M

C L C

Chương 1 . T p h p và lý thuy t s th c . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1 T p h p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.1 Khái ni m và ký hi u . . . . . . . . 1.1.2 Các phép toán t p h p . . . . . . . 1.1.3 L p t p h p và dãy t p h p . . . . 1.2 T p h p s th c . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.1 Khái ni m t p h p s th c . . . . . 1.2.2 Các tính ch t cơ b n c a t p h p s 1.2.3 Gi i h n trên và gi i h n dư i . . . 1.3 L c lư ng c a t p h p . . . . . . . . . . . Chương 2 . Không gian Metric . . . . . . . . 2.1 Khái ni m Metric . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1 Khái ni m . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2 Các ví d v không gian metric . . 2.1.3 S h i t trong không gian metric 2.2 T p Đóng và T p M . . . . . . . . . . . . 2.2.1 T p m . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2 T p đóng . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.3 T p trù m t. Không gian tách đư c 2.3 Không gian Compact và Đ y đ . . . . . . 2.3.1 Không gian đ . . . . . . . . . . . . 2.3.2 Không gian metric compact . . . . 2.4 Hàm s Liên t c . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1 Đ nh nghĩa và tính ch t c a hàm s 2.4.2 Hàm liên t c trên m t t p compact Chương 3 . Lý thuy t đ đo . . . . . . . . . 3.1 Đ i s 3.1.1 3.1.2 3.1.3 và σ-đ i s . . Đ is . . . . . σ-đ i s . . . . σ-đ i s Borel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . th c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . liên t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1

. 1 . 1 . 2 . 3 . 4 . 4 . 8 . 12 . 13 . 21 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 22 23 25 27 27 30 32 32 33 35 37 37 39 45 45 45 47 49

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ii " M C L C
3.2 Không gian đ đo . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1 Các khái ni m cơ b n . . . . . . . . . 3.2.2 Các tính ch t . . . . . . . . . . . . . . 3.3 Thác tri n đ đo . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.1 Đ nh lý thác tri n đ đo . . . . . . . 3.4 Đ đo trên Rk . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.1 Đ đo Lebesgue trên R . . . . . . . . 3.4.2 Đ đo Lebesgue trong không gian Rk 3.4.3 Đ đo Lebesgue-Stieltjes trên R . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 50 52 55 57 60 61 63 63

CHƯƠNG

1
TH C
§ 1. T P H P

T

P H P VÀ LÝ THUY T S

1.1.1 Khái ni m và ký hi u
T p h p là m t khái ni m cơ b n c a toán h c. M t cách tr c quan, ta có th hi u t p h p là m t nhóm các đ i tư ng b t kỳ. Thông thư ng t p h p đư c g i t t là "t p”. Cho trư c m t t p không r ng X . N u m t đ i tư ng x là ph n t c a t p X , ta thư ng ký hi u x ∈ X và đ c là x thu c X . T p không có ph n t nào g i là t p r ng, và đư c ký hi u là ∅. M tt ph p
A

đư c g i là b ch a trong
A

X

ho c là t p con c a
X

X,

ta ký hi u

X

ho c

A

khi và ch khi t t c các ph n t c a A đ u là ph n t c a X . Đôi khi ta còn g i là X ch a A. Ký hi u A = B có nghĩa là A ⊆ B và B ⊆ A. Khi đó, ta nói A và B là hai t p b ng nhau. Phương pháp chính đ xác đ nh m t t p h p là ch ra đi u ki n mà các ph n t thu c t p đó th a mãn. Ký hi u { x : P} có nghĩa đây là t p h p c a t t c x th a mãn tính ch t P. Ví d , { x : ( x − 4) = 4} = {2, 6} = {6, 2}.
2

Tuy nhiên, vi c đ nh nghĩa t p h p qua đi u ki n có th d n t i nh ng mâu thu n n u không c n th n. Ví d , l y R = { X : X ∈ X }. Khi đó R ∈ R suy ra R ∈ R và ngư c / l i (ngh ch lý c a Bertrand Russell). Chúng ta quy ư c chung là d u g ch chéo trên m t ký hi u có nghĩa là "không", ch ng h n a = b, có nghĩa "a không b ng b", ký t " ∈" có nghĩa "không ph i là m t ph n t c a". Như v y x ∈ A có nghĩa x không ph i là m t ph n t c a A, như 3 ∈ {1, 2}. / Cho hai t p h p b t kỳ X và Y , tích Des Cartes c a chúng, ký hi u X × Y là t p h p c a t t c các c p có th t ( x, y) v i x thu c X và y thu c Y . Ta hi u khái ni m c p có 1

 " 1. T

P H P VÀ LÝ THUY T S

TH C
x

th t theo nghĩa: ( x, y) = ( x , y ) n u và ch n u
X

=

x

,

y

=y.

× Y = {( x, y) :

x

X, y

∈ Y }.

Ví d 1.1. V i

X

= { x, y, z}, Y = ( a, b), ta có
X Y

× Y = {( x, a), ( x, b), (y, a), (y, b), (z, a), (z, b)}; × X = {( a, x ), (b, x ), ( a, y), (b, y), ( a, z), (b, z)}.

Tích Des Cartes c a n t p h p đư c đ nh nghĩa và ký hi u tương t .

1.1.2 Các phép toán t p h p
Sau đây là các phép toán thông d ng đ i v i t p h p. • Phép h p. Ta g i h p c a
A

B

là t p

A

∪ B = {x
I, x

:

x

A

ho c

x

∈ B}, tương t :

Ai
i∈ I

= { x : ∃i ∈
và là t p

A i }.

• Phép giao. Giao ho c tích c a t :
i∈ I

A

B

A

∩ B = {x ∈
A i }.

:

x

A

x

∈ B}, tương

Ai

= { x : ∀i ∈

I, x

Đôi khi ngư i ta dùng ký hi u N u AB = ∅ thì ta nói A ∪ B. • Phép tr . Hi u c a
A A

AB ( ∏i ∈ I Ai )

thay cho

A

∩B(

i∈ I

A i ). A

B

r i nhau, và khi đó ta có th vi t

+ B thay cho

đ iv i

B

là t p
A

A

\ B = {x
A
c

:

x

A

nhưng

x x

∈ B }. / ∈ /
A }.

• Phép l y ph n bù. Ph n bù c a t p • Hi u đ i x ng. Hi u đ i x ng c a
A

là t p
B

=
A

X

\ A = {x : =
A

là t p

B

\ B + B \ A.

Các phép toán t p h p có m t s tính cơ b n sau: • Tính giao hoán:
A

∪B=

B

∪ A; AB =

B A; A

B

=

B

A.

• Tính k t h p:

( A ∪ B) ∪ C =

A

∪ ( B ∪ C ); ( AB)C =

A ( BC ); A

(B

C)

= (A

B)

C.

1.1 T p h p "  • Tính phân ph i:
A( B

∪ C) =

AB

∪ AC; A ∪ ( BC ) = ( A ∪ B)( A ∪ C ); A( B

C)

= ( AB) ( AC ).

• Công th c De Morgan:
Ai
i∈ I c

=
i∈ I

Ai ;
i∈ I

c

Ai

c

=
i∈ I

Ai .

c

* Chú ý: ( A \ B) ∪ B = Ví d 1.2. Ta có

A

ch đúng khi B ⊂

A,

( A ∪ B) \ B =

A

ch đúng khi AB = ∅.

(0, 1 − 1/n) =
n =1 n =1

(0, 1 − 1/n] = (0, 1)

[1 − 1/n, 2) =
n =1 n =1

(1 − 1/n, 2) = [1, 2).

1.1.3 L p t p h p và dãy t p h p
T p h p mà m i ph n t c a nó là t p con c a X đư c g i là m t l p (các t p con c a X ). Ta dùng các ch hoa A , B , C , . . . đ ký hi u các l p. L p g m t t c các t p con c a X đư c ký hi u là 2X :
2
X

= {A |

A

X }.

Chú ý là 2X ch a c t p ∅ và X . Hi n nhiên n u t p X h u h n g m n ph n t thì 2X có n 2 ph n t . Như v y, ta th y: B ⊂ A ⇔ B ∈ 2 A . Ví d 1.3. Cho t p h p
X

= {1, 2, 3}.
X.

• A = {1}, {2}, {3} là l p các t p ch g m 1 ph n t trong •
2
X

= ∅, {1}, {2}, {3}, {1, 2}, {1, 3}, {2, 3}, {1, 2, 3} .

Câu h i: Ký hi u N là t p s t nhiên {1, 2, 3, . . . }, Q là t p s h u t , li u N có là ph n t c a 2Q không ? L p C g m các t p r i nhau đư c g i là phân ho ch c a t p Ví d 1.4. L p g m các t p X = {1, 2, 3, 4, 5}.
A X

n u
C ∈C

C

=

X.

= {1, 2}, B = {3, 4}, C = {5} là m t phân ho ch c a t p

 " 1. T

P H P VÀ LÝ THUY T S

TH C

L p g m m t s đ m đư c các t p con { An , n = 1, 2, . . . } đư c g i là dãy (các t p). Ta nói dãy các t p { An } là đơn đi u tăng (gi m) và vi t An ↑ ( An ↓), n u A ⊆ A ⊆ A ⊆ . . . ( A ⊇ A ⊇ A ⊇ . . . ). Trong trư ng h p dãy t p h p { An } đơn đi u tăng (gi m) và n An = A ( n An = A) thì ta ký hi u là An ↑ A ( An ↓ A).
1 2 3 1 2 3

Ví d 1.5. V i X = {1, 2, 3, . . . }, khi đó B = đi u tăng các t p con c a X . Gi s { An } là dãy các t p con c a là các t p tương ng sau đây:
lim

{1}, {1, 2}, {1, 2, 3}, . . .

là m t dãy đơn

X.

Ta g i gi i h n trên và gi i h n dư i c a dãy này
∞ ∞
Ak ,
n =1 k = n

An

= lim sup An =
∞ ∞

lim

An

= lim inf An =
n =1 k = n

Ak .

Ta th y r ng x ∈ lim sup An khi và ch khi có vô s An ch a x; x ∈ ch khi t n t i k (ph thu c x) sao cho v i m i n ≥ k, An ch a x. Do đó
lim inf

lim inf

An

khi và

An

⊂ lim sup An .

N u gi i h n trên và gi i h n dư i c a dãy { An } b ng nhau thì ta nói dãy { An } có gi i h n và vi t:
lim

An

= lim sup An = lim inf An .

Có th th y r ng

lim

An

=
n =1

An

n u

An

↑;
An

lim

An

=
n =1

An

n u

An

↓. = =
A

N u An ↓ và A n ↑ A. Ví d 1.6. V i Ta có

∞ An n =1

=

A

thì ta vi t

A.

N u

An

↑ và

∞ An n =1

thì ta vi t

A, B

là các t p cho trư c, xét dãy
lim

An

= =

A

n u n l và

An

B

n u n ch n.

An

=

A

∪ B;

lim

An

A

∩ B.

§ 2. T P H P S 1.2.1 Khái ni m t p h p s th c

TH C

1.1 Đ nh nghĩa. T p h p s th c R là t p h p các ph n t x, y, z, . . . trên đó có hai phép tính c ng, nhân và quan h th t tho mãn các tiên đ dư i đây, g i là h các tiên đ v s th c.

1.2 T p h p s th c " 
(I) CÁC TIÊN Đ Phép toán Đ I V I PHÉP C NG

+ : R × R → R,
(phép c ng) đư c đ nh nghĩa b ng cách gán m i c p có th t ( x, y) g m hai ph n t x, y thu c R v i m t ph n t x + y ∈ R nào đó, đư c g i là t ng c a x và y. Phép toán này ph i tho mãn các đi u ki n sau: 1+ . T n t i ph n t trung hòa ho c đ ng nh t 0 (đ c là không) sao cho
x
2+

+0 = 0+x =

x,

∀ x ∈ R.

. V i m i ph n t

x

∈ R t n t i m t ph n t − x ∈ R đư c g i là đ i c a x sao cho
x

+ (− x ) = (− x ) + x = 0.

3+

. Phép c ng có tính k t h p, t c là bi u th c
x

+ ( y + z ) = ( x + y ) + z , ∀ x , y , z ∈ R.

4+

. Phép c ng là giao hoán, nghĩa là
x

+ y = y + x, ∀ x, y ∈ R.

N u m t phép toán đư c đ nh nghĩa trên m t t p G tho mãn các tiên đ 1+ , 2+ , và 3+ , chúng ta nói là m t c u trúc nhóm đư c đ nh nghĩa trên G ho c G là m t nhóm. N u phép toán này đư c g i là phép c ng thì nhóm đư c g i là nhóm c ng. N u ta cũng bi t r ng phép toán là giao hoán, t c là đi u ki n 4+ là đúng, nhóm s đư c g i là giao hoán ho c Abel. Do v y, các Tiên đ 1+ − 4+ kh ng đ nh R là m t nhóm c ng Abel. (II) CÁC TIÊN Đ Đ I V I PHÉP NHÂN M t phép toán • : R × R → R, (phép nhân) đư c đ nh nghĩa b ng cách gán m i c p có th t ( x, y) g m hai ph n t x, y thu c R v i m t ph n t x · y ∈ R nào đó, đư c g i là tích c a x và y. Phép toán này ph i tho mãn các đi u ki n sau: 1• . T n t i ph n t trung hòa ho c đ ng nh t 1 ∈ R \ 0 (g i là m t) sao cho
x
2•

·1 = 1·x =

x, ∀ x

∈ R.
x

. V i m i ph n t

x

∈ R \ {0} t n t i m t ph n t
x

−1

∈ R đư c g i là ngh ch đ o c a x sao

cho

· x− =
1

x

−1

· x = 1.

3•

. Phép nhân • có tính k t h p, nghĩa là
x

· (y · z) = ( x · y) · z, ∀ x, y, z ∈ R.

4•

. Phép nhân • có tính giao hoán, nghĩa là
x

· y = y · x, ∀ x, y ∈ R

 " 1. T

P H P VÀ LÝ THUY T S

TH C

Chú ý là đ i v i phép nhân, t p h p R \ 0, có th đư c ki m tra, là m t nhóm (nhân). (I, II) LIÊN H GI A PHÉP C NG VÀ PHÉP NHÂN Phép nhân có tính phân ph i đ i v i phép c ng, nghĩa là

( x + y) · z =

x

·z+y·z

v i m i x, y, z ∈ R. Lưu ý là do tính giao hoán c a phép nhân, đ ng th c này v n đúng n u th t các nhân t đư c hoán đ i m i v . N u hai phép toán tho mãn các tiên đ này đư c xác đ nh trên m t t p G thì G đư c g i là m t trư ng. (III) CÁC TIÊN Đ TH T Gi a các ph n t c a R t n t i m t quan h ≤, nghĩa là v i các ph n t x, y ∈ R có th xác đ nh xem li u x ≤ y ho c không. đây các đi u ki n sau ph i đúng: 1≤ . ∀ x ∈ R ( x ≤ x ). 2≤ . ( x ≤ y ) ∧ ( y ≤ x ) ⇒ ( x = y ). 3≤ . ( x ≤ y ) ∧ ( y ≤ z ) ⇒ ( x ≤ z ). 4≤ . ∀ x ∈ R, ∀ y ∈ R ( x ≤ y ) ∨ ( y ≤ x ). Quan h ≤ trên R đư c g i là không b ng nhau (b t đ ng th c). M t t p trên đó t n t i m t quan h gi a các c p ph n t tho mãn các tiên đ 1≤ , 2≤ , và 3≤ , như ta bi t, đư c g i là đư c s p t ng ph n. N u có thêm tiên đ 4≤ , nghĩa là có th so sánh hai ph n t b t kỳ, t p h p là đư c s p tuy n tính. Do đó t p các s th c đư c s p tuy n tính do quan h không b ng nhau gi a các ph n t . (I, III) LIÊN H GI A PHÉP C NG VÀ TH N u x, y, z là các ph n t thu c R, thì T TRÊN R

( x ≤ y ) ⇒ ( x + z ≤ y + z ).
(II, III) LIÊN H GI A PHÉP NHÂN VÀ TH N u x và y là các ph n t thu c R, thì T TRÊN R

(0 ≤ x ) ∧ (0 ≤ y ) ⇒ (0 ≤
(IV) TIÊN Đ M it p
A

x

· y ).

V

C N TRÊN
A

⊂ R,

= ∅ b ch n trên có c n trên đúng.

Trên đây, ta đ c p đ n khái ni m t p b ch n trên. Khái ni m t p b ch n đư c đ nh nghĩa như sau (các quan h <, ≥, > đư c hi u theo nghĩa thông thư ng). 1.2 Đ nh nghĩa. Ta nói r ng t v i m i x ∈ A; ph n t z như th Ta nói r ng t p A ⊂ R b ch ph n t z như th g i là c n dư p A ⊂ R b ch n trên n u t n t i z ∈ R sao cho x ≤ z đư c g i là c n trên c a t p A. n dư i n u t n t i z ∈ R sao cho x ≥ z v i m i x ∈ A; i c a t p A.

1.2 T p h p s th c "  1.3 Đ nh nghĩa. Ta nói r ng v i m i x ∈ A. Khi đó ta vi t
M

là ph n t l n nh t c a t p
M

A

n u

M

A

x

M

= max A.
A

Tương t ta nói m là ph n t bé nh t c a t p đó ta vi t
m

n um∈

A

x

≥mv im ix∈

A.

Khi

= min A.

1.4 Đ nh nghĩa. Gi s A b ch n trên, z đư c g i là c n trên đúng c a A, n u: +) z là c n trên c a A, t c là x ≤ z, ∀ x ∈ A. +) z là c n trên bé nh t c a A, t c là n u y < z thì y không ph i là c n trên c a A. C n trên đúng c a A ký hi u là sup A. Gi s A b ch n dư i, z đư c g i là c n dư i đúng c a A, n u: +) z là c n dư i c a A, t c là x ≥ z, ∀ x ∈ A. +) z là c n dư i l n nh t c a A, t c là n u y > z thì y không ph i là c n dư i c a A. C n dư i đúng c a A ký hi u là inf A. Như v y theo đ nh nghĩa ta có
M m

= sup A = min{c ∈ R | ∀ x ∈ = inf A = max{c ∈ R | ∀ x ∈

A

( x ≤ c)}

A

( x ≥ c)}

Chú ý. N u A có ph n t l n nh t max A thì sup A = max A. N u min A thì inf A = min A. Ví d 1.7. Cho
A

A

có ph n t bé nh t

= {1, 5, 7, 14} ⇒ sup A = max A = 14.

Như v y theo tiên đ v c n trên thì m i t p A ⊂ R b ch n trên đ u có c n trên đúng và do đó m i t p b ch n dư i đ u có c n dư i đúng. Tuy nhiên A chưa ch c có ph n t l n nh t ho c nh nh t. Ta hãy xét ví d sau Ví d 1.8. Cho dư i c a
A. A

= {1, >
0

1 , 2

1 ,..., 3

1

n

,...

}. Ta có inf A = 0. Th t v y, trư c h t 0 là m t c n
n

V i

y

b t kỳ, luôn t n t i s

tho mãn

1

th là c n dư i c a A hay 0 là c n dư i l n nh t c a A. V y 0 = inf Tuy nhiên A không có ph n t nh nh t b i n u t n t i min A thì 0 ∈ A. Mâu thu n v i đ nh nghĩa v min. Ví d 1.9. T p h p A = { x ∈ R | ch n trên nên t n t i sup A = 1.
0

n

<

y

1

n A.

A.

V y

y

không
A

inf

A

=

min

=

x

< 1} không có ph n t l n nh t nhưng do

A

b

 " 1. T

P H P VÀ LÝ THUY T S

TH C

Như v y m t t p h p b t kỳ tho mãn đ y đ các tiên đ trên đ u có th đư c xem như m t mô hình c a các s th c. Đ nh nghĩa này th c ra không yêu c u b t kỳ ki n th c m đ u nào v s , và ch d a vào h tiên đ này chúng ta s thu đư c t t c các tính ch t khác c a s th c như nh ng đ nh lý. Tuy nhiên n u không có nh ng ki n th c sơ c p v s th c trư c đó ngư i đ c s r t khó lĩnh h i đư c nh ng tiên đ v a li t kê gi ng như k t qu c a m t quá trình tư duy; th m chí trông chúng s có v kỳ l và ch ng khác gì k t qu c a vi c tư ng tư ng. Đ i v i m t h lý thuy t các tiên đ b t kỳ, ít nh t s l p t c n y sinh hai câu h i. Th nh t, li u có t n t i m t t p h p tho mãn t t c tiên đ đư c đưa ra? Chúng ta có th tr l i câu h i này v i cách th c sau: D a vào lý thuy t t p h p, chúng ta th a nh n có th xây d ng t p các s t nhiên, r i t p các s h u t , và cu i cùng là t p các s th c R tho mãn t t c các tính ch t v a li t kê. Th hai, các tiên đ đư c đưa ra có xác đ nh duy nh t đ i tư ng toán h c? Tính duy nh t đây ph i đư c hi u như sau. N u hai ngư i A và B xây d ng các mô hình đ c l p, ch ng h n các h R A và RB tho mãn các tiên đ đó, thì có th thi t l p m t tương ng song ánh gi a các h R A và RB là f : R A → RB , b o toàn các phép toán s h c và th t , nghĩa là,
f (x

+ y ) = f ( x ) + f ( y ), · y ) = f ( x ) · f ( y ), ≤ y ⇔ f ( x ) ≤ f ( y ).

f (x x

Trong trư ng h p này, t quan đi m toán h c, R A và RB ch đơn thu n là các cách hi u khác nhau nhưng cùng đúng v các s th c (ví d , R A có th là t p các s th p phân vô h n và RB là t p các đi m trên đư ng th ng th c.) Các mô hình này đư c g i là đ ng c u v i nhau và f là m t phép đ ng c u. Do v y các tiên đ trên không ph i ch cho ta m t mô hình s th c, mà là m i mô hình trong m t l p các mô hình đ ng c u v i nhau. Câu h i th hai cũng đã đư c các nhà toán h c gi i quy t tr n v n.

Trên đây, chúng ta đã xem xét c th v các tiên đ xây d ng lên t p s th c. Nhi u khái ni m c a m c này có th ti p c n qua chương 1, ph n 1, giáo trình “Toán cao c p cho các nhà kinh t ”. Dư i đây ta s xem xét thêm m t s tính ch t c n thi t v s th c đ s d ng sau này.

1.2.2 Các tính ch t cơ b n c a t p h p s th c
Ta g i s dương là nh ng s th c a > 0; s âm là nh ng s th c a < 0, và đ t | x | = x n u 0 ≤ x, | x | = − x n u x < 0. M t s a ∈ R đư c g i là gi i h n c a dãy s xn ∈ R, ký hi u lim xn = a, n u

∀ε > 0, ∃n

0

:

| x n − a | < ε, ∀ n ≥ n

0.

T đi u ki n th hai trong đ nh nghĩa v c n trên cho ta th y n u ∀ M < M, ∃ x ∈ A : M < x. Tương t n u m = inf A thì ∀m > m, ∃ x ∈ các nh n xét trên ta d dàng có đ nh lý sau:

M A
:

=
x

thì <m.V i
sup

A

1.2 T p h p s th c "  1.5 Đ nh lý. Cho t p h p trùng nhau) tho mãn
A

⊂ R và

M

= sup A, khi đó t n t i dãy xn ∈
xn

A

(các

xn

có th

lim n→∞

=

M. yn

Tương t ta cũng có v i tho mãn

m

=

inf

A,

khi đó t n t i dãy
lim n→∞

A

(các

yn

có th trùng nhau)

yn

= m.

1.6 Nguyên lý (Weierstrass). M i dãy đơn đi u tăng (gi m) và b ch n trên (dư i) đ u h it . Ch ng minh. Cho { xn } là m t dãy đơn đi u tăng và b ch n trên. Theo tiên đ v c n trên đúng, t p { xn } có M = sup xn ; theo đ nh nghĩa supremum, v i m i s dương ε có m t nε sao cho M − ε < xnε , và do tính đơn đi u tăng c a dãy xn ta có xnε ≤ xn v i m i n ≥ n ε . V y M − x n < ε v i m i n ≥ n ε , nghĩa là lim x n = M. Ví d 1.10. Dãy
xn

= 1+
xn

1 2
2

+
1

1 3
2

+···+
1 2.3

1

n2

là dãy đơn đi u tăng. Ngoài ra ta có
1

< 1+

+

+···+

1.2

( n − 1) n

= 2−

1

n

< 2,

nên dãy

xn

b ch n. Theo nguyên lý Weierstrass, dãy

xn

là h i t .

Các ph n t c a R: 1, 2 = 1 + 1, 3 = 2 + 1, . . . g i là các s t nhiên, ký hi u là N. T p các s nguyên là các s 0, ±1, ±2, ±3, . . . , ký hi u là Z. T p các s nguyên Z không có c n trên và không có c n dư i, vì n u Z có c n trên thì dãy 1, 2, 3, . . . , n, . . . ph i có m t gi i h n M; lúc đó M − 1 < p v i m t p ∈ Z và ta s có M < p + 1: vô lý. S h u t là s có d ng
m n

= m · n− , m, n ∈ Z, n = 0. Ký hi u Q là t p các s h u t .
1

S vô t là s th c mà không ph i s h u t . 1.7 Nguyên lý (Archimede). V i các s th c a dương và b b t kỳ luôn t n t i s nguyên dương n sao cho a(n − 1) ≤ b < na. Ch ng minh. Do N không có c n trên nên ph i có s nguyên dương m nào đó sao cho b m > . a T đó th y r ng S = {m ∈ N : m > b } là t p các s t nhiên khác r ng, và theo a nguyên lý c n dư i đúng, t p đó có c n dư i đúng n và cũng là ph n t nh nh t. Đi u đó ch ng t n − 1 ≤ b < n. K t thúc ch ng minh. a Rõ ràng, t p s h u t là trù m t, t c là gi a hai s h u t tho mãn a < q < b (ch ng h n q = a+b ). Ngoài ra, ta còn có m t đ nh lý quan tr ng sau đây.
2

a

< b luôn t n t i s h u t

q

1.8 Đ nh lý. T p h p các s h u t và các s vô t là trù m t trong R. C th hơn, gi a hai s th c phân bi t b t kỳ luôn t n t i m t s h u t và m t s vô t .

 " 1. T

P H P VÀ LÝ THUY T S

TH C

Ch ng minh. Gi s r ng x, y ∈ R và x < y. a) Chúng ta s ch ng t r ng t n t i r ∈ Q tho mãn x < r < y. Đ u tiên, ta gi s x > 0. Theo nguyên lý Archimede, t n t i q ∈ N nào đó tho mãn q > 1/ ( y − x ), hay q ( y − x ) > 1. Xét s th c dương qx . L i theo nguyên lý Archimede, t n t i p ∈ N đ p > qx ≥ p − 1. T đó ta suy ra
qx

<

p

= ( p − 1) + 1 ≤ qx + q(y − x ) = qy,
p q

nên
x

<

< y.

Trư ng h p x ≤ 0. Theo nguyên lý Archimede, t n t i k ∈ N tho mãn k > − x, hay k + x > 0. Khi đó, s t n t i s ∈ Q tho mãn x + k < s < y + k, nên x < s − k < y. Rõ ràng, r = s − k ∈ Q. b) Chúng ta c n ch ng t t n t i z ∈ R \ Q tho mãn x < z < y. Theo a), t n t i r , r ∈ Q mà x < r < r < y. S
1 2 1 2

z

=r +
1

r2

−r √
2

1

rõ ràng là s vô t và tho mãn r <
1

z

<r .
2

T p { x : a < x < b} đư c g i là kho ng ( a, b); t p { x : a ≤ x ≤ b} đư c g i là đo n [ a, b]. M t dãy đo n [ an , bn ] đư c g i là th t l i n u [ an+ , bn+ ] ⊂ [ an , bn ] và lim(bn − an ) = 0.
1 1

1.9 Nguyên lý (Cantor). M t dãy đo n th t l i có m t ph n t chung duy nh t. Ch ng minh. Cho {[ an , bn ]} là m t dãy đo n th t l i. Dãy { an } đơn đi u tăng và b ch n trên (b i b ch ng h n) nên theo nguyên lý Weierstrass có m t gi i h n ξ. Ta có ξ ∈ [ an , bn ] v i m i n. Th t v y, rõ ràng an ≤ ξ v i m i n; n u t n t i n nào đó mà ξ ∈ [ an , bn ] thì bn < ξ hay bn − ξ > 0; nhưng vì ξ là gi i h n c a dãy tăng an , nên v i / n đ l n ξ − a n < ξ − bn , t c là bn < a n : vô lý. M t khác, n u t n t i m t ph n t ξ chung cho m i đo n [ an , bn ] thì |ξ − ξ | < bn − an v i m i n, mà lim(bn − an ) = 0, do đó ξ = ξ .
1 0
0 0 0 0 0 0

Ta nói m t dãy { xn } là b ch n (hay gi i n i) n u nó v a b ch n trên, v a b ch n dư i, t c là ∃ a : ∀n, | xn | ≤ a. 1.10 Nguyên lý (Bolzano-Weierstrass). M i dãy vô h n b ch n { xn } đ u ch a m t dãy con h i t . Ch ng minh. Theo gi thi t ∀n ta có − a ≤ xn ≤ a. Trong hai đo n [− a, 0] và [0, a] ph i có m t đo n ch a vô s các ph n t xn (n u không thì dãy ch có h u h n ph n t ). Ta g i đo n này là [ a , b ], và đ t c = ( a + b )/2. Trong hai đo n [ a , c ] và [c , b ] l i ph i
1 1 1 1 1 1 1 1 1

1.2 T p h p s th c "  có m t đo n ch a vô s ph n t xn . Ta g i đo n này là [ a , b ] và đ t c = ( a + b )/2 . . . . Ti p t c quá trình đó ta đư c m t dãy đo n th t l i [ ak , bk ], k = 1, 2, . . . vì bk − ak = k a /2 → 0. Theo nguyên lý Cantor, chúng có m t ph n t chung ξ. Vì m i đo n [ a k , bk ] ch a vô s ph n t xn nên ta có th ch n (đánh s l i, n u c n) m t xn ∈ [ a , b ], x n ∈ [ a , b ] v i n > n , m t x n ∈ [ a , b ] v i n > n . . . . Khi đó | x n − ξ | ≤ bk − a k → 0, v y lim xn = ξ.
2 2 2 2 2
1

1

1

2

2

2

2

1

3

3

3

3

2

k

k

Ví d 1.11. Xét dãy

xn

= (−1)n . Dãy b ch n và có 2 dãy con h i t t i 1 và −1.

M t dãy { xn } ⊂ R đư c g i là dãy cơ b n (hay dãy Cauchy) n u

∀ε > 0, ∃n sao cho | xn − xm | < ε, ∀n, m ≥ n
0

0.

1.11 Nguyên lý (Cauchy). M i dãy cơ b n đ u h i t . Ch ng minh. Xét m t dãy cơ b n { xn }. Theo đ nh nghĩa, t n t i n sao cho | xn − xn | < v i m i n ≥ n . Đ t a = xn − 1, b = xn + 1. Sau đó, l y n > n sao cho | xn − xn | < v i m i n ≥ n . Đ t a = xn − , b = xn + . Vì | xn − xn | < nên [ a , b ] ⊂ [ a , b ]. L y n > n sao cho | xn − xn | < v i m i n ≥ n và đ t a = xn − , b = xn + . . . . Ti p t c mãi như v y, ta đư c m t dãy đo n [ ak , bk ] th t l i vì bk − ak < − < k− → 0. Theo nguyên lý Cantor, dãy đo n này có m t ph n t chung duy nh t ξ. V i n ≥ nk ta có x n ∈ [ a k , bk ], v y | ξ − x k | < bk − a k , t đó ta suy ra lim x n = ξ.
1 1
1

2

1

1

1

1

1

1

2

1

2

4

1 2

1

1

2

2

2

2

2

2

2

1

2

2

2

1

1

1

1

1 4

3

2

3

8

3

3

3

4

3

3

1

1

2

k

1

1

Ví d 1.12. Dãy s có s h ng t ng quát

xn

=

cos 1 1.2

+

cos 2 2.3

+···+

cos

n

n.( n

+ 1)

là m t dãy cơ b n. Ch ng minh. Th t v y, v i m > n:

| xm − xn | =

cos

n

n.( n

+ 1)

+···+

cos

m

m.( m

+ 1)
n0

1

n.( n

+ 1)
n0

+···+

1

m.( m

+ 1)

<

1

n

.

Như v y cho trư c ε > 0, ta ch c n ch n ε, ∀ n, m ≥ n .
0

tho mãn

>

1/

thì rõ ràng | xn − xm | <

Theo nguyên lý Cauchy, dãy

xn

h it .

 " 1. T

P H P VÀ LÝ THUY T S

TH C

1.2.3 Gi i h n trên và gi i h n dư i
Ta đưa thêm vào R hai ph n t m i +∞ và −∞, g i là các s vô c c (dương vô c c và âm vô c c). Cùng v i nó, ta đưa ra qui ư c th t và các phép tính đ i s gi a các s vô c c và s a h u h n như sau:

−∞ <

a

< + ∞; | ± ∞ | = + ∞,

(±∞) + (±∞) = a + (±∞) = (±∞) + a = ±∞,  ±∞ n u a > 0   
a

· (±∞) = (±∞) · a =

    ∞

0

n u n u

a a

=0 < 0,

(±∞) · (±∞) = +∞, (±∞) · ( ∞) = −∞,
a

Ký hi u: lim xn

±∞ = +∞ (lim xn = −∞), nghĩa là
0

= 0, ∞r = ∞ v i r > 0.

∀ a > 0, ∃n

:

xn

>

a, ∀ n

≥n

0

∀ a < 0, ∃n

0

:

xn

<

a, ∀ n

≥n

0

.

T p h p s th c, có thêm +∞ và −∞, v i nh ng quy ư c trên, đư c g i là t p s th c m r ng và ký hi u là R. Cho m t dãy vô h n { xn } ⊂ R. V i m i n, đ t
un vn

= =

sup

{ xn , xn+

1,

...

} = sup xn+k ,
k ≥0

inf

{ xn , xn+

1,

...

}=

inf k ≥0

xn+k .

Rõ ràng dãy {un } là dãy đơn đi u gi m, còn dãy {vn } là dãy đơn đi u tăng cho nên m i dãy có m t gi i h n (h u h n ho c vô c c). Dĩ nhiên lim un = inf{un } và lim vn = sup{ v n }. Các gi i h n đó g i là gi i h n trên và gi i h n dư i c a dãy { x n } và đư c ký hi u l n lư t là lim xn và lim xn . Như v y:
lim

xn

= lim

sup
k ≥0

xn+k

,

lim

xn

= lim

inf k ≥0

xn+k

.

V i đ nh nghĩa như trên thì m i dãy s b t kỳ đ u có gi i h n trên và dư i. D th y nh t và lim xn là gi i h n riêng l n nh t c a dãy xn ; đ ng lim x n là gi i h n riêng nh th i lim xn ≤ lim xn . Ta l y m t s ví d đơn gi n v hai lo i gi i h n này như sau. Ví d 1.13. Dãy
xk

= (−1)k ,
xk xk

k

∈ N.
xk xk

lim
k→∞

= =

lim inf n→∞ k≥n

= =

lim inf n→∞ k≥n

(−1)k =

lim n→∞

(−1) = −1, = 1.

lim k→∞

lim sup n→∞ k≥n

lim sup n→∞ k≥n

(−1)k =

lim 1 n→∞

1.3 L c lư ng c a t p h p "  Ví d 1.14. Dãy
xk

= k(−
lim
k→∞

1

)k , k

∈ N.
lim inf n→∞ k≥n

k k

(−1)k (−1)k

= =

k

(−1)k (−1)k

= =

lim 0 n→∞ lim n→∞

= 0,

lim k→∞

lim sup n→∞ k≥n

k

(+∞) = +∞.

Ví d 1.15. Dãy

xk

=
k

(−1)k
k

,

k

∈ N. (−1)
k
k

lim
k→∞

(−1)
k

=

lim inf n→∞ k≥n

=

 −
lim n→∞

1

n
1 1

v i n = 2m + 1
,

lim k→∞

(−1)k
k

=

lim sup n→∞ k≥n

(−1)k
k

− n+  
1

v i n = 2m v i n = 2m v i n = 2m + 1

= 0,

=

lim n→∞

n

= 0.

n +1

1

,

Ta có các k t qu sau (ch ng minh đư c dành cho ph n bài t p). 1.12 Đ nh lý. M t s là gi i h n c a dãy { xn } khi và ch khi lim xn = lim xn = .

1.13 Đ nh lý. a) lim xn + lim yn ≤ lim( xn + yn ) ≤ lim xn + lim yn . b) lim xn + lim yn ≤ lim( xn + yn ) ≤ lim xn + lim yn .

§ 3. L C LƯ NG C A T P H P
1.14 Đ nh nghĩa. Hai t p h p t i m t song ánh t X vào Y .
X

và Y đư c nói là có cùng l c lư ng n u và ch n u t n

Chúng ta thư ng nói r ng hai t p h p như v y có "cùng s lư ng ph n t ", nhưng v i các t p h p vô h n, s r t khó hi u "s lư ng" là gì. Ngoài ra ta còn r t quan tâm đ n trư ng h p m t t p là "đông" hơn m t t p khác. Khái ni m này khá d hi u v i t p h u h n nhưng không d đ i v i các t p vô h n. M t t p h p X đư c g i là h u h n khi và ch khi nó có cùng l c lư ng v i t p con {1, 2, . . . , n} ⊂ N nào đó, khi đó nó có n ph n t , ký hi u | X | = n. Trư ng h p còn l i X là t p có vô h n ph n t , ký hi u | X | = ∞. T p X đư c g i là đ m đư c n u và ch n u t n t i m t hàm toàn ánh f t N vào X , là vô h n đ m đư c n u X cũng là vô h n. M t t p h p là không đ m đư c n u và ch n u nó không ph i là đ m đư c. Có th ch ng minh đư c m t t p vô h n đ m đư c tương đương v i kh ng đ nh nó cùng l c lư ng v i t p N.

 " 1. T

P H P VÀ LÝ THUY T S

TH C

Ví d 1.16. N là t p vô h n đ m đư c. T p các s ch n là vô h n đ m đư c. Z là t p vô h n đ m đư c. Ta xét hàm s
f (n)
:

=

n −1
2

n u n l và − n n u n ch n.
2 1

N × N là t p vô h n đ m đư c. Th t v y đ t f (m, n) := 2m− (2n − 1). Khi đó ánh t N × N vào N.

f

là song

D th y m i t p đ m đư c (vô h n hay h u h n) đ u có th bi u di n b ng cách đánh s các ph n t như sau:
X

= {a

1,

a2 , . . . , a n , . . . }.

1.15 M nh đ . M i t p con c a t p đ m đư c cũng đ m đư c. Ch ng minh. Gi s t p A là đ m đư c và B là t p con c a A, n u B là h u h n thì ta không c n ch ng minh gì nên ta s gi s B là vô h n. Khi đó hi n nhiên A là vô h n đ m đư c nên A = { a , a , . . .}. G i b là ph n t đ u tiên trong dãy { an } thu c B, b là ph n t th hai trong dãy thu c B, . . . . Khi đó d th y B chính là t p C = {b , b , . . .}. Th t v y, rõ ràng C ⊂ B. Ngư c l i, gi s ak ∈ B và t a đ n ak− có h ph n t thu c B, khi đó ak chính là bh+ ∈ C. V y B ⊂ C nên B = C.
1 2 1 2 1 2 1 1 1

Như v y chúng ta có th t o ra m t t p đ m đư c b ng cách "c t b t" m t t p đ m đư c. Ngư c l i ta cũng có th b sung cho m t t p đ m đư c đ t o ra m t t p đ m đư c khác. T ng quát, chúng ta có k t qu sau. 1.16 M nh đ . H p c a m t h đ m đư c các t p đ m đư c cũng là t p đ m đư c. Trư c tiên, ta ch ng minh b đ sau đây. 1.17 B đ . H p c a m t h đ m đư c các t p r i nhau và có h u h n ph n t cũng là t p đ m đư c. Ch ng minh. Gi s dãy t p t như sau:
Bn Bn , n

=

1, 2, . . .

đ u có h u h n ph n t đư c đánh s th

= { bn

1,

bn1 , . . . , bnjn }, Bm Bn . Bn

∩ Bn = ∅,

trong đó

jn

là ký hi u s ph n t c a t p
f

Ta xây d ng m t ánh x

t

B

=
j1


n =1

vào N như sau:

f ( bnk )

=

+ j + · · · jn− + (k − 1).
2 1

D dàng ch ng minh đư c đây là song ánh t B vào N. Ta có th hi u cách đánh s các ph n t c a t p B như sau: Đ u tiên đánh s các ph n t c a t p B , ti p theo là đánh s th t v i các ph n t c a t p B , ti p t c như v y m i ph n t c a Bn đ u đư c đánh
1 2

1.3 L c lư ng c a t p h p "  s th t .
b11

−→ ←− −→

b12

−→

· · · −→ b

1

( j −1)
1

−→ b

1 j1


b2 j2 b2( j −1) 2

←− · · ·

←− b
3

22

←− b −→ b

21


b31 b32

−→

· · · −→ b ···

( j −1)
3

3 j3

···

···

···
1

↓ ···
2

Ch ng minh (CH NG MINH M NH Đ ). Gi s dãy An = { an , an , . . .}, n = 1, 2, . . . , ∞. N u t p Ak có h u h n i ph n t thì ta xem như aki = ak(i+ ) = · · · Đ t B = { a }, B = { a , a } \ B , B = { a , a , a } \ ( B ∪ B ), . . ., Bn = { ai j |i + j =
1 2 11 3 12 21 2 4 13 22 31 2 3

n}

\
1

≤ k ≤ n −1

Bk

,

n

≥ 3. Khi đó không khó khăn gì ta th y
n

Bn

là dãy t p r i nhau có

h u h n ph n t và trên.

Bn

=

n

An .

Tuy nhiên,

n

Bn

là t p đ m đư c theo như b đ

1.18 H qu . T p các s h u t Q là đ m đư c. Chúng ta chưa đưa ra ví d v t p không đ m đư c m c dù nó có r t nhi u. Tuy nhiên t t c các ví d này đ u xu t phát t các k t qu dư i đây. X đư c g i là có l c lư ng nh hơn Y n u và ch n u t n t i m t hàm đơn ánh t X vào Y , nhưng không có hàm toàn ánh nào lên Y . Kh ng đ nh sau cho th y đ nh nghĩa này là ch t ch . 1.19 Đ nh lý (tương đương). N u A và B là hai t p h p, f là m t hàm đơn ánh t vào B, và g là m t hàm đơn ánh t B vào A, khi đó A và B có cùng l c lư ng. Ch ng minh. V i hàm j và t p h p đ t F ( X ) := A \ g[ B \ f [ X ]].
X A

b t kỳ, đ t j[ X ] := { j( x )

:

x

X }.

V im t

X

A,

A
g

B

g(B \ f(X))

B \ f(X)

F(X)
X

f(X)

f

V i U b t kỳ sao cho X ⊂ U ⊂ A, chúng ta có th ch ra F ( X ) ⊂ F (U ). Đ t W := { X ⊂ A : X ⊂ F ( X )} và C := W . V i b t kỳ u ∈ C, ta có u ∈ X v i X ∈ W nào đó, cho nên u ∈ X ⊂ F ( X ) ⊂ F (C ). Vì th C ⊂ F (C ), và F (C ) ⊂ F ( F (C )). V y

 " 1. T
F (C )

P H P VÀ LÝ THUY T S

TH C

⊂ W và do đ nh nghĩa c a C ta có F (C ) ⊂ C nên F (C ) = C. V y g s là đơn ánh t B \ f (C ) lên A \ F (C ) = A \ C . Trong trư ng h p b t kỳ, f là đơn ánh t C lên f [ C ].
A
g

B

g(B \ f(C))

B \ f(C)

C

f(C)

f

Đ t h( x ) := f ( x ) n u lên B.

x

∈ C, h( x ) := g( x )− n u x ∈
1

A

\ C. Khi đó h là song ánh t

A

Ví d 1.17. T p h p R và (0, 1) có cùng l c lư ng. Trư c h t ta d dàng ch ng minh đư c hàm s sau là song ánh t (−1, 1) vào R : f ( x ) = tg π x . V y R và (−1, 1) có cùng l c lư ng. Ta l i có song ánh g( x ) = x+ t (−1, 1) vào (0, 1) nên (−1, 1) và (0, 1) có cùng l c lư ng.
2 1 2

Cho s n h u h n b t kỳ, n = 0, 1, 2, . . ., chúng ta luôn có n < 2n ; ví d , 0 < 1, 1 < 2, 2 < 4, 3 < 8, v. v. Cho m t t p h u h n X có n ph n t , h 2X t t c các t p con c a X có 2n ph n t . Kh ng đ nh 2X là l n hơn X cũng v n đúng v i các t p h p l n tùy ý (vô h n). 1.20 Đ nh lý. V i m i t p h p
X, X

có l c lư ng nh hơn hơn 2X .

Ch ng minh. Đ t f ( x ) := { x }. Đây là m t đơn ánh t X vào 2X . Gi s g là m t song ánh t X lên 2X . Đ t A := { x ∈ X ; x ∈ g( x )}. Khi đó g(y) = A v i y nào đó. N u y ∈ A thì y ∈ g(y) = A, nhưng n u y ∈ A = g(y) thì y ∈ A, mâu thu n. 1.21 H qu . T p N có l c lư ng nh hơn hơn 2N , nên 2N là không đ m đư c. H 2N t t c các t p con c a m t t p vô h n đ m đư c s đư c g i là có l c lư ng c, ho c l c lư ng continum, vì k t qu sau. 1.22 Đ nh lý. T p h p R các s th c và kho ng [0, 1] := { x ∈ R : 0 ≤ lư ng là c.
x

≤ 1} có cùng l c

Ch ng minh. Ch ng minh c a đ nh lý đư c đ ph n bài t p. S d ng bài t p A.21 ta s ch ra [0, 1] và (0, 1) có cùng l c lư ng. S d ng bài t p A.22 đ ch ng minh [0, 1] và N có cùng l c lư ng. 2 Dư i đây là m t ví d v t p không đ m đư c khá n i ti ng, đó là t p Cantor.

1.3 L c lư ng c a t p h p "  Ví d 1.18. Cho C là t p h p Cantor
C
:

=

n ≥1

∑x

n /3

n

:

xn

= 0 ho c 2 v i m i n
f

Có th ch ng minh đư c C có cùng l c lư ng v i 2N . Th t v y ta có song ánh vào C như sau: v i m i A ∈ 2N , f ( A) = ∑n∈ A 2/3n . BÀI T P A.1. T h tiên đ c a R, ch ng minh

t

2

N

− ( xy) = (− x )y = x (−y) b ) x ≥ 0 (≤ 0) ⇒ − x ≤ 0 (≥ 0) c ) x ≥ 0, y ≤ 0 ⇒ x .y ≤ 0 d ) x ≤ 0, y ≤ 0 ⇒ x .y ≥ 0

a)

e) x

≥ y ⇒ x−y ≥ 0 f ) ∀ x ∈ R, x ≥ 0 g ) x ≥ y, z ≥ 0 ⇒ x .z ≥ y.z h ) 0 < x < y ⇔ 0 < 1/ y < 1/ x .
2

A.2. Tìm sup A, inf A và ph n t l n nh t, nh nh t c a h p sau: a) b)
A A

A

(n u t n t i) trong các trư ng

= { xn } v i xn = (−1)n · = {yn } v i yn = (−1)n ·

n +1 n n −1 n

n = 1, 2, 3, . . . . n = 1, 2, 3, . . . .
zn

*A.3. Cho hai dãy { xn } và {yn } b ch n và đ t đ nh sau:
a)
sup

=

xn

+ yn . Hãy ch ng minh các kh ng { xn } + inf{yn } ≤ inf{zn }.

{ xn } + sup{yn } ≥ sup{zn }

b)

inf

Th đưa ra ví d cho trư ng h p các d u b ng không x y ra. A.4. Tìm các gi i h n trên và dư i c a các dãy s sau:
a) b) xn xn

= sin n

π
2

+

1

n

.
2

c)
.

xn xn

= cos n = (−1)

π
3

+
2

(−1)n
n
sin
2

.

2

= [(−1)n + 1]n

d)

n ( n +1)

.

*A.5. Ch ng minh r ng lim(− xn ) = − lim xn . A.6. Hãy ch ng minh đ nh lý 1.12. A.7. Hãy ch ng minh đ nh lý 1.13. A.8. Cho
A
:

= {3, 4, 5} và B := {5, 6, 7}. Xác đ nh: a) A ∪ B. b) A ∩ B. c) A \ B.

(d)

A ∆ B.

A.9. Ch ra ∅ = {∅} và {∅} = {∅} . A.10. Trong ba t p sau thì nh ng t p nào b ng nhau? a) {2, 3}, {4} ; b) {4}, {2, 3} ; c) {4}, {3, 2} .

 " 1. T

P H P VÀ LÝ THUY T S

TH C

A.11. Ch ng minh r ng a) A ⊂ B và A ⊂ C thì A ⊂ B ∩ C. c) A ⊂ B khi và ch khi A ∩ B = A. A.12. Tìm

n =1

b)

A

B

và C ⊂

D

thì

A

∩C ⊂

B

∩ D.

An


n =1

An

khi
1 1 2

a) An c) An

= {x ∈ R : − ≤
n
1

1

x

< }
n x

b) An d) An

= {x ∈ R :

n

x

≤ }
n

= { x ∈ R : (1 + ) n ≤
n
:

< 3}
x∈ I

= {x ∈ R : n ≤

x

≤ n + 1}.

A.13. Cho

I

= [0, 1]. Xác đ nh
x∈ I

[ x, 2] và

[ x , 2].

A.14. Ch ng minh r ng:

a ) [ a, b ]

=
n =1

(a −

1

n

,

b

+ )
n

1


b)

( a, b ) =
n =1

[a + =
A1

1

n

,

b

− ].
n

1

A.15. Cho { An } là m t dãy tăng các t p con c a m i n = 2, 3, . . . . Ch ng minh r ng
Bn

X.

Đ t

B1

Bn

=

An

\ An− v i
1

∩ Bm = ∅ v i m i c p s t nhiên m = n
∞ ∞
An
n =1


An

=

B1

∪ B ∪ · · · ∪ Bn ;
2

=
n =1

Bn .

A.16. Cho { An } là m t dãy các t p con c a t p
n

X.

Đ t

B0

= ∅ và v i m i n ∈ N, đ t
1.

Bn

=
k =1

Ak ,

Cn

=

An

\ Bn−

Ch ng minh { Bn } là dãy các t p đơn đi u tăng và {Cn } là dãy các t p r i nhau tho mãn:
∞ ∞ ∞
Bn
n =1

=
n =1

An

=
n =1

Cn .

A.17. Cho { An } là dãy các t p con c a t p t p An , ch ng t r ng
A

X.

N u

A

ch a m i

Ak
.
k=n

x

X

thu c vô h n các

= lim sup An =
n =1

A.18. Cho { An } là dãy các t p con c a t p h n các t p An , ch ng t r ng
B

X.

N u

A

ch a t t c

Ak
.
k=n

x

X

thu c m t s h u

= lim inf An =
n =1

1.3 L c lư ng c a t p h p "  A.19. Cho { An } là dãy đơn đi u gi m các t p con c a t p

lim inf

X.

Ch ng minh r ng

An

=
n =1

An

= lim sup An .

A.20. N u t p X là không đ m đư c và Y là m t t p đ m đư c, ch ng minh r ng X \ Y có cùng l c lư ng v i X . G i ý: L y B là m t t p con vô h n đ m đư c c a X \ Y . Khi đó B và B ∪ ( X ∩ Y ) có cùng l c lư ng. A.21. Tương t , ch ng minh r ng n u t p X là không đ m đư c và đư c, thì X ∪ Y có cùng l c lư ng v i X .
1

Y

là m t t p đ m

A.22. Ch ng minh [0, 1] và 2N có cùng l c lư ng b ng cách xét hàm s t 2N lên [0, 1] như sau: N u ∅ = A ⊂ N, đ t f ( A) := ∑n∈ A 1/2n+ (khai tri n nh phân) và f (∅) = 0. Hàm này không h n là song ánh, nhưng dùng nó và áp d ng bài t p A.20 đ ch ng minh [0,1] có l c lư ng c.

 " 1. T

P H P VÀ LÝ THUY T S

TH C

CHƯƠNG

2
METRIC

KHÔNG

GIAN

Trong nhi u v n đ c a toán h c cũng như đ i s ng, chúng ta c n quan tâm đ n khái ni m kho ng cách gi a hai đ i tư ng. Ch ng h n kho ng cách gi a hai đi m trong không gian, chúng ta thư ng nghĩ đ n chi u dài đo n th ng n i gi a hai đi m. Tuy nhiên n u hai đi m n m trên b m t Trái Đ t thì rõ ràng kho ng cách trên không có m y ý nghĩa. Khi đó kho ng cách ng n nh t gi a hai đi m trên Trái Đ t s là đư ng n m trên b m t - đư ng chim bay. Tuy nhiên đ di chuy n gi a hai đi m trên m t m ng lư i giao thông, ta b t bu c ph i đi theo m ng lư i đó và kho ng cách đư c xem như chi u dài đo n ng n nh t đ đi t đi m này đ n đi m kia và ngư c l i.

Trong giáo trình này chúng ta s đ c bi t quan tâm đ n các đ nh nghĩa v kho ng cách gi a hai hàm s cũng như các ng d ng c a chúng. S d ng khái ni m v kho ng cách chúng ta có th nghiên c u v s h i t m t cách t ng quát. Cho m t dãy xn các đi m thu c m t t p X , s h i t c a xn t i m t đi m x có th đư c hi u r ng kho ng cách gi a xn và x d n đ n 0. Tuy nhiên có m t s s h i t thú v s Ch ng h n n u chúng ta đ nh nghĩa s h i t sau: f n → f có nghĩa là f n ( x ) → f ( x ) v i m i xác đ nh trên m t t p không đ m đư c) có th tương đương v i e( f n , f ) → 0. 21 không th đ nh nghĩa b ng mêtric. c a m t dãy các hàm f n "theo đi m" như x , nó d n đ n (v i m t l p đ l n các hàm không t n t i mêtric e nào sao cho f n → f

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC

§ 1. KHÁI NI M METRIC 2.1.1 Khái ni m
Chúng ta trư c h t nh c l i kho ng cách thông thư ng gi a hai đi m r, s trên đư ng th ng th c R b ng |r − s|. Nó tho mãn các tính ch t sau: 1) |r − s| ≥ 0, = 0 ⇔ r = s, 2) |r − s| = |s − r |, 3) |r − t| ≤ |r − s| + |s − t|. Chú ý r ng tính ch t th ba r t quan tr ng đ i v i các k t qu v s h i t . T đó ta đưa ra đ nh nghĩa v kho ng cách gi a hai đi m trong m t t p h p X cũng s ph i tho mãn ba tính ch t trên. 2.1 Đ nh nghĩa. Cho t p X = ∅, m t metric trên X là m t hàm d t th a mãn:
d( x, y) d( x, y) d( x, z) X

× X vào [0; +∞)

≥ 0, ∀ x, y ∈

X , d( x, y) X

= 0 khi và ch khi x = y, ,
X

(2.1) (2.2) (2.3)

= d ( y, x ), ∀ x , y ∈

(tính ch t đ i x ng), (B t đ ng th c tam giác).

≤ d ( x , y ) + d ( y, z ), ∀ x , y, z ∈

còn đư c g i là kho ng cách gi a x và y. Khi đó t p X cùng metric d trên đó đư c g i là m t không gian metric, ta thư ng ký hi u là ( X , d) (v n là t p h p X nhưng trên đó t n t i m t metric d). M i ph n t x ∈ X ta g i là m t ıt đi m c a X . Trong m c này, ta luôn quy ư c ( X , d) là m t không gian metric b t kỳ. Dư i đây là m t s tính ch t d th y c a metric. 1) ∀ x
1,

d( x, y)

x2 , . . . , x n

X : d ( x1 , x n )

≤ d( x

1,

x2 )

+ d( x

2,

x3 )

+ · · · + d ( xn−

1,

x n ). X.

2) B t đ ng th c t giác: |d( x, y) − d(u, v)| ≤ d( x, u) + d(y, v), ∀ x, y, u, v ∈ T đó suy ra: |d( x, y) − d(z, y)| ≤ d( x, z).

2.1 Khái ni m Metric "  Gi s ta có m t đi m x ∈ X và r > 0, đ t B( x , r ) := {y ∈ X : d( x , y) < r }. Khi đó B ( x , r ) đư c g i là hình c u m v i tâm t i x và bán kính r . Ngoài ra, ta còn g i B ( x , r ) là r - lân c n c a x . B [ x , r ] : = { y ∈ X : d ( x , y ) ≤ r } đư c g i là hình c u đóng tâm t i x và bán kính r .
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Ví d 2.1. Trong R v i metric | x − y| hình c u B( x, r ) là kho ng m ( x − r, x + r ). Ngư c l i, b t kỳ kho ng m ( a, b) nào v i a < b trong R cũng có th đư c vi t thành B( x, r ), đó x = ( a + b)/2, r = (b − a)/2.

2.4 Đ nh nghĩa. Cho không gian metric ( X , d), m t t p Y ⊂ X khác r ng v i metric d h n ch trên Y , ký hi u là (Y , d), đư c g i là m t không gian metric con c a không gian ( X , d ). Ví d 2.2. Đo n [ a, b] v i metric | x − y| là không gian metric con c a R. Khi đó [ a, c) v i c ∈ ( a, b ) là m t hình c u m trong [ a, b ].

2.1.2 Các ví d v không gian metric
Ví d 2.3. Ví d c đi n c a m t không gian metric là R v i "metric thông thư ng" d ( x , y ) = | x − y |. Ngoài ra, ta có th đưa ra m t metric d ( x , y ) = 100 × | x − y |. Ví d 2.4. M t t p X b t kỳ v i metric d( x, y) = 0 n u x = y; b ng 1 n u x = y. Khi đó ta g i d là metric r i r c trên X và ( X , d) là không gian metric r i r c. Ví d 2.5. Trên không gian Rk có nh ng metric thông d ng sau: V i x = ( x , . . . , x k ), y = ( y , . . . , y k ) ∈ Rk .
1 1

1)

d1 ( x , y )

= ∑ | xi − yi |;
i =1

k

2)

d2 ( x , y )

=

i =1

∑ ( xi − yi ) , ta g i riêng metric này trên Rk là kho ng cách Euclid.
2

k

Đ ch ra đó đúng là metric, ta ki m tra 3 tính ch t c a metric. Hai tính ch t (2.1) và (2.2) đ u d dàng th y đúng, v i tính ch t (2.3) ta c n ph i ch ng minh:

i =1

∑ (x

k

i

− zi ) ≤
2

i =1

∑ (x

k

i

− yi ) +
2

i =1

∑ (y

k

i

− zi )

2

.

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
Thay
ai

=

xi

− yi , bi = yi − zi , l y bình phương hai v , ta đư c b t đ ng th c tương đương:

i =1

∑ (a

k

i

+ bi ) ≤
2 2

i =1

∑a

k

2

i

+2

i =1

∑a

k

2

i

i =1

∑b

k

2

i

+ ∑ bi .
2

k

i =1

Gi n ư c t ng ∑ik=

1

ai

2

+ ∑ik=

1

bi

hai v ta có
k k k

i =1

∑ab
i

i

i =1

∑ a )( ∑ b
2

2

i

i =1

i

)

.

Trong trư ng h p ai , bi > 0, b t đ ng th c trên chính là b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacopski nên là đúng, t đó suy ra nó đúng v i m i ai , bi .

3) T ng quát hơn ngư i ta còn ch ng minh đư c m t metric trên R v i 1 ≤
k

d p ( x, y)

=

p

i =1

∑ | xi − yi | p cũng là

k

p

< ∞.
1

4) Cho

p

→ ∞, ta có metric d∞ ( x, y) = max

≤k≤n | xk

− y k |.

Các kho ng cách d

1,

d2 , d ∞

gi a các đi m

x, y

∈R

2

Các hình c u tâm O, bán kính 1 ng v i các kho ng cách d

1,

d2 , d p , d ∞

trong R

2

Ví d 2.6. T p l = {( x
2

1,

x2 , . . . , x n , . . . )|

phương b ch n) là m t không gian metric v i:
d2 ( x , y )

k =1

x

2

k

< ∞} (t p các dãy s vô h n có t ng bình

=

k =1

∑ (x

k

− yk )

2

.

2.1 Khái ni m Metric "  Ví d 2.7. T p B[ a, b] g m toàn b các hàm b ch n trên [ a, b] v i metric: d∞ ( x, y) = sup | x (t) − y(t)|, ∀ x, y ∈ B[ a, b]. a≤t≤b Hai đi u ki n (2.1) và (2.2) đ u d th y. Ta s ki m tra đi u ki n (2.3) v i ba hàm x ( t ), y ( t ), z ( t ) ∈ B [ a, b ]:

| x (t) − z(t)| ≤ | x (t) − y(t)| + |y(t) − z(t)|, ∀t ∈ [ a, b], ⇒ | x (t) − z(t)| ≤
sup
a≤t≤b

| x (t) − y(t)| +

sup
a≤t≤b

|y(t) − z(t)| = d∞ ( x, y) + d∞ (z, y), ∀t ∈ [ a, b],

⇒ d ∞ ( x , z ) ≤ d ∞ ( x , y ) + d ∞ ( z, y ),
do d∞ ( x, y) + d∞ (z, y) đư c xem như là m t c n trên c a t p | x (t) − z(t)|, t ∈ [ a, b] trong khi d∞ ( x, z) = supa≤t≤b | x (t) − z(t)| là c n trên nh nh t. T p C[ a, b] các hàm liên t c trên [ a, b] v i metric: d∞ ( x, y) = supa≤t≤b | x (t) − y(t)| là m t không gian metric con c a B[ a, b]. Chú ý r ng đ i v i không gian C[ a, b], luôn t n t i T ∈ [ a, b] sao cho | x ( T ) − y( T )| = d∞ ( x, y), ∀ x, y ∈ C[ a, b].

Ví d 2.8. Xét trong không gian R v i hàm d
2

1/2

( x, y) đư c đ nh nghĩa như sau:
v i
x

2

d1/2 ( x , y )

=

|x − y | +
1 1

|x − y |
2 2

= (x

1,

x2 ), y

= (y

1,

y2 ).

Khi đó ta xét d (1, 0), (0, 1) = 4 trong khi đó d (1, 0), (0, 0) = 1 = d (0, 0), (0, 1) = 1. V y d (1, 0), (0, 1) ≥ d (1, 0), (0, 0) + d (0, 0), (0, 1) nên không tho mãn b t đ ng th c tam giác. V y d không ph i là metric trong R . Ta có th ch ng minh tương t đ i v i d p , p < 1. Đó là lý do t i sao không gian metric k (R , d p ) đòi h i p ≥ 1.
1/2 1/2 1/2 1/2 1/2 1/2 2 1/2

2.1.3 S h i t trong không gian metric
2.5 Đ nh nghĩa. Ta nói dãy đi m x , x , . . . c a m t không gian metric đi m x c a không gian đó n u lim d( xn , x ) = 0. Ký hi u:
1 2

X

h it đ n

n→∞

xn

x

ho c

lim

xn

=

x,

x

đư c g i là gi i h n c a dãy { xn }.

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
Nh c l i r ng
lim n→∞

d( xn , x )

= 0 là h i t c a m t dãy trong R v i metric thông thư ng,
N

t c là v i m i ε > 0, t n t i s t nhiên

> 0 sao cho d( xn , x ) < ε v i m i n >

N.

Ví d 2.9. 1) S h i t trên đư ng th ng R v i metric d( x, y) = | x − y| là s h i t c a dãy s thông thư ng. (n) (n) (n) 2) Trong Rk , s h i t c a dãy xn = ( x , x , . . . , xk ) t i x = ( x , x , . . . , xk ) theo các metric d p , p ≥ 1 đ u tương đương v i s h i t theo t ng t a đ , nghĩa là:
1 2 1 2

xn

x

khi n → ∞ đ i v i metric d p , p ≥ 1 ⇐⇒
C [0, 1]

x

(n)
i

xi .

3) Trong không gian hàm

v i kho ng cách d( x, y) =  nt 1
0

0

max ≤ t ≤1

{| x (t) − y(t)|}. Xét dãy

xn (t)

=
x,

≤ t < 1/n ≤t≤1

1/ n

và hàm x (t) ≡ 1. Ta th y r ng

xn

vì d( xn , x ) ≥ | xn (0) − x (0)| = 1.

Ví d 2.10. Cho không gian các hàm liên t c trên [ a, b] là C[ a, b] v i kho ng cách d∞ ( x, y) = sup | x ( t ) − y ( t )|. Khi đó dãy hàm x n h i t đ n x còn đư c g i là h i t đ u đ n hàm
a≤t≤b

x (t)

khi n → ∞. Xét dãy hàm sau trên C[0, 1]
xn (t)

=

1

−t

n +1 n

n n +1

.

Ta s ch ng minh dãy hàm này h i t đ u đ n hàm s
x (t)

= 1 − t.

2.2 T p Đóng và T p M Xét hàm s
f (t)

" 

= (1 − t p ) − 1 + t, p > 1 có
p

1

f

(t) = −

1

− tp
t
p

1

−p
p

+ 1 = 0 ⇔ tp =

1 . 2

D th y f (t) đ t c c đ i t i đi m V y 0 ≤ f (t) ≤ 2
1 2
1/ p

t

p

=

1 2

và c c ti u t i hai đi m

t

=

0, 1

trên [0, 1].

− 1, ∀t ∈ [0, 1]. T đó suy ra
d∞ ( xn , x )

=2

1 2

n n +1

− 1 → 0, khi n → ∞.

Sau đây là m t s tính ch t c a dãy h i t trong không gian metric: Tính ch t 2.1.1. N u xn → x và xn → x thì x = x (gi i h n c a m t dãy đi m n u có là duy nh t). Th t v y, d a vào b t đ ng th c tam giác ta có
0

≤ d( x, x ) ≤ d( x, xn ) + d( xn , x ) → 0.
x

Tính ch t 2.1.2. N u xn → liên t c theo c hai bi n). Tính ch t 2.1.3. N u dãy

yn

y

thì d( xn , yn ) → d( x, y) (hàm s

d( x, y)

là hàm

xn

x

thì m i dãy con c a nó h i t t i cùng gi i h n.

§ 2. T P ĐÓNG VÀ T P M 2.2.1 T p m
2.6 Đ nh nghĩa. H p c a m t h b t kỳ các hình c u m trong ( X , d) đư c g i là m t t p m trong không gian metric ( X , d). T p ∅ trong X đư c quy ư c là m t t p m . Cho x ∈ X , N ⊂ X (m ho c không). N u t n t i U m nào đó tho mãn x ∈ U ⊂ N thì N đư c g i là m t lân c n c a x. Ví d 2.11. V i m i không gian ( X , d), d th y t p m l n nh t trong là h p c a t t c các hình c u bên trong.
X

cũng là

X

vì nó

Ví d 2.12. M i hình c u m B( x, r ) đ u là t p m và như v y trong không gian R v i metric thông thư ng, ( a, b) là t p m v i a ≤ b b t kỳ, k c ( a, +∞) và (−∞, b). Th t v y ta có ( a, +∞) = ∞ ( a, a + n) và (−∞, a) = ∞ ( a − n, a) đ u là h p c a n= n= m t h các hình c u m . Hình tròn trong R là m nhưng trong R , m i hình tròn b t kỳ đ u không m .
1 1 2 3

Ví d 2.13. Trong không gian metric r i r c ( X , d), m i t p con đ u là t p m do ∀ a ∈ A ⊂ X : A = ). a ∈ A B ( a,
1 2

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
2.7 Đ nh nghĩa. Cho A là t p b t kỳ thu c ( X , d), đi m x ∈ A đư c g i là đi m trong c a A n u t n t i r > 0 sao cho B( x, r ) ⊂ A. T p h p t t c các đi m trong c a A đư c g i là ph n trong c a A, ký hi u là int A.

Ví d 2.14. Trong R, ph n trong c a [ a, b], [ a, b) và (b, a] đ u là ( a, b). Đi m đi m trong c a [ a, b) ho c [ a, b] t c [ a, b) không th là lân c n c a a.

a

không là

M nh đ sau giúp ta có th d dàng ki m tra xem m t t p khi nào là t p m . 2.8 M nh đ . T p h p
A

là t p m khi và ch khi

A

= int A.

Ch ng minh. Gi s A m , xét x ∈ A b t kỳ. Khi đó t n t i y ∈ X và r > 0 sao cho x ∈ B ( y, r ) ⊂ A. Đ t s : = r − d ( x , y ). Khi đó s > 0 và n u chúng ta ch ng minh đư c B ( x , s ) ⊂ A thì rõ ràng x là đi m trong c a A. Th t v y, xét z ∈ B ( x , s ) tùy ý, khi đó ta có d(y, z) ≤ d(y, x ) + d( x, z) < d(y, x ) + s = r. V y z ∈ B(y, r ), ∀z ∈ B( x, s) hay B ( x , s ) ⊂ B ( y, r ) ⊂ A. Suy ra A = int A.

Ngư c l i n u A = int A, d th y v i m i { B( x, r x )} nên A là m . A =
x∈ A

x

A

t n t i hình c u m

B( x, r x )

A.

V y

Đ ch ng minh t p A là m ta ch c n ch ra ∀ x ∈ A, x là đi m trong c a A. Như v y t p m A chính là h p c a m t h hình c u m có các tâm là toàn b các đi m thu c A. Ví d 2.15. T p [ a, b] trong R không ph i t p m do c a [ a, b ].
a, b

không ph i là các đi m trong

Dư i đây ta đưa ra m t s tính ch t r t quan tr ng c a t p m .

2.2 T p Đóng và T p M 2.9 Đ nh lý. i) H p c a m t h b t kỳ các t p m là m : Cho t p ch s b t kỳ h các t p m Uα (α ∈ I ), khi đó
Uα I

"  và m t

là t p m .

α∈ I
n ii) Giao c a h u h n các t p m là m : Cho m t s h u h n các t p m {Ui }i= , khi đó
1

n

Ui
i =1

là t p m .
:

iii) T p

A

X

b t kỳ, khi đó int A =

{U

U

là t p m trong

A }.

Ch ng minh. i) Kh ng đ nh là hi n nhiên (theo đ nh nghĩa). ii) Đ u tiên, ta ch ng t giao c a hai hình c u m b t kỳ là m t hình c u m . Gi s x , y ∈ X , r > 0 và s > 0. Đ t U = B ( x , r ) ∩ B ( y, s ). L y z ∈ U và t = min{r − d ( x , z ), s − d ( y, z )} > 0. V i m i w ∈ B ( z, t ) t c là d ( z, w ) < t thì t b t đ ng th c tam giác ta có d ( x , w ) < d ( x , z ) + t < r . Tương t , d ( y, w ) < s. Do v y w ∈ B ( x , r ) và w ∈ B ( y, s ), nên B ( z, t ) ⊂ U . Suy ra v i m i đi m z thu c U đ u là đi m trong c a U nên U m . V y giao hai hình c u m là m t t p m .

Gi s V và W là hai t p m , thì h p c a các hình c u m . Khi đó:
V

V

=

A và W =

B v i A và B là nh ng h t p

∩W =

{A ∩ B :

A

∈ A, B ∈ B}.

T i) suy ra V ∩ W là h p c a m t h các t p m nên cũng là m . Như v y giao hai t p m là m t t p m , do đó giao h u h n các t p m cũng là m . iii) Cho A ⊂ X và đ t U = {U : U là t p m trong A}. N u x ∈ int A thì t n t i hình c u m B( x, r ) ⊂ A mà B( x, r ) ∈ U nên x ∈ U . V y int A ⊂ U . Ngư c l i n u y ∈ U thì t n t i U ∈ U sao cho y ∈ U mà U là m nên y là đi m trong c a U , t n t i hình c u m B(y, s) ⊂ U ⊂ A. V y y ∈ int A nên U ⊂ int A. Suy ra U = int A.

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
T kh ng đ nh iii) c a đ nh lý trên có th suy ra int A là t p m l n nh t ch a trong A theo nghĩa: N u U là t p m n m trong A thì U ⊂ int A. Ví d 2.16. ∞ (1 − n= chưa ch c là t p m .
1 1

n

;1

+ n ) = {1} không là t p m , do v y giao vô h n các t p m
1

2.2.2 T p đóng
2.10 Đ nh nghĩa. Cho không gian metric ( X , d), t p ph n bù Ac là t p m .
A

X

đư c g i là t p đóng n u

Ví d 2.17. Trong R, các t p [ a, b], [ a, +∞), (−∞, b] là t p đóng. Th t v y, do ( a, +∞), (−∞, a) là các t p m nên [ a, +∞) = R \ (−∞, a), (−∞, a] = R \ ( a, +∞), [ a, b] = R \ (−∞, a) ∪ (b, +∞) là các t p đóng. Ví d 2.18. Cho không gian metric ( X , d) v i x ∈ X và s r > 0 tuỳ ý, hình c u đóng B [ x , r ] là t p đóng. Ta c n ph i ch ra X \ B[ x, r ] là t p m t c m i đi m c a nó đ u là đi m trong. Xét y ∈ X \ B [ x , r ] và s s = d ( y, x ) − r > 0. Gi s đi m z ∈ B ( y, s ) tùy ý. Khi đó d ( x , z ) ≥ d ( x , y ) − d ( y, z ) > d ( x , y ) − s = r . Do đó z ∈ X \ B [ x , r ] v i m i z ∈ B ( y, s ). Như v y B ( y, s ) ⊂ X \ B [ x , r ]. Suy ra X \ B [ x , r ] là t p m .

Ví d 2.19. Trong không gian metric X b t kỳ, vì ∅ và X đ u là m và là ph n bù c a nhau, chúng cũng là t p đóng. V y X , ∅ là các t p v a đóng, v a m . Đ ng th i, ta cũng th y t n t i các t p h p không đóng cũng không m , ví d "các kho ng n a- m " [ a, b) và ( a, b] trong R. 2.11 Đ nh nghĩa. Giao c a t t c các t p đóng ch a t p c a A, ký hi u là [ A] (ho c A): [ A] = { Aα : Aα đóng ch a
α

⊂ A }.
A

X

đư c g i là bao đóng

Như v y v i t p A ⊂ X b t kỳ luôn t n t i ph n trong và bao đóng c a A. T p ∂ A := [ A]\ int A đư c g i là biên c a t p A. ph n bài t p ta s ch ra biên c a A là t p đóng. Nh n xét. x ∈ ∂ A ⇔ ∀r > 0 : B( x, r ) v a ch a đi m y ∈ A, v a ch a đi m z ∈ Ac .

2.2 T p Đóng và T p M

" 

Do h p b t kỳ c a các t p m là t p m , nên theo đ nh lý De Morgan, giao b t kỳ c a các t p đóng là t p đóng. Như v y [ A] là đóng và là t p đóng nh nh t ch a A, nghĩa là n u V là m t t p đóng ch a A thì V ⊃ [ A]. B n đ c hãy t ch ng minh các M nh đ sau. 2.12 M nh đ . T p
A

X

b t kỳ, ta có [ A]c = int( Ac ).

G i ý: D a vào đ nh nghĩa c a bao đóng, s d ng công th c De Morgan và Đ nh lý 2.9 iii). 2.13 M nh đ . T p A ⊂ X là t p đóng khi và ch khi khi và ch khi m i đi m biên c a A đ u thu c A.
A

= [ A], nói cách khác

A

đóng

2.14 Đ nh nghĩa. Cho t p A ⊂ X , m t đi m x ∈ X đư c g i là đi m t ho c đi m gi i h n c a A n u m i lân c n c a x ch a vô s đi m c a A. Đ nh nghĩa này là tương đương v i kh ng đ nh m i lân c n c a x ch a ít nh t m t đi m c a A khác x. Th t v y chi u suy ra là hi n nhiên, ngư c l i xét S là m t lân c n nào đó c a x ch a đi m x = x. L y S = B( x, r ) trong đó r < d( x , x ) là m t lân c n c a x không ch a x nên nó ph i ch a m t đi m x khác x và x. Ti p t c quá trình này ta ch n đư c dãy các lân c n S , S , . . . l n lư t ch a vô s đi m x , x , . . . và như v y S ch a vô s đi m phân bi t c a A. Hi n nhiên b ng cách ch n r , r , . . . ti n t i 0 trong quá trình trên, ta thu đư c dãy x , x , . . . h i t t i x và như v y ta có:
1 1 2 1 1 1 1 2 1 2 3 1 2 1 1 2 1 2

Đi m x là đi m t c a t p sao cho xn → x. Đi m y ∈
A

A

n u và ch n u t n t i m t dãy đi m phân bi t { xn } ∈
A

A

đư c g i là đi m cô l p c a

n u nó không ph i là đi m t c a

A.

Chú ý là đi m t c a m t t p chưa ch c đã thu c t p đó.

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
x

là đi m t trong khi y là đi m cô l p c a t p

A.

Ví d 2.20. Trong R t p A = {1, 1/2, . . . , 1/n, . . .} có m t đi m t duy nh t là 0, m i đi m thu c A đ u là đi m cô l p c a nó. Ta có s liên h gi a dãy h i t trong không gian metric v i t p đóng và m sau. đ nh lý

2.15 Đ nh lý. i) T p U ⊂ X m khi và ch khi v i m i x ∈ U , n u xn → x, luôn t n t i s t nhiên N sao cho xn ∈ U v i m i n ≥ N . ii) V i t p A ⊂ X b t kỳ, [ A] là t p h p t t c các gi i h n c a các dãy c a A h i t (x ∈ X sao cho t n t i dãy xn ∈ A tho mãn xn → x). iii) T p A ⊂ X đóng khi và ch khi v i m i dãy xn → x, xn ∈ A v i m i n, ta có x ∈ A. T đ nh lý trên d dàng suy ra A là đóng khi và ch khi m i đi m t c a A là thu c A, bao đóng c a m t t p g m t p đó h p v i các đi m t không thu c nó. Cũng t đ nh lý trên và t lý thuy t s th c, ta nh n th y trong R bao đóng c a t p các s h u t Q chính là t p s th c R.

2.2.3 T p trù m t. Không gian tách đư c
2.16 Đ nh nghĩa. Trong không gian metric ( X , d) b t kỳ, m t t p h p A ⊂ X đư c g i là trù m t trong X khi và ch khi bao đóng [ A] = X . Không gian ( X , d) đư c g i là tách đư c (kh ly) khi và ch khi X có m t t p con đ m đư c trù m t trong X . Chú ý. T p Q là trù m t trên đư ng th ng R, nên R là tách đư c (v i mêtric thông thư ng). 2.17 Đ nh lý. M t không gian mêtric ( X , d) là tách đư c khi và ch khi t n t i m t h đ m đư c các hình c u U tho mãn v i m i t p m A ⊂ X , A là h p c a m t h con các t p thu c U . Do R là tách đư c, ta có th k t lu n r ng m i t p m trong R đ u là h p c a h h u h n ho c đ m đư c các kho ng m , th m chí là r i nhau (n u có m t s kho ng m là giao nhau, ta ch c n tính là m t kho ng).

§ 3. KHÔNG GIAN COMPACT VÀ Đ Y Đ
ti t trư c chúng ta đã h c v hai d ng t p h p có ý nghĩa quan tr ng đ i v i s h i t trong không gian metric là t p đóng và m , trong ti t này chúng ta s có thêm hai lo i t p h p n a có tính ch t h i t thú v . C hai d ng đó đ u xu t hi n trong t p s th c R.

2.3 Không gian Compact và Đ y đ

" 

2.3.1 Không gian đ
M t dãy { xn } trong m t không gian X v i m t (t a) mêtric d đư c g i là m t dãy Cauchy n u limn→∞ supm≥n d( xm , xn ) = 0. Không gian t a mêtric ( X , d) đư c g i là đ y đ (đ ) khi và ch khi m i dãy Cauchy trong nó đ u h i t . Ví d 2.21. 1) R v i kho ng cách thông thư ng là không gian metric đ và như v y các không gian Rk v i metric Euclid là các không gian đ . Th t v y, gi s { xn } là m t dãy cơ b n trong R. Đ t ak = infi≥k xi , bk = supi≥k xi , k = 1, 2, . . . . Khi đó, ta s nh n đư c m t dãy con l ng nhau:

[a

1,

b1 ]

⊃ [a

2,

b2 ]

⊃ · · · ⊃ [ a n , bn ] ⊃ · · ·

Do { xn } là dãy cơ b n nên lim |bn − an | = 0. V y theo nguyên lý Bolzano-Weistrass, t n t i duy nh t ξ ∈ ∞ [ an , bn ], t c là lim xn = x. n=
1

2) Q v i kho ng cách thông thư ng không là không gian metric đ . 3) Ta xem li u R v i kho ng cách d( x, y) = | x − y | có là không gian metric đ hay không? Gi thi t { xn } là dãy cơ b n theo kho ng cách d( x, y), t c là d( xm , xn ) = | xm − xn | → 0, khi m, n → ∞. Nhưng | xm − xn | → 0 ⇔ | xm − xn | → 0,
3 3 3 3 3 3

t đó suy ra { xn } là dãy cơ b n theo kho ng cách thông thư ng nên nó h i t theo kho ng cách thông thư ng t i x ∈ R, khi đó dãy { xn } cũng h i t t i x ∈ R theo metric d ( x , y ) = | x − y |. V y R cùng v i kho ng cách d ( x , y ) là m t không gian metric đ . 4) R v i kho ng cách d( x, y) = |e x − ey | không là không gian metric đ . Th t v y, xét dãy xn = −n, n = 1, 2, . . . . Ta có:
3 3

d( xn

− xm ) = | e−m − e−n | =

1

e

m

1

en

→ 0, m, n → ∞.

Nhưng

xn

= −n không h i t . Gi s , ngư c l i, n u { xn } h i t đ n x ∈ R, t c là:
lim

d( xn , x ) x

= 0 ⇔ lim |e−n − e x | = 0 hay 0 =

lim n→∞

e

−n

= ex .

Đi u này là vô lý, vì v i

∈ R : e x > 0.

Dư i đây ta s trình bày m t không gian đ y đ khác, đó là C[ a, b]. Nh c l i C[ a, b] là không gian các hàm liên t c trên [ a, b] v i metric d∞ ( x, y) = sup | x (t) − y(t)|. Dãy xn
t ∈[ a,b ]

b t kỳ thu c C[ a, b] h i t đ i v i d∞ đư c g i là h i t đ u. S h i t đ u b o toàn tính liên t c (khá d dàng) theo M nh đ sau: 2.18 M nh đ .
xn

∈ C[ a, b] và xn →

x

đ u khi n → ∞, thì

x

∈ C [ a, b ].

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
Ch ng minh. V i ε > 0 b t kỳ, ch n N sao cho d∞ ( x N , x ) < ε/3. V i b t kỳ t ∈ [ a, b], do x N là liên t c ta ch n đư c δt sao cho n u | u − t | < δt thì | x N ( t ) − x N ( u )| < ε /3. Khi đó

| x (t) − x (u)| ≤ | x (t) − x N (t)| + | x N (t) − x N (u)| + | x N (u) − x (u)| < ε/3 + ε/3 + ε/3 = ε
Do v y
x

là liên t c trên [ a, b].

2.19 Đ nh lý. Không gian metric (C[ a, b], d∞ ) là đ y đ . Ch ng minh. Cho xn là dãy Cauchy trong C[ a, b]. Khi đó v i m i t ∈ [ a, b], xn (t) là m t dãy Cauchy trong R, nên nó h i t t i m t s th c nào đó, ký hi u là x (t). Khi y v i m i m và m i x, | x (t) − xm (t)| = limn→∞ | xn (t) − xm (t)| ≤ limn→∞ d ( xn , xm ) → 0 khi m → ∞, nên d ( x, xm ) → 0. Như v y x ∈ C[ a, b] theo M nh đ trên.
sup sup

Ví d 2.22. Không gian các hàm kh vi trên [ a, b], ký hi u C [ a, b] v i metric ph i là không gian đ . Th t v y, ta xét dãy hàm s sau trong (C [−1, 1], d∞ ):
1 1

d∞

không

xn (t)

=

 1 
1

n u − 1 ≤ t < 0,

−t

n +1 n

n +1

n

n u 0 ≤ t ≤ 1.

Dãy hàm này kh vi trên [−1, 1]. Th t v y,
d dt

(1 − t ) =
p

p

1

t
1

p

p −1 p

− tp

b ng 0 khi t = 0. Đ ng th i dãy hàm này h i t đ u đ n hàm s  1 n u − 1 ≤ t < 0, x (t) = 1 − t n u 0 ≤ t ≤ 1. nên đây là dãy Cauchy. Tuy nhiên hàm s C [−1, 1].
1

x (t)

không kh vi t i đi m 0 nên không thu c

2.3 Không gian Compact và Đ y đ

" 

Ta s th y có m t liên k t gi a tính ch t đóng c a m t t p v i tính đ y đ c a nó khi nó đư c xem như m t không gian metric con. Hi n nhiên, không gian con đ y đ c a m t không gian metric ph i là đóng, chúng ta cũng có k t qu ngư c l i trong m t trư ng h p đ c bi t. 2.20 Đ nh lý. M i t p đóng trong không gian metric đ là không gian metric đ . Ch ng minh. Cho ( X , d) là không gian metric đ b t kỳ và R ⊂ X là m t t p đóng. Xét dãy cơ b n b t kỳ { xn } ⊂ F, ta có xn → x ∈ X do ( X , d) là đ . M t khác, do F đóng nên x ∈ F . Như v y ( F , d ) cũng là không gian metric đ . Ví d 2.23. Đo n [ a, b] là đóng trong R nên [ a, b] khi đư c xem như m t không gian metric cũng là không gian đ . Ví d 2.24. T p C [ a, b] ⊂ ph i t p đóng.
1

C [ a, b ]

không là không gian đ nên đương nhiên cũng không

Như v y tính ch t đ y đ đư c xem là m nh hơn tính ch t đóng c a t p h p, bây gi ta s đưa ra m t tính ch t còn m nh hơn c tính đ y đ c a t p h p, đó là tính compact.

2.3.2 Không gian metric compact
Cho không gian metric ( X , d) và A là m t t p con c a X . M t h các t p h p mà h p c a chúng ch a A đư c g i là m t ph c a A. N u h đó ch g m các t p m , thì nó đư c g i là m t ph m c a A. N u t p con A chưa đư c ch rõ, thì ta m c đ nh A = X , khi đó h p c a ph c a X cũng chính là X . 2.21 Đ nh nghĩa. Không gian metric ( X , d) đư c g i là không gian metric compact khi và ch khi v i m i ph m c a X đ u t n t i m t ph con h u h n, t c n u U là h các t p m tho mãn U = X thì t n t i ph con V ⊂ U h u h n sao cho V = X . M t t p con A thu c X là t p compact n u v i m i ph m c a A đ u t n t i ph con h u h n ph A. Chú ý đ nh nghĩa trên, t "m i" là r t quan tr ng, vì v i không gian metric ( X , d) b t kỳ, luôn t n t i m t s ph m v i h u h n ph con - nói cách khác luôn t n t i ph m h u h n ch ng h n ph m ch ch a đúng m t t p X , vì t p X luôn là m . Ví d 2.25. Các kho ng m (−n, n) t o thành m t ph m c a R mà không có m t ph con h u h n. Các kho ng (1/(n + 2), 1/n) v i n = 1, 2, . . . t o thành m t ph m c a (0, 1) mà không có ph con h u h n. Như v y, R và (0, 1) không ph i là compact. Đo n [ a, b] có th đư c ch ng minh là t p compact trong R b ng đ nh nghĩa nhưng s tương đ i dài dòng và khó hi u.

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
2.22 Đ nh lý (Heine-Borel). Cho a và b là các s th c b t kỳ tho mãn kho ng đóng [ a; b] là t p compact c a R. D dàng ch ng minh đư c k t qu sau. 2.23 Đ nh lý. N u ( X , d) là m t không gian metric compact và c a X , thì F là compact.
F a

< b. Khi đó,

là m t t p con đóng

Ch ng minh. L y U là m t ph m c a F. Khi đó U ∪ { X \ F } là m t ph m c a K, nên s có m t ph con V h u h n. Khi đó V \{ X \ F } là m t ph h u h n c a F, thu c vào U. Bây gi ta xét t p compact [0, 1]. M i s x trong [0, 1] có m t bi u di n th p phân j đây m i d j = d j ( x ) là m t s nguyên và x = 0.d d d . . ., theo nghĩa, x = ∑ j≥ d j /10 . 0 ≤ d j ≤ 9 v i m i j. Trong th c ti n, chúng ta ch làm vi c v i m t vài ch s đ u tiên c a ph n bi u di n th p phân. Ví d , chúng ta s d ng π = 3, 14 ho c 3.1416, r t hi m khi c n bi t r ng π = 3.14159265358979 . . .. Đi u này minh h a m t tính ch t r t quan tr ng c a các s trong [0, 1]: Cho m t đ chính xác b t bu c tuỳ ý (ví d l y ε > 0 b t kỳ), t n t i m t t p F h u h n các s trong [0, 1] sao cho m i s x trong [0,1] có th bi u di n b ng m t s y trong F t i đ chính xác mong mu n (nghĩa là | x − y| < ε). Tính ch t trên m r ng cho các không gian metric như sau.
1 2 3 1

2.24 Đ nh nghĩa. M t không gian metric ( X , d) đư c g i là hoàn toàn b ch n khi và ch khi cho m i ε > 0, t n t i m t t p h p h u h n F ⊂ X sao cho v i m i x ∈ X , t n t i y ∈ F nào đó sao cho d ( x , y ) < ε. Đ nh nghĩa trên tương đương v i s t n t i m t ph m c a X g m h u h n các hình c u m có cùng bán kính ε.

Như v y rõ ràng [0, 1] cũng như [ a, b] là các t p hoàn toàn b ch n, đi u này cũng s đúng v i không gian metric compact b t kỳ. Bây gi , ta đưa ra m t m t s tính ch t t ng quát hay dùng c a các không gian compact. 2.25 Đ nh lý. Cho b t kỳ không gian mêtric ( X , d), các tính ch t sau là tương đương (B t kỳ đi u nào cũng suy ra ba đi u còn l i): (i) ( X , d) là không gian metric compact. (ii) ( X , d) là đ y đ và hoàn toàn b ch n.

2.4 Hàm s Liên t c "  (iii) M i t p con vô h n c a (iv) M i dãy các đi m c a
X X

có m t đi m h i t .

có m t dãy con h i t .

Ví d 2.26. R là không gian đ y đ nhưng vì thi u tính ch t hoàn toàn b ch n nên không compact. Đo n [ a, b] là đ y đ , đ ng th i là hoàn toàn b ch n b ng cách xét t p h u h n F = { a + ε, a + 2ε, . . . , a + k ε }. Do đó theo đ nh lý 2.25 ii) thì [ a, b ] là t p compact. Đây là m t cách ch ng minh ng n g n đ nh lý Heine-Borel 2.22. Xét không gian metric ( X , d) và A ⊂ X , đư ng kính c a A đư c đ nh nghĩa là diam( A ) : = sup{ d ( x , y ) : x ∈ A, y ∈ A }. T p A đư c g i là b ch n khi và ch khi đư ng kính c a nó là h u h n. Trong không gian Eclide Rk , t p compact cũng là t p đóng, b ch n, đi m đ c bi t này không th m r ng cho các không gian metric đ y đ t ng quát. Th t v y, cho S là t p h p vô h n b t kỳ. V i x = y trong S, đ t d( x, y) = 1, và d( x, x ) = 0. Khi đó S là đ và b ch n, nhưng không hoàn toàn b ch n nên không compact.

§ 4. HÀM S

LIÊN T C

2.4.1 Đ nh nghĩa và tính ch t c a hàm s liên t c
Trong R, m t hàm s f đư c g i là liên t c t i x n u v i m i dãy xn → x (theo metric thông thư ng) thì f ( xn ) → f ( x ) ho c theo ngôn ng ε, δ: v i m i ε > 0 t n t i δ(ε) > 0 sao cho khi |y − x | < δ thì | f (y) − f ( x )| < ε. Đ nh nghĩa này có th đư c m r ng đ i v i không gian metric, kho ng cách trên R đư c thay b ng kho ng cách metric b t kỳ. 2.26 Đ nh nghĩa. Cho hai không gian metric ( X , d) và (Y , e), m t hàm s f t X vào Y đư c g i là liên t c t i x n u v i m i ε > 0 t n t i δ(ε) > 0 sao cho khi d(y, x ) < δ thì e f ( y ), f ( x ) < ε. Ta d dàng ch ng minh đư c đ nh nghĩa này tương đương v i f ( xn ) → f ( x ) v i m i dãy xn → x. Hàm s f đư c g i là liên t c n u nó liên t c t i m i đi m x ∈ X . N u A là t p con n m trong X thì có th coi ( A, d) là m t không gian metric con và khái ni m f liên t c trên A đư c đ nh nghĩa tương t . Đ i v i không gian metric, hàm s liên t c có đ c đi m sau: 2.27 Đ nh lý. Gi s ta có hàm s f t không gian metric ( X , d) vào không gian metric (Y, e), ba kh ng đ nh sau là tương đương: (i)
f

là liên t c;
X.

(ii) Ngh ch nh c a m i t p đóng trong Y đ u là t p đóng trong

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
(iii) Ngh ch nh c a m i t p m trong Y đ u là t p m trong
X.

Ch ng minh. (i) suy ra (ii): Gi s F là t p đóng trong Y , đ ch ng minh f − ( F ) đóng trong X ta c n ch ra n u m t dãy { xn } ⊂ f − ( F ), xn → x thì x ∈ f − ( F ). Th t v y do − ( F ). f là liên t c nên f ( x n ) → f ( x ), f ( x n ) ∈ F và F là đóng nên f ( x ) ∈ F hay x ∈ f
1 1 1 0 0 1 0 0 0

− 1 (Y \ U ) f

(ii) suy ra (iii): Hi n nhiên n u U m trong Y thì Y \U là đóng trong = X \ f − (U ) là đóng trong X . V y f − (U ) là m trong X .
1 1 0

Y

nên theo ii),

(iii) suy ra (i): Xét đi m x ∈ X b t kỳ. V i m i ε > 0, ngh ch nh c a hình c u m B ( f ( x ), ε ) trong Y là m trong X . Khi đó do x thu c t p m đ y nên t n t i m t hình c u m B( x , δ) thu c f − B( f ( x ), ε) trong X hay f B( x , δ) thu c B( f ( x ), ε) trong Y . V y n u d( x, x ) < δ thì e( f ( x ), f ( x )) < ε, nên f là ánh x liên t c.
0 0 1 0 0 0 0 0 0

Ví d 2.27. Cho hàm f ( x ) := x t R vào chính nó và đ t U = ( a, b). Khi đó n u 0 ≤ a < − (U ) = (− b b thì f , −a ) ∪ ( a , b ). Như v y ngh ch nh c a m t kho ng m qua f không ph i luôn là m t kho ng (trong trư ng h p này, nó là h p c a hai kho ng r i nhau) nhưng nó luôn là m t t p m . M t khác, f ((−1, 1)) := { f ( x ) : −1 < x < 1} = [0, 1) không ph i là m . Do v y nh c a m t t p m qua m t hàm liên t c chưa ch c ph i m cũng như nh c a m t t p đóng chưa ch c là đóng.
2 1 1/2 1/2 1/2 1/2

Ngoài ra, do t p m b t kỳ trong R là h p c a các kho ng ( a, b) nên v i hàm giá tr th c f trên không gian metric ( X , d) là liên t c, tương đương v i f − ( a, b) m trong X v i m i a < b. Chú ý r ng giao hai t p m là luôn m và ( a, b) = ( a, ∞) ∩ (b, ∞) nên hàm − ( a, ∞ ) là m trong X v i a b t kỳ. T nh n xét này f là liên t c cũng tương đương v i f và vì m t t p m trong R là đo đư c do nó là h p c a m t s h u h n ho c đ m đư c các kho ng m , nên hàm liên t c là đo đư c.
1 1

M t ánh x đ ng phôi c a X lên Y là m t hàm f 1-1 t X lên Y sao cho f và f − là liên t c. N u m t f như v y t n t i, ( X , d) và (Y , e) đư c g i là đ ng phôi v i nhau.
1

Ví d 2.28. M t kho ng m h u h n, khác r ng ( a, b) là đ ng phôi v i (0, 1) qua phép bi n đ i tuy n tính: f ( x ) := a + (b − a) x. Toàn b R là đ ng phôi v i (-1,1) b ng cách đ t y = f ( x ) : = 2 arctg( x ) / π, và như v y là đ ng phôi v i m i kho ng ( a, b ), và đ ng phôi v i kho ng (0, +∞) qua ánh x e x , do đó cũng là đ ng phôi v i kho ng ( a, +∞) và (−∞, a).

2.4 Hàm s Liên t c " 

Cho ( X , d) và (Y , e) là hai không gian metric. M t hàm f 1-1 t X vào Y đư c g i là m t ánh x đ ng c khi và ch khi e( f ( x ), f (y)) = d( x, y) v i m i x và y thu c X . Khi đó ( X , d) và (Y , e) đư c g i là đ ng c v i nhau. Ví d 2.29. Cho ví d , n u X = Y = R , v i mêtric kho ng cách Ơ-clit thông thư ng, thì ta có các đ ng c b ng cách l y f (u) = u + v v i m t vectơ v (t nh ti n), b ng phép quay (quanh tâm b t kỳ), đ i x ng qua m t đư ng th ng, và các phép h p thành c a chúng.
2

Hai không gian metric đ ng c v i nhau thì các quan h gi a các ph n t c a chúng v m t metric là tương đương nên ta có th đ ng nh t hai không gian này.

2.4.2 Hàm liên t c trên m t t p compact
Trong lĩnh v c t i ưu hóa, khi ngư i ta đang c làm c c đ i ho c c c ti u hóa m t hàm (thư ng là m t hàm nhi u bi n), s r t t t n u bi t dư i nh ng đi u ki n nào m t c c đ i ho c c c ti u là t n t i. Ta đã bi t trong gi i tích v i a ≤ b b t kỳ trong R và hàm f liên t c t [ a, b] vào R, t n t i m t x ∈ [ a, b] sao cho f ( x ) = sup{ f (u) : a ≤ u ≤ b}. Tương t t n t i m t y ∈ [ a, b] sao cho f (y) = inf{ f (v) : a ≤ v ≤ b}. Tính ch t m t hàm th c liên t c trên m t đo n th ng là b ch n và đ t đư c c c đ i và c c ti u, có th m r ng cho các không gian metric compact. 2.28 Đ nh nghĩa. Cho hàm s f t ( X , d) vào (Y , e), n u v i m i ε > 0 t n t i m t δ > 0 sao cho khi d( x, y) < δ suy ra e( f ( x ), f (y)) < ε v i m i x và y thu c X , thì f đư c g i là liên t c đ u t ( X , d) t i (Y , e). N u tính ch t này ch đúng trên m t t p con M ⊂ X thì f đư c g i là liên t c đ u trên M. Ví d 2.30. Hàm f ( x ) = x t R vào chính nó là liên t c nhưng không là liên t c đ u (v i ε > 0 cho trư c, khi x càng l n, δ l i càng nh ). Tương t hàm f ( x ) = 1/ x liên t c trên (0, 1) nhưng không là liên t c đ u.
2

Trong hai hàm s ví d trên đ u gi ng nhau đ c đi m là t p X đ u không compact. N u X là compact thì ch c ch n hàm liên t c trên X cũng liên t c đ u theo đ nh lý sau.

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
2.29 Đ nh lý. M t hàm liên t c f t m t t p compact b t kỳ K ⊂ đ u trên K (coi (K, d) như m t không gian metric con).
X

đ n (Y , e) là liên t c

Ch ng minh. N u f không liên t c đ u, t n t i ε > 0 và xn ∈ K, yn ∈ K và sao cho d ( y n , x n ) < 1/ n và e f ( y n ), f ( x n ) > ε v i m i n. Khi đó vì dãy b t kỳ trong K có m t dãy con h i t (Đ nh lý 3.3), chúng ta có th gi s xn → x v i x ∈ K, do v y yn → x. Do tính liên t c c a f t i x, v i n đ l n, e f n (yn ), f n ( x ) < ε/2 và e f n ( xn ), f n ( x ) < ε/2, nên e f (yn ), f ( xn ) < ε, mâu thu n. V y f là liên t c đ u. 2.30 Đ nh lý. N u hàm f là liên t c t t p compact b t kỳ K trong không gian metric ( X , d) đ n (Y, e), thì nh c a t p K t c f (K ) là compact trong (Y, e). Ch ng minh (CH NG MINH). L y U là m t ph m c a f (K ). Khi đó { f − (U ) : U ∈ U } là m t ph m c a K, v i ph con h u h n { f − (V ) : V ∈ V } v i V h u h n. V y V là m t ph con h u h n c a f (K ).
1 1

Đ nh lý 4.3 nói r ng nh liên t c c a m t t p compact cũng là compact, m t h qu c a nó là n u f là m t hàm giá tr th c liên t c trên m t t p comp c K, thì f b ch n (t c f ( K ) b ch n trong R), vì t p compact b t kỳ trong R b ch n (xét ph m b i các kho ng (−n, n)). T đó s suy ra hàm th c liên t c trên t p compact s đ t giá tr c c đ i và c c ti u (bài t p B.22).

BÀI T P B.1. Ch ng minh r ng m t hàm d : X × X → R tho mãn hai đi u ki n (2.2),(2.3) và đi u ki n d( x, y) = 0 ⇔ x = y cũng s tho mãn đi u ki n 2.1: d( x, y) ≥ 0, ∀ x, y ∈ X . B.2. Ch ng minh b t đ ng th c t giác trong không gian metric ( X , d): |d( x, y) − d(u, v)| ≤ d ( x , u ) + d ( y, v ), ∀ x , y, u, v ∈ X . B.3. Ch ng minh trong không gian metric ( X , d), n u xn → x và yn → d ( x , y ) (hàm s d ( x , y ) là hàm liên t c theo c hai bi n). B.5. Ch ng minh b t đ ng th c tam giác đ i v i metric có t ng bình phương b ch n l .
2 2 1 2

y

thì d( xn , yn ) →

B.4. Ch ng minh b t đ ng th c tam giác đ i v i metric d∞ trong không gian Rk .
d2

trong không gian các dãy s

B.6. Trên R , đ t d ( x, y), (u, v) := | x − u| + |y − v|. Ch ra d là m t mêtric và t p m trong (R , d ) cũng là m đ i v i metric thông thư ng và ngư c l i.
1 1

B.7. Cho b t kỳ không gian metric ( X , d) và t p h p A ⊂ X , biên c a A đư c đ nh nghĩa là ∂ A := A\ int A. Ch ra biên c a A là đóng và trùng v i biên c a X \ A. Ch ra v i b t kỳ hai t p h p A và B nào trong X , ∂( A ∪ B) ⊂ ∂A∪∂ B. Cho m t ví d khi ∂( A ∪ B) = ∂A∪∂ B. B.8. Ch ng minh m nh đ 2.12.

2.4 Hàm s Liên t c "  B.9. Ch ng minh m nh đ 2.13. B.10. M t không gian mêtric ( X , d) đư c g i là m t không gian siêu mêtric và d là m t siêu mêtric n u d( x, z) ≤ max d( x, y), d(y, z) v i m i x, y và z trong S. Ch ng minh r ng trong m t không gian siêu mêtric, b t kỳ hình c u m B( x, r ) nào cũng đóng. B.11. Ch ng minh hình vuông đơn v (0, 1) × (0, 1) là t p m trong không gian (R B.12. Ch ng minh tròn tâm (0, 0) bán kính 1 là t p m trong không gian (R
2 2

,

d2 ).

,

d ∞ ).

B.13. Ch ng minh trong không gian R, d( x, y) = | arctg x − arctg y| là m t metric và không gian metric này là không đ y đ . B.14. Ch ng minh không gian
b a

C

[ a,b ]

L

các hàm liên t c trên [ a, b] v i metric d( x, y) =

| x (t) − y(t)| dt không là đ y đ .

G i ý: Gi s [ a, b] = [0, 1], s d ng dãy hàm s sau:  1  v i0≤t≤   xn (t) = n + 1 − 2nt v i ≤t≤ + n    0 v i + n ≤t≤1
1 2 1 2 1 2 1 1 2 2 1 2

B.15. Tìm m t ph m c a hình vuông đơn v (0, 1) × (0, 1) mà không có m t ph con h u h n. B.16. Ch ng minh trong không gian metric ( X , d), t p ch n.
A

hoàn toàn b ch n thì cũng b
f X

B.17. Cho X là m t không gian metric, a ∈ X c đ nh và đ nh nghĩa f ( x ) = d ( x , a ). Ch ng minh f là liên t c. B.18. Cho ( X , d X ), (Y , dY ) và ( Z, d Z ) là các không gian metric và n u là các hàm liên t c thì hàm h p
h f
:

:

→ R là
Z

X

→ Y, g : Y →

=

g

f

:

X

Z

đ nh nghĩa là h( x ) =

g f (x)

cũng liên t c.

B.19. M t hàm giá tr th c f trên m t không gian tôpô S đư c g i là n a liên t c trên khi và ch khi v i m i a ∈ R, f − ([ a, ∞)) là đóng, ho c n a liên t c dư i n u − f là n a liên t c trên.
1

i) Ch ng minh r ng
f (x)

f

là n a liên t c trên khi và ch khi v i m i
x

x

∈S

≥ lim sup f (y) := inf{sup{ f (y) : y ∈ U , y = x } :
y→∞

∈ U}

v i sup ∅ := −∞ ii) Ch ng minh r ng dư i.
f

là liên t c khi và ch khi nó là n a liên t c c trên l n

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
iii) N u f là n a liên t c trên trong m t không gian comp c X , ch ra v i t ∈ X nào đó, f (t) = sup f := sup{ f ( x ) : x ∈ S}. G i ý: L y an ∈ R, an ↑ sup f . Xét − ((− ∞, a )), n = 1, 2, . . .. f n
1

B.20. Gi s xn là m t dãy trong không gian metric compact sao cho m i dãy con h i t c a nó đ u có cùng m t gi i h n là x. Ch ng minh r ng xn h i t t i x. B.21. D a vào Đ nh lý 2.25, hãy ch ng minh m t t p con đóng và b ch n trong Rn là compact. B.22. Ch ng minh n u f là hàm liên t c t không gian metric ( X , d) vào R và A là t p compact trong X thì t n t i x , y ∈ A sao cho f ( x ) là giá tr c c đ i c a f trên A, f ( y ) là giá tr c c ti u c a f trên A.
0 0 0 0

Ph L c
Ch ng minh c a m t s đ nh lý

Ch ng minh (Ch ng minh c a đ nh lý 2.15). i) N u U m và x ∈ U , t n t i m t hình c u B ( x , r ) n m trong U , khi đó t n t i N sao cho d ( x , x n ) < r , ∀ n > N t c là x n ∈ B ( x , r ) ⊂ U , ∀ n > N . Ngư c l i, n u U không m thì t n t i x không là đi m trong c a U t c m i hình c u B( x, 1/n) đ u có B( x, 1/n) ∩ U C = ∅. Ch n dãy { xn } sao cho xn ∈ B( x, 1/n) ∩ U C , ta có xn → x nhưng { x n } ∈ U v i m i n. / ii) N u có m t dãy xn → x mà x ∈ [ A] thì / c c / đó [ A] m , theo i) t n t i xn ∈ [ A] hay xn ∈ [ A ].
0 0

x n0

∈ A v i n nào đó. Th t v y do x ∈ [ A]c trong / A v i n nào đó. V y m i đi m t c a A đ u thu c
0 0

Ngư c l i, n u x ∈ [ A], thì x không là đi m trong c a [ A]c nên t ch ng minh c a i) ta cũng xây d ng đư c m t dãy xn → x, { xn } ∈ [ A]c t c { xn } ∈ [ A] v i m i n. / iii) Chú ý r ng
A

đóng khi và ch khi [ A] =

A,

và áp d ng ii).

Ch ng minh (Ch ng minh c a đ nh lý 2.17). Gi s A là đ m đư c và trù m t trong X. Đ t U là t p h p t t c các hình c u B( x, 1/n) v i x ∈ U và n = 1, 2, . . .. D th y U là m t h đ m đư c. Đ ch ng minh chi u thu n c a đ nh lý, ta l y U là t p m b t kỳ và y ∈ U . Khi đó v i m nào đó, B ( y, 1/ m ) ⊂ U . Do Đ nh lý (2.15) iii), l y x ∈ A sao cho d ( x , y ) < 1/ (2m ). Khi đó y ∈ B ( x , 1/ (2m )) ⊂ B ( y, 1/ m ) ⊂ U , nên U là h p c a các ph n t thu c U mà nó ch a. Ngư c l i, gi s t n t i m t h đ m đư c U các hình c u trong X tho mãn gi thi t, có th gi s nó ch a các t p khác r ng. Do tiên đ ch n, l y f là m t hàm trên N có t p giá tr ch a ít nh t m t đi m c a m i t p trong U . Khi đó t p giá tr này trù m t trong X . Th t v y v i x ∈ X b t kỳ, B( x, 1/n) luôn ch a m t t p trong U nên cũng ch a m t f (k n ) nào đó, suy ra d ( x , f ( k n )) < 1/ n.

2.4 Hàm s Liên t c " 
Ch ng minh (Ch ng minh c a đ nh lý 2.22). G i U là l p các t p m c a R mà m i đi m c a đo n [ a, b] thu c ít nh t vào m t t p m c a U . Chúng ta ph i ch ra r ng [ a, b] đư c ph b i m t h p h u h n các t p m c a U . G i S là t p t t c các τ ∈ [ a; b] mà [ a; τ ] đư c ph b i h u h n các t p m thu c vào U và ký hi u s = sup S. Khi đó s ∈ W v i W là t p m nào đó thu c vào U . Hơn n a W là t p m trong R, và như v y t n t i δ > 0 tho mãn (s − δ; s + δ) ⊂ W . M t khác s − δ không là c n trên c a S, nên t n t i τ ∈ S tho mãn τ > s − δ. T đ nh nghĩa c a S, [ a, τ ] b ph b i l p h u h n các t p m V , V , . . . , Vr thu c U . L y t ∈ [ a, b] tho mãn τ ≤ t < s + δ. Khi đó
1 2

[ a, t] ⊂ [ a, τ ] ∪ (s − δ, s + δ) ⊂ V ∪ V ∪ · · · ∪ Vr ∪ W ,
1 2

và do đó t ∈ S. Đ c bi t s ∈ S, và như th thì s = b, vì n u không s không th là c n trên c a t p S. V y b ∈ S suy ra [ a, b ] b ph b i m t h p h u h n các t p m thu c U . Ch ng minh (Ch ng minh c a đ nh lý 2.25). (i) suy ra (ii): Cho ( X , d) là comp c. L y r > 0 tuỳ ý, t p h p t t c các lân c n { B( x, r ) : x ∈ X } là m t ph m và ph i có m t ph con h u h n. Rõ ràng t p h p h u h n tâm c a các hình c u này tho mãn tính ch t c a t p F trong đ nh nghĩa c a không gian hoàn toàn b ch n. Do v y ( X , d) là hoàn toàn b ch n. Bây gi l y { xn } là dãy Cauchy b t kỳ trong V . Khi đó m i s nguyên dương m, t n t i n(m) nào đó sao cho d( xn , xn(m) ) < 1/m v i n > n(m). Đ t Um = { x : d( x, xn(m) ) > 1/m}. Khi đó Um là m t t p m . (N u y ∈ Um và r := d( xn(m) , y) − 1/m, thì r > 0 và B(y, r ) ⊂ Um .) V y xn ∈ Um v i n > n ( m ) do đ nh nghĩa c a n ( m ). Do đó x k ∈ {Um : 1 ≤ m < s} n u k > max{n(m) : m < s}. Vì Um không có m t ph con h u h n, chúng không th t o thành m t ph m c a X . Như v y t n t i m t x sao cho x ∈ Um v i m i m. Suy ra d( xn , xn(m) ) ≤ 1/m v i m i m. Khi đó do b t đ ng th c tam giác, d( x, xn ) ≤ 2/m. Nên limn→∞ d( x, xn ) = 0 và dãy { xn } h i t t i x. Do v y ( X , d) là đ cũng như hoàn toàn b ch n, v y (I) suy ra (II). Ti p theo, gi s có (ii) và ta s ch ng minh (iii). V i m i n = 1, 2, . . ., đ t Fn là m t t p con h u h n c a X sao cho v i m i x ∈ X , ta có d( x, y) < 1/n v i y ∈ Fn nào đó. Cho A là t p con vô h n b t kỳ c a X . (n u X là h u h n, thì hi n nhiên (iii) là đúng.) Vì h h u h n các lân c n B(y, 1) v i y ∈ F ph X , ph i t n t i x ∈ F nào đó sao cho A ∩ B( x , 1) là vô h n. B ng quy n p, chúng ta ch n xn ∈ Fn v i m i n sao cho A ∩ { B( xm , 1/m) : m = 1, . . . , n} là vô h n v i m i s nguyên dương n. Đi u này suy ra d( xm , xn ) < 1/m + 1/n < 2/m khi m < n (t n t i y ∈ B( xm , 1/m) ∩ B( xn , 1/n) nào đó và d( xm , xn ) < d( xm , y) + d( xn , y)). Như v y { xn } là m t dãy Cauchy. Vì ( X , d) là đ , dãy này h i t t i x ∈ S, và d( xn , x ) < 2/n v i m i n. Do đó B( x, 3/n) ch a B( xn , 1/n), bao g m m t t p con vô h n c a A. Vì 3/n → 0 khi n → ∞, x là m t đi m gi i h n c a A. V y (ii) suy ra (iii).
1 1 1 1

Bây gi gi s có (iii). N u{ xn } là m t dãy v i t p giá tr vô h n, cho x m t đi m gi i h n c a t p giá tr này. Khi đó t n t i n(1) ≤ n(2) ≤ n(3) ≤ . . . sao cho d( xn(k) , x ) < 1/k v i m i k, nên x n(k ) h i t t i x khi k → ∞. N u { x n } có t p giá tr h u h n, thì t n t i m t x sao cho x n = x v i vô h n giá tr c a n. Do đó t n t i m t dãy con xn(k) sao cho xn(k) = x v i m i k, suy ra xn(k) → x. V y (iii) suy ra (iv). Cu i cùng, chúng ta ch ng minh (iv) suy ra (i).

 " 2. KHÔNG GIAN METRIC
Cho U là m t ph m c a
f (x)
:

X.

V i

x

∈ S, đ t

= sup{r : B( x, r ) ⊂ U v i U ∈ U nào đó}.
Ta c n m t kh ng đ nh m nh như sau:

Khi đó f ( x ) > 0 v i m i 2.31 B đ .
inf

x

X.

{ f (x) :

x

X}

> 0.

Ch ng minh. Gi s b đ sai, t n t i m t dãy { xn } trong X sao cho f ( xn ) < 1/n v i n = 1, 2, . . .. Cho xn(k) là m t dãy con h i t t i x ∈ X nào đó. Khi đó v i U ∈ U và r > 0, B( x, r ) ⊂ U . Khi đó v i k đ l n sao cho d( xn(k) , x ) < r /2, ta có f ( xn(k) ) > r /2, mâu thu n v i k l n. Bây gi ti p t c ch ng minh (iv) suy ra (i), đ t c := min(1, inf{ f ( x ) : x ∈ X }) > 0. Ch n b t kỳ x ∈ S. B ng cách quy n p, cho trư c x , . . . , x n , ch n x n+ n u có th đ d ( x n+ , x j ) > c /2 v i m i j = 1, . . . , n. N u đi u đó có th th c hi n đư c v i m i n, ta có m t dãy { x n } v i d ( x n , x m ) > c /2 và m = n. M t dãy như v y không có dãy con Cauchy và do đó không có dãy con h i t . Suy ra có m t n h u h n sao cho X = j≤n B( x j , c/2). B i đ nh nghĩa c a f và c, v i m i j = 1, . . . , n t n t i m t Uj ∈ U sao cho B( x j , c/2) ⊂ Uj . Khi đó h p c a nh ng Uj này là X , và U có m t ph con h u h n, k t thúc ch ng minh đ nh lý.
1 1 1 1

CHƯƠNG

3
ĐO
§ 1. Đ I S

THUY T Đ

σ-Đ I S

3.1.1 Đ i s
3.1 Đ nh nghĩa. M t l p A (khác r ng) các t p con c a i)
X X

đư c g i là m t đ i s n u:

∈A,
A

ii) V i m i

∈ A thì

A

c

=

X

\A ∈A.
Ai

iii) V i m i dãy t p h p h u h n

∈ A , i = 1, 2, . . . , n thì

n i =1

Ai

∈A.

Như v y, A là m t đ i s khi và ch khi A ch a X và kín đ i v i vi c th c hi n m t s h u h n phép toán v t p (h p, giao h u h n, tr và phép tr đ i x ng hai t p). Hi n nhiên t đó suy ra m t đ i s luôn ch a hai t p ∅ và X . 3.2 M nh đ . M t l p A là m t đ i s khi và ch khi A ch a t p r ng và tho mãn các đi u ki n: a) A, B ∈ A =⇒ A ∩ B ∈ A , b) A ∈ A =⇒ Ac ∈ A .

Đi u ki n a) có th đư c thay th b i đi u ki n sau a’) A ∈ A , B ∈ A =⇒ A ∪ B ∈ A . Ví d 3.1. Cho t p
X

b t kỳ ta có

• A = {∅, X } là m t đ i s . • N u
A

X

là t p khác r ng và khác

X

thì A = {∅, A, Ac , X } là m t đ i s .

45

 " 3. LÝ THUY
Ch ng h n •
2
X

T Đ

ĐO
1 2 1 2

X

= [0, 1] và A = {∅, X , [0, ], (

,1

]}

là m t đ i s .
X

Câu h i: Cho
1

= {1, 2, 3, 4}, trong các l p sau, l p nào là đ i s :

• A = {∅, X , {1}}. • A = {∅, X , {1}, {2, 3, 4}, {2}, {1, 3, 4}, {1, 2}, {3, 4}}.
2

• A = {∅, X , {1}, {2, 3, 4}, {2}, {1, 3, 4}}.
3

Tr l i: L p A là đ i s trong khi hai l p A và A không ph i.
2 1 3

3.3 M nh đ . Cho l p t p h p M = ∅ các t p con c a t p X , t n t i duy nh t m t đ i s A ch a M và là giao c a t t c các đ i s ch a M . Đ i s A đư c g i là đ i s sinh b i M hay đ i s nh nh t ch a M . Ch ng minh. Bao gi cũng t n t i ít nh t m t đ i s bao hàm M , đó là l p t t c các t p con c a X . Xét t t c các đ i s bao hàm M và g i A là giao c a chúng. Rõ ràng A cũng là m t đ i s bao hàm M , vì n u A, B ∈ A thì A, B và do đó A ∪ B và Ac ph i thu c m i đ i s bao hàm M , t c là A ∪ B ∈ A , và Ac ∈ A . Hơn n a, A là duy nh t vì n u có m t đ i s A cũng có tính ch t như A thì m t m t A ⊂ A , m t m t A ⊂ A nên A = A . Nh n xét. Đ ch ng minh A là đ i s sinh b i M ta c n ch ng minh hai kh ng đ nh i) A là m t đ i s . ii) A n m trong đ i s sinh b i M . Ví d 3.2. • N u M là m t đ i s thì đ i s sinh b i M chính là M .
A

• N u M = { A, trong đó

X, ( A

= ∅) ∧ ( A =

X )}

thì đ i s sinh b i M là

A = { X , ∅, A, A c }. Th t v y, d th y A là đ i s , ngoài ra M.
X , ∅, A, A
c

đ u ph i thu c đ i s sinh b i

• N u M = { A, B| A ∩ B = ∅} thì đ i s sinh b i M là

{ ∅, A, A c , B, B c , A ∪ B, ( A ∪ B ) c , X }.
• Cho t p h p X = {1, 2, . . . , n} và M = {{1}, {2}, . . . , {n}}. Đ i s sinh b i M chính là 2X .

3.1 Đ i s và σ-đ i s

" 

3.1.2 σ-đ i s
3.4 Đ nh nghĩa. M t l p F các t p con c a i)
X X

đư c g i là m t σ-đ i s (σ-trư ng) n u:

∈ F,
A

ii) V i m i

∈ F thì

A

c

=

X Ai

\ A ∈ F. ∈ F , i = 1, 2, . . . thì
i =1

iii) N u dãy t p h p vô h n

Ai

∈ F.

C p ( X , F ) đư c g i là m t không gian đo đư c và m i ph n t thu c F đư c g i là m t t p đo đư c. Dĩ nhiên, m t σ-đ i s là đ i s . Ngư c l i, m t đ i s kín đ i v i phép h p đ m đư c thì s là m t σ-đ i s . 3.5 M nh đ . M t l p F là m t σ-đ i s khi và ch khi F ch a t p r ng và tho mãn các đi u ki n i) V i m i
A

∈ F thì

A

c

=

X Ai

\ A ∈ F. ∈ F , i = 1, 2, . . . thì
i =1

ii) N u dãy t p h p vô h n

Ai

∈ F.

Ch ng minh. N u F là σ-đ i s thì i) hi n nhiên đúng. Gi s cho Ai ∈ F , (i = 1, 2, . . . ), ∞ ∞ c c ta có i= Ai = A ∈ F nên ii) đúng. i= i Ngư c l i n u i) và ii) đúng, khi đó rõ ràng X = ∅c ∈ F và v i Ai ∈ F , (i = 1, 2, . . . ), ∞ ∞ c c thì i= Ai = A ∈ F . V y F là m t σ-đ i s . i= i
1 1 1 1

Như v y theo m nh đ trên, m t σ-đ i s luôn kín đ i v i vi c th c hi n m t s đ m đư c các phép toán v t p h p. Ví d 3.3. • N u
X

• Cho

X

là t p h p b t kỳ thì 2X là m t σ-đ i s .
X

là m t t p h u h n và A là m t đ i s trên

thì A cũng là σ-đ i s .

Như v y s khác bi t gi a đ i s và σ-đ i s s không còn trong trư ng h p không gian m u là h u h n.

• Cho l p F g m t t c các t p A ⊂ N có tính ch t là ch a c hai s 1, 2 ho c không ch a c 2 s này. Khi đó F là m t σ-đ i s c a N. Th t v y l y A ∈ F tuỳ ý. N u c p 1, 2 thu c A thì không thu c Ac , n u không thu c A thì thu c Ac nên rõ ràng Ac ∈ F . Ngoài ra v i Ai ∈ F , (i = 1, 2, . . . ) thì ∞ n u t n t i i đ Ai ch a c p 1, 2 thì {1, 2} ∈ i= Ai , còn n u không thì rõ ràng {1, 2} ∈ i∞ Ai nên i∞ Ai ∈ F . = =
1 1 1

• H t t c các t p A ⊂ X tho mãn m t trong hai t p h n đ m đư c ph n t l p thành m t σ-đ i s .

A

hay

A

c

có h u h n ho c vô

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

Đ i v i lý thuy t xác su t, t p X đư c xem là m t không gian m u, t p t t c các k t qu có th x y ra trong m t phép th . Các ph n t c a σ-đ i s F (là m t t p con c a X ) đư c coi là m t bi n c trong phép th . T p các bi n c không ph i xây d ng m t cách tùy ý. Ch ng h n n u bi n c A thu c F thì ta cũng xét đ n kh năng bi n c A không x y ra t c bi n c X \ A ∈ F . Hơn n a chúng ta cũng ph i xem kh năng m t trong s n đ m đư c các bi n c có th x y ra như m t bi n c trong F , khi đó i= Ai ∈ F .
1

Ví d 3.4. Xét phép th tung xúc s c m t l n và xem t p X = {1, 2, . . . , 6} là không gian m u (các giá tr trên m t ng a c a xúc s c). đây, σ-đ i s các bi n c ph thu c vào m c đích c a chúng ta. N u chúng ta quan tâm đ n t t c các kh năng có th x y ra trong phép th thì σ-đ i s các bi n c có th ch n là 2X . Khi đó, ví d t p con {4, 5, 6} là đ i di n cho bi n c "giá tr c a m t ng a xúc s c là m t trong 3 s 4,5,6" ho c nói cách khác là "giá tr c a m t ng a l n hơn 3". Tuy nhiên n u chúng ta ch quan tâm s 1 có xu t hi n hay không thì các bi n c "kh thi" đây ch g m có {1} (m t ng a là 1), {2,3,4,5,6} (m t ng a khác 1), ∅ (m t ng a v a b ng 1, v a khác 1) và X (m t ng a có th b ng 1 ho c khác 1). Câu h i: N u chúng ta ch quan tâm xem s xu t hi n là m t trong hai con s 5,6 thì t p các bi n c là gì ? Tr l i: F = {∅, X , {5}, {1, 2, 3, 4, 6}, {6}, {1, 2, 3, 4, 5}, {5, 6}, {1, 2, 3, 4}}. Ví d 3.5. Chúng ta xét ti p m t ví d trong trư ng h p không gian m u là vô h n. Đó là phép th tung xúc s c vô h n l n. đây không gian m u ký hi u là
X

= {1, 2, . . . , 6}∞ = {( x

1

x2

...

)|1 ≤

xi

≤ 6}.

Ch ng h n ph n t (54162 . . . ) đ i di n cho bi n c : L n th nh t ra m t 5, l n th hai tung ra m t 4, l n th ba tung ra m t 1 , . . . Gi s chúng ta ch quan tâm tình hu ng m t s 2 xu t hi n t i m t l n tung th i nào đó. Khi đó chúng ta s ch n σ-đ i s ch a t t c các t p có d ng Ai = {(wm ) ∈ {1, 2, . . . , 6}∞ : wi = 2} và còn ph i ch a thêm m t s d ng t p con khác c a X . (Trình bày xem A là gì!) Tình hu ng "Hai l n tung đ u tiên không xu t hi n m t 2" cũng ph i là m t bi n c , vì {(wm ) ∈ {1, 2, . . . , 6}∞ : w , w = 2} b ng ( X \ A ) ∩ ( X \ A ). Tương t σ-đ i s này cũng ph i ch a ∞ Ai ("2 xu t hi n ít nh t m t l n khi tung") và ∞ Ai (" m i l n tung đ u xu t hi n m t 2").
1 1 2 1 2

ví d trên không khó khăn gì khi ta c n tìm các lo i t p h p đư c xem như các bi n c nhưng s không d dàng đ ch ra σ-đ i s "t t" cho bài toán. Cách gi i quy t là chúng ta s "m r ng" h các t p trên thành m t σ-đ i s theo cách "nh nh t". Ý tư ng đó d n ta đ n khái ni m cơ b n sau. 3.6 M nh đ . Cho m t l p t p M = ∅, t n t i duy nh t m t σ-đ i s F ch a M và là giao c a t t c các σ-đ i s ch a M . σ-đ i s F đư c g i là σ-đ i s sinh b i M hay σ-đ i s nh nh t ch a M và ký hi u là σ (M ).

3.2 Không gian đ đo "  Ch ng minh c a m nh đ trên tương t v i ch ng minh c a m nh đ 3.3. Ví d 3.6. Cho t p M = {{1}, {2}, {3}, . . .}, σ-đ i s sinh b i M chính là l p t t c các t p con c a N t c σ (M ) = 2N . Th t v y n u A ∈ 2N suy ra A = { a , . . . , an } = ≤i≤n { ai } ∈ σ (M ). V y 2N ⊂ σ (M ) và hi n nhiên 2N là σ-đ i s nên 2N = σ (M )
1 1

3.1.3 σ-đ i s Borel
Trong không gian R, ký hi u C là h các kho ng m ( a, b) c a R. Khi đó, ta g i σ-đ i s sinh b i C là σ-đ i s Borel c a R và g i ph n t thu c σ-đ i s Borel là t p Borel ho c t p đo đư c Borel c a R. Ký hi u σ-đ i s Borel là B (R). Nh n xét r ng σ-đ i s Borel c a R có th đư c sinh b i m t trong các l p sau đây: C = l p t t c các kho ng h u h n ( a, b); C = l p t t c các đo n h u h n [ a, b]; C = l p t t c các n a kho ng h u h n ( a, b]; C = l p t t c các n a kho ng h u h n [ a, b); C = l p t t c các kho ng vô h n (b, +∞); C = l p t t c các kho ng vô h n (−∞, a); C = l p t t c các kho ng vô h n (−∞, a]; C = l p t t c các kho ng vô h n [b, +∞). Ch ng h n σ-đ i s Borel B (R) là ch a C do [ a, b] = ∞ ( a − n , b + n ) ∈ B (R). n= ∞ Ngư c l i σ-đ i s sinh b i C ch a C do ( a, b) = n= [ a + n , b − n ] nên nó trùng v i σ-đ i s Borel B (R). Chú ý là l p các t p Borel thu c đo n [0,1] cũng l p thành m t σ-đ i s , ký hi u là B [0, 1]: B [0, 1] = {S ⊆ [0, 1] : S ∈ B (R)}.
1 1 1 2 3 4 5 6 7 8 1 1 2 1 1 1 2 1 1

Ví d 3.7. Cho t p

B

⊂ R b t kỳ, t p α + B v i α ∈ R đư c xác đ nh như sau:
α + B = { α + x | x ∈ B }.

Khi đó n u B là m t t p Borel thì α + B, α ∈ R b t kỳ, cũng là t p Borel. Th t v y xét l p t p h p sau α + B = { α + B | B ∈ B }. D dàng ch ng minh đư c α + B là m t σ-đ i s , ngoài ra nó ch a l p C (hi n nhiên vì α + ( a, b) ∈ C ). V y α + B ch a σ-đ i s Borel B. Suy ra B ch a −α + B. Tuy nhiên d dàng th y −α + B cũng là σ-đ i s ch a l p C nên −α + B cũng ph i ch a σ-đ i s Borel B. T hai kh ng đ nh trên suy ra −α + B trùng v i B, do đó trùng v i α + B.
1 1 1

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

§ 2. KHÔNG GIAN Đ 3.2.1 Các khái ni m cơ b n

ĐO

Cho X là m t t p tuỳ ý, A là m t l p t p con c a X . Ký hi u R+ là t p s th c dương suy r ng [0, +∞]. 3.7 Đ nh nghĩa. M t ánh x +) c ng tính n u:
p

t A vào R+ ( p có th nh n giá tr +∞) đư c g i là:

p( A

∪ B ) = p ( A ) + p ( B ).
A

v i m i t p A, B r i nhau trong A và +) σ-c ng tính n u:
p

∪B ∈A. =


Ai
i =1

i =1

∑ p( A )

i .

(3.7)
i =1

v i m i h đ m đư c các t p r i nhau đôi m t

Ai

∈ A tho mãn

Ai

∈A.

V ph i c a đ ng th c 3.7 luôn đư c xác đ nh trong không gian s th c m r ng vì đó là m t t ng chu i s dương. B ng quy n p, ta d dàng th y n u p c ng tính thì s h u h n c ng tính t c:
m

p
i =1

Ai

=

i =1

∑ p( A )

m

i .

v i m i t p r i nhau đôi m t

A1 , . . . , A m

∈ A tho mãn

m i =1

Ai

∈A.

M t hàm σ-c ng tính thì c ng tính nhưng đi u ngư c l i chưa ch c đúng. Ta nói hàm t p p là liên t c t i ∅ n u v i m i dãy An ↓ ∅, An ∈ A , ta có lim p( An ) = 0.
n→∞

3.8 Đ nh lý. Cho hàm t p p : A → R+ (nh n giá tr h u h n không âm), c ng tính h u h n. Khi đó p là σ-c ng tính khi và ch khi p liên t c t i ∅. Ch ng minh. Trư c h t gi s p liên t c t i ∅ và A = ∞ Ak , ( Ak , A ∈ A ) và các Ak k= r i nhau. Khi đó, Bn = A \ ( n= Ak ) ↓ ∅. Suy ra A = B ∪ A ∪ . . . ∪ An là h p h u h n k các t p r i nhau. Như v y, vì p c ng tính h u h n và liên t c t i ∅ nên ta có
1 1 1

p( A)

= p( Bn ) +

k =1

n

p( Ak )

k =1

∑ p( A

k

) khi n → ∞.

V y, ta có kh ng đ nh đ u c a m nh đ . Ngư c l i, gi s p là σ-c ng tính và m t dãy t p Bn ↓ ∅, Bn ∈ A . Đ t A = B , An = ∞ Bn \ Bn+ . Khi đó, ta có A = A k là h p đ m đư c các t p r i nhau, Bn = A \ k= n ( k = A k ).
1 1 1 1

3.2 Không gian đ đo " 

N u

p

h u h n và σ-c ng tính thì:
p ( Bn )

= p( A) − p

n k =1

Ak

= p( A) − ∑n= k

1

p( Ak )

→ 0.

Chú ý. T đ nh lý trên ta suy ra: N u p h u h n, c ng tính h u h n thì tính σ-c ng tính c a p tương đương v i tính liên t c t i ∅ c a nó. 3.9 Đ nh nghĩa. Cho ( X , F ) là m t không gian đo đư c. M t hàm t p σ-c ng tính µ : F → R+ v i µ(∅) = 0 đư c g i là đ đo trên σ-đ i s F (ho c trên X n u F đã đư c ng m đ nh). V i A ∈ F thì A đư c g i là t p đo đư c và µ( A) đư c g i là đ đo c a t p A. B ba ( X , F , µ) đư c g i là m t không gian đ đo. Đ đo µ đư c g i là h u h n n u µ( X ) < ∞. Đ đo µ g i là σ-h u h n n u t n t i dãy t p h p Xn ∈ F và µ( Xn ) < ∞, ∀n = 1, 2, . . . sao cho

Xn
n =1

=

X.

Chú ý. Như v y hàm giá tr th c µ xác đ nh trên σ-đ i s F là đ đo n u • µ( A) ≥ 0 v i m i
A

∈ F.
A

• µ(∅) = 0 (có th thay b ng: µ( A) < +∞ v i ít nh t m t • µ là σ-c ng tính. Ví d 3.8.

∈ F ).

• Hàm t p µ đ ng nh t b ng 0 là m t đ đo h u h n trên F .
x0

• Cho không gian đ đo ( X , 2X ) và m t hàm t p như sau
0

X

nào đó. V i n u n u
x0 x0

A

2

X

b t kỳ, ta đ nh nghĩa

µ x ( A) =

 1 0

∈ ∈

A, A.

Khi đó µ là m t đ đo h u h n và đư c g i là đ đo Dirac t i đi m x trên 2X . L y m t dãy An ↓ ∅, khi đó theo đ nh lý 3.8, µ( An ) → 0 khi n → ∞. T c là t n t i s k ∈ N sao cho µ ( A n ) = 0 v i m i k ≥ n.
0

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

• Cho không gian đ đo ( X , 2X ), v i A ∈ 2X b t kỳ ta đ nh nghĩa:   s ph n t c a t p A n u A h u h n µ( A) = +∞ n u A vô h n. µ là m t đ đo trên 2X và đư c g i là đ đo đ m. µ là h u h n n u và ch n u X là t p h u h n. µ là σ-h u h n n u và ch n u X nhi u nh t là t p h p đ m đư c. Gi s X vô h n, ch ng h n X = N, ta xét dãy Bn = { k ∈ N : k ≥ n } ↓ ∅ nhưng µ ( Bn ) = + ∞ 0. Do đó, µ không liên t c t i ∅. Đ nh lý 3.8 không áp d ng đư c đây vì thi u gi thi t µ h u h n. • Cho không gian đ đo ( X , F ) b t kỳ, v i m i A ∈ F ta đ nh nghĩa m t hàm t p như sau:  0 n uA=∅ µ( A) = +∞ n u A = ∅ Khi đó µ là m t đ đo không σ-h u h n trên F . V i X = N, v n b ng cách xét dãy Bn = { k ∈ N : k ≥ n }, ta th y đ đo này cũng không liên t c t i ∅. Chú ý. N u p là m t đ đo trên không gian đo đư c (Ω, Σ) tho mãn p(Ω) = 1 thì p đư c g i là m t đ đo xác su t và trong trư ng h p này (Ω, Σ, p) đư c g i là m t không gian đ đo xác su t. µ(S) Cho không gian Ω là h u h n và µ là đ đo đ m trên Ω, khi đó đ đo sau p(S) = µ(Ω) v i m i t p con S c a Ω là m t đ đo xác su t. Ngư i ta g i đó là đ đo xác su t c đi n.

3.2.2 Các tính ch t
3.10 Đ nh lý. Cho không gian đ đo ( X , F , µ), khi đó ta có: i) µ( A \ B) = µ( A) − µ( B) v i m i ii) µ( B) ≤ µ( A) v i m i
A, B A, B

∈ F và B ⊂
A;

A, µ ( B )

< +∞;

∈ F và B ⊂

iii) µ( A ∪ B) = µ( A \ B) = µ( A) v i m i

A, B

∈ F tho mãn µ( B) = 0;

Ch ng minh. i) Vì B ⊂ A nên A = ( A \ B) ∪ B là h p hai t p r i nhau, do đó µ( A) = µ( A \ B) + µ( B). Mà µ( B) < ∞ nên suy ra µ( A) − µ( B) = µ( A \ B).

A
A\ B

B

3.2 Không gian đ đo "  ii) Hi n nhiên µ( A) = µ( A \ B) + µ( B) ≥ µ( B). iii) Ta có A ∪ B = ( A \ B) ∪ B là h p hai t p r i nhau nên µ( A ∪ B) = µ( A \ B) + µ( B) = µ( A \ B). Theo tính ch t ii), µ( A \ B) ≤ µ( A) ≤ µ( A ∪ B) nên chúng b ng nhau. Do đ nh lý 3.10.ii), nhi u khi ta tin r ng t p con c a m t t p có đ đo 0 t t nhiên cũng có đ đo 0. Tuy nhiên có m t v n đ đây là chưa ch c t p con đó đã đo đư c (t c thu c σ-đ i s F ). Ch ng h n cho X = { a, b, c} và F = {∅, X , { a}, {b, c}} và cho m t đ đo p tho mãn p{ a} = 1 và p{b, c} = 0. Khi đó hi n nhiên k t lu n p{b} = 0 là sai vì th m chí p còn không đư c đ nh nghĩa trên {b}. Cho ( X , F ) là m t không gian đo đư c, tính ch t σ-c ng tính c a hàm t p µ trên F có th đư c coi là trung tâm c a lý thuy t đ đo (xác su t). Nó thi t l p m t s tính ch t r t h u d ng c a đ đo. Chúng ta s đưa ra m t s tính ch t sau rút ra t tính σ-c ng tính. 3.11 Đ nh lý. Cho không gian đ đo ( X , F , µ), khi đó ta có: i) V i m i h đ m đư c
Ai

∈ F (i = 1, 2, . . . ), ta có

µ
i =1

Ai

i =1

∑ µ( A )

i .

ii) µ (

i =1

Ai )

= 0 v i m i dãy
1 1 2

Ai

∈ F tho mãn µ( Ai ) = 0, (∀i = 1, 2, . . . ).
1 2 1 3 3 1 2 1

n− Ch ng minh. i) Đ t B = A , B = A \ A , B = A \ ( A ∪ A ), . . . , Bn = An \ Ai , . . . . i= Khi đó các t p Bi là r i nhau và Bi ⊂ Ai nên theo đ nh lý 3.10.ii) ta có µ( Bi ) ≤ µ( Ai ), ∞ ∞ ngoài ra i= Ai = i= Bi . V y áp d ng tính ch t σ-c ng tính c a µ ta đư c:
1 1

µ
i =1

Ai

=

i =1

∑ µ( B ) ≤ ∑ µ( A )
i i =1

i .

ii) Đ t A = ra µ( A) = 0.

i =1

Ai ,

∞ áp d ng đ nh lý 3.10 ta có 0 ≤ µ( A) ≤ ∑i= µ( Ai ) = 0, t đó suy
1

Như v y vi c thêm b t h p m t s đ m đư c các t p đo đư c có đ không s không nh hư ng đ n đ đo c a t p ban đ u. Trong ch ng minh đ nh lý 3.11.i), chúng ta đã s d ng phương pháp tách h p c a dãy { An } b t kỳ thành h p c a các t p r i nhau Bn , như minh h a hình dư i đây.

Dãy các t p

Bn

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO
A

3.12 H qu . N u đ đo µ là σ-h u h n thì m i t p m t s đ m đư c t p có đ đo h u h n.

∈ F đ u có th phân tích thành

Cũng t tính σ-c ng tính c a đ đo ta có thêm các k t qu sau: 3.13 Đ nh lý (Tính liên t c c a đ đo). Cho không gian đo đư c ( X , F ) và µ là m t đ đo trên σ-đ i s F , khi đó: i) n u dãy
Ai

∈ F (i = 1, 2, . . . ) là đơn đi u tăng t c

A1

A2

⊆ . . . thì

µ
i =1

Ai

=

lim i→∞

µ ( A i );

ii) n u dãy thì

Ai

∈ F (i =

1, 2, . . .

) là đơn đi u gi m t c

A1

A2

...

và µ( A ) < ∞
1

µ
i =1

Ai

=

lim i→∞

µ ( A i ).
0

Ngư c l i, cho µ : F → R+ là hàm t p h u h n c ng tính tho mãn µ(∅) = là m t đ đo n u tho mãn m t trong hai đi u ki n i) ho c ii) trên. Ch ng minh. i) Gi s dãy Ta đ t

i =1

thì nó s

Ai

∈ F (i = 1, 2, . . . ) là đơn đi u tăng.
1, . . . ,

B1

=

A1 , B2

=

A2

\A

Bn

=

An

\

n −1 i =1

Ai

thì các

Bi

∈ F r i nhau và

Ai

=


i =1

Bi .

Do đó
∞ ∞
n n

µ
i =1

Ai


i =1

Bi

=

i =1

∑ µ( Bi ) =

lim n→∞

i =1

∑ µ( Bi ) =

lim n→∞

µ
i =1

Bi

=

lim n→∞

µ ( A n ).

Kh ng đ nh i) đã đư c ch ng minh.

ii) Gi s dãy Ai ∈ F (i = 1, 2, . . . ) là đơn đi u gi m.Theo công th c De Morgan ∞ ∞ A \ i = Ai = ( A \ Ai ), trong đó các t p Ai = A \ Ai ∈ F và A ⊂ A ⊂ . . . . Theo i= ∞ ph n i) ta có µ( i= Ai ) = limi→∞ µ( Ai ).
1 1 1 1 1 1 2 1

3.3 Thác tri n đ đo "  Nhưng vì µ( A ) < ∞ mà
1

Ai

A1

∞ nên µ( Ai ) < ∞ và µ(∩i=

1

Ai )

< ∞. T đó ta có:

µ ( A i ) = µ ( A ) − µ ( A i ),
1


Ai )


Ai )

µ(
i =1

= µ( A \
1

= µ( A ) − µ(
1

A i ),
i =1

i =1

∞ do đó thay vào trên ta nh n đư c µ( i= Ai ) = limi→∞ µ( Ai ). Kh ng đ nh ii) đư c ch ng minh xong. Ph n còn l i c a đ nh lý đư c ch ng minh ph l c.
1

Các k t qu i) và ii) đ nh lý 3.13 còn đư c g i là tính liên t c trên và dư i c a đ đo, chúng đư c suy tr c ti p t tính σ-c ng tính c a đ đo. Như v y t đ nh lý 3.13 ta rút ra k t lu n: σ-c ng tính ⇐⇒ c ng tính h u h n và liên t c. Chú ý. K t qu ii) trong đ nh lý 3.13 có th không còn đúng n u µ( Ak ) = +∞ v i k nào đó. Th t v y xét không gian đ đo (N, 2N , µ) v i µ là đ đo đ m. Dãy An = {n + 1, n + 2, . . . } ↓ ∅ nhưng µ ( Bn ) = + ∞ 0.

§ 3. THÁC TRI N Đ

ĐO

Trư c h t ta xét m t s ví d sau. Chúng s cho th y vi c xây d ng m t đ đo xác su t trên không gian m u vô h n là không h đơn gi n. Ví d 3.9. Trên đư ng th ng R có nh ng t p đi m đư c gán v i m t s không âm g i là “đ dài”. Ch ng h n, đ dài c a m t đo n ∆ = [ a, b] là |∆| = b − a; n u m t t p có th phân tích thành m t s h u h n đo n r i nhau: ∆ , ∆ , . . . , ∆n thì đ dài c a nó là |∆ | + |∆ | + · · · + |∆n |. Nhưng cũng có nh ng t p mà tr c quan không cho ta th y nên xác đ nh đ dài như th nào, ch ng h n như t p các đi m h u t trong đo n [0, 1]. V n đ n y sinh là làm th nào đ m r ng khái ni m đ dài cho nh ng t p ph c t p hơn nh ng đo n th ng ho c h p c a m t s h u h n đo n th ng. Trong m t ph ng R và trong không gian R ta cũng g p v n đ tương t .
1 2 1 2 2 3

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

Sau đây là m t ví d khác trong lý thuy t xác su t. Ví d 3.10. Trư c h t ta ký hi u m t s t p h p như sau:

{0, 1}k = {{ x {0, 1}∞ = {{ x

1, 1,

x2 , . . . , x k }| x1 , x2 , . . . , x k x2 , . . . , }| x1 , x2 , . . . , ∈

∈ {0, 1}},

{0, 1}}.

Xét phép th b ng cách tung đ ng xu đ ng ch t k l n và ký hi u m t l n "ng a" là 1 và m t l n "s p" là 0. Khi đó không gian m u đư c bi u di n là X := {0, 1}k . Trong trư ng h p này X là h u h n (có 2k ph n t ), 2X là không gian các bi n c cũng h u h n ph n t nên ta có th d dàng gán m t đ đo xác su t cho nó. đây ta dùng đ đo xác su t c đi n
p(S)

=

|S|
2
k

v i S ∈ 2X .

Nh c l i |S| ký hi u s ph n t c a t p S. Tuy nhiên n u ta xét phép th b ng cách tung đ ng xu liên ti p nhi u vô h n l n, khi đó không gian m u là không gian có ph n t là các dãy vô h n X := {0, 1}∞ . Bây gi li u chúng ta s đ nh nghĩa các bi n c và đ đo xác su t gán cho chúng như th nào. Rõ ràng không th s d ng ý tư ng c a xác su t c đi n trong trư ng h p này. Chúng ta mu n có m t đ đo xác su t sao cho, ch ng h n bi n c có vô h n m t ng a s có xác su t b ng 1. Ho c là ta s mu n bi n c mà sau m t s đ l n l n tung đ ng xu thì t n su t m t ng a ti n d n t i s có xác su t l n. Trư c h t chúng ta th xác đ nh không gian bi n c . Đ u tiên ta xét các bi n c đơn gi n, ví d xét t p h p sau
1 2

{( xm ) ∈ {0, 1}∞ | x =
1 1

a1 , . . . , x k

=

ak }

trong đó k ∈ N và a , . . . , ak ∈ {0, 1} c đ nh. (các ph n t c a nó là các dãy vô h n có m t s h u h n s h ng đ u tiên đư c xác đ nh). S d ng đ nh nghĩa xác su t c đi n ta gán cho m i đư c t p h p như v y m t đ đo là
1 2

. Khi đó t p h p có d ng sau
k

{( xm ) ∈ {0, 1}∞ |( x

1,

...,

xk )

∈ S}

trong đó k ∈ N và S ∈ {0, 1}k cũng thu c không gian các bi n c . T p h p d ng này đư c g i là m t t p hình tr , nó ng v i bi n c "k t qu sau k l n tung đ u tiên thu c t p S |S| cho trư c" và có đ đo xác su t là k . L p t t c các t p hình tr như v y

2

A =
k =1

{( xm ) ∈ {0, 1}∞ : ( x

1,

...,

xk )

∈ S} : S ⊆ {0, 1}k

.

3.3 Thác tri n đ đo "  là m t đ i s . Li u ta có th l y σ-đ i s sinh b i A làm không gian các bi n c . Rõ ràng σ (A ) ch a t t c các bi n c thú v không thu c A . Ch ng h n bi n c "t t c các l n tung sau l n th 5 đ u ra m t s p" thu c σ (A ), do t p h p {( xm )| xk = 1} thu c A nên

{( xm )| xk = 1 v i m i k ≥ 6} =
k =6

{( xm )| xk = 1} ∈ σ(A ).

Tương t , bi n c có vô h n m t ng a xu t hi n trong phép th thu c σ (A ) do
∞ ∞

{( xm )| xk = 1 v i vô h n k} =
k =1 i = k

{( xm )| xi = 1} ∈ σ(A ).

Như v y có v r t thích h p n u l y σ (A ) làm không gian các bi n c . Tuy nhiên chúng ta l i m i ch bi t đư c đ đo xác su t gán cho A , còn r t nhi u bi n c ngoài A thì có th gán như th nào đ v n đ m b o các tính ch t c a đ đo. R t may m n là chúng ta không ph i gán gì thêm b i xác su t c a các bi n c này s đư c xác đ nh rõ ràng. Cho A là m t đ i s trong không gian X , p là m t hàm t p σ-c ng tính trên A . Ta s tìm cách thác tri n m thành m t đ đo trên m t σ-đ i s bao hàm A .

3.3.1 Đ nh lý thác tri n đ đo
3.14 Đ nh lý (thác tri n đ đo c a Caratheodory). Cho A là m t đ i s trên t p X khác r ng và p : A → R+ là m t hàm t p σ-c ng tính. Khi đó t n t i m t đ đo µ xác đ nh trên σ (A ) th a mãn µ( A) = p( A) v i m i A ∈ A . Ngoài ra, n u p là σ-h u h n thì µ đư c xác đ nh duy nh t. Đ nh lý trên giúp ta xây d ng m t đ đo duy nh t trên m t σ-đ i s b ng cách ch n xác đ nh dáng đi u c a đ đo trên đ i s sinh ra σ-đ i s này. Vi c gán m t đ đo đ i i m t đ i s d th c hi n hơn nhi u nên đ nh lý thác tri n t ra r t h u d ng. Ch ng n ta s áp d ng đ nh lý trên đ i v i ví d 3.10 mà ta đã bi t cách gán đ đo cho các p tr .

c v h t

Ví d 3.11. Quay l i ví d 3.10, ta gán p({0, 1}∞ ) = 1 và
p {( x m )

∈ {0, 1}∞ : ( x

1,

...,

xk )

∈ S} :=

|S|
2
k

v i k ∈ N và S ⊂ {0, 1}k . D dàng ki m tra đư c p là h u h n c ng tính. N u ch ng minh đư c t i t p r ng thì ta cũng s suy ra k t qu sau:
p

p

liên t c dư i

là hàm σ-c ng tính trên A .

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

Khi đó theo đ nh lý thác tri n, t n t i duy nh t m t đ đo µ trên σ-đ i s σ(A ) sao cho nó b ng v i p trên A . Tuy nhiên đ đo µ c a t p b t kỳ trong σ-đ i s σ (A ) đư c xác đ nh như th nào ? Đ tr l i đ y đ câu h i này, ta c n đ n ch ng minh c a đ nh lý thác tri n. Tuy nhiên, ta v n có th tìm ra đ đo xác su t ng v i m t vài bi n c trong phép th . Ch ng h n xét bi n c "t t c các l n tung sau l n th 5 đ u ra m t s p", b ng cách s d ng đ nh lý 3.13. Đ t Ak = {( xm )| x = · · · = xk = 1}, v i k ≥ 6, khi đó
6

µ({( xm )| xk = 1, k ≥ 6}) = µ(
k =6

Ak )

=

lim k→∞

µ( Ak ) =

2 lim k k→∞ 2

5

= 0.

Tương t v i bi n c "có vô h n m t ng a xu t hi n trong phép th "
∞ ∞ ∞

µ
k =1 i = k

{( xm )| xi = 1}

=

lim k→∞

µ
i =k

{( xm )| xi = 1}
µ({( xm )| xi = 0, ∀i ≥ k}) = 1.

= 1−

lim k→∞

Bây gi chúng ta s ti n hành ch ng minh đ nh lý thác tri n đ đo theo các bư c như sau: Đ u tiên ta xây d ng m t hàm t p µ∗ - đư c g i là đ đo ngoài - đ i v i l p 2X sao cho nó trùng m trên A . Sau đó ch ra m t σ-đ i s ch a A và µ∗ là đ đo đ i v i σ-đ i s y. Khi đó hi n nhiên µ∗ cũng là đ đo trên σ ( A). 3.15 Đ nh nghĩa. M t hàm t p µ∗ xác đ nh trên l p 2X , l p t t c các t p con, c a m t không gian X , đư c g i là m t đ đo ngoài n u a) µ∗ ( A) ≥ 0 v i m i A ⊂ X , b) µ∗ (∅) = 0, ∞ ∞ c) A ⊂ ∪i= Ai =⇒ µ∗ ( A) ≤ ∑i= µ∗ ( Ai ).
1 1

Chú ý. Đ đo ngoài ch đòi h i tính n a σ-c ng tính dư i c) nhưng l i xác đ nh trên l p t t c các t p con c a X . Đây là các đi m khác bi t cơ b n gi a đ đo và đ đo ngoài. 3.16 Đ nh nghĩa. Cho µ∗ là m t đ đo ngoài trên
X.

Các t p con
E

A

c a

X

th a mãn (3.16)

µ∗ ( E) = µ∗ ( E ∩ A) + µ∗ ( E \ A) v i m i

X

đư c g i là các t p µ∗ - đo đư c. Ký hi u: L là l p t t c các t p µ∗ - đo đư c. Chú ý. Đi u ki n (3.16) tương đương v i µ∗ ( E) ≥ µ∗ ( E ∩ A) + µ∗ ( E \ A) v i m i Ví d 3.12. • X = {0, 1}, A = 2X , ta đ nh nghĩa µ∗ (∅) = Khi đó µ∗ không là đ đo nhưng là đ đo ngoài.
0,

E A

X.

µ∗ ( A) =

1,

∅=

∈ A.

• V i X , A như trên, n u ta đ nh nghĩa µ∗ (∅) = 0, µ∗ ({1}) = µ∗ ({2}) = 2, µ∗ ( X ) = 1. Khi đó µ∗ không là đ đo cũng không là đ đo ngoài.

3.3 Thác tri n đ đo "  Ví d 3.13. Cho t p X = {1, 2}. L p t t c các t p con c a m i t p con A ⊂ X , đ t  1 n u A = ∅, ∗ µ ( A) = 0 n u A = ∅.
X

g m {∅, X , {1}, {2}}. V i

D th y r ng µ∗ là m t đ đo ngoài và h các t p µ∗ đo đư c là {∅, X }, σ-đ i s t m thư ng trên X . 3.17 Đ nh lý (Caratheodory). L p t t c các t p µ∗ - đo đư c L là m t σ-đ i s và hàm µ = µ∗ |L (thu h p c a µ∗ trên L ) là m t đ đo trên L . Đ đo µ đư c g i là đ đo c m sinh b i đ đo ngoài µ∗ . Quay tr l i đ nh lý 3.14, v i m i A ⊂ X , ta đ t: µ ( A) = inf

i =1

∑ p( P )
i

:

∪i∞ =

1

Pi

A, Pi

∈A

.

(3.17)

Khi đó ta l n lư t ch ng minh đư c các k t qu sau: • µ∗ là m t đ đo ngoài . • µ∗ ( A) = p( A) v i m i
A

∈A.

• µ∗ là đ đo trên σ(A ) hay σ (A ) ⊂ L - l p t t c các t p µ∗ đo đư c. • V i p là σ-h u h n và µ là m t đ đo khác xác đ nh trên σ (A ) sao cho µ µ A = p. Khi đó µ( A) = µ ( A), ∀ A ∈ σ(A ).
1 1 1

A

=

Ch ng minh đ y đ c a đ nh lý 3.14 đư c trình bày ph l c. Trong đ nh lý 3.14 c n t i gi thi t σ-h u h n c a p thì đ đo thác tri n µ m i là duy nh t. N u b gi thi t này chúng ta s có ph n ví d như sau: Ví d 3.14. Cho A là đ i s sinh b i các kho ng n a đóng bên ph i: ( a, b]. Có th ch ng minh đư c A g m các t p h p: A = { A = ∆ ∪ . . . ∪ ∆n |∆i ∩ ∆ j = ∅, ∆i = ( ai , bi ]}.
1

Đ nh nghĩa m t hàm t p σ-c ng tính p trên A b ng cách đ t  +∞ n u A = ∅, p( A) =  0 n u A = ∅. Khi đó σ (A ) là σ-đ i s Borel B, ta đ nh nghĩa đ đo µ trên B tương t như p, t c   + ∞ n u A = ∅, µ ( A) = 0 n u A = ∅,
1 1

 " 3. LÝ THUY
2

T Đ

ĐO

còn đ đo µ đư c đ nh nghĩa như sau:  +∞ n u A g m vô h n ph n t    µ ( A) =
2

, ,

s ph n t c a    0 n u A = ∅.

A

n u

A

g m h u h n ph n t

Như v y µ và µ là hai đ đo khác nhau trên B nhưng trùng nhau trên A .
1 2

Như v y, ta đã có th nói t i đ đo µ xác đ nh trên m t σ-đ i s A . Ta g i ( X , A ) là không gian đo đư c và ( X , A , µ) là không gian đ đo. T đây v sau, ta luôn xét đ đo xác đ nh trên σ - đ i s , không gian đ đo là không gian g n v i σ - đ i s . 3.18 Đ nh nghĩa. Đ đo µ trên m t σ-đ i s A đư c g i là (đ đo) đ n u m i t p con c a m t t p b t kỳ thu c A có đ đo không đ u cũng thu c A và có đ đo không:
N

E, µ ( E )

=0⇒

N

∈ A , µ( N ) = 0.
A

Các t p N đư c g i là t p µ-không n u có ít nh t m t t p µ( A) = 0.

∈ A sao cho

N

A

3.19 Đ nh lý. Đ đo µ c m sinh b i đ đo ngoài µ∗ là đ đo đ (trên σ-đ i s L các t p µ∗ -đo đư c) và h các t p có đ đo µ b ng 0 trùng v i h các t p có đ đo ngoài µ∗ b ng 0. Ch ng minh. đây, ta ch c n ch ng minh r ng m i t p đư c. V i m i t p E ⊂ X ta có µ∗ ( E ∩ A) ≤ µ∗ ( A) = 0, nên
A

có µ∗ ( A) =

0

đ u µ∗ -đo

µ ∗ ( E ∩ A ) + µ ∗ ( E \ A ) ≤ µ ∗ ( E \ A ) = µ ∗ ( E ∩ A c ) ≤ µ ∗ ( E ). Như v y,
A

là µ∗ -đo đư c.

Đ nh lý sau đây cho th y r ng m i không gian đ đo đ u có th n i r ng thành không gian có đ đo đ . Vì v y, ta có th luôn xét các không gian đ đo là không gian có đ đo đ . 3.20 Đ nh lý. Xét không gian đ đo ( X , A , µ). G i N là t p t t c các t p µ-không. Khi đó, l p Aµ g m t t c các t p có d ng A ∪ N , v i A ∈ A , N ∈ N trùng v i σ(A ∪ N ) ∼ ∼ và công th c µ ( A ∪ N ) = µ( A) xác đ nh đ đo duy nh t trên Aµ sao cho µ |A = µ và ∼ ( X , Aµ , µ ) là không gian có đ đo đ .

§ 4. Đ

ĐO TRÊN

Rk

Trong bài này, ta s xem xét m t cách c th hơn m t s trư ng h p đ c bi t v các đ đo thư ng đư c s d ng trên Rk .

3.4 Đ đo trên Rk " 

3.4.1 Đ đo Lebesgue trên R
Ta g i gian trên đư ng th ng R là m t t p đi m có m t trong các d ng sau:

( a, b ), [ a, b ], ( a, b ], [ a, b );

(−∞, +∞), (−∞, a), (−∞, a], ( a, +∞), [ a, +∞).

Ký hi u chung các gian là ∆. Chi u dài c a ∆, ký hi u |∆| = (b − a) n u ∆ thu c vào m t trong b n d ng đ u, còn l i |∆| = ∞. Ví d 3.15. Chi u dài c a t p ch có m t đi m [ a, a] b ng a − a = 0. Cho C là l p t t c các t p con c a R có th bi u di n thành h p c a m t s h u h n gian r i nhau n C = { P : P = ∪i= ∆i , ∆i ∩ ∆ j = ∅(i = j)},
1

trong đó ∆i là nh ng gian, n là s t nhiên tuỳ ý. 3.21 B đ . C là m t đ i s . Ch ng minh. D th y, n u P ∈ C thì R \ P ∈ C . M t khác, hi n nhiên giao c a hai gian là m t gian, cho nên n u P, P ∈ C , ch ng h n P = ∪i ∆i , P = ∪ j ∆ j thì
P

∩ P = ∪i ∪ j (∆i ∩ ∆ j ) ∈ C , P ∪ P = R \ [(R \ P) ∩ (R \ P )] ∈ C .

V y C là m t đ i s . Ta xác đ nh trên C m t hàm t p như sau: n u đó ∆i là nh ng gian r i nhau thì ta đ t
m( P) P

∈ C và có d ng

P

= ∪in= ∆i , trong
1

=

i =1

∑ |∆ |

n

i .

Có th ch ng minh đư c m là σ-c ng tính và σ-h u h n trên C . Áp d ng đ nh lý 3.14, t n t i m t đ đo thác tri n t m đư c xác đ nh như sau:

∀ A ∈ 2R , µ∗ ( A) = inf

i =1

∑ m( P )
i

:

∪i∞ =

1

Pi

A, Pi

∈C

.

Đ đo xây d ng theo cách trên g i là đ đo Lebesgue trên đư ng th ng. Các t p µ∗ đo đư c, t c là thu c σ-đ i s L đư c g i là các t p đo đư c theo nghĩa Lebesgue (đo đư c (L )), đ đo Lebesgue đư c ký hi u trong giáo trình này là m. Chúng ta đã bi t σ-đ i s sinh b i các gian còn đư c g i là σ-đ i s Borel. Do v y, t p đo đư c Borel cũng là đo đư c Lebesgue. Nh n xét. Không gian đ đo (R, B , m) là σ - h u h n. Th t v y ta có R = là h p đ m đư c các t p có đ đo b ng 1 h u h n.

n =− ∞

( n, n + 1]

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

Chú ý r ng h các t p đo đư c Lebesgue không b ng 2R , ngư i ta ch ng minh đư c t n t i t p con c a R không đo đư c Lebesgue. Th t v y trên đo n [0, 1] t n t i m t t p A ⊂ [0, 1] sao cho các t p A + q, q ∈ Q là r i nhau và

[0, 1] ⊂
q ∈Q∩[−1,1]

( A + q ).

đây ta hi u A + q = { x + q| x ∈ A}. Tuy nhiên do t p s h u t là đ m đư c nên ta có th vi t là [0, 1] ⊂ An . Tuy nhiên ta d dàng ch ng minh đư c µ∗ ( A + q) = µ∗ ( A) nên các t p An có đ đo ngoài b ng nhau và do v y
1

n =1

∑ µ∗ ( A

n

)

nên µ∗ ( An ) = µ∗ ( A) > 0. N u các

An

là µ∗ đo đư c thì ta l i th y

( A + q) ⊂ [0, 2]
q ∈Q∩[−1,1]

và do đó ∑∞ µ∗ ( An ) ≤ 2 nên µ∗ ( An ) = µ∗ ( A) = 0. Vô lý. n= T đ nh nghĩa ta ch ng minh đư c k t qu sau đây:
1

3.22 M nh đ . M i t p h p đi m h u h n ho c đ m đư c đ đo b ng không.
1 2

E

⊂ ( a, b) đ u đo đư c và có

Ch ng minh. Gi s E = {t , t , . . . , tn , . . . } là t p h p đ m đư c. Các t p đi m đơn {ti } là đo đư c và có đ đo m{ti } = m[ti , ti ] = 0 nên E cũng đo đư c. S d ng tính ch t σ-c ng tính c a đ đo ta có:
m( E)

=

i =1

∑ m{t } =
i

0.

Ví d 3.16. T p s h u t Q có đ đo Lebesgue b ng 0. Bây gi chúng ta s ch ra v n t n t i t p không đ m đư c nhưng l i có đ đo Lebesgue b ng 0. Ví d 3.17. Cho C là t p h p Cantor
C
:

=

n ≥1

∑x

n /3

n

:

tn

= 0 ho c 2 v i m i n

.

V i m i N = 1, 2, 3, . . ., đ t CN := {∑n≥ tn /3n : tn = 0, 1 ho c 2 v i m i n và tn = 1 v i m i n ≤ N }. Như v y C là chính là kho ng đơn v [0,1] xóa đi kho ng "gi a ba ph n" m (1/3,2/3). Khi đó đ có C , t 2 kho ng còn l i, ta xóa đi các kho ng "gi a ba ph n" (1/9,2/9) và (7/9,8/9). Quá trình l p N l n thì s cho ta CN . Như v y C ⊃ C ⊃ · · · ⊃ CN ⊃ · · · , và N ≥ CN = C. Chúng ta có µ(Cn ) = (2/3) N v i m i N . Vì th µ(C ) = 0. M t khác, C có l c lư ng c do t n t i song ánh gi a C và 2N .
1 1 2 1 2 1

3.4 Đ đo trên Rk " 

Nh n xét. Theo đ nh lý 3.19, đ đo Lebesgue trên R là đ đo đ , vì v y m i t p con c a t p có đ đo 0 cũng có đ đo 0.

3.4.2 Đ đo Lebesgue trong không gian Rk
Trong không gian này ta g i gian là t p g m nh ng đi m x = (t , t , . . . , tk ) mà m i to đ ti ch y trên m t gian nào đó c a R. N u ti ch y trên m t gian c a R có hai đ u mút là αi , β i (i = 1, 2, . . . , k ) thì th tích c a ∆ là s
1 2

| ∆ | = ∏ ( β i − α i ).
i =1

k

G i C k là l p nh ng t p trong Rk có th bi u di n thành h p c a m t s h u h n gian r i nhau. Ta có th ch ng minh r ng: 1. C k là m t đ i s . n 2. N u v i m i t p P ∈ C k có d ng P = ∪i= ∆i , trong đó ∆i là nh ng gian r i nhau, ta đ t
1

m
k

k

( P) =

i =1

∑ |∆ |

n

i ,

thì hàm m là m t hàm t p σ-c ng tính trên đ i s C k . 3. Hàm t p mk có th thác tri n thành m t đ đo mk trên σ-đ i s L k ⊃ C k . Đ đo k k k m này g i là đ đo Lebesgue trong R , và các t p thu c l p L g i là t p đo đư c (L ) trong Rk . Đ đo Lebesgue mk cũng là m t đ đo đ và σ-h u h n.

3.4.3 Đ đo Lebesgue-Stieltjes trên R
Nh c l i m t hàm
F
:

R → R đư c g i là liên t c ph i n u F (t+ ) =  1 n u t ∈ [1, ∞), (t) = 0 n u t ∈ (−∞, 1)

lim y→t+

F (y)

= F ( t ).

Ví d 3.18. Xét hàm s sau
F1

là liên t c ph i t i 1. Trong khi đó hàm s  1 n u t ∈ (1, ∞), F (t) = 0 n u t ∈ (−∞, 1]
2

thì không liên t c ph i do

F2 (1)

= 0 còn

F2 (1

+)

= 1.

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

Cho F : R → R là hàm không gi m và liên t c ph i. Đ t nghĩa
m F (∪i =1 ( ai , bi ])

m F ( a, b ]

= F (b) − F ( a) và đ nh

=

i =1

∑ [ F(b ) − F(a )]
i i

,

trong đó các ( ai , bi ] là r i nhau. V i
m F ( A)

A

⊂ R b t kỳ, ngư i ta đ nh nghĩa
i i

= inf

i =1

∑ F (b ) − F ( a )

:

∪i∞ ( ai , bi ] ⊃ =
1

A

.

Có th ch ng minh đư c m∗ là m t đ đo trên σ-đ i s Borel, ta ký hi u là µ F . F Ví d 3.19. Đ đo µ F c a đi m t ∈ R đư c xác đ nh như sau: µ F ({t}) = inf
F (t)

− F (y) : y < t = F (t) −
F

lim y→t−

F (y)

= F ( t ) − F ( t − ).

Như v y µ F ({t}) b ng đ l n bư c nh y c a hàm

t i t. Khi đó ta có:
lim y →− ∞

µ F ( a, b) = F (b− ) − F ( a), µ F [ a, b] = F (b) − F ( a− ), µ F (−∞, a] = F ( a) −

F ( y ), . . .

3.23 Đ nh nghĩa. Đ đo µ F xác đ nh như trên đư c g i là đ đo Lebesgue-Stieltjes c m sinh b i hàm F. Chú ý. Đ đo Lebesgue m xác đ nh trên Stieltjes c m sinh b i hàm F (t) = t. R ph n trư c cũng là m t đ đo Lebesgue-

Chú ý. đây t i sao l i yêu c u F l i đơn đi u không gi m và liên t c ph i ? Ngư i ta th y r ng v i m t đ đo µ xác đ nh trên σ-đ i s Borel, ta đ nh nghĩa hàm F như sau:
F (t)

= µ(−∞, t].
F

Khi đó s d ng các tính ch t c a đ đo có th ch ra gi m và liên t c ph i. Ví d 3.20. Cho hàm s  0,   
F (t) F (t)

là không âm, đơn đi u không

đư c đ nh nghĩa như sau:

n u t < −1, n u − 1 ≤ t < 1, n u t ≥ 1.

=

   1,
2

1

,

3.4 Đ đo trên Rk "  Có th th y hàm F (t) đơn đi u không gi m và liên t c ph i. Khi đó ta có  0, n u a < −1,    µ F (−∞, a] = , n u − 1 < a < 1,    1, n u a ≥ 1.
1 2

T hình v ta cũng d dàng th y µ F {−1} = µ F {1} = .
1 2

BÀI T P C.1. Cho
1

X

= (0, 1). L p nào trong các l p sau đây là m t đ i s :
1 2 1 2 2 3 1 2

F = {∅, (0, 1), (0, ), ( F = {∅, (0, 1), (0, ), [
2

,1

)},
2 2 3 3

1 2 2 3

,1 ,

) (0, ], ( )}?
2

,1

)},

F = {∅, (0, 1), (0, ), [
3

,1

C.2. Ch ng minh r ng n u A và A là hai đ i s các t p con c a là m t đ i s .
1

X,

thì A ∩ A cũng
1 2

C.3. Tìm hai đ i s mà h p c a chúng không còn là đ i s . C.4. Cho
X

= [0, 1]. Ch ng minh r ng đ i s sinh b i l p {[0, ), {1}} là
1 2 1 2 1 2

A = {∅, [0, ), [ C.5. Cho
X

,1 ,

) {1}, [0, 1), [0, ) ∪ {1}, [
1 2

1 2

,1 ,

]

X }.

= {0, 1, 2, 3}. Ch ng minh r ng đ i s sinh b i l p {{0, 1}, {1, 2, 3}} là

A = {∅, {0}, {1}, {2, 3}, {0, 1}, {0, 2, 3}, {1, 2, 3}, X }. C.6. Cho t p X và A là m t đ i s (σ-đ i s ) các t p con c a X . T p A ⊂ nguyên t c a A n u A = ∅ và n u ∅ = B ⊂ A, B ∈ A thì B = A. a) Ch ra t p nào là nguyên t trong các đ i s sau: A = {∅, {1}, {2}, {1, 2}, {3, 4}, {2, 3, 4}, {1, 3, 4}, {1, 2, 3, 4}} v i A = {∅, (0, 1), (0, ), [ , 1)} v i X = (0, 1)?
1 2 2 3 2 3

X

đư c g i là

X

= {1, 2, 3, 4},

b) Ch ng minh r ng hai nguyên t khác nhau ph i r i nhau. c∗ ) Ch ng minh r ng n u A là m t đ i s ch g m m t s h u h n các t p con c a X thì t p h p M g m các nguyên t c a A t o thành m t phân ho ch h u h n c a X và A là đ i s sinh b i M . d∗ ) Ch ng minh k t qu tương t câu c) trong trư ng h p A là m t đ i s ch g m m t s h u h n ho c đ m đư c các t p con c a X . N u không có gi thi t A g m h u h n (đ m đư c) các t p con thì k t lu n c a câu C.6 c) và d) chưa ch c đúng, hai bài t p sau là ví d .

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

C.7. Cho X là m t t p vô h n và M là l p các t p ch g m m t ph n t trong X . Ch ng minh đ i s sinh b i M là l p t t c các t p con A ⊂ X mà A h u h n ho c Ac h u h n. C.8∗ . V i X và M đư c cho như trên. Ch ng minh σ-đ i s sinh b i M là l p t t c các t p con A ⊂ X mà 1 trong hai t p A hay Ac là h u h n ho c đ m đư c. C.9∗ . Cho M là h t t c các t p con c a sinh b i M ).
X

g m đúng hai ph n t . Tìm σ (M ) (σ-đ i s
1 1

C.10. Cho F là σ-đ i s trên X = [0, 1] tho mãn [ n+ , n ] ∈ F v i m i n = 1, 2, . . . . Ch ng t r ng a ){0} ∈ F , b )( , 1] ∈ F v i m i n, n c ){ : n = 2, 3, . . . } ∈ F , d )(0, ] ∈ F v i m i n. n n
1 1 1 1

C.11∗ . Xét t p X và l p ∅ = M ⊂ đi u ki n:

2

X

. L p M đư c g i là l p đơn đi u n u tho mãn 2

a) v i m i dãy các t p đơn đi u tăng b) v i m i dãy các t p đơn đi u gi m

An

∈ M thì ∈ M thì


n =1

An

∈ M , ho c ∈ M.


n =1

An

An

Gi s A là m t đ i s . Ch ng minh r ng A là σ - đ i s khi và ch khi A là l p đơn đi u. C.12∗ . Cho { An } là m t dãy các t p con c a t p
n

X.

Đ t
An

E0

= ∅ và v i m i n ∈ N, đ t
1.

En

=
k =1

Ak ,

Fn

=

\ En−

Ch ng minh { En } là dãy các t p đơn đi u tăng và { Fn } là dãy các t p r i nhau tho mãn:
∞ ∞ ∞
En
n =1

=
n =1

An

=
n =1

Fn .

C.13. Trong không gian đo đư c ( X , A ) bài t p C.4, m t đ đo µ xác đ nh trên ( X , A ) tho mãn 1 1 µ[0, 1) = 0.8; µ[ , 1) = 0.3; µ[ , 1] = 0.2.
2 2

Hãy tính µ( X ) và µ{1}. C.14. Trong không gian đo đư c ( X , A ) bài t p C.5, m t đ đo µ xác đ nh trên ( X , A ) tho mãn µ{0} = 0.3; µ{2, 3} = 0.1; µ{0, 1, 2, 3} = 1. Hãy tính µ{0, 1} và µ{1, 2, 3}. C.15. Trong không gian đ đo ( X , F , µ), t p X có đ đo 1, ch ng minh r ng n u A , A là các t p có đ đo 0 thì A = Ac ∩ Ac cũng là t p đo đư c. Đ đo c a t p này b ng bao nhiêu?
1 2 1 2

3.4 Đ đo trên Rk "  C.16. Cho ( X , F , µ) là m t không gian có đ đo σ-h u h n v i µ( X ) = +∞. Ch ng minh r ng v i M < ∞ b t kỳ, t n t i m t A ∈ F sao cho M < µ( A) < ∞. C.17. Cho X là t p vô h n. Đ t m( A) = 0 v i A h u h n b t kỳ, và m( A) = +∞ n u h n. Ch ng minh m là h u h n c ng tính nhưng không c ng tính đ m đư c. C.18. Cho không gian xác su t ( X , Σ, p), m ∈ N và
m m

A

Ai

∈ Σ, i = 1, . . . , n. Ch ng minh r ng
1

p
i =1

Ai

i =1

∑ ( p( A ) − (m −
i

)).

G i ý: Ch ng minh b ng phương pháp quy n p, đ u tiên k t lu n đúng v i m = 2. N u k t lu n đúng v i m = k thì cũng đúng v i m = k + 1. C.19. Cho không gian đ đo ( X , F , µ). Ch ng minh r ng n u dãy µ( Ai ∩ A j ) = 0, ∀i = j thì

Ai

∈ F tho mãn

µ
i =1

Ai

=

i =1

∑ µ( A )

i .

G i ý: S d ng phương pháp tách h p c a dãy { An } b t kỳ thành h p c a các t p r i nhau Bn , như trong ch ng minh c a đ nh lý 3.10.iii). C.20∗ . Cho không gian đ đo ( X , F , µ). Ch ng minh r ng
∞ ∞
Ai
i =1

µ v i m i dãy C.21. Cho t p
X Ai , Bi

−µ
i =1

Bi

i =1

∑ (µ( A ) − µ( B ))
i i

.

∈ F tho mãn Bi ⊆
A

Ai , i

= 1, 2, . . ..

= ∅. V i m i t p con

X, đ t  1 n u µ∗ ( A) = 0 n u

A A

= ∅, = ∅.

Ch ng minh µ∗ là m t đ đo ngoài. Ch ra h các t p µ∗ đo đư c. C.22∗ . Cho X là ma tr n vuông c p 10 g m 100 s th c, A là các t p g m các s th c trong 100 s đã cho. Ta đ nh nghĩa hàm t p µ∗ : µ∗ ( A) = { s c t mà m i c t ch a ít nh t m t ph n t xi ∈ A}. Ch ng minh µ∗ là đ đo ngoài và E là µ∗ - đo đư c ⇔ ∀ x ∈ E thì c c t ch a x cũng thu c E. C.23. Cho X là m t t p vô h n. A là h các t p con A c a X sao cho ho c đ t m( A) = 0, ho c ph n bù c a A h u h n, thì đ t m( A) = 1. a) Ch ng minh A là m t đ i s nhưng không là σ-đ i s . b) Ch ng minh r ng m là h u h n c ng tính trên A . C.24. Tìm các ví d đ ch ng t : a) h p không đ m đư c các t p có đ đo không có th có đ đo dương; b) giao không đ m đư c các t p có đ đo 1 có th có đ đo không.
A

h u h n thì

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

C.25∗ . Gi s N = {1, 2, . . . } và ∑∞ an là chu i s dương h i t . V i m i t p A ⊂ N h u n= h n, đ t ϕ( A) = ∑n∈ A an . N u A ⊂ N vô h n thì đ t ϕ( A) = +∞. Ch ng t r ng ϕ c ng tính h u h n nhưng không σ-c ng tính trên l p t t c các t p con c a N.
1

C.26. Cho ba hàm s sau  −1 n u t < 2,     2 n u 2 ≤ t < 4, F (t) = −1 n u 4 ≤ t < 5,      0 n u t ≥ 5,  −2 n u t < 0,     −1 n u 0 ≤ t < 2, F (t) = 2 n u 2 ≤ t < 3,      3 n u t ≥ 3,
1 3

F2

 t n u t < 1,    (t) = 2 n u 1 ≤ t < 3,  5t + 1    n u t ≥ 3, t+1

a) V đ th c a ba hàm s trên. b) Trong các hàm s trên, hàm nào là hàm đơn đi u không gi m và liên t c ph i. Hãy tìm đ đo Lebesgue-Stieltjes c m sinh b i các hàm đó c a các t p sau: c) (−∞, 1] d) [3, 3] e) (3, ∞).

Ph L c
Ch ng minh c a m t s đ nh lý
Ch ng minh (Ch ng minh ph n ti p theo c a đ nh lý 3.13). Bây gi gi s µ : F → R+ là hàm t p h u h n c ng tính tho mãn µ(∅) = 0. Ta c n ch ra µ là σ-c ng tính n u µ tho mãn m t trong hai đi u ki n i) ho c ii). N u µ tho mãn đi u ki n i) và cho
A1 B

=
B1

i =1

Bi ,

trong đó các
n

Bi

∈ F r i nhau. Đ t

=

B1 , A2

=

B2 , . . . , A n

=
i =1

Bi , . . .

thì

B

= ∪∞= n

1

A n , A1

A2

⊂ . . . , nên µ( B) = limn→∞ µ( An ). T tính c ng tính c a µ ta có
µ( An ) =

i =1

∑ µ( B )
i

n

nên µ( B) =

i =1

∑ µ( B )
i

.

3.4 Đ đo trên Rk " 
Còn n u µ tho mãn đi u ki n ii) thì v i các ký hi u như trư c, ta xét thêm gi thi t m i µ( Bi ) < +∞, (vì n u có m t µ( Bi ) = +∞ thì k t qu là rõ ràng). Ta có
n


An

∅= trong đó các
An

B

\
i =1

=
n =1

( B \ A n ),

=

B

\ An ∈ F và

A1

A2

⊃ .... V y
lim n→∞

lim n→∞

µ( B \ An ) =
1

µ( An ) = 0.

Nhưng do

An

B

và µ( An ) = ∑in= µ( Bi ) < ∞ nên µ( B \ An ) = µ( B) − µ( An ). T đó µ( B) =
lim n→∞
i =1

∑ µ( B ) = ∑ µ( B )
i i i =1

n

.

Ch ng minh (Ch ng minh c a đ nh lý 3.17). đây ta dùng ký hi u t t AB = A ∩ B, ABc = A \ B. B1 (L là m t đ i s ) Th t v y, d th th y r ng L kín đ i v i phép l y ph n bù và ∅, X ∈ L . Ta ch ra L kín đ i v i phép giao (và do đó L là m t đ i s ). Gi s A, B ∈ L . Ta có µ∗ ( E) = µ∗ ( E A) + µ∗ ( E Ac ) (do
A

là µ∗ - đo đư c)

= µ∗ ( E AB) + µ∗ ( E ABc ) + µ∗ ( Ac EB) + µ∗ ( Ac EBc ) (do B là µ∗ - đo đư c) ≥ µ∗ ( E AB) + µ∗ ( E ABc ∪ E Ac B ∪ E Ac Bc ) ≥ µ∗ ( E AB) + µ∗
V y
AB E ( AB )
c

.

∈ L.

B2. µ∗ c ng tính h u h n trên L . Gi s

A, B

∈ L và

AB

= ∅, ta có

µ ∗ ( A ∪ B ) = µ ∗ ( A ∪ B ) A + µ ∗ ( A ∪ B ) A c = µ ∗ ( A ) + µ ∗ ( B ). B3. L là σ-đ i s . Không gi m t ng quát, ta gi s dãy { Ak } ⊂ L t ng c p r i nhau và = ∞ Ak . Theo bư c 1, Bn = n= Ak ∈ L . Do đó k= k
1 1

A

c µ∗ ( E) = µ∗ ( EBn ) + µ∗ ( EBn ) ≥

k =1

∑ µ∗ ( E A ) + µ∗ ( E A )
k c

n

,

vì theo ch ng minh c a bư c 2 µ∗ ( EBn ) = Cho n → ∞ ta đư c µ∗ ( E) ≥
k =1

∑ µ∗ ( E A )
k

n

.

k =1

∑ µ∗ ( E A ) + µ∗ ( E A ) ≥ µ∗ ( E A) + µ∗ ( E A )
k c c

.

T đó suy ra A ∈ L . B4. µ∗ là σ-c ng tính trên L . Đi u này rút ra t ch ng minh c a bư c 3 (l y E =

A).

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

Ch ng minh (Ch ng minh c a đ nh lý 3.14). V i m i µ∗ ( A) = inf 3.24 B đ . µ∗ là m t đ đo ngoài .

A

X,

ta đ t:
.

i =1

∑ p( P )
i

:

∪i∞ =

1

Pi

A, Pi

∈A

(3.23)

Ch ng minh. Rõ ràng, µ∗ (∅) = 0 và µ∗ ( A) ≥ 0, ∀ A ⊂ A. Ta ch c n ch ng minh µ∗ tho mãn đi u ki n th ba trong đ nh nghĩa đ đo ngoài. Gi s { Ak } ⊂ 2X và ε > 0 cho trư c. V i m i ∞ A k , và k ∈ N ta luôn có th ch n đư c dãy { A k } ⊂ A sao cho A k ⊂ j=
j

1

j

j =1

∑ p( A

kj

) ≤ µ∗ ( Ak ) +
∞ ∞

ε
2
k +1

.

Do

∞ k =1

∞ Ak j j =1

∞ Ak k =1

nên µ∗

Ak
k =1

k =1 j =1

∑∑

p( Ak )

k =1

∑ µ∗ ( A ) + ε.
k

Cho ε ↓ 0 ta có đi u ph i ch ng minh. 1) L y A ∈ A . Rõ ràng µ∗ ( A) ≤ p( A), vì A ∈ A và A ⊂ A ∪ ∅ ∪ · · · ∪ ∅. Ngoài ra, n u A ∈ A thì v i m i dãy Ak ∈ A (k = 1, 2, . . . ) sao cho A ⊂ ∪∞ Ak , ta đ u có p( A) ≤ ∑∞ p( Ai ). Vì v y, k= k= ∗ ( A ). Do đó µ∗ ( A ) = p ( A ) v i m i A ∈ A . p( A) ≤ µ
1 1

2) Đ ch ng minh µ∗ là đ đo trên σ (A ), ta s ch ra σ (A ) ⊂ L - l p t t c các t p µ∗ đo đư c. Nhưng do L là m t σ-đ i s nên ta ch c n ch ng minh A ⊂ L , t c v i A ∈ A b t kỳ, A là µ∗ đo đư c. Theo 1) µ∗ là đ đo ngoài, nên v i
A

∈ A,E ⊂

X

ta có

µ ∗ ( E ) ≤ µ ∗ ( E A ) + µ ∗ ( E \ A ). M t khác, v i ε > 0 cho trư c, ta ch n { Ak } ⊂ A sao cho

k

E

⊂ ∪∞ k=

1

Ak

k =1

∑ p( A ) ≤ µ∗ ( E) + ε

.

S d ng gi thi t A là m t đ i s , ta có:

EA


A Ak , E


k =1

\A=

EA

c


k =1

A Ak ,

c

ε + µ∗ ( E) ≥

k =1

p( Ak )

=

k =1

∑ [ p( A A ) + p( A
k

c

A k )]

≥ µ ∗ ( E A ) + µ ∗ ( E \ A ).

T đó cho ε ↓ 0, ta có đi u ph i ch ng minh. 3) Gi s p là σ-h u h n và µ là m t đ đo khác xác đ nh trên σ (A ) sao cho µ Ta c n ch ng minh µ( A) = µ ( A), ∀ A ∈ σ (A ).
1 1

A

1

A

= p.

An

Theo gi thi t, X = = Xn ∩ A ∈ σ (A ), n =

∪∞=1 Xn , p( Xn ) n

< ∞, các Xn đôi m t r i nhau. Ta có A = ∪∞= An v i n 1, 2, . . . , các A n đôi m t r i nhau. V y ch c n ch ng minh µ ( A n ) =
1

3.4 Đ đo trên Rk " 
µ ( An ) v i m i s t nhiên n. Th t v y, n u { En i }i∞ là m t dãy b t kỳ nh ng t p thu c A sao = cho An ⊂ ∪i∞ En i thì µ ( An ) ≤ ∑i∞ p( En i ). Do đó = =
1 , 1 1 , 1 1 ,

µ ( A n ) ≤ µ ( A n ).
1

(1)

Tương t , µ ( Xn \ A n ) ≤ µ ( Xn \ A n )
1

(2)

Ngoài ra, µ ( A n ) + µ ( Xn \ A n ) = µ ( Xn ) = p ( Xn ) = µ ∗ ( Xn ) = µ ∗ ( A n ) + µ ∗ ( Xn \ A n ).
1 1 1

(3)

Vì các s h ng trong (1), (2), (3) đ u h u h n nên ta suy ra µ ( An ) = µ( An ), ∀ An ∈ σ ( A).
1

Ch ng minh (Ch ng minh c a đ nh lý 3.20). Ta s ch ra r ng Aµ = σ (A ∪ N ). Th t v y, n u N ⊂ B ∈ A , µ( B) = 0 thì

( A ∪ N )c ⊂ ( A ∪ B)c + B ∩ ( A ∪ N )c , µ( B ∩ ( A ∪ N )c ) = 0.
Như v y, Aµ kín đ i v i phép l y ph n bù. M t khác, rõ ràng Aµ ⊃ A , Aµ ⊃ N và Aµ kín đ i v i phép h p đ m đư c. V y, Aµ là σ-đ i s . T đó suy ra Aµ = σ (A ∪ N ). ∼ Ti p theo, ta ch ng minh µ là đ đo trên Aµ . N u A ∪ N = A ∪ N v i A , A ∈ A ; ∼ N , N ∈ N thì A A ⊂ N ∪ N . Do đó, µ ( A A ) = 0. Suy ra µ ( A ) = µ ( A ). Như v y, µ xác ∼ đ nh đơn tr (không ph thu c vào cách bi u di n A ∪ N ). T tính σ-c ng tính c a µ ta suy ra µ ∼ là σ-c ng tính. V y µ là đ đo trên Aµ .
1 1 2 2 1 2 1 2 1 2 1 2 1 2 1 2

∼ ∼

Ngoài ra, gi s

M

A

∈ Aµ , và µ( A) = 0. Khi đó, do

∼ ∼

A

=

A

∪N v i

A

∈ A,

N

∈ N và

µ( A) = µ( A) = 0, suy ra µ( M) = 0. V y M là t p µ-không, t c là µ là đ đo đ . ∼ Cu i cùng, d dàng th y đư c tính duy nh t c a µ.

 " 3. LÝ THUY

T Đ

ĐO

TÀI

LI U THAM KH O

[1] Ph m Kỳ Anh, Tr n Đ c Long, Gi¡o tr¼nh H m thüc v  gi£i t½ch h m, NXB ĐHQG Hà N i, 2001. [2] A. N. Cônmôgôrôp, X. V. Fômin, NXB Giáo D c, 1971.
Cì sð lþ thuy¸t h m v  gi£i t½ch h m,

t p I, II,

[3] Nguy n Đ nh, Nguy n Hoàng, H m sè bi¸n sè thüc, NXB Giáo D c, 2003. [4] Nguy n Duy Ti n, Tr n Đ c Long, N i, 2004.
B i gi£ng Gi£i t½ch,

t p I, II, NXB ĐHQG Hà

[5] Hoàng Tu , H m thüc v  gi£i t½ch h m, NXB ĐHQG Hà N i, 2003. [6] Bài gi ng Toán cao c p 3 & 4, B môn Toán cơ b n, ĐH KTQD. [7] R. M. Dudley, Real analysis and Probability, Cambridge university press, 2002.

73