Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki w Warszawie

Instruktorski Kurs Kwalifikacyjny Kierunek: taniec Specjalizacja: taniec ludowy Nr albumu 531/ L / 2011

Izabela Dudkiewicz

Sposoby radzenia sobie ze stresem u artystów scenicznych. Znaczenie aktywności fizycznej w doskonaleniu, utrzymywaniu i pomnażaniu zdrowia.

Praca dyplomowa napisana pod kierunkiem Jana Łosakiewicza

Warszawa, październik 2013

1

Spis treści WSTĘP.................................................................................................................................. 3 Rozdział I 1. PROBLEMATYKA W ŚWIETLE LITERATURY…………………………………….. Stres oraz style, strategie i sposoby radzenia sobie ze stresem………………………….. 6 Rozdział II 1. METODOLOGICZNE PODSTAWY PRACY...............................................................13 1.1. Cel badań i założenia ……………………………………………………………...13 1.2. Materiał i metoda badawcza …………………………………………………. …..14 2. ANALIZA BADAŃ WŁASNYCH …………………………………………………....15 2.1. Działanie stresu na artystów…………………………………………………..15 2.2. Czynniki stresujące artystów …………………………………………………16 2.3. Sposoby radzenia sobie ze stresem u artystów ……………………………….17 2.4. Reakcje artystów na popełniony błąd na scenie ……………………………...19 2.5. Sposoby rozładowania napięcia przez artystów po występie…………………20 WYNIKI BADAŃ - podsumowanie ……………………………………………………...21 KONKLUZJA BADAŃ……………………………………………………... …………...22 Rozdział III Znaczenie aktywności fizycznej w doskonaleniu, utrzymywaniu i pomnażaniu zdrowia…... …………………………………………………………………………………………….24

BIBLIOGRAFIA ANEKS (załącznik I - ankieta)

2

WSTĘP

Sposoby radzenia sobie ze stresem zawodowym mają szczególny wpływ na zdrowie psychofizyczne jednostki. Wiele prac poświęconych jest powstawaniu zjawiska stresu i jego oddziaływaniu na zdrowie człowieka, jak również skuteczności zalecanych przez psychologów technik relaksacyjnych. Natomiast trudno doszukać się prac poświęconych indywidualnym przypadkom, czy grupom zawodowym i ich - bardziej lub mniej skutecznych - sposobów radzenia sobie ze stresem. Autorka tej pracy kieruje swoją uwagę na profesję artystów scenicznych zawodowych muzyków oraz tancerzy ludowych - amatorów. Zdrowie każdej jednostki ludzkiej zależy od wewnętrznej równowagi w każdej jego płaszczyźnie (4): fizycznej, psychicznej, społecznej, duchowej (Woynarowska, 2010). Charakter prac różnych grup zawodowych jest odmienny i w inny sposób angażuje człowieka. Wykonywanie zawodu artysty scenicznego porusza całą osobę w każdej jej sferze: fizycznej, psychicznej, emocjonalnej i duchowej. Świadomość zjawiska stresu w pracy artystycznej i holistyczne podejście do zdrowia mają znaczenie nadrzędne. Umiejętny wybór możliwie zdrowotnych form radzenia sobie ze stresem zawodowym może mieć wpływ na przyszły kształt artysty i jego całożyciowe zdrowie. Droga kształcenia artysty scenicznego rozpoczyna się w wieku 6-7 lat. Grę na instrumencie muzycy rozpoczynają w pierwszej klasie szkoły podstawowej, a zespoły tańca ludowego przyjmują nawet dzieci młodsze. Muzycy od pierwszego roku nauki zobowiązani są codziennie poświęcać czas na samodzielną pracę z instrumentem. Natomiast tancerze ludowi w tradycyjnych zespołach ćwiczą 2 razy w tygodniu w grupowych ok. 25 osobowych składach, a praca indywidualna obligatoryjnymi nie jest wymagana. poza zajęciami

3

Poniższa tabela 1. przedstawia zalecany przez pedagogów dzienny czas pracy z instrumentem. Zalecany przez pedagogów dzienny czas pracy z instrumentem Wiek (lata) i etap nauki 6-7 (1 rok nauki) 8-12 (I stopień) 13-17 (II stopień) 18-19 (ostatni rok nauki w szkole średniej ) Średni czas pracy z instrumentem w ciągu dnia Poniższa tabela 2. przedstawia zalecany przez pedagogów tygodniowy czas ćwiczeń tańca ludowego. Zalecany przez pedagogów tygodniowy czas ćwiczeń tańca ludowego 30-45 min. 2,0-2,5h 4-5h 6h

Wiek (lata) i etap nauki

6-12 lat

13-26 lat

Liczba godzin ćwiczeń w tygodniu (łącznie)

6h

8h

W systemie kształcenia artystów po pół roku nauki dziecko ma możliwość zaprezentowania swoich umiejętności w kameralnym gronie na szkolnej scenie. Jest to pierwszy moment, w którym rodzic / opiekun może zaobserwować zachowania i predyspozycje odpornościowe swojego dziecka. Już na tym etapie mogą pojawić się pierwsze niepożądane reakcje stresowe, które należałoby wychwytywać i eliminować we wczesnym ich stadium. Trudności z kontrolowaniem wewnętrznych napięć zdarza się, że pojawiają się na różnym etapie edukacji. Czynników mających wpływ jest wiele, można przypuszczać, że do niezmiennych należą tu: wielkość wymagań (żądań) pedagoga / rodzica / opiekuna, indywidualne ambicje jednostki, konkurencja artystyczna, atmosfera 4

pracy towarzysząca przygotowaniom, czy indywidualna wiara we własne możliwości. Rolą pedagoga jest dbanie o wszystkie wymienione aspekty w kształtowaniu odporności, charakteru, osobowości i zdrowia przyszłego artysty. Zjawisko tremy scenicznej jest integralną częścią każdego występu, nie jest równoznaczne z całościowym stresem zawodowym, jednak na jej nasilenie ma wpływ sytuacja towarzysząca przygotowaniom i wyobrażenie efektu końcowego. Badacze podają, że u osób o wyższym poziomie temperamentu trema jest silniej widoczna. Na warunki przystosowawcze do swobody scenicznej mają wpływ: regularność występów, czas na przygotowanie repertuaru, trudność programu i wiele innych. Specyfiką nauki w szkołach muzycznych jest mała dbałość pedagogów o planowanie występów, ich regularność oraz zapoznawanie młodego adepta ze środowiskiem muzycznym własnego regionu. W zespołach tańca ludowego kalendarz koncertów jest bogatszy i zazwyczaj rozplanowany na występy na własnej scenie, w kraju i zagranicą. W swojej pracy autorka przedstawi podstawę teoretyczną zjawiska stresu (rozdział 1), analizę badań własnych - wpływ występów i towarzyszących im przygotowań na samopoczucie artystów scenicznych oraz metody stosowane w przypadku wystąpienia stresu zawodowego (rozdział 2), korzyści płynące z aktywności fizycznej i jej wpływ na doskonalenie, utrzymywanie i pomnażanie zdrowia (rozdział 3).

5

Rozdział I 1. PROBLEMATYKA W ŚWIETLE LITERATURY Stres oraz style, strategie i sposoby radzenia sobie ze stresem. Pojęcie stresu po raz pierwszy wprowadził kanadyjski endokrynolog - Hans Hugon Selye (1907 – 1982), który badaniu tego zjawiska poświęcił 50 lat pracy naukowej. Jako pierwszy postawił hipotezę, że szereg chorób somatycznych jest skutkiem niezdolności człowieka do radzenia sobie ze stresem. Zdefiniował pojęcie stresu jako „zespół niespecyficznych reakcji, które pojawiają się w sytuacji trudnej dla człowieka lub zagrażającej – jest wytrąceniem organizmu z równowagi biologicznej (dobrostanu).” Natomiast R. Lazurus mianem stresu określił „relację między osobą a otoczeniem, która to relacja jest oceniana przez jednostkę jako wymagająca wysiłku lub przekraczająca jej zasoby i zagrażająca dobremu samopoczuciu”. H. Selye swoje rozważania oparł na koncepcji Claude Bernard’a, który jako pierwszy stwierdził, że życie i zdrowie człowieka zależą od jego zdolności zachowania niezmiennego środowiska wewnętrznego organizmu (homeostazy), niezależnie od zmian, sytuacji jakie niesie środowisko zewnętrzne. Stwierdził, że reakcje ciała i umysłu ludzkiego w sytuacjach stresowych mają charakter adaptacyjny - przystosowawczy. Wyodrębnił dwa modele przystosowania: 1. GAS (General Adaptation Syndrom) – Zespół Ogólnej Adaptacji Organizmu 2. LAS (Local Adaptation Syndrom) – Zespół Lokalny W swojej koncepcji rozwoju stresu wyróżnił trzy fazy: 1) reakcja alarmowa - podczas której zostaje pobudzony układ nerwowy, następuje percepcja sytuacji trudnej, którą organizm wykrywa jako zagrażającą 2) faza odporności (nazywana też fazą adaptacji), w której organizm uaktywnia różnorodne środki obronne, m.in. poprzez wzmożoną pracę układu immunologicznego, hormonalnego. Następnie mobilizuje się maksymalnie, przeciwdziała rozwojowi reakcji stresowej korzystając z wszelkich zasobów organizmu. 3) faza wyczerpania - w organizmie załamują się mechanizmy obronne, które są konsekwencją nadmiernej mobilizacji organizmu. Przy odpowiednim wsparciu społecznym możliwy jest powrót do równowagi. Jednak faza długotrwałego wyczerpania doprowadza organizm do rezygnacji, załamania. Ten stan łatwo przechodzi w kryzys, gdzie obok niepokoju, przerażenia, poczucia zagrożenia występuje obniżenie procesów fizjologicznych, m.in.: zaburzenia snu, pracy układów 6

pokarmowego, krążeniowego. Bez pomocy w postaci wsparcia społecznego prowadzi to do chorób psychosomatycznych.

Selye w 1974 r. wprowadził podział na rodzaje stresu:   eustes - stres pozytywny - jako czynnik będący bodźcem do podejmowania działań - niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania człowieka. dystes - stres negatywny - niekorzystny, który utrudnia lub uniemożliwia wykonanie zadania, jest dodatkowo wysoce chorobogennym. W psychologii stosowane jest także pojęcie neustres, podczas którego działający bodziec dla danej osoby jest neutralny w wykonywaniu zadania, a dla innej jednostki ten sam impuls może mieć charakter eustresowy lub dystresowy.

7

Każda jednostka przejawia odmienne style radzenia sobie ze stresem, co oznacza, że tyle jest stylów ile jest ludzi. Natomiast N. S. Endler i J. D. A. Parker wyróżniają 3 główne style radzenia sobie ze stresem, czyli charakterystyczny zbiór strategii i sposobów radzenia sobie w sytuacji stresowej dla danej jednostki: 1) styl skoncentrowany na zadaniu - w wyniku którego jednostka podejmuje wysiłki mające na celu rozwiązanie problemu. Przekształca poznawczo sytuację lub ją zmienia. 2) styl skoncentrowany na emocjach - objawia się tendencją do koncentracji na sobie i własnych emocjach takich jak złość, poczucie winy, lęk, wzrost napięcia. Działania podejmowane mają na celu zmniejszenie napięcia emocjonalnego bez zmiany sytuacji. 3) styl skoncentrowany na unikaniu - w wyniku którego osoba wystrzega się myślenia, przeżywania sytuacji. Objawia się to w zachowaniach, w których jednostka angażuje się w czynności zastępcze: - unikanie poprzez szukanie kontaktów interpersonalnych, lub

8

- unikanie poprzez odwracanie uwagi. To, czy sytuacja jest zagrażająca, zależy od subiektywnej interpretacji i samej sytuacji. Według teorii interakcyjnej (relacyjnej między człowiekiem a sytuacją) ta sama sytuacja dla jednej osoby będzie zadaniowa, a dla innej zagrażająca. Lęk przed negatywnymi skutkami niepowodzenia paraliżuje wtedy aktywność.

Model poznawczo - fenomenologiczno - transakcyjny Lazarusa:

WEJŚCIE ---> żądania, wymagania

Bodziec - stresor

OCENA PIERWOTNA (poznawcza) - ocena wielkości wymogów i żądań

Ocena wtórna (wynik transakcji): ocena swoich możliwości zaradczych

Konsekwencje -potencjał indywidualnych reakcji : fizjologicznych, psychologicznych, socjologicznych

Wynik końcowy: dostosowanie się i radzenie sobie ze stresem, albo niedostosowanie nieradzenie sobie ze stresem

Zachowanie się osoby jest wypadkową oceny pierwotnej i wtórnej, czyli żądań i możliwości osoby. Reakcje przystosowawcze są racjonalne i nieracjonalne, które mieszczą się w obszarze zachowań obronnych. R.Yerkes i J. D. Dodson zaobserwowali następujące prawa w zachowaniu zwierząt w sytuacjach stresu: 9

1. W miarę wzrostu poziomu aktywacji organizmu poprawia się wykonanie zadania, ale po przekroczeniu pewnego optimum następuje pogorszenie sprawności orientacyjno wykonawczej. 2. Istnieje zależność między trudnością zadania, a zmianami zachodzącymi w zachowaniu: im zadanie trudniejsze, tym mniejszy przyrost aktywacji wystarcza do wywołania dezorganizacji danej czynności. Dezorganizacja może pójść w dwóch kierunkach: - zupełna bezradność - zahamowanie działania - powstanie zachowań stereotypowych

Wykres 1. Prawo Yerkesa - Dodsona R. Lazarus i S. Folkman w latach 70-tych XX wieku wyróżnili dwie strategie radzenia sobie ze stresem: 1. Strategia zorientowana problemowo: a) działania broniące własne stanowisko jednostki i walka, by osiągnąć to, czego ona dla siebie potrzebuje. Są to zachowania konfrontacyjne. b) zachowania nakierowane na planowe i systemowe rozwiązywanie problemu. Jednostka układa własny plan działania i szuka informacji pomocniczych.

10

2. Strategia zorientowana emocjonalnie, w której jednostka broni się przed skutkami sytuacji - nie podejmuje walki: a) dystansowanie się - osoba stara się nie przejmować b) unikanie, ucieczka (np. w sen, w alkohol) c) samoobwinianie - samokrytyka, autoagresja d) samokontrola - wstrzymywanie się od ekspresji emocji e) poszukiwania wsparcia u innych (opowiadanie) f) pozytywne przewartościowanie - dostrzeganie dobrych stron sytuacji.

Zalety strategii zorientowanej problemowo: 1) aktywne zmaganie się z sytuacją trudną 2) obniżenie oddziaływania stresu 3) poczucie własnej wartości i sprawczości 4) zachowanie zdrowia psychicznego Strategie emocjonalne do pewnego stopnia są pożądane, pozwalają na ochronę osoby przed bólem, lękiem. W dłuższej perspektywie są mniej skuteczne, nie rozwiązują sytuacji. Często polegają na zaprzeczeniu, wypieraniu, dystansowaniu się od sytuacji. Zwiększa się ryzyko występowania chorób psychosomatycznych . Większość ludzi stosuje strategie poznawcze i emocjonalne w sposób przemieszany. Strategie zależą od: 1) osobowości 2) rodzaju sytuacji - okoliczności 3) okresu, w którym sytuacja występuje (czasu) 4) wartości nadanej tej sytuacji Strategie problemowe mające częściej poczucie stosują osoby wewnętrznie lokalizacji zintegrowane, decyzji, wewnątrzsterowne, wewnętrznej kontroli,

odpowiedzialności. Jednak osoby o wysokim niepokoju częściej stosują strategie emocjonalne. Wyborowi strategii zorientowanych problemowo sprzyja wysoka samoocena, poczucie własnej wartości. Natomiast kobiety częściej poszukują wsparcia tak rzeczowego, jak i emocjonalnego. Według J. F. Terelaka każdy człowiek ma wrodzoną zdolność dostosowywania się do sytuacji stresowych. W trakcie życia nabywa dodatkowo umiejętności, które uodparniają 11

na stres i chronią przed załamaniem mechanizmów adaptacyjnych organizmu. Odporność człowieka częściowo zależny od wrodzonych cech osobowości. Według Olesia P. (1996) im stres silniejszy, tym bardziej angażuje całą osobę, poruszając ważne sfery osobowości: koncepcję siebie, sens życia, system wartości, religię. Religijne radzenie sobie ze stresem uważa za specyficzną strategię, inną niż te zorientowane problemowo czy emocjonalnie. Termin „coping” oznaczający radzenie sobie ze stresem po raz pierwszy użył S. Freud w 1933 r. R. Folkman i S. Lazarus zdefiniowali ten termin jako „nieustannie zmieniające się poznawcze i behawioralne wysiłki osoby zmierzające do tego, by sprostać wewnętrznym lub zewnętrznym wymaganiom, które wynikają z relacji osoba - środowisko ocenianej jako wymagająca lub przekraczająca osobiste środki zaradcze.” Specjaliści psychologii proponują wiele techniki radzenia sobie ze stresem, m.in.:       relaks progresywny trening autogenny wg Schultza autosugestia - kontrolowanie myśli przez osobę, które wywołują u niej stres i absorbują relaksacyjne ćwiczenia oddechowe, np. oddychanie trójkowe (Wagner - Link) krótkie ćwiczenia fizyczne, którymi oddziałujemy wprost na napięcie organizmu redukujemy je biofeedback - przy użyciu sprzętu zbadanie rodzaju fal, które wytwarza mózg człowieka i zastosowanie ćwiczeń umysłu przypominających udział w grze komputerowej. W każdej z technik jest mentalny punkt, na którym skupia się osoba ćwicząca. Są to mięśnie, oddech, słowo, dźwięk. Pozwala to na odsuniecie od jednostki rozpraszających myśli poprzez koncentrowanie umysłu na jednym aspekcie ciała lub otoczenia. Z przeprowadzonego przeglądu literatury wynika, że nie ma jednego skutecznego sposobu radzenia sobie ze stresem. Każda jednostka jest zmuszona indywidualnie kontrolować stan swoich napięć i szukać skutecznych sposób zapobiegania im.

12

Rozdział II
1. Metodologiczne podstawy pracy 1.1. Cel pracy i pytania badawcze

Celem pracy jest:        zbadanie ilu artystów dotyczy stres sceniczny ocena wpływu stresu artysty na jakość występu analiza skuteczności doboru sposobu radzenia sobie ze stresem u muzyków i tancerzy przed występem scenicznym zbadanie reakcji artystów na popełniony błąd na scenie analiza ilu artystów przeżywa napięcie przed występem na dzień / kilka dni przed nim analiza sposobów rozładowywania napięcia po występie synteza - wnioski

W toku pracy zostaną udzielone odpowiedzi na następujące pytania badawcze: 1. Z jakich sposobów radzenia sobie ze stresem scenicznym korzysta każda z badanych grup? 2. W ilu przypadkach wybrany sposób radzenia sobie ze stresem przyniósł oczekiwany efekt podczas występu? 3. Jakie czynniki wywołują napięcie sceniczne u artystów? 4. Ilu artystów korzysta z porad specjalistów na temat radzenia sobie ze stresem?

13

2.2. Materiał i metoda badawcza Materiał badawczy pracy stanowiło 80 artystów scenicznych z całej Polski. Zbadano 40 zawodowych muzyków - instrumentalistów, wokalistów, dyrygentów w wieku od 19 - 44 roku życia. 30 z nich stanowili studenci Akademii Muzycznej w Gdańsku, a 10 studenci i absolwenci innych uczelni muzycznych w Polsce. W drugiej grupie liczącej także 40 osób znajdują się tancerze zespołów pieśni i tańca z różnych regionów Polski, z których 19 należy do reprezentacyjnej grupy jednego z warszawskich zespołów. Poniższa tabela 3. przedstawia przekrój osób badanych:

Przekrój osób badanych

Muzycy Mężczyźni Kobiety razem 24 16 40

Tancerze ludowi 17 23 40

Do analizy badań autorka pracy posłużyła się metodą ankietowego badania sondażowego oraz wywiadem. Anonimowa ankieta (autorstwo własne - załącznik 1) składała się z 23 pytań otwartych i zamkniętych. Do wywiadu zgłosiło się 7 badanych respondentów. Badania obejmowały czas od 22.11.2011 r. do dnia 21.12.2011 r.

14

2. Analiza badań własnych
Poniższa tabela 4. przedstawia rodzaj stresu jaki odczuwają artyści przed występem.

Działanie stresu na artystów– przekrój osób w liczbach MUZYCY Mobilizuje Utrudnia wykonanie Uniemożliwia wykonanie Jest neutralny 20 13 2 5 TANCERZE 24 11 5

Z powyższej tabeli 4. wynika, że 50% muzyków, a 60% tancerzy tańca ludowego stres sceniczny odbiera jako pozytywny, mobilizujący. W opinii artystów daje on bodziec do podejmowania z przyjemnością prezentacji, pokazania efektów własnej pracy i umiejętności. 30% wszystkich badanych artystów zmaga się ze stresem działającym negatywnie. Spośród 11 tancerzy, którym stres utrudnia wykonanie zadania, 8 należy do jednego z warszawskich zespołów, co stanowi 20% wszystkich badanych tancerzy. Natomiast dwoje muzyków nie jest w stanie w ogóle wykonywać swojego zawodu na scenie. Badani muzycy są związani ze sceną przez okres 6 – 18 lat, a tancerze 5 – 19 lat. Z przeprowadzonego sondażu wynika, że większe trudności ze znalezieniem skutecznego sposobu radzenia sobie ze stresem mają artyści z krótszym stażem scenicznym. 12,5% wszystkich respondentów stwierdza, że praca na scenie nie wywołuje u nich większych emocji. Spośród 80 wszystkich artystów 43 osoby podają, że na dzień lub nawet kilka dni przed występem myślenie o nim niesie ze sobą wewnętrzne napięcie. Mówią o wpływie różnych czynników na występowanie w ich organizmie reakcji stresowych:

15

1. Czynniki zewnętrzne: liczba widzów, słuchaczy, wielkość sceny, temperatura powietrza; 2. Czynniki wewnętrzne: brak wiary we własne umiejętności, duże poczucie odpowiedzialności, silna potrzeba własnej satysfakcji, 3. Czynniki lękowe (wewnętrzno - zewnętrzne) - obawa przed niezadowoleniem nauczyciela, strach przed krytyczną opinią publiczności. Poniższa tabela 5. przedstawia czynniki stresujące artystów (w liczbach). Większość badanych wymienia ich kilka. Czynniki stresujące artystów

Muzycy Czynniki zewnętrzne Czynniki wewnętrzne Czynniki lękowe (zewnętrzno - wewnętrzne ) Brak wpływu ww. stresorów 6 23

Tancerze 12

17

9

13

14

14

Co trzeci badany odczuwa lęk wyobrażając sobie, co pomyślą inni.

Muzycy

szczególną uwagę zwracają na czynniki zewnętrzne, szczególnie na liczbę osób wśród publiczności (obawa przed zbyt małą), stąd tak duży udział czynników zewnętrznych. 20% badanych artystów stwierdza, że żadne z wymieniony czynników nie wywołują u nich reakcji stresowych. Z przeprowadzonych badań wynika, że u osób u których występuje każdy z wyżej wymienionych czynników, stres jest tak silny, że utrudnia, a w dwóch badanych przypadkach uniemożliwia występ sceniczny. Sposoby radzenia sobie ze stresem stosowane bezpośrednio przed wejściem na estradę nie pozwalają im zredukować, ani

16

opanować napięcia. Należałoby zatem z pomocą specjalisty (lub odpowiedniego wsparcia społecznego) rozpoznać i nazwać działające na organizm stresory. Artyści, u których myślenie o występie przynosi pozytywne emocje, dodatkowo mobilizują się przed występem za kulisami stosując następujące sposoby, przedstawione w tabeli 6.a. poniżej w wartościach procentowych. Rozkład procentowy sposobów radzenia sobie ze stresem w grupie artystów, których stres mobilizuje Muzycy 1.ćw. oddechowe 2.ćw. gimnastyczne 3.słuchanie muzyki - MP3 4.śmianie się i żartowanie 5.rozmawianie o występie 6.rozmawianie na inny temat 7.analizowanie wskazówek nauczyciela 8.wizualizacja występu 9.prowadznie dialogu wewnętrznego 45% 15% 5% 40% 5% 15% 5% 30% 10% Tancerze 25% 16% 8% 70% 37% 12,5% 12,5% 21% 4%

Prawie połowa muzyków, dla których wyobrażenie występu jest przyjemne (tab.6.a.), dodatkowo przygotowuje organizm głównie poprzez ćwiczenia oddechowe. W tej grupie skuteczna okazała się także „terapia śmiechem” oraz wizualizacja występu. W grupie tancerzy ludowych 70% badanych śmiech uważa za najbardziej skuteczny sposób rozładowywania napięcia. Dodatkowo co drugi z nich przygotowuje się mentalnie rozmawia o występie. Każdy z badanych respondentów stosuje przynajmniej dwa sposoby mobilizacji.

17

Dla porównania tabela 6.b. poniżej przedstawia w wartościach procentowych sposoby radzenia sobie ze stresem u artystów, na których stres działa demobilizująco, a w ich ocenie wymienione metody pozwalają zmniejszyć stres. Rozkład procentowy sposobów radzenia sobie ze stresem w grupie artystów, których stres demobilizuje Muzycy 1.ćw. oddechowe 2. ćw. gimnastyczne 3.słuchanie muzyki - MP3 4.śmianie się i żartowanie 5.rozmawianie o występie 6.rozmawianie na inny temat 7.analizowanie wskazówek nauczyciela 8.wizualizacja występu 9.prowadznie dialogu wewnętrznego 27% 13% 21% 13% 6% 53% 27% Tancerze 27% 9% 81% 55% 55% 36% -

Z tabeli 6b. wynika, że ponad połowa muzyków za efektywną w zredukowaniu stresu uznaje wizualizacje występu, a co 3 z nich dodatkowo prowadzi dialog wewnętrzny lub stosuje ćwiczenia oddechowe. W grupie tancerzy 81% za najbardziej skuteczny sposób uznaje „terapię śmiechem”. Pomocna okazała się także analiza wskazówek nauczyciela i rozmowa z innymi osobami o występie. Żaden z zestresowanych artystów nie podejmuje innego tematu rozmów. Większość muzyków koncentruje się na zadaniu, mniejszość na emocjach. Mają większe poczucie, że odpowiedzialność za dobry poziom występu spoczywa tylko na nich (nie dzielą jej z innymi wykonawcami). Tancerze tańca ludowego także koncentrują się na zadaniu, ale również stosują rozładowanie stresu na zewnątrz. 18

U 26 spośród wszystkich 80 badanych artystów stres utrudnia lub uniemożliwia dobrą prezentację swoich umiejętności na scenie. 21 osób (z tych 26) znajduje dość skuteczne sposoby redukowania stresu. Są w stanie wykonać zadanie poprawnie, choć nie zawsze zadowalająco. Natomiast 5 osób stwierdza, że nie znalazło dla siebie żadnej skutecznej metody. 6 osób (5 muzyków, 1 tancerz) korzysta z metod zalecanych przez specjalistów, są to:   specjalistyczne ćwiczenia oddechowe Technika Aleksandra - metoda ucząca świadomego powrotu do rozluźnienia po momencie stresu oraz ciągłego poszukiwania większej swobody ruchu i oddechu. Jej zadaniem jest przywrócenie tych procesów do naturalności, w dużym stopniu zatracanej na skutek pośpiechu, stresu i obaw, utrwalających tendencję do wkładania w wykonywaną czynność zbyt dużego wysiłku i niepotrzebnych napięć mięśniowych. W odróżnieniu od znanych metod relaksacyjnych Technika Aleksandra uczy przede wszystkim swobody w ruchu i działaniu.  jedna osoba (muzyk) korzysta z metod zalecanych przez Briana Tracy

Poniższa tabela 7. przedstawia reakcje artystów na popełniony błąd na scenie (w liczbach). Reakcje artystów na popełniony błąd na scenie Muzycy Bardziej się mobilizuje Denerwuje się Dekoncentruje się Usztywnia ciało Uśmiecha się Improwizuje Brak jakiejkolwiek reakcji Nie podaje 2 6 3 1 1 24 3 Tancerze ludowi 4 2 3 9 1 20 1

19

Z tabeli 7. wynika, że 55% wszystkich badanych artystów nie okazuje reakcji na popełniony błąd na scenie, a kolejne 7,5% bardziej się mobilizuje. Natomiast 12,5% uśmiecha się w takiej sytuacji. Pedagodzy tańca ludowego latami pracują z podopiecznymi nad taką reakcją, w pracy muzyków nie mówi się o tym. Jedyny zawodowy muzyk, który zaznaczył, że w reakcji na popełniony błąd uśmiecha się jest jednocześnie tancerzem amatorem. Prawie 19% wszystkich respondentów nie radzi sobie ze stresem na popełniony błąd. Podczas występu osoby te okazują większe zdenerwowanie, które czasami przeradza się u nich w panikę, bądź chwilowe wstrzymanie występu (jak podają ankietowani). Poniższa tabela 8. przedstawia relaksujące artystów aktywności, które podejmują bezpośrednio po swoim koncercie: Sposoby rozładowywania napięcia przez artystów po występie Liczba osób Rozmowy z osobami z publiczności Rozmowy, żarty ze znajomymi Picie alkoholu Dobre jedzenie Odpoczynek „sam na sam” w domu Sen Granie na instrumencie innego gatunku muzyki niż na występie Razem: 10 17 31 5 10 6 1 80

20

WYNIKI BADAŃ 1. Na stres sceniczny utrudniający wykonywanie prezentacji skarży się co 4 badany. 2. Z metod regulowania napięcia zalecanych przez psychologów - specjalistów korzysta 7,5% respondentów. 3. Na dzień lub kilka dni przed koncertem 53,8% odczuwa wewnętrzne napięcie. 4. Największy stres po występie przeżywają osoby, które obawiają się krytycznej reakcji swojego nauczyciela i opinii publicznej. 5. Najczęściej wybieraną techniką uwalniania od napięć wśród młodych artystów jest alkohol (38,8% wszystkich badanych).

21

KONKLUZJA BADAŃ 1. Pedagodzy powinni zajmować się dawkowaniem stresu w procesie kształcenia artystów, interesować wzrostem ich odporności i skuteczności radzenia sobie w indywidualnych przypadkach oraz budować artystyczną pewność siebie. H. Seyle (1977) podaje, że człowiek jest w stanie zaadoptować się do większości sytuacji. Jednak konieczne jest dawkowanie stresu w budowaniu odporności. 2. Pedagodzy szkół rosyjskich przyjmują określony wzór (kanon) reagowania na występy swoich uczniów: „bezpośrednio po występie podkreśla się tylko jego walory, zaś popełnione błędy omawiane są pojedynczo po pewnym odstępie czasu”. 3. W procesie kształcenia artysty należałoby mieć na uwadze zdrowie jednostki. Możliwe, że w niektórych przypadkach, w odpowiednim momencie, należałoby odradzić wykonywanie zawodu artysty scenicznego, rozpoznać kierunkowe uzdolnienia i zasugerować wybór innego. 4. W przypadku niepowodzeń, według teorii Lazarusa należy dostrzegać pozytywne strony sytuacji, pozytywnie je przewartościować oraz poszukiwać wsparcia społecznego. 5. Żaden z artystów nie przyznał się do odwoływania się do Siły Wyższej. Według O lesia P. (1996) może się ona przyczynić do dokonania istotnej zmiany rozwojowej – transgresji. Oleś podaje, że nie należy pomijać znaczenia religii w procesie radzenia sobie ze stresem. Może ona prowadzić do odległych, pozytywnych zmian w formie dobrego zdrowia psychicznego. 6. W większości zespołów pieśni i tańca pedagodzy pracując nad rozwojem artysty scenicznego myślą wielowymiarowo:    uświadamiają dzieciom znaczenie wyglądu na scenie, estetyki poruszania się, a tym samym kształtują artystyczną pewność siebie uświadamiają znaczenie kontaktu z publicznością – interakcja „ja” – widz uczą okazywania radości, w myśl: „występuję dla państwa nie tylko dla siebie”

22

kształtują poczucie, że każda scena świata jest osiągalna. Planują swoim adeptom stopniowe podnoszenie rangi koncertów, aż do wyjazdów festiwalowych zagranicą. Pedagodzy kształcący muzyków często zaniedbują wyżej wymienione aspekty.

Niedostatek wiedzy pedagogów instrumentalistów w tym zakresie nierzadko prowadzi ich uczniów do problemów zdrowotnych. Z drugiej jednak strony, wysoki stopień profesjonalizmu u części zawodowych muzyków pozwala im osiągnąć uzasadnioną pewność siebie, spokój w czasie występów scenicznych i doskonałość artystyczną.

23

Rozdział III
Znaczenie aktywności fizycznej w doskonaleniu, utrzymywaniu i pomnażaniu zdrowia. Zewnętrzne i wewnętrzne napięcia pojawiające się w pracy zawodowej przeważnie „odciskają swoje piętno” na zdrowiu człowieka. Wśród zawodowych muzyków leczenie schorzeń często jest długotrwałe i uciążliwe, a środki farmakologiczne nie dają spodziewanych efektów: wpływają niekorzystnie na pamięć, koncentrację i czas reakcji (Janiszewski, 1992). Z badań własnych przeprowadzonych do pracy magisterskiej wynika, że spośród 114 uczniów szkół średnich i wyższych muzycznych w Polsce swój stan zdrowia jako zły oceniło 25 muzyków. 22 osoby wiążą go z grą na instrumencie, z czego 20 stanowią kobiety. <„Każdy z nich zgłosił się do lekarza. Wcześniej 70,7% samodzielnie podejmowało się poprawy stanu zdrowia, lecz dolegliwości powracały okresowo. Uczucie dyskomfortu w narządzie ruchu pojawiało się zwykle między 30 – 40 minutą grania, a ból następował od razu lub w przeciągu kolejnych 30 minut. Wysiłek z konieczności musiał być przerywany co 1 godzinę. 7 osób podaje, że nie było w stanie kontynuować gry tego samego dnia. Każda kolejna praca z instrumentem rozpoczynała się na odczuwanym wcześniej poziomie bólu i powodowała ciągłe uczucie zmęczenia aparatu ruchu. Leczenie poprawiło stan zdrowia u 12 osób (54,5%). (…) Ogólne samopoczucie ma znaczenie w czasie występów scenicznych (jak zgłaszają ankietowani). U 12 studentów i 5 uczniów nabyte przeciążenia w czasie ćwiczenia utrzymują się w czasie występu i utrudniają im grę. Ponadto 4 badanych zgłasza występowanie na scenie dodatkowych objawów, w tym: kurczy mięśni i drętwienia różnych odcinków kończyn górnych.” > (Dudkiewicz, 2013) Jest to jedna z sytuacji, która dowodzi, że konieczne jest poszukiwanie skutecznych sposobów uwalniania od napięć w zawodzie artystycznym. Od czasów starożytnych myśliciele, filozofowie podejmowali żywą dyskusją dotyczącą związku aktywności fizycznej ze zdrowiem. <„Hipokrates uważał, że natura (z gr. physis) człowieka ma znaczenie szczególne, „jest bowiem czynnikiem, który w chorobie sam leczy”. Horacy w I w. p.n.e. potwierdzał jej wartość: „jeśli nie biegasz pókiś zdrów, będziesz biegać kiedy zachorujesz”. W czasie największego rozkwitu medycyny greckiej Rzymianie utrzymywali własne zdrowie bez pomocy lekarzy. Dbali o „wielki hart ciała” oraz o zdrowie psychiczne poprzez kształtowanie odporności na trudy i cierpienia. Kuński (1991) podaje, że odznaczali się tzw. „zręcznością życiową”. Czerpali przyjemność z aktywności ruchowej, takiej jak jazda konna, umiarkowana gimnastyka, masaż, a także zabawy na huśtawce.” >

24

(Dudkiewicz, 2013). Wojciech Oczko - wybitny lekarz nadworny polskich królów w XVI w. poprzez obserwację i intuicję dostrzegł wyraźne sprzężenie aktywności fizycz nej ze zdrowiem. Kto z jego podopiecznych chciał być zdrowy musiał się ruszać. (Starosta, 2008.) Współczesne doniesienia podają, że 50% odpowiedzialności za zdrowie człowieka zależy od jego aktywności fizycznej. Wpływa ona pozytywnie na zmiany na poziomie wszystkich układów ludzkiego organizmu: krążeniowego, oddechowego, hormonalnego, nerwowego, mięśniowego – zmniejszając poczucie wewnętrznego napięcia (Bejnarowicz, 1994). Według Janiszewskiego (1992) aktywność fizyczna jest najpotężniejszym stymulatorem rozwoju somatycznego i psychicznego człowieka, natomiast sprawne ciało stanowi fizyczną podporę dla pracy umysłu i poprawia sprawność intelektualną. Szczególnie u dzieci i młodzieży wpływa na wzrost mineralizacji tkanki kostnej (Drabik, 1997) oraz zwiększa unaczynienie i maksymalny przepływ krwi (Kuński, 1997). Aktywność fizyczna zapobiega zaburzeniu statyki ciała (Drabik, 1997), na którą narażeni są szczególnie muzycy (Janiszewski i wsp. 2005). Proces usprawniania ciała pomaga znaleźć punkt środka, podczas którego ciało jest rozluźnione, a umysł maksymalnie skoncentrowany. Uzyskanie równowagi nerwowo - mięśniowej może przyczynić się także do zmniejszenia dolegliwości bólowych na poziomie układu nerwowego - w tym bólów głowy. Sutcliffe (2004) dostrzega, że regularne migrenowe bóle głowy mogą być przyczyną zaburzonej równowagi napięć mięśniowych w obrębie mięśni karku, szyi czy pleców, które to napięcia przenoszą się na podstawy czaszki. <„Czwórka badanych muzyków instrumentalistów skarży się na regularnie występujące migrenowe bóle głowy”> (Dudkiewicz, 2013). Szczególnie narażeni są tu skrzypkowie, altowioliści, fleciści, gitarzyści, którzy z konieczności, wynikającej ze specyfiki instrumentu, grają w asymetrycznym ustawieniu głowy. Tancerze dzięki aktywności ruchowej całego ciała mają większą szansę uchronić się przed niedoborem ruchu. Jednak jak wynika z badań często krótki staż sceniczny (5 lat) i małe obycie ze sceną wywołują silny stres w grupie tancerzy ludowych amatorów. Można wysunąć przypuszczenie, że na jego wpływ ma także nie w pełni ukształtowana sprawność fizyczna, w tym rozwój zdolności motorycznych, m.in. wytrzymałości, siły, szybkości, skoczności, gibkości. Możliwe, że pełen kształt sprawności fizycznej pomógłby poprawić stan napięcia artystycznego u tancerzy ludowych. Pozytywne uczucia po zejściu ze sceny, w tym: poczucie wewnętrznej satysfakcji, spełnienie, pozytywne myśli o stopniu powodzenia występu doznaje 11 muzyków i 15 tancerzy ludowych. Pozostałym 54 25

osobom towarzyszą negatywne emocje, a dwoje tancerzy podaje, że przeżywa silniejszy stres niż przed występem. Poza sceną, w innych stresujących sytuacjach życia codziennego aktywność fizyczną podejmuje 9 muzyków i 9 tancerzy ludowych, co stanowi 22,5% wszystkich badanych. Podsumowując, podstawy naukowe pozwalają świadczyć o wartości płynącej z podejmowania aktywności fizycznej i jej znaczeniu w doskonaleniu, utrzymywaniu i pomnażaniu zdrowia (Drabik, 1999). Natomiast planowany wysiłek fizyczny (tzw. trening zdrowotny) pod względem intensywności, czasu, formy i treści rozwija potencjał zdrowia i daje szansę na kształtowanie pożądanych cech charakteru.

26

BIBLIOGRAFIA 1. Antonowski A. 1995. Rozwikłanie tajemnicy zdrowia. Jak radzić sobie ze stresem i zachować zdrowie. Warszawa, Fundacja IPN 2. Basiaga - Pasternak J. 2007. Psychologiczne uwarunkowania radzenia sobie ze stresem w sporcie. AWF Kraków 3. Bejnarowicz J. 1994. Zmiany stanu zdrowia Polaków i jego uwarunkowań. Wyzwania dla promocji zdrowia. Promocja Zdrowia. Nauki Społeczne i Medycyna 1-2, 9-36. 4. Drabik J. 1999. Ile ruchu wystarczy? Ruch jako lekarstwo za mało nie skutkuje za dużo szkodzi. Konferencja naukowa 1 – 3 maja 1998, Uniwersytet Szczeciński 5. Drabik J. 1997. Promocja aktywności fizycznej. AWF Gdańsk 6. Dudkiewicz I. 2013. Wybrane zmiany przeciążeniowe w narządzie ruchu u muzyków instrumentalistów i propozycje ćwiczeń prewencyjnych. Praca magisterska. AWFiS Gdańsk 7. Heszen – Niejodek. 2004. Styl radzenia sobie ze stresem jako indywidualna zmienna wpływająca na funkcjonowanie w sytuacji stresowej; w: Sterelau J. Osobowość a eksperymentalny stres. GWP 8. Janiszewski M., Gałuszka G., Ochwanowska A., Gąciarz A., Hak A., Ochwanowski P., Gałuszka R., Oryniak M., 2005. Analiza biomechaniczna dynamiki i statyki narządu ruchu u muzyków instrumentalistów, Medycyna Pracy; 56 (1), s. 25 – 33 9. Janiszewski M. 1992. Ergonomia zawodu muzyka, PWN, Warszawa – Łódź 10. Kuński H., 1997. Promowanie zdrowia. Wyd. UW Łódź 11. Oleś P. 1996. Problematyki interwencji kryzysowej i radzenia sobie ze stresem” art. RW KUL 12. Selye H. 1977. Stres okiełznany. PIW, Warszawa 13. Starosta W. 2008. Biologiczne minimum dziennej aktywności i jego znaczenie dla zdrowia. AWF Poznań 14. Sutcliffe J. 2004. Jak utrzymać sprawne ciało? Zapobieganie kontuzjom i ich leczenie. Warszawa 15. Woynarowska B. 2010. Edukacja zdrowotna. Wydawnictwo Naukowe PWM Źródło internetowe: 1. Terelak J.F.: Psychologia stresu, czytelnia onet.pl

27

Załącznik 1

ANKIETA autorska – anonimowa wyłącznie do celów naukowych Temat: Sposoby radzenia sobie ze stresem u artystów scenicznych. 1. Płeć: 2.Wiek: 3.Staż sceniczny (ilość lat spędzonych na scenie): 4.Profesja: *tancerz ludowy *muzyk instrumentalista *inna…… 5.Czy dzień / kilka dni przed występem myślisz już o nim i przeżywasz napięcie? 6.Jeśli tak, jak myślisz co powoduje to napięcie? Opisz… , ew. zaznacz:

*chcę wypaść jak najlepiej *myślę, czy mój występ spodoba się widzom *chcę być zauważony *myślę, o opinii jaką mi wystawią po występnie *nie chcę zawieść nauczyciela 7.Czy stosujesz dzień / kilka dni przed występem jakieś sposoby zmniejszenia napięcia? Opisz:

8.Czy przeżywasz napięcie czekając na występ za kulisami? 9.Jak Twój organizm reaguje na stres przed występem: a) mobilizuje Cię do działania b) utrudnia wykonanie zadania c) uniemożliwia wykonanie zadania d) jest neutralny (ani nie mobilizuje ani nie utrudnia działania) 10.Czy stres wywołuje u Ciebie reakcje fizjologiczne? 11.Czy stres wywołuje w Twoim organizmie reakcje psychologiczne? 12.Jakie stosujesz metody (rozładowania napięcia) radzenia sobie ze stresem przed wejściem na scenę? Opisz… , ew. zaznacz:

*wykonuję ćwiczenia oddechowe *wykonuję ćw. gimnastyczne *rozmawiam o występie z ludźmi za kulisami *rozmawiam o czymś innym niż występ *skupiam się w samotności – wyobrażam sobie występ

* słucham ulubionej muzyki … *analizuję wskazówki nauczyciela *śmieję się i żartuję *myślę o czymś innym niż występ *prowadzę dialog wewnętrzny

13.Czy te sposoby które wymieniłeś powyżej w Twoim przypadku wystarczają by: a) opanować stres TAK / NIE b) zredukować stres TAK / NIE c) tolerować zewnętrzne i wewnętrzne żądania TAK / NIE

28

14.Czy odczuwasz stres będąc już na scenie? TAK / NIE * Jeśli tak, jak sobie z nim radzisz? *Jeśli nie, o czym myślisz? 15.Jeśli popełnisz jakiś błąd na scenie, jak reagujesz?

16.Jak myślisz, co może powodować u Ciebie stres kiedy występujesz na scenie? Napisz… ew. zaznacz

* niewystarczające przygotowanie *scena - za mała / za duża *poczucie dużej odpowiedzialności * liczba publiczności - za mała / za duża *brak zgrania w grupie *temperatura powietrza - za ciepło / za zimno * siedzące w pierwszym rzędzie vipy *brak wiary w siebie (np. myślę, że inni są lepsi…) *obserwujący mnie nauczyciel lub ważna dla mnie osoba *ktoś za kulisami mnie zdenerwuje * inne… 17.Co czujesz przeważnie po zejściu ze sceny? O czym myślisz?

18.W jaki sposób rozładowujesz emocje po udanym występie a w jaki po mniej udanym?

19.Czy analizujesz i czy lubisz analizować swoje występy? Dlaczego tak, dlaczego nie?

20.Czy sam analizujesz swoje nagrania, czy polegasz na opinii widzów? 21.Z jakich sposobów radzenia sobie ze stresem korzystasz w różnych stresujących dla Ciebie sytuacjach życiowych? Napisz, ew. zaznacz: *długi sen *śmieję się *biorę leki *czytam afirmacje * uprawiam sport, AF *spotykam się ze znajomymi *dużo jem *stosuję masaż / saunę / gorącą kąpiel * piję zioła uspakajające *piję alkohol *oglądam kabaret/komedię/mecz *inne….

22.Czy korzystasz z porad specjalistów na temat metod radzenia sobie ze stresem? Jeśli tak, z jakich?

23.Najbardziej lubię występować: a) na znanej dla mnie scenie i w znanym środowisku b) na wyjeździe c) miejsce nie ma znaczenia

29