Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee keâe heg<he veb.

125

cegefveÛeÙee&

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve Éeje mebÛeeefuele

Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee

(Ùeefleef›eâÙeekeâueehe)
-mebkeâueve SJeb heÅeevegJeeoÛeeefj$eÛe›eâJeleea DeeÛeeÙe&ßeer Meebeflemeeiej peer cenejepe kesâ ØeLece heóefMe<Ùe
DeeÛeeÙe& ßeer Jeerjmeeiej peer cenejepe keâer megefMe<Ùee
ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe

ßeer %eeveceleer ceeleepeer
hetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer kesâ heeJeve meeefveOÙe ceW
Yeejle keâer je°^heefle ceneceefnce ßeerceleer ØeefleYee osJeerefmebn heešerue kesâ keâjkeâceueeW
Éeje GodIeeefšle ‘‘YeieJeeve heeÕe&veeLe 2885JeeB pevcekeâuÙeeCekeâ ceneslmeJe’’
SJeb ‘‘efJeÕeMeebefle DeeEnmee meccesueve’’ kesâ DeJemej hej ØekeâeefMele

Fme «evLeceeuee ceW efoiecyej pewve Dee<e&ceeie& keâe hees<eCe keâjves Jeeues efnvoer,
mebmke=âle, Øeeke=âle, keâVeÌ[, Deb«espeer, iegpejeleer, ceje"er Deeefo Yee<eeDeeW
kesâ vÙeeÙe, efmeæevle, DeOÙeelce, Yetieesue-Keieesue, JÙeekeâjCe Deeefo
efJe<eÙeeW hej ueIeg SJeb Je=nod «ebLeeW keâe cetue SJeb DevegJeeo meefnle
ØekeâeMeve neslee nw~ meceÙe-meceÙe hej Oeeefce&keâ
ueeskeâesheÙeesieer ueIeg hegefmlekeâeSb Yeer
ØekeâeefMele nesleer jnleer nQ~

-: mebmLeeefhekeâe SJeb ØesjCeeœeesle :-

hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer
-: ceeie&oMe&ve :-

Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer
-: efveoxMeve :-

Oece&efoJeekeâj heer"eOeerMe #eguuekeâjlve ßeer ceesleermeeiej peer cenejepe

-ØekeâeMekeâefoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve
pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe.
heâesve veb.- (01233) 280184, 292943

heew<e ke=â. oMeceer
Jeerj efve. meb. 2535
21 efomecyej 2008

keâce&Ùeesieer yeÇ. jJeervõ kegâceej pewve
meJee&efOekeâej ØekeâeMekeâeOeerve

Website : www.jambudweep.org
E-mail : ravindrajain@jambudweep.org

le=leerÙe mebmkeâjCe
500 ØeefleÙeeB

-: mecheeokeâ :-

cetuÙe
160 /-®.

ØeLece mebmkeâjCe, meved 1991-1100 ØeefleÙeeB ØekeâeefMele
efÉleerÙe mebmkeâjCe, meved 1995-1100 ØeefleÙeeB ØekeâeefMele

keâcheesefpebie - %eeveceleer vesšJeke&â
pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe.

(3)

(4)

mecheeokeâerÙe

ØemleeJevee

—keâce&Ùeesieer yeÇ.jJeervõ kegâceej pewve

—ieefCeveer DeeefÙe&keâe %eeveceleer

YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer kesâ he§eeled ieewlece ieCeOej kesâ Éeje keâefLele SJeb DeeÛeeÙeeX Éeje
efueefheyeæ efkeâÙes ieÙes «ebLeeW ceW cegefveÙeeW kesâ DeeÛeej mebyebOeer Deveskeâ «ebLe GheueyOe nQ efpeveceW cetueeÛeej,
DeeÛeejmeej, YeieJeleer DeejeOevee, Deveieej Oecee&ce=le Deeefo «ebLe ØecegKe nQ~ Fve mecemle «ebLeeW ceW cegefveÙeeW
kesâ 28 cetueiegCe ceeves ieÙes nQ leLee Fve cetueiegCeeW kesâ mebyebOe ceW Fve «ebLeeW ceW efJemleej mes efueKee ieÙee nw~
Øeefle›eâceCe, meeceeefÙekeâ, mJeeOÙeeÙe, osJeJebovee, ieg®Jebovee, veboerÕej Deeefo heJeeX ceW Øeele: mes
meeÙeb lekeâ efkeâve-efkeâve YeefòeâÙeeW kesâ hee" keâneB keâjvee nw? meeceeefÙekeâ ceW efkeâme hee" keâe GÛÛeejCe
keâjvee nw, Øeefle›eâceCe ceW keâewve mee hee" keâjvee nw? mJeeOÙeeÙe efkeâme efJeefOe mes efkeâÙee peelee nw?
Deeefo Deveskeâ Ssmeer yeeleW nQ efpevekesâ yeejs ceW meeOegJeie& keâes peevekeâejer nesvee DeeJeMÙekeâ nw~
Ùen cegefveÛeÙee& «ebLe hetJee&ÛeeÙeeX kesâ Éeje efueefKele hejcheje kesâ Devegmeej ef›eâÙeeDeeW keâes keâjves kesâ
efueS mebkeâefuele efkeâÙee ieÙee nw~ DevÙe mLeeveeW mes Yeer Ssmes «ebLe ØekeâeefMele ngS nQ uesefkeâve keâneR mes lees
ØekeâeefMele «ebLe ceW hetJee&ÛeeÙeeX kesâ hee" ceW mebMeesOeve keâer Øeef›eâÙee DeheveeF& ieF& nw leLee efkeâmeer «ebLe ceW
hetJee&ÛeeÙeeX keâer Deeiece efJeefOe keâe DevegmejCe veneR Yeer efkeâÙee pee mekeâe nw~
hetpÙe ieefCeveer DeeefÙe&keâejlve ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâer yeej-yeej Ùen FÛÚe Leer efkeâ Skeâ
«ebLe mechetCe& efJeefOehetJe&keâ meJeeËieerCe Deewj heÅeevegJeeo meefnle Ssmee ØekeâeefMele nes efpemeceW Fve keâefceÙeeW
keâes otj efkeâÙee pee mekesâ~
Fme Meleeyoer kesâ ØeLece ØeYeeJekeâ pewveeÛeeÙe& Ûeeefj$e Ûe›eâJeleea DeeÛeeÙe&ßeer Meebeflemeeiej peer
cenejepe Deewj Gvekesâ he§eeled Fme hejcheje kesâ mecemle DeeÛeeÙeeX keâe meeefveOÙe hetpÙe ceeleepeer ves Øeehle
efkeâÙee nw leLee Gvekeâer ef›eâÙeeDeeW keâes Yeer osKee Deewj mecePee nw~ Fmekesâ DeueeJee Deheves ueieYeie 56
Je<e& kesâ oeref#ele peerJeve ceW Deveskeâ «ebLeeW keâe yeejerkeâer mes hetpÙe ceeleepeer ves DeOÙeÙeve Deewj DeOÙeeheve
Yeer efkeâÙee nw~ FmeerefueS Deeiece keâer efJeefOehetJe&keâ Fme «ebLe keâes efveyeæ keâjves ceW hetpÙe ceeleepeer ves
mJeÙeb DeLekeâ heefjßece efkeâÙee nw~
DeeMee nw meeOegJeie& ceW Ùen «ebLe meceeÂle nesiee leLee Deeiece kesâ heefjØes#Ùe ceW Denefve&Me keâer
ef›eâÙeeDeeW ceW Ùen «ebLe meeOegDeeW kesâ efueS meneÙekeâ efmeæ nesiee~
YeieJeeve ceneJeerj keâer hejcheje kesâ efoiecyej pewveeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo SJeb hejJeleea
mecemle DeeÛeeÙeeX keâer lejn Deeiece ØeCeerle ef›eâÙeeDeeW keâes keâjles ngS Jele&ceeve kesâ meeOeg ieCe
›eâce-›eâce mes keâceeX keâe #eÙe keâjles ngS MeerIeÇ ner cees#e keâes Øeehle keâjW, Ssmeer cebieuekeâecevee nw~

cegefve-DeeefÙe&keâe Deewj ßeeJekeâ-ßeeefJekeâe Fve meyekeâer meYeer ef›eâÙeeÙeW Øeele:keâeue mes DeLee&led meeskeâj
G"ves mes ner Meg™ nesleer nQ~ Gve meyeceW meJe&ØeLece Ceceeskeâej ceb$e ner heÌ{e peelee nw~ Fme ‘‘cegefveÛeÙee&’’
iebÇLe ceW Yeer meJe&ØeLece cebieueeÛejCe cebs Fme Ceceeskeâej ceb$e keâes ner jKee nw~ Fmes ceneceb$e Deewj
Dehejeefpele ceb$e Yeer keânles nQ~ <ešdKeb[eiece kesâ cebieueeÛejCe ceW Ùen ceb$e efvecve Øekeâej nw—
Ceceeskeâej ceb$e—
Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~
šerkeâekeâej ßeerJeerjmesveeÛeeÙe& ves ‘‘DeefleMeÙehetpeen&lJeeled Jee DenËle1’’ Fme JeekeäÙe mes ‘‘DejnbleeCeb’’
heo keâer JÙeeKÙee keâjkesâ Fmes Yeer Megæ ceevee nw~ Jele&ceeve ceW efoiecyej pewve mebØeoeÙe ceW ‘‘DeefjnbleeCeb’’
Deewj ‘‘DejnbleeCeb’’ oesveeW hee" ØeÛeefuele nQ~
mebmke=âle, Øeeke=âle YeefòeâÙeeB SJeb owJeefmekeâ (jeef$ekeâ), heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe Deeefo meYeer hee"
Fme iebÇLe ceW ‘‘ef›eâÙeekeâueehe2’’ «ebLe kesâ DeeOeej mes ner efueÙes ieÙes nQ~ Dele: Fme ‘‘cegefveÛeÙee&’’ ceW
DeefjnbleeCeb Deewj DejnbleeCeb Ssmes oesveeW Øekeâej kesâ heoeW keâe ØeÙeesie Deelee nw, ceQves Gmes megOeeje veneR
nw ÛetBefkeâ oesveeW hee" Megæ ceeves ieÙes nQ~
Ûeòeeefjcebieuehee"—Jele&ceeve ceW ‘‘Dejnblee cebieueb, Dejnblee ueesiegòecee, Dejnbles mejCeb
heJJeppeeefce’’ FlÙeeefo, Ssmee efJeYeefòeâ meefnle hee" DeefOekeâ ØeÛeefuele nes jne nw efkebâleg Fme iebÇLe ceW
ceQves Dejnble cebieueb, Dejnble ueesiegòecee, Dejnble mejCeb heJJeppeeefce’’ Ssmee efJeYeefòeâjefnle ØeeÛeerve
hee" ner jKee nw~
ef›eâÙeekeâueehe ceW Ùener ØeeÛeerve hee" nw~ %eeveeCe&Je kesâ 38 JeW DeOÙeeÙe ceW heomLe OÙeeve kesâ
Debleie&le efJeYeefòeâ jefnle Ùener ØeeÛeerve hee" nw~ Øeefle…eefleuekeâ «ebLe ceW Yeer Ùener ØeeÛeerve hee" nw Dele:
Ùener ØeceeCeerkeâ nw~ meved 1983 ceW ceQves yeÇ.ceeOegjer (Jele&ceeve DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer) Éeje Deveskeâ
meeOegDeeW SJeb efJeÉeveeW mes Fme efJe<eÙe ceW he$eeÛeej keâjeÙee Lee~ GmeceW mes heb. heVeeueeue peer
meeefnlÙeeÛeeÙe& kesâ he$e mes efJeefole ngDee Lee efkeâ ‘‘Ùen efJeYeefòeâ ueieekeâj mebMeesefOele hee" Õesleecyej
hejcheje mes DeeÙee nw~’’ leLee #eguuekeâ ßeer efmeæmeeiejpeer ceewpeceeyeeo (oeref#ele Dee. ßeer Jeerjmeeiej
peer cenejepe) kesâ he$e ceW Lee efkeâ ‘‘Øeeke=âle JÙeekeâjCe kesâ Devegmeej Fme hee" ceW efJeYeefòeâÙeeB ØeÙegòeâ

GGGGG

1. <ešdKeC[eiece heg. 1, he=. 45~ 2. ‘‘ef›eâÙeekeâueehe:’’ mecheeokeâ heb. heVeeueeue meesveer, yÙeeJej,
cegõkeâ-keâhetjÛebo pewve, ceneJeerj Øesme, Deeieje~

(5)

(6)

nw Deewj ‘‘Sos Ú Ûe meceeCee’’ met$e kesâ Devegmeej ‘‘Dee’’ Deewj ‘‘De’’ keâes meceeve ceevekeâj Dejnblee
kesâ ‘‘Dee’’ mLeeve ceW ‘‘De’’ nes ieÙee nw~ Dele: Ùen efJeYeefòeâ meefnle hee" neskeâj Yeer efJeYeefòeâ jefnle
efoKelee nw SJeb ueeIeJe keâer Âef„ mes Yeer Ùener hee" Megæ nw~’’ FlÙeeefo meceeOeeveeW mes Yeer nceW Ùen
ØeeÛeerve hee" ner F„ nw~ Dele: Fme «ebLe ceW meJe&$e Ùener ØeeÛeerve hee" efueÙee nw~
meeceeefÙekeâob[keâ Deewj LeesmmeeefcemleJe—ke=âeflekeâce& keâer efJeefOe cetueeÛeej iebÇLe kesâ DeeOeej
mes Fme «ebLe ceW oer ieF& nw GmeceW meeceeefÙekeâ ob[keâ Deewj LeesmmeeefcemleJe keâes ner heÌ{vee neslee nw~
Fme «ebLe ceW he=. 5, 61, 181 hej Ssmes leerve yeej meeceeefÙekeâ ob[keâ hee" DeeÙee nw Deewj he=.
6, 63, 182 hespe hej leerve yeej LeesmmeeefcemleJe hee" DeeÙee nw~
‘‘peerefJeÙecejCes ueeneueens..........’’ Ùen šerkeâekeâej keâe Mueeskeâ nw Dele: Fmes meeceeefÙekeâ
ob[keâ kesâ cetuehee" ceW veneR peesÌ[vee ÛeeefnS~
LeesmmeeefcemleJe ceW ‘‘Jeboeefce efjªCesefceb’’ hee" ieuele veneR nw~ efjªCesefceb keâe Deefj„vesefce DeLe&
ner efvekeâuesiee~
ueIeg ke=âeflekeâce& efJeefOe—ØelÙeskeâ Yeefòeâhee" keâer Øeefle%ee mes meeceeefÙekeâ ob[keâ Je Leesmmeeefce
heÌ{vee DeeJeMÙekeâ nw~ ueIegYeefòeâhee" ceW Ùee keâYeer meceÙeeYeeJe ceW Fvekeâes heÌ{ves ceW Øeceeo Dee
mekeâlee nw Dele: efJeefOe keâer hetefle& kesâ efueS Fme hegmlekeâ ceW ueIeg meeceeefÙekeâ ob[keâ Deewj ueIeg
Leesmmeeefce hee" Yeer he=. 8-9 hej efoÙee nw~ Ùen ueIeg hee" ceQves Øeefle…eefleuekeâ «ebLe mes efueÙee nw
Dele: ØeceeCeerkeâ nw~
keâjescÙenb—Deepekeâue kegâÚ meeOeg-meeefOJeÙeeb ‘‘kegâJexÓnb’’ ef›eâÙee keâes heÌ{ves ueies nQ efkebâleg
cegPes Ùen mebMeesOeve veneR peBÛee nw Dele: ceQves ÙeneB ‘‘keâjescÙenb’’ Ssmee DeeÛeeÙe& ØeCeerle ØeeÛeervehee"
ner meJe&$e jKee nw~
efmeæebleÛe›eâJeleea ßeerJeerjvebefo DeeÛeeÙe& ves DeeÛeejmeej «ebLe ceW ‘‘keâjescÙenb’’ hee" ner efueÙee
nw~ ÙeLee-‘‘ef›eâÙeeÙeecemÙeeb JÙeglmeieË YeòesâjmÙee: keâjescÙenb1~’’
Deveieej Oecee&ce=le ceW heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe kesâ ue#eCe keâer mJeeshe%ešerkeâe ceW ‘‘keâjescÙenb’’
ef›eâÙee keâe ØeÙeesie hebõn yeej DeeÙee nw~ GoenjCe kesâ efueÙes osefKeÙes—
‘‘meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË heeef#ekeâØeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb......... efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieËkeâjescÙenb2~’’
FlÙeeefo~
ef›eâÙeekeâueehe ceW osJeJebovee, owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe, heeef#ekeâØeefle›eâceCe SJeb DevÙe ef›eâÙeeDeeW
keâer ØeÙeesieefJeefOe ceW ‘‘keâjescÙenb’’ hee" ner GheueyOe nw~
Ûeeefj$emeej «ebLe ceW Yeer-‘‘ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjesceerefle efJe%eehÙe ......FlÙeeefo hee"eW ceW
‘‘keâjesefce’’ ef›eâÙee ner nw~ Ssmee ner meeceeefÙekeâ Yee<Ùe iebÇLe SJeb Øeefle…eefleuekeâ «ebLe ceW Yeer ‘‘keâjesefce,

keâjescÙenb’’ hee" ner GheueyOe nes jns nQ~ kegâue efceueekeâj meYeer «ebLeeW ceW Fme hejmcewheoer ‘‘keâjesefce’’
ef›eâÙee ner GheueyOe nes jner nw hegve: Fmes yeouekeâj ‘‘kegâJexÓnb’’ hee" keäÙeeW jKee ieÙee? Ùen
efJeÛeejCeerÙe nw~
YeefòeâÙeeW SJeb Øeefle›eâceCe met$eeW kesâ keâlee&—ÛewlÙeYeefòeâ, JeerjYeefòeâ leLee owJeefmekeâjeef$ekeâ Øeefle›eâceCe SJeb heeef#ekeâeefoØeefle›eâceCe Fve oesveeW Øeefle›eâceCeeW ceW Øeefle›eâceCeYeefòeâ Deewj
Øeefle›eâceCe ob[keâ met$e Fvekesâ jÛeefÙelee ßeer ieewleceieCeOej osJe nQ Ssmee Fvekesâ šerkeâekeâej
ßeer ØeYeeÛebõeÛeeÙe& ves ceevee nw~ ÙeLee-‘‘ßeer ieewlecemJeeceer cegveerveeb og<<ecekeâeues og<heefjCeeceeefoefYe:
Øeefleefovecegheeefpe&lemÙe keâce&Cees efJeMegædÙeLeË Øeefle›eâceCeue#eCecegheeÙeb efJeoOeevemleoeoew cebbieueeLe&efce„osJeleeefJeMes<eb vecemkeâjesefle ßeerceles JeOe&ceeveeÙe vecees veefceleefJeefÉ<es1’’ FlÙeeefo~
menœeveece kesâ šerkeâekeâej ßeer Decej cegefvejepe ves JeerjYeefòeâ keâes Yeer ieewlecemJeeceer ke=âle keâne nw~
efmeæYeefòeâ Deeefo meYeer mebmke=âle Deewj Øeeke=âle YeefòeâÙeeW kesâ šerkeâekeâej ßeer ØeYeeÛebõeÛeeÙe& ves
efueKee nw efkeâ—‘‘mebmke=âlee: meJee& YeòeâÙe: heeohetpÙemJeeceerke=âlee: Øeeke=âleemleg kegbâokegâb oeÛeeÙe&ke=âlee:2~’’
mebmke=âle keâer—1. efmeæYeefòeâ, 2. ßegleYeefòeâ, 3. Ûeeefj$eYeefòeâ, 4. ÙeesefieYeefòeâ,
5. DeeÛeeÙe&Yeefòeâ, 6. efveJee&CeYeefòeâ, 7. veboerÕejYeefòeâ, 8. MeebefleYeefòeâ Ùes Dee" YeefòeâÙeeB DeeÛeeÙe&
ßeer heeohetpÙe-hetpÙeheeo mJeeceer Éeje jefÛele nQ~
mebmke=âle keâer ÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâjYeefòeâ SJeb meceeefOeYeefòeâ Yeer ßeerhetpÙeheeomJeeceerke=âle SJeb
‘‘efve:mebieesÓnb efpeveeveeb..........’’ FlÙeeefo F&Ùee&heLe Megefæ (Yeefòeâ) keâes Yeer kegâÚ efJeÉeved
ßeer hetpÙeheeo mJeeceer ke=âle ner ceeveles nQ~
1. Øeeke=âleefmeæYeefòeâ 2. ßegleYeefòeâ 3. Ûeeefj$eYeefòeâ 4. ÙeesefieYeefòeâ 5. DeeÛeeÙe&Yeefòeâ Ùes
heeBÛe Øeeke=âle YeefòeâÙeeB ner ßeer kegbâokegbâoosJe jefÛele nQ Ssmee heb. heVeeueeue meesveer ves efueKee nw~ Jes
Øeeke=âle efveJee&CeYeefòeâ kesâ yeejs ceW mebefoiOe Les~ efkeâvleg kegbâokegbâo Yeejleer «ebLe ceW heb. heVeeueeue
meeefnlÙeeÛeeÙe& ves heeBÛeeW YeefòeâÙeeW kesâ meeLe 6. Øeeke=âle efveJee&CeYeefòeâ 7. Øeeke=âle hebÛeceneieg®Yeefòeâ
8. Øeeke=âle ÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâjYeefòeâ (Leesmmeeefce nb efpeCeJejs.......ceW DebÛeefuekeâe peesÌ[keâj)
9. veboerÕej Yeefòeâ (DebÛeefuekeâe cee$e) Deewj 10. MeebefleYeefòeâ (DebÛeefuekeâe cee$e) keâes ueskeâj Ssmeer
oMe YeefòeâÙeeW keâes ßeerkegbâokegbâoosJe ke=âle ceevee nw~
Fve YeefòeâÙeeW keâe heÅeevegJeeo—YeeJeevegJeeo cesjs Éeje efkeâÙee ngDee nw~
ueIeg YeefòeâÙeeB—ye=nod YeefòeâÙeeW kesâ efkeâvneR Keeme MueeskeâeW keâes ueskeâj DebÛeefuekeâe os osves
mes Yeer ueIeg YeefòeâÙeeB yeve peeleer nQ~ pewmes Ûeeefj$eYeefòeâ ceW—
›elemecegoÙecetue: mebÙecemkebâOeyebOees3~ FlÙeeefo DeLeJee

1. DeeÛeejmeej he=. 191~ 2. Deveieej Oecee&ce=le cetue mebmke=âle De. 9, he=. 657~

1. Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer he=. 1 (Ûeeefj$e Ûe.Dee. ßeer Meebeflemeeiej efo. pewve efpeveJeeCeer peerCeexæejkeâ
mebmLee mes ØekeâeefMele)~ 2. ef›eâÙeekeâueehe ØemleeJevee he=. 10~ 3. ef›eâÙeekeâueehe he=. 302~

(7)

(8)

eqleœe: meòeceieghleÙemlevegcevees1.......FlÙeeefo Skeâ Mueeskeâ heÌ{keâj DebÛeefuekeâe yeesuevee, ueIeg
Ûeeefj$e Yeefòeâ yeve ieF& nw~ ßegleYeefòeâ ceW Yeer—
‘‘ßegleceefhe efpeveJejefJeefnleb.....~’’ cee$e Skeâ Mueeskeâ ye=nodYeefòeâ mes ueskeâj DebÛeefuekeâe
peesÌ[keâj ueIeg ßegleYeefòeâ2 nes ieF& nw~
DevÙe keâF& ueIeg YeefòeâÙeeB ØeeÙe: #eshekeâ MueeskeâeW keâes heÌ{keâj DebÛeefuekeâe heÌ{ uesves mes nes
peeleer nQ~ pewmes—‘‘ØeeJe=šdkeâeues......’’ FlÙeeefo mes ueIeg ÙeesefieYeefòeâ yeve ieF& nw~
Fme «ebLe ceW ef›eâÙeekeâueehe Deewj Øeefle…eefleuekeâ kesâ DeeOeej mes ueIeg YeefòeâÙeeW keâes efoÙee ieÙee nw~
efveJee&CeYeefòeâ, veboerÕejYeefòeâ, ÛewlÙeYeefòeâ, DeeÛeeÙe&Yeefòeâ, MeebefleYeefòeâ Deewj meceeefOeYeefòeâ
kesâ #eshekeâ Mueeskeâ ‘‘YeòedâÙeeefoef›eâÙeemeb«en’’ hegmlekeâ mes efueS ieÙes nQb~ ßegleYeefòeâ kesâ #eshekeâ Mueeskeâ
cesjs Éeje mebkeâefuele nQ~
Je<ee&ÙeesieØeefle…eheveef›eâÙee ceW ‘‘mJeÙebYegJee Yetleefnlesve’’ FlÙeeefo ™he mes ßeerJe=<eYeosJe mes
ueskeâj ßeerÛebõØeYe YeieJeeve lekeâ pees Dee" mlegefleÙeeB nQ Jes ßeermebceleYeõmJeeceer efJejefÛele nQ~
Deenej ØelÙeeKÙeeve keâye keâjvee?—cegefve-DeeefÙe&keâeÙeW Deenej kesâ efueS efvekeâueles
meceÙe DeeÛeeÙe& kesâ heeme ueIeg efmeæYeefòeâ Deewj ueIeg ÙeesefieYeefòeâ heÌ{keâj ØelÙeeKÙeeve efve…eheve keâj
Deenej keâes peeJeW Ssmee keâLeve ve lees ef›eâÙeekeâueehe, cetueeÛeej, DeveieejOecee&ce=le Deeefo ceW ner nw Deewj
ve Ûee.Ûe. DeeÛeeÙe&ßeer Meebeflemeeiej peer keâer hejcheje ceW ner jne nw~ ceQves meved 1956-57 ceW
DeeÛeeÙe& ßeer Jeerjmeeiej peer keâe ÛejCemeeefveOÙe heeÙee nw~ meved 1957 mes 1962 lekeâ Deewj
1968 mes 1969 ceW meceeefOe nesves lekeâ hetpÙe efMeJemeeiej peer kesâ mebIe ceW jner ntB~ Deveblej DeeÛeeÙe& ßeer
Oece&meeiej peer kesâ DeeÛeeÙe&lJe keâeue ceW meved 1975 lekeâ Gvekesâ mebIe keâe ueeYe Øeehle efkeâÙee nw~ ve lees
Fve DeeÛeeÙeeX ves keâYeer Ssmee DeeosMe efoÙee Lee Deewj ve keâYeer Ssmeer ef›eâÙee Gvekesâ meeefveOÙe ceW ngF& Leer efheâj
Yeer Ùen hejcheje kewâmes Ûeue heÌ[er Deewj ‘‘ßeceCeÛeÙee&’’ ceW kewâmes efueKeer ieF& keâewve peeves?
Fme ‘‘cegefveÛeÙee&’’ ceW he=. 91 mes he=. 96 lekeâ Deeiece kesâ DeeOeej mes Ùen ØelÙeeKÙeeve efJeefOe
mhe° keâer ieF& nw~
owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe—owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe ef›eâÙeekeâueehe mes efueÙee nw~ YeeJe™he
heÅeevegJeeo cesjs Éeje jefÛele nw~ Fme Øeefle›eâceCe ceW pees kegâÚ mebMeesOeve hee" nQ GvnW ØeeÙe: keâes…keâ ceW
jKee ieÙee nw Ùee efšhheCe ceW os efoÙee nw, cetue ceW keâneR Skeâ oes peien heefjJele&ve nw mees Ùen heefjJele&ve
Øeefle›eâceCe «ebLe$eÙeer kesâ DeeOeej mes ner nw~ ceve mes ceQves keâneR Yeer heefjJele&ve Ùee mebMeesOeve veneR efkeâÙee nw~
‘‘FÛÚeefce Yebles! ÛeefjòeeÙeejes3.........heeBÛeeW ob[keâeW ceW mes Ûeej ob[keâeW ceW ‘‘lesefmeb GöeJeCeb’’
hee" nw heeBÛeJeW ceW ‘‘Sosefmeb GöeJeCeb’’ hee" nw~ lesefmeb keâe DeLe& les<eeb Deewj Sosefmeb keâe DeLe& Sles<eeb nw~
oesveeW ceW DeLe&Yeso veneR nw efheâj Yeer Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer ceW Fve oesveeW hee"eW keâe ner DeLe& efkeâÙee nw4~

Dele: ceQves keâF& Skeâ meeOegDeeW kesâ keânves hej Yeer Skeâ™helee jKeves kesâ efueS hee" veneR yeouee nw
ÙeLeemLeeve oesveeW hee" nQ~
Deepekeâue ‘‘ßeceCeÛeÙee&’’, ßeceCeeÛeej, efJeceueYeefòeâ meb«en Deeefo DeeOegefvekeâ keâF& Skeâ
hegmlekeâeW ceW yengle mes hee" yeoues ieÙes nQ~ pewmes efkeâ JeerjYeefòeâ kesâ Debeflece Mueeskeâ keâe le=leerÙe ÛejCe
yeoue efoÙee ieÙee nw~ pees efkeâ Ssmee nw—
ef›eâÙeekeâueehe
he=.
ßeceCeÛeÙee&
he=.
osJee efJe lemme heCecebefle
66
osJee efJe leb Cecebmebefle
40
Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer ceW šerkeâekeâej ves Ùener ef›eâÙeekeâueehe Jeeuee hee" jKekeâj Fmeer keâer šerkeâe
keâer nw~ pewmes—
‘‘osJee efJe lemme heCecebefle-osJee Deefhe lemÙe ØeCecebefle1~’’ Fme Øekeâej Deveskeâ mebMeesOeve
Jele&ceeve ceW efkeâÙes pee jns nQ efkeâvleg efJeÛeej keâjves keâer yeele nw efkeâ Fve šerkeâekeâej ØeYeeÛebõeÛeeÙe& lekeâ
lees Ùen ØeeÛeerve hee" ner ØeceeCeYetle ceevee ieÙee nw Deewj ßeeršerkeâekeâej Yeer Øeeke=âle-mebmke=âle JÙeekeâjCe
Je Úbo MeeŒeeefo kesâ %eelee DeJeMÙe Les efheâj Yeer GvneWves Ùen hee" veneR yeouee nw~ Deepekeâue Ssmes
ner Deveskeâ mebMeesOeve ngÙes nQ pees efkeâ nceW F„ veneR nQ~
hetJee&ÛeeÙeeX ves Yeer peneB keâneR hee"Yeso osKes Ùee peneB keâneR efkeâmeer efJe<eÙe ceW celeYeso osKee lees
GmeceW mes Skeâ keâes nšekeâj otmejs keâes ØeeceeefCekeâ keânves keâe meenme veneR efkeâÙee, yeefukeâ oesveeW keâes ner
ceeveves keâe GheosMe efoÙee nw~ <ešdKeb[eiece keâer OeJeuee šerkeâe ceW ßeerJeerjmesveeÛeeÙe& ves lees Skeâ peien ÙeneB
lekeâ keân efoÙee efkeâ ‘‘ßeer SueeÛeeÙe& kesâ Jelme-efMe<Ùe keâes Fme efJe<eÙe ceW-Ùen ØeeceeefCekeâ nw Deewj Ùen
DeØeeceeefCekeâ, Ssmeer peyeeve veneR Ûeueevee ÛeeefnS....~’’ FlÙeeefo~
Deepe Yeer efJeÉeve Ùee ‘‘meeOeg-meeefOJeÙeeW’’ keâes hee" heefjJele&ve Deeefo keâeÙe& veneR keâjvee
ÛeeefnS~ ØelÙegled heeheYeer®lee jKeles ngS ØeeÛeerve hee" keâes ner ØeceeCe ceevevee ÛeeefnS~
ef›eâÙeekeâueehe—Fme iebÇLe keâe mebheeove Deewj ØekeâeMeve heb. heVeeueeue meesveer ves Ûee.Ûe.DeeÛeeÙe&
ßeer Meebeflemeeiej peer keâer SJeb mebIemLe cegefveÙeeW keâer ØesjCee mes Jeerj efve.meb. 2462 ceW efkeâÙee Lee~ GvneWves
Øeehle nmleefueefKele iegškeâe kesâ DeeOeej mes Deewj DeveieejOecee&ce=le kesâ DeeOeej mes ner Fmes mebkeâefuele efkeâÙee
Lee Ssmee Jes mJeÙeb keâne keâjles Les Dele: Ùen ef›eâÙeekeâueehe Skeâ ØeeceeefCekeâ «ebLe nw~ Deepe Ùen GheueyOe
veneR nw efheâj Yeer meeOegDeeW keâes Fmes Øeehle keâj DeJeMÙe osKevee ÛeeefnS Je hegve: ØekeâeefMele keâjevee ÛeeefnS~
Øeefle›eâceCe «ebLe$eÙeer—Fmes ßeer efpevemesveYeóejkeâ ves Jeerj efve. meb. 2473 ceW Ûee.Ûe.DeeÛeeÙe&
ßeer Meebeflemeeiej efo. pewve efpeveJeeCeer peerCeexæejkeâ mebmLee mes ØekeâeefMele efkeâÙee nw~ heb. ceesleerÛebõ
ieewleceÛebo keâes"ejer, Sce. S. Fmekeâs mebheeokeâ Les~ FmeceW owJeefmekeâ-jeef$ekeâ, heeef#ekeâ Deewj De„ceer
Fve leerve Øeefle›eâceCe met$eeW hej ßeerØeYeeÛebõeÛeeÙe& efJejefÛele šerkeâe nw~ ßeerØeYeeÛebõeÛeeÙe& ves Fve

1-2. Øeefle‰eefleuekeâ~ 3. Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer he=. 166 mes 170~ 4. Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer he=. 80~

1. Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer~

(9)

( 10 )

Øeefle›eâceCe ob[keâ met$eeW keâes ßeerieewlece mJeeceer efJejefÛele keâne nw FmeceW leerve Øeefle›eâceCe nesves mes ner
Fmekeâe ‘‘Øeefle›eâceCe «ebLe$eÙeer’’ Ùen meeLe&keâ veece nw~ efJeÉeve meeOegDeeW keâes Fmekeâe mJeeOÙeeÙe
DeJeMÙe keâjvee ÛeeefnS Fmekeâe hegvece&gõCe Yeer Deefle DeeJeMÙekeâ Øeleerle neslee nw~
De„ceer keâe Øeefle›eâceCe—Ùen hee" heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe mes efueÙee ieÙee nw~ DeveieejOecee&ce=le
ceW meeueesÛevee Ûeeefj$eYeefòeâ-Ûeeefj$eeueesÛevee meefnle Ûeeefj$eYeefòeâ heÌ{ves keâe efJeOeeve nw~ Øeefle›eâceCe
«ebLe$eÙeer ceW Yeer De„ceer kesâ Øeefle›eâceCe keâes he=Lekeâd efueÙee nw~ FvneR DeeOeejeW mes De„ceer keâer ef›eâÙee
ceW Ùen Øeefle›eâceCe peesÌ[e ieÙee nw~ heÅeevegJeeo cesjs Éeje jefÛele nw~ De„ceer Deewj heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe
ceW Ûeeefj$eYeefòeâ kesâ he§eeled Ûeeefj$eeueesÛevee kesâ Deble ceW ob[keâ met$e nQ—
CeJemeg yebYeÛesjiegòeermeg, ÛeGmeg meCCeemeg, ÛeGmeg heÛÛeSmeg, oesmeg Deó®ömebefkeâuesme-heefjCeecesmeg,
leermeg DehhemelLemebefkeâuesmeheefjCeecesmeg, efceÛÚeCeeCeefceÛÚeobmeCeefceÛÚeÛeefjòesmeg, ÛeGmeg GJemeiiesmeg,
hebÛemeg Ûeefjòesmeg, Úmeg peerJeefCekeâeSmeg, Úmeg DeeJeemeSmeg, meòemeg YeSmeg, Deªmeg megæermeg (CeJemeg
yebYeÛesjiegòeermeg) omemeg meceCeOeccesmeg, omemeg OecceppeeCesmeg, omemeg cegb[smeg,yeejmesmeg mebpecesmeg,
yeeJeermeeS hejermensmeg, heCeJeermeeS YeeJeCeemeg, heCeJeermeeS efkeâefjÙeemeg, Deªejmemeeruemenmmesmeg,
ÛeGjemeerefoiegCemeÙemenmmesmeg, cetueiegCesmeg, GòejiegCesmeg, DeªefceÙeefcce heefkeäKeÙeefcce (ÛeGceeefmeÙeefcce
mebJeÛÚefjÙeefcce) DeFkeäkeâcees Jeefokeäkeâcees DeFÛeejes DeCeeÛeejes DeeYeesiees DeCeeYeesiees pes leb heef[keäkeâceeefce
ceS heef[keäkebâleb, lemme ces mecceòecejCeb meceeefncejCeb hebef[ÙecejCeb JeerefjÙecejCeb ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees
yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheòeer nesG cepPeb~~14~~
ßeceCeÛeÙee& Deeefo veF& hegmlekeâeW ceW FmeceW Yeer heefjJele&ve keâj efoÙee nw~ ÙeLee—
oesmeg Deó-™ö-mebefkeâuesmeg-heefjCeecesmeg, leermeg DehhemelLe-mebefkeâuesmegheefjCeecesmeg, efceÛÚeCeeCeefceÛÚeobmeCe-efceÛÚeÛeefjòesmeg, ÛeGmeg GJemeiiesmeg, ÛeGmeg meCCeemeg, ÛeGmeg heÛÛeSmeg, hebÛemeg
Ûeefjòesmeg, Úmeg peerJe-efCekeâeSmeg, Úmeg DeeJeemeSmeg, meòemeg YeÙesmeg, Deªmeg megæermeg, CeJemeg
yebYeÛesj-iegòeermeg, omemeg meceCe-Oeccesmeg, omemeg OeccepPeeCesmeg, omemeg cebg[smeg, yeejmesmeg mebpecesmeg,
yeeJeermeeS hejermensmeg, heCeJeermeeS YeeJeCeemeg, heCeJeermeeS efkeâefjÙeemeg, Deªejmemeerue-menmmesmeg, ÛeGjemeerefoiegCe-meÙe-menmmesmeg, cetueiegCesmeg, GòejiegCesmeg (DeªefceÙeefcce) (heefkeäKeÙeefcce), (ÛeGceeefmeÙeefcce),
(mebJeÛÚefjÙeefcce)-Deefokeäkeâcees, Jeefokeäkeâcees, DeFÛeejes, DeCeeÛeejes, DeeYeesiees, DeCeeYeesiees pees leb
heef[keäkeâceeefce~ ceS heef[keäkebâleb lemme ces mecceòe-cejCeb, meceeefncejCeb, hebef[ÙecejCeb, JeerefjÙe-cejCeb,
ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieF-ieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~~
ef›eâÙeekeâueehe Deeefo meYeer hegmlekeâesW ceW ‘CeJemeg’ mes ner hee" ØeejbYe nw~ Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer
šerkeâe «ebLe ceW Yeer he=. 186 mes 194 lekeâ ‘CeJemeg’ mes ner ØeejbYe ngDee nw~ Dele: ØeeÛeerve hee" ner
ØeeceeCeerkeâ nw~ Dele: hee" heefjJele&ve keâjkesâ heÌ{vee keâLeceefhe GefÛele veneR nw~
heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe—heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW Yeer heÛÛeermeeW mLeeve hej hee" heefjJeefle&le nQ~

Jes Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer šerkeâe «ebLe mes Yeer Demebiele nQ~ kegâÚ ØekeâjCe šerkeâe «ebLe ceW veneR nQ GvnW
ef›eâÙeekeâueehe kesâ DeeOeej mes pÙeeW keâer lÙeeW heÌ{vee ner cegPes GefÛele Øeleerle neslee nw~ hee" yeoueves mes
Gmekeâe cetue™he ner meceehle nes peeÙesiee~ GoenjCe kesâ efueS osefKeÙes—
efJeÛeejCeerÙe-hee" heefjJele&ve—Fmeer Øeefle›eâceCe ceW JeerjYeefòeâ kesâ henues ßeeJekeâeW kesâ
›eleeW keâe JeCe&ve keâjkesâ Gvekesâ heâue keâes keânles ngÙes ob[keâ met$e nw—
‘pees SoeFb JeoeFb OejsF meeJeÙee meeefJeÙeeDees Jee KegºÙe KegefºÙeeDees Jee DeªonYeJeCeJeeefmeÙeJeeCeefJeblejpeesFefmeÙemeesncceermeeCeosJeerDees JeefokeäkeâefceòeGJeefjce-DeCCeojcenefºÙeemeg osJesmeg
GJeJeppebefle~’
pees ßeeJekeâ Ùee ßeeefJekeâe DeLeJee #eguuekeâ Ùee #egefuuekeâe Fve GheÙeg&òeâ yeejn ›eleeW keâes Ùee
iÙeejn ØeefleceeDeeW keâes OeejCe keâjles nQ Jes De"ejn mLeeve keâes YeJeveJeemeer, Jeeve JÙeblej, pÙeesefle<eer
Deewj meewOece& F&Meeve mJeie& keâer oseqJeÙeeW keâes ÚesÌ[keâj Thej keâs mJeieeX ceW mes efkeâmeer Yeer mJeie& ceW
cenefæ&keâ osJeeW ceW GlheVe nesles nQ~
meved 1958 ceW yÙeeJej ceW Skeâ yeej yeÇ. ßeerueeuepeer ves keâne efkeâ ‘Deªon’ hee" keâe DeLe&
mecePe ceW veneR Deelee nw Dele: Fmekesâ mLeeve ceW ‘Ceªosne’ hee" nes mekeâlee nw~’
kegâÚ hegmlekeâeW ceW GvneWves Ssmee mebMeesOeve keâje efoÙee efkeâvleg ceQves keâne—hebef[le peer! ßeeJekeâßeeefJekeâe Deewj #eguuekeâ-#egefuuekeâe ‘ve„osne:’—osnjefnle lees nesles veneR nQ~ Dele: Ùen mebMeesOeve
cegPes mebiele veneR ueielee nw~ ÛeÛee& kesâ Øemebie ceW Ssmeer yeele DeeF&—
‘De"ejn mLeeve Ssmes {tb{ves ÛeeefnÙes peneB ›eleer veneR peelee nes leLee Gve De"ejn mLeeveeW ceW Ùes
YeJeveef$ekeâ Deewj meewOece&-F&Meeve keâer osefJeÙeeB veneR Deeveer ÛeeefnS ÛetBefkeâ FvnW he=Lekeâd mes efueÙee nw~ leYeer
GceemJeeceer ßeeJekeâeÛeej kesâ oes Mueeskeâ mce=efleheLe ceW Dee ieÙes, Jes Ùes nQ—
mecÙekeälJemebÙegle: ØeeCeer, efceLÙeeJeemesve peeÙeles~
ÉeoMes<eg Ûe efleÙe&#eg, veejkesâ<eg vehegBmekesâ~~88~~
ŒeerlJes Ûe og<ke=âleeuheeÙeg-oeefjÅeÇeefokeâJeefpe&le:~
YeJeveef$e<eg <ešdYet<eg, leösJeer<eg ve peeÙeles~~89~~
mecÙekeälJe mes meefnle peerJe efceLÙeelJe kesâ efvecvemLeeveeW ceW veneR peelee nw~
1. he=LJeerkeâeefÙekeâ 2. peuekeâeefÙekeâ 3. DeefivekeâeefÙekeâ 4. JeeÙegkeâeefÙekeâ 5. JevemheeflekeâeefÙekeâ
6. oes FbefõÙe 7. leerve FbefõÙe 8. ÛeejFbefõÙe 9. efveieeso 10. Demeb%eerhebÛesefvõÙe 11. kegâYeesieYetefce
Deewj 12. cuesÛÚKeb[, efceLÙeelJe kesâ Fve yeejn mLeeveeW ceW GlheVe veneR neslee nw~ leLee
13. efleÙe&ÛeeW ceWs 14. vejkeâeW ceW 15. vehegbmekeâ ceW Deewj 16. ŒeerJeso ceW GlheVe veneR neslee nw~
hegve: heeheer, DeuheeÙeg, oeefjõeefo mes Jeefpe&le jnlee nw~ Ùen mecÙei„er YeJeveef$ekeâeW ceW, ØeLece
vejkeâ mes Deefleefjòeâ Ún vejkeâYetefceÙeeW ceW Je mJeie& keâer osefJeÙeeW ceW Yeer veneR peelee nw~

( 11 )

( 12 )

ÛeÛee& ceW Ùen yeele Deewj DeeF& efkeâ ÙeneB Øeefle›eâceCe ceW lees ›eeflekeâ ßeeJekeâeW kesâ efueS keâLeve nw
Dele: ›eleerpeve lees megYeesieYetefce Deewj ceveg<Ùe heÙee&Ùe ceW Yeer veneR peeles nQ keäÙeeWefkeâ ieeLee nw efkeâ—
DeCegJeocenJJeoeFb Ce uenF osJeeGieb ceesòegb~ (ieesccešmeej keâce&keâeb[)
DeCeg›eleer Deewj cene›eleer lees osJeeÙeg kesâ efmeJeeÙe DevÙe efkeâmeer DeeÙeg keâe yebOe ner veneR keâj
mekeâlee nw~ FmeefueÙes GheÙeg&òeâ 16 mLeeveeW ceW, 17. megYeesieYetefce Deewj 18. ceveg<Ùe Fve oes mLeeveeW
keâes efceuee osves mes De"ejn mLeeve nes peeles nQ~ ›eeflekeâ Je #eguuekeâ-#egefuuekeâe FveceW veneR peeles nQ~
Ùes De"ejn mLeeve Dee. ßeerefMeJemeeiejpeer cenejepe keâes Yeer yengle ner mebiele Øeleerle ngÙes Les~
leye yeÇ.ßeerueeuepeer Éeje mebMeesefOele hee" ‘Ceªosne’ nše efoÙee ieÙee Lee~
Gmekesâ yeeo Jen ÛeÛee& JeneR meceehle nes ieF& Leer~
kegâÚ efove hetJe& ßeceCeÛeÙee& ceW ‘Deªon’ hee" keâes Gueš keâj ‘onDeª’ hee" efueÙee ieÙee
efpemekeâe DeLe& Ùen efvekeâeuee ieÙee-‘oMe Øekeâej kesâ YeJeveJeemeer Deewj Dee" Øekeâej kesâ JeeveJÙeblej~
hegve: ‘ßeceCeÛeÙee&’ ceW Úhee nw-‘on-Deª-hebÛe’ efpemes YeJeveJeemeer, JeeveJÙeblej Deewj pÙeesefle<eer
osJeeW kesâ Yeso™he mes ceevee ieÙee~
pees Yeer nes cesjer efJeÛeejOeeje lees Ùener nw efkeâ Ùeefo kegâÚ hee" mebMeesefOele Yeer keâjvee nwlees hegjeves efJeÉeveeW
kesâ meceeve Gme cetuehee" keâes ve nšekeâj keâes…keâ ceW Gmes osvee ÛeeefnS~ pewmes efkeâ—
Deªon (on Deª hebÛe)
Fmemes cetue hee" megjef#ele jnsiee Deewj DevÙe «ebLeeW kesâ DeeOeej mes Yeer meeOegDeeW keâes Je efJeÉeveeW
keâes meesÛeves keâe DeJemej efceuesiee~
Ssmes ner Skeâ hee" heefjJele&ve Deewj nw pees efkeâ DeleerJe efJeÛeejCeerÙe nw—cetue hee" nw—‘mes
DeefYeceopeerJeepeerJeGJeueæhegCCeheeJe-DeemeJemebJejefCeppej yebOe ceeskeäKeceefnkegâmeues~’
Deye Fmes yeoue keâj Ssmee hee" jKee ieÙee nw—‘mes DeefYeceopeerJeepeerJeGJeueæhegCCeheeJeDeemeJeyebOemebJejefCeppejceeskeäKeceefnkegâmeues~’
cetuehee" ceW veJeleòJeeW keâe ›eâce Ùen Lee-peerJe, DepeerJe, hegCÙe, heehe, DeeœeJe, mebJej,
efvepe&je, yebOe Deewj cees#e~
heefjJeefle&le hee" keâe ›eâce Ssmee nes ieÙee nw peerJe, DepeerJe, hegCÙe, heehe, DeeœeJe, yebOe,
mebJej, efvepe&je Deewj cees#e~
efJeÛeej keâjves mes Ùen mecePe ceW Deelee nw efkeâ-Fme cetuehee" kesâ ›eâce kesâ Devegmeej ner
kebgbâokegbâoosJe ves meceÙemeej ceW ieeLee jKeer nw—
YetÙelLesCeeefYeieoe peerJeepeerJee Ùe hegCCeheeJeb Ûe~
DeemeJemebJejefCeppejyebOees ceeskeäKees Ùe mecceòeb~~13~~
Deewj Fmeer ieeLee kesâ ›eâce kesâ Devegmeej ner ßeerkegbâokegbâoosJe ves meceÙemeej ceW DeefOekeâej efJeYeòeâ

efkeâÙes nQ~ peerJeepeerJeeefOekeâej kesâ yeeo hegCÙe-heeheeefOekeâej nw hegve: DeeœeJe DeefOekeâej, mebJej DeefOekeâej,
efvepe&je DeefOekeâej ueskeâj leye yebOe DeefOekeâej nw Fmekesâ yeeo cees#e DeefOekeâej nw~
keäÙee Fme ieeLee keâes Deewj meceÙemeej kesâ Fve DeefOekeâejeW kesâ ›eâce keâes Yeer yeouee pee mekeâlee nw?
veneR, hegve: ÙeneB Yeer ßeerieewlecemJeeceer kesâ cegKekeâceue mes efvekeâues ngS ob[keâmet$eeW keâes yeouevee Yeer GefÛele
veneR ueielee nw~ <ešdKeC[eiece-OeJeueešerkeâe ceW keâF& peien Ssmes ner veJeheoeLeeX keâe ›eâce nw~
DeYeer lekeâ nce ueesie ßeerkeggbâokegbâoosJe keâer ieeLeeDeeW ceW keâns ieÙes ›eâce keâes ßeer ieewlecemJeeceer Éeje
keâefLele Øeefle›eâceCe met$eeW kesâ ›eâce mes leguevee efkeâÙee keâjles Les~ Ssmes Deewj Yeer hee" nQ~ pewmes—
‘‘leJeeÙeejes JeejmeefJenes’’—ceW yeefnjbie lehe ceW ‘‘mejerjheefjÛÛeeDees efJeefJeòemeÙeCeemeCeb
Ûesefo~’’ DeYÙeblej lehe ceW Yeer ‘PeeCeb’ efJeGmeiiees Ûesefo~’ hee" nw~
cetueeÛeej ceW Yeer—‘‘keâeÙemme efJeheefjleeJees efJeefJeòemeÙeCeemeCeb Úªb1~~346~~ Deewj Deeies
Fmeer ›eâce mes Fvekesâ mJe™he keâe JeCe&ve efkeâÙee nw~ Ssmes ner DeYÙeblej lehe ceW-‘‘PeeCeb Ûe efJeGmeiiees
DeyYeblejDees leJees Smees2~~360~~
Deeies Fmeer Øekeâej mes heeBÛeJeW lehe ceW OÙeeve keâe efJemle=le JeCe&ve keâjkesâ Ú"s lehe ceW JÙeglmeie&
keâe JeCe&ve efkeâÙee nw3~
‘‘ßeceCeÛeÙee&’’ ceW hee" yeouekeâj ‘efJeGmeiiees PeeCeb Ûesefo~’’ Ssmee hee" jKee nw mees keâneB
lekeâ GefÛele nw?
Ssmes ner-Fme heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW ßeeJekeâeW kesâ yeejn ›eleeW ceW efMe#ee›eleeW kesâ veece Fme
Øekeâej nQ—‘‘lelLe he{ces meeceeFÙeb, efJeefoÙes heesmenesJeemeÙeb, leefoS DeefleefLemebefJeYeeiees, ÛeGlLes
efmekeäKeeJeos heefÛÚcemeuuesnCeecejCeb~’’
Ûeeefjòeheeng[ «ebLe ceW ßeerkegbâokegbâoosJe ves Yeer Fmeer ›eâce mes efMe#ee›ele efueÙes nQ~ ‘‘heeBÛe
DeCeg›ele~ leerve iegCe›ele-efoefMeefJeefoefMeheefjceeCe, DeveLe&ob[lÙeeie, YeesieesheYeesieheefjceeCe~ Ûeej efMe#ee›elemeeceeefÙekeâ, Øees<eOeesheJeeme, DeefleefLehetpee Deewj meuuesKeveecejCe~ Ùes yeejn ›ele nQ~ heeBÛe DeCeg›ele lees
meJe&$e meYeer «ebLeeW ceW Skeâ meÂMe nQ, iegCe›ele Deewj efMe#ee›eleeW cesW ner Deblej nw~ Fme Øeefle›eâceCe ceW Deewj
Ûeeefj$eheengÌ[ «ebLe ceW meuuesKevee cejCe keâes Debeflece efMe#ee›ele ceW ner ues efueÙee nw~ ÙeLee—
efomeefJeefomeheceeCeb he{ceb DeCelLeob[mme JeppeCeb efJeefoÙeb~
YeesieesheYeesieheefjceeCeb, FÙecesJeiegCeJJeÙee efleefCCe~~25~~
meeceeFÙeb Ûe he{ceb efJeefoÙeb Ûe lensJe heesmenb YeefCeÙeb~
leFÙeb Deefleefn hegppeb ÛeGlLe meuuesnCee Debles4~~26~~
DeeefohegjeCe «ebLe ceW Yeer meuuesKevee keâes ÛeewLes efMe#ee›ele ceW efueÙee nw~
heÅeevegJeeo—mebmke=âle YeefòeâÙeeW keâe SJeb Øeeke=âle YeefòeâÙeeW keâe heÅeevegJeeo ceQves mebIemLe
1. ieeLee 346 mes 357 lekeâ~ 2. ieeLee 360~ 3. ieeLee 360 mes 408 lekeâ~ 4. Ûeeefj$eheengÌ[~

( 13 )

( 14 )

DeeefÙe&keâe ßeer jlveceleer ceeleepeer keâer efJeMes<e ØesjCee mes efkeâÙee Lee~ Jes keâne keâjleer LeeR—‘‘ceeleepeer!
Deehe pewmes mebmke=âle kesâ efJeÉeve meeOeg-meeefOJeÙeeb efvelÙe-vewefceefòekeâ ef›eâÙeeDeeW keâer YeefòeâÙeeW keâes heÌ{les
meceÙe DeLe& mecePe uesles nQ efkebâleg nce pewmes mebmke=âle-Øeeke=âle JÙeekeâjCe kesâ %eeve mes MetvÙe meeOegmeeefOJeÙeeb DeLe& veneR mecePe heeles nQ Dele: Deehe Fve YeefòeâÙeeW keâe Deewj Øeefle›eâceCe keâe efnboer
heÅeevegJeeo DeJeMÙe keâj oerefpeS~ Gvekesâ Dee«en mes ceQves meved 1972 ceW ner mebmke=âle YeefòeâÙeeW keâe
heÅeevegJeeo efkeâÙee Lee yeeo ceW meved 1979 ceW Øeeke=âle YeefòeâÙeeW keâe Yeer DevegJeeo keâj efoÙee Lee~
‘‘kegbâokegbâo keâe Yeefòeâjeie’’ veece mes hegmlekeâ ceW Ùes meYeer YeefòeâÙeeB heÅeevegJeeo meefnle Úheer nQ
efkeâvleg Ùen hegmlekeâ DeeefÙe&keâe jlveceleerpeer1 kesâ meeceves Úhekeâj veneR Dee heeF& Leer~
ÙeÅeefhe GvneWves Øeefle›eâceCe kesâ heÅeevegJeeo kesâ efueS Yeer yengle ner ØesjCee oer Leer~ FÛÚe lees
cesjer Yeer Leer efkeâvleg Ùeesie veneR DeeÙee Lee~ efkeâvleg Je<e& 1990 ceW #eg. efÛelemeeiej peer kesâ Yeer keâF& he$e
Øeefle›eâceCe kesâ heÅeevegJeeo kesâ efueS DeeÙes~ Gme meceÙe Ùen cegefveÛeÙee& hegmlekeâ Úhe jner Leer yeefukeâ
owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe Úhe jne Lee~ leYeer2 keâeefle&keâ ke=â. 11 keâes Øeele: meeceeefÙekeâ kesâ yeeo uesKeveer
G"eF& Deewj DevegJeeo ØeejcYe keâj efoÙee~ ÙeÅeefhe ieÅe met$eeW keâes heÅe ceW mebef#ehle keâjvee keâef"ve Lee
efheâj Yeer cesjer mecePe ceW DeLe& kesâ efpe%eemegDeeW keâes Ùen DevegJeeo ®efÛekeâj ner nesiee~
owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe Je heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe kesâ heÅeevegJeeo keâer ØeMeefmle efvecve Øekeâej nw—
(1) ØeMeefmle—
oesne—Jeerj Deyo heÛÛeerme meew-me$en keâeefle&keâ megÅe~
ÛeewLe efleefLe kesâ owJeefmekeâ-Øeefle›eâceCe keâe heÅe~~1~~
ieefCeveer DeeÙee& %eeveceefle, efkeâÙee hetCe& Oej lees<e~
heÌ{W DeLe& keâes mecePekeâj, heeJeW megKe meblees<e~~2~~
(2) ØeMeefmle—
oesne—Jeerj Deyo heÛÛeerme meew-me$en ceieefmej Megæ~
otpe efoJeme ÙeefleØeefle›eâceCe-heeef#ekeâ keâes keâj heÅe~~1~~
ieefCeveer DeeÙee& %eeveceefle, hetCe& efkeâÙee DevegJeeo~
DeLe& mecePekeâj pees heÌ{W, heeJeW hejceeuneo~~2~~
ef$eefJeOe mJeeOÙeeÙe Øeefle…eheve efJeefOe—ueIeg YeefòeâÙeeW kesâ Deveskeâ Øekeâej nesves mes Fme
«ebLe ceW mJeeOÙeeÙe ØeejbYe Je meceeheve efJeefOe leerve Øekeâej mes oer ieF& nw~ meceÙe Deewj ®efÛe kesâ
Devegmeej FvnW keâjvee ÛeeefnS~
ÛelegefJe&Oe DeeÛeeÙe& Jebovee—Ssmes ner ueIeg YeefòeâÙeeW kesâ Deveskeâ Øekeâej keâer Dehes#ee mes

DeeÛeeÙe& Jebovee keâer efJeefOe Yeer Fme «ebLe ceW Ûeej Øekeâej keâer oer ieF& nw~ meceÙe Deewj ®efÛe kesâ Devegmeej
Fve efJeefOeÙeeW keâe ØeÙeesie keâjvee ÛeeefnS~
cegefveÛeÙee&—efoiecyej cegefve Deewj DeeefÙe&keâe SJeb Ssuekeâ-#eguuekeâ Je #egefuuekeâe Fve ceÙetj
efheÛÚerOeejer ÛelegefJe&Oe mebIe keâer efvelÙe-vewefceefòekeâ ef›eâÙeeÙeW ner Fme «ebLe ceW ueer ieF& nQ~ Deveieej
Oecee&ce=le kesâ veJeceW DeOÙeeÙe kesâ DeeOeej mes Deewj Úhes ngÙes ef›eâÙeekeâueehe kesâ Devegmeej ner FmeceW
mebhetCe& ef›eâÙeeDeeW keâe meØeceeCe JeCe&ve nw~
Fme iebÇLe ceW leerve KeC[ nQ~ ØeLece KeC[ ceW meeOegDeeW keâer Denesje$e keâer ef›eâÙeeÙeW nQ~ FmeceW
Jewjeef$ekeâ-heef§ece jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe ceW he=. 15 hej pees ieCeOejJeueÙe ceb$e efoÙes ieÙes nQ, Gvekesâ heÌ{ves
keâe Deeiece ceW keâneR efveÙece veneR nw~ GvnW ceQves mJe®efÛe mes efoÙes nQ~ meeceeefÙekeâ meceeheve kesâ meceÙe
he=. 75 hej pees iegJee&Jeueer oer ieF& nw Gmekesâ efueS Yeer keâneR efJeOeeve veneR nw pees ceQves ieg® hejcheje mes megvee
Lee mees heÌ{les jnves mes ner ÙeneB ceQves keâes…keâ ceW os efoÙee nw~
efÉleerÙe KeC[ ceW Ûelego&Meer, De„ceer Deeefo mecyevOeer meYeer vewefceefòekeâ ef›eâÙeeDeesb keâe JeCe&ve nw~
le=leerÙe KeC[ ceW meJe&oes<eØeeÙeef§ele efJeefOe Je keâuÙeeCeeueesÛevee hee" nQ~
Deveblej meesuen keâejCe Yeefòeâ, oMeue#eCe Yeefòeâ, hebÛeces® Yeefòeâ, pecyetÉerhe Yeefòeâ, megoMe&veces®
Yeefòeâ SJeb leerLeËkeâj pevceYetefce Yeefòeâ Ùes Ún YeefòeâÙeeB pees efkeâ cesjs Éeje jefÛele nQ, FvnW Yeer Deble
ceW os efoÙee nw~ Fvekesâ heÌ{ves keâe keâesF& yebOeve ve nesves mes ner ceQves vewefceefòekeâ ef›eâÙeeDeeW mes Deueie ner
FvnW efoÙee nw~ hegve: oer#ee ve#e$e, oer#ee efJeefOe oer ieF& nw~ Deble ceW Skeâ mejmJeleer mlees$e efoÙee nw
pees efkeâ Øeefle…eefleuekeâ «ebLe mes Gæ=le nw FmeceW yeejn DebieeW keâer leguevee mejmJeleer ceelee kesâ yeejn
DebieeW mes keâer nw~
ieCeOejJeueÙe ceb$e—ef›eâÙeekeâueehe he=. 91 hej ieCeOejJeueÙe mlees$e Úhee nw—
‘‘efpeveeved efpeleejeefleieCeeved ieefj…eved...........~
ßeerefmeefæoe: meÂ<eervõeved ~~101~~
Fmeer he=… hej efšhheCe efoÙee nw, ÙeLee—
mebmetefÛelees ieCeOejJeueÙehee": Øeefle›eâceCehegmlekesâ veesheueyOeesÓle: mekeâuekeâerefle&ke=âleieCeOejJeueÙehetpeelees efve<keâemÙe mebÙeesefpele:~
Fmekeâe DeLe& Ùen nw-metefÛele efkeâÙee ieÙee ieCeOejJeueÙe hee" Øeefle›eâceCe hegmlekeâ ceW GheueyOe
veneR ngDee Dele: ceQves mekeâuekeâerefle&ke=âle ieCeOejJeueÙe hetpee mes efvekeâeuekeâj Fme ieCeOejJeueÙe
mlees$e keâes ÙeneB peesÌ[ efoÙee nw~
ceQves cetue«ebLe Deveieej Oecee&ce=le he=. 658 hej osKee‘‘lelees-ÙeLeesòeâheefjkeâcee&vevlejb ieCeer-DeeÛeeÙe&: ‘‘Leesmmeeefce’’ FlÙeeefo ob[kebâ ieCeOejJeueÙeb
Ûe heef"lJee Øeefle›eâecesled-Øeefle›eâceCeob[keâeved-he"sled~’’

1. Deee|Ùekeâe jlveceleer peer nceejer ie=nmLeeßece keâer ceeB LeeR~ Fvekeâer meceeefOe nefmleveeheg j ceW
15 peveJejer, 1985 keâes ngF& nw~ 2. efoveeBkeâ 14-10-1990~

( 15 )

( 16 )

ceQves Øeefle›eâceCeiebÇLe$eÙeer hegmlekeâ Yeer heÌ{er Leer~ GmeceW heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe kesâ ob[keâ met$eeW
keâes mebmke=âle šerkeâe ceW Fmeer Øeefle›eâceCe ceW keâns ieÙes ‘‘Cecees efpeCeeCeb’’ Deeefo 48 ieCeOejJeueÙe
ceb$eeW keâer šerkeâe nw~ Fve ceb$eeW keâer šerkeâe kesâ yeeo he=. 96 hej-Fefle ieCeOejJeueÙeeKÙe
Øeefle›eâceCecebieueob[keâ:~~ Ssmee hee" DeeÙee nw~
yÙeeJej kesâ meved 1958 kesâ Ûeelegcee&me ceW ceQves ‘‘ef›eâÙeekeâueehe’’ «ebLe kesâ mebheeokeâ
heb. heVeeueeue meesveer keâes Ùen hebefòeâ efoKeeÙeer~ leye GvneWves keâne-‘‘henues ceQves ‘‘Cecees efpeCeeCeb’’
Deeefo 48 ceb$eeW keâes ‘‘ieCeOejJeueÙe’’ hee" veneR mecePee Lee Dele: ceQves ßeermekeâuekeâerefle& efJejefÛele
‘‘ieCeOejJeueÙehetpee efJeOeeve’’ hegmlekeâ mes ieCeOejJeueÙe mlees$e keâes efvekeâeuekeâj ÙeneB peesÌ[e Lee~
Ùen cesjs mes ieueleer ngF& nw Ùen mlees$e DeveeJeMÙekeâ-DeefOekeâ ÙeneB pegÌ[ ieÙee nw~ Deieues mebmkeâjCe
ceW Fme mlees$e keâes ceQ efvekeâeue otBiee~ GvnesWves Ùen Yeer keâne—
‘‘ceeleepeer! Deehekeâer lejheâ mes otmejs iebÇLe mes efvekeâeuekeâj ÙeneB hee" yeÌ{eves mes ‘‘keâneR cesjs mes
ieuele keâeÙe& lees veneR nes jne nw?’’ Fmeer [j mes ner ceQves efšhheCe os efoÙee Lee~ Deeheves
Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer efoKee oer mees yengle ner DeÛÚe ngDee...... FlÙeeefo~
Demleg! JeemleJe ceW Fme efšhheCe mes heb. heVeeueeue meesveer Deeefo hegjeves efJeÉeveeW keâer heeheYeer®lee Je
melÙelee mhe„ efoKeleer nw~ Deepe kesâ efJeÉeveeW keâes Ùen iegCe veneR ÚesÌ[vee ÛeeefnS~
meved 1962 ceW yeÇ. ßeerueeuepeer keâeJÙeleerLe& ves ‘‘Meebeflemeeiej pewve efmeæeble ØekeâeefMeveer
mebmLee’’ mes cesjs Éeje efueefKele ‘‘Ùeefleef›eâÙeecebpejer’’ hegmlekeâ ÚheeF& Leer~ GmeceW heeef#ekeâØeefle›eâceCe
ceWs ceQves heb. heVeeueeue meesveer mes hejeceMe& ueskeâj ner Ùen ‘‘efpeveeved efpeleejeefleieCeeved’’ FlÙeeefo mlees$e
efvekeâeue efoÙee Lee1~
DeYeer Yeer ceQves Fme ‘‘cegefveÛeÙee&’’ ceW heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW Ùen mlees$e hee" cetue ceW veneR
jKee nw efkeâvleg Fme Øeefle›eâceCe ceW Fve 48 ieCeOejJeueÙe ceb$eeW mes mebyebefOele Fme mlees$e keâes
he=. 184 hej os efoÙee nw~
hee"eblej Je hee" DeefOekeâ—‘ef›eâÙeekeâueehe’ Deewj ‘Øeefle›eâceCeiebÇLe$eÙeer’ ceW nceW hee"eblejhee"Yeso efceues nQ~ GveceW mes keâefleheÙe hee"eblejeW keâes ceQves Fme ‘‘cegefveÛeÙee&’’ ceW efueÙee nw~ keâneRkeâneR hee"eblej keâes efšhheCe ceW efoÙee nw lees keâneR cetue ceW keâes…keâ ceW os efoÙee nw~ pewmes Fme cegefveÛeÙee&
ceW he=. 41 hej cetue ceW ‘Jeerj’ hee" nw, Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer kesâ DeeOeej mes ‘Ieesj’ Ùen hee"eblej
efšhheCe ceW os efoÙee nw~ Sssmes ner De„ceer kesâ Øeefle›eâceCe ceW FmeceW he=. 129 hej ‘DeeneJejs’ Deewj
‘ogJJes’ hee" nQ~ Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer kesâ DeeOeej mes JeneR keâes…keâ ceW (DeneJejs) hee" efoÙee nw Deewj
‘ogJJes’ keâe hee"Yeso ‘oesÛÛes’ efšhheCe ceW os efoÙee nw, FlÙeeefo~
Ùeefleef›eâÙeecebpejer—meved 1958 keâe Ûeelegcee&me yÙeeJej (jepemLeeve) ceW ngDee Lee~

DeeÛeeÙe& ßeer efMeJemeeiej peer kesâ efJeMeeue mebIe ceW ceQ Yeer Leer~ ceQ keâF& Skeâ DeeefÙe&keâeDeeW kesâ meeLe
Ssuekeâ heVeeueeue mejmJeleer YeJeve ceW Thej keâcejs ceW "njer Leer~ Gve efoveeW ceQ efove ceW mebIemLe
meeOeg-meeOJeer, yeÇÿeÛeejer-yeÇÿeÛeeefjCeer, ßeeefJekeâeDeeW Deeefo keâes DeOÙeeheve keâjeleer Leer Deewj jeef$e ceW
meeceeefÙekeâ kesâ yeeo mejmJeleer YeJeve kesâ Deveskeâ nmleefueefKele «ebLeeW keâe DeJeueeskeâve keâjleer jnleer
Leer Deewj ‘Ùeefleef›eâÙeecebpejer’’ veece mes cegefve-DeeefÙe&keâeDeeW keâer efvelÙe-vewefceefòekeâ ef›eâÙeeDeeW keâe
uesKeve Je mebkeâueve Yeer keâj jner Leer~
cegefveÙeeW keâer ef$ekeâeue meeceeefÙekeâ Je ef$ekeâeue osJeJebovee ef›eâÙee Skeâ ner nw~ Gmekeâer efJeefOe
ef›eâÙeekeâueehe, Deveieej Oecee&ce=le, Ûeeefj$emeej, DeeÛeejmeej, YeeJemeb«en Deeefo «evLeeW ceW JeefCe&le nw,
keâneR mebef#ehle mebkesâle nQ lees keâneR efJemle=le JeCe&ve nw~ nmleefueefKele mebefnlee«ebLe-SkeâmebefOemebefnlee,
Fbõvebefomebefnlee Deeefo Deewj Dekeâuebkeâ Øeefle…e hee" Deeefo Deveskeâ «ebLeeW keâe DeJeueeskeâve keâj Gvemes
osJeJebovee-meeceeefÙekeâ mebyebOeer ØekeâjCe kesâ GæjCe efvekeâeueleer jnleer Leer~ Fmeer Øekeâej cegefveÙeeWDeeefÙe&keâeDeeW keâes jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe hetJee&Cn meeceeefÙekeâ kesâ henues keâjvee ÛeeefnÙes Fme mebyebOeer
ØeceeCe Yeer efvekeâeues Les~
Fme keâeÙe& ceW heb. heVeeueeue peer meesveer Yeer ®efÛe jKeles Les Deewj keâYeer-keâYeer Deveskeâ Gæ=le
ØeceeCeeW keâes osKekeâj ØemeVelee JÙeòeâ efkeâÙee keâjles Les~
kegâue efceueekeâj ceQves mechetCe& efvelÙe-vewefceefòekeâ ef›eâÙeeDeeW kesâ yengle mes ØeceeCe Deveskeâ «ebLeeW kesâ
DeeOeej mes mebkeâefuele efkeâÙes Les~ leLee ØelÙeskeâ ef›eâÙeeDeeW kesâ ØeceeCe kesâ meeLe efJeefOeJeled Gve-Gve
YeefòeâÙeeW keâe hee" Yeer ÙeLeemLeeve ner os efoÙee Lee~ Fmeer keâe veece ‘Ùeefleef›eâÙeecebpejer’ jKee Lee~
Ùen hegmlekeâ yeÇ. ßeerueeuepeer keâes Úeheves kesâ efueÙes oer ieF& leye GvneWves ef›eâÙeeDeeW kesâ ØeceeCe
mecyevOeer Gæ=le Mueeskeâ Deeefo veececee$e kesâ jnves efoÙes yeekeâer meYeer ØeceeCe kesâ hee" GmeceW mes
efvekeâeue keâj cegPes Jeeheme os efoÙes Deewj yeesues—
‘‘ceeleepeer! Fme ef›eâÙee keâer hegmlekeâ ceW pÙeeoe efJe<eÙe cele yeÌ{eDees~ Fve ØeceeCeeW keâer hegmlekeâ
Deueie mes Úhe peeÙesieer~’’ leYeer Gme ‘‘Ùeefleef›eâÙeecebpejer’’ cebs ØeejbYe ceW mlees$e hee" Deeefo peesÌ[keâj
Ùen hegmlekeâ Úheves os oer ieF&~ FmeceW ceQves Deveskeâ meeOeg Je efJeÉeveeW kesâ Dee«en hej Yeer Dehevee veece
veneR efoÙee Lee~ Gmekesâ mebheeokeâ kesâ ™he ceW yeÇ.metjpeceue peer keâe veece efoÙee nw~ Ùen hegmlekeâ meved
1962 ceW Úhe Ûegkeâer nw~ Gme meceÙe kesâ pees ØeceeCeeW keâe cesje mebkeâueve Lee GmeceW ceQves yengle ner
heefjßece efkeâÙee Lee~ meved 1962 ceW efomecyej ceW mecceso efMeKej Ùee$ee kesâ efueS efJenej keâjles
meceÙe ceQves Jen yemlee kegâÛeeceve ceW Skeâ ßeeJekeâ keâes megjef#ele jKeves kesâ efueS os efoÙee Lee~ Keso nw
efkeâ Gvemes cegPes Deepe lekeâ Jen yemlee GheueyOe veneR nes heeÙee~ Demleg!
Fme ‘‘Ùeefleef›eâÙeecebpejer’’ ceW mebkeâueve keâ$eea ceW Dehevee veece ve osves ceW cesjer efve:mhe=nlee ner
cetue keâejCe Leer~ ÙeÅeefhe meved 1955 ceW meJe&ØeLece jÛevee ceW ‘‘menœeveece kesâ cev$e’’ keâer hegmlekeâ

1. Ùeefleef›eâÙeecebpejer he=. 143~

( 17 )

( 18 )

‘‘ßeerefpevemenœeveece ›eleefJeefOe Je hetpee’’ keâes #egefuuekeâe ßeerefJeMeeueceleer peer ves ÚheeÙee Lee GmeceW
#egefuuekeâeJemLee ceW cesje veece (#eg.Jeerjceleer ceeleepeer) [euee Lee~ efheâj Yeer meved 1960-61 ceW
ceQves hegmlekeâ mebkeâueve ceW Dehevee veece osvee meJe&Lee cevee keâj efoÙee Lee~ Fmekesâ yeeo meved 1966
ceW meesueehegj Ûeelegcee&me cesW cesjs Éeje efueefKele ‘‘ßeer yeengyeueer Ûeefjle, ‘‘YeefòeâmegceveeJeueer’’,
‘‘›eleefJeefOemegceveeJeueer’’ Deeefo hegmlekeWâ ÚheeR leye yeÇ.megceleeryeeF& Deeefo Deveskeâ efJeog<eer Je efJeÉeveeW ves
cesjs mes efveJesove efkeâÙee—
‘‘ceeleepeer! Deheveer efkeâmeer Yeer ke=âefle ceW Dehevee veece ve [eueves mes henueer yeele lees Gvekeâer
ØeceeefCekeâlee veneR jnleer nw Deewj otmejer yeele Ùen nw efkeâ keâesF& ceeÙeeÛeejer efJeÉeve Gme ke=âefle ceW
Dehevee veece [euekeâj Deheveer ke=âefle Ieesef<ele keâj osles nQ~ GvneWsves ‘‘hebÛeeOÙeeÙeer’’ ‘‘Decejkeâes<e’’
Deeefo Deveskeâ hegjeleve «ebLeeW kesâ Je Deepe kesâ Yeer keâF& hegmlekeâ Deeefo kesâ veece yeleeÙes ~ leye ceQves
hegmlekeâeW ceW Dehevee veece osvee mJeerke=âle efkeâÙee Lee~
Fme cegefveÛeÙee& «ebLe ceW ceQves ØelÙeskeâ ef›eâÙeeDeeW keâer ØeeceeefCekeâlee kesâ efueS cetueeÛeej,
DeveieejOecee&ce=le Deeefo «ebLeeW kesâ GæjCe Yeer ÙeLeemLeeve os efoÙes nQ~ Fme «ebLe kesâ uesKeve ceW—
1. ef›eâÙeekeâueehe, 2. cetueeÛeej, 3. DeeÛeejmeej, 4. DeveieejOecee&ce=le, 5. Ûeeefj$emeej,
6. Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer, 7. meeceeefÙekeâ Yee<Ùe, 8. oMeYekeälÙeeefomeb«en, 9. OeJeuee hegmlekeâ-9,
10. kebbgâokegbâo Yeejleer Deewj 11. kegbâokegbâo keâe Yeefòeâjeie Fve iebÇLeeW keâe GheÙeesie efkeâÙee ieÙee nw~
FmeceW cesje Dehevee kegâÚ Yeer veneR nw, pees kegâÚ Yeer nw Jen meye hetJee&ÛeeÙeeX keâe ner nw efheâj Yeer heÅeevegJeeo
Deeefo ceW keâneR Yeer keâesF& keâceer jn ieF& nes Ùee kegâÚ Demebiele nes lees efJeÉeved meeOegJeie& cegPes DeJeMÙe ner
metefÛele keâjW efkeâ efpememes Deeies Gme hej efJeÛeej keâj Gmes mebMeesefOele efkeâÙee pee mekesâ~
YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer kesâ ØeLece ieCeOej ßeer ieewlecemJeeceer, ßeer kegbâokegbâoosJe, ßeer
hetpÙeheeomJeeceer Deewj ßeermecebleYeõmJeeceer kesâ ßeerÛejCeeW ceW cesje keâesefš-keâesefš Jebove nw efkeâ efpevneWves
hebÛecekeâeue kesâ meeOeg-meeefOJeÙeeW kesâ efueS Øeefle›eâceCe, osJeJebovee, Yeefòeâhee" keâer jÛevee keâjkesâ
meYeer meeOegJeie& hej Deveble Ghekeâej efkeâÙes nQ~ Fme Ùegie kesâ meYeer meeOegJeie& Fme ‘‘cegefveÛeÙee&’’ «ebLe keâes
hetJee&ÛeeÙeeX keâer ke=âefle ceevekeâj ner Fmekeâe meceeoj keâjWies Deewj Deheveer efvelÙe-vewefceefòekeâ ef›eâÙeeDeeW kesâ
keâjves ceW meeJeOeeve jnWies Ssmee cegPes hetCe& efJeÕeeme nw~

Øeefle›eâceCe Deeefo kesâ cetuekeâlee&

GGGGG

ßeer ieewlece ieCeOej mJeeceer
—DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
YeieJeeve ceneJeerj keâer efoJÙeOJeefve keâes megvekeâj Debleceg&ntle&cee$e ceW ÉeoMeebie ™he ceW efveyeæ
keâjves Jeeues ßeer ieewlece mJeeceer keâe veece leerLeËkeâj ceneJeerj kesâ meeLe pegÌ[e ngDee nw~ Gvekeâe mebef#ehle
heefjÛeÙe efvecve Øekeâej nw efJeMes<e peevekeâejer nsleg DevÙe «ebLeeW keâe DeJeueeskeâve keâjvee ÛeeefnS~
ceieOe osMe ceW yeÇeÿeCe veecekeâ veiej ceW Meebef[uÙe yeÇeÿeCe SJeb Gmekeâer mLebef[uee veecekeâ
helveer kesâ FbõYetefle ieewlece veece keâe heg$e Lee~ Jen ieewlece yeÇeÿeCe Skeâ yeej Deheves heeBÛe meew efMe<ÙeeW
keâes DeOÙeÙeve keâje jne Lee Gmeer meceÙe meewOece& Fbõ Skeâ Je=æ heg®<e keâe ™he OeejCe keâj meYee ceW
heOeejles nQ Deewj ieewlece mes keâefleheÙe ØeMveeW keâe Gòej hetÚles nQ~ leye ieewlece ves keâne efkeâ Ûeue, ceQ lesjs
ieg® kesâ heeme ner Jeeo-efJeJeeo keâ™Biee, keäÙeeWefkeâ Gmes lees Deheves %eeveerheves keâe yeÌ[e Denbkeâej Lee~
ceneJeerj mJeeceer kesâ meceJemejCe ceW hengBÛe keâj ceevemlecYe keâes osKeles ner Gmekeâe ceeve ieefuele nes
ieÙee Deewj GvnW mecÙekeälJe Øeieš nes ieÙee~ leYeer ‘‘peÙeefle YeieJeeve......’’ FlÙeeefo JeÛeve ™he
mlegefle yeesueles ngS meceJemejCe ceW ØeJesMe keâj pewvesÕejer oer#ee OeejCe keâj ueer~ Gmeer meceÙe GvnW
DeJeefOe Deewj ceve:heÙe&Ùe %eeve Øeieš nes ieÙee Deewj YeieJeeve keâer efoJÙeOJeefve efKejves ueieer~
ieewlece mJeeceer Éeje jefÛele oes DecetuÙe jÛeveeSB efoiecyej pewve meceepe ceW DeefleMeÙe ceevÙelee
keâes Øeehle nQ~
1. ÛewlÙeYeefòeâ, 2. Øeefle›eâceCe hee"~
ÛewlÙeYeefòeâ 35 MueeskeâeW ceW efJeefJeOe ÚvoeW kesâ Éeje leerveeW ueeskeâeW kesâ ke=âef$eceeke=âef$ece
ÛewlÙeeueÙeeW keâe mejme, megvoj JeCe&ve nw leLee cegefve DeeefÙe&keâe Deeefo efpeme Øeefle›eâceCe keâes Øeefleefove
Øeele: Deewj meeÙebkeâeue ceW keâjles nQ Jen owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe leLee hebõn efove ceW nesves
Jeeuee Ùee Ûeej ceefnvee Ùee Skeâ Je<e& ceW nesves Jeeuee yeÌ[e Øeefle›eâceCe leLee De„ceer Deeefo ceW nesves
Jeeueer DeeueesÛevee-Ùes leerveeW Øeefle›eâceCe ßeer ieewlecemJeeceer Éeje jefÛele nQ~
Fme ‘‘cegefveÛeÙee&’’ «ebLe ceW Ùes meYeer Øeefle›eâceCe efoS ieS nQb mee#eeled ieewlece mJeeceer kesâ cegKe
mes efJeefveie&le Fve Øeefle›eâceCe met$eeW keâes efpeleveer ßeæe Yeefòeâ kesâ meeLe he"ve-hee"ve efkeâÙee peeSiee
Gleveer ner keâceeX keâer efvepe&je efJeMes<e nesieer~
leerLeËkeâj ceneJeerj keâes efpeme efove efveJee&Ce keâer Øeeefhle ngF& Leer Gmeer efove meeÙebkeâeue ceW
ieewlecemJeeceer keâes kesâJeue%eeve keâer Øeeefhle ngF& Leer FmeerefueS ›eâce hejcheje ceW ceneJeerj mJeeceer kesâ
he§eeled ieewlece ieCeOej keâes vecemkeâej efkeâÙee ieÙee nw~
Jes ßeer ieCeOej ieewlece mJeeceer nce meYeer keâes mecÙei%eeve keâer Øeeefhle keâjeJeW~ Fmeer YeeJevee kesâ
meeLe Gvekesâ ßeer ÛejCeeW ceW MeleMe: veceesÓmleg~

( 19 )

( 20 )

YeefòeâÙeeW kesâ jÛeefÙelee

1. oMeYeefòeâ, 2. hebÛeece=leeefYe<eskeâ, 3. meJee&Le&efmeefæ, 4. meceeefOelev$e, 5. F„esheosMe,
6. pewvesvõ JÙeekeâjCe, 7.efmeefæefØeÙemlees$e~
ØeeÙe: Fve meYeer «ebLeeW keâe DeOÙeÙeve Deewj mJeeOÙeeÙe Jele&ceeve ceW Ketye Ûeue jne nw~
hetpÙeheeo mJeeceer keâer mebmke=âle YeefòeâÙeeB lees meeOegDeeW keâer ØelÙeskeâ ef›eâÙeeDeeW ceW ØeÛeefuele nQ~ Øemlegle
iebÇLe ceW Yeer Fvekeâer mecemle mebmke=âle YeefòeâÙeeB Deewj hetpÙe ßeer %eeveceleer ceeleepeer Éeje efkeâÙee ieÙee
Gvekeâe heÅeevegJeeo Yeer efoÙee ieÙee nw~
ßeer hetpÙeheeo keâe ØeLece veece ‘‘osJevebefo’’ Lee~ hegve: yegefæ keâer cenòee mes Ùes ‘‘efpevesvõyegefæ’’
keânueeS~ osJeleeDeeW Éeje Gvekesâ ÛejCekeâceue hetpes ieS Les Dele: Ùes ‘‘hetpÙeheeo’’ veece mes Øeefmeæ
ngS nQ~ efkeâmeer meceÙe Skeâ osJe ves Fvnbs efJeceeve ceW yew"ekeâj Deveskeâ leerLeeX keâer Ùee$ee keâjeF&~ ceeie&
ceW Skeâ peien Fvekeâer ves$e pÙeesefle ve„ nes ieF& Dele: MeevlÙe„keâ (MeebefleYeefòeâ) keâer jÛevee keâj
Yeefòeâ kesâ Øemeeo mes hegve: pÙeeW keâer lÙeeW Âef„ Øeehle keâer~
Ssmes cenecegefvejepe kesâ ÛejCeeW ceW Mele Mele Jebove~

DeeÛeeÙe&ÉÙe keâe heefjÛeÙe
—DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
DeeÛeeÙe& kegbâokegbâoosJe—efoiecyej pewve DeecveeÙe ceW keâewve Ssmee JÙeefòeâ nw pees ßeer
kegbâokegbâo mJeeceer keâe veece veneR peevelee keäÙeeWefkeâ cebieueeÛejCe ceW ner ieewlece mJeeceer kesâ he§eeled
kegbâokegbâoeÛeeÙe& keâe mcejCe efkeâÙee peelee nw~
ßeer kegbâokegbâo cegefvejepe keâe pevce oef#eCe Yeejle kesâ ‘‘keâewC[kegâvohegj’’ veecekeâ «eece ceW ngDee
Lee~ Fvekesâ efhelee keâe veece keâce&C[g Deewj ceelee keâe veece ßeerceleer Lee~
DeeÛeeÙe& kegbâokegbâo mJeeceer kesâ meceÙe ceW kegâÚ celeYeso nQ efheâj Yeer «ebLeesW kesâ DeJeueeskeâve mes
%eele neslee nw efkeâ Ùes DeeÛeeÙe& ßeer Yeõyeeng ßeglekesâJeueer kesâ Deveblej ner ngS nQ~ veefvomebIe keâer
heóeJeueer ceW efueKee nw efkeâ kegbâokegbâo efJe.meb. 49 ceW DeeÛeeÙe&heo hej Øeefleef…le ngS~ 44 Je<e& keâer
DeJemLee ceW GvnW DeeÛeeÙe& heo efceuee~ 51 Je<e& 10 cenerves lekeâ Jes Gme heo hej jns~ 95 Je<e&
10 cenerves Deewj 15 efove keâer DeeÙeg ceW Gvekeâer meceeefOe ngF&~
DeeÛeeÙe& ßeer ves Deheves oeref#ele peerJeve ceW 84 heengÌ[ «ebLe efueKes leLee cetueeÛeej, kegâjuekeâeJÙe,
oMeYeefòeâ Deeefo jÛeveeSB Yeer GefuueefKele nQ~ Fvekesâ veeceeW ceW kegbâokegbâo, he©evebefo, ie=æefheÛÚ,
Jeókesâj, SueeÛeeÙe& Deeefo veece Yeer Øeefmeæ nQ~
Deepe Fvekeâer ke=âefleÙeeW ceW mes meceÙemeej, ØeJeÛevemeej, efveÙecemeej, oMeYeefòeâ Deeefo
9 «ebLe GheueyOe nQ~ Øemlegle cegefveÛeÙee& «ebLe ceW DeeÛeeÙe& ßeer Éeje jefÛele Øeeke=âle YeefòeâÙeeB Yeer oer
ieF& nQ~
Fvekesâ DeeoMe& peerJeve mes Deepe kesâ Deelce efnlewef<eÙeeW keâes Dehevee ßeæeve Je peerJeve mecegppJeue
yeveevee ÛeeefnS~
DeeÛeeÙe& ßeer hetpÙeheeo mJeeceer—oef#eCe Yeejle kesâ keâvee&škeâ Øeeble kesâ keâesues veecekeâ
«eece ceW Skeâ yeÇeÿeCe heefjJeej ceW ßeer hetpÙeheeo mJeeceer ves pevce efueÙee Lee~ Fvekesâ efhelee keâe veece
ceeOeJeYeó Deewj ceelee keâe veece ßeerosJeer Lee~ Fvekeâe Iej keâe veece osJevebefo Lee~
Ùes Skeâ efove Deheveer Jeeefškeâe ceW efJeÛejCe keâj jns Les efkeâ Fvekeâer Âef„ meebhe kesâ cegKe ceW heBâmes
ngS ceW{keâ hej heÌ[er Fmemes GvnW efJejefòeâ nes ieF& Deewj oer#ee ueskeâj cenecegefve yeve ieS~ keâLee ceW
Ssmee JeCe&ve Deelee nw efkeâ Ùes Deheves hewjeW ceW ieieveieeceer ueshe ueieekeâj efJeosn #es$e peeÙee keâjles Les~
DeeÛeeÙe&ßeer hetpÙeheeo mJeeceer efJe.meb. 300 kesâ he§eeled ngS nQ~ Deehekesâ Éeje jefÛele efvecve
ke=âefleÙeeB Deepe Yeer GheueyOe nQ—

GGGGG

DeeYeej
ßeer kewâueeMeÛebõ pewve SJeb ßeerceleer mejuesMe pewve keâer heg$eJeOet
ßeerceleer vebeof veer pewve Oe.he. ßeer veerjpe pewve
SJeb megheg$e efoJÙeebMeg pewve,
Oece&hegje, efouueer
keâer Deesj mes Fme «ebLe kesâ ØekeâeMeve ceW %eeveoevemJe™he
DeeefLe&keâ menÙeesie Øeehle ngDee,
SleoLe& mebmLeeve keâer Deesj mes GvnW yengle-yengle OevÙeJeeo~
Deeies Yeer Jes Deheveer ÛebÛeuee ue#ceer keâe meogheÙeesie
Fmeer Øekeâej Oece&keâeÙe& ceW keâjles jnW, Ùener cebieue YeeJevee nw~
-mecheeokeâ «ebLeceeuee

( 21 )

( 22 )

hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe

cesjs Godieej

ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâe mebef#ehle-heefjÛeÙe
-Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
pevcemLeeve-efškewâleveiej (yeejeyebkeâer) G.Øe.
pevceefleefLe-Deemeespe megoer 15 (MejohetefCe&cee) efJe. meb. 1991(meved 1934)
ie=nmLe keâe veece-kegâ. cewvee
ceelee-efhelee-ßeerceleer ceesefnveer osJeer SJeb ßeer Úesšsueeue pewve
Deepevce yeÇÿeÛeÙe& ›ele-F&. meved 1952 ceW yeejeyebkeâer ceW MejohetefCe&cee kesâ efove DeeÛeeÙe&jlve
ßeer osMeYet<eCe peer cenejepe mes~
#egefuuekeâe oer#ee-Ûew$e ke=â. 1, F&. meved 1953 keâes ceneJeerjpeer DeefleMeÙe #es$e (jepe.) ceW~
DeeefÙe&keâe oer#ee-JewMeeKe ke=â. 2, F&. meved 1956 keâes ceeOeesjepehegje (jepe.) ceW Ûeeefj$eÛe›eâJeleea
108 DeeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej peer keâer hejcheje kesâ ØeLece heóeOeerMe DeeÛeeÙe& ßeer Jeerjmeeiej peer cenejepe
kesâ keâjkeâceueeW mes~
meeefneflÙekeâ ke=âeflelJe-De°menœeer, meceÙemeej, efveÙecemeej, cetueeÛeej, keâeleb$e-JÙeekeâjCe,
<ešdKeC[eiece Deeefo «ebLeeW kesâ DevegJeeo/šerkeâeSb SJeb 250 efJeefMe° «ebLeeW keâer uesefKekeâe~ meved 1995 ceW
DeJeOe efJe.efJe. (hewâpeeyeeo) Éeje ‘‘[er.efuešd.’’ keâer ceeveo GheeefOe mes efJeYetef<ele~
leerLe& efvecee&Ce ØesjCee-nefmleveehegj ceW pebyetÉerhe leerLe& keâe efvecee&Ce, MeeÕele leerLe& DeÙeesOÙee keâe efJekeâeme
SJeb peerCeexæej, ØeÙeeie-Fueeneyeeo (G.Øe.) ceW leerLeËkeâj $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& keâe efvecee&Ce, leerLeËkeâj
pevceYetefceÙeeW keâe efJekeâeme ÙeLee-YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegâC[uehegj (veeueboe-efyenej) ceW ‘vebÅeeJele&
cenue’ veecekeâ leerLe& efvecee&Ce, YeieJeeve heg<heobleveeLe keâer pevceYetefce keâekeâvoer leerLe& (efvekeâš ieesjKehegj-G.Øe.) keâe
efJekeâeme, YeieJeeve heeÕe&veeLe kesâJeue%eeveYetefce DeefnÛÚ$e leerLe& hej leerme Ûeewyeermeer cebefoj, nefmleveehegj ceW pecyetÉerhe
mLeue hej YeieJeeve MeebefleveeLe-kegbâLegveeLe-DejnveeLe keâer 31 hegâš Gòegbie Ke[dieemeve Øeeflecee efvecee&Ce keâer ØesjCee,
ceebieerlegbieer ceW efvecee&CeeOeerve 108 hegâš Gòebgbie YeieJeeve $e+<eYeosJe keâer efJeMeeue Øeeflecee FlÙeeefo~
ceneslmeJe ØesjCee-hebÛeJe<eeaÙe pecyetÉerhe ceneceneslmeJe, YeieJeeve $e+<eYeosJe Debleje&°^erÙe efveJee&Ce
ceneceneslmeJe, DeÙeesOÙee ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe cenekegbâYe cemlekeâeefYe<eskeâ, kegâC[uehegj ceneslmeJe,
YeieJeeve heeÕe&veeLe pevcekeâuÙeeCekeâ le=leerÙe menœeeefyo ceneslmeJe FlÙeeefo~ efJeMes<e™he mes 21 efomecyej
2008 keâes pecyetÉerhe mLeue hej efJeÕeMeebefle DeeEnmee meccesueve keâe DeeÙeespeve ngDee, efpemekeâe
GodIeešve Yeejle keâer je°^heefle ßeerceleer ØeefleYee osJeerefmebn heešerue Éeje efkeâÙee ieÙee~
Mew#eefCekeâ ØesjCee-‘pewve ieefCele Deewj ef$eueeskeâ efJe%eeve’ hej Debleje&°^erÙe mebiees‰er, je°^erÙe
kegâueheefle meccesueve, Feflenemekeâej meccesueve, vÙeeÙeeOeerMe meccesueve SJeb DevÙe Deveskeâ je°^erÙe-Debleje&°^erÙe
mlej kesâ mesefceveej Deeefo~
jLe ØeJele&ve ØesjCee-pecyetÉerhe %eevepÙeesefle (1982 mes 1985), meceJemejCe ßeerefJenej
(1998 mes 2002), ceneJeerj pÙeesefle (2003-2004) keâe Yeejle YeüceCe~
Fme Øekeâej efvelÙe vetleve YeeJeveeDeeW keâer peveveer hetpÙe ceeleepeer efÛejkeâeue lekeâ Fme JemegOee keâes
megMeesefYele keâjleer jnW, Ùener cebieue keâecevee nw~

—heer"eOeerMe #eguuekeâ ceesleermeeiej
efJeiele 50 Je<eeX kesâ Devleie&le cegefve-DeeefÙe&keâe, #eguuekeâ-#egefuuekeâeDeeW keâer mebKÙee ceW 100
iegveer Je=efæ ngF& nw~ peyeefkeâ efJeiele 50 Je<eeX mes ner Fme pevekeâuÙeeCeer mebÙece keâer meefueue Jeeefnveer
keâes eflejesefnle keâjves keâe YeeieerjLe ØeÙelve efkeâÙee ieÙee efkeâvleg Gve cenevegYeeJeeW keâes Demeheâuelee ner
neLe ueieer~
ieg™Ceebieg® Ûeeefj$eÛe›eâJeleea DeeÛeeÙe&ßeer Meebeflemeeiej peer cenejepe kesâ pevcekeâeue mes ner
Gvekeâe Yeer pevce nes ieÙee Lee~ efpevneWves Jeerlejeieer mebleeW kesâ efJe<eÙe ceW efJeiele 50 Je<eeX mes yengle
kegâÚ ÙeÉe-leÉe efueKee Je keâne leLee Deepe Yeer Jener jeie Deueehe jns nQ efkeâvleg Gvekeâer Deeiece
efJe®æ JeeCeer Je uesKeveer efoiecyej meeOeg mebmLee keâe yeeue Yeer yeebkeâe veneR keâj mekeâer~ ØelÙegle Skeâ
mes yeÌ{keâj Skeâ %eeve Je OÙeeve ceW ueJeueerve jnves Jeeues meeOeg Je meeefOJeÙeeB Yeejle-Yet hej
DeJeleefjle neskeâj mebÙece ceeie& keâer ëe==BKeuee keâes cepeyetle Je oerIe&keâeÙe yevee jns nQ~
GvneR ceW mes Skeâ nQ hetpÙe ieefCeveer DeeefÙe&keâejlve ßeer %eeveceleer ceeleepeer, efpevneWves meved 1953
ceW mebÙece ceeie& ceW ØeefJe° nesles ner ÛegveewefleÙeeW keâe meecevee keâjvee ØeejbYe keâj efoÙee~ Deeiece kesâ
heefjØes#Ùe ceW DeefJejue uesKeveer Ûeueekeâj osMe kesâ keâesves-keâesves ceW %eeve iebiee keâe Meerleue SJeb megceOegj
peue hengBÛee efoÙee~ yeeuekeâ, Je=æ, peJeeve, efJeÉeve, mebieerle%e meyekesâ efueS efoÙee~ ÛeejeW DevegÙeesieeW
ceW mes efkeâmeer keâes Yeer keâce Ùee DeefOekeâ cenlJe veneR efoÙee~ hetpeve kesâ #es$e ceW lees ceeleepeer ves ›eâebefle
GlheVe keâj oer~ Ùener keâejCe nw efkeâ efJeiele 10-15 Je<eeX mes efJeOeeve keâjeves Jeeues efJeÉeveeW Je
mebieerlekeâejeW keâer meceepe ceW Yeejer keâceer Øeleerle nes jner nw~
keâeÙe& yeleeves JeeueeW keâes osjer nes mekeâleer nw efkeâvleg Gmekeâer hetefle& keâjves ceW ceeleepeer ves osjer veneR
keâer~ Ùen ‘cegefveÛeÙee&’ «ebLe ner ueerefpeS~ keânves JeeueeW ves lees ome-heeBÛe yeej efveJesove keâjkesâ Ùee
efueKeves JeeueeW ves Ûeej-Dee" yeej he$e efueKekeâj Deheves ceveesYeeJeeW keâes hetpÙe ceeleepeer kesâ mece#e
jKekeâj Dehevee keâle&JÙe hetje keâj efoÙee efkeâ-‘‘ceeleepeer, Øeefle›eâceCe hee" keâe DeLe& nceW mecePe ceW veneR
Deelee~ Fmekeâe Deehe efnvoer heÅeevegJeeo keâj oerefpeS~ Deehekeâe nce ueesieeW hej yeÌ[e Ghekeâej nesiee~’’
efheâj ceeleepeer keâes keâneB Ûewve, Meejerefjkeâ mJemLelee ve nesles ngS Yeer Deheveer keâuece keâes metKeves veneR oer~
ØeejbYe keâj efoÙee ‘Øeefle›eâceCe keâe efnvoer heÅeevegJeeo’, ve kesâJeue ØeejbYe keâj efoÙee Deefheleg MeerIeÇ ner keâeÙe&
hetCe& Yeer keâj efoÙee~ Deye efkeâmeer mes hetÚves keâer DeeJeMÙekeâlee MeeÙeo veneR heÌ[sieer efkeâ nce pees heÌ{ jns nQ
Fmekeâe keäÙee DeLe& nw~ Fme hegmlekeâ ceW meye kegâÚ mhe° keâj efoÙee ieÙee nw~
Fme ke=âefle keâe le=leerÙe mebmkeâjCe ØekeâeefMele nes jne nw~ Fmemes cegPes DeleerJe ØemeVelee nw~

( 23 )

( 24 )

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve-mebef#ehle heefjÛeÙe

Jeerj %eeveesoÙe ieÇvLeceeuee kesâ menÙeesieer

-heer"eOeerMe #eguuekeâ ceesleermeeiej
efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve keâer mLeehevee hetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer
ceeleepeer keâer ØesjCee mes meved 1972 ceW jepeOeeveer efouueer ceW ngF& Leer~ mebmLeeve keâe cegKÙe
keâeÙee&ueÙe meved 1974 ceW nefmleveehegj cesW ØeejbYe ngDee~ Fme mebmLeeve kesâ Devleie&le Deveskeâ
ieefleefJeefOeÙeeB nefmleveehegj ceW leLee DevÙe$e Ûeue jner nQ1. meved 1972 mes Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee kesâ Devleie&le ueeKeeW «ebLe ØekeâeefMele nes jns nQ~
2. meved 1974 mes Fme mebmLeeve kesâ cegKehe$e kesâ ™he ceW ‘mecÙei%eeve’ efnvoer ceeefmekeâ
heef$ekeâe keâe efvejblej ØekeâeMeve nes jne nw~
3. meved 1974 mes 1985 lekeâ nefmleveehegj ceW pecyetÉerhe jÛevee keâe efvecee&Ce keâeÙe& ngDee~
4. meved 1974 mes Deye lekeâ pecyetÉerhe jÛevee kesâ Deefleefjòeâ Deveskeâ efpevecebefojeW keâe
efvecee&Ce ngDee nw-keâceue cebefoj, leerve cetefle& cebefoj, OÙeeve cebefoj, MeebefleveeLe cebefoj, JeemeghetpÙe
cebefoj, Ô cebefoj, menœeketâš cebefoj, efJeÅeceeve yeerme leerLeËkeâj cebefoj, DeeefoveeLe cebefoj, De°eheo
cebefoj, $e+<eYeosJe keâerefle&mlebYe, mJeefCe&ce lesjnÉerhe jÛevee SJeb veJe«enMeebefle efpevecebefoj~
5. pecyetÉerhe hegmlekeâeueÙe efpemeceW ueieYeie 15000 «ebLe meb«enerle nQ~
6. Ceceeskeâej ceneceb$e yeQkeâ efpemeceW YeòeâeW Éeje efueKekeâj Yespes ieÙes keâjesÌ[eW Ceceeskeâej ceb$e
pecee efkeâÙes peeles nQ~
7. meceÙe-meceÙe hej efMe#eCe-ØeefMe#eCe efMeefJejeW leLee mebieesef‰ÙeeW kesâ DeeÙeespeve efkeâÙes peeles nQ~
8. Ùeeef$eÙeeW kesâ Megæ Yeespeve kesâ efueS jepee ßesÙeebme YeespeveeueÙe keâe mebÛeeueve~
9. Ùeeef$eÙeeW kesâ "njves kesâ efueS DeeOegefvekeâ megefJeOeeÙegòeâ [eruekeäme heäuewšdme Jeeueer keâF&
Oece&MeeueeDeeW leLee keâesef"ÙeeW SJeb yebieueeW keâe efvecee&Ce efkeâÙee ieÙee nw~
10. pecyetÉerhe heefj›eâcee kesâ efueS veewkeâe efJenej, SsjeJele neLeer leLee ceveesjbpeve nsleg efceveer
š^sve, Petues Deeefo nQ~
11. %eeveceleer keâuee cebefojced ceW nefmleveehegj kesâ ØeeÛeerve Fefleneme mes mebbyebefOele PeeBefkeâÙeeB nQ~
12. leerLeËkeâj pevceYetefceÙeeW keâer Jebovee SJeb Oeeefce&keâ efheâuceeW keâe ØeoMe&ve keâjves Jeeues
efLeÙesšj mes meceefvJele nerjkeâ peÙebleer SkeämeØesme~
efouueer, cesj", cegpeheäheâjveiej, nefjÉej, PeeBmeer, eflepeeje Deeefo mes pecyetÉerhe mLeue lekeâ
Deeves kesâ efueS efove Yej yemeW efceueleer jnleer nQ~
efo. pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve kesâ Devleie&le YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegâC[uehegj
(veeueboe) efyenej ceW YeJÙe vebÅeeJele& cenue leerLe& leLee ØeÙeeie-Fueeneyeeo (G.Øe.) ceW efveefce&le
leerLeËkeâj $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& keâe Yeer mebÛeeueve neslee nw~
pecyetÉerhe SJeb DevÙe jÛeveeDeeW kesâ oMe&ve nsleg nefmleveehegj heOeejkeâj DeeOÙeeeflcekeâ SJeb
Meejerefjkeâ megKe keâer Øeeefhle keâjW~

efoiecyej pewve ef$e}eskeâ MeesOe mebmLeeve kesâ Devleie&le ‘‘Jeerj %eeveesoÙe ieÇvLecee}e’’ keâer
mLeehevee meved 1972 ceW ngF&~ leye mes Deye lekeâ }eKeeW keâer mebKÙee ceW ieÇvLeeW keâe heÇkeâeMeve nes Ûegkeâe nw
Deewj efvejvlej nes jne nw~ ieÇbLecee}e mes hee"keâeW keâes ieÇvLe keâce keâercele ceW heÇehle nes mekeWâ, Fme o=eq<š mes
ieÇvLecee}e ceW Skeâ mebj#ekeâ Ùeespevee Deiemle meved 1990 mes heÇejbYe keâer ieF& nw~ Fme Ùeespevee kesâ
Devleie&le efvecve cenevegYeeJe Deye lekeâ mebj#ekeâ yevekeâj Dehevee menÙeesie heÇoeve keâj Ûegkesâ nQ~

efMejesceefCe mebj#ekeâ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.

ßeerceleer efvece&}e pewve Oe.he. mJe. ßeer heÇsceÛevoÇ pewve, lelheg$e heÇoerhe kegâceej pewve, Keejer yeeJe}er,
efouueer-6~
ßeerceleer megceve pewve Oe.he. ßeer efoeqiJepeÙe eEmen pewve, Fboewj~
ßeer ceneJeerj heÇmeeo pewve mebIeheefle, peer-19, meeTLe SkeämešsvMeve, veF& efouueer~
ßeer censvõ heeue njsvõ kegâceej pewve, metjpece} efJenej, efouueer~
ßeerceleer ceesnveer pewve Oe.he. ßeer megveer} pewve, heÇerle efJenej, efouueer~
ßeer osJesvoÇ kegâceej pewve (Oee™nsÌ[e Jee}s) iegÌ[ieeBJe (nefj.)~
ßeerceleer Meejoe jeveer pewve Oe.he. mJe. efjKeyeÛebo pewve, yeengyeueer SvkeäuesJe, efouueer-92~
[e@. osJesvõ kegâceej pewve, Yeesheeue (ce.Øe.)
ßeerceleer mebieerlee pewve Oe.he. ßeer mebpeerJe kegâceej pewve, Mesjkeâesš (efyepeveewj) G.Øe.
ßeer Deefveue kegâceej pewve, oefjÙeeiebpe, efouueer
ßeer yeer.[er. ceoveeFkeâ, cegcyeF&
ßeer Oevekegâceej pewve, yeengyeueer SvkeäuesJe, efouueer-92~
ßeer efpelesvõ kegâceej pewve SJeb ßeerceleer megveerlee pewve keâesšefÌ[Ùee, heäueesefj[e, Ùet.Sme.S.
ßeerceleer efJeceuee osJeer pewve Oe.he. ßeer DeesceØekeâeMe pewve, mJeeefuekeâ veiej, nefjÉej (GòejeKeb[)~
ßeer Deefcele pewve SJeb mebYeJe pewve megheg$e ßeerceleer Deveerlee pewve Oe.he. ßeer cetueÛebo pewve heešveer,
efomehegj (keâece™he) Deemeece~
ßeerceleer Deefpele kegâceejer pewve Oe.he. ßeer censvõ kegâceej pewve, Deesyesoguueeiebpe (jeÙemesve) ce.Øe.~

hejce mebj#ekeâ
1.
2.

ßeer ceeBieer}e} yeeyet}e} heneÌ[s, nwojeyeeo (DeevOeÇ heÇosMe)~
[e@. heÇkeâeMeÛevoÇ pewve, 792 efJeJeskeâevebohegjer, efmeefJe} }eFve, meerleehegj (G.heÇ.)~

( 25 )

3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.

ßeer megcele heÇkeâeMe pewve, ieppet keâšje, Meenoje, efouueer~
ßeer megveer} kegâceej pewve, Éeje-megveer} šwkeämešeF&ume, mejOevee (cesj") G.heÇ.~
ßeer heÇkeâeMe Ûebo Decees}keâ Ûebo pewve meje&Heâ, meveeJeo (ce.heÇ.)~
ßeer heÇÅegcve kegâceej peJesjer, jeskeâefÌ[Ùee}sve, yeesjerJe}er (Jesmš) cegbyeF&~
ßeerceleer Ge|ce}e osJeer Oe.he. ßeer keâevleer heÇmeeo pewve, $e+<eYe efJenej, efouueer~
ßeerceleer G<ee pewve Oe.he. ßeer efJece} heÇmeeo pewve, $e+<eYe efJenej, efouueer~
ßeer Deevevo heÇkeâeMe pewve (meewjce Jee}s) , ieebOeerveiej, efouueer~
ßeerceleer meefjlee pewve Oe.he. ßeer jepekegâceej pewve, efkeâoJeF& veiej, keâevehegj~
mJe. ßeerceleer kewâ}eMeJeleer Oe.he. ßeer kewâ}eMe Ûevõ pewve , leesheKeevee yeepeej, cesj"~
ßeer Yeevesvõ kegâceej pewve, Éeje-ßeer efJeÅee pewve, Yeiele eEmen ceeie&, peÙehegj~
ßeer heÇoerhe kegâceej Meeeqvle}e} efye}e}e, Devetheveiej, Fboewj, (ce.heÇ.)~
ßeer megjsMeÛebo heJeve kegâceej pewve, yeejeyebkeâer (G.Øe.)~
ßeer veLeceue heejmeceue pewve, keâuekeâòee-7~
ßeerceleer mJe. MeebleeyeeF& Oe.he. ßeer keâceueÛebo pewve, meveeJeo (ce.Øe.)~
ßeer ™heÛebo pewve keâšeefjÙee, efouueer
ßeer DeeMeg pewve, keâeuekeâe peer, veF& efouueer

GGGGG

( 26 )

efJe<eÙeeveg›eâceefCekeâe
›eâ. meb.

efJe<eÙe-ohe&Ce

he=‰ mebKÙee

(1) efvelÙeef›eâÙeeÙeW
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.

Ceceeskeâej ceb$e
cebieueeÛejCe
ÙeefleÙeeW kesâ cetueiegCe
DeeefÙe&keâeDeeW keâer DeeJeMÙekeâ ef›eâÙeeÙeW
Denesjeef$e kesâ ke=âeflekeâce&
#eguuekeâ, Ssuekeâ keâer DeeJeMÙekeâ ef›eâÙeeÙeW
ke=âeflekeâce& keâe ue#eCe
ke=âeflekeâce& ØeÙeesie efJeefOe/keâeÙeeslmeie& efJeefOe
}Ieg ke=âeflekeâce& efJeefOe/keâeÙeeslmeie& efJeefOe
efvelÙeef›eâÙeeÙeW
megØeYeelemlees$e
Jewjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe ØeejcYe efJeefOe
ieCeOejJeueÙe ceb$e
mJeeOÙeeÙe efve…eheve efJeefOe
efokeâdMegefæ keâye Deewj kewâmess keâjbs?
hetJee&Cn mJeeOÙeeÙe nsleg efokeâdMegefæ efJeefOe
keâeÙeeslmeie& keâe ue#eCe
keâeÙeeslmeie& keâye Deewj efkeâleves keâjvee?
owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCeced (Øeeke=âle)
owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe (efnvoer heÅeevegJeeo)
jeef$eÙeesieefve…eheve keâye Deewj kewâmes keâjW?
jeef$eÙeesieefve…ehevee ef›eâÙee
meeceeefÙekeâ keâye Deewj kewâmes?
Jevovee ÙeesiÙe cegõe
yew"keâj Yeer osJeJebovee keâjves keâe efJeOeeve
ÛewlÙeYeefòeâ ceW leerve Øeoef#eCee

1
1
1
2
2
3
3
5
8
9
10
12
15
16
16
16
17
17
18
18
48
48
50
52
52
52

( 27 )

›eâ. meb.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.

efJe<eÙe-ohe&Ce
DeLe „e<škeâ mlees$e
F&Ùee&heLeMegefæ
osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)
osJeJebovee (meeceeefÙekeâ) (heÅeevegJeeo)
iegJee&Jeueer
Ûelege|oiJevovee
ieg®Jebovee keâye Deewj kewâmes?
DeeÛeeÙe& Jebovee
DeefYe<eskeâ Jebovee keâye Deewj kewâmes keâjW?
DeefYe<eskeâJebovee ef›eâÙee
hetJee&Cn mJeeOÙeeÙe keâye Deewj kewâmes keâjW?
efmeæeble «ebLe keâewve-keâewve mes nQ?
mJeeOÙeeÙe ceW YeefòeâÙeeB
heewJee&efCnkeâ mJeeOÙeeÙe ØeejcYe efJeefOe
mJeeOÙeeÙe efve…eheve efJeefOe
DehejeefCnkeâ mJeeOÙeeÙe nsleg efokeâdMegefæ
DeenejÛeÙee& keâye Deewj kewâmes?
veJeOee Yeefòeâ
ØelÙeeKÙeeve efJemepe&ve efJeefOe
ØelÙeeKÙeeve «enCe efJeefOe
ieg® kesâ heeme ØelÙeeKÙeeve «enCe efJeefOe
ieesÛeej Øeefle›eâceCe keâye Deewj kewâmes keâjW?
ceOÙeevn osJeJebovee
DeeÛeeÙe& Jebovee
DehejeefCnkeâ mJeeOÙeeÙe efJeefOe
hetJe&jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe nsleg efokeâdMegefæ
owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe keâye keâjW?
DeeÛeeÙe& Jebovee
jeef$eÙeesie Øeefle…ehevee keâye Deewj kewâmes keâjW?
jeef$eÙeesie Øeefle…ehevee efJeefOe

( 28 )

he=‰ mebKÙee
53
54
58
58
75
75
76
77
80
81
85
86
86
86
90
91
91
91
92
93
93
96
97
97
99
102
102
103
106
106

›eâ. meb.
57.
58.
59.

efJe<eÙe-ohe&Ce

Dehejeefvnkeâ osJeJebovee efJeefOe
hetJe&jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe keâye keâjW?
hetJe&jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe efJeefOe
Fefle efvelÙeef›eâÙeeÙeW

he=‰ mebKÙee
109
109
109

(2) vewefceefòekeâ ef›eâÙeeÙeW (heJe&ÛeÙee&)
60 .
61.
62.
63.
64.
65.
66.
67 .
68.
69.
70.
71.
72.
73.
74.
75.
76.
77.
78.
79.
80.
81.
82.
83.

Ûelego&Meer ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
Ûelego&Meer ef›eâÙee efJeefOe
efÉleerÙe Ûelego&Meer ef›eâÙee efJeefOe
heeef#ekeâer ef›eâÙee keâye keâjW?
heeef#ekeâer ef›eâÙee efJeefOe
De„ceer ef›eâÙee kewâmes keâjW?
De„ceer heJe& ef›eâÙee
eqmeæ Jebovee kewâmes keâjW?
efmeæ Øeeflecee Jebovee ef›eâÙee
efpeve Øeeflecee Jebovee ef›eâÙee
DehetJe& ÛewlÙe Jebovee keâye Deewj kewâmes?
DehetJe& ÛewlÙeJebovee De„ceer ef›eâÙee
heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe keâye Deewj kewâmes keâjW?
heeef#ekeâeefo-Øeefle›eâceCeced
heeef#ekeâeefo Øeefle›eâceCe (efnvoer heÅeevegJeeo)
ßeglehebÛeceer ef›eâÙee efJeefOe
ßeeJekeâeW keâer ßeglehebÛeceer ef›eâÙee
efmeæeble «ebLe JeeÛevee ef›eâÙee
DeeÛeej «ebLe JeeÛevee ef›eâÙee
mebvÙeeme ØeejcYe keâer ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
mebvÙeeme «enCe ef›eâÙee
#ehekeâ kesâ heeme mJeeOÙeeÙe «enCe ef›eâÙee
De„eefvnkeâ ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
De„eefvnkeâ Ùee veboerÕej ef›eâÙee

110
110
111
112
112
112
112
144
145
145
145
145
146
150
150
259
263
263
264
264
265
265
266
266

( 29 )

›eâ. meb.
84.
85.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
105.
106.
107.
108.

efJe<eÙe-ohe&Ce

( 30 )

he=‰ mebKÙee

DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee
cebieueieesÛej ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
cebieueieesÛej ceOÙeevn osJeJebovee ef›eâÙee
cebieueieesÛej ØelÙeeKÙeeve ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjbs?
cebieueieesÛej ØelÙeeKÙeeve ef›eâÙee
Je<ee&Ùeesie «enCe keâye Deewj kewâmes keâjW?
Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee
Je<ee&Ùeesie efve…eheve keâye Deewj kewâmes keâjW?
Je<ee&Ùeesie efve…eheve ef›eâÙee
JeerjefveJee&Ce ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjbs?
JeerjefveJee&Ce ef›eâÙee
heebÛe keâuÙeeCekeâeW ceW ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes?
hebÛekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee
ßeer Je=<eYeosJe efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee
efveJee&Ce#es$eJebovee ef›eâÙee (ueIeg)
DeeÛeeÙe& kesâ Mejerj keâer Jebovee ef›eâÙee
efve<eÅeeJebovee ef›eâÙee
efpeveefyecye Øeefle…e ceW keâewve-meer YeefòeâÙeeB keâye Deewj kewâmes?
Ûeue-DeÛeue efpeveefyecye Øeefle…e ef›eâÙee
Ûeue efpeveØeeflecee keâer DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee
DeÛeue efpeveØeeflecee keâer DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee
ØeefleceeÙeesieOeejer cegefve keâer Jebovee keâye, keâewve Deewj kewâmes keâjW?
ØeefleceeÙeesieOeejer cegefve keâer Jebovee ef›eâÙee
cegefve kesâMeueeWÛe kesâ meceÙe keâewve-meer Yeefòeâ keâjW?
kesâMeueeWÛe ØeejcYe-meceeheve ef›eâÙee
Fefle vewefceefòekeâ ef›eâÙeeÙeW (heJe&ÛeÙee&)

279
279
280
281
281
282
283
301
302
302
302
310
311
311
329
334
335
336
336
337
337
338
338
338
338

(3) megØeYeelemlees$eeefo
109. DeLe meJe&oes<eØeeÙeef§eòeefJeefOe:
110. keâuÙeeCeeueesÛevee (Øeeke=âle)

339
340

›eâ. meb.
111.
112.
113.
114.
115.
116.
117.
118.
119.
120.
121.
122.
123.

efJe<eÙe-ohe&Ce

he=‰ mebKÙee

keâuÙeeCeeueesÛevee (efnvoer heÅeevegJeeo)
meesuenkeâejCe heJe&
<ees[MekeâejCeheJe& ef›eâÙee
oMeue#eCeheJe& ef›eâÙee
hebÛeces®Jebovee ef›eâÙee
pecyetÉerheJebovee ef›eâÙee
megoMe&veces®Jebovee ef›eâÙee
leerLeËkeâj pevceYetefce Yeefòeâ
oer#ee efJeefOe
mejmJeleer mlees$e
Ûeeefj$eÛe›eâJeleea DeeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej mlegefle
DeeÛeeÙe&ßeer Jeerjmeeiej mlegefle
ØeMeefmle
Fefle megØeYeeòemlees$eeefo

340
348
348
354
358
366
372
373
376
389
390
391
392

ye=nod mebmke=âle YeefòeâÙeeB
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.

keâewve-meer YeefòeâÙeeB
F&Ùee&heLe Megefæ
efmeæ Yeefòeâ
ßegleYeefòeâ
Ûeeefj$e Yeefòeâ
Ùeessefie Yeefòeâ
DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
Ûeewyeerme leerLeËkeâj Yeefòeâ
hebÛeceneieg® Yeefòeâ
ÛewlÙe Yeefòeâ
efveJee&Ce Yeefòeâ
veboerÕej Yeefòeâ
JeerjYeefòeâ
MeebefleYeefòeâ
meceeefOeYeefòeâ

he=‰
54
113,
116
122,
106,
244,
44
277,
64
303
266
40
136
141

153
156
206, 283
260
299

( 31 )

›eâ. meb.

efJe<eÙe-ohe&Ce

( 32 )

he=‰ mebKÙee

Øeeke=âle YeefkeäÙeeB
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

keâewve-meer YeefòeâÙeeB
efmeæ Yeefòeâ
ßegle Yeefòeâ
Ûeeefj$e Yeefòeâ
Ùeesefie Yeefòeâ
DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
leerLeËkeâj Yeefòeâ
hebÛeieg® Yeefòeâ
efveJee&Ce Yeefòeâ

312
315
317
319
249
8
71
323

ueIeg YeefòeâÙeeB
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.

keâewve-meer YeefòeâÙeeB
ueIeg efmeæ Yeefòeâ
ueIeg ßegle Yeefòeâ
ueIeg Ûeeefj$e Yeefòeâ
ueIeg Ùeesefie Yeefòeâ
ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
ueIeg ÛewlÙe Yeefòeâ
ueIeg hebÛeieg® Yeefòeâ
ueIeg efveJee&Ce Yeefòeâ
ueIeg Meebefle Yeefòeâ
ueIeg meceeefOe Yeefòeâ

77, 81, 97
13, 78, 87, 98
330, 331
48, 94
14, 79, 99
82, 288
83
332
84, 332
85, 333

YeefòeâÙeeW kesâ #eshekeâ Mueeskeâ
1.
2.
3.
4.

keâewve-meer YeefòeâÙeeB
ßegleYeefòeâ kesâ #eshekeâ
DeeÛeeÙe& Yeefòeâ kesâ #eshekeâ
efveJee&Ce Yeefòeâ kesâ #eshekeâ
veboerÕej Yeefòeâ kesâ #eshekeâ

330
261
308
275

›eâ. meb.
5.
6.
7.

efJe<eÙe-ohe&Ce

he=‰ mebKÙee
280
140, 332
333

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

ÛewlÙe Yeefòeâ kesâ #eshekeâ
Mebeefle Yeefòeâ kesâ #eshekeâ
meceeefOe Yeefòeâ kesâ #eshekeâ
mJeÙebYetmlees$e
Je=<eYeefpevemlegefle
Deefpeleefpevemlegefle
mebYeJeefpevemlegefle
DeefYeveboveefpevemlegefle
megceefleefpevemlegefle
he©eØeYeefpevemlegefle
megheeÕe&efpevemlegefle
ÛebõØeYeefpevemlegefle

1.
2.
3.
4.
5.
6.

meeceeefÙekeâ ob[keâ
LeesmmeeefcemleJe
ueIeg meeceeefÙekeâ ob[keâ
ueIeg Leesmmeeefce
DeeÛeeÙe&Jebovee kesâ Ûeej Øekeâej
mJeeOÙeeÙe ØeejcYe efJeefOe kesâ leerve Øekeâej

7
8
10
11
76, 97, 103, 150
12, 86, 99

GGGGG

286
287
291
292
294
295
296
297

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(1)

G
Ô vece: efmeæsYÙe:

cegefveÛeÙee&
Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~
-Deveg°ghed ÚboefmeæeVelJeen&le§eeefhe mevceefleb ùefo OeejÙes~ ßegleosJeeR cegveervõeb§e, Jebos mep%eeveueyOeÙes~~1~~
ßeer MeebeflemeeiejeÛeeÙeË, Ûeeefj$eÛe›eâJeefle&veced~ ieg™Ceeb ieg®ceer[sÓnb, ieg®YekeälÙee efvejblejced ~~2~~
ßeer JeerjmeeiejeÛeeÙeË, ieg®osJeb veceecÙenb~ ÙelØemeeoeefòeleer<ee&efce, IeesjmebmeejJeeefjefOeced ~~3~~
YesoeYesoef$ejlveeveeb, ÙeeJelhetefle&ve& ces YeJesled~ $eÙeesoMeef›eâÙeeb leeJeled, YeeJeÙeeefce cegngceg&ngŠ~~4~~
DeeJeMÙekeâef›eâÙeeMegæŸew, yeesefOemeceeefOeefmeæÙes~ JeCÙe&le DeeveghetJÙexÙeb, cegefveÛeÙee&efJeefOece&Ùee1~~5~~
ÙeefleÙeeW kesâ cetueiegCehebÛeÙecenJJeÙeeFb, meefceoerDees hebÛe efpeCeJe®eföªe~ hebÛesefJebefoÙejesne Úefhhe Ùe DeeJeemeÙee ueesÛees~~2~~
DeeÛesuekeâceCneCeb efKeefomeÙeCeceobleIebmeCeb ÛesJe~ ef"efoYeesÙeCesÙeYeòeb cetueiegCee DeªJeermee og2~~3~~
DeLe&-heeBÛe cene›ele, heeBÛe meefceefle, heeBÛe FefvõÙe efvejesOe, Ún DeeJeMÙekeâ, ueesÛe, DeeÛesuekeäÙe,
Demveeve, ef#eefleMeÙeve, DeobleOeeJeve, efmLeefleYeespeve Deewj SkeâYeòeâ Ùes DeªeF&me cetueiegCe ßeer efpevesvõosJe
ves cegefveÙeeW kesâ efueS keâns nQ~
ÙeneB ßeceCe, Ùeefle, cegefve, meeOeg Deewj Deveieej Ùes meye heÙee&ÙeJeeÛeer veece nQ~ Fve MeyoeW mes
efoiecyej cegefve efJeJeef#ele nQ~ Fvekesâ leerve Yeso nesles nQ-DeeÛeeÙe&, GheeOÙeeÙe Deewj meeOeg~ Fve meYeer kesâ Ùes
DeªeF&me cetueiegCe nesles ner nQ leLee DeeÛeeÙe& Deewj GheeOÙeeÙe kesâ 36 Deewj 25 Yeer cetueiegCe ceeves nQ pees
efkeâ Gvekesâ efJeMes<e iegCe nQ~
1. ieefCeveer %eeveceleer ke=âle~ 2. cetueeÛeej ieeLee 2-3~

(2)

cegefveÛeÙee&

GòejiegCe-yeejn lehe Deewj yeeFme hejer<en Ùes ÛeeQleerme Gòej iegCe ceeves ieÙes nQ~
ÙeneB ‘cegefveÛeÙee&’ «ebLe ceW cetueiegCeeW kesâ Devleie&le pees Ún DeeJeMÙekeâ ef›eâÙeeSb nQ Gvekesâ ØeÙeesie keâer
efJeefOe keâe ner JeCe&ve nw~
DeeefÙe&keâeDeeW keâer DeeJeMÙekeâ ef›eâÙeeÙeWSmees DeppeeCeb efhe De meeceeÛeejes peneefkeäKeDees hegJJeb~
meJJeefÿe Denesjòes efJeYeeefmeoJJees penepeesiieb 1~~183~~
cetueeÛeej «ebLe ceW hetJe& ceW pewmeer efJeefOe cegefveÙeeW kesâ efueS keâner ieÙeer nw Jewmeer ner Ùen meceeÛeejefJeefOe
DeeefÙe&keâeDeeW keâes Yeer mechetCe& Denesje$e ceW ÙeLeeÙeesiÙe keâjveer ÛeeefnS~
Devlej Flevee ner nw efkeâ ‘‘penepeesiieb-ÙeLeeÙeesiÙeb Deelceeveg™hees Je=#e-cetueeefojefnleŠ~ meJe&efmceVenesje$es
S<eesÓefhe meeceeÛeejes ÙeLeeÙeesiÙeceeefÙe&keâeCeeb DeeefÙe&keâeefYeJee& ØekeâšefÙeleJÙees efJeYeeJ
eefÙeleJÙees Jee ÙeLeeKÙeeleŠ
hetJe&efmceefVeefle~’’
Deheves Deveg™he-Je=#ecetue Deeefo ÙeesieeW mes jefnle hetJe&keâefLele meJe& ner meceeÛeej efJeefOe Denesje$e
ceW DeeefÙe&keâeDeeW keâes Yeer keâjveer ÛeeefnS~ cetueeÛeej keâer Fme ieeLee mes Deewj šerkeâe mes mhe° nw efkeâ
DeeefÙe&keâeDeeW kesâ efueS hetJe&keâefLele Jes ner DeªeF&me cetueiegCe nQ Deewj Jes ner ØelÙeeKÙeeve, mebmlej «enCe
Deeefo leLee Jes ner DeewefIekeâ Deewj heoefJeYeeefiekeâ meceeÛeej ceeves ieÙes nQ pees efkeâ cetueeÛeej ceW Ûeej
DeOÙeeÙeeW ceW ieeLee 186 lekeâ JeefCe&le nQ~ cee$e ‘‘ÙeLeeÙeesiÙe’’ heo mes šerkeâekeâej ßeer Jemeg vebefo DeeÛeeÙe&
ves mhe° keâj efoÙee nw efkeâ DeeefÙe&keâeDeeW keâes Je=#ecetue, Deeleeheve, DeYeüeJekeâeMe Deewj ØeefleceeÙeesie Deeefo
GòejÙeesieeW keâes keâjves keâe efve<esOe nw~ Ùener keâejCe nw efkeâ DeeefÙe&keâeDeeW kesâ efueS he= Lekeâd oer#eeefJeefOe Ùee
he=Lekeâd ÛeÙee& Deewj ef›eâÙeeefJeefOe Deeefo keâe «ebLe veneR nw~
DeeÛesuekeäÙe cetueiegCe ceW DeeefÙe&keâeDeeW kesâ efueS oes meeÌ[er keâe efJeOeeve nw~ ÙeLeeheÙee&ÙepevÙe DemeceLe&lee kesâ keâejCe Deheves ieghleebieeW keâes {keâves nsleg DeeefÙe&keâeDeeW kesâ efueS oes JeŒe
(oes meeÌ[er) keâe efJeOeeve nw~2
DeeÛeeÙe&ßeer Jeerjmeeiej peer cenejepe keânles Les efkeâ DeeefÙe&keâeÙeW yew"keâj keâjhee$e ceW Deenej uesleer
nQ Deewj Skeâ meeÌ[er henveleer nQ~ Ùes oesveeW Yeer Fvekesâ cetueiegCe ner nQ~
DeeefÙe&keâeDeeW keâes oer#ee osles meceÙe GvnW DeªeF&me cetueiegCe efoÙes peeles nQ SJeb cegefveÙeeW keâer
oer#eeefJeefOe kesâ ner mebmkeâej efkeâÙes peeles nQ~ ÙeÅeefhe Ú"s iegCemLeeve ÙeesiÙe mebÙece ve nesves mes Fvekesâ heeBÛe
cene›ele GheÛeej mes keâns ieÙes nQ efheâj Yeer «ebLeeW ceW FvnW mebÙeeflekeâe, cene›eeflekeâe Deeef o heoeW mes keâne ieÙee
nw~ Ùener keâejCe nw efkeâ Fvekeâer veJeOeeYeefòeâ hetpee Deeefo Yeer cegefveÙeeW kesâ meceeve ner ceeveer ieF& nw~
Denesjeef$e kesâ ke=âeflekeâce&Ûeòeeefj heef[keäkeâceCes efkeâefoÙeccee efleefCCe neWefle mepPeeS~
hegJJeCns DeJejCns efkeâefoÙeccee Ûeesömee neWefle 3~~602~~
‘‘Ûeej Øeefle›eâceCe kesâ Deewj leerve mJeeOÙeeÙe kesâ Ssmes hetJee&Cn kesâ meele ke=âeflekeâce& Deewj Dehejevn kesâ
1. cetueeÛeej De. 4 iee. 183~ 2. ØeeÙeef§eòe «ebLe~ 3. cetueeÛeej~

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(3)

meele ke=âeflekeâce& Ssmes Ûeewon ke=âeflekeâce& nesles nQ~’’ DeLeJee heef§ece jeef$e1 ceW Øeefle›eâceCe kesâ Ûeej, mJeeOÙeeÙe
kesâ leerve Deewj Jebovee kesâ oes, metÙe& GoÙe nesves hej mJeeOÙeeÙe kesâ leerve Deewj ceOÙeevn Jeb ovee kesâ oes Fme
Øekeâej hetJee&Cn ke=âeflekeâce& kesâ Ùes Ûeewon ngS, Gmeer Øekeâej Dehejevn keâeue ceWs mJeeOÙeeÙe kesâ leerve,
Øeefle›eâceCe kesâ Ûeej, Jebovee kesâ oes, jeef$eÙeesie «enCe-efJemepe&ve ceW ÙeesieYeefòeâ kesâ oes Deewj hetJe& jeef$e ceW
mJeeOÙeeÙe kesâ leerve Fme Øekeâej Dehejeefvnkeâ ef›eâÙee ceW Ûeewon ke=âeflekeâce& nesles nQ~ Denes jeef$e kesâ kegâue
efceueekeâj DeªeF&me ke=âeflekeâce& nesles nQ~ ÙeneB hej ieeLee ceW Øeefle›eâceCe Deewj mJeeOÙeeÙe keâe «enCe
Gheue#eCe cee$e nw FmeefueS meYeer ef›eâÙeeÙeW FvneR ceW DevleYet&le nes peeleer nQ 2~’’
Deveieej Oecee&ce=le ceW Yeer keâne nwmJeeOÙeeÙes ÉeoMes°e <e[dJeboves°ew Øeefle›eâces~ keâeÙeeslmeiee& ÙeesieYeòeâew Éew Ûeenesje$eieesÛejeŠ3~~75~~
‘‘Ûeej yeej kesâ mJeeOÙeeÙe kesâ 12, ef$ekeâeue Jebovee kesâ 6, oes yeej kesâ Øeefle›eâceCe kesâ 8 Deewj
jeef$eÙeesie «enCe-efJemepe&ve ceW Ùeesie Yeefòeâ kesâ 2, Ssmes 28 keâeÙeeslmeie& meeOeg kesâ Denesj e$e efJe<eÙekeâ nesles
nQ~’’ Fvekeâe mhe°erkeâjCe Ùen nw efkeâef$ekeâeue osJeJebovee ceW ÛewlÙeYeefòeâ Deewj hebÛeieg®YeefòeâmebyebOeer oes-oes 2²3·6, owJeefmekeâ-jeef$ekeâ
Øeefle›eâceCe ceWs, efmeæ, Øeefle›eâceCe, efveef‰lekeâjCeJeerj Deewj ÛelegefJeËMeefle leerLeËkeâj Fve Ûeej Yeefòeâ mebyebOeer
Ûeej-Ûeej-4²2·8, hetJee&vn, Dehejevn, hetJe&jeef$ekeâ Deewj Dehejjeef$ekeâ Fve Ûeej keâeefuekeâ mJeeOÙeeÙe
ceW-mJeeOÙeeÙe kesâ ØeejcYe ceW ßegleYeefòeâ, DeeÛeeÙe&Yeefòeâ SJeb meceeefhle ceW ßegleYeefòeâ Ssmes leerve-leerve
YeefòeâmecyevOeer 4²3·12, jeef$eÙeesie Øeefle‰eheve ceW ÙeesefieYeefòeâ mecyevOeer Skeâ Deewj efve‰eheve ceW Skeâ
Ssmes 2, Fme lejn meye efceuekeâj 6±8±12±2·28 keâeÙeeslmeie& efkeâÙes peeles nQ~ Ùes keâeÙeeslmeie& efJeefOeJeled
efkeâÙes peeves mes ‘‘ke=âeflekeâce&’’ keânueeles nQ~
#eguuekeâ, Ssuekeâ keâer DeeJeMÙekeâ ef›eâÙeeÙeW Gefö°lÙeeieer #eguuekeâ, Ssuekeâ Deewj DevegceeflelÙeeieer omeJeeR ØeefleceeOeejer Glke=â° ßeeJekeâeW kesâ
efueS Yeer FvneR DeªeF&me keâeÙeeslmeie&™he ke=âeflekeâce& keâe efJeOeeve nw~ ÙeLeeJebovee ef$eleÙes keâeues, Øeefle›eâebles ÉÙeb leLee~ mJeeOÙeeÙeeveeb Ûeleg<kebâ Ûe, ÙeesefieYeefòeâÉÙeb hegveŠ~~
Glke=â°ßeeJekesâveecetŠ keâle&JÙee ÙelveleesÓvJenb~ <e[°ew ÉeoMe És Ûe, ›eâceMeesÓcet<eg YekeäleÙeŠ~~
ef$ekeâeue Jebovee ceW Ún, ØeeleŠkeâeue-meeÙeb keâeue oesveeW meceÙe kesâ Øeefle›eâceCe ceW Dee", Ûeej mJeeOÙeeÙe
ceW yeejn Deewj ÙeesefieYeefòeâ ceW oes Ssmeer 6±8±12±2·28 YeefòeâÙeeB keâeÙeeslmeie& meefnle ›eâce mes Glke=â° ßeeJekeâeW
keâes Øeefleefove ØeÙelvehetJe&keâ keâjvee ÛeeefnS~ Ùener ef›eâÙee #egefuuekeâeDeeW kesâ efueS Yeer mecePeveer ÛeeefnS~
ke=âeflekeâce& keâe ue#eCemeeceeefÙekeâmleJehetJe&keâkeâeÙeeslmeie&§elegefJeËMeeflemleJeheÙeËleŠke=âeflekeâcexlÙegÛÙeles 4~
‘‘meeceeefÙekeâ mleJehetJe&keâ keâeÙeeslmeie& keâjkesâ ÛelegefJeËMeeflemleJeheÙe&vle pees efJeefOe nw Gmes ke=âeflekeâce&
keânles nQ~’’
oesCeob leg peOeepeeob JeejmeeJeòecesJe Ùe~ Ûeogefmmejb eflemegefæb Ûe efkeâefoÙecceb heGbpeos 5~~603~~
1. heef§ece je$eew Øeefle›eâceCes~ ‘‘cetueeÛeej šerkeâe~’’ 2. cetueeÛeej ieeLee 602 keâer šerkeâe~
3. Deveieej Oecee&ce=le DeOÙeeÙe 8~ 4. cetueeÛeej ieeLeee 602 keâer šerkeâe~ 5. cetueeÛeej iee. 603~

(4)

cegefveÛeÙee&

‘‘ÙeLeepeele cegõeOeejer meeOeg ceveJeÛevekeâeÙe keâer Megefæ keâjkesâ oes ØeCeece, yeejn DeeJele& Deewj Ûeej
efMejesveeflehetJe&keâ ke=âeflekeâce& keâe ØeÙeesie keâjW~’’ DeLee&led efkeâmeer Yeer ef›eâÙee kesâ ØeÙeesie ceW henues Øeefle%ee keâjkesâ
Yetefce mheMe&™he hebÛeebie vecemkeâej efkeâÙee peelee nw, pewmes ‘‘DeLe heewJee&efCnkeâmJeeOÙeeÙeØeejbYeef›eâÙeeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË
YeeJehetpee-JeboveemleJemecesleb ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb’’ Ssmeer Øeefle%ee keâjkesâ hebÛeebie vecemkeâej
efkeâÙee peelee nw~ hegveŠ ‘‘Cecees DeefjnbleeCeb’’ mes ueskeâj ‘‘leeJekeâeueb heeJekeâcceb ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce’’
hee" yeesuee peelee nw Fmes meeceeefÙekeâ mleJe keânles nQ~ FmeceW ‘‘Cecees DeefjnbleeCeb’’ hee" ØeejbYe keâjles
meceÙe leerve DeeJele& keâjkesâ Skeâ efMejesveefle keâer peeleer nw, hegveŠ hee" hetje keâjkesâ leer ve DeeJele& Skeâ
efMejesveefle keâer peeleer nw~ efheâj keâeÙeeslmeie& keâjkesâ hebÛeebie ØeCeece efkeâÙee peelee nw hegveŠ ‘‘Leesmmeeefce’’
FlÙeeefo ÛelegefJeËMeefle mleJe kesâ ØeejbYe ceW leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ hee" hetje nesves hej leerve
DeeJele& Deewj Skeâ efMejesveefle nesleer nw~ Fme Øekeâej Øeefle%ee kesâ Devevlej ØeCeece Deewj keâeÙeeslmeie& kesâ
Devevlej ØeCeece, Ssmes oes ØeCeece ngS~ meeceeefÙekeâ oC[keâ kesâ Deeefo-Devle ceW Deewj Leesmmeeef ce mleJe kesâ
Deeefo-Devle ceW Ssmes leerve-leerve DeeJele& Ûeej yeej keâjves mes yeejn DeeJele& ngS leLee ØelÙesk eâ ceW Skeâ-Skeâ
efMejesveefle keâjves mes Ûeej efMejesveefle nes ieFË~
Fmeer efJeefOe keâes DeeÛeejmeej ceW mhe° efkeâÙee nw~ ÙeLeeef›eâÙeeÙeecemÙeeb JÙeglmeieË, YekeälesjmÙeeŠ keâjescÙenb~ efJe%eehÙesefle meceglLeeÙe ieg®mleJevehetJe&keâced ~~35~~
ke=âlJee keâjmejespeelecegkegâueeuebke=âleb efvepeb~ YeeueueerueemejŠ kegâÙee&l$ÙeeJeleeË efMejmees veefleced ~~36~~
DeeÅemÙe oC[keâmÙeeoew cebieueeosjÙeb ›eâceŠ~ leoblesÓhÙebieJÙeglmeie&Š keâeÙeexÓlemleoveblejced ~~37~~
kegâÙee&òeLewJe LeesmmeeceerlÙeeÅeeÙee&ÅevleÙeesjefhe~ FlÙeefmceved ÉeoMeeJelee&Š efMejesveefleÛeleg°Ùeced1 ~~38~~
Fve MueeskeâeW keâe hetje DeLe& Thej Dee Ûegkeâe nw DeleŠ ÙeneB hegveŠ veneR efoÙee nw~

1. DeeÛeejmeej «ebLe~

keâeÙeeslmeie& efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(5)

ke=âeflekeâce& ØeÙeesie efJeefOe/ keâeÙeeslmeie& efJeefOe
DeLe.....1 ef›eâÙeeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb.........Yeefòeâ2 keâeÙeeslmeieË keâjescÙenced ~
(Fme Øeefle%ee JeekeäÙe keâes yeesuekeâj mee°ebie Ùee hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj cegkegâefuele neLe
peesÌ[keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ cegòeâeMegefòeâ cegõe mes neLe peesÌ[keâj meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{W~)

meeceeefÙekeâ oC[keâ
Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb , Cecees uees S meJJe meent C eb ~ ~
Ûeòeeefj cebieueb-Deefjnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meeng cebieueb, kesâJeefue heCCeòees
Oeccees cebieueb~
Ûeòeeefj ueesiegòecee-Deefjnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng ueesiegòecee,
kesâJeefueheCCeòees Oeccees ueesiegòecee~
Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefce-Deefjnble mejCeb heJJeppeeefce, efmeæ mejCeb
heJJeppeeefce, meeng mejCeb heJJeppeeefce, kesâJeefue heCCeòees Oeccees mejCeb heJJeppeeefce~
DeºeFppeoerJeoesmecegösmeg heCCeejmekeâcceYetefcemeg peeJe DejnbleeCeb YeÙeJebleeCeb
DeLe..........1 ef›eâÙeeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb.........2
keâeÙeeslmeieË keâjescÙenced ~
(Fme Øeefle%ee JeekeäÙe keâes yeesuekeâj hebÛeebie vecemkeâej keâjW~ hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle
keâjkesâ meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{W~)
meeceeefÙekeâ oC[keâ- Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~
Ûeòeeefj cebieueb-Deefjnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meeng cebieueb, kesâJeefue heCCeòees Oeccees cebieueb~
Ûeòeeefj ueesiegòecee-Deefjnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng ueesiegòecee, kesâJeefueheCCeòees
Oeccees ueesiegòecee~
Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefce-Deefjnble mejCeb heJJeppeeefce, efmeæ mejCeb heJJeppeeefce, meeng
mejCeb heJJeppeeefce, kesâJeefueheCCeòees Oeccees mejCeb heJJeppeeefce~
{eF& Éerhe De® oes mecegõ iele, hevõn keâce&YetefceÙeeW ceW~
pees Den&le YeieJeble Deeefokeâj, leerLeËkeâj efpeve efpeleves nQ~~1~~
1. efpeme ef›eâÙee keâes keâjvee nes Gmekeâe GÛÛeejCe keâjW pewmes ‘‘veboerÕej heJe& ef›eâÙeeÙeeb~’’
2. efpeme Yeefòeâ keâes heÌ{vee nes Gmekeâe veece uesJeW-ÙeLee ‘‘efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË’’~

(6)

cegefveÛeÙee&

keâeÙeeslmeie& efJeefOe

DeeefoÙejeCeb eflelLeÙejeCeb efpeCeeCeb efpeCeesòeceeCeb kesâJeefueÙeeCeb, efmeæeCeb, yegæeCebb,
heefjefCeJJegoeCeb, DevleÙe[eCeb, heejÙe[eCeb, OecceeFefjÙeeCeb, OecceosefmeÙeeCeb,
OecceCeeÙeieeCeb, OecceJejÛeeGjbieÛekeäkeâJeóerCeb, osJeeefnosJeeCeb, CeeCeeCeb, obmeCeeCeb,
ÛeefjòeeCeb meoe keâjsefce efkeâefjÙecceb~
keâjsefce Yebles! meeceeFÙeb meJJemeeJeppepeesieb heÛÛekeäKeeefce peeJeppeerJeb efleefJensCe
ceCemee JeÛemee keâeSCe Ce keâjsefce Ce keâejsefce keâerjbleb efhe Ce meceCegceCeeefce~ lemme
Yebles! DeFÛeejb heÛÛekeäKeeefce efCeboeefce iejneefce DehheeCeb, peeJe DejnbleeCeb, YeÙeJebleeCeb,
heppegJeemeb keâjsefce leeJe keâeueb heeJekeâcceb ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~
(9 yeej ceneceb$e pehe)
(cegkegâefuele neLe peesÌ[s ngS ner leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ KeÌ[s-KeÌ[s efpevecegõe mes meòee&Fme
GÛÚdJeeme ceW veJe yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehe keâjW~ hegveŠ hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj cegòeâeMegefòeâ
cegõe mes neLe peesÌ[keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ ‘LeesmmeeefcemleJe’’ heÌ{W~)
Leesmmeeefce mleJe- Leesmmeeefce nb efpeCeJejs eflelLeÙejs kesâJeueer DeCebleefpeCes~

CejheJejueesÙeceefnS efJengÙejÙeceues cenhheCCes ~~1~~
leLee efpeveesòece kesâJeue%eeveer, efmeæ Megæ heefj efveJe=&leosJe~
hetpÙe Debleke=âle YeJeheejbiele, Oecee&ÛeeÙe& Oece& osMekeâ~~2~~
Oece& kesâ veeÙekeâ Oece&ßes‰, Ûelegjbie Ûe›eâJeleea ßeerceeved ~
ßeer osJeeefOeosJe De® oMe&ve, %eeve Ûeefjle iegCe ßes‰ ceneve~~3~~
keâ™B Jebovee ceQ ke=âeflekeâce&, efJeefOe mes {eF& Éerhe kesâ osJe~
efmeæ ÛewlÙe ieg®Yeefòeâ he"ve keâj, vecetB meoe yengYeefòeâ mecesle~~4~~
YeieJeved meeceeefÙekeâ keâjlee ntB, meye meeJeÅe Ùeesie lepe keâj~
ÙeeJeppeerJeve JeÛeve keâeÙe ceve, ef$ekeâjCe mes ve keâ™B ogŠKekeâj~~5~~
veneR keâjeTB veefnb DevegceesotB, ns YeieJeved ! DeefleÛeejeW keâes~
lÙeeie keâ™B efvebotB ientË, Deheves keâes cece Deelcee MegefÛe nes~~6~~
peye lekeâ YeieJeled Den&ösJe keâer, keâ™B Gheemevee nsefpeveosJe~
leye lekeâ heehekeâce& og§eeefjle, keâe ceQ lÙeeie keâ™B mJeÙecesJe~~7~~
(leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ 27 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej ceneceb$e pehe keâj hebÛeebie ecemkeâej
v
keâjW~)

Leesmmeeefce mleJe
mleJeve keâ™B efpeveJej leerLeËkeâj, kesâJeefue Deveble efpeve ØeYeg keâe~
cevegpe ueeskeâ mes hetpÙe keâce&jpe, ceue mes jefnle cenelceved keâe~~1~~

keâeÙeeslmeie& efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ueesÙemmegppeesÙeÙejs Oecceb eflelLebkeâjs efpeCes Jebos~
Dejnbles efkeâefòemmes ÛeGJeermeb ÛesJe kesâJeefueCees~~2~~
GmenceefpeÙeb Ûe Jebos mebYeJeceefYeCeboCeb Ûe megceFb Ûe~
heGcehhenb megheemeb efpeCeb Ûe Ûebohhenb Jebos~~3~~
megefJeefnb Ûe heghheâÙebleb meerÙeue mesÙeb Ûe Jeemeghegppeb Ûe~
efJeceueceCebleb YeÙeJeb Oecceb mebefleb Ûe Jevoeefce~~4~~
kegbâLegb Ûe efpeCeJeefjbob Dejb Ûe ceefuueb Ûe megJJeÙeb Ûe Ceefceb~
Jeboeefce efjªCesefceb len heemeb JeºceeCeb Ûe ~~5~~
SJeb ceS DeefYelLegDee efJengÙejÙeceuee henerCepejcejCee~
ÛeGJeermeb efhe efpeCeJeje eflelLeÙeje ces hemeerÙebleg~~6~~
efkeâefòeÙe JebefoÙe ceefnÙee Sos ueesieesòecee efpeCee efmeæe~
DeejesiieCeeCeueenb efobleg meceeefnb Ûe ces yeesefnb~~7~~
Ûebosefnb efCecceueÙeje DeeFÛÛesefnb DeefnÙehene meòee~
meeÙejefceJe iebYeerje efmeæe efmeefæb cece efomebleg~~8~~
ueeskeâesÅeeslekeâ Oece& leerLeËkeâj, ßeer efpeve keâe ceQ veceve keâ™B~
efpeve ÛeGJeerme DenËle leLee, kesâJeefue ieCe keâe iegCeieeve keâ™B~~2~~
$e+<eYe, Deefpele, mebYeJe, DeefYevevove, megceefleveeLe keâe keâj Jebove~
he©eØeYe efpeve ßeer megheeÕe& ØeYeg, ÛevõØeYe keâe keâ™B veceve~~3~~
megefJeefOe veeceOej heg<heoble, Meerleue ßesÙeebme efpeve meoe vecetB~
JeemeghetpÙe efpeve efJeceue Deveble, Oece& ØeYeg MeeefvleveeLe ØeCecetB~~4~~
efpeveJej kegâvLeg Dejn ceefuue ØeYeg, cegefvemeg›ele veefce keâes OÙeeTB~
Deefj° vesefce ØeYeg ßeer heejme, JeOe&ceeve heo efMej veeTB~~5~~
Fme efJeOe mebmlegle efJeOegle jpeesceue, peje cejCe mes jefnle efpevesMe~
ÛeewyeermeeW leerLeËkeâj efpeveJej, cegPe hej neW ØemeVe hejcesMe~~6~~
keâerefle&le Jebefole ceefnle ngS Ùes, ueeskeâesòece efpeve efmeæ ceneved ~
cegPekeâes oW DeejesiÙe%eeve De®, yeesefOe meceeefOe meoe iegCeKeeve~~7~~
Ûevõ efkeâjCe mes Yeer efvece&uelej, jefJe mes DeefOekeâ ØeYeeYeemJej~
meeiej mece iebYeerj efmeæieCe, cegPekeâes efmeæer oW megKekeâj~~8~~

(7)

(8)

cegefveÛeÙee&

keâeÙeeslmeie& efJeefOe

(hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Jebovee cegõe mes KeÌ[s-KeÌ[s ner efpeme Yeefòeâ keâer Øeefle%ee keâer
Leer Gme Yeefòeâ keâes heÌ{ keâj ieJeemeve mes yew"keâj Gme Yeefòeâ keâer DebÛeefuekeâe heÌ{W~ Ùen GheÙeg&òeâ ke=âeflekeâce&
efJeefOe meYeer YeefòeâÙeeW kesâ heÌ{ves ceW keâjveer ÛeeefnS, Ssmee efJeOeeve nw~
keâoeefÛeled KeÌ[s neskeâj ke=âeflekeâce& veneR keâjvee nes lees yew"keâj ner meejer efJeefOe keâjW~ Devlej Flevee ner
nw efkeâ yew"keâj ke=âeflekeâce& keâjves ceW 9 yeej ceneceb$e keâe peehÙe Ùeesiecegõe mes keâjvee neslee nw~ Fve cegõeDeeW keâe
JeCe&ve Deeies osJeJebovee kesâ hetJe& ceW efoÙee ieÙee nw~)

ueIeg ke=âeflekeâce& efJeefOe/keâeÙeeslmeie& efJeefOe
DeLe.............ef›eâÙeeÙeeb..............YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~µ
(Ùen Øeefle%ee keâjkesâ hebÛeeb ie vecemkeâej keâjW, hegveŠ leer ve DeeJele& Skeâ ef Mejesveef le keâjke
sâ meeceeefÙekeâ ob [keâ heÌ{W~)

meeceeefÙekeâ ob[keâ
Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~
Ûeòeeefj cebieueb-Deefjnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meeng cebieueb, kesâJeefueheCCeòees
Oeccees cebieueb~ Ûeòeeefj ueesiegòecee-Deefjnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng
ueesiegòecee, kesâJeefueheCCeòees Oeccees ueesiegòecee~ Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefce-Deefjnble
mejCeb heJJeppeeefce, efm eæ mejCeb heJJeppeeefc e, meeng mejCeb heJJeppeeef ce,
kesâJeefueheCCeòees Oeccees mejCeb heJJeppeeefce~ peeJe DejnbleeCeb YeÙeJebleeCeb heppegJeemeb
keâjsefce, leeJe keâeueb heeJe keâcceb ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~
(leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ pees Yeefòeâ heÌ{veer nes, Gmekeâe hee" keâjW~)

ueIeg keâeÙeeslmeie& efJeefOe
DeLe
ef›eâÙeeÙeeb
YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~
Ûeòeeefj cebieueb-Deefjnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meeng cebieueb, kesâJeefueheCCeòees Oeccees
cebieueb~ Ûeòeeefj ueesiegòecee-Deefjnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng ueesiegòecee, kesâJeefueheCCeòees
Oeccees ueesiegòecee~ Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefce-Deefjnble mejCeb heJJeppeeefce, efmeæ mejCeb heJJeppeeefce,
meeng mejCeb heJJeppeeefce, kesâJeefueheCCeòees Oeccees mejCeb heJJeppeeefce~
.............

..............

µ Ùen ueIeg meeceeefÙekeâ oC[keâ Deewj ueIeg Leesmmeeefce hee" Øeefle‰eefleuekeâ «ebLe ceW ueIeg YeefòeâÙeeW kesâ
hee" ceW GheueyOe ngDee nw DeleŠ ueIeg Yeefòeâ kesâ hee" ceW ueIeg meeceeefÙekeâ oC[keâ Deewj ueIeg LeesmmeeefcemleJe
keâj mekeâles nQ Ssmee peevee peelee nw~

efvelÙe ef›eâÙeeSB

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(9)

(leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ 27 GÛÚdJeeme ceW veJe yeej Ceceeskeâej ceb$e heÌ{W hegv eŠ leerve
DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ LeesmmeeefcemleJe heÌ{W~)
LeesmmeeefcemleJe- Leesmmeeefce nb efpeCeJejs eflelLeÙejs kesâJeueer DeCebleefpeCes~

CejheJej ueesÙeceefnS efJengÙejÙeceues cenhheCCes~~
ueesÙemmegppeesÙeÙejs Oecceb eflelLebkeâjs efpeCes Jebos~
Dejnbles efkeâefòemmes ÛeGJeermeb ÛesJe kesâJeefueCees~~
(leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ hegveŠ efpeme Yeefòeâ kesâ efueS keâeÙeeslmeie& efkeâÙee nes, Gme Yeefòeâ
keâes heÌ{ W~)

efvelÙe ef›eâÙeeÙeW
(efoveÛeÙee&)
Deveieej Oecee&ce=le keâer Dee"JeeR DeOÙeeÙe ceW Ún DeeJeMÙekeâ ef›eâÙeeDeeW keâe JeCe&ve keâjkesâ veJeceeR
DeOÙeeÙe ceW efvelÙe-vewefceefòekeâ ef›eâÙeeDeeW keâe DeLeJee Fve DeeJeMÙekeâ ef›eâÙeeDeeW kesâ ØeÙeesie keâe JeCe&ve
yengle ner mejue {bie mes efkeâÙee nw~ ÙeLeeDeOe&jeef$e kesâ oes IeÌ[er Devevlej mes Dehejjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe keâe keâeue nes peelee nw~ Gme meceÙe henues
‘‘Dehejjeef$ekeâ’’ mJeeOÙeeÙe keâjkesâ hegveŠ metÙeexoÙe kesâ oes IeÌ[er Mes<e jn peeves hej mJeeOÙeeÙe meceehle keâj
‘‘jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe’’ keâjkesâ jeef$eÙeesie meceehle keâj osJeW~ efheâj metÙeexoÙe kesâ meceÙe mes oes IeÌ[er (48
efceveš) lekeâ ‘‘osJeJebovee’’ DeLee&led meeceeefÙekeâ keâjkesâ ‘‘ieg®Jevovee’’ keâjW~ hegveŠ ‘‘heew Jee&efCnkeâ’’ mJeeOÙeeÙe
ØeejbYe keâjkesâ ceOÙeevn kesâ oes IeÌ[er Mes<e jnves hej mJeeOÙeeÙe meceehle keâj ‘‘osJeJevovee’’ keâjW~ ceOÙeevn
meceÙe osJeJevovee meceehle keâj ‘‘ieg® Jevovee’’ keâjkesâ ‘‘Deenej nsleg’’ peeJeW~ Ùeefo GheJeeme nes lees Gme meceÙe
peehÙe Ùee DeejeOevee keâe efÛevleJeve keâjW~ ieesÛejer mes Deekeâj ieesÛejer Øeefle›eâceCe keâjkesâ Je ØelÙeeKÙeeve ieÇnCe
keâjkesâ hegveŠ ‘‘DehejeefCnkeâ’’ mJeeOÙeeÙe ØeejbYe keâj metÙee&mle kesâ oes IeÌ[er henues meceehle keâj ‘‘owJeefmekeâØeefle›eâceCe’’ keâjW~ hegveŠ ieg® Jevovee keâjkesâ jeef$eÙeesie «enCe keâjW leLee metÙee&mle kesâ Devevlej ‘‘osJeJevovee’’-

peye lekeâ YeieJeled Den&ösJe keâer, keâ™B Gheemevee ns efpeveosJe!
leye lekeâ heehekeâce& og§eeefjle, keâe ceQ lÙeeie keâ™B mJeÙecesJe~~1~~
(9 yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehÙe)
LeesmmeeefcemleJemleJeve keâ™B efpeveJej leerLeËkeâj, kesâJeefue Deveble efpeveØeYeg keâe~
cevegpe ueeskeâ mes hetpÙe keâce&jpe, ceue mes jefnle cenelceved keâe~~
ueeskeâesÅeeslekeâ Oece&leerLeËkeâj, ßeer efpeve keâe ceQ veceve keâ™B~
efpeve Ûeewyeerme DenËle leLee, kesâJeefueieCe keâe iegCeieeve keâ™B~~1~~

(10)

cegefveÛeÙee&

megØeYeele mlees$e

meeceeefÙekeâ keâjW~ jeef$e kesâ oes IeÌ[er JÙeleerle nes peeves hej ‘‘hetJe&jeef$ekeâ’’ mJeeOÙeeÙe ØeejbYe keâjkesâ DeOe& jeef$e kesâ
oes IeÌ[er henues ner mJeeOÙeeÙe meceehle keâjkesâ MeÙeve keâjW~ Ùen Denesje$e mebyebOeer ef›eâÙeeSB ngFË~
cetueeÛeej ieeLee 602 keâer šerkeâe ceW Yeer FvneR ef›eâÙeeDeeW keâe keâLeve efkeâÙee ieÙee nw~
efJeMes<e-MeeŒeeW ceW ceOÙeevn osJeJevovee kesâ yeeo Deenej keâjves keâes keâne nw efkeâvleg Deepekeâue
ØeeleŠ 9 yepes mes 11.30 kesâ yeerÛe ceW meeOegDeeW kesâ Deenej keâer hejcheje nw DeleŠ Deenej kesâ yeeo ceOÙeevn
keâer meeceeefÙekeâ keâer peeleer nw~
meJe&ØeLece efheÚueer jeef$e keâer ef›eâÙeeDeeW keâes keânles nQkeäueceb efveÙecÙe #eCeÙeesieefveõÙee, ueeleb efveMeerLes IeefškeâeÉÙeeefOekesâ~
mJeeOÙeeÙecelÙemÙe efveMeeefÉveeef[keâe-Mes<es Øeefle›eâcÙe Ûe Ùeesieceglme=pesled1~~7~~
Ùeesieefveõe-Oece&OÙeeve meefnle efveõe kesâ Éeje Mejerj keâer Lekeâeve keâes otj keâjkesâ DeLee&led 4 IeÌ[er
(96 efceveš lekeâ) DeOe& jeef$e ceW veeRo ueskeâj hegveŠ peeiekeâj Dehejjeef$ekeâ-Jewjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe keâjkesâ
48 efceveš jeef$e Mes<e jnves hej mJeeOÙeeÙe meceeheve keâj jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe keâjkesâ Ùeesie Yeefòeâ kesâ Éeje
jeef$eÙeesie keâe efJemepe&ve keâj osJeW~
GheÙeg&òeâ keâLeveevegmeej DeOe& jeef$e ceW cee$e 4 IeÌ[er MeÙeve keâjvee Ùen Glke=â° ceeie& nw~ Deepekeâue cegefveDeeefÙe&keâeSB heeBÛe, Ún Iebšs Yeer meesles nQ keäÙeeWefkeâ veeRo keâce uesves mes Mejerj ceW Lekeâeve yeveer jnleer nw DeleŠ Deheves
mJeemLÙe kesâ Devegmeej Mejerj keâes mJemLe jKeles ngS keâce mes keâce efveõe uesvee ÛeeefnS, Ùener DeefYeØeeÙe mecePevee~
meeOegJeie& efheÚueer jeef$e ceW G"keâj henues keäÙee keâjW?
cegefve Ùee DeeefÙe&keâe efheÚueer jeef$e ceW efveõe mes G"keâj veew yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehÙe keâjW~ Devevlej
ueIegMebkeâe Deeefo yeeOeeDeeW mes efveJe=òe neskeâj neLe, hewj, cegKe Deeefo Oeeskeâj Deheves Deemeve hej yew"keâj
‘‘ÙelmJeiee&JelejeslmeJes’’ Deeefo megØeYeele mlees$e heÌ{W~

megØeYeelemlees$eced
ÙelmJeiee&-JelejeslmeJes ÙeoYeJeppevcee-efYe<eskeâeslmeJes~
Ùeodoer#ee«enCeeslmeJes ÙeoefKeue-%eeveØekeâeMeeslmeJes~~
ÙeefVeJee&CeieceeslmeJes efpevehelesŠ, hetpeeodYegleb leodYeJewŠ~
mebieerlemlegeflecebieuewŠ Øemejleeb ces megØeYeeleeslmeJeŠ~~1~~
ßeerceVeleecejefkeâjerš-ceefCeØeYeeefYe-jeueer{heeo-Ùegieogæ&j-keâce&otj~
ßeerveeefYevevove! efpeveeefpeleMebYeJeeKÙe!
lJeodOÙeeveleesÓmleg meleleb cece megØeYeeleced ~~2~~
Ú$e$eÙeØeÛeueÛeecejyeerpÙeceeve!
osJeeefYevebovecegves megceles efpeveWõ!
1. Deveieej Oecee&ce=le DeOÙeeÙe 9, Mueeskeâ 7~

megØeYeele mlees$e

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

he©eØeYee-®CeceefCe-Åegefle-Yeemegjebie!
lJeæÙeeveleesÓmleg meleleb cece megØeYeeleced~~3~~
Den&ved megheeÕe& keâoueeroueJeCe&iee$e!
ØeeuesÙe-leejefieefjceewefòeâkeâ-JeCe&ieewj!
ÛebõØeYe! mheâefškeâheeC[gj-heg<heoble!
lJeæŸeeveleesÓmleg meleleb cece megØeYeeleced ~~4~~
meblehlekeâebÛeve®Ûes! efpeveMeerleueeKÙe!
ßesÙeeefvJeve°ogefjlee°keâuebkeâhebkeâ!
yebOetkeâyebOegj®Ûes! efpeveJeemeghetpÙe!
lJeæŸeeveleesÓmleg meleleb cece megØeYeeleced ~~5~~
Göb[ohe&keâefjhees efJeceueeceueebie!
mLesceVevebleefpe-oveblemegKeebyegjeMes!
og<keâce&keâuce<e-efJeJeefpe&le! Oece&veeLe!
lJeæŸeeveleesÓmleg meleleb cece megØeYeeleced ~~6~~
osJeecejer-kegâmegcemeefVeYe! MeebefleveeLe!
kegbâLeesoÙeeiegCeefJeYet<eCeYetef<eleebie!
osJeeefOeosJe! YeieJevvejleerLe&veeLe!
lJeæŸeeveleesÓmleg meleleb cece megØeYeeleced ~~7~~
ÙevceesnceuueceoYebpeveceefuueveeLe!
#escebkeâjeefJeleLeMeemevemeg›eleeKÙe!
Ùelmebheoe ØeMeefcelees veefceveeceOesÙe!
lJeæŸeeveleesÓmleg meleleb cece megØeYeeleced ~~8~~
leeefheÛÚiegÛÚ®efÛejesppJeue! vesefceveeLe!
Ieesjeshemeie&efJepeefÙeved ! efpeve heeÕe&veeLe!
mÙeeÉeometefòeâ-ceefCeohe&CeJeæ&ceeve!
lJeæŸeeveleesÓmleg meleleb cece megØeYeeleced ~~9~~
ØeeuesÙe-veerue-nefjlee-®CeheerleYeemeb~
Ùevcetefle&-ceJÙeÙe-megKeeJemeLeb cegveeRõeŠ~~

(11)

(12)

cegefveÛeÙee&

Jewjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe efJeefOe

OÙeeÙebefle mehleefleMeleb efpeveJeuueYeeveeb~lJeæŸeeveleesÓmleg meleleb cece megØeYeeleced ~~10~~
megØeYeeleb megv e#e$eb , ceeb ieuÙeb heefj keâerefle& leced ~
Ûeleg ef JeË M eef leleer L ee& v eeb , meg ØeYeeleb ef oves ef o ves ~ ~11~~
megØeYeeleb meg v e#e$eb , ßes ÙeŠ ØelÙeef Yeveb efo leced ~
osJeleeŠ $e+<eÙeŠ efmeæeŠ megØeYeeleb efoves efoves~~12~~
meg ØeYeeleb leJew k eâmÙe, Je= < eYemÙe cenelceveŠ~
Ùesve ØeJeefle&leb leerLeË, YeJÙemeòJe-megKeeJenced ~~13~~
megØeYeeleb efp eveWõeCeeb , %eevees vceeref uele-Ûe#eg <eeb~
De%eeve-efleefcejebOeeveeb, efvelÙe-cemleefcelees jefJeŠ~~14~~
meg ØeYeeleb ef p eveW õ mÙe, Jeer j Š keâceueuees ÛeveŠ~
Ùesve keâcee&šJeer oiOee, MegkeäueOÙeevees«e-JeefÖvee~~15~~
meg ØeYeeleb meg ve#e$eb , meg keâuÙeeCeb meg c eb ieueced ~
$ewueeskeäÙe-efnlekeâle=&Ceeb, efpeveeveecesJe Meemeveced ~~16~~
Fefle megØeYeelemlees$eced

µµµµµµµµµµ
hegveŠ ‘‘Jewjeef$ekeâ’’-efheÚueer jeef$e keâe mJeeOÙeeÙe keâjW~

Jewjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe ØeejcYe efJeefOe
veceesmleg Jewjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{W~)

meeceeefÙekeâ oC[keâ
Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~
Cecees DeefjnbleeCeb.........Oeccees mejCeb heJJeppeeefce~
peye lekeâ YeieJeled Den&ösJe keâer, keâ™B Gheemevee ns efpeveosJe~
leye lekeâ heehekeâce& og§eeefjle, keâe ceQ lÙeeie keâ™B mJeÙecesJe~~

Jewjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(13)

Ûeòeeefjcebieueb-Deefjnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meeng cebieueb, kesâJeefueheCCeòees Oeccees
cebieueb~ Ûeòeeefj ueesiegòecee-Deefjnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng ueesiegòecee,
kesâJeefueheCCeòees Oeccees ueesiegòecee~ Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefce-Deefjnble mejCeb
heJJeppeeefce, efmeæ mejCeb heJJeppeeefce, meeng mejCeb heJJeppeeefce, kesâJeefueheCCeòees
Oeccees mejCeb heJJeppeeefce~
peeJe DejnbleeCeb YeÙeJebleeCeb heppegJeemeb keâjsefce leeJekeâeueb heeJekeâcceb ogÛÛeefjÙeb
Jeesmmejeefce~
(9 yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehÙe)
(Devevlej 3 DeeJele& 1 efMejesveefle keâjkesâ Ùeesiecegõe mes keâeÙeeslmeie& (9 peehÙe) keâjW~ he§eeled hebÛeebie vecemkeâej
keâjW, hegveŠ 3 DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ cegòeâeMegefòeâ cegõe mes ‘‘Leesmmeeefce’’ FlÙe
eefo ÛelegefJeËMeeflemleJe heÌ{W~)

Leesmmeeefce nb efpeCeJejs eflelLeÙejs kesâJeefue-DeCeble efpeCes~
CejheJej-ueesÙeceefnS efJengÙejÙeceues cenhheCCes~~1~~
ueesÙemmegppeesÙeÙejs Oecceb eflelLebkeâjs efpeCes Jevos~
Dejnbles efkeâefòemmes ÛeGJeermeb ÛesJe kesâJeefueCees~~2~~
(leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Jebovee cegõe mes ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg ßegleYeefòeâ- ßegleceefhe efpeveJejefJeefnleb, ieCeOejjefÛeleb ÉÙeveskeâYesomLeced~
Debieebie-yee¢eYeeefJele-cevevleefJe<eÙeb vecemÙeeefce~~1~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! megoYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb DebieesJebieheFCCeS heeng[Ùe-heefjÙecce-megòe-he{ceeefCe-Deesie-hegJJeieÙe-ÛetefueÙee ÛesJe megòelLeÙe(9 yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehÙe)

mleJeve keâ™B efpeveJej leerLeËkeâj, kesâJeefue Deveble efpeve ØeYeg keâe~
cevegpe ueeskeâ mes hetpÙe keâce&jpe, ceue mes jefnle cenelceved keâe~~
ueeskeâesÅeeslekeâ Oece& leerLeËkeâj, ßeer efpeve keâe ceQ veceve keâ™B~
efpeve ÛeGJeerme DenËle leLee, kesâJeefueieCe keâe iegCeieeve keâ™B~~
ueIeg ßegleYeefòeâefpeveJej keâefLele, jefÛele ieCeOej mes, ßegle Debieebie yee¢e mebÙegle~
ÉeoMeYeso Deveskeâ Devevle, efJe<eÙeÙegle JebotB ceQ efpeveßegle~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved ! ßegleYeòeâer keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ nslet~
DeeueesÛevee keâjvee ÛeentB pees Debieesheebie ØekeâerCe&keâ ßegle~~
ØeeYe=lekebâ heefjkeâce& met $e ØeLeceeveg Ùeesie hetJee&oeri ele~
hebÛe Ûetefuekeâe met$e mleJe mlegefle De® Oece&keâLeeefo meefnle~~

(14)

cegefveÛeÙee&

Jewjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe efJeefOe

LegF-Oecce-keâneFÙeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb, meceeefncejCeb efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg Jewjeef$ekeâmJeeOÙeeÙeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJeexòeâ efJeefOe mes Cecees DeefjnbleeCeb mes ueskeâj hetje heÌ{keâj 9 yeej Ceceeskeâej ceb$e pehekeâj ‘‘Leesmmeeefce
mleJe’’ heÌ{keâj DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
ieg®YekeälÙee JeÙeb meeOe&-ÉerheefÉleÙeJeefle&veŠ~
Jeboecens ef$emebKÙeesve-veJekeâesefš-cegveerÕejeved~~1~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! DeeÙeefjÙeYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
mecceCeeCemecceobmeCe-mecceÛeeefjòe-pegòeeCeb hebÛeefJeneÛeejeCeb DeeÙeefjÙeeCeb
DeeÙeejeefomegoCeeCeesJeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb eflejÙeCeiegCeheeueCejÙeeCeb meJJemeentCeb
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees,
yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~
(mJeeOÙeeÙe keâjles meceÙe henues ßeer ieewlece mJeeceer kesâ cegKe mes Øeieš ngS ieCeOejJeueÙe ceb$eeW keâes
heÌ{keâj efkeâmeer Yeer «ebLe keâe mJeeOÙeeÙe keâjW~)

meJe&keâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JeboBt vecetB YeefòeâÙegle mes~
%eeveheâueb MegefÛe %eeve $e+efæ, DeJÙeÙe megKe heeTB Peefšefle mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOeueeYe nesJes~
megieefle ieceve nes meceeefOe cejCeb, cece efpeveiegCe mebheled nesJes~~
ueIeg DeeÛeeÙe&Yeefòeâ-{eF& Éerhe ceW leerve vÙetve, veJekeâesefš cegveerÕej nesles nQ~
ieg®Yeòeâer mes nce Gve meyekeâes, JeboW Jes DeIe Oeesles nQ~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved ! DeeÛeeÙe& Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~1~~
mecÙei%eeve ojMe ÛeeefjleÙegle, hebÛeeÛeej meefnle DeeÛeeÙe&~
DeeÛeejebie Deeefo ßegle%eeveer, GheeOÙeeÙe GheosMekeâJeÙe&~~2~~
jlve$eÙe iegCe heeueve ceW jle, meJe& meeOeg keâe ceQ nef<e&le~
DeÛe&ve hetpeve Jebove keâjlee, vecemkeâej keâjlee ntB efvele~~3~~
ogŠKeeW keâe #eÙe, keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~4~~

ieCeOejJeueÙe ceb$e

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(15)

ieCeOejJeueÙe ceb$e
Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~1~~
Cecees efpeCeeCeb, Cecees DeesefnefpeCeeCeb, Cecees hejceesefnefpeCeeCeb, Cecees
meJJeesefnefpeCeeCeb, Cecees DeCebleesefnefpeCeeCeb, Cecees keâesªyegæerCeb, Cecees yeerpeyegæerCeb,
Cecees heeoeCegmeejerCeb, Cecees mebefYeCCemeesoejeCeb, Cecees meÙebyegæeCeb, Cecees
heòesÙeyegæeCeb, Cecees yeesefnÙeyegæeCeb, Cecees GpegceoerCeb, Cecees efJeGueceoerCeb, Cecees
omehegJJeerCeb, Cecees ÛeGomehegJJeerCeb, Cecees DeªbieceneefCeefceòekegâmeueeCeb, Cecees
efJeGJJeFefºheòeeCeb, Cecees efJeppeenjeCeb, Cecees ÛeejCeeCeb, Cecees heCCemeceCeeCeb,
Cecees DeeieemeieeceerCeb, Cecees DeemeerefJemeeCeb, Cecees efoefªefJemeeCeb, Cecees GiieleJeeCeb,
Cecees efoòeleJeeCeb, Cecees leòeleJeeCeb, Cecees ceneleJeeCeb, Cecees IeesjleJeeCeb, Cecees
IeesjiegCeeCeb, Cecees IeesjhejkeäkeâceeCeb, Cecees IeesjiegCeyebYeÙeejerCeb, Cecees DeeceesmeefnheòeeCeb, Cecees KesuueesmeefnheòeeCeb, Cecees peuueesmeefnheòeeCeb, Cecees efJehheesmeefnheòeeCeb, Cecees meJJeesmeefnheòeeCeb, Cecees ceCeyeueerCeb, Cecees JeefÛeyeueerCeb, Cecees
keâeÙeyeueerCeb, Cecees KeerjmeJeerCeb, Cecees meefhhemeJeerCeb, Cecees cengjmeJeerCeb, Cecees
Deef ceÙemeJeer Ceb, Cecees Dekeä Keer CeceneCemeeCeb , Cecees JeºceeCeeCeb , Cecees
efmeæeÙeoCeeCeb, Cecees YeÙeJeoes cenefo ceneJeerjJeºceeCe-yegæefjmeerCees Ûesefo~
pemmebefleÙeb Oeccehenb efCeÙeÛÚs, lemmebefleÙeb JesCeFÙeb heGbpes~
keâeSCe JeeÛee ceCemee efJe efCeÛÛeb, mekeäkeâejS leb efmejhebÛecesCe~~1~~
efheÚueer jeef$e kesâ mJeeOÙeeÙe ceW efmeæevle «ebLe keâer JeeÛevee keâe efve<esOe nw~

JÙeesceeÛeuekeg âueevlemLeÛeejCeeJeefOeyeesefO eveeced ~
JeeÛeveehejje$eew leg #es$eMegæd ÙegheuebYeleŠ~~79~~ DeeÛeejmeej~
DeekeâeMeieeceer $e+efæOeejer, DeJeefOe%eeveer Deeefo cegefveÙeeW kesâ efueS ner #es$e Megefæ nesves mes efheÚueer jeef$e
ceW efmeæevle «ebLeeW keâer JeeÛevee ceeveer ieF& nw~ Ùener yeele OeJeuee hegmlekeâ 9 ceW Yeer he=‰ 254 hej keâner ieF& nw~
DeleŠ DeeÛeejmeej, cetueeÛeej, meceeefOeMelekeâ, Deehleceerceebmee, mJeÙebYetmlees$e Deeefo «ebLeeW keâe mJeeOÙeeÙe keâjW~
keâoeefÛeled ØekeâeMe keâer JÙeJemLee ve nes lees pees jlvekeâjC[-ßeeJekeâeÛeej, leòJeeLe&met$e, õJÙemeb«en Deeefo hee"
ceewefKekeâ Ùeeo neW GvnW ner heÌ{ uesJeW~ Devevlej mJeeOÙeeÙe keâer efve‰ehevee keâjW~ metÙeexoÙe mes oes IeÌ[er
(48 efceveš) hetJe& lekeâ efheÚueer jeef$e kesâ mJeeOÙeeÙe keâe keâeue nw~

cegefveÛeÙee&

(16)

mJeeOÙeeÙe efve‰eheve efJeefOe

mJeeOÙeeÙe efve‰eheve efJeefOe
veceesÓmleg Jewjeef$ekeâmJeeOÙeeÙeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ‘‘Cecees DeefjnbleeCeb’’ FlÙeeefo meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj keâeÙeeslmeie& keâjkesâ‘‘LeesmmeeefcemleJe’’
heÌ{keâj he=. 13 mes ‘‘ßegleceefhe efpeveJejefJeefnleb’’ Deeefo ueIeg ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

efokeâdMegefæ keâye Deewj kewâmes keâjW?
Jewjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe kesâ Deveblej meeOeg yeenj efvekeâuekeâj heewJee&efCnkeâ mJeeOÙeeÙe kesâ efueS efokeäMegefæ
keâjW~ pewmee efkeâ OeJeuee ceneMeeŒe ceW keâne nw~ ÙeLee-‘‘heefÛÚcejefòeÙemepPeeÙeb KeceeefJeÙe yeeEn efCekeäkeâefueÙe
heemegies Yetefceheosmes keâeDeesmeiiesCe hegJJeeefncegnes1~’’ heef§ece jeef$e kesâ mJeeOÙeeÙe keâes efve‰eefhele keâjkesâ yeenj
efvekeâuekeâj Øeemegkeâ Yetefce ØeosMe ceW KeÌ[s neskeâj keâeÙeeslmeie& cegõe mes hetJee&efYecegKe neskeâj efokeäMegefæ keâjW, Ssmes
ner ÛeejeW efoMeeDeeW ceW efokeäMegefæ keâer peeleer nw~

CeJemeòehebÛeieeneheefjceeCeb efoefme efJeYeeiemeesOeerS~
hegJJeCns DeJejCns heoesmekeâeues Ùe mepPeeS~~273~~cetueeÛeej~
Gmekeâe mhe°erkeâjCe Fme Øekeâej nwhetJee&Cnkeâeue kesâ mJeeOÙeeÙe kesâ efueS efoefiJeYeeie Megefæ kesâ efveefceòe ØelÙeskeâ efoMee cebs keâeÙeeslmeie& mes
efmLele neskeâj veJe-veJe ieeLee heefjceeCe peehÙe keâjvee ÛeeefnS~ Ùen efokeäMegefæ efheÚueer jeef$e kesâ mJeeOÙeeÙe kesâ
yeeo keâer peeleer nw~ Ssmes hetJee&Cn mJeeOÙeeÙe kesâ yeeo DehejeCn mJeeOÙeeÙe nsleg ØelÙeskeâ efoMee ceW keâeÙeeslmeie&hetJe&keâ
meele-meele yeej Ceceeskeâej ceb$e heÌ{ keâj keâjvee ÛeeefnS Deewj hetJe&jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe kesâ efueS DehejeCn
mJeeOÙeeÙe meceeheve kesâ yeeo ØelÙeskeâ efoMee ceW heeBÛe-heeBÛe ieeLee heÌ{ keâj efokeäMegefæ keâjveer ÛeeefnS~ heef§ece
jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe kesâ efueS efokeäMegefæ keâe efJeOeeve veneR nw keäÙeeWefkeâ Gme meceÙe efmeæevle «evLe heÌ{ves keâe
efve<esOe nw~ Gme keâeue ceW Yeer efmeæevle «ebLeeW kesâ DeefOekeâejer $e+efæOeejer cegefve Deeefo ner nQ, Ssmee DeeÛeejmeej
«evLe ceW keâne nw~ Ùener hetCe& efJeefOe DeeÛeejmeej «ebLe DeOÙeeÙe ÛelegLe& ceW 73-74 Deeefo MueeskeâeW ceW oer ieF&
nw~ Fmekeâer ØeÙeesieefJeefOe Fme Øekeâej nw-

hetJee&Cn mJeeOÙeeÙe nsleg efokeäMegefæ efJeefOe
DeLe hetJee&CnJeeÛeveensleesŠ hetJe&efokeäMegefæb keâjescÙenced ~
(hetJe& efoMee ceW cegKe keâjkesâ 27 GÛÚdJeeme ceW veJe yeej Ceceeskeâej ceb$e heÌ{W~)

DeLe hetJee&CnJeeÛeveensleesŠ oef#eCeefokeäMegefæb keâjescÙenced~
(oef#eCe efoMee ceW cegKe keâjkesâ 27 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej ceb$e peheW~)

DeLe hetJee&CnJeeÛeveensleesŠ heef§eceefokeäMegefæb keâjescÙenced~
(heef§ece efoMee ceW cegKe keâjkesâ 27 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej ceb$e peheW~)
1. OeJeuee hegmlekeâ 9, he=. 253~

mJeeOÙeeÙe efve‰eheve efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(17)

DeLe hetJee&CnJeeÛeveensleesŠ GòejefokeäMegefæb keâjescÙenced ~
(Gòej efoMee ceW cegKe keâjkesâ 27 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej ceb$e peheW~)
efJeMes<e-Ùen efokeäMegefæ keâe efJeOeeve efmeæevle«ebLeeW kesâ he"ve-hee"ve kesâ efueS ner nw~
Fme efokeäMegefæ kesâ yeeo jeef$ekeâØeefle›eâceCe efkeâÙee peelee nw~

jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe keâye Deewj kewâmes keâjW?
metÙeexoÙe mes oes IeÌ[er henues jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe keâe keâeue ceevee ieÙee nw~ Ùen Øeefle›eâceCe ØeeleŠkeâeueerve
meeceeefÙekeâ kesâ henues ceevee ieÙee nw~ ÙeLee‘‘heef§eceje$eew Øeefle›eâceCes ef›eâÙeekeâcee&efCe ÛelJeeefj1’’ efheÚueer jeef$e kesâ Øeefle›eâceCe ceW Ûeej YeefòeâmebyebefOe
Ûeej ke=âeflekeâce& nesles nQ~
DeleŠ efokeäMegefæ kesâ yeeo meYeer meeOeg heef§ecejeef$e ceW DeeÛeeÙe& kesâ heeme peekeâj veceesmg lekeâjkesâ efJeveÙe mes yew"keâj
‘‘peerJes ØeceeopeefveleeŠ ØeÛegjeŠ Øeoes<eeŠ’’ FlÙeeefo yeesueles ngS Øeefle›eâceCe keâjW~ pewmee efkeâ keâne nwpees ‘‘owJeefmekeâjeef$ekeâØeefle›eâceCe’’ Úhee nw Jener ÙeneB heÌ{e peelee nw~ FmeceW ‘‘owJeefmekeâØeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb’’ kesâ mLeeve hej ‘‘jeef$ekeâØeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb’’ Ssmee yeesueW~ Ssmes ner ‘‘osJeefmeÙeefcce’’ keâer peien
‘‘jeF&Ùeefcce’’ ‘‘osJeefmeDees’’ keâer peien ‘‘jeF&Dees’’ ‘‘osJeefmeÙemme’’ keâer peien ‘‘jeF&Ùemme’’ hee" yeesueW~
‘‘osJeefmeDees jeF&Dees’’ Ssmes oesveeW yeesueves keâer DeeJeMÙekeâlee veneR jnleer nw~
Deepekeâue cegefvemebIeeW ceW ØeeÙeŠ ØeeleŠ keâer meeceeefÙekeâ kesâ yeeo Ùen jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe keâjles nQ~ efheâj
Yeer kegâÚ meeOeg-meeefOJeÙeeB MeeŒeevegmeej henues Øeefle›eâceCe keâjkesâ meeceeefÙekeâ keâjles nQ~2

keâeÙeeslmeie& keâe ue#eCe‘‘Skeâ yeej Ceceeskeâej ceb$e kesâ heÌ{ves ceW leerve ÕeemeesÛÚdJeeme nes peeles nQ~ pewmes efk‘‘Cecees

DeefjnbleeCeb’’ heo kesâ
GÛÛeejCe ceW Õeeme keâes Thej KeeRÛee peelee nw Deewj ‘‘Cecees efmeæeCeb’’ heo kesâ GÛÛeejCe ceW Õeebme keâes ÚesÌ[e peelee
nw~ ‘‘Cecees DeeFefjÙeeCeb’’ heo kesâ GÛÛeejCe ceW Õeebme keâes KeeRÛevee Deewj‘‘Cecees GJepPeeÙeeCeb’’ yeesuekeâj Õeebme keâes
ÚesÌ[vee hegveŠ ‘‘Cecees ueesS’’ heo yeesuekeâj Õeebme keâes KeeRÛevee Deewj‘‘meJJemeentCeb’’ yeesueles ngS Õeebme keâes ÚesÌ[e peelee
nw~ Fme lejn veJe yeej Ceceeskeâej ceb$e kesâ peehÙe ceWs meòeeF&me ÕeemeesÛÚdJeeme nes peeles nQ~3’’

keâeÙeeslmeie& keâye efkeâleves keâjvee?
‘‘veJe yeej Ceceeskeâej ceb$e kesâ peehÙe keâes keâeÙeeslmeie& keânles nQ~ ÙeneB jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe ceW efmeæYeefòeâ,
Øeefle›eâceCeYeefòeâ, JeerjYeefòeâ Deewj Ûeewyeerme leerLeËkeâj Yeefòeâ kesâ Ûeej keâeÙeeslmeie& ceeves ieÙes nQ~ Devle keâer
meceeefOeYeefòeâ meJe&oes<e efJeMegefæ kesâ efueS keâer peeleer nw DeleŠ Gmekesâ keâeÙeeslmeie& keâer ieCevee veneR nesleer nw~
jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe ceW JeerjYeefòeâ kesâ keâeÙeeslmeie& ceW ÛeewJeve (54) ÕeemeesÛÚdJeeme keâns ieÙes nQ ÙeÅeefhe
FmeceW oes keâeÙeeslmeie& nes peeles nQ Deewj Jen Yeer Gme ‘‘JeerjYeefòeâ’’ mebyebOeer Skeâ ner keânueelee nw~ Ssmes ner
owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe ceW JeerjYeefòeâ kesâ keâeÙeeslmeie& ceW Skeâ meew Dee" GÛÚdJeeme ceeves nQ Fmekesâ efueS Ûeej
keâeÙeeslmeie& keâjvee neslee nw~
1. cetueeÛeej ieeLee 602 keâer šerkeâe ceW~ 2. ceQ mJeÙeb henues Øeefle›eâceCe keâjkesâ yeeo ceW meeceeefÙekeâ
keâjleer ntB~ 3. DeveieejOecee&ce=le De. 9~

(18)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW 300, Ûeelegcee&efmekeâ ceW 400 Deewj meebJelmeefjkeâ ceW 500 ÕeemeesÛÚdJeeme
Éeje JeerjYeefòeâ keâe keâeÙeeslmeie& neslee nw~
«evLeeW kesâ mJeeOÙeeÙe ceW, osJeJebovee, ieg®Jebovee ceW meòeeF&me ÕeemeesÛÚdJeemeeW ceW keâeÙeeslmeie& efkeâÙee peelee nw
leLee ieesÛejer keâjkesâ Deeves hej ieesÛej Øeefle›eâceCe ceW «eeceeblej ieceve ceW, efpevesvõ osJe keâer efve<eÅee Yetefce-ieYe&,
pevce, lehe, %eeve, efveJee&Ce #es$eeW keâer Jebovee ceW, ßeceCe efve<eÅee-cegefveÙeeW kesâ meceeefOe mLeeve keâer Jebovee ceW Deewj
ceue-cet$eeefo efJemepe&ve kesâ yeeo 25 ÕeemeesÛÚdJeeme ceW keâeÙeeslmeie& keâjves keâe efJeOeeve nw~’’1
‘‘keâesF&-keâesF& ceuecet$eeefo efJemepe&ve ceW F&Ùee&heLe Megefæ Øeefle›eâceCe keâjles nQ efkeâvleg Deveieej Oecee&ce=le
ceW Fve ueIeg Øeefle›eâceCeeW keâes owJeefmekeâ, jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe ceW ieefYe&le keâj efoÙee nw DeleŠ he=Lekeâd mes Gve
oC[keâeW kesâ heÌ{ves keâer DeeJeMÙekeâlee veneR Yeer nw~’’2
ceeveefmekeâ pehe kesâ Øeefle DeMeòeâ peerJe JeeÛeefvekeâ peehÙe Yeer keâjles nQ~

JeeÛeehÙegheebMeg JÙeglmeiex, keâeÙeex peehÙeŠ me JeeefÛekeâŠ~
hegCÙeb MeleiegCeb ÛewòeŠ menœeiegCeceenJesled ~~24~~3
JeÛeve kesâ Éeje efpemekeâe mhe° GÛÛeejCe nes efkeâvleg DevÙe peve ve megve mekeWâ, cee$e Deblejbie ceW ner
GÛÛeejCe nes, Gmes GheebMeg pehe keânles nQ Deewj efpemekeâe cee$e ceve ceW ner efÛebleJeve nes Gmes ceeveefmekeâ pehe
keânles nQ~ GheebMeg-JeeefÛekeâ pehe keâe heâue meew iegCee neslee nw Deewj ceeveefmekeâ pehe keâe heâue npeej iegCee
DeefOekeâ neslee nw~

owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeced
peerJes ØeceeopeefveleeŠ ØeÛegjeŠ Øeoes<ee, Ùemceeled Øeefle›eâceCeleŠ ØeueÙeb ØeÙeeefvle~
lemceeòeoLe&ceceueb cegefveyeesOeveeLeË, Je#Ùes efJeefÛe$eYeJekeâce&efJeMeesOeveeLeË~~1~~
heeefhe‰sve ogjelcevee pe[efOeÙee ceeÙeeefJevee ueesefYevee~
jeieÉs<eceueercemesve cevemee og<keâce& ÙeefVeefce&leced ~~

owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCe (efnvoer)
Ûeewyeesue Úvo-pees Øeceeo mes ngS yengle mes, oes<e peerJe ceW Deeles nQ~

Fme Øeefle›eâceCe kesâ keâjves mes, Jes meYeer ve° nes peeles nQ~~
FmeefueS cegveer yeesOevenslet, ceue efJejefnle Øeefle›eâceCe efJeefOe keâes~
ceQ keântB efJeefJeOe pees keâce& ngS, Gve meyekesâ ner Øe#eeueve keâes~~1~~
cegPe heeefh e‰ ogjelcee peÌ[ -yeg æer ceeÙeeJeer uees Yeer ves~
jeie Je És<e ceefueve ceve mes, pees Yeer og<keâce& efveefce&les nQ~~
1. cetueeÛeej <e[eJeMÙekeâ DeefOekeâej ieeLee 659 mes 663~ 2. DeveieejOecee&ce=le DeOÙeeÙe 8
Mueeskeâ 58 keâer šerkeâe ceW~ 3. DeveieejOecee&ce=le De. 9 Mueeskeâ 24~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(19)

$ewueeskeäÙeeefOeheles efpevesvõ! YeJeleŠ ßeerheeocetuesÓOegvee~
efvevoehetJe&cenb peneefce meleleb JeJe&efle&<egŠ melheLes~~2~~
Kecceeefce meJJepeerJeeCeb meJJes peerJee Kecebleg ces~
efceòeer ces meJJeYetosmeg Jesjb cepPeb Ce kesâCe efJe~~3~~
jeieyebOeheoesmeb Ûe nefjmeb oerCeYeeJeÙeb ~
Gmmegieòeb YeÙeb meesieb jefocejefob Ûe Jeesmmejs~~4~~
ne! ogªkeâÙeb ne! ogªefÛebefleÙeb YeeefmeÙeb Ûe ne ogªb~
DebleesDeblees [pPeefce heÛÚgòeeJesCe Jesoblees ~~5~~
oJJes Kesòes keâeues YeeJes Ùe keâoeJejenmeesnCeÙeb~
efCeboCeiejnCepegòees ceCeJeÛekeâeSCe heef[keâceCeb~~6~~
SFbefoÙee, JesFbefoÙee, lesFbefoÙee, ÛelegeEjefoÙee, hebefÛebefoÙee, heg{efJekeâeFÙee,
DeeGkeâeFÙee, lesGkeâeFÙee, JeeGkeâeFÙee, JeCehheâefokeâeFÙee, lemekeâeFÙee, Sosefmeb
GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCeoes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
ns ef$eYegJeve kesâ mJeeefceved ! efpeveJej! Deye legce heeo efvekeâš ceW ceQ~
efvevoe keâjkesâ lÙeeie jne ntB, efvele melheLe keâe FÛÚgkeâ ceQ~~2~~
meYeer peerJe hej #ecee keâ™B ceQ, meye cegPe hej Yeer #ecee keâjes~
meYeer ØeeefCeÙeeW mes cew$eer nes, yewj efkeâmeer mes keâYeer ve nes~~3~~
jeie yebOe De® Øeoes<e n<e&, oerve YeeJe Glmegkeâlee keâes~
YeÙe De® Meeskeâ, jleer Dejleer keâes, lÙeeie keâ™B ogYee&JeeW keâes~~4~~
ne! og<ke=âlÙe efkeâÙes ne! ogefMbÛeles, ne! ogJe&Ûeve keâns ceQves~
keâj-keâj he§eeleehe ùoÙe ceW, Pegueme jne ntB ceQ ceve ceW~~5~~
õJÙe #es$e De® keâeue YeeJe mes, ke=âle DehejeOe efJeMeesOeve keâes~
efvevoe iene& mes Ùegle nes, Øeefle›eâceCe keâ™B ceve JeÛe leve meeW~~6~~
Skesâvõer Éervõer $eÙeFvõer, ÛeGFefvõÙe hebÛesvõer pees~
Yet peue Deiveer JeeÙeg Jevemheefle, $emekeâeefÙekeâ Fve peerJeeW keâes~~
ceeje leehe efoÙee heerÌ[e oer, Ieele efkeâÙee Je keâjeÙee nes~
keâjles keâes Devegceesoe Jen meye, og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~7~~

(20)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

JeomeefceefobefoÙejesOees ueesÛees DeeJeemeÙeceÛesueceCneCeb~
efKeefomeÙeCeceobleJeCeb ef"efoYeesÙeCecesÙeYeòeb Ûe ~~1~~
Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes efCeÙeòees nb ~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesog cepPeb~
heÃecene›ele-heÃemeefceefle-hebÛeWefõÙejesOe-ueesÛe-<e[eJeMÙekeâef›eâÙeeoÙees°eefJebMeeflecetueiegCeeŠ, Gòece#eceeceeo&Jeepe&JeMeewÛemelÙemebÙecelehemlÙeeieeefkebâÛevÙeyeÇÿeÛeÙee&efCe oMeuee#eefCekeâes Oece&Š, De°eoMe-MeeruemenœeeefCe ÛelegjMeerefleue#eiegCeeŠ,
$eÙeesoMeefJeOeb Ûeeefj$eb, ÉeoMeefJeOeb lehe§esefle mekeâueb mechetCeË Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOegmeeef#ekebâ, mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b les ces YeJeleg~
DeLe meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË µowJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb
ke=âleoes<eefvejekeâjCeeLeË hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJevoveemleJemecesleb DeeueesÛeveeefmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
›ele meefceefle FefvõÙeefvejesOe Ún, DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve DeobleOeeJeve, efmLeefleYegefòeâ Yekeälewkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ, Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Gvemes otj ngDee ntB cesje, ÚsoeshemLeeheve nes veeLe!~~8~~
1
hebÛecene›elehebÛemeefceefle-hebÛesefvõÙejesOe-ueesÛe-<e[eJeMÙekeâ ef›eâÙeeoÙeesÓ°e-efJebMeeflecetueiegCeeŠ, Gòece#eceeceeo&Jeepe&JeMeewÛemelÙemebÙecelehemlÙeeieeefkebâÛevÙeyeÇÿeÛeÙee&efCe
oMeuee#eefCekeâes Oece&Š, De°eoMeMeerue-menœeeefCe ÛelegjMeerefleue#eiegCeeŠ, $eÙeesoMeefJeOeb
Ûeeefj$eb, ÉeoMeefJeOeb lehe§esefle mekeâueb mebhetCeË Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOegmeeef#ekebâ
mecÙekeälJehetJe&kebâ ÂÌ{›eleb meg›eleb mecee™{b les ces YeJeleg~
DeLe meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb ke=âleoes<eefvejekeâjCeeLeË hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb DeeueesÛeveeefmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb2~
1.heeBÛe cene›ele, heeBÛe meefceefle, heeBÛe FefvõÙeefvejesOe, ueesÛe, Ún DeeJeMÙekeâ ef›eâÙeeÙeW FlÙeeefo DeªeF&me
cetueiegCe, Gòece #ecee, ceeo&Je, Deepe&Je, MeewÛe, melÙe, mebÙece, lehe, lÙeeie, DeeefkebâÛevÙe Deewj yeÇÿeÛeÙe& Ùen
oMeue#eCe Oece&, De"ejn npeej Meerue, Ûeewjemeer ueeKe iegCe, lesjn Øekeâej keâe Ûeeefj$e, yeejn Øekeâej keâe lehe, Ùes
meye heefjhetCe& Gòece ›ele Den&vle efmeæ DeeÛeeÙe& GheeOÙeeÙe Deewj meeOeg Fve hebÛe hejces‰er keâer mee#eer mes legceceW Deewj
cesjs ceW mecÙekeälJe hetJe&keâ ÂÌ{›ele nesJeW, meceerÛeerve ›ele nesJeW Deewj mecee™Ì{ nesJeW~ 2. Deye owJeefmekeâ Ùee jeef$ekeâ
Øeefle›eâceCe ef›eâÙee ceW meye oes<eeW keâer efJeMegefæ kesâ efveefceòe, efkeâÙes ngS oes<eeW kesâefvejekeâjCe nsleg, mekeâue keâceeX kesâ
#eÙe kesâ efueS hetJee&ÛeeÙeeX kesâ Deveg›eâce kesâ Devegmeej YeeJehetpee-Jebovee-mleJe meefnle DeeueesÛeveeÙegòeâ efmeæYeefòeâ
mecyevOeer keâeÙeeslmeie& ceQ keâjlee ntB~ µ efheÚueer jeef$e cesW ‘jeef$ekeâØeefle›eâceCe ef›eâÙeeÙeeb’ yeesuevee ÛeeefnS~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(21)

(Ùen Øeefle%ee keâjkesâ hebÛeebie vecemkeâej keâjW~ hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ meeceeefÙekeâ
oC[keâ heÌ{ keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ 27 GÛÚdJeeme ceW 9 peehÙe keâjW~ Deveblej hebÛeebie
vecemkeâej keâjkesâ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Leesmmeeefce mleJe heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle
keâjkesâ efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

ßeerceles JeOe&ceeveeÙe, vecees veefceleefJeefÉ<es~
Ùep%eeveevleie&leb YetlJee, $ewueeskeäÙeb iees<heoeÙeles~~1~~
efmeæ Yeefòeâ
leJeefmeæs CeÙeefmeæs mebpeceefmeæs Ûeefjòeefmeæs Ùe~
CeeCeefcce obmeCeefcce Ùe efmeæs efmejmee Cecebmeeefce~~2~~
FÛÚeefce Yebles! efmeæYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb, mecceCeeCemecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb, DeªefJenkeâcceefJehhecegkeäkeâeCeb, DeªiegCemebheCCeeCeb,
GºueesÙecelLeÙeefcce heefÙeefªÙeeCeb, leJeefmeæeCeb, CeÙeefmeæeCeb, mebpeceefmeæeCeb,
Ûeef jòeefmeæeCeb, DeleeroeCeeieoJeóceeCekeâeueòeÙeefmeæeCeb, meJJeefmeæeCeb,
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes
megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheòeer nesG cepPeb~
(3 DeeJele& 1 efMejesveefle keâjkesâ meeceeefÙekeâ oC[keâ Deeefo hetCe& efJeefOe mes keâeÙeeslmeie& keâjkesâ Leesmmeeefce
heÌ{keâj Jeboveecegõe mes efmeæYeefòeâ heÌ{ W~)

H

efmeæYeefòeâ

H

Ûeewyeesue Úvo- ßeerceved Jeæ&ceeve keâes ØeCecetB, efpeveves Deefj keâes veefcele efkeâÙee~
efpevekesâ hetCe& %eeve ceW ef$eYegJeve, ieesKegj mece efoKeueeF& efoÙee~~1~~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæe~
%eeve efmeæ oMe&ve mes efmeæ, vecetB meye efmeæeW keâes efMejmee~~2~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeved! ßeer efmeæ Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekeâe~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, mecÙeied jlve$eÙe Ùegòeâe~~1~~
De"efJeOe keâce& jefnle ØeYeg TOJe&-ueeskeâ cemlekeâ hej mebefmLele pees~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeOe pees~~2~~
Yetle YeefJe<Ùele Jele&ceeve, keâeue$eÙe efmeæ meYeer efmeæe~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB vecetB Yeefòeâ Ùegòeâe~~3~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefle ieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~4~~

(22)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

DeeueesÛevee-FÛÚeefce Yebles! ÛeefjòeeÙeejes lesjmeefJenes heefjefJeneefJeoes,
hebÛecenJJeoeefCe hebÛemeefceoerDees efleiegòeerDees Ûesefo~ lelLe he{ces cenJJeos heeCeeefoJeeoeoes JesjceCeb, mes heg{efJekeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, DeeGkeâeFÙee peerJee
DemebKesppeemebKesppee, lesGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, JeeGkeâeFÙee peerJee
DemebKesppeemebKesppee, JeCehheâefokeâeFÙee peerJee DeCebleeCeblee nefjDee JeerDee Debkegâje
efÚCCee efYeCCee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes
Jee keâerjblees Jee meceCegceefCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~1~~
JesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee kegâefkeäKeefkeâefcemebKeKeguueÙe-Jeje[ÙeDekeäKe-efjª1-ieb[yeeue2-mebyegkeäkeâ-efmeefhhe-hegueefJekeâeFÙee (hegueefJe DeeFÙee3) lesefmeb
GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCeoes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~2~~
DeeueesÛevee (MebYegÚvo)
ns YeieJeved ! FÛÚe keâjlee ntB, Ûeeefj$eeÛeej $eÙeesoMeefJeOe~
Jen heebÛe cene›ele heebÛe meefceefle, De® leerve iegefhleceÙe efpeveYeeef<ele~~
FveceW efnbmee keâe lÙeeie cene›ele, ØeLece keâne nw efpeveJej ves~
YetkeâeefÙekeâ peerJe DemebKÙeelee-mebKÙeele Je peue keâeefÙekeâ Fleves4~~
DeiveerkeâeefÙekeâ efYe DemebKÙeelee-mebKÙeele heJevekeâeefÙekeâ Fleves5~
pees JevemheleerkeâeefÙekeâ ØeeCeer, Jes meYeer Devebleeveble YeCeW~~
Ùes nefjle yeerpe Debkegâj mJe™he, veeveeefJeOe efÚVe-efYeVe Yeer neW~
Fve meyekeâes ØeeCeeW mes ceeje, mebleehe efoÙee heerÌ[e oer nes~~
GheIeele efkeâÙee ceve JeÛe leve mes, Ùee DevÙeeW mes keâjJeeÙee nes~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~1~~
oes FefvõÙepeerJe DemebKÙeelee-mebKÙeele kegâef#e ke=âefce6 MebKe keâns~
#egõkeâ keâewÌ[er Je De#e Deefj°Ùe7, ieb[yeeue ueIeg MebKe keâns~~
pees meerhe peeWkeâ Deeefokeâ Fvekeâes, ceeje Ùee $eeme efoÙee Yeer nes~
heerÌ[e oer Ùee GheIeele efkeâÙee, Ùee hej mes Yeer keâjJeeÙee nes~~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~2~~
1. efjªÙe-yeeueMejerjmecegodYeJeemleblegmeceevee peerJeefJeMes<eeŠ~ 2. ‘ieb[JeeueÙe’ Fefle hee"eblbejØeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer<eg~
3. hee"eblejb Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer<eg~ 4. peuekeâeefÙekeâ peerJe Yeer DemebKÙeeleemebKÙeele nQ~ 5. JeeÙegkeâeefÙekeâ peerJe Yeer
DemebKÙeeleemebKÙeele nQ~ 6. ueš, IeeJe Deeefo kesâ peerJe~ 7. yeÛÛeeW kesâ Mejerj ceW hewoe nes pee
les nQ, Ssmes #egõ peerJe~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(23)

lesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee kegbâLeg-ösefnÙe-efJebefÚÙe-ieesefYebo-ieespegJecekeäkegâCe-efheheerefueÙeeFÙee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee
keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~3~~
ÛeGefjbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee obmecemeÙe-ceefkeäKeheÙebie-keâer[-YecejcengÙej-ieesceefÛÚÙeeFÙee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee
keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~4~~
hebefÛebefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee Deb[eFÙee heesoeFÙee pejeFÙee jmeeFÙee
mebmesefocee meccegefÛÚcee GyYesefocee GJeJeeefocee DeefJe ÛeGjemeerefopeesefCehecegnmeomenmmesmeg, Sosefmeb1 GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes
Jee keâerjblees Jee meceCegceefCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~5~~
Øeefle›eâceCeheeref"keâeoC[keâŠ
FÛÚeefce Yebles! osJeefmeÙeefcce (jeF&Ùeefcce) DeeueesÛesGb, hebÛecenJJeoeefCe, lelLe
$eÙe FefvõÙe peerJe DemebKÙeelee-mebKÙeele kegbâLeg2 osefnkeâ efyeÛÚt~
petB ieespeeW Kešceue Fvõieeshe, efÛeGbšer Deeefokeâ yengefJeOe pevlet~~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee, heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~3~~
ÛeG FbefõÙe peerJe DemebKÙeelee-mebKÙeele GvneW ceW [ebme ceMekeâ~
yeng keâerš helebies Yeücej ceOet-cekeäKeer ieescekeäKeer Deeefo efJeefJeOe~~
Fvekeâes ceeje heefjleehe efJejeOeve, Ùee GheIeele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~4~~
hebÛesefvõÙe peerJe DemebKÙeelee-mebKÙeele FvneW ceW Deb[pe nQ~
heeslepe Je pejeÙegpe jmepe hemeervepe, meccetefÚ&ve GÆsefoce nQ~~
Gheheeo pevceÙegle Yeer Ûeewjemeer, ueeKe Ùeesefve JeeueeW ceW pees~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee, heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee nes pees~~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~5~~

Øeefle›eâceCe heeref"keâe oC[keâ
oesne-YeieJeved ! owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) meYeer, oes<e efJeMeesOeve nsle~
ÛeentB DeeueesÛeve keâjve, ßeæe Yeefòeâ mecesle ~~1~~
1. Fmemes hetJe& kesâ ÛeejeW oC[keâeW ceW Fme peien ‘lesefmeb’ hee" nw Gmekeâer ÚeÙee nw les<eeb’~ Ùeneb Sosefmeb keâer
ÚeÙee nw ‘Sles<eeb’ oesveeW keâe DeLe& Skeâ ner nw~ Øeefle›eâceCe «evLe$eÙeer šerkeâe ceW Yeer Ssmee ner hee" nw DeleŠ
Skeâ™helee kesâ efueS hee" yeouevee GefÛele veneR nw~ 2. met#ce peerJe~

(24)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

he{ceb cenJJeob heeCeeefoJeeoeoes JesjceCeb, efJeefoÙeb cenJJeob cegmeeJeeoeoes JesjceCeb,
efleefoÙeb cenJJeob DeoòeeoeCeeoes JesjceCeb, ÛeGlLeb cenJJeob cesngCeeoes JesjceCeb, hebÛeceb
cenJJeob heefjiieneoes JesjceCeb, Úªb DeCegJJeob jeF&YeesÙeCeeoes JesjceCeb, F&efjÙeemeefceoerS
YeemeemeefceoerS, SmeCeemeefceoerS DeeoeCeefCekeäKesJeCemeefceoerS, GÛÛeejhemmeJeCeKesue-efmebneCe-efJeÙeef[heFªeJeefCeÙeemeefceoerS, ceCeiegòeerS, JeefÛeiegòeerS, keâeÙeiegòeerS,
CeeCesmeg obmeCesmeg Ûeefjòesmeg, yeeJeermeeS hejermensmeg, heCeJeermeeS YeeJeCeemeg,
heCeJeermeeS efkeâefjÙeemeg, Deªejmemeeruemenmmesmeg, ÛeGjemeerefoiegCemeÙemenmmesmeg,
JeejmeCnb mebpeceeCeb, JeejmeCnb leJeeCeb, JeejmeCnb DebieeCeb, ÛeesomeCnb hegJJeeCeb,
omeCnb cegb[eCeb, omeCnb meceCeOecceeCeb, omeCnb OeccepPeeCeeCeb, CeJeCnb
yebYeÛesjiegòeerCeb, CeJeCnb CeeskeâmeeÙeeCeb, meesuemeCnb keâmeeÙeeCeb, DeªCnb keâcceeCeb,
MebYeg ÚvonQ heeBÛe cene›ele GveceW ØeLece, cene›ele ØeeCeerJeOe efJejleer~
otpee cene›ele DemelÙeefJejleer, leerpee Deoòe mes nw efJejleer~~
ÛeewLee cene›ele cewLegve efJejleer, hebÛece heefj«en mes efJejleer nw~
Úªe DeCeg›ele je$eer Yeespeve, efJejleer hegefve heebÛe meefceleer nQ~~1~~
F&Ùee&meefceleer Yee<eemeefceleer, S<eCemeefceleer Yeespeve keâer nw~
Deeoeve Je efve#esheCe meefceleer, jKeves Je «enCe keâjves keâer nw~~
ceuecet$e Letkeâ veemeeceue efJeke=âefle, lÙepeve Øeefle‰eheve meefceleer~
ceve JeÛeve keâeÙe ieghleer Fve meyeceW, ngS oes<e keâer nes Megæer~~2~~
meöMe&ve %eeve Ûeefj$e leLee, yeeF&me hejer<en cegefve kesâ nQ~
heÛÛeerme YeeJevee1 ef›eâÙee2 heÛeerme, Je Meerue De"ejn menme keânW~~
Ûeewjemeer ueeKe megiegCe yeejn, mebÙece yeejn lehe Yeer JeCex~
yeejn Debie Ûeewon hetJe& cegb[3-oMe ßeceCe4 Oece& Yeer oMe JeCex~~3~~
1. Deefnbmee Deeefo heebÛe ›eleeW keâes efmLej jKeves kesâ efueS Skeâ-Skeâ ›ele keâer 5-5 YeeJeveeSb ceeveer nQ~
2. ÛewlÙeieg®ØeJeÛeve keâer hetpee Deeefo ue#eCeJeeueer mecÙekeälJeJeefOe&veer veecee henueer mecÙekeälJe ef›eâÙee nw, Ssmeer
ner efceLÙeelJe ef›eâÙee Deeefo 25 ef›eâÙeeÙeW nQ~ 3. heebÛe FbefõÙeeW keâe cegb[ve, JeÛeve cegb[ve, neLe, hewj Deewj Mejerj
keâe cegb[ve leLee ceve keâe cegb[ve Ùes oMe cegb[ve nQ~ Ùeneb cebg[ve keâe DeLe& efvejesOe keâjvee nw~ 4. Gòece #ecee
Deeefo oMe Oece& ner ßeceCe DeLee&led cegefveÙeeW kesâ oMeOece& nQ~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(25)

DeªCnb heJeÙeCeceeGÙeeCeb, DeªCnb megæerCeb, meòeCnb YeÙeeCeb, meòeefJenmebmeejeCeb,
ÚCnb peerJeefCekeâeÙeeCeb, ÚCnb DeeJeemeÙeeCeb, hebÛeCnb FbefoÙeeCeb, hebÛeCnb cenJJeÙeeCeb,
hebÛeCnb ÛeefjòeeCeb, ÛeGCnb meCCeeCeb, ÛeGCnb heÛÛeÙeeCeb, ÛeGCnb GJemeiieeCeb,
cetueiegCeeCeb, GòejiegCeeCeb, efoefªÙeeS hegefªÙeeS heoesefmeÙeeS heefjoeJeefCeÙeeS, mes
keâesnsCe Jee ceeCesCe Jee ceeSCe Jee ueessnsCe Jee jeiesCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee
nmmesCe Jee YeSCe Jee heoesmesCe Jee heceeosCe Jee efheccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe
Jee, ieejJesCe Jee Sosefmeb DeÛÛeemeCeoeS, efleCnb ob[eCeb, efleCnb uesmmeeCeb, efleCnb
ieejJeeCeb, oesCnb Deó®ömebefkeâuesmeheefjCeeceeCeb, DehhemelLemebefkeâuesmeheefjCeeceeCeb,
efceÛÚCeeCe-efceÛÚobmeCe-efceÛÚÛeefjòeeCeb, efceÛÚòeheeGiieb, DemebÙeceheeGiieb, keâmeeÙeoMe1 Oece&OÙeeve veJe yeÇÿeÛeÙe&-ieghleer2 veJe veeskeâ<eeÙe Yeer nQ~
meesuen keâ<eeÙe De" keâce& Dee", ØeJeÛeveceelee3 De" Megæer4 nQ~~
YeÙe meele meele5 mebmeej peerJe, <ešdkeâeÙe Je Ún DeeJeMÙekeâ nQ~
FbefõÙeeb heebÛe cene›ele megheebÛe, heCe meefceleer Ûeeefjle heebÛeefn nQ~~4~~
ÛeG meb%ee6 ØelÙeÙe7 Ûeej leLee, Ghemeie&8 Ûeej Yeer keâns ieÙes~
De"yeerme cetueiegCe GòejiegCe, yengefJeOe Gve meyeceW oes<e ngS~~
pees DeMegYejeie mes ceefnueeoer keâes, DeJeueeskeâe9 mheMee&10 nes~
ceve JeÛeve keâeÙe keâer og° ef›eâÙee11, heefjleeheve keâer12 efkeâefjÙee keâer nes~~5~~
Fve meyeceW ›eâesOe ceeve ceeÙee, Ùee ueesYe jeie Ùee És<e efveefcele~
Ùee ceesn nemÙe Ùee YeÙe Øeoes<e, Je Øeceeo Øesce ie=odOeer13 efveefceòe~~
1. DeheeÙeefJeÛeÙe, GheeÙe efJeÛeÙe, efJeheekeâ-efJeÛeÙe, efJejeieefJeÛeÙe, ueeskeâefJeÛeÙe, YeJeefJeÛeÙe, peerJeefJeÛeÙe,
Dee%eeefJeÛeÙe, mebmLeeveefJeÛeÙe Deewj mebmeejefJeÛeÙe Ùes 10 Oece&OÙeeve nQ~ (Øeefle›eâceCe «ebLe$eÙeer he=. 10)~
2. efleÙeËefÛeveer, cevegef<Ùeveer Deewj osJeebievee Fve leerve Øekeâej keâer efŒeÙeeW keâe ceve JeÛeve keâeÙe mes mesJeve veneR keâjvee
Ùes veJe yeÇÿeÛeÙe& iegefhleÙeeb nQ~ (Øeefle›eâceCe «eb. he=. 12)~ 3. heebÛe meefceefle Deewj leerve iegefhle Ùes Dee" ØeJeÛeve
ceelee nQ~ 4. ceve, JeÛeve, keâeÙe keâer Megefæ, Deenej keâer Megefæ, F&Ùee&heLeMegefæ, JÙeglmeie&Megefæ, MeÙeveemeve Megefæ Deewj
efJeveÙeMegefæ Ùes 8 MegefæÙeeb nQ~ 5. SkeWâefõÙe peerJe kesâ met#ce-yeeoj, ÉerefvõÙe, $eerefvõÙe, ÛelegefjefvõÙe, hebÛsefvõÙe kesâ
meb%eer Deewj Demeb%eer Ùes mebmeejer peerJe kesâ meele Yeso nQ~ FveceW YeüceCe keâjvee ner meele Øekeâej keâe mebmeej nw~
6. Deenej, YeÙe, cewLegve Deewj heefj«en~ 7. efceLÙeelJe, DeefJejefle, keâ<eeÙe Deewj Ùeesie Ùes Ûeej keâcee&œeJe kesâ keâejCe
nQ~ 8. osJe, ceveg<Ùe, efleÙeËÛe Deewj DeÛesleveke=âle Ghemeie& Ûeej Øekeâej kesâ nQ~ 9. Œeer-heg®<eeW kesâ Debieesheebie keâe
jeieYeeJe mes osKevee Âef° ef›eâÙee nw~ 10. Œeer-heg®<eeW kesâ Debieesheebie keâe jeie YeeJe mes mheMe& keâjvee mhe=ef° ef›eâÙee
nw~ 11. og° ceve-JeÛeve-keâeÙe keâer ef›eâÙee Øeeoesef<ekeâer ef›eâÙee nw~ 12. hej keâes keâ° osves keâer ef›eâÙee heefjleeheve
keâer eq›eâÙee nw~ 13. efheheemee-efJe<eÙeeW keâer Deefleie=odOeer~

(26)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

heeGiieb, peesieheeGiieb, DeheeGiiemesJeCeoeS, heeGiieiejnCeoeS, FlLe ces pees keâesF&
osJeefmeDees (jeFDees) Deefokeäkeâcees Jeefokeäkeâcees DeFÛeejes DeCeeÛeejes DeeYeesiees DeCeeYeesiees
lemme Yebles! heef[keäkeâceeefce, ceS heef[keäkebâleb lemme ces mecceòecejCeb meceeefncejCeb
hebef[ÙecejCeb JeerefjÙecejCeb ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb
efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~~2~~
Jeo meefceefobefoÙejesOees ueesÛees DeeJeemeÙeceÛesueceCneCeb~
efKeefomeÙeCeceobleJeCeb ef"efoYeesÙeCecesÙeYeòeb Ûe~~1~~
ueppee mes Ùee ieejJe mes pees, ›ele Deeoer ceW Deemeeove keâer~
Gmekeâe DeeueesÛeve keâjkesâ ceQ, owJeefmekeâ oes<e keâes n™B DeYeer~~6~~
$eÙeob[1 DeMegYe$eÙe uesMÙeeÙeW, $eÙe ieejJe-$e+efæ mJeeo jme kesâ~
oes Deele& jewõ mebkeäuesMe YeeJe, $eÙe DeØeMemle2 mebkeäuesMeefnb kesâ~~
efceLÙee kegâ%eeve efceLÙee oMe&ve, efceLÙeeÛeeefjle efceLÙeeefYeØeeÙe3~
DemebÙece Je keâ<eeÙe Ùeesie ceeves, Fve leerveeW kesâ ØeeÙeesiÙe4 YeeJe~~7~~
DeØeeÙeesiÙe mesJeve-veeEn keâjves, ÙeesiÙe keâeÙe& keâes efkeâÙee Ùeoer~
ØeeÙeesiÙe5-ÙeesiÙe mecÙekeälJe Deeefo, YeeJeeW keâer efveboe efkeâÙee Ùeoer~~
6
Fvemes pees kegâÚ Yeer efove Yej cebs, (je$eer ceW) Deefle›eâce
JÙeefle›eâce7 DeefleÛeej8 efkeâÙee~
Ùee DeveeÛeej9 DeeYeesie10 Je DeveeYeesie11 keâjkesâ yengoes<e efkeâÙee~~8~~
ns YeieJeved! Gmekeâe Øeefle›eâceCe, keâjlee ntB Ssmes cesje ØeYeg~
mecÙekeälJecejCe12 Je meceeefOe Je hebef[le-cejCe13 JeerÙe&ÙeglecejCe14 ØeYet~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes ØeYeg yeesefOeueeYe nesJes~
nes megieefleieceve Je meceeefOecejCe, efpeveiegCe keâer mebØeehleer nesJes~~9~~
›ele meefceleer FefvõÙe efvejesOe Ún DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve Deoble-OeeJeve efmLeefleYegòeâer Yekeälewkeâ~~
1. og° ceve-JeÛeve-keâeÙe Ùes leerve ob[ nQ~ 2. ceeÙee, efceLÙee, efveoeve Ùes leerve DeØeMemle mebkeäuesMe YeeJe
nQ~ 3. kegâosJe, kegâOece& Deewj kegâleòJe ceW efJehejerle DeefYeØeeÙe efceLÙee ØeeÙeesiÙe nQ~ 4. DemebÙece 12 Øekeâej keâe nw
Fmekeâe ØeeÙeesiÙe-keâjvee, keâ<eeÙeeW keâe ØeeÙeesiÙe-keâjvee Deewj Ùeesie-ceve JeÛeve keâeÙe keâe heefjmhebove keâjvee Ùes
leerve ØeeÙeesiÙe ngS~ 5. ØeeÙeesiÙe ieÇnCe-keâjves ÙeesiÙe keâer iene& keâer nes~ 6. ceve keâer Megefæ keâer neefve nesvee Deefle›eâce
nw~ 7. efJe<eÙeeW keâer DeefYeuee<ee JÙeefle›eâce nw~ 8. DeeJeMÙekeâ Deeefo ef›eâÙeeDeeW ceW Deeuemekeâjvee DeefleÛeej nw~
9. ›eleeW keâes Yebie keâj osvee DeveeÛeej nw~ 10. hetpee cenòJe Deeefo keâer DeefYeuee<ee mes keâeheesle uesMÙeeÙegòeâ YeeJeeW
Éeje Deefle ØekeâšDeveg‰eve-ieuele keâeÙe& keâjvee DeeYeesie nw~ 11. ueppeeefo kesâ JeMe ceW ueesieeW mes efÚheekeâj oes<eeefo
keâjvee DeveeYeesie nw~ (Øeefle›eâceCe «evLe$eÙeer he=. 19)~ 12. mecÙekeälJe meefnce cejCe nes~ 13. Yeòeâ ØelÙeeKÙeeve,
Fbefieveer Deewj ØeeÙeesheieceve Ùes leervecejCe hebef[le cejCe nQ~ 14. Jeerjlee meefnle cejCe JeereÙ&cejCe nw~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(27)

Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes efCeÙeòees nbb~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesog cepPeb~
(Fefle Øeefle›eâceCeheeref"keâeob[keâŠ~)
DeLe meJee&efleÛeejefJeMegædÙeLeË owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb
ke=âleoes<eefvejekeâjCeeLeË hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJevoveemleJemecesleb ßeerØeefle›eâceCeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(Øeefle%ee keâjkesâ hebÛeebie vecemkeâej keâjW~ hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ eeceeef
m Ùekeâ oC[keâ heÌ{keâj
leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ27 GÛÚdJeeme ceW 9 peehÙe keâjW~ hegveŠ hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ leerve DeeJele& Skeâ
efMejesveefle keâjkesâ Leesmmeeefce mleJe heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Øeefe›eâceCe
l
Yeefòeâ heÌ{W~)

(efveef<eefækeâeob[keâeŠ Øeefle›eâceCeYeefòeâŠ)
Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb , Cecees uees S meJJemeent C eb~ ~2~~
Cecees efpeCeeCeb 3, Cecees efCeefmmenerS 3, CeceeslLeg os 3, Dejnble! efmeæ! yegæ!
CeerjÙe! efCecceue! mececeCe! megYeceCe1! megmecelLe! mecepeesie! meceYeeJe! meuueIeóeCeb
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ, Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Gvemes otj ngDee ntB cesje, ÚsoeshemLeeheve nes veeLe~~
DeLe meJee&efleÛeejefJeMegædÙeLeË owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb ke=âleoes<e-efvejekeâjCeeLeË
hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb Øeefle›eâceCeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(HetJe&Jeled meeceeefÙekeâ oC[keâ, 9 peehÙe, Leesmmeeefce........heÌ{W)

efveef<eefækeâe (efveef<eefOekeâe) ob[keâ
Øeefle›eâceCeYeefòeâ-

Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~
vecees efpevesYÙeŠ 3, vecees efve<eerefOekeâeÙew2 3, veceesÓmleg les 3~
Ûeewyeesue Úbo- ns DenËle efmeæ yegæe, veerjpe efvece&uemece ceve megcevee~
ns megmeceLe& hejce MeceÙeesie, MeceYeeJeer ns YeJeMecevee~~
1. Øeefle›eâceCe «evLe$eÙeer ceW ‘megceCe’ Ssmee hee" nw~ 2. efpeve Deewj efmeæeW keâer ke=âef$ece-Deke=âef$ece
Øeeflecee,Fvekesâ cebefoj, $e+efæmeefnlecegefve Deeefo ™he mes efve<eerefOekeâe kesâ 17 DeLe& šerkeâe ceW efkeâÙes nQ~

(28)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

meuueIeòeeCeb! efCeyYeÙe! CeerjeÙe! efCeöesme! efCecceesn! efCeccece! efCemmebie! efCemmeuue!
ceeCe-ceeÙe1-ceesme-cetjCe! leJehheneJeCe! iegCejÙeCemeeruemeeÙej! DeCeble! DehhecesÙe!
cenefoceneJeerj-JeºceeCe-yegæefjefmeCees Ûesefo CeceeslLeg S CeceeslLeg S CeceeslLeg S~
cece cebieueb Dejnblee Ùe efmeæe Ùe yegæe Ùe efpeCee Ùe kesâJeefueCees DeesefnCeeefCeCees
ceCeheppeJeCeeefCeCees ÛeGomehegJJebieefceCees megomeefceefomeefceæe Ùe leJees Ùe JeejnefJenes
leJemmeer, iegCee Ùe iegCeJeblees Ùe, cenefjmeer eflelLeb eflelLebkeâje Ùe, heJeÙeCeb heJeÙeCeer
Ùe, CeeCeb CeeCeer Ùe, obmeCeb obmeCeer Ùe, mebpecees mebpeoe Ùe, efJeCeerDees efJeCeoe Ùe,
yebYeÛesjJeemees yebYeÛeejer Ùe, iegòeerDees ÛesJe iegefòeceblees Ùe, cegòeerDees ÛesJe cegefòeceblees Ùe,
meefceoerDees ÛesJe meefceefoceblees Ùe, memeceÙehejmeceÙeefJeot, KebeflekeäKeJeiee Ùe KebefleJeblees Ùe,
KeerCeceesne Ùe KeerCeJeblees Ùe, yeesefnÙeyegæe Ùe yegefæceblees Ùe, ÛesFÙe®keäKee Ùe ÛesFÙeeefCe~
MeuÙeogefKele kesâ MeuÙeefJeveeMeve, ns efveYe&Ùe efvejeie efveoex<e~
ns efveceexn efJeiele cecelee efveŠmebie leLee efveŠMeuÙe efJejes<e~~1~~
ceo ceeÙee DemelÙe kesâ ceo&keâ, lehe:ØeYeeJeer ns hejcesMe~
iegCe-Meerueeefojlve$eÙemeeiej, ns Deveble DeØecesÙe censMe~~
cenefle hetpÙe ceneJeerj Jeerj, ns JeOe&ceeve ns yegefæ $e+<eerMe~
vecemkeâej nes vecemkeâej nes, vecemkeâej nes legcnW ncesMe~~2~~
cesje cebieue keâjW meJe&, DenËle efmeæ yegæe efpevejepe~
kesâJeefue efpeve DeJeefOe%eeveer, ceveŠheÙe&Ùe%eeveer $e+ef<ejepe~~
ÛeewoMe hetJe& Debie heejbiele, Debieyee¢e ßeglemebheVee~
yeejn lehe lehemeer iegCe Deewj, iegCeeWÙegle cene$e+efæ MejCee~~3~~
leerLe& Deewj leerLeËkeâj ØeJeÛeve, ØeJeÛeveÙegle Je %eeve %eeveer~
meöoMe&ve mecÙei°er, mebÙece Je mebÙeceer cegefveOÙeeveer~~
efJeveÙe leLee megefJeveÙeÙegle meeOet, yeÇÿeÛeÙe& ›ele yeÇÿeÛeejer~
iegefhle iegefhleOej cegefòeâ cegefòeâÙegle, meefceefle Deewj meefceefleOeejer~~4~~
mJecele Deewj hejcele kesâ %eelee, #eceeMeerue De® #ehekeâ cegveer~
#eerCeceesn Ùeefle yeesefOeleyegæ, yegefæ$e+æerÙegle hejcecegveer~~
ÛewlÙeJe=#e efpeveefyecye Deke=âef$ece-ke=âef$ece efpeleves ef$eYegJeve ceW~
cesje cebieue keâjW meYeer Ùes, Ùes cebieueØeo eflengBpeie ceW~~5~~
1. Øeefle›eâceCe «evLe$eÙeer ceW ‘ceeÙee’ Ssmee hee" nw~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(29)

GºcenefleefjÙeueesS efmeæeÙeoCeeefCe Cecebmeeefce, efmeæefCemeerefnÙeeDees
DeªeJeÙeheJJeS meccesos Gppebles ÛebheeS heeJeeS ceefpPeceeS neflLeJeeefueÙemeneS
peeDees DeCCeeDees keâeDeesefJe efCemeerefnÙeeDees peerJeueesÙeefcce, FefmeheyYeejleueiieÙeeCeb
efmeæeCeb yegæeCeb keâcceÛekeäkeâcegkeäkeâeCeb CeerjÙeeCeb efCecceueeCeb, ieg®-DeeFefjÙeGJepPeeÙeeCeb heJJeefòe-lLesj-kegâue-ÙejeCeb, ÛeeGJeCCees Ùe meceCemebIees Ùe YejnsjeJeSmeg
omemeg hebÛemeg ceneefJeosnsmeg~ pes ueesS mebefle meenJees mebpeoe leJemeer Sos cece cebieueb
heefJeòeb! Sosnb cebieueb keâjsefce YeeJeoes efJemegæes efmejmee DeefnJebefoTCe efmeæs keâeTCe
Debpeefueb celLeÙeefcce, efleefJenb efleÙejCemegæes~~9~~
(Fefle efveef<eefækeâeoC[keâŠ~)
heef[keäkeâceeefce Yebles! osJeefmeÙemme (jeFÙemme) DeFÛeejmme DeCeeÛeejmme
ceCeog ÛÛeef j Ùemme JeefÛeog ÛÛeef j Ùemme keâeÙeog ÛÛeef j Ùemme CeeCeeFÛeejmme
TOJe& DeOees De® ceOÙeueeskeâ ceW, efmeæeÙeleve vecetB Gvekeâes~
efmeæ#es$e De°eheo meccesoeÛeue Tpe&Ùevle efieefj keâes~~
Ûebhee heeJee veieefj ceOÙecee, nefmleyeeefuekeâe ceb[he ceW~
Deewj DevÙe Yeer cevegpe ueeskeâ ceW, leerLe& #es$e meyekeâes ØeCeceW~~6~~
cees#eefMeuee keâes Øeehle efmeæ, efpeveyegæ keâce& mes cegòeâ ceneve~
efJeiele keâce&jpe veerjpe efJejefnle, YeeJekeâce&ceue mes Deceueeve~~
heeb Û e Yejle heeb Û e Ss j eJele, heeb Û eeW ceneef J eos n eW ceW ~
metefj GheeOÙeeÙe ieg™ ØeJele&keâ, mLeefJej Deewj kegâuekeâj efpeleves~~7~~
Ûele&gJeCe&Ùegle ßeceCe mebIe kesâ, meeOet efpeleves Fme peie ceW~
mebÙece lehemeer Ùes meye cesjs, heeJeve cebieue nsleg yeveW~~
YeeJemeefnle ceQ ef$eefJeOeMegefæÙegle, Debpeefue cemlekeâ hej Oejkesâ~
ef$eefJeOeef›eâÙee ceW MeerMe Pegkeâekeâj, meyekeâes JeboBt ®efÛe keâjkesâ~~8~~
~~ Fefle efveef<eefækeâe oC[keâ~~
MebYeg Úvo- ns YeieJeved ! efove ceW (jeef$ekeâ) ›eleeW ceW, pees DeefleÛeej DeveeÛeej oes<e ngS~
Gve meyekeâe ceQ Øeefle›eâceCe keâ™B, Ûeeefjle ceW pees DeefleÛeej ngS~~
ceve keâe og§eefjle JeÛeve og§eeefjle, keâeÙe og§eefjle Ùeoer ngS~
%eeveeefleÛeej1 oMe&ve-lehe ceW, DeefleÛeej JeerÙe& DeefleÛeej ngS~~
1. %eeve, oMe&ve, lehe, JeerÙe& Deewj Ûeeefj$e Fve heebÛe hebÛeeÛeejeW ceW pees DeefleÛeej ngS neW~

(30)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

obmeCeeFÛeejmme leJeeFÛeejmme JeerefjÙeeFÛeejmme ÛeeefjòeeFÛeejmme~ hebÛeCnb
cenJJeÙeeCeb hebÛeCnb meefceoerCeb efleCnb iegòeerCeb ÚCnb DeeJeemeÙeeCeb ÚCnb
peerJeefCekeâeÙeeCeb efJejenCeeS heerue keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCeoes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~1~~
heef[keäkeâceeefce Yebles! DeFieceCes efCeiieceCes "eCes ieceCes ÛebkeâceCes GJJeòeCes DeeGbÛeCes
hemeejCes Deeceemes heefjceemes kegâFos keâkeäkeâjeFos Ûeefueos efCemeCCes meÙeCes GJJeóCes
heefjÙeóCes SFbefoÙeeCeb JesFbefoÙeeCeb lesFbefoÙeeCeb ÛeGefjbefoÙeeCeb hebefÛebefoÙeeCeb peerJeeCeb
mebIeóCeeS mebIeeoCeeS GöeJeCeeS heefjoeJeCeeS efJejenCeeS SlLe ces pees keâesF&
osJeefmeDees (jeF&Dees) Deefokeäkeâcees Jeefokeäkeâcees DeFÛeejes DeCeeÛeejes lemme efceÛÚe
ces ogkeäkeâ[b~~2~~
heef[keäkeâceeefce Yebles! FefjÙeeJeefnÙeeS efJejenCeeS Gºcegnb ÛejblesCe Jee Denescegnb
ÛejblesCe Jee efleefjÙecegnb ÛejblesCe Jee efoefmecegnb ÛejblesCe Jee efJeefoefmecegnb ÛejblesCe Jee
pees heeBÛe cene›ele heeBÛe meefceefle, $eÙeiegefhle <e[eJeMÙekeâ ›ele nQ~
Ún peerJe efvekeâeÙe keâns Fve meyekeâer, ceQves efJejeOevee keâer nw~~
Fve peerJeeW keâes heerÌ[e keâer ceQves Ùee hej mes keâjJeeÙeer nes~
keâjles keâes Yeer Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~1~~
ns YeieJeved ! MeerIeÇ ieceve keâjves, efveie&ceve ef›eâÙee Je "njves ceW~
pees ieceve efkeâÙee De® JÙeLe& ieceve, GÉle&ve De® heefjJele&ve ceW~~
nmleeefo mebkegâÛeve hewâueeves, DeeceMe&ve1 leveg2 mheMe&ve ceW~
hetlkeâej efkeâÙes keâke&âMe3 yeesues, Ûeueves ceW leLee yew"ves ceW~~
meesves ceW meeskeâj G"ves ceW, G"keâj meesves Fve efkeâefjÙee ceW~
Skesâvõer Éervõer $eervõer ÛeG - FefvõÙe hebÛesefvõÙe peerJe nves~~
peerJeeW keâe hejmhej mebIeóve, hegbpeerkeâjves Je ceejves mes~
heefjleehe efJejeOeve keâjves mes, efoveYej ceW (je$eer ceW) pees kegâÚ oes<e ueies~~
›ele ceW kegâÚ Yeer nes Deefle›eâce JÙeefle›eâce, DeefleÛeej DeveeÛeejeoer pees~
Fve meyekeâe ceQ Øeefle›eâceCe keâ™B, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~2~~
ns YeieJeved F&Ùee&heefLekeâ oes<e keâe, Øeefle›eâceCe keâjlee ntB ceQ~
Thej cegKekeâj veerÛes cegKekeâj, eflejÚs cegKe keâjkesâ Ûeueves ceW~~
1. Mejerj kesâ efkeâmeer efveef§ele ØeosMe keâe mhe&Me keâjvee ‘DeeceMe&’ nw~ 2. meJe& Mejerj keâe mheMe&ve ‘heefjceMe&’
nw~ 3. oeble efkeâšefkeâševee Ùee Deeflekeâke&âMe yeesuevee~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(31)

heeCeÛebkeâceCeoeS JeerÙeÛebkeâceCeoeS nefjÙeÛebkeâceCeoeS Gefòebie-heCeÙe-oÙe-ceefóÙecekeäkeâ[Ùe-lebleg-meòeeCe ÛebkeâceCeoeS heg{efJekeâeFÙemebIeóCeeS DeeGkeâeFÙemebIeóCeeS lesGkeâeFÙemebIeóCeeS JeeGkeâeFÙemebIeóCeeS JeCehheâefokeâeFÙemebIeóCeeS
lemekeâeFÙemebIeóCeeS GöeJeCeeS heefjoeJeCeeS efJejenCeeS FlLe ces pees keâesF& FefjÙeeJeefnÙeeS
DeFÛeejes DeCeeÛeejes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~3~~
heef[keäkeâceeefce Yebles! GÛÛeej-hemmeJeCe-Kesue-efmebneCe-efJeÙeef[Ùe-heFªeJeefCeÙeeS
heFªeJeblesCe pes kesâF& heeCee Jee Yetoe Jee peerJee Jee meòee Jee mebIeefóoe Jee mebIeeefooe Jee
GöeefJeoe Jee heefjoeefJeoe Jee FlLe ces pees keâesF& osJeefmeDees (jeF&Dees) DeFÛeejes DeCeeÛeejes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~4~~
ÛeGefoMe ceW cegKekeâj Ùee efJeefoMeeDeeW, ceW cegKe keâjkesâ Ûeueves mes~
oes $eÙe ÛeG FbefõÙe peerJe Gheefj, De® yeerpe nefjle hej Ûeueves mes~~
Geflebie1 heCeÙe2 efncekeâCe peue De®, ceefóÙe3 cekeâÌ[er leblet4 Thej~
he=LJeer peue Deefive JeeÙeg keâeefÙekeâ, ÛeG meòJeeW5 Thej Ûeueves hej~~
he=LJeerkeâeefÙekeâ mebIešve efkeâÙee, peuekeâeefÙekeâ keâe mebIešve efkeâÙee~
DeiveerkeâeefÙekeâ mebIešve efkeâÙee, JeeÙetkeâeefÙekeâ mebIešve efkeâÙee~~
mebIešve JevemheeflekeâeefÙekeâ keâe, $emekeâeefÙekeâ keâe mebIešve efkeâÙee~
Fve meyekeâe ØeeCe efJeÙeesie efkeâÙee, heefjleehe efJejeOeve Ùeoer efkeâÙee~~
Fme F&Ùee&heLe mes Ûeueves ceWs, cegPemes DeefleÛeej ngS kegâÚ pees~
Ùee DeveeÛeej Yeer ngS ØeYees! Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~3~~
ns YeieJeved! ceQ Øeefle›eâceCe keâ™B, ceuecet$e Letkeâ veemeeceue keâes~
Ùee DevÙe efJeke=âefle6 keâes lepeves ceW, ngS oes<e Øeefle‰eheve ceW pees~~
efJekeâue$eÙe ØeeCe7 Je Yetle Jevemheefle, peerJe hebÛeWefõÙe meòJe ÛeT~
Yet Gokeâ Deefive De® JeeÙeg FvneW keâe, mebIeóve mebIeele efkeâÙees~~
ceejCe Ùee heefjleeheve mes Fve, meyeceW efoveYej ceW (je$eer ceW) kegâÚ Yeer pees~
DeefleÛeej DeveeÛeejeefo ngS, Jen Â<ke=âle cesje efceLÙee nes~~4~~
1. Deeflemegkegâceej F&efue ke=âefce keâes Gefòebie keânles nQ~ 2. keâeF& Ùee keâebpeer Deeefo Thej ueieer ngF&
heâhetbâoer heCeÙe nw~ 3. yengle hewj efpemekesâ jnles nQ Ssmee pees ‘keâveKepetje’ pewmee ØeeCeer nw Gmes ‘ceefóÙe’ keânles
nQ~ 4. leblegCekeâ keâesF& peerJe nw~ 5. he=LJeer, peue, Deefive, JeeÙeg Fve Ûeej keâes meòJe keânles nQ~ 6. DevÙe efJeke=âefle
mes hemeervee Deeefo Mejerj ceue mecePevee~ 7. efJekeâue$eÙe ‘ØeeCe’ keânueeles nQ, Jevemheefle keâes ‘Yetle’ keânles nQ,
hebÛesefvõÙe keâes ‘peerJe’ Deewj he=LJeer Deeefo Ûeej keâes meòJe veece nw~

(32)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

heef[keäkeâceeefce Yebles! DeCesmeCeeS heeCeYeesÙeCeeS heCeÙeYeesÙeCeeS JeerÙeYeesÙeCeeS
nefjÙeYeesÙeCeeS DeenekeâccesCe Jee heÛÚekeâccesCe Jee hegjekeâccesCe Jee GeföªÙe[sCe
Jee efCeeföªÙe[sCe Jee oÙemebefmeªÙe[sCe Jee jmemebefmeªÙe[sCe Jee heefjmeeoefCeÙeeS
heFªeJeefCeÙeeS GösefmeÙeeS efCeösefmeÙeeS keâeroÙe[s efcemmes peeos "efJeos jFos DeCeefmeªs
yeefueheeng[os heeng[os Ieefóos cegefÛÚos DeFceòeYeesÙeCeeS FlLe ces pees keâesF& ieesÙejmme
DeFÛeejes DeCeeÛeejes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~5~~
heef[keäkeâceeefce Yebles! megceefCebefoÙeeS efJejenCeeS FeflLeefJehheefjÙeeefmeÙeeS
efoefªefJehheefjÙeeefmeÙeeS ceCeefJehheefjÙeeefmeÙeeS JeefÛeefJehheefjÙeeefmeÙeeS keâeÙeefJehheefjÙeens YeieJeved! ceQ Øeefle›eâceCe keâ™B, S<eCe meefceefle ceW oes<e ngS~
heevekeâ Yeespeve hegef<hele Yeespeve, De® yeerpe nefjle Yeespeve peg efkeâÙes~~
pees DeOeŠkeâce&1 efveefce&le Yeespeve, he§eeled2 De® hegjekeâce&3 keâerÙee~
Gefö°oes<e4 efveefo&°oes<e5, peuemebefßele jmemebme=°6 efueÙee~~
keâjhegš mes efieje-efieje KeeÙee7, Je Øeefle‰eheefvekeâe8 oes<e efkeâÙee~
GösefMekeâ9 efveoxefMekeâ10 Je ›eâerleke=âle11, efceßepeele12 Leeefhele13 efYe efueÙee~~
Deefveme=°14 jefÛele15 yeefueØeeYe=le16 ØeeYe=le17, Ieefóle18 Deefleie=odOeer19 keâjkesâ~
Deeflecee$e efkeâÙee Deenej S<eCee-meefceleer ceW ot<eCe keâjkesâ~~
Fme ieesÛeefjÛeÙee& ceW kegâÚ Yeer, DeefleÛeej Je DeveeÛeej ngS pees~
Fve oes<eeW keâe MeesOeve keâjlee, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~5~~
ns YeieJeved ! ceQ Øeefle›eâceCe keâ™B, mJehves ceW efkeâÙee efJejeOeve pees~
Œeer ceW efJeheÙee&me20 yegæer, °er21 mes DeMegYeYeeJe ngS pees~
1. Ún peerJe Ieele mes-hebÛemetvee mes yeveeÙee Yeespeve DeOeŠkeâce& nw~ 2. meeOeg Deenej keâj Ûeues peeÙeW hegveŠ
Yeespeve yeveevee ‘he§eeled keâce&’ nw~ 3. cegefve kesâ Deenej kesâ efueS Deeves hej Yeespeve hekeâevee ‘hegjekeâce&’ nw~ 4. cegefve
keâe ner GösMÙe keâjkesâ Yeespeve yeveevee~ 5. Deehekesâ efueS Ùen yeveeÙee nw, Ssmee keânvee~ 6. Ie=le, lewue Deeefo mes
efÛekeâves neLe Ùee hee$e mes Deenej osvee~ 7. keâjhee$e mes efieje-efiejekeâj Keevee ‘heefjmeeleefevkeâe’ oes<e nw~ 8. KeÌ[s
nesves keâe, yele&ve jKeves keâe Deewj oeleej kesâ KeÌ[s nesves keâe Ssmes leerve mLeeve keâes ve osKekeâj Deenej uesvee~ 9. DevÙe
efuebieer kesâ efveefceòe yevee Deenej~~ 10. hej kesâ neLe mes efoueeÙee Deenej~ 11. Deenej kesâ meceÙe Kejerokeâj
ueekeâj efoÙee Deenej~ 12. heeKeb[er Deewj ie=nmLeeW kesâ efveefceòe yevee Yeespeve~ 13. otmejs yele&ve ceW efvekeâeuekeâj
DevÙe$e jKee ieÙee Deenej~ 14. ie=nmJeeceer kesâ Éeje efveef<eæ Deenej~ 15. jmevee keâes ie=efækeâejer Deenej ‘jefÛele’
Ùee ‘jefleo’ nw~ 16. Ùe#e, veeie Deeefo keâes ÛeÌ{eves kesâ efueS vewJesÅe ‘yeefue’ keânueelee nw~ 71. ›eleesÅeeheve kesâ efueS
yeveeÙee ieÙee Yeespeve ‘ØeeYe=le’ nw~ 18. Megæ-DeMegæ mes mebmeefie&le Deenej~ 19. Deefleie=efæ mes Deenej uesvee
‘cetefÛ&Úle’ oes<e meefnle nw~ 20. efŒeÙeeW kesâ mesJeve kesâ efyevee Yeer mesJeve Deeefo keâe DeefYeØeeÙe ‘Œeer efJeheÙee&efmekeâe’ nw~
21. efŒeÙeeW kesâ DeJeÙeJeeW keâes ve osKeles ngS Yeer osKeves keâe DeefYeØeeÙe nesvee ‘Âef°efJeheÙee&efmekeâe’ nw~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(33)

efmeÙeeS YeesÙeCeefJehheefjÙeeefmeÙeeS GÛÛeeJeÙeeS megefceCeobmeCeefJehheefjÙeeefmeÙeeS hegJJejS
hegJJeKesefueS CeeCeeefÛebleemeg efJemeesefleÙeemeg FlLe ces pees keâesF& osJeefmeDees (jeF&Dees)
DeFÛeejes DeCeeÛeejes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~6~~
heef[keäkeâceeefce Yebles! FlLeerkeâneS DelLekeâneS YeòekeâneS jeÙekeâneS
ÛeesjkeâneS JesjkeâneS hejheemeb[keâneS osmekeâneS YeemekeâneS DekeâneS efJekeâneS
efCeªÏuuekeâneS hejhesmegCCekeâneS kebâoefhheÙeeS kegâkeäkegâefÛÛeÙeeS [byeefjÙeeS
ceeskeäKeefjÙeeS DehhehemebmeCeoeS hejheefjJeeoCeoeS hejogiebÚCeoeS hejheer[ekeâjeS
meeJeppeeCegceesÙeefCeÙeeS FlLe ces pees keâesF& osJeefmeDees (jeF&Dees) DeFÛeejes DeCeeÛeejes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~7~~
ceve ceW efJehejerleYeeJe1 JeÛe kesâ, kegâeflmele Je keâeÙe kesâ kegâeflmele pees~
Yeespeve keâe efJeheÙee&me2 Meg›eâÛÙegefle3, mJehveoMe&4 kegâeflmele Yeer pees~~
hetjyejle hetjye›eâer[le veevee-efÛeblee5 efveõeefokeâ ceW pees~
efove ceW (jeef$ekeâ) DeefleÛeej DeveeÛeej ngS, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~6~~
ns YeieJeved ! ceQ Øeefle›eâceCe keâ™B, pees oes<e ueies efJekeâLeeDeeW mes~
Œeer mebyebOeer jeie keâLee, Yeespeve ve=he Ûeesj keâLeeDeeW mes~~
heeKeb[er ieg® De® osMe Je Yee<ee-keâLee6 leLee DekeâLee7 efJekeâLee8~
efve‰gjJeÛe hejhewMetvÙe Je keâeboefhe&keâ9 keâewlkegâÛe10 keâueneefo11 keâLee~~
ceewKeÙe&12 Je DeelceØeMebmee hej-Deejeshe Je hejefveboeefo keâLee~
hej keâer heerÌ[eefo keâLee leLewJe, meeJeÅeoes<e Devegceleer keâLee~
Fve efJekeâLeeDeeW kesâ keâjves mes, efoveYej ceW (je$eer ceW) cegPe mes kegâÚ Yeer pees~
DeefleÛeej DeveeÛeej efkeâÙes ieÙes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~7~~
1. FbefõÙeeW kesâ efJe<eÙeeW ceW ceve keâe efJehejerle YeeJe nesvee~ 2. Yeespeve ve keâjles ngS Yeer veeRo ceW mJehve
ceW Keevee~ 3. efŒeÙeeW ceW jeieYeeJe kesâ Gõskeâ mes JeerÙe& keâe ÛÙegle nes peevee~ 4. mJehve kesâ osKeves mes efJehejerle
yegefæ nesvee~ 5. hetJe& kesâ Yeesies Deeefo efJe<eÙeeW keâe yeej-yeej mcejCe nesvee~ 6. Œeer, Oeve, Yeespeve, jepee Ùee
jepÙe, Ûeesj, yewj, hejheeKeb[er, osMe Deewj Yee<ee Fve mebyebOeer veJe keâLeeÙeW Ùeneb ueer nQ~ Œeer Deeefo kesâ yeejs ceW
jeieYeeJe mes ÛeÛee& keâjvee m]$eer keâLee nw~ hegjeCe MeeŒeeW ceW ceelee ce®osJeer, ßeerceleer Deeefo kesâ ™he keâe JeCe&ve
heÌ{vee megveevee, megvevee Deeefo ŒeerkeâLee oes<e veneR nw Ssmes ner meJe&$e mecePevee~ 7. lehe mJeeOÙeeÙe Deeefo mes
jefnle Demebyeæ Øeueehe DekeâLee nw~ 8. efJe™hekeâ-Keesšer keâLee~ 9. jeie kesâ Gõskeâ mes nbmeles ngS DeefMe°
JeÛeve yeesuevee~ 10. jeie mes nbmeer cepeekeâ keâjles ngS keâeÙe keâer ieuele Ûes°e keâjvee~ 11. efJejn, keâuen
Deeefo keâer keâLee~ 12. Ie=°lee mes yengle yekeâJeeme keâjvee~

(34)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

heef[keäkeâceeefce Yebles! DeópPeeCes ®öpPeeCes FnueesÙemeCCeeS hejueesÙemeCCeeS
DeenejmeCCeeS YeÙemeCCeeS cesngCemeCCeeS heefjiienmeCCeeS keâesnmeuueeS
ceeCemeuueeS ceeÙeemeuueeS uees nmeuueeS hesc cemeuueeS ef heJeememeuueeS
efCeÙeeCemeuueeS efceÛÚeobmeCemeuueeS keâesnkeâmeeS ceeCekeâmeeS ceeÙeekeâmeeS
ueesnkeâmeeS efkeâCnuesmmeheefjCeeces CeerueuesmmeheefjCeeces keâeGuesmmeheefjCeeces
DeejcYeheefjCeeces heefjiienheefjCeeces heef[meÙeeefnueemeheefjCeeces efceÛÚeobmeCeheefjCeeces
DemebpeceheefjCeeces keâmeeÙeheefjCeeces heeJepeesieheefjCeeces keâeÙemegneefnueemeheefjCeeces
meösmeg ™Jesmeg iebOesmeg jmesmeg heâemesmeg keâeFÙeeefnkeâjefCeÙeeS heeoesefmeÙeeS heefjoeJeefCeÙeeS heeCeeFJeeFÙeemeg, FlLe ces pees keâesF& osJeefmeDees (jeF&Dees) DeFÛeejes
DeCeeÛeejes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~8~~
ns YeieJeved ! ceQ Øeefle›eâceCe keâ™B, pees Deele& jewõ ogOÙee&ve efkeâÙee~
Fme YeJemeb%ee hejYeJemeb%ee, Deenej Je YeÙe cewLegve meb%ee~~
heefj«en meb%ee1 hegefve ›eâesOeMeuÙe, De® ceeveMeuÙe ceeÙee MeuÙee~
keâer ueesYe De® Øesce MeuÙe Je efheheemee-MeuÙe leLee efveoeve MeuÙee~
keâer efceLÙeeoMe&veMeuÙe2 ›eâesOe ceo, ceeÙee ueesYe keâ<eeÙe efkeâÙee~
keâeueer uesMÙee veerueer uesMÙee, keâeheesle DeMegYe uesMÙeeefo efkeâÙee~~
DeejbYe-hejer«en hejerCeece, ØeefleßeÙe3 DeefYeuee<ee YeeJe efkeâÙes~
efceLÙeeoMe&ve heefjCeece DemebÙece, De® keâ<eeÙe heefjCeece efkeâÙes~~
efkeâÙes heeheÙeesieheefjCeece4 keâeÙemegKe, DeefYeuee<ee heefjCeece efkeâÙes~
efkeâÙes Meyo ™he jme iebOe mheMe&5, keâeefÙekeâ meoes<e6 DeefOekeâjCe efkeâÙes~~
Øeeoesef<ekeâ7 heefjõeefJeCeer8 ef›eâÙee, ØeeCeeefleheele9 kegâÚ Yeer efkeâÙes pees~
efove Yej ceW (je$eer ceW) DeefleÛeej DeveeÛeej, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~8~~
1. Fnueeskeâ, hejueeskeâ, Deenej, YeÙe, cewLegve Deewj heefj«en Ùes Ún meb%eeÙeW ceeveer nQ~ 2. ›eâesOe, ceeve,
ceeÙee, ueesYe, Øesce, efheheemee, efveoeve Deewj efceLÙeelJe Ùes Dee" MeuÙe ceeveer nQ~ FveceW mes Fme ueeskeâ ceW efJe<eÙeeW keâer
Deekeâeb#ee keâes efheheemee MeuÙe keâne nw~ 3. ØeefleßeÙe-ce", Jemeeflekeâe Deeefo ceW cetÛÚe& heefjCeece ‘ØeefleßeÙe
DeefYeuee<ee heefjCeece’ nw~ 4. heeheeW kesâ ÙeesiÙe heefjCeefle nesvee~ 5. heebÛeeW FbefõÙeeW kesâ efJe<eÙeeW ceW, Meyoeefo ceW
DeefYeuee<eeYeeJe nesvee~ 6. keâeÙe mes meeJeÅe ef›eâÙee Deewj peerJe-DepeerJe DeefOekeâjCe mes keâceeX kesâ DeeœeJe keâer
ef›eâÙee~ 7. Øeke=â° oes<e-Øeoes<e keâer ef›eâÙee-ceve, JeÛeve, keâeÙe kesâ JÙeeheej ™he ef›eâÙee Øeeoesef<ekeâer ef›eâÙee
nw~ 8. ogŠKeeslheeokeâ ef›eâÙee heefjõeefJeCeer ef›eâÙee nw~ 9. peerJeeW kesâ FbefõÙe Deeefo ØeeCeeW keâe Ùee Skeâ-oes Deeefo
ØeeCeeW keâe Ieele keâjvee ØeeCeeefleheeeflekeâer ef›eâÙee nw~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(35)

heef[keäkeâceeefce Yebles! Skeäkesâ YeeJes DeCeeÛeejs, Jesmeg jeÙeoesmesmeg, leermeg ob[smeg,
leermeg iegòeermeg, leermeg ieejJesmeg, ÛeGmeg keâmeeSmeg, ÛeGmeg meCCeemeg, hebÛemeg cenJJeSmeg,
hebÛemeg meefceoermeg, Úmeg peerJeefCekeâeSmeg, Úmeg DeeJeemeSmeg, meòemeg YeSmeg, Deªmeg
ceSmeg, CeJemeg yebY eÛes jiegò eerm eg, omeef Jens meg meceCeOeccesm eg, SÙeejmeef Jens meg
GJeemeÙeheef[ceemeg, JeejmeefJensmeg efYekeäKegheef[ceemeg, lesjmeefJensmeg efkeâefjÙeeªeCesmeg,
ÛeGomeefJensmeg Yetoieecesmeg, heCCejmeefJensmeg heceeÙe"eCesmeg, meesuemeefJensmeg heJeÙeCesmeg,
meòeejmeefJensmeg Demebpecesmeg, DeªejmeefJensmeg DemebhejeSmeg, GCeJeermeeS CeenpPeeCesmeg µ,
JeermeeS DemeceeefnªeCesmeg, SkeäkeâJeermeeS meyeuesmeg, yeeJeermeeS hejermensmeg, lesJeermeeS
megöÙe[pPeeCesmeg, ÛeGJeermeeS Deefjnblesmeg, heCeJeermeeS YeeJeCeemeg, heCeJeermeeS
ns YeieJeved ! ceQ Øeefle›eâceCe keâ™B, nw Skeâ YeeJe pees DeveeÛeej~
oes jeieÉs<e $eÙe iegefhle ef$eob[, ef$eieejJe Deewj keâ<eeÙe Ûeej~~
ÛeG meb%ee heebÛe cene›ele heCe, meefceleer Ún peerJe efvekeâeÙe keâns~
Ún DeeJeMÙekeâ YeÙe meele Dee"-ceo yeÇÿeÛeÙe&ieghleer veJe nQ~~
oMe ßeceCe Oece& iÙeejn Øeeflecee, yeejnefJeOe efYe#et1 Øeeflecee nQ~
lesjn efJeOe2 ef›eâÙeemLeeve Ûelego&Me, Yetle3 Je Øeceeo4 hebõn nQ~~
meesuen ØeJeÛeve5 me$eneW DemebÙece6 DemebhejeÙe7 De"ejn nQ~
GVeerme veeLe DeOÙeÙeve8 keâLee DemeceeefOemLeeve9 megyeerme keânW~~
Fkeäkeâerme meyeue10 yeeFme heefj<en lesF&me met$eke=âle11 DeOÙeÙeve nQ~
Ûeewefyeme DejnbleosJe heÛeerme YeeJevee he=LJeer12 Úefyyeme nQ~~
1. Gòece mebnveveOeejer cegefve ogue&Ye Deenej keâe Je=efòeheefjmebKÙeeve keâjkesâ Deenej keâes efvekeâues, Skeâ
ceeme ceW Deenej keâjkesâ OÙeeve ceW efmLele nes peeJes Ùen SkeâefYe#eg Øeeflecee nw Ssmes yeejn Yeso šerkeâekeâej ves efkeâÙes
nQ, Ùes ner yeejn efYe#eg Øeeflecee nQ~ 2. Ún DeeJeMÙekeâ, hebÛe hejces‰er vecemkeâej, Demener Deewj efvemener Ùes lesjn
ef›eâÙeeÙeW nQ~ 3. Ûeewon peerJe meceeme ner Ûeewon Yetle«eece-peerJemecetn nQ~ 4. Ûeej efJekeâLee, Ûeej keâ<eeÙe,
heebÛe FbefõÙeeb, Skeâ mvesn Deewj Skeâ efveõe Ùes 15 Øeceeo nQ~ 5. efJeYeefòeâ, keâeue Deewj efuebie kesâ 3-3 Yeso Ssmes
9, DeefOekeâ, vÙetve Deewj efceße Ùes 3, meceÙe, ueeskeâ, ° Deewj hejes#e Ùes 4 meye efceueekeâj 9±3±4·16, Ùes
meesuen ØeJeÛeve ceeves nQ~ 6. heebÛe DeeœeJeeW mes efJejefle, heebÛe FbefõÙeeW keâe efve«en, Ûeej keâ<eeÙepeÙe Deewj leerve
iegefhle Ùes 17 mebÙece nQ~ Fvemes efJehejerle 17 DemebÙece nes peeles nQ~ 7. oMe Oece&, heebÛe meefceefle, leerve iegefhle
Fve 18 keâes veneR OeejCe keâjvee Ùes 18 DemebhejeÙe-Øeke=â° heeheeœeJe kesâ keâejCe nQ~ 8. GVeerme Øekeâej keâer
keâLeeÙeW šerkeâekeâej ves oer nQ~ DeLeJee ieg CemLeeve, heÙee&ef hle, ØeeCe, meb %ee Deewj 14 ceeie& Cee Fvekeâes
19 veeLeeOÙeÙeve ceevee nw~ 9. yeerme DemeceeefOe mLeeve šerkeâekeâej ves Keesues nQ~ 10. heebÛe jme, heebÛe JeCe&,
oes iebOe, Dee" mheMe& Fve 20 ceW Deewj ie=nmLe heefjJeej ceW jeie meefnle nesvee Ùes 21 ‘meyeue’ nQ~ 11. lesF&me
Øekeâej kesâ met$eke=âle DeOÙeÙeve nQ~ 12. he=LJeer kesâ 26 Yeso šerkeâekeâej ves efkeâÙes nQ~
µ Øeefle›eâceCe «ebLe$eÙeer kesâ DeeOeej mes~

(36)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

efkeâefjÙeªeCesmeg, ÚJJeermeeS heg{Jeermeg, meòeeJeermeeS DeCeieejiegCesmeg, DeªeJeermeeS
DeeÙeejkeâhhesmeg, SGCeleermeeS heeJemegòehemebiesmeg, leermeeS ceesnCeerÙe"eCesmeg, SkeäkeâòeermeeS
keâcceefJeJeeSmeg, yeòeermeeS efpeCeesJeSmesmeg, lesòeermeeS DeÛÛeemeCeoeS, mebKesJesCe peerJeeCeb
DeÛÛeemeCeoeS, DepeerJeeCeb DeÛÛeemeCeoeS, CeeCemme DeÛÛeemeCeoeS, obmeCemme
DeÛÛeemeCeoeS, Ûeefjòemme DeÛÛeemeCeoeS, leJemme DeÛÛeemeCeoeS, JeerefjÙemme
DeÛÛeemeCeoeS, leb meJJeb hegJJeb ogÛÛeefjÙeb iejneefce, DeeieecesmeerSmeg heÛÛegheCCeb Fkeäkebâleb
heef[keäkeâceeefce, DeCeeieÙeb heÛÛekeäKeeefce, DeiejefnÙeb iejneefce, DeefCebefoÙeb efCeboeefce,
meòeeFme efJeOe Deveieej megiegCe1 De® cetuemegiegCe DeªeFme nQ~
Gveleerme heehemet$eb2 Øemebie ceesnveerÙe3 Leeve Yeer leerme keâns~~
Fkeâleermeefnb keâceexoÙe efJeheekeâ4 yeefòeme efJeOe efpeve GheosMe5 keâns~
lesefleme DelÙeemeeovee6 oes<e Fve meyeceW pees kegâÚ oes<e ngS~~
meb#eshe mes Deemeeovee meele ceW peerJeeW kesâ Deemeeove mes~
DepeerJe kesâ Deemeeove %eeveemeeove oMe&ve meeove mes~~
Ûeeefjle Deemeeove lehe keâe Deemeeove JeerÙee&meeove mes Yeer~
ceQ meyekeâer iene& keâjlee ntB og§eefjle efkeâÙes henues pees Yeer~~
ceQ Jele&ceeve kesâ oes<eeW keâes Øeefle›eâceCe efJeOeer mes otj keâ™B~
Deeies nesves Jeeues oes<eeW keâe Yeer ceQ ØelÙeeKÙeeve keâ™B~~
efpeve oes<eeW keâer iene& veeEn keâer, ceQ Gvekeâer iene& keâjlee nttB~
efpeve oes<eeW keâer efveboe veefnb keâer, Deye Gvekeâer efveboe keâjlee ntB~~
efpevekeâe DeeueesÛeve veneR efkeâÙee, Gvekeâe DeeueesÛeve keâjlee ntB~
DeejeOeve ÛeG mJeerkeâej keâ™B efJejeOeve keâe Øeefle›eâce keâjlee ntB~
1. ÉeoMe efYe#eg Øeeflecee, Dee" ØeJeÛeve ceelee, ›eâesOe, ceeve, ceeÙee, ueesYe, ceesn, jeie, És<e Fve meele
keâe DeYeeJe Ùes 27 Deveieej iegCe nQ~ 2. efÛe$ekeâce& Deeefo met$e Ssmes 29 heehemet$e Øemebie ceeves nQ~ 3. ceesnveerÙe
mLeeve 30 šerkeâe ceW mhe° efkeâÙes nQ~ 4. keâce&efJeheekeâ kesâ 31 Yeso šerkeâe ceW nQ~ 5. Ún DeeJeMÙekeâ, yeejn
Debie, Ûeewon hetJe& Fve 32 keâe GheosMe efpevesvõosJe ke=âle nw~ 6. heebÛe DeefmlekeâeÙe, Ún peerJe efvekeâeÙe, heebÛe
cene›ele, Dee" ØeJeÛeve ceelee Deewj veJe heoeLe& Fvekeâer DeemeeoveeefJejeOevee keâjvee 33 DelÙeemeeovee oes<e nw~
DeLeJee 1. DenËle, 2. efmeæ 3. yegæ 4. efpeve 5. kesâJeueer 6. kesâJeueerØeCeerleOece& 7. %eeve 8. oMe&ve
9. Ûeeefj$e 10. lehe 11. efveÙece 12. mebÙece 13. DeeÛeeÙe& 14. GheeOÙeeÙe 15. meeOeg 16. ieCe
17. ieCeer 18. lehemJeer 19. ØeJele&k eâ 20. mLeefJej 21. kegâ uekeâj 22. meeOeceea 23. hejOeceea
24. ßeceCe 25. ßeceCeer 26. ßeeJekeâ 27. ßeeefJekeâe 28. osJe 29. osJeer 30. ceveg<Ùe 31. ceveg<Ùeveer
32. efleÙeËÛe 33. efleÙeËÛeveer Ùes 33 Yeso keâns nQ, Fvekeâer Deemeeovee lesleerme DelÙeemeeovee nw~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(37)

DeCeeueesefÛeÙeb DeeueesÛesefce, DeejenCeceyYegªsefce, efJejenCeb heef[keäkeâceeefce FlLe ces pees
keâesF& osJeefmeDees (jeF&Dees) DeFÛeejes DeCeeÛeejes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~9~~
FÛÚeefce Yebles! Fceb efCeiiebLeb heeJeÙeCeb DeCegòejb kesâJeefueÙeb heef[hegCCeb CesieeFÙeb
meeceeFÙeb mebmegæb meuueIeóeCeb meuueIeòeeCeb efmeefæceiieb mesef{ceiieb Kebefleceiieb
cegefòeceiieb hecegefòeceiieb ceeskeäKeceiieb heceeskeäKeceiieb efCeppeeCeceiieb efCeJJeeCeceiieb
meJJeogkeäKeheefjneefCeceiieb megÛeefjÙeheefjefCeJJeeCeceiieb DeefJeòenb DeefJe mebefle heJeÙeCeb
Gòeceb leb meöneefce leb heefòeÙeeefce leb jesÛesefce leb heâemesefce Foesòejb DeCCeb CeeflLe Ce Yetob
(Ce YeJeb) Ce YeefJemmeefo CeeCesCe Jee obmeCesCe Jee ÛeefjòesCe Jee megòesCe Jee Foes
peerJee efmepPebefle yegpPebefle cegÛÛebefle heefjefCeJJeeÙebefle meJJeogkeäKeeCecebleb keâjWefle heef[efJeÙeeCebefle
cegPe mes Fve meyeceW pees kegâÚ Yeer efoveYej ceW (je$eer ceW) DeleerÛeej ngS neW~
Ùee DeveeÛeej Yeer ngS ØeYees! Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~9~~
ns YeieJeved! FÛÚe keâjlee ntB, Ssmes efve«eËLe™he keâer ner~
efpeve Deeiece1 keâefLele Devegòej Ùen kesâJeefuemebyebOeer2 hetCe&3 Ùener~~
jlve$eÙeceÙe vewkeâeefÙekeâ mece-SkeâlJe™he meeceeefÙekeâ 4 nw~
mebMegæ MeuÙeÙeglepeve keâe MeuÙeefJeIeelekeâ Deewj efmeefæheLe nw~~
Ùen ßesefCeceeie&5 De® #eceeceeie& cegòeâerheLe6 leLee ØecegefòeâheLe7 nw~
Ùen cees#eceeie&8 Je Øecees#eceeie&9 efveÙee&veheLe10® efveJee&CeheLe11 nw~~
Ùen meJe&ogŠKeheefjÛÙegleerceeie& megÛeefj$eheefjefveJee&Ceceeie&12~
DeefJemebJeeokeâ13 ØeJeÛeve Gòece DeeßeÙeles14 Fmekeâes cegveerveeLe~~
Fmekeâer ceQ ßeæe keâjlee ntB, Fmekeâer ner Øeehleer keâjlee ntB~
FmeceW ner ceQ ®efÛe jKelee ntB, Fmekeâe ner mheMe& keâjlee ntB~~
Fmemes yeÌ{keâj veefnb DevÙe keâesF& veefnb ngDee ve nesiee Deeies Yeer~
meg%eeve mes oMe&ve mes Ûeefj$e mes met$e mes cegefve Oejles Ùen ner~~
1. ØeeJeÛeve-ØeJeÛeve-Deeiece ceW keâefLele nw~ 2. Ùen efve«eËLe cegõe kesâJeueer yeveeves Jeeueer nw~ 3. Ú"s
iegCemLeeve mes DeÙeesiekesâJeueerheÙeËle Ùener cegõe jnleer nw DeleŠ heefjhetCe& nw~ 4. meJe&meeJeÅelÙeeie™he nw~
5. GheMece Deewj #ehekeâ ßesCeer Fmeer efve«eËLeefuebie mes ÛeÌ{ les nQ~ 6. heefj«en kesâ lÙeeie keâe ceeie& nw~
7. hetCe&efveŠmhe=nlee keâe ceeie& nw~ 8. mebhetCe& keâceeX kesâ #eÙe keâe ceeie& nw~ 9. DenËle, efmeæ DeJemLee keâer Øeeefhle
keâe ceeie& nw DeLeJee cees#e-DenËle DeJemLee Deewj Øecees#e-efmeæ DeJemLee~ 10. mebmeej heÙe&šve mes efvekeâuevee
efveÙee&ve nw~ 11. mebmeej mes Ghejle DeLeJee hejcemegKe keâes Øeehle keâjvee efveJee&Ce nw~ 12. meeceeefÙekeâ Ûeeefj$e
Deeefo megÛeefjle nQ DeLee&led Ùen efveieËÇLeefuebie Gmeer YeJe mes Ùee oes-leerve YeJe mes cees#e Øeehle keâjeves Jeeuee nw~
13. Ùen DeefJeleLe nw-meceerÛeerve nw-efJemebJeeoer veneR nw~ 14. cees#eeLeea cegefve Fmeer keâe DeeßeÙe uesles nQ~
‘DeefJemebefle’-DeeefJeMebefle Ssmee Yeer hee" nw~

(38)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

meceCeesefce mebpeoesefce GJejoesefce GJemebleesefce GJeefnefCeÙeef[ceeCeceeÙeceesmeefceÛÚCeeCeefceÛÚobmeCe-efceÛÚÛeefjòeb Ûe heef[efJejoesefce, mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeefjòeb
Ûe jesÛesefce peb efpeCeJejsefnb heCCeòeb, FlLe ces pees keâesF& osJeefmeDees (jeF&Dees) DeFÛeejes
DeCeeÛeejes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~10~~
heef[keäkeâceeefce Yebles! meJJemme meJJekeâeefueÙeeS FefjÙeemeefceoerS YeemeemeefceoerS
SmeCeemeefceoerS DeeoeCeefCekeäKesJeCemeefceoerS GÛÛeejhemmeJeCeKesueefmebneCeÙeefJeÙeef[heFªeJeefCemeefceoerS ceCeiegòeerS JeefÛeiegòeerS keâeÙeiegòeerS heeCeeefoJeeoeoes JesjceCeeS
cegmeeJeeoeoes JesjceCeeS DeefoCCeoeCeeoes JesjceCeeS cesngCeeoes JesjceCeeS, heefjiieneoes
JesjceCeeS jeFYeesÙeCeeoes JesjceCeeS meJJeefJejenCeeS meJJeOecce DeFkeäkeâceCeoeS
Fmemes ner peerJe efmeæ nesles yegæ1 nesles-$e+æer heeles~
cegòeâer heeles efveJee&CeØeehle2-ke=âleke=âlÙe efvepeelcemeewKÙe heeles~~
Meejerefjkeâ ceeveme Deeieblegkeâ meye ogŠKeeW keâe #eÙe keâj osles~
mebhetCe& ÛejeÛej ef$eYegJeve keâes Jes ner mee#eeled peeve uesles~~
ceQ ßeceCe-ceggveer ntB mebÙele ntB ceQ Ghejle3 ntB GheMeeble4 efYe ntB~
heefj«en JebÛeve5 Je ceeve ceeÙee De® DemelÙe mes DeefleefJejòeâ ntB~~
efceLÙee De%eeve efceLÙeeoMe&ve efceLÙeeÛeefj$e mes efJejòeâ ntB~
mecÙei%eeve mecÙeioMe&ve mecÙekeâd Ûeeefjle ceW ®efÛe jKelee ntB~~
pees efpeveJej Yeeef<ele nQ FveceW, cegPemes efoveYej ceW (je$eer ceW) kegâÚ Yeer pees~
DeefleÛeej DeveeÛeej oes<e ngS, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~10~~
ns YeieJeved ! ceQ Øeefle›eâceCe keâ™B, meye meeJe&keâeue6 kesâ oes<eeW ceW~
F&Ùee& Yee<ee S<eCee Deewj, Deeoeve efve#esheCe meefceleer ceW~~
ceue cet$e Letkeâ veeefmekeâeceue, efJeke=âefle keâes lepeves meefceefle ceW~
ceveiegefhle JeÛeveiegefhle Je keâeÙe-ieghleer ØeeCeerJeOe efJejleer ceW~~
DemelÙeefJejleer DeoòeefJejleer, cewLegve Je heefj«en efJejleer ceW~
je$eerYeespeve efJejleer mecemle, peerJeeefo efJejeOeve keâjves ceW~~
mechetCe& Oece& DeeJeMÙeef›eâÙeeoer, keâe Deefle›eâceCe7 efYe keâjves ceW~
meye ner efceLÙee DeeÛejCeeW mes, yeng oes<e Gheeefpe&le keâjves ceW~~
1. efve«eËLeefuebie mes ner peerJe yegæ nesles nQ, yegefæ Deeefo $e+efæÙeeB Øeehle keâj uesles nQ Deewj kesâJeueer nes peeles
nQ~ 2. efveJee&Ce DeLee&led ke=âleke=âlÙe nes peeles nQ~ 3. efJe<eÙeeW mes JÙeeJe=òe ntB~ 4. jeie-És<e kesâ DeYeeJe mes ceQ GheMeeble
ntB~ 5. efveke=âefle-JebÛevee, "ievee~ 6. meYeer keâeue ceW ngS oes<e meJe&keâeefuekeâ nQ~ 7. GuebIvee keâjves mes~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(39)

meJJeefceÛÚeÛeefjÙeeS FlLe ces pees keâesF& osJeefmeDees (jeF&Dees) DeFÛeejes DeCeeÛeejes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~11~~
FÛÚeefce Yebles! JeerjYeefòekeâeGmmeiiees pees ces osJeefmeDees (jeF&Dees) DeFÛeejes
DeCeeÛeejes DeeYeesiees DeCeeYeesiees keâeFDees JeeFDees ceeCeefmeDees ogeEÛÛeleerDees ogyYeeefmeDees
oghheeefjCeeceerDees ogmmeefceCeerDees, CeeCes obmeCes Ûeefjòes megòes meeceeFS, hebÛeCnb
cenJJeÙeeCeb, hebÛeCnb meefceoerCeb, efleCnb iegòeerCeb, ÚCnb peerJeefCekeâeÙeeCeb, ÚCnb
DeeJeemeÙeeCeb efJejenCeeS DeªefJenmme keâccemme efCeiIeeoCeeS DeCCene GmmeeefmeSCe
Jee efCemmeeefmeSCe Jee GefcceefmeSCe Jee efCeefcceefmeSCe Jee KeeefmeSCe Jee efÚbefkeâSCe
Jee pebYeeFSCe Jee megngceseEn DebieÛeueeÛeuesefnb efoefªÛeueeÛeuesefnb, Sosefnb meJJesefnb
Demeceeefnb heòesefnb DeeÙeejsefnb peeJe DejnbleeCeb YeÙeJebleeCeb heppegJeemeb keâjsefce leeJe
keâeÙeb heeJekeâcceb ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~
cegPemes pees kegâÚ Yeer efoveYej ceW (jeef$e ceW) DeefleÛeej DeveeÛeej ngS neW~
ns YeieJeved ! Gvekeâer Megæer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~11~~
ns YeieJeved ! ceQ FÛÚe keâjlee ntB JeerjYeefòeâ kesâ JÙeglmeie&1 keâer~
pees cegPemes efoveYej ceW (je$eer ceW) DeefleÛeej, DeveeÛeej DeeYeesi2e Ùeoer~~
ngS DeveeYeesie3 keâeefÙekeâ4 JeeefÛekeâ5 ceeveme6 leLewJe ogefMbÛeleve mes~
og Yee& <eCe mes og <heefj CeeceeW Éeje leLewJ e ogŠ mJehveeW mes ~~
meg%eeve ceW oMe&ve ceW Ûeefj$e ceW efpeve met$eeW ceW meeceeefÙekeâ ceW~
heebÛeeW cene›ele heCe meefceefle leerve ieghleer Ún peerJe efvekeâeÙeeW ceW~~
Ún DeeJeMÙekeâ efkeâefjÙee Fve meyekesâ oes<e efJeMeesOeve nsleg ceQ~
De® Dee" Øekeâej keâce& kesâ Ieeleve nsleg keâ™B levegmeieË ceQ~~
yeng DevÙe ØekeâejeW mes GÛÚdJeeme leLee efveŠÕeeme kesâ uesves mes~
De® DeebKe Keesueves heuekeâ Pehekeâves Keebmeer ÚeRkeâ pebYeeF& mes~~
yeng met#ce Debie kesâ efnueves [gueves ves$e ÛeueeÛeue keâjves mes~
pees oes<e efkeâÙes Fve meye DemeceeOeer7 keâejkeâ yeng DeeÛejCeeW mes~~
ceQ peye lekeâ Den&ved, YeieJevleeW, keâer heÙe&gheemevee keâjlee ntB~
leye lekeâ lees heehekeâce& og§eeefjle Fve meyekeâes ceQ lepelee ntB~~12~~
1. keâeÙeeslmeie&~ 2. DeefleØekeâš oes<e DeeYeesie nw~ 3. DeØekeâš oes<eeW keâes keâjvee DeveeYeesie nw~ 4.
og§eefj$eue#eCe~ 5. Keesšs JeÛeve™he~ 6. Keesšs efÛebleve™he~ 7. Oece&-Megkeäue OÙeeve meceeefOe nQ FvnW ve
keâjvee DemeceeefOe nw~

(40)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

JeomeefceefobefoÙejesOees ueesÛees DeeJeemeÙeceÛesueceCneCeb~
efKeefomeÙeCeceobleJeCeb ef"efoYeesÙeCecesÙeYeòeb Ûe~~1~~
Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes efC eÙeòees nb ~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesG cepPeb~
DeLe meJee&efleÛeejefJeMegædÙeLeË owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb
hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCemekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJevoveemleJemecesleb efveef‰lekeâjCeJeerjYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenced~
(Fefle Øeefle%eehÙe)
efoJemes 108 je$eew Ûe 54 GÛÚdJeemes<eg Cecees DeefjnbleeCeb FlÙeeefo (ob[keâb heef"lJee
keâeÙeeslmeieË kegâÙee&led) he§eeled Lees mmeeceerlÙeeefo (ÛelegefJeËMeefle-mleJeb) he"sled~
(Ssmeer Øeefle%ee keâjkesâ hebÛeebie vecemkeâej keâjW~ hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ meeceeefÙekeâ
ob[keâ heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjW~ Deveblej jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe ceW 54 GÛÚdJeeme ceW 18 yeej
Ceceeskeâej ceb$e pehekeâj hebÛeebie vecemkeâej keâjW Je owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe ceW 108 GÛÚdJeeme ceW 36 yeej
Ceceeskeâej ceb$e peheW~ hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Leesmmeeefce mleJe heÌ{ keâj leerve DeeJele& Skeâ
efMejesveefle keâjkesâ JeerjYeefòeâ heÌ{W~)

JeerjYeefòeâŠ
ÙeŠ meJee&efCe ÛejeÛejeefCe efJeefOeJeod-õJÙeeefCe les<eeb iegCeeved~
heÙee&Ùeeveefhe YetleYeeefJeYeJeleŠ, meJee&ved meoe meJe&oe~
›ele meefceleer FbefõÙe efvejesOe Ún DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve DeobleOeeJeve efmLeefleYegòeâer Yekeälewkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Gvemes otj ngDee nttB cesje ÚsoeshemLeeheve nes veeLe~~1~~
DeLe meJee&efleÛeejefJeMegæÙeLeË owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb ke=âleoes<eefvejekeâjCeeLeË
hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb efveef‰lekeâjCeJeerYjeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=‰ 5 mes meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe ceW 36 yeej ceneceb$e keâe peehÙe 108
GÛÚdJeemeeW ceW keâjW Deewj jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe ceW 18 yeej ceneceb$e keâe peehÙe 54 GÛÚdJeemeeW ceW keâjW hegveŠ
he=‰ 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{W~

JeerjYeefòeâ
Ûeewyeesue Úbo- pees efJeefOeJeled meye ueeskeâ ÛejeÛej, õJÙeeW keâes Gvekesâ iegCe keâes~
Yetle YeefJe<Ùeled Jele&ceeve, heÙee&ÙeeW keâes Yeer efvele meyekeâes~~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(41)

peeveerles Ùegieheled Øeefle#eCeceleŠ, meJe&% e FlÙegÛÙeles
meJe&%eeÙe efpevesÕejeÙe cenles, JeerjeÙe lemcew veceŠ~~1~~
JeerjŠ meJe&megjemegjsvõceefnlees, Jeerjb yegOeeŠ mebefßeleeŠ
JeerjsCeeefYenleŠ mJekeâce&efveÛeÙees, JeerjeÙe YekeälÙee veceŠ~
Jeer jeòeerLe&efceob ØeJe=òecelegueb, Jeer jmÙe Jeerj b 1 lehees
Jeerjs ßeer Åegefle-keâeefvle-keâerefle&-Oe=leÙees, ns Jeerj! Yeõb lJeefÙe~~2~~
Ùes Jeerjheeoew ØeCeceefvle efvelÙeb, OÙeeveefmLeleeŠ mebÙeceÙeesieÙegòeâeŠ~
les JeerleMeeskeâe efn YeJeefvle ueeskesâ, mebmeejogieË efJe<eceb lejbefle~~3~~
›elemecegoÙecetueŠ mebÙecemkeâvOeyevOees, ÙeceefveÙeceheÙeesefYeJe&efOe&leŠ MeerueMeeKeŠ~
meefceeflekeâefuekeâYeejes iegefhleieghleØeJeeuees iegCekegâmegcemegieefvOeŠ meòeheef§e$ehe$eŠ~~4~~
efMeJemegKeheâueoeÙeer Ùees oÙeeÚeÙeÙeesÅeŠ (odIeŠ)
MegYepeveheefLekeâeveeb Kesoveesos meceLe&Š~
Ùegiehele meceÙe-meceÙe Øeefle peeves, DeleŠ ngS meJe&%e ØeefLele~
Gve meJe&%e efpevesÕej cenefle, Jeerj ØeYeg keâes vecetB melele~~1~~
Jeerj meYeer megj Demegj Fvõ mes, hetpÙe Jeerj keâes yegOe mesJeW~
efvepe keâceeX keâes nlee Jeerj ves, veceŠ Jeerj ØeYeg keâes cego mes~~
Delegue ØeJelee& leerLe& Jeerj mes, Ieesj Jeerj ØeYeg keâe lehe nw~
Jeerj ceW ßeer Åegefle keâebefle keâerefle&, Oe=efle nQ ns Jeerj! Yeõ legceceW~~2~~
pees efvele Jeerj ØeYet kesâ ÛejCeeW, ceW ØeCeceve keâjles ®efÛe mes~
mebÙece Ùeesie meceeOeerÙegle nes, OÙeeve ueerve nesles cego mes~~
Fme peie ceW Jes Meeskeâ jefnle nes, peeles nQ efveef§ele YeieJeved ~
Ùen mebmeej ogie& efJe<eceešefJe, Fmekeâes heej keâjW lel#eCe~~3~~
›ele mecegoeÙe cetue nw efpemekeâe, mebÙececeÙe mkebâOe ceneved ~
Ùece De® efveÙece veerj mes efmebefÛele, yeÌ{er megMeeKeeMeerue ØeOeeve~~
meefceefle keâueer mes Yeefjle iegefhleceÙe, keâeWheue mes megvoj le® nw~
iegCe kegâmegceeW mes megjefYele meòehe, efÛe$eceÙeer heòeeW Ùegle nw~~4~~
efMeJemegKe heâueoeÙeer Ùen le®Jej, oÙeeceÙeer ÚeÙee mes Ùegle~
MegYepeve heefLekeâ peveeW kesâ Keso, otj keâjves ceW mecejLe efvele~~
1. Ieesjb Fefle hee"Š Øeefle›eâceCe«evLe$eÙeer<eg~

(42)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

ogefjlejefJepeleeheb ØeeheÙeVevleYeeJeb
me YeJeefJeYeJenevÙew veesÓmleg Ûeeefj$eJe=#eŠ~~5~~
Ûeeefj$eb meJe&efpevew§eefjleb, Øeesòebâ Ûe meJe&efMe<ÙesYÙeŠ~
ØeCeceeefce
hebÛeYesob,
hebÛeceÛeeefj$eueeYeeÙe~~6~~
Oece&Š meJe&megKeekeâjes efnlekeâjes, OeceË yegOeeef§evJeles~
OecexCewJe meceehÙeles efMeJemegKeb, Oecee&Ùe lemcew veceŠ~
Oecee&VeemlÙehejŠ megùodYeJeYe=leeb, Oece&mÙe cetueb oÙee,
Oecex efÛeòecenb oOes Øeefleefoveb, ns Oece&! ceeb heeueÙe~~7~~
Oeccees cebieuecegeföªb (cegefkeäkeâªb), DeeEnmee mebÙecees leJees~
osJee efJe lemme heCecebefle, pemme Oecces meÙee ceCees~~8~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! heef[keäkeâceCeeefoÛeejceeueesÛesGb, mecceCeeCemecceob meCe-mecceÛeef jòe-leJe-Jeeref jÙeeÛeejs meg peceefC eÙece-meb pece-meer ueogefjle metÙe& kesâ ngS leehe keâe, Devle keâjs Ùen ßes‰ ceneved ~
Jej Ûeeefj$e Je=#e keâuheõgce, keâjs nceejs YeJe keâer neve~~5~~
meYeer efpevesÕej ves YeJeogŠKenj, Ûeeefjle keâes heeuee ®efÛe mes~
meye efMe<ÙeeW keâes Yeer GheosMee, efJeefOeJeled mecÙekeâd Ûeeefjle Ùes~~
heeBÛe Yeso Ùegle mecÙekeâd Ûeeefjle, keâes ØeCecetB ceQ Yeòeâer mes~
hebÛece ÙeLeeKÙeele Ûeeefjle keâer, Øeeefhle nsleg JebotB cego mes~~6~~
Oece& meJe&megKe Keeefve efnlebkeâj, yegOepeve keâjW Oece& mebÛeÙe~
efMeJemegKeØeehle Oece& mes neslee, Gmeer Oece& kesâ efueS veceve~~
Oece& mes DevÙe efce$e veefnb peie ceW, oÙeeOece& keâe cetue keâne~
ceve keâes Oe™B Oece& ceW efvele, ns Oece&! keâjes cesjer j#ee~~7~~
Oece& cene cebieueceÙe nw Ùen, keâne Jeerj ØeYeg ves peie ceW~
ØecegKe DeeEnmee mebÙece leheceÙe, Oece& meoe Gòece meye ceW~~
efpemekesâ ceve ceW meoe Oece& nw, megjieCe Yeer Gmekeâes ØeCeceW~
ceQ Yeer vecetb Oece& keâes meblele, Oece& yemees cesjs ceve ceW~~8~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved ! ßeer Jeerj Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee pees ceQ~
Øeefle›eâceCe kesâ DeefleÛeejeWs keâer, DeeueesÛeve keâjlee ntB ceQ~~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(43)

cetuegòejiegCesmeg meJJeceF&Ûeejb meeJeppepeesieb heef[efJejoesefce DemebKesppeueesieDepPeJemeeÙe"eCeeefCe DehhemelLepeesiemeCCeeefCebefoÙekeâmeeÙeieejJeefkeâefjÙeemeg
ceCeJeÙeCekeâeÙekeâjCeoghheefCeneCeeefCe heefjefÛebefleÙeeefCe efkeâCnCeeruekeâeGuesmmeeDees
efJekeâneheefuekegbâefÛeSCe Gcceie nmmejefoDejefomeesÙe-(meesie) YeÙeogiebÚJesÙeCeefJeppebYepebYeeFDeeefCe Deª®ömebefkeâuesmeheefjCeeceeefCe heefjCeeceoeefCe DeefCengokeâjÛejCeceCeJeÙeCekeâeÙekeâjCesCe DeefkeäKeòeyenguehejeÙeCesCe Deheef[hegCCesCe JeemejkeäKejeJeÙeheefjmebIeeÙeheef[JeefòeSCe Jee DeÛÚekeâeefjob efceÛÚe cesefueob Deecesefueob Jee cesefueob Jee
DeCCeneefoCCeb DeCCeneheef[ÛÚob DeeJeemeSmeg heefjnerCeoeS keâoes Jee keâeefjoes
Jee keâerjblees Jee meceCegceefCeoes (ceefCCeoes) lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
JeomeefceefobefoÙejesOees ueesÛees DeeJeemeÙeceÛesueceCneCeb~
efKeefomeÙeCeceobleJeCeb ef"efoYeesÙeCecesÙeYeòeb Ûe~~1~~
Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes ef CeÙeòees nb b ~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesG cepPeb~
mecÙeioMe&ve %eeve Ûeefjle lehe, JeerÙe& heebÛe DeeÛeejeW ceW~
mebÙece efveÙece Meerue Ùece ceW Deew, cetueiegCeeW Gòej iegCe ceW~~
efpeleves Yeer DeefleÛeej ngS Deew, heeheÙeesie Yeer pees cegPemes~
Gve meyemes ceQ efJejòeâ neskeâj, DeeueesÛeve keâjlee ®efÛe mes~~
DemebKÙe ueeskeâmece DeOÙeJemeeÙe, mLeeve Ùeesie DeØeMemle keâns~
meb%ee FefvõÙe keâ<eeÙe ieejJe, efkeâefjÙeeDeeW ceW pees efkeâ ngS~~
ceve JeÛe leve kesâ DeMegYeÙeesie mes, efÛebles ke=â<Ce veerue keâeheesle~
uesMÙee efJekeâLee GlheLe iueeveer, nemÙe jleer Dejleer YeÙe Meeskeâ~~
Jeso efJepe=befYele Deele&jewõ, mebkeäuesMe YeeJe mes efkeâÙes ieÙes~
DeefveYe=le keâj heie ceve JeÛe leve mes, FbefõÙe efJe<eÙeeW ceW Deefle mes~~
mJej JÙebpeve heo heefjmebIeele kesâ, GÛÛeejCe ceW neveer mes~
DevÙe ™he ØeJe=òeer mes efceLÙee, cesefuele Deecesefuele efJeefOe mes~~
efkeâÙee DevÙeLee efoÙee DevÙeLee, efueÙee leLee DeeJeMÙekeâ ceW~
neveer ke=âle keâeefjle Devegceefle mes, meye og<ke=âle efceLÙee nesJeW~~
›elemeefceleer FefvõÙeefvejesOe Ún DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve DeobleOeeJeve efmLeefleYegòeâer Yekeälewkeâ~~

(44)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

DeLe meJee&efleÛeejefJeMegædÙeLeË owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb
ke=âleoes<eefvejekeâjCeeLeË hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb
ÛelegefJeËMeefle-leerLeËkeâjYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenced~
(Ssmeer Øeefle%ee keâjkesâ hebÛeebie vecemkeâej keâjW~ hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ meeceeefÙekeâ
ob[keâ heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjW~ 27 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej ceb$e pehekeâj hebÛeebie
vecemkeâej keâjW~ hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj leer ve DeeJele& Skeâ
efMejesveefle keâjkesâ Ûeewyeerme leerLeËkeâj Yeefòeâ heÌ{W~)

ÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâjYeefòeâŠ
ÛeGJeer m eb ef lelLeÙejs, GmeneFJeer jheef ÛÚces Jeb o s ~
meJJes meieCeieCenjs, ef meæs ef mejmee Cecebm eeefce~~1~~
Ùes uees kes âÓ°menœeue#eCeOeje, %esÙeeCe&Jeevleie&lee
Ùes mecÙeiYeJepeeuenslegceLevee§evõeke&âlespeesefOekeâeŠ~
Ùes meeefOJevõmegjehmejesieCeMelew-ieealeØeCeglÙeeefÛe&leemleeved osJeeved Je=<eYeeefoJeerjÛejceeved, YekeälÙee vecemÙeecÙenced~~2~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ, Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Gvemes otj ngDee ntB cesje ÚsoeshemLeeheve nes veeLe!~~1~~
DeLe meJee&efleÛeej efJeMegæÙeLeË owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe
mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb ßeerÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâjYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=<" 5 mes meeceeefÙekeâoC[keâ heÌ{keâj 9 peehÙe keâjkesâ he=‰ 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{W~)

ÛelegefJeËMeefle leerLeËkeâj Yeefòeâ
Ûeewyeesue ÚboJe=<eYeosJ e mes Jeerj ØeYet lekeâ, Ûeewy eerm e leerL eË keâj Jeb ot B~
ieCeÙegle meye ieCeOej osJeeW keâes, efmeæeW keâes efMej mes ØeCecetB~~1~~
pees Fme peie ceW menme Dee", ue#eCeOej %esÙeefmebOeg kesâ heej~
pees mecÙekeâd YeJepeeue nsleg, veeMekeâ jefJe MeefMeØeYe DeefOekeâ Deheej~~
pees cegefve Fvõ osefJeÙeeW Mele mes, ieerle veefcele DeefÛe&le keâere|lele~
Gve Je=<eYeeefoJeerj lekeâ ØeYeg keâes, Yeòeâer mes ceQ vecetB melele~~2~~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(45)

veeYesÙeb osJehetpÙeb, efpeveJejceefpeleb meJe&ueeskeâØeoerheb
meJe&%eb mebYeJeeKÙeb, cegefveieCeJe=<eYeb veboveb osJeosJeb~
keâcee&efjIveb megyegefæb, JejkeâceueefveYeb he©eheg<heeefYeievOeb
#eebleb oebleb megheeÕeË, mekeâueMeefMeefveYeb Ûevõveeceeveceer[s~~3~~
efJeKÙeeleb heg<heovleb, YeJeYeÙeceLeveb Meerleueb ueeskeâveeLeb~
ßesÙeebmeb MeeruekeâesMeb, ØeJejvejieg®b JeemeghetpÙeb meghetpÙeced~
cegòebâ oevlesefvõÙeeÕeb, efJeceuece=ef<eheefleb efmebnmewvÙeb cegveervõb
OeceË meæce&kesâleg,b MeceoceefveueÙeb mleewefce Meeefvleb MejCÙeced ~~4~~
kegâvLegb efmeæeueÙemLeb, ßeceCeheeflecejb lÙekeäleYeesies<eg Ûe›ebâ
ceefuueb efJeKÙeeleiees$eb, KeÛejieCevegleb meg›eleb meewKÙejeefMeced~
osJesvõeÛÙeË veceerMeb, nefjkegâueefleuekebâ vesefceÛevõb YeJeevleb
heeÕeËveeiesvõJevÅeb, MejCecenefcelees JeOe&ceeveb Ûe YekeälÙee~~5~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! ÛeGJeermeeflelLeÙejYeefòekeâeGmmeiiees keâDees
lemmeeueesÛesGb, hebÛecenekeâuueeCemebheCCeeCeb Deªceneheeef[nsjmeefnÙeeCeb ÛeGleermeeeflemeÙeefJemesmemebpegòeeCeb yeòeermeosefJeboceefCeceG[celLeÙeceefnoeCeb yeueosJeJeemegosJeosJehetpÙe Je=<eYesMe Deefpele, efpeveJej $ewueeskeäÙe Øeoerhe ceneve~
mebYeJe efpeve meJe&%e cegveerieCe, hegbieJe DeefYevebove YeieJeeve~~
keâce& Me$egnve megceefle veeLe, Jej keâceue meÂMe megjefYele heodcesMe~
ßeer megheeÕe& MeceoceÙegle MeefMeJeled, hetCe&Ûebõ efpeve vecetb ncesMe~~3~~
YeJe YeÙe veeMekeâ heg<heobleefpeve, ØeefLele meg Meerleue ef$eYegJeve F&Me~
MeeruekeâesMe ßesÙeebme meghetefpele, JeemeghetpÙe ieCeOej kesâ F&Me~~
FbefõÙe DeÕe oceveke=âle $e+ef<eheefle, efJeceue Deveble cegveerMe vecetb~
meæce&OJepe Oece&MejCehešg, Meceoceie=n MeebleerMe vecetb~~4~~
efmeæie=nefmLele kegbâLeg DejnØeYeg, ßeceCeheleer meeceüepÙe lÙeefpele~
ØeefLeleiees$e ceefuueØeYe KesÛejvegle, megKejeefMe meg cegefvemeg›ele~~
megjheefle DeefÛe&le veefceefpeve nefjkegâue, efleuekeâ vesefce YeJe Deble efkeâÙee~
heâefCeheefle JebodÙe heeÕe&, YeòeâerJeMe Jeæ&ceeve leJe MejCe efueÙee~~5~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeved ! Ûeewyeerme Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~

(46)

cegefveÛeÙee&

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

ÛekeäkeânjefjefmecegefCepeFDeCeieejesJeiet{eCeb LegFmeÙemenmmeefCeueÙeeCeb GmeneFJeerjheefÛÚcecebieuecenehegefjmeeCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheòeer nesG cepPeb~
JeomeefceefobefoÙejesOees ueesÛees DeeJeemeÙeceÛesueceCneCeb~
efKeefomeÙeCeceobleJeCeb ef"efoYeesÙeCecesÙeYeòeb Ûe~~1~~
Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes efCeÙeòees nb~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesG cepPeb~
DeLe meJee&efleÛeejefJeMegædÙeLeË owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb ßeerefmeæYeefò-eâ
Øeefle›eâceCeYeefòeâ-efveef‰lekeâjCeJeerjYeefòeâ-ÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâjYeòeâerŠ ke=âlJee
leæerveeefokeâoes<eefJeMegæŸeLeË DeelceheefJe$eerkeâjCeeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenced~
(GheÙeg&òeâ Øeefle%ee keâjkesâ hebÛeebie ØeCeece keâjW~ hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ meeceeefÙekeâ ob[keâ
heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjW~ hegveŠ27 GÛÚdJeeme ceW 9 peehÙe keâjkesâ hebÛeebie vecemkeâej keâjW~ Deveblej
leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj hegvejefhe leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjW~)

De° cene ØeeefleneÙe& meefnle pees, hebÛe cenekeâuÙeeCekeâ Ùegle~
ÛeeQefleme DeefleMeÙe efJeMes<eÙegle, yeefòeme osJesvõ cegkegâš ÛeefÛe&le~~
nueOej JeemegosJe ØeefleÛe›eâer, $e+ef<e cegefve Ùeefle Deveieej meefnle~
ueeKeeW mlegefle kesâ efveueÙe Je=<eYe mes, JeerjØeYeg lekeâ ceneheg®<e~~
cebieue ceneheg®<e leerLeËkeâj, Gve meyekeâes MegYe Yeòeâer mes~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛetË hetpetb, Jebotb vecetb cene®efÛe mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~
›ele meefceefle FefvõÙe efvejesOe Ún DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve DeobleOeeJeve efmLeefleYegòeâer Yekeälewkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Gvemes otj ngDee ntb cesje ÚsoeshemLeeheve nes veeLe ! ~~1~~
DeLe meJee&efleÛeej efJeMegæŸeLeË owJeefmekeâ (jeef$ekeâ) Øeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb ßeerefmeæYeefòeâØeefle›eâceCeYeefòeâ-efveef‰lekeâjCeJeerjYeefòeâ-ÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâjYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<e-efJeMegæŸeLeË
DeelceheefJe$eerkeâjCeeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=‰ 5 mes meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj 9 peehÙe keâjkesâ he=‰ 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj meceeefOeYeefòeâ
heÌ{W~

owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(47)

meceeefOeYeefòeâŠ
DeLes° ØeeLe&vee- ØeLeceb keâjCeb ÛejCeb õJÙeb veceŠ
MeeŒeeYÙeemees efpeveheeflevegefleŠ mebieefleŠ meJe&oeÙezŠ~
meodJe=òeeveeb iegCeieCekeâLee oes<eJeeos Ûe ceewveced ~~
meJe&mÙeeefhe efØeÙeefnleJeÛees YeeJevee ÛeelceleòJes~
mecheÅevleeb cece YeJeYeJes ÙeeJeoslesÓheJeie&Š~~1~~
leJe heeoew cece ùoÙes cece ùoÙeb leJe heoÉÙes ueerveced~
efle‰leg efpeveWõ! leeJeÅeeJeef VeJee&CemebØeeefhleŠ~~2~~
DekeäKejheÙelLenerCeb ceòeenerCeb Ûe peb ceS YeefCeÙeb
leb KeceG CeeCeosJeÙe! cepPeefJe ogkeäKekeäKeÙeb efobleg~~3~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! meceeefnYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb,
jÙeCeòeÙeme™JehejcehhepPeeCeuekeäKeCemeceeefnYeòeerS, efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce

meceeefOeYeefòeâ
DeLes°ØeeLe&vee-ØeLeceb keâjCeb ÛejCeb õJÙeb veceŠ1~
MeeŒeeW keâe DeYÙeeme, efpevesÕej veceve meoe meppeve mebieefle~
ÛeefjleJeeved kesâ iegCe ieeTB Deewj oes<e keâLeve ceW ceewve melele~~
meyemes efØeÙeefnle JeÛeve keântB efvepe Deelce leòJe keâes efvele YeeTB~
peye lekeâ cegefòeâ efceues leye lekeâ, YeJe-YeJe ceW Fve meyekeâes heeTB~~1~~
leJe ÛejCeebyegpe cegPe ceve ceW, cegPe ceve leJe ueerve ÛejCeÙegie ceW~
leye lekeâ jnW efpevesÕej peye lekeâ, cees#e Øeeefhle veefnb nes peie ceW~~2~~
De#ej heo mes nerve DeLe&, cee$ee mes nerve keâne ceQ pees~
ns ßegleceeleŠ! #ecee keâjes meye, cece ogŠKeeW keâe #eÙe keâerpees~~3~~
DebÛeefuekeâeYeieJeved ! meceeefOe Yeefòeâ De®, keâjkesâ keâeÙeeslmeie&~
ÛeentB DeeueesÛeve keâjve, oes<e efJeMeesOeve nsle ~~1~~
jlve$eÙe mJe™he hejceelcee, Gmekeâe veece meceeefOe nw~
efvele Øeefle Gme meceeefOe keâes DeÛetË, hetpetB JebotB vecetB Gmes~~
1. ØeLeceevegÙeesie, keâjCeevegÙeesie, ÛejCeevegÙeesie, õJÙeevegÙeesie keâes vecemkeâej nes~

(48)

cegefveÛeÙee&

jeef$eÙeesie efve‰eheve ef›eâÙee

Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb
efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Fefle owJeefmekeâ-jeef$ekeâØeefle›eâceCeb meceehleb

jeef$eÙeesieefve‰ehevee ef›eâÙee
veceesÓmleg jeef$eÙeesieefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb ÙeesefieYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJeexòeâ ke=âeflekeâce& efJeefOe mes he=‰ 8 mes meeceeefÙekeâoC[keâ heÌ{keâj 9 peehÙe keâjkesâ he=‰ 9 mes
LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj Jeboveecegõe mes ‘‘peeeflepejes®jesie’’ FlÙeeefo ye=nodÙeesefieYeefòeâ Ùee ueIeg ÙeesefieYeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg ÙeesefieYeefòeâØeeJe=šdkeâeues meefJeÅeglØeheeflele-meefueues Je=#ecetueeefOeJeemeeŠ,
nscevles jeef$eceOÙes ØeefleefJeieleYeÙeeŠ, keâe‰JeòÙeòeâosneŠ~
«eer<ces metÙeeËMeglehlee efieefjefMeKejieleeŠ mLeeveketâševlejmLeemles ces OeceË ØeoÅegceg&efveieCeJe=<eYee cees#eefveŠßesefCeYetleeŠ~~1~~
efieÿes efieefjefmenjlLee, JeefjmeeÙeeues ®keäKecetuejÙeCeermeg~
efm emejs yeeefnjmeÙeCee, les meent Jeb efo cees ef C eÛÛeb ~~2~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~2~~
Fme Øekeâej heÅeevegJeeo™he owJeefmekeâ jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe hetCe& ngDee~~

jeef$eÙeesie efve‰eheve keâye Deewj kewâmes keâjW?
henues efove meeÙebkeâeue Øeefle›eâceCe kesâ yeeo pees ‘‘jeef$eÙeesie’’ «enCe efkeâÙee Lee efkeâ ‘‘Deepe jeef$e ceW ceQ
Fmeer Jemeeflekeâe ceW efveJeeme keâ™Biee~’’ Fmes jeef$eÙeesie Øeefle‰eheve keânles nQ~ Fmeer jeef$eÙeesie keâe Deye ØeeleŠ
jeef$ekeâ-Øeefle›eâceCe kesâ yeeo meceeheve keâjvee neslee nw~ ÙeLee-‘‘DeÅe je$eeJe$e JemelÙeeb mLeeleJÙeefceefle
efveÙeceefJeMes<eb ÙeesefieYekeälÙee lÙepesÛÛe efve‰eheÙesled1~’’ Fmekeâer efJeefOe efvecve Øekeâej nw-

ueIeg ÙeesefieYeefòeâefyepeueer Ûecekesâ Deeflepeue Je<ex, Je<ee& ceW le®leue yew"W~
Meerlekeâeue je$eer ceW eqveYe&Ùe, keâe‰meÂMe efvece&ce efle‰W~~
ieceea ceW jefJeefkeâjCe lehleefieefj, efMeKejeW hej efvepeOÙeeve OejW~
efMeJeheLe heefLekeâ meeOeghegbieJe Jes, cegPekeâes Oece& Øeoeve keâjW~~1~~
«eer<ce$e+let ceW heJe&le Thej, Je<ee& ceW le® kesâ veerÛes~
Meerlekeâeue ceW yeenj meesles, Gve cegefve keâes JebotB ®efÛe mes~~2~~
1. Deveieej Oecee&ce=le, DeOÙeeÙe 9 he=. 635~

jeef$eÙeesie efve‰eheve

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(49)

efieefjkeâvojogiex<eg, Ùes Jemebefle efoiecyejeŠ~
heeefCehee$ehegšenejemles Ùeebefle hejceeb ieefleced ~~3~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! ÙeesefieYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb,
Deºe-FppeoerJeoesmecegodosmeg heCCeejmekeâcceYetefcemeg DeeoeJeCe®keäKecetueDeyYeesJeeme"eCeceesCeJeerjemeCeskeäkeâheemekegâkeäkegâ[emeCeÛeGlLehekeäKeKeJeCeeefopeesiepegòeeCeb
meJJemeentCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb........DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~1 (9 peehÙe)
ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâ-ieg®YekeälÙee JeÙeb meeOe&-ÉerheefÉleÙeJeefle&veŠ~
Jeboecens ef$emebKÙeesve-veJekeâesefšcegveerÕejeved ~~1~~
DeLeJeeiegjJeŠ heebleg vees efvelÙeb, %eeveoMe&veveeÙekeâeŠ~
Ûeeefj$eeCe&JeiebYeerje, cees#eceeieexheosMekeâeŠ~~1~~
FÛÚeefce Yebles! DeeFefjÙeYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb, mecceCeeCemecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb hebÛeefJeneÛeejeCeb DeeFefjÙeeCeb, DeeÙeejeefomegoCeeCeesJeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCeiegCeheeueCejÙeeCeb meJJemeentCeb
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees
yeesefnueeDees megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Fefle je$Ùeveg‰eveced (Fme Øekeâej Ùen jeef$e keâe Deveg‰eve hetCe& ngDee~)
heJe&le kebâoj ogieeX ceW pees, veive efoiebyej leveg jnles~
heeefCehee$ehegš mes Deenejer, Jes cegefve hejceieleer ueYeles~~3~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeved ! Fme ÙeesefieYeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~
{eF& Éerhe De® oes mecegõ iele, hebõn keâce&YetefceÙeeW ceW~
Deeleeheve le®cetue Ùeesie, DeYeüeJekeâeMe mes OÙeeve OejW~~
ceewve keâjW Jeerjemeve kegâkeäkegâš, Deemeve SkeâheeÕe& meesles~
yesuee lesuee he#e ceeme, GheJeeme Deeefo yeng lehe leheles~~
Ssmes meJe& meeOegieCe keâer ceQ, meoe keâeue DeÛe&vee keâ™B~
hetbpeBt JebotB vecemkeâej Yeer, keâ™B melele Jebovee keâ™B~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~1~~
1. heef§ecejeef$e ceW Øeefle›eâceCe Je ÙeesefieYeefòeâ kesâ yeeo DeeÛeeÙe& Jebovee keâe JeCe&ve Deveieej Oecee&ce=le
ceW veneR nw efkeâvleg ef›eâÙeekeâueehe ceW nw DeleŠ ceQves Ùeneb os efoÙee nw~

cegefveÛeÙee&

(50)

meeceeefÙekeâ efJeefOe

meeceeefÙekeâ keâye Deewj kewâmes keâjW?
meeOegDeeW keâer meeceeefÙekeâ Deewj osJeJebovee Skeâ nw~ efJeefOeJeled osJeJebovee keâjvee Fmeer keâe veece meeceeefÙekeâ
nw~ ‘meòJes<eg cew$eeR’ Deeefo hee" heÌ{keâj peehÙe Deeefo keâjkesâ meeceeefÙekeâ keâjvee Deewj osJeoMe&ve kesâ meceÙe
osJeJebovee ef›eâÙee keâjvee Ssmee veneR nw ØelÙeggled ef$ekeâeue meeceeefÙekeâ kesâ meceÙe ner leerve yeej osJeJebovee keâe
efJeOeeve nw~ Gmeer keâes ÙeneB meØeceeCe efoKeeÙee peelee nw~
cetueeÛeej ceW ßeerkegâvokegâvoosJe ves DeªeF&me cetueiegCeeW keâe JeCe&ve keâjles ngS mecelee veece kesâ DeeJeMÙekeâ
keâe ue#eCe efkeâÙee nw-

‘‘peerefJeocejCes ueeYee-ueeYes mebpeesÙeefJehheDeesies Ùe~
yebOegefjmegnogkeäKeeefomeg, meceoe meeceeFÙeb Ceece~~23~~’’
Fmekeâer šerkeâe ceW ßeer Jemegvebefo DeeÛeeÙe& ves keâne nw-

‘‘meeceeFÙeb Ceece-meeceeefÙekebâ veece YeJeefle~ peerefJelecejCeueeYeeueeYemebÙeesieefJeØeÙeesieyevOJeefjmegKeogŠKeeefo<eg ÙeoslelmecelJeb meceeveheefjCeeceŠ ef$ekeâeueosJeJeboveekeâjCeb Ûe lelmeeceeefÙekebâ ›eleb YeJeefle1~’’
DeefYeØeeÙe Ùen nw efkeâ peerJeve-cejCe, ueeYe-DeueeYe, mebÙeesie-efJeÙeesie, yebOeg-Me$eg Deewj megKe-ogŠKe Deeefo
ceW pees meceeve heefjCeece keâe nesvee nw Deewj ef$ekeâeue ceW osJeJebovee keâjvee nw Jen meeceeefeÙkeâ ›ele nw~
DevÙe$e meeceeefÙekeâ kesâ efveÙelekeâeefuekeâ-DeefveÙelekeâeefuekeâ Ssmes oes Yeso keâjkesâ efveÙelekeâeefuekeâ ceW
ef$ekeâeueosJeJebovee Deewj DeefveÙelekeâeefuekeâ ceW meceleeYeeJe keâes jKevee Ssmee keâne nw~
DeeÛeejmeej «ebLe ceW meeceeefÙekeâ DeeJeMÙekeâ keâe JeCe&ve keâjles ngS efmeæevleÛe›eâJeleea ßeerJeerjvebefo
DeeÛeeÙe&osJe leerLe&#es$e Ùee efpevecebefoj ceW peekeâj efJeefOeJeled F&Ùee&heLeMegefæ Deewj ÛewlÙe-hebÛeieg®Yeefòeâ keâjves keâe
DeeosMe os jns nQ~ ÙeLee-

meceleeshesleefÛeòees ÙeŠ, me lelheefjCelee£ÙeŠ~
Øeke=âleesÓ$eeÙecevÙeemeg, ef›eâÙeemJesJeb efve™heÙesled ~~22~~
meJe&JÙeemebieefveceg&ò eâŠ,
mebMeg ækeâjCe$eÙeŠ~
Oeew lenmleheoÉvÉŠ,
hejceeveb ocebef ojced ~~23~~
ÛewlÙeÛewlÙeeueÙeeoerveeb, mleJeveeoew ke=âleesÅeceŠ~
YeJesoveblemebmeej-mebleeveesefÛÚòleÙes
ÙeefleŠ~~24~~
celJesefle efpeveiesneefob, ef$ehejerlÙe ke=âleebpegefueŠ~
ØekegâJeËmleÛÛelegefo&#eg me$ÙeeJeleeË efMejesveefleced ~~30~~
F& Ùee& ie MegæÙew JÙeg lmeieË ke=â lJeemeer veesveg kebâ heÙee~
DeeueesÛÙe meceleeb JeÙeeË kegâÙee&oelcesÛÚÙeevÙeoe~~33~~
ef›eâÙeeÙeecemÙeeb JÙeglmeieË YekeälesjmÙeeŠ keâjescÙenb~
efJe%eehÙesefle meceglLeeÙe ieg®mleJevehetJe& keâced ~~35~~
1. cetueeÛeej he=. 29 (%eeveheer" mes cegefõle)

meeceeefÙekeâ efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(51)

osJeleemleJeves Yeòeâer, ÛewlÙehebÛeieg™YeÙeesŠ~
Ûelego&MÙeeb
leÙeesce&OÙes, ßegleYeefòeâefJe&OeerÙeles~~43~~1
pees mecelee mes GheÙegòeâefÛeòe cegefve nQ Jes Gme meeceeefÙekeâ mes heefjCele nesves mes YeeJe meeceeefÙekeâ nQ~
ÙeneB-Fme meeceeefÙekeâ ceW Ùen ØekeâjCe nw DevÙe ef›eâÙeeDeeW ceW Yeer Fmekeâe efve™heCe keâjles nQ ~ meJe& DevÙe
ef›eâÙeeDeeW mes jefnle neskeâj ceve, JeÛeve, keâeÙe mes Megæ neskeâj neLe-hewj Oeeskeâj hejceevevo kesâ mLeeve Ssmes
Ùeeflejepe Devevlemebmeej hejcheje keâes Úso keâjves kesâ efueS efpeveefyecye Deewj efpevecebefoj Deeefo kesâ mleJeve Deeefo
keâjves ceW GÅeceMeerue nesles nQ~ Ûecheehegjer, heeJeehegjer Deeefo #es$eeW kesâ meceeve heefJe$e Ssmes efpevecebefoj Deeefo keâer
neLe peesÌ[keâj leerve Øeoef#eCee osles ngS ÛeejeW efoMeeDeeW ceW leerve-leerve DeeJele& Deewj Skeâ-Skeâ efMejesveefle keâjles
ngS mebmeejmecegõ ceW [tyeles ngS peveeW kesâ efueS nmleeJeuecyevemJe™he Ssmes efpevesvõosJe keâer DeÛee&-hetpee-Jevovee
keâjves kesâ efueS cebefoj ceW ØeJesMe keâjW~
JeneB hengBÛekeâj F&Ùee&heLe Megefæ keâjkesâ keâeÙeeslmeie& keâjW hegveŠ yew"keâj Devegkeâchee mes DeeueesÛevee
keâjkesâ meceleeYeeJe™he meeceeefÙekeâ keâes mJeerkeâej keâjW~ Fmekesâ Deeies Fme ef›eâÙee ceW osJeJevovee Deeefo ef›eâÙee
ceW Fme ÛewlÙeYeefòeâ keâe keâeÙeeslmeie& ceQ keâjlee ntB Ssmeer efJe%eehevee keâjkesâ G"keâj ieg®mleJeve-Ceceeskeâej ceb$e
mleJevehetJe&keâ G"keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle Deeefo ef›eâÙee keâjW~
ÙeneB ke=âeflekeâce& keâe ue#eCe efoÙee nw~ Deeies keânles nQ efkeâ ‘osJeJebovee ef›eâÙee ceW ÛewlÙe-hebÛeieg® Ùes oes
YeefòeâÙeeB keâer peeleer nQ Deewj Ûelego&Meer kesâ efove osJe-Jevovee ceW ÛewlÙeYeefòeâ kesâ yeeo ßegleYeefòeâ keâjkesâ
hebÛeieg®Yeefòeâ keâer peeleer nw’ FlÙeeefo~
Ùener meejer efJeefOe Deveieej Oecee&ce=le ceW keâner ieF& nw~ ef›eâÙeekeâueehe «ebLe ceW Yeer Úheer ngF& nw~ Deveskeâ
ØeceeCeeW keâes Gæ=le keâj efoiecyej cegefve «ebLe ceW ceQves mhe°erkeâjCe efkeâÙee nw~ efJeMes<e efpe%eemegDeeW keâes Gve-Gve
«ebLeeW keâes osKevee ÛeeefnS~ ÙeneB meb#eshe ceW meeceeefÙekeâ Deewj osJeJevovee keâes Skeâ efmeækeâj Gmeer keâer ØeÙeesie
efJeefOe oer pee jner nw~
efoveÛeÙee& kesâ ØekeâjCe ceW metÙeexoÙe mes ueskeâj 48 efceveš lekeâ Fme osJeJevovee keâe keâeue DeveieejOecee&ce=le
ceW keâne nw~ Fmeer «ebLe keâer Dee"JeeR DeOÙeeÙe ceW 6-6 IeÌ[er keâe Glke=â°keâeue keâne nw, Skeâ IeÌ[er 24 efceveš
keâer nesleer nw2~

ef$emebOÙeb Jeboves ÙegbpÙeeled, ÛewlÙehebÛeieg®mlegleer~
efØeÙeYeefòebâ ye=nodYeefòeâ<Jebles oes<eefJeMegæÙes~~13~~
leerveeW mevOÙee mebyebOeer efpeveJevovee ceW ÛewlÙeYeefòeâ Deewj hebÛeieg® Yeefòeâ heÌ{W leLee Je=ondYeefòeâÙeeW kesâ Devle ceW
hee" keâer nerveeefOekeâlee™he oes<eeW keâer efJeMegefæ kesâ efueS efØeÙeYeefòeâ (meceeefOeYeefòeâ) keâjvee ÛeeefnS3~
Fme osJeJevovee ceW Ún Øekeâej keâe ke=âeflekeâce& Yeer neslee nw~ ÙeLee-

mJeeOeervelee hejerefleŒeÙeer, efve<eÅee ef$eJeejceeJelee&Š~
ÉeoMe ÛelJeeefj efMejebmÙesJeb ke=âeflekeâce& <ees{s°ced ~~2~~
leLee-‘‘DeeoenerCeb, heoenerCeb, eflekeäKegòeb, efleTCeob, Ûeogefmmejb, JeejmeeJeòeb, Ûesefo~’’
1. DeeÛeejmeej De. 9~ 2. DeveieejOecee&ce=le De. 8, Mueeskeâ 79~
3. DeveieejOecee&ce=le De. 9, Mueeskeâ 93~

(52)

cegefveÛeÙee&

Jebovee ÙeesiÙe cegõe

(1) Jevovee keâjves Jeeues keâer mJeeOeervelee (2) leerve Øeoef#eCee (3) leerve Yeefòeâ mebyebOeer leerve
keâeÙeeslmeie& (4) leerve efve<eÅee-1. F&Ùee&heLe keâeÙeeslmeie& kesâ Devevlej yew"keâj DeeueesÛevee keâjvee Deewj
ÛewlÙeYeefòeâ mebyebOeer ef›eâÙee-efJe%eeheve keâjvee 2. ÛewlÙeYeefòeâ kesâ Devle ceWs yew"keâj DeeueesÛevee keâjvee Deewj
hebÛeceneieg®Yeefòeâ mebyebOeer ef›eâÙee efJe%eeheve keâjvee 3. hebÛeieg®Yeefòeâ kesâ Devle ceW yew"keâj DeeueesÛevee keâjvee
(5) Ûeej efMejesveefle (6) yeejn DeeJele&~ Ùener meye Deeies meeceeefÙekeâ efJeefOe ceW Deelee nw~

Jevovee ÙeesiÙe cegõecegõe kesâ Ûeej Yeso nQ-efpevecegõe, Ùeesiecegõe, Jevovee cegõe, cegòeâeMegefòeâcegõe~ Fve ÛeejeW cegõeDeeW keâe
ue#eCe ›eâce mes keânles nQ~
efpevecegõe-oesveeW hewjeW cesW Ûeej Debiegue ØeceeCe Devlej jKekeâj Deewj oesveeW YegpeeDeeW keâes veerÛes ueškeâekeâj
keâeÙeeslmeie&™he mes KeÌ[s nesvee mees efpevecegõe nw~ Ùeesiecegõe-he©eemeve, heÙeËkeâemeve Deewj Jeerjemeve Fve leerveeW
DeemeveeW keâer ieeso ceW veeefYe kesâ meceerhe oesveeW neLeeW keâer nLesefueÙeeW keâes efÛele jKeves keâes efpevesvõosJe Ùeesiecegõe
keânles nQ~ Jevovee cegõe-oesveeW neLeeW keâes cegkegâefuelekeâj Deewj kegânefveÙeeW keâes Goj hej jKekeâj KeÌ[s ngS heg®<e
kesâ Jevovee cegõe nesleer nw~ cegòeâeMegefòeâcegõe-oesveeW neLeeW keâer DebiegefueÙeeW keâes efceueekeâj Deewj oesveeW kegânefveÙeeW
keâes Goj hej jKekeâj KeÌ[s ngS keâes DeeÛeeÙe& cegòeâeMegefòeâcegõe keânles nQ~
osJeJevovee kesâ efueS efpevecebefoj ceW hengBÛekeâj neLe-hewj Oeeskeâj ‘efveŠmeefn’’ keâe leerve yeej GÛÛeejCe
keâj efpevesvõosJe keâes vecemkeâej keâjs~ Deveblej ‘‘°b efpevesvõYeJeveb YeJeleeheneefj’’ FlÙeeefo mlees$e keâes heÌ{les
ngS ÛewlÙeeueÙe keâer leerve Øeoef#eCee osJes~ hegveŠ ‘efveŠmebieesÓnb efpeveeveeb’’ FlÙeeefo oMe&vemlees$e heÌ{keâj Ùeefo KeÌ[s
neskeâj meeceeefÙekeâ keâjvee nw lees KeÌ[s neskeâj ‘‘F&Ùee&heLeMegefæ hee"’’ mes meeceeefÙekeâ Meg™ keâjW~ Ùeefo KeÌ[s
neskeâj meeceeefÙekeâ keâjves keâer Meefòeâ veneR nw lees yew"keâj keâjW~

yew"keâj Yeer osJeJevovee keâjves keâe efJeOeeve‘‘meeOegŠ hegveJeËoveeb ÙeLeesòeâefJeMes<eCeefJeefMe°Š-meheÙeËke⊠meØeefleuesKevecegkegâefueleJelmeeslmeefielekeâjŠ kegâÙee&led ~ keâÙee? DeMekeälÙee~ GodYees Ùeefo Jebefolegb ve
MekeävegÙeeefolÙeLe&Š1~’’
meeOeg Ùeefo KeÌ[s neskeâj Jebovee veneR keâj mekeâles nQ-DemeceLe& nQ lees heÙeËkeâemeve mes yew"keâj, efheÛÚer
ueskeâj, cegkegâefuele neLe peesÌ[keâj Je#eŠmLeue kesâ heeme jKekeâj osJeJebovee keâjW~ (Deheveer Jemeeflekeâe ceW
meeceeefÙekeâ keâjves ceW ‘‘°b efpevesvõ YeJeveb......leLee efve:mebieesÓnb efpeveeveeb......Deeefo heÌ{W lees DeÛÚe ner nw,
veneR Yeer heÌ{W cee$e ‘‘heef[keäkeâceeefce Yebles~’’ mes Yeer Meg™ keâj mekeâles nQ~)

ÛewlÙeYeefòeâ ceW leerve Øeoef#eCeeÛewlÙeYeefòeâ heÌ{les-heÌ{les Yeer efpeveØeeflecee keâer leerve Øeoef#eCee osves keâe efJeOeeve nw~

oerÙeles ÛewlÙeefveJee&Ce-ÙeesefieveboerÕejs<eg efn~2
JebÅeceeves<JeOeerÙeevewmleòeodYeefòebâ Øeoef#eCee~~92~~
ÛewlÙeYeefòeâ, efveJee&CeYeefòeâ, ÙeesefieYeefòeâ Deewj vevoerÕej Yeefòeâ heÌ{les-heÌ{les cebefoj ceW, efveJee&Ce#es$eeW ceW,
ÙeesefieÙeeW keâer Je efpeveefyecyeeW keâer Øeoef#eCee keâjvee ÛeeefnS~
1. Deveieej Oecee&ce=le De. 9, Mueeskeâ 43 keâer šerkeâe~ 2. DeveieejOecee&ce=le De. 8~

°e°keâ mlees$e

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(53)

DeLe °e°keâ mlees$e
meeceeefÙekeâ kesâ efueS ßeer efpevecebefoj keâes peeJes~ cebefoj keâe efMeKej efoKeles ner Fme °e°keâ mlees$e keâes
heÌ{les ngS cebefoj kesâ heeme hengBÛes DeLeJee cebefoj kesâ heeme hengBÛekeâj cebefoj keâer Øeoef#eCee osles ngS °e°keâ
mlees$e heÌ{ W~

°b efpevesvõYeJeveb YeJeleeheneefj, YeJÙeelceveeb efJeYeJemebYeJeYetefjnsleg~
ogiOeeefyOehesâveOeJeueespJeueketâškeâesefš-veæOJepeØekeâjjeefpeefJejepeceeveced~~1~~
°b efpevesvõYeJeveb YegJevewkeâue#ceer-Oeeceefæ&Jeefæ&lecenecegefvemesJÙeceeveced ~~
efJeÅeeOejecejyeOetpeveheg<heefoJÙe-heg<heebpeefueØekeâjMeesefYeleYetefceYeeieced ~~2~~
°b efpevesvõYeJeveb YeJeveeefoJeeme-efJeKÙeeleveekeâieefCekeâeieCeieerÙeceeveced ~~
veeveeceefCeØeÛeÙeYeemegjjefMcepeeue-JÙeeueer{efvece&ueefJeMeeueieJee#epeeueced ~~3~~
°b efpevesv õYeJeveb megj efm eæÙe#e-ievOeJe&efkeâVejkeâjeefhe&leJes Ceg Jeer Cee~~
meb ieer leef c eef ßelevecemke= âleOeerj veeow- jehet ef j leecyejleuees ®efo ievlejeueb ~~4~~
°b efpevesvõYeJeveb efJeuemeefÉueesue-ceeueekegâueeefueueefueleeuekeâefJeYeüceeCeced~
ceeOegÙe& JeeÅeueÙeve=lÙeefJeueeefm eveer veeb- ueerueeÛeueÉueÙevethegj veeojcÙeb~ ~5~~
°b efpevesvõYeJeveb ceefCejlvensce-meejespJeuewŠ keâueMeÛeecejohe&CeeÅewŠ~
mevcebieuewŠ melelece°MeleØeYesow- efJe&Yeüeefpeleb efJeceueceewefòeâkeâoeceMeesYeced ~~6~~
°b ef p eves v õYeJeveb Jejos Jeoe®-keâhet & j Ûevovele®<keâmeg ieef v OeOet h ew Š ~
cesIeeÙeceeveieieves heJeveeefYeIeele-ÛebÛeÛÛeueefÉceuekesâlevelegbieMeeueced ~~7~~
°b efp eves võYeJeveb OeJeueelehe$e-ÛÚeÙeeef veceiveleveg Ùe#ekegâ ceejJe=v oŠ~
oesOetÙeceeveefmeleÛeecejhebefòeâYeemeb, YeeceC[ueÅegefleÙegleØeefleceeefYejeceb~~8~~
°b efpevesvõYeJeveb efJeefJeOeØekeâej-heg<heeshenejjceCeerÙemegjlveYetefceced ~
efvelÙeb JemebleefleuekeâefßeÙeceeoOeeveb, mevcebieueb mekeâueÛevõcegveervõJebÅeb~~9~~
°b ceÙeeÅe ceefCekeâebÛeveefÛe$elebbgie-efmebnemeveeefoefpeveefJecyeefJeYetefleÙegòebâ~
ÛewlÙeeueÙeb Ùeolegueb heefjkeâerefle&leb ces, mevcebieueb ‘‘mekeâueÛevõ’’ cegveervõJebÅeb~~10~~
hegveŠ GefÛele mLeeve hej hewj Oeeskeâj ÛewlÙeeueÙe kesâ Devoj ØeJesMe keâjW~ ‘‘efveŠmener efveŠmener efveŠmener’’
Ssmee GÛÛeejCe keâjkesâ ßeer efpevesvõosJe kesâ cegKe keâes osKekeâj vecemkeâej keâjkesâ ‘‘efveŠmebi eesÓnb efpeveeveeb’’
FlÙeeefo™he mes Øeefmeæ ‘F&Ùee&heLeMegefæ’ veecekeâ mlees$e keâes heÌ{W~ Ùeefo efpevecebefoj keâer yeenj mes Øeoef#eCee veneR
nw lees Fmeer ‘efveŠmebieesÓnb’ mlees$e keâes heÌ{les ngS Jesoer ceW efJejepeceeve efpevesvõosJe keâer leerve Øeoef#eCee osJeW~

H µµµH

(54)

cegefveÛeÙee&

F&Ùee&heLeMegefæ

F&Ùee&heLeMegefæ
efveŠmebieesnb efpeveeveeb meovecevegheceb ef$eŠhejerlÙeslÙe YekeälÙee~
efmLelJee ielJee efve<eÅeesÛÛejCeheefjCeleesÓvleŠ Mevewn&mleÙegiceced~~
Yeeues mebmLeehÙe yegæŸee cece ogefjlenjb keâerle&Ùes Me›eâJebÅeb~
efveboeotjb meoehleb #eÙejefnlececegb %eeveYeevegb efpeveWõced ~~1~~
ßeercelheefJe$ecekeâuebkeâceveblekeâuheb, mJeeÙebYegJeb mekeâuecebieueceeefoleerLe&ced~
efvelÙeeslmeJeb ceefCeceÙeb efveueÙeb efpeveeveeb, $ewueeskeäÙeYet<eCecenb MejCeb ØeheÅes~~2~~
ßeercelhejceiebYeerjmÙeeÉeoeceesIeueeb#eveb~
peerÙeel$ewueeskeäÙeveeLemÙe Meemeveb efpeveMeemeveced ~~3~~
ßeercegKeeueeskeâveeosJe ßeercegKeeueeskeâveb YeJesled ~
DeeueeskeâveefJenervemÙe lelmegKeeJeehleÙeŠ kegâleŠ~~4~~
DeÅeeYeJeled meheâuelee veÙeveÉÙemÙe, osJe! lJeoerÙeÛejCeecyegpeJeer#eCesve~
DeÅe ef$eueeskeâefleuekeâ! ØeefleYeemeles ces, mebmeejJeeefjefOejÙeb ÛeguegkeâØeceeCeced ~~5~~

F&Ùee&heLeMegefæ
ns YeieJeved ! ceQ efveŠmebie nes, efpeveie=n keâer Øeoef#eCee keâjkesâ~
Yeòeâer mes ØeYeg mevcegKe Deekeâj, keâjkegâ[dceue efMej vele keâjkesâ~~
efveboejefnle ogefjlenj De#eÙe, FbõJebÅe ßeer Deehle efpevesMe~
meoe keâ™B mebmleJeve ceesnlecenj! leJe %eeveYeeveg hejcesMe~~1~~
efpevecebefoj ßeerÙegle heeJeve, Dekeâuebkeâ Deveblekeâuhe meÛe ceW~
mJeÙeb ngS Deke=âef$ece meye, cebieueÙegle ØeLece leerLe& peie ceW~~
efvelÙe ceneslmeJe meefnle ceCeerceÙe, efpeveJej ÛewlÙeeueÙe Gòece~
leerve ueeskeâ kesâ Yet<eCe Gvekeâer, MejCe efueÙee ceQ ns YeieJeved~~2~~
mÙeeÉeoceÙe DeceesIe Meemeve, ßeerceled meoe hejce iebYeerj~
ef$eYegJeveheefle Meemeve efpeveMeemeve, meoe jns peÙeMeerue megOeerj~~3~~
ßeercegKe kesâ DeJeueeskeâve mes, ßeercegKe keâe DeJeueeskeâve neslee~
DeJeueeskeâve mes jefnle peveeW keâes, Jen megKe Øeehle keâneB neslee~~4~~
ns YeieJeved ! cece ves$e Ùegieue MegefÛe, meheâue ngS nQ Deepe Denes~
leJe ÛejCeebyegpe keâe oMe&ve keâj, pevce meheâue nw Deepe Denes~~

F&Ùee&heLeMegefæ

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(55)

DeÅe ces #eeefueleb iee$eb ves$es Ûe efJeceueerke=âles~
mveeleesÓnb Oece&leerLex<eg efpevesvõ leJe oMe&veeled ~~6~~
vecees veceŠmeòJeefnlebkeâjeÙe, JeerjeÙe YeJÙeecyegpeYeemkeâjeÙe~
DevevleueeskeâeÙe megjeefÛe&leeÙe, osJeeefOeosJeeÙe vecees efpeveeÙe~~7~~
vecees efpeveeÙe ef$eoMeeefÛe&leeÙe, efJeve°oes<eeÙe iegCeeCe&JeeÙe~
efJecegefòeâceeie&ØeefleyeesOeveeÙe, osJeeefOeosJeeÙe vecees efpeveeÙe~~8~~
os JeeefO eosJe! hejces Õej! Jeerlejeie!
meJe&%e! leerLe&keâj! efmeæ! cenevegYeeJe!!
$ewueeskeäÙeveeLe! efpevehegbieJe! Jeæ&ceeve~
mJeeefceved! ieleesÓefmce MejCeb ÛejCeÉÙeb les~~9~~
efpeleceon<e&És<ee, efpeleceesnhejer<ene efpelekeâ<eeÙeeŠ~
efpelepevcecejCejesiee, efpeleceelmeÙee& peÙevleg efpeveeŠ~~10~~
ns $ewueeskeäÙe efleuekeâ efpeve! leJe, oMe&ve mes ØeefleYeeefmele neslee~
Ùen mebmeej JeeefOe& Ûeguuegkeâ, peuemece nes ieÙee Denes Ssmee~~5~~
Deepe heefJe$e ngDee leveg cesje, ves$e Ùegieue Yeer efJeceue ngS~
Oece&leerLe& ceW ceQ mveeve, efkeâÙee efpeveJej! leJe oMe& efkeâS~~6~~
vecees vecees ns meòJeefnlebkeâj! YeJÙekeâceueYeemkeâj ns F&Me~
Deveble ueeskeâheefle megj DeefÛe&le efpeve, vecetB megjeefOehe osJe ncesMe~~7~~
vecetB megjeW mes DeefÛe&le efpeveJej, oes<ejefnle iegCeefmebOeg legcnW~
ns osJeeefOeosJe efpeve efMeJeheLe, ØeefleyeesOekeâ ceQ vecetB legcnW~~8~~
ns osJeeefOeosJe! hejcesÕej!, Jeerlejeie! meJe&%e efpevesMe~
leerLeËkeâj efpeve! efmeæ! cenevegYeeJe! ef$epeie kesâ veeLe censMe~~
ns efpevehegbieJe! JeOe&ceeve mJeeefceved ! leJe ÛejCeecyegpe Ùegie keâer~
MejCe efueÙee ceQ Yeefòeâ YeeJe mes j#ee keâjes ØeYees! Peefšleer~~9~~
ceo De® n<e& És<e kesâ efJepeÙeer, ceesn hejer<en kesâ efJepeÙeer~
cene keâ<eeÙe YešeW kesâ efJepeÙeer, YeJe keâejCe kesâ DeleŠpeÙeer~~
pevce-cejCe jesieeW keâes peerlee, ceelmeÙee&efokeâ oes<epeÙeer~
meyekeâes peerle keâneS legce ‘efpeve’, DeleŠ jnes peÙeMeerue mener~~10~~

(56)

cegefveÛeÙee&

Jewjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe efJeefOe

peÙeleg efpeveJeOe&ceeveefŒeYegJeveefnleOece&Ûe›eâveerjpeyevOegŠ~
ef$eoMeheeflecegkegâšYeemegjÛetÌ[eceefCejefMcejbefpelee®CeÛejCeŠ~~11~~
peÙe peÙe peÙe $ewueeskeäÙekeâeC[MeesefYeefMeKeeceCes~
vego vego vego mJeevleOJeevleb peielkeâceueeke&â! veŠ~~
veÙe veÙe veÙe mJeeefceved! Meebefleb efveleevleceveefvleceeb~
veef n veef n veefn $eelee ueeskew âkeâef ce$e! YeJelhejŠ~~12~~
efÛeòes cegKes efMejefme heeefCeheÙeespeÙegices~
Yeefòebâ mlegefleb efJeveeflecebpeefuecebpemewJe~~
Ûes›eâerÙeles Ûeefjkeâjerefle Ûejerkeâjerefle~
Ùe§eke&âjerefle leJe osJe! me SJe OevÙeŠ~~13~~
pevceesvceepÙeË Yepeleg YeJeleŠ heeoheodceb ve ueYÙeced ~
leÛÛes lmJewj b Ûejleg ve Ûe og o xJeleeb mes Jeleeb meŠ~~
DeMveelÙeVeb Ùeefo n megueYeb og ue& Y eb Ûes v ceg O eemles ~
#egodJÙeeJe=lÙew keâJeueÙeefle ke⊠keâeueketâšb yegYeg#egŠ~~14~~
ef$eYegJeve efnlekeâj Oece&Ûe›eâ, veerjpe yebOees! ns metÙe& efpevesMe~
ns efpeve JeOe&ceeve! leJe peÙe nes, Oece&keâerefle&JeefOe&le YegJevesMe~~
megjheeflecegkegâš ØeYeeceÙe Yeemkeâj, ÛetÌ[eceefCe keâer efkeâjCeeW mes~
jbefpele De®CeÛejCeÙegie efpevekesâ, Ssmes ØeYeg peÙeMeerue jnW~~11~~
peÙe peÙe peÙe $ewueeskeäÙekeâeC[ kesâ, MeesefYele ÛetÌ[eceefCe efpeveJej~
ceve kesâ lece keâes njes njes, cece njes peiele hebkeâpe Yeemkeâj~~
mJeeefceved ! Meefòeâ Devevleer cegPekeâes, keâjes keâjes Peš keâjes meoe~
veefnb veefnb veefnb ueeskewâkeâefce$e ØeYeg, legce mece DevÙe keâesF& megKeoe~~12~~
ceve ceW Yeefòeâ OejW cegKe mes, mebmlegleer keâjW Deefle Yeefòeâ YejW~
efMej mes veceve keâjW keâjÉÙe, kegâ[dceue hebkeâpe Debpegueer keâjW~~
Fme efJeefOe osJe! legcnejer pees, Yeefòeâ mlegefle veefleDebpegueer keâjW~
OevÙe Jener nQ peerJe peiele ceW, OevÙe pevce efvepe meheâue keâjW~~13~~
pevce efJeveeMeer ÛejCe keâceue leJe, Ùeefo veefnb efceues efkeâmeer peve keâes~
lees Yeer Jen ogoxJe ve mesJes, Ûeens mJewj jns Yeer Jees~~
megueYe Øeehle DeVeeefo YeKes, Ùeefo DeVe keâYeer ogue&Ye nesJes~
#egOee veeMe kesâ nsleg yegYeg#et, keâeueketâš efJe<e keäÙee heerJes?~~14~~

F&Ùee&heLeMegefæ

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(57)

™heb les ef v e®heeefO emegv ojef ceob heMÙevmenœes# eCeŠ~
Øes#eekeâewlegkeâkeâeefjkeâesÓ$e YeieJevveeshewlÙeJemLeevlejced ~~
JeeCeeR ieoieodÙevJehegŠ heguekeâÙevedves$eÉÙeb œeeJeÙeved ~
cetæe&veb veceÙevkeâjew cegkegâueÙeb§esleesÓefhe efveJee&heÙeved ~~15~~
$emleejeefleefjefle ef$ekeâeueefJeefoefle $eelee ef$eueeskeäÙee Fefle~
ßesÙeŠ metefleefjefle efßeÙeeb efveefOeefjefle ßes‰Š megjeCeeefceefle~~
ØeehleesÓnb MejCeb MejCÙeceieeflemlJeeb leòÙepeeshes#eCeb~
j#e #esceheob Øemeero efpeve! efkebâ efJe%eeefhelewieexefhelewŠ~~16~~
ef$eueeskeâjepesvõefkeâjerškeâesefš-ØeYeeefYejeueer{heoejefJevoced~
efvecet&uecegvcetefuelekeâce&Je=#eced efpeveWõÛebõb ØeCeceeefce YekeälÙee~~17~~
keâjÛejCelevegefJeIeeleeošlees efvenleŠ ØeceeoleŠ ØeeCeer~
F&Ùee&heLeefceefle YeerlÙee cegbÛes leöes<enevÙeLe&ced ~~18~~
megvoj™he GheeefOe jefnle leJe, osKe Fbõ Yeer Deefle nef<e&le~
ves$e npeej efkeâÙes oMe&keâ, keâewlegkeâ keâj YeieJeved ! YeòeâerJeMe~~
ieodieo JeeCeer hegueefkeâle leveg, ves$eeW mes Deeveboeßeg PejW~
cemlekeâ Pegkeâe neLe Ùegie peesÌ[W, ceve Yeer leg°er n<e& Oejs~~15~~
$eefmele Me$egieCe ef$eYegJeveJesoer, leerve ueeskeâ $eelee legce ner~
ßesÙe pevceoelee ßeer keâer efveefOe, megjieCe ceW nes ßes‰ legcneR~~
MejCe kegâMeue! leJe MejCes DeeÙee, ÚesÌ[ Ghes#ee j#e keâjes~
ns efpeve! ieghle Øeieš keäÙee keâjvee? #escemLeeve Øeoeve keâjes~~16~~
leerveueeskeâ jepesvõ cegkegâš, lešceefCe keâer DeeYee mes Ûegbefyele~
efpevekesâ ÛejCe mejes®n Gòece, keâebefleceeved Ûecekesâ meblele~~
efpeveves nw peÌ[cetue GKeeÌ[e, keâce&Je=#e Ssmes ØeYeg pees~
efpeveJej Ûevõ legcnW ceQ ØeCecetb, Yeefòeâ YeeJe mes efMejvele nes~~17~~
neLe-hewj leveg mes efJeIeele mes, Ûeueles peerJeeW keâe pees Ieele~
efkeâÙee meoe Øeceeo mes ceQves, Gmekeâes efceLÙee keâjves keâepe~~
Gve oes<eeW keâes otj keâjve keâes, YeJe YeÙeYeerle ngDee ntB ceQ~
F&Ùee&heLe keâes lepe keâj Deye, F&Ùee&heLe Megæer keâjlee ceQ~~18~~

(58)

cegefveÛeÙee&

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)
hegveŠ efpeveWõosJe kesâ meeceves hetJe& Ùee Gòej cegKekeâj KeÌ[s neskeâj Ùee yew"keâj ‘‘heef[keäkeâceeefce Yebles!’’
Ùen F&Ùee&heLeMegefæ keâe Øeefle›eâceCe yeesueles ngS meeceeefÙekeâ efJeefOe ØeejbYe keâjW~

F&Ùee&heLeMegefæ
heef[keäkeâceeefce Yebles! FefjÙeeJeefnÙeeS efJejenCeeS DeCeeiegòes DeFieceCes, efCeiieceCes,
"eCes, ieceCes, ÛebkeâceCes, heeCegiieceCes, yeerpegiieceCes, nefjogiieceCes, GÛÛeej-hemmeJeCeKesue-efmebneCeÙeefJeÙeef[Ùe heFªeJeefCeÙeeS, pes peerJee SFbefoÙee Jee, yesFbefoÙee Jee, lesFbefoÙee
Jee, ÛeGeEjefoÙee Jee, hebefÛebefoÙee Jee, Ceesefuueoe Jee, hesefuueoe Jee, mebIeefóoe Jee,
mebIeeefooe Jee, GöeefJeoe Jee, heefjoeefJeoe Jee, efkeâefjbefÛÚoe Jee, uesefmmeoe Jee, efÚbefooe
Jee, efYebefooe Jee, "eCeoes Jee, "eCeÛebkeâceCeoes Jee, lemme GòejiegCeb, lemme
heeÙeefÛÚòekeâjCeb, lemme efJemeesefnkeâjCeb, peeJe DejnbleeCeb YeÙeJebleeCeb Ceceeskeäkeâejb
heppegJeemeb keâjsefce, leeJekeâeÙeb heeJekeâcceb ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)
F&Ùee&heLe Megefæ
oesne- ns YeieJeved ! F&Ùee&heefLekeâ, oes<e efJeMeesOeve nsleg~
Øeefle›eâceCe efJeefOe ceQ keâ™B, ßeæe Yeefòeâ mecesle~~1~~
Ûeewyeesue Úboiegefhle jefnle nes <ešdkeâeÙeeW keâer, ceQ efJejeOevee pees keâjlee~
MeerIeÇ ieceve ØemLeeve "njves, Ûeueves ceW De® YeüceCe efkeâÙee~~2~~
ØeeCeerieCe hej ieceve, yeerpe hej ieceve, nefjle hej Ûeuee keâneR~
ceue cet$eeefo veeefmekeâe ceue keâheâ, Letkeâ efJeke=âefle keâes lepee keâneR~~3~~
SkesâefvõÙe ÉerFefvõÙe $eÙe-FefvõÙe ÛeGFefvõÙe hebÛeWõer~
peerJeeW keâes mJemLeeve ieceve mes, jeskeâe Ùee DevÙe$e keâneR~~4~~
jKee hejmhej heerefÌ[le keâervee, Skeâef$ele keâervee Ieelee~
leehe efoÙee Ùee ÛetCe& efkeâÙee, ketâše cetefÛÚ&le keâervee keâeše~~5~~
"njs Ûeueles efheâjles keâes efÚVe-efYeVe efJejeefOele efkeâÙee ØeYees~
iegCenslet ØeeÙeef§ele nslet, GvnW efJeMeesOeve nsleg ØeYees~~6~~

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(59)

9 peehÙe
(Fme Øeefle›eâceCe keâes heÌ{keâj ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo ieeLee keâe meòeeF&me GÛÚdJeemeeW ceW veew yeej
peehÙe osJes Devevlej heÙeËkeâemeve mes Ùee ieJeemeve mes yew"keâj DeeueesÛevee heÌ{W~)

-DeeueesÛeveeF&Ùee&heLes ØeÛeefueleeÅe ceÙee ØeceeoeoskesâefvõÙeØecegKepeerJeefvekeâeÙeyeeOee~
efveJe&efle&lee Ùeefo YeJesoÙegieevlejs#ee~ efceLÙee leomleg ogefjleb ieg® Yeefòeâlees ces~~1~~
FÛÚeefce Yevles! DeeueesÛesGb FefjÙee-JeefnÙemme hegJJegòejoefkeäKeCe-heefÛÚceÛeGefome-efJeefomeemeg efJenjceeCesCe-pegiebòejefoefªCee YeJJesCe oªJJee~ heceeooesmesCe
[ye[yeÛeefjÙeeS heeCeYetopeerJemeòeeCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee
meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
Devevlej G"keâj YeieJeeve keâes hebÛeebie vecemkeâej keâjW hegveŠ YeieJeeve kesâ mece#e yew"keâj ke=âlÙe efJe%eeheve keâjW-

veceesmleg YeieJeved ! osJeJeboveeb keâefj<Ùeeefce~
Devevlej heÙeËkeâemeve mes yew"keâj veerÛes efueKee cegKÙe cebieue heÌ{W~

peye lekeâ YeieJeled Den&led kesâ, CeJekeâej ceb$e keâe peehÙe keâ™B~
leye lekeâ heeheef›eâÙee De® og§eefj$e keâe efyeukegâue lÙeeie keâ™B~~7~~
(meòeeF&me ÕeemeesÛÚdJeeme ceW veew yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehÙe)

DeeueesÛevee
(yew"keâj) oesne- F&Ùee&heLe mes ieceve ceW, ceQves efkeâÙee Øeceeo~
SkesâefvõÙe Deeefokeâ meYeer, peerJeeW keâe pees Ieele~~1~~
efkeâÙee Ùeoer ÛeG neLeØece, veneR Yetefce keâes osKe~
ieg® Yeòeâer mes heehe meye, neW efceLÙee cece osJe!~~2~~
YeieJeved! F&Ùee&heLe DeeueesÛeve, keâjvee ÛeentB ceQ ®efÛe mes~
hetJeexòej oef#eCe heef§ece, ÛeGefome efJeefoMee ceW Ûeueves mes~~3~~
ÛeGkeâj osKe ieceve YeJÙeeW keâe, neslee hej Øeceeo mes ceQ~
MeerIeÇ ieceve mes ØeeCe Yetle De®, peerJe meòJe keâes ogŠKe oerves~~4~~
Ùeoer efkeâÙee GheIeele keâjeÙee, DeLeJee Devegceefle oer ®efÛe mess~
ßeerefpeveJej keâer ke=âhee Âef° mes, meye og<ke=âle efceLÙee nesJeW~~5~~
veceesmleg YeieJeved ! osJeJeboveeb keâefj<Ùeeefce~

(60)

cegefveÛeÙee&

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

efmeæb mechetCe&YeJÙeeLeË efmeæsŠ keâejCecegòececed ~
ØeMemleoMe&ve%eeveÛeeefj$eØeefleheeoveced
~~1~~
megjsvõ cegkegâšeefMue°heeoheodceebMegkesâMejced ~
ØeCeceeefce ceneJeerjb, ueeskeâef$eleÙecebieueced~~2~~
Devevlej yew"s-yew"s veerÛes efueKee hee" heÌ{keâj meeceeefÙekeâ mJeerkeâej keâjW~

Kecceeefce meJJepeerJeeCeb, meJJes peerJee Kecebleg ces~
efceòeer ces meJJeYetosmeg, Jewjb cepPeb Ce kesâCeefJe~~3~~
jeÙeyebOeb heoesmeb Ûe, nefjmeb oerCeYeeJeÙeb~
Gmmegieòeb YeÙeb meesieb, jefocejefob Ûe Jeesmmejs~~4~~
ne ogªkeâÙeb ne ogª-efÛebefleÙeb YeeefmeÙeb Ûe ne ogªb~
Deblees Deblees [pPeefce, heÛÚgòeeJesCe Jesoblees~~5~~
oJJes Kesòes keâeues, YeeJes Ùe keâoeJejenmeesnCeÙeb~
efCeboCeiejnCepegòees, ceCe-JeÛe-keâeÙesCe heef[keâceCeb~~6~~
mecelee meJe&Yetles<eg, mebÙeceŠ MegYeYeeJevee~
Deele&jewõheefjlÙeeiemleefæ meeceeefÙekebâ celeb~~7~~
meYeer YeJÙe keâer DeLe& efmeefæ kesâ, keâejCe Gòece efmeæmecetn~
ØeMemle oMe&ve %eeve Ûeefjle kesâ, Øeefleheeokeâ ceQ legcnW vecetB~~1~~
megjheefle kesâ MesKej mes Ûegefcyele, heeohe©e De®efCele kesâMej~
leerve ueeskeâ kesâ cebieue efpeveJej, ceneJeerj keâe keâ™B veceve~~2~~
meYeer peerJe hej #ecee keâ™B ceQ, meye cegPe hej Yeer #ecee keâjes~
meYeer ØeeefCeÙeeW mes cew$eer nes, yewj efkeâmeer mes keâYeer ve nes~~3~~
jeie yebOe De® Øeoes<e n<e&, oerve YeeJe Glmegkeâlee keâes~
YeÙe De® Meeskeâ jleer Dejleer keâes, lÙeeie keâ™B ogYee&JeeW keâes~~4~~
ne! Â<ke=âle efkeâÙes ne! ogefMbÛeles, ne! ogJe&Ûeve keâns ceQves~
keâj-keâj he§eeleehe ùoÙe ceW, Pegueme jne ntB ceQ ceve ceW~~5~~
õJÙe #es$e De® keâeue YeeJe mes, ke=âle DehejeOe efJeMeesOeve keâes~
efvevoe iene& mes Ùegle nes, Øeefle›eâceCe keâ™B ceve-JeÛe-leve meeW~~6~~
meYeer ØeeefCeÙeeW ceW mecelee nes, mebÙece nes MegYe YeeJe jns~
Deele&jewõ ogOÙee&ve lÙeeie nes, Ùener ßes‰ meeceeefÙekeâ nw~~7~~

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(61)

DeLe ke=âlÙeefJe%eehevee
YeieJeVeceesmleg Øemeerobleg ØeYegheeoeŠ Jebefo<ÙesÓnb~ S<eesÓnb meJe&meeJeÅeÙeesieeefÉjleesÓefmce~
Devevlej ef›eâÙeeefJe%eehevee
DeLe heewJee&efCnkeâosJeJevoveeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË
YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(Fme Øeefle%ee JeekeäÙe keâes yeesuekeâj mee°ebie Ùee hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj cegkegâefuele neLe
peesÌ[keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ cegòeâeMegefòeâcegõe mes neLe peesÌ[keâj meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{ W~)

Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~
Ûeòeeefj cebieueb-Deefjnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meeng cebieueb-kesâJeefueheCCeòees
Oeccees cebieueb~ Ûeòeeefj ueesiegòecee-Deefjnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng
ueesiegòecee, kesâJeefueheCCeòees Oeccees ueesiegòecee~ Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefce-Deefjnble
mejCeb heJJeppeeefce, efmeæ mejCeb heJJeppeeefce, meeng mejCeb heJJeppeeefce, kesâJeefueheCCeòees Oeccees mejCeb heJJeppeeefce~
YeieJeved veceesmleg! Øemeerobleg ØeYegheeoew Jebefo<ÙesÓnb S<eesÓnb meJe&meeJeÅeÙeesieeod efJejleesÓefmce~
DeLe heewJee&efþkeâ1 osJeJeboveeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpee-JeboveemleJemecesleb
ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hebÛeebbie vecemkeâej keâjW, KeÌ[s neskeâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ cegòeâeMegefòeâ cegõe kesâ Éeje
meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{W~)

meeceeefÙekeâ ob[keâ
Cecees DeefjnbleeCeb Cecees efmeæeCeb Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb Cecees ueesS meJJemeentCeb~~
Ûeòeeefj cebieueb-Dejnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meeng cebieueb, kesâJeefueheCCeòees Oeccees cebieueb~
Ûeòeeefj ueesiegòecee-Dejnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng ueesiegòecee, kesâJeefueheCCeòees Oeccees
ueesiegòecee~ Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefce-Dejnble mejCeb heJJeppeeefce, efmeæ mejCeb heJJeppeeefce, meeng
mejCeb heJJeppeeefce, kesâJeefueheCCeòees Oeccees mejCeb heJJeppeeefce~
1. ceOÙeevn meeceeefÙekeâ kesâ meceÙe ‘ceeOÙeeefvnkeâ’ yeesueW Deewj meeÙebkeâeue keâer meeceeefÙekeâ kesâ meceÙe
‘DeehejeefCnkeâ’ yeesueWb~

(62)

cegefveÛeÙee&

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

DeºeFppeoerJeoesmecegodosmeg heCCeejmekeâcceYetefcemeg peeJe DejnbleeCeb YeÙeJebleeCeb
DeeefoÙejeCeb eflelLeÙejeCeb efpeCeeCeb efpeCeesòeceeCeb kesâJeefueÙeeCeb, efmeæeCeb, yegæeCeb,
heefjefCeJJegoeCeb, DevleÙe[eCeb, heejÙe[eCeb, OecceeFefjÙeeCeb, OecceosefmeÙeeCeb
OecceCeeÙeieeCeb, OecceJejÛeeGjbieÛekeäkeâJeóerCeb, osJeeefnosJeeCeb, CeeCeeCeb, obmeCeeCeb,
ÛeefjòeeCeb meoe keâjsefce efkeâefjÙecceb~
keâjsefce Yebles! meeceeFÙeb meJJemeeJeppepeesieb heÛÛekeäKeeefce peeJeppeerJeb efleefJensCe
ceCemee JeÛemee keâeÙesCe Ce keâjsefce Ce keâejsefce keâerjbleb efhe Ce meceCegceCeeefce~ lemme
Yebles! DeFÛeejb heef[keäkeâceeefce efCeboeefce iejneefce, peeJe DejnbleeCeb, YeÙeJebleeCeb,
heppegJeemeb keâjsefce leeJe keâeueb heeJekeâcceb ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~
(cegkegâefuele neLe peesÌ[keâj leerve DeeJele& keâj Skeâ efMejesveefle keâjkesâ KeÌ[s-KeÌ[s efpevecegõe mes Ùee
yew"keâj Ùeesiecegõe mes meòeeF&me GÛÚdJeeme ceW veJe yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehe keâjW~ hegveŠ hebÛeebie vecemkeâej
keâjkesâ KeÌ[s neskeâj cegòeâeMegefòeâ cegõe mes neLe peesÌ[keâj ‘‘LeesmmeeefcemleJe’’ heÌ{W~)

{eF& Éerhe De® oes mecegõ iele, hevõn keâce& YetefceÙeeW ceW~
pees Den&le YeieJeble Deeefokeâj, leerLeËkeâj efpeve efpeleves nQ~~1~~
leLee efpeveesòece kesâJeue%eeveer, efmeæ Megæ heefj efveJe=&leosJe~
hetpÙe Debleke=âle YeJeheejbiele, Oecee&ÛeeÙe& Oece&osMekeâ~~2~~
Oece& kesâ veeÙekeâ Oece&ßes‰, Ûelegjbie Ûe›eâJeleea ßeerceeved~
ßeer osJeeefOeosJe De® oMe&ve-%eeve Ûeefjle iegCe ßes‰ ceneve~~3~~
keâ™B Jebovee ceQ ke=âeflekeâce&, efJeefOe mes {eF& Éerhe kesâ osJe~
efmeæ ÛewlÙe ieg®Yeefòeâ he"ve keâj, vecetB meoe yengYeefòeâ mecesle~~4~~
YeieJeved ! meeceeefÙekeâ keâjlee ntB, meye meeJeÅe Ùeesie lepe keâj~
ÙeeJeppeerJeve JeÛeve keâeÙeceve, ef$ekeâjCe mes ve keâ™B ogŠKekeâj~~5~~
veneR keâjeTB veefnb DevegceesotB, ns YeieJeved ! DeefleÛeejeW keâes~
lÙeeie keâ™b efvebotb ientË, Deheves keâes cece Deelcee MegefÛe nes~~6~~
peye lekeâ YeieJeled Den&ösJe keâer, keâ™B Gheemevee ns efpeveosJe~
leye lekeâ heehekeâce& og§eeefjle, keâe ceQ lÙeeie keâ™B mJeÙecesJe~~7~~
(leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ 27 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej ceneceb$ e keâe peehÙe, hegveŠ hebÛeebie
vecemkeâej-leerv e DeeJele& Skeâ efMejesv eef le keâjkesâ KeÌ[s nes keâj cegòeâeMegef òeâ ceg õe Éeje neLe pees Ì[keâj
‘LeesmmeeefcemleJe’ heÌ{ W~)-

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

LeesmmeeefcemleJe
Leesmmeeefce nb efpeCeJejs, eflelLeÙejs kesâJeueer DeCebleefpeCes~
CejheJejueesÙeceefnS, efJengÙe-jÙeceues cenhheCCes~~1~~
ueesÙemmegppeesÙeÙejs, Oecceb eflelLebkeâjs efpeCes Jebos~
Dejnbles efkeâefòemmes, ÛeGJeermeb ÛesJe kesâJeefueCees~~2~~
GmenceefpeÙeb Ûe Jebos, mebYeJeceefYeCeboCeb Ûe megceFb Ûe~
heGcehhenb meg heemeb , ef p eCeb Ûe Ûebo hhenb Jeb o s ~~3~~
megefJeefnb Ûe heghheâÙebleb, meerÙeue mesÙeb Ûe Jeemeghegppeb Ûe~
efJeceueceCebleb YeÙeJeb, Oecceb mebefleb Ûe Jeboeefce~~4~~
kegbâLegb Ûe efpeCeJeeEjob, Dejb Ûe ceefuueb Ûe megJJeÙeb Ûe Ceefceb~
Jeboeefce efjªCesefceb, len heemeb JeºceeCeb Ûe~~5~~
SJeb ceS DeefYelLegÙee, efJengÙe-jÙeceuee henerCepejcejCee~
ÛeGJeermeb efhe efpeCeJeje, eflelLeÙeje ces hemeerÙebleg~~6~~
efkeâefòeÙe JebefoÙe ceefnÙee, Sos ueesieesòecee efpeCee efmeæe~
DeejesiieCeeCeueenb, efobleg meceeefnb Ûe ces yeesefnb~~7~~
Leesmmeeefce mleJeve
mleJeve keâ™B efpeveJej leerLeËkeâj, kesâJeefue Deveble efpeve ØeYeg keâe~
cevegpe ueeskeâ mes hetpÙe keâce&jpe, ceue mes jefnle cenelceved keâe~~1~~
ueeskeâesÅeeslekeâ Oece& leerLe&keâj, ßeerefpeve keâe ceQ veceve keâ™B~
efpeve ÛeGyeerme DenËle leLee, kesâJeefue-ieCe keâe iegCeieeve keâ™B~~2~~
$e+<eYe, Deefpele, mebYeJe, DeefYevevove, megceefleveeLe keâe keâj Jebove~
he©eØeYe efpeve ßeer megheeÕe& ØeYeg, ÛevõØeYe keâe keâ™B veceve~~3~~
megefJeefOe veeceOej heg<heoble, Meerleue ßesÙeebme efpeve meoe vecetB~
JeemeghetpÙe efpeve efJeceue Deveble, Oece&ØeYeg MeeefvleveeLe ØeCecetB~~4~~
efpeveJej kegâvLeg Dejn ceefuueØeYeg, cegefvemeg›ele veefce keâes OÙeeTB~
Deefj °ves e fce ØeYeg ßeer heejme, JeOe&ceeve heo ef Mej veeTB ~~5~~
Fme efJeOe mebmlegle efJeOegle jpeesceue, peje cejCe mes jefnle efpevesMe~
ÛeewyeermeeW leerLeËkeâj efpeveJej, cegPe hej neW ØemeVe hejcesMe~~6~~
keâerefle&le Jebefole ceefnle ngS Ùes, ueeskeâesòece efpeve efmeæ ceneved ~
cegPekeâes oW DeejesiÙe%eeve De®, yeesefOe meceeefOe meoe iegCeKeeve~~7~~

(63)

(64)

cegefveÛeÙee&

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

Ûebosefnb efCecceue-Ùeje, DeeFÛÛesefnb DeefnÙe-henemeòee1~
meeÙejefceJe iebYeerje, efmeæe efmeefæb cece efomebleg~~8~~
(hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Jeboveecegõe mes neLe peesÌ[keâj ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{W~)

ÛewlÙeYeefòeâ
nefjCeerÚbo- peÙeefle YeieJeeved nsceecYeespeØeÛeejefJepe=befYeleeJecejcegkegâšÛÚeÙeesodieer Ce&ØeYeeheefjÛegefcyeleew~
keâueg<eùoÙee ceeveesodYeüevleeŠ hejmhejJewefjCees~
efJeielekeâueg<eeŠ heeoew ÙemÙe ØeheÅe efJeMeÕemegŠ~~1~~
leoveg peÙeefle ßesÙeeved Oece&Š ØeJe=æcenesoÙeŠ
kegâieefle-efJeheLe-keäuesMeeÅeesÓmeew efJeheeMeÙeefle ØepeeŠ~
heefjCeleveÙemÙeeÁer-YeeJeeef ÉefJeòeâef Jekeâefuheleb
YeJeleg YeJeleŒeele= $esOee efpevesvõJeÛeesÓce=leced ~~2~~
leoveg peÙeleeppewveer efJeefòeŠ ØeYebielejbefieCeer
ØeYeJeefJeieceOeÇewJÙe - õJÙemJeYeeJeefJeYeeefJeveer~
Ûevõ efkeâjCe mes Yeer efvece&uelej, jefJe mes DeefOekeâ ØeYeeYeemJej~
meeiej mece iebYeerj efmeæieCe, cegPekeâes efmeæer oW megKekeâj~~8~~
(3 DeeJele& 1 efMejesveefle keâjkesâ Jeboveecegõe kesâ Éeje)

ÛewlÙeYeefòeâ
peÙe ns YeieJeved ! ÛejCe keâceue leJe, keâvekeâ keâceue hej keâjW efJenej~
Fvõcegkegâš keâer keâebefle ØeYee mes, Ûegbefyele MeesYeW Deefle megKekeâej~~
peeleefJejesOeer keâueg<ecevee, ›egâOe ceeve meefnle pevletieCe Yeer~
Ssmes leJe heo keâe DeeßeÙe ues, Øesce YeeJe keâes OejW meYeer~~1~~
peÙe nes ßesÙ emkeâj Oecee&ce=le, Je= efæ biele ceefnceeMeeueer~
kegâieefle kegâheLe mes ØeeCeerieCe keâes, efvekeâeuekeâj os megKe Yeejer~~
veÙe keâes cegKÙe ieewCe keâjves mes, yengle YesoÙegle megKeoelee~
Ssmes efpeveJeÛeveece=leceÙe, ns Oece&! keâjes peie mes j#ee~~2~~
peÙe nes pewveer JeeCeer peie ceW, mehleYebieceÙe iebiee nw~
JÙeÙe Glheeo OeÇewJÙeÙegle õJÙeeW, kesâ mJeYeeJe keâes Øeieš keâjs~~
1. heÙeemeblee-ØekeâeMeÙevleŠ Fefle Jee hee"evlejb šerkeâeÙeeb (ef›eâÙeekeâueeheŠ he=. 149)~

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(65)

(66)

cegefveÛeÙee&

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

efve®hecemegKemÙesob Éejb efJeIešŸe efvejie&ueb
efJeielejpemeb cees#eb osÙeeefVejlÙeÙeceJÙeÙeced ~~3~~
Den&eflmeæeÛeeÙeex-heeOÙeeÙesYÙemleLee Ûe meeOegYÙeŠ~
meJe&peieodJebÅesYÙees, veceesÓmleg meJe&$e meJexYÙeŠ~~4~~
ceesneefomeJe&oes<eeefj-IeelekesâYÙeŠ meoe nlejpeesYÙeŠ~
efJejefnlejnmke=âlesYÙeŠ hetpeenxYÙees veceesÓn&odYÙe~~5~~
#eevlÙeepe&JeeefoiegCeieCe-megmeeOeveb mekeâueueeskeâefnlenslegb~
MegYeOeeceefve Oeeleejb, Jevos OeceË efpevesvõesòeâced ~~6~~
efceLÙee%eeveleceesJe=le-ueeskewâkeâpÙeeseflejefceleieceÙeesefie~
meebieesheebiecepesÙeb, pewveb JeÛeveb meoe Jevos~~7~~
YeJeveefJeceevepÙeesefle-JÙeËlejvejueeskeâefJeÕeÛewlÙeeefve~
ef$epeieoefYeJeefvoleeveeb, Jebos $esOee efpevesvõeCeeb~~8~~
YegJeve$eÙesÓefhe YegJeve-$eÙeeefOeheeYÙeÛÙe&-leerLe&keâle=&Ceeced~
Jevos YeJeeefiveMeevlÙew, efJeYeJeeveeceeueÙeeueermleeŠ~~9~~

Fefle hebÛeceneheg®<eeŠ, ØeCeglee efpeveOece&-JeÛeve-ÛewlÙeeefve~
ÛewlÙeeueÙee§e efJeceueeb, efoMevleg yeesefOeb yegOepeves°eb~~10~~
Deke=âleeefve ke=âleeefve ÛeeØecesÙe-ÅegefleceefvleÅegeflecelmeg ceefvojs<eg~
cevegpeecejhetefpeleeefve Jebos, Øeefleefyecyeeefve peiel$eÙes efpeveeveeced ~~11~~
Åegefleceb[ueYeemegjebieÙe°erŠ, Øeeflecee DeØeeflecee efpeveesòeceeveeced ~
YegJeves<eg efJeYetleÙes ØeJe=òee, Jeheg<ee ØeeÀeefuejefmce JevoceeveŠ~~12~~
efJeieleeÙegOeefJeef›eâÙeeefJeYet<eeŠ, Øeke=âeflemLeeŠ ke=âefleveeb efpevesÕejeCeeced ~
ØeefleceeŠ Øeefleceeie=ns<eg keâeblÙee- Øeeflecee keâuce<eMeevleÙesÓefYeJevos~~13~~
keâLeÙeefvle keâ<eeÙecegefòeâue#ceeR, hejÙee MeevleleÙee YeJeevlekeâeveeced ~
ØeCeceecÙeefYe™hecetefle&ceefvle, Øeefle™heeefCe efJeMegæÙes efpeveeveeced ~~14~~
Ùeefoob cece efmeæYeefòeâveerleb, meg ke=âleb og<ke=âleJelce&jesefOe lesve~
hešgvee efpeveOece& SJe Yeefòeâ- Ye&Jeleeppevceefve pevceefve efmLeje ces~~15~~
Den&leeb meJe&YeeJeeveeb, oMe&ve%eevemecheoeced ~
keâerle&efÙe<Ùeeefce ÛewlÙeeefve, ÙeLeeyegefæ efJeMegæÙes~~16~~

Deveghece efMeJemegKe Éej Keesueleer, DeJÙeÙe megKe keâes osleer nw~
efJeIve jefnle De® keâce& Oetefue mes, jefnle cees#e keâes osleer nw~~3~~
Den&le efmeæeÛeeÙe& GheeOÙeeÙe, meJe& meeOegieCe megjJebefole~
ef$eYegJeve Jebefole hebÛe hejce ieg®, veceesÓmleg legcekeâes cece meblele~~4~~
ceesneefj kesâ Ieelekeâ ÉÙejpe, DeeJejCeeW mes jefnle efpevesMe~
efJeIve-jnme efJejefnle hetpee kesâ, ÙeesiÙe Den&le keâes vecetB ncesMe~~5~~
#eceeefo Gòece iegCeieCe meeOekeâ, mekeâue ueeskeâ efnle nsleg ceneved ~
MegYe efMeJeOeece Oejs ues peekeâj, efpeveJej Oece& vecetB megKe Keeve~~6~~
efceLÙee%eeve leceesJe=le peie ceW, pÙeeseflece&Ùe Deveghece Yeemkeâj~
DebiehetJe&ceÙe efJepeÙeMeerue, efpeveJeÛeve vecetB ceQ efMej vele keâj~~7~~
YeJeveJeeefme JÙevlej pÙeesefle<e, Jewceeefvekeâ ceW vejueeskeâ ceW Ùes~
efpeveYeJeveeW keâer ef$eYegJeve Jebefole, efpeveØeeflecee keâes JebotB ceQ~~8~~
YegJeve$eÙe ceW efpeleves efpeveie=n,YeJeefJejefnle leerLeËkeâj kesâ~
YeJeeefive Meebefle nsleg vecetB ceQ, ef$eYegJeveheefle mes DeefÛe&le Ùes~~9~~

Fme efJeOe ØeCegle hebÛehejces‰er, ßeer efpeveOece& efpeveeiece keâes~
efJeceue ÛewlÙe ÛewlÙeeueÙe JebotB, yegOepeve F° yeesefOe cece oes~~10~~
Åegeflekeâj efpeveie=n ceW Deke=âef$ece, ke=âef$ece DeØecesÙe Åegefleceeve~
vej megj hetefpele YegJeve$eÙe kesâ, meye efpeve efyebye vecetB iegCeKeeve~~11~~
Åegefleceb[ue Yeemegj leveg MeesefYele, efpeveJej Øeeflecee DeØeeflece nQ~
peie ceW JewYeJensleg GvnW, JebotB Debpeefuekeâj efMej vele ceQ~~12~~
DeeÙegOe efJeef›eâÙe Yet<ee efJejefnle, efpeveie=n ceW Øeeflecee Øeeke=âle~
keâebleer mes Deveghece nQ keâuce<e, Meebefle nsleg ceQ vecetB melele~~13~~
hejce Meebefle mes keâ<eeÙecegòeâer, keâes keânleer cevenj DeefYe™he~
YeJe kesâ Deblekeâ efpeve keâer Øeeflecee, ØeCecetB ceve efJeMegefæ kesâ nsleg~~14~~
og<ke=âleheLe jesOekeâ cece efmeæ-Yeefòeâ mes ngDee hegCÙe pees Yeer~
YeJe-YeJe ceW efpeveOece& efn ceW, ÂÌ{ Yeefòeâ jns heâue efceues Ùener~~15~~
meye heoeLe&efJeled oMe& %eeve-mecheled Ùegle Den&le keâer Øeeflecee~
ÙeLee yegefæ ceveMegefæ nsleg, iegCe keâerle&ve keâ™B Delegue ceefncee~~16~~

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(67)

ßeerceodYeeJeveJeememLeeŠ, mJeÙebYeemegjcetle&ÙeŠ~
Jeefvolee vees efJeOesÙeemegŠ, Øeeflecee: hejceeb ieefleced ~~17~~
ÙeeJeefvle meefvle ueeskesâÓefmceVeke=âleeefve ke=âleeefve Ûe~
leeefve meJee&efCe ÛewlÙeeefve, Jevos YetÙeebefme YetleÙes~~18~~
Ùes JÙevlejefJeceeves<eg, mLesÙeebmeŠ Øeefleceeie=neŠ~
les Ûe mebKÙeeceefle›eâevleeŠ, mevleg vees oes<eefJeefÛÚos~~19~~
pÙeesefle<eeceLe ueeskeâmÙe, YetleÙesÓodYeglemecheoŠ~
ie=neŠ mJeÙebYegJeŠ meefvle, efJeceeves<eg veceeefce leeved ~~20~~
Jevos megjeflejerše«e - ceefCeÛÚeÙeeefYe<esÛeveced ~
ÙeeŠ ›eâcesCewJe mesJebles, leoÛee&Š efmeefæueyOeÙes~~21~~
Fefle mlegefleheLeeleerle - ßeerYe=leecen&leeb cece~
ÛewlÙeeveecemleg mebkeâerefle&Š, meJee&œeJeefvejesefOeveer~~22~~
Den&vceneveomÙe, ef$eYegJeveYeJÙepeveleerLe&Ùeeef$ekeâogefjleØe#eeuevewkeâkeâejCe-ceefleueewefkeâkeâkegânkeâleerLe&cegòeceleerLe&ced ~~23~~
ßeerceod YeJeveJeeefme kesâ ie=n ceW, Yeemegj efpeve cetefle& mJeÙecesJe~
hejce efmeæieefle keâjW nceejer, JebotB GvnW keâ™B efvele mesJe~~17~~
Fme peie ceW efpeleveer Øeeflecee nQ, ke=âef$ece Deke=âef$ece meyekeâes~
ceQ JebotB efMeJe JewYeJensleg, meye efpeve ÛewlÙe efpeveeueÙe keâes~~18~~
JÙeblej kesâ efJeceeve ceW efpeveie=n, GveceW Deke=âef$ece Øeeflecee~
mebK Ùeeleerl e keâner nQ Jeb otB , oes <e veeMe kesâ nsleg meoe~~19~~
pÙeesefle<e osJeeW kesâ efJeceeve ceW, DeodYegle mebheledÙegle efpeveiesn~
mJeÙebYegJee Øeeflecee Yeer DeieefCele, GvnW vecetB efvepe JewYeJe nsleg~~20~~
megjheefle kesâ vele cegkegâšceefCe-ØeYe mes DeefYe<eskeâ ngDee efpevekeâe~
Jewceeefvekeâ megj mesefJele Øeeflecee, efmeefæ nsleg ceQ vecetB meoe~~21~~
Fme efJeOe mlegefle heLeeleerle, Devlej yeeefnj ßeerÙegle Den&ved~
ÛewlÙeeW kesâ mebkeâerle&ve mes cece, meJee&œeJe keâe nes jesOeve~~22~~
Den&ösJe ceneveo Gòece-leerLe& Deueewef keâkeâ nQ peie ceW~
ef$eYegJeve YeefJepeve leerLe&mveeve mes, heeheeW keâe #eeueve keâjles~~23~~

(68)

cegefveÛeÙee&

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

ueeskeâeueeskeâmegleòJe-ØelÙeJeyeesOevemeceLe&efoJÙe%eeveØelÙenJenlØeJeenb, ›eleMeerueeceue efJeMeeueketâueefÉleÙeced ~~24~~
MegkeäueOÙeeveefmleefcele-efmLelejepeõepenbmejeefpelecemeke=âled~
mJeeOÙeeÙecevõIees<eb, veeveeiegCemeefceefleiegefhle efmekeâleemegYeieced ~~25~~
#eevlÙeeJele&menœeb, meJe&oÙee efJekeâÛekegâmegceefJeuemeuueeflekeâced ~
ogŠmenhejer<eneKÙe-õglelejjbieòejbieYebiegjefvekeâjced ~~26~~
JÙeheielekeâ<eeÙehesâveb, jeieÉs<eeefooes<e-MewJeuejefnleced~
DelÙemleceesnkeâo&ce-ceefleotjefvejmlecejCecekeâjØekeâjced ~~27~~
$e+ef<eJe=<eYemlegeflecevões-õsefkeâleefveÅeex<eefJeefJeOeefJenieOJeeveced~
efJeefJeOeleheesefveefOehegefueveb, meeœeJemebJejCeefvepe&jeefveŠœeJeCeb~~28~~
ieCeOejÛe›eâOejsvõ-ØeYe=efleceneYeJÙehegb[jerkewâŠheg®<ewŠ,
yengefYeŠ mveeleb YekeälÙee, keâefuekeâueg<eceueehekeâ<e&CeeLe&cecesÙeced ~~29~~
DeJeleerCe&JeleŠ mveelegb, ceceeefhe ogmlejmecemleogefjleb otjb~
JÙehenjleg hejceheeJeve-cevevÙepeÙÙemJeYeeJeYeeJeieYeerjb~~30~~
ueeskeâeueeskeâ megleòJe ØekeâeMekeâ, efoJÙe%eeve peue efvele yenlee~
Meerue ® meod›ele efJeMeeue efvece&ue, oes leš mes MeesefYele efoKelee~~24~~
MegkeäueOÙeeveceÙe jepenbme, efmLej jepele nw Fme veo ceW~
cebõIees<e mJeeOÙeeÙe efJeefJeOeiegCe, meefceefle iegefhle yeeuet Ûecekesâ~~25~~
#eceeefo nQ DeeJele& menœeeW, meJe&oÙeeceÙe kegâmegce efKeues~
uelee MeesYeleer ogŠmen hejer<en, Yebie lejbefiele nQ uenjW~~26~~
jefnle keâ<eeÙe hesâve mes jeie-És<e Deeefo MewJeeue jefnle~
jefnle ceesn keâerÛeÌ[ mes cejCeeefokeâ peueÛej cekeâjeefo jefnle~~27~~
$e+ef<e ØeOeeve kesâ ceOegj mleJe neW, efJeefJeOe heef#e kesâ Meyo meÂMe~
efJeefJeOe meeOegieCe leš nQ, DeeœeJe jesOe efvepe&je peue efveŠme=le~~28~~
ieCeOej Ûe›eâer Fvõ Deeefo pees, YeJÙe ØeJej yeng heg®<e ØeOeeve~
keâefueceue keâueg<e otj keâjves efnle, Yeefòeâ mes ÙeneB efkeâÙee mveeve~~29~~
Fme efJeOe ßeer DenËle ceneØeYeg, ceneleerLe& ieCeOej keânles~
YeefJepeve heehe cewue #eeueve efnle, FmeceW DeJeieenve keâjles~~
Deefle heeJeve Ùen leerLe& DevÙe mes, DepesÙe Deveghece nw iebYeerj~
ceQ mveeve nsleg Gleje ntB, cece og<ke=âle ceue keâefjÙes otj~~30~~

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

he=LJeer ÚboDeleeceüveÙeveeslheueb, mekeâuekeâesheJeÖspe&Ùeeled ,
keâše#eMejcees#enerve - ceefJekeâejleesõskeâleŠ~~
efJe<eeoceoneefveleŠ, ØenefmeleeÙeceeveb meoe,
cegKeb keâLeÙeleerJe les, ùoÙeMegefæceelÙeefvlekeâerced ~~31~~
efvejeYejCeYeemegjb,
efJeielejeieJesieesoÙeeefVejbyejceveesnjb,
Øeke=âefle™heefveoex<eleŠ~
efvejeÙegOemegefveYe&Ùeb,
efJeieleefnbmÙeeEnmee›eâceeled
efvejeefce<emegle=efhleceefÉefJeOeJesoveeveeb #eÙeeled ~~32~~
efceleefmLeleveKeebiepeb,
ielejpeesceuemheMe&veb
veJeebyeg®nÛevove - ØeefleceefoJÙeievOeesoÙeced ~
jJeervogkegâefueMeeefo - efoJÙeyengue#eCeeuebke=âleb
efoJeekeâjmenœeYeemegj - ceheer#eCeeveeb efØeÙeced ~~33~~
efnleeLe&heefj hebefLeefYeŠ, Øeyeuejeieceesneefo efYeŠ
keâuebefkeâlecevee pevees, ÙeoefYeJeer#Ùe MeesMegædÙeles~
›eâesOeeefive keâes peerle efueÙee veefnb, ves$e keâceue ueeefuecee ØeYees!
veefnb efJekeâej Gõskeâ DeleŠ ØeYeg, Âef° keâše#e jefnle legce nes~~
ceo efJe<eeo mes jefnle DeleŠ, efmcele cegKe meoe jns YeieJeved ~
keânlee nw Ùen cebonemÙe leJe, DebleŠkeâjCe Megefæ hetjCe~~31~~
jeieesõskeâ jefnle nesves mes, efyeve DeeYet<eCe MeesefYele nes~
Øeke=âefle ™he efveoex<e legcneje, ØeYeg efveJe&Œe ceveesnj nes~~
efnbmee eEnmÙe YeeJeefJejefnle mes, DeeÙegOe jefnle megefveYe&Ùe nes~
efJeefJeOe Jesovee kesâ #eÙe mes efyeve-Yeespeve le=hle meoe ØeYeg nes~~32~~
Je=efæ jefnle veKe kesâMe ØeYet! jpeceue mheMe& ve nes leve keâes~
efJekeâefmele keâceue megÛebove mece nw, efoJÙe megiebefOele osn efJeYees!
jefJe MeefMe Je»e efoJÙe ue#eCe mes, MeesefYele leJe MegYe™he ceneve~
keâesefš metÙe& mes DeefOekeâ Ûecekeâ, efheâj Yeer oMe&keâ keâes efØeÙe megKeoeve~~33~~
ceesnjeie mes otef<ele efnleheLe-És<eerpeve kesâ megve GheosMe~
keâueg<ecevee peve ngS peiele ceW, MegefÛe nesles Jes legcekeâes osKe~~

(69)

(70)

cegefveÛeÙee&

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

meoeefYecegKecesJe Ùeppeieefle heMÙeleeb meJe&leŠ
MejefÉceueÛevõceb[ue - efceJeeseflLeleb ÂMÙeles~~34~~
leosleocejsÕej - ØeÛeueceewefueceeueeceefCemhegâjeflkeâjCeÛegcyeveerÙe - ÛejCeejefJevoÉÙeced ~
hegveeleg YeieJeefppevesvõ! leJe ™hecevOeerke=âleb
peieled
mekeâuecevÙeleerLe&ieg®™heoes<eesoÙewŠ~~35~~
Devevlej ÛewlÙe kesâ meccegKe yew"keâj veerÛes efueKeer DeeueesÛevee hee" heÌ{W-

DeeueesÛevee Ùee DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yevles! ÛesFÙeYeefòekeâeGmmeiiees keâDees
lemmeeueesÛesGb, DenueesÙeefleefjÙe-ueesÙeGºueesÙeefcce efkeâefóceeefkeâefóceeefCe peeefCe
efpeCeÛesFÙeeefCe leeefCe meJJeeefCe eflemeg efJe ueesSmeg YeJeCeJeeefmeÙeJeeCeefJeblejpeesFefmeÙekeâhheJeeefmeÙeefòe ÛeGefJene osJee meheefjJeeje efoJJesCe ievOesCe, efoJJesCe
heghhesâCe, efoJJesCe OetJesCe, efoJJesCe ÛegCCesCe, efoJJesCe JeemesCe, efoJJesCe CneCesCe,
efCeÛÛekeâeueb DebÛebefle, hegppebefle, Jebobefle, Cecebmebefle DenceefJe Fn meblees lelLe, mebleeFb
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees,
DeefleMeÙe Ùegle leJe cegKe oMe&keâ, peve keâes Deheves mevcegKe efoKelee~
Mejod efJeceue MeefMe ceb[ue mece, leJe DeemÙe Ûevõ nw Gefole ngDee~~34~~
DecejsÕej kesâ vecemkeâej mes, cegkegâš ceefCeØeYe efkeâjCeeW mes~
Ûegefcyele ÛejCe mejes®n YeieJeved ! leJe MegYe™he ceveesnj nw~~
DevÙe osJe ieg® leerLe& Gheemekeâ, mekeâue YegJeve Ùen DevOe meceeve~
Gve meyekeâes leJe ™he heefJe$e, keâjs De® ves$e keâjs Deceueeve~~35~~
DebÛeefuekeâe (yew"keâj)
YeieJeved ! ÛewlÙeYeefòeâ De® keâeÙeeslmeie& efkeâÙee GmeceW pees oes<e~
Gvekeâer DeeueesÛeve keâjves keâes, FÛÚgkeâ ntB Oej ceve mevlees<e~~
DeOees ceOÙe De® TOJe&ueeskeâ ceW, Deke=âef$ece ke=âef$ece efpeveÛewlÙe~
efpeleves Yeer nQ ef$eYegJeve kesâ, ÛeGefJeOe megj keâjW Yeefòeâ mes mesJe~~1~~
YeJeveJeeefme JÙeblej pÙeesefle<e, Jewceeefvekeâ megj heefjJeej meefnle~
efoJÙe iebOe megce Oethe ÛetCe& mes, efoJÙe vnJeve keâjles efveleØeefle~~
DeÛeX hetpeW Jebove keâjles, vecemkeâej Jes keâjW melele~
ceQ Yeer GvnW ÙeneR hej DeÛetË, hetpetB JeoBt vecetB melele~~2~~

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(71)

yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~
(Devevlej G"keâj hebÛeebie vecemkeâej keâjW~ he§eeled YeieJeeved kesâ mevcegKe yew"keâj veerÛes efueKeer
ke=âlÙeefJe%eehevee keâjW~)

DeLe heewJee&efþkeâos JeJevoveeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&# eÙeeLeË
YeeJehetpeeJevoveemleJemecesleb hebÛeieg®YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hegveŠ KeÌ[s neskeâj cegòeâeMegefòeâcegõe mes neLe peesÌ[keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle âjke hetJeexòeâ meeceeefÙekeâ
ob[keâ heÌ{W~ Devevlej leerve DeeJele& Deewj Skeâ efMejesveefle keâj meòeeF&me GÛÚdJeeme ØeceeCe keâeÙeeslmeie& keâjW~
keâeÙeeslmeie& hetCe& nesves hej hegveŠ hebÛeebie vecemkeâej keâj KeÌ[s neskeâj leerve DeeJele& Deewj Skeâ efMejesveefle keâjW~ he§eeled
Leesmmeeefce FlÙeeefo ÛelegefJeËMeefle mleJe heÌ{keâj Devle ceW leerve DeeJele& Deewj Skeâ efMejesvefele keâjW~ Devevlej YeieJeeve
kesâ mevcegKe hetJeexòeâ jerefle mes KeÌ[s-KeÌ[s ner Jeboveecegõe mes veerÛes efueKeer hebÛe ceneieg
®Yeefòeâ heÌ{W~)

hebÛeceneieg®Yeefòeâ
ceCegÙeCeeFbomegjOeefjÙeÚòeòeÙee, hebÛekeâuueeCemeeskeäKeeJeueer heòeÙee~
obmeCeb CeeCe PeeCeb DeCebleb yeueb, les efpeCee efobleg Decnb Jejb cebieueb~~1~~
pesefnb PeeCeefiieJeeCesefnb DeFLeöÙeb1 peccepejcejCeCeÙejòeÙeb oºÙeb~
pesefnb heòeb efmeJeb meemeÙeb "eCeÙeb, les cenb efobleg efmeæe Jejb CeeCeÙeb~~2~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~3~~
DeLe heewJee&efþkeâ-osJeJeboveeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpee-JeboveemleJemecesleb
hebÛeceneieg®YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj 3 DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjW, cegòeâeMegefòeâcegõe mes hetJe&Jeled
‘meeceeefÙekeâ ob[keâ’ heÌ{ keâj 3 DeeJele& 1 efMejesveeflehetJe&keâ keâeÙeeslmeie& (9 peehÙe) keâjW hegveŠ mee°ebie
vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj 3 DeeJele& 1 efMejesveefle keâj cegòeâeMegefòeâcegõe mes ‘Leesmmeeefce mleJeve’ heÌ{ keâj
hegvejefhe 3 DeeJele& 1 efMejesveefle keâjkesâ Jebovee-cegõe mes ‘hebÛeceneieg® Yeefòeâ’ heÌ{W~)

hebÛeceneieg® Yeefòeâ
megjheefle vejheefle veeieFvõ efceue, leerve Ú$e OeejW ØeYeg hej~
hebÛecenekeâuÙeeCekeâ megKe kesâ, mJeeceer cebieueceÙe efpeveJej~~
Deveble oMe&ve %eeve JeerÙe& megKe, Ûeej Ûeleg°Ùe kesâ Oeejer~
Ssmes ßeer DenËle hejceieg®, nceW meoe cebieuekeâejer~~1~~
OÙeeve DeefiveceÙe yeeCe Ûeueekeâj, keâce&Me$eg keâes Yemce efkeâÙes~
pevce peje De® cejCe™he-$eÙe veiej peuee ef$ehegjeefj ngS~~
1. ‘DeeflemleyOeceeflekeâ"esjb’ Fefle šerkeâeÙeeb ef›eâÙeekeâueehe«ebLes~

(72)

cegefveÛeÙee&

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

hebÛeneÛeejhebÛeefiiemebmeenÙee, JeejmebieeFb megDepeueefn-DeJeieenÙee~
ceeskeäKeueÛÚer cenbleer cenb les meÙee, metefjCees efobleg ceeskeäKeb ieÙeemeb ieÙee~~3~~
Ieesjmebmeej-Yeercee[JeerkeâeCeCes, eflekeäKeefJeÙejeueCenheeJehebÛeeCeCes~
CeªceiieeCe peerJeeCe henosmeÙee, Jebefocees les GJepPeeÙe Decns meÙee~~4~~
GiieleJeÛejCekeâjCesefnb PeerCebieÙee1, OecceJejPeeCemegkeäkesâPeeCeb ieÙee~
efCeyYejb leJeefmejerS meceeefuebieÙee, meenJees les cenb2 ceeskeäKehenceiieÙee~~5~~
SCe LeesòesCe pees hebÛeieg® JeboS, ieg®ÙemebmeejIeCeJesefuue mees efÚboS
uenF mees efmeefæmeeskeäKeeFb JejceeCeCeb, kegâCeF keâefccebOeCeb hegbpeheppeeueCeb~~6~~
De®ne efmeæeFefjÙee,GJePeeÙee meeng hebÛehejcesªer~
SÙeeCe3 Cecegkeäkeâeje4, YeJes YeJes cece megnb efobleg~~7~~
Øeehle efkeâÙes MeeÕele efMeJehegj keâes, efvelÙe efvejbpeve efmeæ yeves~
Ssmes efmeæmecetn nceW efvele, Gòece %eeve Øeoeve keâjW~~2~~
hebÛeeÛeejceÙeer hebÛeeiveer ceW pees lehe leheles jnles~
ÉeoMe DebieceÙeer ßeglemeeiej, ceW efvele DeJeieenve keâjles~~
cegefòeâßeer kesâ Gòece Jej nQ, Ssmes ßeer DeeÛeeÙe& ØeJej~
ceneMeerue›ele %eeve-OÙeevejle, osJeW nceW cegefòeâ megKekeâj~~3~~
Ùen mebmeej YeÙebkeâj ogKekeâj, Ieesj ceneJeve nw efJekeâjeue~
ogKeceÙe efmebn JÙeeIeÇ Deefle leer#eCe, veKe De® [eÌ{ meefnle efJekeâjeue~~
Ssmes Jeve ceW ceeie&Yeü°, peerJeeW keâes cees#eceeie& oMe&keâ~
efnle GheosMeer GheeOÙeeÙe ieg®, keâe ceQ Jebove keâ™B melele~~4~~
G«e-G«e lehe keâjWb $eÙeesoMe-ef›eâÙee Ûeefjle ceW meoe kegâMeue~
#eerCe Mejerjer Oece&OÙeeve De®, MegkeäueOÙeeve ceW efvele lelhej~~
DeefleMeÙe lehe ue#ceer kesâ Oeejer, cenemeeOegieCe Fme peie ceW~
cene cees#eheLeieeceer ieg®Jej, ncekeâes jlve$eÙe efveefOe oW~~5~~
Fme mebmleJe mes pees peve hebÛe-hejceieg® keâe Jebove keâjles~
Jes ieg®lej YeJe-uelee keâeškeâj, efmeæ meewKÙe mebheled ueYeles~~
keâcexvOeve kesâ hegbpe peueekeâj, peie ceW ceevÙe heg®<e yeveles~
hetCe& %eeveceÙe hejcee¥eokeâ, mJeelce megOeejme keâes ÛeKeles~~6~~
oesne- Den&led efmeæeÛeeÙe& De®, hee"keâ meeOeg ceneve~
hebÛehejceieg® neW cegPes, YeJe - YeJe ceW megKeKeeve~~7~~
1. ‘KeerCebieÙee’ Ssmee Yeer hee" nw~ 2. ‘ceneceeskeäKe’ Ssmee Yeer hee" nw~ 3. ‘Sos hebÛe’ Ssmee Yeer hee"
nw~ 4. ‘Ceceeskeäkeâeje’ Deewj ‘CeceesÙeeje’ Yeer hee" nw~

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(73)

DeeueesÛevee Ùee DebÛeefuekeâe
(hegveŠ ieJeemeve mes yew"keâj veerÛes efueKee DeeueesÛevee hee" heÌ{W~)

FÛÚeefce Yevles! hebÛeieg®YeefòeâkeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb Deªceneheeef[nsjmebpegòeeCeb DejnbleeCeb, DeªiegCemebheCCeeCeb GºueesÙecelLeÙeefcce heFefªÙeeCeb
efmeæeCeb DeªheJeÙeCeceeGmebpegòeeCeb DeeFefjÙeeCeb, DeeÙeejeefomegoCeeCeesJeosmeÙeeCeb
GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCeiegCeheeueCejÙeeCeb meJJemeentCeb, efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce
Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb
efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~

cegefveÛeÙee&

(74)

meòeeF&me GÛÚdJeeme ØeceeCe keâeÙeeslmeie& keâjW hegveŠ YetefcemheMe&veelcekeâ hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj
leerve DeeJele& Deewj Skeâ efMejesveefle hetJe&keâ Leesmmeeefce FlÙeeefo mleJe heÌ{W, Deble ceW hegveŠ leerve DeeJele& Deewj Skeâ
efMejesveefle keâjkesâ Jebovee cegõe mes veerÛes efueKeer meceeefOe-Yeefòeâ heÌ{W~ leÅeLee-

meceeefOeYeefòeâ
DeLes° ØeeLe&vee- ØeLeceb keâjCeb ÛejCeb õJÙeb veceŠ~
MeeŒeeYÙeemees efpeveheeflevegefleŠ, mebieefle:, meJe&oeÙezŠ,
meodJe=òeeveeb iegCeieCekeâLee, oes<eJeeos Ûe ceewveced ~
meJe&mÙeeefhe efØeÙeefnleJeÛees, YeeJevee ÛeelceleòJes~
mecheÅevleeb cece YeJeYeJes , ÙeeJeos lesÓ heJeie&Š ~~1~~
leJe heeoew cece ùoÙes, cece ùoÙeb leJe heoÉÙes ueerveb~
efle‰leg efpevesvõ! leeJeÅeeJeefVeJee&CemecØeeef hleŠ~~2~~
DekeäKejheÙelLenerCeb ceòeenerCeb Ûe peb ceS YeefCeÙeb~
leb Keceng CeeCeosJeÙe! cepPe efJe ogkeäKekeäKeÙeb efovleg~~3~~

(he§eeled hetJeexòeâ osJeJebovee kesâ hee" ceW vÙetvelee ngF& nes DeLeJee DeefOekeâlee ngF& nes lees Fmekeâer efJeMegefæ
kesâ efueS meceeefOeYeefòeâ heÌ{ves keâe Deeiece ceW efveÙece nw~ leÅeLee-ieJeemeve mes yew"keâj ef›eâÙee efJe%eeheve keâjW~)

DeLe heewJee&efCnkeâ osJeJeboveeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË
YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb ßeerÛewlÙehebÛeceneieg®Yeòeâer efJeOeeÙe leæerveeefOekeâlJeeefooes<eefJeMegæÙeLeË DeelceheefJe$eerkeâjCeeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(Devevlej G"keâj hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj leerve DeeJele& Deewj Skeâ efMejesveeflehetJe&keâ
Cecees DeefjnbleeCeb FlÙeeefo meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{W~ ob[keâ kesâ Deble ceW leerve DeeJele& Deewj Skeâ efMejesveefle keâjkesâ

DebÛeefuekeâe (yew"keâj)
oesne- YeieJeved hebÛeceneieg®, Yeefòeâ keâeÙeeslmeie&~
keâjkesâ DeeueesÛeve efJeefOe, keâjvee ÛeentB meJe&~~1~~
De° ceneMeg Y e Øeeefl eneÙe&, meb Ùegl e DenËl e ef p eves Õej nQ ~
De° iegCeeefvJele TOJe&ueeskeâ, cemlekeâ hej efmeæ efJejepe jns~~
De" ØeJeÛeve ceelee mebÙegle nQ, ßeer DeeÛeeÙe& ØeJej peie ceW~
DeeÛeejeef o keâ ßeg l e%eeveece= l e, Gheos M eer hee"keâieCe nQ ~ ~2~~
jlve$eÙe iegCe heeueve ceW jle, meJe&meeOeg hejces‰er nQ~
efveleØeefle DeÛetË hetpetB JebotB, vecemkeâej ceQ keâ™B GvnW~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~3~~
DeLe heewJee&efþkeâosJeJeboveeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpee-JevoveemleJemecesleb ÛewlÙehebÛeieg®Yeòeâer ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<eefJeMegæŸeLeË DeelceheefJe$eer-keâjCeeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled hebÛeebie vecemkeâej, meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe~ Leesmmeeefce mleJeve keâjkesâ meceeefOeYeefòeâ heÌ{W~)

osJeJebovee (meeceeefÙekeâ)

(Devevlej ieJeemeve mes yew"keâj veerÛes efueKeer DeeueesÛevee heÌ{W~)

FÛÚeefce Yebles! meceeefnYeefòeâkeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb, jÙeCeòeÙeme™JehejcehhepPeeCeuekeäKeCemeceeefnYeòeerÙes efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce
meceeefOeYeefòeâ
ØeLeceb keâjCeb ÛejCeb õJÙeb veceŠ
MeeŒeeW keâe DeYÙeeme efpevesÕej, veceve meoe meppeve mebieefle~
meÛÛeefj$e kesâ iegCe ieeTB De®, oes<e keâLeve ceW ceewve melele~~
meyemes efØeÙe efnle JeÛeve keântB, efvepe DeelceleòJe keâes efvele YeeTB~~
ÙeeJeled cegefòeâ efceues leeJeled, YeJe-YeJe ceW Fve meyekeâes heeTB~~1~~
leJe ÛejCeebyegpe cegPe ceve ceW, cegPe ceve leJe ueerve ÛejCe Ùegie ceW~
leeJeled jns efpevesÕej ÙeeJeled, cees#e Øeeefhle veefnb nes peie ceW~~2~~
De#ej heo mes nerve DeLe&, cee$ee mes nerve keâne pees ceQ~
ns ßegle ceeleŠ! #ecee keâjes meye, cece ogŠKeeW keâe #eÙe nesJes~~3~~

DebÛeefuekeâe (yew"keâj)
oesne-

YeieJeved ! meceeefOe Yeefòeâ De®, keâjkesâ keâeÙeeslmeie&~
ÛeentB DeeueesÛeve keâjve, oes<e efJeMeesOeve nsleg~~1~~

iegJee&Jeueer

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(75)

Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueeDees megieFieceCeb meceeefncejCeb
efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
(Devevlej ÙeLeeJekeâeMe DeelceOÙeeve keâjW~)
meeceeefÙekeâ keâe Glke=â° keâeue 6 IeÌ[er (2 Iebšs 24 efceveš) nw~ ceOÙece keâeue 4 IeÌ[er (1 Iebšs 36
efceveš) nw Deewj peIevÙe keâeue 2 IeÌ[er (48efceveš) nw~
Fme osJeJebovee ceW F&Ùee&heLeMegefæ, ÛewlÙeYeefòeâ Deewj hebÛeieg®Yeefòeâ keâes heÌ{ves kesâ yeeo GheÙeg&òeâ peIevÙe,
ceOÙece Ùee Glke=â° meeceeefÙekeâ kesâ keâeue ceW efpelevee meceÙe Mes<e jne nes Gleves meceÙe ceW efheb[mLe, heomLe,
™hemLe Ùee ™heeleerle OÙeeve keâjW DeLeJee efmeæÛe›eâ ceb$e, Ceceeskeâej ceb$e Deeefo keâe ceeveefmekeâ Ùee GheebMeg
peehÙe keâjW~ meeceeefÙekeâ hetCe& keâjles meceÙe iegJee&Jeueer Yeer heÌ{vee ÛeeefnS~

iegJee&Jeueer-(Ô DeeÅeeveeceeÅes pebyetÉerhes cesjeso&ef#eCeYeeies Yejle#es$es DeeÙe&Keb[s
YeejleosMes... ØeosMes........veiejs Jeerj efveJee&Ce mebJeled hebÛeef$ebMeogòejhebÛeefJebMeefleMeleleces1
(2535 leces) ceemeesòececeemes ceemes.....he#es..... efleLeew......Jeemejs ØeeleŠkeâeues
meeceeefÙekebâ ke= âlJee ßeer celkegbâ okegb âoecveeÙes mejmJeleer ieÛÚs yeueelkeâejieCes
kegbâokegbâometÙee&efomeJe&hetJee&ÛeeÙexYÙees veceesÓmleg veceesÓmleg veceesÓmleg~ ieg™Ceebieg®Ûeeefj$e-Ûe›eâJeleea-ßeerMeebeflemeeieje-ÛeeÙexYÙees veceesÓmleg veceesÓmleg veceesÓmleg
oer#eeieg®2ßeerJeerjmeeiejeÛeeÙexYÙees veceesÓmleg veceesÓmleg veceesÓmleg~3)

DeLe Ûelegefo&iJebovee
ØeeefioefiJeefoievlejs, kesâJeefueefpeve-efmeæ-meeOegieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ&mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jevos~~1~~
oef#eCeefoefiJeefoievlejs, kesâJeefueefpeve-efmeæ-meeOegieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ &mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jevos~~2~~
heef§ece efoefiJeefoievlejs, kesâJeefue-efpeveefmeæ-meeOegieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ&mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jebos~~3~~
jlve$eÙe mJe™he hejceelcee, Gmekeâe OÙeeve meceeefOe nw~
efveleØeefle Gme meceeefOe keâes DeÛetË, hetpetB JebotB vecetB Gmes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~2~~
(Devevlej ÙeLeeJekeâeMe DeelceOÙeeve, peehÙe Deeefo keâjW~)
1. pees JeerjefveJee&CemebJele nes Gmes yeesues~ 2. Deheves oer#eeieg® keâe veece uesvee~ 3.iegJee&Jeueer ieg®hejbheje
mes heÌ{ves keâer heæefle nw~

(76)

cegefveÛeÙee&

Ûelegefo&iJebovee

GòejefoefiJeefoievlejs, kesâJeefueefpeveefmeæ-meeOegieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ&mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jevos~~4~~
hegve: Ùeefo ieg® ØelÙe#e ceW nQ lees Gvekesâ heeme peekeâj efJeefOeJeled ieg®Jebovee keâjW Deewj Ùeefo ØelÙe#e ceW
veneR nQ lees hejes#e ceW ner ueIeg leerve YeefòeâÙeeB heÌ{keâj efJeefOeJeled ieg®Jebovee keâjW~

ieg®Jebovee keâye Deewj kewâmes?
JebÅee efoveeoew iegJee&Åee efJeefOeJeled efJeefnleef›eâÙewŠ,
ceOÙeevns mlegefleosJew§e meeÙeb ke=âleØeefle›eâcewŠ~~54~~ (Deveieej Oe.De. 8)
ØeeleŠ meeceeefÙekeâ kesâ yeeo efJeefOeJeled ke=âeflekeâce& keâjkesâ DeeÛeeÙe& Deeefo keâer Jebovee keâjW~ ceOÙeevn ceW
Yeer meeceeefÙekeâ kesâ yeeo ke=âeflekeâce&hetJe&keâ ieg®DeeW keâer Jebovee keâjW Deewj meeÙebkeâeue ceW owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe kesâ
yeeo efJeefOeJeled ieg®Jebovee keâjW~

ueIJÙee efmeæieefCemleglÙee ieCeer JebÅees ieJeemeveeled ~
mewæevleeWÓleŠßeglemleglÙee leLeevÙemleVegefleb efJevee~~31~~ DeveieejOecee&. De. 9
peye DeeÛeeÙe&osJe efyevee efkeâmeer JÙeemebie kesâ megKehetJe&keâ Deheves Deemeve hej efmLele neW leye cegefve Deewj
DeeefÙe&keâeÙeW ieJeemeve mes yew"keâj ieg® mes Deveg%ee ueskeâj ueIeg efmeæ Deewj ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{keâj DeeÛeeÙe&
keâer Jebovee keâjW Ùeefo DeeÛeeÙe& efmeæebleefJeled nQ lees ceOÙe ceW ueIeg ßegleYeefòeâ Yeer keâjW DeLee&led ueIeg efmeæ, ßegle
Deewj DeeÛeeÙe&YeefòeâhetJe&keâ Jebovee keâjW~ DevÙe cegefveÙeeW keâer cee$e ueIeg efmeæYeefòeâ heÌ{keâj Jebovee keâjW Deewj
GheeOÙeeÙe cegefve keâer ueIeg efmeæ Je ßegleYeefòeâ heÌ{keâj Jebovee keâjW~
DeeefÙe&keâeÙeW Yeer DeeÛeeÙe& kesâ meÂMe ner ieefCeveer DeeefÙe&keâe keâer ke=âeflekeâce&hetJe&keâ Jebovee keâjleer nQ~
Ùen ef$ekeâeue Jebovee keâer efJeefOe nw~ Fmemes Deefleefjòeâ mechetCe& ef›eâÙeeDeeW kesâ-mJeeOÙeeÙe, meeceeefÙekeâ,
Øeefle›eâceCe Deeefo kesâ ØeejbYe ceW yeenj Deeves-peeves DeeefoceW ieJeemeve mes yew"keâj cee$e veceesÓmleg Meyo yeesuekeâj
Jebovee keâjveer ÛeeefnS1’’leLee efJeMes<e keâeÙeeX ceW ke=âeflekeâce&-efJeefOehetJe&keâ Jebovee keâjveer ÛeeefnS~
cetueeÛeej ceW keâne nw efkeâ-

DeeFefjÙe GJepPeeÙeeCeb heJJeòeÙelLesj-ieCeOejeoerCeb~
Sosefmeb efkeâefoÙecceb keâeoJJeb efCeppejªeS~~593~~
DeeÛeeÙe&, GheeOÙeeÙe, ØeJele&keâ, mLeefJej Deewj ieCeOej Fve heebÛeeW Øekeâej kesâ ieg®DeeW keâer keâceeX keâer
efvepe&je kesâ efueS ke=âeflekeâce& hetJe&keâ Jebovee keâjvee ÛeeefnS~ Deeies Yeer keâne nw efkeâ peye Ùes ieg® Deheves Deemeve
hej efmLele neW, MeebleefÛeòe neW SJeb mevcegKe cegKe efkeâÙes neW Gme meceÙe Gvekeâer Deveg%ee ueskeâj yegefæceeve cegefve
ke=âeflekeâce& keâe ØeÙeesie keâjW~ DeLee&led ‘ns YeieJeved! Ùee ns DeeÛeeÙe& osJe! ceQ Jebovee keâ™biee’ Ssmeer efJe%eehevee Éeje
ieg® keâes metefÛele keâjkesâ Jebovee efJeefOe ØeejbYe keâjW~’’2
Fme keâLeve mes Ùen efmeæ nes peelee nw efkeâ ieg®Jebovee ceW Yeer ke=âeflekeâce& efJeefOe keâe ØeÙeesie keâjvee
ÛeeefnS~ ke=âeflekeâce& keâe ue#eCe henues yelee Ûegkesâ nQ~
1. DeveieejOecee&ce=le, DeOÙeeÙe 8, Mueeskeâ 55~ 2. cetueeÛeej De. 6, ieeLee 600~

DeeÛeeÙe& Jebovee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(77)

DeeÛeeÙe& Jebovee
ieg® keâer leerve Øeoef#eCee oskeâj keâce mes keâce Skeâ neLe otj mes ieJeemeve mes yew"keâj Øeefle%ee keâjW~

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hegveŠ hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ cegòeâeMegefòeâ cegõe mes
Je=nled Ùee ueIeg meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{W~leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ 27 GÛÚJeeme ceW 9 yeej Ceceeskeâej
ceb$e keâe peehÙe keâjW hegveŠ hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Je=nled Ùee ueIeg
Leesmmeeefce mleJe heÌ{W~ hegvejefhe leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Jebovee cegõe mes ueIeg efmeæ Yeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg efmeæYeefòeâ- mecceòeCeeCeobmeCeJeerefjÙemegngceb lensJe DeJeienCeb~
Deieg®ueIegceJJeeJeenb, DeªiegCee neWefle efmeæeCeb~~1~~
leJeefmeæs CeÙeefmeæs, mebpeceefmeæs Ûeefjòeefmeæs Ùe~
CeeCeefcce obmeCeefcce Ùe, efmeæs efmejmee Cecebmeeefce~~2~~
hegveŠ ieJeemeve mes yew"keâj DebÛeefuekeâe heÌ{W-

FÛÚeefce Yebles! efmeæYeefòekeâeGmmeiiees, keâDees lemmeeueesÛesGb mecceCeeCemecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb DeªefJenkeâcceefJehhe-cegkeäkeâeCeb DeªiegCemebheCCeeCeb,
GºueesÙecelLeÙeefcce heFefªÙeeCeb, leJe-efmeæeCeb, CeÙeefmeæeCeb, mebpeceefmeæeCeb,
Ûeefjòe efmeæeCeb, DeleerleeCeeieo-JeóceeCekeâeueòeÙe-efmeæeCeb, meJJeefmeæeCeb,
efCeÛÛekeâeueb, DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees, keâccekeääKeDees,
yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
ueIeg efmeæYeefòeâ-meceefkeâle oMe&ve%eeve JeerÙe&, met#celJe leLee DeJeieenve nQ~
DeJÙeeyeeOe Deieg®ueIeg Ùes, efmeæeW kesâ Dee" ceneiegCe nQ~~1~~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæe~
%eeve efmeæ oMe&ve mes efmeæ, vecetB meye efmeæeW keâes efMejmee~~2~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeved ! ßeer efmeæYeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekeâe~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, mecÙeied jlve$eÙe Ùegòeâe~~1~~
De"efJeOe keâce& jefnle ØeYeg TOJe&-ueeskeâ cemlekeâ hej mebefmLele pees~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæ pees~~2~~
Yetle YeefJe<Ùeled Jele&ceeve, keâeue$eÙe efmeæ meYeer efmeæe~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB vecetB Yeefòeâ Ùegòeâe~~3~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~4~~

(78)

cegefveÛeÙee&

DeeÛeeÙe& Jebovee

veceesmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb......ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJeexòeâ efJeefOe mes meeceeefÙekeâ oC[keâ, 9 peehÙe Deewj LeesmmeeefcemleJe keâjkesâ Jebovee ceg õe mes
ueIegßegleYeefòeâ heÌ{ W~)

ueIeg ßegleYeefòeâkeâesšerMeleb ÉeoMe ÛewJe keâesšŸees, ue#eeCÙeMeerefleŒÙeefOekeâeefve ÛewJe~
hebÛeeMeo°ew Ûe menœemebKÙecesleÛÚÎleb hebÛeheob veceeefce~~1~~
DejnbleYeeefmeÙelLeb,
ieCenjosJeseEn
iebefLeÙeb
mecceb~
heCeceeefce Yeefòepegòees, megoCeeCe - cenesJeefnb efmejmee~~2~~
hegveŠ ieJeemeve mes yew"keâj DebÛeefuekeâe heÌ{W-

DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yevles! megoYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
DebieesJebieheFCCeS heeng[Ùe-heefjÙeccemegòe-he{ceeefCeDeesie-hegJJeieÙe-ÛetefueÙee ÛesJe
megòelLeÙeLegF-Oecce-keâneFÙeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jevoeefce, Cecebmeeefce,
ogkeäK ekeä K eDees , keâccekeäK eDees , yees ef nueenes , megieFieceCeb , meceeefncejCeb ,
efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~
veceesmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb.......DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJeexòeâefJeefOe mes meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe Deewj LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj Jebovee cegõe mes ueIeg
DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg ßegleYeefòeâSkeâ meew yeejn keâesefš eflejemeer, ueeKe De"eJeve menme ® heeBÛe~
ÉeoMeebie ßegle kesâ heo Fleves, Jebove keâ™B veceekeâj ceeLe~~1~~
Den&led keâefLele DeLe&ceÙe mecÙekeâd, ietBLee nw ieCeOejieg® ves~
Gme ßegle%eeve peueefOe keâes efMej mes, ØeCeceBt Yeefòeâ meceefvJele ceQ~~2~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeved ! ßegle Yeòeâer keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ nsleg~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, Deebieesheebie ØekeâerCe&keâ ßegle~~
ØeeYe=lekebâ heefjkeâce& met$e, ØeLeceevegÙeesie hetJee&efoiele~
hebÛe Ûetefuekeâe met$e mleJe, mlegefle De® Oece& keâLeeefo meefnle~~
meJe&keâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB vecetB YeefòeâÙegle mes~
%eeveheâueb MegefÛe %eeve $e+efæ, DeJÙeÙe megKe heeTB Peefšefle mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe,nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

DeeÛeeÙe& Jebovee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ueIeg DeeÛeeÙe&YeefòeâßeglepeueefOeheejiesYÙeŠ, mJehejceleefJeYeeJeveehešgceefleYÙeŠ~
megÛeefjleleheesefveefOeYÙees, vecees ieg®YÙees iegCeieg®YÙeŠ~~1~~
ÚòeermeiegCemeceiies, hebÛeefJeneÛeejkeâjCemeboefjmes~
efmemmeeCegiienkegâmeues, OecceeFefjS meoe Jevos~~2~~
ieg®YeefòeâmebpecesCe Ùe lejbefle mebmeejmeeÙejb Ieesjb~
efÚCCebefle Deªkeâcceb, pecceCecejCeb Ce heeJeWefle~~3~~
Ùes efvelÙeb ›eleceb$enesceefvejlee, OÙeeveeefivenes$eekegâueeŠ~
<ešdkeâcee&efYejleemleheesOeveOeveeŠ meeOegef›eâÙeeŠ meeOeJeŠ~~
MeerueØeeJejCee iegCeØenjCee§evõeke&âlespeesÓefOekeâeŠ~
cees#eÉejkeâheešheešveYešeŠ, ØeerCebleg ceeb meeOeJeŠ~~4~~
iegjJeŠ heebleg vees efvelÙeb, %eeveoMe&veveeÙekeâeŠ~
Ûeeefj$eeCe&Je iecYeerje:, cees#eceeieexheosMekeâeŠ~~5~~
hegveŠ ieJeemeve mes yew"keâj DebÛeefuekeâe heÌ{W-

ueIeg DeeÛeeÙe&Yeefòeâßeglemecegõheejbiele mJecele Je, hejcele %eelee kegâMeueceleer~
meÛÛeefj$e leheefveefOeÙegle iegCeieg®, ns ieg®! legcekeâes keâ™B veleer~~1~~
Úefòeme iegCe mes hetCe& heeBÛe, DeeÛeej ef›eâÙee kesâ Oeejer nes~
efMe<Ùe Deveg«en efvehegCe Oece&-DeeÛeeÙe& meoe JebotB legcekeâes~~2~~
ieg®Yeefòeâ mebÙece mes eflejles, YeJÙe YeÙebkeâj YeJe JeeefjefOe~
De°keâce& ÚsoW Jes efheâj veefnb, heeles pevce cejCe JÙeeOeer~~3~~
›ele De® ceb$e nesce ceW lelhej, OÙeeve Deefive ceW nJeve keâjW~
leheesOeveer <ešd DeeJeMÙekeâjle, meeOet Gòece ef›eâÙee OejW~~
MeerueJeŒeOej iegCe DeeÙegOeÙegle, metÙe&Ûebõ mes lespe DeefOekeâ~
cees#eÉej GodIeešve Ùeesæe, meeOeg neW ØemeVe cegPe Øeefle~~4~~
%eeveoMe& kesâ veeÙekeâ ieg®Jej, efvele cesjer j#ee keâefjÙes~
ÛeefjlepeueefOeiebYeerj cees#eheLe, GheosMekeâ heLe ceW OeefjÙes~~5~~

(79)

(80)

cegefveÛeÙee&

DeefYe<eskeâ Jebovee

DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! DeeFefjÙeYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeefjòepegòeeCeb hebÛeefJeneÛeejeCeb DeeFefjÙeeCeb,
DeeÙeejeefomegoCeeCees-JeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCeiegCeheeueCejÙeeCeb
meJJemeentCeb, efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jevoeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
efJeMes<e-Ùen Glke=â° ieg®Jebovee efJeefOe nw~ keâoeefÛeled ieJeemeve mes yew"s-yew"s Yeer Ùen meejer efJeefOe keâer pee
mekeâleer nw DeLeJee ke=âeflekeâce&efJeefOe-meeceeefÙekeâ oC[keâ Deewj LeesmmeeefcemleJe kesâ efyevee Yeer cee$e ‘‘veceesmleg
DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb. ...efmeæYeefòeâ-keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb’’ Ssmee yeesuekeâj 9 yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehÙe
keâjkesâ leerveeW YeefòeâÙeeB heÌ{keâj Yeer ieg®Jebovee keâer peeleer nw~

µµµµµ
DeefYe<eskeâ Jebovee keâye Deewj kewâmes keâjW?
‘‘DeefnmesÙeJeboCeeefmeæÛesefohebÛeieg®mebefleYeòeerefn&~1’’ efmeæ, ÛewlÙe, hebÛeieg® Deewj Meebefle Yeefòeâ heÌ{keâj
DeefYe<eskeâ Jebovee keâer peeleer nw~
Fme keâLeve mes mhe° nes peelee nw efkeâ cegefveieCe Yeer efpevesvõosJe keâe DeefYe<eskeâ osKeles nQ Deewj Gme meceÙe
Yeefòeâ hee" Yeer keâjles nQ~
efJeMes<e-Fme Ùegie kesâ ceneve DeeÛeeÙe& Ûeeefj$e Ûe›eâJeleea ßeer Meebeflemeeiej peer cenejepe Yeer yengle ner
Yeefòeâ mes hebÛeece=le DeefYe<eskeâ osKeles Les hegveŠ Deenej kesâ efueS efvekeâueles Les~ Jele&ceeve ceW kegâÚ mebIeeW ceW
hetJee&Cn meceÙe 6-7 yepes mJeeOÙeeÙe kesâ henues ner DeefYe<eskeâ osKeles nQ, kegâÚ mebIeeW ceW Deenej keâes G"les meceÙe
9 yepes keâjerye DeefYe<eskeâ osKeles nQ~

DebÛeefuekeâens YeieJeved ! DeeÛeeÙe& Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~
mecÙei%eeve ojMe Ûeeefjle Ùegle, hebÛeeÛeej meefnle DeeÛeeÙe&~
DeeÛeejebie Deeefo ßegle%eeveer, GheeOÙeeÙe GheosMekeâ JeÙe&~~
jlve$eÙe iegCe heeueve ceW jle, meJe&meeOeg keâe ceQ nef<e&le~
DeÛe&ve hetpeve Jebove keâjlee, vecemkeâej keâjlee ntB efvele~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~
1. Deveieej Oecee&ce=le De. 9, Mueeskeâ 64 keâer šerkeâe~

DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(81)

DeefYe<eskeâJebovee ef›eâÙee
DeLe DeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb.........efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=‰ 5 mes Je=nled Ùee he=‰ 8 mes ueIeg meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj 27 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej
Ceceeskeâej ceb$e heÌ{ keâj he=‰ 6 mes Je=nled Ùee he=. 9 mes ueIeg LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj ‘‘efmeæevegæÒle’’ Deeefo
Je=nod efmeæ Yeefòeâ heÌ{W Ùee ueIeg efmeæ Yeefòeâ heÌ{W~)

µueIeg efmeæYeefòeâ
leJeefmeæs CeÙeefmeæs, mebpeceefmeæs Ûeefjòeefmeæs Ùe~
CeeCeefcce obmeCeefcce Ùe, efmeæs efmejmee Cecebmeeefce~~
hegveŠ ieJeemeve mes yew"keâj heÌ{W-

FÛÚeefce Yebles! efmeæYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb mecceCeeCemecceobmeCemecceÛeeefjòepegòeeCeb DeªefJenkeâcceefJehhecegkeäkeâeCeb DeªiegCemebheCCeeCeb,
GºueesÙecelLeÙeefcce heFefªÙeeCeb leJeefmeæeCeb CeÙeefmeæeCeb mebpeceefmeæeCeb ÛeefjòeefmeæeCeb DeleerleeCeeieo-JeóceeCekeâeue-òeÙeefmeæeCeb meJJeefmeæeCeb efCeÛÛekeâeueb
DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb
meceeefncejCeb efpeveiegCemebheefòe nesG cepPeb~
DeLe DeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb........ÛewlÙeYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj Je=nled Ùee ueIeg ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{W~)

µueIeg efmeæYeefòeâ-lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæe~
%eeve efmeæ oMe&ve mes efmeæ, vecetB meye efmeæeW keâes efMejmee~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeved! ßeer efmeæYeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekeâe~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeenBt pees, mecÙeiedjlve$eÙe Ùegòeâe~~1~~
De"efJeOe keâce& jefnle ØeYeg TOJe&-ueeskeâ cemlekeâ hej mebefmLele pees~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæ pees~~2~~
Yetle YeefJe<Ùeled Jele&ceeve, keâeue$eÙe efmeæ meYeer efmeæe~
efv elÙekeâeue ceQ DeÛet Ë het p et t B, Jeb ot B vecet B Yeef òeâ Ùeg òeâe~~3~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~4~~
µ Ùes heeBÛeeW ueIeg YeefòeâÙeeB ‘Øeefle‰eefleuekeâ’ «ebLe kesâ DeeOeej mes nQ~

(82)

cegefveÛeÙee&

DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee

ueIeg ÛewlÙeYeefòeâ
keâesšŸeesn&lØeefleceeŠ Meleeefve veJeefleŠ hebÛeesòeje efJebMeefleŠ~
hebÛeeMeledef$eÙeglee peielmeg iegefCelee (ieefCelee) ue#eeŠ menœeeefCe leg~~
mehlee«eeefhe Ûe efJebMeefleve&JeMeefle-ÉdÙetveb MeleeOeË celeeŠ~
lee efvelÙeeŠ hegj (heg®) legbiehetJe&-cegKemelheÙeËkeâyebOeeŠ mlegJes~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! ÛesFÙeYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
DenueesÙe-efleefjÙeueesÙe-GºueesÙeefcce efkeâefóceeefkeâefóceeefCe peeefCe efpeCeÛesFÙeeefCe
leeefCe meJJeeefCe eflemeg efJe ueesSmeg YeJeCeJeeefmeÙe-JeeCeefJeblejpeesefÙeefm eÙekeâhheJeeefmeÙeefvle ÛeGefJene osJee meheefjJeeje efoJJesefnb iebOesefnb, efoJJesefnb DekeäKesefnb,
efoJJesefnb heghhesâefnb, efoJJesefnb oerJesefnb, efoJJesefnb OetJesefnb, efoJJesefnb ÛegCCesefnb, efoJJesefnb
Jeemesefnb, efoJJesefnb CneCesefnb efCeÛÛekeâeueb DeÛÛebefle, hegppebefle, Jebobefle, Cecebmeefvle
ÛesFÙecenekeâuueeCeb keâjbefle~ DenceefJe Fn meblees lelLe mebleeFb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce,
hetpesefce,Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes, megieFieceCeb,
meceeefncejCebb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
DeLe DeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb.....hebÛeieg®Yeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj Je=nod Ùee ueIeg hebÛeieg® Yeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg ÛewlÙeYeefòeâ- veJe meew heÛeerme keâesefš $esheve, ueeKe meleeFme menme ØeceeCe~
veJe meew DeÌ[leeefueme efpeve Øeeflecee, ef$eYegJeve ceW nQ keâ™b ØeCeece~~
pÙeesefle<e JÙeblej kesâ ie=n ceW, MeeÕele efpeveØeeflecee mebKÙeeleerle~
hebÛe Melekeâ Oeveg legbie hetJe&cegKe, heÙeËkeâemeve JebotB efvelÙe~~1~~
DebÛeefuekeâe- YeieJeved ! ÛewlÙeYeefòeâ De® keâeÙeeslmeie& efkeâÙee GmeceW pees oes<e~
Gvekeâer DeeueesÛeve keâjves keâes, FÛÚgkeâ ntB Oej ceve meblees<e~~
DeOees ceOÙe De® TOJe&ueeskeâ ceW, Deke=âef$ece ke=âef$ece efpeveÛewlÙe~
efpeleves Yeer nQ ef$eYegJeve kesâ, ÛeGefJeOe megj keâjW Yeefòeâ mes mesJe~~1~~
YeJeveJeeefme JÙeblej pÙeesefle<e, Jewceeefvekeâ megj heefjJeej meefnle~
efoJÙeiebOe efoJe heg<he Deeefo mes, efoJÙe vnJeve keâjles efvele Øeefle~~
DeÛeX hetpeW Jebove keâjles, vecemkeâej Jes keâjW melele~
ceQ Yeer GvnW ÙeneR hej DeÛetË, hetpetB JebotB vecetB melele~~2~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefle ieceve nes meceeefOe cejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~3~~

DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(83)

ueIeg hebÛeieg®Yeefòeâ
ØeeefleneÙewefpe&veeved efmeæeved iegCewŠ metjerved mJeceele=efYeŠ~
hee"keâeved efJeveÙewŠ meeOetved, Ùeesieebiewj°efYeŠ mlegJes~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! hebÛeceneieg®YeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb~
Deªceneheeef[nsjmeefnÙeeCeb DejnbleeCeb~ DeªcenekeâcceefJehhecegkeäkeâeCeb efmeæeCeb~
DeªeheJeÙeCe-ceeGmebpegòeeCeb DeeFefjÙeeCeb~ DeeÙeejeefomegoCeeCeesJeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb~
eflejÙeCeiegCeheeueCejÙeeCeb meJJemeentCeb~ YeòeerS efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce,
Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb
efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
DeLe DeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb........MeebefleYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9peehÙe, Leesmmeeefce mleJe heÌ{keâj Je=nod Ùee ueIeg Meebefle Yeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg hebÛeieg®Yeefòeâ
ØeeefleneÙe& mes Ùegle DenËleeW, keâes De"iegCe Ùegle efmeæeW keâes~
Jeb ot B De" ØeJeÛeveceelee mes, mebÙ eg le ßeer DeeÛeeÙeeX keâes~ ~
efMe<ÙeeW mes Ùegle hee"keâieCe keâes, De° Ùeesie Ùegle meeOet keâes~
JebotB hebÛeceneieg®Jej keâes, ef$ekeâjCe MegefÛe mes cego ceve nes~~
DebÛeefuekeâe
oesne- YeieJeved ! hebÛeceneieg®, Yeefòeâ keâeÙeeslmeie&~
keâjkesâ DeeueesÛeve efJeefOe, keâjvee ÛeentB meJe&~~1~~
De°ceneMegYe ØeeefleneÙe&, mebÙegle DenËle efpevesÕej
De°iegCeeefvJele TOJe&ueeskeâ, cemlekeâ hej efmeæ efJejepe
De" ØeJeÛeveceelee mebÙegle nQ, ßeer DeeÛeeÙe& ØeJej peie
DeeÛeejeefokeâ ßegle%eeveece=le, GheosMeer hee"keâieCe

nQ~
jnW~~
ceW~
nQ~~2~~

jlve$eÙe iegCe heeueve ceW jle, meJe&meeOeg hejces‰er nQ~
efveleØeefle DeÛetË hetpetB JebotB, vecemkeâej ceQ keâ™B GvnW~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOeueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~3~~

(84)

cegefveÛeÙee&

DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee

ueIeg MeebefleYeefòeâ
ßeercelhebÛece - meeJe&YeewceheoJeeR ØeÅegcve™heefßeÙeb~
ØeehleŠ <ees[Me leerLe&ke=âlJeceefKeueb $ewueeskeäÙehetpeemheob~~
Ùemleehe$eÙeMeebefleleŠ mJeÙeefceleŠ Meeefvle ØeMeebleelceveeced~
Meebefleb ÙeÛÚefle leb veceeefce hejceb Meebefleb efpeveb MeebleÙes~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! MeebefleYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
hebÛecenekeâuueeCe-mebheCCeeCeb Deªceneheeef[nsjmeefnÙeeCeb, ÛeGleermeeeflemeÙeefJemesmemebpegòeeCeb, yeòeerme-osefJeboceefCeceÙeceG[celLeÙeceefnÙeeCeb yeueosJeJeemegosJeÛekeäkeânjefjefme-cegefCepeefo-DeCeieejesJeiet{eCeb, LegFmeÙemenmmeefCeueÙeeCeb, GmeneFJeerjheefÛÚcecebieuecenehegefjmeeCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueeDees megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg DeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb.......efmeæYeefòeâ-ÛewlÙeYeefòeâ-hebÛeieg®YeefòeâMeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<eefJeMegæÙeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ oC[keâ, 9 peehÙe, Leesmmeeefce mleJe keâjkesâ meceeefOe Yeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg Meebefle YeefòeâßeercelhebÛece meeJe&Yeewce heo, keâeceosJe heo heeÙee nw~
leerveueeskeâ ceW hetpee keâejkeâ, pees <ees[Me leerLeËkeâj nQ~~
pevcepeje ce=efle leerve leehe keâes, Meeble efkeâÙee ØeYeg Meeble ngS~
hejce Meebefleefpeve keâes ceQ JebotB, efvepe hej Meebleer nsleg ceQ~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved ! ßeer MeebefleYeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ~
DeeueesÛeve keâjves keâer FÛÚe, keâjvee ÛeentB ceQ ®efÛe mes~~
De°ceneØeeefl eneÙe& meefnle pees, hebÛecenekeâuÙeeCekeâÙegle~
ÛeeQefleme DeefleMeÙe efJeMes<e Ùegle, yeefòeme osJesvõ cegkegâš ÛeefÛe&le~~
nueOej JeemegosJe ØeefleÛe›eâer, $e+ef<e cegefve Ùeefle Deveieejmeefnle~
ueeKeeW mlegefle kesâ efveueÙe Je=<eYe mes, Jeerj ØeYet lekeâ ceneheg®<e~~
cebieue ceneheg®<e leerLeËkeâj, Gve meyekeâes MegYe Yeòeâer mes~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB veceBt cenecego mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOeueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

mJeeOÙeeÙe ØeejbYe efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(85)

ueIeg meceeefOeYeefòeâ
mJeelceeefYecegKemebefJeefòeue#eCeb ßegleÛe#eg<ee~
heMÙevheMÙeeefce osJe! lJeeb kesâJeue%eeveÛe#eg<ee~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! meceeefnYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
jÙeCeòeÙeme™Je-hejcehhepPeeCe-uekeäKeCe meceeefnYeòeerÙes efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce
hetpesefce Jeboeefce, Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb
meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
hetJee&Cn mJeeOÙeeÙe keâye Deewj kewâmes keâjW?
«ee¢eŠ Øeies efÉIeefškeâeotOJeË me Øeeòeâle§e ceOÙeevns~
#ecÙeesÓhejeCnhetJee&hejje$es<Jeefhe
efoies<ewJe ~~3~~
(Deve. Oe.De. 9)
ØeeleŠkeâeue metÙeexoÙe mes oes IeÌ[er - 48 efceveš kesâ yeeo heewJee&efCnkeâ mJeeOÙeeÙe ØeejbYe keâjvee
ÛeeefnS hegveŠ ceOÙeevn kesâ oes IeÌ[er henues lekeâ meceeheve keâj osvee ÛeeefnS DeLee&led metÙeexoÙe kesâ oes IeÌ[er yeeo
mes ueskeâj ceOÙeevn mes oes IeÌ[er henues lekeâ hetJee&Cn mJeeOÙeeÙe keâe keâeue ceevee ieÙee nw~
Fmeer Øekeâej ceOÙeevn keâer oes IeÌ[er yeeo mes ueskeâj metÙee&mle kesâ oes IeÌ[er henues lekeâ DehejeCn kesâ mJeeOÙeeÙe
keâe keâeue nw~ jeef$e ceW metÙee&mle kesâ oes IeÌ[er yeeo mes DeOe&jeef$e kesâ oes IeÌ[er henues lekeâ hetJe&jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe keâe
keâeue nw leLee DeOe&jeef$e kesâ oes IeÌ[er yeeo mes metÙeexoÙe kesâ oes IeÌ[er henues lekeâ Jewjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe keâe keâeue nw~
leelheÙe& Ùen nw efkeâ ÛeejeW mebefOe keâeueeW ceW Ûeej-Ûeej IeÌ[er keâe keâeue mJeeOÙeeÙe kesâ efueS Dekeâeue nw~
Dekeâeue kesâ Deewj Yeer Yeso nQ ÙeLee-efokeâdoen, efyepeueer efiejvee, Je»eheele nesvee, Fvõ Oeveg<e nesvee,Ûevõ«enCe,
metÙe&«enCe, ogefo&ve, Oetcekesâleg, Yetkebâhe, YeÙebkeâj cesIe iepe&ve, Deefive ueie peevee, keâuen Deeefo nes peevee FlÙeeefo
ØemebieeW ceW Dekeâeue ceevee ieÙee nw~

ueIeg meceeefOe YeefòeâmJeelce™he kesâ DeefYecegKe mebJesove, keâes ßegle Âied mes ueKekeâj~
YeieJeved ! legcekeâes kesâJeue%eeve, Ûe#eg mes osKetB Peš cevenj~~
DebÛeefuekeâe-oesneYeieJeved ! meceeefOe Yeefòeâ De®, keâeÙeeslmeie& keâj uesle~
ÛeentB DeeueesÛeve keâjve, oes<e efJeMeesOeve nsle~~
jlve$eÙe mJe™he hejceelcee, Gmekeâe OÙeeve meceeefOe nw~
efveleØeefle Gme meceeefOe keâes DeÛetË, hetpetB JebotB ØeCecetB ceQ~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOeueeYe nesJes~
megieefle ieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

cegefveÛeÙee&

(86)

mJeeOÙeeÙe ØeejbYe efJeefOe

Fmeer Øekeâej mes De°ceer, Ûelego&Meer, DeceeJemÙee, hetefCe&cee, Dee°eefvnkeâ heJe& Deeefo ceW Yeer efmeæevle «ebLeeW
kesâ heÌ{ves keâe efve<esOe nw~ Ùen ØekeâjCe OeJeuee1 hegmlekeâ 9 ceW Je ‘efoiecyej cegefve’ hegmlekeâ ceW nw~ efmeæevle
«ebLeeW keâes heÌ{ves kesâ efueS õJÙe, #es$e, keâeue Deewj YeeJe Fve ÛeejeW keâer Megefæ MeeŒeeW ceW keâner ieF& nw~ Fve
MegefæÙeeW keâe GuebIeve keâj pees Dekeâeue Deeefo ceW mJeeOÙeeÙe keâjles nQ Gvekesâ %eeve keâer Je=efæ Je keâce& efvepe&je
Deeefo kesâ Deefleefjòeâ %eeveeJejCeerÙe keâce& keâe yebOe nes peelee nw~ pewmee efkeâ keâne nw-‘‘õJÙeeefoMegæŸee ¢eOeerleb
MeeŒeb keâce&#eÙeeÙe mÙeeovÙeLee keâce&yebOeeÙesefle YeeJeŠ2~’’

efmeæeble «ebLe keâewve-keâewve mes nQ?
ieCeOejosJe, DeefYeVeoMehetJeea Deeefo cenecegefveÙeeW Éeje keâefLele met$e«evLe-efmeæevle «ebLe nQ~ Fvekesâ efueS
ner õJÙeeefo Megefæ keâe efJeOeeve nw~ Jele&ceeve ceW <ešdKeb[eiecemet$e-OeJeuee «ebLe, keâmeeÙeheengÌ[-peÙeOeJeuee
Deewj ceneyebOe Ùes «ebLe efmeæevle «ebLe ceeves peeles nQ~ DeleŠ Fvekeâes DemJeeOÙeeÙe keâeue ceW veneR heÌ{vee ÛeeefnS~
yeekeâer kesâ DeejeOevee«ebLe-YeieJeleerDeejeOevee Deeefo, mlegefle «ebLe-Deehleceerceebmee Deeefo, hegjeCe «ebLe Deeefo
DemJeeOÙeeÙe keâeue ceW heÌ{s pee mekeâles nQ~ cegefve Deewj DeeefÙe&keâeDeeW keâes mJeeOÙeeÙe keâeue ceW ner efmeæevle «ebLeeW
keâes heÌ{vee ÛeeefnS Ssmee cetueeÛeej3 ceW keâne nw~ Deeiece kesâ Devegmeej efJeveÙe mes heÌ{e ieÙee MeeŒe kesâJeue%eeve
keâes Øeehle keâjeves Jeeuee nw~ keâne Yeer nw-

efJeCeSCe megoceOeerob peefo efJe heceeosCe nesF efJemmeefjob~
lecegJeªeefo hejYeJes kesâJeueCeeCeb Ûe DeenJeefo 4~~
efJeveÙe mes heÌ{e ieÙee pees ßegle nw, Ùeefo Øeceeo mes Gmes Yetue Yeer peeJeW lees Yeer Jen hejYeJe ceW GheueyOe
nes peelee nw Deewj kesâJeue%eeve keâes Yeer Øeehle keâje oslee nw~

mJeeOÙeeÙe ceW YeefòeâÙeeBmJeeOÙeeÙeb ueIegYekeälÙeeòeb ßeglemetÙeexjnefve&Mes~
hetJexÓhejsÓefhe ÛeejeOÙe ßeglemÙewJeb #eceeheÙesled ~~2~~(Deve. Oe. De. 9)
hetJee&Cn, DehejeCn Deewj hetJe&jeef$ekeâ, Dehejjeef$ekeâ Fve ÛeejeW keâeueeW ceW mJeeOÙeeÙe kesâ ØeejbYe ceW ueIeg
ßegleYeefòeâ Deewj ueIeg DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{keâj mJeeOÙeeÙe ØeejbYe keâjW, hegveŠ«ebLe keâe JeeÛeve Deeefo keâjkesâ ueIeg
ßegleYeefòeâ heÌ{keâj mJeeOÙeeÙe keâe meceeheve keâjW~

heewJee&efCnkeâ mJeeOÙeeÙe ØeejbYe efJeefOe
veceesmleg heewJee&efþkeâmJeeOÙeeÙeØeejbYeef›eâÙeeÙeeb....ßegleYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(Ssmeer Øeefle%ee keâjkesâ hebÛeebie vecemkeâej keâjW, hegveŠ KeÌ[s neskeâj cegòeâeMegefòeâ cegõe mes leerve DeeJele&
Skeâ efMejesveefle keâjkesâ he=‰ 5 mes Ùee 8 mes Cecees DejnbleeCeb Deeefo, Ûeòeeefjcebieueb Deeefo meeceeefÙekeâ oC[keâ
heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ 27 ÕeemeesÛÚdJeeme ceW 9 yeej Ceceeskeâej cebb$e pehekeâj hebÛeebie
vecemkeâej keâjW~ hegveŠ KeÌ[s neskeâj cegòeâeMegefòeâ cegõe mes leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ he=‰ 6 mes Ùee
1. OeJeuee hegmlekeâ 9, he=. 252 mes 259 lekeâ~ 2. DeveieejOecee&ce=le De.9, Mueeskeâ 4 keâer šerkeâe~
3. cetueeÛeej ieeLee 278~ 4. cetueeÛeej ieeLee 286~

mJeeOÙeeÙe ØeejbYe efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(87)

9 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Jebovee cegõe mes KeÌ[s-KeÌ[s ner ßegleYeefòeâ
heÌ{W~ keâoeefÛeled KeÌ[s neskeâj ke=âeflekeâce& veneR keâjvee nes lees yew"keâj ner keâjW~)

ßegleYeefòeâ
Den&Ékeä$eØemetleb, ieCeOejjefÛeleb ÉeoMeebieb efJeMeeueb~
efÛe$eb ye£Le&Ùegòebâ, cegefveieCe Je=<eYewOee&efjleb yegefæceodefYeŠ~~
cees#ee«eÉejYetleb, ›eleÛejCeheâueb ßesÙeYeeJeØeoerheb~
YekeälÙee efvelÙeb ØeJevos, ßeglecenceefKeueb meJe&ueeskewâkeâmeejced ~~1~~
efpevesvõJekeä$eØeefleefveie&leb JeÛees, ÙeleervõYetefleØecegKewie&CeeefOehewŠ~
ßegleb Oe=leb lew§e hegveŠ ØekeâeefMeleb, efÉ<ešdØekeâejb ØeCeceecnb ßegleb~~2~~
keâesšerMeleb ÉeoMe ÛewJe keâesšŸees, ue#eeCÙeMeerefleŒÙeefOekeâeefve ÛewJe~
hebÛeeMeo°ew Ûe menœemebKÙecesleÛÚÎleb hebÛeheob veceeefce~~3~~
DejnbleYeeefmeÙelLeb, ieCenjosJeseEn iebefLeÙeb mecceb~
heCeceeefce Yeefòepegòees, megoCeeCecenesJeefnb efmejmee~~4~~
hegveŠ ieJeemeve mes yew"keâj DebÛeefuekeâe heÌ{W~

ueIegßegle Yeefòeâ
Den&ved cegKe mes efvekeâueer ieCeOej, jefÛele megyeejn Debie ceneved~
yegefæceble cegefvehegbieJe mes, Oeeefjle yengDeLe& meefnle Deceueeve~~
cees#e De«e keâe Éej Ûeefjle, ›ele heâueÙegle %esÙepeieled oerhekeâ~
meJe&peieled ceW meej meJe&ßegle, keâes efvele JebotB YeòeâerÙegle~~1~~
ßeer efpeveWõ kesâ cegKe hebkeâpe mes, Øeieš efoJÙeOJeefve JeÛevemJe™he~
FvõYetefle Ùeefleheefle ieCeOej ves,ßegle keâes OeejCe efkeâÙee Devethe~~
Gve ieCeOej osJeeW ves ÉeoMe, Debie meefnle õJÙeßegle keâes~
efkeâÙee ØekeâeefMele Fme he=LJeer hej, vecetB vecetB ceQ meye ßegle keâes ~~2~~
Fkeâ meew yeejn keâesefš eflejemeer, ueeKe De"eJeve menme ® heeBÛe~
ÉeoMeebie ßegle kesâ heo Fleves, Jebove keâ™B veceekeâj ceeLe~~3~~
Den&led keâefLele DeLe&ceÙe mecÙekeâd, ietBLee nw ieCeOej ieg® ves~
Gme ßegle%eeve peueefOe keâes efMej mes, ØeCecetB Yeefòeâ meceefvJele ceQ~~4~~

(88)

cegefveÛeÙee&

mJeeOÙeeÙe ØeejbYe efJeefOe

DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yevles! megoYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
DebieesJebieheFCCeÙe-heeng[Ùe-heefjÙeccemegòe-he{ceeefCeDeesie-hegJJeieÙe-ÛetefueÙee ÛesJe
megòelLeÙeLegFOecce-keâneFÙeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jevoeefce Cecebmeeefce
ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCe mecheefòe
nesG cepPeb~
veceesÓmleg heewJee&efþkeâmJeeOÙeeÙeØeejbYeef›eâÙeeÙeeb........DeeÛeeÙe&Yeefòeâ keâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj cegòeâeMegefòeâ cegõe mes leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ he=‰
7 Ùee 12 mes ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ Deeefo meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ 27
GÛÚdJeeme ceW 9 yeej Ceceeskeâej ceb$e pehekeâj hebÛeebie vecemkeâej keâjW~ hegveŠ KeÌ[s neskeâj leerve DeeJele& Skeâ
efMejesveefle keâjkesâ he=‰ 10 Ùee 13 mes Leesmmeeefce mleJe heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Jebovee
cegõe mes KeÌ[s-KeÌ[s ner Ùee yew"keâj DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg DeeÛeeÙe&Yeefòeâ
Øee%eŠ ØeehlemecemleMeeŒeefJe<eÙeŠ, ØeJÙeòeâueeskeâefmLeefleŠ~
ØeemleeMeŠ ØeefleYeehejŠ ØeMeceJeeved ØeeiesJe °esòejŠ~~
ØeeÙeŠ ØeMvemenŠ ØeYegŠ hejcevees nejer hejeefv evoÙee~
yetÇÙeeæce&keâLeeb ieCeer iegCeefveefOeŠ, Øemhe°efce°e#ejŠ~~1~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeved! ßegleYeòeâer keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ nsleg~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, Deebieesheebie ØekeâerCe&keâ ßegle~~
ØeeYe=lekebâ heefjkeâce& met$e, ØeLeceevegÙeesie hetJee&efoiele~
hebÛe Ûetefuekeâe met$e mleJe, mlegefle De® Oece& keâLeeefo meefnle~~
meJe&keâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB vecetB Yeefkeäle Ùegle mes~
%eeveheâueb MegefÛe %eeve $e+efæ, DeJÙeÙe megKe heeTB Peefšefle mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~
ueIeg DeeÛeeÙe& YeefòeâØee%e meJe&MeeŒeefJeled meye, peie efmLeefle keâes mhegâš osKes~
DeeMejef nle Øeefl eYeeÙegle ØeMeceJeeve Gòej lel#eCe os les ~~
ØeMvemeefn<Ceg mecejLe hej kesâ, cevenj hejefveboe mes otj~
efcelemhe° JeÛeve mes Oece&- keâLee keânles metj er ieg Cehet j~~1~~

mJeeOÙeeÙe ØeejbYe efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ßegleceefJekeâueb Megæe, Je= e f ò e:
hejØeef leyees O eves ,
heefjCeefle®™Åeesiees,
ceeie&ØeJele&vemeefÉOeew~
yegOevegeflejveglmeskeâes,
ueeskeâ%elee ce=oglee mhe=ne,
ÙeefleheefleiegCee ÙeefmceVevÙes Ûe meesmleg ieg®Š meleeb~~2~~
ßeglepeueefOeheejiesYÙeŠ, mJehejceleefJeYeeJeveehešgceefleYÙeŠ~
megÛeefjleleheesefveefOeYÙees, vecees ieg®YÙees iegCeieg®YÙeŠ~~3~~
Úòeermeieg Cemeceiies, hebÛeefJeneÛeejkeâjCemeboefjmes~
efmemmeeCegiienkegâmeues, OecceeFefjÙes meoe Jevos~~4~~
ieg®YeefòeâmebpecesCe Ùe, lejbefle mebmeejmeeÙejb Ieesjb~
efÚ bo b ef le Deªkeâcceb , pecceCe-cejCeb Ce heeJeW efle~~5~~
Ùes efvelÙeb ›eleceb$enesceefvejlee, OÙeeveeefivenes$eekegâueeŠ~
<ešdkeâcee&efYejleemleheesOeveOeveeŠ meeOegef›eâÙeeŠ meeOeJeŠ~~
Meer ueØeeJejCee iegCeØenjCee§evõeke&âles peesÓefOekeâeŠ~
cees#eÉejkeâheešheešveYešeŠ, ØeerCebleg ceeb meeOeJeŠ~~6~~
DeefJekeâue ßegleOej ÛeefjleMegæOej, hej ØeefleyeesOeve ceW lelhej~
cees#eceeie& kesâ Jele&ve ceW efvele, DeefleMeÙe Ùelve keâjW cegefveJej~~
%eeveer ceW vegefle ieleGlmegkeâlee, ueeskeâmeceÙeefJeled efvemhe=n ce=og~
efpeveceW Ùes iegCe melheg®<eeW kesâ, Jes ner ieg® ceeveW efMeJeØeo~~2~~
ßeglemecegõheejbiele mJecele Je, hejcele%eelee kegâMeueceleer~
meÛÛeefj$eleheefveefOeÙegle iegCeieg®, ns ieg®! legcekeâes keâ™B veleer~~3~~
Úefòeme iegCe mes hetCe& heeBÛe, DeeÛeej ef›eâÙee kesâ Oeejer nes~
efMe<Ùe Deveg«enefv ehegCe Oece&-DeeÛeeÙe& meoe Jeb otB leg cekeâes~ ~4~~
ieg®Yeòeâer mebÙece mes eflejles, YeJÙe YeÙebkeâj YeJe JeeefjefOe~
De°keâce& ÚsoW Jes efheâj veefnb, heeles pevce-cejCe JÙeeOeer~~5~~
›ele De® ceb$e nesce ceW lelhej, OÙeeve Deefive ceW nJeve keâjW~
leheesOeveer <ešd DeeJeMÙekeâjle, meeOet Gòece ef›eâÙee OejsW~~
MeerueJeŒeOej iegCe DeeÙegOeÙegle, metÙe&Ûebõ mes lespe DeefOekeâ~
cees#e Éej GodIeešve Ùeesæe, meeOeg neW ØemeVe cegPe Øeefle~~6~~

(89)

(90)

cegefveÛeÙee&

mJeeOÙeeÙe efve‰eheve efJeefOe

iegjJeŠ heebleg vees efvelÙeb, %eeveoMe&veveeÙekeâeŠ~
Ûeeef j $eeCe& JeiecYeer j eŠ, cees # eceeieex heos M ekeâeŠ~~7~~
hegveŠ ieJeemeve mes yew"keâj DebÛeefuekeâe heÌ{W-

DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yevles! DeeFefjÙeYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb heb ÛeefJeneÛeejeCeb DeeFefjÙeeCeb
DeeÙeejeefomegoCeeCees-JeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCeiegCeheeueCejÙeeCeb
meJJemeentCeb, efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jevoeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
(hegveŠ he©eemeve, DeOe&he©eemeve Ùee megKeemeve mes yew"keâj MeeŒe keâes TBÛeer Ûeewkeâer hej jKekeâj
mJeeOÙeeÙe keâjW~ heÌ{ W-heÌ{eJeW Ùee JeeÛevee keâjW~ DeLee&led heewJee&efCnkeâ mJeeOÙeeÙe keâe Glke=â° keâeue ceOÙeevn
(12 yepes) kesâ oes IeÌ[er (48 efceveš) henues lekeâ nw~ Fme keâeue ceW Deheveer Meefòeâ kesâ Devegmeej <ešdKeb[eiece
met$e-OeJeuee, peÙeOeJeuee, meceÙemeej, cetueeÛeej Deeefo «ebLeeW keâe mJeeOÙeeÙe keâjW~ mJeeOÙeeÙe hetCe& nesves kesâ
yeeo mJeeOÙeeÙe kesâ efve‰eheve keâer ef›eâÙee keâjW~)

mJeeOÙeeÙe efve‰eheve efJeefOe
veceesmleg heewJee&efþkeâmJeeOÙeeÙeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb.......ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ KeÌ[s neskeâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ he=. 5 Ùee 8 mes
meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{W hegveŠ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ 27 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej Ceceeskeâej ceb$e
pehekeâj hebÛeebie vecemkeâej keâjW~ hegveŠ KeÌ[s neskeâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkes â he=. 6 Ùee 9 mes

%eeveoMe& kesâ veeÙekeâ ieg®Jej, efvele cesjer j#ee keâefjÙes~
ÛeefjlepeueefOeiebYeerj cees#eheLe, GheosMekeâ heLe ceW OeefjÙes~~7~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved ! DeeÛeeÙe&Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~
mecÙei%eeve ojMe Ûeeefjle Ùegle, hebÛeeÛeej meefnle DeeÛeeÙe&~
DeeÛeejebie Deeefo ßegle%eeveer, GheeOÙeeÙe GheosMekeâ JeÙe&~~
jlve$eÙe iegCeheeueve ceW jle, meJe&m eeOeg keâe ceQ nef<e& le~
DeÛe&ve hetpeve Jebove keâjlee, vecemkeâej keâjlee ntB efvele~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~

mJeeOÙeeÙe efve‰eheve efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(91)

Leesmmeeefce mleJe heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjW Devevlej ‘‘Den&odJekeä$eØemetleb’’ FlÙeeefo heÌ{ keâj
yew"keâj DebÛeefuekeâe heÌ{keâj mJeeOÙeeÙe meceehle keâjkesâ MeeŒe keâes ÙeLeemLeeve efJejepeceeve keâj osJeW~)
efJeMes<e-keâoeefÛeled KeÌ[s neskeâj oC[keâ Yeefòeâ Deeefo veneR keâj mekeâles nQ lees yew"s-yew"s ner meejer ef›eâÙee jWkeâ~
hegveŠ DehejeefCnkeâ mJeeOÙeeÙe nsleg ÛeejeW efoMee keâer Megefæ keâjW~ Ùen efokeâdMegefæ efJeefOe efmeæeble «ebLeeW kesâ
mJeeOÙeeÙe kesâ efueÙes keâer peeleer nw~

DehejeefCnkeâ mJeeOÙeeÙe nsleg efokeâdMegefæ
DeLe DehejeþJeeÛeveensleesŠ hetJe&efokeâdMegefæb keâjescÙenb~
(hetJe& efoMee ceW cegKekeâj KeÌ[s neskeâj Ssmee yeesuekeâj 21 ÕeemeesÛÚdJeeme ceW 7 yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe
peehÙe keâjW~)

DeLe DehejeþJeeÛeveensleesŠ oef#eCeefokeâdMegefæb keâjescÙenb~
(oef#eCe efoMee ceW cegKekeâj GheÙeg&òeâ Øekeâej mes yeesuekeâj 21 GÛÚdJeemeeW ceW 7 yeej ceneceb$e keâe
peehÙe keâjW~)

DeLe DehejeþJeeÛeveensleesŠ heef§eceefokeâdMegefæb keâjescÙenb~
(heef§ece efoMee ceW cegKekeâj 21 GÛÚdJeemeeW ceW 7 yeej ceneceb$e keâe peehÙe keâjW~)

DeLe DehejeþJeeÛeveensleesŠ GòejefokeâdMegefæb keâjescÙenb~
(Gòej efoMee ceW cegKekeâj 21 GÛÚdJeemeeW ceW 7 yeej ceneceb$e keâe peehÙe keâjW~)

DeenejÛeÙee& keâye Deewj kewâmes?
meeOeg cebefoj ceW peekeâj ceOÙeevn osJeJevovee Deewj ieg® Jevovee keâjkesâ Deenej keâes efvekeâueles nQ Ssmee
cetueeÛeej šerkeâe, Deveieej Oecee&ce=le Deeefo ceW efJeOeeve nw efheâj Yeer Deepekeâue 9 yepes mes ueskeâj 11 yepes lekeâ kesâ
keâeue ceW Deenej keâes efvekeâueles nQ~ mebIe kesâ veeÙekeâ DeeÛeeÙe& Deeefo ieg® henues efvekeâueles nQ, Gvekesâ heerÚs-heerÚs
›eâce mes cegefve, DeeefÙe&keâeÙeW, Ssuekeâ, #eguuekeâ Deewj #egefuuekeâeÙeW efvekeâueles nQ DeleŠ cebefoj ceW meYeer mebIe hengBÛe
peelee nw leye cee$e ieg®Jebovee keâjkesâ YeieJeeved keâer meeceevÙe mlegefle Jebovee keâjkesâ efvekeâueles nQ~ cegefveieCe yeeÙeW neLe
ceW efheÛÚer-keâceb[ueg ueskeâj oeefnves neLe keâer cegõe keâes kebâOes hej jKekeâj efvekeâueles nQ~ efkeâmeer mebIe ceW cegefveieCe
oeefnves neLe ceW efheÛÚer Deewj yeeÙeW neLe ceW keâceb[ueg ueskeâj efvekeâueles nQ hegveŠ oeleej kesâ Éej hej heÌ[ieenve kesâ
yeeo yeeÙesb neLe ceW efheÛÚer ueskeâj oeefnves neLe keâer cegõe kebâOes hej jKe uesles nQ~

veJeOee Yeefòeâ
1. heÌ[ieenve keâjvee 2. GÛÛe Deemeve osvee 3. heeo Øe#eeueve keâjvee 4. De°õJÙe mes hetpeve keâjvee
5. hebÛeebie vecemkeâej keâjvee 6. ceveMegefæ 7. JeÛeveMegefæ 8. keâeÙeMegefæ Deewj 9. YeespeveMegefæ keânvee Ùes
veJeOee Yeefòeâ nQ~
peye ßeeJekeâ veJeOee Yeefòeâ keâjkesâ ‘‘ns mJeeefceved ! Deenej «enCe keâerefpeÙes~’’ Ssmeer ØeeLe&vee keâjkesâ Megæ
iejce peue mes meeOeg kesâ neLe Oeguee osles nQ leye meeOeg JeneR Ûeewkesâ ceW hetJe& efove kesâ «enCe efkeâÙes ngS Deenej kesâ
lÙeeie™he ØelÙeeKÙeeve Ùee GheJeeme keâer efve‰eheve ef›eâÙee keâjles nQ~ pewmee efkeâ Deveieej Oecee&ce=le Deewj
DeeÛeejmeej Deeefo «ebLeeW ceW efueKee nw-

(92)

cegefveÛeÙee&

ØelÙeeKÙeeve efJemepe&ve efJeefOe

‘‘nsÙeb-lÙeepÙeb meeOegvee efve‰ehÙeefcelÙeLe&~ efkebâ leled? ØelÙeeKÙeeveeefo ØelÙeeKÙeeveceghees<eleb
ef
1
Jee~ keäJe? DeMeveeoew-YeespeveejbYes~ keâÙee? efmeæYekeälÙee~ efkebâ efJeefMe°Ùee? ueIJÙee~
DeLe&-meeOeg Ûeewkesâ ceW Yeespeve ØeejbYe keâjles meceÙe ueIeg efmeæYeefòeâ kesâ Éeje hetJe& efove kesâ «enCe efkeâÙes
ieÙes ØelÙeeKÙeeve Ùee GheJeeme keâe efve‰eheve keâjsb-lÙeeie keâj osJeW~
keâesF& meeOeg cebefoj ceW Ùee ieg® kesâ heeme ner efmeæYeefòeâ hetJe&keâ ØelÙeeKÙeeve keâer efve‰ehevee keâjkesâ Deenej
keâes peeles nQ~ mees mecePe ceW veneR DeeÙee, Ssmee keâneR Deeiece ceW efJeOeeve veneR nw~
hegveŠ JeneR Deenej kesâ Deveblej cegKeMegefæ keâjkesâ lel#eCe ner ØelÙeeKÙeeve «enCe keâj uesJeW~ mees ner osefKeÙes-

‘‘DeeosÙeb Ûe-ueIJÙee efmeæYekeälÙee Øeefle‰ehÙeb meeOegvee~ efkebâ leled ? ØelÙeeKÙeeveeefo~
keäJe? Debles Øekedâceeod YeespevemÙewJe Øeebles~ keâLeb? DeeMeg MeerIeÇb YeespeveeveblejcesJe~
DeeÛeeÙee&meefVeOeeJesleodefJeOesÙeb~’’2
meeOeg MeerIeÇ ner-Yeespeve kesâ Deveblej ner DeeÛeeÙe& keâer DevegheefmLeefle ceW-JeneR Ûeewkesâ ceWner ueIeg efmeæ Yeefòeâ
heÌ{keâj ØelÙeeKÙeeve DeLeJee GheJeeme «enCe keâj uesJeW DeLee&led Deieues efove Deenej «enCekesâ hetJe& lekeâ ÛelegefJe&Oe
Deenej keâe lÙeeie keâj osJeW Ùee Deieues efove GheJeeme keâjvee nw lees GheJeeme «enCe keâj uesJeW~
Gmekeâer efJeefOe efvecve Øekeâej nwveJeOee Yeefòeâ kesâ yeeo Deenej ØeejbYe keâjves kesâ henues keâer efJeefOe-

ØelÙeeKÙeeve efJemepe&ve efJeefOe
veceesÓmleg ØelÙeeKÙeeveefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb........efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(25 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej peehÙe)
Ùeefo henues efove keâe GheJeeme Lee lees-

veceesÓmleg GheJeemeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb......efmeæYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(25 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej ceneceb$e keâe peehÙe)

ueIeg efmeæYeefòeâ
leJeefmeæs CeÙeefmeæs mebpeceefmeæs Ûeefjleefmeæs Ùe~
CeeCeefcn obmeCeefcn Ùe efmeæs efmejmee Cecebmeeefce~~
FÛÚeefce Yebòes! efmeæYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb, mecceCeeCemecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb, DeúefJenkeâcceefJehhecegkeäkeâeCeb DeªiegCemebheCCeeCeb,
GºueesÙecelLeÙeefcce heFefªÙeeCeb, leJeefmeæeCeb, CeÙe-efmeæeCeb, mebpeceefmeæeCeb,
ÛeefjòeefmeæeCeb, DeleerleeCeeieoJeóceeCe-keâeueòeÙeefmeæeCeb, meJJeefmeæeCeb,
efCeÛÛekeâeueb, DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees
1-2. Deveieej Oecee&ce=le De. 9, Mueeskeâ 37 keâer šerkeâe~

ØelÙeeKÙeeve «enCe efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(93)

yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Ùeneb ‘ØelÙeeKÙeeve efve‰eheve’’ keâe DeLe& nw efkeâ pees ÛelegefJe&Oe Deenej keâe ceQves lÙeeie efkeâÙee Lee Gme
lÙeeie-ØelÙeeKÙeeve keâes ceQ Deye efve‰eefhele keâjlee nttB-meceehle keâjlee ntB~
hegveŠneLe keâer Debpegefue peesÌ[keâj Deenej «enCe keâjW Gmekesâ yeeo MeerIeÇ ner cegKeMegefæ keâjkesâ JeneR hej
efvecve efJeefOe keâjW~

ØelÙeeKÙeeve «enCe efJeefOe
veceesÓmleg ØelÙeeKÙeeveØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(25 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej ceneceb$e keâe peehÙe)
Ùeefo Deieues efove keâe GheJeeme uesvee nw lees-

veceesÓmleg GheJeemeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb......efmeæYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(9 peehÙe)
he=. 81 mes leJeefmeæs CeÙeefmeæs FlÙeeefo ueIeg efmeæ Yeefòeâ heÌ{W~
(hegveŠ ‘‘Dejnble efmeæ DeeÛeeÙe& GheeOÙeeÙe meJe&meeOeg hebÛeieg® mee#eer mes cesje Deieues efove Deenej «enCe
keâjves lekeâ ÛelegefJe&Oe Deenej keâe lÙeeie nw~’’ Ssmee mebkeâuhe keâjW~)
‘‘ØelÙeeKÙeeve Øeefle‰eheve’’ keâe DeLe& nw efkeâ ceQ Deye ÛelegefJe&Oe Deenej kesâ ØelÙeeKÙeeve-lÙeeie keâes
Øeefle‰eefhele-mJeerkeâej keâjlee ntB-«enCe keâjlee ntB~
hegveŠ ßeeJekeâ kesâ Iej mes efvekeâuekeâj meeOeg Deheveer Jemeeflekeâe ceW Deekeâj DeeÛeeÙe& kesâ meceerhe ieJeemeve
mes yew"keâj ØelÙeeKÙeeve «enCe keâjW~ mees ner keâne nw-

‘‘metjew-DeeÛeeÙe&meceerhes hegve«ee&¢eb Øeefle‰ehÙeb meeOegvee~ efkebâ leled ? ØelÙeeKÙeeveeefo~
keâÙee? ueIJÙee efmeæYekeälÙee..........ueIeg ÙeesefieYekeälÙeefOekeâÙee leLee JebÅeŠ meeOegvee?
me metefjŠ~ keâÙee? metefjYekeälÙee~ efkebâ efJeefMe°Ùee? ueIJÙee1~’’
hegveŠDeeÛeeÙe& kesâ heeme ceW yew"keâj meeOeg ueIeg efmeæYeefòeâ Deewj ueIeg ÙeesefieYeefòeâ heÌ{keâj ØelÙeeKÙeeve
Ùee GheJeeme «enCe keâjW Deveblej ueIeg DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{keâj DeeÛeeÙe& keâer Jebovee keâjW~
Fmekesâ ØeÙeesie keâer efJeefOe efvecve Øekeâej nw-

ieg® kesâ heeme ØelÙeeKÙeeve «enCe efJeefOe
veceesÓmleg ØelÙeeKÙeeveØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(25 GÛÚdJeeme ceW 9 peehÙe)
leJeefmeæs CeÙeefmeæs FlÙeeefo he=. 81 mes ueIeg efmeæYeefòeâ heÌ{s~

veceesÓmleg ØelÙeeKÙeeveØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....ÙeesefieYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(25 GÛÚdJeeme ceW 9 peehÙe)
1. Deveieej Oecee&ce=le~

(94)

cegefveÛeÙee&

ØelÙeeKÙeeve efJeefOe

ueIeg ÙeesefieYeefòeâ
ØeeJe=šdkeâeues meefJeÅeglØeheeflelemeefueues Je=#ecetueeefOeJeemeeŠ~
nscebles jeef$eceOÙes ØeefleefJeieleYeÙeeŠ keâe‰JeòÙeòeâosneŠ~~
«eer<ces metÙeeËMeglehleeŠ efieefjefMeKejieleeŠ mLeeveketâšeblejmLeeŠ
les ces OeceË ØeoÅegceg&efveieCeJe=<eYee cees#eefveŠßesefCeYetlee~~1~~
efieÿes efieefjefmenjlLee JeefjmeeÙeeues ®keäKecetuejÙeCeermeg~
efmeefmejs yeeefnj-meÙeCee les meent Jebefocees efCeÛÛeb~~2~~
efieefj - kebâoj - ogiex<eg Ùes Jemebefle efoiebyejeŠ~
heeefCehee$ehegšenejemles Ùeebefle hejceeb ieefleced ~~3~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebòes! ÙeesefieYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
DeºeFppeoerJe-oesmecegösmeg heCCeejmekeâcceYetefcemeg DeeoeJeCe®keäKecetue-DeyYeesJeeme"eCe-ceesCe-JeerjemeCeskeäkeâheeme-kegâkeäkegâ[emeCe-ÛeGlLe-hekeäKeKeJeCeeefopeesiepegòeeCeb
ueIeg ÙeesefieYeefòeâefyepeueer Ûecekesâ Deef lepeueJe<ex, Je<ee& ceW le®leue yew"W~
Meerl ekeâeue jeef$e ceW efveYe& Ùe, keâe‰meÂMe ef vece& ce efl e‰W ~~
ieceea ceW jefJeefkeâjCe lehle efieefj, efMeKejeW hej efvepeOÙeeve OejW~
efMeJeheLe heefLekeâ meeOeg hebgieJe Jes, cegPekeâes Oece& Øeoeve keâjW~~1~~
«eer<ce$e+let ceW heJe&le Thej, Je<ee& ceW le® kesâ veerÛes ~
Meerlekeâeue ceW yeenj meesles, Gve cegefve keâes JebotB ®efÛe mes~~2~~
heJe&le keb âoj ogieeX ceW pees, veive ef oiecyej leve jnles~
heeefCehee$ehegš mes Deenejer, Jes cegef ve hejceieleer ueYeles~~3~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved! Fme ÙeesieYeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekeâer DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~
{eF& Éerhe De® oes mecegõ keâer, hevõn keâce& YetefceÙeeW ceW~
Deeleeheve le®cetue Ùees ie, DeYeüe JekeâeMe mes OÙeeve OejW~~1~~
ceewve keâjW Jeerjemeve kegâkeäkegâš, Deemeve SkeâheeÕe& meesles~
yesuee lesuee he#e ceeme, GheJeeme Deeefo yeng lehe leheles~~

ØelÙeeKÙeeve efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(95)

efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes
megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Ùeefo Deieues efove keâe GheJeeme «enCe keâjvee nw lees Ssmee yeesuevee ÛeeefnS-

veceesÓmleg GheJeemeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb....efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(9 peehÙe, leJeefmeæs FlÙeeefo)

veceesÓmleg GheJeemeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb......ÙeesefieYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(9 peehÙe, ØeeJe=šdkeâeues FlÙeeefo)
Fmekesâ yeeo DeeÛeeÙe&osJe Deieues efove kesâ efueS ØelÙeeKÙeeve Ùee GheJeeme os osles nQ(Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOegmeeef#ehetJe&kebâ ÕeŠ Deenej«enCeeled ØeekeâdheÙeËle ÛelegefJ e&OeenejlÙeeieb
keâejÙeeefce leJe-Ùeg<ceekebâ~)
Deveblej meYeer meeOeg DeeÛeeÙe& Jebovee keâjles nQ-

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb......DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(27 GÛÚdJeeme ceW 9 peehÙe)

ueIeg DeeÛeeÙe&Yeefòeâ
ßeglepeueefOeheejiesYÙeŠ mJehejceleefJeYeeJeveehešgceefleYÙeŠ~
megÛeefjleleheesefveefOeYÙees vecees ieg®YÙees iegCeieg®YÙeŠ~~1~
ÚòeermeiegCemeceiies hebÛeefJeneÛeejkeâjCemeboefjmes~
efmemmeeCegiienkegâmeues OecceeFefjÙes meoe Jebos~~2~~
ieg®YeefòemebpecesCe Ùe lejbefle mebmeejmeeÙejb Ieesjb~
efÚCCebefle Deªkeâcceb, pecceCecejCeb Ce heeJeWefle~~3~~
Ùes efvelÙeb ›eleceb$enesceefvejlee, OÙeeveeefivenes$eekegâueeŠ~
<ešdkeâcee&efYejleemleheesOeveOeveeŠ meeOegef›eâÙeeŠ meeOeJeŠ~~
MeerueØeeJejCee iegCeØenjCee§ebõeke&â-lespeesÓefOekeâeŠ~
cees#eÉejkeâheešheešveYešeŠ ØeerCebleg ceeb meeOeJeŠ~~4~~
iegjJeŠ heebleg vees efvelÙeb, %eeveoMe&veveeÙekeâeŠ~
Ûeeefj$eeCe&JeiebYeerje,
cees#eceeieexheosMekeâeŠ~~5~~
Ssmes meJe& meeOegieCe keâer ceQ, meoe keâeue DeÛe&vee keâ™B~
het pet B Jeb ot B vecemkeâej Yeer , keâ™B melele Jeb ovee keâ™B ~~2~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheod nesJes~~3~~

(96)

cegefveÛeÙee&

ØelÙeeKÙeeve efJeefOe

DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebòes! DeeFefjÙeYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb hebÛeefJeneÛeejeCeb DeeFefjÙeeCeb,
DeeÙeejeefo-megoCeeCeesJeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCeiegCeheeueCejÙeeCeb
meJJemeentCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
ieesÛeej Øeefle›eâceCe keâye Deewj kewâmes keâjW?
DeeÛeeÙe& osJe keâer Jebovee kesâ yeeo meeOegJeie& ieesÛeej Øeefle›eâceCe keâjW~ efpevekesâ Iej ceW Deenej ngDee nw
Gvekeâe veece Deeefo yeleekeâj Deenej ceW pees kegâÚ DeefleÛeej Deeefo ueies neW Gvekeâes keânvee ÛeeefnS~ efkeâvneRefkeâvneR mebIe ceW Deenej ceW pees kegâÚ «enCe efkeâÙee nw Gve meye JemlegDeeW keâes Yeer yeleueeles nQ Ùen Yeer DeÛÚer
hejcheje nw~ Fmemes efMe<ÙeeW kesâ mJeemLÙe kesâ Devegketâue-Øeefleketâue Jemleg keâer peevekeâejer nes peeves mes ieg® Gmes
Devegketâue Jemleg uesves Je Øeefleketâue Jemleg ve uesves Deeefo keâer efMe#ee Yeer osles nQ~
ieesÛeej Øeefle›eâceCe keâe DeLe& nw-

‘‘heef[keäkeâceeefce Yebles! DeCesmeCeeS heeCeYeesÙeCeeS......’’
FlÙeeefo oC[keâ keâe heÌÌ{vee efkeâvleg Deveieej Oecee&ce=le ceW Fve ueIeg Øeefle›eâceCeeW keâes ‘owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe’
ceW ner DevleYet&le ceevee ieÙee nw DeleŠ Fme meceÙe he=Lekeâd Fme oC[keâ keâes heÌ{ves keâer DeeJeMÙekeâlee veneR nw~

ÙeLee-‘‘leLee me Øeefle›eâcees efveef<eefækesâÙee&uegbÛeeMeoes<eeLe&§eebleYe&Jeefle~ keäJe?
Dehejs DeeefÖkeâeoew Øeefle›eâces~’’1
efveef<eefækeâe, F&Ùee&heLe, ueesÛe, ieesÛeej Deewj mJehveoes<e Ùes ueIeg Øeefle›eâceCe owJeefmekeâ-jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe
ceW DebleYet&le nes peeles nQ~ leelheÙe& Ùen nw efkeâ ueesÛe, jeef$ekeâ, owJeefmekeâ, ieesÛeej, efve<esefOekeâeieceve, F&Ùee&heLe
Deewj oes<e Ùes meele ueIeg Øeefle›eâceCe nesles nQ~ FveceWs mes F&Ùee&heLeMegefæ Øeefle›eâceCe pees efkeâ ef$ekeâeue osJeJebovee
ceW Deelee nw GmeceW efve<esefOekeâe ieceve Øeefle›eâceCe ieefYe&le nes peelee nw~ oes<e Øeefle›eâceCe-efveõemebyebefOe Øeefle›eâceCe
jeef$ekeâ ceW SJeb ueesÛe Deewj ieesÛeej Øeefle›eâceCe owJeefmekeâ ceW DebleYet&le nes peeles nQ~
Deveieej Oecee&ce=le ceW Skeâ ØeMve ngDee nw efkeâ meeOeg ieg® kesâ hejes#e ceW ner Ûeewkesâ ceW nerØelÙeeKÙeeve keäÙeeW ues uesles
nQ? Gmekeâe meceeOeeve efoÙee nw efkeâ ‘‘owJeÙeesie mes Ùeefo keâoeefÛeled ieg® kesâ heeme Deeles ceÙe
me ceeie& ceWs ner DeeÙeg meceehle
nes ieF& nes ØelÙeeKÙeeve kesâ efyevee ce=lÙeg nes peeves mes Jen meeOeg efJejeOekeâ-DemeceeefOe mescejCe keâjves Jeeuee nes peeJesiee
DeleŠ MeerIeÇ ner ØelÙeeKÙeeve mJeÙeb ues uesvee ÛeeefnS efheâj Deekeâj ieg® kesâ heeme Yeer uesveeÛeeefnS~2
efJeMes<e %eeleJÙe-Deepekeâue efkeâvneR mebIeeW ceW meeOeg Deenej kesâ henues ner ieg® kesâ heeme ØelÙeeKÙeeve
efve‰eheve keâer Yeefòeâ heÌ{ uesles nQ Deewj ieg® kesâ heeme ner ØelÙeeKÙeeve keâe lÙeeie keâjkesâ Deenej keâes peeles nQ~
mees Ùen hejcheje kewâmes Ûeeuet ngF& keâewve peeves? Ùen Deeieceesòeâ veneR nw~ DeeÛeejmeej ceW Yeer efueKee nw efkeâ
‘‘meeOeg oeleej Éeje heÌ[ieenve Deeefo veJeOeeYeefòeâ kesâ hetCe& nes peeves kesâ yeeo ner efmeæYeefòeâ keâjkesâ ØelÙeeKÙeeve
keâe efve‰eheve keâjs hegveŠ Deenej «enCe keâjs~’’3
1. DeveieejOecee&ce=le De. 8, Mueeskeâ 58 keâer šerkeâe~ 2. DeveieejOecee&ce=le De. 9, Mueeskeâ 38~
3. DeeÛeejmeej De. 5, Mueeskeâ 116 mes 122~

DeeÛeeÙe& Jebovee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(97)

ef›eâÙeekeâueehe ceW hebef[le heVeeueeue peer meesveer ves Yeer Ùener efJeefOe efueKeer nw~ ÙeLee-‘‘Yeespeve kesâ henues
ueIeg efmeæYeefòeâ heÌ{keâj ØelÙeeKÙeeve DeLeJee GheJeeme keâe lÙeeie-efve‰eheve keâjW Deewj Yeespeve kesâ yeeo MeerIeÇ
ner ueIeg efmeæYeefòeâ heÌ{keâj ØelÙeeKÙeeve DeLeJee GheJeeme «enCe keâjW~ Ùen lees DeeÛeeÙe& keâer Demece#elee ceW
keâjW~ DeeÛeeÙe& kesâ meceerhe ceW ueIeg efmeæYeefòeâ, ueIeg ÙeesefieYeefòeâ heÌ{keâj ØelÙeeKÙeeve DeLeJee GheJeeme OeejCe
keâjW~ Devevlej ueIeg DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{keâj DeeÛeeÙe& keâer Jebovee keâjW~’’1

ceOÙeevn osJeJevovee
11.30 yepes ceOÙeevn meeceeefÙekeâ keâe keâeue ceevee ieÙee nw~ ØeeleŠkeâeueerve meeceeefÙekeâ-osJeJebovee
kesâ meÂMe ner efpevecebefoj ceW peekeâj efJeefOeJeled osJeJebovee keâjW~ Ùeefo keâoeefÛeled Deheveer Jemeeflekeâe ceW ner
meeceeefÙekeâ keâjvee nes lees Yeer hejes#e ceW ner hetJe&Jeled meejer efJeefOe keâjW~ ‘‘°e°keâ mlees$e’’ veneR Yeer heÌ{W lees keâesF&
yeele veneR nw~ ‘‘efveŠmebieesnb efpeveeveeb’’ Deeefo mes ueskeâj ‘‘F&Ùee&heLeMegefæ’’ mlees$e heÌ{keâj ‘‘heef[keäkeâceeefce Yebles!
FefjÙeeJeefnÙeeS’’ lekeâ hetje hee" heÌ{vee neslee nw DeLeJee ‘‘heef[keäkeâceeefce’’ mes ner Meg™ keâjW~
Ùeefo keâoeefÛeled KeÌ[s neskeâj meeceeefÙekeâ ve keâjW lees yew"keâj ner ke=âeflekeâce&, DeeJele&, efMejesveefle, hebÛeebie
ØeCeece Deeefo hetJe&keâ ner meeceeefÙekeâ efJeefOe hetCe& keâjkesâ DeelceOÙeeve, efheb[mLe, heomLe Deeefo OÙeeve DeLeJee
ceneceb$e Deeefo keâe peehÙe keâjW~
Fmekesâ yeeo ceOÙeevn keâer DeeÛeeÙe& Jebovee keâjW~

DeeÛeeÙe& Jebovee
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb.......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(9 peehÙe)

ueIeg efmeæYeefòeâ
leJeefmeæs CeÙeefmeæs mebpeceefmeæs Ûeefjòeefmeæs Ùe~
CeeCeefcce obmeCeefcce Ùe efmeæs efmejmee Cecebmeeefce~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! efmeæYeefòeâkeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeefjòepegòeeCeb DeªefJenkeâcceefJehhecegkeäkeâeCeb DeªiegCeueIeg efmeæYeefòeâlehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæe~
%eeve efmeæ oMe&ve mes efmeæ, vecetB meye efmeæeW keâes efMejmee~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved !ßeer efmeæ Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekeâe~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, mecÙeiedjlve$eÙe Ùegòeâe~~1~~
1. ef›eâÙeekeâueehe he=. 41-42~

(98)

cegefveÛeÙee&

DeeÛeeÙe& Jebovee

mebheCCeeCeb GºueesÙecelLeÙeefcce heFefªÙeeCeb, leJeefmeæeCeb CeÙeefmeæeCeb mebpeceefmeæeCeb ÛeefjòeefmeæeCeb DeleerleeCeeieoJeóceeCekeâeueòeÙeefmeæeCeb meJJeefmeæeCeb
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes
megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb......ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(9 peehÙe)

ueIeg ßegleYeefòeâ
ßegleceefhe efpeveJej efJeefnleb ieCeOejjefÛeleb ÉÙedveskeâYesomLeced~
Debieebieyee¢eYeeefJelecevebleefJe<eÙeb vecemÙeeefce ~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yevles! megoYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb DebieesJebieheFCCeÙeheeng[Ùe-heefjÙeccemegòe-he{ceeefCeDeesie-hegJJeieÙe-ÛetefueÙee ÛesJe megòelLeÙeLegFOecce-keâneFÙeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees
yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb.....DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
De"efJeOe keâce& jefnle ØeYeg, TOJe&-ueeskeâ cemlekeâ hej mebefmLele pees~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæ pees~~2~~
Yetle YeefJe<Ùeled Jele&ceeve, keâeue$eÙe efmeæ meYeer efmeæe~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB vecetB Yeefòeâ Ùegòeâe~~3~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe,nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~4~~
ueIegßegle Yeefòeâ-efpeveJej keâefLele jefÛele ieCeOej mes, Ùegle Debieebieyee¢e mebÙegle~
ÉeoMeYeso Deveskeâ Deveble, efJe<eÙeÙegle JebotB ceQ efpeveßegle~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeved ! ßegle Yeòeâer keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ nsleg~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, Deebieesheebie ØekeâerCe&keâ ßegle~~
ØeeYe=lekebâ heefjkeâce& met$e, ØeLeceevegÙeesie hetJee&efoiele~
hebÛe Ûetefuekeâe met$e mleJe, mlegefle De® Oece& keâLeeefo meefnle~~
meJe&keâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB vecetB YeefòeâÙegle mes~
%eeveheâueb MegefÛe %eeve $e+efæ, DeJÙeÙe megKe heeTB Peefšefle mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

mJeeOÙeeÙe efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(99)

DeeÛeeÙe&Yeefòeâ
iegjJeŠ heebleg vees efvelÙeb, %eeveoMe&veveeÙekeâeŠ~
Ûeeefj$eeCe&JeiebYeerjeŠ, cees#eceeieexheosMekeâeŠ~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! DeeFefjÙeYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb hebÛeefJeneÛeejeCeb DeeFefjÙeeCeb,
DeeÙeejeefo-megoCeeCeesJeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCeiegCeheeueCe-jÙeeCeb
meJJemeentCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~

DehejeefCnkeâ mJeeOÙeeÙe efJeefOe
veceesÓmleg DehejeefþkeâmJeeOÙeeÙeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb...ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ he=. 8 mes meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj leerve
DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ 9 peehÙe keâjW~ hegveŠ hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ
he=‰ 9 mes Leesmmeeefce mleJe heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjW~ Deveblej ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg ßegleYeefòeâ
keâesšerMeleb ÉeoMe ÛewJe keâesšŸees, ue#eeCÙeMeerefleŒÙeefOekeâeefve ÛewJe~
hebÛeeMeo°ew Ûe menœemeb K Ùeces leÛÚÎ leb heb Ûeheob veceeefc e~~1~~
DeeÛeeÙe& Yeefòeâ- %eeveoMe& kesâ veeÙekeâ ieg®Jej, efvele cesjer j#ee keâefjÙes~
Ûeefjle peueefOe iebYeerj cees#eheLe, GheosMekeâ heLe ceW OeefjÙes~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeved ! DeeÛeeÙe& Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~
mecÙei%eeve ojMe Ûeeefjle Ùegle, hebÛeeÛeej meefnle DeeÛeeÙe&~
DeeÛeejebie Deeefo ßegle%eeveer, GheeOÙeeÙe GheosMekeâ JeÙe&~~
jlve$eÙe iegCe heeueve ceW jle, meJe&meeOeg keâe ceQ nef<e&le~
DeÛe&ve hetpeve Jebove keâjlee, vecemkeâej keâjlee ntB efvele~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~
ueIegßegleYeefòeâ- Fkeâ meew yeejn keâesefš eflejemeer, ueeKe De"eJeve menme ® heeBÛe~
ÉeoMeebie ßegle kesâ heo Fleves, Jebove keâ™B veceekeâj ceeLe~~1~~

(100)

cegefveÛeÙee&

mJeeOÙeeÙe efJeefOe

DejnbleYeeefmeÙelLeb ieCenjos Jesef nb iebefL eÙeb mecceb~
heCeceeefce Yeefòepegòees, megoCeeCe - cenesJeefnb efmejmee~~2~~
hegveŠ ieJeemeve mes yew"keâj DebÛeefuekeâe heÌ{W-

DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yevles! megoYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
DebieesJebieheFCCeÙe-heeng[Ùe-heefjÙeccemegòe-he{ceeefCeDeesie hegJJeieÙe-ÛetefueÙee ÛesJe
megòelLeÙe-LegF-Oecce-keâneFÙeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce
ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe
nesG cepPeb~
ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
veceesmleg DehejeefþkeâmJeeOÙeeÙeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb......DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=. 8 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{ keâj 9 peehÙe keâjW hegveŠ he=. 9 mes Leesmmeeefce heÌ{keâj
DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg DeeÛeeÙe&Yeefòeâ
ßeglepeueefOeheejiesYÙeŠ mJehejceleefJeYeeJeveehešgceefleYÙeŠ~
megÛeefjleleheesefveefOeYÙees, vecees ieg®YÙees iegCeieg®YÙeŠ~~1~~
Den&led keâefLele DeLe&ceÙe mecÙekeâd, ietBLee nw ieCeOej ieg® ves~
Gme ßegle%eeve peueefOe keâes efMej mes, ØeCecetB Yeefòeâ meceefvJele ceQ~~2~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved ! ßegle Yeòeâer keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ nsleg~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeenttB pees, Debeieesheebie ØekeâerCe&keâ ßegle~~
ØeeYe=lekebâ heefjkeâce& met$e, ØeLeceevegÙeesie hetJee&efoiele~
hebÛe Ûetefuekeâe met$e mleJe, mlegefle De® Oece& keâLeeefo meefnle~~
meJe&keâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB vecetB YeefòeâÙegle mes~
%eeveheâueb MegefÛe %eeve $e+efæ, DeJÙeÙe megKe heeTB Peefšefle mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~
DeeÛeeÙe&Yeefòeâßeglemecegõheejbiele mJecele Je, hejcele %eelee kegâMeueceleer~
meÛÛeefj$eleheefveefOeÙegle iegCeieg®, ns ieg®! legcekeâes keâ™B veleer~~1~~

mJeeOÙeeÙe efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(101)

ÚòeermeiegCemeceiies,
hebÛeefJeneÛeejkeâjCemeboefjmes~
efmemmeeCegiienkegâmeues, OecceeFefjÙes meoe Jevos~~2~~
ieg®YeefòeâmebpecesCe Ùe, lejbefle mebmeejmeeÙejb Ieesjb~
efÚCCebefle Deªkeâcceb, pecceCecejCeb Ce heeJeWefle~~3~~
Ùes efvelÙeb ›eleceb$enesceefvejlee, OÙeeveeefivenes$eekegâueeŠ~
<eškeâcee&efYejleemleheesOeveOeveeŠ, meeOegef›eâÙeeŠ meeOeJeŠ~~
MeerueØeeJejCee iegCeØenjCee§evõeke&âlespeesÓefOekeâeŠ~
cees#eÉejkeâheešheešveYešeŠ, ØeerCebleg ceeb meeOeJeŠ~~4~~
iegjJeŠ heebleg vees efvelÙeb, %eeveoMe&veveeÙekeâeŠ~
Ûeeefj$eeCe&JeiecYeerjeŠ,
cees#eceeieexheosMekeâeŠ~~5~~
hegveŠ ieJeemeve mes yew"keâj DebÛeefuekeâe heÌ{W-

DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yevles! DeeFefjÙeYeefòekeâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb hebÛeefJeneÛeejeCeb DeeFefjÙeeCeb,
DeeÙeejeefo-megoCeeCeesJeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCeiegCe-heeueCejÙeeCeb
Úefòeme iegCe mes hetCe& heeBÛe, DeeÛeej ef›eâÙee kesâ Oeejer nes~
efMe<Ùe Deveg«en efvehegCe Oece&-DeeÛeeÙe& meoe JebotB legcekeâes~~2~~
ieg™Yeefòeâ mebÙece mes eflejles, YeJÙe YeÙebkeâj YeJe JeeefjefOe~
De°keâce& ÚsoW Jes efheâj veefnb, heeles pevcecejCe JÙeeOeer~~3~~
›ele De® ceb$e nesce ceW lelhej, OÙeeve Deefive ceW nJeve keâjW~
leheesOeveer <ešdDeeJeMÙekeâjle, meeOet Gòece ef›eâÙee OejW~
MeerueJeŒeOej iegCe DeeÙegOeÙegle, metÙe&Ûebõ mes lespe DeefOekeâ~
cees#eÉej GodIeešve Ùeesæe, meeOet neW ØemeVe cegPe Øeefle~~4~~
%eeveoMe& kesâ veeÙekeâ ieg®Jej, efvele cesjer j#ee keâefjÙes~
ÛeefjlepeueefOeiebYeerj cees#eheLe, GheosMekeâ heLe ceW OeefjÙes~~5~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved ! DeeÛeeÙe& Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~
mecÙei%eeve ojMe Ûeeefjle Ùegle, hebÛeeÛeej meefnle DeeÛeeÙe&~
DeeÛeejebie Deeefo ßegle%eeveer, GheeOÙeeÙe GheosMekeâ JeÙe&~~

(102)

cegefveÛeÙee&

mJeeOÙeeÙe efJeefOe

meJJemeentCeb, efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~
(hegveŠ OeJeuee, peÙeOeJeuee, ØeJeÛevemeej, DeveieejOecee&ce=le, DeeefohegjeCe Deeefo «ebLeeW keâe mJeeOÙeeÙe
keâjW~ heÌ{vee-heÌ{evee, ØeMve keâjvee-ÛeÛee& keâjvee, heÌ{ s ngS keâe efÛebleve keâjvee, Ieeskeâvee-hee" Ùeeo
keâjvee Ùee OeceexheosMe osvee meYeer mJeeOÙeeÙe kesâ Debleie&le nQ~ metÙee&mle kesâ oes IeÌ[er henues lekeâ mJeeOÙeeÙe keâe
keâeue nw~ ÙeLeeMeefòeâ mJeeOÙeeÙe keâjW~)
mJeeOÙeeÙe kesâ yeeo meceeheve efJeefOe keâjW-

veceesÓmleg DehejeefþkeâmJeeOÙeeÙeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb...ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=. 8 mes meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj 9yeej ceneceb$e pehekeâj he=. 9 mes LeesmmeeefcemleJe
heÌ{ keâj ueIeg ßegleYeefòeâ heÌ{W~ ‘‘keâesšerMeleb ÉeoMe’’ FlÙeeefo~)
Fmekesâ yeeo hetJe&jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe kesâ efueS efokeâdMegefæ efJeefOe keâjW~

hetJe&jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe nsleg efokeâdMegefæ
DeLe hetJe&jeef$ekeâJeeÛeveensleesŠ hetJe&efokeâdMegefæb keâjescÙenb~
(hetJe& efoMee ceW cegKekeâj KeÌ[s neskeâj 15 GÛÚdJeeme ceW 5 yeej ceneceb$e keâe peehÙe keâjW~)

DeLe hetJe&jeef$ekeâJeeÛeveensleesŠ oef#eCeefokeâdMegefæb keâjescÙenb~
(oef#eCe efoMee ceW cegKekeâj KeÌ[s neskeâj 15 GÛÚdJeeme ceW 5 yeej ceneceb$e peheW~)

DeLe hetJe&jeef$ekeâJeeÛeveensleesŠ heef§eceefodkeâMegefæb keâjescÙenb~
(heef§ece efoMee ceW cegKe keâjkesâ 15 GÛÚdJeeme ceW 5yeej ceneceb$e peheW~)

DeLe hetJe&jeef$ekeâJeeÛeveensleesŠ GòejefokeâdMegefæb keâjescÙenb~
(Gòej efoMee ceW cegKe keâjkesâ 15 GÛÚdJeeme ceW 5 yeej ceneceb$e peheW~)
efJeMes<e-hetJe&jeef$e keâes Øeoes<e Yeer keânles nQ DeleŠ ÙeneB ‘‘Øeeoesef<ekeâ-JeeÛeveensleesŠ’’ Yeer yeesue mekeâles nQ~

µµµµµµµµµµ
owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe keâye keâjW?
metÙee&mle kesâ oes IeÌ[er (48efceveš)henues ner meYeer meeOeg DeeÛeeÙe&ßeer kesâ heeme GheefmLele neskeâj
‘veceesÓmleg’ keâjkesâ GefÛele JÙeJemLee mes yew"keâj ‘‘peerJes ØeceeopeefveleeŠ’’ Deeefo heÌ{les ngS owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe
keâjW~ pees efheÚueer jeef$e ceW jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe efJeefOe Leer, Jener Øeefle›eâceCe ÙeneB heÌ{vee nw~ Devlej Flevee ner

jlve$eÙe iegCe heeueve ceW jle, meJe&meeOeg keâe ceQ nef<e&le~
DeÛe&ve hetpeve Jebove keâjlee, vecemkeâej keâjlee ntB efvele~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb,cece efpeve iegCe mebheefle nesJes~~

DeeÛeeÙe& Jebovee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(103)

nw efkeâ FmeceW ‘‘DeLe meJee&efleÛeejefJeMegædÙeLeË owJeefmekeâØeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb’’ yeesuevee ÛeeefnS~ meJe&$e
‘osJeefmeÙeefcce’ ‘osJeefmeDees’ ‘osJeefmeÙemme’ Deeefo hee" yeesueW~ ‘jeFÙeefcce, jeFDees, jeFÙemme’ Deeefo ve yeesueW~
Devevlej meYeer meeOeg efceuekeâj DeeÛeeÙe& keâer Jebovee keâjW~ ieJeemeve mes DeeÛeeÙe&Jebovee keâer peeleer nw~

DeeÛeeÙe& Jebovee
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(27 GÛÚdJeeme ceW 9peehÙe)

ueIeg efmeæYeefòeâ
mecceòeCeeCeobmeCe-JeerefjÙemegngceb lensJe DeJeienCeb~
Deieg®ueIegceJJeeJeenb, DeªiegCee neWefle efmeæeCeb~~1~~
leJeefmeæs CeÙeefmeæs, mebpeceefmeæs Ûeefjòeefmeæs Ùe~
CeeCeefcce obmeCeefcce Ùe, efmeæs efmejmee Cecebmeeefce~~2~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! efmeæYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegò eeCeb DeªefJenkeâcceefJehhecegkeä keâeCeb
DeªiegCemebheCCeeCeb GºueesÙecelLeÙeefcce heFefªÙeeCeb leJeefmeæeCeb CeÙeefmeæeCeb
meb peceef meæeCeb Ûeefj òeef meæeCeb Deleero eCeeieoJeóceeCekeâeueòeÙeef meæeCeb
meJJeefmeæeCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
ueIeg efmeæYeefòeâmeceefkeâle oMe&ve%eeve JeerÙe&, met#celJe leLee DeJeieenve nQ~
DeJÙeeyeeOe Deieg®ueIeg Ùes, efmeæeW kesâ Dee" ceneiegCe nQ~~1~~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæe~
%eeve efmeæ oMe&ve mes efmeæ, vecetB meye efmeæeW keâes efMejmee~~2~~

DebÛeefuekeâens YeieJeved ! ßeer efmeæYeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekeâe~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, mecÙeiedjlve$eÙe Ùegòeâe~~1~~
De"efJeOe keâce& jefnle ØeYeg TOJe&-ueeskeâ cemlekeâ hej mebefmLele pees~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæ pees~~2~~
Yetle YeefJe<Ùeled Jele&ceeve, keâeue$eÙe efmeæ meYeer efmeæe~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB vecetB Yeefòeâ Ùegòeâe~~3~~

(104)

cegefveÛeÙee&

DeeÛeeÙe& Jebovee

keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb......ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(27 GÛÚdJeeme ceW 9peehÙe)

ueIeg ßegleYeefòeâ
keâesšerMeleb ÉeoMe ÛewJe keâesšŸees, ue#eeCÙeMeerefleŒÙeefOekeâeefve ÛewJe~
hebÛeeMeo°ew Ûe menœemebKÙe-cesleÛÚÎleb hebÛeheob veceeefce~~1~~
DejnbleYeeefmeÙelLeb, ieCenjosJesefnb iebefLeÙeb mecceb~
heCeceeefce Yeefòepegòees, megoCeeCecenesJeefnb efmejmee~~2~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! megoYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
DebieesJebieheFCCeÙe-heeng[Ùe-heefjÙeccemegòe-he{ceeefCeDeesie-hegJJeieÙe-ÛetefueÙee ÛesJe megòelLeÙ
eLegF-Oecce-keâneFÙeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb......DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(27 GÛÚdJeeme ceW 9 peehÙe)

ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~4~~

ueIegßegle YeefòeâFkeâ meew yeejn keâesefš eflejemeer-ueeKe De"eJeve menme ® heeBÛe~
ÉeoMeebie ßegle kesâ heo Fleves, Jebove keâ™B veceekeâj ceeLe~~1~~
Den&led keâefLele DeLe&ceÙe mecÙekeâd, ietbLee nw ieCeOejieg® ves~
Gme ßegle%eeve peueefOe keâes efMej mes, ØeCecetB Yeefòeâ meceefvJele ceQ~~2~~

DebÛeefuekeâe-

ns YeieJeved ! ßegle Yeòeâer keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ nsleg~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, Deebieesheebie ØekeâerCe&keâ ßegle~~1~~
ØeeYe=lekebâ heefjkeâce& met$e, ØeLeceevegÙeesie hetJee&efoiele~
hebÛe Ûetefuekeâe met$e mleJe, mlegefle De® Oece& keâLeeefo meefnle~~
meJe&keâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB vecetB YeefòeâÙegle mes~
%eeveheâueb MegefÛe %eeve $e+efæ, DeJÙeÙe megKe heeTB Peefšefle mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

DeeÛeeÙe& Jebovee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(105)

ueIeg DeeÛeeÙe&Yeefòeâ
ßeglepeueefOeheejiesYÙeŠ mJehejceleefJeYeeJeveehešgceefleYÙeŠ~
megÛeefjleleheesefveefOeYÙees vecees ieg®YÙees iegCeieg®YÙeŠ~~1~~
ÚòeermeiegCemeceiies hebÛeefJeneÛeejkeâjCemeboefjmes~
efmemmeeCegiienkegâmeues OecceeFefjÙes meoe Jevos~~2~~
ieg®YeefòemebpecesCe Ùe lejbefle mebmeejmeeÙejb Ieesjb~
efÚCCebefle Deªkeâcceb pecceCe-cejCeb Ce heeJeWefle~~3~~
Ùes efvelÙeb ›eleceb$enesceefvejlee OÙeeveeefivenes$eekegâueeŠ~
<ešdkeâcee&efYejleemleheesOeveOeveeŠ meeOegef›eâÙeeŠ meeOeJeŠ~~
MeerueØeeJejCee iegCeØenjCee§evõeke&âlespeesÓefOekeâeŠ~
cees#eÉejkeâheešheešveYešeŠ, ØeerCebleg ceeb meeOeJeŠ~~4~~
iegjJeŠ heebleg vees efvelÙeb, %eeveoMe&veveeÙekeâeŠ~
Ûeeefj $eeCe&JeiecYeer jeŠ cees# eceeieexheosMekeâeŠ~~5~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yevles! DeeFefjÙeYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâßeglemecegõ heejbiele mJecele, Je hejcele%eelee kegâMeueceleer~
meÛÛeefj$e lehe efveefOeÙegle iegCeieg®, ns ieg®! legcekeâes keâ™B veleer~~1~~
Úefòeme iegCe mes hetCe& heeBÛe, DeeÛeej ef›eâÙee kesâ Oeejer nes~
efMe<Ùe Deveg«en efvehegCe Oece&-DeeÛeeÙe& meoe JebotB legcekeâes~~2~~
ieg®Yeòeâer mebÙece mes eflejles, YeJÙe YeÙebkeâj YeJe JeeefjefOe~
De°keâce& ÚsoW Jes efheâj veefnb, heeles pevcecejCe JÙeeOeer~~3~~
›ele De® ceb$e nesce ceW lelhej, OÙeeve Deefive ceW nJeve keâjW~
leheesOeveer <ešd DeeJeMÙekeâjle, meeOet Gòece ef›eâÙee OejW~~
MeerueJeŒeOej iegCe DeeÙegOeÙegle, metÙe&Ûevõ mes lespe DeefOekeâ~
cees#e Éej GodIeešve Ùeesæe, meeOeg neW ØemeVe cegPe Øeefle~~4~~
%eeveoMe& kesâ veeÙekeâ ieg®Jej, efvele cesjer j#ee keâefjÙes~
ÛeefjlepeueefOeiebYeerj cees#eheLe, GheosMekeâ heLe ceW OeefjÙes~~5~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeved ! DeeÛeeÙe& Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~

(106)

cegefveÛeÙee&

jeef$eÙeesie efve‰eheve efJeefOe

mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb hebÛeefJeneÛeejeCeb DeeFefjÙeeCeb,
DeeÙeejeefo-megoCeeCeesJeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCeiegCeheeueCejÙeeCeb
meJJemeentCeb, efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jevoeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
jeef$eÙeesie Øeefle‰ehevee keâye Deewj kewâmes?
hegveŠ meYeer meeOeg jeef$eÙeesie «enCe keâj uesJeW~ DeeefÙe&keâeÙeW Deheveer Jemeeflekeâe ceW peekeâj ner jeef$eÙeesie
«enCe keâjW~ Fmekeâe celeueye Ùen nw efkeâ-‘Ùeesieb-DeÅe je$eeJe$e JemelÙeeb mLeeleJÙeefceefle efveÙeceefJeMes<eb~’’ Deepe
jeef$e ceW nceW Fme Jemeeflekeâe ceW ner jnvee nw~ Fme efveÙece efJeMes<e keâe veece ‘‘jeef$eÙeesie’’ nw~
jeef$e ceW ceuecet$eeefo efJemepe&ve kesâ mLeeve keâes meeOeg efove ceW henues mes ner osKekeâj efveef§ele keâj uesles
nQ, hegveŠ yeeOee nesves hej pee mekeâles nQ~ DeleŠ Gleveer heefjefOe Kegueer jKeveer ÛeeefnS~

jeef$eÙeesie Øeefle‰ehevee efJeefOe
veceesÓmleg jeef$eÙeesieØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....ÙeesefieYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=. 5 Ùee 8 mes Cecees DeefjnbleeCeb Deeefo meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{keâj 27 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej
ceneceb$e pehekeâj he=. 6 Ùee 9 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{ W hegveŠ ‘peeeflepejes®jesie’ FlÙeeefo Ùee ‘ØeeJe=šdkeâeues’
FlÙeeefo ÙeesefieYeefòeâ heÌ{W~)

ÙeesefieYeefòeâ
ogJeF& Úbo- peeeflepejes®jesiecejCeelegjMeeskeâmenœeoerefheleeŠ ~
ogŠmenvejkeâhelevemev$emleefOeÙeŠ ØeefleyeggæÛeslemeŠ~~
peerefJelecebyegefyebogÛeheueb leef[oYeümecee efJeYetleÙeŠ~
mekeâueefceob efJeefÛevlÙe cegveÙeŠ ØeMeceeÙe JeveevleceeefßeleeŠ~~1~~
mecÙei%eeve ojMe Ûeeefjle Ùegle, hebÛeeÛeej meefnle DeeÛeeÙe&~
DeeÛeejebie Deeefo ßegle%eeveer, GheeOÙeeÙe GheosMekeâ JeÙe&~~
jlve$eÙe iegCe heeueve ceW jle, meJe&meeOeg keâe ceQ nef<e&le~
DeÛe&ve hetpeve Jebove keâjlee, vecemkeâej keâjlee ntB efvele~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~

ÙeesefieYeefòeâpevce peje yeng cejCe jesie De®, Meeskeâ menœeeW mes leeefhele~
ogŠmen vejkeâ heleve mes [jles, mecÙeiyeesOe ngDee pee«ele~~

jeef$eÙeesie efve‰eheve efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(107)

Yeefõkeâe Úbo
›elemeefceefleieghlemebÙegleeŠ, MecemegKeceeOeeÙe ceveefme JeerleceesneŠ~
OÙeeveeOÙeÙeveJeMebieleeœe, efJeMegæÙes keâce&Ceeb lehe§ejefvle~~2~~
efovekeâjefkeâjCeefvekeâjmeblehleefMeueeefveÛeÙes<eg efveŠmhe=neŠ~
ceuehešueeJeefuehleleveJeŠ efMeefLeueerke=âlekeâce&yebOeveeŠ~~
JÙeheieleceoveohe& j ef l eoes < ekeâ<eeÙeef JejòeâcelmejeŠ~
efieefjefMeKejs<eg Ûeb[efkeâjCeeefYecegKeefmLeleÙees efoiebyejeŠ~~3~~
mep%eeveece=leheeefÙeefYeŠ #eeefvleheÙeŠ efmeÛÙeceevehegCÙekeâeÙewŠ~
Oe=lemeblees<eÛÚ$ekewâŠ, leehemleer›eesÓefhe me¢eles cegveervõwŠ~~4~~
efMeefKeieuekeâppeueeefueceefuevewefJe&yegOeeefOeheÛeeheefÛeef$elewŠ~
Yeerc ejJewefJe& m e= °ÛeC[eMeef v eMeerleueJeeÙeg Je=ef° ef YeŠ~~
ieieveleueb efJeueeskeäÙe peueowŠ mLeefieleb menmee leheesOeveeŠ~
hegvejefhe le®leues<eg efJe<eceemeg efveMeemeg efJeMebkeâceemeles~~5~~
peueyegodyegoJeled peerJeve ÛebÛeue, efJeÅegleJeled JewYeJe meejs~
Ssmee mecePe ØeMecenslet cegefve-peve Jeve keâe DeeßeÙe OeejW~~1~~
hebÛe cene›ele hebÛe meefceefle $eÙe, iegefhle meefnle nQ ceesn jefnle~
Mece megKe keâes ceve ceW OeejCe keâj, ÛeÙee& keâjles MeeŒe efJeefnle~~
OÙeeve Deewj DeOÙeÙeveMeerue efvele, Fve oesveeW kesâ JeMe jnles~
keâce& ef J eMeg æ er keâjves ns l et , Iees j lehe§eÙee& keâjles ~ ~2~~
«eer<ece $e+leg ceW metÙe& efkeâjCe mes, leheer efMeueeDeeW hej yew"sW~
ceue mes efuehle osnÙegle efvemhe=n, keâce& yebOe keâes efMeefLeue keâjW~~
keâece ohe& jefle oes<e keâ<eeÙeeW, mes celmej mes jefnle cegveerMe~
heJe&le kesâ efMeKejeW hej jefJe kesâ, mevcegKe cegKe keâj KeÌ[s ÙeleerMe~~3~~
mecÙei%eeve megOee keâes heerles, heehe leehe keâes Meeble keâjW~
#ecee veerj mes hegCÙekeâeÙe keâe, Jes cegefve efmebÛeve efvelÙe keâjW~~
OejW meoe meb lees<e Ú$e keâes , leer› e leehe mevleehe menW~
Ssmes cegefveJej «eer<ce keâeue ceW, keâcexvOeve keâes MeerIeÇ onW~~4~~
Je<ee& $e+leg ceW ceesjkebâ" mece, keâeues FvõOeveg <e Jeeues~
Ket ye iejpeles Meer leue Je<ee&, Je»eheele efy epeueer Jeeues~ ~
Ssmes cesIeeW keâes ueKekeâj Jes, cegefveieCe menmee jeef$e ceW~
hegvejefhe Je=#e leueeW ceW yew"s, efveYe&Ùe OÙeeve OejW Jeve ceW~~5~~

cegefveÛeÙee&

(108)

jeef$eÙeesie efve‰eheve efJeefOe

peueOeejeMejleeef[lee ve Ûeueefvle Ûeefj$eleŠ meoe ve=efmebneŠ~
mebmeejogŠKeYeerjJeŠ hejer<enejeefleIeeefleveŠ ØeJeerjeŠ~~6~~
Deef JejleyenuelegefnvekeâCeJeeef jefY ejbefIeÇ hehe$eheelevew jveJejlecegòeâemeelkeâej1 jJewŠhe®<ewjLeeefveuewŠ Meesef<eleiee$eÙe°ÙeŠ~~
Fn ßeceCee Oe=eflekebâyeueeJe=leeŠ efMeefMejefveMeeb~
leg <eejefJe<eceeb ieceÙeef vle Ûeleg ŠheLes ef mLeleeŠ~~7~~
Fefle Ùeesie$eÙeOeeefjCe:mekeâueleheŠMeeefueveŠØeJe=æhegCÙekeâeÙeeŠ~
hejceevebomegKewef<eCeŠ meceeefOece«eÙeb efoMebleg vees YeovleeŠ~~8~~
#eshekeâ Mueeskeâ
efieÿes efieefjefmenjlLee JeefjmeeÙeeues ®keäKecetuejÙeCeermeg~
efmemejs JeeefnjmeÙeCee les meent Jebefocees efCeÛÛeb~~9~~
efieefjkebâojogiex<eg, Ùes Jemeefvle efoiecyejeŠ~
heeefCehee$ehegšenejemles Ùeebefle hejceeb ieef leb~~10~~
cetmeue peueOeeje yeeCeeW mes, leeefÌ[le nesles cegefve hegbieJe~
efheâj Yeer Ûeeefjle mes veefnb ef[ieles, meoe Dešue vejefmebn meÂMe~~
YeJe ogŠKe mes YeÙeYeerle hejer<en, Me$et keâe mebnej keâjW~
Metj eW ceW Yeer Metj ceneceg efv e, Jeerj eW ceW Yeer Jeer j yeves~ ~6~~
Meerleue $e+leg ceW yejheâ keâCeeW mes, meefnle Meerle JeeÙet Ûeueleer~
le® kesâ heòes efiejles efvele Øeefle, he®<e YeÙebkeâj OJeefve keâjleer~~
Meg<keâ osn Ùegle ßeceCe Meerle ceW, ceneOewÙe& kebâyeue DeesÌ{W~
Ûeleg<heLeeW ceW KeÌ[s Meerle keâer, jeef$e efyeleeJeW OÙeeve OejW~~7~~
Deeleeheve le®cetue Ûeleg<heLe, Fme efJeOe leerve ÙeesieOeejer~
mekeâue lehe§eÙee& M eeueer ef vele, heg CÙe Ùees i e Je=e fæ b keâejer~ ~
hejceevevo megKeece=le FÛÚgkeâ, Jes YeieJeeve cenecegefveieCe~
ncekeâes ßes‰meceeefOe Megkeäue MegefÛe, OÙeeve Øeoeve keâjW Gòece~~8~~
«eer<ce $e+let ceW efieefj efMeKejeW hej, Je<ee& je$eer ceW le®leue~
Meerle keâeue ceW yeenj meesles, Gve cegefve keâes JebotB Øeefle heue~~9~~
heJe&le kebâoj ogieeX ceW pees, veive efoiecyej nQ jnles~
heeefCehee$ehegš mes Deenejer, Jes cegefve hejceieleer ueYeles~~10~~
1. meerlkeâej Fefle hee"esueYÙeles~

jeef$eÙeesie efve‰eheve efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(109)

DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! ÙeesefieYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
DeÑeFppeoerJe-oesmecegösmeg heCCeejmekeâcceYetefcemeg DeeoeJeCe®keäKecetue-DeyYeesJeeme"eCeceesCeJeerjemeCeskeäkeâheemekegâkeäkegâ[emeCeÛeGlLehekeäKe-KeJeCeeefoÙeesiepegòeeCeb
meJJemeentCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees,
keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~

Dehejeefvnkeâ osJeJevovee efJeefOe
metÙee&mle kesâ yeeo meeOeg cebefoj peer ceW Ùee Deheveer Jemeeflekeâe ceW ner meeÙebkeâeueerve meec
eeefÙekeâ Meg™ keâjW~ Fmekeâer
meejer efJeefOe ‘heewJee&þkeâ
ef osJeJebovee’ kesâ meceeve ner nw~ Devlej Flevee ner nw efkeâ ‘‘heewJee&þkeâ’’
ef kesâ mLeeve ceW ‘Dehejeefþkeâ’
yeesueW~ °e°keâ mlees$e ÚesÌ[keâj ‘efveŠmebieesÓnb efpeveeveeb’ FlÙeeefo yeesueles ngS Ùee ‘‘heef[eäkeâceeef
k ce Yebòes!’’ mes Meg™ keâjkesâ
hetjer Yeefòeâef›eâÙee keâjW~ Devevlej ÙeLeeJekeâeMe Deelce OÙeeve peehÙe keâjW~

hetJe&jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe keâye keâjW?
metÙee&mle kesâ oes IeÌ[er yeeo mes hetJe&jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe keâeue Meg™ nes peelee nw~ Fme keâeue keâes
Øeeoesef<ekeâ keâeue Yeer keânles nQ~ Fme keâeue ceW efJeefOeJeled mJeeOÙeeÙe keâjW~

hetJe&jeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe efJeefOe
veceesÓmleg Øeeoesef<ekeâmJeeOÙeeÙeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=. 8 mes ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ Deeefo ueIeg meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj 27 GÛÚdJeeme ceW
9peehÙe keâjkesâ he=. 9 mes ueIeg LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj ueIeg ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

DebÛeefuekeâens YeieJeve! Fme Ùeesefie Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekeâs DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~
{eF& Éerhe De® oes mecegõ keâer, hevõn keâce& YetefceÙeeW ceW~
Deeleeheve le®cetue Ùees ie, DeYeüe JekeâeMe mes OÙeeve OejW~~1~~
ceewve keâjW Jeerjemeve kegâkeäkegâš, Deemeve SkeâheeÕe& meesles~
yesuee lesuee he#e ceeme, GheJeeme Deeefo yeng lehe leheles~~
Ssmes meJe& meeOegieCe keâer ceQ, meoe keâeue DeÛe&vee keâ™B~
het pet B Jeb ot B vecemkeâej Yeer , keâ™B melele Jeb ovee keâ™B ~~2~~
ogŠKeeWs keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~3~~

(110)

cegefveÛeÙee&

Ûelego&Meer ef›eâÙee efJeefOe

veceesÓmleg Øeeoesef<ekeâmJeeOÙeeÙeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb......DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=. 8 mes meeceeefÙekeâ oC[keâ, 9 peehÙe, he=. 9 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj ueIeg DeeÛeeÙe&Yeefòeâ
heÌ{W~)
(Devevlej Oece& «ebLeeW keâe mJeeOÙeeÙe keâjW~ Ùeefo keâoeefÛeled oerhekeâ efJeÅegle-oerhekeâ Deeefo ØekeâeMe keâer
JÙeJemLee ve nes mekesâ lees pees hee" ceewefKekeâ Ùeeo nQ GvnW heÌ{keâj Gvekesâ DeLe& keâe efÛebleJeve keâjles ngS
mJeeOÙeeÙe hetCe& efve‰eheveefJeefOe keâjW~ Fme mJeeOÙeeÙe keâe keâeue DeOe&jeef$e kesâ oes IeÌ[er (48 efceveš) henues
lekeâ ceevee ieÙee nw~ efheâj Yeer Deheves mJeemLÙe Deewj Meefòeâ kesâ Devegmeej ner peeieW hegveŠ efveõe «enCe keâjW~)

veceesÓmleg Øeeoesef<ekeâmJeeOÙeeÙeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=. 8 mes meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj 9 peehÙe keâjkesâ he=. 9 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj
ueIeg ßegleYeefòeâ heÌ{W~)
Jewjeef$ekeâ Ùee Dehejjeef$ekeâ mJeeOÙeeÙe kesâ efueS efokeâdMegefæ keâe efJeOeeve MeeŒeeW ceW veneR nw DeleŠ Fme
mJeeOÙeeÙe kesâ yeeo efokeâdMegefæ veneR keâjvee nw~ Ûetbefkeâ efheÚueer jeef$e ceW efmeæeble «ebLe heÌ{ves keâe efve<esOe nw~
Fmekesâ yeeo SkeâlJe YeeJevee, JewjeiÙe YeeJevee Deeefo keâe efÛebleve keâjles ngS jeef$e ceW heeše, ÛešeF& Ùee
Ieeme hej Skeâ hemeJeeÌ[s mes-Skeâ keâjJeš Deeefo mes mees peeJeW~
Ùen hetJe&jeef$ekeâ Deveg‰eve meceehle ngDee~
Ùeneb lekeâ efoveÛeÙee& hetCe& ngF&~

vewefceefòekeâ ef›eâÙeeÙeW
(heJe&ÛeÙee&)

Ûelego&Meer ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
ef$emeceÙeJeboves YeefòeâÉÙeceOÙes ßeglevegefleb Ûelego&MÙeeced ~
ØeengmleodYeefòeâ$eÙecegKeevleÙeesŠ kesâÓefhe efmeæMeebeflevegleer~~
Øeeke=âleef›eâÙeekeâeb[ Ûeeefj$emeej cele kesâ Devegmeej Ûelego&Meer kesâ efove ef$ekeâeue osJeJebovee-meeceeefÙekeâ
ceW ner ÛewlÙeYeefòeâ Deewj hebÛeieg® Yeefòeâ kesâ ceOÙe ßegleYeefòeâ heÌ{W~ hegveŠ mebmke=âle ef›eâÙeekeâeb[ cele kesâ Devegmeej
Ûelego&Meer kesâ efove ef$ekeâeue osJeJebovee ceW efmeæ, ÛewlÙe, ßegle, hebÛeieg® Deewj Meebefle Ssmeer heeBÛe YeefòeâÙeeB keâjW~

Ûelego&Meer ef›eâÙee efJeefOe
hetJee&Cn Deeef o ceW meeceeefÙekeâ keâjles meceÙe ØeLece ner F&Ù ee& heLe Megef æ mes uesk eâj ‘‘YeieJeved
veceesÓmleg........S<eesÓnb meJe&meeJeÅeÙeesieeefÉjleesÓefmce’’ heÙeËle ef›eâÙee keâjkesâ Ssmeer Øeefle%ee keâjW-

veceesÓmleg heewJee&efþkeâosJeJeboveeÙeeb Ûelego&MeerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.....ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=‰ 64 kesâ Devegmeej efJeefOeJeled ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{keâj Deeies Øeefle%ee keâjW~)

Ûelego&Meeref›eâÙee efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(111)

veceesÓmleg heewJee&efþkeâosJeJeboveeÙeeb Ûelego&MeerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.....ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe Deewj Leesmmeeefce heÌ{keâj Deeies efueKeer ieF& De°ceer ef›eâÙee ceW mes
he=‰ 116 mes ßegleYeefkeäle ueskeâj heÌ{W~)

veceesÓ mleg heewJee&efþkeâosJeJebo veeÙeeb Ûeleg o&M eer heJe& ef›eâÙeeÙeeb. ...heb Ûeieg ®YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJeexòeâ efJeefOe keâjkesâ he=‰ 71 mes hebÛeieg® Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓ mleg heewJee& efþkeâos JeJeb oveeÙeeb Ûelego &MeerheJe&ef›eâÙeeÙeeb....meceeefO eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe& efJeefOe mes keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=‰ 141 mes meceeefOeYeefòeâ heÌ{W~)
hegveŠ ÙeLeeJekeâeMe DeelceOÙeeve Deeefo keâjkesâ meeceeefÙekeâ efJeefOe hetCe& keâjW DeLeJee mebmke=âle ef›eâÙeekeâeb[ kesâ Devegmeej meeceeefÙekeâ ceW heebÛe YeefòeâÙeeb heÌ{veer nQ lees efvecve Øeefle%ee JeekeäÙe mes heÌ{W~

efÉleerÙe Ûelego&Meer ef›eâÙeeefJeefOe
DeLeJee heef[keäkeâceeefce Yebles! ‘FefjÙeeJeefnÙeeS....’ mes ueskeâj efJejleesÓefmce’ lekeâ hee" heÌ{keâj~

veceesÓmleg osJeJeboveeÙeeb Ûelego&MeerheJe&ef›eâÙeeÙeeb..efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj he=‰ 113 mes efmeæ Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg osJeJeboveeÙeeb Ûelego&MeerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.....ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meJe&efJeefOehetJe&keâ 9 peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj he=‰ 64 mes ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg osJeJeboveeÙeeb Ûelego&MeerheJe&ef›eâÙeeÙeeb...ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJeexòeâ efJeefOe mes 9 peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj he=‰ 116 mes ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg osJeJeboveeÙeeb Ûelego&MeerheJe&ef›eâÙeeÙeeb....hebÛeieg®YeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJeexòeâ efJeefOe mes 9 peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj he=‰ 71 mes hebÛeieg® Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg osJeJeboveeÙeeb Ûelego&MeerheJe&ef›eâÙeeÙeeb......MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJeexòeâ efJeefOe mes 9peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj he=‰ 136 mes Meebefle Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg osJeJeboveeÙeeb Ûelego&MeerheJe&ef›eâÙeeÙeeb......efmeæÛewlÙeßeglehebÛeieg®MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<eefJeMegædÙeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj ‘ØeLeceb keâjCeb’ Deeefo meceeefOe Yeefòeâ keâjW~
hegveŠ ÙeLeeJekeâeMe DeelceOÙeeve peehÙe Deeefo keâjkesâ meeceeefÙekeâ hetCe& keâjW~)

(112)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

heeef#ekeâer ef›eâÙee keâye keâjs ?
Ûelego&Meeref›eâÙee Oece&JÙeemebieeefoJeMeeVe Ûes led,
keâlegË heeÙexle he#eebles leefn& keâeÙee&°ceer ef›eâÙee~~1
Ùeefo Oece& keâeÙe& ef JeMes< e kesâ ef veef ceòe mes keâoeef Ûeled Ûelego &M eer ef› eâÙee keâjvee Yetu e peeJeW lees
hetCe&ceemeer Ùee DeceeJemÙee keâes De°ceer ef›eâÙee keâjvee ÛeeefnS~ Fmekeâe mhe°erkeâjCe Ssmee nw efkeâ De°ceer
keâer ef›eâÙee ceW mes ßeg leYeefòeâ ef vekeâeue oW lees Ùener heeef#ekeâer ef› eâÙee keânueeleer nw ~ 2 Gmekeâer ØeÙees ie
efJeefOe efvecve Øekeâej nw~

heeef#ekeâer ef›eâÙee efJeefOe
veceesÓmleg heeef#ekeâeref›eâÙeeÙeeb.....efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(Cecees DejnbleeCeb FlÙeeefo meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj he=‰ 113 mes ‘efmeæevegæÒle’
Deeefo efmeæYeefòeâ heÌ{W~

veceesÓmleg heeef#ekeâeref›eâÙeeÙeeb.......meeueesÛeveeÛeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj he=. 122 mes ‘Ùesvesvõeved’ FlÙeeefo Ûeeefj$eYeefòeâ
heÌ{W~ ‘FÛÚeefce Yebòes! ‘ÛeefjòeeÙeejes’ Deeefo Ûeeefj$eeueesÛevee Yeer keâjW~)

veceesÓmleg heeef#ekeâeref›eâÙeeÙeeb......MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ob[keâ, 9peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{ keâj MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

vecees Ó mleg heeef # ekeâer ef ›eâÙeeÙeeb . ......efm eæÛeeef j $eMeeb ef leYeòeâer Š ke= â lJee
meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ob[keâ, 9 peehÙe, ‘Leesmmeeefce’ heÌ{keâj meceeefOeYeefòeâ heÌ{W~)

De°ceer ef›eâÙee kewâmes keâjW~
‘‘mÙeeled efmeæßegleÛeeefj$eMeebefleYekeälÙee°ceer ef›eâÙee~’’
efmeæYeefòeâ, ßegleYeefòeâ, meeueesÛevee Ûeeefj$eYeefòeâ Deewj MeebefleYeefòeâ Ssmeer Ûeej YeefòeâÙeeb keâjW~ Gmekeâer
efJeefOe efvecve Øekeâej nw-

veceesÓmleg De°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.....efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hebÛeebie vecemkeâej keâjkesâ leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{ keâj hegveŠ
leerve DeeJele& Skeâ efM ejesveefle keâjW~ Devevlej 27 GÛÚdJeeme ceW 9 yeej ceb $e pehekeâj leerve DeeJele&
Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Leesmmeeefce mleJe heÌ{ keâj hegvejefhe leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefl e keâjkesâ efmeæYeefòeâ heÌ{ W~)
1. DeveieejOecee&ce=le De. 9, Mueeskeâ 46~ 2. DeveieejOecee&ce=le De. 9, Mueeskeâ 47~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(113)

efmeæYeefòeâ
efmeæevegæÒlekeâce&Øeke=âeflemecegoÙeevmeeefOeleelcemJeYeeJeeved ~
Jebos efmeefæØeefmeædÙew
leovegheceiegCeØe«eneke=âef°leg°Š~~
efmeefæŠ mJeelceesheueefyOeŠ ØeiegCeiegCeieCeesÛÚeefooes<eehenejeled~
ÙeesiÙeesheeoeveÙegkeälÙee Â<eo Fn ÙeLee nsceYeeJeesheueefyOeŠ~~1~~
veeYeeJeŠ efmeefæefj°e ve efvepeiegCeneflemleòeheesefYeve& ÙegòesâjmlÙeelceeveeefoyeæŠ mJeke=âlepeheâueYegkeâd lel#eÙeevcees#eYeeieer~~
%eelee õ°e mJeosnØeefc eef le®hemeceenejef JemleejOecee&~
OeÇewJÙeeslheefòeJÙeÙeelcee mJeiegCeÙegle Flees veevÙeLee meeOÙeefmeefæŠ~~2~~
me
lJevleyee&¢enslegØeYeJeefJeceuemeöMe&ve%eeveÛeÙee&mecheæs ef leØeIeele#eleogef jleleÙee JÙeef Àeleeef ÛevlÙemeejwŠ ~~

efmeæYeefòeâ
veceesÓmleg De°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb........efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ØeCeece, meeceeefÙekeâ oC[keâ, 27 GÛÚdJeeme ceW 9 peehÙe, LeesmmeeefcemleJe keâjkesâ efmeæ
Yeefòeâ heÌ{W~)

(MebYeg Úbo)
meye efmeæ keâce& Øeke=âleer efJeveeMe, efvepe kesâ mJeYeeJe keâes Øeehle efkeâÙes~
DevegheceiegCe mes Deeke=â° leg°, ceQ JeboBt efmeæer nsleg efueÙes~~
iegCeieCe DeeÛÚeokeâ oes<e veMeW, efmeæer mJeelcee keâer GheueyOeer~
pewmes helLej meesvee yevelee, neW ÙeesiÙe Gheeoeve De® Ùegòeâer~~1~~
veefnb cegefòeâ DeYeeJe™he efvepeiegCe keâer, neefve leheeW mes GefÛele ve nw~
Deelcee Deveeefo mes yebOee mJeke=âleheâue-Yegkeâd lel#eÙe mes cegefkeäle uens~~
%eelee °e Ùen mJelevegcee$e, mebnej efJemehe&Ce iegCeÙegle Yeer~
Glheeo Je JÙeÙe OegÇJeÙegle efvepeiegCeÙegle, DevÙe Øekeâej veneR efmeæer~~2~~
pees Debleyee&¢e nsleg mes Øeieefšle, efvece&ue oMe&ve %eeve keâne~
Ûeeefjle mebheòeer ØenjCe mes, meye Ieeefle Ûeleg°Ùe neefve efkeâÙee~~

cegefveÛeÙee&

(114)

De°ceer ef›eâÙee

kewâ JeuÙe%eeveÂef °ØeJejmeg KeceneJeerÙe&- mecÙekeä lJeueef yOepÙeesefleJee&leeÙeveeefoefmLejhejceiegCewjodYeglewYee&meceeveŠ ~~3~~
peevevheMÙevmecemleb mececeveg hejleb meb Øele= hÙeefv JelevJeved ,
OegvJevOJeevleb efveleevleb efveefÛelecevegmeYeb ØeerCeÙeVeerMeYeeJeced~
kegâJe&vmeJe&ØepeeveecehejceefYeYeJeved pÙeeseflejelceeveceelcee~~
DeelcevÙesJeelceveemeew #eCeceghepeveÙevmelmJeÙebYet ØeJe=òeŠ~~4~~
efÚ voved Mes <eeveMes< eeefV eieueyeuekeâueeR mlew j vevlemJeYeeJew Š
met#celJeeieÇdÙeeJeieeneieg®ueIegkeâiegCewŠ #eeefÙekew⊠MeesYeceeveŠ~
DevÙew§ eevÙeJÙehees nØeJeCeefJe<eÙemebØeeef hleueefy OeØeYeeJew ™OJeË›epÙeemJeYeeJeelmeceÙecegheielees Oeeefcve mebefle‰les«edÙes~~5~~
DevÙeekeâejeefhlenslegve& Ûe YeJeefle hejes Ùesve lesveeuhenerveŠ
ØeeieelceesheeòeosnØeefleke=âefle®efÛejekeâej SJe ¢ecetle&Š1~
#egò e=< CeeÕeemekeâemepJejcejCepejeefv e°ÙeesieØeceesn JÙeeheòÙeeodÙeg«eogŠKeØeYeJeYeJenlesŠ keâesÓmÙe meewKÙemÙe ceelee~~6~~
efheâj Øeieš DeefÛevlÙe meej DeodYegleiegCe, kesâJeue%eeve megoMe&ve megKe~
De® ØeJej JeerÙe& mecÙekeälJe ØeYee-ceC[ue Ûecejeefokeâ mes jeefpele~~3~~
peeveW osKeW Ùen ef$eYegJeve keâes pees meoe le=hle nes megKe YeesieW~
lece kesâ efJeOJebmekeâ meceJemejCe ceW meye keâes leefhe&le keâj MeesYeW~~
Jes meYeer Øepee kesâ F&Õej hej keâer pÙeesefle eflejmke=âle keâj #eCe ceW~
yeme mJe ceW mJe mes mJe keâes Øeieefšle keâj mJeÙeb mJeÙebYet Deehe yeveW~~4~~
DeJeMes<e DeIeeleer yesÌ[erJeled pees keâce& yeueer Gvekeâes Ieelee~
met#celJe Deieg®ueIeg Deeefo Deveble, mJeeYeeefJekeâ #eeefÙekeâ iegCe heeÙee~~
Jes DevÙe keâce& #eÙe mes efvepe keâer, Megæer mes ceefnceeMeeueer nQ~
ØeYeg TOJe&ieceve mes Skeâ meceÙe ceW ueeskeâ De«e hej "njs nQ~~5~~
pees DevÙeekeâej Øeeefhle nsleg veefnb ngDee efJeue#eCe efkebâefÛeled keâce~
Jees hetJe& mJeÙeb mebØeehle osn, Øeefleke=âefle nw ®efÛej Decetle& Decece~~
meye #egOee le=<ee pJej Õeeme keâeme,pej cejCe Deefve° Ùeesie jefnlee~
Deeheòeer Deeefo G«e ogŠKekeâj YeJeiele megKe keâewve ceehe mekeâlee~~6~~
1. ¢ecetefle&Š Fefle hee"eblejb šerkeâeÙeeb~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(115)

Deelceesheeoeveefmeæb mJeÙeceefleMeÙeJeodJeerleyeeOeb efJeMeeueb~
Je=efæÜemeJÙehesleb efJe<eÙeefJejefnleb efve<ØeefleÉvÉYeeJeced ~
DevÙeõJÙeevehes# eb ef ve®hececeef celeb MeeÕeleb meJe& keâeueb ~
Glke=â°evevlemeejb hejcemegKecelemlemÙe efmeæmÙe peeleced ~~7~~
veeLe& Š #eg òe= šd efJeveeMeeefÉ efJeOejmeÙeg lewj Veheevew j Meg ÛÙeeveemhe=°sie&vOeceeuÙewve&efn ce=ogMeÙevewiuee&efveefveõeÅeYeeJeeled ~
Deeleb keâelex jYeeJes
leogheMecevemeod Yes<epeeveLe&leeJeod
oerheeveLe&keäÙeJeÉe JÙeheieleefleefcejs ÂMÙeceeves mecemles~~8~~
leeÂkeâdmechelmeceslee efJeefJeOeveÙeleheŠ mebÙece%eeveÂef°ÛeÙee&efmeæeŠ mecevleelØeefJeleleÙeMemees efJeÕeosJeeefOeosJeeŠ~
Yetlee YeJÙee YeJevleŠ mekeâuepeieefle Ùes mletÙeceevee efJeefMe°wŠ
leevmeJee&VeewcÙevebleeefVeefpeieefce<egjjb lelmJe™heb ef$emevOÙeced ~~9~~
#eshekeâ Mueeskeâ-DeeÙee&ke=âlJee keâeÙeeslmeieË, Ûelegj°oes<eefJejefnleb megheefjMegæced ~
DeefleYeefòeâ-mebØeÙegòeâes, Ùees Jeboles me ueIeg ueYeles hejcemegKeced~~
meye efmeæ mJeÙeb kesâ Gheeoeve mes mJeÙeb DeefleMeÙeer yeeOejefnle~
Je=efæ Je Üeme mes jefnle efJe<eÙe-efJejefnle, ØeefleMe$et jefnle Deefcele~
meye DevÙe õJÙe mes efvejehes#e efve®hece, $ewkeâeefuekeâ DeefJeveÕej~
Glke=â° Deveblemeej efmeæeW kesâ, ngDee hejcemegKe Deefle efveYe&j~~7~~
veefnb YetKe hÙeeme DeleSJe efJeefJeOe jme-DeVe heeve mes veefnb celeueye~
veefnb DeMegÛeer iueeveer efveõeefokeâ, ceeuee MeÙÙee mes nw keäÙee leye~~
veefnb jesie peefvele heerÌ[e nw leye, GheMeceve nsleg Deew<eefOe mes keäÙee~
meye efleefcej ve° nes ieÙee efoKes, meye peieled hegveŠ oerhekeâ mes keäÙee~~8~~
pees efJeefJeOe megveÙe lehe mebÙece oMe&ve, %eeve Ûeefjle mes efmeæ ngS~
iegCe mebheod mes Ùegle efJeÕekeâerefle& JÙeeheer, osJeeW kesâ osJe ngS~~
Glke=â° peveeW mes mebmlegle peie ceW, Yetle YeeefJe meebØele efmeæe~
ceQ vecetb DevebleeW keâes $ewkeâeefuekeâ, Gve mJe™he keâer nw FÛÚe~~9~~
oesne- yeefòeme oes<eeW mes jefnle, hejce Megæ MegYe Keeve~
keâjkesâ keâeÙeeslmeie& pees, Yeefòeâ meefnle Deceueeve~~
efvele Øeefle Jebos YeeJe mes, efmeæ mecetn ceneved~
Jen heeJes Peš hejce megKe, %eeve meefnle efMeJe Oeece~~

(116)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebòes! efmeæYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegò eeCeb DeªefJenkeâcceefJehhecegkeä keâeCeb
DeªiegCemebheCCeeCeb GÑueesÙecelLeÙeefcce heÙeefªÙeeCeb leJeefmeæeCeb-CeÙeefmeæeCeb
mebp eceefmeæeCeb-Ûeefjòeefm eæeCeb DeleerleeCeeieoJeóceeCe-keâeueòeÙeefmeæeCeb
meJJeefmeæeCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg De°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.......ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJeexòeâ meeceeefÙekeâ oC[keâ 9 peehÙe, LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj ßegleYeefòeâ heÌ{ W~)

ßegleYeefòeâ
DeeÙee& Úbo
mlees<Ùes
meb%eeveeefve, hejes#eØelÙe#eYesoefYeVeeefve~
ueeskeâeueeskeâefJeueeskeâveueesefuelemeuueeskeâueesÛeveeefve meoe~~1~~
DebÛeefuekeâe (Ûeewyeesue Úbo)ns YeieJeved ! ßeer efmeæ Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekeâe~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, mecÙeiedjlve$eÙe Ùegòeâe~~
De" efJeOekeâce&jefnle ØeYeg TOJe&-ueeskeâ cemlekeâ hej mebefmLele pees~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙece efmeæ Ûeefjle efmeOe pees~~
Yetle YeefJe<Ùeled Jele&ceeve, keâeue$eÙe efmeæ meYeer efmeæe~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛetË hetpetb, Jebot vecetb Yeefòeâ Ùegòeâe~~
ogŠKeeW keâe #eÙe, keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefle ieceve nes meceeefOe cejCeb cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

veceesÓmleg De°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.....ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJeexòeâ meeceeefÙekeâ oC[keâ, 9 peehÙe, LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj ßegleYeefòeâ heÌ{ W~)

ßegleYeefòeâ
(Ûeewyeesue Úbo)
ueeskeâeueeskeâ efJeueeskeâve ueesefkeâle, meuueesÛeve nw mecÙei%eeve~
Yeso keâns ØelÙe#e hejes#e, ÉÙe nQ meoe vecetb megKeoeve~~1~~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(117)

(118)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

DeefYecegKeefveÙeefceleyeesOeveceeefYeefveyeesefOekeâceeEveefõÙeWefõÙepeb~
ye£eÅeJe«edneefokeâke=âle<ešdef$ebMeledef$eMeleYesoced
~~2~~
efJeefJeOeefæ&yegefækeâes‰mhegâšyeerpeheoevegmeeefjyegodOÙeefOekebâ~
mebefYeVeßeesle=leÙee meeOeË ßegleYeepeveb Jebos~~3~~
ßegleceefhe efpeveJejefJeefnleb, ieCeOejjefÛeleb ÉdÙeveskeâYesomLeced~
Debieebieyee¢eYeeefJelecevebleefJe<eÙeb
vecemÙeeefce ~~4~~
heÙee&Ùee#ejheomebIeeleØeefleheefòekeâevegÙeesieefJeOeerved
~
ØeeYe=lekeâØeeYe=lekebâ, ØeeYe=lekebâ Jemleg hetJeË Ûe~~5~~
les<eeb meceemeleesÓefhe Ûe, efJebMeefleYesoeved meceMvegJeeveb leled~
Jebos ÉeoMeOeesòebâ, ieYeerjJej - MeeŒeheælÙee~~6~~
DeeÛeejb met$eke=âleb, mLeeveb meceJeeÙeveeceOesÙeb ~
JÙeeKÙeeØe%eeEhle Ûe, %eele=keâLeesheemekeâeOÙeÙeves~~7~~
JeboWÓleke=âöMecevegòejesheheeefokeâoMeb
oMeeJemLeced ~
ØeMveJÙeekeâjCeb efn, efJeheekeâmet$eb Ûe efJeveceeefce~~8~~

heefjkeâce& Ûe met$eb Ûe, mleewefce ØeLeceevegÙeesiehetJe&ieles~
meeæË ÛetefuekeâÙeeef he Ûe, hebÛeefJeOeb Âef° Jeeob Ûe~~9~~
hetJe&ieleb leg Ûelego&Me-OeesefoleceglheeohetJe&ceeÅecenced ~
Dee«eeÙeCeerÙeceer[s, heg®JeerÙee&vegØeJeeob Ûe ~~10~~
meblelecenceefY eJeb os , leLeeef mleveeef mleØeJeeohetJeË Ûe~
%eeveØeJeeomelÙeØeJeeoceelceØeJeeob
Ûe
~~11~~
keâce&ØeJeeoceer[sÓLe, ØelÙeeKÙeeveveeceOesÙeb Ûe~
oMeceb ef JeÅeeOeejb he= LegefJeÅeevegØeJeeob Ûe ~~12~~
keâuÙeeCeveeceOesÙeb, ØeeCeeJeeÙeb ef›eâÙeeefJeMeeueb Ûe~
DeLe
ueeskeâefJebogmeejb, Jebos ueeskeâe«emeejheob~~13~~
oMe Ûe Ûelego&Me Ûee°e-Je°eoMe Ûe ÉÙeese|É<ešdkebâ Ûe~
<ees[Me Ûe efJebMeefleb Ûe, ef$ebMeleceefhe hebÛeoMe Ûe leLee~~14~~
Jemletefve oMe oMeevÙes<JeveghetJeË Yeeef<eleeefve hetJee&Ceeced~
ØeefleJemleg ØeeYe=lekeâeefve, efJebMeefleb efJebMeefleb veewefce~~15~~

ceefle%eeve DeefYecegKe efveÙeefcele yeesOeve FefvõÙe ceve mes Ghepes~
DeJe«eneefokeâ yengDeeefokeâÙegle, leerve meew Úòeerme Yeso uemeW~~2~~
efJeefJeOe $e+efæ yegefæ keâes‰ mhegâš yeerpe megheoevegmeejer nQ~
$e+efæ keâner mebefYeVeßeesle=lee, Fve Ùegle ßegle keâes Jebot ceQ~~3~~
efpeveJej keâefLele jefÛele ieCeOej mes, Ùegle Debieebie yee¢e mebÙegle~
ÉeoMe Yeso Deveskeâ Deveble, efJe<eÙeÙegle Jebotb ceQ efpeveßegle~~4~~
heÙee&Ùe De#ej heo mebIeele, Øeefleheefòekeâ DevegÙeesie meefnle~
ØeeYe=le-ØeeYe=le keâns leLee, ØeeYe=lekeâ Jemleg De® hetJe& oMekeâ~~5~~
ØelÙeskeâeW ome ceW meceemeÙegl e, yeerme Yeso nesles Gvekeâes~
Jej iebYeerj MeeŒe heæefle mes, ÉeoMe Debie vecebt meyekeâes~~6~~
DeeÛeejeb i e met$ eke= âle mLeeveeb i e leLee meceJeeÙe ceneve~
JÙeeKÙeeØe%eefhle De® %eele=keâLee Gheemekeâ DeOÙeÙeveebi e~~7~~
Debleke= âle oMe Devegòejesh eheeef okeâ oMe Ùegle Debi e keâns~
Debie ØeMveJÙeekeâjCe efJeheekeâ, met$e Debie ØeCecetb efvele ceQ~~8~~

Âef°Jeeo Ùegle ÉeoMeebie nQ, Âef°Jeeo kesâ heebÛ e Øekeâej~
hejerkeâce& De® met$e ØeLece, DevegÙeesie hetJe& Ûetefuekeâe megmeej~~9~~
keâns hetJe&iele Ûeewon GveceW, nw Glheeo hetJe& henuee~
De«eeÙeefCe De® heg®JeerÙee&vegØeJeeo hetJe& nQ vecetb meoe~~10~~
Deef mleveeef mle meg Ø eJeeohet Je& , %eeveØeJeeo hetJ e& Meg Ye nQ ~
melÙeØeJeeo hetJe& De® DeelceØeJeeo hetJe& ØeCecetB efvele ceQ~~11~~
keâce& ØeJeeohet Je& De® ØelÙeeKÙeevehetJ e& nw Gòece ßeg le~
Jebotb efJeÅeevegØeJeeo keâes , #egõceneefJeÅee mebÙegle ~~12~~
keâuÙeeCeevegØeJeeo ØeeCeeJeeÙe megef›eâÙeeefJeMeeueb ßegle~
hetJe& ueeskeâefJebotmeejb Ùes, Ûeewon hetJe& vecetb meblele~~13~~
ome Ûeewon De" De"jn yeejn, yeejn meesuen yeerme De® leerme~
hebõn ome-ome-ome-ome ›eâce mes, Ûeewon hetJe& keâer Jemleg keâefLele~~14~~
Skeâ-Skeâ Jemlet ceW nesl es, yeerme-yeerme ØeeYe=lekeâ vecetb~
Ûeewon hetJe& megØeeYe=leÙegle, Fkeâ meew hebÛeeveJes Jemleg vecetb~~15~~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(119)

(120)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

hetJeeËleb ¢ehejeleb OegÇJeceOegÇJeÛÙeJeveueefyOeveeceeefve~
DeOegÇJemebØeefCeefOeb ÛeehÙeLeË YeewceeJeÙeeÅeb Ûe~~16~~
meJee&Le&keâuheveerÙeb, %eeveceleerleb lJeveeieleb keâeueb~
efmeefæcegheeOÙeb Ûe leLee, Ûelego&MeJemletefve efÉleerÙemÙe~~17~~
hebÛeceJemlegÛelegLe& - ØeeYe=lekeâmÙeevegÙeesieveeceeefve~
ke=âefleJesoves
leLewJe,
mheMe&vekeâce&Øeke=âeflecesJe~~18~~
yebOeveefveyebOeveØe›eâceeveghe›eâceceLeeYÙegoÙecees#eew
~
meb›eâceuesMÙes Ûe leLee, uesMÙeeÙeeŠ keâce&heefjCeeceew~~19~~
meelecemeeleb oer IeË , ÜmJeb YeJeOeejCeer Ùemeb % eb Ûe~
heg®hegodieueelceveece Ûe, efveOeòeceefveOeòeceefYeveewefce~~20~~
meefvekeâeefÛeleceefvekeâeefÛeleceLe keâce&efmLeeflekeâheef§eceMkebâOeew~
DeuheyenglJeb Ûe Ùepes , leodÉejeCeeb ÛelegefJeËMeced ~~21~~
keâesšerveeb ÉeoMeMele-ce°ehebÛeeMeleb menœeeCeeced ~
ue#e$ÙeMeer eflecesJe Ûe, hebÛe Ûe Jebos ßegleheoeefv e~~22~~

<ees[MeMeleb ÛelegeEŒeMeledkeâesšerveeb $ÙeMeerefleue#eeefCe~
MelemebKÙee°emehleefle-ce°eMeerefleb Ûe heoJeCee&ved ~~23~~
meeceeefÙekebâ ÛelegefJeËMeefle-mleJeb Jebovee Øeefle›eâceCeb~
JewveefÙekebâ ke=âeflekeâce& Ûe, he=LegoMeJewkeâeefuekebâ Ûe leLee~~24~~
JejcegòejeOÙeÙeveceefhe, keâuheJÙeJenejcesJeceefYeJevos~
keâuheekeâuheb mleewefce, cenekeâuheb hegC[jerkebâ Ûe ~~25~~
heefjheešŸee ØeefCeheefleleesÓmcÙenb cenehegC[jerkeâveecewJe~
efvehegCeevÙeMeereflekebâ Ûe, ØekeâerCe&keâevÙe*dieyee¢eeefve~~26~~
hegodieueceÙee&oesòebâ, ØelÙe#eb meØeYesoceJeefOeb Ûe~
os M eeJeef O ehejceeJeef O e-meJee& Jeef O eYes o ceef Y eJevos ~~27~~
hejceveefme efmLeleceLeË, cevemee heefjefJeÅe cebef$eceefnleiegCeced~
$e+pegefJehegueceefleefJekeâuheb, mleewefce ceveŠheÙe&Ùe%eeveced ~~28~~
#eeefÙekeâcevevleceskebâ, ef$ekeâeuemeJee&Le&ÙegieheoJeYeemeced ~
mekeâuemegKeOeece meleleb, JevosÓnb kesâJeue%eeveced ~~29~~

hetJeeËle® Dehejeble OegÇJeb, DeOegÇJe De® ÛÙeJeve ueefyOe veecekeâ~
DeOegÇJe mebØeefCeefOe De™ DeLe&, De® YeewceeJeÙeeefo mebÙegle~~16~~
ßegle meJee&jLekeâuheveerÙe nw, %eeve Deleerle YeeefJekeâeefuekeâ~
efmeefæ GheeOÙeb Ùes Ûeewon, Jemleg De«eeÙeefCe hetJe&keâefLele~~17~~
FveceW hebÛece Jemleg keâe, ÛeewLee ØeeYe=le pees keâne efpevesMe~
Gmekesâ nQ DevegÙeesie Éej, Ûeewyeerme JejCes ceQ vecetb ncesMe~~18~~
ke=âefleJesove mheMe&ve keâce& De®, Øeke=âefle keânW Ùes heebÛe leLee~
yebOeve Deewj efveyebOeve Øe›eâce, Deveghe›eâce DeYÙegoÙe keâne~~19~~
cees#e leLee meb›eâce uesMÙee, uesMÙee kesâ keâce& De™ heefjCeece~
meeleemeele oerIe& De® ÜmJeb, De® YeJeOeejCeerÙe MegYe veece~~20~~
heg® hegûueelcekeâ nw leLee efveOeòe, DeefveOeòe efvekeâeefÛele DeefvekeâeefÛele~
keâce& efmLeefle heef§eceer mkebâOe De®, DeuheyenglJe vecetb Ûeewyeerme~~21~~
Skeâ meew yeejn keâesefš eflejemeer, ueeKe De"eJeve menme ® heebÛe~
ÉeoMeebie ßegle kesâ heo Fleves, Jebove keâ™b, veceekeâj ceeLe~~22~~

meesuen meew Ûeewleerme keâjesÌ[, lesjemeer ueeKe De® meele menme~
De" meew De"Ÿeemeer Fleves Ùes, heo kesâ JeCe& keâns MeeÕele~~23~~
meeceeefÙekeâ ÛeGefyeme leerLeËkeâj, mlegefle Jebove Deew Øeleer›eâceCe~
JewveefÙekeâ ke=âeflekeâce& leLee oMe, Jewkeâeefuekeâ keâe keâ™b veceve~~24~~
ßes‰ GòejeOÙeÙeve keâuhe, JÙeJenej keâne Jebotb Gvekeâes~
keâuheekeâuhe cenekeâuheb De®, heg b[jer keâ Jebo bt meyekeâes~~25~~
heefjheešer mes vecetb ceneÙegle, hegb[jerkeâ ßegle keâes efvele ner~
Debie yee¢e Ùes keâns ØekeâerCe&keâ, efvehegCe ceneßegle hetpÙe mener~~26~~
DeJeefOe%eeve ceÙee&oeÙegle, hegûue ØelÙe#e keâjs yengefJ eOe~
osMeeJeefOe hejceeJeefOe meJee&JeefOe keâes Jebotb Yeso meefnle~~27~~
hej ceve ceW efmLele meye Jemlet, keâes ØelÙe#e keâjs pees %eeve~
$e+pegceefle efJehegueceefle ceveŠheÙe&Ùe, Gvekeâes Jebot YeJe YeÙe neve~~28~~
kesâJeue%eeve ef$ekeâeefuekeâ meJe&, heoeLe& ØekeâeMes Ùegiehele ner~
#eeefÙekeâ Skeâ Deveble mekeâue, megKeOeece Gmes Jebotb efvele ner~~29~~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(121)

SJeceefYe°gJelees ces, %eeveeefve mecemleueeskeâÛe#etbef<e~
ueIeg YeJeleep%eeveefæ&, %ee&veheâueb meewKÙeceÛÙeJeveced ~~30~~
DebÛeefuekeâe
FÛÚeefce Yebles! megoYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb DebieesJebieheFCCeS
heeng[ÙeheefjÙeccemegòehe{ceeCegDeesiehegJJeieÙeÛetefueÙee ÛesJe1 megòelLeÙeLegFOeccekeâneFÙeb
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees,
yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg De°ceerheJe&ef ›eâÙeeÙeeb......meeueesÛeveeÛeeefj $eYeef òeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJeexòeâ efJeefOe mes meeceeefÙekeâ oC[keâ, 9 peehÙe Deewj LeesmmeeefcemleJe heÌ{ keâj Ûeeefj$eYeefòeâ heÌ{W
hegveŠ ‘FÛÚeefce Yebòes! DeªefceÙeefcce......’ Deeefo hee" heÌ{W~)

Fme efJeOe mlegefle keâjles cegPekeâes, mekeâue ueeskeâÛe#et meye %eeve~
%eeve $e+efæ osJeW Peš %eeveeW, keâe heâue DeÛÙegle meewKÙe efveOeeve~~30~~

DebÛeefuekeâe
ns YeieJeved ! ßegleYeòeâer, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ nsleg~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, Debieesheebie ØekeâerCe&keâ ßegle~~
ØeeYe=lekebâ heefjkeâce& met$e, ØeLeceevegÙeesie hetJee&efoiele~
hebÛe Ûetefuekeâe met$e mleJe, mlegefle De® Oece& keâLeeefo meefnle~~
meJe&keâeue ceQ DeÛe&tb hetpet b, Jeotb vecetb Yeef òeâ Ùegl e mes~
%eeveheâueb MegefÛe %eeve $e+efæ, DeJÙeÙe megKe heeTb Peefšefle mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

veceesÓmleg De°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb .......meeueesÛeveeÛeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj Ûeeefj$e Yeefòeâ heÌ{W~)

1. megòelLeÙe Ssmee Yeer hee" nw~

(122)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

Ûeeefj$e Yeefòeâ
ÙesvesvõevYegJeve$eÙemÙe
efJeuemelkesâÙetjnejebieoeved~
YeemJevceewefueceefCeØeYeeØeefJemejesòeg”esòecee*dieeVeleeved ~~
mJes< eeb heeoheÙees ®ns <eg cegveÙe§e›eg⊠Øekeâeceb meoe~
Jebo s heb ÛeleÙeb leceÅe efv eieoVeeÛeejceYÙeef Ûe&leced ~~1~~
DeLe& JÙebp eveleod É Ùeeef JekeâueleekeâeueesheOeeØeßeÙeeŠ~
mJeeÛeeÙee&ÅevehevnJees yengceefle§eslÙe°Oee JÙeeùleced~~
ßeercep%eeeflekegâuesvogvee YeieJelee leerLe&mÙe keâ$eeËÓpemee~
%eeveeÛeejcenb ef$eOee ØeefCeheleecÙegodOetleÙes keâce&Ceeced ~~2~~
MebkeâeÂef°efJecees nkeâeb#eCeef JeefO eJÙeeJe= ef òemeVeæleeb~
JeelmeuÙeb efJeefÛeefkeâlmeveeoghejefleb Oeceexheye=bnef›eâÙeeced ~~

Ûeeefj$eYeefòeâ
Ûeceefkeâle cegkegâš ceefCe keâer ØeYe mes, JÙeehle meg GVele nw cemlekeâ~
kebâkeâCe nejeefokeâ mes MeesefYele, ef$eYegJeve kesâ Fbõeefokeâ meye~~
efpememes Gvekeâes mJeheo keâceue ceW, veefcele efkeâÙee efvele cegefveÙeeW ves~
Gve DeefÛe&le hebÛeeÛeejeW keâes, keâLeve nsleg Deye vecetb GvnW~~1~~
JÙebpeve DeLe& GYeÙe Megæer Ùegle, keâeue efJeveÙe Megefæ GheOee~
efvepe metefj keâe efvevnJe veefnb, yengceeve keâneR Ùes De° efJeOee~~
ßeerceod ØeYet peeeflekegâue hebgieJe, leerLeËkeâj mes keâefLele ceneved ~
%eeveeÛeej ef $eOee ceQ ØeCecebt, keâce& veeMe ns let megKeoeve~~2~~
Mebkeâe keâeb#ee cetÌ{Âef° mes, jefnle meoe JeelmeuÙe meefnle~
efJeefÛeefkeâlmee mes otj Oece& kesâ, Je=efæbiele ceW lelhej efvele~~
efpeve Meemeve Göerheve efnle, heLeYeü°eW keâes keâjvee efmLej~
Deeoj mes efMej vele Jebotb, De°ebie oMe&veeÛeej ØeJej~~3~~
DeveMeve DeJeceesoÙe& Je=efòe, heefjmebKÙee keâeÙekeäuesMe meglehe~
FefvõÙe nmleer keâes ceo keâejkeâ, efJeefJeOe jmeeW keâe lÙeeie meglehe~~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(123)

MekeälÙee Meemeveoerheveb efnleheLeeodYeü°mÙe mebmLeeheveced ~
Jeb os oMe&veieesÛejb megÛeef jleb cetOvee& veceVeeojeled ~~3~~
Skeâevles MeÙeveesheJesMeveke=âefleŠ mebleeheveb leeveJeced ~
mebKÙeeJe=efòeefveyevOeveeceveMeveb efJe<JeeCeceæexojced ~~
lÙeeieb ÛesefvõÙeoefvlevees ceoÙeleŠ mJeeoes jmemÙeeefveMeced~
<ees{e yee¢ecenb mlegJes efMeJeieefleØeehlÙeYÙegheeÙeb leheŠ~~4~~
mJeeOÙeeÙe: MegYekeâce&Ce§eÙegleJeleŠ mebØelÙeJemLeeheveced ~
OÙeeveb JÙeehe=eflejeceÙeeefJeefve iegjew Je=æs Ûe yeeues Ùeleew~~
keâeÙeeslmepe&vemeefl›eâÙee efJeveÙe FlÙesJeb leheŠ <e[defJeOeb~
Jebo s Ó YÙeb lejcevlejbieyeueJeod ef JeÉs ef < eef JeOJeb m eveced ~~5~~
mecÙei%eeveefJeueesÛevemÙe oOeleŠ ßeæevecen&v celes ~
JeerÙe&mÙeeefJeefveietnvesve leheefme mJemÙe ØeÙelveeÅelesŠ~~
Ùee Je=efòemlejCeerJe veewjefJeJeje ueIJeer YeJeesovJelees~
JeerÙee&Ûeejcenb lecetefpe& leiegCeb Jebos meleeceefÛe&leced ~~6~~
ef leœeŠ meòeceieghleÙemlevegc eveesYee<eeef veef ceòees oÙeeŠ~
heb ÛesÙee&efo meceeßeÙeeŠ meefceleÙeŠ hebÛe›eleeveerlÙeefhe~~
efvele Skeâeble MeÙeve GheJesMeve, Ùes Ún yee¢e keâns nQ lehe~
efMeJeieefle Øeeefhle kesâ GheeÙe ceW, ceQ Fvekeâer mlegefle keâ™b melele~~4~~
ef›eâÙee ›eleeW ceW oes<e ueies leye, ØeeÙeef§ele mJeeOÙeeÙe ceneved ~
yeeue Je=æ jesieer Ùeefle ieg® keâer JewÙeeJe=efòe efvelÙe MegefÛe OÙeeve~~
keâeÙeeslmeie& efJeveÙe lehe <ešd efJeefOe, Deblejbie Ùes keâns ØeOeeve~
Deblejbie jeieeefo oes<e efJeOJebm ekeâ Fvekeâes vecet b megpeeve~~5~~
Den& le cele kes â ßeæeveer pees, mecÙei%eeve Ûe#eg Oeejer~
lehe ceW Meefòeâ veneR efÚ heeles , keâjW ØeÙelve meoe Yeejer ~~
Gvekeâer ÛeÙee& efÚõ jefnle, veewkeâe mece YeJeoefOe lejCeer nw~
Ssmee JeerÙee&Ûeej vecetb ceQ, iegCeceÙe meppeve DeefÛe&le nw~~6~~
ceve JeÛe keâeÙe efveefceòekeâ Gòece, leerve iegefhle YeJe ogŠKe Jeejkeâ~
F&Ùee& meefceefle Deeefo hebÛe nQ, hebÛe cene›ele Yeer Ûeeefjle~~

(124)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

Ûeeef j $ees heef nleb $eÙees o MeleÙeb het JeË ve °b hejw jeÛeejb hejcesef‰vees efpevehelesJeeajb veceecees JeÙeced ~~7~~
DeeÛeejb menhebÛeYesocegefoleb leerLeË hejb cebieueb~
efveie&ÇvLeeveefhe meÛÛeefj$ecenlees Jebos mece«eevÙeleerved ~~
DeelceeOeervemegKeesoÙeecevegheceeb ue#ceerceefJeOJebefmeveerefceÛÚvkesâJeueoMe&veeJeieceveØeepÙeØekeâeMeespJeueeced ~~8~~
De%eeveeÅeoJeerJe=leb efveÙeefceveesÓJeefle&<Ùenb ÛeevÙeLee~
leefmceVeefpe&lecemÙeefle ØeefleveJeb Ûewvees efvejekegâJe&efle~~
Je=òes mehleleÙeeR efveefOeb meglehemeece=efæb veÙelÙeodYegleb~
leefvceLÙee ieg® og<ke=âleb YeJeleg ces mJeb efvebolees efvebefoleced~~9~~
mebm eejJÙemeveenef leØeÛeef uelee ef v elÙeeso ÙeØeeefL e& veŠ~
ØelÙeemeVeefJecegòeâÙeŠ meggceleÙeŠ MeeblewvemeŠ ØeeefCeveŠ~~
cees#emÙewJe ke=âleb efJeMeeuecelegueb meesheevecegÛÛewmlejeceejes nvleg Ûeeefj $eceg òeceef ceob pew vesvõcees peef mJeveŠ~~10~~
Je=<eYe Jeerj kesâ efmeJee $eÙeesoMe, Ûeefjle DevÙe ves veneR keâne~
hejces‰er efpeveheleer Jeerj keâes, meÛÛeefj$e keâes vecetb meoe~~7~~
hebÛeeÛeej YeJeesoefOe leejkeâ, leerLe& cene cebieue Gmekeâes~
Jebot Ûeeefjle Ùegle meye Ùeefleheefle, efve«eËLeeW keâes Yeer veefle nes~~
DeelceeOeerve megKeesoÙe Jeeueer, ue#ceer DeefJeveeMeer Deveghece~
kesâJeueoMe&ve %eeve ØekeâeMeer, GppeJeue Gmekeâes FÛÚgkeâ nce~~8~~
Ùeefo Deeiece Øeefleketâue Ûeefjle keâes, ceQves efkeâÙee keâjeÙee nw~
Gmemes Deefpe&le heehe veeMe neW, Ûeeefjle lehe keâer ceefncee mes~~
Fme Ûeeefjle lehe mes Ùes DeodYegle, meele $e+efæ efveefOe Yeer nesJeW~
mJe keâer efveboe keâjles cesjs, meye og<ke=âle efceLÙee nesJeW~~9~~
YeJe ogŠKe mes YeÙeYeerle meoesoÙe, megKe kesâ FÛÚgkeâ pees ØeeCeer~
cegefòeâ kesâ nQ efvekeâš megceefleÙegle, heehe MeebleÙegle DeespemJeer~~
cees#ecenue keâer meerÌ{er mece Ùen, Ûeeefjle Gòece Delegue efJeMeeue~
Jes Fme hej ÛeÌ{ cees#ecenue ceW, hengBÛes jnW DevevleeW keâeue~~10~~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(125)

DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yevles! ÛeeefjòeYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb~
mecceCCeeCeg ppeesÙemme mecceòeeef nefª mme meJJeheneCemme ef CeJJeeCeceiiemme
keâcceefCeppejheâuemme Keceenejmme hebÛecenJJeÙemebhegCCemme efleiegefòeiegòemme
hebÛemeefceefopegòemme CeeCepPeeCe-meenCemme meceÙeeFJeheJesmeÙemme mecceÛeeefjòemme,
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jevoeefce Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees,
yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Ûeeefj$eeueesÛevee-FÛÚeefce Yebles! DeªefceÙeefcce DeeueesÛesGb DeªCnb efoJemeeCeb
DeªCnb jeF&Ceb DeyYeblejeoes hebÛeefJenes DeeÙeejes CeeCeeÙeejes obmeCeeÙeejes leJeeÙeejes
JeerefjÙeeÙeejes ÛeefjòeeÙeejes Ûesefo~
lelLe CeeCeeÙeejes, keâeues, efJeCeS, GJeneCes, yengceeCes, lensJe DeefCeCnJeCes,
efJebpeCe-DelLe-leogYeÙes Ûesefo CeeCeeÙeejes DeªefJenes heefjneefJeoes, mes DekeäKejnerCeb
DebÛeefuekeâe
oesne- YeieJeved ! Ûeeefjle Yeefòeâ De®, keâeÙeeslmeie& ceneved ~
keâj Gmekeâer DeeueesÛevee, keâjvee ÛentB ØeOeeve~~1~~
mecÙei%eeve Ùegòeâ mecÙekeâd mes, meefnle meYeer ceW ßes‰ ØeOeeve~
cees#e ceeie&ceÙe keâce& efvepe&je, kesâ heâue ™he #ecee DeeOeej~~
hebÛe cene›ele mebÙegle hebÛe, meefceefle De® leerve iegefhle mes Ùegòeâ~
%eeve OÙeeve kesâ meeOekeâ mecelee mes mebÙegle Gòece Ûeeefjle~~2~~
Gme Ûeefj$e keâes efveleØeefle DeÛetË, hetpetb JebotB vecetb ceneve~
Megæ YeeJe mes Yeefòeâ keâjkesâ, heeTB hebÛece Ûeefjle ØeOeeve~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefle ieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeve iegCe mebheefle nesJes~~3~~
MebYeg Úbo- ns YeieJeved! ceQ De°ceer efoJeme keâe Ûeentb DeeueesÛeve keâjvee~
Dee" efoJeme Deew Dee" je$eer kesâ Yeerlej ngS oes<e njvee~~
%eeveeÛeej oMe&veeÛeej Je JeerÙee&Ûeej leheeÛeeje~
Ûeeef j$eeÛeej heeb Ûe Ùes nQ DeeÛeej cees # e kesâ DeeOeeje~~
FveceW nw %eeveeÛeej ØeLece, pees Dee" Yeso MegæerÙegle nw~
Jen keâeue efJeveÙe GheOeeve1 leLee yengceeve2 DeefveÖJe JÙebpeve nw~~
1. efveÙece efJeMes<e keâjkesâ mJeeOÙeeÙe keâjvee~ 2. iebOe heg<heeW mes õJÙe hetpee Deewj efmeæ ßegle DeeÛeeÙe&
Yeefòeâ keâjkesâ heÌ{vee YeeJe hetpee nw~ Fve hetpee mes Ùegòeâ neskeâj heÌ{vee~

(126)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

Jee, mejnerCeb Jee, heonerCeb Jee, efJebpeCenerCeb Jee, DelLenerCeb Jee, iebLenerCeb Jee,
LeSmeg Jee, LegF&meg Jee, DelLekeäKeeCesmeg Jee, DeefCeÙeesiesmeg Jee, DeefCeÙeesieöejsmeg Jee,
Dekeâeues mepPeeDees keâDees Jee, keâeefjoes Jee, keâerjblees Jee, meceCegceefCCeoes, keâeues
Jee heefjneefJeoes DeÛÚekeâeefjob, efceÛÚe cesefueob, Deecesefueob, Jeecesefueob, DeCCeneefoCCeb,
DeCCene heef[efÛÚob, DeeJeemeSmeg heefjnerCeoeS, lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~1~~
obmeCeeÙeejes DeªefJenes, efCemmebefkeâÙe efCekeäkebâefKeÙe efCeefJJeefoefiebÚe1 Decet{efoªer
Ùe, GJeietnCe ef"efokeâjCeb JeÛÚuue2 heneJeCee Ûesefo~ DeªefJenes heefjneefJeoes,
mebkeâeS kebâKeeS efJeefoefiebÚeS3 DeCCeefoªerhemebmeCeoeS hejheeKeC[-hemebmeCeoeS
DeCeeÙeoCemesJeCeoeS DeJeÛÚuueoeS DehheneJeCeoeS, lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~2~~
leJeeÙeejes JeejmeefJenes, DeyYeblejes ÚefJJenes yeeefnjes ÚefJJenes Ûesefo lelLe yeeefnjes
DeCemeCeb DeeceesoefjÙeb4 efJeefòeheefjmebKee jmeheefjÛÛeeDees mejerjheefjÛÛeeDees efJeefJeòehegefve DeLe& GYeÙe5 Fve Megefæ mes mleJe6 mlegefle7 DeLee&KÙeevee8~~
DevegÙeesie9 Deewj DevegÙeesieÉej10 ceW efkeâÙee Ùeoer De#ej nervee~~
Ùee heo mes keâce Ùee JÙebpeve keâce Ùee DeLe&nerve Ùee iebÇLe keâceer~
Ùeefo Dekeâeue ceW mJeeOÙeeÙe efkeâÙee Ùee keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer~
Ùee keâeue ceW veefnb mJeeOÙeeÙe efkeâÙee Ùee Peefšefle heÌ{e efceLÙee efceßeCe~
efJehejerle DeLe&keâj heÌ{e DevÙeLee keâne DevÙeLee efkeâÙee «enCe~~
Ún DeeJeMÙekeâ ceW neveer keâer Fme %eeveeÛeej ceW oes<e efkeâÙee~
heCeefJeOe mJeeOÙeeÙe keâer efmeæer nes, Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~1~~
oMe&veeÛeej Dee"efJeOe nw efveŠMebefkeâle efveŠkeâebef#ele iegCe mes~
De® efveefJe&efÛeefkeâlmee DecetÌ{Âkeâd Gheietnve efmLeeflekeâjCe iegCe mes~~
JeelmeuÙe ØeYeeJevee Fve De" ceW Mebkeâe keâeb#ee Je pegieghmee keâer~
efceLÙeeÂef° keâer ØeMebmee keâer De® hejheeKeb[ ØeMebmee keâer~~
DeveeÙeleve keâer mesJee keâer Jeelmeue ØeYeeJevee veneR efkeâÙee~
Fve oes<eeW mes pees neveer keâer Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~2~~
Ún DeYÙeblej Ún yeeefnj mes yeejnefJeOe lehe DeeÛeej keâne~
GveceW mes DeveMeve DeceesoÙe& Je=leheefjmebKÙee jmelÙeeie keâne~~
1. efCeefJJeefoefiebÚes Fefle hee"Š~ 2. JeÛÚuueb Fefle hee"Š~ 3. hejheemeb[ Fefle hee"Š~ 4. DeesceesoefjÙeb
Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 5. JÙebpeve Deewj DeLe& keâer Megefæ~ 6. Deveskeâ leerLeËkeâjeW kesâ iegCeeW keâe ieeve mleJe nw~
7. Skeâ leerLeËkeâj kesâ iegCeeW keâe JeCe&ve mlegefle nw~ 8. Ûeefj$ehegjeCe «ebLe~ 9. ØeLeceevegÙeesie, keâjCeevegÙeesie
Deeefo~ 10. ke=âefleJesovee Deeefo Ûeewyeerme nQ~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(127)

meÙeCeemeCeb Ûesefo~ lelLe DeyYeblejes heeÙeefÛÚòeb efJeCeDees JesppeeJeÛÛeb mepPeeDees
PeeCeb efJeGmmeiiees Ûesefo~ DeyYeblejb yeeefnjb yeejmeefJenb leJeeskeâcceb Ce keâob efCemeCCesCe,
heef[keäkebâleb, lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[bb~~3~~
JeerefjÙeeÙeejes hebÛeefJenes heefjneefJeoes JejJeerefjÙeheefjkeäkeâcesCe pengòeceeCesCe yeuesCe
JeerefjSCe heefjkeäkeâcesCe1 efCeietefnÙeb leJeeskeâcceb Ce keâob efCemeCCesCe heef[keäkebâleb lemme
efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~4~~
ÛeefjòeeÙeejes lesjmeefJenes heefjneefJeoes, hebÛecenJJeÙeeefCe, hebÛe meefceoerDees,
efleiegòeerDees Ûesefo~ lelLe he{ceb cenJJeob heeCeeefoJeeoeoes JesjceCeb~ mes heg{efJekeâeFÙee
peerJee DemebKesppeemebKesppee, DeeGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, lesGkeâeFÙee
peerJee DemebKesppeemebKesppee, JeeGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, JeCehheâlevegheefjlÙeeie-levegkeäuesMe2 efJeefJeòeâ MeÙeveemeve lehe yee¢e keâns~
ØeeÙeef§ele efJeveÙe megJewÙeeJe=le mJeeOÙeeÙe OÙeeve3 JÙeglmeie& keâns~~
Fve yeejn lehe keâes veneR efkeâÙee heefj<en mes heerefÌ[le ÚesÌ[ efoÙee~
lehe efkeâefjÙee ceW pees neveer keâer Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~3~~
nw JeerÙee&Ûeej heebÛeefJeOe mes Jej JeerÙe& heje›eâce mes peevees~
DeeieceJeefCe&le4 lehe hejerceeCe, yeue5 JeerÙe&6-menpe Meòeâer ceevees~~
hej›eâce7-heefjheešer mes ceQves heCe JeerÙee&Ûeej ceW neveer keâer~
efvepe Meefòeâ efÚheeÙeer lehe§ejCe keâjves ceW lehe ceW neveer keâer~
lehe ef›eâÙee ve keâer hejer<en Deeefo mes heerefÌ[le nes Ùeefo ÚesÌ[ efoÙee~
Fme JeerÙee&Ûeej ceW oes<e efkeâÙee Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~4~~
ns YeieJeved ! FÛÚe keâjlee ntB, Ûeeefj$eeÛeej $eÙeesoMeefJeOe~
Jen heebÛe cene›ele heebÛe meefceefle, De® leerve iegefhleceÙe efpeveYeeef<ele~~
FveceW eEnmee keâe lÙeeie cene›ele ØeLece keâne nw efpeveJej ves~
YetkeâeefÙekeâ peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele Je peuekeâeefÙekeâ Fleves8~~
DeiveerkeâeefÙekeâ efYe DemebKÙeeleemebKÙeele heJevekeâeefÙekeâ Fleves9~
pees JevemheeflekeâeefÙekeâ ØeeCeer, Jes meYeer Devebleeveble YeCeW~~
1. hejkeäkeâcesCe Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 2. keâeÙekeäuesMe keâes heebÛeJeeb ceevee nw~ 3. ÙeneB OÙeeve keâes
heeBÛeJeeb ceevee nw~ 4. ÙeLeesòeâceeve-Deeiece ceW keâner ieF& efJeefOe mes keâJeueÛeebõeÙeCe Deeefo lehe keâjvee~
5. keâeue, #es$e Deewj Deenej keâe yeue~ 6. JeerÙe&-menpe Deheveer meeceLÙe&~ 7. hej›eâce-Deeiece ceW Øeefleheeefole
›eâce mes lehe keâjvee, pewmes henues cetueiegCeeW keâe heeueve keâj Gòej iegCeeW keâes heeuevee~ 8. peuekeâeefÙekeâ peerJe
Yeer DemebKÙeeleemebKÙeele nQ~ 9. JeeÙegkeâeefÙekeâ peerJe Yeer DemebKÙeeleemebKÙeele nQ~

(128)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

efokeâeFÙee peerJee DeCebleeCeblee, nefjÙee yeerÙee Debkegâje efÚCCee efYeCCee, lemme
GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee
meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
yesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, kegâefkeäKeefkeâefceMebKe-KeguueÙe-Jeje[ÙeDekeäKe1-efjª-ieb[Jeeue-mebyegkeäkeâ2-efmeefhhe-hegueefJekeâeFÙee3 (hegueefJeDeeFÙee) lesefmeb
GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee
meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
lesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, kegbâLegösefnÙeefJebefÚÙe-ieesefYebo-ieespetJecekeäkegâCe-efheheerefueÙeeFÙee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee
keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
ÛeGefjbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, obmecebmeÙe (cemeÙe)-ceefkeäKeÙe-heÙebiekeâer[-Yecej-cengÙeefj-ieesceefkeäKe-ÙeeFÙee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes
Ùes nefjle yeerpe Debkegâj mJe™he, veeveeefJeOe efÚVe-efYeVe Yeer neW~
Fve meyekeâes ØeeCeeW mes ceeje, mebleehe efoÙee heerÌ[e oer nes~~
GheIeele efkeâÙee ceveJeÛeleve mes, Ùee DevÙeeW mes keâjJeeÙee nes~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~1~~
oes FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele kegâef#e ke=âefce4 MebKe keâns~
#egõkeâ keâewÌ[er Je De#e Deefj°Ùe5, ieb[yeeue ueIeg MebKe keâns~~
pees meerhe peeWkeâ Deeefokeâ Fvekeâes, ceeje Ùee $eeme efoÙee Yeer nes~
heerÌ[e oer Ùee GheIeele efkeâÙee, Ùee hej mes Yeer keâjJeeÙee nes~~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~2~~
$eÙe FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele kegbâLeg6 osefnkeâ efyeÛÚt~
petb ieespeeW Kešceue Fbõieeshe, efÛeGbšer Deeefokeâ yengefJeOe peblet~~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee, heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~3~~
ÛeG FbefõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele GvneR ceW [ebme ceMekeâ~
yeng keâerš helebies Yeücej ceOetcekeäKeer ieescekeäKeer Deeefo efJeefJeOe~~
1. DekeäKecenevlees Fefle hee"Š «evLe$eÙeer<eg~ 2. mebyetÙe Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 3. hegueefJeDeeFÙeepeueewkeâeŠ, DeeefoMeyosvewJeceeefokeâeŠ «evLe$eÙeer<eg~ 4. ueš, IeeJe Deeefo kesâ peerJe~ 5. yeÛÛeeW kesâ Mejerj ceW hewoe
nes peeles nQ Ssmes #egõ peerJe~ 6. met#ce peerJe~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(129)

keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
hebefÛeefoÙee peerJee DemebKesppeemebKespee, Deb[eFÙee heesoeFÙee pejeFÙee jmeeFÙee
mebmesefocee meccegefÛÚcee GyYesefocee GJeJeeefocee DeefJe ÛeGjemeerefopeesefCe-hecegnmeomenmmesmeg, SoseEme GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes
Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~1~~
DeneJejs1 ogJJes2 cenJJeos cegmeeJeeoeoes JesjceCeb, mes keâesnsCe Jee ceeCesCe Jee
ceeSCe Jee ueesnsCe Jee jeSCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee nmmesCe Jee YeSCe Jee
(heoesmesCe Jee) heceeosCe Jee hesccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee ieejJesCe Jee
DeCeeojsCe Jee kesâCeefJe keâejCesCe peeosCe Jee meJJees ceggmeeJeeoes YeeefmeDees YeemeeefJeDees
Yeeefmeppeblees efJe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~2~~
DeneJejs leJJes3 cenJJeos DeefoCCeeoeCeeoes JesjceCeb, mes ieeces Jee CeÙejs Jee
Kes[s Jee keâJJe[s Jee ceb[yes Jee ceb[ues Jee heóCes Jee oesCecegns Jee Ieesmes Jee Deemeces
Fvekeâes ceeje heefjleehe efJejeOeve, Ùee GheIeele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~4~
hebÛeWefõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele FvneW ceW Deb[pe nQ~
heeslepe Je pejeÙegpe jmepe hemeervepe meccetÚ&ve GodYesefoce nQ~~
Gheheeo pevceÙegle Yeer Ûeewjemeer, ueeKe Ùeesefve JeeueeW cesW pees~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee, heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee pees nes~~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~1~~
Deye DevÙe efÉleerÙe cene›ele ceW efJejleer nw Pet" yeesueves mes~
FmeceW pees ›eâesOe ceeve ceeÙee Ùee ueesYe jeie Ùee És<eeW mes~~
Ùee ceesn nemÙe Ùee YeÙe Øeoes<e Ùee Øeceeo Øesce Ùee ie=æer4 mes~
ueppee ieejJe5 Je Deveeoj mes Ùee DevÙe efkeâvneR Yeer keâejCe mes~~
pees kegâÚ Yeer Pet" JeÛeve yeesues Ùee hej mes Yeer yegueJeeÙee nes~
Ùee DevÙeeW keâes Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~2~~
Deye DevÙe le=leerÙe cene›ele ceW efyeve oer Jemlet mes efJejleer nw~
«eece veiej Kesš6 keâJe&š7 cešbye8, ceC[ue heòeve9 Ùee õesCecegKes10~~
1. Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer<eg hee"eblejb he=. 126, 127 osKeW~ 2. ‘‘oesÛÛes’’ Fefle hee"eblejb Øeefle›eâceCe
«evLe$eÙeer<eg~ 3. ‘‘leÛÛes’’ Fefle hee" «evLe$eÙeer<eg~ 4. efheheemee-efJe<eÙeeW keâer ie=æer~ 5. cenòJeekeâeb#ee~
6. veoer Deewj heJe&le mes Jesef°le Kesš nw~ 7. heJe&le mes Jesef°le~ 8. ieebJe mes Ùegòeâ~ 9. Menj keâes heòeve keânles
nQ~ 10. mecegõ kesâ efkeâveejs yemee õesCeecegKe nw~

(130)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

Jee meneS Jee mebJeens Jee meefCCeJesmes Jee efleCeb1 Jee keâªb Jee efJeÙeef[b Jee ceefCeb Jee
SJeceeFÙeb Deoòeb efieefCnÙeb2 iesCneefJeÙeb iesefCnppebleb meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe
ces ogkeäkeâ[b~~3~~
DeneJejs ÛeGlLes cenJJeos cesngCeeoes JesjceCeb, mes µosefJeSmeg Jee ceeCegefmeSmeg Jee
lesefjefÛÚSmeg3 Jee DeÛesÙeefCeSmeg Jee ceCegCeeceCegCesmeg4 ™Jesmeg ceCegCeeceCegCesmeg meösmeg
ceCegCeeceCegCesmeg iebOesmeg ceCegCeeceCegC esmeg jmesmeg ceCegCeeceCegCesmeg heâemesmeg
ÛeefkeäbKeefoÙeheefjCeeces meesefobefoÙeheefjCeeces IeeefCebefoÙeheefjCeeces efpeefyYebefoÙe-heefjCeeces
heâeefmebefoÙeheefjCeeces CeesFbefoÙeheefjCeeces DeiegòesCe DeiegefòebefoSCe CeJeefJenb yebYeÛeefjÙeb5
Ce jefkeäKeÙeb Ce jkeäKeeefJeÙeb Ce jefkeäKeppeblees efJe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces
ogkeäkeâ[b~~4~~
ieeskegâue Deeßece Je meYee mebJeenve6 jepeOeeveer7 Fve Deeoer ceW~
le=Ce uekeâÌ[er efJeke=âleer8 ceefCe Deeoer kegâÚ Yeer efyeve efoÙes «ene ceQves~~
Ùee hej mes «enCe keâjeÙee nes Devegceefle oer uesves JeeueeW keâes~
pees oes<e ngS neW Fme ›ele ceW Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~3~~
Deye DevÙe ÛelegLe& cene›ele ceW cewLegve mesJeve mes efJejleer nw~
FmeceW osJeer kesâ veejer kesâ efleÙeËefÛe DeÛesleve hegleueer kesâ~~
(DeeefÙe&keâeDeeW keâes Ghejesòeâ hebefòeâ keâer peien efvecve hebefòeâ yeesuevee ÛeeefnS)
(FmeceW osJeeW kesâ ceeveJe kesâ efleÙeËÛe DeÛesleve efÛe$eeW kesâ~~)

megvoj Je Demegvoj ™heeW ceW efØeÙe DeefØeÙe Meyo Je iebOeeW ceW~
Ûe#etFbefõÙe kesâ efJe<eÙeeW ceW keâCexefvõÙe kesâ heefjCeeceeW ceW~~
IeÇeCeWefõÙe kesâ efJe<eÙeeW ceW jmeveWefõÙe keâer DeefYeuee<ee ceW~~
mheMexefvõÙe kesâ efJe<eÙeeW ceW Ùee ceve kesâ DeefveÙele efJe<eÙeeW ceW~
ceve JeÛe leve keâes JeMe ceW veeEn keâj FbefõÙe keâes JeMe veefnb keâjkesâ ceQ~~
Fve veJeefJeOe yeÇÿeÛeÙe& keâer j#ee veefnb keâer veneR keâjeÙeer nes~
veefnb j#ekeâ keâes Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~4~~
1. ‘‘leCeb’’ Fefle hee"Š «evLe$eÙeer<eg~ 2. ‘iesefCnÙeb’ Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ µ osJesmeg Jee ceeCegmesmeg
lesefjÛÚsmeg Jee DeÛesÙeCesmeg Jee, DeeefÙe&keâeDeeW keâes Ssmee yeesuevee ÛeeefnS~ 3. ‘efleefjefkeä KeSmeg’ Fefle hee"Š
«ebLe$eÙeer<eg~ 4. ‘ceCegCCeeceCegCCesmeg’ Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 5. veJeefJeOeb yeÇÿeÛeÙe&ced-keâeefceveermLeueJeemeŠ,
Øesce®efÛeefvejer#eCeb, ØesceeueeheŠ, hetJe&jleevegmcejCeb, ieefj‰enejŠ, ëe=Áej:Je, yeuueYeeheÙe&¿MeÙeveb, keâecekeâLee,
heefjhetCeexojYeespeve§esefle~ 6. heJe&le hej yemee ieebJe mebJeenve nw~ 7. meefVeJesMe-jepeOeeveer Ùee iees‰ermLeue~
8. jeKe Deeefo JemlegSb~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(131)

DeneJejs hebÛeces cenJJeos heefjiieneoes JesjceCeb, mees efJe heefjiienes ogefJenes,
DeyYeblejes yeeefnjes Ûesefo lelLe DeyYeblejes heefjiienes CeeCeeJejCeerÙeb obmeCeeJejCeerÙeb
JesÙeCeerÙeb ceesnCeerÙeb DeeGiieb Ceeceb ieesob DeblejeÙeb Ûesefo DeªefJenes, lelLe yeeefnjes
heefjiienes GJeÙejCeYeb[-heâuen-heer{-keâceb[ueg-mebLeej-mesppe-GJemesppe-YeòeheeCeeefoYesSCe DeCesÙeefJenes, SosCe heefjiiensCe DeªefJenb keâccejÙeb yeæb yeæeefJeÙeb
yeæppebleb efhe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~5~~
DeneJejs Úªs DeCegJJeos jeFYeesÙeCeeoes JesjceCeb, mes DemeCeb heeCeb KeeFÙeb
meeFÙeb Ûesefo ÛeGefJJenes Deenejes, mes efleòees Jee keâ[gDees Jee keâmeeFuees Jee Deefceuees1
Jee cengjes Jee ueJeCees Jee ogeEÛÛeefleDees ogyYeeefmeDees oghheefjCeeefceDees ogefmmeefceefCeDees
jòeerS Yegòees YegbpeefJeÙees Yegefppeppeblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces
ogkeäkeâ[b~~Ú~~
Deye DevÙe heebÛeJes cene›ele ceW, heefj«en jKeves mes efJejleer nw~
Jen heefj«en DeYÙeblej Je yee¢e mes efÉefJeOe leLee DeYÙeblej ceW~~
Jees %eeveeJejCeer oMe&veeJejCe JesoveerÙe ceesnveer DeeÙeg keâns~
hegefve veece iees$e De® DevlejeÙe Ùes De"efJeOe Deblej heefj«en nQ~~
yeeefnj heefj«en GhekeâjCe MeeŒe efheÛÚer Je Yeeb[2 heâuekeâ Deemeve~
keâceb[ueg mebmlej keâe"3 Je le=Ce Jemeleer4 Je osJekegâue5 Deeefo «enCe~~
Yeespeveheeveeefokeâ YesoeW mes yengefJeOe heefj«en kesâ uesves ceW~
pees De"efJ eOe keâceeX keâes ceQv es yeebOee nw De%eeveeoer mes~
hej keâes Yeer yebOe keâjeÙee nes Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes~
pees heefj«en lÙeeie ceW oes<e efkeâÙes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~5~~
Deye DevÙe Ú"s DeCeg›ele ceW Yeer jeef$e Yeespeve mes efJejleer nw~
FmeceW Yeespeve heevekeâ Je KeeÅe De® mJeeÅe ÛelegefJe&Oe Yeespeve nw~~
FmeceW pees leerKee keâšg keâ<eeÙeuee Keóe ceer"e ueJeCeceÙeer~
pees kegâÚ DeÙeesiÙe Jemlet Keeves keâe efÛebleve efkeâÙee Je ØesjCee oer~~
DeLeJee DeÙeesiÙe Deenej efkeâÙee Ùee mJehve ces ceQves KeeÙee nes~
Ùee hej keâes efKeueeÙee Devegceefle oer Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~Ú~~
1. ‘keâ<eeDees Jee Debefyeuees Jee’ Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 2. Deew<eefOe Je lesue Deeefo kesâ yele&ve~ 3. efyevee
heeÙes keâe heâÌ[ heešs Deeefo~ 4. MeÙÙee-Jemeefle~ 5. GheMeÙÙee-osJekegâue Deeefo mLeeve~

(132)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

hebÛemeefceoerDees F&efjÙeemeefceoer Yeemeemeefceoer SmeCeemeefceoer DeeoeCeefCekeäKesJeCemeefceoer GÛÛeej-hemmeJeCe-Kesue-efmebneCeÙe-efJeÙeef[-heFªeJeCeemeefceoer
Ûesefo~ lelLe F&efjÙeemeefceoer hegJJegòej-oefkeäKeCe-heefÛÚce-ÛeGefoefme-efJeefomeemeg efJenjceeCesCe pegieblej-efoefªCee YeJJesCe oªJJee [Je[Je-ÛeefjÙeeS heceeooesmesCe heeCeYeto-peerJe-meòeeCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~6~~
lelLe Yeemeemeefceoer keâkeäkeâmee keâ[gÙee (keâ[gD ee) he®mee efCešd" gje
hejkeâesefnCeer1 cepPebefkeâmee2 DeFceeefCeCeer DeCeÙebkeâje ÚsÙebkeâje3 YetÙeeCe Jenbkeâje4
Ûesefo omeefJene Yeemee YeeefmeÙee YeemeeefJeÙee Yeeefmeppeblees efhe meceCegceefCCeoes lemme
efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~7~~
heCe meefceefle ceW F&Ùee&meefceefle Je Yee<eemeefceefle S<eCeemeefceleer nw~
Deeoeve efve#esheCe meefceefle De™ ceuecet$eeefoefJemepe&ve meefceleer nw~~
FmeceW F&Ùee&meefceleer hetJeexòej oef#eCe heef§ece ÛeGefoMe ceW~
efJeefoMee ceW Yeer Ûeuevee ÛeeefnS ÛeG neLe osKekeâj Deeies ceW~~
efheâj Yeer Øeceeo mes MeerIeÇ Ûeuee Ùee FOej-GOej cegKe keâj keâjkesâ~
pees ØeeCeYetle De® peerJe meòJe keâe Ieele efkeâÙee veefnb ueKe keâjkesâ~~
Ùee hej mes Ieele keâjeÙee nes Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes~
F&Ùee&meefceleer ceW oes<eeW keâe Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~6~~
Yee<eemeefceleer ceW keâke&âMe5 keâ[gJes cece&Yesefo6 efve‰gj JeÛe nQ~
hej›eâesOepevekeâ nñer ceW Iegmeles ceOÙebke=âMe7 Deefleceokeâj8 nQ~~
ef JeÉs <ekeâjer DeveÙebkeâj9 Úsobk eâj ef vecetueveeMeer JeÛe nQ~
ØeeCeer kesâ JeOekeâj Ùes oMeefJeOe keâer Yee<ee efpeveceleYeeef<ele nQ~~
Ssmeer Yee<ee yeesueer ceQves Ùee hej mes Yeer yegueJeeÙeer nes~
yeesueles DevÙe keâes Devegceefle oer Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~7~~
1. ‘‘hejkeâesefJ eCeer’ ’ Fefl e hee"Š~ 2. ‘cepPeefkeâmee’ Fefle hee"Š~ 3. ‘ÚsÙ ekebâjer’ Fefle hee"Š~
4. ‘Jenbkeâjer’ Fefle hee"Š~ 5. mebleehe pevekeâ JeÛeve~ 6. he®<ee-cece&Yesoer~ 7. nñer ceW Yeer Úso keâj os Ssmeer
Yee<ee ceOÙeke=âMee nw~ 8. Deefle Ieceb[ metÛekeâ Yee<ee~ 9. DeveÙebkeâje-Meerue›eleeW keâe Keb[ve keâjves Jeeueer Ùee
hejmhej ceW efJeÉs<e keâjeves Jeeueer~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(133)

lelLe SmeCeemeefceoer DeenekeâccesCe Jee heÛÚekeâccesCe Jee hegjekeâccesCe Jee
GeföªÙe[sCe Jee efCeeföªÙe[sCe Jee keâer[Ùe[sCe Jee meeFÙee jmeeFÙee meFbieeuee
meOetefceÙee DeFefieæerS DeefiieJe ÚCnb peerJeefCekeâeÙeeCeb efJejenCeb keâeTCe Deheefjmegæ1b
efYekeäKeb DeCCeb heeCeb DeenejeefoÙeb DeeneefjÙeb DeenejeefJeÙeb Deeneefjppebleb efhe
meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~8~~
lelLe DeeoeCeefCekeäKesJeCemeefceoer Ûekeäkeâueb Jee heâuenb Jee heesLeÙeb Jee keâceb[uebg
Jee efJeÙeef[b Jee ceefCeb Jee SJeceeFÙeb GJeÙejCeb Dehheef[uesefnTCe iesCnblesCe Jee "JeblesCe
Jee heeCeYeto-peerJemeòeeCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~9~~
lelLe GÛÛeej-hemmeJeCe-Kesue-efmebneCeÙe-efJeÙeef[-heFªeJeefCeÙee meefceoer
jòeerS Jee efJeÙeeues Jee DeÛekeäKegefJemeS DeJelLebef[ues DeyYeesJeÙeemes2 meefCeæs meyeerS
S<eCemeefceleer ceW DeOeŠkeâce&3 nw ceneoes<e Gmekeâes keâjkesâ~
he§eeled4 keâce& Ùee hegjekeâce&5 Gefö°6 efveefo&°7 ›eâerle8 Ùegle mes~~
mJeeefo° jmeerues Deemeefòeâkeâ Fbieeue9 Je Oetceoes<e10 keâjkesâ~
Deefleie=æer mes ner Deiveermece Ún peerJekeâeÙe yeeOee keâjkesâ~~
veefnb ÙeesiÙe11 DeVeheeve efYe#ee Deenej efueÙee Ùee efueJeeÙee nes~
uesles keâes Yeer Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~8~~
Deeoeve efve#esheCe meefceleer ceW Ûekeäkeâue12 heeše Ùee iebÇLeeW keâes~
Ùee keâceb[ueg efJeke=âefle Ùee ceefCe FlÙeeefokeâ yeng GhekeâjCeeW keâes~~
efheÛÚer mes MeesOeve veeEn keâjkesâ Oejles Ùee G"ekeâj uesves mes~
pees ØeeCe Yetle De® peerJe meòJe keâe Ieele efkeâÙee nes Øeceeo mes~~
hej mes GheIeele keâjeÙee nes Ùee keâjves keâer Devegceefle oer nes~
Fme meefceleer ceW pees oes<e ngDee, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~9~~
Glmeie& meefceefle ceue cet$e Letkeâ keâheâ efJeke=âefle efJemepe&ve keâjves ceW~
je$eer ceW Ùee mebOÙee13 ceW veÙeve DeieesÛej DeØeemegkeâ14 Leue ceW~~
1. ‘Deheefjmegæe’ Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 2. ‘DeyYeeJeÙeemes’ Fefle hee"Š~ 3. <ešdpeerJekeâeÙe kesâ Ieele Deeefo
DeejbYe keâes mJeÙeb keâjkesâ Yeespeve yeveevee DeOeŠkeâce& nw~ 4. cegefve kesâ Deenej keâj peeves kesâ yeeo Yeespeve yeveevee~
5. cegefve kesâ Deeves hej Yeespeve yeveevee~ 6. cegefve Ùee osJelee Ùee heeKebb[er Deeefo keâe GösMÙe keâjkesâ Yeespeve yeveevee~
7. Deehekesâ efueS Ùen Jemleg yeveeÙeer nw Ssmee keânvee~ 8. cegefve kesâ Iej ceW Deeves hej DevÙe peien ceW Yeespeve Kejero
keâj ueevee~ 9. DelÙeemeefòeâ mes Deenej uesvee Fbieeue oes<e nw~ 10. oelee Ùee YeespÙe Jemleg keâer efvevoe keâjles ngS
Deenej uesvee~ 11. DeheefjMegæ-DeÙeesiÙe Deenej~ 12. Fmekeâe DeLe& mhe° veneR ngDee nw~ 13. efJeÙeeues-efJekeâeue,
mebOÙee Deeefo~ 14. DeJelLebef[ue-DehemLebef[le-DeØeemegkeâ Yetefce~

(134)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

menefjS SJeceeFSsmeg DehheemegieªeCesmeg heFªeJeblesCe heeCeYeto-peerJemeòeeCeb GJeIeeoes
keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~10~~
efleefCCe iegòeerDees, ceCeiegòeerDees JeefÛeiegòeerDees keâeÙeiegòeerDees1 Ûesefo, lelLe ceCeiegòeer
Deós PeeCes ®ös PeeCes FnueesÙemeCCeeS hejueesÙemeCCeeS DeenejmeCCeeS YeÙemeCCeeS
cesngCemeCCeeS heefjiienmeCCeeS SJeceeFÙeemeg pee ceCeiegòeer Ce jefkeäKeÙee Ce
jkeäKeeefJeÙee Je jefkeäKeppebleb efhe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~11~~
lelLe JeefÛeiegòeer FeflLekeâneS DelLekeâneS YeòekeâneS jeÙekeâneS ÛeesjkeâneS
JesjkeâneS hejheemeb[keâneS SJeceeFÙeemeg pee JeefÛeiegòeer Ce jefkeäKeÙee Ce jkeäKeeefJeÙee
Ce jefkeäKeppebleb efhe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~12~~
lelLe keâeÙeiegòeer efÛeòekeâccesmeg Jee heesòekeâccesmeg Jee keâªkeâccesmeg Jee ueshhekeâccesmeg
mLeeveKeguee ieerueer Yet nefjleIeemeÙegle yeerpe meefnle Leue ceWb~
FlÙeeefo DeØeemegkeâ Leue ceW pees ceue Deeefo lÙeeie kesâ keâjves ceW~~
pees ØeeCe Yetle De® peerJe meòJe keâe Ieele efkeâÙee Ùee keâjeÙee nes~
keâjles keâes Yeer Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~10~~
ceveiegefhle JeÛeveieghleer Je keâeÙeieghleer $eÙeieghleer nQ FveceW~
pees Deele&OÙeeve De® jewõ OÙeeve Fn YeJe De® hejYeJe meb%ee ceW~~
Deenej Je YeÙe cewLegve heefj«en, Fve ÛeejeW ner meb%eeDeeW mes~
FlÙeeefo DeMegYe mebkeâuheeW mes ceve keâes ve efveÙebef$ele jKeves mes~~
veefnb jKeer megjef#ele ceveieghleer veefnb DevÙeeW mes jKeJeeÙeer nes~
veefnb jKeles keâes Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~11~~
JeÛeieghleer ceW pees ŒeerkeâLee Oeve keâLee Je Yeespeve jepekeâLee~
De® Ûeesj Jewj keâer keâLee Je hejheeKeb[ keâLee FlÙeeefo keâLee~~
Fvekeâes keâj ceQ JeÛeieghleer keâer j#ee veefnb keâer ve keâjeÙeer nes~
veefnb keâjles keâes Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~12~~
pees keâeÙeiegefhle ceW efÛe$ekeâce&2 Ùee hegmlekeâce&3 Ùee keâe"keâce&4~
Ùee ueshÙekeâce& FlÙeeefo efJeefJeOe Œeer™heeefokeâ efyeve Ûesleve~~
1. ‘ceCeiegefòe JeefÛeiegefòe keâeÙeiegefòe’ Fefle hee"Š~ 2. efÛe$e ceW Œeer Deeefo kesâ ™he neW~ 3. Ieeme hetâme
efceóer Deeefo mes yeveer ngF& PeebefkeâÙeeb~ 4. uekeâÌ[er kesâ yeves ngS Œeer Deeefo ™he~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(135)

Jee SJeceeFÙeemeg pee keâeÙeiegòeer Ce jefkeäKeÙee Ce jkeäKeeefJeÙee Ce jefkeäKeppebleb efhe
meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~13~~
CeJe yebYeÛesjiegòeermeg, ÛeGmeg meCCeemeg, ÛeGmeg heÛÛeSmeg, oesmeg, Deó®ömebefkeâuesme-heefjCeecesmeg, leermeg DehhemeòLe-mebefkeâuesme-heefjCeecesmeg, efceÛÚeCeeCe1efceÛÚeobmeCe-efceÛÚeÛeefjòesmeg, ÛeGmeg GJemeiiesmeg, hebÛemeg Ûeefjòesmeg, Úmeg
peerJeefCekeâeSmeg, Úmeg DeeJeemeSmeg, meòemeg YeSmeg, Deªmeg megæermeg, omemeg
meceCeOeccesmeg, omemeg OeccepPeeCesmeg, omemeg cegb[smeg, yeejmesmeg mebpecesmeg, yeeJeermeeS
hejer mensm eg , heCeJeer meeS YeeJeCeemeg , heCeJeer m eeS ef keâef jÙeemeg , Deªejmemeeruemenmmesmeg,ÛeGjemeerefoiegCe-meÙemenmmesmeg, cetueiegCesmeg, GòejiegCesmeg, DeªefceÙeefcce
DeFkeäkeâcees Jeefokeäkeâccees DeFÛeejes DeCeeÛeejes DeeYeesiees DeCeeYeesiees pees leb heef[keäkeâceeefce
FveceW veefnb keâeÙeiegefhle jkeäKeer hej mes j#ee ve keâjeÙeer nes~
veefnb j#eCe keâjles keâes Devegceefle oer Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~13~~
veJe2 yeÇÿeÛeÙe& ieghleer ÛeG meb%ee Ûeej efn DeeœeJe3 keâejCe nQ~
oes Deele&jewõ mebkeäuesMe YeeJe $eÙe DeØeMemlemebkeäuesMe4 keânW~~
efceLÙee De%eeve efceLÙeeoMe&ve efceLÙee Ûeefj$e ÛeG Ghemeiee&~
Ûeeefj$e heeBÛe Ún peerJekeâeÙe Ún DeeJeMÙekeâ efkeâefjÙee Gòeâe~~
YeÙe meele Dee" Megæer oMe efJeOe nQ ßeceCe Oece& oMe Oece& OÙeeve~
oMe cegb[ve yeejn mebÙece yeeFme heefj<en YeeJevee yeerme5 heebÛe~~
heÛÛeerme ef›eâÙee De"jn npeej nQ Meerue Je iegCe Ûeewjeefme ueeKe~
De"yeerme cetueiegCe yeng GòejiegCe Fve meyeceW keâervee efJeIeele~~
Fve Dee" efoveeW ceW De°efce ceW Deefle›eâce JÙeefle›eâce DeefleÛeej De™~
pees DeveeÛeej DeeYeesie DeveeYeesie Gve meyekeâe Øeefle›eâceCe keâ™b~~
Øeefle›eâceCe megkeâjles ngS cesje mecÙekeälJecejCe Je meceeefOecejCe~
nes hebef[lecejCe Je JeerjcejCe efpememes veefnb nesJes hegveŠ cejCe~~
1. ‘efceÛÚCeeCe’ FlÙeeefo hee"Š~ 2. cevegef<Ùeveer osJeer Deewj efleÙeËÛeveer keâes ceve JeÛeve keâeÙe mes iegCee
keâjves mes veJe Yeso ngS Ùee meeceevÙe Œeer keâes ceve JeÛeve keâeÙe mes Je ke=âle keâeefjle Devegceesovee mes iegCee keâjves
hej veJe Yeso ngS~ 3. ØelÙeÙe-DeeœeJe kesâ keâejCe efceLÙeelJe, DeefJejefle, keâ<eeÙe Deewj Ùeesie Ùes Ûeej nQ~ 4.
DeØeMemle mebkeäuesMe heefjCeece-efceLÙee, ceeÙee Deewj efveoeve Ùes leerve nQ~ 5. heÛÛeerme~

(136)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

ceS heef[keäkebâleb, lemme ces mecceòecejCeb meceeefncejCeb hebef[ÙecejCeb JeerefjÙecejCeb ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemecheòeer nesG cepPeb~
veceesÓmleg De°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb......MeebefleYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ke=âeflekeâce&hetJe&keâ 9peehÙe keâjkesâ MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

MeebefleYeefòeâ
ve mvesneÛÚjCeb ØeÙeeefvle YeieJeved ! heeoÉÙeb les ØepeeŠ~
nslegmle$e efJeefÛe$eogŠKeefveÛeÙeŠ, mebmeejIeesjeCe&JeŠ~~
DelÙevlemhegâjog«ejefMceefvekeâj-JÙeekeâerCe&YetceC[uees~
«eww<ceŠ keâejÙeleervogheeomeefueue-ÛÚeÙeevegjeieb jefJeŠ~~1~~
›egâæeMeerefJe&<eo°ogpe&ÙeefJe<epJeeueeJeueerefJe›eâcees~
efJeÅeeYes<epecev$eleesÙenJevewÙee&efle ØeMeebefleb ÙeLee~~
leodJeòes ÛejCee®CeebyegpeÙegie-mlees$eesvcegKeeveeb ve=Ceeced~
efJeIveeŠ keâeÙeefJeveeÙekeâe§e menmee, MeecÙevlÙenes! efJemceÙeŠ~~2~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe nesJes cece yeesefOeueeYe nesJes~~
nes megieefleieceve Je meceeefOecejCe cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~

veceesÓmleg De°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.......MeebefleYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ke=âeflekeâce&hetJe&keâ 9 peehÙe keâjkesâ MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

MeebefleYeefòeâ
YeieJeved ! meye peve leJe heo Ùegie keâer, MejCe Øesce mes veefnb Deeles~
GmeceW nsleg efJeefJeOe ogŠKeeW mes, Yeefjle Ieesj YeJeJeeefjefOe nQ~~
Deeflemhegâefjle G«e efkeâjCeeW mes, JÙeehle efkeâÙee YetceC[ue nw~
«eer<ece $e+leg jefJe jeie keâjelee, FbogefkeâjCe ÚeÙee, peue ceW~~1~~
kegâæmehe& DeeMeerefJe<e [meves, mes efJe<eeefiveÙegle ceeveJe pees~
efJeÅee Deew<eOe cebef$ele peue, nJeveeefokeâ mes efJe<e Meebefle nes~~
Jewmes leJe ÛejCeecyegpe Ùegie-mlees$e heÌ{W pees cevegpe Denes~
leveg veeMekeâ meye efJeIve MeerIeÇ, Deefle Meeble ngS Dee§eÙe& Denes~~2~~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
meb lehleesò ecekeâeb Ûeveef #eef leOejßeer mheefæ &ieewj Åegles ~
hegbmeeb lJeÛÛejCeØeCeecekeâjCeeled, heer[eŠ ØeÙeeefvle #eÙeb~~
GÅeodYeemkeâjefJemhegâjledkeâjMeleJÙeeIeeleefve<keâeefmelee~
veeveeosefnefJeueesÛeveÅegeflenje, MeerIeÇb ÙeLee MeJe&jer~~3~~
$ewueeskeäÙesÕejYebieueyOeefJepeÙeeolÙevlejewõelcekeâeved ~
veeveepevceMeleevlejs<eg hegjlees, peerJemÙe mebmeeefjCeŠ~~
keâes Jee ØemKeueleern kesâve efJeefOevee, keâeuees«eoeJeeveueeVemÙeeÛÛesòeJe heeohe©eÙegieuemleglÙeeheieeJeejCeced~~4~~
ueeskeâeueeskeâefvejvlejØeefJelele%eevewkeâcetlex! efJeYees!~
veeveejlveefheveæob [®efÛejÕesleelehe$e$eÙe!
~~
lJelheeoÉÙehetleieerlejJeleŠ MeerIeÇb õJevlÙeeceÙeeŠ~
ohee&Oceelece=iesvõYeerceefveveoeÉvÙee ÙeLee kegâÀejeŠ~~5~~
efoJÙem$eerveÙeveeefYejece! efJehegueßeerces®Ûet[eceCes!
YeemJeodyeeueefoJeekeâjÅegeflenjØeeCeer °Yeeceb[ue!~~
lehes ßes‰ keâvekeâeÛeue keâer, MeesYee mes DeefOekeâ keâebefleÙegle osJe~
leJe heo ØeCeceve keâjles pees, heerÌ[e Gvekeâer #eÙe nes mJeÙecesJe~~
Gefole jJeer keâer mhegâš efkeâjCeeW mes, leeefÌ[le nes Peš efvekeâue Yeies~
pewm es veevee ØeeCeer uees Ûeve-Åege flenj jeef $e Meer IeÇ Yeies~ ~3~~
ef$eYegJeve peve meye peerle efJepeefÙe yeve, Deeflejewõelcekeâ ce=lÙegjepe~
YeJe YeJe ceW mebmeejer peve kesâ, mevcegKe OeeJes Deefle efJekeâjeue~~
efkeâme efJeOe keâewve yeÛes peve Fmemes, keâeue G«e oeJeeveue mes~
Ùeefo leJe heeo keâceue keâer mlegefle-veoer yegPeeJes veneR Gmes~~4~~
ueeskeâeueeskeâ efvejvlej JÙeeheer, %eevecetefle&ceÙe Meeefvle efJeYees~
veeveejlve peefšle oC[sÙegle, ®efÛej Õesle Ú$e$eÙe nQ~~
leJe ÛejCeecyegpe hetleieerle jJe, mes Peš jesie heueeefÙele nQ~
pewmes efmebn YeÙebkeâj iepe&ve, megve Jeve nmleer Yeieles nQ~~5~~
efoJÙeŒeerÂiemegvoj efJeheguee, ßeerces® kesâ ÛetÌ[eceefCe~
leJe YeeceC[ue yeeue efoJeekeâj, Åegeflenj meyekeâes F°Deefle~~

(137)

(138)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

DeJÙeeyeeOeceefÛevlÙemeejcelegueb, lÙekeäleesheceb MeeÕeleb~
meewKÙeb lJeÛÛejCeejefJeboÙegieuemleglÙewJe mebØeehÙeles~~6~~
ÙeeJeVeesoÙeles ØeYeeheefjkeâjŠ, ßeerYeemkeâjes YeemeÙebmleeJeod-OeejÙeleern hebkeâpeJeveb, efveõeefleYeejßececed ~~
ÙeeJeòJeÛÛejCeÉÙemÙe YeieJeVe mÙeelØemeeoesoÙemleeJeppeerJeefvekeâeÙe S<e Jenefle ØeeÙesCe heeheb cenled~~7~~
Meebefleb Meeefvleefpevesvõ! MeeblecevememlJelheeohe©eeßeÙeeled~
mebØeehleeŠ he=efLeJeerleues<eg yenJeŠ MeeblÙeefLe&veŠ ØeeefCeveŠ~~
keâe®CÙeevcece YeeefòeâkeâmÙe Ûe efJeYees! Âef°b ØemeVeeb kegâ®~
lJelheeoÉÙeowJelemÙe ieoleŠ MeeblÙe°kebâ YeefkeäleleŠ~~8~~
Meebefleefpeveb MeefMeefvece&ueJekeä$eb, MeerueiegCe›elemebÙecehee$eced~
De°MeleeefÛe&leue#eCeiee$eb, veewefce efpeveesòecececyegpeves$eced~~9~~
hebÛececeerefhmeleÛe›eâOejeCeeb, hetefpeleefcebõ-vejsvõieCew§e~
Meebeflekeâjb ieCeMeebefleceYeerhmegŠ <ees[MeleerLe&keâjb ØeCeceeefce~~10~~
DeJÙeeyeeOe DeefÛeblÙe Delegue, Deveghece MeeÕele pees meewKÙe ceneved~
leJe ÛejCeejefJeboÙegieuemlegefle mes ner nes Jen Øeehle efveOeeve~~6~~
efkeâjCe ØeYeeÙegle Yeemkeâj Yeeefmele, keâjlee Gefole ve nes peye lekeâ~
hebkeâpeJeve veefnb efKeueles, efveõeYeej Oeejles nQ leye lekeâ~~
YeieJeved ! leJe ÛejCeÉÙe keâe nes, veneR ØemeeoesoÙe peye lekeâ~
meYeer peerJeieCe ØeeÙeŠ keâjkesâ, cenled heehe OeejW leye lekeâ~~7~~
Meebefle efpevesÕej MeebleefÛeòe mes, MeeblÙeLeea yeng ØeeCeerieCe~
leJe heeoecyegpe keâe DeeßeÙe ues, Meeble ngS nQ he=efLeJeer hej~~
leJe heoÙegie keâer MeeblÙe°keâÙegle, mebmlegefle keâjles Yeefòeâ mes~
cegPe Yeeefòeâkeâ hej Âef° ØemeVe, keâjes YeieJeved ! keâ®Cee keâjkesâ~~8~~
MeefMe mece efvece&ue Jekeä$e Meebefleefpeve, MeerueiegCe ›ele mebÙece hee$e~
vecetb efpeveesòece DebyegpeÂie keâes, De°MeleeefÛe&le ue#eCe iee$e~~9~~
Ûe›eâOejeW ceW hebÛeceÛe›eâer, Fvõ vejsvõ Je=bo hetefpele~
ieCe keâer Meebefle ÛentB <ees[Me-leerLeËkeâj vecetb Meebeflekeâj efvele~~10~~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(139)

efoJÙele®Š megjheg<hemegJe=ef°og&vogefYejemeveÙeespeveIees<eew~
DeeleheJeejCeÛeecejÙegices, ÙemÙe efJeYeeefle Ûe ceb[uelespeŠ~~11~~
leb peieoefÛe&leMeebefleefpevesvõb, Meebeflekeâjb efMejmee ØeCeceeefce~
meJe&ieCeeÙe leg ÙeÛÚleg Meebefleb, ce¢ecejb he"les hejceeb Ûe~~12~~
ÙesYÙeefÛe&lee cegkegâškegbâ[uenejjlvewŠ~
Me›eâeefoefYeŠ megjieCewŠ mlegleheeohe©eeŠ~~
les ces efpeveeŠ ØeJejJebMepeielØeoerheeŠ~
leerLeËkeâjeŠ meleleMeebeflekeâje YeJebleg~~13~~
mebhetpekeâeveeb Øeefleheeuekeâeveeb, ÙeleervõmeeceevÙeleheesOeveeveeb~
osMemÙe je°^mÙe hegjmÙe je%eŠ, keâjesleg Meebefleb YeieJeeved efpevesvõŠ~~14~~
#esceb meJe&Øepeeveeb ØeYeJeleg yeueJeevedOeeefce&keâes YetefceheeueŠ~
keâeues keâeues Ûe mecÙeiJe<e&leg ceIeJee JÙeeOeÙees Ùeebleg veeMeb~~
ogefYe&#eb Ûeesefjceejer #eCeceefhe peieleeb cee mce YetppeerJeueeskesâ~
pewvesvõb Oece&Ûe›ebâ ØeYeJeleg meleleb, meJe&meewKÙeØeoeefÙe~~15~~
le®DeMeeskeâ megjheg<heJe=ef°, ogbogefYe efoJÙeOJeefve efmebnemeve~
Ûecej Ú$e YeeceC[ue Ùes De", ØeeefleneÙe& ØeYeg kesâ cevenj~~11~~
Gve YegJeveeefÛe&le Meebeflekeâjb, efMej mes ØeCecetB Meebefle ØeYeg keâes~
Meebefle keâjes meye ieCe keâes cegPekeâes, heÌ{ves JeeueeW keâes Yeer nes~~12~~
cegkegâšnejkegbâ[ue jlveeW Ùegle, FvõieCeeW mes pees DeefÛe&le~
Fvõeefokeâ mes megjieCe mes Yeer, heeohe©e efpevekesâ mebmlegle~~
ØeJejJebMe ceW pevces peie kesâ, oerhekeâ Jes efpeve leerLeËkeâj~
cegPekeâes melele Meebeflekeâj nesJeW, Jes leerLexsÕej Meebeflekeâj~~13~~
mebhetpekeâ Øeefleheeuekeâ peve, ÙeefleJej meeceevÙe leheesOeve keâes~
osMe je°^ hegj ve=he kesâ nslet, ns YeieJeved ! legce Meebefle keâjes~~14~~
meYeer Øepee ceW #esce ve=heefle, Oeeefce&keâ yeueJeeved peiele ceW nes~
meceÙe-meceÙe hej cesIeJe=ef° nes, DeeefOe JÙeeefOe keâe Yeer #eÙe nes~~
Ûeesefj ceeefj ogefYe&#e ve #eCe Yeer, peie ceW peve heerÌ[ekeâj nes~
efvele ner meJe& meewKÙeØeo efpeveJej, Oece&Ûe›eâ peÙeMeerue jnes~~15~~

(140)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

#eshekeâ Mueeskeâew
leodõJÙeceJÙeÙecegosleg MegYeŠ me osMeŠ, meblevÙeleeb Øeleheleeb meleleb me keâeueŠ~
YeeJeŠ me vevoleg meoe Ùeoveg«ensCe, jlve$eÙeb Øeleheleern cegceg#eJeiex~~16~~
ØeOJemleIeeeflekeâcee&CeŠ, kesâJeue%eeveYeemkeâjeŠ~
kegâJe&vleg peieleeb Meebefleb, Je=<eYeeÅee efpevesÕejeŠ~~17~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! mebefleYeefòe keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
hebÛecenekeâuueeCe-mebheCCeeCeb , Deªceneheeef[nsj meefnÙeeCeb, ÛeGleerm eeeflemeÙeefJeMes<emebpegòeeCeb, yeòeermeosJeWoceefCeceÙeceG[celLeÙeceefnÙeeCeb, yeueosJeJeemegosJeÛekeä keânjef jef mecegef CepeFDeCeieejesJeiet {eCeb, LegF meÙemenmmeefC eueÙeeCeb
GmeneFJeerjheefÛÚcecebieuecenehegefjmeeCeb, efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce,
Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb,
efpeveiegCemebheefòe nesG cepPeb~
-#eshekeâ MueeskeâJes MegYeõJÙe #es$e De® keâeue, YeeJe JeleX efvele Je=efæ keâjW~
efpevekesâ Deveg«en meefnle cegceg#eg, jlve$eÙe keâes hetCe& keâjW~~16~~
Ieeeflekeâce& efJeOJebmekeâ efpeveJej, kesâJeue%eeveceÙeer Yeemkeâj~
keâjW peiele ceW Meebefle meoe, Je=<eYeeefo efpevesÕej leerLeËkeâj~~17~~

DebÛeefuekeâens YeieJeved ! ßeer MeebefleYeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ~
DeeueesÛeve keâjves keâer FÛÚe, keâjvee ÛeentB ceQ ®efÛe mes~~
De°ceneØeeefleneÙe& meefnle pees, hebÛecenekeâuÙeeCekeâ Ùegle~
ÛeeQefleme DeefleMeÙe efJeMes<e Ùegle, yeefòeme osJesvõ cegkegâš ÛeefÛe&le~~
nueOej JeemegosJe ØeefleÛe›eâer, $e+ef<e cegefve Ùeefle Deveieej meefnle~
ueeKeeW mlegefle kesâ efveueÙe Je=<eYe mes, Jeerj ØeYet lekeâ ceneheg®<e~~
cebieue ceneheg®<e leerLeËkeâj, Gve meyekeâes MegYe Yeefòeâ mes~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛetË, hetpetb, Jebot, vecebt cenecego mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOeueeYe nesJes~
megieefle ieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(141)

veceesÓmleg De°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.......efmeæ-ßegle-meeueesÛevee-Ûeeefj$e-MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled efJeefOehetJe&keâ keâeÙeeslmeie& keâjkesâ meceeefOeYeefòeâ heÌ{W~ keâoeefÛeled meceÙeeYeeJe ceW ueIeg
meceeefOe Yeefòeâ heÌ{ uesJeW~)

meceeefOe Yeefòeâ:
mJeelceeefY eceg Kemeb ef Jeef òeue#eCeb ßeg leÛe#eg< ee~
heMÙevheMÙeeefce osJe lJeeb, kesâJeue%eeveÛe#eg<ee~~1~~
MeeŒeeYÙeemees efpeveheeflevegefleŠ mebieefleŠ meJe&oeÙezŠ~
meodJe=òeeveeb iegCeieCekeâLee, oes<eJeeos Ûe ceewveced ~~
meJe&mÙeeefhe efØeÙeefnleJeÛees, YeeJevee ÛeelceleòJes~
mecheÅebleeb cece YeJeYeJes , ÙeeJeoslesÓ heJeie&Š ~~2~~
pewveceeie&®efÛejvÙeceeie&efveJexielee efpeveiegCemlegleew ceefleŠ~
efve<keâuebkeâefJeceueesefòeâYeeJeveeŠ, mecYeJevleg cece pevcepevceefve~~3~~
veceesÓmleg De°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb......efmeæ-ßegle-meeueesÛevee-Ûeeefj$e-MeeefvleYeefòe⊠ke=âlJee meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled efJeefOehetJe&keâ keâeÙeeslmeie& keâjkesâ meceeefOe Yeefòeâ heÌ{ W~ keâoeefÛeled meceÙeeYeeJe ceW ueIeg
meceeefOeYeefòeâ heÌ{ uesJeW~)

meceeefOeYeefòeâ
mJeelce™he kesâ DeefYecegKe, mebJesove keâes ßegleÂied mes ueKekeâj~
YeieJeved ! legcekeâes kesâJeue%eeve, Ûe#eg mes osKetB Peš cevenj~~1~~
MeeŒeeW keâe DeYÙeeme, efpevesÕej, veceve meoe meppeve mebieefle~
meÛÛeefj$epeve kesâ iegCe ieeTB, oes<e keâLeve ceW ceewve melele~~
meyemes efØeÙe efnle JeÛeve keântB, efvepe Deelce leòJe keâes efvele YeeTb~
ÙeeJeled cegefòeâ efceues leeJeled, YeJe YeJe ceW Fve meyekeâes heeTB~~2~~
pewveceeie& ceW ®efÛe nes DevÙe, ceeie& efveJexie nes YeJe-YeJe ceW~
efve<keâuebkeâ MegefÛe efJeceue YeeJe neW, ceefle nes efpeveiegCe mlegefle ceW~~3~~

(142)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

ieg®cetues ÙeefleefveefÛeles, ÛewlÙeefmeæebleJeeefOe&meodIees<es~
cece YeJeleg pevcepevceefve, mevÙemeve meceefvJeleb cejCeced~~4~~
pevcepevceke=âleb heeheb, pevcekeâesefšmeceeefpe&leced ~
pevcece=lÙegpejecetueb, nvÙeles efpeveJeboveeled ~~5~~
DeeyeeuÙeeefppeveosJeosJe! YeJeleŠ ßeerheeoÙeesŠmesJeÙee~
mesJeemeòeâefJevesÙekeâuheueleÙee keâeueesÅeÙeeJeodieleŠ~~
lJeeb lemÙeeŠ heâueceLe&Ùes, leoOegvee ØeeCeØeÙeeCe#eCes~
lJeVeeceØeefleyeæJeCe&he"ves, kebâ"esmlJekegbâ"es cece~~6~~
leJe heeoew cece ùoÙes, cece ùoÙeb leJe heoÉÙes ueerveced ~
efle‰leg efpevesvõ! leeJeÅeeJeefVeJee&CemebØeeefhleŠ~~7~~
Skeâeefhe meceLexÙeb, efpeveYeefòeâogie&eEle efveJeejefÙelegced~
hegCÙeeefve Ûe hetjefÙelegb, oelegb cegefòeâefßeÙeb ke=âefleve:~~8~~
hebÛe DeefjbpeÙeCeeces, hebÛeÙe ceefomeeÙejs efpeCes Jebos~
hebÛe pemeesÙejCeeces, hebÛeÙe meercebojs Jebo1s ~~9~~
ieg®heocetue ceW ÙeefleieCe neW, De® ÛewlÙeefvekeâš Deeiece GodIees<e~
nesJes pevce pevce ceW cece, mevÙeemecejCe Ùen YeeJe efpevesMe~~4~~
pevce pevce ke=âle heehe cenle De®, pevce keâjesÌ[eW ceW Deefpe&le~
pevce peje ce=lÙeg kesâ peÌ[ Jes, efpeve Jebove mes nesles ve°~~5~~
yeÛeheve mes Deye lekeâ efpeveosJeosJe! leJe heeo keâceue Ùegie keâer~
mesJee keâuheuelee mece ceQves, keâer nw YeefòeâYeeJe Oej ner~~
Deye Gmekeâe heâue ceeBiet YeieJeved ! ØeeCe ØeÙeeCe meceÙe cesjs~
leJe MegYe veece ceb$e heÌ{ves ceW, kebâ" Dekebgâef"le yevee jns~~6~~
leJe ÛejCeecyegpe cegPe ceve ceW, cegPe ceve leJe ueerve ÛejCeÙegie ceW~
leeJeled jns efpevesÕej! ÙeeJeled, cees#eØeeefhle veefnb nes peie ceW~~7~~
efpeveYeòeâer ner Skeâ Dekesâueer, ogie&efle JeejCe ceW mecejLe~
peve keâe hegCÙe hetCe&keâj cegefòeâ-ßeer keâes osves ceW mecejLe~~8~~
hebÛe DeefjbpeÙe veece hebÛe-ceeflemeeiej efpeve keâes Jebotb ceQ~
heb Ûe ÙeMees Oej vecet b hebÛe-meercebOej efp eve keâes Jeb otb ceQ~~9~~
1. hebÛemegDe oerJeCeeces hebÛeefcceÙe meeÙejs efpeCes Jebos~ hebÛe pemeesÙejCeeces hebÛeefcceÙe ojsceb Jebos~~ Fefle hee"eblejb~

De°ceer ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(143)

jÙeCeòeÙeb Ûe Jebos, ÛeGJeermeefpeCes Ûe meJJeoe Jebos~
hebÛeieg™Ceeb Jebos, ÛeejCeÛejCeb meoe Jebos~~10~~
Den&efcelÙe#ejyeÇÿe - JeeÛekebâ hejcesef‰veŠ~
efmeæÛe›eâmÙe meodyeerpeb, meJe&leŠ ØeefCeoOcens~~11~~
keâcee&°keâefJeefveceg&òebâ, cees#eue#ceerefvekesâleveced~
mecÙekeälJeeefoiegCeeshesleb, efmeæÛe›ebâ veceecÙenced~~12~~
Deeke=âef°b megjmebheoeb efJeoOeles, cegefòeâefßeÙees JeMÙeleeb~
GÛÛeešb efJeheoeb Ûelegie&efleYegJeeb, efJeÉw<eceelcewvemeeced~~
mlecYeb ogie&ceveb Øeefle ØeÙelelees, ceesnmÙe mecceesnveced~
heeÙeelhebÛeveceefm›eâÙee#ejceÙeer, meejeOevee osJelee~~13~~
Devebleevevlemebmeej - mebleefleÛÚsokeâejCeced ~
efpevejepeheoecYeespe - mcejCeb MejCeb cece~~14~~
DevÙeLee MejCeb veeefmle, lJecesJe MejCeb cece~
lemceelkeâe®CÙeYeeJesv e, j#e j#e ef peves Õej!~~15~~
jlve$eÙe keâes Jebotb efvele, ÛeGJeerme efpeveJej keâes Jebotb ceQ~
hebÛehejceieg® keâes Jebotb, efvele ÛeejCe ÛejCe keâes Jebotb ceQ~~10~~
‘‘DenË’’ Ùen De#ej nw, yeÇÿe™he hejces‰er keâe JeeÛekeâ~
efmeæÛe›eâ keâe mener yeerpe nw, Gmekeâes veceve keâ™B ceQ efvele~~11~~
De°keâce& mes jefnle cees#e-ue#ceer kesâ cebefoj efmeæ mecetn~
mecÙekeälJeeefo iegCeeW mes Ùegle ßeer-efmeæÛe›eâ keâes meoe vecetb~~12~~
megjmebheefle Deekeâ<e&Ce keâjlee, cegefòeâßeer keâes JeMeerkeâjCe~
Ûelegie&efle efJeheoe GÛÛeešve, Deelce-heehe ceW És<e keâjCe~~
og ie& efl e peeves Jeeues keâe, mleb Yeve cees n keâe mecceesnve~
hebÛevecemke=âefle De#ejceÙe, DeejeOeve osJe! keâjes j#eCe~~13~~
Denes Devebleeveble YeJeeW keâer, mebleefle keâe Úsove keâejCe~
ßeer efpevejepe heoecyegpe nw, mcejCe keâ™B cece Jener MejCe~~14~~
DevÙe Øekeâej MejCe veefnb peie ceW, legce ner Skeâ MejCe cesjs~
DeleŠ efpevesÕej keâ®Cee keâjkesâ, j#e cesjer j#ee keâefjÙes~~15~~

(144)

cegefveÛeÙee&

De°ceer ef›eâÙee

veefn $eelee veefn $eelee, veefn $eelee peiel$eÙes~
Jeerlejeieelhejes osJees, ve Yetlees ve YeefJe<Ùeefle~~16~~
efpeves Yeefòeâ-efpe&ves Yeefòeâ-efpe&ves Yeefòeâ-efo&ves efoves~
meoe cesÓmleg meoe cesÓmleg, meoe cesÓmleg YeJes YeJes~~17~~
ÙeeÛesÓnb ÙeeÛesÓnb efpeve! leJe ÛejCeejefJevoÙeesYe&efòeâced~
ÙeeÛes Ónb ÙeeÛes Ó nb heg v ejef he leeces Je leeces Je~~18~~
efJeIveewIeeŠ ØeueÙeb Ùeeefvle, MeeefkeâveerYetleheVeieeŠ~
efJe<ees efveefJe&<eleeb Ùeeefle, mletÙeceeves efpevesÕejs~~19~~
FÛÚeefce Yebles! meceeefnYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb jÙeCeòeÙeme™JehejcehhepPeeCeuekeäKeCe meceeefnYeòeerÙes efCeÛÛekeâeueb, DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce,
Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb,
efpeveiegCemebheefòe nesG cepPeb~
efmeæJebovee kewâmes keâjs?
‘‘efmeæYekeälÙewkeâÙee efmeæØeefleceeÙeeb ef›eâÙee celee~’’
ef$eYegJeve ceW veefnb $eelee keâesF&, veefnb $eelee nw veefnb $eelee~
Jeerlejeie ØeYeg ÚesÌ[ ve keâesF&, ngDee ve neslee veefnb nesiee~~16~~
efpeve ceW Yeòeâer meoe jns efove-efove efpeveYeòeâer meoe jns~
efpeve ceW Yeòeâer meoe jns, cece YeJe-YeJe ceW Yeer meoe jns~~17~~
leJe ÛejCeecyegpe keâer Yeòeâer keâes, efpeve! ceQ ÙeeÛetb ceQ ÙeeÛetb~
hegveŠ hegveŠ Gme ner Yeefòeâ keâer, ns ØeYeg! ÙeeÛeve keâjlee ntB~~18~~
efJeIvemecetn ØeueÙe nes peeles, Meeefkeâefve Yetle efheMeeÛe meYeer~
ßeer efpevemleJe keâjves mes ner, efJe<e efveefJe&<e neslee Peš ner~~19~~
oesneYeieJeved ! meceeefOeYeefòeâ De®, keâeÙeesl meie& keâj uesl e~
ÛeentB DeeueesÛeve keâjve oes<e efJeMeesOeve nsle~~1~~
jlve$eÙe mJe™he hejceelcee, Gmekeâe OÙeeve meceeefOe nw~
efveleØeefle Gme meceeefOe keâes DeÛetË, hetpetB Jebotb vecetb Gmes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~2~~

efpeveØeeflecee Jebovee ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(145)

efmeæØeeflecee keâer Jebovee kesâ meceÙe efmeæYeefòeâ heÌ{keâj Jebovee keâjveer ÛeeefnS~ efÛevn Deew j De°
ØeeefleneÙe& mes jefnle ØeefleceeÙeW efmeæ Øeeflecee ceeveer peeleer nQ~ Jebovee efJeefOe efvecve Øekeâej nw-

efmeæ Øeeflecee Jebovee ef›eâÙee
veceesÓmleg efmeæØeefleceeJeboveeÙeeb.......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(Cecees DeefjnbleeCeb Deeefo meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

efpeve Øeeflecee Jebovee ef›eâÙee
Dejnble Øeeflecee keâer Jebovee kesâ meceÙe efmeæYeefòeâ, Ûeeefj$eYeefòeâ Deewj MeebefleYeefòeâ heÌ{ keâj Jebovee
keâjW~ Ún ceefnves kesâ hetJe& efpevekesâ oMe&ve nesles nQ GvnW hetJe& efpeveÛewlÙe keânles nQ~ Fve hetJe& efpeveØeeflecee keâer
Jebovee ceW Yeer Ùes efmeæ, Ûeeefj$e Deewj Meebefle YeefòeâÙeeb keâjW~ Gmeer keâe mhe°erkeâjCe-

veceesÓmleg hetJe&efpeveØeefleceeJeboveeef›eâÙeeÙeeb........efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ke=âeflekeâce& efJeefOehetJe&keâ 9 peehÙe, Leesmmeeefce, hegveŠ efmeæYeefòeâ heÌ{ W~)

veceesÓmleg hetJe&efpeveØeefleceeJeboveeef›eâÙeeÙeeb......Ûeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled efJeefOehetJe&keâ 9 peehÙe, Leesmmeeefce, hegveŠ Ûeeefj$eYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg hetJe&efpeveØeefleceeJeboveeef›eâÙeeÙeeb........MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâob[keâ, 9 peehÙe, Leesmmeeefce, hegveŠ Meebefle Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg hetJe&efpeveØeefleceeJeboveeef›eâÙeeÙeeb.....meceeefOeYeefòeâ keâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled 9peehÙe keâjkesâ meceeefOe Yeefòeâ heÌ{W~)

DehetJe& ÛewlÙe Jebovee keâye Deewj kewâmes?
Ún ceen kesâ yeeo pees efpeve Øeeflecee keâe oMe&ve neslee nw Gmes DehetJe& efpeve Øeeflecee keânles nQ~ Ùeefo hegveŠ
DehetJe& efpeve Øeeflecee keâe oMe&ve ef$ekeâeue osJeJebovee Deewj De°ceer keâer ef›eâÙee Fve leerveeW keâes Skeâ meeLe keâjves
keâe Ùeesie Dee peeJes lees De°ceer keâer ef›eâÙee ceW MeebefleYeefòeâ kesâ henues ÛewlÙe, hebÛeieg® YeefòeâÙeeb keâj uesvee ÛeeefnS
DeLee&led Ssmeer ef›eâÙee ceW efmeæ, ßegle,Ûeeefj$e, ÛewlÙe, hebÛeieg® Deewj Meebefle Ssmeer Ún YeefòeâÙeeb keâjveer ÛeeefnS~
Gmekeâe mhe°erkeâjCe-

DehetJe& ÛewlÙeJevovee De°ceer ef›eâÙee
veceesÓmleg hetJee&þosJeJeboveeDehetJe&ÛewlÙeJeboveeDe°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb...........
efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=‰ 113 mes efmeæYeefòeâ heÌ{ Ws~)

(146)

cegefveÛeÙee&

DehetJe& ÛewlÙeJebovee De°ceer ef›eâÙee

veceesÓmleg hetJee&þosJeJeboveeDehetJe&ÛewlÙeJeboveeDe°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb..............
ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 116 mes ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg hetJee&þosJeJeboveeDehetJe&ÛewlÙeJeboveeDe°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb...........
Ûeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 122 mes Ûeeefj$eYeefòeâ heÌ{ W~)

vecees Ómleg hetJee& þos JeJeb o veeDehet Je& ÛewlÙeJebo veeDe°ceerheJe&ef ›eâÙeeÙeeb ......
ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 64 mes ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg het Jee&þosJeJeboveeDehetJe&ÛewlÙeJeb oveeDe°ceer heJe&ef›eâÙeeÙeeb .........
hebÛeieg®YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 71 mes hebÛeieg®Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg hetJee&þosJeJeboveeDehetJe&ÛewlÙeJeboveeDe°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg hetJee&þosJeJeboveeDehetJe&ÛewlÙeJeboveeDe°ceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb............
meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 141 mes meceeefOe Yeefòeâ heÌ{W~)

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe keâye Deewj kewâmes keâjW?
ØelÙeskeâ Ûelego&Meer keâes Ùee DeceeJemÙee Deewj hetefCe&cee keâess heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe efkeâÙee peelee nw~ he#e
DeLee&led hevõn efove kesâ oes<eeW keâe Øeefle›eâceCe ‘heeef#ekeâ’ keânueelee nw~
heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe kesâ ØeÙeesie keâer efJeefOe keâes keânles nQ-

heeef#ekeäÙeeefoØeefle›eâebleew Jebosjved efJeefOeJeodieg®ced ~
efmeæJe=òemlegleer kegâÙee&odiegJeea ÛeeueesÛeveeb ieCeer~~52~~
osJemÙee«es hejs metjsŠ ef meæÙeesefiemlegleer ueIet~
meJe=òeeueesÛeves ke=âlJee ØeeÙeef§eòecegheslÙe Ûe~~53~~
JebefolJeeÛeeÙe&ceeÛeeÙe& YekeälÙee ueIJÙee memetjÙeŠ~
Øeefle›eâebeflemlegefleb kegâÙeg&Š Øeefle›eâecesòelees ieCeer~~54~~
DeLe Jeerjmlegefleb MeebefleÛelegefJeËMeeflekeâerle&veeced~
meJe=òeeueesÛeveeb iegJeeA meiegJee&ueesÛeveeb ÙeleeŠ~~55~~

DehetJe& ÛewlÙeJebovee De°ceer ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(147)

ceOÙeeb metefjvegefleb leeb Ûe ueIJeeR kegâÙe&gŠ hejs hegveŠ~
Øeefle›eâcee ye=nvceOÙemetefjYeefòeâ ÉÙeesefpPeleeŠ1~~56~~
heeef#ekeâ, Ûeelegcee&efmekeâ Deewj Jeeef<e&keâ Fve yeÌ[s Øeefle›eâceCeeW kesâ ØeejbYe ceW efJeefOeJeled -ueIeg efmeæ,
ßegle, DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{keâj ieg® keâer-DeeÛeeÙe& keâer Jebovee keâjs~ hegveŠ meYeer Deewj DeeÛeeÙe& efceuekeâj ‘mecelee
meJe&Yetles<eg’ FlÙeeefo heÌ{keâj ke=âeflekeâce& hetJe&keâ ‘efmeæevegæÒle’ FlÙeeefo Je=nled efmeæYeefòeâ Deewj ‘ÙesveWõeved’
FlÙeeefo Ûeeefj$eYeefòeâ heÌ{W, Ùen Ûeeefj$eYeefòeâ DeeueesÛevee meefnle nesleer nw~ DeleŠ ‘FÛÚeefce Yebles! heefkeäKeÙeefcce
DeeueesÛesGb’ mes ueskeâj ‘efpeveiegCe mebheefòe nesG cepPeb’ heÙeËle Ûeeefj$eeueesÛevee keâjW~ Ùen DeeÛeeÙe& Deewj meYeer
meeOegDeeW keâer meeOeejCe ef›eâÙee nw~
Fmekesâ yeeo kesâJeue-Dekesâues DeeÛeeÙe& efJeefOeJeled-ke=âeflekeâce& meefnle ueIeg efmeæYeefkeäle Deewj ‘ØeeJe=šdkeâeues’
FlÙeeefo ueIeg ÙeesieYeefòeâ heÌ{keâj ‘‘FÛÚeefce Yevles ÛeefjòeeÙeejes lesjmeefJenes’’ FlÙeeefo heeb Ûe oC[keâeW keâes
heÌ{keâj ‘JeomeefceefobefoÙe’ hee" keâes leerve yeej heÌ{keâj ßeerefpevesvõosJe kesâ meeceves Deheves oes<eeW keâer DeeueesÛevee
keâjkesâ Deehe mJeÙeb ØeeÙeef§ele ues uesJeW~
hegveŠ meYeer meeOegJeie& DeeÛeeÙe&ßeer kesâ mece#e ueIeg efmeæYeefòeâ Deewj ueIeg ÙeesefieYeefòeâ ‘‘FÛÚeefce Yebles!
ÛeefjòeeÙeejes’’ Deeefo hetJeexòeâ DeeÛeeÙe& Éeje heef"le hetjs hee" keâes heÌ{keâj DeeÛeeÙe&ßeer kesâ meeceves ›eâce-›eâce
mes Deheves oes<eeW keâer DeeueesÛevee keâjW, Devevlej DeeÛeeÙe&ßeer meYeer keâes ÙeLeeÙeesiÙe ØeeÙeef§ele oskeâj ‘‘hebÛecene›ele
hebÛemeefceefle......’’ Deeefo hee" leerve yeej yeesueW~ Fmekesâ yeeo meYeer meeOeg ‘‘veceesÓmleg efve‰eheveeÛeeÙe&Yeefòeâ
keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb’’ yeesuekeâj DeeÛeeÙe&Jebovee keâjW~
hegveŠ Deeies keâer ef›eâÙee meYeer meeOeg Jeie& Deewj DeeÛeeÙe&osJe efceuekeâj keâjW~ Øeefle›eâceCe Yeefòeâ keâer
Øeefle%ee keâjkesâ meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj keâeÙeeslmeie& keâjW~ Fmekesâ yeeo kesâJeue DeeÛeeÙe& cenejepe ‘Leesmmeeefce’
heÌ{keâj ieCeOej JeueÙe mes ueskeâj hetjs oC[keâ met$eeW keâes heÌ{W, leye lekeâ meYeer meeOegJeie& keâeÙeeslmeie& cegõe mes
yew"s-yew"s megveles jnW~
Fmekesâ yeeo meYeer meeOeg LeesmmeeefcemleJe heÌ{W~ hegveŠ DeeÛeeÙe& Deewj meeOeg efceuekeâj ‘‘JeomeefceefobefoÙejesOees’’
FlÙeeefo heÌ{keâj JeerjYeefòeâ kesâ efueS Øeefle%ee keâjkesâ meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW
300 GÛÚJeemeeW ceWs 108 yeej ceneceb$e keâe peehÙe keâjW~
Devevlej DeeÛeeÙe& Deewj meYeer LeesmmeeefcemleJe, ÛevõØeYemlegefle, JeerjYeefòeâ heÌ{keâj MeebefleÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâjYeefòeâ, Ûeeefj$eeueesÛeveeÛeeÙe&Yeefòeâ, ye=noeueesÛeveeÛeeÙe&Yeefòeâ, #eguuekeâeueesÛeveeÛeeÙe&Yeefòeâ Ùes leerve DeeÛeeÙe&
YeefòeâÙeeB keâjW~ ØeLece DeeÛeeÙe& Yeefòeâ ceW FÛÚeefce Yebles! ÛeefjòeeÙeejes. ....’’ FlÙeeefo DeeueesÛevee heÌ{er peeleer
nw~ efÉleerÙe DeeÛeeÙe&Yeefòeâ nw ‘osmekegâuepeeFmegæe’ FlÙeeefo~ FmeceW ‘‘FÛÚeefce Yevles! heefkeäK eÙeefcce’’ FlÙeeefo
Je=no DeeueesÛevee nw Deewj leermejer DeeÛeeÙe& Yeefòeâ nw ‘‘Øee%eŠ ØeehlemecemleMeeŒe’’ FmeceW ‘‘FÛÚeefce Yebòes!
DeeFefjÙeYeefòe’’ FlÙeeefo ueIeg DeeueesÛevee nw~ ueIeg keâe veece ner #eguuekeâ nw DeleŠ Fmes ‘#eguuekeâeueesÛeveeÛeeÙe&
Yeefòeâ’ keâne nw~ yeeo ceW meceeefOe Yeefòeâ heÌ{keâj heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe hetje keâjkesâ hegvejefhe meYeer efMe<ÙeJeie&
ueIeg efmeæ, ßegle, DeeÛeeÙe& YeefòeâhetJe&keâ DeeÛeeÙe&ßeer keâer Jebovee keâjW~
Deveieej Oecee&ce=le kesâ veJeceW DeOÙeeÙe kesâ heebÛe MueeskeâeW keâer mJeeshe%eefJeJe=efòe šerkeâe kesâ DeeOeej mes Ùen
efJemleej efueÙee ieÙee nw~
ef›eâÙeekeâueehe «ebLe ceW Ghejesòeâ efJeefOe mes meefnle ner heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe Úhee nw~ Ùener Øeefle›eâceCe
1. Deveieej Oecee&ce=le De. 9~

(148)

cegefveÛeÙee&

DehetJe& ÛewlÙeJebovee De°ceer ef›eâÙee

Oece&OÙeeve oerhekeâ, efJeceue Yeefòeâ meb«en Deeefo Deveskeâ hegmlekeâeW ceW ØekeâeefMele nes Ûegkeâe nw~ FvneR YeefòeâÙeeW keâes
heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW heÌ{ves keâe efJeOeeve DeeÛeej «ebLe ceW Yeer DeeÙee nw~ ÙeLee-

ef m eæØeef l e›eâceCeef v eef ‰ lekeâjCeYeòeâÙeŠ,
ÛelegefJeËMeefleleerLexMeYeefòeâ§eefveÙeces ÙelesŠ~~66~~
heeef#ekeâ Ûeelegcee&efmekeâmeebJelmeefjkeâkeâce&meg,
Øeefle›eâceCemeb%es<eg efveÙeceesòeâef›eâÙewJe leg~~67~~
he§eeÛÛeeefj$eYeefòe⊠mÙeeeflmeæYeòes⊠ef›eâÙeebleieeŠ,
Ûeeefj$eye=noeueesÛeveeueIJeeÛeeÙe&ef$eYekeälÙeŠ1~~68~~
owJeefmekeâ, jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe ceW meeOeg efmeæ, Øeefle›eâceCe, efveef‰lekeâjCeJeerj Deewj ÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâj
Ùes Ûeej YeefòeâÙeeb keâjW~ heeef#ekeâ, Ûeelegcee&efmekeâ Deewj meebJelmeefjkeâ Øeefle›eâceCe ef›eâÙee ceW efmeæ, Ûeeefj$e,
Øeefl e›eâceCe, ef veef ‰lekeâjCeJeerj ,Ûelege fJ eË Meef leleer LeËk eâj, Ûeeef j$eeuees Û eveeÛeeÙe& , ye=n oeuees ÛeveeÛeeÙe& Deew j
ueIegDeeueesÛeveeÛeeÙe& Ùes YeefòeâÙeeb keâjW~
Fve GæjCeeW mes Yeer Ùen mhe° nw efkeâ DeveieejOecee&ce=le, DeeÛeejmeej, cetueeÛeejØeoerhe Deeefo cegefveÙeeW
kesâ meYeer DeeÛeej «ebLeeW ceW Skeâ pewmee ner keâLeve nw~
kegâÚ ueesieeW keâe keânvee nw efkeâ meeOegDeeW kesâ owJeefmekeâ, jeef$ekeâ Deewj heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW mebMeesOeve
keâjvee ÛeeefnS~ Fve Øeefle›eâceCeeW ceW pees DeveeJeMÙekeâ YeefòeâÙeeb nQ GvnW efvekeâeuekeâj cee$e Øeeke=âle kesâ oC[keâ
met$eeW keâes ner jKevee ÛeeefnS~ efkeâvleg JeemleJe ceW DeeÛeejmeej1 Deewj DeveieejOecee&ce=le ceW Fve oC[keâeW kesâ meeLe
YeefòeâÙeeW keâe Yeer efJeOeeve nw~ pees Øeefle›eâceCe hee" Deepe GheueyOe nQ GveceW oesveeW keâe-YeefòeâÙeeW keâe Deewj
oC[keâ met$eeW keâe meceeJesMe nw Deewj DeveieejOecee&ce=le ceW lees šerkeâe ceW yengle ner DeÛÚe Kegueemee nw~ pewmee
JeneB JeCe&ve nw Jewmee ner hee" cegefõle nw DeleŠ FmeceW YeefòeâÙeeB efvekeâeuevee Ùee YeefòeâÙeeB jKekeâj oC[keâ met$e
nševee Ùen kegâÚ Yeer mebMeesOeve Ùee heefjJele&ve "erkeâ veneR nw~
keânves keâe leelheÙe& Ùener nw efkeâ ÙeÅeefhe Ùen heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe yengle yeÌ[e nw Fmekesâ heÌ{ves ceW keâce
mes keâce Yeer oes, meJee oes IeCšs ueie peeles nQ efheâj Yeer FmeceW mes keâesF& Yeer hee" keâce veneR keâjvee ÛeeefnS~
meeOegDeeW kesâ heeme Fve DeeJeMÙekeâ ef›eâÙeeDeeW kesâ efmeJeeÙe Yeuee Deewj keâeÙe& ner keäÙee nw? DeLee&led meeOeg peerJeve
ceW Deeiece keâefLele ef›eâÙeeDeeW keâes keâjvee Ùener meJeexòece nw~ FveceW mes Ùeefo meceÙe yeÛelee nw lees DevÙe
Oece&keâeÙeeX ceW ueieeJeW~ FmeerefueS lees Ûelego&Meer Deeefo heJe& kesâ efoveeW ceW efmeæevle Deeefo kesâ mJeeOÙeeÙe keâe
efve<esOe efkeâÙee ieÙee nw efkeâ efpememes DeeJeMÙekeâ ef›eâÙeeDeeW keâer neefve ve nesJes~
leelheÙe& Ùener nw efkeâ Ùen heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe hetCe&leÙee ØeeceeefCekeâ nw~ FmeceW oC[keâ met$e lees ßeer
ieewlece mJeeceer kesâ cegKe mes efvekeâues ngS nQ Deewj YeefòeâÙeeW ceW mes keâesF& lees ßeer kegbâokegbâoosJe ke=âle nQ Deewj keâesF&
ßeer hetpÙeheeo DeeÛeeÙe&ke=âle nQ~ Fve oesveeW keâes meceeefJe° efkeâve DeeÛeeÙeeX ves efkeâÙee nw keâewve peeves? efkeâvleg
‘‘DeeÛeejmeej’’ kesâ keâlee& efmeæevle Ûe›eâJeleea ßeerJeerjveefvo DeeÛeeÙe& kesâ meceÙe Ùen hetje hee" Ssmee ner Lee leLee
DeveieejOecee&ce=le kesâ keâòee& heb. DeeMeeOej peer Je Ûeeefj$emeej kesâ keâòee& ßeer Ûeecegb[jeÙe kesâ meeceves Yeer Ùener
hee" GheueyOe Lee Ssmee efveef§ele nes peelee nw~ leye hegveŠ Deepe nce Deewj Deehe pewmes meeOegDeeW keâes Ùee hebef[leeW
1. DeeÛeejmeej De. 9~

DehetJe& ÛewlÙeJebovee De°ceer ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(149)

(150)

keâes FveceW mes oC[keâ met$e Ùee YeefòeâÙeeW keâes Deueie keâjves keâe Deeflemeenme veneR keâjvee ÛeeefnS, ØelÙegle cenleer
ßeæe kesâ meeLe FvneR Øeefle›eâceCe hee"eW keâes efJeefOeJeled keâjvee ÛeeefnS~

ke=âeflekeâce& efJeefOeFme heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW ke=âeflekeâce& hetJe&keâ Yeefòeâhee" iÙeejn yeej Deelee nwÙeLee-1. efmeæYeefòeâ 2. meeueesÛevee Ûeeefj$eYeefòeâ 3. efmeæYeefòeâ 4. meeueesÛeveeÙeesefie Yeefòeâ
5. Øeefle›eâceCeYeefòeâ 6. efveef‰lekeâjCeJeerj Yeefòeâ 7. MeebefleÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâj Yeefòeâ 8. Ûeeefj$eeueesÛeveeÛeeÙe&
Yeefòeâ 9. Je=noeueesÛeveeÛeeÙe& Yeefòeâ 10. #eguuekeâeueesÛeveeÛeeÙe& Yeefòeâ Deewj 11. meceeefOe Yeefòeâ~ Fve
iÙeejn peien Øeefle%ee keâjkesâ-

oesCeob leg peOeepeeob JeejmeeJeòecesJe Ûe~
Ûeogefmmejb eflemegæb Ûe efkeâefoÙecceb heGbpeos~~603~~
Fme ieeLee kesâ Devegmeej ceve-JeÛeve-keâeÙe keâer Megefæ mes oes vecemkeâej, yeejn DeeJele&, Ûeej efMejesveefle
hetJe&keâ ke=âeflekeâce& keâe ØeÙeesie keâjvee neslee nw~
ÙeneB keâesF& keâns efkeâ Ùen meye lees hegveŠ hegveŠ Deeves mes hegve®efòeâ oes<e nes peelee nw mees Ssmee veneR nw~
ØelÙegle Ùen hegve®efòeâ lees iegCe ceeveer ieF& nw Fmeer ieeLee kesâ Deeies cetueeÛeej ceW hegve®efòeâ keâe JeCe&ve efkeâÙee ieÙee
nw~ mees ner osefKeÙes-

efleefJenb efleÙejCemegæb ceÙejefnÙeb ogefJen "eCe hegCe®òeb~
efJeCeSCe keâceefJemegæb efkeâefoÙemceb nesefo keâeÙeJJeb~~604~~
DeLe&-DeJeveefle, DeeJele& Deewj efMejesveefle Ùes leerve efJeOe, ceve-JeÛeve-keâeÙe mes Megæ, ceojefnle, heÙeËkeâ
Deewj keâeÙeeslmeie& Fve oes mLeeve Ùegòeâ Deewj hegve®efòeâ mes meefnle efJeveÙehetJe&keâ ›eâceevegmeej ke=âeflekeâce& keâjvee
neslee nw~ ÙeneB hej pees ‘‘hegve®òeâ’’ heo DeeÙee nw~ Gmemes Ùener mecePevee ÛeeefnS efkeâ ‘ke=âeflekeâce&’ ceW meeceeefÙekeâ
oC[keâ Deewj LeesmmeeefcemleJe hee" Deelee ner Deelee nw~Fme heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW iÙeejn yeej meeceeefÙekeâ
oC[keâ Deewj LeesmmeeefcemleJe heÌ{vee Yeer hegve®òeâ oes<e veneR nw~
Fmeer Øekeâej owJeefmekeâ Øeefle›eâceCe ceW heebÛe yeej ke=âeflekeâce& nw FlÙeeefo~ meeOegDeeW kesâ DeªeF&me ke=âeflekeâce&
pees Denesje$e mebyebOeer nQ GveceW Yeer Gleveer yeej lees meeceeefÙekeâ oC[keâ Deewj LeesmmeeefcemleJe nw ner, meeLe ceW
meJe&oes<e efJeMegefæ nsleg pees meceeefOeYeefkeäle keâer peeleer nw GmeceW Yeer Ùen ke=âeflekeâce& efJeefOe keâer peeleer nw~ De°ceer
Deeefo vewefceefòekeâ ef›eâÙeeDeeW ceW Yeer Ùen efJeefOe keâer peeleer nw~ efve<keâ<e& Ùener nw efkeâ yeej-yeej Yeer ke=âeflekeâce&
hetJe&keâ keâeÙeeslmeie& keâjles ngS meeceeefÙekeâ oC[keâ Deewj Leesmmeeefce heÌ{les jnvee hegve®òeâ veneR nw~

µµµµµ

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

heeef#ekeâeefo-Øeefle›eâceCeced
(efMe<ÙemeOecee&CeŠ heeef#ekeâeefoØeefle›eâces ueIJeerefYeŠ efmeæßegleeÛeeÙe&YeefòeâefYejeÛeeÙeË Jevosjved ~
1

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JevoveeÙeeb Øeefle‰eheveefmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenced(peehÙe 9)

mecceòe-CeeCe-obmeCe-JeerefjÙe-megngceb lensJe DeJeienCeb~
Deieg®ueng-ceJJeeJeenb, DeªiegCee neWefle efmeæeCeb~~1~~
leJeefmeæs CeÙeefmeæs, mebpeceefmeæs Ûeefjòeefmeæs Ùe~
CeeCeefcce obmeCeefcce Ùe, efmeæs efmejmee Cecebmeeefce~~2~~
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JevoveeÙeeb Øeefle‰eheveßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenced(peehÙe 9)

keâesšerMeleb ÉeoMe ÛewJe keâesšŸees, ue#eeCÙe-Meereflm$Ùeef
e Oekeâeefve ÛewJe~
hebÛeeMe-o°ew Ûe menœe-mebKÙe-cesleÛÚÎleb hebÛeheob veceeefce~~1~~

heeef#ekeâeefo Øeefle›eâceCe
(efnvoer heÅeevegJeeo)
(efMe<Ùe meeOegJeie& heeef#ekeâ Deeefo Øeefle›eâceCe ceW ueIeg efmeæ ßegle DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{keâj DeeÛeeÙe& keâer
Jebovee keâjW~)
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb Øeefle‰eheveefmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb-

(9 peehÙe)
ueIeg efmeæYeefòeâmeceefkeâle oMe&ve%eeve JeerÙe& met#celJe leLee DeJeieenve nQ~
DeJÙeeyeeOe Deieg®ueIeg Ùes efmeæeW kesâ Dee" ceneiegCe nQ~~1~~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæe~
%eeve efmeæ oMe&ve mes efmeæ vecetb meye efmeæeW keâes efMejmee~~2~~
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb Øeefle‰eheveßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(9 peehÙe)
Fkeâ meew yeejn keâesefš eflejemeer, ueeKe De"eJeve menme ® heeBÛe~
ÉeoMeebie ßegle kesâ heo Fleves, Jebove keâ™b veceekeâj ceeLe~~1~~
1. S<e ueIegYeefòeâ$eÙehee"Š hegmlekesâ veeefmle metÛeveevegmeejsCe ÙeesefpeleŠ~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(151)

Dejnble - YeeefmeÙelLeb, ieCenj - osJesefnb iebefLeÙeb mecceb~
heCeceeefce Yeefòepegòees, megoCeeCe - cenesJeefnb efmejmee~~2~~
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JevoveeÙeeb Øeefle‰eheveeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenced(peehÙe 9)

ßeglepeueefOe-heejiesYÙeŠ, mJehej-celeefJeYeeJevee-hešgceefleYÙeŠ~
megÛeefjle-leheesefveefOeYÙees, vecees ieg®YÙees iegCeieg®YÙeŠ~~1~~
Úòeerme-iegCemeceiies, hebÛeefJeneÛeej-keâjCemeboefjmes~
ef memmee-Ceg iien-keg âmeues, OecceeFefj S meoe Jeb os~ ~2~~
ieg®Yeefòe-mebpecesCe Ùe, lejbefle mebmeej-meeÙejb Ieesjb~
efÚCCebefle Deªkeâcceb, pecceCe-cejCeb Ce heeJeWefle~~3~~
Ùes efvelÙeb ›eleceb$e-nesce-efvejlee OÙeeveeefive-nes$ee-kegâueeŠ
<ešdkeâcee&efYe-jlee-mleheesOeveOeveeŠ, meeOegef›eâÙeeŠ meeOeJeŠ~
Meerue-ØeeJejCee iegCeØenjCee-§evõeke&â-lespeesÓefOekeâe
cees#eÉej-keâheešheešve-YešeŠ, ØeerCebleg ceeb meeOeJeŠ~~4~~
Den&led keâefLele DeLe&ceÙe mecÙekeâd ietbLee nw ieCeOejieg® ves~
Gme ßegle%eeve peueefOe keâes efMej mes ØeCecetb Yeefòeâ meceefvJele ceQ~~2~~
veceesÓmleg DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb Øeefle‰eheveeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(9peehÙe)
ßeglemecegõheejb iele mJecele Je hejcele%eelee keg âMeueceleer~
meÛÛeefj$elehe efveefOeÙegle iegCeieg® ns ieg®! legcekeâes keâ™b veleer~~1~~
Úòeerme iegCe mes hetCe& heeBÛe DeeÛeej ef›eâÙee kesâ Oeejer nes~
efMe<Ùe Deveg«enefvehegC e Oece& DeeÛeeÙe& meoe Jebot b legcekeâes~ ~2~~
ieg®Yeòeâer mebÙece mes eflejles YeJÙe YeÙebkeâj YeJe JeeefjefOe~
De°keâce& Úsobs Jes efheâj veefnb heeles pevcecejCe JÙeeOeer~~3~~
›ele De® ceb$e nesce ceW lelhej OÙeeve Deefive ceW nJeve keâjW~
leheesOeveer <ešd DeeJeMÙekeâjle meeOet Gòece ef›eâÙee OejW ~~
MeerueJeŒeOej iegCe DeeÙegOeÙegle metÙe&Ûebõ mes lespe DeefOekeâ~
cees#eÉej GodIeešve Ùeesæe meeOeg neW ØemeVe cegPe Øeefle~~4~~

(152)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

iegjJeŠ heevleg vees efvelÙeb, %eeveoMe&ve - veeÙekeâeŠ~
Ûeeefj$eeCe&JeiebYeerje,
cees#eceeieex - heosMekeâeŠ~~5~~
(leleŠ F°osJeleevecemkeâejhetJe&kebâ ‘‘mecelee meJe&Yetles<eg’’ FlÙeeefo heef"lJee ieCeer efMe<ÙemeOece&ieCeÙegòeâŠ
‘‘efmeæevegodOetlekeâce&’’ FlÙeeefokeâeb iegJeeA efmeæYeefòeâ meebÛeefuekeâeb, ‘‘Ùesvesvõeved’’ FlÙeeefokeâeb Ûe Ûeeefj$eYeefòebâ
Je=noeueesÛeveemeefnleeb, Den&ÆdšejkeâmÙee«es kegâÙee&led ~ mew<ee metjsŠ efMe<ÙemeOece&Ceeb Ûe meeOeejCeer ef›eâÙee~)

veceŠ ßeerJeOe&ceeveeÙe, efveOet&le-keâefueueelceves~
meeueeskeâeveeb ef$eueeskeâeveeb, ÙeefÉÅee ohe&CeeÙeles~~1~~
mecelee meJe&Yetles<eg mebÙeceŠ MegY eYeeJevee~
Deele&jewõ-heefjlÙeeiemleefæ meeceeefÙekebâ celeced~~2~~
meJee&ef leÛeejefJeMegæ dÙeLeË heeef#ekeâØeefle›eâceCeeÙeeb 1 hetJee&ÛeeÙee& veg›eâcesCe
mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJevoveemleJemecesleb efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(Cecees DeefjnbleeCeb FlÙeeefo ob[kebâ heef"lJee keâeÙeeslmeieË ke=âlJee Leesmmeeefce FlÙeeefokebâ efJeOeeÙe
efmeæevegodOetlekeâce& FlÙeeefoefmeæYeefòebâ meebÛeefuekeâeb he"sled~)

%eeveoMe& kes â veeÙekeâ ieg® Jej efv ele ces jer j#ee keâefj Ùes~
ÛeefjlepeueefOeiebYeerj cees#eheLe GheosMekeâ heLe ceW OeefjÙes~~5~~
(Fmekesâ yeeo ‘efpeveves keâce&keâefueueOeesÙee’ FlÙeeefo Mueeskeâ mes F° osJelee keâes vecemkeâej keâjkesâ
‘‘meYeer Øeeef CeÙeeW ceW mecelee nes ’’ FlÙeeef o heÌ { keâj DeeÛeeÙe& os Je meYeer meeOegJ eieeX mes meefn le ‘‘meye
efmeæ’’ FlÙeeefo yeÌ[er efmeæYeefòeâ DebÛeefuekeâe meefnle heÌ{ keâj ‘‘Ûeceefkeâle cegkegâš’’ FlÙeeef o Ûeeefj$eYeefòeâ
Je=nod DeeueesÛevee meefnle DenËle YeieJeeved kesâ meeceves heÌ{ W~ Ùen DeeÛeeÙe& Deewj meeOegDeeW keâer meeOeejCe
ef›eâÙee nw~)

efpeveves keâce&keâefueue OeesÙee, ßeerJeOe&ceeve keâes efvelÙe veceW~
efpevekesâ %eeveceÙeer ohe&Ce ceW, ueeskeâeueeskeâ mekeâue PeuekeWâ~~1~~
meYeer ØeeefCeÙeeW ceW mecelee nes, mebÙece nes MegYe YeeJe jns~
Deele& jewõ ogOÙee&ve lÙeeie nes Ùener ßes‰ meeceeefÙekeâ nw~~2~~
meJee&efleÛeej-efJeMegæŸeLeË heeef#ekeâØeefle›eâceCeeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË
YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(Cecees DeefjnbleeCeb FlÙeeefo meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj keâeÙeeslmeie& keâjkesâ Leesmmeeefce mleJeve heÌ{keâj
‘‘meye efmeæ keâce&Øeke=âleer’’ FlÙeeefo efmeæYeefòeâ heÌ{ W~)
1. Ûeelegcee&efmekeâØeefle›eâceCeeÙeeb meebJelmeefjkeâØeefle›eâceCeeÙeeb Ûesefle leòelØeefle›eâceCeeÙeeb he"sled ~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(153)

efmeæ Yeefòeâ
efmeæevegodOetle-keâce&Øeke=âefle-mecegoÙeeved-meeefOeleelcemJeYeeJeevedJevos efmeefæ-ØeefmeædÙew, leoveghece-iegCe-ØeieÇne-ke=âef°leg°Š~
efmeefæŠ mJeelceesheueefyOeŠ, ØeiegCeiegCeieCeesÛÚeefooes<eehenejeod
ÙeesiÙees-heeoeve-ÙegkeälÙee, Â<eo Fn ÙeLee nsce-YeeJeesheueefyOeŠ~~1~~
veeYeeJeŠ efmeefæefj°e, ve efvepe-iegCeneflemleòeheesefYeve& ÙegòesâŠ
jmlÙeelceeveeefoyeæŠ, mJeke=âlepe-heâueYegkeâdlel#eÙeevcees#eYeeieer~
%eelee õ°e mJeosn - Øeefceefle - ®hemeceenej - efJemleejOecee&
OeÇewJÙeeslheefòe-JÙeÙeelcee, mJe-iegCeÙegle Flees veevÙeLee meeOÙeefmeefæŠ~~2~~
me lJevleyee& ¢e-ns leg - ØeYeJeef Jeceue-meöMe& v e-%eeve-ÛeÙee& mebheæsefle-ØeIeele-#ele-ogefjleleÙee JÙeefÀelee-efÛevlÙe-meejwŠ~
kewâJeuÙe-%eeve-Âef°-ØeJej-megKe-ceneJeerÙe&-mecÙekeälJe-ueefyOepÙeesefle-Jee&leeÙeveeefo-ef mLej-hejceieg Cew- jod Yeglew Yee& meceeveŠ~~3~~
efmeæYeefòeâ (MebYeg Úvo)
meye efmeæ keâce& Øeke=âleer efJeveeMe efvepe kesâ mJeYeeJe keâes Øeehle efkeâÙes~
DevegheceiegCe mes Deeke=â° leg° ceQ Jebotb efmeæer nsleg efueÙes~~
iegCeiegCe DeeÛÚeokeâ oes<e veMeW, efmeefæ mJeelcee keâer GheueyOeer~
pewmes helLej meesvee yevelee, neW ÙeesiÙe Gheeoeve De® Ùegòeâer~~1~~
veefnb cegefòeâ DeYeeJe™he efpeveiegCe keâer neefve leheeW mes GefÛele ve nw~
Deelcee Deveeefo mes yebOee mJeke=âleheâueYegkeâd lel#eÙe mes cegefòeâ uens~
%eelee °e Ùen mJelevegcee$e mebnej efJemehe&Ce iegCeÙegle Yeer~
Glheeo Je JÙeÙe Oeg›eÙegle efpeveiegCeÙegle DevÙe Øekeâej veneR efmeæer~~2~~
pees Devleyee&¢e nsleg mes Øeieefšle efvece&ue oMe&ve %eeve keâne~
Ûeeefjle mebheòeer ØenjCe mes meye Ieeefle Ûeleg°Ùe, neefve efkeâÙee~~
efheâj Øeieš DeefÛevlÙe meej DeodYegleiegCe kesâJeue%eeve megoMe&ve megKe~
De® ØeJej JeerÙe& mecÙekeälJe ØeYeeceb[ue Ûecejeefokeâ mes jeefpele~~3~~

(154)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

peeveved-heMÙeved -mecemleb, mececeveg hejleb mecØele=hÙeef vJelevJeved
OegvJeved-OJeevleb efveleebleb efveefÛelecevegmeYeb ØeerCeÙe-VeerMeYeeJeced~
kegâJe&ved-meJe&Øepeevee-cehej-ceefYeYeJeved pÙeesefle-jelceeve-ceelcee
DeelcevÙes-Jeelceveemeew #eCe-ceghepeveÙeved-melmJeÙecYetŠ ØeJe=òeŠ~~4~~
efÚ bo ved
Mes <eeveMes <eeefV eieueyeuekeâueeRm lewj veblemJeYeeJew Š
met#celJee«edÙeeJeieene-ieg®ueIegkeâiegCewŠ #eeefÙekew⊠MeesYeceeveŠ~
DevÙew-§eevÙeJÙeheesn-ØeJeCeefJe<eÙe-mebØeeefhle-ueefyOeØeYeeJewŠ
TOJeË ›epÙeemJeYeeJeelmeceÙe-cegheielees Oeeefcve mebefle‰lesÓ«edÙes~~5~~
DevÙee-keâejeefhlensleg-ve& Ûe YeJeefle hejes Ùesve lesveeuhenerveŠ~
Øeeieelceesheeòeosn Øeefleke=âefle®efÛejekeâej SJe ¢ecetle&Š~
#eg ò e= < Cee-Õeeme-keâemepJej-cejCepejeef v e°-Ùeesie-ØeceesnJÙeehelÙee-Åeg«e-ogŠKe-ØeYeJeYeJenlesŠ keâesmÙe meewKÙemÙe ceelee~~6~~
Deelceesheeoeveefmeæb mJeÙe-ceefleMeÙeJeod-JeerleyeeOeb efJeMeeueb
Je=efæ-Üeme-JÙehesleb efJe<eÙe-efJejefnleb efve<Øeefle-ÉvÉYeeJeced~
peeveW osKeW men ef$eYegJeve keâes pees meoe le=hle nes megKe YeesieW~
lecekesâ efJeOJebmekeâ meceJemejCe ceW meye keâes leefhe&le keâj MeesYeWs~~
Jes meYeer Øepee kesâ F&Õej hej keâer pÙeesefle eflejmke=âle keâj #eCe ceW~
yeme mJe ceW mJe mes mJe keâes Øeieefšle keâj mJeÙeb mJeÙebYet Deehe yeves~~4~~
DeJeMes<e DeIeeleer yesÌ[erJeled pees keâce& yeueer Gvekeâes Ieelee~
met#celJe Deieg®ueIeg Deeefo Deveble, mJeeYeeefJekeâ #eeefÙekeâ iegCe heeÙee~~
Jes DevÙe keâce& #eÙe mes efvepe keâer, Megæer mes ceefnceeMeeueer nQ~
ØeYeg TOJe&ieceve mes Skeâ meceÙe ceW ueeskeâ De«e hej "njW nQ~~5~~
pees DevÙeekeâej Øeeefhle nslet veefnb ngDee efJeue#eCe efkeâefÛebled keâce~
Jees hetJe& mJeÙeb mebØeehle osn, Øeefleke=âefle nw ®efÛej Decetle& Decece~~
meye #egOee le=<ee pJej Õeeme keâeme, pej cejCe Deefve° Ùeesie jefnlee~
Deeheòeer Deeefo G«e ogŠKekeâj YeieJele megKe keâewve ceehe mekeâlee~~6~~
meye efmeæ mJeÙeb kesâ Gheeoeve mes mJeÙeb DeefleMeÙeer yeeOejefnle~
Je=efæ Je Üeme mes jefnle efJe<eÙe-efJejefnle, ØeefleMe$et jefnle Deefcele~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(155)

DevÙeõJÙee - vehes#eb efve®hece - ceefceleb MeeÕeleb meJe&keâeueb
Glke= â°e-vevlemeejb hejcemegK e-celemlemÙe ef meæmÙe peeleced ~~7~~
veeLe& Š #egò e= [d efJeveeMeeef É ef JeOejmeÙeg lew - jVeheevew - jMeg ÛÙeeveemhe=°s-ie&vOeceeuÙewve& efn ce=ogMeÙevew-iuee&efveefveõeÅeYeeJeeled~
Deele¿elex - jYeeJes leogheMeceve - meodYes<epeeveLe&leeJeod
oerhee-veLe&keäÙeJeÉe JÙeheiele - efleefcejs ÂMÙeceeves mecemles~~8~~
leeÂkeâd- mechelmeceslee ef Jeef JeOeveÙe-leheŠ mebÙece-%eeveÂef °ÛeÙee& efmeæeŠ mecevleelØeef Jelele-ÙeMemees efJeÕeosJeeefOeosJeeŠ~
Yetlee YeJÙee YeJebleŠ mekeâuepeieefle Ùes mletÙeceevee efJeefMe°wŠ
leevmeJee&vedveewcÙe-vebleevedefveefpeieefce<eg-jjb lelmJe™heb ef$emevOÙeced~~9~~
DebÛeefuekeâe- FÛÚeefce Yebles! efmeæYeefkeäle-keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
meye DevÙe õJÙe mes efvejehes#e, efve®hece, $ewkeâeefuekeâ DeefJeveÕej~
Glke=â° Deveblemeej efmeæeW kesâ, ngDee hejcemegKe Deefle efveYe&j~~7~~
veefnb YetKe hÙeeme DeleSJe efJeefJeOe jme-DeVe heeve mes veefnb celeueye~
veefnb DeMegÛeer iueeefve efveõeefokeâ, ceeuee MeÙÙee mes nw keäÙee leye~~
veefnb jesie peefvele heerÌ[e nw leye, GheMeceve nsleg Deew<eefOe mes keäÙee~
meye efleefcej ve° nes ieÙee efoKes, meye peieled hegveŠ oerhekeâ mes keäÙee~~8~~
pees efJeefJeOe megveÙe lehe mebÙece oMe&ve, %eeve Ûeefj$e mes efmeæ ngS~
iegCe mebheod mes Ùegle efJeÕekeâerefle&, JÙeeheer osJeeW kesâ osJe ngS~~
Glke=â° peveeW mes mebmlegle peie ceW, Yetle YeeefJe meebØele efmeæe~
ceQ vecetb DevebleeW keâes $ewkeâeefuekeâ, Gve mJe™he keâer nw FÛÚe~~9~~
oesneyeefòeme oes<eeW mes jefnle, hejce Megæ MegYe Keeve~
keâjkesâ keâeÙeeslmeie& pees, Yeefòeâ meefnle Deceueeve~~
efvele Øeefle Jebos YeeJe mes, efmeæ mecetn ceneved ~
Jen heeJes Peš hejce megKe, %eeve meefnle efMeJe Oeece~~9~~
DebÛeefuekeâe
ns YeieJeved ! ßeer efmeæYeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekeâe~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, mecÙeiedjlve$eÙe Ùegòeâe~~

cegefveÛeÙee&

(156)

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb, DeªefJen-keâcce-efJehhe-cegkeäkeâeCeb,
Deª-iegCemebheCCeeCeb, GºueesÙe-celLeÙeefcce heFefªÙeeCeb, leJeefmeæeCeb CeÙeefmeæeCeb,
mebpeceefmeæeCeb,Ûeefjòe-efmeæeCeb Deleerlee-Ceeieo-JeóceeCe-keâeueòeÙe-efmeæeCeb,
meJJeefmeæeCeb meÙee efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce,Jeboeefce, Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheòeer nesG cepPeb~
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË DeeueesÛeveeÛeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(FlÙegÛÛeeÙe& ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo ob[kebâ heef"lJee keâeÙeceglme=pÙe ‘‘Leesmmmeeefce’’ FlÙeeefo
oC[keâceOeerlÙe ‘‘Ùesvesvõeved ’’ FlÙeeefo Ûeeefj$eYeefòeâ meeueesÛeveeb he"sled~)

Ûeeefj$eYeefòeâ:
ÙesvesvõevedYegJeve$eÙemÙe efJeuemeledkesâÙetj-nejebieoeved ~
YeemJeved-ceewefue-ceefCe-ØeYee-ØeefJemejesòegbiees-òeceeÁeVeleeved~~
mJes<eeb heeoheÙees®ns<eg cegveÙeMÛe›eg⊠Øekeâeceb meoe~
Jebos hebÛeleÙeb leceÅe efveieoved-veeÛeej-ceYÙeefÛe&leced~~1~~
De" efJeOekeâce&jefnle ØeYeg TOJe&-ueeskeâ cemlekeâ hej mebefmLele pees~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙece efmeæ ÛeefjleefmeOe pees~~
Yetl e YeefJe<Ùeled Jele&ceeve, keâeue$eÙe efm eæ meYeer efm eæe~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛetË hetpetb, Jebotb vecetb Yeefòeâ Ùegòeâe~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefle ieceve nes meceeefOe cejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË DeeueesÛeveeÛeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(Cecees DeefjnbleeCeb FlÙeeefo meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{keâj, 9 peehÙe keâjkesâ, LeesmmeeefcemleJeve heÌ{keâj
Ûeeefj$e Yeefòeâ heÌ{W~ hegveŠ DeeueesÛevee heÌ{ W~)

µµµµµ
Ûeeefj$eYeefòeâ
Ûeewyeesue ÚvoÛeceefkeâle cegkegâš ceCeer keâer ØeYe mes, JÙeehle meg GVele nw cemlekeâ~
kebâkeâCe nejeefokeâ mes MeesefYele, ef$eYegJeve kesâ Fbõeefokeâ meye~~
efpememes Gvekeâes mJeheo keâceue ceW, veefcele efkeâÙee efvele cegefveÙeeW ves~
Gve DeefÛe&le hebÛeeÛeejeW keâes, keâLeve nsleg Deye vecetb GvnW~~1~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(157)

(158)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DeLe&-JÙebpeve-leodÉÙee-efJekeâuelee-keâeueesheOee-ØeßeÙeeŠ~
mJeeÛeeÙee&-ÅevehevnJees yengceefle-§eslÙe°Oee JÙeeùleced~~
ßeercep%eeefle-kegâuesvogvee YeieJelee leerLe&mÙe keâ$ee&ÓÀemee~
%eeveeÛeejcenb ef$eOee ØeefCehelee-cÙegodOetleÙes keâce&Ceeced~~2~~
MebkeâeÂef°-efJeceesn-keâeb#eCe-efJeefOe-JÙeeJe=efòe-meVeæleeb~
JeelmeuÙeb efJeefÛeefkeâlmevee-oghejefleb Oeceexheye=bn-ef›eâÙeeced~~
MekeälÙee Meemeveoerheveb efnleheLeeod-Yeü°mÙe mebmLeeheveced~
Jebos oMe&veieesÛejb megÛeefjleb cetOvee& veceVeeojeled ~~3~~
Skeâevles MeÙeveesheJesMeve ke=âefleŠ mebleeheveb leeveJeced ~
mebKÙeeJe=efòe-efveyevOevee-ceveMeveb efJe<JeeCe-ceæexojced~~
lÙeeieb ÛesefvõÙe-oefvlevees ceoÙeleŠ mJeeoes jmemÙeeefveMeced~
<ees{e yee¢ecenb mlegJes efMeJeieefle-ØeehlÙeYÙegheeÙeb leheŠ~~4~~
mJeeOÙeeÙeŠ MegYekeâce&Ce§ÙegleJeleŠ mebØelÙeJemLeeheveced~
OÙeeveb JÙeehe=efle-jeceÙeeefJeefve iegjew Je=æs Ûe yeeues Ùeleew~~

keâeÙeeslmepe&ve-meefl›eâÙee efJeveÙe FlÙesJeb leheŠ <e[defJeOeb~
JebosÓYÙeblej-cevlejbieyeueJeod-efJeÉsef<e-efJeOJebmeveced~~5~~
mecÙei%eeve-efJeueesÛevemÙe oOeleŠ ßeæeve-cen&vceles~
JeerÙe&mÙee-efJeefveietnvesve leheefme mJemÙe ØeÙelveeÅelesŠ~~
Ùee Je=efòe-mlejCeerJe veew-jefJeJeje ueIJeer YeJeesovJelees~
JeerÙee&Ûeejcenb lecetefpe&le-iegCeb Jebos meleeceefÛe&leced~~6~~
efleœeŠ meòece-ieghleÙemlevegceveesYee<ee-efveefceòeesoÙeeŠ~
hebÛesÙee&efo-meceeßeÙeeŠmeefceleÙeŠ hebÛe›eleeveerlÙeefhe~~
Ûeeefj$ees-heefnleb $eÙeesoMeleÙeb hetJeË ve °b hejwŠ~
DeeÛeejb hejcesef‰vees efpevehelesJeeajb veceecees JeÙeced~~7~~
DeeÛeejb menhebÛeYeso - cegefoleb leerLeË hejb cebieueb~
efve«e&vLeeveefhe meÛÛeefj$e cenlees-Jebos mece«eevedÙeleerved~~
DeelceeOeerve-megKeesoÙee-cevegheceeb ue#ceer-ceefJeOJebefmeveeR~
FÛÚvkesâJeueoMe&veeJeieceve-ØeepÙe-ØekeâeMeespJeueeced~~8~~

JÙebpeve DeLe& GYeÙe Megæer Ùegle, keâeue efJeveÙe Megæer GheOee~
efvepe metefj keâe efvevnJe veefnb, yengceeve keâneR Ùes De° efJeOee~~
ßeerceod ØeYet peeeflekegâue Fvõ, leerLeËkeâj mes keâefLele ceneved ~
%eeveeÛeej ef$eOee ceQ ØeCecetb, keâce& veeMe nslet megKeoeve~~2~~
Mebkeâe keâeb#ee cetÌ{Âef° mes, jefnle meoe JeelmeuÙe meefnle~
efJeefÛeefkeâlmee mes otj Oece& kesâ, Je=efæbiele ceW lelhej efvele~~
efpeve Meemeve Göerheve efnle, heLeYeü°eW keâes keâjvee efmLej~
Deeoj mes efMej vele Jebotb, De°ebie oMe&veeÛeej ØeJej~~3~~
DeveMeve DeJeceesoÙe& Je=efòe-heefjmebKÙee keâeÙekeäuesMe meglehe~
FefvõÙe nmleer keâes ceo keâejkeâ-efJeefJeOe jmeeW keâe lÙeeie meglehe~~
efvele Skeâeble MeÙeve GheJesMeve, Ùes Ún yee¢e keâns nQ lehe~
efMeJeieefle Øeeefhle kesâ GheeÙe, ceQ Fvekeâer mebmlegefle keâ™b melele~~4~~
ef›eâÙee ›eleeW ceW oes<e ueies leye, ØeeÙeef§ele mJeeOÙeeÙe ceneve~
yeeue Je=æ jesieer Ùeefle ieg® keâer, JewÙeeJe=efòe efvelÙe MegefÛe OÙeeve~~

keâeÙeeslmeie& efJeveÙe lehe <ešd efJeefOe, Deblejbie Ùes keâns ØeOeeve~
Deblejbie jeieeefo oes<e efJeOJebm ekeâ Fvekeâes vecet b megpeeve~~5~~
Den& le cele kes â ßeæeveer pees, mecÙei%eeve Ûe#eg Oeejer~
lehe ceW Meòeâer veneR efÚ heeles , keâjW ØeÙelve meoe Yeejer ~~
Gvekeâer ÛeÙee& efÚõ jefnle, veewkeâe mece YeJeoefOe lejCeer nw~
Ssmee JeerÙee&Ûeej vecetb ceQ, iegCeceÙe meppeve DeefÛe&le nw~~6~~
ceve JeÛe keâeÙe efveefceòekeâ Gòece, leerve iegefhle YeJe ogŠKe Jeejkeâ~
F&Ùee& meefceleer Deeefo hebÛe nQ, hebÛe cene›ele Yeer Ûeeefjle~~
Je=<eYe Jeerj kesâ efmeJee $eÙeesoMe, Ûeefjle DevÙe ves veneR keâne~
hejces‰er efpeveheleer Jeerj keâes, meÛÛeefj$e keâes vecetb meoe~~7~~
hebÛeeÛeej YeJeesoefOe leejkeâ, leerLe& cene cebieue Gmekeâes~
Jebotb Ûeeefjle Ùegle meye Ùeefleheefle, efve«eËLeeW keâes Yeer veefle nes~~
DeelceeOeerve megKeesoÙe Jeeueer, ue#ceer DeefJeveeMeer Deveghece~
kesâJeueoMe&ve %eeve ØekeâeMeer, GppJeue Gmekesâ FÛÚgkeâ nce~~8~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(159)

De%eeveeÅeoJeerJe=leb efveÙeefcevees-ÓJeefle&<Ùenb ÛeevÙeLee~
leefmceVeefpe&le-cemÙeefle ØeefleveJeb Ûewvees efvejekegâJe&efle~~
Je=òes mehleleÙeeR efveefOeb meglehemee-ce=efæb veÙelÙeodYegleb~
leefvceLÙee ieg® og<ke=âleb YeJeleg ces mJeb efvebolees efvebefoleced~~9~~
mebmeej-JÙemevee-nefle-ØeÛeefuelee efvelÙeesoÙe-ØeeefLe&veŠ~
ØelÙeemeVe-efJecegòeâÙeŠ megceleÙeŠ MeeblewvemeŠ ØeeefCeveŠ~~
cees#emÙewJe ke=âleb efJeMeeue-celegueb meesheeve-cegÛÛewmlejeced~
Deejesnvleg Ûeefj$e-cegòece-efceob pewvesvõ-ceespeefmJeveŠ~~10~~
Ûeeefj$eeueesÛevee-FÛÚeefce Yevles! DeªefceÙeefcce DeeueesÛesGb, DeªCnb efoJemeeCeb
DeªCnb jeF&Ceb DeyYeblejeoes hebÛeefJenes DeeÙeejes CeeCeeÙeejes obmeCeeÙeejes leJeeÙeejes
JeerefjÙeeÙeejes ÛeefjòeeÙeejes Ûesefo~
FÛÚeefce1 Yevles! heefkeäKeÙeefcce DeeueesÛesGb, heCCejmeCnb efoJemeeCeb heCCejmeCnb jeF&Ceb DeyYeblejeDees hebÛeefJenes DeeÙeejes CeeCeeÙeejes obmeCeeÙeejes leJeeÙeejes
JeerefjÙeeÙeejes ÛeefjòeeÙeejes Ûesefo~

MebYeg Úbo-

Ùeefo Deeiece Øeefleketâue Ûeefjle keâes, ceQves efkeâÙee keâjeÙee nw~
Gmemes Deefpe&le heehe veeMe neW, Ûeeefjle lehe keâer ceefncee mes~~
Fme Ûeeefjle lehe mes Ùes DeodYegle, meele $e+efæ efveefOe Yeer nesJeW~
mJe keâer efveboe keâjles cesjs, meye og<ke=âle efceLÙee nesJeW~~9~~
YeJe ogŠKe mes YeÙeYeerle meoesoÙe, megKe kesâ FÛÚgkeâ pees ØeeCeer~
cegefòeâ kesâ nQ efvekeâš megceefleÙegle, heehe MeebleÙegle DeespemJeer~~
cees#ecenue keâer meerÌ{er mece Ùen, Ûeeefjle Gòece Delegue efJeMeeue~
Jes Fme hej ÛeÌ{ cees#ecenue ceW, hengBÛes jnW DevevleeW keâeue~~10~~
ns YeieJeved ! ceQ De°ceer efoJeme keâe Ûeentb DeeueesÛeve keâjvee~
Dee" efoJeme Deew Dee" je$eer kesâ Yeerlej ngS oes<e njvee~~
%eeveeÛeej oMe&veeÛeej Je lehe DeeÛeej leLee JeerÙee&Ûeeje~
Ûeeefj$eeÛeej heebÛe Ùes nQ DeeÛeej cees#e kesâ DeeOeeje~~
ns YeieJeved! heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe keâe Ûeentb DeeueesÛeve keâjvee~
hevõn efove hevõn jeef$e kesâ Yeerlej ngS oes<eeW keâes njvee~~
%eeveeÛeej oMe&veeÛeej Je lehe DeeÛeej leLee JeerÙee&Ûeeje~
Ûeeefj$eeÛeej heebÛe Ùes nQ DeeÛeej cees#e kesâ DeeOeeje~~

1. Fmes heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe kesâ meceÙe yeesueW~

(160)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

FÛÚeefce1 Yebles! ÛeeGceeefmeÙeefcce DeeueesÛesGb, ÛeGCnb ceemeeCeb DeªCnb hekeäKeeCeb
Jeermegòej-meÙe-efoJemeeCeb Jeermegòej-meÙejeF&Ceb DeyYeblejeDees hebÛeefJenes DeeÙeejes
CeeCeeÙeejes obmeCeeÙeejes leJeeÙeejes JeerefjÙeeÙeejes ÛeefjòeeÙeejes Ûesefo~
FÛÚeefce Yebles! mebJeÛÚefjÙeefcce2 DeeueesÛesGb, JeejmeCnb ceemeeCeb, ÛeGJeermeCnb
hekeäKeeCeb, efleCnb ÚeJeefª-meÙe-efoJemeeCeb, efleCnb ÚeJeefª-meÙejeFCeb DeyYeblejeDees
hebÛeefJenes DeeÙeejes CeeCeeÙeejes obmeCeeÙeejes leJeeÙeejes JeerefjÙeeÙeejes ÛeefjòeeÙeejes Ûesefo~
lelLe CeeCeeÙeejes, keâeues, efJeCeS, GJeneCes, yengceeCes, lensJe DeefCeCnJeCes,
efJebpeCe-DelLe-leogYeÙes Ûesefo CeeCeeÙeejes DeªefJenes heefjneefJeoes, mes DekeäKejnerCeb
Jee, mejnerCeb Jee, heonerCeb Jee, efJebpeCenerCeb, Jee, DelLenerCeb Jee, iebLenerCeb Jee,
LeSmeg Jee, LegF&meg Jee, DelLekeäKeeCesmeg Jee, DeefCeÙeesiesmeg Jee, DeefCeÙeesieöejsmeg Jee,
Dekeâeues mepPeeDees keâDees Jee, keâeefjoes Jee, keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes, keâeues Jee
ns YeieJeved! Ûeelegcee&efmekeâ keâe DeeueesÛeve keâ™b ÛeG cenerves ceW~
Fve Dee" he#e ceW Fkeâmeew yeerme efoJeme Fkeâmeew yeerme efveefMe ceW~~
%eeveeÛeej oMe&veeÛeej Je lehe DeeÛeej leLee JeerÙee&Ûeeje~~
Ûeeef j$eeÛeej heeb Ûe Ùes nQ DeeÛeej cees # e kesâ DeeOeeje~~
ns YeieJeved! Jeeef<e&keâ keâe DeeueesÛeve keâ™b meg yeejn ceefnves ceW~
ÛeGyeerme he#e ceW $eÙe meew ÚŸeeme" efoJeme Je Fleveer jeef$e ceW~~
%eeveeÛeej oMe&veeÛeej Je lehe DeeÛeej leLee JeerÙee&Ûeeje~
Ûeeefj$eeÛeej heebÛe nQ Ùes DeeÛeej cees#e kesâ DeeOeeje~~
FveceW nw %eeveeÛeej ØeLece, pees Dee" Yeso MegæerÙegle nw~
Jen keâeue efJeveÙe GheOeeve3 leLee yengceeve4 DeefveÖJe JÙebpeve nw~~
hegefve DeLe& GYeÙe5 Fve Megefæ mes mleJe6 mlegefle7 DeLee&KÙeevee8~~
DevegÙeesie9 Deewj DevegÙeesieÉej10 ceW efkeâÙee Ùeoer De#ej nervee~~
Ùee heo mes keâce Ùee JÙebpeve keâce Ùee DeLe&nerve Ùee «ebLe keâceer~
Ùeefo Dekeâeue ceW mJeeOÙeeÙe efkeâÙee Ùee keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer~~
1. Fmes Ûeelegcee&efmekeâ Øeefle›eâceCe ceW yeesueW~ 2. Fmes Jeeef<e&keâ Øeefle›eâceCe ceW yeesueW~ 3. eqveÙece efJeMes<e
keâjkesâ mJeeOÙeeÙe keâjvee~ 4. iebOe heg<heeW mes õJÙe hetpee Deewj efmeæ ßegle DeeÛeeÙe& Yeefòeâ keâjkesâ heÌ{vee YeeJe
hetpee nw~ Fve hetpee mes Ùegòeâ neskeâj heÌ{vee~ 5. JÙebpeve Deewj DeLe& keâer Megefæ~ 6. Deveskeâ leerLeËkeâjeW kesâ iegCeeW
keâe ieeve mleJe nw~ 7. Skeâ leerLeËkeâj kesâ iegCeeW keâe JeCe&ve mlegefle nw~ 8. Ûeefj$e hegjeCe iebÇLe~ 9. ØeLeceevegÙeesie,
keâjCeevegÙeesie Deeefo~ 10. ke=âefleJesovee Deeefo Ûeewyeerme nQ~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(161)

heefjneefJeoes, DeÛÚekeâeefjob, efceÛÚe cesefueob, Deecesefueob, Jeecesefueob DeCCeneefoCCeb,
DeCCene heef[efÛÚob, DeeJeemeSmeg heefjnerCeoeS, lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~1~~
obmeCeeÙeejes DeªefJenes, efCemmebefkeâÙe efCekeäkebâefKeÙe efCeefJJeefoefiebÚe1 Decet{efoªer
Ùe, GJeietnCe ef"efokeâjCeb JeÛÚuue2 heneJeCee Ûesefo~ DeªefJenes heefjneefJeoes,
mebkeâeS kebâKeeS efJeefoefiebÚeS DeCCeefoªerhemebmeCeoeS hejheeKeC[3hemebmeCeoeS
DeCeeÙeoCemesJeCeoeS DeJeÛÚuueoeS DehheneJeCeoeS, lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~2~~
leJeeÙeejes JeejmeefJenes, DeyYeblejes ÚefJJenes yeeefnjes ÚefJJenes Ûesefo lelLe yeeefnjes
DeCemeCeb DeeceesoefjÙeb 4 efJeefòeheefj meb Kee jmeheefj ÛÛeeDees mejer jheefjÛÛeeDees
efJeefJeòemeÙeCeemeCeb Ûesefo~ lelLe DeyYeblejes heeÙeefÛÚòeb efJeCeDees JesppeeJeÛÛeb mepPeeDees
PeeCeb efJeGmmeiiees Ûesefo~ DeyYeblejb yeeefnjb yeejmeefJenb leJeeskeâcceb Ce keâob efCemeCCesCe,
heef[keäkebâleb, lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~3~~
Ùee keâeue ceW veefnb mJeeOÙeeÙe efkeâÙee Ùee Peefšefle heÌ{e efceLÙee efceßeCe~
efJehejerle DeLe&keâj heÌ{e DevÙeLee keâne DevÙeLee efkeâÙee «enCe~~
Ún DeeJeMÙekeâ ceW neveer keâer, Fme %eeveeÛeej ceW oes<e efkeâÙee~
heCeefJeOe mJeeOÙeeÙe keâer efmeæer nes, Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~1~~
oMe&veeÛeej Dee"efJeOe nw efveŠMebefkeâle efve:keâebef#ele iegCe mes~
De® efveefJe&efÛeefkeâlmee DecetÌ{Âkeâd Gheietnve efmLeeflekeâjCe iegCe mes~~
JeelmeuÙe ØeYeeJeve Fve De" ceW Mebkeâe keâeb#ee Je pegieghmee keâer~
efceLÙeeÂef° keâer ØeMebmee keâer De® hejheeKeb[ ØeMebmee keâer~
DeveeÙeleve keâer mesJee keâer Jeelmeue ØeYeeJevee veneR efkeâÙee~
Fve oes<eeW mes pees neveer keâer Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~2~~
Ún DeYÙeblej Ún yeeefnj mes yeejnefJeOe lehe DeeÛeej keâne~
GveceW mes DeveMeve DeceesoÙe& Je=leheefjmebKÙee jmelÙeeie keâne~~
levegheefjlÙeeie-levegkeäuesMe5 efJeefJeòeâ MeÙeveemeve lehe yee¢e keâns~
ØeeÙeef§ele efJeveÙe megJewÙeeJe=le mJeeOÙeeÙe OÙeeve6 JÙeglmeie& keâns~~
Fve yeejn lehe keâes veneR efkeâÙee heefj<en mes heerefÌ[le ÚesÌ[ efoÙee~
lehe efkeâefjÙee ceW pees neveer keâer, Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~3~~
1. efCeefJJeefoefiebÚes Fefle hee"Š~ 2.JeÛÚuueb Fefle hee"Š~ 3. hejheemeb[ Fefle hee"Š~ 4. DeesceesoefjÙeb Fefle
hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 5. ÙeneB keâeÙekeäuesMe keâes yee¢e lehe ceW heeBÛeJeeb ceevee nw~ 6. Ùeneb OÙeeve keâes DeYÙeblej lehe ceW
heebÛeJeeb ceevee nw~

(162)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

JeerefjÙeeÙeejes hebÛeefJenes heefjneefJeoes JejJeerefjÙeheefjkeäkeâcesCe pengòeceeCesCe yeuesCe
JeerefjSCe heefjkeäkeâcesCe1 efCeietefnÙeb leJeeskeâcceb Ce keâob efCemeCCesCe heef[keäkebâleb lemme
efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~4~~
ÛeefjòeeÙeejes lesjmeefJenes heefjneefJeoes, hebÛecenJJeÙeeefCe, hebÛe meefceoerDees,
efleiegòeerDees Ûesefo~ lelLe he{ceb cenJJeob heeCeeefoJeeoeoes JesjceCeb~ mes heg{efJekeâeFÙee
peerJee DemebKesppeemebKesppee, DeeGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, lesGkeâeFÙee
peer Jee Demeb K esp peemebK esp pee, JeeGkeâeFÙee peer Jee Demeb K es p peemeb K es p pee,
JeCehheâefokeâeFÙee peerJee DeCebleeCeblee, nefjÙee yeerÙee Debkegâje efÚCCee efYeCCee,
lemme GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee
meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
nw JeerÙee&Ûeej heebÛeefJeOe mes Jej, JeerÙe& heje›eâce mess peevees~
DeeieceJeefCe&le2 lehehejerceeCe, yeue3 JeerÙe&4-menpe Meòeâer ceevees~~
hej›eâce5-heefjheešer mes ceQves, heCe JeerÙee&Ûeej ceW neveer keâer~
efvepe Meefòeâ efÚheeÙeer lehe§ejCe, keâjves ceW lehe ceW neveer keâer~
lehe ef›eâÙee ve keâer hejer<en Deeefo, mes heerefÌ[le nes Ùeefo ÚesÌ[ efoÙee~
Fme JeerÙee&Ûeej ceW oes<e efkeâÙee, Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~4~~
ns YeieJeved ! FÛÚe keâjlee ntB, Ûeeefj$eeÛeej $eÙeesoMeefJeOe~
Jen heebÛe cene›ele heebÛe meefceefle, De® leerve iegefhleceÙe efpeveYeeef<ele~~
FveceW efnbmee keâe lÙeeie cene›ele, ØeLece keâne nw efpeveJej ves~
YetkeâeefÙekeâ peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele Je peuekeâeefÙekeâ Fleves6~~
DeiveerkeâeefÙekeâ efYe DemebKÙeeleemebKÙeele heJevekeâeefÙekeâ Fleves7~
pees JevemheeflekeâeefÙekeâ ØeeCeer, Jes meYeer Devebleeveble YeCeW~~
Ùes nefjle yeerpe Debkegâj mJe™he, veeveeefJeOe efÚVe-efYeVe Yeer neW~
Fve meyekeâes ØeeCeeW mes ceeje, mebleehe efoÙee heerÌ[e oer nes~~
GheIeele efkeâÙee ceveJeÛeleve mes, Ùee DevÙeeW mes keâjJeeÙee nes~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~1~~
1. hejkeäkeâcesCe Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 2. ÙeLeesòeâceeve-Deeiece ceW keâner ieF& efJeefOe mes keâJeueÛeebõeÙeCe Deeefo
lehe keâjvee~ 3. keâeue, #es$e Deewj Deenej keâe yeue~ 4. JeerÙe&-menpe Deheveer meeceLÙe&~ 5. hej›eâce-Deeiece ceW
Øeefleheeefole ›eâce mes lehe keâjvee, pewmes cetueiegCeeW keâe heeueve keâj Gòej iegCeeW keâes heeu
evee~ 6. peuekeâeefÙekeâ peerJe Yeer
DemebKÙeeleemebKÙeele nQ~ 7. JeeÙegkeâeefÙekeâ peerJe Yeer DemebKÙeelemebKÙeele nQ~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(163)

yesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, kegâefkeäKeefkeâefce-MebKe-KeguueÙe-Jeje[ÙeDekeäKe1-efjª-ieb[Jeeue-mebyegkeäkeâ2-efmeefhhe-hegueefJekeâeFÙee3 (hegueefJeDeeFÙee) lesefmeb
GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee
meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
lesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, kegbâLeg-ösefnÙe-efJebefÚÙe-ieesefYebo-ieespegJecekeäkegâCe-efheheerefueÙeeFÙee, lesefmeb GöeJeCeb, heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee
keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
ÛeGefjbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, obmecebmeÙe (cemeÙe)-ceefkeäKeÙeheÙebie-keâer[-Yecej-cengÙeefj-ieesceefkeäKeÙeeFÙee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb
GJeIeeoes keâoes Je keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
hebefÛebefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, Deb[eFÙee heesoeFÙee pejeFÙee jmeeFÙee
mebmesefocee meccegefÛÚcee GyYesefocee GJJeeefocee DeefJe ÛeGjemeerefopeesefCe-hecegnoes FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele kegâef#e ke=âefce4 MebKe keâns~
#egõkeâ keâewÌ[er Je De#e Deefj°Ùe5, ieb[yeeue ueIeg MebKe keâns~~
pees meerhe peeWkeâ Deeefokeâ Fvekeâes, ceeje Ùee $eeme efoÙee Yeer nes~
heerÌ[e oer Ùee GheIeele efkeâÙee, Ùee hej mes Yeer keâjJeeÙee nes~~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~2~~
$eÙe FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele kegbâLeg6 osefnkeâ efyeÛÚt~
petb ieespeeW Kešceue Fbõieeshe, efÛeGbšer Deeefokeâ yengefJeOe peblet~~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee, heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~3~~
ÛeG FbefõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele GvneW ceW [ebme ceMekeâ~
yeng keâerš helebies Yeücej ceOetcekeäKeer ieescekeäKeer Deeefo efJeefJeOe~~
Fvekeâes ceeje heefjleehe efJejeOeve, Ùee GheIeele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~4~~
heÛeWefõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele FvneW ceW Deb[pe nQ~
heeslepe Je pejeÙegpe jmepe hemeervepe meccetÚ&ve GodYesefoce nQ~~
Gheheeo pevceÙegle Yeer Ûeewjemeer, ueeKe Ùeesefve JeeueeW ceW pees~
1. DekeäKecenevlees Fefle hee"Š «evLe$eÙeer<eg~ 2. mebyetÙe Fefle hee"Š «evLe$eÙeer<eg~ 3. hegueefJeDeeFÙeepeueewkeâeŠ, DeeefoMeyosvewJeceeefokeâeŠ «evLe$eÙeer<eg~ 4. ueš, IeeJe Deeefo kesâ peerJe~ 5. yeÛÛeeW kesâ Mejerj ceW hewoe
nes peeles nQ Ssmes #egõ peerJe~ 6. met#ce peerJe~

(164)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

meomenmmesmeg, Sosefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes
Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~1~~
DeneJejs1 ogJJes2 cenJJeos cegmeeJeeoeoes JesjceCeb, mes keâesnsCe Jee ceeCesCe Jee
ceeSCe Jee ueesnsCe Jee jeSCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee nmmesCe Jee YeSCe Jee
(heoesmesCe Jee) heceeosCe Jee hesccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee ieejJesCe Jee
DeCeeojsCe Jee kesâCeefJe keâejCesCe peeosCe Jee meJJees cegmeeJeeoes YeeefmeDees YeemeeefJeDees
Yeeefmeppeblees efJe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~2~~
DeneJejs leJJes3 cenJJeos DeefoCCeeoeCeeoes JesjceCeb, mes ieeces Jee CeÙejs Jee
Kes[s Jee keâJJe[s Jee ce[byes Jee ceb[ues Jee heóCes Jee oesCecegns Jee Ieesmes Jee Deemeces
Jee meneS Jee mebJeens Jee meefCCeJesmes Jee efleCeb4 Jee keâªb Jee efJeÙeef[b Jee ceefCeb Jee
SJeceeFÙeb Deoòeb efieefCnÙeb5 iesCneefJeÙeb iesefCnppebleb meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe
ces ogkeäkeâ[b~~3~~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee pees nes~~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~1~~
Deye DevÙe efÉleerÙe cene›ele ceW efJejleer nw Pet" yeesueves mes~
FmeceW pees ›eâesOe ceeve ceeÙee Ùee ueesYe jeie Ùee És<eeW mes~~
Ùee ceesn nemÙe Ùee YeÙe Øeoes<e Ùee Øeceeo Øesce Ùee ie=æer6 mes~
ueppee ieejJe7 Je Deveeoj mes Ùee DevÙe efkeâvneR Yeer keâejCe mes~~
pees kegâÚ Yeer Pet" JeÛeve yeesues Ùee hej mes Yeer yegueJeeÙee nes~
Ùee DevÙeeW keâes Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~2~~
Deye DevÙe le=leerÙe cene›ele ceW efyeve oer Jemleg mes efJejleer nw~
«eece veiej Kesš8 keâJe&š9 cešbye10, ceC[ue heòeve11 Ùee õesCecegKes12~~
ieeskegâue Deeßece Je meYee mebJeenve13 jepeOeeveer14 Fve Deeoer ceW~
le=Ce uekeâÌ[er efJeke=âleer15 ceefCe Deeoer kegâÚ Yeer efyeve efoÙes «ene ceQves~~
Ùee hej mes «enCe keâjeÙee nes Devegceefle oer uesves JeeueeW keâes~
pees oes<e ngS neW Fme ›ele ceW Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~3~~
1. Øeefle›eâceCe«ebLe$eÙeer<eg hee"eblejb~ 2. ‘‘oesÛÛes’’ Fefle hee"eblejb, Øeefle›eâceCe-«evLe$eÙeer<eg~ 1. ‘‘leÛÛes’’
Fefle hee"Š «evLe$eÙeer<eg~ 2. ‘‘leCeb’’ Fefle hee"Š «evLe$eÙeer<eg~ 3. ‘iesefCnÙeb’ Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 6. efheheemeeefJe<eÙeeW keâer ie=æer~ 7. cenòJeekeâeb#ee~ 8. veoer Deewj heJe&le mes Jesef°le Kesš nw~ 9.heJe&le mes Jesef°le~ 10. ieebJe mes
Ùegòeâ~ 11. Menj keâes heòeve keânles nQ~ 12. mecegõ kesâ efkeâveejs yemee õesCeecegKe nw~ 13. heJe&le hej yemee ieebJe
mebJeenve nw~ 14. meefVeJesMe-jepeOeeveer Ùee iees‰ermLeue~ 15. jeKe Deeefo JemlegSb~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(165)

DeneJejs ÛeGlLes cenJJeos cesngCeeoes JesjceCeb, mes µosefJeSmeg Jee ceeCegefmeSmeg Jee
lesefjefÛÚSmeg1 Jee DeÛesÙeefCeSmeg Jee ceCegCeeceCegCesmeg2 ™Jesmeg ceCegCeeceCegCesmeg meösmeg
ceCegCeeceCegCesmeg iebOesmeg ceCegCeeceCegC esmeg jmesmeg ceCegCeeceCegCesmeg heâemesmeg
ÛeefkeäbKeefoÙeheefjCeeces meesefobefoÙeheefjCeeces IeeefCebefoÙeheefjCeeces efpeefyYebefoÙe-heefjCeeces
heâeefmebefoÙeheefjCeeces CeesFbefoÙeheefjCeeces DeiegòesCe DeiegefòebefoSCe CeJeefJenb yebYeÛeefjÙeb
Ce jefkeäKeÙeb Ce jkeäKeeefJeÙeb jefkeäKeppeblees efJe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces
ogkeäkeâ[b~~4~~
DeneJejs hebÛeces cenJJeos heefjiieneoes JesjceCeb, mees efJe heefjiienes ogefJenes,
DeyYeblejes yeeefnjes Ûesefo lelLe DeyYeblejes heefjiienes CeeCeeJejCeerÙeb obmeCeeJejCeerÙeb
JesÙeCeerÙeb ceesnCeerÙeb DeeGiieb Ceeceb ieesob DeblejeÙeb Ûesefo DeªefJenes, lelLe yeeefnjes
heefjiienes GJeÙejCe-Yeb[-heâuen-heer{-keâceb[ueg-mebLeej-mesppeGJemesppe-YeòeDeye DevÙe ÛelegLe& cene›ele cebs cewLegve mesJeve mes efJejleer nw~
FmeceW osJeer kesâ veejer kesâ efleÙeËefÛe DeÛesleve hegleueer kesâ~~
(DeeefÙe&keâeDeeW keâes Ghejesòeâ hebefòeâ keâer peien efvecve hebefòeâ yeesuevee ÛeeefnS)
(FmeceW osJeeW kesâ ceeveJe kesâ efleÙeËÛe DeÛesleve efÛe$eeW kesâ~)

megvoj Je Demegvoj ™heeW ceW efØeÙe DeefØeÙe Meyo Je iebOeeW ceW~
Ûe#etFbefõÙe kesâ efJe<eÙeeW ceW keâCexefvõÙe kesâ heefjCeeceeW ceW~~
IeÇeCeWefõÙe kesâ efJe<eÙeeW ceW jmeveWefõÙe keâer DeefYeuee<ee ceW~~
mheMexefvõÙe kesâ efJe<eÙeeW ceW Ùee ceve kesâ DeefveÙele efJe<eÙeeW ceW~
ceve JeÛe leve keâes JeMe ceW veefnb keâj FbefõÙe keâes JeMe veefnb keâjkesâ ceQ~~
Fve veJeefJeOe yeÇÿeÛeÙe& keâer j#ee veefnb keâer veneR keâjeÙeer nes~
veefnb j#ekeâ keâes Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~4~~
Deye DevÙe heebÛeJes cene›ele ceW, heefj«en jKeves mes efJejleer nw~
Jen heefj«en DeYÙeblej Je yee¢e, mes efÉefJeOe leLee DeYÙeblej ceW~~
Jees %eeveeJejCeer oMe&veeJejCe JesoveerÙe ceesnveer DeeÙeg keâns~
hegefve veece iees$e De® DevlejeÙe Ùes De"efJeOe Deblej heefj«en nQ~~
yeeefnj heefj«en-GhekeâjCe-MeeŒe efheÛÚer Je Yeeb[3 heâuekeâ Deemeve~
keâceb[ueg4 mebmlej keâe" Je le=Ce Jemeleer5 Je osJekegâue6 Deeefo «enCe~~
µosJesmeg Jee ceeCegmesmeg lesefjÛÚsmeg Jee DeÛesÙeCesmeg Jee’ DeeefÙe&keâeDeeW keâes Ssmee yeesueveeÛeeefnS~ 1. ‘efleefjefkeäKeSmeg’
Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 2. ‘ceCegCCeeceCegCCesmeg’ Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 3. Deew<eefOe Je lesue Deeefo kesâ yele&ve~
4. efyevee heeÙes keâe heâÌ[ heešs Deeefo~ 5. MeÙÙee-Jemeefle~ 6. GheMeÙÙee-osJekegâue Deeefo mLeeve~

(166)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

heeCeeefoYesSCe DeCesÙeefJenes, SosCe heefjiiensCe DeªefJenb keâccejÙeb yeæb yeæeefJeÙeb
yeæppebleb efhe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~5~~
DeneJejs Úªs DeCegJJeos jeFYeesÙeCeeoes JesjceCeb, mes DemeCeb heeCeb KeeFÙeb meeFÙeb
Ûesefo ÛeGefJJenes Deenejes, mes efleòees Jee keâ[gDees Jee keâmeeFuees Jee Deefceuees1 Jee cengjes Jee
ueJeCees Jee ogefÛbÛeefleDees ogyYeeefmeDees oghheefjCeeefceDees ogefmmeefceefCeDees jòeerS Yegòees YegbpeefJeÙees
Yegefppepeblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~Ú~~
hebÛemeefceoerDees F&efjÙeemeefceoer Yeemeemeefceoer SmeCeemeefceoer DeeoeCeefCekeäKesJeCemeefceoer GÛÛeej-hemmeJeCe-Kesue-efmebneCeÙe-efJeÙeef[-heFªeJeCeemeefceoer
Ûesefo~ lelLe F&efjÙee-meefceoer hegJJegòej-oefkeäKeCe-heefÛÚce-ÛeGefoefme-efJeefomeemeg
efJenj-ceeCesCe pegieblej-efoefªCee YeJJesCe oªJJee [Je[Je-ÛeefjÙeeS heceeooesmesCe
heeCe-Yeto-peerJe-meòeeCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~6~~
Yeespeveheeveeefokeâ YesoeW mes yengefJeOe heefj«en kesâ uesves ceW~
pees De"efJeOe keâceesX keâes ceQves, yeebOee nw De%eeveeoer mes~
hej keâes Yeer yebOe keâjeÙee nes Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes~~
pees heefj«en lÙeeie ceW oes<e efkeâÙes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~5~~
Deye DevÙe Ú"ss DeCeg›ele ceW Yeer je$eer Yeespeve mes efJejleer nw~
FmeceW Yeespeve heevekeâ Je KeeÅe De® mJeeÅe ÛelegefJe&Oe Yeespeve nw~~
FmeceW pees leerKee keâšg keâ<eeÙeuee Keóe ceer"e ueJeCeceÙeer~
pees kegâÚ DeÙeesiÙe Jemlet Keeves keâe efÛebleve efkeâÙee Je ØesjCee oer~~
DeLeJee DeÙeesiÙe Deenej efkeâÙee Ùee mJehve ceW ceQves KeeÙee nes~
Ùee hej keâes efKeueeÙee Devegceefle oer Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~Ú~~
heCe meefceefle ceW F&Ùee&meefceefle Je Yee<eemeefceefle S<eCeemeefceleer nw~
Deeoeve-efve#esheCe meefceefle De™ ceuecet$eeefoefJemepe&ve meefceleer nw~~
FmeceW F&Ùee&meefceleer hetJeexòej oef#eCe heef§ece ÛeGefoMe ceW~
efJeefoMee ceW Yeer Ûeuevee ÛeeefnS ÛeG neLe osKekeâj Deeies ceW~~
efheâj Yeer Øeceeo mes MeerIeÇ Ûeuee Ùee FOej-GOej cegKe keâj keâjkesâ~
pees ØeeCe Yetle De® peerJe meòJe keâe Ieele efkeâÙee veefnb ueKe keâjkesâ~~
Ùee hej mes Ieele keâjeÙee nes Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes~
F&Ùee&meefceleer ceW oes<eeW keâe Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~6~~
1. ‘keâ<eeDees Jee Debefyeuees’ Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(167)

lelLe Yeemeemeefceoer keâkeäkeâmee keâ[gÙee (keâ[gDee) he®mee efCeªÏje hejkeâesefnCeer1
cepPebefkeâmee2 DeFceeefCeCeer DeCeÙebkeâje ÚsÙebkeâje3 YetÙeeCe Jenbkeâje4 Ûesefo omeefJene
Yeemee-YeeefmeÙee YeemeeefJeÙee Yeeefmeppeblees efhe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces
ogkeäkeâ[b~~7~~
lelLe SmeCeemeefceoer DeenekeâccesCe Jee heÛÚekeâccesCe Jee hegjekeâccesCe Jee
GeföªÙe[sCe Jee efCeföªÙe[sCe Jee keâer[Ùe[sCe Jee meeFÙee jmeeFÙee meFbieeuee meOetefceÙee
DeFefieæerS DeefiieJe ÚCnb peerJeefCekeâeÙeeCeb efJejenCeb keâeTCe Deheefjmegæ5b efYekeäKeb
DeCCeb heeCeb DeenejeefoÙeb DeeneefjÙeb DeenejeefJeÙeb Deeneefjppebleb efhe meceCegceefCCeoes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~8~~
Yee<eemeefceleer ceW keâke&âMe6 keâ[gJes cece&Yesefo7 efve‰gj JeÛe nQ~
hej›eâesOepevekeâ nñer ceW Iegmeles ceOÙebke=âMe8 Deefleceokeâj9 nw~~
efJeÉs<ekeâjer DeveÙebkeâj10 Úsobkeâj efvecetueveeMeer JeÛe nQ~
ØeeCeer keâer JeOekeâj Ùes oMeefJeOe keâer Yee<ee efpeveceleYeeef<ele nQ~~
Ssmeer Yee<ee yeesueer ceQves Ùee hej mes Yeer yegueJeeÙeer nes~
yeesueles DevÙe keâes Devegceefle oer Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~7~~
S<eCemeefceleer ceW DeOeŠkeâce&11 nw ceneoes<e Gmekeâes keâjkesâ~
he§eeled12 keâce& Ùee hegjekeâce&13 Gefö°14 efveefo&°15 ›eâerle16 Ùegle mes~~
mJeeefo° jmeerues Deemeefòeâkeâ Fbieeue17 Je Oetceoes<e18 keâjkesâ~
Deefleie=æer mes ner Deiveermece Ún peerJekeâeÙe yeeOee keâjkesâ~~
veefnb ÙeesiÙe19 DeVeheeve efYe#ee Deenej efueÙee Ùee efueJeeÙee nes~
uesles keâes Yeer Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~8~~
1. ‘‘hejkeâesefJ eCeer’ ’ Fefl e hee"Š~ 2. ‘cepPeefkeâmee’ Fefle hee"Š~ 3. ‘ÚsÙ ebkeâjer’ Fefle hee"Š~
4. ‘‘Jenbkeâjer Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 5. ‘Deheefjmegæe’ Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~ 6. mebleehe pevekeâ JeÛeve~
7. he®<ee-cece&Yesoer~ 8. nñer ceW Yeer Úso keâj os Ssmeer Yee<ee ceOÙeke=âMee nw~ 9. Deefle Ieceb[ metÛekeâ Yee<ee~
10. DeveÙebkeâje- Meerue›eleeW keâe Keb[ve keâjves Jeeueer Ùee hejmhej ceW efJeÉs<e keâjves Jeeueer~ 11. <ešdkeâeÙepeerJe
kesâ Ieele Deeefo DeejbYe keâes mJeÙeb keâjkesâ Yeespeve yeveevee DeOeŠkeâce& nw~ 12. cegefve kesâ Deenej keâj peeves kesâ
yeeo Yeespeve yeveevee~ 13. cegefve kesâ Deeves hej Yeespeve yeveevee~ 14. cegefve Ùee osJelee Ùee heeKeb[er Deeefo keâe
GösMÙe keâjkesâ Yeespeve yeveevee~ 15. Deehekesâ efueS Ùen Jemleg yeveeÙeer nw Ssmee keânvee~ 16. cegefve kesâ Iej ceW
Deeves hej DevÙe peien mes Yeespeve Kejero keâj ueevee~ 17. DelÙeemeefòeâ mes Deenej uesvee Fbieeue oes<e nw~
18. oelee Ùee YeespÙe Jemleg keâer efvevoe keâjles ngS Deenej uesvee~ 19. DeheefjMegæ-DeÙeesiÙe Deenej~

(168)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

lelLe DeeoeCeefCekeäKesJeCemeefceoer Ûekeäkeâueb Jee heâuenb Jee heesLeÙeb Jee keâceb[uegb
Jee efJeÙeef[b Jee ceefCeb Jee SJeceeFÙeb GJeÙejCeb Dehheef[uesefnTCe iesCnblesCe Jee "JeblesCe
Jee heeCeYeto-peerJe-meòeeCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~9~~
lelLe GÛÛeej-hemmeJeCe-Kesue-efmebneCeÙe-efJeÙeef[-heFªeJeefCeÙee meefceoer
jòeerS Jee efJeÙeeues Jee DeÛekeäKegefJemeS DeJelLebef[ues DeyYeesJeÙeemes1 meefCeæs meyeerS
menefjS SJeceeFSsmeg DehheemegieªeCesmeg heFªeJeblesCe heeCe-Yeto-peerJe-meòeeCeb GJeIeeoes
keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~10~~
efleefCCe iegòeerDees, ceCeiegòeerDees JeefÛeiegòeerDees keâeÙeiegòeerDees2 Ûesefo, lelLe ceCeiegòeer
Deós PeeCes ®ös PeeCes FnueesÙemeCCeeS hejueesÙemeCCeeS DeenejmeCCeeS YeÙemeCCeeS
Deeoeve efve#esheCe meefceleer ceW Ûekeäkeâue3 heeše Ùee «ebLeeW keâes~
Ùee keâceb[ueg efJeke=âleer Ùee ceefCe FlÙeeefokeâ yeng GhekeâjCeeW keâes~~
efheÛÚer mes MeesOeve veefnb keâjkesâ Oejles Ùee G"ekeâj uesves mes~
pees ØeeCe Yetle De® peerJe meòJe keâe Ieele efkeâÙee nes Øeceeo mes~~
hej mes GheIeele keâjeÙee nes Ùee keâjves keâer Devegceefle oer nes~
Fme meefceleer ceW pees oes<e ngDee, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~9~~
Glmeie& meefceefle ceue cet$e Letkeâ keâheâ efJeke=âefle efJemepe&ve keâjves ceW~
je$eer ceW Ùee mebOÙee4 ceW veÙeve DeieesÛej DeØeemegkeâ5 Leue ceW~~
mLeeve Keguee ieerueer Yet nefjleIeemeÙegle yeerpe meefnle Leue ceW~
FlÙeeefo DeØeemegkeâ Leue ceW pees ceue Deeefo lÙeeie kesâ keâjves ceW ~~
pees ØeeCe Yetle De® peerJe meòJe keâe Ieele efkeâÙee Ùee keâjeÙee nes~
keâjles keâes Yeer Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~10~~
ceveiegefhle JeÛeveieghleer Je keâeÙeieghleer $eÙeieghleer nQ FveceW~
pees Deele&OÙeeve De® jewõ OÙeeve Fn YeJe De® hejYeJe meb%ee ceW~~
Deenej Je YeÙe cewLegve heefj«en, Fve ÛeejeW ner meb%eeDeeW mes~
FlÙeeefo DeMegYe mebkeâuheeW mes ceve keâes ve efveÙebef$ele jKeves mes~~
1. ‘DeyYeeJeÙeemes’ Fefle hee"Š~ 2. ‘ceCeiegefòe JeefÛeiegefòe keâeÙeiegefòe’ Fefle hee"Š~ 3. Fmekeâe
DeLe& mhe° veneR ngDee nw~ 4. efJeÙeeues-efJekeâeue, mebOÙee Deeefo~ 5. DeJeLebef[ue-DehemLebef[ueDeØeemegkeâ Yetefce~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(169)

cesngCemeCCeeS heefjiienmeCCeeS SJeceeFÙeemeg pee ceCeiegòeer Ce jefkeäKeÙee Ce
jkeäKeeefJeÙee Ce jefkeäKeppebleb efhe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~11~~
lelLe JeefÛeiegòeer FeflLekeâneS DelLekeâneS YeòekeâneS jeÙekeâneS ÛeesjkeâneS
JesjkeâneS hejheemeb[keâneS SJeceeFÙeemeg pee JeefÛeiegòeer Ce jefkeäKeÙee Ce jkeäKeeefJeÙee
Ce jefkeäKeppebleb efhe meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~12~~
lelLe keâeÙeiegòeer efÛeòekeâccesmeg Jee heesòekeâccesmeg Jee keâªkeâccesmeg Jee ueshhekeâccesmeg
Jee SJeceeFÙeemeg pee keâeÙeiegòeer Ce jefkeäKeÙee Ce jkeäKeeefJeÙee Ce jefkeäKeppebleb efhe
meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~13~~
CeJe yebYeÛesjiegòeermeg, ÛeGmeg meCCeemeg, ÛeGmeg heÛÛeSmeg, oesmeg Deó®ömebefkeâuesme-heefjCeecesmeg,leermeg DehhemeòLe-mebefkeâuesme-heefjCeecesmeg, efceÛÚeCeeCe1efceÛÚeobmeCe-efceÛÚeÛeefjòesmeg, ÛeGmeg GJemeiiesmeg, hebÛemeg Ûeefjòesmeg, Úmeg
veefnb jKeer megjef#ele ceveieghleer veefnb DevÙeeW mes jKeJeeÙeer nes~
veefnb jKeles keâes Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~11~~
JeÛeieghleer ces pees Œeer keâLee Oeve keâLee Je Yeespeve jepekeâLee~
De® Ûeesj Jewj keâer keâLee Je hejheeKeb[ keâLee FlÙeeefo keâLee~~
Fvekeâes keâj ceQ JeÛeieghleer keâer j#ee veefnb keâer ve keâjeÙeer nes~
veefnb keâjles keâes Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~12~~
pees keâeÙeiegefhle ceW efÛe$ekeâce&2 Ùee hegmlekeâce&3 Ùee keâe"keâce&4~
Ùee ueshÙekeâce& FlÙeeefo efJeefJeOe Œeer™heeefokeâ efyeve Ûesleve~~
FveceW veefnb keâeÙeiegefhle jkeäKeer hej mes j#ee ve keâjeÙeer nes~
veefnb j#eCe keâjles keâes Devegceefle oer og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~13~~
veJe5 yeÇÿeÛeÙe& ieghleer ÛeG meb%ee Ûeej efn DeeœeJe6 keâejCe nQ~
oes Deele&jewõ mebkeäuesMe YeeJe $eÙe DeØeMemlemebkeäuesMe7 keâns~~
efceLÙee De%eeve efceLÙeeoMe&ve efceLÙee Ûeefj$e ÛeG Ghemeiee&~
Ûeeefj$e heeBÛe Ún peerJekeâeÙe Ún DeeJeMÙekeâ De® YeÙe mehlee~~
1. ‘efceÛÚCeeCe’ FlÙeeefo hee"Š~ 2. efÛe$e ceW Œeer Deeefo kesâ ™he neW~ 3. Ieeme hetâme efceóer Deeefo mes yeveer
ngF& PeebefkeâÙeeb~ 4. uekeâÌ[er kesâ yeves ngS Œeer Deeefo ™he~ 5. cevegef<Ùeveer osJeer Deewj efÙeËleÛeveer keâes ceve JeÛeve keâeÙe
mes iegCee keâjves mes veJe Yeso ngS Ùee meeceevÙe Œeer keâes ceve JeÛeve keâeÙe mes Je ke=âle keâeefjle Devegceesovee mes iegCee
keâjves hej veJe Yeso ngS~ 6. ØelÙeÙe-DeeœeJe kesâ keâejCe efceLÙeelJe, DeefJejefle, keâ<eeÙe Deewj Ùeesie Ùes Ûeej nQ~
7. DeØeMemle mebkeäuesMe heefjCeece-efceLÙee, ceeÙee Deewj efveoeve Ùes leerve nQ~

(170)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

peerJeefCekeâeSmeg, Úmeg DeeJeemeSmeg, meòemeg YeSmeg, Deªmeg megæermeg, CeJemeg
yebYeÛesjiegòeermeg, omemeg meceCeOeccesmeg, omemeg OeccepPeeCesmeg, omemeg cegb[smeg, yeejmesmeg
mebpecesmeg, yeeJeermeeS hejermensmeg, heCeJeermeeS YeeJeCeemeg, heCeJeermeeS efkeâefjÙeemeg,
Deªejme-meeruemenmmesmeg, ÛeGjemeerefoiegCe-meÙemenmmesmeg, cetueiegCesmeg, GòejiegCesmeg,
DeªefceÙeefcce1 heefkeäKeÙeefcce2 ÛeGceeefmeÙeefcce3 mebJeÛÚefjÙeefcce4 DeFkeäkeâcees Jeefokeâccees
DeFÛeejes DeCeeÛeejes DeeYeesiees DeCeeYeesiees pees leb heef[keäkeâceeefce ceS heef[keäkebâleb,
lemme ces mecceòecejCeb meceeefncejCeb hebef[ÙecejCeb JeerefjÙecejCeb ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemecheòeer nesG cepPeb~
(kesâJeueceeÛeeÙee& ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo hebÛeheoevÙegÛÛeeÙe& keâeÙeeslmeieË ke=âlJee ‘‘Leesmmeeefce’’
FlÙeeefo YeefCelJee ‘‘leJeefmeæs’’ FlÙeeefo ieeLeeb meebÛeefuekeâeb heef"lJee, hegveŠ ØeeiegòeâefJeefOeb ke=âlJee
‘‘ØeeJe=šdkeâeues meefJeÅegled’’ FlÙeeefokeâeb ÙeesefieYeefòebâ meebÛeefuekeâeb heef"lJee ‘‘FÛÚeefce Yebles! ÛeefjòeeÛeejes
lesjmeefJenes’’ FlÙeeefo oC[keâ hebÛekeâceOeerlÙe leLee ‘‘JeomeefceeEoefoÙe’’ FlÙeeefokebâ ‘‘ÚsoesJeªeJeCeb
nesog cepPeb’’ FlÙevleb ef$eŠheef"lJee mJeoes<eeved osJemÙee«es DeeueesÛeÙesled~ oes<eevegmeejsCe ØeeÙeef§eleb Ûe

De"Megæer veJe yeÇÿeÛeÙe&iegefhle oMe ßeceCe Oece& oMe Oece& OÙeeve~
oMe cegb[ve yeejn mebÙece yeeFme heefj<en YeeJevee yeerme heebÛe5~~
heÛÛeerme ef›eâÙee De"jn npeej nQ Meerue Je iegCe Ûeewjeefme ueeKe~
De"yeerme cetueiegCe yeng GòejiegCe Fve meyeceW keâervee efJeIeele~~
Fve6 hevõn efoveeW ceW heeef#ekeâ ceW Deefle›eâce JÙeefle›eâce DeefleÛeej De™~
pees DeveeÛeej DeeYeesie DeveeYeesie Gve meyekeâe Øeefle›eâceCe keâ™b~~
Øeefle›eâceCe megkeâjles ngS cesje mecÙekeälJecejCe Je meceeefOecejCe~
nes hebef[lecejCe Je JeerÙe&cejCe efpememes veefnb nesJes hegveŠ cejCe~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe nesJes cece yeesefOeueeYe nesJes~
nes megieefleieceve Je meceeefOecejCe cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~
(kesâJeue DeeÛeeÙe& ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{ keâj keâeÙeeslmeie& keâjkesâ
‘LeesmmeeefcemleJeve’ heÌ{ keâj ueIeg efmeæ Yeefòeâ DebÛeefuekeâe meefnle heÌ{ W~ hegveŠ hetJeexòeâ ef JeefOe keâjkesâ ueIeg
ÙeesefieYeefòeâ DebÛeefuekeâe meefnle heÌ{ keâj ‘‘ns YeieJeved ! FÛÚe keâjlee ntB’’ FlÙeeefo Ûeeefj$eeueesÛevee heÌ{keâj
‘›ele meefceefle’ FlÙeeefo ‘ÚsoeshemLeeheve cesje nes’ Fmes leerve yeej heÌ{keâj Deheves oes<eeW keâer YeieJeeve kesâ meeceves
1. De°ceer keâer DeeueesÛevee ceW Fmes yeesueW~ 2. heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW Fmes yeesueW~ 3. Ûeelegcee&efmekeâ
Øeefle›eâceCe ceW Fmes yeesueW~ 4. Jeeef<e&keâ Øeefle›eâceCe ceW Fmes yeesueW~ 5. heÛÛeerme~ 6. Ûeelegcee&efmekeâØeefle›eâceCe
ceW Ssmee yeesueW-‘‘ÛeGceefnves ceW ÛeGceeefmekeâ ceW’’ SJeb Jeeef<e&keâ ceW Ssmee yeesueW-‘‘yeejnceefnves ceW Jeeef<e&keâ
ceW’’ FlÙeeefo~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(171)

ie=nerlJee ‘‘hebÛecene›ele’’ FlÙeeefo hee"b ef$eYe&efCelJee ÙeesiÙeefMe<ÙeeosŠ ØeeÙeef§ele efveJesÅe osJeeÙe ieg™Yeefòebâ oÙeeled~
metjsŠ-mJeerke=âleØeeÙeef§eòemÙeeÛeeÙe& De«es ueIegefmeæYeòeâÙeeefokebâ leg meeOetveecehÙeeÛeeÙexCe meceeveb yeesOÙeb~)

veceesÓmleg meJee&efleÛeejefJeMegædÙeLeË efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo hebÛeheoevÙegÛÛeeÙe& keâeÙeeslmeieË ke=âlJee LeesmmeeceerlÙeeefo YeefCelJee-)

ueIeg efmeæYeefòeâ
mecceòe-CeeCe-obmeCe-JeerefjÙe-megngceb lensJe DeJeienCeb~
Deieg®ueng-ceJJeeJeenb DeªiegCee neWefle efmeæeCeb~~1~~
leJeefmeæs CeÙeefmeæs mebpeceefmeæs Ûeefjòeefmeæs Ùe~
CeeCeefcce obmeCeefcce Ùe efmeæs efmejmee Cecebmeeefce~~2~~
FÛÚeefce Yebles! efmeæYeefòeâkeâmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb mecceCeeCemecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb DeªefJenkeâcceefJehhe-cegkeäkeâeCeb DeªiegCe-mebheCCeeCeb
DeeueesÛevee keâjW~ oes<eeW kesâ Devegmeej ØeeÙeef§ele ueskeâj ‘‘hebÛecene›ele’’ Deeefo hee" keâes leerve yeej yeesueW hegveŠ
YeieJeeved kesâ meeceves ieg®Yeefòeâ heÌ{W~ Devevlej DeeÛeeÙe& kesâ mece#e meYeer efMe<ÙeJeie& hetJeexòeâ efJeefOe mes ueIeg efmeæYeefòeâ, ueIeg ÙeesefieYeefòeâ Je Ûeeefj$eeueesÛevee heÌ{keâj ieg® kesâ mece#e ner Deheves oes<eeW keâer DeeueesÛevee keâjW leye
DeeÛeeÙe&osJe efMe<ÙeeW keâes ÙeesiÙe ØeeÙeef§ele Øeoeve keâjW~ Fmekesâ yeeo meYeer efMe<Ùe Jeie& Yeer DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{keâj
ieg® keâer Jebovee keâjW~ Gmeer keâe mhe°erkeâjCe)~

veceesÓmleg meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj 9 peehÙe keâjkesâ LeesmmeeefcemleJeve heÌ{keâj
ueIeg efmeæYeefòeâ heÌ{ W~)

ueIeg efmeæYeefòeâmeceefkeâle oMe&ve%eeve JeerÙe& met#celJe leLee DeJeieenve nQ~
DeJÙeeyeeOe Deieg®ueIeg Ùes efmeæeW kesâ Dee" ceneiegCe nQ~~1~~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæe~
%eeve efmeæ oMe&ve mes efmeæ vecetb meye efmeæeW keâes efMejmee~~2~~

DebÛeefuekeâens YeieJeved ! ßeer efmeæYeefòeâ keâe keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekeâe~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeenBt pees mecÙeiedjlve$eÙe Ùegòeâe~~1~~
De"efJeefOe keâce& jefnle ØeYeg TOJe&ueeskeâ cemlekeâ hej mebefmLele pees~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ megmebÙeceefmeæ Ûeefjle efmeæ pees~~2~~

(172)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

GºueesÙe-celLeÙeefcce heFefªÙeeCeb leJeefmeæeCeb CeÙeefmeæeCeb mebpece-efmeæeCeb
ÛeefjòeefmeæeCeb DeleerleeCeeieo-JeóceeCe-keâeueòeÙe-efmeæeCeb meJJeefmeæeCeb meÙee
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes
megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLe&ceeueesÛeveeÙeesefieYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo hebÛeheoevÙegÛÛeeÙe& keâeÙeeslmeieË ke=âlJee Leesmmeeceerefle heef" lJee-)

ueIeg ÙeesefieYeefòeâ
ØeeJe=šdkeâeues meefJeÅegled-Øeheeflele-meefueues Je=#ecetueeefOeJeemeeŠ
nscevles jeef$eceOÙes ØeefleefJeieleYeÙeeŠ keâe‰JeòÙeòeâosneŠ~
«eer<ces metÙeeËMeglehlee efieefjefMeKej-ieleeŠ mLeeveketâševlejmLeeŠ
les ces OeceË ØeoÅeg-ceg&efveieCeJe=<eYee cees#eefveŠßesefCeYetleeŠ~~1~~
efiecns efieefj-efmenjlLee JeefjmeeÙeeues ®keäKecetue-jÙeCeermeg~
efmeefmejs Jeeefnj-meÙeCee les meent Jebefocees efCeÛÛeb~~2~~
Yetle YeefJe<Ùele
efvelÙekeâeue ceQ
ogŠKeeW keâe #eÙe
megieefleieceve nes

Jele& ceeve keâeue$eÙe efmeæ meYeer efmeæe~
DeÛetË hetpetb, Jebotb vecetb Yeefòeâ Ùegòeâe~~3~~
keâceeX keâe #eÙe nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
meceeefOecejCeb cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~4~~

veceesÓmleg meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË DeeueesÛeveeÙeesefieYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(Cecees DejnbleeCeb FlÙeeefo oC[keâ heÌ{keâj 9 peehÙe keâjkesâ LeesmmeeefcemleJeve heÌ{keâj ueIeg ÙeesefieYeefòeâ
heÌ{keâj Ûeeefj$eeueesÛevee heÌ{ W~)

ueIeg ÙeesefieYeefòeâefyepeueer Ûecekesâ Deeflepeue Je<ex, Je<ee& ceW le®leue yew"W~
Meerlekeâeue jeef$e ceW efveYe&Ùe, keâe‰ meÂMe efvece&ce efle‰W~~
ieceea ceW jefJeefkeâjCe lehle efieefj, efMeKejeW hej efvepe OÙeeve OejW~
efMeJeheLe heefLekeâ meeOeg hegbieJe Jes, cegPekeâes Oece& Øeoeve keâjW~~1~~
«eer<ce$e+leg ceW heJe&le Thej, Je<ee& ceW le® kesâ veerÛes~
Meerlekeâeue ceW yeenj meesles, Gve cegefve keâes Jebotb ®efÛe mes~~2~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(173)

efieefjkeâvoj - ogiex<eg Ùes Jemeefvle efoiecyejeŠ~
heeef Cehee$e-hegšenejemles Ùeebef le hejceeb ieefleced ~~3~~
FÛÚeefce Yebles! ÙeesefieYeefòekeâeGmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb, DeºeFppe-oerJeoesmecegösmeg heCCeejme-keâcceYetefcemeg DeeoeJeCe-®keäKe-cetueDeyYeesJeeme-"eCe-ceesCeJeerjemeCeskeäkeâ-heeme-kegâkeäkegâ[emeCe-ÛeG-Ú-hekeäKe-KeJeCeeefopeesiepegòeeCeb
meJJemeentCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
DeeueesÛevee-FÛÚeefce Yebles! ÛeefjòeeÙeejes lesjmeefJenes heefjneefJeoes, hebÛecenJJeoeefCe hebÛemeefceoerDees efleiegòeerDees Ûesefo~ lelLe he{ces cenJJeos heeCeeefoJeeoeoes
JesjceCeb mes heg{JeerkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, DeeGkeâeFÙee peerJee
heJe&le kebâoj ogieeX ceW pees, veive efoiecyej leveg jnles~
heeefCehee$ehegš mes Deenejer, Jes cegef ve hejceieleer ueYeles~~3~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved ! Fme ÙeesefieYeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ™efÛe mes~
Gmekeâer DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntb cego mes~~
{eF& Éerhe De® oes mecegõ keâer, hevõn keâce& YetefceÙeeW ceW~
Deeleeheve le®cet ue Ùees i e, DeYeüe JekeâeMe mes OÙeeve OejW ~~1~~
ceewv e keâjW Jeer jemeve kegâkeäkegâš, Deemeve SkeâheeÕe& meesles~
yesu ee lesu ee he#e ceeme, GheJeeme Deeefo yeng lehe leheles~~
Ssmes meJe& meeOegieCe keâer ceQ, meoe keâeue DeÛe&vee keâ™B~
hetpetb Jebotb vecemkeâej Yeer, keâ™b melele Jevovee keâ™b~~2~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheefle nesJes~~3~~

Ûeeefj$eeueesÛevee
MebYeg Úbo- ns YeieJeved ! FÛÚe keâjlee ntB, Ûeeefj$eeÛeej $eÙeesoMeefJeOe~
Ùes heeBÛe cene›ele heebÛe meefceefle, De® leerve iegefhleceÙe efpeveYeeef<ele~~
FveceW eEnmee keâe lÙeeie cene›ele ØeLece keâne nw efpeveJej ves~
YetkeâeefÙekeâ peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele Je peuekeâeefÙekeâ Fleves1~~
1. peuekeâeefÙekeâ peerJe Yeer DemebKÙeeleemebKÙeele nQ~

(174)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DemebKesppeemebKesppee, lesGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, JeeGkeâeFÙee peerJee
DemebKesppeemebKesppee, JeCeheäheâefokeâeFÙee peerJee DeCebleeCeblee nefjÙee JeerÙee Debkegâje
efÚCCee efYeCCee, Sosefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes
Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~1~~
JesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee kegâefkeäKeefkeâefccemebKe-KeguueÙe Jeje[ÙeDekeäKe-efjª-ieb[Jeeue-mebyegkeäkeâ-efmeefhhehegueefJekeâeFÙee (hegueefJeDeeFÙee) Sosefmeb
GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee
meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~2~~
lesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee kegbâLeg-ösefnÙe-efJebefÚÙe-ieesefYebo-ieespegJecekeäkegâCe-efheheerefueÙeeFÙee, Sosefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes
Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~3~~
DeiveerkeâeefÙekeâ efYe DemebKÙeeleemebKÙeele heJevekeâeefÙekeâ Fleves1~
pees JevemheeflekeâeefÙekeâ ØeeCeer, Jes meYeer Devevleevevle YeCeW~~
Ùes nefjle yeerpe Debkegâj mJe™he, veeveeefJeOe efÚVe-efYeVe Yeer nes~
Fve meyekeâes ØeeCeeW mes ceeje, mebleehe efoÙee heerÌ[e oer nes~~
GheIeele efkeâÙee ceveJeÛeleve mes, Ùee DevÙeeW mes keâjJeeÙee nes~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~1~~
oes FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele kegâef#e ke=âefce2 MebKe keâns~
#egõkeâ keâewÌ[er Je De#e Deefj°Ùe3, ieb[yeeue ueIeg MebKe keâns~~
pees meerhe peeWkeâ Deeefokeâ Fvekeâes, ceeje Ùee $eeme efoÙee Yeer nes~
heerÌ[e oer Ùee GheIeele efkeâÙee, Ùee hej mes Yeer keâjJeeÙee nes~~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~2~~
$eÙe FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele kegbâLeg4 osefnkeâ efyeÛÚt~
petb ieespeeW5 Kešceue Fvõieeshe, efÛeGbšer Deeefokeâ yengefJeOe pevleg~~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee, heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~3~~
1. JeeÙegkeâeefÙekeâ peerJe Yeer DemebKÙeeleemebKÙeele nQ~ 2. ueš, IeeJe Deeefo kesâ peerJe~ 3. yeÛÛeeW kesâ
Mejerj ceW hewoe nes peeles nQ Ssmes #etõ peerJe~ 4. met#ce peerJe~ 5. ieeÙe kesâ mleve ceWs jnves Jeeues met#ce peerJe~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(175)

ÛeGeEjefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee obme-cemeÙe-ceefkeäKeÙe-heÙebie-keâer[Yecej-cengÙej-ieesceefkeäKeÙeeFÙee, Sosefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes
keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~4~~
hebefÛebefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee Deb[eFÙee heesoeFÙee pejeFÙee jmeeFÙee
mebmesefocee meccegefÛÚcee GyYesefocee GJeJeeefocee DeefJe ÛeGjemeerefo-peesefCehecegnmeomenmmesmeg, Sosefmeb GöeJeCeb, heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes
Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~~5~~
JeomeefceeEo-efoÙejesOees ueesÛees DeeJeemeÙe-ceÛesue-ceCneCeb~
efKeefomeÙeCe-ceobleJeCeb ef"efoYeesÙeCe-cesÙeYeòeb Ûe~~1~~
Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes ef C eÙeòees nb b ~ ~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesG cepPeb~~3~~
-DeeÛeeÙe& ßeer mes ØeeÙeef§eòe uesves keâer efJeefOe(ieJeemeve mes yew"keâj efheefÛÚkeâe meefnle Debpeefue peesÌ[keâjns mJeeefceved ! Deefmceved he#es (Ûeelegcee&mes Ùee mebJelmejs) De°eefJebMeeflecetueiegCes<eg (SkeâeoMeØeefleceemeg
Ùee mehleceØeefleceemeg) efoJemes Jee je$eew Jee Deenejs efJenejs efvenejs Ûe, peeiejCes mJehves Ûe, cevemee JeÛemee

ÛeG FbefõÙe peerJe DebmeKÙeeleemebKÙeele GvneW ceW [ebme ceMekeâ~
yeng keâerš helebies Yeücej ceOetcekeäKeer ieescekeäKeer Deeefo efJeefJeOe~~
Fvekeâes ceeje heefjleehe efJejeOeve, Ùee GheIeele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~4~~
hebÛeWefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele FvneW ceW DeC[pe nQ~
heeslepe Je pejeÙegpe jmepe hemeervepe meccetÚ&ve GodYesefoce nQ~~
Gheheeo pevceÙegle Yeer Ûeewjemeer, ueeKe Ùeesefve JeeueeW ceW pees~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee nes pees~~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~5~~
›ele meefceefle FbefõÙeefvejesOe Ún DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve DeobleOeeJeve efmLeefleYegòeâer Yeòewâkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Fvemes otj ngDee ntB cesje, ÚsoeshemLeeheve nes veeLe!~~1~~
(leerve yeej heÌ{W)

(176)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

keâeÙesve ke=âlekeâeefjleevegceesovewŠ, ›eâesOesve ceevesve ceeÙeÙee ueesYesve jeiesCe És<esCe ceesnsve YeÙesve ueppeÙee Øeceeosve
%eelee%eeleYeeJesve Ûe ceÙee Deefle›eâceJÙeefle›eâce-DeefleÛeej-DeveeÛeejeoÙees Ùes kesâefÛeled oes< eeŠ mebpeeleeŠ les<eeb
MegædÙeLeË YeJeefÆŠ ces ØeeÙeef§eòeb ØeoerÙeleeced ~)

ØeeÙeef§eòeMeesOevejmeheefjlÙeeieŠ ef›eâÙeles~
hebÛecene›ele-hebÛemeefceefle-hebÛesefvõÙejesOe ueesÛe-<e[eJeMÙekeâ-ef›eâÙeeoÙeesÓ°eefJebMeeflecetueiegCeeŠ, Gòece#eceeceeo&Jeepe&JeMeewÛemelÙemebÙecelehemlÙeeieeefkeâÃevÙeyeÇÿeÛeÙee&efCe oMeuee#eefCekeâes Oece&Š, De°eoMeMeeruemenœeeefCe, ÛelegjMeerefleue#eiegCeeŠ,
$eÙeesoMeefJeOeb Ûeeefj$eb, ÉeoMeefJeOeb lehe§esefle mekeâueb mechetCeË Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOegmeeef#ekebâ mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b les ces YeJeleg~~3~~
veceesÓmleg efve‰eheveeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenbßeglepeueefOe-heejiesYÙeŠ, mJehej-celeefJeYeeJevee-hešgceefleYÙeŠ~
megÛeefjle-leheesefveefOeYÙees, vecees ieg®YÙees iegCeieg®YÙeŠ~~1~~
Úòeerme-iegCemeceiies, hebÛeefJene-ÛeejkeâjCe-meboefjmes~
ef memmee-Ceg iien-keg âmeues, OecceeFefj S meoe Jeb os~ ~2~~
ieg®Yeefòe-mebpecesCe Ùe, lejbefle mebmeej-meeÙejb Ieesjb~
efÚCCebefle Deªkeâcceb, pecceCe-cejCeb Ce heeJeWefle~~3~~
(DeeÛeeÙe&ßeer mes ØeeÙeef§eòe uesJeW)
ØeeÙeef§ele Megefæ kesâ efueS jme heefjlÙeeie Deeefo keâjW~

hebÛecene›ele hebÛemeefceefle hebÛesefvõÙejesOe ueesÛe <e[eJeMÙekeâef›eâÙeeoÙeesÓ°eefJebMeeflecetueiegCeeŠ
Gòece#eceeceeo&Jeepe&JeMeewÛemelÙemebÙecelehemlÙeeieeefkebâÛevÙeyeÇÿeÛeÙee&efCe oMeuee#eefCekeâes Oece&Š
De°eoMeMeeruemenœeeefCe ÛelegjMeerefleue#eiegCeeŠ $eÙeesoMeefJeOeb Ûeeefj$eb ÉeoMeefJeOeb lehe§esefle mekeâueb
mechetCeË Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOegmeeef#ekebâ mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b les ces
YeJeleg~~ (leerve yeej yeesueW)
veceesÓmleg efve‰eheveeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(9 peehÙe)
ßeglemecegõ heejbiele mJecele Je hejcele%eelee kegâMeueceleer~
meÛÛeefj$elehe efveefOeÙegle iegCeieg® ns ieg®! legcekeâes keâ™b veleer~~1~~
Úòeerme iegCe mes hetCe& heebÛe DeeÛeej ef›eâÙee kesâ Oeejer nes~
efMe<Ùe Deveg«enefvehegC e Oece& DeeÛeeÙe& meoe Jebot b legcekeâes~ ~2~~
ieg®Yeefòeâ mebÙece mes eflejles YeJÙe YeÙebkeâj YeJe JeeefjefOe~
De°keâce& Ús oW Jes efheâj veeEn heeles pevcecejCe JÙeeOeer~ ~3~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(177)

Ùes efvelÙeb ›eleceb$e-nesce-efvejlee OÙeeveeefive-nes$ee-kegâueeŠ
<ešdkeâcee&efYe-jleemleheesOeveOeveeŠ, meeOegef›eâÙeeŠ meeOeJeŠ~
Meer ue-ØeeJejCee ieg CeØenjCee§evõeke&âles pees Óef Oekeâe
cees#eÉej-keâheešheešve-YešeŠ, ØeerCebleg ceeb meeOeJeŠ~~4~~
iegjJeŠ heevleg vees efvelÙeb, %eeve - oMe&ve - veeÙekeâeŠ~
Ûeeefj$eeCe&Je - iebYeerje, cees#e - ceeieexheosMekeâeŠ~~5~~
FÛÚeefce Yebles! heefkeäKeÙeefcce (ÛeGceeefmeÙeefcce) (mebJeÛÚefjÙeefcce) DeeueesÛesGb
hebÛecenJJeÙeeefCe lelLe he{ceb cenJJeob heeCeeefoJeeoeoes JesjceCeb, efJeefoÙeb cenJJeob
cegmeeJeeoeoes JesjceCeb, efleefoÙeb cenJJeob DeefoCCeoeCeeoes JesjceCeb, ÛeGlLeb cenJJeob
›ele De® ceb$e nesce ceW lelhej OÙeeve Deefive ceW nJeve keâjW~
leheesOeveer <ešd DeeJeMÙekeâjle meeOet Gòece ef›eâÙee OejW ~~
MeerueJeŒeOej iegCe DeeÙegOeÙegle metÙe& Ûevõ mes lespe DeefOekeâ~
cees#e Éej GodIeešve Ùeesæe meeOeg nes ØemeVe cegPe Øeefle~~4~~
%eeve oMe& kesâ veeÙekeâ ieg®Jej efvele cesjer j#ee keâefjÙes~
ÛeefjlepeueefOeiebYeerj cees#eheLe GheosMekeâ heLe ceW OeefjÙes~~5~~
(hegveŠ meYeer meeOegJeie& DeeÛeeÙe&ßeer kesâ meeceves hetJeexòeâ efmeæYeefòeâ, ÙeesefieYeefòeâ Ûeeefj$eeueesÛevee
heÌ{keâj ieg® kesâ heeme oes<eeW keâer DeeueesÛevee keâj ØeeÙeef§ele «enCe keâjW~ Devevlej DeeÛeeÙe& Yeefòeâ Éeje ieg®
keâer Jebovee keâjW~ yeeo ceW DeeÛeeÙe& kesâ meeLe-meeLe Deeies keâe hee" heÌ{W~)

oesne

YeieJeved ! ceQ heeef#ekeâ meYeer oes<e efJeMeesOeve nsle ~
(YeieJeved ! ÛeGceeefmekeâ1 meYeer oes<e efJeMeesOeve nsle~~)
(YeieJeved ! ceQ Jeeef<e&keâ2 meYeer oes<e efJeMeesOeve nsle~)
(YeieJeved ! ceQ Ùeewefiekeâ3 meYeer oes<e efJeMeesOeve nsle~~)
Ûeentb DeeueesÛeve keâjve ßeæeYeefòeâ mecesle~~1~~

MebYeg Úbo
nQ heebÛe cene›ele GveceW ØeLece, cene›ele ØeeCeer JeOe efJejleer~
otpee cene›ele DemelÙeefJejleer, leerpee Deoòe mes nw efJejleer~~
ÛeewLee cene›ele cewLegve efJejleer, hebÛece heefj«en mes efJejleer nw~
Úªe DeCeg›ele jeef$eYeespeve, mes efJejleer hegefve $eÙe ieghleer nQ~~2~~
1. Ûeelegcee&efmekeâ Øeefle›eâceCe ceW Thej keâer hebefòeâ keâer peien Ùen hebefòeâ heÌ{W~ 2. Jeeef<e&keâ ceW Ùen
hebefòeâ heÌ{W~ 3. ÙegieØeefle›eâceCe ceW Ùen hebefòeâ heÌ{W~

(178)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

cesngCeeoes JesjceCeb, hebÛeceb cenJJeob heefjiieneoes JesjceCeb, Úªb DeCegJJeob jeF&YeesÙeCeeoes
JesjceCeb, eflemeg iegòeermeg CeeCesmeg obmeCesmeg Ûeefjòesmeg yeeJeermeeS hejermensmeg heCeJeermeeS
YeeJeCeemeg heCeJeermeeS efkeâefjÙeemeg Deªejme-meerue-menmmesmeg ÛeGjemeerefo-iegCemeÙe-menmmesmeg yeejmeCnb mebpeceeCeb yeejmeCnb leJeeCeb yeejmeCnb DebieeCeb lesjmeCnb
ÛeefjòeeCeb ÛeGomeCnb hegJJeeCeb SÙeejmeCnb heef[ceeCeb omeefJen-cegb[eCeb omeefJenmeceCeOecceeCeb omeefJen-OeccepPeeCeeCeb CeJeCnb yeb YeÛes jiegò eerCeb CeJeCnb
CeeskeâmeeÙeeCeb meesuemeCnb keâmeeÙeeCeb DeªCnb keâcceeCeb DeªCnb heGÙeCeceeGÙeeCeb
meòeCnb YeÙeeCeb meòeefJen-mebmeejeCeb ÚCnb peerJeefCekeâeÙeeCeb ÚCnb DeeJeemeÙeeCeb
hebÛeCnb FbefoÙeeCeb hebÛeCnb cenJJeÙeeCeb hebÛeCnb meefceoerCeb hebÛeCnb ÛeefjòeeCeb ÛeGCnb
meCCeeCeb ÛeGCnb heÛÛeÙeeCeb ÛeGCnb GJemeiieeCeb cetueiegCeeCeb GòejiegCeeCeb DeªCnb
megæerCeb efoefªÙeeS hegefªÙeeS heoesefmeÙeeS heefjoeJeefCeÙeeS mes keâesnsCe Jee ceeCesCe
heCe%eeve Je oMe&ve Ûeeefjle ceW, yeeF&me hejer<en menves ceW~
heÛÛeerme YeeJevee ef›eâÙee heÛeerme Je De"jn npeej MeerueesW ceW~~
Ûeewjemeer ueeKe iegCeeW ceW yeejn mebÙece yeejn DebieeW ceW~
lesjn Ûeeefjle Ûeewon hetjye iÙeejn Øeeflecee oMe cegb[eW ceW~~3~~
oMe ßeceCe Oece& oMe Oece& OÙeeve veJe yeÇÿeÛeÙe&1 ieghleer GveceW~
veJe vees keâ<eeÙe meesuen keâ<eeÙe De" keâce& De" ØeJeÛeve ceelee ceW~~
YeÙe mehle mehle mebmeej peerJe <ešdkeâeÙe Je Ún DeeJeMÙekeâ ceW~
hebÛesefvõÙe heebÛe cene›ele heebÛe meefceefle De® heebÛe Ûeefj$eeW ceW~~4~~
ÛeG meb%ee ÛeG ØelÙeÙe2 Je Ûeej Ghemeie& cetueiegCe De"efyeme ceW~
Gòej iegCe ceW De" Megæer ceW pees kegâÚ Yeer oes<e ngS FveceW~~
pees DeMegYejeie mes ceefnueeoer (heg®<eeoer3) keâes DeJeueeskeâe mheMee& nes~
ceve JeÛeve keâeÙe keâer og° ef›eâÙee mes Øeeoesef<ekeâ efkeâefjÙee keâer nes~~5~~
1. veJe yeÇÿeÛeÙe&ieghleer-(1) efŒeÙeeW ceW efJe<eÙeeW keâer DeefYeuee<ee (2) Debie-efJecees#eefuebi eefJe›eâesMeve
(3) ieefj‰ Deenej (4) Œeer, heMeg, vehegbmekeâ mes mebmeefie&le Jemeefle Deeefo keâe mesJeve (5) efŒeÙeeW kesâ ceveesnj
DebieeW keâe efvejer#eCe (6) efŒeÙeeW keâer ØeMebmee Deeefo (7) Deleerle YeesieeW keâe mcejCe (8) Deeies YeesieeW keâer
DeefYeuee<ee, (9) F° efJeuesheve, ieerle ve=lÙeeefo keâjvee Ùee osKevee Deeefo~ Ùes veJe DeyeÇÿe nQ Fvekeâe lÙeeie
keâjvee veJe yeÇÿeÛeÙe&iegefhleÙeeb nQ-yeÇÿeÛeÙe& keâer j#ekeâ nQ~ 2. efceLÙeelJe, DeefJejefle, keâ<eeÙe Deewj Ùeesie Ùes Ûeej
ØelÙeÙe-DeeœeJe kesâ keâejCe nQ~ Ùes ner yebOe kesâ Yeer keâejCe nQ~ Øeceeo keâes Ùeneb DeefJejefle ceW ieefYe&le mecePevee
ÛeeefnS~ 3. DeeefÙe&keâeÙeW ‘‘heg®<eeoer’’ hee" heÌ{W~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(179)

Jee ceeCesCe Jee ueesnsCe Jee jeiesCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee nmmesCe Jee YeSCe Jee
heoesmesCe Jee heceeosCe Jee efheccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee ieejJesCe Jee
Sosefmeb DeÛÛeemeCeoeS efleCnb ob[eCeb efleCnb uesmmeeCeb efleCnb ieejJeeCeb efleCnb
DehhemeòLe-mebefkeâuesme-heefjCeeceeCeb oesCnb Deó®ö-mebefkeâuesme-heefjCeeceeCeb
efceÛÚCeeCe-efceÛÚobmeCe-efceÛÚÛeefjòeeCeb efceÛÚòeheeGiieb DemebpeceheeGiieb
keâmeeÙeheeGiieb peesieheeGiieb DeheeGiie1-mesJeCeoeS heeGiie-iejnCeoeS FlLe ces
pees keâesF& efJe heefkeäKeÙeefcce (ÛeGceeefmeÙeefcce) (mebJeÛÚefj-Ùeefcce) Deefokeäkeâcees
Jeefokeäkeâcees DeFÛeejes DeCeeÛeejes DeeYeesiees DeCeeYeesiees lemme Yevles! heef[keäkeâceeefce
heef[keäkeâceblemme ces mecceòecejCeb meceeefncejCeb hebef[ÙecejCeb JeerefjÙecejCeb ogkeäKekeäKeDees
FveceWs pees ›eâesOe ceeve ceeÙee mes ueesYe jeie Ùee És<e efveefcele~
Ùee ceesn nemÙe Ùee YeÙe Øeoes<e Je Øeceeo Øesce ie=æer efveefceòe~~
ueppee mes Ùee ieejJe mes pees ›ele Deeefo ceW Deemeeovee efkeâÙee~
Gve oes<eeW keâer Megæer nslet heeef#ekeâ ceWs DeeueesÛevee efkeâÙee~~6~~
$eÙe ob[ DeMegYe $eÙe uesMÙeeÙeW, $eÙe ieejJe-$e+efæ mJeeo jme kesâ~
$eÙe DeØeMemle mebkeäuesMeYeeJe, oes Deele& jewõ mebkeäuesMeeW kesâ~~
efceLÙee kegâ%eeve efceLÙeeoMe&ve efceLÙee Ûeeefjle efceLÙee efYeØeeÙe~
DemebÙece keâ<eeÙe2 Ùeesie ceeves Fve leerveeW kesâ ØeeÙeesiÙe YeeJe~~7~~
DeØeeÙeesiÙe mesJeve-veefnb keâjves ÙeesiÙe keâeÙe& keâes efkeâÙee Ùeoer~
ØeeÙeesiÙe-ÙeesiÙe mecÙekeälJe Deeefo YeeJeeW keâer iene& efkeâÙee Ùeoer~~
Fvemes pees kegâÚ Yeer heeef#ekeâ3 ceW Deefle›eâce JÙeefle›eâce DeefleÛeej efkeâÙee~
Ùee DeveeÛeej DeeYeesie Je DeveeYeesie keâjkesâ yeng oes<e efkeâÙee~~8~~
ns YeieJeved ! Gmekeâe Øeefle›eâceCe keâjlee ntB Ssmes cesje ØeYeg~
mecÙekeälJecejCe ™ meceeefOe Je hebef[lecejCe JeerÙe&Ùegle cejCe ØeYet~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes ØeYeg yeesefOeueeYe nesJes~
nes megieefleieceve Je meceeefOecejCe efpeveiegCe keâer mebØeehleer nesJes~~9~~
1. ‘‘DehheheeGiie’’ Fefle hee"evlejb~ 2. yeejn Øekeâej kesâ DemebÙece keâes efkeâÙee nes, meesuen keâ<eeÙeW keâer
neWW Deewj ceve-JeÛeve keâeÙe kesâ leerve Ùeesie efkeâÙes neW~ 3. Ûeelegcee&efmekeâ ceW Ùeneb ‘‘ÛeGceeefmekeâ’’ yeesueW Deewj Jeeef<e&keâ
ceW ÙeneB ‘‘Jeeef<e&keâ’’ yeesueW~

cegefveÛeÙee&

(180)

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemecheefòe nesG cepPeb~
Jeo-meefceefobefoÙe-jesOees ueesÛees DeeJeemeÙe-ceÛesue-ceCneCeb~
efKeefomeÙeCe-ceobleJeCeb ef"efoYeesÙeCe-cesÙeYeòeb Ûe~~1~~
Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes efCeÙeòees nb~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesog cepPeb~~3~~
heÃecene›ele-heÃemeefceefle-heÃesefvõÙejesOe-ueesÛe<e[eJeMÙekeâef›eâÙeeoÙeesÓ°e-efJebMeeflecetueiegCeeŠ, Gòece#eceeceeo&Jee-pe&Je-melÙeMeewÛe-mebÙece-lehemlÙeeiee-efkeâÃevÙe-yeÇÿeÛeÙee&efCe
oMeuee#eefCekeâes Oece&Š, De°eoMe-MeeruemenœeeefCe, ÛelegjMeerefleue#eiegCeeŠ, $eÙeesoMeefJeOeb
Ûeeefj$eb, ÉeoMeefJeOeb lehe§esefle mekeâueb mechetCeË Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOegmeeef#ekebâ mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b les ces YeJeleg~~3~~

Øeefle›eâceCeYeefòeâ:
meJee&ef leÛeejefJeMegæ dÙeLeË 1heeef#ekeâØeefle›eâceCeeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe
mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb Øeefle›eâceCeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenced›ele meefceleer FbefõÙeefvejesOe Ún DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve DeobleOeeJeve efmLeefle Yegòeâer Yeòewâkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Fvemes otj ngDee ntB cesje ÚsoeshemLeeheve nes veeLe~~1~~
(leerve yeej)

hebÛecene›ele-hebÛemeefceefle-hebÛesefvõÙejesOe-ueesÛe <e[eJeMÙekeâef›eâÙeeoÙeesÓ-°eefJebMeeflecetueiegCeeŠ
Gòece#eceeceeo&Jeepe&JeMeewÛemelÙemebÙecelehemlÙeeieeefkebâÛevÙe-yeÇÿeÛeÙee&efCe oMeuee#eefCekeâes Oece&Š
De°eoMeMeeruemenœeeefCe ÛelegjMeerefleue#eiegCeeŠ $eÙeesoMeefJeOeb Ûeeefj$eb, ÉeoMeefJeOeb lehe§esefle mekeâueb
mechetCeË Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOegmeeef#ekebâ mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b les ces
YeJeleg~
(leerve yeej yeesueW)

Øeefle›eâceCe Yeefòeâ
1

meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË heeef#ekeâØeefle›eâceCeeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË
YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb Øeefle›eâceCeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb1. ‘Ûeelegcee&efmekeâØeefle›eâceCe’ ceW ‘Ûeelegcee&efmekeâ’ yeesueW Deewj Jeeef<e&keâ Øeefle›eâceCe ceW ‘Jeeef<e&keâ’ yeesueW~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(181)

(FÛÙegÛÛeeÙe& ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo oC[kebâ heef"lJee keâeÙeeslmeieË memetjÙeŠ meeOeJeŠ efJeoOÙegŠ)

Cecees DejnbleeCeb Cecees efmeæeCeb Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb Cecees ueesS meJJemeentCeb~~1~~
Ûeòeeefj cebieueb-Dejnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meeng cebieueb, kesâJeefueheCCeòees
Oeccees cebieueb~ Ûeòeeefj ueesiegòecee-Dejnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng
ueesiegòecee, kesâJeefueheCCeòees Oeccees ueesiegòecee~ Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefce-Dejnble
mejCeb heJJeppeeefce, efm eæ mejCeb heJJeppeeefc e, meeng mejCeb heJJeppeeef ce,
kesâJeefueheCCeòees Oeccees mejCeb heJJeppeeefce~
DeºeFppe-oerJe-oes-mecegösmeg heCCeejme-keâcceYetefcemeg peeJe DejnbleeCeb
YeÙeJebleeCeb Deeefo-ÙejeCeb eflelLe-ÙejeCeb efpeCeeCeb efpeCees-òeceeCeb kesâJeefueÙeeCeb,
efmeæeCeb yegæeCeb heefjefCeJJegoeCeb DebleÙe[eCeb heejÙe[eCeb, OecceeFefjÙeeCeb,
(Ssmee GÛÛeejCe keâjkesâ ‘‘Cecees DeefjnbleeCeb’’ FlÙeeefo meeceeefÙekeâ ob[keâ keâes heÌ{keâj keâeÙeeslmeie&
keâjW~ Ùeneb lekeâ Ùen ef›eâÙee DeeÛeeÙe& Deewj meeOegDeeW keâer Skeâ meeLe nesleer nw~ hegveŠ meYeer efMe<ÙeJeie& efmLejefÛeòe
mes yew"s jnles nQ, kesâJeue DeeÛeeÙe& ner Leesmmeeefce heÌ{keâj Deeies kesâ meejs ob[keâ met$eeW keâes heÌ{les nQ~ DevÙe meeOegefMe<ÙeieCe megveles jnles nQ~)

Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~1~~
Ûeòeeefjcebieueb-Deefjnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meent cebieueb, kesâJeefueheCCeòees Oeccees cebieueb~
Ûeòeeefjueesiegòecee-Deefjnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng ueesiegòeceekesâJeefueheCCeòees Oeccees
ueesiegòecee~ ÛeòeeefjmejCeb heJJeppeeefce-Deefjnble mejCeb heJJeppeeefce, efmeæ mejCeb heJJeppeeefce, meeng
mejCeb heJJeppeeefce, kesâJeefueheCCeòees Oeccees mejCeb heJJeppeeefce~
{eF& Éerhe De® oes mecegõ iele hevõn keâce& YetefceÙeeW ceW~
pees Den&le YeieJeble Deeefokeâj leerLeËkeâj efpeve efpeleves nQ~~1~~
leLee efpeveesòece kesâJeue%eeveer efmeæ Megæ heefj efveJe=&leosJe~
hetpÙe Debleke=âle, YeJeheejbiele Oecee&ÛeeÙe& Oece& osMekeâ~~2~~
Oece& kesâ veeÙekeâ Oece&ßes‰ Ûelegjbie Ûe›eâJeleea ßeerceeved~
ßeer osJeeefOeosJe De® oMe&ve %eeve Ûeefjle iegCe ßes‰ ceneve~~3~~
keâ™b Jebovee ceQ ke=âeflekeâce& efJeefOe mes {eF& Éerhe kesâ osJe~
efmeæ ÛewlÙe ieg®Yeefòeâ he"ve keâj vecetb meoe yengYeefòeâ mecesle~~4~~

(182)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

OecceosmeieeCeb, OecceCeeÙeieeCeb, OecceJej-ÛeeGjbie-ÛekeäkeâJeóerCeb osJeeefnosJeeCeb
CeeCeeCeb obmeCeeCeb ÛeefjòeeCeb meoe keâjsefce efkeâefjÙecceb~
keâjsefce Yebles! meeceeefÙeÙeb meJJe-meeJeppe-peesieb heÛÛekeäKeeefce peeJeppeerJeb
efleefJensCe ceCemee JeÛemee keâeSCe Ce keâjsefce Ce keâejsefce keâerjbleb efhe Ce meceCegceCeeefce,
lemme Yebles! DeFÛeejb heÛÛekeäKeeefce efCeboeefce iejneefce DehheeCeb peeJe DejnbleeCeb
YeÙeJebleeCeb heppegJeemeb keâjsefce leeJekeâeueb heeJekeâcceb ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~
(mehleefJebMelÙegÛÚdJeemes<eg 9 peehÙeb)
(ÙeLeesòeâheefjkeâcee&vevlejb DeeÛeeÙe&Š ‘‘Leesmmeeefce’’ FlÙeeefo oC[kebâ ieCeOejJeueÙeb Ûe heef"lJee
Øeefle›eâceCeob[keâeved he"sled ~ efMe<ÙeOecee&Cemleg leeJelkeâeueb keâeÙeeslmeiexCe efle‰vleŠ Øeefle›eâceCeob[keâeved ëe=CegÙegŠ~)
(ÙeneB mes ueskeâj JeerjYeefòeâ keâer Øeefle%ee kesâ henues lekeâ keâe ØekeâjCe kesâJeue DeeÛeeÙe& ner heÌ{W~ leye
lekeâ meYeer efMe<ÙeJeie& yew"s-yew"s megveles jnW Ssmee efJeOeeve nw~)

Leesmmeeefce nb efpeCeJejs, eflelLeÙejs kesâJeueer DeCebleefpeCes~
CejheJejueesÙe-ceefnS, ef JengÙejÙeceues cenhheCCes~ ~1~~
ueesÙemmegppees ÙeÙejs , Oecceb eflelLebkeâjs ef peCes Jebo s~
Dejnb les efkeâefò emmes , ÛeGJeer meb Ûes Je kesâ JeefueCees ~~2~~
YeieJeved ! meeceeefÙekeâ keâjlee ntB meye meeJeÅe Ùeesie lepe keâj~
ÙeeJeppeerJeve JeÛeve keâeÙe ceve ef$ekeâjCe mes ve keâ™b ogŠKekeâj~~5~~
veneR keâjeTb veefnb Devegceesotb ns YeieJeved ! DeefleÛeejeW keâes~
lÙeeie keâ™b efvebotb ientË Deheves keâes cece Deelcee MegefÛe nes~~6~~
peye lekeâ YeieJeled Den&odosJe keâer keâ™b Gheemevee ns efpeveosJe~
leye lekeâ heehekeâce& og<Ûeeefjle keâe ceQ lÙeeie keâ™b mJeÙecesJe~~7~~
(Ùeneb mes kesâJeue DeeÛeeÙe& ner heÌ{W-)

Leesmmeeefce mleJeve
mleJeve keâ™b efpeveJej leerLeËkeâj, kesâJeefue Deveble efpeve ØeYeg keâe~
cevegpe ueeskeâ mes hetpÙe keâce&jpe, ceue mes jefnle cenelceved keâe~~1~~
ueeskeâesÅeeslekeâ Oece& leerLeËkeâj, ßeer efpeve keâe ceQ veceve keâ™b~
efpeveÛeGJeerme DenËle leLee, kesâJeefue ieCe keâe iegCe ieeve keâ™b~~2~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(183)

GmenceefpeÙeb Ûe Jebos, mebYeJeceefYeCeboCeb Ûe megceFb Ûe~
heGcehhenb megheemeb efpeCeb Ûe Ûebohhenb Jebos~~3~~
megefJeefnb Ûe heghheâÙebleb, meerÙeue-mesÙeb Ûe Jeemeghegppeb Ûe~
efJeceue-ceCebleb YeÙeJeb, Oecceb mebefleb Ûe Jeboeefce~~4~~
kegbâLegb Ûe efpeCeJeeEjob, Dejb Ûe ceefuueb Ûe megJJeÙeb Ûe Ceefceb~
Jeboeefce efjªCesefceb, len heemeb JeºceeCeb Ûe ~~5~~
SJeb ceS DeefYelLegDee, efJengÙejÙeceuee henerCepejcejCee~
ÛeGJeermeb ef he efpeCeJeje, eflelLeÙeje ces hemeerÙebleg ~~6~~
efkeâefòeÙe JebefoÙe ceefnÙee, Sos ueesieesòecee efpeCee efmeæe~
DeejesiieCeeCeueenbefobleg meceeefnb Ûe ces yeesefnb~~7~~
Ûebosefnb efCecceueÙeje DeeFÛÛesefnb DeefnÙehenemebòee~
meeÙejefceJe iecYeerje, efmeæe efmeefæb cece efomebleg~~
Øeefle›eâceCeoC[keâŠ
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~ ~1~~
$e+<eYe, Deefpele, mebYeJe, DeefYevebove, megceefleveeLe keâe keâj Jebove~
he©eØeYe efpeve ßeer megheeÕe& ØeYeg Ûevõ ØeYeg keâe keâ™b veceve~~3~~
megefJeefOe veeceOej heg<oble Meerleue ßesÙeebme efpeve meoe vecetb~
JeemeghetpÙe efpeve efJeceue Deveble, Oece& ØeYeg MeebefleveeLe ØeCecetb~~4~~
efpeveJej kegbâLeg Dejn ceefuue ØeYeg cegefvemeg›ele veefce keâes OÙeeTb~
Deefj° vesceer ØeYeg ßeer heejme, JeOe&ceeve heo efMej veeTb~~5~~
Fme efJeOe mebmlegle efJeOegle jpeesceue, peje cejCe mes jefnle efpevesMe~
ÛeewyeermeeW leerLeËkeâj efpeveJej, cegPe hej neW ØemeVe hejcesMe~~6~~
keâerefle&le Jebefole ceefnle ngS Ùes, ueeskeâesòece efpeve efmeæ ceneved ~
cegPekeâes oW DeejesiÙe%eeve De®, yeesefOe meceeefOe meoe iegCeKeeve~~7~~
Ûevõ efkeâjCe mes Yeer efvece&uelej, jefJe mes DeefOekeâ ØeYeeYeemJej~
meeiej mece iebYeerj efmeæieCe cegPekeâes efmeæer obs megKekeâj~~8~~

(184)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

(ieCeOejJeueÙeceb$eeŠ)
Cecees efpeCeeCeb, Cecees DeesefnefpeCeeCeb, Cecees hejceesefnefpeCeeCeb, Cecees
meJJeesefnefpeCeeCeb, Cecees DeCebleesefnefpeCeeCeb, Cecees keâesª-yegæerCeb, Cecees yeerpeyegæerCeb,
Cecees heeoeCegmeejerCeb, Cecees mebefYeCCemeesoejeCeb, Cecees meÙebyegæeCeb, Cecees
heòesÙeyegæeCeb, Cecees yeesefnÙeyegæeCeb, Cecees GpegceoerCeb, Cecees efJeGueceoerCeb, Cecees
omehegJJeerCeb, Cecees ÛeGomehegJJeerCeb, Cecees Deªbie-cene-efCeefceòe-kegâmeueeCeb, Cecees
ieCeOejJeueÙe ceb$e
MebYeg ÚboceQ vecetb efpeveeW1 keâes pees Den&ved DeJeOeerefpeve2 cegefve keâes vecetb vecetb~
hejceeJeefOeefpeve keâes vecetB leLee, meJee&JeefOe efpeve keâes vecetb vecetb~~
ceQ vecetb DevebleeJeefOeefpeve3 keâes, De® keâes‰yegefæÙegle meeOeg vecetb~
ceQ vecetb yeerpeyegæerÙeglecegefve, heeoevegmeeefjÙegle meeOeg vecetb~~1~~
mebefYeVeßeesle=Ùegle meeOeg vecetb, ceQ mJeÙebyegæ cegefvejepe vecetb~
ØelÙeskeâ yegæ $e+ef<ejepe vecetb, hegefve yeesefOele yegæ cegveerMe vecetb~~
$e+pegceefleceveheÙe&Ùe meeOeg vecetb, ceQ efJehegueceleerÙegle meeOeg vecetb~
ceQ vecetb DeefYeVe4 megoMehetJeea, ÛeewoMehetJeea cegefvejepe vecetb~~2~~
peye heb. heVeeueeue meesveer keâes Øeefle›eâceCe-«ebLe$eÙeer<eg ceW ‘‘Fefle ieCeOejJeueÙeeKÙeŠ Øeefle›eâceCeecebieueob[ke⊒’
efoKeeÙee leye GvneWves keâne efkeâ ceQves Fve ‘‘Cecees efpeCeeCeb’’ Deeefo met$eeW keâes ieCeOejJeu
eÙe ve mecePekeâj ner Ùen mlees$e
peesÌ[e Lee Deieues mebmkeâjCe ceW Fmes efvekeâeue osvee nw~ Dele: FmesceQves ÚeÙee ceW efoÙee nw~

ieCeOejJeueÙeŠefpeveeved efpeleejeefle-ieCeeved ieefj‰eved, osMeeJeOeerved meJe&hejeJeOeeR§e~
melkeâes‰-yeerpeeefo-heoevegmeejerved, mlegJes ieCesMeeveefhe leodiegCeehlÙew~~1~~
mebefYeVeßees$eeefvJele-mevceggveervõeved, ØelÙeskeâmecyeesefOele-yegæOecee&ved~
mJeÙebØeyegæeb§e efJecegefòeâceeiee&ved, mlegJes ieCesMeeveefhe leodiegCeehlÙew~~2~~
1. eqpeve-DenËled YeieJeeved DeLeJee Dejnble, efmeæ mekeâueefpeve nQ Deewj DeeÛeeÙe&, GheeOÙeeÙe, meeOeg osMeefpeevnQ
(OeJeuee hegmlekeâ 9, he=. 10)~ 2. jlve$eÙemeefnle DeJeefOe%eeveer cegefve DeJeefOeefpeve nQ (OeJeuee heg. 9, he=. 40)~
3. Deble Deewj DeJeefOe mes jefnle kesâJeueer YeieJeeve DevebleeJeefOe efpeve nQ (OeJeuee g.he 9 he=. 52)~ 4. šerkeâe kesâ DeeOeej
mes DeefYeVeheo nw~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(185)

efJeGJJe1-Fefº-heòeeCeb, Cecees efJeppeenjeCeb, Cecees ÛeejCeeCeb, Cecees heCCemeceCeeCeb2,
Cecees Deeieeme-ieeceerCeb, Cecees DeemeerefJemeeCeb, Cecees efoefªefJemeeCeb, Cecees GiieleJeeCeb,
Cecees efoòeleJeeCeb, Cecees leòeleJeeCeb, Cecees ceneleJeeCeb, Cecees IeesjleJeeCeb, Cecees
IeesjiegCeeCeb, Cecees Ieesj-hejkeäkeâceeCeb, Cecees IeesjiegCe-yebYeÙeejerCeb3, Cecees DeeceesmeefnheòeeCeb, Cecees KesuueesmeefnheòeeCeb, Cecees peuueesmeefnheòeeCeb, Cecees efJehheesmeefnheòeeCeb,
Cecees meJJeesmeefnheòeeCeb, Cecees ceCeyeueerCeb, Cecees JeefÛeyeueerCeb, Cecees keâeÙeyeueerCeb,
De°ebieceneefveefceòekegâMeueer, vecetb vecetb efJeef›eâÙee$e+efæ Øeehle~
efJeÅeeOej$e+ef<e keâes vecebt vecetb ceQ, mebÙele ÛeejCe$e+efæ4 Øeehle~~
ceQ Øe%eeßeceCecegveerMe vecetb, DeekeâeMeieeefce cegefvejepe vecetb~
DeeMeerefJe<eÙegle $e+ef<ejepe vecetb °erefJe<eÙeglecegefvejepe vecetb~~3~~
ceQ
ceQ
ceQ
ceQ

G«elehemJeer vecetb oerhleleefhe vecetb lehlelehemeeOeg vecetb~
vecetb ceneleheOeejer keâes, De® IeesjleheesÙegle meeOeg vecetb~~
vecetb IeesjiegCeÙegle meeOeg, ceQ Ieesjheje›eâce meeOeg vecetb~
vecetb IeesjiegCeyeÇÿeÛeeefj, Deeceew<eefOeØeehle cegveerMe vecetb ~~4~~

#Jesueew<eefOeØeehle cegveerMe vecetb, peuueew<eefOe Øeehle cegveerMe vecettb~
efJehegÇ<e Deew<eefOeÙegle meeOeg vecetb, meJeez<eefOeØeehle cegveerMe vecetb~
ceQ vecetb ceveesyeefue cegefveJej keâes, ceQ JeÛeveyeueer $e+æerMe vecetb~
ceQ keâeÙeyeueer cegefveveeLe vecetb, ceQ #eerjœeeJeer meeOeg vecetb~~5~~
efÉOee-ceveŠheÙe&ÙeefÛeòe-ØeÙegòeâeved, efÉhebÛemehle-ÉÙehetJe&meòeâeved ~
De°e”vewefceefòekeâ-MeeŒeo#eeved, mlegJes ieCesMeeveefhe leodiegCeehlÙew~~3~~
efJekegâJe&CeeKÙeeefæ& ceneØeYeeJeeved, efJeÅeeOejeb-§eejCeØeefæ&Øeehleeved~
Øe%eeefßeleeefVelÙeKeieeefceve§e, mlegJes ieCesMeeveefhe leodiegCeehlÙew~~4~~
DeeMeerefJe&<eeved Âef°efJe<eevcegveervõe-veg«eeefleoerhleesòece-lehlelehleeved~
ceneefleIeesj-ØeleheŠØemeòeâeved, mlegJes ieCesMeeveefhe leodiegCeehlÙew~~5~~
1. eqJeGCJeCeFefºheòeeCeb Fefle hee"Š~ 2. heCCeemeceCeeCeb Fefle hee"Š~ 3. IeesjiegCeyebYeÛeejerCeb Fefle
hee"Š~ 4. ÛeejCe$e+efæ kesâ Dee" Yeso nQ-peueÛeejCe, pebIeeÛeejCe, leblegÛeejCe, heâueÛeejCe, heg<heÛeejCe,
yeerpeÛeejCe, DeekeâeMeÛeejCe Deewj ßesCeerÛeejCe (šerkeâe mes)~

(186)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Cecees KeerjmeJeerCeb, Cecees meefhhemeJeerCeb, Cecees cengjmeJeerCeb, Cecees DeefceÙemeJeerCeb1,
Cecees DekeäKeerCe-ceneCemeeCeb, Cecees JeºceeCeeCeb, Cecees efmeæeÙeoCeeCeb, Cecees
YeÙeJeoes cenefo ceneJeerj-JeºceeCe-yegæefjmeerCees2 Ûesefo~
pemmebefleÙeb Oeccehenb efCeÙeÛÚs3 lemmebefleÙeb JesCeFÙeb heGbpes~
keâeSCe JeeÛee ceCemeeefJe efCeÛÛeb, mekeäkeâejS leb efmej-hebÛecesCe~~1~~
ceQ
ceQ
ceQ
ceQ

Ie=leœeeJeer cegefvejepe vecetb, ceQ ceOegjœeeJeer meeOeg
Dece=leœeeJeer meeOeg vecetb, De#eerCeceneveme meeOeg
JeOe&ceeve $e+æerMe vecetB, ceQ efmeæeÙeleve mecemle
YeieJeled cenefle ceneJeerj, ßeer JeOe&ceeve yegæef<e&

vecetb~
vecetb~~
vecetb~
vecetb~~6~~

Mesj Úbo
efpevekesâ efvekeâš ceQ Oece& heLe keâes Øeehle efkeâÙee ntB~
Gvekesâ efv ekeâš ner ef JeveÙeJe= ef òe Oeej jne nt B~ ~
efvele keâeÙe mes JeÛeve mes Deewj ceve mes GvneR keâes~
hebÛ eebie vecemkeâej keâ™b Yeef òeâYeeJe mees~ ~7~~
JevÅeeved megjwIeexjiegCeeb§e ueeskesâ, hetpÙeeved yegOewIeexjheje›eâceeb§e~
Ieesjeefomebmeod-iegCeyeÇÿeÙegòeâeved, mlegJes ieCesMeeveefhe leodiegCeehlÙew~~6~~
Deeceefæ&Kesueefæ&-ØepeuueefJešdØe-meJe&efæ&Øeehleeb§e JÙeLeeefonble=ved~
ceveesJeÛeŠkeâeÙe-yeueesheÙegòeâeved, mlegJes ieCesMeeveefhe leodiegCeehlÙew~~7~~
mel#eerjmeefhe&-ce&Oegje-ce=leæeaved, Ùeleerved Jeje#eerCe-cenevemeeb§e~
ØeJeOe&ceeveebefŒepeieled-ØehetpÙeeved, mlegJes ieCesMeeveefhe leodiegCeehlÙew~~8~~
efmeæeueÙeeved ßeercenleesÓefleJeerjeved, ßeerJeæ&ceeveefæ&-efJeyegefæo#eeved~
meJee&ved cegveerved cegòeâerJejeve=<eervõeved, mlegJes ieCesMeeveefhe leodiegCeehlÙew~~9~
ve=megj-KeÛejmesJÙee efJeÕeßes‰efæ&Yet<ee~
efJeefJeOeiegCemecegõe ceejceele”efmebneŠ~
YeJepeueefveefOeheeslee Jeefvolee ces efoMevleg
cegefveieCe-mekeâueeved ßeerefmeefæoeŠ meÂ<eervõeved4~~10~~
1. DeceÙemeJeerCeb Fefle hee"Š~ 2. efjefmeCees Fefle hee"Š~ 3. efCeieÛÚss Fefle hee"Š, «ebLe$eÙeer<eg~
4. mebmetefÛelees ieCeOejJeueÙehee"Š Øeefle›eâceCehegmlekesâ veesheueyOeesÓleŠ mekeâuekeâerefle&ke=âle ieCeOejJeueÙehetpeelees
efve<keâeMÙe ÙeesefpeleŠ~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(187)

megob1 ces DeeGmmeblees! Fn Keueg meceCesCe YeÙeJeoe2 cenefo-ceneJeerjsCe3 cenekeâmmeJesCe meJJeCngCee meJJeueesieoefjefmeCee meosJeemegj-ceeCegmemme ueesÙemme Deeieefoieefo-ÛeJeCees-JeJeeob yebOeb ceeskeäKeb FeEº ef"efob pegefob DeCegYeeieb lekeäkebâ keâueb ceCeesceeCeefmeÙeb Yetleb4 keâÙeb heef[mesefJeÙeb Deeefokeâcceb De®n-keâcceb5 meJJeueesS meJJepeerJes
meJJeYeeJes meJJeb meceb peeCeblee hemmeblee efJenjceeCesCe meceCeeCeb hebÛecenJJeoeefCe
jeFYeesÙeCeJesjceCe-ÚªeefCe meYeeJeCeeefCe meceeGie-heoeefCe meGòej-heoeefCe mecceb
Oecceb GJeosefmeoeefCe~ leb penehe{ces cenJJeos heeCeeefoJeeoeoes JesjceCeb, efJeefoS cenJJeos cegmeeJeeoeoes JesjceCeb,
efleefoS cenJJeos DeefoCCeoeCeeoes JesjceCeb, ÛeGlLes cenJJeos cesngCeeoes JesjceCeb,
hebÛeces cenJJeos heefjiieneoes JesjceCeb, Úªs DeCegJJeos jeFYeesÙeCeeoes JesjceCeb Ûesefo~
ns DeeÙeg<cevleeW! Jeerj ØeYeg keâer OJeefve mes ceQves megvee ÙeneR~
Jes ceneßeceCe YeieJeeve cenefle, ceneJeerj cenekeâeMÙeheiees$eer~~
meJe&%e meJe&ueeskeâoMeea, Ùegieheled meyekeâes peeveles ngS~
meye osJe Demegj ceeveJeÙegle Fme eflengbpeie keâes Yeer osKeles ngS~~
meyekeâer Deeieefle ieefle ÛÙeJeve6 pevce, De® yebOe cees#e $e+æer7 efmLeefle8~
Åegefle9 DevegYeeie10 De® leke&âMeeŒe, meye keâuee11 cevees De® ceevemeerkeâ12~~
DevegYetle Yetle13 ke=âle14 ØeeflemesefJele15, ke=âef<e Deeefokeâce&16 Deke=âeflecekeâce&17~
mechetCe& ueeskeâ meye peerJe meJe& YeeJeeW keâes Yeer Ùegieheled peeveved ~~
Jes ßeer efJenej keâjles YeieJeved peye meceJemejCe ceW jepes nQ~
cegefveÙeeW kesâ efueS Oece& mecÙekeâd Gmekeâes Gveves GheosMee nw~~
Jen heebÛe cene›ele je$eer Yeespeve efJejefle DeCeg›ele Úªe nw~
heÛÛeer m e YeeJevee Dee" ceele= keâeheo Gòejheo meb Ùeg l e nw~ ~
Jen Ùener efkeâ efpemeceW ØeLece, cene›ele ceW ØeeCeerJeOe mes efJejleer~
otpes ceW DemelÙe mes efJejleer, leerpes mes Deoòe «enCe efJejleer~~
ÛeewLes ceW cewLegve mes efJejleer, hebÛece cene›ele heefj«enefJejleer~
Ùes heebÛe cene›ele Úªs, DeCeg›ele ceW jeef$e Yeespeve efJejleer~~
1. ‘megOecces’ Fefle hee"Š~ 2. YeÙeJeoes Fefle hee"Š~ 3. cenFceneJeerjsCe Fefle hee"Š~ 4. Yegòeb Fefle hee"Š~
5. Dejnkeâcceb Fefle hee"Š~ 6. ÛÙegle nesvee~ 7. Ûe›eâJeleea Deewj meewOece& Deeefo keâe JewYeJe~ 8. DeeÙeg keâer efmLeefle~
9. lespe~ 10. keâceeX keâer heâueoeve meeceLÙe&~ 11. yenòej keâueeÙeW Ùee ieefCele efJeÅee~ 12. ceve keâer Ûes°e~ 13.
hetJe& kesâ DevegYetle~ 14. hetJe& ceW efkeâÙes ieÙes~ 15. hegveŠ mesefJele~ 16. Ùegie keâer Deeefo ceW keâns ieÙes Deefme, ceef<e
Deeefo ÚŠ keâce& ~ 17. Deke=âef$ece-Éerhe mecegõ Deeefo~ (šerkeâe kesâ DeeOeej mes)~

(188)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

lelLe he{ces cenJJeos meJJeb Yebles! heeCeeefoJeeob heÛÛekeäKeeefce peeJeppeerJeb
efleefJensCe ceCemee JeefÛeÙee (JeÛemee) keâeSCe, mes SFbefoÙee1 Jee, yesFbefoÙee Jee,
lesFbefoÙee Jee, ÛeGeEjefoÙee Jee, hebefÛebefoÙee Jee, heg{efJekeâeFS Jee, DeeGkeâeFS Jee,
lesGkeâeFS Jee, JeeGkeâeFS Jee, JeCehheâefokeâeFS Jee, lemekeâeFS Jee, Deb[eFS Jee,
heesoeFS Jee, pejeFS Jee, jmeeFS Jee, mebmesefoces Jee, meccegefÛÚces Jee, GyYesefoces
Jee, GJeJeeefoces Jee, lemes Jee, LeeJejs Jee, Jeeojs Jee, megngces Jee, heeCes Jee, Yetos Jee,
peerJes Jee, meòes Jee, heppeòes Jee, Deheppeòes Jee, DeefJe ÛeGjemeerefo-peesefCe-hecegnmeo-menmmesmeg, CesJe meÙeb heeCeeefoJeeefoppe Cees DeCCesefnb heeCes DeefoJeeoeJesppe
DeCCesefnb heeCes DeefoJeeefoppeblees2 efJe Ce meceCegceCesppe lemme Yebles! DeFÛeejb
heef[keäkeâceeefce efCeboeefce iejneefce DehheeCeb, Jeesmmejeefce hegefJJebÛeCeb Yebles! peb efhe ceS
jeiemme Jee oesmemme Jee ceesnmme Jee JemebieosCe meÙeb heeCes DeefoJeeefoos DeCCesefnb
heeCes DeefoJeeoeefJeos DeCCesefnb heeCes DeefoJeeefoppebles efJe meceCegceefCCeos leb efhe
Deye ØeLece cene›ele ceW YeieJeved! meye peerJe Ieele keâes lepelee ntb~
peerJeve Yej ceQ ceve JeÛeve keâeÙe, mes hetCe& Deefnbmee Oejlee ntb~~
Skesâvõer Éervõer $eÙe FbefõÙe, ÛeGFbefõÙe hebÛesõer peerJee~
he=LJeer peue Deiveer JeeÙeg, JevemheeflekeâeefÙekeâ $emekeâeefÙekeâ peerJee~~1~~
Deb[pe Ùee heesle pejeÙegpe Deewj jmeeefÙekeâ3 mebmJesope ØeeCeer~
meb cetÛ Ú&ve God Yese foce Gheheeefoce $eme Ùee mLeeJej ØeeCeer~~
yeeoj Je met#ce De® ØeeCeYetle Ùee peerJe meòJe heÙee&hle meYeer~
Ùee DeheÙee&hle Yeer Ûeewjemeer ueKe, Ùeesefve pevce Jeeues meye Yeer~~2~~
peerJeeW keâe mJeÙeb ve Ieele keâjs, veefnb hej mes Ieele keâjeJes Yeer~
ØeeCeeefleheele keâjles DevÙeeW, keâes veefnb Devegceefle Yeer osÙe keâYeer~~
YeieJeved! Fmekesâ DeefleÛeejeW keâe, Øeefle›eâceCe Je efveboe keâjlee ntb~
ceQ Deheveer iene& keâjlee ntB, hetjye kesâ oes<e keâes lepelee ntB~~3~~
ns YeieJeved! ceQves pees Yeer jeieÉs<e Ùee ceesn JeMebiele nes~
peerJeeW keâe Ieele mJeÙeb keâervee Ùee DevÙeeW mes keâjJeeÙee nes~~
Ùee peerJeIeele keâjles DevÙeeW keâes ceQves Devegceefle Yeer oer nes~
Gve meyekeâes Yeer ceQ lepelee ntB pees oes<e efkeâmeer efJeOe ntJes neW~~4~~
1. SFbefõÙes Jee FlÙeeefo hee"Š~ 2. ‘pÙebles efhe’ Fefle hee"Š~ 3. jme ceW GlheVe nesves Jeeues peerJe~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(189)

Fcemme efCeiiebLemme heeJeÙeCemme DeCegòejmme kesâJeefueÙemme kesâJeefueheCCeòemme
Oeccemme DeeEnmee-uekeäKeCemme, meÛÛeeefnefªÙemme efJeCeÙecetuemme Keceeyeuemme
Deªejmemeeruemenmmeheefjcebef[Ùemme ÛeGjemeerefoiegCemeÙemenmme-efJentefmeÙemme CeJeyebYeÛesjiegòemme efCeÙeefouekeäKeCemme heefjÛeeieheâuemme 1 GJemece-heneCemme
KebefleceiieosmeÙemme cegefòeceiieheÙeemeÙemme efmeefæ-ceiie-heppeJe meeCemme2 mes keâesnsCe
Jee ceeCesCe Jee ceeSCe Jee ueesnsCe Jee DeCCeeCesCe Jee DeobmeCesCe Jee DeefJeefjSCe
Jee DemebÙecesCe Jee DemeceCesCe3 Jee DeCeefnieceCesCe Jee DeefcecebefmeoeSCe4 Jee
DeyeesefnoeSCe5 Jee jeiesCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee nmmesCe Jee YeSCe Jee
heoesmesCe Jee heceeosCe Jee hesccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee ieejJesCe Jee
DeCeeojsCe Jee kesâCe efJe keâejCesCe peeosCe Jee DeeuemeoeS6 (yeeefuemeoeS)7
keâcceYeeefjieoeS keâcceieg®ieoeS keâcceogÛÛeefjoeS8 keâcceheg®keäkeâ[oeS efleieejJeieg®ieoeS Deyengmego-oeS9 DeefJeefoo-hejceªoeS leb meJJeb hegJJeb ogÛÛeefjÙeb ieefjneefce
efve«ebLe™he Ùen heeJeve 10 nw ØeJeÛeve ceW keâne Devegòej nw~
kesâJeefueØeCeerle Je DeeEnmeeue#eCeJeeuee melÙe DeefOeef‰le nw~~
nw efJeveÙe cetue Fmekeâe Je #ecee yeue De"jn npeej Meerue cebef[le~
Ûeewjemeer ueeKe iegCeeWs Yetef<ele veJe yeÇÿeÛeÙe& mes efvele jef#ele~~5~~
efveÙeefle-efJe<eÙeJÙeeJe=efleue#eCe Je heefj«en lÙeeie heâueeW Jeeuee~
GheMece ØeOeeve Ùen #eceeceeie&osMekeâ cegòeâerheLe GefpeÙeeuee11~~
Ùen efmeefæceeie& keâe Ûejcemeerce FmeceW pees ceQves oes<e efkeâS~
Jen ›eâesOe ceeve ceeÙee Je ueesYe De%eeve DeoMe&ve mes efn ngS~~6~~
Meòeâer mes ner ve DemebÙece mes ßeæevejef nle DeØeef le«enCee~
Ùee efyevee efJeÛeejs DeyeesOe jeie És<e ceesn Ùee nemÙe cevee~~
YeÙe Øeoes<e mes Je Øeceeo Øesce efJe<eÙeeW keâer ie=æer ueppee mes ~
ieejJe Je Deveeoj mes Ùee DevÙe efkeâvneR Yeer keâejCe mes cegPemes~~7~~
Deeueme mes keâce&Yeej mes keâceeX keâer ieg®lee mes keâceeX kesâ~
og§eefj$e mes keâceeX kesâ Glkeâšheves ef$eieejJe ieg®lee mes~~
1. heefjÛÛeeÙe Fefle hee"Š~ 2. Fefle hee": «ebLe$eÙeer<eg~ 3. ‘DemecceCesJe Jee’ Fefle hee"Š-Oece&efJe<eÙesÓmecceveceßeæeveb~ 4. DeceercebmeieoeS Jee’ Fefle hee"Š~ 5. ‘DeyeesefnÙeeS Jee’ Fefle hee"Š ~ 6. ‘DeuemeoeS’ Fefle hee"Š~
7. Fefle DeefOeke⊠hee" «ebLe$eÙeer<eg~ 8. ‘ogÛÛeefjieoeS’ Fefle hee"Š ~ 9. ‘DeyengmmegooeS’ Feflhee"Š~
e
10. heeJeÙeCeheeJeve nw, Ùee ØeJeÛeve-hejceeiece ceW keâefLele nw~ 11. cegefòeâheLe ØekeâeMekeâ~

(190)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Deeiecesefmeb Ûe, DeheÛÛeefkeäKeÙeb heÛÛekeäKeeefce, DeCeeueesefÛeÙeb DeeueesÛesefce, DeefCebefoÙeb
efCeboeefce, DeiejefnÙeb iejneefce, Deheef[keäkebâleb heef[keäkeâceeefce, efJejenCeb Jeesmmejeefce1
DeejenCeb DeyYegªsefce, DeCCeeCeb Jeesmmejeefce meCCeeCeb DeyYegªsefce, kegâobmeCeb Jeesmmejeefce
mecceobmeCeb DeyYegªsefce, kegâÛeefjÙeb Jeesmmejeefce megÛeefjÙeb DeyYegªsefce, kegâleJeb Jeesmmejeefce
megleJeb DeyYegªsefce, DekeâjefCeppeb Jeesmmejeefce keâjefCeppeb DeyYegªsefce, DeefkeâefjÙeb
Jeesmmejeefce efkeâefjÙeb DeyYegªsefce, heeCeeefoJeeob Jeesmmejeefce DeYeÙeoeCeb DeyYegªsefce,
ceesmeb Jeesmmejeefce meÛÛeb DeyYegªsefce, DeoòeeoeCeb Jeesmmejeefce efoCCeb keâhheefCeppeb
DeyYegªsefce, DeyebYeb Jeesmmejeefce yebYeÛeefjÙeb DeyYegªsefce, heefjiienb Jeesmmejeefce Deheefjiienb
DeyYegªsefce, jeF&YeesÙeCeb (jeF& YeespeCeb)2, Jeesmmejeefce efoJeeYeesÙeCecesieYeòeb heÛÛeghheCCeb
ßegle%eeve Deuhelee mes hejceeLe& %eeve cegPekeâes veefnb nesves mes~
og §eefjle hetJ e& ceW ng S GvneR meyekeâer iene& keâjlee ntB ceQ ~~8~~
nesves Jeeues DelÙeepÙe YeeJe keâe ØelÙeeKÙeeve ceQ keâjlee ntB~
efpevekeâe DeeueesÛeve veneR efkeâÙee Gvekeâe DeeueesÛeve keâjlee ntb~~
Deefveb efole Deewj Deieefn& le keâer ceQ efv eboe iene& keâjlee ntB~
efpevekeâe Øeefle›eâceCe veneR keâerÙee Øeefle›eâceCe GvneR keâe keâjlee ntB~~9~~
ceQ efJejeOevee keâes lepelee nttb, DeejeOeve efmLej keâjlee nttB~
De%eeve$eÙeer keâes lepelee ntB, meb%eeve heebÛe efmLej keâjlee ntB~~
efceLÙeeoMe&ve keâes lepelee ntB, meceefkeâle keâes efmLej keâjlee ntB~
efceLÙeeÛeeefjle keâes lepelee ntB, mecÙekeâdÛeeefjle efmLej keâjlee nttB~~10~~
kegâlehe-yeeuelehe lepelee nttb, yeejn lehe ceW efmLej neslee nttb~
DekeâjCeerÙe keâes lepelee nttb, keâjCeerÙe ceW ef mLej neslee ntB~~
ØeeCeeefleheele keâes lepelee ntb, DeYeÙeoeve ceW efmLej neslee nttB~
ceQ Pet" JeÛeve keâes lepelee ntB, JeÛe melÙe ceW efmLej neslee ntB~~11~~
Deoòe«enCe keâes lepelee nttB oer ieF& ÙeesiÙe ceW efLej neslee ntB~
DeyeÇÿ eÛeÙe& keâes lepelee nt B yeÇÿeÛeÙe& ceW ef mLej neslee ntB ~~
ceQ meJe& heefj«en lepelee ntB Deheefj«en ceW efmLej neslee ntB~
ceve JeÛeve keâeÙe ke=âle keâeefjleeefo mes jeef$e Yeespeve lepelee ntB~~12~~
1. ‘Jeesefmejeefce’ Fefle hee"Š~ 2. Fefle hee"eblejb «ebLe$eÙeer<eg~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(191)

heâemegieb DeyYegªsefce, Deó®öpPeeCeb Jeesmmejeefce OeccemegkeäkeâpPeeCeb DeyYegªsefce
efkeâCnCeeruekeâeGuesmmeb1 Jeesmmejeefce lesGheccemegkeäkeâuesmmeb DeyYegªsefce, DeejbYeb
Jeesmmejeefce DeCeejbYeb DeyYegªsefce, Demebpeceb Jeesmmejeefce mebpeceb DeyYegªsefce, meiiebLeb
Jeesmmejeefce efCeiiebLeb DeyYegªsefce, meÛesueb Jeesmmejeefce DeÛesueb DeyYegªsefce, DeueesÛeb
Jeesmmejeefce ueesÛeb DeyYegªsefce, CneCeb Jeesmmejeefce DeCneCeb DeyYegªsefce, DeefKeefomeÙeCeb
Jeesmmejeefce efKeefomeÙeCeb DeyYegªsefce, obleJeCeb Jeesmmejeefce DeobleJeCeb DeyYegªsefce,
DeefªefoYeesÙeCeb Jeesmmejeefce ef"efoYeesÙeCecesieYeòeb DeyYegªsefce, DeheeefCeheòeb Jeesmmejeefce
heeefCeheòeb DeyYegªsefce, keâesnb Jeesmmejeefce Kebefleb DeyYegªsefce, ceeCeb Jeesmmejeefce ceöJeb
DeyYegªsefce, ceeÙeb Jeesmmejeefce DeppeJeb DeyYegªsefce, ueesnb Jeesmmejeefce mebleesmeb DeyYegªsecf e,
DeleJeb Jeesmmejeefce ogJeeomeefJenleJeeskeâcceb DeyYegªsefce, efceÛÚòeb heefjJeppeeefce mecceòeb
megmeceÙeØeehle Øeemegkeâ Fkeâyeej efove Yegefòeâ ceW efLej neslee ntB~
Deele&jewõ OÙeeve keâes lepelee ntB, Oece&Megkeäue OÙeeve efmLej keâjlee ntB~~
ke=â<Ce veerue keâeheesle lepelee ntB, heerle he©e Megkeäue efmLej keâjlee ntB~
ceQ meye DeejbYe ÚesÌ[lee ntB, DeveejcYe ceWs efmLej neslee ntBb~~13~~
ceQ meJe& DemebÙece lepelee ntB, mebÙece ceW megefmLej neslee ntB~
me«ebL e DeJemLee lepelee ntB , ef ve«e&vLe ceW ef mLej neslee ntB ~~
meJeŒe DeJemLee lepelee ntB, ef veJe&Œe ceW efmLej neslee ntB~
ceQ DeueesÛe keâes heefjnjlee ntB, keâÛeueesÛe ceW efmLej neslee ntB~~14~~
mveeve ef›eâÙee keâes lepelee ntB, Demveeve ceW efmLej neslee ntB~
DeYetefce MeÙeve keâes lepelee ntB, YetMeÙeve ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ obleOeeJeve keâes lepelee ntB, DeobleOeeJeve mJeerkeâjlee ntB~
DeefmLeefle
Yeespeve
keâes
lepelee
ntB,
Fkeâ
Yeòeâ
efmLeefle
Yegefòeâ
mJeerkeâjlee
ntB~~15~~
DeheeefCehee$e keâes lepelee ntB, heeefCehee$e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ›eâesOe keâ<eeÙe keâes lepelee ntB, ceQ #ecee ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ ceeve keâ<eeÙe keâes lepelee ntB, ceeo&Je ceW efmLej neslee nttB~
ceQ ceeÙee keâes heefjnjlee ntB , Deepe&Je ceW efmLej neslee ntB~~16~~
ceQ ueesYe YeeJe keâes lepelee ntB, meblees<e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ Delehe-kegâlehe keâes lepelee ntB, ÉeoMelehe ceW efmLej neslee ntB~~
1. ‘uesmmee (Dees)’ Fefle hee"Š~

(192)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

GJemebheppeeefce, Demeerueb heefjJeppeeefce megmeerueb GJemebheppeeefce, memeuueb heefjJeppeeefce,
efCemeuueb GJemebheppeeefce, DeefJeCeÙeb heefjJeppeeefce efJeCeÙeb GJemebheppeeefce, DeCeeÛeejb
heefjJeppeeefce, DeeÛeejb GJemebheppeeefce, Gcceiieb heefjJeppeeefce efpeCeceiieb GJemebheppeeefce,
DeKebefleb heefjJeppeeefce Kebefleb GJemebheppeeefce, Deiegefòeb heefjJeppeeefce, iegefòeb GJemebheppeeefce,
Decegefòeb heefjJeppeeefce megcegefòeb GJemebheppeeefce, Demeceeefnb heefjJeppeeefce megmeceeefnb
GJemebheppeeefce, ceceefòeb heefjJeppeeefce efCececeefòeb GJemebheppeeefce, DeYeeefJeÙeb YeeJesefce
YeeefJeÙeb Ce YeeJesefce, Fceb efCeiiebLeb heJJeÙeCeb DeCegòejb kesâJeefueÙeb heef[hegCCeb CesieeFÙeb
meeceeFÙeb, mebmegæb meuueIeóeCeb meuueIeòeeCeb efmeefæceiieb mesef{ceiieb Kebefleceiieb
cegefòeceiieb hecegefòeceiieb ceeskeäKeceiieb heceeskeäKeceiieb efCeppeeCeceiieb efCeJJeeCeceiieb
efceLÙeelJe meYeer ÚesÌ[lee ntB, meceefkeâle keâer Øeehleer keâjlee ntB~
mechetCe& DeMeerue ÚesÌ[lee ntB, megMeerue keâer Øeehleer keâjlee ntB~~17~~
ceQ leerveeW MeuÙe ÚesÌ[lee ntB, efve:MeuÙe keâer Øeeefhle keâjlee nttB~
ceQ DeefJeveÙeJe=efòe ÚesÌ[lee ntB, efJeveÙeiegCe mJeerke=âle keâjlee nttB~~
ceQ DeveeÛeej keâes lepelee ntB, DeeÛeej keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ meye Gvceeie& ÚesÌ[lee ntB efpeveceeie& keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~~18~~
De#ecee YeeJe keâes lepelee ntB, ceQ #ecee keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ $eÙe Deiegefhle keâes lepelee ntB, $eÙeieghleer mJeerke=âle keâjlee ntB~~
ceQ Decegefòeâ keâes heefjnjlee ntB, megcegefòeâ mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ DemeceeOeer keâes lepelee ntB, megmeceeOeer mJeerke=âle keâjlee ntB~~19~~
ceQ cecelee keâes heefjnjlee ntB, efvece&celee mJeerke=âle keâjlee ntB~
pees veefnb1 YeeÙes mees Yeelee ntB, pees YeeÙes2 GvnW ve Yeelee ntB~~
efve«eËvLe ™he Ùen ØeJeÛeve keâefLele Devegòej kesâJeefue mebyebOeer~
jlve$eÙeceÙe vewkeâeefÙekeâ 3 mece-SkeâlJe™he meeceeefÙekeâ 4 Yeer~~20~~
mebMegæ5 MeuÙeÙegle peve keâe MeuÙeefJeIeelekeâ Deewj efmeefæheLe nw~
Ùen ßesefCeceeie& De® #eceeceeie& cegòeâerheLe leLee Øecegefòeâ heLe nw~~
Ùen cees#eceeie& Je Øecees#eceeie& efveÙee&veheLe6 ® efveJee&Ce7 ceeie&~
Ùen meJe&ogŠKeheefjÛÙegleerceeie& megÛeefj$eheefjefveJee&Ce ceeie&~~21~~
1. DeYeeefJele-veefnb YeeÙes-jlve$eÙe Deeefo~ 2. YeeefJele-pees YeeÙes-efceLÙeeoMe&ve DemebÙece Deeefo~
3. hetCe&jlve$eÙe efvekeâeÙe ceW ngDee vewkeâeefÙekeâ nw~ (šerkeâeÙeeb) 4. hejce Goemeervelee Ùee meJe&meeJeÅeÙeesie keâe
DeYeeJe~ 5. DeeueesÛevee Deewj ØeeÙeef§eòe mes efJeMegæ~ 6. mebmeej heÙe&šve mes efvekeâue peevee efveÙee&ve’ nw~
7. mebmeej mes Útš peevee Ùee hejcemegKe Øeehle keâj uesvee efveJee&Ce nw~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(193)

meJJeogkeäKeheefjneefCeceiieb megÛeefjÙeheefjefCeJJeeCeceiieb pelLe ef"Ùee peerJee efmepPebefle
yegpPebefle cegbÛebefle heefjefCeJJeeÙebefle meJJeogkeäKeeCecebleb keâjWefle leb meöneefce leb heefòeÙeeefce
leb jesÛesefce leb heâemesefce, Foes Gòejb DeCCeb CeeflLe Ce Yetob Ce YeJeb (YeJJeb)1 Ce
YeefJemmeefo, keâÙeeefÛe Jee kegâoesefÛe Jee2 CeeCesCe Jee obmeCesCe Jee ÛeefjòesCe Jee
megòesCe Jee meeruesCe Jee iegCesCe Jee leJesCe Jee efCeÙecesCe Jee JeosCe Jee efJenejsCe Jee
DeeueSCe Jee DeppeJesCe Jee ueenJesCe Jee DeCCesCe Jee JeerefjSCe Jee meceCeesefce
mebpeoesefce GJejoesefce GJemebleesefce GJeefOeefCeÙeef[-ceeCe-ceeÙee-ceesme-efceÛÚeCeeCeefceÛÚe-obmeCeefceÛÚeÛeefjòeb Ûe heef[efJejoesefce, mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeefjòeb
Ûe jesÛesefce, peb efpeCeJejsefnb heCCeòees FlLe pees ceS osJeefmeÙe jeFÙe-heefkeäKeÙe
(ÛeGceeefmeÙe)3 (mebJeÛÚefjÙe)4 FefjÙeeJeefnkesâmeueesÛeeFÛeejmme mebLeeje-efoÛeejmme
hebLeeefoÛeejmme meJJeeefoÛeejmme Gòeceªmme mecceÛeefjòeb Ûe jesÛesefce~ he{ces cenJJeos
heeCeeefoJeeoeoes JesjceCeb GJeªeJeCeceb[ues cenlLes ceneiegCes ceneCegYeeJes cenepemes
FmeceW efmLele peerJe efmeæ nesles yegæ nesles cegòeâer heeles~
heefjefveJee&Ce Øeehle keâjles, meye ogŠKeeW keâe efYe Deble keâjles~~
ceQ Fmekeâer ßeæe keâjlee ntB, Fmekeâer ner Øeeefhle keâjlee ntB~
FmeceW ner ceQ ®efÛe jKelee ntB, Fmekeâe ner mheMe& keâjlee ntB~~22~~
Fmemes yeÌ{keâj veefnb DevÙe keâesF& veefnb ngDee ve nw veefnb nesiee ner~
meg%eeve mes oMe&ve mes Ûeefj$e mes met$e mes Meerue Je iegCe mes ner~~
lehe mes Je efveÙece mes ›ele mes De®, DeeÛejCe leLee DeeßeÙe mes Yeer~
Deepe&Je ueeIeJe Ùee DevÙe efkeâmeer mes JeerÙe& mes Yeer Glke=â° Ùener~~23~~
ceQ ßeceCe-cegveer ntB mebÙele ntB, ceQ Ghejle ntB GheMeeble efYe ntB~
heefj«en JebÛeve Je ceeve ceeÙee De® DemelÙe mes DeefleefJejòeâ ntB~~
efceLÙee De%eeve efceLÙeeoMe&ve efceLÙeeÛeefj$e mes efJejòeâ ntB~
efpeve ØeCeerle mecÙei%eeve megoMe&ve Ûeeefjle ceW ®efÛe jKelee ntB~~24~~
pees cesjs mes owJeefmekeâ Je jeef$ekeâ heeef#ekeâ
(ÛeGceeefmekeâ) (Jeeef<e&keâ) Øeefle›eâceCeefJeefOe ceW~
F&Ù ee&h eLe kes âMeuees Ûe Deleer Ûeej mebm lejeefo Deef leÛeejeW ceW~ ~
heb L eeef o keâ Deefl eÛeej meJe& D eef l eÛeej leLee GòeceejLe ceW ~
efJeMegefæ nsleg Øeefle›eâceCe keâ™b ®efÛe Oee™B mecÙekeâdÛeeefjle ceW~~25~~
1. Fefle hee"eblejb~ 2. DeÙeb DeefOekeâes hee"Š šerkeâeÙeeb~ 3. Fmes Ûeelegcee&efmekeâ Øeefle›eâceCe ceW yeesueW~ 4. Fmes
Jeeef<e&keâ Øeefle›eâceCe ceW yeesueW~

(194)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

cenehegefjmeeCeg-efÛeCCes DejnblemeefkeäKeÙeb efmeæmeefkeäKeÙeb meengmeefkeäKeÙeb DehhemeefkeäKeÙeb
hejmeefkeäKeÙeb osJeleemeefkeäKeÙeb Gòeceªefcn Fob ces cenJJeob megJJeob efo{JJeob1 nesog,
efCelLeejÙeb heejÙeb leejÙeb DeejeefnÙeb2 ÛeeefJe les ces YeJeleg~
ØeLeceb cene›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b
les ces YeJeleg~~3~~
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~3 yeej~~
3
DeneJejs efJeefoS4 cenJJeos meJJeb Yebles! cegmeeJeeob heÛÛekeäKeeefce peeJeppeerJeb
efleefJensCe ceCemee JeefÛeÙee (JeÙemee) keâeSCe, mes keâesnsCe Jee ceeCesCe Jee ceeSCe
ØeLece cene›ele ceW ØeeCeeW kesâ Ieele mes efJejleer nes vee nw~
Ùen cene›ele GhemLeeheveeceb[ue 5-ØeMemle meg›eleejesheCe nw~~
ceneDeLe& nw ceneved iegCeceÙe cenevegYeeJe6 - cenelcÙe nw~
cenemegÙeMe ceneheg®<e leerLeËkeâj Deeefo peveeW mes Devegef‰le nw~~26~~
Deefjnble meeef#e mes efmeæmeeef#e mes, meeOegmeeef#e mes Deelcemeeef#e mes~
hejmee#eer os J eleemeeef # e mes , ef J eMeg e f æ ns l eg GòeceeLe& ceW ~ ~
Ùen cene›ele cegPeceW meg›ele nes, ÂÌ{›ele nes efvemleejkeâ7 nesJes~
heejkeâ8 leejkeâ9 DeejeOekeâ10 Yeer, cegPeceW De® legceceW Yeer nesJes~~27~~
ØeLeceb cene›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb11 meg›eleb12 mecee™{b13 les ces
YeJeleg~~3 yeej~~
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~3 yeej~~
ns YeieJeved ! ceQ Deye DevÙe efÉleerÙe cene›ele ceW ÙeeJeppeerJeve~
ceve JeÛeve keâeÙe mes meJe& Pet" Yee<eCe keâe ceQ keâjlee ntB lÙepeve~~
FmeceW pees ›eâesOe ceeve ceeÙee Ùee ueesYe jeie Ùee És<eeW mes~
Ùee ceesn nemÙe YeÙe Øeoes<e Øeceeo Øessce efheheemee ueppee mes~~1~~
1. ‘o{JJeob’ Fefle hee"Š~ 2. ‘DeejenÙeb’ Fefle hee"Š~ 3. šerkeâe ceW ‘DeneJejs’ hee" nw~ 4. ‘efJeoerÙes’
Fefle hee"Š~ 5. GhemLeehevee-›eleeW keâe DeejesheCe, ceb[ue-ØeMemle (šerkeâeÙeeb)~ 6. cenevegYeeJe-ceenelcÙeMeeueer
Ùen cene›ele nw~ 7. ogmlej ogŠKeeW mes efvekeâeueves Jeeuee~ 8. mebmeej mes heej keâjves Jeeuee~ 9. mebmeej mecegõ
mes heej keâjves Jeeuee~ 10. DevebleÛeleg °Ùe Øeeefhle ue#eCe cees#e keâe meeOekeâ nw~ 11. DeKeb [›ele~
12. MeesYeve›ele-efvejefleÛeej ›ele~ 13. meceerÛeerve jerefle mes efmLele neW~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(195)

Jee ueesnsCe Jee jeiesCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee nmmesCe Jee YeSCe Jee heoesmesCe Jee
heceeosCe Jee efheccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee ieejJesCe Jee efheccesCe Jee
efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee ieejJesCe Jee DeCeeojsCe1 Jee kesâCeefJe keâejCesCe peeosCe
Jee CesJe mebÙe ceesmeb Yeemesppe Ce DeCCesefnb ceesmeb YeemeeefJeppe DeCCesefn ceesmeb Yeeefmeppebleb
efhe Ce meceCegceefCeppe lemme Yebles! DeFÛeejb heef[keäkeâceeefce efCeboeefce iejneefce DehheeCeb,
Jeesmmejeefce hegefJJebÛeCeb Yebles! peb efhe ceS jeiemme Jee oesmemme Jee ceesnmme Jee
JemebieosCe meÙeb ceesmeb YeeefmeÙeb DeCCesefnb ceesmeb YeemeeefJeÙeb DeCCesefnb ceesmeb Yeeefmeppebleb
efhe meceCegceefCCeob leb efhe Fcemme efCeiiebLemme heJeÙeCemme DeCegòejmme kesâJeefueÙemme
kesâJeefueheCCeòemme Oeccemme DeeEnmeeuekeäKeCemme meÛÛeeefnefªÙemme efJeCeÙecetuemme
Keceeyeuemme Deªejmemeerue-menmmeheefjcebef[-Ùemme ÛeGjemeerefoiegCemeÙemenmmeefJentefmeÙemme CeJe yebYeÛesjiegòemme efCeÙeefo-uekeäKeCemme heefjÛeeieheâuemme
GJemeceheneCemme Kebefleceiieosmeiemme cegefòeceiieheÙee-meÙemme efmeefæceiieheppeJemeeCemme2 mes keâesnsCe Jee ceeCesCe Jee ceeSCe Jee ueesnsCe Jee DeCCeeCesCe Jee
ieejJe Je Deveeoj mes Ùee DevÙe efkeâvneR Yeer keâejCe nesves mes~
veefnb mJeÙeb Pet" yeesuevee Lee veefnb yegueJeevee Lee DevÙeeW mes~~
veefnb Pet" yeesueles DevÙeeW keâes Devegceefle Yeer osvee Lee cegPekeâes~
YeieJeved ! Fvekesâ DeefleÛeejeW keâe Øeefle›eâceCe keâ™B efvebotb Kego keâes~~2~~
ceQ Deheveer iene& keâ™b lepetB meye hetJe& Gheeefpe&le oes<eeW keâes~
ns YeieJeved ! ceQves pees Yeer jeie És<e Ùee ceesn JeMebiele nes~~
Kego Pet" JeÛeve yeesues DevÙeeW mes Pet" JeÛeve yegueJeeÙes neW~
De® Pet" yeesueles DevÙeeW keâes pees ceQves Devegceefle Yeer oer nes~~3~~
efve«eËLe™he Ùen heeJeve nw ØeJeÛeve ceW keâne Devegòej nw~
kesâJeefueØeCeerle Je DeeEnmee ue#eCeJeeuee melÙeDeefOeef‰le nw~~
nw efJeveÙe cetue Fmekeâe Je #ecee yeue De"jn npeej Meerue cebef[le~
Ûeewjemeer ueeKe iegCeeW Yetef<ele veJe yeÇÿeÛeÙe& mes efvele jef#ele~~4~~
efveÙeefle-efJe<eÙeJÙeeJe=efòeue#eCe Je heefj«enlÙeeieheâueeW Jeeuee~
GheMece ØeOeeve Ùen #eceeceeie&osMekeâ cegòeâerheLe GefpeÙeeuee~
1. DeCCeojsCe Jee Fefle hee"Š-DevÙelejsCeesòeâkeâejCesYÙeesÓvÙesve~ 2. ‘meenCemme’ Fefle Jee hee"evlejb~

(196)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DeobmeCesCe Jee DeefJeefjSCe Jee DemebÙecesCe Jee DemeceCesCe Jee DeCeefn-ieceCesCe Jee
DeefcecebefmeoeSCe Jee DeyeesefnoeSCe Jee jeiesCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee nmmesCe
Jee YeSCe Jee heoesmesCe Jee heceeosCe Jee hesccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee
ieejJesCe Jee DeCeeojsC e Jee kes âCe efJe keâejCesCe peeosCe Jee DeeuemeoeS
(yeeefuemeoeS) keâcceYeeefjieoeS keâcceieg®ieoeS keâcceogÛÛeefjoeS keâcceheg®keäkeâ[oeS efleieejJeieg®ie-oeS DeyengmegooeS DeefJeefoohejceªoeS leb meJJeb
hegJJeb ogÛÛeefjÙeb ieefjneefce Deeiecesefmeb Ûe, DeheÛÛeefkeäKeÙeb heÛÛekeäKeeefce, DeCeeueesefÛeÙeb
DeeueesÛesefce, DeefCebefoÙeb efCeboeefce, DeiejefnÙeb iejneefce, Deheef[keäkebâleb heef[keäkeâceeefce,
efJejenCeb Jeesmmejeefce DeejenCeb DeyYegªsefce, DeCCeeCeb Jeesmmejeefce meCCeeCeb DeyYegªsefce
kegâobmeCeb Jeesmmejeefce mecceobmeCeb DeyYegªsefce kegâÛeefjÙeb Jeesmmejeefce megÛeefjÙeb DeyYegªsefce,
Ùen efmeefæceeie& keâe Ûejcemeerce FmeceW pees ceQves oes<e efkeâÙes~
Jen ›eâesOe ceeve ceeÙee Jee ueesYe De%eeve DeoMe&ve mes efn ngS~~5~~
Meòeâer mes nerve DemebÙece mes ßeæevejefnle DeØeefle«enCee~
Ùee efyevee efJeÛeejs DeyeesOe jeieÉs<e ceesn Ùee nemÙe cevee~~
YeÙe Øeoes<e mes Je Øeceeo Øesce efJe<eÙeeW keâer ie=æer ueppee mes~
ieejJe Je Deveeoj mes Ùee DevÙe efkeâvneR Yeer keâejCe mes cegPemes~~6~~
Deeueme mes keâce&Yeej mes keâceeX keâer ieg®lee mes keâceeX kesâ~
og§ eef j $e mes keâceeX kes â Glkeâšheves ef $eieejJeieg ® lee mes~ ~
ßegle%eeve Deuhelee mes hejceeLe&%eeve cegPekeâes veeEn nesves mes~
og§eefjle hetJe& ceW ngS GvneR meyekeâer iene& keâjlee ntB ceQ~~7~~
nesves Jeeues DelÙeepÙe YeeJe keâe ØelÙeeKÙeeve ceQ keâjlee ntB~
efpevekeâe DeeueesÛeve veneR efkeâÙee Gvekeâe DeeueesÛeve keâjlee ntB~~
Deefvebefole keâer efvevoe keâjlee Deieefn&le keâer iene& keâjlee ntB~
efpevekeâe Øeefle›eâceCe veneR keâerÙee Øeefle›eâceCe GvneR keâe keâjlee ntB~~8~~
ceQ efJejeOevee keâes lepelee ntB DeejeOeve keâes efmLej keâjlee ntB~
De%eeve$eÙeer keâes lepelee ntB meb%eeve heebÛe efmLej keâjlee ntB~~
efceLÙeeoMe&ve keâes lepelee ntB mecÙeioMe&ve efmLej keâjlee ntB~
efceLÙeeÛeeefjle keâes lepelee ntB mecÙekeâdÛeeefjle efmLej keâjlee ntB~~9~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(197)

kegâleJeb Jeesmmejeefce megleJeb DeyYegªsefce, DekeâjefCeppeb Jeesmmejeefce keâjefCeppeb DeyYegªsefce,
DeefkeâefjÙeb Jeesmmejeefce efkeâefjÙeb DeyYegªsefce, heeCeeefoJeeob Jeesmmejeefce DeYeÙeoeCeb
DeyYegªsefce, ceesmeb Jeesmmejeefce meÛÛeb DeyYegªsefce, DeoòeeoeCeb Jeesmmejeefce efoCCeb
keâhheefCeppeb DeyYegªÒsefce, DeyebYeb Jeesmmejeefce yebYeÛeefjÙeb DeyYegªsefce heefjiienb Jeesmmejeefce
Deheefjiienb DeYegªsefce, jeF&YeesÙeCeb (jeFYeespeCeb) Jeesmmejeefce efoJeeYeesÙeCecesieYeòeb
heÛÛeghheCCeb heâemegieb DeyYegªsefce, Deó®öpPeeCeb Jeesmmejeefce OeccemegkeäkeâpPeeCeb
DeyYegªsefce efkeâCnCeeruekeâeGuesmmeb Jeesmmejeefce lesGheccemegkeäkeâuesmeb DeyYegªsefce, DeejbYeb
Jeesmmejeefce DeCeejbYeb DeyYegªsefce, Demebpeceb Jeesmmejeefce mebpeceb DeyYegªsefce, meiiebLeb
Jeesmmejeefce efCeiiebLeb DeyYegªsefce, meÛesueb Jeesmmejeefce DeÛesueb DeyYegªsefce, DeueesÛeb
Jeesmmejeefce ueesÛeb DeyYegªsefce, CneCeb Jeesmmejeefce DeCneCeb DeyYegªsefce, DeefKeefomeÙeCeb
Jeesmmejeefce efKeefomeÙeCeb DeyYegªsefce, obleJeCeb Jeesmmejeefce DeobleJeCeb DeyYegªsefce,
kegâlehe yeeuelehe lepelee ntB yeejneW meglehe efmLej keâjlee ntB~
DekeâjCeerÙe keâes lepelee ntB keâjCeerÙe keâes efmLej keâjlee ntB~~
ØeeCeeefleheele keâes lepelee ntB, DeYeÙeoeve keâes efmLej keâjlee ntB~
ceQ Pet" JeÛeve keâes lepelee ntB melÙeJeÛeve keâes efmLej keâjlee ntB~~10~~
Deoòe«enCe keâes lepelee ntB oer ieF& ÙeesiÙe ceW efmLej neslee ntB~
DeyeÇÿeÛeÙe& keâes lepelee ntB yeÇÿeÛeÙe& ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ meJe& heefj«en lepelee ntB Deheefj«en ceW efmLej neslee ntB~
ceve JeÛeve keâeÙe ke=âle keâeefjleeefo mes je$eer Yeespeve lepelee ntB~~11~~
megmeceÙeØeehle Øeemegkeâ Fkeâyeej efove Yegefòeâ ceW efmLej neslee ntB~
Deele&jewõ OÙeeve keâes lepelee ntB, Oece&Megkeäue OÙeeve efmLej keâjlee ntB~~
ke=â<Ce veerue keâeheesle ÚesÌ[lee ntB, heerle he©e Megkeäue efmLej keâjlee ntB~
ceQ meye DeejbYe ÚesÌ[lee ntB, DeveejbYe ceW efmLej neslee ntB~~12~~
ceQ meJe& DemebÙece lepelee ntB, mebÙece ceW megefmLej neslee ntB~
me«ebLe DeJemLee lepelee ntB efve«e&vLe ceW efmLej neslee ntB~~
meJeŒe DeJemLee lepelee ntB efveJe&Œe ceW efmLej neslee ntB~
ceQ DeueesÛe keâes heefjnjlee ntB ueesÛe ef›eâÙee ceW efmLej neslee ntB~~13~~
mveeve ef›eâÙee keâes lepelee ntB Demveeve ceW efmLej neslee ntB~
DeYetefce MeÙeve keâes lepelee ntB YetMeÙeve ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ obleOeeJeve keâes lepelee ntb DeobleOeeJeve efmLej keâjlee ntB~
DeefmLeefle Yeespeve keâes lepelee ntB Fkeâ Yeòeâ efmLeefle Yegefòeâ mJeerkeâjlee ntB~~14~~

(198)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DeefªefoYeesÙeCeb Jeesmmejeefce ef"efoYeesÙeCe-cesieYeòeb DeyYegªsefce, DeheeefCeheòeb Jeesmmejeefce
heeefCeheòeb DeyYegªsefce, keâesnb Jeesmmejeefce Kebefleb DeyYegªsefce, ceeCeb Jeesmmejeefce ceöJeb
DeyYegªsefce, ceeÙeb Jeesmmejeefce DeppeJeb DeyYegªsefce, ueesnb Jeesmmejeefce mebleesmeb Deyyegªsecf e,
DeleJeb Jeesmmejeefce ogJeeomeefJen-leJeeskeâcceb DeyYegªsefce, efceÛÚòeb heefjJeppeeefce mecceòeb
GJemebheppeeefce, Demeerueb heefjJeppeeefce megmeerueb GJemebheppeeefce, memeuueb heefjJeppeeefce
efCemeuueb GJemebheppeeefce DeefJeCeÙeb heefjJeppeeefce efJeCeÙeb, GJemebheppeeefce DeCeeÛeejb
heefjJeppeeefce DeeÛeejb GJemebheppeeefce, Gceiieb heefjJeppeeefce efpeCeceiieb GJemebheppeeefce,
DeKebefleb heefjJeppeeefce Kebefleb GJemebheppeeefce, Deiegefòeb heefjJeppeeefce, iegefòeb GJemebheppeeefce,
Decegefòeb heefjJeppeeefce megcegefòeb GJemebheppeeefce, Demeceeefnb heefjJeppeeefce megmeceeefnb
GJemebheppeeefce, ceceefòeb heefjJeppeeefce efCececeefòeb GJemebheppeeefce, DeYeeefJeÙeb YeeJesefce
YeeefJeÙeb Ce YeeJesefce, Fceb efCeiiebLeb heJJeÙeCeb DeCeggòejb kesâJeefueÙeb heef[hegCCeb CesieeFÙeb
DeheeefCehee$e keâes lepelee ntB heeefCehee$e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ›eâesOe keâ<eeÙe keâes lepelee ntB ceQ #ecee ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ ceeve keâ<eeÙe keâes lepelee ntB ceeo&Je ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ceeÙee keâes heefjnjlee nBt Deepe&Je ceW efmLej neslee nBt~~15~~
ceQ ueesYe YeeJe keâes lepelee ntB mevlees<e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ Delehe-kegâlehe keâes lepelee ntB ÉeoMelehe ceW efmLej neslee ntB~~
efceLÙeelJe meYeer ÚesÌ[lee ntB meceefkeâle keâer Øeeefhle keâjlee ntB~
mechetCe& DeMeerue ÚesÌ[lee ntB megMeerue keâer Øeehleer keâjlee ntB~~16~~
ceQ leerveeW MeuÙe ÚesÌ[lee ntB efveŠMeuÙe keâer Øeehleer keâjlee ntB~
ceQ DeefJeveÙeJe=efòe ÚesÌ[lee ntB efJeveÙeiegCe keâer Øeehleer keâjlee ntB~~
ceQ DeveeÛeej keâes lepelee ntB DeeÛeej keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ meye Gvceeie& ÚesÌ[lee nBt efpeveceeie& keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~~17~~
De#ecee YeeJe keâes lepelee ntB, ceQ #ecee keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ Deiegefhle keâes lepelee ntB, $eÙeieghleer mJeerke=âle keâjlee ntB~~
ceQ Decegefòeâ keâes ÚesÌ[ jne, megcegefòeâ keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ DemeceeOeer keâes lepelee nttB, megmeceeOeer mJeerke=âle keâjlee ntB~~18~~
ceQ cecelee keâes heefjnjlee ntB, efvece&celee mJeerke=âle keâjlee ntB~
pees veefnb YeeÙes mees Yeelee ntB, pees YeeÙes GvnW veefnb Yeelee ntB~~
efve«e&vLe™he Ùen ØeJeÛeve keâefLele Devegòej kesâJeefue mebyebOeer~
jlve$eÙeceÙe vewkeâeefÙekeâ mece-SkeâlJe™he meeceeefÙekeâ Yeer~~19~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(199)

meeceeFÙeb mebmegæb meuueIeóeCeb meuueIeòeeCeb efmeefæceiieb mesef{ceiieb Kebefleceiieb
cegefòeceiieb hecegefòeceiieb ceeskeäKeceiieb heceeskeäKeceiieb efCeppeeCeceiieb efCeJJeeCeceiieb
meJJeogkeäKeheefjneefCeceiieb megÛeefjÙeheefjefCeJJeeCeceiieb pelLe ef"Ùee peerJee efmepPebefle
yegpPebefle cebgÛebefle heefjefCeJJeeÙebefle meJJeogkeäKeeCecebleb keâjWefle leb meöneefce leb heefòeÙeeefce
leb jesÛesefce leb heâemesefce, Foes Gòejb DeCCeb CeeflLe Ce Yetob Ce YeJeb (YeJJeb) Ce
YeefJemmeefo, keâÙeeefÛe Jee kegâoesefÛe Jee CeeCesCe Jee obmeCesCe Jee ÛeefjòesCe Jee
megòesCe Jee meeruesCe Jee iegCesCe Jee leJesCe Jee efCeÙecesCe Jee JeosCe Jee efJenejsCe Jee
DeeueSCe Jee DeppeJesCe Jee ueenJesCe Jee DeCCesCe Jee JeerefjSCe Jee meceCeesefce
mebpeoesefce GJejoesefce GJemebleesefce GJeefOeefCeÙeef[-ceeCe-ceeÙee-ceesme-efceÛÚeCeeCeefceÛÚeobmeCe-efceÛÚeÛeefjòeb Ûe heef[efJejoesefce mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeefjòeb
Ûe jesÛesefce, peb efpeCeJejsefnb heCCeòees FlLe pees ceS osJeefmeÙe-jeFÙe-heefkeäKeÙe
(ÛeGceeefmeÙe) (mebJeÛÚefjÙe) FefjÙeeJeefnkesâmeueesÛeeFÛeejmme mebLeejeefoÛeejmme
mebMegæ MeuÙeÙegle keâe Ùen MeuÙeefJeIeelekeâ Deewj efmeefæheLe nw~
Ùen ßesefCeceeie& De® #eceeceeie& cegòeâerheLe leLee Øecegefòeâ heLe nw~~
Ùen cees#eceeie& Je Øecees#eceeie& efveÙee&veheLe ® efveJee&Ce ceeie&~
Ùen meJe&ogŠKeheefjÛÙegleerceeie& megÛeefj$eheefjefveJee&Ce ceeie&~~20~~
FmeceW efmLele peerJe efmeæ nesles yegæ nesles cegòeâer heeles~
heefjefveJee&Ce Øeehle keâjles meye ogŠKeeW keâe efYe Deble keâjles~~
ceQ Fmekeâer ßeæe keâjlee ntB Fmekeâer ner Øeehleer keâjlee ntB~
FmeceW ner ceQ ®efÛe jKelee ntB Fmekeâe ner mheMe& keâjlee ntB~~21~~
Fmemes yeÌ{keâj veefnb DevÙe keâesF&, veefnb ngDee ve nw veneR nesiee ner~
meg%eeve mes oMe&ve mes Ûeefj$e mes met$e mes Meerue Je iegCe mes ner~~
lehe mes efveÙece mes ›ele mes De® DeeÛejCe leLee DeeßeÙe mes Yeer~
Deepe&Je ueeIeJe Ùee DevÙe efkeâmeer mes JeerÙe& mes Yeer Glke=â° Ùener~~22~~
ceQ ßeceCe-cegveer ntB mebÙele ntB ceQ Ghejle ntB GheMeeble efYe ntBb~
heefj«en JebÛeve Je ceeve ceeÙee De® DemelÙe mes DeefleefJejòeâ ntB~~
efceLÙee De%eeve efceLÙeeoMe&ve efceLÙeeÛeefj$e mes Ghejle ntB~
efpeve ØeCeerle mecÙei%eeve megoMe&ve Ûeeefjle ceW ®efÛe jKelee ntB~~23~~
pees cesjs mes owJeefmekeâ Je jeef$ekeâ heeef#ekeâ
(ÛeGceeefmekeâ) (Jeeef<e&keâ) Øeefle›eâceCeefJeefOe ceW~

(200)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

hebLeeefoÛeejmme meJJeeefoÛeejmme Gòeceªmme mecceÛeefjòeb Ûe jesÛesefce, efJeefoS cenJJeos
cegmeeJeeoeoes JesjceCeb GJeªeCeceb[ues cenlLes ceneiegCes ceneCegYeeJes cenepemes
cenehegefjmeeCegefÛeCCes DejnblemeefkeäKeÙeb efmeæmeefkeäKeÙeb meengmeefkeäKeÙeb DehhemeefkeäKeÙeb
hejmeefkeäKeÙeb osJeleemeefkeäKeÙeb Gòeceªefcce Fob ces cenJJeob megJJeob efo{JJeob nesog,
efCelLeejÙeb heejÙeb leejÙeb DeejeefnÙeb ÛeeefJe les ces YeJeleg~
efÉleerÙeb cene›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b
les ces YeJeleg~~3~~
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~3 yeej~~
DeneJejs leefoÙes cenJJeos meJJeb Yebles! DeoòeeoeCeb heÛÛekeäKeeefce peeJeppeerJeb
efleefJensCe ceCemee JeefÛeÙee (JeÛemee) keâeSCe mes osmes Jee ieeces Jee Ceiejs Jee Kes[s
Jee keâJJe[s Jee ce[byes Jee ceb[ues Jee heóCes Jee oesCecegns Jee Ieesmes Jee DeemeCes Jee
F&Ùee&heLe keWâMeueesÛe DeleerÛeej mebmlejeefo DeefleÛeejeW ceW~~
hebLeeefokeâ DeefleÛeej meJe&DeefleÛeej leLee GòeceejLe ceW~~
efJeMegefæ nsleg Øeefle›eâceCe keâ™b ®efÛe Oee™b mecÙekeâdÛeeefjle ceW~~24~~
Fme efÉleerÙe cene›ele ceW DemelÙe Yee<eCe mes efJejleer nesvee nw~
Ùen cene›ele GhemLeeheveeceb[ue ØeMemle meg›eleejesheCe nw~~
ceneDeLe& nw ceneveiegCeceÙe cenevegYeeJe-cenelcÙe nw~
cenemegÙeMe ceneheg®<e leerLeËkeâj Deeefo peveeW mes Devegef‰le nw~~25~~
Deefjnblemeeef#e mes efmeæmeeef#e mes, meeOegmeeef#e mes Deelcemeeef#e mes~
hejmee#eer osJeleemeeef#e mes, efJeMegefænslet GòeceeLe& ceW~~
Ùen cene›ele cegPecesb meg›ele nes, ÂÌ{›ele nes efvemleejkeâ nesJes~
heejkeâ leejkeâ DeejeOekeâ Yeer, cegPeces De® legceceW Yeer nesJes~~26~~
efÉleerÙe cene›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b les cesYeJeleg~ (3 yeej)
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeent Ceb~~3 yeej~~
ns YeieJevedd! Deye ceQ le=efleÙe cene›ele, ceW $eÙeefJeOe ceve JeÛe leve mes~
meJe& Deoòe«enCe keâe peerJeveYej ceQ lÙeeie keâ™B ™efÛe mes~~
pees osMe ieeBJe Ùee veiej Kesš Ùee keâJe&š ceb[ye ceb[ue ceW~
heòeve Je õesCecegKe ieeskegâue Deeßece meYee leLee mebJeenve ceW~~1~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(201)

(Deemeces Jee)1 meneS Jee mebJeens Jee meefCCeJesmes Jee efleCeb Jee keâªb Jee efJeÙeef[b Jee
ceefCeb Jee Kesòes Jee Keues Jee peues Jee Leues Jee hens2 Jee Ghhens Jee jCCes Jee DejCCes
Jee Ceªb Jee hecegªb3 Jee heef[ob Jee Deheef[ob Jee megefCeefnob Jee ogefCCeefnob Jee Dehheb
Jee yenbg Jee DeCegÙeb Jee Letueb Jee meefÛeòeb Jee DeefÛeòeb Jee cepPelLeb Jee yeefnlLeb Jee
DeefJe obleblejmeesnCe4efceòeb efhe CesJe meÙeb Deoòeb iesefCnppe Cees DeCCesefnb Deoòeb
iesCneefJeppe DeCCesefnb Deoòeb iesefCnppebleb efhe Ce meceCegceefCeppe, lemme Yebles!
DeFÛeejb heef[keäkeâceeefce efCeboeefce iejneefce DehheeCeb Jeesmmejeefce hegefJJebÛeCeb Yebles! peb
efhe ceS jeiemme Jee oesmemme Jee ceesnmme Jee JemebieosCe meÙeb Deoòeb iesefCnob
DeCCesefnb Deoòeb iesCneefJeob DeCCesefnb Deoòeb iesefCeppebleb efhe meceCegceefCCeoes leb, efhe
Fcemme efCeiiebLemme heJeÙeCemme DeCegòejmme kesâJeefueÙemme kesâJeefue-heCCeòemme
Oeccemme Deefnbmee-uekeäKeCemme meÛÛeeefn-efªÙemme efJeCeÙecetuemme Keceeyeuemme
Deªejmemeeruemenmme-heefjcebef[Ùemme ÛeGjemeerefo-iegCemeÙemenmme-efJentefmeÙemme
jpeOeeveer Kesle KeueerneveeW peue Leue heLe GlheLe jCÙeeW ceW~
Ùee Jeve ceWs le=Ce Ùee keâe‰ efJeke=âefle ceefCe Deeoer Jemlet uesves ceW~~
pees KeesF& Ûeesjer mes ueeF& efiejer, veefnb efiejer jKeer ogŠKe mes jkeäKeer~
pees Deuhe yengle DeCeg Letue meÛesleve DeefÛeòe Ùee Iej ceW jkeäKeer~~2~~
Ùee yeenj jKeer leLee oebleeW kesâ MeesYevecee$e leefvekeâ Yeer nes~
Ssmeer efyeve oer Jemlet kegâÚ Yeer veefnb uesvee ÛeeefnS Lee cegPekeâes~~
veefnb Deoòe Jemlet DevÙeeW mes Yeer «enCe keâjevee ÛeeefnS Lee~
veefnb Deoòe Jemlet uesves JeeueeW keâes Yeer Devegceefle osvee Lee~~3~~
YeieJeved ! Fvekesâ DeefleÛeejeW keâe Øeefle›eâceCe keâ™B efvepe keâes efvebotB~
Deheveer iene& keâjlee YeieJeved! hetjyeke=âle oes<eeW keâes lÙeeietB~~
nes jeie És<e ceesn JeMe ceW, pees Yeer ceQves efyeve efoÙee efueÙee~
efyeve efoÙee efueJeeÙee hej mes Ùee uesles keâes Yeer Devegceleer efoÙee~~4~~
efve«eËLe™he Ùen heeJeve nw ØeJeÛeve ceW keâne Devegòej nw~
kesâJeefueØeCeerle Je Deefnbmeeue#eCeJeeuee melÙe DeefOeef‰le nw~~
nw efJeveÙe cetue Fmekeâe Je #ecee yeue De"jn npeej Meerue cebef[le~
Ûeewjemeer ueeKe iegCeeW Yetef<ele veJe yeÇÿeÛeÙe& mes efvele jef#ele~~5~~
1. Deeßeces leehemeheuÙeeb~ 2. ‘heLes Jee GlheLes Jee’ Fefle hee"Š~ 3. ‘hecegæb’ Fefle hee"Š~
4. ‘obleeblejMeesYevecee$eceefhe’ Fefle šerkeâe~

(202)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

CeJeyebYeÛesjiegòemme efCeÙeefo-uekeäKeCemme heefjÛeeieheâuemme GJemece-heneCemme
Kebefleceiie-osmeÙemme cegefòeâceiieheÙeemeÙemme efmeefæceiieheppeJe meeCemme mes keâesnsCe
Jee ceeCesCe Jee ceeSCe Jee ueesnsCe Jee DeCCeeCesCe Jee DeobmeCesCe Jee DeefJeefjSCe
Jee DemebÙecesCe Jee DemeceCesCe Jee DeCeefnieceCesCe Jee DeefcecebefmeoeSCe Jee
DeyeesefnoeSCe Jee jeiesCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee nmmesCe Jee YeSCe Jee heoesmesCe
Jee heceeosCe Jee hesccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee ieejJesCe Jee DeCeeojsCe Jee
kesâCe efJe keâejCesCe peeosCe Jee DeeuemeoeS (yeeefuemeoeS) keâcceYeeefjieoeS
keâcceieg®ieoeS keâcceogÛÛeefjoeS keâcceheg®keä keâ[oeS ef leieejJe-ieg®ieoeS
DeyengmegooeS DeefJeefoohejceªoeS leb meJJeb hegJJeb ogÛÛeefjÙeb ieefjneefce Deeiecesefmeb
Ûe, DeheÛÛeefkeäKeÙeb heÛÛekeäKeeefce, DeCeeueesefÛeÙeb DeeueesÛesefce, DeefCebefoÙeb efCeboeefce,
DeiejefnÙeb iejneefceb, Deheef[keäkebâleb heef[keäkeâceeefce, efJejenCeb Jeesmmejeefce DeejenCeb
DeyYegªsefce, DeCCeeCeb Jeesmmejeefce meCCeeCeb DeyYegªsefce, kegâobmeCeb Jeesmmejeefce
efveÙeefle-efJe<eÙeJÙeeJe=efòeue#eCe Je heefj«en lÙeeie heâueeW Jeeuee~
GheMece ØeOeeve Ùen #eceeceeie&osMekeâ cegòeâerheLe GefpeÙeeuee~~
Ùen efmeefæceeie& keâe Ûejcemeerce FmeceW pees ceQves oes<e efkeâÙes~
Jen ›eâesOe ceeve ceeÙee Je ueesYe De%eeve DeoMe&ve mes efn ngS~~6~~
Meòeâer mes nerve DemebÙece mes ßeæevejefnle DeØeefle«enCee~
Ùee efyevee efJeÛeejs DeyeesOe jeie És<e ceesn Ùee nemÙe cevee~~
YeÙe Øeoes<e mes Je Øeceeo Øesce efJe<eÙeeW keâer ie=æer ueppee mes~
ieejJe Je Deveeoj mes Ùee DevÙe efkeâvneR Yeer keâejCe mes cegPemes~~7~~
Deeueme mes keâce&Yeej mes keâceeX keâer ieg®lee mes keâceeX kesâ~
og §eef j$e mes keâceeX kesâ Glkeâšheves ef$ eieejJe ieg ®lee mes ~~
ßegle%eeve Deuhelee mes hejceeLe& %eeve cegPekeâes veefnb nesves mes~
og§eefjle hetJe& ceW ngS GvneR meyekeâer iene& keâjlee ntBb ceQ~~8~~
nesves Jeeues DelÙeepÙe YeeJe keâe ØelÙeeKÙeeve ceQ keâjlee ntB~
efpevekeâe DeeueesÛeve veneR efkeâÙee Gvekeâe DeeueesÛeve keâjlee ntB~~
Deefvebefole keâer efveboe keâjlee Deieefn&le keâer iene& keâjlee ntB~
efpevekeâe Øeefle›eâceCe veneR keâerÙee Øeefle›eâceCe GvneR keâe keâjlee ntB~~9~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(203)

mecceobmeCeb DeyYegªsefce, kegâÛeefjÙeb Jeesmmejeefce megÛeefjÙeb DeyYegªsefce, kegâleJeb Jeesmmejeefce
megleJeb DeyYegªsefce, DekeâjefCeppeb Jeesmmejeefce keâjefCeppeb DeyYegªsefce, DeefkeâefjÙeb
Jeesmmejeefce efkeâefjÙeb DeyYegªsefce, heeCeeefoJeeob Jeesmmejeefce DeYeÙeoeCeb DeyYegªsefce,
ceesmeb Jeesmmejeefce meÛÛeb DeyYegªsefce, DeoòeeoeCeb Jeesmmejeefce efoCCeb keâhheefCeppeb
DeyYegªsefce, DeyebYeb Jeesmmejeefce yebYeÛeefjÙeb DeyYegªsefce, heefjiienb Jeesmmejeefce Deheefjiienb
DeyYegªsefce, jeF&YeesÙeCeb (jeFYeespeCeb) Jeesmmejeefce efoJeeYeesÙeCe-cesieYeòeb heÛÛeghheCCeb
heâemegieb DeyYegªsefce, Deó™öpPeeCeb Jeesmmejeefce OeccemegkeäkeâpPeeCeb DeyYegªsefce,
efkeâCnCeerue-keâeGuesmmeb Jeesmmejeefce lesGhecce-megkeäkeâuesmmeb DeyYegªsefce, DeejbYeb
Jeesmmejeefce DeCeejbYeb DeyYegªsefce, Demebpeceb Jeesmmejeefce mebpeceb DeyYegªsefce, meiiebLeb
Jeesmmejeefce efCeiiebbLeb DeyYegªsefce, meÛesueb Jeesmmejeefce DeÛesueb DeyYegªsefce, DeueesÛeb
Jeesmmejeefce ueesÛeb DeyYegªsefce, CneCeb Jeesmmejeefce DeCneCeb DeyYegªsefce, DeefKeefomeÙeCeb
ceQ efJejeOevee keâes lepelee ntB, DeejeOeve efmLej keâjlee ntB~
De%eeve$eÙeer keâes lepelee ntB, meb%eeve heebÛe efmLej keâjlee ntB~~
efceLÙeeoMe&ve keâes lepelee ntB, mecÙeioMe&ve efmLej keâjlee ntB~
efceLÙeeÛeeefjle keâes lepelee ntB, mecÙekeâdÛeeefjle efmLej keâjlee ntB~~10~~
kegâlehe-yeeuelehe lepelee ntB, yeejn lehe ceW efmLej neslee ntB~
DekeâjCeerÙe keâes lepelee ntB, keâjCeerÙe ceW efmLej neslee ntB~~
ØeeCeeefleheele keâes lepelee ntB, DeYeÙeoeve ceW efmLej neslee ntB~
ceQ Pet" JeÛeve keâes lepelee ntB, JeÛe melÙe ceW efmLej neslee ntB~~11~~
Deoòe«enCe keâes lepelee nttB, oer ieF& ÙeesiÙe ceW efLej neslee ntB~
DeyeÇÿeÛeÙe& keâes lepelee ntB, yeÇÿeÛeÙe& ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ meJe& heefj«en lepelee ntB, Deheefj«en ceW efmLej neslee nBt~
ceve JeÛeve keâeÙe ke=âle keâeefjleeefo mes jeef$e Yeespeve lepelee ntB~~12~~
megmeceÙeØeehle Øeemegkeâ Fkeâyeej efove Yegefòeâ ceW efLej neslee ntB~
Deele&jewõ OÙeeve keâes lepelee ntB, Oece&Megkeäue OÙeeve efmLej keâjlee ntB~~
ke=â<Ce veerue keâeheesle lepelee ntB, heerle he©e Megkeäue efmLej keâjlee ntB~
ceQ meye DeejbYe ÚesÌ[lee ntB, DeveejcYe ceW efmLej neslee ntB~~13~~
ceQ meJe& DemebÙece lepelee ntB, mebÙece ceW megefmLej neslee ntB~
me«ebLe DeJemLee lepelee ntB, efve«eËLe ceW efmLej neslee ntB~~
meJeŒe DeJemLee lepelee ntB, efveJe&Œe ceW efmLej neslee ntB~
ceQ DeueesÛe keâes heefjnjlee ntB, keâÛeueesÛe ceW efmLej neslee ntB~~14~~

(204)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeesmmejeefce efKeefomeÙeCeb DeyYegªsefce, obleJeCeb Jeesmmejeefce DeobleJeCeb DeyYegªsefce,
DeefªefoYeesÙeCeb Jeesmmejeefce ef"efoYeesÙeCecesieYeòeb DeyYegªsefce, DeheeefCeheòeb Jeesmmejeefce
heeefCeheòeb DeyYegªsefce, keâesnb Jeesmmejeefce Kebefleb DeyYegªsefce, ceeCeb Jeesmmejeefce ceöJeb
DeyYegªsefce, ceeÙeb Jeesmmejeefce DeppeJeb DeyYegªsefce, ueesnb Jeesmmejeefce mebleesmeb DeyYegªsecf e,
DeleJeb Jeesmmejeefce ogJeeomeefJenleJeeskeâcceb DeyYegªsefce, efceÛÚòeb heefjJeppeeefce mecceòeb
GJemebheppeeefce, Demeerueb heefjJeppeeefce megmeerueb GJemebheppeeefce, memeuueb heefjJeppeeefce
efCemeuueb GJemebheppeeefce, DeefJeCeÙeb heefjJeppeeefce efJeCeÙeb GJemebheppeeefce, DeCeeÛeejb
heefjJeppeeefce DeeÛeejb GJemebheppeeefce, Gcceiieb heefjJeppeeefce efpeCeceiieb GJemebheppeeefce,
DeKebefleb heefjJeppeeefce Kebefleb GJemebheppeeefce, Deiegefòeb heefjJeppeeefce iegefòeb GJemebheppeeefce,
Decegefòeb heefjJeppeeefce megcegefòeb GJemebheppeeefce, Demeceeefnb heefjJeppeeefce megmeceeefnb
mveeve ef›eâÙee keâes lepelee ntB, Demveeve ceW efmLej neslee ntB~
DeYetefce MeÙeve keâes lepelee ntB, YetMeÙeve ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ obleOeeJeve keâes lepelee ntB, DeobleOeeJeve mJeerkeâjlee ntB~
DeefmLeefle Yeespeve keâes lepelee ntB, Fkeâ Yeòeâ efmLeefle Yegefòeâ mJeerkeâjlee ntB~~15~~
DeheeefCehee$e keâes lepelee nttB, heeefCehee$e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ›eâesOe keâ<eeÙe keâes lepelee ntB, ceQ #ecee ceW efmLej neslee nttB~~
ceQ ceeve keâ<eeÙe keâes lepelee ntB, ceeo&Je ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ceeÙee keâes heefjnjlee ntB, Deepe&Je ceW efmLej neslee ntB~~16~~
ceQ ueesYe YeeJe keâes lepelee ntB, meblees<e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ Delehe-kegâlehe keâes lepelee ntB, ÉeoMelehe ceW efmLej neslee ntB~~
efceLÙeelJe meYeer ÚesÌ[lee ntB, meceefkeâle keâer Øeehleer keâjlee ntB~
mechetCe& DeMeerue ÚesÌ[lee ntB, megMeerue keâer Øeehleer keâjlee ntB~~17~~
ceQ leerveeW MeuÙe ÚesÌ[lee ntB, efveŠMeuÙe keâer Øeehleer keâjlee ntB~
ceQ DeefJeveÙeJe=efòe ÚesÌ[lee ntB, efJeveÙeiegCe mJeerke=âle keâjlee ntB~~
ceQ DeveeÛeej keâes lepelee ntB, DeeÛeej keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ meye Gvceeie& ÚesÌ[lee ntB, efpeveceeie& keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~~18~~
De#ecee YeeJe keâes lepelee ntB, ceQ #ecee keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ $eÙe Deiegefhle keâes lepelee ntB, $eÙeieghleer mJeerke=âle keâjlee ntB~~
ceQ Decegefòeâ keâes heefjnjlee ntB, megcegefòeâ mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ DemeceeOeer keâes lepelee ntB, megmeceeOeer mJeerke=âle keâjlee ntB~~19~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(205)

GJemebheppeeefce, ceceefòeb heefjJeppeeefce efCececeefòeb GJemebheppeeefce, DeYeeefJeÙeb YeeJesefce
YeeefJeÙeb Ce YeeJesefce, Fceb efCeiiebLeb heJJeÙeCeb DeCegòejb kesâJeefueÙeb heef[hegCCeb CesieeFÙeb
meeceeFÙeb mebmegæb meuueIeóeCeb meuueIeòeeCeb efmeefæceiieb mesef{ceiieb Kebefleceiieb
cegefòeceiieb hecegefòeceiieb ceeskeäKeceiieb heceeskeäKeceiieb efCeppeeCeceiieb efCeJJeeCeceiieb
meJJeogkeäKeheefjneefCeceiieb megÛeefjÙeheefjefCeJJeeCeceiieb pelLe ef"Ùee peerJee efmepPebefle
yegpPebefle ceggbÛebefle heefjefCeJJeeÙebefle meJJeogkeäKeeCe-cebleb keâjWefle leb meöneefce leb heefòeÙeeefce
leb jesÛesefce leb heâemesefce, Foes Gòejb DeCCeb CeeflLe Ce Yetob Ce YeJeb (YeJJeb) Ce
YeefJemmeefo, keâÙeeefÛe Jee kegâoesefÛe Jee CeeCesCe Jee obmeCesCe Jee ÛeefjòesCe Jee
megòesCe Jee meeruesCe Jee iegCesCe Jee leJesCe Jee efCeÙecesCe Jee JeosCe Jee efJenejsCe Jee
DeeueSCe Jee DeppeJesCe Jee ueenJesCe Jee DeCCesCe Jee JeerefjSCe Jee meceCeesefce
mebpeoesefce GJejoesefce GJemebleesefce GJeefOeefCeÙeef[-ceeCe-ceeÙee-ceesme-efceÛÚeCeeCeefceÛÚeobmeCe-efceÛÚeÛeefjòeb Ûe heef[efJejoesefce mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeefjòeb
ceQ cecelee keâes heefjnjlee ntB, efvece&celee mJeerke=âle keâjlee ntB~
pees veefnb YeeÙes mees Yeelee ntB, pees YeeÙes GvnW ve Yeelee nttB~~
efve«eËLe ™he Ùen ØeJeÛeve keâefLele Devegòej kesâJeefue mebbyebOeer~
jlve$eÙeceÙe vewkeâeefÙekeâ mece-SkeâlJe™he meeceeefÙekeâ Yeer~~20~~
mebMegæ MeuÙeÙegle peve keâe MeuÙeefJeIeelekeâ Deewj efmeefæheLe nw~
Ùen ßesefCeceeie& De® #eceeceeie& cegòeâerheLe leLee Øecegefòeâ heLe nw~~
Ùen cees#eceeie& Je Øecees#eceeie& efveÙee&veheLe ® efveJee&Ce ceeie&~
Ùen meJe&ogŠKeheefjÛÙegleerceeie& megÛeefj$eheefjefveJee&Ce ceeie&~~21~~
FmeceW efmLele peerJe efmeæ nesles yegæ nesles cegòeâer heeles~
heefjefveJee&Ce Øeehle keâjles, meye ogŠKeeW keâe efYe Deble keâjles~~
ceQ Fmekeâer ßeæe keâjlee ntB, Fmekeâer ner Øeeefhle keâjlee ntB~
FmeceW ner ceQ ®efÛe jKelee ntB, Fmekeâe ner mheMe& keâjlee ntB~~22~~
Fmemes yeÌ{keâj veefnb DevÙe keâesF& veefnb ngDee ve nw veefnb nesiee ner~
meg%eeve mes oMe&ve mes Ûeefj$e mes met$e mes Meerue Je iegCe mes ner~~
lehe mes Je efveÙece mes ›ele mes De®, DeeÛejCe leLee DeeßeÙe mes Yeer~
Deepe&Je ueeIeJe Ùee DevÙe efkeâmeer mes JeerÙe& mes Yeer Glke=â° Ùener~~23~~
ceQ ßeceCe-cegveer nttb mebÙele ntB, ceQ Ghejle ntB GheMeeble efYe ntB~
heefj«en JebÛeve Je ceeve ceeÙee De® DemelÙe mes DeefjefJejòeâ ntB~~

(206)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Ûe jesÛesefce, peb efpeCeJejsefnb heCCeòees FlLe pees ceS osJeefmeÙe-jeFÙe-heefkeäKeÙe
(ÛeGceeefmeÙe) (mebJeÛÚefjÙe) FefjÙeeJeefn-kesâmeueesÛeeF-Ûeejmme mebLeejeefoÛeejmme
hebLeeefoÛeejmme meJJeeFÛeejmme Gòeceªmme mecceÛeefjòeb Ûe jesÛesefce~ leefoS cenJJeos
DeoòeeoeCeeoes JesjceCeb GJeªeJeCeceb[ues cenlLes ceneiegCes ceneCegYeeJes cenepemes
cenehegefjmeeCegefÛeCCes DejnblemeefkeäKeÙeb efmeæmeefkeäKeÙeb meengmeefkeäKeÙeb DehhemeefkeäKeÙeb
hejmeefkeäKeÙeb osJeleemeefkeäKeÙeb Gòeceªefcn Fob ces cenJJeob megJJeob efo{JJeob nesog,
efCelLeejÙeb heejÙeb leejÙeb DeejeefnÙeb ÛeeefJe les ces YeJeleg~
le=leerÙeb cene›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b
les ces YeJeleg~~3~~
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~3~~
efceLÙee De%eeve efceLÙeeoMe&ve efceLÙeeÛeefj$e mes efJejòeâ ntB~
efpeve ØeCeerle mecÙei%eeve megoMe&ve Ûeeefjle ceW ®efÛe jKelee ntB~~24~~
pees cesjs mes owJeefmekeâ Je jeef$ekeâ heeef#ekeâ
(ÛeGceeefmekeâ) (Jeeef<e&keâ) Øeefle›eâceCe efJeefOe ceW~
F&Ùee&heLe keWâMeueesÛe DeefleÛeej mebmlejeefo DeefleÛeejesb ceW~~
hebL eeefokeâ Deleer Ûeej meJe&Deefl eÛeej leLee GòeceejLe ceW~
efJeMegæer nsleg Øeefle›eâceCe keâ™b ®efÛe Oee™b mecÙekeâd Ûeeefjle ceW~~25~~
Fme le=leerÙe cene›ele ceWs Deoòe uesves mes efJejleer nesvee nw~
Ùen cene›ele GhemLeeheveeceC[ue-ØeMemle meg›eleejesheCe nw~~
Ùen ceneDeLe& nw ceneveiegCeceÙe cenevegYeeJe-cenelcÙe nw~
cenemegÙeMe ceneheg®<e leerLeËkeâj Deeefo peveeW mes Devegef‰le nw~~26~~
Deefjnblemeeef#e mes efmeæmeeef#e mes, meeOegmeeef#e mes Deelcemeeef#e mes~
hejmee#eer osJeleemeeef#e mes, efJeMegefæ nslet GòeceejLe ceW~~
Ùen cene›ele cegPeceW meg›ele nes, Â{›ele nes efvemleejkeâ nesJes~
heejkeâ leejkeâ DeejeOekeâ Yeer, cegPeceW De® legceceW Yeer nesJes~~27~~
le=leerÙeb cene›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ ÂÌ{›eleb meg›eleb mecee™{b les ces YeJeleg~~
(3 yeej)
Cecees Dejnb l eeCeb Cecees ef m eæeCeb Cecees DeeFef j ÙeeCeb ~
Cecees GJepPeeÙeeCeb Cecees uees S meJJe meent C eb ~ ~3 yeej~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(207)

DeneJejs ÛeGlLes cenJJeos meJJeb Yebles! DeyebYeb1 heÛÛekeäKeeefce peeJeppeerJeb
efleefJensCe ceCemee JeefÛeÙee (JeÛemee) keâeSCe mes osefJeSmeg2 Jee ceeCegefmeSmeg Jee
efleefjefÛÚSmeg Jee DeÛesÙeefCeSmeg Jee keâªkeâccesmeg Jee efÛeòekeâccesmeg Jee heesòekeâccesmeg
Jee (JelLekeâccesmeg Jee)3 ueshhekeâccesmeg Jee ueÙekeâccesmeg Jee (ueÙeCekeâccesmeg Jee)4
efmeuueekeâccesmeg Jee efienkeâccesmeg Jee efYeefòekeâccesmeg Jee Yesokeâccesmeg Jee Yeb[keâccesmeg
Jee Oeeogkeâccesmeg Jee oblekeâccesmeg Jee nlLemebIeóCeoeS heeomebIeóCeoeS hegiieuemebIeóCeoeS ceCegCeeceCegCesmeg meösmeg ceCegCeeceCegCesmeg ™Jesmeg ceCegCeeceCegCesmeg iebOesmeg
ceCegCeeceCegCesmeg jmesmeg ceCegCeeceCegCesmeg heâemesmeg meesefobefoÙeheefjCeeces ÛeefkeäbKeefoÙeheefjCeeces IeeefCebefoÙeheefjCeeces efpeefybYeefoÙeheefjCeeces heâeefmebefoÙeheefjCeeces
CeesFbefoÙeheefjCeeces DeiegòesCe DeiegefòebefoSCe CesJe meÙeb DeyebYeb mesefJeppe Cees DeCCesefnb
DeyebYeb mesJeeefJeppe Cees DeCCesefnb DeyebYeb mesefJeppebbleb efhe meceCegceefCeppe, lemme
ns YeieJeved ! Deye ceQ ÛeewLes cene›ele ceW ceve JeÛe leve $eÙeefJeOe mes~
mebhetCe& DeyeÇÿeÛeÙe& keâes ceQ peerJeve Yej ÚesÌ[ jne ®efÛe mes~~
FmeceW osefJeÙeeW cevegef<ÙeefveÙeeW efleÙeËefÛe DeÛesleve ceefnuee ceW~
(DeeefÙe&keâeDeeW keâes Ùen hebefòeâ Ssmeer heÌ{veer ÛeeefnS)(FmeceW osJeeW Je ceveg<ÙeeW ceW efleÙeËÛe DeÛesleve heg®<eeW ceW~)

keâe" efveefce&le Ùee efÛe$e yeves Ùee JeŒe ueshÙe efceóer mes yeves~~1~~
pees ueÙevekeâce&5 Ùee helLej ceW GlkeâerCe& efYeefòe hej Kegos ngS~
pees Yesoef›eâÙee mes yeves Yeb[ mes heerleue Deeefo mes yeves ngS~~
pees nefmleoble mes yeves meYeer Fve ÛeGefJeOe Œeer ™heeoer ceW~
keâj mes mebIeóve heeo mebIeóve hegodieue kesâ mebceo&ve mes~~2~~
pees cevees%e-Decevees%e MeyoeW ceW, megvoj Je Demegvoj ™heeW ceW~
DeÛÚer Je yegjer iebbOe ceW De® ®efÛekeâj Je De®efÛekeâj Ún jme ceW~~
megKekeâj ogŠKekeâj mheMeeX ceW Fve hebÛesefvõÙe kesâ efJe<eÙeeW ceW~
keâCeXefõÙe Ûe#et IeÇeCe jmeve mheMe&veWefõÙe kesâ efJe<eÙeeW ceW~~3~~
ceve kesâ efJe<eÙeeW ceW DeefveÙebef$ele veefnb ieghleer keâes ceQves heeuee~
veefnb mJeÙeb DeyeÇÿe mesJevee Lee hej mes ve DeyeÇÿe keâjevee Lee~~
1. ‘DeyyebYeb’ Fefle hee"Š~ 2. ‘osefJeÙeb Jee ceeCegefmeÙeb Jee efleefjefÛÚÙeb Jee DeÛesoCeerSmeg Jee’ Fefle hee"Š~
3. hegmlekeâce&’-Ieeme-hetâme Deeefo mes efveefce&le PeeBkeâer Deeefo kesâ ™he~ 4. Fefle DeefOeke⊠hee"Š~ 5. uesveer ceW
yeveer hegleefueÙeeb Deeefo~ Fmemes Ùen mecePe ceW Deelee nw efkeâ heJe&le keâes Úebškeâj iegheâeDeeW ceW GlkeâerCe& keâer ieF&
efŒeÙeeW keâer hegleefueÙeeB~

(208)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Yebles! DeFÛeejb heef[keäkeâceeefce efCeboeefce iejneefce DehheeCeb, Jeesmmejeefce hegefJJebÛeCeb
Yebles! peb efhe ceS jeiemme Jee oesmemme Jee ceesnmme Jee JemebieosCe meÙeb DeyebYeb
mesefJeÙeb DeCCesefnb DeyebYeb mesJeeefJeÙeb DeCCesefnb DeyebYeb mesefJeppebleb efhe meceCegceefCCeob
leb efhe Fcemme efCeiiebLemme heJeÙeCemme DeCegòejmme kesâJeefueÙemme kesâJeefueheCCeòemme
Oeccemme DeeEnmeeuekeäKeCemme meÛÛeeefnefªÙemme efJeCeÙecetuemme Keceeyeuemme
Deªejmemeeruemenmmeheefjcebef[Ùemme ÛeGjemeerefoiegCemeÙemenmme-efJentefmeÙemme CeJeyebYeÛesj ieg òemme efCeÙeef ouekeäK eCemme heefjÛeeie-heâuemme GJemeceheneCemme
KebefleceiieosmeÙemme cegefòeceiieheÙeemeÙemme efmeefæceiieheppeJe-meeCemme mes keâesnsCe
Jee ceeCesCe Jee ceeSCe Jee ueesnsCe Jee DeCCeeCesCe Jee DeobmeCesCe Jee DeefJeefjSCe
Jee DemebÙecesCe Jee DemeceCesCe Jee DeCeefnieceCesCe Jee DeefcecebefmeoeSCe Jee
DeyeesefnoeSCe Jee jeiesCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee nmmesCe Jee YeSCe Jee heoesmesCe
Jee heceeosCe Jee hesccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee ieejJesCe Jee DeCeeojsCe Jee
kesâCe efJe keâejCesCe peeosCe Jee DeeuemeoeS (yeeefuemeoeS) keâcceYeeefjieoeS
veefnb DeyeÇÿe mesJeve keâjves JeeueeW keâes Yeer Devegceefle osvee Lee~
YeieJeved ! Fvekesâ DeefleÛeejeW keâe Øeefle›eâceCe keâ™b Deheveer efveboe~~4~~
iene& keâjlee ntB ns YeieJeved! hetjyeke=âle oes<e lÙeeie keâjlee~
ceQ jeieÉs<e ceesnJeMe nes pees Yeer DeyeÇÿe mesefJele keâerÙee~~
hej mes DeyeÇÿe keâjJeeÙee Ùee keâjles keâes Yeer Devegceleer efoÙee~
Fve oes<eeW keâer Megæer nsleg keâjlee ntB ceQ Øeefle›eâceCe Ùeneb~~5~~
efve«eËLe™he Ùen heeJeve nw ØeJeÛeve ceW keâne Devegòej nw~
kesâJeefueØeCeerle Je Deefnbmeeue#eCeJeeuee melÙe DeefOeef‰le nw~~
nw efJeveÙe cetue Fmekeâe Je #ecee yeue De"jn npeej Meeruecebef[le~
Ûeewjemeer ueeKe iegCeeW Yetef<ele veJe yeÇÿeÛeÙe& mes efvele jef#ele~~6~~
efveÙeefle-efJe<eÙeJÙeeJe=efleue#eCe Je heefj«en lÙeeie heâueeW Jeeuee~
GheMece ØeOeeve Ùen #eceeceeie&osMekeâ cegòeâerheLe GefpeÙeeuee~~
Ùen efmeefæceeie& keâe Ûejcemeerce FmeceW pees ceQves oes<e efkeâÙes~
Jen ›eâesOe ceeve ceeÙee Je ueesYe De%eeve DeoMe&ve mes efn ngS~~7~~
Meòeâer mes nerve DemebÙece mes ßeæevejefnle DeØeefle«enCee~
Ùee efyevee efJeÛeejs DeyeesOe jeie És<e ceesn Ùee nemÙe cevee~~
YeÙe Øeoes<e mes Je Øeceeo Øesce efJe<eÙeeW keâer ie=æer ueppee mes~
ieejJe Je Deveeoj mes Ùee DevÙe efkeâvneR Yeer keâejCe mes cegPemes~~8~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(209)

keâcceieg®ieoeS keâcceog ÛÛeefj oeS keâcceheg®keäkeâ[oeS efleieejJeieg ®ieoeS,
DeyengmegooeS DeefJeefoohejceªoeS leb meJJeb hegJJeb ogÛÛeefjÙeb ieefjneefce Deeiecesefmeb
Ûe, DeheÛÛeefkeäKeÙeb heÛÛekeäKeeefce, DeCeeueesefÛeÙeb DeeueesÛesefce, DeefCebefoÙeb efCeboeefce,
DeiejefnÙeb iejneefce, Deheef[keäkebâleb heef[keäkeâceeefce, efJejenCeb Jeesmmejeefce DeejenCeb
DeyYegªsefce, DeCCeeCeb Jeesmmejeefce meCCeeCeb DeyYegªsefce, kegâobmeCeb Jeesmmejeefce
mecceobmeCeb DeyYegªsefce, kegâÛeefjÙeb Jeesmmejeefce megÛeefjÙeb DeyYegªsefce, kegâleJeb Jeesmmejeefce
megleJeb DeyYegªsefce, DekeâjefCeppeb Jeesmmejeefce keâjefCeppeb DeyYegªsefce, DeefkeâefjÙeb
Jeesmmejeefce efkeâefjÙeb DeyYegªsefce, heeCeeefoJeeob Jeesmmejeefce DeYeÙeoeCeb DeyYegªsefce,
ceesmeb Jeesmmejeefce meÛÛeb DeyYegªsefce, DeoòeeoeCeb Jeesmmejeefce efoCCeb keâhheefCeppeb
DeyYegªsefce, DeyebYeb Jeesmmejeefce yebYeÛeefjÙeb DeyYegªsefce, heefjiienb Jeesmmejeefce Deheefjiienb
Deeueme mes keâce&Yeej mes keâceeX keâer ieg®lee mes keâceeX kesâ~
og §eef j$e mes keâceeX kesâ Glkeâšheves ef$ eieejJe ieg ®lee mes ~~
ßegle%eeve Deuhelee mes hejceeLe& %eeve cegPekeâes veefnb nesves mes~
og§eefjle hetJe& ceW ngS GvneR meyekeâer iene& keâjlee ntb ceQ~~9~~
nesves Jeeues DelÙeepÙe YeeJe keâe ØelÙeeKÙeeve ceQ keâjlee ntB~
efpevekeâe DeeueesÛeve veneR efkeâÙee Gvekeâe DeeueesÛeve keâjlee ntB~~
Deefvebefole Deewj Deieefn&le keâer ceQ efveboe iene& keâjlee ntB~
efpevekeâe Øeefle›eâceCe veneR keâerÙee Øeefle›eâceCe GvneR keâe keâjlee ntB~~10~~
ceQ efJejeOevee keâes lepelee ntB DeejeOeve efmLej keâjlee ntB~
De%eeve$eÙeer keâes lepelee ntB meb%eeve heebÛe efmLej keâjlee ntB~~
efceLÙeeoMe&ve keâes lepelee ntB meceefkeâle keâes efmLej keâjlee ntB~
efceLÙeeÛeeefjle keâes lepelee ntB mecÙekeâdÛeeefjle efmLej keâjlee ntB~~11~~
kegâlehe-yeeuelehe lepelee ntB yeejn lehe ceW efmLej neslee ntB~
DekeâjCeerÙe keâes lepelee ntB keâjCeerÙe ceW efmLej neslee ntB~~
ØeeCeeefleheele keâes lepelee nBt, DeYeÙeoeve ceW efmLej neslee ntB~
ceQ Pet" JeÛeve keâes lepelee ntB JeÛe melÙe ceW efmLej neslee ntB~~12~~
Deoòe«enCe keâes lepelee ntB oer ieF& ÙeesiÙe ceW efmLej neslee ntB~
DeyeÇÿeÛeÙe& keâes lepelee ntB yeÇÿeÛeÙe& ceW efmLej neslee ntB~~

(210)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DeyYegªsefYe jeF&YeesÙeCeb Jeesmmejeefce efoJeeYeesÙeCecesieYeòeb heÛÛeghheCCeb heâemegieb
DeyYegªsefce, Deó®öpPeeCeb Jeesmmejeefce OeccemegkeäkeâpPeeCeb DeyYegªsefce, efkeâCnCeeruekeâeGuesmmeb Jeesmmejeefce lesGheccemegkeäkeâuesmmeb DeyYegªsefce, DeejbYeb Jeesmmejeefce DeCeejbYeb
DeyYegªsefce, Demebpeceb Jeesmmejeefce mebpeceb DeyYegªsefce, meiiebLeb Jeesmmejeefce efCeiiebLeb
DeyYegªsefce, meÛesueb Jeesmmejeefce DeÛesueb DeyYegªsefce, DeueesÛeb Jeesmmejeefce ueesÛeb
DeyYegªsefce, CneCeb Jeesmmejeefce DeCneCeb DeyYegªsefce, DeefKeefomeÙeCeb Jeesmmejeefce
efKeefomeÙeCeb DeyYegªsefce, obleJeCeb Jeesmmejeefce DeobleJeCeb DeyYegªsefce, DeefªefoYeesÙeCeb
Jeesmmejeefce ef"efoYeesÙeCecesieYeòeb DeyYegªsefce, DeheeefCeheòeb Jeesmmejeefce heeefCeheòeb
DeyYegªsefce, keâesnb Jeesmmejeefce Kebefleb DeyYegªsefce, ceeCeb Jeesmmejeefce ceöJeb DeyYegªsefce,
ceeÙeb Jeesmmejeefce DeppeJeb DeyYegªsefce, ueesnb Jeesmmejeefce mebleesmeb DeyYegªsefce, DeleJeb
ceQ meJe& heefj«en lepelee ntB Deheefj«en ceW efmLej neslee ntB~
ceve JeÛeve keâeÙe ke=âle keâeefjleeefo mes je$eer Yeespeve lepelee ntB~~13~~
megmeceÙeØeehle Øeemegkeâ Fkeâ yeej efove Yegefòeâ ceW efmLej neslee ntB~
Deele&jewõ OÙeeve keâes lepelee ntB, Oece&Megkeäue OÙeeve efmLej keâjlee ntB~~
ke=â<Ce veerue keâeheesle ÚesÌ[lee ntB heerle he©e Megkeäue efmLej keâjlee ntB~
ceQ meye DeejbYe ÚesÌ[lee ntB, DeveejbYe ceW efmLej neslee ntB~~14~~
ceQ meJe& DemebÙece lepelee ntB, mebÙece ceW megefmLej neslee ntB~
me«ebLe DeJemLee lepelee ntB, efve«e&vLe ceW efmLej neslee ntB~~
meJeŒe DeJemLee lepelee ntB, efveJe&Œe ceW efmLej neslee ntB~
ceQ DeueesÛe keâes heefjnjlee ntB ueesÛe ef›eâÙee ceW efmLej neslee ntB~~15~~
mveeve ef›eâÙee keâes lepelee ntB Demveeve ceW efmLej neslee nttB~
DeYetefce MeÙeve keâes lepelee ntB YetMeÙeve ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ obleOeeJeve keâes lepelee ntB DeobleOeeJeve efmLej keâjlee ntB~
DeefmLeefle Yeespeve keâes lepelee ntB Fkeâ Yeòeâ efmLeefle Yegefòeâ mJeerkeâjlee ntB~~16~~
DeheeefCehee$e keâes lepelee ntB heeefCehee$e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ›eâesOe keâ<eeÙe keâes lepelee ntB ceQ #ecee ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ ceeve keâ<eeÙe keâes lepelee ntB ceeo&Je ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ceeÙee keâes heefjnjlee ntB Deepe&Je ceW efmLej neslee ntB~~17~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(211)

Jeesmmejeefce ogJeeomeefJenleJeeskeâcceb DeyYegªsefce, efceÛÚòeb heefjJeppeeefce, mecceòeb
GJemebheppeeefce, Demeerueb heefjJeppeeefce megmeerueb GJemebheppeeefce, memeuueb heefjJeppeeefce
efCemeuueb GJemebheppeeefce, DeefJeCeÙeb heefjJeppeeefce efJeCeÙeb GJemebheppeeefce, DeCeeÛeejb
heefjJeppeeefce DeeÛeejb GJemebheppeeefce, Gcceiieb heefjJeppeeefce efpeCeceiieb GJemebheppeeefce,
DeKebefleb heefjJeppeeefce Kebefleb GJemebheppeeefce, Deiegefòeb heefjJeppeeefce, iegefòeb GJemebheppeeefce,
Decegefòeb heefjJeppeeefce megcegefòeb GJemebheppeeefce, Demeceeefnb heefjJeppeeefce megmeceeefnb
GJemebheppeeefce, ceceefòeb heefjJeppeeefce efCececeefòeb GJemebheppeeefce, DeYeeefJeÙeb YeeJesefce
YeeefJeÙeb Ce YeeJesefce, Fceb efCeiiebLeb heJJeÙeCeb DeCegòejb kesâJeefueÙeb heef[hegCCeb CesieeFÙeb
meeceeFÙeb mebmegæb meuueIeóeCeb meuueIeòeeCeb efmeefæceiieb mesef{ceiieb Kebefleceiieb
cegefòeceiieb hecegefòeceiieb ceeskeäKeceiieb heceeskeäKeceiieb efCeppeeCeceiieb efCeJJeeCeceiieb
meJJeogkeäKe-heefjneefCeceiieb megÛeefjÙe-heefjefCeJJeeCe-ceiieb pelLe ef"Ùee peerJee efmepPebefle
ceQ ueesYe YeeJe keâes lepelee ntB mevlees<e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ Delehe-kegâlehe keâes lepelee ntB ÉeoMelehe ceW efmLej neslee ntB~~
efceLÙeelJe meYeer ÚesÌ[lee ntB meceefkeâle keâer Øeehleer keâjlee nttB~
mechetCe& DeMeerue ÚesÌ[lee ntB megMeerue keâer Øeehleer keâjlee ntB~~18~~
ceQ leerveeW MeuÙe ÚesÌ[lee ntB efveŠMeuÙe keâer Øeehleer keâjlee ntB~
ceQ DeefJeveÙeJe=efòe ÚesÌ[lee ntB efJeveÙeiegCe keâer Øeehleer keâjlee ntB~~
ceQ DeveeÛeej keâes lepelee ntB DeeÛeej keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ meye Gvceeie& ÚesÌ[lee ntB efpeveceeie& keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~~19~~
De#ecee YeeJe keâes lepelee ntB, ceQ #ecee keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ $eÙe Deiegefhle keâes lepelee ntB, $eÙeieghleer mJeerke=âle keâjlee ntB~~
ceQ Decegefòeâ keâes ÚesÌ[ jne, megcegefòeâ keâes mJeerke=âle keâjlee ntBb~
ceQ DemeceeOeer keâes lepelee ntB, megmeceeOeer mJeerke=âle keâjlee ntB~~20~~
ceQ cecelee keâes heefjnjlee nBt, efvece&celee mJeerke=âle keâjlee ntB~
pees veefnb YeeÙes mees Yeelee ntB, pees YeeÙes GvnW veefnb Yeelee ntB~~
efveie&ÇvLe™he Ùen ØeJeÛeve keâefLele Devegòej kesâJeefue mebbyebOeer~
jlve$eÙeceÙe vewkeâeefÙekeâ mece-SkeâlJe™he meeceeefÙekeâ Yeer~~21~~
mebMegæ MeuÙeÙegle keâe Ùen MeuÙeefJeIeelekeâ Deewj efmeefæheLe nw~
Ùen ßesefCeceeie& De® #eceeceeie& cegkeäleerheLe leLee Øecegefòeâ heLe nw~~

(212)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

yegpPebefle ceggbÛebefle heefjefCeJJeeÙebefle meJJeogkeäKeeCe-cebleb keâjWefle leb meöneefce leb heefòeÙeeefce
leb jesÛesefce leb heâemesefce, Foes Gòejb DeCCeb CeeflLe Ce Yetob Ce YeJeb (YeJJeb) Ce
YeefJemmeefo, keâÙeeefÛe Jee kegâoesefÛe Jee CeeCesCe Jee obmeCesCe Jee ÛeefjòesCe Jee
megòesCe Jee meeruesCe Jee iegCesCe Jee leJesCe Jee efCeÙecesCe Jee JeosCe Jee efJenejsCe Jee
DeeueSCe Jee DeppeJesCe Jee ueenJesCe Jee DeCCesCe Jee JeerefjSCe Jee meceCeesefce
mebpeoesefce GJejoesefce GJemebleesefce GJeefOeefCeÙeef[-ceeCe-ceeÙee-ceesme-efceÛÚeCeeCeefceÛÚeobmeCe-efceÛÚeÛeefjòeb Ûe heef[efJejoesefce mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeefjòeb
Ûe jesÛesefce, peb efpeCeJejsefnb heCCeòees FlLe pees ceS osJeefmeÙe-jeFÙe-heefkeäKeÙe
(ÛeGceeefmeÙe) (mebJeÛÚefjÙe) FefjÙeeJeefn-kesâmeueesÛeeFÛeejmme mebLeejeefoÛeejmme
hebLeeefoÛeejmme meJJeeefoÛeejmme Gòeceªmme mecceÛeefjòeb Ûe jesÛesefce~ ÛeGlLes cenJJeos
Ùen cees#eceeie& Je Øecees#eceeie& efveÙee&veheLe ® efveJee&Ce ceeie&~
Ùen meJe&ogŠKeheefjÛÙegleerceeie& megÛeefj$eheefjefveJee&Ce ceeie&~~22~~
FmeceW efmLele peerJe efmeæ nesles yegæ nesles cegòeâer heeles~
heefjefveJee&Ce Øeehle keâjles meye ogŠKeeW keâe efYe Deble keâjles~~
ceQ Fmekeâer ßeæe keâjlee ntB Fmekeâer ner Øeehleer keâjlee ntB~
FmeceW ner ceQ ®efÛe jKelee ntB Fmekeâe ner mheMe& keâjlee ntB~~23~~
Fmemes yeÌ{keâj veefnb DevÙe keâesF& veefnb ngDee ve nw veefnb nesiee ner~
meg%eeve mes oMe&ve mes Ûeefj$e mes met$e mes Meerue Je iegCe mes ner~
lehe mes Je efveÙece mes ›ele mes De® DeeÛejCe leLee DeeßeÙe mes Yeer~
Deepe&Je ueeIeJe Ùee DevÙe efkeâmeer mes JeerÙe& mes Yeer Glke=â° Ùener~~24~~
ceQ ßeceCe-cegveer ntB mebÙele ntB ceQ Ghejle ntB GheMeeble efYe ntB~
heefj«en JebÛeve Je ceeve ceeÙee De® DemelÙe mes DeefleefJejòeâ ntB~
efceLÙee De%eeve efceLÙeeoMe&ve efceLÙeeÛeefj$e mes Ghejle ntB~
efpeve ØeCeerle mecÙei%eeve megoMe&ve Ûeeefjle ceW ®efÛe jKelee ntB~~25~~
pees cesjs mes owJeefmekeâ Je jeef$ekeâ heeef#ekeâ
(ÛeGceeefmekeâ) (Jeeef<e&keâ) Øeefle›eâceCeefJeefOe ceW~
F&Ùee&heLe kesâMeueesÛe DeleerÛeej mebmlejeefo DeefleÛeejeW ceW~
hebL eeefokeâ DeefleÛeej meJe&Deefl eÛeej leLee GòeceejLe ceW~
efJeMegefæ nsleg Øeefle›eâceCe keâ™b ®efÛe Oee™b mecÙekeâdÛeeefjle ceW~~26~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(213)

DeyebYeeoes JesjceCeb GJeªeJeCe-ceb[ues cenlLes ceneiegCes ceneCegYeeJes cenepemes
cenehegefjmeeCeg-efÛeCCes DejnblemeefkeäKeÙeb efmeæmeefkeäKeÙeb meengmeefkeäKeÙeb DehhemeefkeäKeÙeb
hejmeefkeäKeÙeb osJeleemeefkeäKeÙeb Gòeceªefcn Fob ces cenJJeob megJJeob efo{JJeob nesog
efCelLeejÙeb heejÙeb leejÙeb DeejeefnÙeb ÛeeefJe les ces YeJeleg~~
ÛelegLeË cene›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b
les ces YeJeleg~~3~~
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~3~~
DeneJejs hebÛeces cenJJeos meJJeb Yebles! ogefJenb heefjiienb heÛÛekeäKeeefce efleefJensCe
ceCemee JeefÛeÙee (JeÛemee) keâeSCe~ mees heefjiienes ogefJenes DeefybYelejes yeeefnjes
Ûesefo~ lelLe DeeEyYelejb heefjiienb‘‘efceÛÚòeJesÙejeÙee lensJe nmmeeefoÙee Ùe Úöesmee~
Ûeòeeefj len keâmeeÙee ÛeGome DeyYeblejb iebLee~~1~~
ÛeewLes cene›ele ceWs DeyeÇÿe mesJeve mes efJejleer nesv ee nw~
Ùen cene›ele GhemLeeheveeceb[ue ØeMemle meg›eleejesheCe nw~~
Ùen ceneDeLe& nw ceneveiegCeceÙe cenevegYeeJe-cenelcÙe nw~
cenemegÙeMe ceneheg®<e leerLeËkeâj Deeefo peveeW mes Devegef‰le nw~~27~~
Deefjnblemeeef#e mes efmeæmeeef#e mes, meeOegmeeef#e mes Deelcemeeef#e mes~
hejmee#eer osJeleemeeef#e mes, efJeMegefænslet GòeceeLe& ceW~~
Ùen cene›ele cegPeceW meg›ele nes, ÂÌ{›ele nes efvemleejkeâ nesJes~
heejkeâ leejkeâ DeejeOekeâ Yeer, cegPeceW De® legceceW Yeer nesJes~~28~~
ÛelegLeË cene›eleb meJe&s<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b les ces YeJeleg~
(3 yeej)
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~3 yeej~~
ns YeieJeved! Deye ceQ hebÛece cene›ele ceW $eÙeefJeOe ceve JeÛe leve mes~
mechetCe& efÉefJeOe heefj«en peerJeve Yej lÙeeie jne ntB ceQ ®efÛe mes~~
Jen heefj«en Devlej yeeefnj mes ÉÙeefJeOe GmeceW DeYÙeblej pees~
efceLÙeelJe ef$eJeso nemÙe Deeefokeâ Ún ÛeG keâ<eeÙe efceue Ûeewon Jees~~1~~

(214)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

lelLe yeeefnjb heefjiienb, mes efnjCCeb Jee megJeCCeb Jee OeCeb Jee Kesòeb Jee Keueb Jee
JelLegb Jee heJelLegb Jee keâesmeb Jee kegâ"ejb Jee hegjb Jee DebleGjb Jee yeueb Jee JeenCeb Jee
meÙe[b Jee peeCeb Jee peheeCeb Jee pegieb Jee ieeföÙeb Jee jnb Jee meoCeb1 Jee efmeefJeÙeb Jee
oemeer-oeme-iees-ceefnefme-ieJes[Ùeb ceefCeceesefòeÙe -mebKe-efmeefhhe-heJeeueÙeb ceefCeYeepeCeb Jee megJeCCeYeepeCeb Jee jpele-YeepeCeb Jee kebâme-YeepeCeb Jee ueesn-YeepeCeb
Jee lebJe-YeepeCeb Jee Deb[peb Jee JeeW[peb Jee jescepeb Jee Jekeäkeâpeb2 Jee Jeccepeb3 Jee
Dehheb Jee yengb Jee DeCegb Jee Letueb Jee meefÛeòeb Jee DeefÛeòeb Jee DeceglLeb Jee JeefnlLeb Jee
DeefJeyeeueiie-keâesef[-efceòebefhe CesJe meÙeb DemeceCe-heeGiieb heefjiienb efieefCnppe Cees
DeCCesefnb DemeceCe-heeGiieb heefjiienb iesCneefJeppe Cees DeCCesefnb DemeceCe-heeGiieb
heefjiienb efieefCnppebleb efhe meceCegceefCeppe lemme Yebles! DeFÛeejb heef[keäkeâceeefce efCeboeefce
iejneefce DehheeCeb, Jeesmmejeefce hegefJJebÛeCeb Yebles! peb efhe ceS jeiemme Jee oesmemme Jee
ceesnmme Jee JemebieosCe meÙeb DemeceCe-heeGiieb heefjiienb efieefCnppeb, DeCCesefnb
yeeefnj heefj«en ceW ÛeeBoer meesvee Oeve Je OeevÙe Kesle Keue4 ceW~
Iej Jeemleg ØeJeemleg keâesMe kegâ"ej leLee hegj DevleŠhegj meye ceW~~
yeue Jeenve yewueieeÌ[er Ùeeveb, pebheeve Je [esueer ieeföÙe5 nQ~
jLe mÙebove heeueefkeâ oeefme oeme ieew ceefn<e ieJesuekeâ yengefJeOe nQ~~2~~
ceefCe ceesleer MebKe meerhe cebtiee, ceefCeYeepeve kebâÛeveYeepeve Yeer~
ÛeeBoer kesâ yele&ve keâebmÙe hee$e, ueesns leebyes kesâ yele&ve Yeer~~
DeC[pe6 keâehee&me Tve yeukeâue Ûece&pe pees JeŒe Deuhe yeng neW~
DeCeg Ùee yeÌ[s meefÛeòe DeefÛeòe Ùeneb kesâ7 neW Ùee yeenj kesâ neW~~3~~
cesÌ{s kesâ yeeue kesâ De«eYeeie Yeer, heefj«en cegefve DeÙeesiÙe neslee~
Jen mJeÙeb ve uesvee ÛeeefnS Lee veefnb hej mes «enCe keâjevee Lee~~
veefnb cegefve DeÙeesiÙe heefj«en uesles, keâes Devegceefle osveer Leer cegPekeâes~
YeieJeved! Gmekesâ DeefleÛeejeW keâe Øeefle›eâceCe keâ™B efvebotb Kego keâes~~4~~
Deheveer iene& keâjlee YeieJeved! lepelee ntB hetjye oes<eeW keâes~
ceQ jeieÉs<e ceesn JeMe nes heefj«en DeÙeesiÙe efueÙee Yeer pees~~
1. meboCeb Jee Fefle hee"Š-mÙeboveb~ 2. Jekeäkeâuepeb Fefle hee"eblejb GheueYÙeles~ 3. Ûeccepeb Fefl e
hee"eblejb~ 4. Keefueneve~ 5. Thej ceW {keâer ngF& ieeÌ[er efJeMes<e~ 6. jsMeceerJeŒe~ 7. DeceglLeb-Deceg$emLeb‘Ùeneb kesâ’ Ssmee DeLe& mebiele nw~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(215)

DemeceCeheeGiieb heefjiienb iesCneefJeÙeb DeCCesefnb DemeceCe-heeGiieb heefjiienb iesefCnppebleb
efhe meceCegceefCCeob, leb efhe Fcemme efCeiiebLemme heJeÙeCemme DeCegòejmme kesâJeefueÙemme
kesâJeefueheCCeòemme Oeccemme Deefnbmee-uekeäKeCemme meÛÛeeefnefªÙemme efJeCeÙecetuemme
Keceeyeuemme Deªejme-meeruemenmme-heefjcebef[Ùemme ÛeGjemeerefo-iegCe-meÙemenmmeefJentefmeÙemme, CeJeyebYeÛesjiegòemme efCeÙeefouekeäKeCemme heefjÛeeie-heâuemme
GJemeceheneCemme Kebefleceiieosmeiemme cegefòe-ceiie-heÙeemeÙemme efmeefæ-ceiieheppeJe-meeCemme mes keâesnsCe Jee ceeCesCe Jee ceeSCe Jee ueesnsCe Jee DeCCeeCesCe Jee
DeobmeCesCe Jee DeefJeefjSCe Jee DemebpecesCe Jee DemeceCesCe Jee DeCeefn-ieceCesCe Jee
DeefcecebefmeoeSCe Jee DeyeesefnoeSCe Jee jeiesCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee nmmesCe
Jee YeSCe Jee heoesmesCe Jee heceeosCe Jee hesccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee
ieejJesCe Jee DeCeeojsCe Jee kesâCe efJe keâejCesCe peeosCe Jee DeeuemeoeS (yeeefuemeoeS)
keâcceYeeefjie-oeS keâcceieg®ie-oeS keâcceogÛÛeefjoeS keâcceheg®keäkeâ[-oeS
efleieejJeieg®ie-oeS Deyengmego-oeS DeefJeefoo-hejceªoeS leb meJJeb hegJJeb ogÛÛeefjÙeb
hej mes cegefveheo DeÙeesiÙe heefj«en pees Yeer ceQ «enCe keâjeÙee ntB~
heefj«en uesles keâes Devegceefle oer Øeefle›eâceCe Fmeer keâe keâjlee ntB~~5~~
efve«eÇËLe™he Ùen heeJeve nw ØeJeÛeve ceW keâne Devegòej nw~
kesâJeefueØeCeerle Je Deefnbmee ue#eCeJeeuee melÙeDeefOeef‰le nw~~
nw efJeveÙe cetue Fmekeâe Je #ecee yeue De"jn npeej Meerue cebef[le~
Ûeewjemeer ueeKe iegCeeW Yetef<ele veJe yeÇÿeÛeÙe& mes efvele jef#ele~~6~~
efveÙeefle-efJe<eÙeJÙeeJe=efleue#eCe Je heefj«enlÙeeieheâueeW Jeeuee~
GheMece ØeOeeve Ùen #eceeceeie&osMekeâ cegòeâerheLe GefpeÙeeuee~
Ùen efmeefæceeie& keâe Ûejcemeerce FmeceW pees ceQves oes<e efkeâÙes~
Jen ›eâesOe ceeve ceeÙee Je ueesYe De%eeve DeoMe&ve mes efn ngS~~7~~
Meòeâer mes nerve DemebÙece mes ßeæevejefnle DeØeefle«enCee~
Ùee efyevee efJeÛeejs DeyeesOe jeie És<e ceesn Ùee nemÙe cevee~~
YeÙe Øeoes<e mes Je Øeceeo Øesce efJe<eÙeeW keâer ie=æer ueppee mes~
ieejJe Je Deveeoj mes Ùee DevÙe efkeâvneR Yeer keâejCe mes cegPemes~~8~~
Deeueme mes keâce&Yeej mes keâceeX keâer ieg®lee mes keâceeX kesâ~
og§eefj$e mes keâceeX kesâ Glkeâšheves ef$eieejJeieg®lee mes~~

(216)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

iejneefce Deeiecesefmeb Ûe, DeheÛÛeefkeäKeÙeb heÛÛekeäKeeefce, DeCeeueesefÛeÙeb DeeueesÛesefce,
DeefCebefoÙeb efCeboeefce, DeiejefnÙeb iejneefce, Deheef[keäkebâleb heef[keäkeâceeefce, efJejenCeb
Jeesmmejeefce DeejenCeb DeyYegªsefce, DeCCeeCeb Jeesmmejeefce meCCeeCeb DeyYegªsefce,
kegâobmeCeb Jeesmmejeefce mecceobmeCeb DeyYegªsefce, kegâÛeefjÙeb Jeesmmejeefce megÛeefjÙeb DeyYegªes fce,
kegâleJeb Jeesmmejeefce megleJeb DeyYegªsefce, DekeâjefCeppeb Jeesmmejeefce keâjefCeppeb DeyYegªsefce,
DeefkeâefjÙeb Jeesmmejeefce efkeâefjÙeb DeyYegªsefce, heeCeeefoJeeob Jeesmmejeefce DeYeÙeoeCeb
DeyYegªsefce, ceesmeb Jeesmmejeefce meÛÛeb DeyYegªsefce, DeoòeeoeCeb Jeesmmejeefce efoCCeb
keâhheefCeppeb DeyYegªsefce, DeyebYeb Jeesmmejeefce yebYeÛeefjÙeb DeyYegªsefce, heefjiienb Jeesmmejeefce
Deheefjiienb DeyYegªsefce, jeF&YeesÙeCeb Jeesmmejeefce efoJeeYeesÙeCe-cesieYeòeb heÛÛeghheCCeb
heâemegieb DeyYegªsefce, Deó®öpPeeCeb Jeesmmejeefce OeccemegkeäkeâpPeeCeb DeyYegªsefce,
ßegle%eeve Deuhelee mes hejceeLe&%eeve cegPekeâes veefnb nesves mes~
og§eefjle hetJe& ceW ngS GvneR meyekeâer iene& keâjlee ntB ceQ~~9~~
nesves Jeeues DelÙeepÙe YeeJe keâe ØelÙeeKÙeeve ceQ keâjlee ntB~
efpevekeâe DeeueesÛeve veneR efkeâÙee Gvekeâe DeeueesÛeve keâjlee ntB~~
Deefvebefole keâer efvevoe keâjlee Deieefn&le keâer iene& keâjlee ntB~
efpevekeâe Øeefle›eâceCe veneR keâerÙee Øeefle›eâceCe GvneR keâe keâjlee ntB~~10~~
ceQ efJejeOevee keâes lepelee ntB DeejeOeve efmLej keâjlee ntB~
De%eeve$eÙeer keâes lepelee ntB meb%eeveheebÛe efmLej keâjlee ntB~~
efceLÙeeoMe&ve keâes lepelee ntB mecÙeioMe&ve efLej keâjlee ntB~
efceLÙeeÛeeefjle keâes lepelee ntB mecÙekeâdÛeeefjle efmLej keâjlee ntB~~11~~
kegâlehe-yeeuelehe lepelee ntB yeejn lehe keâes efmLej keâjlee ntB~
DekeâjCeerÙe keâes lepelee ntB keâjCeerÙe keâes efmLej keâjlee ntB~~
ØeeCeeefleheele keâes lepelee nBt, DeYeÙeoeve keâes efmLej keâjlee ntB~
ceQ Pet" JeÛeve keâes lepelee ntB, melÙeJeÛeve keâes efmLej keâjlee ntB~~12~~
Deoòe«enCe keâes lepelee ntB oer ieF& ÙeesiÙe ceW efmLej neslee ntB~
DeyeÇÿeÛeÙe& keâes lepelee ntB yeÇÿeÛeÙe& ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ meJe& heefj«en lepelee Deheefj«en ceW efmLej neslee ntB~
ceve JeÛeve keâeÙe ke=âle keâeefjleeefo mes jeef$e Yeespeve lepelee ntB~~13~~
megmeceÙeØeehle Øeemegkeâ Fkeâyeej efove Yegefòeâ ceW efmLej neslee ntB~
ceQ Deele&jewõ OÙeeve lepelee nBt Oece&Megkeäue OÙeeve efLej keâjlee ntB~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(217)

efkeâCnCeerue-keâeGuesmmeb Jeesmmejeefce lesG-hecce-megkeäkeâuesmeb DeyYegªsefce, DeejbYeb
Jeesmmejeefce DeCeejbYeb DeyYegªsefce,Demebpeceb Jeesmmejeefce mebpeceb DeyYegªsefce, meiiebLeb
Jeesmmejeefce efCeiiebLeb DeyYegªsefce, meÛesueb Jeesmmejeefce DeÛesueb DeyYegªsefce, DeueesÛeb
Jeesmmejeefce ueesÛeb DeyYegªsefce, CneCeb Jeesmmejeefce DeCneCeb DeyYegªsefce, DeefKeefomeÙeCeb
Jeesmmejeefce efKeefomeÙeCeb DeyYegªsefce, obleJeCeb Jeesmmejeefce DeobleJeCeb DeyYegªsefce,
DeefªefoYeesÙeCeb Jeesmmejeefce ef"efoYeesÙeCe-cesieYeòeb DeyYegªsefce, DeheeefCeheòeb Jeesmmejeefce
heeefCeheòeb DeyYegªsefce, keâesnb Jeesmmejeefce Kebefleb DeyYegªsefce, ceeCeb Jeesmmejeefce ceöJeb
DeyYegªsefce, ceeÙeb Jeesmmejeefce DeppeJeb DeyYegªsefce, ueesnb Jeesmmejeefce mebleesmeb DeyYegªsecf e,
DeleJeb Jeesmmejeefce ogJeeomeefJen-leJeeskeâcceb DeyYegªsefce, efceÛÚòeb heefjJeppeeefce mecceòeb
GJemebheppeeefce, Demeerueb heefjJeppeeefce megmeerueb GJemebheppeeefce, memeuueb heefjJeppeeefce
efCemeuueb GJemebheppeeefce, DeefJeCeÙeb heefjJeppeeefce efJeCeÙeb GJemebheppeeefce, DeCeeÛeejb
ke=â<Ce veerue keâeheesle ÚesÌ[lee ntB, heerle he©e Megkeäue efmLej keâjlee ntB~
ceQ meye DeejbYe ÚesÌ[lee ntB, DeveejbYe ceW efmLej neslee ntB~~14~~
ceQ meJe& DemebÙece lepelee ntB, mebÙece ceW megefmLej neslee ntB~
me«evLe DeJemLee lepelee ntB, efveie&ÇvLe ceW efmLej neslee ntB~~
meJeŒe DeJemLee lepelee ntB efveJe&Œe ceW efmLej neslee ntB~
ceQ DeueesÛe keâes heefjnjlee ntB ueesÛe ef›eâÙee ceW efmLej neslee ntB~~15~~
mveeve ef›eâÙee keâes lepelee ntB Demveeve ceW efmLej neslee ntB~
DeYetefce MeÙeve keâes lepelee ntB YetMeÙeve ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ obleOeeJeve keâes lepelee ntB DeobleOeeJeve efmLej keâjlee ntB~
DeefmLeefle Yeespeve keâes lepelee ntB, Fkeâ Yeòeâ efmLeefle Yegefòeâ mJeerkeâjlee ntB~~16~~
DeheeefCehee$e keâes lepelee ntB heeefCehee$e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ›eâesOe keâ<eeÙe keâes lepelee ntB ceQ #ecee ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ ceeve keâ<eeÙe keâes lepelee ntB ceeo&Je ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ceeÙee keâes heefjnjlee ntB Deepe&Je ceW efmLej neslee ntB~~17~~
ceQ ueesYe YeeJe keâes lepelee ntB meblees<e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ Delehe-kegâlehe keâes lepelee ntB ÉeoMelehe ceW efmLej neslee ntB~~
efceLÙeelJe meYeer ÚesÌ[lee ntB meceefkeâle keâer Øeehleer keâjlee ntB~
mechetCe& DeMeerue ÚesÌ[lee ntB megMeerue keâer Øeehleer keâjlee ntB~~18~~

(218)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

heefjJeppeeefce DeeÛeejb GJemebheppeeefce, Gcceiieb heefjJeppeeefce efpeCeceiieb GJemebheppeeefce,
DeKebefleb heefjJeppeeefce Kebefleb GJemebheppeeefce, Deiegefòeb heefjJeppeeefce iegefòeb GJemebheppeeefce,
Decegefòeb heefjJeppeeefce megcegefòeb GJemebheppeeefce, Demeceeefnb heefjJeppeeefce megmeceeefnb
GJemebheppeeefce, ceceefòeb heefjJeppeeefce efCececeefòeb GJemebheppeeefce, DeYeeefJeÙeb YeeJesefce
YeeefJeÙeb Ce YeeJesefce, Fceb efCeiiebLeb heJJeÙeCeb DeCegòejb kesâJeefueÙeb heef[hegCCeb CesieeFÙeb
meeceeFÙeb, mebmegæb meuueIeóeCeb meuueIeòeeCeb efmeefæceiieb mesef{ceiieb Kebefleceiieb
cegefòeceiieb hecegefòeceiieb ceeskeäKeceiieb heceeskeäKeceiieb efCeppeeCeceiieb efCeJJeeCeceiieb
meJJeogkeäKe-heefjneefCeceiieb megÛeefjÙe-heefjefCeJJeeCe-ceiieb pelLe ef"Ùee peerJee efmepPebefle
yegpPebefle cegbÛebefle heefjefCeJJeeÙebefle meJJeogkeäKeeCe-cebleb keâjWefle le meöneefce leb heefòeÙeeefce
leb jesÛesefce leb heâemesefce, Foes Gòejb DeCCeb CeeflLe Ce Yetob Ce YeJeb (YeJJeb) Ce
YeefJemmeefo, keâÙeeefÛe Jee kegâoesefÛe Jee CeeCesCe Jee obmeCesCe Jee ÛeefjòesCe Jee
ceQ leerveeW MeuÙe ÚesÌ[lee ntb efveŠMeuÙe keâer Øeehleer keâjlee ntB~
ceQ DeefJeveÙeJe=efòe ÚesÌ[lee ntB efJeveÙeiegCe keâer Øeehleer keâjlee ntB~~
ceQ DeveeÛeej keâes lepelee ntB DeeÛeej keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ meye Gvceeie& ÚesÌ[lee nBt efpeveceeie& keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~~19~~
De#ecee YeeJe keâes lepelee ntB, ceQ #ecee keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ $eÙe Deiegefhle keâes lepelee ntB, $eÙeieghleer mJeerke=âle keâjlee ntB~~
ceQ Decegefòeâ keâes ÚesÌ[ jne megcegefòeâ keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ DemeceeOeer keâes lepelee ntB, megmeceeOeer mJeerke=âle keâjlee ntB~~20~~
ceQ cecelee keâes heefjnjlee ntB, efvece&celee mJeerke=âle keâjlee ntB~
pees veefnb YeeÙes mees Yeelee ntB pees YeeÙes GvnW ve Yeelee ntB~~
efveie&ÇvLe™he Ùen ØeJeÛeve keâefLele Devegòej kesâJeefue mebyebOeer~
jlve$eÙeceÙe vewkeâeefÙekeâ mece-SkeâlJe™he meeceeefÙekeâ Yeer~~21~~
mebMegæ MeuÙeÙegle peve keâe MeuÙeefJeIeelekeâ Deewj efmeefæheLe nw~
Ùen ßesefCeceeie& De® #eceeceeie& cegòeâerheLe leLee Øecegefòeâ heLe nw~~
Ùen cees#eceeie& Je Øecees#eceeie& efveÙee&veheLe ® efveJee&Ce ceeie&~
Ùen meJe&ogŠKeheefjÛÙegleerceeie& megÛeefj$eheefjefveJee&Ce ceeie&~~22~~
FmeceW efmLele peerJe efmeæ nesles yegæ nesles cegòeâer heeles~
heefjefveJee&Ce Øeehle keâjles meye ogŠKeeW keâe efYe Deble keâjles~~
ceQ Fmekeâer ßeæe keâjlee ntB Fmekeâer ner Øeehleer keâjlee ntB~
FmeceW ner ceQ ®efÛe jKelee ntB Fmekeâe ner mheMe& keâjlee ntB~~23~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(219)

megòesCe Jee meeruesCe Jee iegCesCe Jee leJesCe Jee efCeÙecesCe Jee JeosCe Jee efJenejsCe Jee
DeeueSCe Jee DeppeJesCe Jee ueenJesCe Jee DeCCesCe Jee JeerefjSCe Jee meceCeesefce
mebpeoesefce GJejoesefce GJemebleesefce GJeefOeefCeÙeef[-ceeCe-ceeÙee-ceesme-efceÛÚeCeeCeefceÛÚeobmeCe-efceÛÚeÛeefjòeb Ûe heef[efJejoesefce mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeefjòeb
Ûe jesÛesefce, peb efpeCeJejssefnb heCCeòees FlLe pees ceS osJeefmeÙe-jeFÙe-heefkeäKeÙe
(ÛeGceeefmeÙe) (mebJeÛÚefjÙe) FefjÙeeJeefn-kesâmeueesÛeeF-Ûeejmme mebLeejeF-Ûeejmme
hebLeeF-Ûeejmme meJJeeFÛeejmme Gòeceªmme mecceÛeefjòeb Ûe jesÛesefce~ hebÛeces cenJJeos
heefjiieneoes JesjceCeb GJeªeJeCeceb[ues cenlLes ceneiegCes ceneCegYeeJes cenepemes
cenehegefjmeeCegefÛeCCes DejnblemeefkeäKeÙeb efmeæmeefkeäKeÙeb meengmeefkeäKeÙeb DehhemeefkeäKeÙeb
hejmeefkeäKeÙeb osJeleemeefkeäKeÙeb Gòeceªefcn Fob ces cenJJeob megJJeob efo{JJeob nesog,
efCelLeejÙeb heejÙeb leejÙeb DeejeefnÙeb ÛeeefJe les ces YeJeleg~
Fmemes yeÌ{keâj veeEn DevÙe keâesF& veefnb ngDee ve nw veefnb nesiee ner~
meg%eeve mes oMe&ve mes Ûeefj$e mes met$e mes Meerue Je iegCe mes ner~
lehe mes Je efveÙece mes ›ele mes De® DeeÛejCe leLee DeeßeÙe mes Yeer~
Deepe&Je ueeIeJe Ùee DevÙe efkeâmeer mes JeerÙe& mes Yeer Glke=â° Ùener~~24~~
ceQ ßeceCe-cegveer ntB mebÙele ntB ceQ Ghejle ntB GheMeeble efYe ntB~
heefj«en JebÛeve Je ceeve ceeÙee De® DemelÙe mes DeefleefJejòeâ ntB~~
efceLÙee De%eeve efceLÙeeoMe&ve efceLÙeeÛeefj$e mes efJejòeâ ntB~
efpeve ØeCeerle mecÙei%eeve megoMe&ve Ûeeefjle ceW ®efÛe jKelee ntB~~25~~
pees cesjs mes owJeefmekeâ Je jeef$ekeâ heeef#ekeâ
(ÛeGceeefmekeâ) (Jeeef<e&keâ) Øeefle›eâceCeefJeefOe ceW~
F&Ùee&heLe kesâMeueesÛe DeleerÛeej mebmlejeefo DeefleÛeejeW ceW~~
hebL eeefokeâ DeefleÛeej meJe&Deefl eÛeej leLee GòeceejLe ceW~
efJeMegefæ nsleg Øeefle›eâceCe keâ™b ®efÛe Oee™B mecÙekeâdÛeeefjle ceW~~26~~
heb Ûece cene›ele ceW heefj«en uesves mes ef Jejleer nesv ee nw~
Ùen cene›ele GhemLeeheveeceb[ue-ØeMemle meg›eleejesheCe nw~~
Ùen ceneDeLe& nw cenevediegCeceÙe cenevegYeeJe-cenelcÙe nw~
cenemegÙeMe ceneheg®<e leerLeËkeâj Deeefo peveeW mes Devegef‰le nw~~27~~
Deefjnble meeef#e mes efmeæmeeef#e mes, meeOegmeeef#e mes Deelcemeeef#e mes~
hejmee#eer os Jeleemeeef #e mes, efJeMege fænsl eg GòeceejLe ceW ~~

(220)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

hebÛeceb cene›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b
les ces YeJeleg~~3~~
Cecees DejnbleeCeb Cecees efmeæeCeb Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb Cecees ueesS meJJemeentCeb~~3~~
DeneJejs Úªs DeCegJJeos meJJeb Yebles! jeFYeesÙeCeb heÛÛekeäKeeefce peeJeppeerJeb
efleefJensCe ceCemee JeefÛeÙee keâeSCe, mes DemeCeb Jee heeCeb Jee KeeefoÙeb Jee meeefoÙeb
Jee keâ[gÙeb Jee keâmeeÙeb Jee Deeefceueb Jee cengjb Jee ueJeCeb Jee DeueJeCeb Jee meefÛeòeb Jee
DeefÛeòeb Jee leb meJJeb ÛeGefJJenb Deenejb CesJe meÙeb jefòeb Yegbefpeppe Cees DeCCesefnb jefòeb
YegbpeeefJeppe Cees DeCCesefnb jefòeb Yegbefpeppebleb efhe meceCegceefCeppe, lemme Yebles! DeFÛeejb
heef[keäkeâceeefce efCeboeefce iejneefce DehheeCeb, Jeesefmejeefce hegefJJebÛeCeb Yebles! peb efhe ceS
jeiemme Jee oesmemme Jee ceesnmme Jee JemebieosCe ÛeGefJJenes Deenejes meÙeb jefòeb Yegòees
DeCCesefnb jefòeb YegbpeeefJeoes DeCCesefnb jefòeb Yegbefpeppeblees efJe meceCegceefCCeoes, leb efhe
Ùen cene›ele cegPeceW meg›ele nes, ÂÌ{›ele nes efvemleejkeâ nesJes~
heejkeâ leejkeâ DeejeOekeâ Yeer, cegPeceW De® legceceW Yeer nesJes~~27~~
hebÛeceb cene›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b les ces YeJeleg~~3yeej~~
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~3 yeej~~
ns YeieJeved! Deye ceQ Ú"s DeCeg›ele ceW $eÙeefJeOe ceve JeÛe leve mes~
je$eerYeespeve keâes peerJeveYej ceQ mJeÙeb lÙeeielee ntB ®efÛe mes~~
FmeceW pees Yeespeve heeve KeeÅe De® mJeeÅe keâšgkeâ Ùee keâ<eeÙeues~
Keªs ceer"s vecekeâerve efyevee vecekeâerve meefÛeòe DeefÛeòe Yeues~~1~~
Ùes ÛeGefJeOe kesâ Deenej cegPes veefnb mJeÙeb jeef$e ceW Keevee Lee~
veefnb hej mes Yeespeve keâjJeevee veefnb cegPekeâes Devegceefle osvee Lee~~
ns YeieJeved ! Fvekesâ DeefleÛeejeW keâe Øeefle›eâceCe ceQ keâjlee ntB~
Deheveer efv eb oe iene& keâjlee het Je&k e= âle oes<e Úes Ì[ lee nt B~ ~2~~
ns YeieJeved ! cegPemes pees Yeer jeie És<e Ùee ceesn JeMebiele nes~
ÛeGefJeOe Deenej efveMee ceW mJeÙeb efkeâÙee hej mes keâjJeeÙee nes~~
Ùee je$eer Yeespeve keâjles keâes ceQves Devegceefle Yeer oerÙee nes~
ceQ Øeefle›eâceCe keâjlee ntB De® lepelee ntB Fve meye oes<eeW keâes~~3~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(221)

Fcemme efCeiiebLemme heJeÙeCemme DeCegòejmme kesâJeefueÙemme kesâJeefueheCCeòemme
Oeccemme DeefnbmeeuekeäKeCemme meÛÛeeefnefªÙemme efJeCeÙecetuemme Keceeyeuemme
Deªejmemeerue-menmme-heefjcebef[Ùemme ÛeGjemeerefo-iegCemeÙe-menmme-efJentefmeÙemme
CeJeyebYeÛesj-iegòemme efCeÙeefo-uekeäKeCemme heefjÛeeieheâuemme GJemece-heneCemme
Kebefleceiie-osmeÙemme cegefòeceiieheÙeemeÙemme efmeefæceiie-heppeJe-meeCemme mes keâesnsCe
Jee ceeCesCe Jee ceeSCe Jee ueesnsCe Jee DeCCeeCesCe Jee DeobmeCesCe Jee DeefJeefjSCe
Jee DemebÙecesCe Jee DemeceCesCe Jee DeCeefn-ieceCesCe Jee DeefcecebefmeoeSCe1 Jee
DeyeesefnoeSCe Jee jeiesCe Jee oesmesCe Jee ceesnsCe Jee nmmesCe Jee YeSCe Jee heoesmesCe
Jee heceeosCe Jee hesccesCe Jee efheJeemesCe Jee ueppesCe Jee ieejJesCe Jee DeCeeojsCe Jee
kesâCe efJe keâejCesCe peeosCe Jee DeeuemeoeS (yeeefuemeoeS) keâcceYeeefjie-oeS
keâcceieg®ie-oeS keâcceogÛÛeefjoeS keâcceheg®keäkeâ[-oeS efleieejJeieg ®ieoeS
DeyengmegooeS DeefJeefoohejceªoeS leb meJJeb hegJJeb ogÛÛeefjÙeb iejneefce Deeiecesefmeb
Ûe, DeheÛÛeefkeäKeÙeb heÛÛekeäKeeefce, DeCeeueesefÛeÙeb DeeueesÛesefce, DeefCebefoÙeb efCeboeefce,
efve«eËLe™he Ùen heeJeve nw ØeJeÛeve ceW keâne Devegòej nw~
kesâJeefueØeCeerle Je DeeEnmeeue#eCeJeeuee melÙe DeefOeef‰le nw~~
nw efJeveÙe cetue Fmekeâe Je #ecee yeue De"jn npeej Meerue cebef[le~
Ûeewjemeer ueeKe iegCeeW Yetef<ele veJe yeÇÿeÛeÙe& mes efvele jef#ele~~4~~
efveÙeefle-efJe<eÙeJÙeeJe=efòeue#eCe Je heefj«en lÙeeie heâueeW Jeeuee~
GheMece ØeOeeve Ùen #eceeceeie&osMekeâ cegòeâerheLe GefpeÙeeuee~~
Ùen efmeefæceeie& keâe Ûejcemeerce FmeceW pees ceQves oes<e efkeâÙes~
Jen ›eâesOe ceeve ceeÙee Je ueesYe De%eeve DeoMe&ve mes efn ngS~~5~~
Meòeâer mes nerve DemebÙece mes ßeæevejefnle DeØeefle«enCee~
Ùee efyevee efJeÛeejs DeyeesOe jeie És<e ceesn Ùee nemÙe cevee~~
YeÙe Øeoes<e mes Je Øeceeo Øesce efJe<eÙeeW keâer ie=æer ueppee mes~
ieejJe Je Deveeoj mes Ùee DevÙe efkeâvneR Yeer keâejCe mes cegPemes~~6~~
Deeueme mes keâce&Yeej mes keâceeX keâer ieg®lee mes keâceeX kesâ~
og§eefj$e mes keâceeX kesâ Glkeâšheves ef$eieejJe ieg®lee mes~~
ßegle%eeve Deuhelee mes hejceeLe& %eeve cegPekeâes veefnb nesves mes~
og§eefjle hetJe& ceW ngS GvneR meyekeâer iene& keâjlee ntB ceQ~~7~~
1. ‘DeceercebmeieoeS’ Fefle hee"Š šerkeâeÙeeb~

(222)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DeiejefnÙeb iejneefce, Deheef[keäkebâleb heef[keäkeâceeefce, efJejenCeb Jeesmmejeefce DeejenCeb
DeyYegªsefce, DeCCeeCeb Jeesmmejeefce meCCeeCeb DeyYegªsefce, kegâobmeCeb Jeesmmejeefce
mecceobmeCeb DeyYegªsefce, kegâÛeefjÙeb Jeesmmejeefce megÛeefjÙeb DeyYegªsefce, kegâleJeb Jeesmmejeefce
megleJeb DeyYegªsefce, DekeâjefCeppeb Jeesmmejeefce keâjefCeppeb DeyYegªsefce, DeefkeâefjÙeb
Jeesmmejeefce efkeâefjÙeb DeyYegªsefce, heeCeeefoJeeob Jeesmmejeefce DeYeÙeoeCeb DeyYegªsefce,
ceesmeb Jeesmmejeefce meÛÛeb DeyYegªsefce, DeoòeeoeCeb Jeesmmejeefce efoCCeb keâhheefCeppeb
DeyYegªsefce, DeyebYeb Jeesmmejeefce yebYeÛeefjÙeb DeyYegªsefce, heefjiienb Jeesmmejeefce Deheefjiienb
DeyYegªsefce, jeF&YeesÙeCeb (jeFYeespeCeb) Jeesmmejeefce efoJeeYeesÙeCe-cesieYeòeb heÛÛeghheCCeb
heâemegieb DeyYegªsefce, Deó-®öpPeeCeb Jeesmmejeefce OeccemegkeäkeâpPeeCeb DeyYegªsefce
efkeâCnCeerue-keâeGuesmmeb Jeesmmejeefce lesG-hecce-megkeäkeâuesmmeb DeyYegªsefce, DeejbYeb
Jeesmmejeefce DeCeejbYeb DeyYegªsefce, Demebpeceb Jeesmmejeefce mebpeceb DeyYegªsefce, meiiebLeb
nesves Jeeues DelÙeepÙe YeeJe keâe ØelÙeeKÙeeve ceQ keâjlee ntB~
efpevekeâe DeeueesÛeve veneR efkeâÙee Gvekeâe DeeueesÛeve keâjlee ntB~~
Deefvebefole keâer efveboe keâjlee Deieefn&le keâer iene& keâjlee ntB~
efpevekeâe Øeefle›eâceCe veneR keâerÙee Øeefle›eâceCe GvneR keâe keâjlee ntB~~8~~
ceQ efJejeOevee keâes lepelee ntB, DeejeOeve efmLej keâjlee ntB~
De%eeve$eÙeer keâes lepelee ntB, meb%eeve heeBÛe efmLej keâjlee ntB~~
efceLÙeeoMe&ve keâes lepelee ntB, mecÙeioMe&ve efmLej keâjlee ntB~
efceLÙeeÛeeefjle keâes lepelee ntB, mecÙekeâdÛeeefjle efmLej keâjlee ntB~~9~~
ceQ kegâlehe-yeeuelehe lepelee ntB, yeejn lehe ceW efmLej neslee ntB~
ceQ DekeâjCeerÙe keâes lepelee ntB, keâjCeerÙe ceW efmLej neslee ntB~~
ØeeCeeefleheele keâes lepelee ntB, DeYeÙeoeve ceW efmLej neslee ntB~
ceQ Pet" JeÛeve keâes lepelee ntB, JeÛe melÙe ceW efmLej neslee ntB~~10~~
Deoòe«enCe keâes lepelee nBt oer ieF& ÙeesiÙe ceW efLej neslee nttB~
DeyeÇÿeÛeÙe& keâes lepelee ntB yeÇÿeÛeÙe& ceW efmLej neslee nttB~~
ceQ meJe& heefj«en lepelee ntB Deheefj«en ceW efmLej neslee nttB~
ceve JeÛeve keâeÙe ke=âle keâeefjleeefo mes je$eer Yeespeve lepelee nttB~~11~~
megmeceÙeØeehle Øeemegkeâ Fkeâyeej efove Yegefòeâ ceW efLej neslee ntB~
Deele&jewõ OÙeeve keâes lepelee ntB, Oece&Megkeäue OÙeeve efmLej keâjlee ntB~~
ke=â<Ce veerue keâeheesle lepelee ntB, heerle he©e Megkeäue efmLej keâjlee ntB~
ceQ meye DeejbYe ÚesÌ[lee ntB, DeveejbYe ceW efmLej neslee ntB~~12~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(223)

Jeesmmejeefce efCeiiebLeb DeyYegªsefce, meÛesueb Jeesmmejeefce DeÛesueb DeyYegªsefce, DeueesÛeb
Jeesmmejeefce ueesÛeb DeyYegªsefce, CneCeb Jeesmmejeefce DeCneCeb DeyYegªsefce, DeefKeefomeÙeCeb
Jeesmmejeefce efKeefomeÙeCeb DeyYegªsefce, obleJeCeb Jeesmmejeefce DeobleJeCeb DeyYegªsefce,
DeefªefoYeesÙeCeb Jeesmmejeefce ef"efoYeesÙeCe-cesieYeòeb DeyYegªsefce, DeheeefCeheòeb Jeesmmejeefce
heeefCeheòeb DeyYegªsefce, keâesnb Jeesmmejeefce Kebefleb DeyYegªsefce, ceeCeb Jeesmmejeefce ceöJeb
DeyYegªsefce, ceeÙeb Jeesmmejeefce DeppeJeb DeyYegªsefce, ueesnb Jeesmmejeefce mebleesmeb DeyYegªsecf e,
DeleJeb Jeesmmejeefce ogJeeomeefJen-leJeeskeâcceb DeyYegªsefce, efceÛÚòeb heefjJeppeeefce mecceòeb
GJemebheppeeefce, Demeerueb heefjJeppeeefce megmeerueb GJemebheppeeefce, memeuueb heefjJeppeeefce
efCemeuueb GJemebheppeeefce DeefJeCeÙeb heefjJeppeeefce efJeCeÙeb GJemebheppeeefce, DeCeeÛeejb
heefjJeppeeefce DeeÛeejb GJemebheppeeefce, Gcceiieb heefjJeppeeefce efpeCeceiieb GJemebheppeeefce,
ceQ meJe& DemebÙece lepelee ntB, mebÙece ceW megefmLej neslee ntB~
me«ebLe DeJemLee lepelee ntB, efveie&ÇvLe ceW efmLej neslee ntB~~
meJeŒe DeJemLee lepelee ntB, efveJe&Œe ceW efmLej neslee ntB~
ceQ DeueesÛe keâes heefjnjlee ntB, keâÛeueesÛe ceW efmLej neslee ntB~~13~~
mveeve ef›eâÙee keâes lepelee ntB, Demveeve ceW efmLej neslee ntB~
DeYetefce MeÙeve keâes lepelee ntB, YetMeÙeve ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ obleOeeJeve keâes lepelee ntB, DeobleOeeJeve mJeerkeâjlee ntB~
DeefmLeefle Yeespeve keâes lepelee ntB,
Fkeâ Yeòeâ efmLeefle Yegefòeâ mJeerkeâjlee ntB~~14~~
DeheeefCehee$e keâes lepelee ntB, heeefCehee$e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ›eâesOe keâ<eeÙe keâes lepelee ntB, ceQ #ecee ceW efmLej neslee ntB~~
ceQ ceeve keâ<eeÙe keâes lepelee ntB, ceeo&Je ceW efmLej neslee ntB~
ceQ ceeÙee keâes heefjnjlee ntB, Deepe&Je ceW efmLej neslee ntB~~15~~
ceQ ueesYe YeeJe keâes lepelee ntB, meblees<e ceW efmLej neslee ntB~
ceQ Delehe-kegâlehe keâes lepelee ntB, ÉeoMelehe ceW efmLej neslee ntB~~
efceLÙeelJe meYeer ÚesÌ[lee ntB, meceefkeâle keâer Øeehleer keâjlee ntB~
mechetCe& DeMeerue ÚesÌ[lee ntB, megMeerue keâer Øeehleer keâjlee ntB~~16~~
ceQ leerveeW MeuÙe ÚesÌ[lee ntB, efveŠMeuÙe keâer Øeehleer keâjlee ntB~
ceQ DeefJeveÙeJe=efòe ÚesÌ[lee ntB, efJeveÙeiegCe mJeerke=âle keâjlee ntB~~

(224)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DeKebefleb heefjJeppeeefce Kebefleb GJemebheppeeefce, Deiegefòeb heefjJeppeeefce, iegefòeb GJemebheppeeefce,
Decegefòeb heefjJeppeeefce megcegefòeb GJemebheppeeefce, Demeceeefnb heefjJeppeeefce megmeceeefnb
GJemebheppeeefce, ceceefòeb heefjJeppeeefce efCececeefòeb GJemebheppeeefce, DeYeeefJeÙeb YeeJesefce
YeeefJeÙeb Ce YeeJesefce, Fceb efCeiiebLeb heJJeÙeCeb DeCegòejb kesâJeefueÙeb heef[hegCCeb CesieeFÙeb
meeceeFÙeb mebmegæb meuueIeóeCeb meuueIeòeeCeb efmeefæceiieb mesef{ceiieb Kebefleceiieb
cegefòeceiieb hecegefòeceiieb ceeskeäKeceiieb heceeskeäKeceiieb efCeppeeCeceiieb efCeJJeeCeceiieb
meJJeogkeäKe-heefjneefCeceiieb megÛeefjÙe-heefjefCeJJeeCe-ceiieb pelLe ef"Ùee peerJee efmepPebefle
yegpPebefle cegbÛebefle heefjefCeJJeeÙebefle meJJeogkeäKeeCe-cebleb keâjWefle leb meöneefce leb heefòeÙeeefce
leb jesÛesefce leb heâemesefce, Foes Gòejb DeCCeb CeeflLe Ce Yetob Ce YeJeb (YeJJeb) Ce
YeefJemmeefo, keâÙeeefÛe Jee kegâoesefÛe Jee CeeCesCe Jee obmeCesCe Jee ÛeefjòesCe Jee
ceQ DeveeÛeej keâes lepelee ntB, DeeÛeej keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ meye Gvceeie& ÚesÌ[lee ntB, efpeveceeie& keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~~17~~
De#ecee YeeJe keâes lepelee ntB, ceQ #ecee keâes mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ $eÙe Deiegefhle keâes lepelee ntB, $eÙeieghleer mJeerke=âle keâjlee ntB~~
ceQ Decegefòeâ keâes heefjnjlee ntB, megcegefòeâ mJeerke=âle keâjlee ntB~
ceQ DemeceeOeer keâes lepelee ntB, megmeceeOeer mJeerke=âle keâjlee ntB~~18~~
ceQ cecelee keâes heefjnjlee ntB, efvece&celee mJeerke=âle keâjlee ntB~
pees veefnb YeeÙes mees Yeelee ntB, pees YeeÙes GvnW ve Yeelee ntB~
efve«eËvLe ™he Ùen ØeJeÛeve keâefLele Devegòej kesâJeefue mebyebOeer~
jlve$eÙeceÙe vewkeâeefÙekeâ mece-SkeâlJe™he meeceeefÙekeâ Yeer~~19~~
mebMegæ MeuÙeÙegle peve keâe MeuÙeefJeIeelekeâ Deewj efmeefæheLe nw~
Ùen ßesefCeceeie& De® #eceeceeie& cegòeâerheLe leLee Øecegefòeâ heLe nw~~
Ùen cees#eceeie& Je Øecees#eceeie& efveÙee&veheLe ® efveJee&Ce ceeie&~
Ùen meJe&ogŠKeheefjÛÙegleerceeie& megÛeefj$eheefjefveJee&Ce ceeie&~~20~~
FmeceW efmLele peerJe efmeæ nesles yegæ nesles cegòeâer heeles~
heefjefveJee&Ce Øeehle keâjles, meye ogŠKeeW keâe efYe Deble keâjles~~
ceQ Fmekeâer ßeæe keâjlee ntB, Fmekeâer ner Øeehleer keâjlee ntB~
FmeceW ner ceQ ®efÛe jKelee ntB, Fmekeâe ner mheMe& keâjlee ntB~~21~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(225)

megòesCe Jee meeruesCe Jee iegCesCe Jee leJesCe Jee efCeÙecesCe Jee JeosCe Jee efJenejsCe Jee
DeeueSCe Jee DeppeJesCe Jee ueenJesCe Jee DeCCesCe Jee JeerefjSCe Jee meceCeesefce
mebpeoesefce GJejoesefce GJemebleesefce GJeefOeefCeÙeef[-ceeCe-ceeÙee-ceesme-efceÛÚeCeeCeefceÛÚeobmeCe-efceÛÚeÛeefjòeb Ûe heef[efJejoesefce, mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeefjòeb
Ûe jesÛesefce, peb efpeCeJejsefnb heCCeòees FlLe pees ceS osJeefmeS-jeFÙe-heefkeäKeÙe
(ÛeGceeefmeÙe) (mebJeÛÚefjÙe) FefjÙeeJeefn-kesâmeueesÛeeFÛeejmme mebLeejeefoÛeejmme
hebLeeefoÛeejmme meJJeeefoÛeejmme Gòeceªmme mecceÛeefjòeb Ûe jesÛesefce~ Úªs DeCegJJeos
jeF&YeesÙeCeeoes JesjceCeb GJeªeJeCeceb[ues cenlLes ceneiegCes ceneCegYeeJes cenepemes
cenehegefjmeeCegefÛeCCes DejnblemeefkeäKeÙeb efmeæmeefkeäKeÙeb meengmeefkeäKeÙeb DehhemeefkeäKeÙeb
Fmemes yeÌ{keâj veefnb DevÙe keâesF& veefnb ngDee ve nw veefnb nesiee ner~
meg%eeve mes oMe&ve mes Ûeefj$e mes met$e mes Meerue Je iegCe mes ner~~
lehe mes Je efveÙece mes ›ele mes De®, DeeÛejCe leLee DeeßeÙe mes Yeer~
Deepe&Je ueeIeJe Ùee DevÙe efkeâmeer mes JeerÙe& mes Yeer Glke=â° Ùener~~22~~
ceQ ßeceCe-cegveer ntB mebÙele ntB, ceQ Ghejle ntB GheMeeble efYe ntB~
heefj«en JebÛeve Je ceeve ceeÙee De® DemelÙe mes DeefleefJejòeâ ntB~~
efceLÙee De%eeve efceLÙeeoMe&ve efceLÙeeÛeefj$e mes efJejòeâ ntB~
efpeve ØeCeerle mecÙei%eeve megoMe&ve Ûeeefjle ceW ®efÛe jKelee ntB~~23~~
pees cesjs mes owJeefmekeâ Je jeef$ekeâ heeef#ekeâ
(ÛeGceeefmekeâ) (Jeeef<e&keâ) Øeefle›eâceCe efJeefOe ceW~
F&Ùee&heLe kesâMeueeWÛe DeleerÛeej mebmlejeefo DeefleÛeejeW ceW~~
hebL eeefokeâ Deleer Ûeej meJe&Deefl eÛeej leLee GòeceejLe ceW~
efJeMegæer nsleg Øeefle›eâceCe keâ™b ®efÛe Oee™b mecÙekeâd Ûeeefjle ceW~~24~~
Fme Úªs DeCeg›ele ceW je$eer Yeespeve mes efJejleer nesvee nw~
Ùen DeCeg›ele GhemLeeheveeceC[ue-ØeMemle meg›eleejesheCe nw~~
Ùen ceneDeLe& nw ceneveiegCeceÙe cenevegYeeJe-cenelcÙe nw~
cenemegÙeMe ceneheg®<e leerLeËkeâj Deeefo peveeW mes Devegef‰le nw~~25~~
Deefjnblemeeef#e mes efmeæmeeef#e mes, meeOegmeeef#e mes Deelcemeeef#e mes~
hejmee#eer osJeleemeeef#e mes, efJeMegefæ nsleg GòeceejLe ceW~~

(226)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

hejmeefkeäKeÙeb osJeleemeefkeäKeÙeb Gòeceªefcn Fob ces DeCegJJeob megJJeob efo{JJeob nesog,
efCelLeejÙeb heejÙeb leejÙeb DeejeefnÙeb ÛeeefJe les ces YeJeleg~
<e‰b DeCeg›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b les
ces YeJeleg~~3~~

Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeent Ceb ~~3 yeej~~
ÛetefueÙeb leg heJekeäKeeefce YeeJeCee hebÛeefJebmeoer~
hebÛe hebÛe DeCegCCeeoe Skeäkesâkeäkeâefcn cenJJeos~~1~~
ceCeiegòees JeefÛeiegòees FefjÙee - keâeÙemebÙeoes~
SmeCee - meefceefo - mebpegòees he{ceb Jeoceefmmeoes~~2~~
DekeâesnCees Deueesnes Ùe, YeÙe - nmme - efJeJeefppeoes~
DeCegJeerefÛe-Yeeme-kegâmeuees, efJeefoÙeb Jeoceefmmeoes~~3~~
DeosnCeb YeeJeCeb ÛeeefJe, Giienb 1 Ùe heefjiiens~
meblegªes YeòeheeCesmeg, efleefoÙeb Jeoceefmmeoes~~4~~
Ùen DeCeg›ele cegPeceW meg›ele nes, ÂÌ{›ele nes efvemleejkeâ nesJes~
heejkeâ leejkeâ DeejeOekeâ Yeer, cegPeceW De® legceceW Yeer nesJes~~26~~
<e‰b DeCeg›eleb meJex<eeb ›eleOeeefjCeeb mecÙekeälJehetJe&kebâ Â{›eleb meg›eleb mecee™{b les ces YeJeleg~ (3 yeej)
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~3 yeej~~

(heÛÛeerme YeeJevee)
heÛÛeerme YeeJevee nw efpemeceW Ssmeer Ûetefuekeâe keântBiee ceQ~
ceeveer nQ heeBÛe heeBÛe Ùes Yeer pees nQ Skeâ Skeâ cene›ele ceW~~1~~
ceveiegefhle JeÛeveiegefhle F&Ùee&meefceleer Je keâeÙemebÙele jKevee~
S<eCemeefceleer Ùes heeBÛe YeeJevee ØeLece cene›ele keâer Oejvee~~2~~
›egâOe ueesYe Deewj YeÙe nemÙe lÙeeie DevegJeerÛeerYee<ee kegâMeue keâner~
Deeiece DevegketâueJeÛeve otpes ›ele keâer Ùes heeBÛe YeeJevee ner~~3~~
Deosnveb-Ùen leve ner Oeve nw Ùen osn DeMegefÛe Deeoer YeeJeve~
DeJe«en-ieleheefj«en DeMeve heeve ceW mebleg°er ›ele keâer le=efleÙeve~~4~~
1. ‘Deesiienb’ Fefle hee"Š~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(227)

FeflLekeâne FeflLemebmeiie - neme - Kes[ - heueesÙeCes~
efCeÙeceefcce efªoes efCeÙeòees Ùe, ÛeGlLeb Jeoceefmmeoes~~5~~
meefÛeòeeefÛeòe - oJJesmeg, yepPebyYeblejsmeg Ùe~
heefjiieneoes efJejoes, hebÛeceb Jeoceefmmeoes~~6~~
ef Oeef oceb lees Keceepegò ees, PeeCepees ie-heefj ef ªoes ~
hejermeneCeGjb1 oWòees, Gòeceb Jeoceefmmeoes~~7~~
pees meejes meJJemeejsmeg, mees meejes Sme ieesÙece2~~
meejb PeeCebefle CeecesCe, meJJeb3 yegæsefnb osefmeob~~8~~
FÛÛesoeefCe hebÛecenJJeÙeeefCe jeF&YeesÙeCeeoes JesjceCeÚªeefCe meYeeJeCeeefCe
meceeGiie-heoeefCe meGòej-heoeefCe mecceb Oecceb DeCegheeueFòee meceCee YeÙeJeblee
efCeiiebLeeoesDeesCe efmepPebefle yegpPebefle cegÛÛebefle heefjefCeÙebefle4 meJJe-ogkeäKeeCe-cebleb
keâjWefle heefjefJeppeeCebefle~ leb peneheeCeeefoJeeob Ûeefn ceesmeieb Ûe, Deoòe-cesngCCe-heefjiienb Ûe~
JeoeefCe mecceb DeCegheeue-Fòee, efCeJJeeCeceiieb efJejoe GJeWefle~~1~~
Œeer keâer keâLee Je mebmeie& De® nemÙe Je ›eâer[e DeJeueeskeâve~
Fve meyekeâes jeie mes veeEn keâjvee ÛeewLes ›ele ceW efmLejerrkeâjCe~~5~~
meefÛeòe DeefÛeòe õJÙe De® yee¢e DeYÙeblej õJÙe Je heefj«en mes~
efJejleer Ùes heebÛe YeeJeveeSb, heeBÛeJeW cene›ele keâer ner nQ~~6~~
Gòece›ele nw Jees ner pees OewÙe& meefnle De® #eceeÙegòeâ neslee~
pees OÙeeve Ùeesie ceWs efmLele heefj<en menves ceW DeefYecegKe jnlee~~7~~
meye meejeW ceW pees meej Denes ieewlece! Jen meej meJe& Gòece~
pees ‘‘OÙeeve’’ veece mes keâne Jener nw meej meJe&kesâJeefue YeefCeleb~~8~~
Ùes heebÛe cene›ele je$eerYeespeveefJejefle Ú"s DeCeg›eleÙegle nQ~
YeeJeveemeefnle ceele=keâeheoeW Ùegle GòejheoÙegle-iegCeÙegle nQ~~
Fme mecÙekeâd Oece& keâe Devegheeueve keâjkesâ YeieJeeve ßeceCe cegefveJej~
efve«eËLeefuebie mes efmeæ yegæ nesles Je cegòeâ nesles megKekeâj~~
heefjefveJe=&le nesles meJe&ogKeeW keâe Deble keâjW ef$eYegJeve peeveW~
Ùen ßeceCeOece& ner efMeJeØeo nw Fmekeâes Deeies Fme efJeOe ceeveW~~
ØeeCeerJeOe Pet" ÛeewÙe& cewLegve heefj«en heeheeW keâes lepe keâjkesâ~
Fve ›ele keâe mecÙekeâd heeueve keâj mebÙele efveJee&Ceceeie& ueYeles~~
1. ‘heefjmeneCegjoblees’ Fefle hee"Š-hejer<eneCeecegjes ooeveesÓefYecegKeer YeJeved ~ 2. ‘ieesoce’ Fefle hee"Š~
3. ‘meJJeyegæsefnb’ Fefle hee"Š~ 4. heefjefCeJJeeÙebefle Fefle hee"eblejb~

(228)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

peeefCe keâeefCe efJe meuueeefCe, iejefnoeefCe efpeCemeemeCes~
leeefCe meJJeeefCe Jeesmeefjòee, efCemeuuees efJenjos meÙee cegCeer~~2~~
GhheCCee-CeghheCCee, ceeÙee DeCeghegJJeb1 mees efCenbleJJee~
DeeueesÙeCe heef[keâceCeb, efCeboCe - iejnCeoeS~~3~~
DeyYegefªo-keâjCeoeS, DeyYegefªo-ogkeäkeâ[-efCejekeâjCeoeS~
YeJeb YeeJeheef[keäkeâceCeb, mesmee hegCe oJJeoes YeefCeoe~~4~~
Smees heef[keâceCeefJener2, heCCeòees efpeCeJejsefnb meJJesefnb~
mebpece - leJeefª - oeCeb3, efCeiiebLeeCeb cenefjmeerCeb~~5~~
DekeäKej-heÙelLe-nerCeb, ceòeenerCeb Ûe peb YeJes SlLe~
leb KeceG CeeCeosJeÙe! osG meceeefnb Ûe yeesefn4b Ûe~~6~~
keâeTCe Ceceeskeäkeâejb, DejnbleeCeb lensJe efmeæeCeb~
DeeFefjÙe-GJepPeeÙeeCeb, ueesÙeefcce Ùe meJJemeentCeb~~7~~
FÛÚeefce Yebles! heef[keäkeâceCeefceob, megòemme cetueheoeCeb GòejheoeCeceÛÛeemeCeoeS~ leb peneefpeveMeemeve ceW pees keâesF& Yeer nQ MeuÙe efvebÅe ceeves peeles~
Gve meyekeâes lepe efveŠMeuÙe ngS cegefvejepe meoe efJenjCe keâjles~~
GlheVe ngF& Ùee DeveglheVe ceeÙee keâes lel#eCe ve° keâjes~
DeeueesÛeve Øeefle›eâceCe efvebove ien&Ce mes ›ele keâer Megefæ keâjes~~
efpeme #eCe ceeÙeeefokeâ hewoe neW Gme #eCe ner GvnW otj keâjvee~
Ùes YeeJeØeefle›eâceCeb De™ Mes<e õJÙeØeefle›eâceCe hee" heÌ{vee~~
mechetCe& efpevesvõeW ves Ùes ner Øeefle›eâceCeefJeOeer nw yeleueeF&~
mebÙece lehe ceW megefmLele efve«eËLe cen<eea cegefve kesâ efueS keâner~~
De#ej heo DeLe& nerve cee$ee mes nerve heÌ{e FmeceW pees Yeer~
ns %eeveosJeles! #ecee keâjes cegPekeâes osJees meceeefOe yeesOeer~~
DeefjnbleeW keâes keâj vecemkeâej efmeæeW keâes vecemkeâej keâjkesâ~
DeeÛeeÙe& GheeOÙeeÙe keâes Je ueeskeâ ceW meJe&meeOeg keâes Yeer veceles~~
ns YeieJeved! met$e kesâ cetueheoeW Gòejheo kesâ Deemeeove mes~
pees oes<e ngS Gvekeâe Øeefle›eâceCe keâ™b ceQ mees Jen Fme efJeOe mes~~
1. ‘DeCehegJJemees’ Fefle hee"Š~ 2. ‘heef[keäkeâceCeefJeefn’ Fefle hee"Š~ 3. ‘leJeefªÙeeCeb’ Fefle hee"Š~
4. ‘ces yeesefn’ Fefle hee"Š~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(229)

Ceceeskeäkeâejheos Dejnbleheos efmeæheos DeeFefjÙeheos GJepPeeÙeheos meengheos
cebieueheos ueesieesòeceheos1 mejCeheos meeceeFÙeheos ÛeGJeermeeflelLeÙejheos2 JeboCeheos
heef[keäkeâceCeheos heÛÛekeäKeeCeheos keâeGmeiieheos DemeerefnÙeheos efCemeerefnÙeheos Debiebiesmeg
hegJJebiesmeg heFCCeSmeg heeng[smeg heeng[heeng[smeg keâokeâccesmeg Jee Yetokeâccesmeg Jee
CeeCemme DeFkeäkeâceCeoeS obmeCemme DeFkeäkeâceCeoeS Ûeefjòemme DeFkeäkeâceCeoeS
leJemme DeFkeäkeâceCeoeS JeerefjÙemme DeFkeäkeâceCeoeS, mes DekeäKejnerCeb Jee heonerCeb
Jee mejnerCeb Jee JebpeCenerCeb Jee DelLenerCeb Jee iebLenerCeb Jee LeSmeg Jee LegF&meg3 Jee
DeªkeäKeeCesmeg Jee DeefCeÙeesiesmeg4 Jee DeefCeÙeesieöejsmeg5 Jee pes YeeJee heCCeòee Dejnblesefnb
YeÙeJeblesefnb eflelLeÙejsefnb Deeefo-Ùejsefnb efleueesieCeensefnb efleueesie-yegæsefnb efleueesie-ojmeerefnb
pees vecemkeâejheo Den&led heo De® efmeæheoeÛeeÙe&heo ceW~
GheeOÙeeÙeheo meeOetheo cebieueheo ueeskeâesòece heo ceW~~
MejCebheo meeceeefÙekeâheo Ûeewefyeme leerLeËkeâj heo Jeboveheo ceW~
Øeefle›eâceCe Je ØelÙeeKÙeeve ® keâeÙeeslmeie& Demeefn efvemeefn heo ceW~~
DebieeW ceW hetJeeX ceW Je ØekeâerCe&keâ ØeeYe=le ØeeYe=leØeeYe=le ceW~
ke=âlekeâceeX6 Yetlekeâce& 7 ceW Deemeeove mes oes<e efJeMeesOetb ceQ~~
%eeve ceW pees Deemeeove keâer oMe&ve Ûeefj$e lehe Jeerjpe ceW~
Deemeeove keâj pees oes<e efkeâÙes Gve meyekeâe MeesOeve keâjlee ceQ~~
FveceW De#ej mes nerve Je heo mes nerve Je mJej mes nerve heÌ{e~
JÙebpeve mes nerve Je DeLe&nerve Ùee «ebLenerve peg DeMegæ heÌ{e~~
mleJe mlegefle DeLee&KÙeeveeW kesâ DevegÙeesieeW kesâ heÌ{ves ceW~
DevegÙeesieÉej ceW nerve Deeefo oes<eeW keâe Øeefle›eâceCe keâjlee ceQ~~
DenËleosJe YeieJeble leerLeËkeâj Deeoerkeâj $ewueeskeäÙeveeLe~
ef$eYegJeve%eeveer ef$eYegJeveoMeea ves Øeefleheeos nQ pees heoeLe&~~
Gvekeâer ceQ ßeæe keâjlee ntB Gvekeâer ner Øeehleer keâjlee ntB~
GveceW ner ceQ ®efÛe jKelee ntB Gvekeâe ner mheMe& keâjlee ntB~~
1. ‘ueesiegòeceheos’ Fefle hee"Š~ 2. ÛeGJeermeb eflelLe.....Fefle hee"~ 3. ‘LegFmeg’ Fefle hee"~ 4. ‘Deef CeDees iesmeg’
Fefle hee"Š~ 5. ‘Deef Ce Deesieoejsmeg’ Fefle hee"Š~6. hetJe& ceW keâer ieF& Ún DeeJeMÙekeâ Deeefo ef›eâÙeeSb, DeLeJee MegYeDeMegYe ceve JeÛeve keâeÙe keâer ef›eâÙeeSb Deewj Gvekesâ efveefceòe mes ngS hegCÙe-heehe keâce&, FveceW pees Deemeeovee ngF& nes~
7. Yetle-DeefJeÅeceeve ceW~

(230)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

les meöneefce les heefòeÙeeefce les jesÛesefce les heâemesefce, les meönblemme les heòeÙeblemme les
jesÛeÙeblemme les heâemeÙeblemme pees ceS osJeefmeDees jeF&Dees heefkeäKeDees (ÛeGceeefmeDees)
(mebJeÛÚefjDees) Deefokeäkeâcees Jeefokeäkeâcees DeFÛeejes DeCeeÛeejes DeeYeesiees DeCeeYeesiees
Dekeâeues mepPeeDees keâDees keâeues Jee heefjneefJeoes DelLeekeâeefjob1 efceÛÚecesefueob
(Deecesefueob) Jeecesefueob DeCCeneefoCCeb DeCCeneheef[ÛÚob DeeJemeSmeg heef[nerCeoeS
lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
Den heef[JeoeS efJeefoS leefoS ÛeGlLeerS hebÛeceerS ÚªerS meòeceerS DeªceerS
CeJeceerS omeceerS SÙeejmeerS JeejmeerS lesjmeerS ÛeGömeerS hegCCeceemeerS heCCejme
efoJemeeCeb heCCejme-jeF&Ceb, (ÛeGCnb ceemeeCeb DeªCnb hekeäKeeCeb JeermegòejmeÙeefoJemeeCeb Jeermegòej-meÙejeF&Ceb) (yeejmeCnb ceemeeCeb ÛeGJeermeCnb hekeäKeeCeb
efleCnb ÚeJeefªmeÙe-efoJemeeCeb efleCnb ÚeJeefª-meÙe-jeF&Ceb), (hebÛe-Jeefjmeeoes)2
Fvekeâer ßeæe keâjles ngS De® Fvekeâer Øeehleer keâjles ngS pees~
FveceW ®efÛe jKeles ngS leLee Fvekeâe mheMe& keâjles ngS pees~~
ceQves owJeefmekeâ Je jeef$ekeâ heeef#ekeâ Deeefokeâ ceW pees oes<e efkeâÙes~
Deefle›eâce JÙeefle›eâce DeefleÛeej DeveeÛeej DeeYeesie DeveeYeesie efkeâÙes~~
pees Dekeâeue ceW mJeeOÙeeÙe efkeâÙee De® keâeue ceW mJeeOÙeeÙe veneR efkeâÙee~
menmee efkeâÙee efyevee efJeJeskeâ efkeâÙee efceLÙee kesâ meeLe efceueeÙe efoÙee~~
DevÙeLee heÌ{e DevÙeLee keâne DevÙeLee «enCe keâerÙee Yeer pees~
DeeJeMÙekeâ ceW heefjneveer keâer meye og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~
Deye Skeâce otpe leerpe ÛeewLeer hebÛeefce Ú" mehleefce De°efce ceW~
veJeceer oMeceer iÙeejme yeejme lesjme ÛeewoMe hetvece efleefLe ceW~~
hevõn efove ceW hevõn je$eer ceW oes<e efkeâÙes pees heeef#ekeâ cesb~
(ÛeGceeme3 kesâ Dee" he#e ceW Skeâ meew yeerme efoJeme De® je$eer ceW)~~
(Fkeâ4 Je<e& ceW Ûeewefyeme he#e ceW $eÙeMele ÚdÙeeÚ" efove De® je$eer ceW)~
(Ùee5 heebÛe Je<e& kesâ hejs Je Devoj ‘‘ÙegieØeefle›eâceCe’’ kesâ keâjves ceW)~
ns YeieJeved ! Øeefle›eâceCe keâjkesâ meye oes<e efJeMeesOeve keâjlee ceQ~~
1. ‘DeÛÚekeâeefjob ’ Fefle hee"Š-menmee ke= âleb~2. ÙegieevlejerÙeØeefle›eâceCeeÙeeb efn hebÛeJe<exYÙees......<e‰eefoJe<ex
meJe&mebIesve efceefuelJee ye=æeÛeeÙe&mÙe heeÕex Øeefle›eâceCee ßeesleJÙee~ 3. Ûeelegcee&efmekeâ Øeefle›eâceCe ceW Ùen hebefòeâ
heÌ{veer ÛeeefnS~ 4. Jeeef<e&keâ Øeefle›eâceCe ceW Ùen hebefòeâ heÌ{veer ÛeeefnS~ 5. hebÛeJeeef<e&keâ ÙegieØeefle›eâceCe ceW Ùen
hebefòeâ heÌ{veer ÛeeefnS~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(231)

hejoes DeefyYeblejoes Jee oesCnb Deó®ö-mebefkeâuesme-heefjCeeceeCeb efleCnb DehhemelLemebefkeâuesme-heefjCeeceeCeb efleCnb oC[eCeb efleCnb uesmmeeCeb efleCnb iegòeerCeb efleCnb
ieejJeeCeb efleCnb meuueeCeb ÛeGCnb meCCeeCeb ÛeGCnb keâmeeÙeeCeb ÛeGCnb GJemeiieeCeb
hebÛeCnb cenJJeÙeeCeb hebÛeCnb FbefoÙeeCeb hebÛeCnb meefceoerCeb hebÛeCnb ÛeefjòeeCeb ÚCnb
DeeJeemeÙeeCeb ÚCnb peerJeefCekeâeÙeeCeb meòeCnb YeÙeeCeb meòeefJenmebmeejeCeb DeªCnb
ceÙeeCeb DeªCnb megæerCeb DeªCnb keâcceeCeb DeªCnb heJeÙeCe-ceeGÙeeCeb CeJeCnb
yebYeÛesj-iegòeerCeb CeJeCnb Cees-keâmeeÙeeCeb omeefJen-cegCneCeb omeefJen-meceCeOecceeCeb
omeefJen-OeccepPeeCeeCeb yeejmeCnb mebpeceeCeb yeejmeCnb leJeeCeb yeejmeCnb DebieeCeb
lesjmeCnb efkeâefjÙeeCeb ÛeGomeCnb hegJJeeCeb heCCejmeCnb heceeÙeeCeb meesuemeCnb
keâmeeÙeeCeb heCeJeermeeS efkeâefjÙeemeg heCeJeermeeS YeeJeCeemeg yeeJeermeeS hejermensmeg
Deªejme-meerue-menmmesmeg ÛeGjemeerefo-iegCe-meÙe-menmmesmeg cetueiegCesmeg GòejiegCesmeg
Deefokeäkeâcees Jeefokeäkeâcees DeFÛeejes DeCeeÛeejes DeeYeesiees DeCeeYeesiees lemme Yebles! DeFÛeejb
heef[keäkeâceeefce heef[keäkebâleb keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeob lemme Yebles!
oes Deele& jewõ mebkeäuesMe YeeJe, $eÙe DeØeMemle1 mebkeäuesMeYeeJe~
$eÙe oC[ leerve uesMÙee $eÙeieghleer $eÙe ieejJe $eÙeMeuÙe YeeJe~~
ÛeG meb%ee Ûeej keâ<eeÙe Ûeej Ghemeie& Je heebÛe cene›ele nQ~~
hebÛeWefõÙe heebÛe meefceefleÙeeb heebÛe megÛeeefjle Ún DeeJeMÙekeâ nQ~~
YeÙe meele mehleefJeOe mebmeeje2 ceo Dee" Dee" Megæer ceeveer~
De" keâce& Dee" ØeJeÛeve ceelee veJe yeÇÿeÛeÙe& ieghleer ceeveer~~
veJe veeskeâ<eeÙe oMeefJeOe cegb[ve oMe ßeceCe Oece& oMe Oece&OÙeeve~
yeejn mebÙece yeejn lehe yeejn Debie Je lesjn ef›eâÙee peeve~~
Ûeewon hetjye hevõn Øeceeo meesuen keâ<eeÙe heÛÛeerme ef›eâÙee~
heÛÛeerme YeeJevee yeeFme heefj<en De"jn npeej MeerueÛeÙee&~~
Ûeewjemeer ueeKe meg GòejiegCe meye cetueiegCeeW GòejiegCe ceW~
Deefle›eâce JÙeefle›eâce DeefleÛeej DeveeÛeej DeeYeesie DeveeYeesie keâerves~~
ns YeieJeved! Fvekesâ DeefleÛeejeW keâe Øeefle›eâceCe keâjlee ntB ceQ~
Øeefle›eâceCe keâjles ngS cegPemes pees ke=âle keâeefjle De® Devegceesove mes~~
1. ceeÙee, efceLÙee Deewj efveoeve Ùes leerve DeØeMemle mebkeäuesMe heefjCeece nw~ 2. SkeWâefõÙe kesâ yeeoj, met#ce,
ÉerefvõÙe, $eerefvõÙe, ÛelegefjefvõÙe Deewj hebÛesefvõÙe kesâ mewveer, Demewveer Ùes meele meceeme ner meele Øekeâej kesâ mebmeej nQ~

(232)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DeFÛeejb heef[keäkeâceeefce efCeboeefce iejneefce DehheeCeb Jeesmmejeefce peeJe DejnbleeCeb YeÙeJebleeCeb
Ceceeskeäkeâejb keâjsefce heppegJeemeb keâjsefce leeJe keâeÙeb heeJekeâcceb ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~1~~
he{ceb leeJe megob ces DeeGmmeblees! Fn Keueg meceCesCe YeÙeJeoe cenefo-ceneJeerjsCe
cene-keâmmeJesCe meJJeCn-CeeCesCe meJJe-ueesÙe-ojefmeCee meeJeÙeeCeb meeefJeÙeeCeb
KegñÙeeCeb KegefñÙeeCeb keâejCesCe hebÛeeCegJJeoeefCe efleefCCe iegCeJJeoeefCe Ûeòeeefj efmekeäKeeJeoeefCe yeejmeefJenb efienlLeOecceb mecceb GJeosefmeÙeeefCe~ lelLe FceeefCe hebÛeeCegJJeoeefCe
he{ces DeCegJJeos LetueÙe[s heeCeeefo-Jeeoeoes JesjceCeb, efJeefoS DeCegJJeos LetueÙe[s
cegmeeJeeoeoes JesjceCeb, leefoS DeCegJJeos LetueÙe[s Deoòee-oeCeeoes JesjceCeb, ÛeGlLes
DeCegJJeos LetueÙe[s meoejmebleesme-hejoeje-ieceCeJesjceCeb keâmme Ùe hegCeg meJJeoes efJejoer,
hebÛeces DeCegJJeos LetueÙe[s FÛÚekeâo-heefjceeCeb Ûesefo, FÛÛesoeefCe hebÛe DeCegJJeoeefCe~
DeefleÛeej ngS YeieJeved! Gvekeâe Øeefle›eâceCe DeYeer ceQ keâjlee ntB~
Deelcee keâer efveboe iene& keâjlee, meye oes<eeW keâes lepelee ntB~~
peye lekeâ DenËled YeieJeble veceve keâj heÙe&gbheemevee keâjlee ntB~
leye lekeâ ceQ heehe keâce& De®, og§eeefjle keâes Yeer heefjnjlee ntB~~
Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~
ns DeeÙeg<cevleeW! henues ner Ùeneb ceQves megvee Jeerj ØeYeg mes~
Gve ceneßeceCe YeieJeeved cenefleceneJeerj cenekeâeMÙehe efpevemes~~
meJe&%e%eeveÙegle meJe&ueeskeâoMeea Gveves GheosMe efoÙee~
ßeeJekeâ Je ßeeefJekeâe #eguuekeâ De® #egefuuekeâe FvneW kesâ efueS keâne~~
Ùes heebÛe DeCeg›ele leerve iegCe›ele, ÛeG efMe#ee›ele yeejn efJeOe~
nQ mecÙekeâd ßeeJekeâ Oece& FvneR, ceW pees Ùes DeCeg›ele heebÛe keâefLele~~
henuee DeCeg›ele mLetueleÙee, ØeeCeerJeOe mes efJejleer nesvee~
otpee DeCeg›ele mLetueleÙee, DemelÙeJeÛe mes efJejleer nesvee~~
leerpee DeCeg›ele mLetueleÙee, efyeve oer Jemlet keâes veefnb uesvee~
ÛeewL ee DeCeg› ele mLet ueleÙee hejoeje mes efJ ejleer nes vee~~
efvepehelveer ceW mebleg°er Ùee meye Œeercee$e mes jefle lepevee~
hebÛ ece DeCeg›ele mLetu eleÙee FÛÚeke= âle hejerceeCe Oejvee~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(233)

lelLe FceeefCe efleefCCe iegCeJJeoeefCe, lelLe he{ces iegCeJJeos efoefmeefJeefoefme
heÛÛekeäKeeCeb, efJeefoS iegCeJJeos efJeefJeOe-DeCelLe-oC[eoes JesjceCeb, leefoS iegCeJJeos
YeesieesheYeesie-heefjmebKeeCeb Ûesefo, FÛÛesoeefCe efleefCCe iegCeJJeoeefCe~
lelLe FceeefCe Ûeòeeefj efmekeäKeeJeoeefCe, lelLe he{ces meeceeFÙeb, efJeefoS heesmenesJeemeÙeb, leefoS DeefleefLemebefJeYeeiees, ÛeGlLes efmekeäKeeJeos heefÛÚce-meuuesnCee-cejCeb,
efleefoÙeb DeyYeesJemmeeCeb1 Ûesefo~
mes DeefYeceo-peerJeepeerJe-GJeueæ-hegCCeheeJe-DeemeJe-mebJej-efCeppejyebOeceeskeäKe-ceefnkegâmeues OecceeCeg-jeÙejòees efhe ceeCeg-jeiejòees2 (hescceeCegjeiejòees)
$eÙe iegCe›ele ceW henuee iegCe›ele, efoMe efJeefoMee keâe ØeceeCe keâjvee~
otpee iegCe›ele veevee DeveLe& oC[eW mes efvele efJejleer Oejvee~~
leerpee iegCe›ele YeesieesheYeesie, Jemlet keâer mebKÙee keâj uesvee~
Ùes leerve iegCe›ele keâns, hegveŠ ÛeejeW efMe#ee›ele keâes megvevee~~
henuee efMe#ee›ele meeceeefÙekeâ otpee Øees<eOe GheJeeme keâne~
leerpee nw DeefleefLe mebefJeYeeie ÛeewLee meuuesKevecejCe keâne~~
efMe#ee›ele Ûeej keâns hegvejefhe, DeYeüeJekeâeMe le=leerÙe›ele nw~
peIevÙe ßeeJekeâ mes Gòece lekeâ, Ùes yeejn ›eÇle lejlececeÙe nQb~~
FmeceW DeefYecele peerJe ® DepeerJe GheueyOe hegCÙe De® heehe keâns~
DeeœeJe mebJej efvepe&j Je yebOe De® cees#e kegâMeue veJe leòJe jnW~~
FveceW Oecee&vegjeie mes jle Øesceevegjeie ceW jeieer nes~
DemLeerceppee kesâ meÂMe Oece& kesâ, Devegjeie ceW jeieer nes 3~~
1. ‘efleefoÙeb DeyYeesJemmeeCeb Ûesefo’ Fme JeekeäÙe keâe DeLe& mhe° veneR ngDee nw~ 2. hescceeCegjeiejòees meefnle
hee" mebYeeefJele nw~ YeieJeleer DeejeOevee ceW ‘‘YeeJeeCegjeiejòees Ssmes Ûeej heo nQ~ Øesceevegjeiejkeälees~ 3. GheÙeg&òeâ
yeejn ›eleeW keâe Oeejkeâ-efpemeves peerJe-DepeerJe leòJe keâes mecePe efueÙee nw leLee efpemeves hegCÙe-heehe, DeeœeJeyebOe, mebJej-efvepe&je Deewj cees#e Fve leòJeeW keâes GheueyOe keâj efueÙee nw Ssmes veJe heoeLeeX kesâ efJe<eÙe ceW
DeefYekegâMeue-efvehegCe JÙeefòeâ ceW Oecee&vegjeie mes Devegjòeâ neskeâj Yeer ceeB-ue#ceer kesâ Devegjeie ceW jòeâ nw~
(ie=nmLe nesves mes heefj«en keâe lÙeeieer veneR nw) SJeb DeefmLeceppee kesâ meceeve Devegjeie mes jòeâ nw~ (efpeme Øekeâej
meele OeelegDeeW ceW DeefmLe-nñer ceppee veecekeâ Oeeleg mes efvejvlej mebueive jnleer nw Gmeer lejn men-Oeefce&ÙeeW kesâ
meeLe Øeerefle keâe nesvee Ssmeer meIeve Øeerefle keâes DeefmLeceppee Øeerefle keânles nQ~) Ssmee ie=nmLe cetefÛ&ÚleeLe&ceceleehetJe&keâ «enCe efkeâÙes ieÙes heoeLe& ceW, ie=nerleeLe&-meeceevÙe ™he mes «enCe efkeâÙes ieÙes heoeLe& ceW, efJeefnleeLe&Deheves Éeje efkeâÙes ieÙes heoeLe& ceW, heeefueleeLe&-Deheves Éeje heeueve efkeâÙes ieÙes heoeLe& ceW, mesefJeleeLe&-Deheves
Éeje mesefJele-GheÙeesie ceW Deeves Jeeues heoeLe& ceW, efve«eËLe ØeJeÛeve-cegefveÙeeW kesâ ØeJeÛeve ceW, Devegòej-meJe&ßes‰,
ßesÙees-keâuÙeeCekeâejer heoeLe& ceW, mesefJeleeLe&-mesJeve ØeJe=efòe ™he ef›eâÙee ceW (Øeceeo mes pees ngDee nes Jen efceLÙee
nesJes) Ssmee DeefYeØeeÙe nw~

(234)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Deefª-ceppeeCegjeÙejòees cegefÛÚoªs efieefnošd"s efJeefnoªs heeefueoªs mesefJeoªs FCecesJe
efCeiiebLeheeJeÙeCes DeCegòejs mesDeªs mesJeCegªsefCemmebefkeâÙe-efCekeäkebâefKeÙe, efCeefJJeefoefiebÚer Ùe Decet{efoªer Ùe~
GJeietnCe efªefo keâjCeb , JeÛÚuue-heneJeCee Ùe les Deª~~1~~
meJJesoeefCe hebÛeeCegJJeoeefCe efleefCCe iegCeJJeoeefCe Ûeòeeefj efmekeäKeeJeoeefCe
JeejmeefJenb efienlLeOecce-ceCegheeue-FòeeobmeCe JeÙe meeceeFÙe, heesmen meefÛeòe jeFYeòes Ùe~
yebYeejbYe heefjiien, DeCegceCe-cegeföª osmeefJejoes Ùe~~1~~
ceng-cebme-ceppe-petDee, Jesmeeefo-efJeJeppeCeemeeruees~
hebÛeeCegJJeÙe-pegòees, meòesefnb efmekeäKeeJeSefnb mebhegCCees~~2~~
pees SoeFb JeoeFb OejsF meeJeÙee meeefJeÙeeDees Jee KegñÙe KegefñÙeeDees Jee µDeªonYeJeCe-JeeefmeÙe-JeeCeefJeblej-peesFefmeÙe-meesncceermeeCe-osJeerDees Jeefokeäkeâ-efceòeGJeefjcececeleehetJe&keâ ie=nerle Jemleg ceW, ie=nerle Jemleg De® ke=âleJemlet ceW~
Deheves heeueve efkeâÙes heoeLe& ceW, Deheves mesefJele megheoejLe ceW~~
efve«eËLeeW kesâ Yeer ØeJeÛeve ceW, Gòece De® efnlekeâj heoeLe& ceW~
mesJeve keâer ØeJe=òeer ™he ef›eâÙee ceW oes<e ngS mees efceLÙee neW~~
efveŠMebefkeâle efveŠkeâebef#ele De® efveefJe&efÛeefkeâlmee DecetÌ{°er nQ~
Gheietnve efmLeleerkeâjCe Jeelmeue ØeYeeJevee De" Debie keâns~~
Ùes meYeer heebÛe DeCeg›ele $eÙeiegCe›ele ÛeG efMe#ee›ele ceeves nQ~
yeejnefJeOe ie=nmLeOeceeX keâe Devegheeueve ßeeJekeâ keâjles nQ~~
oMe&ve›ele meeceeefÙekeâ Øees<eOe meefÛeòelÙeeie efveefMeYegefòeâ lÙepeer~
yeÇÿeÛeÙe& Je DeejbYe heefj«en Devegceefle Gefö° lÙeeie Ùes osMe›eleer~~
ceOeg ceebme ceÅe pegDee JesMÙeeefokeâ JÙemeveefJeJepe&veMeerue ie=ner~
hebÛeeCeg›eleÙegle efMe#ee›ele Deeefokeâ meeleeW mes pees hetCe& Jener~~
pees ßeeJekeâ Deewj ßeeefJekeâe Ùee #eguuekeâ Je #egefuuekeâe Fve ›ele keâes~
OeejCe keâj De"jnmLeeve Je YeeJeve JÙeblej ceW veefnb peeles Jees~
µ 1. he=LJeer 2. peue 3. Deefive 4. JeeÙeg 5. Jevemheefle 6. oesFbefõÙe 7. leerveFbefõÙe 8. ÛeejFbefõÙe
9. efveieeso 10. Demeb%eerhebÛesefvõÙe 11. kegâYeesieYetefce 12. cues#epe 13. hebÛeWefõÙeefleÙeËÛe 14. veejkeâer
15. vehegbmekeâ 16. Œeer 17. megYeesie Yetefce 18. Deewj ceveg<Ùe, Fve De"ejn mLeeveeW ceW DeCeg›eleer veneR peeles nQ SJeb
YeJeveJeemeer, JÙeblej, pÙeesefle<eer osJeeW ceW Deewj meewOece&-F&Meeve mJeie& keâer osefJeÙeeW ceW Yeer DeCeg›eerel veneR pevceles nQ~
(osKees-ØemleeJevee ceW)

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(235)

DeCCeoj-cenefºÙeemeg osJesmeg GJJeppebefle~
leb pene-meesncceer-meeCe-meCekeäkegâceej-ceeefnbo-yebYeyebYegòej-ueebleJekeâeefheª-megkeäkeâcenemegkeäkeâ-meleej-menmmeej-DeeCele-heeCele-DeejCe-DeÛÛegle-keâhhesmeg GJeJeppebefle~
De[Ùebyej-melLeOeje, keâ[Ùebieo-yeæveG[-keâÙemeesne~
Yeemegj - Jej - yeesefnOeje, osJee Ùe cenefºÙee neWefle~~1~~
GkeäkeâmmesCe oesefleefCCe-YeJe-ienCeeefCe penCCesCe meòeªYeJe-ienCeeefCe leoes
megceCeg-megòeeoes megosJeòeb megosJeòeeoes megceeCegmeòeb leoes meeFnlLee1 heÛÚe efCeiiebLee
nesTCe efmepPebefle yegpPebefle cegbÛebefle heefjefCeJJeeCeÙebefle meJJe-ogkeäKeeCecebleb keâjWefle~
peeJe DejnbleeCeb YeÙeJebleeCeb Ceceeskeâejb keâjsefce heppegJeemeb keâjsefce leeJe keâeÙeb heeJekeâcceb
ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~
(Devevlejb meeOeJeŠ ‘‘Leesmmeeefce’’ FlÙeeefo oC[kebâ heef"lJee metefjCee meefnleeŠ ‘‘JeomeefceefobefoÙejesOees’’
FlÙeeefokebâ ÛeeOeerlÙe Jeerjmlegefleb kegâÙeg&Š)
(Deye meYeer meeOegJeie& ‘LeesmmeeefcemleJe’ yeesueW~ hegveŠ DeeÛeeÙe& Deewj meYeer meeOegJeie& efceuekeâj JeerjYeefòeâ
Deeefo hee" keâjW~)

pÙeesefleef<eÙeeW ceW meewOece& F&Meeve osefJeÙeeW ceW veefnb peeles nQ~
Gheef jce Jewceeefvekeâ osJeeW ceW Jes cene$e+efæOej nesles nQ~~
Jen Ùen meewOecezMeeve mevelkegâceej ceensvõ yeÇÿe efoJe ceW~
yeÇÿeesòej ueebleJe keâeefhe‰ ® Meg›eâ De® ceneMeg›eâ efoJe ceW~~
hegefve Meleej menœeej Deevele ØeeCele DeejCe DeÛÙegle efoJe ceW~
Fve meesuen mJeieeX ces ner Ùes meÂef° meÛesuekeâ Ghepele nQ~~
Jes keâškeâ Je yeepetyevo cegkegâš mes Ùegle Dee[byej MeŒe OejW~
YeemegjJej yeesefOe OejW yeng $e+æer meefnle cenefæ&keâ osJe yeveW~~
Glkeâ=°heves mes oes $eÙe YeJe Je peIevÙe mes meele Dee" YeJe ueW~
efheâj ceeveJe mes osJeheo ues megosJeheo mes megceveg<Ùe YeJe ueW~~
efheâj meodie=nmLe2 efveieËÇLe cegveer nes efmeæ-yegæ nes peeles nQ~
cegòeâer heeles ke=âleke=âlÙe yeves meye ogŠKeeW keâe #eÙe keâjles nQ~~
peye lekeâ Den&le YeieJeble veceve keâj heÙe&gbheemevee keâjlee ntB~
leye lekeâ meye heehekeâce& De® og§eeefjle keâes ceQ heefjnjlee ntB~~
(Ùeneb lekeâ DeeÛeeÙe&ßeer ves hee" heÌ{e nw~ Devevlej meYeer meeOeg ‘LeesmmeeefcemleJeve’ heÌ{W~ hegveŠ DeeÛeeÙe&
meefnle meYeer meeOegJeie& ‘›ele meefceefle’ FlÙeeefo heÌ{keâj JeerjYeefòeâ heÌ{W~)
1. ‘meeefOeleeLee&Š’ ÚeÙee mebYeJe nw~ 2. Ùeneb ‘meeFnlLee’ keâe DeLe& ‘meodie=nmLe’ efkeâÙee nw efk eâvleg
‘meeefOeleeLe&’ Yeer mebYeJe nw~

(236)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

JeerjYeefòeâ:
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË 1heeef#ekeâØeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJevoveemleJemecesleb efveef‰lekeâjCeJeerjYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(FlÙegÛÛeeÙe&, ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo ob[kebâ heef"lJee keâeÙeeslmeieË ÙeLeesòeâevegÛÚdJeemeeved 300
ke=âlJee ‘‘Leesmmeeefce’’ FlÙeeefo oC[kebâ heef"lJee ‘‘ÛevõØeYeb ÛevõcejerefÛeieewjb’’ FlÙeeefo mJeÙebYegJeb ‘‘Ùee meJee&efCe
ÛejeÛejeefCe’’ FlÙeeefo JeerjYeefòeâ meebÛeefuekeâeb heef"lJee ‘‘JeomeefceefobefoÙejesOees’’ FlÙeeef okebâ he"sÙegŠ~ leÅeLee2

ÛevõØeYe mlegefle:
ÛevõØeYeb ÛevõcejerefÛeieewjb, Ûevõb efÉleerÙeb peieleerJe keâevleced~
JevosÓefYeJevÅeb cenleece=<eervõb, efpeveb efpele-mJeevle-keâ<eeÙe-yevOeced ~~1~~
ÙemÙee”-ue#ceer-heefjJes<e-efYeVeb, lecemleceesjsefjJe jefMce-efYeVeced~
veveeMe yee¢eb yeng ceevemeb Ûe, OÙeeve-ØeoerheeefleMeÙesve efYeVeced ~~2~~
mJehe#e-meewefmLelÙe-ceoeJeefuehlee, Jeeefkeäbmenveeow-efJe&ceoe yeYetJegŠ~
ØeJeeefovees ÙemÙe ceoeõ&-ieC[e, iepee ÙeLee kesâmeefjCees efveveeowŠ~~3~~
›ele meefceefle FbefõÙeefvejesOe Ún DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve DeobleOeeJeve efmLeefleYegòeâer Yeòewâkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Fvemes otj ngDee ntB cesje, ÚsoeshemLeeheve nes veeLe!~~1~~
meJee& ef leÛeej efJ eMeg æŸeLeË heeef #ekeâØeefl e›eâceCeef ›eâÙeeÙeeb het Jee& ÛeeÙee&v eg ›eâces Ce mekeâuekeâce& #eÙeeLeË
YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb efveef‰lekeâjCe-JeerjYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(Cecees DejnbleeCeb FlÙeeefo meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe ceW leerve meew(300) ÕeemeesÛÚdJeeme
ceW peehÙe keâjkesâ3 LeesmmeeefcemleJeve heÌ{keâj ÛevõØeYe mlegefle heÌ{keâj DebÛeefuekeâe meefnle JeerjYeefòeâ heÌ{W~)

ÛevõØeYe mlegefle
MesjÚvons ÛevõØeYees! ÛevõefkeâjCe mece mehesâo nes~ ceevees efÉleerÙe Ûevõ ner Yethej Gefole Denes~~
Fvõeefo JebÅe $e+ef<eheleer efpevejepe Deehe nes~ DevleŠkeâ<eeÙeyebOeefJeefpele ceQ legcnW JeboeW~~1~~
pewmes jJeer efkeâjCe DebOesj ve° keâjs nQ~ leye osn keâebefle Jewmes megØekeâeMe Oejs nQ~~
Ùen keâebefle yee¢e kesâ mecemle efleefcej keâes veeMes~ De® OÙeeveoerhe DeefleMeÙe ceve OJeeble efJeveeMes~~2~~
efvepehe#e kesâ ßes‰lJe ceo mes Ûetj ØeJeeoer~ legce JeÛeve efmebnveeo mes efvece&o ngS meYeer~~
pewmes efkeâ ceo mes Deeõ&ieb[mLeue ngS efpevekesâ! iepejepe Jes Yeer efmebniepe&vee mes Yeeieles~~3~~
1. Ûeelegcee&efmekeâ Øeefle›eâceCe ceW ‘Ûeelegcee&efmekeâ’ heo yeesueW~ Jeeef<e&keâ Øeefle›eâceCe ceW‘Jeeef<e&keâ’ heo keâe ØeÙeesie
keâjW~ 2. Ûeelegcee&efmekeâ Øeefle›eâceCe ceW 400 ÕeemeesÛÚdJeeme SJeb Jeeef<e&keâ Øeefle›eâceCe ceW 500 ÕeemeesÛÚdJeeme keâjW~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(237)

(238)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

ÙeŠ meJe&-ueeskesâ hejcesef‰leeÙeeŠ, heob yeYetJeeodYegle-keâce&-lespeeŠ~
Devevle-Oeecee#ej-efJeÕe-Ûe#egŠ, 1mecemle-ogŠKe-#eÙe-Meemeve§e~~4~~
me Ûevõcee YeJÙe-kegâcegÉleerveeb, efJeheVe-oes<eeYeü-keâue¿uesheŠ~
JÙeekeâesMe-Jee*dvÙeeÙe-ceÙetKe-ceeueŠ, hetÙeelheefJe$ees YeieJeevcevees ces~~5~~
ÙeŠ meJee&efCe ÛejeÛejeefCe efJeefOeJeod-õJÙeeefCe les<eeb iegCeeved
heÙee&Ùeeveefhe Yetle-YeeefJe-YeJeleŠ, meJee&ved meoe meJe&oe~
peeveer les Ùeg iehelØeefle#eCe-celeŠ, meJe& %e FlÙegÛÙeles
meJe&% eeÙe ef peves ÕejeÙe cenles, JeerjeÙe lemcew veceŠ~~1~~
JeerjŠ meJe&-megjemegjsvõ-ceefnlees, Jeerjb yegOeeŠ mebefßelee
JeerjsCeeefYenleŠ mJekeâce&-efveÛeÙees, JeerjeÙe YekeälÙee veceŠ~
Jeer jeòeerLe&efceob ØeJe=òecelegueb, Jeer jmÙe Jeerj b 1 lehees
Jeerjs ßeer-Åegefle-keâeefvle-keâerefle&-Oe=leÙees, ns Jeerj! Yeõb lJeefÙe~~2~~

Ùes Jeerjheeoew ØeCeceefvle efvelÙeb, OÙeeveefmLeleeŠ mebÙece-ÙeesieÙegòeâeŠ~
les JeerleMeeskeâe efn YeJeefvle ueeskesâ, mebmeej-ogieË efJe<eceb lejefvle~~3~~
›elemecegoÙe-cetueŠ, mebÙece-mkeâvOe-yevOees
Ùece-efveÙece-heÙeesefYe-Je&efOe&leŠ MeerueMeeKeŠ~
meefceefle-keâefuekeâ-Yeejes, iegefhle-ieghle-ØeJeeuees
ieg Ce-keg â megc e-megieef vOeŠ, melheef §e$ehe$eŠ~~4~~
efMeJemegKe-heâueoeÙeer, Ùees oÙee-ÚeÙe-ÙeewIeŠ1
MegYepeve-heefLekeâeveeb, Kesoveesos meceLe&Š~
ogefjle - jefJepe - leeheb, ØeeheÙeVevleYeeJeb
me YeJe-efJeYeJe-nevÙew, veesÓmleg Ûeeefj$eJe=#eŠ~~5~~
Ûeeefj$eb meJe&efpevew§eefjleb, Øeesòebâ Ûe meJe&efMe<ÙesYÙeŠ~
ØeCeceeefce hebÛeYesob , heb Ûece-Ûeeef j$e-ueeYeeÙe~~6~~

pees keâce&peerle DeodYegle keâce& lespe Oeejles~ DeevevlÙe%eeve MeeÕele efJeÕeves$e Oeejles~~
mechetCe&ogŠKe veeMeve Meemeve keâes Oejs nQ~ ef$eYegJeve ceW hejceheo ceW Jees efmLeefle keâjs nQ~~4~~
meye oes<e™he cesIe kesâ keâuebkeâ mes jefnle~ DeefJejesOe efoJÙeOJeefve efkeâjCe mes meoe Øeieš~~
meye YeJÙe kegâcego keâes Øehegâuue keâjs Ûevõcee~ YeieJeeve Jes heeJeve heefJe$e keâjW cegPe cevee~~5~~

pees efvele Jeerj ØeYet kesâ ÛejCeeW, ceW ØeCeceve keâjles ®efÛe mes~
mebÙece Ùeesie meceeOeerÙegle nes, OÙeeve ueerve nesles cego mes~~
Fme peie ceW Jes Meesskeâ jefnle, nes peeles nQ efveef§ele YeieJeved~
Ùen mebmeej ogie& efJe<eceešefJe, Fmekeâes heej keâjW lel#eCe~~3~~
›ele mecegoeÙe cetue nw efpemekeâe, mebÙececeÙe mkeâvOe ceneved ~
Ùece De® efveÙece veerj mes efmebefÛele yeÌ{er megMeeKeeMeerue ØeOeeve~~
meefceefle keâueer mes Yeefjle iegefhleceÙe, keâesheue mes megvoj le® nw~
iegCe kegâmegceeW mes megjefYele meòehe, efÛe$eceÙeer heòeeW Ùegle nw~~4~~
efMeJemegKe heâueoeÙeer Ùen le®Jej, oÙeeceÙeer ÚeÙee mes Ùegle~
MegYepeve heefLekeâ peveeW kesâ Keso, otj keâjves ceW mecejLe efvele~~
ogefjle metÙe& kesâ ngS leehe keâe, Devle keâjs Ùen ßes‰ ceneved ~
Jej Ûeeefj$e Je=#e keâuheõgce, keâjs nceejs YeJe ner neve~~5~~
meYeer efpevesÕej ves YeJeogŠKenj, Ûeeefjle keâes heeuee ®efÛe mes~
meye efMe<ÙeeW keâes Yeer GheosMee, efJeefOeJeled mecÙekeâd Ûeeefjle Ùes~~
heeBÛe Yeso Ùegle mecÙekeâd Ûeeefjle, keâes ØeCecetB ceQ Yeòeâer mes~
hebÛece ÙeLeeKÙeele Ûeeefjle keâer, Øeeefhle nsleg JebotB cego mes~~6~~

JeerjYeefòeâ
(Ûeewyeesue Úbo)
pees efJeefOeJeled meye ueeskeâ ÛejeÛej, õJÙeeW keâes Gvekesâ iegCe keâes~
Yetle YeefJe<Ùeled Jele&ceeve, heÙee&ÙeeW keâes Yeer efvele meyekeâes~~
Ùegieheled meceÙe-meceÙe Øeefle peevesb, DeleŠ ngS meJe&%e ØeefLele~
Gve meJe&%e efpevesÕej cenefle, Jeerj ØeYet keâes vecetB melele~~1~~
Jeerj meYeer megj Demegj Fvõ mes, hetpÙe Jeerj keâes yegOe mesJeW~
efvepe keâceeX keâes nlee Jeerj ves, veceŠ Jeerj ØeYeg keâes cego mes~~
Delegue ØeJelee& leerLe& Jeerj mes, Ieesj Jeerj ØeYeg keâe lehe nw~
Jeerj ceW ßeer Åegefle keâebefle keâerefle&, Oe=efle nQ ns Jeerj! Yeõ legceceW~~2~~
1. mecevle Fefle hee"evlejb~ 2. Ieesjb Fefle hee"Š «ebLe$eÙeer<eg~

1. ‘ÙeesÅeŠ Fefle hee"Š ef›eâÙeekeâueehes, ‘Ùees抒 Fefle šerkeâeÙeeb~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(239)

Oece&Š meJe&-megKeekeâjes efnlekeâjes, OeceË yegOeeef§evJeles
OecexCewJe meceehÙeles efMeJemegKeb, Oecee&Ùe lemcew veceŠ~
Oecee&ved-veemlÙehejŠ megùod-YeJeYe=leeb, Oece&mÙe cetueb oÙee,
Oecex efÛeòecenb oOes Øeefleefoveb, ns Oece&! ceeb heeueÙe~~7~~
Oeccees cebieue-cegeföªb 1, Deefnb mee mebÙecees leJees~
osJee efJe lemme heCecebefle, pemme Oecces meÙee ceCees~~8~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles~ heef[keäkeâceCeeefoÛeej-ceeueesÛesGb, mecceCeeCemecceob meCe-mecceÛeef jòe-leJe-Jeeref jÙeeÛeejs meg peceefC eÙece-meb pece-meer uecetuegòejiegCesmeg meJJe-ceF&Ûeejb meeJeppepeesieb heef[efJejoesefce DemebKesppe-ueesieDepPeJemeeCe-"eCeeefCe DehhemelLe-peesie-meCCeeefCebefoÙe-keâmeeÙe-ieejJeefkeâefjÙeemeg
ceCeJeÙeCe-keâeÙe-keâjCe-oghheefCeneCeeefCe heefjefÛebefleÙeeefCe efkeâCnCeeruekeâeGuesmmeeDees
efJekeâne-heefuekegbâefÛeSCe Gcceie-nmme-jefo-Dejefo-meesÙe-YeÙe-ogiebÚ-JesÙeCeefJeppebYe-pebYeeF&-DeeefCe Deó-®ö-mebefkeâuesme-heefjCeeceeefCe heefjCeeefceoeefCe
Oece& meJe&megKe Keeefve efnlebkeâj, yegOepeve keâjW Oece& mebÛeÙe~
efMeJemegKeØeehle Oece& mes neslee, Gmeer Oece& kesâ efueS veceve~~
Oece& mes DevÙe efce$e veefnb peie ceW, oÙeeOece& keâe cetue keâne~
ceve keâes Oe™B Oece& ceW efvele, ns Oece&! keâjes cesjer j#ee~~7~~
Oece& cene cebieueceÙe nw Ùen, keâne Jeerj ØeYeg ves peie ceW~
ØecegKe Deefnbmee mebÙece leheceÙe, Oece& meoe Gòece meye ceW~
efpemekesâ ceve ceW meoe Oece& nw, megjieCe Yeer Gmekeâes ØeCeceW~
ceQ Yeer vecetB Oece& keâes meblele, Oece& yemees cesjs ceve ceW~~8~~
DebÛeefuekeâe- ns YeieJeve! ßeer Jeerj Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee pees ceQ~
Øeefle›eâceCe kesâ DeefleÛeejeW keâer, DeeueesÛeve keâjlee ntB ceQ~~
mecÙeioMe&ve %eeve Ûeefjle lehe, JeerÙe& heeBÛe DeeÛeejeW ceW~
mebÙece efveÙece Meerue Ùece ceW Deew, cetueiegCeeW Gòej iegCe ceW~~
efpeleves Yeer DeefleÛeej ngS Deew, heeheÙeesie Yeer pees cegPemes~
Gve meyemes ceQ efJejòeâ neskeâj, DeeueesÛeve keâjlee ®efÛe mes~~
DemebKÙe ueeskeâmece DeOÙeJemeeÙe, mLeeve Ùeesie DeØeMemle keâns~
meb%ee FefvõÙe keâ<eeÙe ieejJe, efkeâefjÙeeDeeW ceW pees efkeâ ngS~~
1. ‘cegefkeäkeâªb’ Fefle hee"Š šerkeâeÙeeb~

cegefveÛeÙee&

(240)

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DeefCengokeâj ÛejCe-ceCe-JeÙeCe-keâeÙe-keâjCesCe DeefkeäKeòe-yengue-hejeÙeCesCe
1
Deheef[-hegCCesCe Jee mejkeäKejeJeÙe-mebIee Ùeheef[JeefòeSCe DeÛÚekeâeefjob efceÛÚecesefueob
Deecesefueob Jeecesefueob DeCCeneefoCCeb DeCCene-heef[ÛÚob DeeJemeSmeg heefjnerCeoeS
keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
Jeo-meefceefobefoÙe-jesOees ueesÛees DeeJeemeÙe-ceÛesue-ceCneCeb~
efKeefomeÙeCe-ceobleJeCeb ef"efoYeesÙeCe-cesÙeYeòeb Ûe~~1~~
Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes efCeÙeòees nb~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesog cepPeb~

MeeefvleÛelegefJeËMeefle mlegefle:
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË heeef#ekeâØeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe
mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJevoveemleJemecesleb MeeefvleÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâjYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenbceve JeÛe leve kesâ DeMegYeÙeesie mes, efÛeles ke=â<Ce veerue keâeheesle~
uesMÙee efJekeâLee GlheLe iueeveer, nemÙe jleer Dejleer YeÙe Meeskeâ~~
Jeso efJepe=befYele Deele&jewõ, mebkeäuesMe YeeJe mes efkeâÙes ieÙes~
DeefveYe=le keâj heie ceve JeÛe leve mes, FefvõÙe efJe<eÙeeW ceW Deefle mes~~
mJej JÙebpeve heo heefjmebIeele kesâ, GÛÛeejCe ceW neveer mes~
DevÙe ™he ØeJe=leer mes efceLÙee, cesefuele Deecesefuele efJeefOe mes~~
efkeâÙee DevÙeLee efoÙee DevÙeLee, efueÙee leLee DeeJeMÙekeâ ceW~
neveer ke=âle keâeefjle Devegceefle mes, meye og<ke=âle efceLÙee nesJeW~
›ele meefceleer FbefõÙeefvejesOe Ún, DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve Deoble-OeeJeve efmLeefleYegòeâer Yekeälewkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ, Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej ~
Fvemes otj ngDee nttB cesje, ÚsoeshemLeeheve nes veeLe~~1~~
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË heeef#ekeâØeefle›eâceCeef›eâÙeeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË
YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb MeebefleÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâjYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb1. ‘‘heef[mebIeeÙe’’ FlÙeefhe hee":~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(241)

(FlÙegÛÛeeÙe& ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo ob[kebâ heef"lJee keâeÙeceglme=pÙe ‘‘Leesmmeeefce’’ FlÙeeefo ob[keâceOeerlÙe
Meeefvlekeâerle&veeb ‘‘efJeOeeÙe j#eeb’’ FlÙeeefokeâeb ÛelegefJeËMeeflekeâerle&veeb Ûe ‘‘ÛeGJeermeb eflelLeÙejs’’ FlÙeeefokeâeb meebÛeefuekeâeb
‘‘JeomeefceeEoefoÙejesOees’’ FlÙeeefokebâ Ûe memetjÙeŠ mebÙeleeŠ he"sÙegŠ~ leÅeLee-)

efJeOeeÙe j#eeb hejleŠ Øepeeveeb, jepee efÛejb ÙeesÓØeefleceØeleeheŠ~
JÙeOeeled-hegjmleeled-mJele SJe Meeefvle- ceg&efveo&Ùeecetefle&-efjJeeIe-Meeefvleced~~1~~
Ûe›esâCe ÙeŠ Me$eg-YeÙebkeâjsCe, efpelJee ve=heŠ meJe&-vejsvõ-Ûe›eâced~
meceeefOe-Ûe›esâCe hegv eefpe&ieeÙe, cenes oÙees ogp e&Ùe-cees nÛe›eâced ~~2~~
jepeefßeÙee jepemeg jepeefmebnes, jjepe Ùees jepemegYeesieleb$eŠ~
Deen&vlÙe-ue#cÙee hegvejelce-lev$ees, osJeemegjes-oej-meYes jjepe~~3~~
Ùeefmceved-veYetõepeefve jepeÛe›ebâ, cegveew oÙee-oerefOeefle-Oece&Ûe›eâced~
hetpÙes cegngŠ ØeeÀeefue-osJeÛe›ebâ, OÙeeveesvcegKes OJebefme-ke=âleevle-Ûe›eâced~~4~~
mJeoes<e-MeevlÙee-Jeefnleelce-MeeefvleŠ, Meevles-efJe&Oeelee MejCeb ieleeveeced~
YetÙeeod-YeJekeäuesMe-YeÙeesheMeevlÙew, Meeefvleefpe&vees ces YeieJeevMejCÙeŠ~~5~~
(Cecees DeefjnbleeCeb FlÙeeefo oC[keâ heÌ{keâj 27 GÛÚdJeeme ceW keâeÙeeslmeie& keâjkesâ Leesmmeeefce mleJeve
heÌ{keâj MeebefleveeLe mlegefle heÌ{W~ hegveŠÛeewyeerme leerLeËkeâj Yeefòeâ heÌ{W~)

ßeerMeebefleveeLe mlegefle
MesjÚbo
pees Ûe›eâJeleea jepee efÛejkeâeue lekeâ jns~ Deefj mes Øepee keâer j#ee keâjkesâ megKeer efkeâÙes~~
he§eeled mJeÙeb ner Jes oÙeecetefle& cegefve ngS~ Jes MeebefleveeLe mJehej heehe Meeble keâj efoÙes~~1~~
pees Me$eg keâes YeÙebkeâj efvepe Ûe›eâjlve mes~ meceüeš yeves meJe&ve=heefleÛe›eâ peerle kesâ~~
peerlee hegveŠ ogpexÙeceesnÛe›eâ nes cegveer~ OÙeeveer meceeefOeÛe›eâ mes cenesoÙees legcneR~~2~~
pees jepeefmebnÛe›eâJeefle& Yeesie Øeehlekeâj~ jepeeieCeeW ceW jepeßeer mes MeesYeles megKekeâj~
hegefve Deelce kesâ DeeOeerve meceJemeCe& meYee ceW~ Deen&vlÙeue#ceer meefnle jepe jnW meYeer ceW~~3~~
jepee yeves peye Deehe jepeJe=bo vele ngS~ cegefveheo ceW oÙeeefkeâjCe Oece&Ûe›eâOej ngS~~
DenËleheo ceW osJeJe=bo neLe peesÌ[les~ ÙeceÛe›eâ keâes veeMee hegveŠ OÙeevewkeâ Ûe›eâ mes~~4~~
efvepeoes<e Meeble keâjkesâ hetCe& Meebefle Øeeefhle keâer~ MejCeeieleeW kesâ Meebefle efJeOeelee nes Deehe ner~~
YeieJeeve MejCe ceW kegâMeue ns MeebefleefpevesÕej~ YeJekeäuesMe YeÙe keâer Meebeflensleg nes cegPes efpeveJej~~5~~

(242)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

ÛeGJeer mes1 eflelLeÙejs, GmeneF-Jeerj heefÛÚces Jebo s~
2
meJJesefmeb iegCe-ieCenj-efmeæs efmejmee Cecebmeeefce~~1~~
Ùes ueeskesâÓ°-menœe-ue#eCeOeje, %esÙeeCe&-Jeevleie&lee
Ùes mecÙeied-YeJepeeue-nslegceLevee-§evõeke&â-lespeesÓefOekeâeŠ~
Ùes meeefOJevõ-megjehmejes-ieCeMelew-ieeale-ØeCeglÙeeefÛe&leemleeved osJeeved Je=<eYeeefo-JeerjÛejceeved YekeälÙee vecemÙeecÙenced ~~2~~
veeYesÙeb osJehetpÙeb, efpeveJej-ceefpeleb meJe&-ueeskeâØeoerheb
meJe&%eb mebYeJeeKÙeb, cegefveieCe-Je=<eYeb vevoveb osJeosJeced ~
keâcee&efjIveb megyegefæb, Jejkeâceue-efveYeb he©eheg<hee-efYeievOeb
#eevleb oevleb megheeÕeË, mekeâue-MeefMeefveYeb Ûevõveeceeveceer[s~~3~~
efJeKÙeeleb heg<heovleb, YeJeYeÙe-ceLeveb Meerleueb ueeskeâveeLeb~
ßesÙeebmeb MeeruekeâesMeb, ØeJej-vej-ieg®b JeemeghetpÙeb meghetpÙeced~
cegòebâ oevlesefvõÙeeÕeb, efJeceue-ce=ef<eheefleb efmebnmewvÙeb cegveervõb
OeceË meæce&kesâlegb, Mece-oce-efveueÙeb mleewefce Meeefvleb MejCÙeced ~~4~~
Ûeewyeerme leerLeËkeâj Yeefòeâ
ÛeewyeesueÚvoJe=<eYeosJe mes Jeerj ØeYet lekeâ, Ûeewefy eme leerL eËkeâj JebotB~
ieCeÙegle meye ieCeOej osJeeW keâes, efmeæeW keâes efMej mes ØeCecetB~~1~~
pees Fme peie ceW menme Dee", ue#eCe Oej %esÙeefmebOeg kesâ heej~
pees mecÙekeâd YeJepeeue nsleg, veeMekeâ jefJe MeefMe ØeYe DeefOekeâ Deheej~~
pees cegefve Fvõ osefJeÙeeW Mele mes, ieerle veefcele DeefÛe&le keâerefle&le~
Gve Je=<eYeeefo Jeerj lekeâ ØeYeg keâes, Yeòeâer mes ceQ vecetB melele~~2~~
osJe hetpÙe Je=<eYesMe Deefpele, efpeveJej $ewueeskeäÙe Øeoerhe ceneved~
mebYeJe efpeve meJe&%e cegveerieCe, hegbieJe DeefYevevove YeieJeeve~~
keâce& Me$egnve megceefle veeLeJej, keâceue meÂMe megjefYele heodcesMe~
ßeer megheeÕe& #eceoceÙegle MeefMeJeled, hetCe&Ûevõ efpeve vecetB ncesMe~~3~~
YeJe YeÙe veeMekeâ heg<heobleefpeve, ØeefLele meg Meerleue ef$eYegJeve F&Me~
Meerue keâesMe ßesÙeebme meghetefpele, JeemeghetpÙe ieCeOej kesâ F&Me~~
FefvõÙe DeÕe oceveke=âle $e+ef<eheefle, efJeceue Deveble cegveerMe vecetB~
meæce&OJepe Oece& MejCehešg, Meceoceie=n MeebleerMe vecetBt~~4~~
1. ‘‘ÛeGJeermeb.........’’ Fefle hee"Š~ 2. ‘meJJes meieCeieCenjs’ Fefle hee"Š~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(243)

kegâvLegb efmeæeueÙemLeb, ßeceCe-heefle-cejb lÙeòeâ-Yeesies<eg Ûe›ebâ
ceefuueb efJeKÙeele-iees$eb, KeÛej-ieCevegleb meg›eleb meewKÙe-jeefMeced~
osJesvõeÛÙeË veceerMeb, nefjkegâue-efleuekebâ vesefceÛevõb YeJeevleb
heeÕeË veeiesvõ-JevÅeb, MejCe-cenefcelees JeOe&ceeveb Ûe YekeälÙee~~5~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! ÛeGJeerme-eflelLeÙejYeefòe-keâeGmmeiiees keâDees
lemmeeueesÛesGb, hebÛecene-keâuueeCe-mebhheCCeeCeb Deªceneheeef[nsj-meefnoeCeb
ÛeGleermeeeflemeÙe-efJemesme-mebpegòeeCeb JeòeermeosefJebo-ceefCe-ceG[-celLeÙe-ceefnoeCeb
yeueosJe-JeemegosJe-Ûekeäkeânj-efjefme-cegefCe-peF-DeCeieejes-Jeiet{eCeb LegFmeÙemenmmeefCeueÙeeCeb GmeneF- JeerjheefÛÚce-cebieue-cene-hegefjmeeCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce
hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb
meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Jeo-meefceefobefoÙejesOees, ueesÛees DeeJeemeÙe-ceÛesue-ceCneCeb~
efKeefo-meÙeCe-ceobleJeCeb, ef"efo-YeesÙeCe cesÙeYeòeb Ûe~~1~~
efmeæie=nefmLele kegbâLeg DejnØeYeg, ßeceCeheleer meeceüepÙe lÙeefpele~
ØeefLeleiees$e ceefuueØeYe KesÛej-vegle megKejeefMe meg cegefvemeg›ele~~
megjheefle DeefÛe&le veefceefpeve nefjkegâue, efleuekeâ vesefce YeJe Deble efkeâÙee~
heâefCeheefle JebodÙe heeÕe& YeòeâerJeMe, Jeæ&ceeve leJe MejCe efueÙee~~5~~
DebÛeefuekeâe
ns YeieJeved! Ûeewefyeme leerLeËkeâj, Yeòeâer keâe keâeÙeeslmeie& keâj~
DeeueesÛeve keâjves keâer FÛÚe, keâjvee ÛeentB ceQ ®efÛeOej~~
De°cene ØeeefleneÙe& meefnle pees, hebÛecenekeâuÙeeCekeâ Ùegle~
ÛeeQefleme DeefleMeÙe efJeMes<e Ùegle, yeefòeme osJesvõ cegkegâš ÛeefÛe&le~~
nueOej JeemegosJe ØeefleÛe›eâer, $e+ef<e cegefve Ùeefle Deveieej meefnle~
ueeKeeW mlegefle kesâ efveueÙe Je=<eYe mes, Jeerj ØeYet lekeâ ceneheg®<e~~
cebieue ceneheg®<e leerLeËkeâj, Gve meyekeâes MegYe Yeòeâer mes~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛetË hetpetB, JebotB vecetB cenecego mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOeueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~1~~

(244)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes efCeÙeòees nb~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesog cepPeb~

Ûeeefj$eeueesÛeveemeefnlee ye=noeÛeeÙe&Yeefòeâ:
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË Ûeeefj$eeueesÛeveeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(De$eeefhe ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo ob[kebâ heef"lJee keâeÙeeslmeieË efJeOeeÙe ‘‘Leesmmeeefce’’ FlÙeeefo
oC[kebâ he"sled~)

efmeæiegCe-mlegefle-efvejlee-vegodOetle-®<eeefive-peeue-yengueefJeMes<eeved~
iegefhleefYe-jefYe-mebhetCee&ved cegefòeâÙegleŠ melÙeJeÛeveueef#ele-YeeJeeved~~1~~
cegefveceenelcÙe-efJeMes<ee-efppeveMeemeve-melØeoerheYeemegj-cetleeaved~
eqmeefæb Øeefheled-megcevemees, yeæjpees-efJeheguecetueIeeleve-kegâMeueeved ~~2~~
iegCeceefCe-efJejefÛele-Jeheg<eŠ, <e[dõJÙe-efJeefveef§elemÙe Oeele=ved-meleleced~
jefnleØeceeo-ÛeÙee&ved-oMe&ve-Megæeved ieCemÙe meblegef°-keâjeved ~~3~~
›ele meefceleer FefvõÙeefvejesOe, Ún DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve Deoble-OeeJeve efmLeefleYegkeäleer Yeòewâkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ, Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Fvemes otj ngDee nBt cesje, ÚsoeshemLeeheve nes veeLe~~
Ûeeefj$eeueesÛevee meefnle Je=nod DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË Ûeeefj$eeueesÛeveeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(ÙeneB Yeer ‘‘Cecees DeefjnbleeCeb’’ FlÙeeefo oC[keâ heÌ{keâj keâeÙeeslmeie& keâjkesâ LeesmmeeefcemleJeve keâjkesâ
DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{keâj Ûeeefj$e DeeueesÛevee heÌ{W~)

DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
eqmeæ iegCeeW keâer mlegefle ceW lelhej, ›eâesOe Deefive keâe veeMe efkeâÙee~
ieghleer mes heefjhetCe& cegefòeâÙegle, melÙe JeÛeve mes Yeefjle efnÙee~~1~~
cegefve ceefncee mes efpeve Meemeve kesâ, oerhekeâ Yeemegjcetefle& mJeYeeJe~
efmeefæ Ûeenles keâce&jpeeW kesâ, keâejCe Ieeleve ceW hešgYeeJe~~2~~
iegCeceefCe efJejefÛele leveg <ešd õJÙeeW, keâer ßeæe kesâ efvele DeeOeej~
oMe&veMegæ ØeceeoerÛeÙee&, jefnle mebIe mevleg°erkeâej~~3~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(245)

ceesnefÛÚ-og«elehemeŠ, ØeMemle-heefjMegæ-ùoÙe-MeesYeve-JÙeJenejeved~
ØeemegkeâefveueÙee-veveIee-veeMee-efJeOJebefme-Ûeslemees nlekegâheLeeved~~4~~
Oeeefjle-efJeuemeved-cegb[eved, Jeefpe&le-yengob[efheb[-ceb[ueefvekeâjeved~
mekeâuehejer<en-peefÙeveŠ, ef›eâÙeeefYe-jefveMeb ØeceeoleŠ heefjjefnleeved~~5~~
DeÛeueeved JÙehesle-efveõeved, mLeeveÙegleeved keâ°-og°-uesMÙee-nerveeved~
efJeefOeveevee-efßele-Jeemee-veefuehleosneved efJeefveefpe&leWefõÙekeâefjCeŠ~~6~~
Deleguee-veglkegâefškeâemeeefvJeefJeòeâ-efÛeòee-veKebef[le-mJeeOÙeeÙeeved~
oef#eCe-YeeJemece«eeved JÙeheiele-ceo-jeieueesYe-Me"-ceelmeÙee&ved~~7~~
ef YeVeele&jewõ-he#eeved, meb YeeefJele-Oece&Megkeäue-efv ece&ueùoÙeeved~
efvelÙeb efheveæ-kegâieleerved hegCÙeeved ieCÙeesoÙeeved efJeueerve-ieejJeÛeÙee&ved~~8~~
le®cet ueÙees ie-Ùeg ò eâe-veJekeâeMee-leeheÙees ie-jeie-meveeLeeved ~
yengpeve-efnlekeâj-ÛeÙee&-veYeÙee-veveIeeved cenevegYeeJe-efJeOeeveeved~~9~~
F&ÂMe-iegCemebheVeeved Ùeg<ceeved YekeälÙee efJeMeeueÙee efmLejÙeesieeved ~
efJeefOe-veeveejle-ce«eÙeeved cegkegâueerke=âle-nmle-keâceue-MeesefYeleefMejmee~~10~~
G«e lehemJeer ceesnjefnle MegYe, Megæ ùoÙe MeesYeve JÙeJenej~
Øeemegkeâ peien efveJeeme heehenle, DeeMe kegâheLe efJeOJebefme efJeÛeej~~4~~
oMecegb[veÙegle oes<emeefnle, Deenejer cegefveieCe mes Deefle otj~
mekeâue hejer<enpeÙeer ef›eâÙee ceW, lelhej efvele Øeceeo mes otj~~5~~
›ele ceW DeÛeefuele keâeÙeeslmeie&Ùegle, keâ° og° uesMÙee mes nerve~
efJeefOeJeled ie=nlÙeeieer efvece&ue leveg, FefvõÙeefJepeÙeer efveõenerve~~6~~
Glkegâefškeâemeve OejW efJeJeskeâer, Delegue DeKeefC[le mJeeOÙeeÙeer~
jeie ueesYe Me" ceo ceelmeÙeeX, jefnle hetCe& MegYe heefjCeeceer~~7~~
Oece&Megkeäue mes YeeefJele MegefÛeceve, Deele&jewõ ÉÙe he#e jefnle~
kegâieefleefJeveeMeer hegCÙe$e+efæ kesâ, GoÙe meefnle ieejJeefJejefnle~~8~~
Deeleeheve le®cetue Ùeesie, DeYeüeJekeâeMe ceW jeie meefnle~
yengpeve efnlekeâj Ûeefjle DeYeÙe, efve<heehe ceneved ØeYeeJe meefnle~~9~~
Fve meye iegCe mes Ùegòeâ legcnW, efmLej Ùeesieer DeeÛeeÙe& ØeOeeve~
yengle YeefòeâÙegle efJeefOeJeled cegkegâefuele, keâjhegškeâceue Oe™B efMejOeece~~10~~

(246)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DeefYeveewefce mekeâue-keâueg<e-ØeYeJeesoÙe-pevce-peje-cejCeyebOevecegòeâeved~
efMeJe-ceÛeue-ceveIe-ce#eÙe-ceJÙeenle-cegefòeâmeewKÙe-ceefmlJeefle meleleced ~~11~~
ueIegÛeeefj$eeueesÛevee
FÛÚeefce Yebles! ÛeefjòeeÙeejes lesjmeefJenes heefjneefJeoes, hebÛecenJJeoeefCe, hebÛe
meefceoerDees, efleiegòeerDees Ûesefo~ lelLe he{ces cenJJeos heeCeeefoJeeoeoes JesjceCeb, mes
heg{efJekeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, DeeGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, lesGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, JeeGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, JeCeheäheâefokeâeFÙee peerJee DeCebleeCeblee, nefjÙee JeerÙee Debkegâje efÚCCee,
efYeCCee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees
Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
yesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, kegâefkeäKe-efkeâefcce-mebKe-KeguueÙeJeje[Ùe-DekeäKe-efjª (ieb[) yeeue-mebyegkeäkeâ-efmeefhhehegue-efJekeâeFÙee, (hegueefJevecetB legcnW keâceexoÙe mebYeJe, pevce peje ce=efleyevOe jefnle~
nesJes Fefle efMeJe DeÛeue DeveIe, De#eÙe efveyee&Oe cegefòeâmegKe efvele~~11~~
Ûeeefj$eeueesÛevee
MebYeg Úbons YeieJeved ! FÛÚe keâjlee ntB, Ûeeefj$eeÛeej $eÙeesoMeefJeOe~
Jen heeBÛe cene›ele heeBÛe meefceefle, De® leerve iegefhleceÙe efpeveYeeef<ele~~
FveceW eEnmee keâe lÙeeie cene›ele, ØeLece keâne nw efpeveJej ves~
YetkeâeefÙekeâ peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele Je peuekeâeefÙekeâ Fleves1~~
DeiveerkeâeefÙekeâ efYe DemebKÙeeleemebKÙeele heJevekeâeefÙekeâ Fleves2~
pees JevemheeflekeâeefÙekeâ ØeeCeer, Jes meYeer Devevleevevle YeCeW~~
Ùes nefjle yeerpe Debkegâj mJe™he, veeveeefJeOe efÚVe-efYeVe Yeer neW~
Fve meyekeâes ØeeCeeW mes ceeje, mebleehe efoÙee heerÌ[e oer nes~~
GheIeele efkeâÙee ceve JeÛe leve mes, Ùee DevÙeeW mes keâjJeeÙee nes~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~1~~
oes FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele kegâef#e ke=âefce3 MebKe keâns~
#eguuekeâ4 keâewÌ[er Je De#e Deefj°Ùe5, ieb[yeeue ueIeg MebKe keâns~
1. peuekeâeefÙekeâ peerJe Yeer DemebKÙeelemebKÙeele nQ~ 2. JeeÙegkeâeefÙekeâ peerJe Yeer DemebKÙeeleemebKÙeele nQ~ 3. ueš,
IeeJe Deeefo kesâ peerJe~ 4. keâesF& Úgõ pevleg~ 5. yeÛÛeeW kesâ Mejerj ceW hewoe nes peeles nQ Ssmes #egõ peerJe~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(247)

DeeFÙee) lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee
keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
lesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, kegbâLeg-ösefnÙeefJebefÚÙe-ieesefYebo-ieespegJecekeäkegâCeefheheerefueÙeeFÙee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee
keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
ÛeGefjbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, obmecemeÙeceefkeäKe-heÙebie-keâer[Yecej-cengÙej-ieesceefÛÚ-DeeFÙee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes
keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
hebefÛebefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, Deb[eFÙee-heesoeFÙee-pejeFÙeejmeeFÙee-mebmesefocee-meccegefÛÚcee-GyYesefocee-GJeJeeefocee DeefJe ÛeGjemeerefo-peesefCehecegn-meomenmmesmeg, Sosefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee
keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
pees meerhe peeWkeâ Deeefokeâ Fvekeâes, ceeje Ùee $eeme efoÙee Yeer nes~
heerÌ[e oer Ùee GheIeele efkeâÙee, Ùee hej mes Yeer keâjJeeÙee nes~~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~2~~
$eÙe FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele kegbâLeg1 osefnkeâ efyeÛÚt~
petb ieespeeW Kešceue Fvõieeshe, efÛeGbšer Deeefokeâ yengefJeOe pevlet~~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee, heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~3~~
ÛeG FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele GvneW ceW [ebme ceMekeâ~
yeng keâerš helebies Yeücej ceOetcekeäKeer ieescekeäKeer Deeefo efJeefJeOe~~
Fvekeâes ceeje heefjleehe efJejeOeve, Ùee GheIeele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~4~~
hebÛesefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele Fvnebs ceW DeC[pe nQ~
heeslepe Je pejeÙegpe jmepe hemeervepe, meccetÚ&ve GodYesefoce nQ~~
Gheheeo pevceÙegle Yeer Ûeewjemeer, ueeKe Ùeesefve JeeueeW ceW pees~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee, heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee nes pees~~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~5~~
Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~
1. met#ce peerJe~

(248)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

(DeeÛeeÙe&Yeefòeâ keâer DebÛeefuekeâe)
FÛÚeefce Yebles! DeeFefjÙeYeefòe keâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb, mecceCeeCemecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb hebÛe-efJeneÛeejeCeb DeeFefjÙeeCeb, DeeÙeejeefomegoCeeCeesJeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCe-iegCe-heeueCe-jÙeeCeb meJJemeentCeb,
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes
megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Jeo-meefceeEoefoÙe-jesOees ueesÛees DeeJeemeÙe-ceÛesue-ceCneCeb~
efKeefo-meÙeCe-ceobleJeCeb ef"efo-YeesÙeCe-cesÙeYeòeb Ûe~~1~~
Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes efCeÙeòees nb~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesG cepPeb~

ye=noeueesÛeveemeefnlee ceOÙeeÛeeÙe& (ceOÙeceeÛeeÙe&) YeefòeâŠ1
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË ye=noeueesÛeveeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
DebÛeefuekeâe (Ûeewyeesue Úbo)
ns YeieJeved ! DeeÛeeÙe& Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~1~~
mecÙei%eeve ojMe ÛeeefjleÙegle, hebÛeeÛeej meefnle DeeÛeeÙe&~
DeeÛeejebie Deeef o ßeg le%eeveer, GheeOÙeeÙe GheosMekeâJeÙe&~~2~~
jlve$eÙe iegCe heeueve ceW jle, meJe& meeOeg keâe ceQ nef<e&le~
DeÛe&ve hetpeve Jebove keâjlee, vecemkeâej keâjlee ntB efvele~~3~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheod nesJes~~4~~
›ele meefceleer FefvõÙeefvejesOe Ún, DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve DeobleOeeJeve efmLeefleYegòeâer Yeòewâkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCecegefve kesâ, Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Fvemes otj ngDee ntB cesje, ÚsoeshemLeeheve nes veeLe~~1~~
ye=noeueesÛeveemeefnle ceOÙeceeÛeeÙe& Yeefòeâ
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË ye=noeueesÛeveeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb1. iegJee&ueesÛeveÙee meeOeË ceOÙeeÛeeÙe&vegeflemleLee~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(249)

(FlÙegÛÛeeÙe& ‘‘Cecees DejnbleeCeb’’ FlÙeeefo ob[kebâ heef"lJee keâeÙeeslmeieË ke=âlJee ‘‘Leesmmeeef ce’’ FlÙeeefo
ob[keâceOeerlÙe ‘‘osmekegâuepeeFmegæe’’ FlÙeeefokeâeb ceOÙeeÛeeÙe&vegefleb ‘‘FÛÚeefce Yebles! heefkeäKeÙeefcce’’ DeeueesÛesGb
heCCejmeCnb efoJemeeCeb’’ FlÙeeefo ye=noeueesÛeveeb Ûe memetjÙeŠ meeOeJeŠ he"sÙegŠ)

DeeÛeeÙe&Yeefòeâ
osme-kegâue-peeF-megæe, efJeMegæ-ceCe-JeÙeCe-keâeÙemebpegòee~
legcnb heeÙe-heÙees®n-efcen cebieue-celLeg ces efCeÛÛeb~~1~~
meie-hejmeceÙe-efJeoCnt, Deeiece-nsotefnb ÛeeefJe peeefCeòee~
megmecelLee efpeCe-JeÙeCes, efJeCeÙes meòee-Ceg™JesCe~~2~~
yeeue-ieg®-yegº-mesns, efieueeCe-Lesjs Ùe KeceCe-mebpegòee~
JeóeJeÙeiee DeCCes, ogmmeerues ÛeeefJe peeefCeòee~~3~~
JeÙe-meefceefo-iegefòepegòee, cegefòehens "eefJeÙee hegCees DeCCes~
DepPeeJeÙe-iegCeefCeueÙes, meengiegCes-CeeefJe mebpegòee~~4~~
GòeceKeceeS heg{Jeer, hemeCCeYeeJesCe DeÛÚpeue-meefjmee~
keâefccebOeCe-onCeeoes, DeieCeer JeeT Demebieeoes~~5~~

(250)

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

ieÙeCeefceJe efCe®JeuesJee, DekeäKeesne meeÙe®JJe cegefCeJemene~
SefjmeiegCe-efCeueÙeeCeb, heeÙeb heCeceeefce megæceCees~~6~~
mebmeej-keâeCeCes hegCe, yebYece-ceeCesefnb YeJÙepeerJesefnb~
efCeJJeeCemme ng ceiiees, ueæes legcnb hemeeSCe~~7~~
DeefJemegæ-uesmme-jefnÙee, efJemegæ-uesmmeeefn heefjCeoe megæe~
®öós hegCe Ûeòee, Oecces megkeäkesâ Ùe mebpegòee~~8~~
Giien-F&ne-JeeÙee-OeejCe-iegCe-mebheosefnb mebpegòee~
megòelLe - YeeJeCeeS, YeeefJeÙe - ceeCesefnb Jeboeefce~~9~~
legcnb iegCeieCe-mebLegefo, DepeeCe-ceeCesCe pees ceÙee Jegòees~
osG cece yeesefnueenb, ieg®Yeefòe-pegolLeDees efCeÛÛeb~~10~~
ye=noeueesÛevee
1
FÛÚeefce Yebles! heefkeäKeÙeefcce DeeueesÛesGb, heCCe-jmeCnb efoJemeeCeb heCCejmeCnb jeF&Ceb DeefyYeblejoes hebÛeefJenes DeeÙeejes CeeCeeÙeejes obmeCeeÙeejes leJeeÙeejes
JeerefjÙeeÙeejes ÛeefjòeeÙeejes Ûesefo~

(Cecees DeefjnbleeCeb FlÙeeefo oC[keâ heÌ{keâj 9 peehÙe keâjkesâ LeesmmeeefcemleJeve heÌ{keâj ‘pees osMe
peeefle’ FlÙeeefo Yeefòeâ heÌ{keâj ‘‘ns YeieJeved! heeef#ekeâØeefle›eâceCe’’ FlÙeeefo ye=noeueesÛevee keâes DeeÛeeÙe& Deewj
meeOegJeie& efceuekeâj heÌ{W~)

DeeÛeeÙe&Yeefòeâ
pees osMe peeefle kegâue Megæ cevees-JeÛe keâeÙe Megefæ mes mebÙegle neW~
Gve heeomejes®n meoe nceW, Fme peie ceW meye cebieueØeo neW~~1~~
pees mJehej meceÙe %eelee Deeiece, nslet mes meye kegâÚ Yeer peeveW~
efpeveJeÛeve keâLeve ceW hetCe& kegâMeue, peve kesâ Devegmeej efJeveÙe "eveW~~2~~
yeeuekeâ ieg® Je=æ Mew#e jesieer, mLeefJej leLee GheJeeme meefnle~
Gvekesâ heeuekeâ ogŠMeerue DevÙe cegefve, kesâ Yeer melheLe oMe&keâ Ùeefle~~3~~
›ele meefceefle iegefhleÙegle mJeÙeb hegveŠ, hej keâes efMeJeheLe ceW ØeJe=òe keâjW~
DeOÙeehekeâ iegCe kesâ efveueÙe meeOegiegCe, mes Yeer Ùegle DeeÛeeÙe& Kejs~~4~~
he=LJeermece Gòece #ecee mJeÛÚ, peue mece ØemeVe YeeJeeW Ùegle nQ~
keâceXOeve onves ceW Deiveer, efveŠmebie JeeÙeg mece metjer nQ~~5~~

cegefveÛeÙee&

MebYeg Úbo-

DeekeâeMe meÂMe cegefve ueshejefnle, meeiej mece #eesYejefnle cegefveJej~
Fve iegCe kesâ DeeueÙe kesâ heoÙegie, ceQ Megæcevee ØeCecetB ®efÛeOej~~6~~
YeJe Jeve ceW pees Yeer YeJÙepeerJe, Yeüceles nQ Jes efveJee&Ce ceeie&~
legce heo Øemeeo mes Øeehle efkeâÙee, ns ieg®Jej ceQ legce vecetB heeo~~7~~
pees ke=â<Ce veerue keâeheesle jefnle, MegYe uesMÙee mes heefjCele efJeMegæ~
hegve Deele&jewõ ogOÙee&ve cegòeâ, Deew Oece& Megkeäue oes OÙeeve Ùegòeâ~~8~~
pees DeJe«en F&ne DeJeeÙe Deew, OeejCe iegCe mebheefle mes mebÙegle~
met$eeLe& YeeJevee Yeeles efvele, Ssmes metjer keâes JebotB efvele~~9~~
ns ieg®Jej! legce iegCeieCe mebmlegefle ceW, efkeâÙee ve ieCe keâe %eeve cegPes~
kesâJeue cegPe YeòeâerJeMe keâer efvele, legce osJees yeesOeer ueeYe cegPes~~10~~
ye=noeueesÛevee
ns YeieJeved! ceQ heeef#ekeâ oes<eeW keâe, ÛeentB DeeueesÛeve keâjvee~
hevõn efove hevõn je$eer kesâ, Yeerlej ngS oes<eeW keâes njvee~~
%eeveeÛeej oMe&veeÛeej Je lehe-DeeÛeej leLee JeerÙee&Ûeeje~
Ûeeefj $eeÛeej heeBÛ e Ùes nQ , DeeÛeej cees# e kes â DeeOeeje~~

1. Fme ob[keâ keâes heeef#ekeâ-Øeefle›eâceCe kesâ meceÙe heÌ{ W~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(251)

1

FÛÚeefce Yebles! ÛeeGcceeefmeÙeefcce DeeueesÛesGb, ÛeGCnb ceemeeCeb DeªCnb hekeäKeeCeb
Jeermegòej-meÙe-efoJemeeCeb JeermegòejmeÙe-jeF&Ceb DeeEyYelejoes hebÛeefJenes DeeÙeejes
CeeCeeÙeejes obmeCeeÙeejes leJeeÙeejes JeerefjÙeeÙeejes ÛeefjòeeÙeejes Ûesefo~
2
FÛÚeefce Yebles! mebJeÛÚefjÙeefcce DeeueesÛesGb, JeejmeCnb ceemeeCeb ÛeGJeermeCnb
hekeäKeeCeb efleefCCeÚeJeefª-meÙe-efoJemeeCeb efleefCCeÚeJeefª-meÙe-jeF&Ceb DeeEyYelejoes
hebÛeefJenes DeeÙeejes CeeCeeÙeejes obmeCeeÙeejes leJeeÙeejes JeerefjÙeeÙeejes ÛeefjòeeÙeejes Ûesefo~
lelLe CeeCeeÙeejes keâeues efJeCeS GJeneCes yengceeCes lensJe DeefCeCnJeCes, JebpeCe
DelLe leogYeÙes Ûesefo, lelLe CeeCeeÙeejes DeªefJenes heefjneefJeoes mes DekeäKejnerCeb Jee
mejnerCeb Jee JebpeCenerCeb Jee heonerCeb Jee DelLenerCeb Jee iebLenerCeb Jee LeSmeg Jee
LegF&meg Jee DeªkeäKeeCesmeg Jee DeefCeDeesiesmeg Jee DeefCeÙeesieöejsmeg Jee Dekeâeues mepPeeDees
keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes keâeues Jee heefjneefJeoes DeÛÚekeâeefjob
Jee efceÛÚecesefueob Jee Deecesefueob Jee Jeecesefueob DeCCeneefoCCeb DeCCeneheef[ÛÚob
ns YeieJeved! Ûeelegcee&efmekeâ keâe, DeeueesÛeve keâ™B ÛeG ceefnves ceW~
Fve Dee" he#e ceWs Fkeâ meew yeerme, efoJeme Fkeâ meew yeerme efveMe ceWb~~
%eeveeÛeej oMe&veeÛeej Je lehe DeeÛeej leLee JeerÙee&Ûeeje~
Ûeeefj $eeÛeej heeBÛ e nQ Ùes , DeeÛeej cees# e kes â DeeOeeje~~
ns YeieJeved! Jeeef<e&keâ keâe DeeueesÛeve keâ™@b megyeejn ceefnves ceW~
ÛeGyeerme he#e ceW $eÙe meew ÚdÙeeme", efoJeme Je Fleveer je$eer ceW~~
%eeveeÛeej oMe&veeÛeej Je lehe-DeeÛeej leLee JeerÙee&Ûeeje~
Ûeeefj $eeÛeej heeBÛ e Ùes nQ , DeeÛeej cees# e kes â DeeOeeje~~
FveceW nw %eeveeÛeej ØeLece, pees Dee" Yeso MegæerÙegle nw~
Jen keâeue efJeveÙe GheOeeve leLee, yengceeve DeefveÖJe JÙebpeve nw~~
hegefve DeLe& GYeÙe Fve Megæer mes, mleJe mlegefle DeLee&KÙeevee~
DevegÙeesie Deewj DevegÙeesieÉej ceW, efkeâÙee Ùeoer De#ej nervee~~
Ùee heo mes keâce Ùee JÙebpeve keâce, Ùee DeLe&nerve Ùee «evLe keâceer~
Ùeefo Dekeâeue ceW mJeeOÙeeÙe efkeâÙee, Ùee keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer~~
Ùee keâeue ceW veefnb mJeeOÙeeÙe efkeâÙee, Ùee Peefšefle heÌ{e efceLÙee efceßeCe~
efJehejerle DeLe&keâj heÌ{e DevÙeLee, keâne DevÙeLee efkeâÙee «enCe~~
1. Fmekeâes Ûeelegcee&efmekeâ Øeefle›eâceCe kesâ meceÙe heÌ{W~ 2. Fmes meebJelmeefjkeâ-Øeefle›eâceCe kesâ meceÙe heÌ{W~

(252)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

DeeJeemeSmeg heefjnerCeoeS lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
obmeCeeÙeejes DeªefJenes-efCemmebefkeâÙe efCekeäkebâefKeÙe efCeefJJeefoefiebÚe Decet{efoªer
Ùe~ GJeietnCe ef"efokeâjCeb JeÛÚue heneJeCee Ûesefo~ DeªefJenes heefjneefJeoes mebkeâeS
keb âKeeS ef Jeef oefiebÚ eS DeCCeef oefª -hemebm eCeoeS hejheeKeb[-hemeb meCeoeS
DeCeeÙeoCe-mesJeCeoeS DeJeÛÚuueoeS DehheneJeCeoeS lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
leJeeÙeejes yeejmeefJenes, DeyYeblejes ÚefJJenes yeeefnjes ÚefJJenes Ûesefo, lelLe yeeefnjes
DeCemeCeb DeeceesoefjÙeb efJeefòeheefjmebKee jmeheefjÛÛeeDees mejerjheefjÛÛeeDees efJeefJeòemeÙeCeemeCeb Ûesefo, lelLe DeyYeblejes heeÙeefÛÚòeb efJeCeDees JesppeeJeÛÛeb mepPeeDees
PeeCeb efJeGmmeiiees Ûesefo~ DeyYeblejb yeeefnjb yeejmeefJenb leJeeskeâcceb Ce keâob efCemeCCesCe
heef[keäkebâleb lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
JeerefjÙeeÙeejes hebÛeefJenes heefjneefJeoes JejJeerefjÙeheefjkeäkeâcesCe pengòeceeCesCe yeuesCe
Ún DeeJeMÙekeâ ceW neveer keâer, Fme %eeveeÛeej ceW oes<e efkeâÙes~
heCeefJeOe mJeeOÙeeÙe keâer efmeefæ nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~1~~
oMe&veeÛeej Dee"efJeOe nw, efveŠMebefkeâle efveŠkeâebef#ele iegCe mes~
De® efveefJe&efÛeefkeâlmee DecetÌ{Âkeâd, Gheietnve efmLeeflekeâjCe iegCe mes~~
JeelmeuÙe ØeYeeJeve Fve De" ceW, pees Mebkeâe keâeb#e pegieghmee keâer~
efceLÙee°er keâer ØeMebmee keâer, De® hejheeKeb[ ØeMebmee keâer~~
DeveeÙeleve keâer mesJee keâer, Jeelmeue ØeYeeJevee veneR efkeâÙee~
Fve oes<eeW ceW pees neveer keâer, Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~2~~
Ún DeYÙeblej Ún yeeefnj mes, yeejnefJeOe lehe DeeÛeej keâne~
GveceW mes DeveMeve DeceesoÙe&, Je=leheefjmebKÙee jmelÙeeie keâne~~
levegheefjlÙeeie-levegkeäuesMe1 efJeefJeòeâ, MeÙeveemeve lehe yee¢e keâns~
ØeeÙeef§ele efJeveÙe megJewÙeeJe=le, mJeeOÙeeÙe OÙeeve2 JÙeglmeie& keâns~~
Fve yeejn lehe keâes veneR efkeâÙee, heefj<en mes heerefÌ[le ÚesÌ[ efoÙee~
lehe efkeâefjÙee ceW pees neveer keâer, Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~3~~
nw JeerÙee&Ûeej heebÛeefJeOe ceW, Jej JeerÙe& heje›eâce mes peevees~
DeeieceJeefCe&le3 lehe hejerceeCe, yeue4 JeerÙe&5-menpe Meòeâer ceevees~~
1. keâeÙekeäuesMe keâes heeBÛeJeeb ceevee nw~ 2. ÙeneBb OÙeeve keâes heeBÛeJeeb ceevee nw~ 3. ÙeLeesòeâceeve-Deeiece ceW
keâner ieF& efJeefOe mes keâJeueÛeebõeÙeCe Deeefo lehe keâjvee~ 4. keâeue, #es$e Deewj Deenej keâe yeue~ 5. JeerÙe&-menpe
Deheveer meeceLÙe&~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(253)

JeerefjSCe heefjkeäkeâcesCe efCeietefnÙeb leJeeskeâcceb Ce keâÙeb efCemeCCesCe heef[keäkebâleb lemme
efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
FÛÚeefce Yebles! ÛeefjòeeÙeejes lesjmeefJenes heefjneefJeoes hebÛe cenJJeoeefCe
hebÛemeefceoerDees efleiegòeerDees Ûesefo~ lelLe he{ces cenJJeos heeCeeefo-Jeeoeoes JesjceCeb~
mes heg{efJekeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, DeeGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, lesGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, JeeGkeâeFÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee, JeCehheâefokeâeFÙee peerJee DeCebleeCeblee nefjÙee, yeerÙee, Debkegâje, efÚCCee,
efYeCCee, Sosefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee
keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
yesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee kegâefkeäKe-efkeâefcce-mebKe-KeguueÙe-Jeje[ÙeDekeäKe-efjª-ieb[Jeeue-mebyegkeäkeâ-efmeefhhe-hegue efJekeâeFÙee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb
hej›eâce1-heefjheešer mes ceQves, heCe JeerÙee&Ûeej ceW neveer keâer~
efvepe Meefòeâ efÚheeÙeer lehe§ejCe, keâjves ceW lehe ceW neveer keâer~~
lehe ef›eâÙee ve keâer heefj<en Deeefokeâ mes, heerefÌ[le nes Ùeefo ÚesÌ[ efoÙee~
Fme JeerÙee&Ûeej ceW oes<e efkeâÙee, Jen og<ke=âle cesje nes efceLÙee~~4~~
ns YeieJeved! FÛÚe keâjlee ntB, Ûeeefj$eeÛeej $eÙeesoMeefJeOe~
Jen heeBÛe cene›ele heeBÛe meefceefle, De® leerve iegefhleceÙe efpeveYeeef<ele~~
FveceW efnbmee keâe lÙeeie cene›ele, ØeLece keâne nw efpeveJej ves~~
YetkeâeefÙekeâ peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele Je peuekeâeefÙekeâ Fleves2~
DeiveerkeâeefÙekeâ efYe DemebKÙeeleemebKÙeele heJevekeâeefÙekeâ Fleves3~
pees JevemheeflekeâeefÙekeâ ØeeCeer, Jes meYeer Devebleeveble YeCeW~~
Ùes nefjle yeerpe Debkegâj mJe™he, veeveeefJeOe efÚVe-efYeVe Yeer neW~
Fve meyekeâes ØeeCeeW mes ceeje, mebleehe efoÙee heerÌ[e oer nes~~
GheIeele efkeâÙee ceve JeÛe leve mes, Ùee DevÙeeW mes keâjJeeÙee nes~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~
oes FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele kegâef#eke=âefce4 MebKe keâns~
#egõkeâ keâewÌ[er Je De#e Deefj°Ùe5, ieb[yeeue ueIeg MebKe keâns~~
1. hej›eâce-Deeiece ceW Øeefleheeefole ›eâce mes lehe keâjvee, pewmes henues cetueiegCeeW keâe heeueve keâj Gòej
iegCeeW keâe heeuevee~ 2. peuekeâeefÙekeâ peerJe Yeer DemebKÙeeleemebKÙeele nQ~ 3. JeeÙeg keâeefÙekeâ peerJe Yeer DemebKÙeeleemebKÙeele
nQ~ 4. ueš, IeeJe Deeefo kesâ peerJe~ 5. yeÛÛeeW kesâ Mejerj ceW hewoe nes peeles nQ Sssmes #egõ peerJe~

cegefveÛeÙee&

(254)

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe
ces ogkeäkeâ[b~
lesFbefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee kegbâLeg-osefnÙe-efJebefÚÙeieesefYebo-ieespetJecekeäkegâCe-efheheerefueÙeeFÙee, lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee
keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
ÛeGeEjefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee obmecemeÙe-ceefkeäKe-heÙebie-keâer[Yecej-cengÙej-ieesceefÛÚÙeeFÙee lesefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes
Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
hebefÛebefoÙee peerJee DemebKesppeemebKesppee Deb[eFÙee heesoeFÙee-pejeFÙee-jmeeFÙeemebmesefocee-meccegefÛÚcee-GyYesefocee-GJeJeeefocee DeefJe ÛeGjemeerefo-peesCeer-hecegnmeo-menmmesmeg, Sosefmeb GöeJeCeb heefjoeJeCeb efJejenCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes
Jee keâerjblees Jee meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
pees meerhe peeWkeâ Deeefokeâ Fvekeâes, ceeje Ùee $eeme efoÙee Yeer nes~
heerÌ[e oer Ùee GheIeele efkeâÙee, Ùee hej mes Yeer keâjJeeÙee nes~~
Ùee keâjles keâes Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~
$eÙe FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele kegbâLeg1 osefnkeâ efyeÛÚt~
petb ieespeeW Kešceue Fvõieeshe, efÛeGbšer Deeefokeâ yengefJeOe peblet~~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee, heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~
ÛeG FefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele GvneW ceW [ebme ceMekeâ~
yeng keâerš helebies Yeücej ceOet-cekeäKeer ieescekeäKeer Deeefo efJeefJeOe~~
Fvekeâes ceeje heefjleehe efJejeOeve, Ùee GheIeele efkeâÙee Yeer nes~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~
hebÛesefvõÙe peerJe DemebKÙeeleemebKÙeele FvneW ceW DeC[pe nQ~
heeslepe Je pejeÙegpe jmepe hemeervepe, meccetÚ&ve GodYesefoce nQ~~
Gheheeo pevceÙegle Yeer Ûeewjemeer, ueeKe Ùeesefve JeeueeW ceW pees~
Fvekeâes ceeje mebleehe efoÙee, heerÌ[e oer Ieele efkeâÙee nes pees~~
keâjJeeÙee Ùee Devegceefle oer nes, Jen og<ke=âle cesje efceLÙee nes~~5~~
1. met#ce peerJe~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(255)

Jeo-meefceefobefoÙe-jesOees ueesÛees DeeJeemeÙe-ceÛesue-ceCneCeb~
efKeefo-meÙeCe-ceobleJeCeb ef"efoYeesÙeCe-cesÙeYeòeb Ûe~~1~~
Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLe heceeokeâoeoes DeFÛeejeoes efCeÙeòees nb~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesog cepPeb~
#eguuekeâeueesÛeveemeefnlee #eguuekeâeÛeeÙe&YeefòeâŠ1
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË #eguuekeâeueesÛeveeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(FlÙegÛÛeeÙe& hetJe&Jeöb[keâeefokebâ efJeOeeÙe ‘Øee%eŠ ØeehlemecemleMeeŒeùoÙeŠ’’ FlÙeeefokebâ ‘‘ßeglepeueOeerlÙeeefo
cees#eceeieexheosMekeâe’’ FlÙesJecevlekeâeb memetjÙeŠ mebÙeleeŠ he"sÙegŠ)

Øee%eŠ Øeehle-mecemle-MeeŒe ùoÙeŠ, ØeJÙeòeâ-ueeskeâ-efmLeefleŠ,
ØeemleeMeŠ ØeefleYeehejŠ ØeMeceJeeved, ØeeiesJe °esòejŠ~
ØeeÙeŠ ØeMvemenŠ ØeYegŠ hejcevees-nejer heje-efvevoÙee
yeÇtÙeeæce&keâLeeb ieCeer iegCeefveefOeŠ, Øemhe°-efce°e#ejŠ~~1~~
›ele meefceefle FefvõÙeefvejesOe, Ún DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve Deoble-OeeJeve efmLeefleYegòeâer Yeòewâkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ, Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Gvemes otj ngDee ntB cesje, ÚsoesmLeeheve nes veeLe!~~1~~
ueIeg DeeueesÛeveemeefnle ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
meJee&efleÛeej efJeMegæŸeLeË 2#eguuekeâeueesÛeveeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(Cecees DeefjnbleeCeb FlÙeeefo ob[keâ heÌ{ keâj 9 peehÙe keâjkesâ Leesmmeeefce mleJeve keâjkesâ ‘‘Øee%e:’’
FlÙeeefo ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
Øee%e mekeâueMeeŒeefJeled meye peie, efmLeefle keâes mhegâš osKeW~
DeeMe jefnle ØeefleYeeÙegle ØeMeceJeeve Gòej lel#eCe osles~~
ØeMvemeefn<Ceg mecejLe hej kesâ, cevenj hejefveboe mes otj~
efcele mhe° JeÛeve mes Oece&-keâLee keânles metjer iegCehetj~~1~~
1. ueIJeer metefjvegefle§esefle heeef#ekeâeoew Øeefle›eâces~ 2. #eguuekeâeueesÛeveeÛeeÙe& Yeefòeâ keâe DeLe& nw ueIeg

DeeueesÛevee meefnle ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâ~

(256)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

ßeglece - efJekeâueb Megæe, Je=efòeŠ hej - ØeefleyeesOeves,
heefjCeefle - ®™Åeesiees, ceeie&ØeJele&ve - meefÉOeew~
yegOevegefle - jveglmeskeâes, ueeskeâ%elee ce=ogleeÓmhe=ne,
Ùeefle-heefleiegCee ÙeefmceVevÙes Ûe meesÓmleg ieg®Š meleeced ~~2~~
ßeglepeueefOe-heejiesYÙeŠ, mJehej-celeefJeYeeJevee-hešgceefleYÙeŠ~
megÛeefjle-leheesefveefOeYÙees, vecees ieg®YÙees iegCeieg®YÙeŠ~~3~~
Úòeerme-iegCe-meceiies, hebÛeefJene-Ûeej-keâjCe-meboefjmes~
ef memmee-Ceg iien-keg âmeues, OecceeFefj S meoe Jeb os~ ~4~~
ieg®Yeefòe-mebpecesCe Ùe, lejbefle mebmeej-meeÙejb Ieesjb~
efÚCCebefle Deªkeâcceb, pecceCe-cejCeb Ce heeJeWefle~~5~~
Ùes efvelÙeb ›ele-ceb$e-nesceefvejlee, OÙeeveeefive-nes$eekegâueeŠ,
<ešdkeâcee&efYe-jleemleheesOeve-OeveeŠ, meeOegef›eâÙee-meeOeJeŠ~
Meerue ØeeJejCee iegCe-ØenjCee-§evõeke&â-lespeesefOekeâe,
cees#e-Éej-keâheeš-heešve-YešeŠ, ØeerCevleg ceeb meeOeJeŠ~~6~~
DeefJekeâue ßegleOej ÛeefjleMegæOej, hejØeefleyeesOeve ceW lelhej~
cees#eceeie& kesâ Jele&ve ceW efvele, DeefleMeÙe Ùelve keâjW cegefveJej~~
%eeveer ceW vegefle ieleGlmegkeâlee, ueeskeâmeceÙeefJeled efveŠmhe=n ce=og~
efpeveceW Ùes iegCe melheg®<eeW kesâ, Jes ner ieg® ceeveW efMeJeØeo~~2~~
ßeglemecegõ heejbiele mJecele Je hejcele %eelee kegâMeueceleer~
meÛÛeefj$e leheefveefOeÙegle iegCeieg®, ns ieg®! legcekeâes keâ™B veleer~~3~~
Úefòeme iegCe mes hetCe& heeBÛe, DeeÛeej ef›eâÙee kesâ Oeejer nes~
efMe<Ùe Deveg«en efvehegCe Oece&-DeeÛeeÙe& meoe JebotB legcekeâes~~4~~
ieg®Yeòeâer mebÙece mes eflejles, YeJÙe YeÙebkeâj YeJeJeeefjefOe~
De°keâce& ÚsoW Jes efheâj veefnb, heeles pevce cejCe JÙeeOeer~~5~~
›ele De® ceb$e nesce ceW lelhej, OÙeeve Deefive ceW nJeve keâjW~
leheesOeveer <ešdDeeJeMÙekeâjle, meeOet Gòece ef›eâÙee OejW~~
MeerueJeŒeOej iegCeDeeÙegOeÙegle, metÙe&-Ûebõ mes lespe DeefOekeâ~
cees#eÉej GodIeešve Ùeesæe, meeOet neW ØemeVe cegPe Øeefle~~6~~

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(257)

iegjJeŠ heevleg vees efvelÙeb, %eeve-oMe&ve-veeÙekeâeŠ~
Ûeeefj$eeCe&Je-iebYeerje,
cees#eceeieex-heosMekeâeŠ~~7~~
DeeueesÛevee-FÛÚeefce Yebles! DeeFefjÙe-Yeefòe-keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb,
mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb hebÛeefJeneÛeejeCeb DeeÙeefjÙeeCeb,
DeeÙeejeefo-megoCeeCees- JeosefmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCe-iegCeheeueCe-jÙeeCeb
meJJemeentCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Jeo-meefceefobefoÙejesOees ueesÛees DeeJeemeÙe-ceÛesue-ceCneCeb~
efKeefomeÙeCe-ceobleJeCeb, ef"efo-YeesÙeCe-cesÙeYeòeb Ûe~~1~~
Sos Keueg cetueiegCee meceCeeCeb efpeCeJejsefnb heCCeòee~
SlLeheceeokeâoeoes DeFÛeejeoes efCeÙeòees nb~~2~~
ÚsoesJeªeJeCeb nesog cepPeb~
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË efmeæ-Ûeeefj$e-Øeefle›eâceCe-efveef‰lekeâjCe-Jeerj%eeveoMe& kesâ veeÙekeâ ieg®Jej, efvele cesjer j#ee keâefjÙes~
Ûeefj$epeueefOe iecYeerj cees#eheLe, GheosMekeâ heLe ceW OeefjÙes~~7~~
DebÛeefuekeâens YeieJeved! DeeÛeeÙe& Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~1~~
mecÙei%eeve ojMe Ûeeefjle Ùegle, hebÛeeÛeej meefnle DeeÛeeÙe&~
DeeÛeejebie Deeefo ßegle %eeveer, GheeOÙeeÙe GheosMekeâ JeÙe&~~2~~
jlve$eÙe iegCe heeueve ceW jle, meJe&meeOeg keâe ceQ nef<e&le~
DeÛe&ve hetpeve Jebove keâjlee, vecemkeâej keâjlee ntB efvele~~3~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheled nesJes~~4~~
›ele meefceefle FbefõÙeefvejesOe, Ún DeeJeMÙekeâ DeeÛesuekeâ ueesÛe~
YetefceMeÙeve Demveeve Deoble-OeeJeve efmLeefleYegòeâer Yeòewâkeâ~~
efpeveJej keâefLele cetueiegCe cegefve kesâ, Øeceeo mes FveceW DeefleÛeej~
Fvemes otj ngDee ntB cesje, ÚsoeshemLeeheve nes veeLe!~~1~~
meJee&efleÛeejefJeMegæŸeLeË efmeæ-Ûeeefj$e-Øeefle›eâceCeefveef‰lekeâjCeJeerj-MeebefleÛelegefJeËMeefle-leerLeËkeâj-

(258)

cegefveÛeÙee&

heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe

MeeefvleÛelegefJeËMeefleleerLeËkeâj-Ûeeefj$eeueesÛeveeÛeeÙe&-Je=noeueesÛeveeÛeeÙe&#eguuekeâeueesÛeveeÛeeÙe&YeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâlJeeefooes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(FlÙegÛÛeeÙe& hetJe&Jeöb[keâeefokebâ ke=âlJee ‘‘MeeŒeeYÙeemees efpeveheefle’’ FlÙeeoer°ØeeLe&veeb memetjÙeŠ meeOeJeŠ he"sÙegŠ)~

meceeefOeYeefòeâ:
DeLes°-ØeeLe&vee
ØeLeceb keâjCeb ÛejCeb õJÙeb veceŠ~
MeeŒeeYÙeemees efpeveheefle-vegefleŠ, mebieefleŠ meJe&oeÙezŠ,
meodJe=òeeveeb iegCeieCekeâLee, oes<eJeeos Ûe ceewveced ~
meJe&mÙeeefhe efØeÙeefnleJeÛees, YeeJevee ÛeelceleòJes,
mecheÅevleeb cece YeJeYeJes, ÙeeJe-oslesÓheJeie&Š~~1~~
leJe heeoew cece ùoÙes, cece ùoÙeb leJe heoÉÙes ueerveb~
efle‰leg efpevesvõ! leeJeÅeeJeefVeJee&Ce-mecØeeefhleŠ~~2~~
DekeäKej-heÙelLe-nerCeb, ceòee-nerCeb Ûe peb ceS YeefCeÙeb~
leb Keceng CeeCeosJe! Ùe, cepPeefJe ogkeäKekeäKeÙeb kegâCeG (efobleg)~~3~~
Ûeeefj$eeueesÛeveeÛeeÙe&-ye=noeueesÛeveeÛeeÙe&-#eguuekeâeueesÛeveeÛeeÙe& YeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâlJeeefooes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb(Ssmee GÛÛeejCe keâjkesâ ‘‘Cecees DeefjnbleeCeb’’ FlÙeeefo meeceeefÙekeâ oC[keâ heÌ{keâj 9 peehÙe keâjkesâ
LeesmmeeefcemleJeve keâjkesâ ‘‘MeeŒeeW keâe’’ FlÙeeefo ueIeg meceeefOeYeefòeâ FlÙeeefo F°ØeeLe&vee keâes DeeÛeeÙe& Deewj
meeOeg efceuekeâj keâjW~)

meceeefOeYeefòeâ
ØeLeceb
keâjCeb
ÛejCeb
õJÙeb
veceŠ~
MeeŒeeW keâe DeYÙeeme efpevesÕej, veceve meoe meppeve mebieefle~
meÛÛeefj$e kesâ iegCe ieeTB, De® oes<e keâLeve ceW ceewve melele~~
meyemes efØeÙeefnle JeÛeve keântB, efvepe DeelceleòJe keâes efvele YeeTB~
ÙeeJeled cegefòeâ efceues leeJeled, YeJe-YeJe ceW Fve meyekeâes heeTB~~1~~
leJe ÛejCeebyegpe cegPe ceve ceW, cegPe ceve leJe ueerve ÛejCe Ùegie ceW~
leeJeled jns efpevesÕej ÙeeJeled, cees#e Øeeefhle veefnb nes peie ceW~~2~~
De#ej heo mes nerve DeLe&, cee$ee mes nerve keâne pees ceQ~
ns ßegle ceeleŠ! #ecee keâjes meye, cece ogŠKeeW keâe #eÙe nesJes~~3~~
(yew"keâj DebÛeefuekeâe heÌ{W)

ßeglehebÛeceer ef›eâÙee efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(259)

(260)

cegefveÛeÙee&

ßeglehebÛeceer ef›eâÙee efJeefOe

DeeueesÛevee-FÛÚeefce Yebles! meceeefnYeefòe-keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb,
jÙeCeòeÙe-me™Je-hejcehhe-pPeeCe-uekeäKeCe-meceeefnYeòeerS efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce
hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb
meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
leleŠ(meceeefOeYeòesâjvevlejb) efmeæßegleeÛeeÙe&YeefòeâefYeŠ (hetJeexòeâeefYeŠ) DeeÛeeÙeË
meeOeJees Jevosjved~
ßeglehebÛeceer ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?

veceesÓmleg ßeglehebÛeceerheJe&efCe mJeeOÙeeÙeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb...... ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~

pÙes‰ Megkeäuee 5 keâes ßeglehebÛeceer keânles nQ~ Fme efove meYeer meeOeg Je=nled efmeæYeefòeâ Deewj Je=nled ßegleYeefòeâ
heÌ{keâj ßeglemkebâOe (ßeglemkebâOeÙeb$e) keâer mLeehevee keâjW~ hegveŠ ßeerFbõvebefo DeeÛeeÙe& efJejefÛele ßegleeJeleej keâe
GheosMe osJeW~ Deveblej Je=nled ßegleYeefòeâ Je Je=nled DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{keâj mJeeOÙeeÙe ØeejbYe keâjW~ mJeeOÙeeÙe keâjkesâ
hegveŠ Je=nled ßegleYeefòeâ heÌ{keâj mJeeOÙeeÙe meceeheve keâjkesâ MeebefleYeefòeâ heÌ{1W ~ Fmekeâer efJeefOe efvecve Øekeâej nw-

DeeÛeeÙe& Yeefòeâ

ßeglehebÛeceer ef›eâÙee efJeefOe
veceesÓmleg ßeglehebÛeceerheJe&efCe ßeglemkebâOeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(ke=âeflekeâce& efJeefOehetJe&keâ keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 113 mes ‘efmeæevegæÒle’ FlÙeeefo efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg ßeglehebÛeceerheJe&efCe ßeglemkebâOeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb......ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 116 mes ‘mlees<Ùes meb%eeveeefve’ FlÙeeefo ßegleYeefòeâ heÌ{W~)
hegveŠ ßeglemkebâOe (Ùeb$e) keâer mLeehevee keâjkesâ ßeerFbõvebefo DeeÛeeÙe& efJejefÛele ßegleeJeleej heÌ{ keâj
<ešdKeb[eiece met$eeW keâer jÛevee keâe Deewj ßeglehebÛeceer heJe& keâe Fefleneme megveekeâj mJeeOÙeeÙe keâjWb-

DebÛeefuekeâe (oesne)
YeieJeved! meceeefOeYeefòeâ De®, keâj kesâ keâeÙeeslmeie&~
ÛeentB DeeueesÛeve keâjve, oes<e efJeMeesOeve nsle~~1~~
jlve$eÙe mJe™he hejceelcee, Gmekeâe OÙeeve meceeOeer nw~
efveleØeefle Gme meceeefOe keâes DeÛetË, hetpetB JebotB vecetB Gmes~~2~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebhele nesJes~~3~~
(Deveblej meYeer meeOegJeie& ueIeg efmeæ, ßegle, DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{keâj DeeÛeeÙe& keâer Jebovee keâjW~)
(heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe hetCe& ngDee)
1. Deveieej Oecee&ce=le De. 9, Mueeskeâ 57-58~

(Cecees DeefjnbleeCeb FlÙeeefo meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe Je Leesmmeeefce heÌ{keâj mlees<Ùes FlÙeeefo DeLeJee
‘efmeæJejmeemeCeeCeb’ FlÙeeefo Øeeke=âle ßegleYeefòeâ heÌ{ W~

veceesÓmleg ßeglehebÛeceerheJe&efCe mJeeOÙeeÙeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe Je Leesmmeeefce heÌ{ keâj ‘efmeæiegCemlegefleefvejleeved’ FlÙeeefo DeeÛeeÙe&Yeefòeâ
DeLeJee ‘osmekegâuepeeFmegæe’ FlÙeeefo Øeeke=âle DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{ W~)

efmeæiegCe-mlegefle-efvejlee-vegæÒle®<eeefivepeeue-yengue-efJeMes<eeved~
iegefhleefYe-jefYemebhetCee&ved, cegefòeâÙegleŠmelÙeJeÛeve-ueef#eleYeeJeeved ~~1~~
cegefveceenelcÙe-efJeMes<eeved efpeveMeemeve-melØeoerhe-Yeemegj-cetleeaved~
efmeefæb Øeefhelmegcevemees, yeæjpees-efJehegue-cetue-Ieeleve-kegâMeueeved ~~2~~
iegCeceefCe-efJejefÛele-Jeheg<eŠ, <e[dõJÙe-efJeefveef§elemÙe Oeele=vmeleleced~
jefnle-Øeceeo-ÛeÙee&ved-oMe&veMegæeved ieCemÙe meblegef°-keâjeved ~~3~~
ceesnefÛÚ-og«elehemeŠ, ØeMemle-heefjMegæ-ùoÙeMeesYeve-JÙeJenejeved ~
ØeemegkeâefveueÙee-veveIee-veeMeeefJeOJebefme-Ûeslemees nlekegâheLeeved ~~4~~
OeeefjleefJeuemeved-cegb[eved Jeefpe&le-yengob[-efheb[-ceb[ue-efvekeâjeved ~
mekeâue-hejer<en-peefÙeveŠ ef›eâÙeeefYe-jefveMeb ØeceeoleŠ heefj-jefnleeved ~~5~~
DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
efmeæ iegCeesb keâer mlegefle ceW lelhej, ›eâesOe Deefive keâe veeMe efkeâÙee~
ieghleer mes heefjhetCe& cegefòeâÙegle, melÙe JeÛeve mes Yeefjle efnÙee~~1~~
cegefve ceefncee mes efpeveMeemeve kesâ, oerhekeâ Yeemegjcetefle& mJeYeeJe~
efmeefæ Ûeenles keâce&jpeeW kesâ, keâejCe Ieeleve ceW hešgYeeJe~~2~~
iegCeceefCe efJejefÛele leveg <ešd õJÙeebW, keâer ßeæe kesâ efvele DeeOeej~
oMe&veMegæ ØeceeoerÛeÙee&, jefnle mebIe mevleg°erkeâej~~3~~
G«e lehemJeer ceesnjefnle MegYe, Megæ ùoÙe MeesYeve JÙeJenej~
Øeemegkeâ peien efveJeeme heehenle, DeeMe kegâheLe efJeOJebefme efJeÛeej~~4~~
oMecegb[veÙegle oes<ejefnle, Deenejer cegefveieCe mes Deefle otj~
mekeâue hejer<enpeÙeer ef›eâÙee ceW, lelhej efvele Øeceeo mes otj~~5~~

ßeglehebÛeceer ef›eâÙee efJeefOe

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(261)

DeÛeueeved-JÙehesleefveõeved mLeeve-Ùegleeved-keâ°og°-uesMÙeenerveeved ~
ef Jeef Oeveeveeef ßele-Jeemee-veefuehleosneefv Jeefveefpe&leW efõ Ùekeâef jCeŠ~~6~~
Deleguee-veglkegâefškeâemeeved efJeefJeòeâefÛeòee-veKebef[le-mJeeOÙeeÙeeved ~
oef#eCeYeeJemece«eeved JÙeheieleceo-jeieueesYe-Me"-ceelmeÙee&ved ~~7~~
efYeVeele&jewõhe#eeved - mebYeeefJele - Oece&Megkeäue - efvece&ueùoÙeeved~
efvelÙeb efheveækegâieleerved hegCÙeeved ieCÙeesoÙeeefvJeueerveieejJe-ÛeÙee&ved ~~8~~
le®cetueÙeesieÙegòeâe - veJekeâeMee - leeheÙeesie - jeie - meveeLeeved~
yengpeveefnlekeâjÛeÙee&-veYeÙee-veveIeevedcenevegYeeJe efJeOeeveeved ~~9~~
F&ÂMeiegCemebheVeeved Ùeg <ceevYekeälÙee efJeMeeueÙee efmLejÙeesieeved~
efJeefOeveeveejle-ceieÇdÙeeved cegkegâueerke=âle-nmlekeâceue-MeesefYeleefMejmee~~10~~
DeefYeveewefce mekeâuekeâueg<e-ØeYeJeesoÙe-pevcepeje-cejCeyebOeve-cegòeâeved~
efMeJe-ceÛeue-ceveIe-ce#eÙe-ceJÙeenle-cegefòeâmeewKÙe-ceefmlJeefle meleleced~~11~~µ
›ele ceW DeÛeefuele keâeÙeeslmeie&Ùegle, keâ° og° uesMÙee mes nerve~
efJeefOeJeled ie=nlÙeeieer efvece&ueleveg, FefvõÙeefJepeÙeer efveõenerve~~6~~
Glkegâefškeâemeve OejW efJeJeskeâer, Delegue DeKeefC[le mJeeOÙeeÙeer~
jeie ueesYe Me" ceo ceelmeÙeeX, jefnle hetCe& MegYe heefjCeeceer~~7~~
Oece&Megkeäue mes YeeefJele MegefÛeceve, Deele&jewõ ÉÙe he#e jefnle~
kegâieefleefJeveeMeer hegCÙe$e+efæ kesâ, GoÙe meefnle ieejJeefJejefnle~~8~~
Deeleeheve le®cetue Ùeesie, DeYeüeJekeâeMe ceW jeie meefnle~
yengpeve efnlekeâj Ûeefjle DeYeÙe, efve<heehe ceneved ØeYeeJe meefnle~~9~~
Fve meye iegCe mes Ùegòeâ legcnW, efmLej Ùeesieer DeeÛeeÙe& ØeOeeve~
yengle YeefòeâÙegle efJeefOeJeled cegkegâefuele, keâjhegš keâceue Oe™B efMejOeece~~10~~
vecetB legcnW keâceesxoÙe mebYeJe, pevce peje ce=efle yebOe jefnle~
nesJes Fefle efMeJe DeÛeue DeveIe, De#eÙe efveyee&Oe cegefòeâ megKe efvele~~11~~

µ#eshekeâ Mueeskeâ
vecees Je=< eYemesveeefo -ieewleceevlÙeieCesefMeves~
cetueesòej iegCee{ŸeeÙe, meJe&mcew cegveÙes veceŠ~~1~~
ieg®YekeälÙee JeÙeb meeOe&-ÉerheefÉleÙeJeefle&veŠ~
Jeboecens ef$emebKÙeesve-veJekeâesefšcegveerÕejeved ~~2~~

(262)

cegefveÛeÙee&

ßeglehebÛeceer ef›eâÙee efJeefOe

DebÛeefuekeâe
FÛÚeefce Yebles! DeeFefjÙe-Yeefòe-keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb~ mecceCeeCemecceobmeCe-mecceÛeeefjòe-pegòeeCeb hebÛeefJene-ÛeejeCeb DeeÙeefjÙeeCeb, DeeÙeejeefomegoCeeCees-JeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCe-iegCe-heeueCe-jÙeeCeb meJJemeentCeb
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees,
yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
ßeglehebÛeceer kesâ efove OeJeuee, peÙeOeJeuee Deeefo efkeâvneR veÙes «ebLe keâe mJeeOÙeeÙe ØeejbYe keâjW~ hegveŠ
mJeeOÙeeÙe meceeheve keâer ef›eâÙee keâjW~

veceesÓmleg ßeglehebÛeceerheJe&efCe mJeeOÙeeÙeefve‰eheve ef›eâÙeeÙeeb...... ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9peehÙe, Leesmmeeefce keâjkesâ he=. 116 mes ‘mlees<Ùes meb%eeveeefve’ DeLeJee ‘efpevekeâe
Jej Meemeve’ FlÙeeefo efnvoer heÅe keâer ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg ßeglehebÛeceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.....MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ob[keâ, peehÙe, Leesmmeeefce keâjkesâ he=. 136 mes ‘ve mvesneÛÚjCeb’ FlÙeeefo MeebefleYeefòeâ heÌ{W~’

DebÛeefuekeâe
ns YeieJeved ! DeeÛeeÙe& Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~1~~
mecÙei%eeve ojMe ÛeeefjleÙegle, hebÛeeÛeej meefnle DeeÛeeÙe&~
DeeÛeejebie Deeef o ßeg le%eeveer, GheeOÙeeÙe GheosMekeâJeÙe&~~2~~
jlve$eÙe iegCe heeueve ceW jle, meJe& meeOeg keâe ceQ nef<e&le~
DeÛe&ve hetpeve Jebove keâjlee, vecemkeâej keâjlee nttB efvele~~3~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheod nesJes~~4~~

De%eeveefleefcejevOeeveeb, %eeveeÀeveMeueekeâÙee~
Ûe#eg®vceerefueleb Ùesve, lemcew ßeerieg®Jes veceŠ~~3~~
efJeMegæJebMe, hejceeefYe™hees~ efpelesefvõÙees Oece&keâLee-ØemeòeâŠ~
megKeefæ&ueeYes-<JeefJemeòeâefÛeòees~ yegOewŠ meoeÛeeÙe& Fefle ØeMemleŠ~~4~~
efJeefpele-ceovekesâlegb efvece&ueb efveefJe&keâejb, jefnle-mekeâuemebieb mebÙecee-meòeâefÛeòeced~
megveÙeefvehegCe-YeeJeb %eele-leòJeØehebÛeced , pevevecejCeYeerleb meodieg®b veewefce efvelÙeced ~~5~~

efmeæebleJeeÛevee ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(263)

veceesÓmleg ßeglehebÛeceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.....efmeæßegleeÛeeÙe&MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee
leæerveeefOekeâoes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled peehÙe Deeefo keâjkesâ he=. 141 mes ‘mJeelceeefYecegKemebefJeefòe’ Je=nled Ùee ‘ØeLeceb keâjCeb’ FlÙeeefo
ueIeg meceeefOeYeefòeâ heÌ{W~)

µµµµµ

ßeeJekeâeW keâer ßeglehebÛeceer ef›eâÙee
ßeeJekeâ mJeeOÙeeÙe «enCe veneR keâjW lees efmeæ, ßegle Deewj Meebefle Yeefòeâ heÌ{W~ Gmekeâer efJeefOe efvecve Øekeâej nw-

veceesÓmleg ßeglehebÛeceerheJe&ef›eâÙeeÙeeb.......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(meeceeefÙekeâ ob[keâ, peehÙe, Leesmmeeefce keâjkesâ he=. 113 mes efmeæYeefòeâ heÌ{ W, Ssmes ner ßegleYeefòeâ Je
MeebefleYeefòeâ keâjkesâ meceeefOeYeefòeâ heÌ{W~)

efmeæevleJeeÛevee ef›eâÙee
efmeæeble«ebLe OeJeuee, peÙeOeJeuee Deeefo «ebLeeW keâer JeeÛevee kesâ ØeejbYe ceW ßeglehebÛeceer kesâ meceeve ner
efJeefOe keâer peeleer nw1~ pewmes efkeâ-

veceesÓmleg efmeæebleJeeÛeveeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
DeLeJee
veceesÓmleg efmeæebleJeeÛeveeÙeeb ßeglemkebâOeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ob[keâeefohetJe&keâ 9 peehÙe keâjkesâ he=. 113 mes ‘efmeæevegæÒle’ Deeefo efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg efmeæebleJeeÛeveeÙeeb ßeglemkebâOeØeefle‰eheveeef›eâÙeeÙeeb....ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 116 mes ‘mlees<Ùes meb%ee’ FlÙeeefo ßegleYeefòeâ heÌ{W~ Deveblej ßeglemkebâOe
Ùeb$e keâer Ùee efmeæeble «ebLe keâer mLeehevee keâjW~) hegveŠ-

veceesÓmleg efmeæebleJeeÛeveeØeejbYeef›eâÙeeÙeeb......ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ mebmke=âle Ùee Øeeke=âle Je=nled ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

mecÙeioMe&vecetueb, %eevemkebâOeb Ûeefj$e-MeeKee{Ÿeced ~
cegefveieCe-efJenieekeâerCeË, DeeÛeeÙe&-ceneõgceb Jebos~~6~~
1. Deveieej Oecee&ce=le De. 9, Mueeskeâ 59~

(264)

cegefveÛeÙee&

DeeÛeejJeeÛevee ef›eâÙee

veceesÓmleg efmeæebleJeeÛeveeØeejbYeef›eâÙeeÙeeb....DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=. 260 mes mebmke=âle Ùee Øeeke=âle DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{W Deveblej
efmeæevle «ebLe keâer JeeÛevee keâjkesâ meceeheve efJeefOe keâjW~)

veceesÓmleg efmeæebleJeeÛeveeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 116 mes Je=nled ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg efmeæebleJeeÛeveeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb....MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg efmeæebleJeeÛeveeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb........efmeæßegleeÛeeÙe&MeebefleYeòeâerŠ
ke=âlJee nerveeefOekeâoes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 141 mes meceeefOeYeefòeâ heÌ{ W~)

DeeÛeejJeeÛevee ef›eâÙee
cetueeÛeej, DeeÛeejmeej Deeefo DeeÛeej «ebLe keânueeles nQ~ Fvekeâer JeeÛevee ceW Yeer GheÙeg&òeâ meejer
ef›eâÙeeÙeW keâjveer ÛeeefnS~
ØeÙeesie efJeefOe efvecve Øekeâej nw~

veceesÓmleg DeeÛeejJeeÛeveeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
Mes<e meejer efJeefOe hetJe&Jeled ner nw cee$e Øeefle%ee JeekeäÙe ceW ‘efmeæevle JeeÛevee’ kesâ mLeeve ceW ‘DeeÛeejJeeÛevee’
Meyo keâe ØeÙeesie keâjvee ÛeeefnS~
efJeMes<e-Fme efmeæevleJeeÛevee ceW Skeâ-Skeâ DeLee&efOekeâej kesâ ØeejbYe Je meceeheve ceW efmeæ, ßegle Deewj
DeeÛeeÙe& Yeefòeâ keâjveer ÛeeefnS1 FlÙeeefo~ Fmekeâe efJeMes<e efJeJejCe Deveieej Oecee&ce=le ceW osKevee ÛeeefnS~

mebvÙeeme ØeejbYe keâer ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
peye keâesF& meeOeg mebIe ceW meuuesKevee «enCe keâjles nQ leye DeeÛeeÙe& GvnW Ùen mebvÙeeme «enCe efJeefOe
keâjeles nQ DeLee&led Yeefòeâ hee" hetJe&keâ meuuesKevee keâe efveÙece osles nQ Fmes ner mebmlej «enCe keânles nQ pees
meeOeg meuuessKevee «enCe keâj jns nQ GvnW Deeies yeleeF& efJeefOe Devegmeej Yeefòeâ heÌ{ vee ÛeeefnS~ mebIe kesâ meYeer
meeOeg Yeer Ùen ef›eâÙee keâjles nQ Ssmee mecePe ceW Deelee nw~ efJeMes<e efpe%eemeg keâes Deveieej Oecee&ce=le Deewj
cetueeÛeej Øeoerhe osKevee ÛeeefnS~
1. cesjer mecePe ceW Ùen efmeæevleJeeÛevee Ùee DeeÛeejJeeÛevee kesâ ØeejbYe kesâ efoJeme keâer ef›eâÙee nw~
cenerveeW JeeÛevee Ûeueves hej Øeefleefove lees Øeefleefove keâer mJeeOÙeeÙe efJeefOe heÙee&hle nw~ JeeÛevee meceeheve kesâ efove
Yeer Ùen hetjer efJeefOe keâj mekeâles nQ~

mevÙeeme «enCe efkeâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(265)

mebvÙeeme «enCe ef›eâÙee
veceesÓmleg mebvÙeemeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 113 mes efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg mebvÙeemeØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 116 mes ßegleYeefòeâ heÌ{ W~)
Fmekesâ yeeo DeeÛeeÙe& osJe Gve cegefve keâes meuuesKevee os osles nQ~ hegveŠ mebvÙeeme «enCe kesâ otmejs efove mes
meYeer meeOeg Gve #ehekeâ kesâ heeme ceW mJeeOÙeeÙe megveeles nQ~ GmeceW Je=nod ßegleYeefòeâ Deewj Je=nled DeeÛeeÙe& Yeefòeâ
heÌ{keâj mJeeOÙeeÙe ØeejbYe keâjles nQ hegveŠ Je=nled ßegleYeefòeâ mes ner meceeheve keâjles nQ~

#ehekeâ kesâ heeme mJeeOÙeeÙe «enCe ef›eâÙee
veceesÓmleg mJeeOÙeeÙe Øeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb..ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 116 mes ßegleYeefòeâ heÌ{ W~)

veceesÓmleg mJeeOÙeeÙe Øeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb...DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 260 mes DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{W~) YeieJeleer DeejeOevee, hejceelceØekeâeMe
Deeefo «ebLeeW keâe mJeeOÙeeÙe megveeJeW~)

veceesÓmleg mJeeOÙeeÙeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb..... ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 116 mes ßegleYeefòeâ heÌ{ W~)
peye Gve meuuesKeveejle meeOeg keâer meceeefOe nes peeleer nw leye meYeer meeOeg efceuekeâj mebvÙeeme meceeheve
keâer ef›eâÙee keâjles nQ~ Gmes efoKeeles nQ-

veceesÓmleg mebvÙeemeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 113 mes efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg mebvÙeemeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 116 mes ßegleYeefòeâ heÌ{ W~)

veceesÓmleg mebvÙeemeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg mebvÙeemeefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb......efmeæßegleMeebefleYeòeâerŠ ke=âlJeeleæerveeefOekeâoes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 141 mes meceeefOe Yeefòeâ heÌ{W~)
Fmemes Deefleefjòeâ mJeeOÙeeÙe «enCe veneR keâjves Jeeues ßeeJekeâeW keâes mebvÙeeme kesâ ØeLece efo ve Deewj
Debeflece efove efmeæ, ßegle Deewj Meeefvle Yeefòeâ heÌ{vee ÛeeefnS~

(266)

cegefveÛeÙee&

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

Dee°eefvnkeâ ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
meeOegieCe Dee<eeÌ{, keâeefle&keâ Deewj heâeuiegve ceen kesâ Megkeäue he#e keâer De°ceer mes hetefCe&cee lekeâ Ssmes
Dee°eefÖkeâ heJe& ceW veboerÕej heJe& keâer ef›eâÙee keâjles nQ~ Ùen ef›eâÙee heewJee&efCnkeâ mJeeOÙeeÙe kesâ yeeo keâer peeleer
nw keäÙeeWefkeâ ‘‘heewJee&efCnkeâmJeeOÙeeÙe«enCeeveblejced’’1 Ssmee hee" nw~ Fme heJe& ceW meeOeg efmeæ, veboerÕej, hebÛeieg®
Deewj Meebefle Fve Ûeej YeefòeâÙeeW keâes heÌ{keâj ef›eâÙee keâjles nQ~ efJeefOe efvecve Øekeâej nw-

Dee°eefÖkeâ Ùee veboerÕej ef›eâÙee
veceesÓmleg veboerÕejheJe&ef›eâÙeeÙeeb.....efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe Je Leesmmeeefce heÌ{keâj he=. 113 mes efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg veboerÕejheJe&ef›eâÙeeÙeeb........veboerÕejYeefòeâ-keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(Cecees DejnbleeCeb Deeefo meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{keâj 9peehÙe keâjkesâ Leesmmeeefce heÌ{keâj ‘efeoMeheef
$ le’ FlÙeeefo
mebmke=âleYeefòeâ Ùee ‘ef$eoMeheleer kesâ cegkegâšlešeW keâer’ FlÙeeefo efnvoer heÅeevegJeeo keâer ebov erÕej Yeefòeâ heÌ{W~)
efpevecebefoj ceW yew"keâj Fme Yeefòeâ keâes heÌ{ les-heÌ{ les efpeveØeefleceeDeeW keâer leerve Øeoef#eCee keâjves keâe
efJeOeeve nw~ ÙeLee-

oerÙeles ÛewlÙeefveJee&Ce-ÙeesefieveboerÕejs<eg efn~
JebÅeceeves<JeOeerÙeevemleòeodYeefòebâ Øeoef#eCee~~2
ÛewlÙeYeefòeâ, efveJee&CeYeefòeâ, veboerÕejYeefòeâ Deewj ÙeesefieYeefòeâ keâjles meceÙe Gve-Gve keâe
r Øeoef#eCee osveer ÛeeefnS~

veboerÕej Yeefòeâ:
ef$eoMeheefle-cegkegâš-lešieleceefCeieCe-keâjefvekeâj-meefueue-Oeeje-Oeewle›eâcekeâceue-Ùegieueefpeveheefle-®efÛejØeefleefyebye-efJeueÙe-efJejefnle-efveueÙeeved ~~1~~
efveueÙee-ven-efcen cenmeeb menmee, ØeefCeheleve-hetJe&-ceJeveewcÙe-Jeveew~
$eÙÙeeb $eÙÙee MegæŸee efvemeie&-Megæeved-efJeMegæÙes Ievejpemeeb~~2~~
vebvoerÕej Yeefòeâ
ef$eoMeheleer kesâ cegkegâšlešeW keâer, ceefCeieCeØeYe peueOeeje mes~
Oeewle heeohebkeâpe efpeveØeeflecee, kesâ Deke=âef$ece efpeveie=n nQ~~1~~
Gve vewmeefie&keâ Megæ efpeveeueÙe, keâes menmee mee°ebie ÙeneR~
$eÙeMegæer mes vecetB efveefJe[jpe-keâce&efJeMegæer nsleg mener~~2~~
1. Deveieej Oecee&. De. 9 Mueeskeâ 63 keâer šerkeâe~ 2. Deveieej Oecee&. De. 8~

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(267)

(268)

cegefveÛeÙee&

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

YeeJeve-megj-YeJeves<eg, Éemehleefle-Mele-menœe-mebKÙee- YÙeefOekeâeŠ~
keâes šŸeŠ mehle Øeesòeâe, YeJeveeveeb Yet efjlespemeeb YegJeveeveeced ~~3~~
ef$eYegJeve-YetleefJeYetveeb, mebKÙeeleerlee-vÙemebKÙe-iegCeÙegòeâeefve~
ef$eYegJeve-peveveÙeve-ceveŠ-efØeÙeeefCe YeJeveeefve YeewceefJeyegOe-vegleeefve~~4~~
ÙeeJeefvle meefvle keâevle-pÙeesefleueexkeâeefOe-osJeleeefYe-vegleeefve~
keâuhes Óves keâ-ef Jekeâuhes , keâuheeleerles Ónefc evõkeâuheeveuhes ~~5~~
efJebMeefle-jLe ef$emeefnlee, menœe-iegefCelee Ûe mehleveJeefleŠ Øeesòeâe~
Ûeleg-jefOekeâe-Meerefle-jleŠ, hebÛekeâ-MetvÙesve efJeefvenlee-vÙeveIeeefve~~6~~
De°ehebÛeeMe-ole§elegŠ
Meleeveern
ceeveg<es #es$es~
ueeskeâeueeskeâefJeYeeie-Øeueeskeâveeueeskeâ-mebÙegpeeb peÙeYeepeeced~~7~~
veJeveJeÛelegŠ Meleeefve Ûe, mehle Ûe veJeefleŠ menœeiegefCeleeŠ <ešd Ûe~
hebÛeeMeled-hebÛeefJeÙeled-ØenleeŠ hegvej$e keâesšŸeesÓ°ew ØeesòeâeŠ~~8~~
SleeJeblÙes Je melee-ceke=â ef$ ecee-CÙeLe ef pevesefMeveeb YeJeveeefv e~
YegJeveef$eleÙes ef$eYegJeve-megjmeefceefle-meceÛÙe&ceeve-melØeefleceeefve~~9~~

Je#eej®Ûekeâkegbâ[ue - jewhÙeveieesòej - kegâues<egkeâej - veies<eg~
kegâ®<eg Ûe efpeveYeJeveeefve, ef$eMeleevÙeefOekeâeefve leeefve <e[defJebMelÙee~~10~~
veboerÕej - meodÉerhes, veboerÕejpeueefOe - heefjJe=les Oe=leMeesYes~
Ûebõkeâjefvekeâj-mebefveYe-®võÙeMees-efJelele-efo*dcenerceb[uekesâ~~11~~
le$elÙeebpeve-oefOecegKe-jeflekeâj-heg®veie-JejeKÙe-heJe&lecegKÙeeŠ~
ØeefleefoMe-ces<ee-cegheefj, $eÙeesoMesvõe-efÛe&leeefve efpeveYeJeveeefve~~12~~
Dee<ee{keâeefle&keâeKÙes, heâeuiegve-ceemes Ûe Megkeäuehe#es-°cÙeeŠ~
DeejYÙee°-efoves<eg Ûe, meewOece&-ØecegKe-efyeJegOeheleÙees YekeälÙee~~13~~
les < eg cenecen-ceg ef Ûeleb , ØeÛeg j e#ele-ieb O eheg < he-Oet hew ef o & JÙew Š ~
meJe&%e - Øeefleceevee - ceØeefleceeveeb ØekegâJe&les meJe&efnleced ~~14~~
Yesosve JeCe&vee keâe, meewOece&Š mveheve - keâle=&lee - ceeheVeŠ~
heefjÛeejkeâ-YeeJeefceleeŠ, Mes<esvõe ®võÛebõ-efvece&ue-ÙeMemeŠ~~15~~
cebieue hee$eeefCe hegvemleodosJÙees efyeYeüefle mce MegYeüiegCee{ŸeeŠ~
Dehmejmees vele&keäÙeŠ, Mes<emegjemle$e ueeskeâvee - JÙe«eefOeÙeŠ~~16~~

YeJeveJeeefme osJeeW kesâ efpeveie=n, meele keâjesÌ[ yenòej ueeKe~
GveceW lespeesceÙe efpeveØeeflecee, Jebove keâ™B veceekeâj ceeLe~~3~~
JÙeblej osJeeW ceW ef$eYegJeveheefle, Øeeflecee kesâ ie=n mebKÙeeleerle~
ef$eYegJevepeve ceveveÙeve Øeereflekeâj, megjvegle GvnW vecetB vele MeerMe~~4~~
pÙeesefle<e megj mes hetpÙe efpeveeueÙe, mebKÙeeleerle vecetB Gvekeâes~
yeng efJekeâuheÙegle keâuheeW ceW, De® keâuhejefnle ceW Jevove nes~~5~~
ue#e Ûegjemeer menme meòeeveJes, lesF&me DeefOekeâ efpeveeueÙe nQ~
keâuheJeeefme keâuheeleerleeW kesâ, Gvekeâes efveleØeefle JebotB ceQ~~6~~
ueeskeâeueeskeâ efJeueesefkeâle efpeveJej, peÙeMeeueer kesâ efpeveie=n nQ~
ceveg<e#es$e ceW Ûeej Melekeâ, DeªeJeve Gvekeâes ØeCecetB ceQ~~7~~
ef$eYegJeve kesâ meye ÛewlÙeeueÙe nQ, Dee" keâjesÌ[ megÚhheve ueeKe~
menme meòeeveJes Ûeej Melekeâ, FkeäÙeemeer meyekeâes vecetB ef$ekeâeue~~8~~
Fleves ner efpeveYeJeve Deke=âef$ece, ef$eYegJeve ceW nQ vecetB GvnW~
ef$eYegJeve kesâ megjieCe mes DeefÛe&le, melØeefleceeÙegle vecetB GvnW~~9~~

kegâueefieefj F<Jeekeâej ®Ûekeâ, kegbâ[ue Je#eej jpele heJe&le~
cevegpeesòejefieefj osJeesòejkegâ®, kesâ efpeveie=n Úefyyeme $eÙeMele~~10~~
vevoer Õ ejpeueef Oe mes Jes e f °le, vevoer Õ ejJejÉerh e ceneve~
ÛevõefkeâjCemece GppJeue ÙeMe mes, JÙeehle efkeâÙee YetceC[ue Deeve~~11~~
GveceW Debpeve oefOecegKe jeflekeâj, Gòece heJe&le ØeefleefoMe ceW~
lesjn lesjn Gve hej megjheefle, DeefÛe&le efpevecebefoj MeesYeW~~12~~
De<eeÌ{ keâeefle&keâ heâeuiegve kesâ MegYe, Megkeäuehe#e De°efce efleefLe mes~
De° efoveeW lekeâ Yeòeâer mes, meewOece& ØecegKe megjheefle Deeles~~13~~
JeneB efoJÙe yeng iebOee#ele Ûe®, oerhe Oethe heg<heeefokeâ mes~
Deveghece efpeve meJe&%e efyecye keâer, ceneceefnce hetpee keâjles~~14~~
YesoeW keâe keäÙee JeCe&ve peye, meewOece& Fvõ mebmveheve keâjW~
Mes<e Fvõ MeefMemece efvece&ue, ÙeMeÙegle heefjÛeejkeâ YeeJe OejW~~15~~
Fvõ osefJeÙeeB GppJeue iegCe-ceefCeÙegle yeng cebieuehee$e efueÙes~
ve=lÙe keâjW Dehmeje Mes<e, megjieCe DeJeueeskeâve JÙe«e ngS~~16~~

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(269)

JeeÛemheefle-JeeÛeeceefhe, ieesÛejleeb mebJÙeleerlÙe Ùel›eâceceeCeced~
efJeyegOeheefle-efJeefnleefJeYeJeb, ceeveg<e-cee$emÙe keâmÙe Meefòe⊠mleeslegced~~17~~
efv e‰eefhele-ef pevehetp eeM-ÛetC e&mvehevesve °efJeke=âle-ef JeMes<eeŠ~
megj heleÙees veboerÕ ej-ef peveYeJeveeef ve Øeoef# eCeer ke=âlÙe heg veŠ~~18~~
hebÛemeg cebojefieefj<eg, ßeerYeõMeeue - vebove - meewcevemeb~
heeb[gkeâJeve - efceefle les<eg, ØelÙeskebâ efpeveie=neefCe ÛelJeeÙexJe~~19~~
leevÙeLe hejerlÙe leeefve Ûe, veceefmelJee ke=âlemeghetpeveem-le$eeefhe~
mJeemheoceer ÙegŠ meJex, mJeemheocetuÙeb mJeÛes °Ùee mebie=¢e~~20~~
menleesj Ce-meodJes oer , hejer leJeve-Ùeeie-Je=# e-ceevemlebY eOJepehebefòeâ-oMekeâieeshegj-Ûeleg°Ùe-ef$eleÙe-Meeue-ceb[heJeÙezŠ~~21~~
DeefYe<eskeâ-Øes#eefCekeâe-›eâer[vemebieerle-veeškeâe-ueeskeâie=nwŠ~
efMeefuheefJekeâefuhele-keâuheve-mebkeâuheeleerlekeâuhevewŠ mecegheslewŠ~~22~~
Jeeheermeled-heg<keâefjCeer-megoerefIe&keâe-Åebyegmebme=lewŠ mecegheslewŠ~
efJekeâefmele-peue®nkegâmegcew-ve&YemÙeceevewŠ MeefMe«en#ezŠ Mejefo~~23~~
JeeÛemheefle kesâ JeÛeve DeieesÛej, Fvõeefokeâke=âle efJeYeJe meefnle~
Gme hetpeeefJeefOe kesâ JeCe&ve ceW, cevegpecee$e nQ Meefòeâ jefnle~~17~~
efpevehetpee efve‰eefhele keâj Jes, ÛetCe& ueshe mes efoKeW efJeMes<e~
megjieCe vevoerÕej efpeveie=n keâer, Øeoef#eCee keâj hegveŠ DeMes<e~~18~~
heeBÛ eeW cevojefieefj hej peeles, Yeõmeeue vevove Jeve ceW~
meewcevemeb heeb[ gkeâJeve meyeceW, Ûeej-Ûeej cebe foj MeesYeW~~19~~
Gvekeâer Øeoef#eCee Jevove keâj, hetpee keâj efvepeÛeÙee& mes~
mJeemheo cetuÙe «enCe keâj megjieCe, mJemJemLeeve Ûeues peeles~~20~~
leesjCe Jesoer Jeve mes Jesef°le, ÙeeieJe=#e De® ceevemlebYe~
oMeOJepe hebefòeâ Ûeej ieeshegj, $eÙemeeue meefnle MegYeJej ceb[he~~21~~
DeefYe<eskeâ Øes#eCe ›eâerÌ[ve, mebieerle veešŸe Deeueeskeâ meove~
efMeefuhe keâuhevee mebkeâuheeW mes, jefnle Dekeâefuhele ÛewlÙeYeJeve~~22~~
Jeeheer heg<keâefjCeer peuemebYe=le, efJekeâefmele hebkeâpe heg<he meefnle~
veYe mes MeefMe«en leejeieCe mes, Øeefleefyeefcyele peuepevleg jefnle~~23~~

(270)

cegefveÛeÙee&

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

Ye=”ejeyokeâ-keâueMee-ÅeghekeâjCew-j°Melekeâ-heefjmebKÙeevewŠ~
ØelÙeskebâ efÛe$eiegCewŠ, ke=âlePeCePeCe-efveveo-efJelele-IebšepeeuewŠ~~24~~
ØeYeüepebles efvelÙeb, efnjCceÙee - veerÕejsefMeveeb YeJeveeefve~
iebOekegâšerielece=ieheefle-efJe°j-®efÛejeefCe efJeefJeOeefJeYeJeÙegleeefve~~25~~
Ùes<eg efpeveeveeb ØeefleceeŠ, hebÛeMele-Meje-meveesefÛÚ^leeŠ melØeefleceeŠ~
ceefCekeâvekeâ-jpele-efJeke=âlee-efovekeâj-keâesefšØeYeeefOekeâ-ØeYeosneŠ~~26~~
leeefve meoe JebosÓnb, Yeeveg-Øeefleceeefve Ùeeefve keâeefve Ûe leeefve~
ÙeMemeeb cenmeeb ØeefleefoMe-ceefleMeÙe-MeesYeeefJeYeebefpe heeheefJeYebefpe~~27~~
mehlelÙeefOekeâMele-efØeÙeOece&#es$e-ieleleerLe&keâj-JejJe=<eYeeved~
YetleYeefJe<ÙelmebØeefle-keâeueYeJeeved-YeJeefJeneveÙes efJeveleesÓefmce~~28~~
DemÙee-ceJemeefhe&CÙeeb, Je=<eYeefpeveŠ ØeLeceleerLe&keâlee& Yelee&~
De°eheoefieefj-cemlekeâ-ieleefmLelees cegefòeâceehe heeheevcegòeâŠ~~29~~
ßeerJeemeghetpÙeYeieJeeved, efMeJeemeg hetpeemeg hetefpele-efŒeoMeeveeb~
Ûeb heeÙeeb og ef j lenjŠ, hejceheob Øeeheoe-heoe-cevleieleŠ~~30~~
Peejer ohe&Ce keâueMe Deeefo, GhekeâjCe Skeâ meew Dee" ØeceeCe~
meye Øeeflecee kesâ heeme MeesYeles, De® IeCše keâer OJeefve PeCe PeeCe~~24~~
ßeerefpeveJej kesâ YeJeve mJeCe&ceÙe, meoe MeesYeles efJeYeJe meefnle~
GveceW iebOekegâšer ceW megvoj, efmebnemeve nQ ®efÛej efJeefJeOe~~25~~
Gve hej jeefpele efpeveJej Øeeflecee, Oeveg<e heeBÛe meew TBÛeer nQ~
ceefCeceÙe keâvekeâ jpeleceÙe Øeeflecee, keâesefš metÙe&ØeYe cebo keâjW~~26~~
Yeeveg meÂMe Gve meye efpeveie=n keâes, JebotB ceQ efvepe Yeefòeâmeefnle~
ØeefleefoMe ceW ÙeMe lespe keâjW, DeIeveeMekeâ DeefleMeÙe MeesYeeÙegle~~27~~
Fkeâ meew meòej Oece&#es$e ceW, leerLeËkeâj efpeleves nesles~
Yetle YeeefJe meebheÇle $ewkeâeefuekeâ, GvnW vecetB YeJeogŠKe njW~~28~~
Fme DeJemeefhe&efCe ceW leerLeËkeâj, Je=<eYeosJe efpeve ØeLece ngS~
De°eheoefieefj cemlekeâ mes ØeYeg, heeheveeMe efMeJeOeece ieÙes~~29~~
hebÛekeâuÙeeCekeâ hetpee ceW ßeer-JeemeghetpÙe megjieCe hetefpele~
Ûecheehegj mes cegòeâ ngS meye, ogefjle otj Deeheo Deblekeâ~~30~~

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(271)

cegefoleceefleyeuecegjeefj-Øehetefpelees efpelekeâ<eeÙe efjhegjLe peeleŠ~
ye=notpe&ÙebleefMeKejs, efMeKeeceefCe-efŒeYegJevemÙe vesefceYe&ieJeeved~~31~~
heeJeehegj-Jejmejmeeb, ceOÙeieleŠ efmeefæJe=efæ-lehemeeb cenmeeb~
Jeerjes veerjo veeoes, YetefjiegCeM-Ûee®MeesYe-ceemheoceieceled~~32~~
mecceokeâefjJeve-heefjJe=le-meccesoefiejervõ-cemlekesâ efJemleerCex~
Mes<ee Ùes leerLe&keâjeŠ, keâerefle&Ye=leŠ ØeeefLe&leeLe&efmeefæceJeeheved ~~33~~
Mes<eeCeeb kesâJeefueveeb, DeMes<eceleJesefo-ieCeYe=leeb meeOetveeb~
efieefjleue-efJeJej-ojer-meefj-og®Jeve-le®efJešefhe-peueefOe-onveefMeKeemeg~~34~~
cees #eieeflens leg Yetle-mLeeveeefve megj sv õ-®võ-Yeef òeâvegleeefv e~
cebieueYetlee-vÙeslee-vÙeb ieerke=âle-Oece& keâce&C ee-cemceekeâced ~~35~~
efpeveheleÙem-lelØeefleceem-leoeueÙeem-leefVe<eÅekeâe-mLeeveeefve~
les lee§e les Ûe leeefve Ûe, YeJevleg YeJeIeelensleJees YeJÙeeveeced ~~36~~
mebOÙeemeg efleme=meg efvelÙeb, he"sÅeefo mlees$ecesleogòece-ÙeMemeeced~
meJe&%eeveeb meeJeË, ueIeg ueYeles ßegleOejsef[leb heoceefceleced ~~37~~
cegef oleceleer yeueosJecegjejer- hetpÙe keâ<eeÙepeÙeer YeieJeeve~
Tpe&Ùevleefieefj mes ef$eYegJeve kesâ, ÛetÌ[eceefCe ngS vesefce ceneve~~31~~
heeJeehegefjJej mejJej ceOÙes, efmeefæ Je=efæ lehe lespe meefnle~
cesIeOJeveer mece JeerjveeLe, efMeJeOeece ieÙes DeieefCele iegCeÙegle~~32~~
ceòeiepeeW Ùegle Jeve mes Jesef°le, ßeermeccesoefMeKejefieefj mes~
Mes<e leerLeËkeâj keâerefle& meefnle, FefÛÚle efmeæer keâes Øeehle ngS~~33~~
Mes<e kesâJeueer meye celeJesoer, ieCeOejieCe meeOetieCe Yeer~
efieefj leue efJeJej ojer GheJeve le®, peueOeer Deefive efMeKee mes Yeer~~34~~
cees#e ieÙes nQ peneB keâneR mes, meYeer mLeue megjheefle vegle nQ~
Oece&keâce& ®efÛeÙegle nce meye kesâ, efueS meoe cebieueceÙe nQ~~35~~
efpeveheefle efpeveØeeflecee efpeveie=n, efpeve efve<eerefOekeâe mLeeve ceneve~
Jes ÛeejeW ner YeJÙe peveeW kesâ, YeJe Ieelekeâ neW cece megKeoeve~~36~~
mebOÙee$eÙe ceW efvele Gòece, ÙeMeÙegle meJe&%e mlegefle heÌ{les~
Jes ßegleOejvegle Deefcele meJe&efnle-heo keâes lJeefjle Øeehle keâjles~~37~~

(272)

cegefveÛeÙee&

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

efvelÙeb efveŠmJesolJeb, efvece&uelee #eerjieewj-®efOejlJeb Ûe~
mJeeÅee-ke=âefle-mebnveves, meew®hÙeb meewjYeb Ûe meewue#Ùeced ~~38~~
DeØeefcele-JeerÙe&lee Ûe, efØeÙeefnle-JeeefolJe-cevÙe-oefceleiegCemÙe~
ØeefLelee oMe mebKÙeeleeŠ, mJeefleMeÙe-Oecee&Š mJeÙebYegJees osnmÙe~~39~~
ieJÙetefleMele-Ûeleg°Ùe-megefYe#elee-ieieve-ieceve-ceØeeefCeJeOeŠ~
Yegkeä lÙeg hemeiee& Y eeJeM-Ûeleg jemÙelJeb Ûe meJe& ef JeÅes Õ ejlee~~40~~
DeÛÚeÙelJe-cehe#ce-mheb o §e meceØeef m eæveKekes â MelJeb ~
mJeefleMeÙeiegCee YeieJelees, Ieeefle#eÙepee YeJebefle lesÓefhe oMewJe~~41~~
meeJee&Oe&-ceeieOeerÙee, Yee<ee cew$eer Ûe meJe&pevelee-efJe<eÙee~
meJe&leg&heâuemleJekeâ-ØeJeeue-kegâmegceesheMeesefYele-le®heefjCeecee~~42~~
DeeoMe&leue-Øeeflecee, jlveceÙeer peeÙeles cener Ûe cevees%ee~
efJenjCe-cevJeslÙeefveueŠ, hejceevebo§e YeJeefle meJe&pevemÙe~~43~~
ce®leesÓefhe meg jef Ye-iebO e-JÙeeefceßee Ùeespeveeblejb YetY eeieb~
JÙegheMeefceleOetefuekebâškeâ-le=Cekeâerškeâ-Meke&âjesheueb ØekegâJe&efvle~~44~~
mJeso jefnle efvece&uelee efvele ner, #eerj meceeve ®efOej GppJeue~
Gòece mebmLeeve mebnveveÙegle, megjefYeleosn meg™he megYeie~~38~~
menme Dee" ue#eCeÙegle Delegefuele, JeerÙe&meefnle efØeÙeefnle Jeeoer~
DeieefCeleiegCeer mJeÙebYet ØeYeg kesâ, Ùes oMe DeefleMeÙe yeÌ[Yeeieer~~39~~
keâesme Ûeej meew lekeâ megefYe#elee, ieieve ieceve veefnb ØeeCeerJeOe~
Yeespeve De® Ghemeie& veneR nw, meye efJeÅee F&Õej ÛeGcegKe~~40~~
ÚeÙee De® efšcekeâej jefnle nQ, veefnb veKe-kesâMe yeÌ{s ØeYeg kesâ~
Ieeefle kesâ #eÙe mes oMe DeefleMeÙe, Øeieš ngS kesâJeefueefpeve kesâ~~41~~
Deæ&ceeieOeer Yee<ee nes leer , meye peve cew $eer YeeJe meoe~
meye $e+leg kesâ heâuehetâue efKeueW, le®uelee megMeesefYele ngS cegoe~~42~~
he=LJeer jlveceÙeer ohe&CeJeled, Mees efYele ngF& ÛecekeâMeeueer~
hejceevevo keâjW meye peve keâes, cebo megiebefOele heJeve Ûeueer~~43~~
JeeÙegkegâceej megiebefOele JeeÙet, mes Ùeespeve lekeâ he=LJeer keâes~
Oetefue kebâškeâ le=Ce helLej mes, jefnle mJeÛÚ keâj efoÙee Denes~~44~~

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(273)

(274)

cegefveÛeÙee&

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

leoveg mleefvelekegâceeje, efJeÅegvceeuee-efJeueeme-nemeefJeYet<eeŠ~
Øeefkeâjefvle megjefYeiebefOeb, iebOeesokeâ-Je=ef°-cee%eÙee ef$eoMehelesŠ~~45~~
Jejhe©ejeiekes âmej-celeg uemeg KemheMe& ns ceceÙe-oueefv eÛeÙeced~
heeovÙeemes he©eb, mehle hegjŠ he=‰le§e mehle YeJebefle~~46~~
heâueYeejveceü MeeefueyeÇer ¢eeefo-mecemle-memÙe-Oe=lejesceebÛee~
heefjùef<elesJe Ûe Yetefcem -ef$eYegJeve-veeLemÙe JewYeJeb heMÙebleer~~47~~
MejogoÙeefJeceue-meefueueb, mej FJe ieieveb efJejepeles efJeieleceueb~
penefle Ûe efoMeefmleefceefjkeâeb, efJeielejpeŠ ØeYe=efle-efpeÿeleeYeeJeb meÅeŠ~~48~~
Slewlesefle lJeefjleb, pÙeesefle-JÙeËlej efoJeewkeâmee-cece=leYegpeŠ~
kegâefueMeYe=oe%eeheveÙee, kegâJe&vlÙevÙes mecevlelees JÙee£eveced ~~49~~
mhegâjoj-menœe-®efÛejb, efJeceuecenejlve-efkeâjCe-efvekeâjhejerleced~
ØenefmeleefkeâjCe-menœe-Åegefleceb[ue-ce«eieeefce Oece&megÛe›eâced~~50~~
FlÙe°ceb ieueb Ûe, mJeeoMe& ØeYe= e f l e Yeef ò eâ-jeiehejer lew Š ~
GhekeâuhÙevles ef $ eoMew j s les Ó ef he ef v e®heceeef le-ef J eMes < eeŠ~~51~~

Jew [tÙe& ®efÛejefJešhe-ØeJeeuece= ogheuueJeeshe-MeesefYeleMeeKeŠ~
ßeer ceeveMeeskeâJe= #ees, Jejcejkeâlehe$e-ienve-yenueÛÚeÙeŠ~~52~~
ceboejkegbâokegâJeueÙe-veerueeslheue-keâceue-ceeueleer-yekegâueeÅewŠ~
meceoYeücej-hejerlewJÙee&-efceßee heleefle kegâmegce-Je=ef°ve&YemeŠ~~53~~
keâškeâ-keâefš-met$ekegbâ[ue-kesâÙetj-ØeYe=efle-Yetef<eleebieew mJebieew~
Ùe#eew keâceue ouee#eew, heefjefveef#eheleŠ meueerueÛeecej-Ùegieueced~~54~~
DeekeâefmcekeâefceJe ÙegieheeföJemekeâj-menœe-ceheieleJÙeJeOeeveced~
Yeeceb[ue-ceefJeYeeefJele-jeef$ebefoJeYeso-ceefleleje-ceeYeeefle~~55~~
ØeyeueheJeveeef YeIeele-Øe#egefY elemeceg õ-Iees <ecevõ-OJeeveced ~
ob OJevÙeles megJeer Cee-Jeb Meeefo-megJeeÅeogb ogefYemed- leeuemeceb ~~56~~
ef$eYegJeveheefleleeueebÚve-efcebog$eÙeleguÙe-celeguecegòeâepeeueced~
Ú$e$eÙeb Ûe megye=nod-Jew[tÙe&efJekeäèhleob[-ceefOekeâ-cevees%eced~~57~~
OJeefvejefhe Ùeespeveceskebâ, ØepeeÙeles ßees$eùoÙe-neefjiebYeerjŠ~
memeefueue-peueOej-hešue-OJeefvele-efceJe ØeefJeleleevle-jeMeeJeueÙeb~~58~~

ces Iekeg âceej osJe Yeer efJeÅegvceeuee, keâer yeng Mees Yee mes~
Fvõe%ee mes megjefYe megiebefOele, iebOeesokeâ Je=°er keâjles~~45~~
peneB ÛejCe ØeYeg OejW JeneB nQ, Gòece mJeCe& keâceue efKeueles~
Deeies heerÚs meele-meele, meewiebefOele Delegue megKeo nesles~~46~~
Meeefue Deeefokeâ Kesleer kesâ heâue, YeejeW mes Pegkeâleer he=LJeer~
ef$eYegJeveheefle keâe JewYeJe ueKekeâj, nef<e&le nes jesceebÛe ngF&~~47~~
Mejo $e+leg mece efJeceue mejesJej, mece efvece&ue DeekeâeMe Denes~
meYeer efoMeeSB lel#eCe ner, lecejefnle ØekeâeMeW meye Leue keâes~~48~~
DeeDees! DeeDees! osJe! YeJeve, JÙeblej pÙeesefle<e Jewceeefvekeâ meye~
Fbõe%ee mes meYeer lejheâ mes, lJeefjle yegueeJeW megjieCe leye~~49~~
npeej DeejeW mes megvoj yeng, jlve efkeâjCeÙegle Deefle Ûecekesâ~
jefJeceb[ ue keâes nbmeves Jeeuee, Oece&Ûe›eâ Ûeuelee Deeies~~50~~
Fme efJeOe cebieue Dee" keânsW, ohe&Ce Deeefokeâ Deveghece megefJeMes<e~
Yeefòeâjeie Ùegle osJesvõeW mes, keâefuhele yengefJeOe cene efJeMes<e~~51~~

Jej cejkeâle he$eeW mes ÚeÙee, Ùegle ØeJeeue ce=og keâesheueÙegle~
ßeerceled le® DeMeesskeâ yeng MeeKee-Ùegle Jew[tÙe& levee mebÙegle~~52~~
veerue keâceue ceboej kegbâo, DejefJevo ceeueleer Jekegâueeoer~
Yeücej meefnle heg<heeW keâer megvoj, kegâmegceJe=ef° veYe mes nesleer~~53~~
kegbâ[ue kebâkeâCe keâšermet$e, kesâÙetj Deeefo Yet<eCe Yetef<ele~
keâceue ves$e Jeeues oes Ùe#e, {esj W ÛebJ ej megueer ueeÙeg le~~54~~
Dekeâmceeled Ùegieheled npeej jefJe, meÂMe meoe JÙeJeOeeve jefnle~
je$eer efove keâe Yeso efcešeles, Yeeceb[ue DeefleMeÙe MeesefYele~~55~~
Øeyeue heJeve mes #egefYele peueefOe keâer, cebõ OJeefve kesâ meÂMe ceneve~
JeerCee ogbogefYe leeue yeebmegjer, JeeÅeeW keâe megjogbogefYe mJeeve~~56~~
leerve ÛebõJeled cegòeâeheâueÙegle, ®efÛej ob[ Jew[tÙe& jefÛele~
leerve Ú$e leJe ef$eYegJeve ØeYeglee, yeleueeles nQ meoe Øeieš~~57~~
efoJÙeOJeefve leJe Fkeâ Ùeespeve lekeâ, nes iebYeerj keâCe& cevenj~
mepeuecesIe mece OJeefve keâj efKejleer, JÙeehle efkeâÙee meye efoMe Deblej~~58~~

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(275)

mhegâefjleebMeg-jlveoerefOeefle-heefjefJeÛÚgefjlee cejsvõÛeeheÛÚeÙeced~
efOeÇÙeles ce=iesvõJeÙezŠ, mheâefškeâefMeuee-Ieefšleefmebn-efJe°j-celegueced~~59~~
ÙemÙesn Ûelegefmb$eMeled-ØeJejiegCeeŠ ØeeefleneÙe&-ue#cÙe§ee°ew~
lemcew vecees YeieJeles, ef$eYegJeve-hejcesÕ ejen& les iegCecenles~~60~~
DebÛeefuekeâe
µFÛÚeefce Yebles! CeboermejYeefòe-keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb CeboermejoerJeefcce, ÛeGefome-efJeefomeemeg DebpeCe-oefOecegn-jefokeâj-heg®-CeieJejsmeg peeefCe
efpeCeÛesFÙeeefCe leeefCe meJJeeefCe eflemegefJe ueesSmeg YeJeCeJeeefmeÙe-JeeCeefJeblejpeesFefmeÙe-keâhheJeeefmeÙeefòe ÛeGefJene osJee meheefjJeeje efoJJesefn iebOesefn, efoJJesefn
heghhesâefn, efoJJesefn OetJJesefn, efoJJesefn ÛegCCesefn, efoJJesefn Jeemesefn, efoJJesefn CneCesenf ,
µ vevoerÕej Yeefòeâ kesâ #eshekeâ Mueeskeâ
ielJee ef#elesefJe&Ùeefle hebÛemenœe-oC[eved, meesheeveefJebMeefle-menœeefJejepeceevee~
jspes meYee Oeveo-Ùe#eke=âlee ÙeoerÙee, lemcew veceefŒeYegJeve-ØeYeJes efpeveeÙe~~1~~
MeeueesÓLe JesefojLe JesefojLeesÓefhe Meeuees,
Jesefo§e Meeue Fn JesefojLeesÓefhe MeeueŠ~
Jesefo§e Yeeefle meoefme ›eâcelees ÙeoerÙes,
lemcew veceefŒeYegJeveØeYeJes efpeveeÙe~~2~~
ØeemeeoÛewlÙeefveueÙeeŠ heefjKeele-JeefuueŠ, ØeesÅeeve-kesâleg-megjJe=#e-ie=nebieCee§e~
heer"$eÙeb meoefme ÙemÙe meoe efJeYeeefle, lemcew veceefŒeYegJeveØeYeJes efpeveeÙe~~3~~
jlve efkeâjCe mes efÛeef$ele megboj, Fbõ Oeveg<e ÚefJe efmebnemeve~
yevee Delegue mheâefškeâ efMeuee mes, ce=ieheefle Oe=le megboj Deemeve~~59~~
efpevekesâ Ùes ÛeeQefleme iegCe DeefleMeÙe, ØeeefleneÙe& ue#ceer nQ Dee"~
Gve ef$eYegJeve hejcesÕej YeieJeved, DenËle ØeYeg keâes JebotB Deepe~~60~~
DebÛeefuekeâeYeieJeved! veboerÕej Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ceQves~
Gmekesâ DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~1~~
Éerhe veboerÕej ceW ÛeGefoMe-efJeefoMee ceW Debpeveefieefj oefOecegKe~
jeflekeâj heJe&le lesjn-lesjn, Gve hej yeeJeve efpeve DeeueÙe~~2~~
Gve meyekeâes leerveeW ueeskeâeW kesâ, YeJeveJeeefme JÙeblej pÙeesefle<e~
keâuheJeeefme megj ÛeGefJeOe Ùes meye, efvepe-efvepe heefjJeejeW mebÙegle~~3~~

(276)

cegefveÛeÙee&

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

Deemee{-keâefòeÙe-heâeiegCeceemeeCeb DeªefceceeFb keâeTCe peeJe hegefCCecebefle efCeÛÛekeâeueb
DebÛebefle, hetpebefle, Jebobefle, Cecebmebefle Ceboermej-cenekeâuCeeCeb keâjbefle, DenceefJe Fn
meblees lelLemebleeFb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees,
keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesGb cepPeb~
veceesÓmleg veboerÕejheJe&ef›eâÙeeÙeeb.........hebÛeieg®Yeefòeâ-keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj hebÛeceneieg®Yeefòeâ heÌ{W~)

ceeueece=iesvõ-keâceueebyejJewvelesÙe-ceelebieieesheefle-jLeebieceÙetjnbmeeŠ~
ÙemÙe OJepee efJepeefÙevees YegJeves efJeYeeefvle, lemcew veceefŒeYegJeveØeYeJes efpeveeÙe~~4~~
efve«e&vLekeâuheJeefvelee ›eeflekeâe-YeYeewce-veeieefŒeÙees YeJeveYeewceYe-keâuheosJeeŠ~
keâes‰efmLelee ve=-heMeJeesÓefhe vecebefle, ÙemÙe, lemcew veceefŒeYegJeveØeYeJes efpeveeÙe~~5~~
Yee<eeØeYeeJeueÙe-efJe°j-heg<heJe=ef°Š efhebef[õgceefŒeoMe-ogbogefYeÛeecejeefCe~
Ú$e$eÙesCe meefnleeefve uemebefle ÙemÙe, lemcew veceefŒeYegJeveØeYeJes efpeveeÙe~~6~~
Ye=bieejleeuekeâueMe-OJepemegØeleerkeâ-Õesleele-he$e-Jejohe&CeÛeecejeefCe~
ØelÙeskeâ-ce°Melekeâeefve efJeYeebefle ÙemÙe lemcew veceefŒeYegJeveØeYeJes efpeveeÙe~~7~~
mlebYeØeleesefue-efveefOeceeie&-le[eieJeeheer, ›eâer[eefõ-OetheIeš-leesjCe-veešŸeMeeueeŠ~
mlethee§e ÛewlÙelejJees efJeuemebefle ÙemÙe, lemcew veceefŒeYegJeveØeYeJes efpeveeÙe~~8~~
mesveeheefle-mLeheefle-ncÙe&heefle-efÉhee§e, Œeer Ûe›eâ-Ûece&ceefCe-keâeefkeâefCekeâe-hegjesOeeŠ~
Ú$eeefme-ob[heleÙeŠ ØeCeceefvle ÙemÙe, lemcew veceefŒeYegJeveØeYeJes efpeveeÙe~~9~~
he©eŠkeâeuees cenekeâeueŠ meJe&jlve§e heeb[gkeâŠ, vewmeheex ceeCeJeŠ MebKeŠefhebieuees efveOeÙees veJe~~
Sles<eeb heleÙeŠ ØeCeceefvle ÙemÙe, lemcew veceefŒeYegJeveØeYeJes efpeveeÙe~~10~~
KeefJeÙeIeCeIeeFkeâccee, ÛeGleermee-eflemeÙe-efJemesmehebÛekeâuueeCee~
DeªJejheeef[nsje, Deefjnblee cebieuee cepPeb~~11~~
efoJÙe iebOe heg<heeW OetheeW mes, ÛetCe& Jeeme DeefYe<eJe efJeefOe mes~
ceeme keâeefle&keâ De<eeÌ{ heâeuiegve, ceW De°efce efleefLe mes keâjkesâ~~4~~
hetCe&ceeefme lekeâ efvele ner DeÛe&ve, hetpeve Jebove veceve keâjW~
veboerÕej keâer cenekeâuÙeeCekeâ, hetpee keâj yeng hegCÙe YejW~~5~~
ceQ Yeer ÙeneB hej Gve efpeveJej, DeeueÙe keâer efvele DeÛe&vee keâ™B~
hetpeve Jebove keâ™B Yeefòeâ mes, vecemkeâej Yeer efvelÙe keâ™B~~6~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefle ieceve nes meceeefOe cejCeb, cece efpeve iegCe mebheefle nesJes~~7~~

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(277)

hebÛeceneieg® Yeefòeâ:
ßeerce-ocejsvõcegkegâš-ØeIeefšleceefCe-efkeâjCe-JeeefjOeejeefYeŠ~
Øe#eeefuele-heoÙegieueeved-ØeCeceeefce ef pevesÕejevYekeälÙee~~1~~
De°iegCewŠ meceghesleevedØeCe°-og°e°-keâce&efjheg-meefceleerved ~
efmeæevmelele-cevevleeved, vecemkeâjes-ceer°legef°-mebefmeæŸew~~2~~
meeÛeejßegle-peueOeervØeleerÙe& Megæes®ÛejCe-efvejleeveeced~
DeeÛeeÙee&Ceeb heoÙegie-keâceueeefve oOes efMejefme cesÓnced~~3~~
efc eLÙeeJeeef o-ceoes « e-OJeevle-ØeOJebef m eJeÛevemeb o Yee& v ed ~
GheosMekeâevØeheodÙes cece ogefjleeefj - ØeCeeMeeÙe~~4~~
mecÙeioMe&veoerhe - ØekeâeMekeâe - cesÙeyeesOemebYetleeŠ~
YetefjÛeefj$e - heleekeâemles meeOegieCeemleg ceeb heevleg~~5~~
efpeveefmeæ-metefjosMekeâ-meeOegJeje-veceueiegCeieCeeshesleeved~
hebÛevecemkeâejheow-efŒemebOÙe-ceefYeveewefce cees#eueeYeeÙe~~6~~
S<e
hebÛevecemkeâejŠ
meJe&heehe - ØeCeeMeveŠ~
cebieueeveeb Ûe meJex<eeb ØeLeceb cebieueb celeb~~7~~
hebÛeceneieg® Yeefòeâ
ßeerceved FbõeW kesâ cegkegâšeW keâer, ceefCeØeYee peueOeeje mes~
Øe#eeefuele heoÙegieue efpevesÕej, keâes ØeCecetB efvele Yeòeâer mes~~1~~
og° De°efJeOe keâce& Me$egieCe, veeMekeâ De° iegCeeW mes Ùegle~
vecetB Devebl eeW efmeæeW keâes efvele, F° lege f° efmeæer nslet~~2~~
ÉeoMeebie ßegle peueefOe heej keâj, Megæ ceneved Ûeefjle ceW jle~
DeeÛeeÙeeX kesâ heoÙegie keâceueeW, keâes efvepe efMej hej Oee™B efvele~~3~~
efceLÙeeJeeoer kesâ ceo lece-efJeOJebmeer JeÛeve meefnle hee"keâ~
efvepe ogefjleeefj ØeCeeMeve nslet, MejCe efueÙee leJe GheosMekeâ~~4~~
mecÙeioMe&ve oerhe ØekeâeMeer, %esÙe leòJe keâe %eeve GoÙe~
Yetefj Ûeefjle OJepeÙegle Jes cesjer, j#ee keâjW meeOegieCe meye~~5~~
efpeveJej efmeæ metefj hee"keâ meye, meeOeg Deceue iegCeieCe mes Ùegle~
hebÛevecemke=âefle ceb$e heoeW mes, ef$emeceÙe vecetB cees#eheo efnle~~6~~
hebÛ evecemke=â efl e ceneceb$ e Ùen, meJe& heehe veeMevekeâejer~
meYeer cebieueeW ceW Ùen Gòece, cebieue ØeLece meewKÙekeâejer~~7~

(278)

cegefveÛeÙee&

veboerÕej heJe& ef›eâÙee

Den&eflmeæeÛeeÙeex - heeOÙeeÙeeŠ
meJe&meeOeJeŠ~
kegâJe&vleg cebieueeŠ meJex efveJee&Ce - hejceefßeÙeced~~8~~
meJee&ved efpevesvõÛevõeved - efmeæe-veeÛeeÙe&-hee"keâeved meeOetved~
jlve$eÙeb Ûe Jevos jlve$eÙeb - efmeæÙes YekeälÙee~~9~~
heevleg ßeerheeo - he©eeefve hebÛeeveeb hejcesef‰veeb~
ueeefueleeefve megjeOeerMe - Ûet[eceefCe - cejerefÛeefYeŠ~~10~~
ØeeefleneÙezefpe&veeved efmeæeved iegCewŠ metjerved mJeceele=efYeŠ~
hee"keâeved efJeveÙewŠ meeOetved Ùeesieebiew - j°efYeŠ mlegJes~~11~~
FÛÚeefce Yebles! hebÛecene-ieg®Yeefòe keâeGmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb, Deªceneheeef[nsj-mebpegòeeCeb DejnbleeCeb, DeªiegCe-mebheCCeeCeb GºueesÙe-celLeÙeefcce
heFefªÙeeCeb efmeæeCeb, DeªheJeÙeCe-ceeGmebpegòeeCeb DeeÙeefjÙeeCeb, DeeÙeejeefomegoCeeCees-JeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCe-iegCeheeueCe-jÙeeCeb meJJemeentCeb,
Den&eflmeæeÛeeÙe& GheeOÙeeÙe, meJe& meeOeg hejces‰er heeBÛe~
cegPekeâes oW efveJee&Ce hejceßeer, Jes cebieueceÙe cebieue keâepe~~8~~
meYeer efpevesvõ Ûebõ efmeæeW keâes, metjer hee"keâ meeOet keâes~
jlve$eÙe keâer efmeæer nslet, efvele JebotB jlve$eÙe keâes~~9~~
megjheefle kesâ ÛetÌ[eceefCe efkeâjCeeW, mes Ûegbefyele ßeer heeokeâceue~
ßes‰ hebÛe hejces‰er kesâ Jes, j#ee keâjW cesjer Øeefleheue~~10~~
ØeeefleneÙe& mes Ùegle Den&vleeW, keâes De" iegCeÙegle efmeæeW keâes~
JebotB De" ØeJeÛeve ceelee mes, mebÙegle ßeer DeeÛeeÙeeX keâes~~
efMe<ÙeeW mes Ùegle hee"keâ ieCe keâes, De° ÙeesieÙegle meeOet keâes~
JebotB hebÛe ceneieg®Jej keâes, ef$ekeâjCe MegefÛe mes nef<e&le nes~~11~~
DebÛeefuekeâeoesne- YeieJeved ! hebÛeceneieg®,
Yeefòeâ
keâeÙeeslmeie&~
keâjkesâ DeeueesÛeve efJeefOe, keâjvee ÛeentB meJe&~~1~~
De° ceneMegYe ØeeefleneÙe&, mebÙegle Den&vle efpevesÕej nQ~
De° iegCeeefvJele TOJe&ueeskeâ, cemlekeâ hej efmeæ efJejepe jns~~2~~
De" ØeJeÛeve ceelee mebÙegle nQ, ßeer DeeÛeeÙe&ØeJej peie ceW~
DeeÛeejeefokeâ ßegle%eeveece=le, GheosMeer hee"keâieCe nQ~~3~~

DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(279)

efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees,
yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg veboerÕej heJe&ef›eâÙeeÙeeb.......MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ heÌ{W)

veceesÓmleg veboerÕejheJe&ef›eâÙeeÙeeb......efmeæveboerÕejhebÛeieg®MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee
leæerveeefOekeâoes<eefJeMegædÙeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=. 141 mes meceeefOe Yeefòeâ heÌ{W)

DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee
Ùen ef›eâÙee efvelÙeef›eâÙee ØekeâjCe ceW keâner pee Ûegkeâer nw~ DeefYe<eskeâ kesâ meceÙe efmeæ, ÛewlÙe, hebÛeieg®
Deewj Meebefle Fve Ûeej YeefòeâÙeeW keâes heÌ{keâj Ùen DeefYe<eskeâ Jebovee keâer peeleer nw~

µµµµµµµµµ
cebieueieesÛej ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
‘‘cebieueieesÛejceOÙeeÖJebovee ÙeesieÙeespeveespPeveÙeesŠ~’’
Je<ee&Ùeesie «enCe Deewj meceeheve kesâ hetJe& efove cebieueieesÛejer-Deenej kesâ henues Ùen ‘cebieueieesÛej
ceOÙeevn Jebovee’ keâer peeleer nw DeLee&led Dee<eeÌ{ Megkeäuee $eÙeesoMeer kesâ ceOÙeevn ceW cebieueieesÛej ceOÙeevn osJe
Jebovee keâjkesâ meeOegieCe Deenej kesâ efueS peeles nQ hegveŠ Deenej mes Deekeâj ‘cebieueieesÛej Je=nlØelÙeeKÙeeve’
veece mes ieg® kesâ heeme GheJeeme™he ØelÙeeKÙeeve «enCe keâjles nQ~ Deveblej ÛeewoMe keâe GheJeeme keâjkesâ jeef$e ceW
Je<ee&Ùeesie ef›eâÙee keâjkesâ Je<ee&Ùeesie «enCe keâj uesles nQ~
Ssmes ner keâeefle&keâ ke=â<Cee $eÙeesoMeer kesâ efove Deenej mes hetJe& cebieueieesÛej ceOÙeevn osJeJebovee keâjkesâ
Deenej kesâ yeeo Je=nlØelÙeeKÙeeve «enCe keâjkesâ Ûelego&Meer keâe GheJeeme keâjkesâ Ûelego&Meer keâer efheÚueer jeef$e ceW
Je<ee&Ùeesie keâer efve‰ehevee keâj osles nQ~ Fme cebieueieesÛej ceOÙeevn Jebovee ceW efmeæ, ÛewlÙe, hebÛeieg® Deewj Meebefle
Ùes Ûeej YeefòeâÙeeB heÌ{er peeleer nQ~
ceOÙeevn keâer osJeJebovee ceW ÛewlÙe SJeb hebÛeieg® Ùes oes YeefòeâÙeeB keâer peeleer nQ efkeâvleg GheÙeg&òeâ Fve oesveeW
$eÙeesoMeer ceW Fmeer osJeJebovee ceW Deeefo-Devle ceW oes YeefòeâÙeeB yeÌ{ peeleer nQ~
ÙeÅeefhe MeeŒeeW ceW ceOÙeevn meeceeefÙekeâ kesâ yeeo Deenej keâe keâLeve nw efheâj Yeer Deepekeâue Deenej kesâ
yeeo ceOÙeevn keâer meeceeefÙekeâ osJeJebovee keâer peeleer nw~ pees Yeer nes Fme cebieueieesÛej ceOÙeevn Jebovee keâes
Deenej kesâ henues keâj uesves ceW keâesF& yeeOee veneR nw~ Fmekeâer efJeefOe efvecve Øekeâej nw-

jlve$eÙeiegCe heeueve ceWs jle, meJe&meeOeg hejces‰er nQ~
efveleØeefle DeÛetË hetpetB JebotB, vecemkeâej ceQ keâ™B GvnW~~4~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~5~~

(280)

cegefveÛeÙee&

ceOÙeevn osJeJebovee ef›eâÙee

cebieueieesÛej ceOÙeevn osJeJebovee ef›eâÙee
veceesÓmleg cebieueieesÛejceOÙeevnosJeJeboveeef›eâÙeeÙeeb......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(Cecees DeefjnbleeCeb FlÙeeefo meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj he=. 113 mes ‘efmeæevegæÒle’
Deeefo efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg cebieueieesÛejceOÙeevnosJeJeboveeef›eâÙeeÙeeb........ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(he=. 8 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{keâj 9 peehÙe keâjkesâ he=. 9 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj he=. 64 mes
‘‘peÙeefle YeieJeeved’’ FlÙeeefo ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{keâj FÛÚe nes lees efvecveefueefKele #eshekeâ Mueeskeâ heÌ{ uesJeW hegveŠ
‘FÛÚeefce Yebles!’ FlÙeeefo DebÛeefuekeâe heÌ{W~

ÛewlÙeYeefòeâ kesâ #eshekeâ Mueeskeâ
ceevemlebYeeŠ mejebefme, ØeefJeceue-peue-melKeeeflekeâe-heg<heJeešer~
Øekeâejes veešŸeMeeueeefÉleÙecegheJeveb JesefokeâebleOJe&peeÅeeŠ~~
MeeueŠ keâuheogÇceeCeeb, megheefjJe=òe-Jeveb mlethe-ncÙee&Jeueer Ûe~
ØeekeâejŠ mheâeefškeâesvle-ve=& megj-cegefvemeYee heeref"keâe«es mJeÙebYetŠ~~1~~
µosJeemegjsvõ-vejveeie-meceefÛe&lesYÙeŠ,
heeheØeCeeMe-keâj-YeJÙe-ceveesnjsYÙeŠ~
IebšeOJepeeefo-heefjJeej-efJeYetef<elesYÙees,
efvelÙeb vecees peieefle meJe&efpeveeueÙesYÙeŠ~~2~~
Jejkeâvekeâ MebKe-efJeõgce-cejkeâle-Ieve-mevleerYeb efJeieleceesnb~
mehleefleMeleb efpeveeveeb, meJee&cej - Jebefoleb Jebos~~3~~
keâes[er uekeäKe menmmeb, DeªÙe ÚhheCCe meòeCeGoer Ùe~
ÛeGomecesieemeer oer, ieCeCe - ieS Ûesef oÙes Jebos~ ~4~~
eflengJeCeefpeefCeboiesns Deefkeâefóces efkeâefóces eflekeâeueYeJes~
JeCekegâ cejefJe[bieecej - CejKesÛej Jeb ef oÙes Jebo s 1~~5~~
efpeCeefmeæeCeb heef[cee Deefkeâefócee efkeâefócee og Deefomeesne~
jÙeCeceÙee nsceceÙee ™hheceÙee leeefCe Jeboeefce 2~~6~~
µ Ùeneb ‘‘Je<ex<eg Je<eeËlej........’’ Deeefo Mueeskeâ Yeer nQ~ 1-2. ef$eueeskeâmeej~

cebieueieesÛej ØelÙeeKÙeeve ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(281)

(282)

cegefveÛeÙee&

cebieueieesÛej ØelÙeeKÙeeve ef›eâÙee

De[oeuee CeJeÙemeÙee meoyeerme menmme uekeäKe lesJeCCe~
keâes[erheCeJeermeCeJeÙe-meÙee efpeCeheef[cee Deefkeâefóces Jebos~~7~~
ÙeeJeb efle efpeveÛewlÙeeef ve, ef JeÅebles Yeg Jeve$eÙes~
leeJebefle meleleb YekeälÙee, ef$eŠhejerlÙe veceecÙenced ~~8~~
De°keâesefš-<ešdhebÛeeMe-uue#e-mehleveJeeflemenœeÙegleeefve Ûe~
ÛelegŠMelewkeâeMeerefle-efceleeke=âef$eceeefCe ÛewlÙemeoveeefve mÙegŠ~~9~~
veJeMelehebÛeefJebMeefle-keâesšŸees ue#eeŒeÙeesòejhebÛeeMeÛÛe~
mehleefJebMeeflemenœee-CÙe°ÛelJeeeEjMeoefOekeâveJeMeleeefve Ûe1~~10~~
vecees Ómleg cebieueieesÛejceOÙeevnosJeJeb oveeef›eâÙeeÙeeb........hebÛeieg®YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~

(hetJe&Jeled he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, he=. 6 mes Leesmmeeefce heÌ{keâj he=. 283 mes
‘‘peeeflepejes®jesie’’ FlÙeeefo ÙeesieYeefòeâ heÌ{W~)
hegveŠ meYeer efMe<Ùe-cegefve, DeeefÙe&keâeÙeW Deeefo DeeÛeeÙe&ßeer mes GheJeeme ceebiesW Ùee DemJemLe Deeefo neW,
GheJeeme veneR keâj mekeâles neW lees ieg® keâer Dee%ee mes Deieues efove Deenej uesves lekeâ ØelÙeeKÙeeve ceebbieW~ leye
DeeÛeeÙe&osJe mJeÙeb GheJeeme Deeefo «enCe keâj meyekeâes GheJeeme Deeefo Øeoeve keâjW~ Deveblej meYeer efMe<ÙeJeie&
efceuekeâj DeeÛeeÙe& Jebovee keâjW-

(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=. 71 mes ‘ceCegÙeCeeFbo’ FlÙeeefo Øeeke=âle hebÛeieg®Yeefòeâ Ùee
he=. 277 mes ‘ßeerceocejsvõ’ FlÙeeefo mebmke=âle hebÛeieg® Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg cebieueieesÛejYeòeâØelÙeeKÙeeveØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb..........MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~

veceesÓmleg cebieueieesÛejceOÙeevnosJeJeboveeef›eâÙeeÙeeb.......MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=. 136 mes ‘ve mvesneÛÚjCeb’ FlÙeeefo MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg cebieueieesÛejceOÙeevnosJeJeboveeef›eâÙeeÙeeb.......efmeæÛewlÙehebÛeieg®MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefkeäle-keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=.141 mes ‘‘mJeelceeefYecegKe-mebefJeefòe’’ Deeefo meceeefOe Yeefòeâ heÌ{W~)

µµµµµµµµµµ
cebieueieesÛej ØelÙeeKÙeeve ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
Fme ef›eâÙee kesâ yeeo meeOegieCe Deenej keâjkesâ Deekeâj meecetefnkeâ™he mes DeeÛeeÙe&ßeer kesâ mece#e yew"keâj
ØelÙeeKÙeeve «enCe keâjWb~ Gmekeâer efJeefOe efvecve Øekeâej nw-

cebieueieesÛej ØelÙeeKÙeeve ef›eâÙee
veceesÓmleg cebieueieesÛejYeòeâØelÙeeKÙeeveØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb..........efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled oC[keâ, peehÙe, Leesmmeeefce keâjkesâ he=. 113 mes ‘efmeæevegæÒle’ FlÙeeefo efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg cebieueieesÛejYeòeâØelÙeeKÙeeveØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.........ÙeesefieYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
1. $ewueeskeäÙeÛewlÙeJebovee~

veceesÓmleg cebieueieesÛejYeòeâØelÙeeKÙeeveØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb DeeÛeeÙe&JeboveeÙeeb.......
DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{keâj, 9peehÙe keâjkesâ he=. 6 mes Leesmmeeefce mleJe heÌ{keâj he=. 244
mes ‘‘efmeæiegCemlegefle’’ FlÙeeefo DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{W~)
Fme lejn DeeÛeeÙe&Yeefòeâ heÌ{keâj DeeÛeeÙe& keâer Jebovee keâjW~ DeeÛeeÙe& Yeer hejes#e ceW ner ieg® keâer Jebovee
keâjles nQ~

(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& Deeefo keâjkesâ he=. 136 mes Meebefle Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg cebieueieesÛejYeòeâØelÙeeKÙeeveØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb...efmeæÙeesefieDeeÛeeÙe&MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 141 mes meceeefOeYeefòeâ heÌ{ W~)

µµµµµµµµµµ
Je<ee&Ùeesie «enCe keâye Deewj kewâmes keâjW?
lele§elego&MeerhetJe&je$es efmeæcegefvemlegleer,
Ûelegefo&#eg hejerlÙeeuhee§ewlÙeYeefòeâieg®mlegleer~~66~~
MeebefleYeefòebâ Ûe kegâJee&CewJe&<ee&Ùeesiemleg ie=¢eleeb,
Tpe&ke=â<CeÛelego&MÙeeb he§eeodje$eew Ûe cegÛÙeleeced1~~67~~
leleŠ DeLee&led cebieueieesÛej ØelÙeeKÙeeve «enCe keâjves kesâ yeeo ‘‘Dee<eeÌ{ Megkeäuee Ûelego&MÙee je$esŠ
ØeLeceØenjesösMes’’Dee<eeÌ{ Megkeäuee Ûelego&Meer kesâ efove hetJe&jeef$e ceW meeOegJeie& Je<ee&Ùees ie «enCe keâjW-Je<ee&Ùeesie
«enCe keâer YeefòeâÙeeB heÌ{ keâj Je<ee&Ùeesie-Ûeelegcee&me keâer mLeehevee keâj uesJeW~ FmeceW henues efmeæYeefòeâ Deewj
ÙeesefieYeefòeâ keâjW hegveŠ Øeoef#eCee ™he mes ÛeejeW efoMeeDeeW ceW DebÛeefuekeâe meefnle ÛewlÙe-Yeefòeâ heÌ{ W~ Fme
Yeefòeâ ceW ‘‘ÙeeJebefle efpeveÛewlÙeeefve’’ FlÙeeefo Mueeskeâ yeesuekeâj ‘‘mJeÙebYegJee Yetleefnles ve’’ FlÙeeefo mJeÙebYetmlees$e
keâer oes mlegefleÙeeB heÌ{keâj ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{keâj hetJe&efoMee kesâ ÛewlÙeeueÙeeW keâer Jebovee keâjW~ Ssmes ner mJeÙebYet
mlees$e keâer Deeies-Deeies keâer oes-oes mlegefleÙeeB heÌ{keâj ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{les ngS oef#eCe, heef§ece Deewj Gòej
1. Deveieej Oecee&ce=le De. 9~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(283)

efoMee kesâ ÛewlÙeeueÙeeW keâer YeeJeeW mes ner Jebovee keâjW~ Fme Ûelegefo&keâd Jebovee ceW JeneB hej efmLele peveeW keâes
‘‘Ùeesielebogue’’-heerues ÛeeJeue keâe Øe#esheCe keâjvee ÛeeefnS, Ssmee Je=æJÙeJenej-hegjeveer hejbheje nw~
Fmekesâ yeeo hebÛeceneieg® Yeefòeâ Deewj MeebefleYeefòeâ keâjkesâ Je<ee&Ùeesie «enCe keâer ef›eâÙee hetCe& keâjW~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee
veceesÓmleg Je<ee&ÙeesieØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb (Je<ee&Ùeesieefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb)1....
efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
keâeefle&keâ ke=â<Cee Ûelego&Meer keâer efheÚueer jeef$e ceW Ùener efJeefOe keâjkesâ Je<ee&Ùeesie meceeheve efkeâÙee peelee nw~
(cegòeâeMegefòeâ cegõe mes leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{W~ hegveŠ
9 peehÙe keâjkesâ he=. 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj he=. 113 mes ‘‘efmeæevegodOet’’ FlÙeeefo efmeæYeefòeâ heÌ{W~

veceesÓmleg Je<ee&ÙeesieØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.....ÙeesefieYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9peehÙe Deewj Leesmmeeefce keâjkesâ ÙeesefieYeefòeâ heÌ{W)~

ÙeesefieYeefòeâ
ogJeF& Úbo
peeefle-pejes®-jesiecejCee-legjMeeskeâ-menœeoerefheleeŠ~
ogŠmen-vejkeâ-heleve-mev$emle-efOeÙeŠ ØeefleyegOe-ÛeslemeŠ~~
peerefJele-cebyegefyebog-Ûeheueb leef[-oYeü-mecee efJeYetleÙeŠ~
mekeâue-efceob efJeefÛevlÙe cegveÙeŠ ØeMeceeÙe Jeveevle-ceeefßeleeŠ~~1~~
Yeefõkeâe Úbo›elemeefceefle-ieghlemebÙegleeŠ MecemegKe-ceeOeeÙe ceveefme JeerleceesneŠ~~
OÙeeveeOÙeÙeve-JeMebieleeŠ, efJeMegæÙes keâce&Ceeb lehe§ejefvle~~2~~
ÙeesefieYeefòeâ
pevce peje yeng cejCe jesie De®, Meeskeâ menœeeW mes leeefhele~
ogŠmen vejkeâ heleve mes [jles, mecÙeiyeesOe ngDee pee«ele~~
peueyegoyegoJeled peerJeve ÛebÛeue, efJeÅegleJeled JewYeJe meejs~
Ssmee mecePe ØeMecenslet cegefve-peve Jeve keâe DeeßeÙe OeejW~~1~~
hebÛe cene›ele hebÛe meefceefle, $eÙe iegefhle meefnle nQ ceesn jefnle~
Mece megKe keâes ceve ceW OeejCe keâj, ÛeÙee& keâjles MeeŒe efJeefnle~~
1. keâeefle&keâ ke=â<Cee Ûelego&Meer keâer efheÚueer jeef$e ceW Je<ee&Ùeesie meceeheve ef›eâÙee ceW ‘Je<ee&Ùeesieefve‰eheve’
ef›eâÙeeÙeeb yeesuevee ÛeeefnS~

(284)

cegefveÛeÙee&

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

efovekeâj-efkeâjCe-efvekeâj-meblehle-efMeuee-efveÛeÙes<eg efvemhe=neŠ~
ceuehešuee-Jeef uehle-leveJeŠ efMeefLeueer-ke= âle-keâce&yebOeveeŠ~~
JÙeheiele-ceove-ohe& j ef leoes < e-keâ<eeÙe-ef Jejòeâ-celmejeŠ~
efieefjef MeKejs<eg Ûeb[ef keâjCee-efY ecegK e-efm LeleÙees ef oieby ejeŠ~~3~~
mep%eevee-ce=le-heeefÙeefYeŠ #eeefvleheÙeŠ efmeÛÙeceeve-hegCÙekeâeÙewŠ~
Oe=lemeblees<e-ÛÚ$ekewâŠ, leehemed-leer›eesÓefhe me¢eles cegveervõwŠ~~4~~
efMeefKeieue-keâppeuee-efueceefuevew-efJe&yegOee-efOehe-Ûe heefÛeef$elewŠ~
Yeer cejJew - ef Je& m e= ° -ÛeC[eMeef ve-Meerleue-JeeÙeg - Je= ef ° efY eŠ~~
ieieveleueb efJeuees keäÙe peueowŠ mLeefieleb menmee lehees OeveeŠ~
heg vejef he le®leues <eg efJe<eceemeg ef veMeemeg ef JeMeb keâ-ceemeles ~~5~~
peueOeeje-Mej-leeef[lee ve Ûeueefvle Ûeefj$eleŠ meoe ve=efmebneŠ~
meb m eejog Š Ke-Yeer j JeŠ hejer < ene-jeef le-Ieeef leve-ØeJeer j eŠ~~6~~
OÙeeve Deewj DeOÙeÙeveMeerue efvele, Fve oesveeW kesâ JeMe jnles~
keâce& efJeMegæer keâjves nslet, Ieesj lehe§eÙee& keâjles~~2~~
«eer<ce $e+let ceW metÙe& efkeâjCe mes, leheer efMeueeDeeW hej yew"W~
ceue mes efuehle osnÙegle efvemhe=n, keâce& yebOe keâes efMeefLeue keâjW~~
keâece ohe& jefle oes<e keâ<eeÙeeW, mes celmej mes jefnle cegveerMe~
heJe&le kesâ efMeKejeW hej jefJe kesâ, mevcegKe cegKe keâj KeÌ[s ÙeleerMe~~3~~
mecÙei%eeve megOee keâes heerles, heehe leehe keâes Meeble keâjW~
#ecee veerj mes hegCÙekeâeÙe keâe, Jes cegefve efmebÛeve efvelÙe keâjW~~
OejW meoe meblees<e Ú$e keâes, leer›e leehe mebleehe menW~
Ssmes cegefveJej «eer<ce keâeue ceW, keâcexvOeve keâes MeerIeÇ onW~~4~~
Je<ee& $e+leg ceW ceesjkeâC" mece, keâeues FvõOeveg<e Jeeues~
Kety e iejpeles Meer leue Je<ee&, Je»eheele efy epeueer Jeeues ~~
Ssmes cesIeeW keâes ueKekeâj Jes, ceggefveieCe menmee jeef$e ceW~
hegvejefhe Je=#e leueeW ceW yew"W, efveYe&Ùe OÙeeve OejW Jeve ceW~~5~~
cetmeue peueOeeje yeeCeeW mes, leeefÌ[le nesles cegefve hegbieJe~
efheâj Yeer Ûeeefjle mes veefnb ef[ieles, meoe Dešue vejefmebn meÂMe~~
YeJe ogŠKe mes YeÙeYeerle hejer<en, Me$et keâe mebnej keâjW~
Metj eW ceW Yeer Metj ceneceg efv e, Jeerj eW ceW Yeer Jeer j yeveW~ ~6~~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(285)

DeefJejle-yenue-legefnve-keâCeJeeefjefYe-jbefIeÇhe-he$eheelevewŠ
DeveJejle-cegòeâ-meerlkeâej-jJewŠhe®<ewŠjLeeefveuewŠ Meesef<ele-iee$e-Ùe°ÙeŠ~
Fn ßeceCee Oe=eflekebâyeuee-Je=lee: efMeefMej-efveMeeb~
leg<eej-efJe<eceeb ieceÙeefvle Ûeleg:heLes efmLeleeŠ~~7~~
Fefle Ùeesie-$eÙe OeeefjCe: mekeâue-leheŠ-MeeefueveŠ ØeJe=æ-hegCÙekeâeÙeeŠ~
hejceevebo-megKewef<eCeŠ meceeefOe-ce«eÙeb efoMebleg vees YeovleeŠ~~8~~
ef iecns ef ieef j ef menjlLee Jeef jmeeÙeeues ®keäK ecet uejÙeCeerm eg ~
efmemejs
JeeefnjmeÙeCee les meent Jebefocees efCeÛÛeb~~9~~
efieefjkebâojogiex<eg Ùes Jemeefvle efoiecyejeŠ~
heeefCehee$ehegšenejemles Ùeebefle hejceeb ieefleb~~10~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! ÙeesefieYeefòe-keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb~
DeÑeFppe-oerJe-oes-mecegösmeg heCCeejme-keâcce-Yetefcemeg DeeoeJeCe-®keäKe-cetueDeyYeesJeeme-"eCe-ceesCe-JeerjemeCeskeäkeâ-heeme-kegâkeäkegâ[emeCe-ÛeGlLe-hekeäKeMeerle ceW yejheâ keâCeeW mes heerefÌ[le, ceneOewÙe& kebâyeue DeesÌ{W~
Ûeleg<heLeeW ceW KeÌ[s Meerle keâer, jele efyeleeJeW OÙeeve OejW~~7~~
Deeleeheve le®cetue Ûeleg<heLe, Fme efJeOe leerve ÙeesieOeejer~
mekeâue lehe§eÙee& Meeueer efv ele, heg CÙe Ùeesi e Je= efæ bkeâejer ~~
hejceevevo megKeece=le FÛÚgkeâ, Jes YeieJeeve cenecegefveieCe~
ncekeâes ßes‰ meceeefOe Megkeäue, MegefÛe OÙeeve Øeoeve keâjW Gòece~~8~~
«eer<ce $e+let ceW efieefj efMeKejeW hej, Je<ee& jeef$e ceW le® leue~
Meerlekeâeue ceW yeenj meesles, Gve cegefve keâes JebotB Øeefleheue~~9~~
heJe&le kebâoj ogieeX ceW pees, veive efoiecyej nQ jnles~
heeefCehee$ehegš mes Deenejer, Jes cegefve hejceieleer ueYeles~~10~~
DebÛeefuekeâe
ns YeieJeved! Fme Ùeesie Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekeâer DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~
{eF& Éerhe De® oes mecegõ keâer, hevõn keâce&YetefceÙeeW ceW~
Deeleeheve le®cetue Ùees ie, DeYeüe JekeâeMe mes OÙeeve OejW~~1~~

(286)

cegefveÛeÙee&

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

KeJeCeeefoÙeesie-pegòeeCeb meJJemeentCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce,
ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe
nesG cepPeb~

DeLe hetJe&efokeâd Jebovee
ÙeeJebefle efpeveÛewlÙeeefve efJeÅebles YegJeve$eÙes~
leeJebefle meleleb YekeälÙee, ef$eŠhejerlÙe veceecÙenced ~~
mJeÙecYegJee Yetleefnlesve Yetleues mecebpe-me%eeve-efJeYetefleÛe#eg<ee~
efJejeefpeleb Ùesve efJeOegvJelee leceŠ #eheekeâjsCesJe iegCeeslkeâjwŠkeâjwŠ~~1~~
Øepeeheefle-Ùe&Š ØeLeceb efpepeerefJe<egŠ, MeMeeme ke=â<Ùee efo<eg-keâce&meg ØepeeŠ~
ØeyegæleòJeŠ hegve-jodYegleesoÙees, cecelJelees efveefJe&efJeos efJeoebJej:~~2~~
ceewve keâjW Jeerjemeve kegâkeäkegâš, Deemeve SkeâheeÕe& meesles~
yesuee lesuee he#e ceeme, GheJeeme Deeefo yeng lehe leheles~~
Ssmes meJe& meeOegieCe keâer ceQ, meoe keâeue DeÛe&vee keâ™B~
het pet B Jeb oB t vecemkeâej Yeer , keâ™B melele Jeb ovee keâ™B ~~2~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCemebheod nesJes~~3~~
DeLe hetJe&efokeâd JeboveeÙeeJebefle efpeveÛewlÙeeefve, efJeÅebles YegJeve$eÙes~
leeJebefle meleleb YekeälÙee, ef$eŠhejerlÙe veceecÙenced~~
ßeerJe=<eYeosJe mlegefle
MesjÚboØeYeg Deehe mJeÙebYet peiele ceW ØeeefCeefnle keâje~
mep%eeveefJeYeJe Ûe#eg OejW ceesn lece nje~~
efvepeiegCemecetn jefMce mes DeIe OJeeble efJeveeMeW~
Ssmes efpevesvõ Ûevõcee Yetleue ceW megMeesYeW~~1~~
Ùegie kesâ ØeLece meye peerefJelesÛÚg Øepee kesâ efueS~
efmeKeueeF& Øepeeheleer ves ke=âef<e Deeefo ef›eâÙeeÙeW~~
efheâj leòJeyeesOe Øeehle keâj DeodYegle efJeYeJe Oeje~
cecelee mes nes ef Jejòeâ legce ng S efJ eoebJ eje~~2~~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(287)

efJeneÙe ÙeŠ meeiejJeeefj-Jeememeb, JeOet-efceJesceeb JemegOeeJeOetb meleerced ~
cegceg#eg-efj#Jeekegâ-kegâueeefo-jelceJeeved, ØeYeg ØeJe›eepe meefn<Ceg-jÛÙegleŠ~~3~~
mJeoes<e-cetueb mJemeceeefOe-lespemee, efveveeÙe Ùees efveo&Ùe-Yemcemeeefl›eâÙeeced~
peieeo leòJeb peieles-ÓefLe&vesÓpemee, yeYetJe Ûe yeÇÿe-heoe-ce=lesÕejŠ~~4~~
me efJeÕeÛe#eg-Je=&<eYeesÓefÛe&leŠ meleeb, mece«eefJeÅeelce-Jehegefve&jbpeveŠ~
hegveeleg Ûesleescece veeefYevevovees, efpevees efpele#eguuekeâ-JeeefoMeemeveŠ~~5~~
~~ Fefle $e+<eYeefpevemlees$eced ~~
ÙemÙe ØeYeeJeeefl$eefoJe-ÛÙeglemÙe ›eâer[emJeefhe #eerJe-cegKeejefJevoŠ~
DepesÙeMeefòeâ-Yeg&efJe yevOegJeie&Š Ûekeâej veeceeefpele FlÙeJevOÙeced ~~1~~
DeÅeeefhe ÙemÙee-efpeleMeemevemÙe, meleeb ØeCeslegŠ ØeeflecebieueeLe&ced ~
Øeie=¢eles veece hejb heefJe$eb, mJeefmeefæ-keâecesve pevesve ueeskesâ~~2~~
meeiej megJeŒe Oeejleer JemegbOeje meleer~
helveer meÂMe Fmekeâes lepee heCe FbefõÙeeB efpeleeR~~
FÛÚdJeekegâ kegâue kesâ Deeefo heg®<e ØeYet cegceg#et~
ow iecyejer oer #ee «ener DeÛÙegle nes meef n<Cet~~3~~
meye oes<e kesâ peÌ[ keâce& keâes efvepeOÙeeve Deefive mes~
efveo&Ùe ngS ØeYeg Yemcemeeled keâj efoÙee legceves~~
meewKÙeeefYeueeef<e peie keâes melÙe leòJe yeleeÙee~
efheâj yeÇÿeheo keâes Øeehle keâj F&Õejhevee heeÙee~~4~~
Jes ef JeÕe%eeveÛe#eg Je= <eYe melheg® <e DeefÛ e& le~
mechetCe& efJeÅeeceÙe leveg keâceeËpeveeW efJejefnle~~
meye #egõJeeefo mebØeoeÙe peerle efpeve ngS~
ns veeefYeueueve cesje ceve heefJe$e keâerefpeS~~5~~
ßeer DeefpeleveeLe mlegefle
ØeYeg mJeie& mes DeJeleerCe& ngS legce ØeYeeJe mes~
meye yevOegDeeW kesâ cegKekeâceue efKeueles nQ n<e& mes~~
meye Kesue ceW Yeer Jes DepesÙeMeefòeâ neW ÙeneB~
Fme nsleg ‘‘Deefpele’’ veece Ùes meeLe&keâ ØeYees keâne~~1~~
melheg®<e kesâ veeÙekeâ DepeÙÙe Meemeveb keâne~
legce veece Yeer hejce heefJe$e Deepe Yeer ÙeneB~~

(288)

cegefveÛeÙee&

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

ÙeŠ Øeeog-jemeerled-ØeYegMeefòeâ-Yetcvee, YeJÙeeMeÙee-ueerve-keâuebkeâMeevlÙew~
cenecegefve-cegòe&âIeveesheosnes, ÙeLee-jefJevoe, YÙegoÙeeÙe YeemJeeved ~~3~~
Ùesve ØeCeerleb he=LegOece&-leerLeË, pÙes‰b peveeŠ ØeehÙe peÙeefvle ogŠKeced~
ieebieb ùob Ûevove-hebkeâMeerleb iepe-ØeJeskeâe FJe Oece& -lehleeŠ~~4~~
me yeÇÿeefve‰:-meceefce$eMe$eg-efJe&ÅeeefJeefve-Jee&vle-keâ<eeÙeoes<eŠ~
ueyOeelce-ue#ceer-jefpelees-Óefpeleelcee efpeveŠ efßeÙeb ces YeieJeeved efJeOeòeeced ~~5~~

FlÙeefpeleefpevemlees$eced
veceesÓmleg Je<ee&Ùeesie Øeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb........ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=. 8 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ,9 peehÙe Deewj he=. 9 mes LeesmmeeefcemleJe keâjkesâ ueIeg ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{W~)

ueIegÛewlÙeYeefòeâ:
Je<ex<eg Je<ee&vlej-heJe&les<eg vevoerÕejs Ùeeefve Ûe cevojs<eg~
ÙeeJeefvle ÛewlÙeeÙeleveeefve ueeskesâ meJee&efCe Jevos efpevehegbieJeeveeced ~~1~~
mJeefmeefæ kesâ FÛÚgkeâ ceveg<Ùe veece keâes peheles~
ØelÙeskeâ cebieueeLe& ‘‘Deefpele’’ veeLe keâes veceles~~2~~
ØeYeglJe ceneMeefòeâ mes ØeYeg Deehe Gefole neW~
YeJÙeeW kesâ ùoÙe kesâ keâuebkeâ Meebefle nsleg nes~~
meye keâce& meIeve ueshejefnle cenecegefve nes~
pewmes keâceue efJekeâefmele keâjs Yeemkeâj GoÙe Denes~~3~~
legceves efJeMeeue ßes‰ Oece& leerLe& ØekeâeMee~
peerJeeW ves Fmes Øeehle keâjkesâ ogŠKe keâes peerlee~~
iepejepe pewmes Oet he mes heere fÌ[le ng S Deekes â~
Ûevove meceeve Meerle iebieveerj ceW vneles~~4~~
mJeyeÇÿe ceW efveueerve efce$e-Me$eg ceW mecelee~
mep%eeveÛeef j $e ceW keâ<eeÙe oes<e keâes nlee~~
mJeelcee keâer ue#ceer Øeehle efpelesefvõÙe Deefpele Denes!~
YeieJeved ! cegPes DenËleue#ceer oerefpeS ØeYees!~~5~~
ueIeg ÛewlÙeYeefòeâ
Yejle Deeefo #es$eeW ceW efnceJeve, Deeefo meYeer heJe&le Thej~
vevoerÕej ÉerheeW ceW heeBÛeeW, ces™ kesâ Demmeer cebbefoj~~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(289)

DeJeefve-leue-ieleeveeb ke=âef$ecee-ke=âef$eceeCeeb
Jeve-YeJeve-ieleeveeb efoJÙeJewceeefvekeâeveeced ~
Fn cevegpeke=âleeveeb osJejepeeefÛe&leeveeb
efpeveJej-efveueÙeeveeb YeeJeleesÓnb mcejeefce~~2~~
pecyet-Oeeleefkeâ-heg<keâjeOe&-JemegOee-#es$e$eÙes Ùes YeJeeŠ
ÛevõecYeespe-efMeKebef[kebâ"-keâvekeâ-ØeeJe=[d-IeveeYee efpeveeŠ~
mecÙei%eeve-Ûeefj$e-ue#eCeOeje oiOee°-keâcexvOevee~
Yetleeveeiele-Jele&ceeve-meceÙes lesYÙees efpevesYÙees veceŠ~~3~~
ßeerceved-cesjew kegâueeõew jpele-efieefjJejs Meeuceueew pecyegJe=#es~
Je#eejs ÛewlÙeJe=#es jeflekeâj-®Ûekesâ kegâC[ues ceeveg<ee¿s~
F&<Jeekeâejs-ÓÀeveeõew oefOecegKe-efMeKejs JÙevlejs mJeie&ueeskesâ
pÙeesefleueexkesâ-ÓefYeJevos YeJeve-ceefnleues Ùeeefve ÛewlÙeeueÙeeefve~~4~~
Éew kegâvosvog-leg<eej-nej-OeJeueew ÉeefJevõ-veerueØeYeew
Éew yevOetkeâ-meceØeYeew efpeveJe=<eew Éew Ûe efØeÙe”Ï ØeYeew~
ceOÙeueeskeâ ceW efpeleves Yeer efpeveJej kesâ cebefoj MeeÕele nQ~
Gve meyekeâes ceQ efveleØeefle Jebotb Jes YeJeoefOe mes leejkeâ nQ~~1~~
YeJeveJeeefme JÙeblej pÙeesefle<e Jewceeefvekeâ osJeeW kesâ ie=n ceW~
he=LJeerleue ceW ke=âef$ece Deke=âef$ece efpeleves Yeer efpeveie=n nQ~~
Fme peie ceW cevegpeeW mes efveefce&le megjvej mes hetefpele cebefoj~
YeeJemeefnle Gve meyekeâes Jebotb mcejCe keâ™b ceQ efMej vele keâj~~2~~
pecyetÉerhe Oeelekeâer heg<keâjDeOe& De{eF& ÉerheeW ceW~
jlve$eÙeOej leerLeËkeâj neW Fkeâ meew meòej #es$eeW ceW~~
Õesle ueeue veerues mJeefCe&ce De® nefjle JeCe& kesâ efpeveJej Ùes~
keâceXOeve keâes Yemce efkeâÙee $eÙekeâeefuekeâ efpeve keâes Jebove nw~~3~~
ces® kegâueeÛeue jpeleefieefj pecyet Meeuceefue le® efieefj Je#eej~
ÛewlÙeJe=#e cevegpeesòej Debpeve oefOecegKe jeflekeâj F<Jeekeâej~
kegbâ[ue ®ÛekeâeÛeue Fve meye hej efpeveie=n YeeJeve JÙeblej kesâ~
pÙeesefle<e kesâ mJeieeX kesâ efpeveie=n Fve meyekeâes ØeCecetb ®efÛe mes~~4~~
kegbâokegâmegce MeefMe yehe&â nej mece OeJeue ÛebõØeYeg megefJeefOe nQ~
Fvõveerue mece oes efpeve ueeuekeâceue mece oes Je nefjle oes nQ~~

(290)

cegefveÛeÙee&

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Mes<eeŠ <ees[Me pevce-ce=lÙeg-jefnleeŠ mevlehle-nsceØeYeeŠ
les meb%eeve-efoJeekeâjeŠ megjvegleeŠ efmeefæb ØeÙeÛÚvleg veŠ~~5~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! ÛesFÙeYeefòeâ-keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb,
DenueesÙe-efleefjÙeueesÙe-GºueesÙeefcce efkeâefóceeefkeâefóceeefCe peeefCe efpeCeÛesFÙeeefCe
leeefCe meJJeeefCe leermegefJe ueesSmeg YeJeCeJeeefmeÙe-JeeCeefJeblej-peesFefmeÙe-keâhheJeeefmeÙeefòe ÛeGefJene osJee meheefjJeeje efoJJesCe iebOesCe efoJJesCe heghhesâCe efoJJesCe
OetJesCe efoJJesCe ÛegCCesCe efoJJesCe JeemesCe efoJJesCe CneCesCe efCeÛÛekeâeueb DebÛebefle
hegppebefle Jebobefle Cecebmebefle, DenceefJe Fn meblees lelLemebleeFb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce
Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb
efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
ØeeefioiedefJeefoieblejs, kesâJeefueefpeveefmeæmeeOegieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ&mece=æeŠ,
ÙeesefieieCeemleevenb Jebos ~~
Fefle hetJe&efokeâd Jebovee~
meesuen efpeveJej lehe mJeCe&mece pevcece=lÙegnle megjvegle nQ~
Ùes mep%eevemetÙe& Ûeewefyeme efpeve nce meyekeâes efmeæer osJeW~~5~~
DebÛeefuekeâeYeieJeved! ÛewlÙeYeefòeâ De® keâeÙeeslmeie& efkeâÙee GmeceW pees oes<e~
Gvekeâer DeeueesÛeve keâjves keâes, FÛÚgkeâ ntB Oej ceve meblees<e~~
DeOees ceOÙe De® TOJe&ueeskeâ ceW, Deke=âef$ece ke=âef$ece efpeveÛewlÙe~
efpeleves Yeer nQ, ef$eYegJeve kesâ ÛeGefJeOe, megj keâjW Yeefòeâ mes mesJe~~1~~
YeJeveJeeefme JÙeblej pÙeesefle<e, Jewceeefvekeâ megj heefjJeej meefnle~
efoJÙe iebOe megce Oethe ÛetCe& mes, efoJÙe vnJeve keâjles efveleØeefle~~
DeÛeX hetpeW Jebove keâjles, vecemkeâej Jes keâjW melele~
ceQ Yeer GvnW ÙeneR hej DeÛet Ë, hetp et b Jebo tb vecetb melele~~2~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nesJes yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb cece efpeveiegCe mecheled nesJes~~3~~
ØeeefioefiJeefoielejs, kesâJeefue-efpeve-efmeæ-meeOeg ieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ& - mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jebos~~1~~
Fefle hetJe&efoiJebovee~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(291)

DeLe oef#eCeefokeâd Jebovee
ÙeeJebefle efpeveÛewlÙeeefve, efJeÅebles YegJeve$eÙes~
leeJebefle meleleb YekeälÙee, ef$eŠhejerlÙe veceecÙenb~~
lJeb MecYeJeŠ mebYeJe-le<e&jesiewŠ, meblehÙe-ceevemÙe pevemÙe ueeskesâ~
Deemeer-efjne-keâefmcekeâ SJe JewÅees, JewÅees ÙeLee veeLe! ®peeb ØeMeevlÙew~~1~~
DeefvelÙe-ce$eeCe-cenbef›eâÙeeefYeŠ, Øemeòeâ-efceLÙeeOÙeJemeeÙe-oes<eced ~
Fob peieppevce-pejevle-keâeòeË, efvejbpeveeb Meeefvle-cepeeriece-mlJeced ~~2~~
Meleùoesvces<eÛeueb ef n meew KÙeb, le=<CeeceÙee-hÙeeÙeve-cee$enslegŠ~
le=<CeeefYeJe=efæ§e lehe-lÙepeœeb, leehemleoeÙee-meÙeleerlÙeJeeoerŠ~~3~~
yebOe§e cees#e§e leÙees§e nsleg-ye&æ§e cegòeâ§e heâueb Ûe cegòesâŠ~
mÙeeÉeefovees veeLe leJewJe Ùegòebâ, vewkeâevle-°smlJeceleesÓefme Meemlee~~4~~
DeLe oef#eCeefoiJebovee
ÙeeJebefle efpeveÛewlÙeeefve, efJeÅebles YegJeve$eÙes~
leeJebefle meleleb YekeälÙee, ef$eŠhejerlÙe veceecÙenb~~
mebYeJeefpeve mlegefle
mebmeej le=<Cee jesie mes heerefÌ[le meYeer peve keâes~
Fme ueeskeâ ceW ‘‘MebYeJe’’ keâuÙeeCekeâeefj Deehe nes~~
YeJejesie Mecekeâ Deehe ner efvejhes#e JewÅe nes~
DeveeLe ®iCe jesi e Meeb ef le nsl eg Jew Åe pÙeeW ~~1~~
Ùen peie DeefvelÙe $eeCejefnle Denbkeâej mes~
efJehejerle DeefYeØeeÙe oes<e mes efJeefuehle nw~~
Ùen pevce peje ce=lÙeg mes heerefÌ[le Fmes legceves~
DeIehebkeâ jefnle Meebefle efoueeÙeer ØeYees legceves~~2~~
peie megKe meYeer efyepeueer Ûecekeâ meceeve #eefCekeâ nQ~
le=<Cee keâes yeÌ{eves ceW Skeâ cee$e nsleg nQ~~
le=<Cee keâer Ùen Je=efæ meowJe leehe keâes keâjs~
Jen leehe keäuesMe ner keâjs legceves keâne Dejs~~3~~
ns veeLe! yebOe cees#e Deewj Fvekesâ nsleg pees~
Deelcee yebOee Je cegòeâ leLee cegefòeâ keâe heâue pees~~

(292)

cegefveÛeÙee&

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Me›eâesÓhÙeMeòeâ-mleJe hegCÙe-keâeròexŠ, mleglÙeeb ØeJe=òeŠ efkeâceg ceeÂMeesÓ%eŠ~
leLeeefhe YekeälÙee mlegle-heeo-heodcees ceceeÙe& osÙeeŠefMeJe-leeefle-cegÛÛewŠ~~5~~
~~ Fefle MebYeJeefpevemlees$eced~~
iegCeeefYevevoe-oefYevevovees YeJeeved, oÙeeJeOetb #eeefvle-meKeer-ceefMeefßeÙeled~
meceeefOelev$emleogheeshe-heòeÙes, ÉÙesve vew«e&vLÙe-iegCesve ÛeeÙegpeled ~~6~~
DeÛesleves lelke=âle-yevOepesÓefhe Ûe, ceceso-efcelÙeeefYeefveJesMekeâ-«eneled~
ØeYebiegjs mLeeJej-efve§eÙesve Ûe, #elebpeieòelJe-ceefpe«enod YeJeeved ~~7~~
#egoeefo-ogŠKe-ØeeflekeâejleŠ efmLeefle-ve& ÛesefvõÙeeLe&-ØeYeJeeuhemeewKÙeleŠ~
lelees iegCees veeefmle Ûe osn-osefnvees-efjleero-efcelLeb YeieJeeved JÙeefpe%eheled ~~8~~
mÙeeÉeoer Deehekesâ Ùeneb ner Ùegòeâ Iešss iee~
SkeâebleJeeefo ceW ve DeleŠ Deehe ner Meemlee~~4~~
leJe hegCÙeiegCe keâLeve ceW Fvõ Yeer DeMeòeâ nw~
efheâj cegPe meÂMe De%eeefve mlegefle kewâmes keâjs nQ?
efheâj Yeer lesjer Yeòeâer mes mleefJele heokeâceue ØeYees!
Glke=â° meewKÙe jeefMe ceggPes oerefpeS efJeYees!~~5~~
DeefYevevove efpevemlegefle
ØeYeg Deehe iegCe keâer Je=efæ mes DeefYevevoveb ngS~
#ecee meKeer meefnle oÙeeJeOet keâes DeeßeÙes~~
JejOÙeeve kesâ DeeOeerve OÙeeve efmeefæ kesâ efueS~
Deblej yeefn efve«eËLe iegCe oesveeW mes Ùegle ngS~~1~~
hegodieue Je yebOepevÙe megKe-ogKeeefo DevÙe ceW~
Ùes cesjs nQ Fme efceLÙee DeeMeÙe efheMeeÛe mes~~
veÕej keâes efLej mecePe kesâ ve° ngS peiele keâes~
ØeYeg Deehe melÙe leòJe yeleeÙee nw meYeer keâes~~2~~
#egOe Deeefo Øeleerkeâej nsleg DeMeve Deeefo mes~
De® FefvõÙe efJe<eÙe mes ngS Yeer Deuhe meewKÙe mes~~
leveg Deewj Deelcee keâer ve efmLeefle ve Ghekeâej~
ØeYeg Deeheves Fme peieled keâes mecePeeÙee Fme Øekeâej~~3~~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(293)

peveesÓefleueesueesÓhÙevegyevOe-oes<elees, YeÙee-okeâeÙexef<Jen ve ØeJeòe&les~
FnehÙeceg$ee-hÙevegyevOe-oes<eefJeled keâLeb megKes mebmepeleerefle ÛeeyeÇJeerled ~~9~~
me ÛeevegyevOeesÓmÙe pevemÙe leeheke=âled le=<eesÓefhe Je=efæŠ megKelees ve Ûe efmLeefleŠ~
Fefle ØeYees ueeskeâefnleb Ùelees celeb, lelees YeJeevesJeieefleŠ meleeb celeŠ~~10~~
FlÙeefYevevoveefpevemlees$eced
veceesÓmleg Je<ee&ÙeesieØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.......ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, he=. 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{ keâj he=. 288 mes
‘‘Je<ex<eg Je<eeËlej......’’Deeefo ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{ W~)

oef#eCeefo-efiJeefoieblejs, kesâJeefue-efpeve-efmeæ-meeOeg-ieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ& - mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jebos ~~
Fefle oef#eCeefokeâd Jebovee~

DeLe heef§eceefokedâ Jebovee
ÙeeJebefle efpeveÛewlÙeeefve, efJeÅebles YegJeve$eÙes~
leeJebefle meleleb YekeälÙee, ef$eŠhejerlÙe veceecÙenb~~
ceeveJe Deleer Deemeòeâ Yeer Deemeefòeâoes<e mes~
ve=he Deeefo kesâ YeÙe mes DekeâeÙe& ces ve ØeJelex~~
ÉÙe YeJe ceW Yeer Deemeefòeâ oes<e peeve YeJe megKe ceW~
Deemeòeâ kewâmes nes jns efJemceÙe Denes! FmeceW~~4~~
Deemeefòeâ mes le=<Cee keâer Je=efæ peve keâes leehekeâj~
mebmeej megKe ve peve keâes keâYeer nesles legef°keâj~~
efpeme nsleg Deehe cele ØeYees! $ewueeskeäÙe efnlebkeâj~
Dele Deehe ner nQ melheg®<e kesâ efueS MejCekeâj~~5~~
hegveŠoef#eCeefoefiJeefoieblejs, kesâJeefueefpeveefmeæmeeOegieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ&mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jebos~~
DeLe heef§eceefoiJebovee
ÙeeJebefle efpeveÛewlÙeeefve, efJeÅevles YegJeve$eÙes~
leeJebefle meleleb YekeälÙee, ef$e:hejerlÙe veceecÙenb~~

(294)

cegefveÛeÙee&

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

DevJeLe&meb%eŠ megceefle-ceg&efvemlJeb, mJeÙeb celeb Ùesve megÙegefòeâveerleced ~
Ùele§e Mes<es<eg celes<eg veeefmle, meJe&ef›eâÙee-keâejkeâ-leòJeefmeefæŠ~~1~~
Deveskeâ-ceskebâ Ûe leosJe leòJeb, YesoevJeÙe-%eeve-efceob efn melÙeced ~
ce=<eesheÛeejesÓvÙelejmÙe ueeshes, leÛÚs<e-ueesheesÓefhe leleesÓvegheeKÙeced~~2~~
meleŠ keâLebefÛeled-leomeòJe-MeefòeâŠ, Kes veeefmle heg<heb le®<eg Øeefmeæced~
meJe&mJeYeeJe-ÛÙegle-ceØeceeCeb, mJeJeeied-efJe®æb leJe Âef°leesÓvÙeled~~3~~
ve meJe&Lee efvelÙe-cegoslÙehewefle, ve Ûe ef›eâÙeekeâejkeâ-ce$e Ùegòeâced ~
vewJeemelees pevce melees ve veeMees, oerhemleceŠ hegodieue-YeeJeleesÓefmle~~4~~
efJeefOe-efve&<esOe§e keâLebefÛeefo°ew, efJeJe#eÙee cegKÙe-iegCe-JÙeJemLee~
Fefle ØeCeerefleŠ megcelesmleJesÙeb, ceefle-ØeJeskeâŠmlegJeleesÓmleg veeLe~~5~~
Fefle megceefleefpevemlees$eced
ßeermegceefleefpeve mlegefle
ns megceefleveeLe! Deehekeâe meeLe&keâ megveece nw~
megÙegefòeâ meefnle Deehe cele mJeÙeb megceevÙe nw~~
keäÙeeWefkeâ ef›eâÙee Je keâejkeâ pees leòJe keâns nQ~
meye Mes<e celeeW ceW ve Gvekeâer efmeefæ ngF& nw~~1~~
Deves k eâ Deew j Skeâ™he Jener leòJe nw ~
Jen Yeso leLee DevJeÙe %eeve mes ner melÙe nw~~
GheÛeej keâLeve efceLÙee Skeâ keâe DeYeeJe nes~
nes Mes<e keâe DeYeeJe Yeer efheâj leòJe DekeâLe nes~~2~~
meled Jemleg ceW keâLebefÛeled DemeòJeMeefòeâ nw~
DeekeâeMe ceW kegâmegce veneR Je=#eeW ceW efoKes nQ~~
Ùeefo leòJe meye mJeYeeJe-MetvÙe DeØeceeCe nw~
leJe cele mes DevÙe cele ØeYees! mJeJeÛeefJe®æ nQ~~3~~
pees efvelÙe meJe&Lee ve Jees pevces ve ve° nes~
GmeceW ve ef›eâÙee keâejkeâ Ùegòeâer mes Ieefšle nesW~~
veeEn pevce Demeled keâe Je meled keâe veeMe veneR nw~
oerhekeâ yegPee lees efleefcej Yeer hegodieueceÙeer ner nw~~4~~
DeefmlelJe Je veeefmlelJe keâLebefÛeled ner F° nQ~
Jeòeâe keâer FÛÚe mes ner cegKÙe ieewCe ™he nQ~~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(295)

he©eØeYeŠhe©e-heueeMeuesMÙeŠ, he©eeueÙee-efuebefiele-Ûee®cetefle&Š~
yeYeew YeJeeved YeJÙe-heÙees®neCeeb, he©ee-keâjeCee-efceJe he©eyevOegŠ~~1~~
yeYeej he©eeb Ûe mejmJeleeR Ûe, YeJeevhegjmleelØeefle-cegefòeâue#cÙeeŠ~
mejmJeleer-cesJe mece«eMeesYeeb, meJe&%e-ue#ceeR pJeefueleeb efJecegòeâŠ~~2~~
Mejerj-jefMce-ØemejŠ ØeYeesmles, yeeueeke&â-jefMceÛÚefJe-jeefueueshe~
vejeceje-keâerCe&meYeeb ØeYeeJeÛedÚwuemÙe he©eeYe-ceCesŠ mJemeevegced~~3~~
veYemleueb heuueJe-ÙeefV eJe lJeb menœehe$eecyeg pe-ieYe& ÛeejwŠ ~
heeoecyegpewŠ heeeflele-ceesnoheex Yetceew Øepeeveeb efJepenLe& YetlÙew~~4~~
iegCeecyegOes-efJe&Øeg<e-cehÙepeœeb, veeKeC[ueŠ mleeslegceueb leJe<exŠ~
ØeeiesJe ceeÂefkeäkeâcegleeefleYeefòeâ-ceeË yeeue-ceeueeheÙeleero-efcelLeced~~5~~
~~ Fefle he©eØeYemlees$eced ~~
ns megceefleveeLe! Deehekeâer Ùen keâLeve heæleer~
cegPe mlegeflekeâlee& keâer nes Glke=â°lece celeer~~5~~
ßeerhe©eØeYe melegefle
ns he©eØeYees! Deehe osn ueeuekeâceue mece~
Devlej Je yee¢e ßeer mes mheefMe&le Deehe leve~~
pewmes jJeer keâceue mecetn keâes efKeuee jns~
Jewmes ner Deehe YeJÙekeâceue keâes efKeuee jns~~1~~
ØeYeg Deeheves efMeJe mes ØeLece DenËle oMee ceW~
ue#ceer Je mejmJeleer GYeÙe kesâ heleer ngS~~
Ùee meceJemejCeÙegle mejmJeleer keâes Oeje~
efheâj efJeielekeâce& Gòece meJe&%eßeer Jeje~~2~~
ØeeleŠ jJeer efkeâjCe meÂMe ÚefJe Deehekeâer ØeYees!
leJe osnkeâebefle keâe Øemeej JÙeehe jne Yees~~
vejmegjieCeeW mes meefnle meYee keâes ØekeâeMelee~
efpeme efJeOe mes he©eceCeer efieefj kesâ leš keâes Yeemelee~~3~~
ns veeLe! Deehe menœeoue keâceue hes heie OejW~
leJe heokeâceue DeekeâeMe keâes ner heuueefJele keâjW~~
legce keâeceosJe ceo efJeveeMe keâjkesâ Yetefce hes~
meye peve kesâ efJeYeJe nsleg ßeerefJenej efkeâÙes Les~~4~~
leJe iegCemecegõ keâer ns $e+<es! Skeâ efyevog keâer~
veefnb Deepe lekeâ Yeer mlegefle keâj mekeâe Fvõ Yeer~~

(296)

cegefveÛeÙee&

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

veceesÓmleg Je<ee&ÙeesieØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.........ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ,9peehÙe Deewj he=. 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj he= . 288
mes ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{W~)

heef§ece-efoefiJeefoieblejs, kesâJeefue-efpeveefmeæ-meeOegieCeosJeeŠ~
Ùes
meJe&efæ&mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jebos ~~
Fefle heef§eceefokeâd Jebovee~

DeLe Gòejefokeâd Jebovee
ÙeeJebefle efpeveÛewlÙeeefve, efJeÅebles YegJeve$eÙes~
leeJebefle meleleb YekeälÙee, ef$eŠhejerlÙe veceecÙenb~~
mJeemLÙeb ÙeoelÙeefvlekeâ-ces<e hegbmeeb, mJeeLeex ve YeesieŠheefjYebieg-jelcee~
le=<eesÓveg<ebieeVe Ûe leeheMeebefle-efjleero-ceeKÙeod-YeieJeeved megheeÕe&Š~~1~~
Depebieceb pebiece-vesÙeÙev$eb , ÙeLee leLee peerJeOe=leb Mejerjced ~
yeerYelmeg hetefle #eefÙe leehekebâ Ûe, mvesnes Je=Lee-$esefle efnleb lJeceeKÙeŠ~~2~~
efheâj cegPe meÂMe kewâmes Yeuee keâj mekeâlee mlegleer?
Deefle Yeefòeâ ner cegPe De%e keâes yegueJee jner kegâÚ Yeer~~5~~

heef§eceefoefiJeefoieblejs, kesâJeefueefpeveefmeæmeeOegieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ&mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jebos~~3~~
DeLe GòejefoiJebovee
ÙeeJebefle, efpeveÛewlÙeeefve, efJeÅevles YegJeve$eÙes~
leeJebefle meleleb YekeälÙee, ef$eŠhejerlÙe veceecÙenb~~
ßeer megheeÕe&veeLe mlegefle
peerJeeW keâe nw heefjhetCe& mJeemLÙe mJe ceW efmLeefle~
#eCeYebiegjs Ùes Yeesie veefnb efvepe kesâ DeLe& ner~~
le=<Cee keâer Je=efæ mes veneR nw leehe keâer Meebleer~
YeieJeved ! megheeÕe& Deeheves Ùen metefòeâ efmeKee oer~~1~~
efpeme efJeOe mes peÌ[ Ùes Ùeb$e meÛesleve mes Ûeues nQ~
Jewmes ner DeÛesleve Mejerj peerJe Oejs nQ~~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(297)

DeuebIÙeMeefòeâ-Ye&efJeleJÙelesÙeb, nslegÉÙee-efJe<ke=âle-keâeÙe&efuebiee~
DeveerÕejes pevleg-jnb ef›eâÙeeòe&Š, mebnlÙe keâeÙex-ef<Jeefle meeOJeJeeoerŠ~~3~~
efyeYesefle Ye=lÙeesve& leleesÓefmle cees#ees, efvelÙeb efMeJeb JeebÚefle veemÙe ueeYeŠ~
leLeeefhe yeeuees YeÙekeâece-JeMÙees, Je=Lee mJeÙeb lehÙele FlÙeJeeoerŠ~~4~~
meJe&mÙe leòJemÙe YeJeeved Øeceelee, ceelesJe yeeuemÙe efnlee-vegMeemlee~
iegCeeJeueeskeâmÙe pevemÙe veslee, ceÙeeefhe YekeälÙee heefjCetÙemesÓÅe~~5~~
Fefle megheeÕe&efpevemlees$eced ~
ÛevõØeYeb Ûevõ-cejerefÛeieewjb, Ûevõb efÉleerÙeb peieleerJe keâevleced~
JevosÓefYeJevÅeb cenlee-ce=<eervõb, efpeveb efpelemJeevle-keâ<eeÙeyevOeced~~1~~
Ùen leveg Ie=efCele ogieËefOe efJeveÕej Je leehekeâj~
FmeceW nw jeie JÙeLe& Ssmee leJe keâLeve efnlekeâj~~2~~
Ùes nesvenej nw DeuebIÙe šeues ve šueleer~
Devlej Je yee¢e nslegDeeW mes keâeÙe& keâer efmeæer~~
DemeceLe& Yeer Ùes peerJe Denbkeâej mes «eefmele~
menkeâeefj mes ner keâeÙe& ve neW ØeYeg keâLeve GefÛele~~3~~
Ùen peerJe ce=lÙeg mes [js efheâj Yeer veneR cegòeâer~
efvele cees#e keâer JeebÚe keâjs efheâj Yeer ve nes Øeehleer~~
efheâj Yeer Ùes De%e peerJe YeÙe Je keâeceJeMe ngDee~
mJeÙecesJe JÙeLe& nw ogŠKeer ØeYeg legceves Ùen keâne~~4~~
ØeYeg Deehe meye heoeLe& kesâ %eelee Øeefmeæ nQ~
yeeuekeâ kesâ efueS efnlekeâLeve ceW ceeleg meÂMe nQ~~
iegCe Keespeves JeeueeW kesâ veslee Deehe ner Ùeneb~
ØeYeg Deepe ceQ Yeer leJe mleJe Yeòeâer mes keâj jne~~5~~
ÛevõØeYe mlegefle
ns ÛebõØeYees! ÛevõefkeâjCe mece mehesâo nes~
ceevees efÉleerÙe Ûebõ ner Yethej Gefole Denes~~
Fbõeefo JebÅe $e+ef<eheleer efpevejepe Deehe nes~
DebleŠkeâ<eeÙeyebOeefJeefpele ceQ legcnW JeboeW~~1~~

(298)

cegefveÛeÙee&

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

ÙemÙeebie-ue#ceer-heefjJesMe-efYeVeb, lecemleceesjs-efjJe jefMce-efYeVeced ~
veveeMe yee¢eb yengceevemeb Ûe, OÙeeve-ØeoerheeefleMeÙesve efYeVeced ~~2~~
mJehe#emeewefmLelÙe-ceoeJeefuehlee, Jeekeâdefmebnveeow-efJe&ceoe yeYetJegŠ~
ØeJeeefovees ÙemÙe ceoeõ&-ieC[e, iepee ÙeLee kesâMeefjCees efveveeowŠ~~3~~
ÙeŠ meJe&uees kes â hejces ef‰ leeÙeeŠ, heob JeYet JeeodY eg lekeâce&les peeŠ~
Devevle-Oeecee#ej-efJeÕeÛe#eg Š, meceb le-og ŠKe#eÙe-Meemeve§e~~4~~
me Ûevõcee YeJÙe-kegâcegÉleerveeb, efJeheVe-oes<eeYeü-keâuebkeâuesheŠ~
JÙeekeâesMe-Jee*dvÙeeÙe-ceÙetKe-ceeueŠ, hetÙeeled heefJe$ees YeieJeevcevees ces~~5~~
Fefle ÛevõØeYeefpevemlees$eced
veceesÓmleg Je<ee&ÙeesieØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.......ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe,he=. 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj he=. 288 mes ÛewlÙeYeefòeâ heÌ{W~)

pewmes jJeer efkeâjCe DebOesj ve° keâjs nQ~
leJe osn keâebefle Jewmes megØekeâeMe Oejs nQ~~
Ùen keâebefle yee¢e kesâ mecemle efleefcej keâes veeMes~
De® OÙeeveoerhe DeefleMeÙe ceve OJeeble efJeveeMes~~2~~
efvepehe#e kesâ ßes‰lJe ceo mes Ûetj ØeJeeoer~
legce JeÛeve efmebnveeo mes efvece&o ngS meYeer~~
pewmes efkeâ ceo mes Deeo&Ç ieb[mLeue ngS efpevekesâ~
iepejepe Jes Yeer efmebniepe&vee mes Yeeieles~~3~~
pees keâce&peerle DeodYegle keâce& lespe Oeejles~
DeevevlÙe%eeve MeeÕele efJeÕeves$e Oeejles~~
mebhetCe&ogŠKeveeMeve Meemeve keâes Oejs nQ~
ef$eYegJeve ceW hejceheo ceW Jees efmLeefle keâjs nQ~~4~~
meye oes<e™he cesIe kesâ keâuebkeâ mes jefnle~
DeefJejesOe efoJÙeOJeveer efkeâjCe mes meoe Øeieš~~
meye YeJÙe kegâcego keâes Øehegâuue keâjW Ûevõcee~
YeieJeeve Jes heeJeve heefJe$e keâjW cegPe cevee~~5~~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(299)

GòejefoefiJeefoieblejs, kesâJeefueefpeveefmeæ-meeOegieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ&mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jebos~~
Fefle GòejefokeâdJebovee
Ùen Ûelegefo&keâdJebovee ngF& nw~

veceesÓmleg Je<ee&ÙeesieØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb....hebÛeceneieg®YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, he=. 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj hebÛeceneieg®Yeefòeâ heÌ{W~)

hebÛeceneieg® Yeefòeâ:
ßeerceo-cejsvõcegkegâš-ØeIeefšle-ceefCeefkeâjCe-JeeefjOeejeefYeŠ~
Øe#eeefuele-heoÙegieueeved-ØeCeceeefce efpevesÕejeved-YekeälÙee~~1~~
De°iegCewŠ meceghesleeved, ØeCe°-og°e°-keâce&efjheg-meefceleerved~
efmeæeved-melele-cevevleeved, vecemkeâjes-ceer°legef°-mebefmeædÙew~~2~~
meeÛeej-ßeglepeueOeerved, ØeleerÙe& Megæes®ÛejCe-efvejleeveeced~
DeeÛeeÙee&Ceeb heoÙegie-keâceueeefve oOes efMejefme cesÓnced~~3~~
ef ceLÙeeJeeef o-ceoes «e-OJeevle-ØeOJeb efm e-JeÛevemeb oYee&ved~
GheosMekeâevØeheodÙes, cece ogefjleeefj - ØeCeeMeeÙe~~4~~

GòejefoefiJeefoieblejs, kesâJeefueefpeve-efmeæ-meeOegieCeosJeeŠ~
Ùes meJe&efæ&-mece=æe, ÙeesefieieCeemleevenb Jebos~~
Fefle GòejefoiJebovee
hebÛeceneieg® Yeefòeâ
ßeerceved FbõeW kesâ cegkegâšeW keâer, ceefCeØeYee peueOeeje mes~
Øe#eeefuele heoÙegieue efpevesÕej, keâes ØeCecetb efvele Yeòeâer mes~~1~~
og° De°efJeOe keâce& Me$egieCe, veeMekeâ De° iegCeeW mes Ùegle~
vecetb DevebleeW efmeæeW keâes efvele, F° legef° efmeæer nsleg~~2~~
ÉeoMeebie ßeglepeueefOe heej keâj , Megæ ceneve Ûeefjle ceW jle~
DeeÛeeÙeeX kesâ heoÙegie keâceueeW, keâes efvepe efMej hej Oee™B efvele~~3~~
efceLÙeeJeeoer kesâ ceo lece efJeOJebmeer JeÛeve meefnle hee"keâ~
efvepe ogefjleeefj ØeCeeMeve nslet, MejCe efueÙee leJe GheosMekeâ~~4~~

(300)

cegefveÛeÙee&

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

mecÙeioMe&veoerhe - ØekeâeMekeâecesÙe - yeesOemebYetleeŠ~
YetefjÛeefj$eheleekeâemles meeOegieCeemleg ceeb heevleg~~5~~
efpeve-efmeæ-metefj-osMekeâ-meeOegJeje-veceueiegCe-ieCeeshesleeved~
heb Ûevecemkeâejheow ef Œ emeb O Ùe-ceef Y eveew ef c e cees# eueeYeeÙe~~6~~
S<e
hebÛevecemkeâejŠ,
meJe&heeheØeCeeMeveŠ~
cebieueeveeb Ûe meJex<eeb, ØeLeceb cebieueb celeb~~7~~
Den&eflmeæeÛeeÙeex - heeOÙeeÙeeŠ
meJe&meeOeJeŠ~
keg â Je& v leg ceb ieueeŠ meJex , ef v eJee& C e-hejceef ß eÙeced ~~8~~
meJee&ved efpevesvõÛevõeved-efmeæeveeÛeeÙe&hee"keâeved meeOetved~
jlve$eÙeb Ûe Jevos, jlve$eÙe - efmeæÙes YekeälÙee~~9~~
heevleg
ßeerheeoheodceeefve,
hebÛeeveeb
hejcesef‰veeb~
ueeefueleeefve megjeOeerMe - ÛetÌ[eceefCe - cejerefÛeefYeŠ~~10~~
ØeeefleneÙezefpe&veeved efmeæeved, iegCewŠ metjerved mJeceele=efYeŠ~
hee"keâeved efJeveÙewŠ meeOetved, Ùeesieebiew-j°efYeŠ mlegJes~~11~~
mecÙeioMe&ve oerhe ØekeâeMeer, %esÙe leòJe keâe %eeve GoÙe~
Yetefj Ûeefjle OJepeÙegle Jes cesjer j#ee keâjW meeOegieCe meye~~5~~
efpeveJej efmeæ metefj hee"keâ meye, meeOeg Deceue iegCeieCe mes Ùegle~
hebÛevecemke=âefle ceb$e heoeW mes, ef$emeceÙe vecetb cees#eheo nsleg~~6~~
hebÛevecemke=âefle ceneceb$e Ùen, meJe& heehe veeMevekeâejer~
meYeer cebieueeW ceW Ùen Gòece, cebieue ØeLece meewKÙekeâejer~~7~~
Den&eflmeæeÛeeÙe& GheeOÙeeÙe meJe& meeOeg hejces‰er heebÛe~
cegPekeâes oW efveJee&Ce hejceßeer, Jes cebieueceÙe cebieue keâepe~~8~~
meYeer efpevesvõ Ûebõ efmeæeW keâes, metjer hee"keâ meeOet keâes~
jlve$eÙe keâer efmeæer nslet efvele Jebotb jlve$eÙe keâes~~9~~
megjheefle kesâ ÛetÌ[eceefCe efkeâjCeeW, mes Ûeggbefyele ßeer heeokeâceue~
ßes‰ hebÛe hejces‰er kesâ Jes, j#ee keâjW cesjer Øeefleheue~~10~~
ØeeefleneÙe& mes Ùegle Den&vleeW, keâes De" iegCeÙegle efmeæeW keâes~
Jebotb De" ØeJeÛeve ceelee mes, mebÙegle ßeer DeeÛeeÙeeX keâes~~11~~
efMe<ÙeeW mes Ùegle hee"keâieCe keâes, De° ÙeesieÙegle meeOet keâes~
Jebotb hebÛe ceneieg®Jej keâes, ef$ekeâjCe MegefÛe mes nef<e&le nes~~12~~

Je<ee&Ùeesie «enCe ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(301)

DeeueesÛevee-FÛÚeefc e Yebles ! heb Ûeceneieg®Yeef òe-keâeGmmeiiees keâDees
lemmeeueesÛesGb~ Deªceneheeef[nsj-mebpegòeeCeb DejnbleeCeb~ DeªiegCe-mebheCCeeCeb
GºueesÙe-celLeÙeefc ce heFefª ÙeeCeb efmeæeCeb, Deª-heJeÙeCe-ceeGmebp egò eeCeb
DeeÙeefjÙeeCeb, DeeÙeejeefo-megoCeeCees-JeosmeÙeeCeb GJepPeeÙeeCeb, eflejÙeCeiegCeheeueCejÙeeCeb meJJemeentCeb, efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees,
keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg Je<ee&ÙeesieØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb.......MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, he=. 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg Je<ee&ÙeesieØeefle‰eheveef›eâÙeeÙeeb......efmeæÙeesefieÛewlÙehebÛeceneieg®MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâeefooes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, he=. 6 mes Leesmmeeefce heÌ{keâj he=. 141 mes meceeefOe Yeefòeâ heÌ{W~)

µµµµµµµµµµ
Je<ee&Ùeesie efve‰eheve keâye Deewj kewâmes keâjW?
‘‘Tpe&ke=â<CeÛelego&MÙeeb he§eeod je$eew Ûe cegÛÙeleeced~~’’
‘‘keâeefle&keâmÙe ke=â<Ce Ûelego&MeerefleLeew’’ DeLee&led keâeefle&keâ ke=â<Cee Ûelego&Meer keâer ef heÚueer jeef$e ceW
Je<ee&Ùeesie keâes efve‰eefhele keâj osJeW~

DebÛeefuekeâe
oesneYeieJeved ! hebÛeceneieg®, Yeefòeâ keâeÙeeslmeie&~
keâjkesâ DeeueesÛeve efJeefOe, keâjvee ÛeentB meJe&~~1~~
De° ceneMegYe ØeeefleneÙe&, mebÙegle Den&vle efpevesÕej nQ~
De° iegCeeefvJele TOJe&ueeskeâ, cemlekeâ hej efmeæ efJejepe jns~~2~~
De" ØeJeÛeve ceelee mebÙegle nQ, ßeer DeeÛeeÙe&ØeJej peie ceW~
DeeÛeejeefokeâ ßegle%eeveece=le GheosMeer hee"keâieCe nQ~~3~~
jlve$eÙeiegCe heeueve ceW jle, meJe&meeOeg hejces‰er nQ~
efveleØeefle DeÛetË hetpetb Jebotb, vecemkeâej ceQ keâ™b GvnW~~4~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheod nesJes~~5~~

(302)

cegefveÛeÙee&

Je<ee&Ùeesie efve‰eheve ef›eâÙee

Je<ee&Ùeesie efve‰eheve ef›eâÙee
Je<ee&Ùeesie Øeefle‰ehevee ceW pees-pees YeefòeâÙeeB heÌ{er peeleer nQ Jes ner meejer YeefòeâÙeeB Ùeneb Yeer heÌ{er peeleer nQ~
Devlej Flevee ner nw efkeâ ‘Øeefle‰eheve’ kesâ mLeeve hej ‘efve‰eheve’ yeesueW~ ÙeLee-

veceesÓmleg Je<ee&Ùeesieefve‰eheveef›eâÙeeÙeeb..........efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
Ssmes ner Je<ee&ÙeesieØeefle‰eheve keâer hetjer ef›eâÙee keâjveer ÛeeefnS~

Je<ee&Ùeesie efkeâleves efoveeW keâe nw?
Dee<eeÌ{ Megkeäuee Ûelego&Meer kesâ efove Je<ee&Ùeesie Øeefle‰ehevee keâjkesâ ÙeÅeefhe keâeefle&keâ ke=â<Cee Ûelego&Meer keâer
efheÚueer jeef$e ceW meceeheve keâj osles nQ efheâj Yeer meeOegDeeW keâes ‘‘Megkeäueespe&hebÛeceeR eÙeJeled’’ keâeefle&keâ Megkeäuee hebÛeceer
kesâ henues efJenej veneR keâjvee ÛeeefnS~ Ùeefo keâoeefÛeled efkeâmeer efJeMes<e keâejCeJeMe-ogefv&Jeeej Ghemeiee&efo kesâ efveefceòe
mes Je<ee&Ùeesie-Ûeelegcee&me kesâ ceOÙe Gme ieebJe mes efJenej keâjvee heÌ[ peeJes lees ieg® mes ØeeÙeefÕele uesvee ÛeeefnS~
Ssmes ner Dee<eeÌ{ Megkeäuee Ûelego&Meer keâer hetJe&jeef$e ceW keâoeefÛeled Je<ee&Ùeesie mLeehevee ve keâj mekeWâ lees
‘‘veYe§elegLeeA ve uebIeÙesled ’’ ßeeJeCe ke=â<Cee ÛelegLeea keâes Yeer keâj mekeâles nQ Fmekesâ yeeo veneR~
Ûeelegcee&me kesâ henues Deewj Devevlej Yeer Skeâ-Skeâ ceen DeefOekeâ Gme Ûeelegcee&me mLeeve hej jn mekeâles
nQ, Ssmee keâLeve nw1~

µµµµµµµµµµ
Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
ÙeesieeblesÓkeâexoÙes efmeæefveJee&Ceieg®MeebleÙeŠ~
ØeCeglÙee JeerjefveJee&Ces ke=âlÙeelees efvelÙeJebovee~~70~~
keâeefle&keâ ke=â<Cee Ûelego&Meer keâer efheÚueer jeef$e ceW Je<ee&Ùeesie efve‰ehevee keâjkesâ jeef$ekeâ Øeefle›eâceCe
keâj uesJesW, hegveŠ meeOegJeie& metÙeexoÙe kesâ meceÙe Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee keâjW~ FmeceW efmeæ, efveJee&Ce, hebÛeieg®
Deewj MeebefleYeefòeâ keâjveer nesleer nQ hegveŠ meeOegJeie& efvelÙe Jebovee-hetJee&Cn osJeJebovee-meeceeefÙekeâ keâjW~

JeerjefveJee&Ce ef›eâÙee
veceesÓmleg JeerjefveJee&Ceef›eâÙeeÙeeb.......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=. 5 mes ‘Cecees DejnbleeCeb’ FlÙeeefo meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9peehÙe, he=. 6 mes Leesmmeeefce heÌ{ keâj
he=. 113 mes ‘efmeæevegæÒle’ Deeefo efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg JeerjefveJee&Ceef›eâÙeeÙeeb......efveJee&CeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, he=. 6 mes Leesmmeeefce heÌ{keâj he=. 303 mes ‘efJeyegOeheefleKeieheefle’
FlÙeeefo efveJee&Ce Yeefòeâ heÌ{W~)
Fme Yeefòeâ keâes heÌ{les ngS Jeerj YeieJeeve kesâ efveJee&Ce mLeeve keâer Ùee Jeerj YeieJeeve kesâ Øeeflecee keâer leerve
Øeoef#eCee osJeW~
1. Deveieej Oecee&ce=le, De. 9, Mueeskeâ 68-69~

Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(303)

efveJee&Ce Yeefòeâ:
efJeyegOeheefle-Keieheefle-vejheefle-Oeveoesjie-Yetle-Ùe#eheefle-ceefnleced~
Delegue-megKeefJeceue-efve®hece-efMeJe-ceÛeue-ceveeceÙeb efn mebØeehleced~~1~~
keâuÙeeCewŠ mebmlees<Ùes, hebÛeefYe-jveIeb ef$eueeskeâ-hejceieg®ced~
YeJÙepeve-legef°pevevew og&jJeehewŠ mevceefleb YekeälÙee~~2~~
Dee<eeÌ{-megefmele <e‰Ÿeeb, nmleesòejceOÙeceeefßeles MeefMeefve~
DeeÙeeleŠ mJeie&megKeb YegkeälJee heg<heesòejeOeerMeŠ~~3~~
efmeæeLe&-ve=heefle-leveÙees, Yeejle-JeemÙes efJeosn-kegâC[hegjs~
osJÙeeb efØeÙekeâeefjCÙeeb, megmJehveeved-mebØeoMÙe& efJeYegŠ~~4~~
Ûew$e efmelehe#e-heâeuiegefve, MeMeebkeâ-Ùeesies efoves $eÙeesoMÙeeb~
pe%es mJees ÛÛe-mLes<eg, «ens<eg meew cÙes<eg MegYeueives ~~5~~
nmleeefßeles MeMeebkesâ, Ûew$e-pÙeeslmves Ûelego&Meer-efoJemes~
het J ee& C ns jlveIešw - ef J e& y eg O es v õe§e›eg â jef Y e<es keâced ~~6~~
efveJee&CeYeefòeâ
megjheefle Keieheefle vejheefle Oeveheefle, veeie Ùe#eheefle mes hetefpele~
DeÛeue efvejeceÙe Delegue efJeceue, efve®hece megKeceÙe efMeJeheo keâes Øeehle~~1~~
oes<e jefnle $ewueeskeäÙe hejceieg®, mevceefle efpeve keâe Yeòeâer mes~
mleJeve keâ™b YeefJepeve legef°Øeo, ogue&Ye hebÛekeâuÙeeCekeâ mes~~2~~
nmle Gòeje ceOÙe MeMeer Lee, efmele De<ee{ Ú" efleefLe Gòece~
heg<heesòej efJeceeveheefle efoJe megKe, Yeesie Jeneb mes lepe megjleveg~~3~~
Yejle #es$e ceW efJeosn peveheo, kegbâ[hegjer efmeæeLe& ve=heefle~
jeveer efØeÙekeâeefjCeer keâes mJehve, efoKee MegYe ieYe& ceW DeeÙes efJeYeg~~4~~
heâeuiegefve G[g1 MeefMeÙeesie Ûew$e efmele $eÙeesoMeer MegYe ueive cene~
meewcÙe«en meye GÛÛe mLeeveeW, ceW leye ØeYeg ves pevce efueÙee~~5~~
nmle veKele ceW MeefMe Lee Ûew$e, megoer Ûeewome hetJee&Cn meceÙe~
FvõeW ves efceue jlve IešeW mes, ØeYeg DeefYe<eskeâ efkeâÙee efieefj hej~~6~~
1. ve#e$e~

(304)

cegefveÛeÙee&

Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee

YegkeälJee kegâceejkeâeues, eE$eMeod-Je<ee&CÙevebleiegCejeefMeŠ~
DecejesheveerleYeesieeved-menmeeefYeefveyeesefOeleesÓvÙesÅegŠ~~7~~
veeveeefJeOe-™heefÛeleeb, efJeefÛe$e-ketâšesefÛÚ^leeb ceefCeefJeYet<eeced~
ÛebõØeYeeKÙe-efMeefJekeâe-cee®¢e hegjeod-efJeefve<›eâevleŠ~~8~~
ceeie&efMej-ke=â<CeoMeceer-nmleesòej-ceOÙeceeefßeles meesces~
<e‰sve lJehejeCns, Yeòesâve efpeveŠ ØeJe›eepe~~9~~
«eece-hegj-Kesš-keâJe&š-cešbye-Iees<eekeâjeved ØeefJepenej~
G«ewmleheesefJeOeevew
Ée&oMeJe<ee&CÙecejhetpÙeŠ~~10~~
$e+peg ketâueeÙeemleerjs, Meeueõgce-mebef ßeles efMeueeheós~
DehejeCns <e‰sv ee-ef mLelemÙe Keueg pe=b ef Yekeâe«eeces~ ~11~~
JewMeeKeefmele-oMecÙeeb, nmleesòej-ceOÙeceeefßeles Ûebõs~
#ehekeâßesCÙee™{mÙeeslheVeb
kesâJeue%eeveced ~~12~~
DeLe YeieJeeved mebØeeheod, efoJÙeb JewYeejheJe&leb jcÙeced ~
ÛeelegJe&CÙe&megmebIemle$eeYetod ieewlece - ØeYe=efle~~13~~
osJeeW Éeje ueeÙes Yeespeve, Jemeve Jemleg keâe leerme yejme~
keâj GheYeesie Deveble iegCeekeâj, menpe efkeâmeer efove ngS Øeyegæ~~7~~
ÛevõØeYee heeueefkeâ MegYe ketâšeW mes TBÛeer ceefCe mes Yetef<ele~
efÛe$e efJeefÛeef$ele Gme hej ÛeÌ{keâj, hegj mes yee¢e ieÙes mevceefle~~8~~
ceieefmej ke=â<Cee oMeceer keâes MeefMe, nmle Gòeje ceOÙe ngDee~
yesuee keâj DehejeåCe keâeue ceW, ØeYeg ves oer#ee mJeÙeb efueÙee~~9~~
megjheefle hetpÙe G«e lehe keâjles, yeejn Je<e& efJenej efkeâÙee~
«eece veiej Kesš keâJe&š Keefve, cešbye Iees<e ceW YeüceCe efkeâÙee~~10~~
«eece pe=befYekeâe ceW $e+pegketâuee, veefo leš Meeue Je=#e veerÛes~
yesuee keâjkesâ efMeueeheó hej, meebPe meceÙe ceW ØeYeg efle‰s~~11~~
nmleesòej ve#e$e ceOÙe MeefMe, Leer JewMeeKe megoer oMeceer~
OÙeeve #ehekeâ ßesCeer ceW ÛeÌ{keâj, Jeerj ngS kesâJeue%eeveer~~12~~
ceneJeerj JewYeej ceveesnj, efoJÙe megheJe&le hej DeeÙes~
ÛelegJe&Ce& MegYe mebIe megieewlece, ieCeOej Deeefo meYeer DeeÙes~~13~~

Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(305)

Ú$eeMeeskeâew Iees<eb, efmebnemeveogbogYeer kegâmegceJe=ef°ced ~
JejÛeecej-Yeeceb[ue-efoJÙee-vÙevÙeeefve ÛeeJeeheled ~~14~~
oMeefJeOe-ceveieejeCee-ceskeâeoMeOeesòejb leLee Oece&ced ~
osMeÙeceevees JÙeJenjefl$ebMeÉ<ee&CÙeLe efpevesvõŠ~~15~~
he©eJeve-oerefIe&keâekegâue-efJeefJeOe-õgceKeC[-ceefC[les jcÙes~
heeJeeveiejesÅeeves, JÙeglmeiexCe efmLeleŠ me cegefveŠ~~16~~
keâeefle&keâke=â<Ce-mÙeevles, mJeeleeJe=#es efvenlÙe keâce&jpeŠ~
DeJeMes<eb mebØeeheod-JÙepejecejce#eÙeb meewKÙeced ~~17~~
heefjefveJe=&leb efpevesvõb, %eelJee efJeyegOee ¢eLeeMeg ÛeeiecÙe~
osJele® - jòeâÛevove - keâeueeieg® - megjefYeieesMeer<ezwŠ~~18~~
Deiveervõeefppeveosnb, cegkegâševeue-megjefYe-OetheJejceeuÙewŠ~
DeYÙeÛÙe& ieCeOejeveefhe, ielee efoJeb Keb Ûe JeveYeJeves~~19~~
FlÙesJeb YeieJeefle JeOe&ceeveÛebõs, ÙeŠ mlees$eb he"efle megmebOÙeÙeesÉ&Ùeesefn&~
meesÓvebleb hejcemegKeb ve=osJeueeskesâ, YegkeälJeebles efMeJeheo-ce#eÙeb ØeÙeeefle~~20~~
le® DeMeeskeâ Ú$e$eÙe efoJÙe-OJeefve efmebnemeve ogbogefYe nQ~
kegâmegceJe=ef° Ûeecej Yeeceb[ue, ØeeefleneÙe& Ùes efoJÙe keâns~~14~~
cegefve kesâ oMeefJeOe Oece& megßeeJekeâ, keâer iÙeejn Øeeflecee Gòece~
leerme Je<e& lekeâ Oece& Je=ef° keâj, peie ceW ØeYeg efJenjW MegYelece~~15~~
keâceueeW mes heefjJÙeehle mejesJej, efJeefJeOe Je=#e cebef[le megvoj~
heeJeehegefj GÅeeve Jeneb hej, keâeÙeeslmeie& efmLele efpeveJej~~16~~
keâeefle&keâ ke=â<Ce DeceeJemÙee efove, G<eekeâeue mJeeefle ve#e$e~
Mes<e keâce& nefve Øeehle efkeâÙee ØeYeg, Depejecej megKe De#eÙeJej~~17~~
cegefòeâ ieÙes mevceefle keâes peevee, meYeer osJeieCe Peš DeeÙes~
os Jeoe® Ûevove ke= â<Ceeie®, ieesM eerj <e Ûevove ueeÙes ~~18~~
DeefiveosJe cegkegâševeue mes MegYe, Oethe ceeue mes ØeYet Mejerj~
mebmkeâeefjle keâj ieCeOej keâes Yepe, mJemJemLeeve ieÙes meye megj~~19~~
Fme efJeefOe pees YeefJepeve ßeæe mes, ØeeleŠ mebbOÙee GYeÙe meceÙe~
JeOe&ceeve YeieJeved keâer mlegefle, keâjles nQ Oej Yeefòeâ ùoÙe~~
Jes vej megj kesâ DeYÙegoÙeeW keâe, efoJÙemegKeeW keâe DevegYeJe keâj~
efveef§ele ner De#eÙe megKeceÙe efMeJe, heo heeles nQ YeJÙe ØeJej~~20~~

(306)

cegefveÛeÙee&

Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee

Ùe$een&leeb ieCeYe=leeb ßegleheejieeCeeb, efveJee&CeYetefce-efjn Yeejle-Je<e&peeveeced ~
leeceÅe Megæcevemee ef›eâÙeÙee JeÛeesefYeŠ, mebmleesleg-cegÅeleceefleŠ heefjCeewefce YekeälÙee~~21~~
kewâueeMeMewue-efMeKejs heefjefveJe=&lees-Ómeew, MewuesefMeYeeJe-cegheheÅe Je=<ees cenelcee~
Ûebheehegjs Ûe JemeghetpÙemegleŠ megOeerceeved , efmeefæb hejecegheielees ielejeieyebOeŠ~~22~~
ÙelØeeLÙe&les efMeJeceÙeb efJeyegOesÕejeÅewŠ, heeKebef[efYe§e hejceeLe&-ieJes<eMeeruewŠ~
ve°e°-keâce&meceÙes leoefj°vesefceŠ, mebØeehleJeeved ef#eefleOejs ye=notpe&Ùevles~~23~~
heeJeehegjmÙe yeefn®VeleYetefceosMes, heodceeslheueekegâueJeleeb mejmeeb efn ceOÙes~
ßeerJeæ&ceeve-efpeveosJe Fefle Øeleerlees, efveJee&Ceceehe YeieJeevedØeefJeOetleheehcee~~24~~
Mes<eemleg les efpeveJeje efpeleceesn-ceuueeŠ, %eeveeke&âYetefjefkeâjCew-jJeYeemÙe ueeskeâeved~
mLeeveb hejb efvejJeOeeefjle-meewKÙeefve‰b, mecceso-heJe&leleues meceJeeheg-jerMeeŠ~~25~~
peneb peneb mes Den&ved YeieJeved, ieCeOej cegefve ßegle heejbiele~
Yejle#es$e mes cegefòeâ ieÙes nQ, Jes efveJee&CeYetefce MegefÛeiele~~
Gve Yetceer keâer Megæcevee ceQ, JeÛeve ef›eâÙee keâes Yeer MegefÛekeâj~
mlegefle keâjves keâe FÛÚgkeâ ceve nes, Yeòeâer mes ØeCecetb megKekeâj~~21~~
Je=<eYe cenelcee menme De"ejn, Meerue hetCe& keâj F&Me ngS~
MegYe kewâueeMe Mewue mes efMeJeceÙe, heefjefveJee&Ce keâes Øeehle ngS~
Ûeb heeheg j mes %eeveMejerj er , Jeemegh et pÙe ØeYeg peieveeceer ~
jeieyebOe mes jefnle efpeveesòece hejCeer efmeefæJeOet mJeeceer~~22~~
efpeme efMeJeceÙe heo keâer Fvõeefokeâ, Ûeen keâjW ØeeLe&vee keâjW~
hejceejLe DevJes<eCeMeeueer, heeKeb[er Yeer efpemes ÛenW ~~
De° keâce& kesâ ve° meceÙe ceW, Deefj° vesceer efpeveJej ves~
Øeehle efkeâÙee Jen ueeskeâesòece heo, Gòece Tpe&Ùeble efieefj mes~~23~~
heeJeehegj kesâ yee¢e mejesJej, he©e kegâcegoveer mes MeesefYele~
ceOÙe Yeeie ceW Gmekesâ GVele, Yetefce osMe ceW ØeYeg jeefpele~~
ßeerceved JeOe&ceeve efpeveosJee, ef$eYegJeve efJeßegle heehe jefnle~
keâce& DeIeeleer Oeeskeâj kesâ, efveJee&Ce ieÙes YeieJeved mevceefle~~24~~
Mes<e yeerme leerLeËkeâj efpeveJej, ceesn ceuue keâes peerle ceneve~
%eeve metÙe& efkeâjCeeW mes ef$eYegJeve, Yeeefmele keâjkesâ ngS ØeOeeve~~
ßeer mecceso megMewue efMeKej mes, DeveJeefOe meewKÙe meefnle Gòece~
hejceOeece keâes Øeehle ngS nQ, ßeer efpeveF&Me vecetb Øeefleefove~~25~~

Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(307)

DeeÅe§elego&Meefovew-efJe&efveJe=òeÙeesieŠ, <e‰sve efveef‰leke=âefle-efpe&veJeæ&ceeveŠ~
Mes<ee efJeOetleIevekeâce&-efveyeæheeMeeŠ, ceemesve les ÙeefleJejemlJeYeJeefvJeÙeesieeŠ~~26~~
ceeuÙeeefve JeekeämlegefleceÙewŠ kegâmegcewŠ megÂyOeevÙeeoeÙe ceevemekeâjw-jefYeleŠ efkeâjbleŠ~
heÙexsce DeeÂefleÙeglee YeieJeefVe<eÅeeŠ, mebØeeefLe&lee JeÙeefceces hejceeb ieefleb leeŠ~~27~~
Me$egbpeÙes veieJejs oefceleeefj-he#eeŠ, heb[esŠ megleeŠ hejceefveJe=&efleceYÙeghesleeŠ~
legbiÙeeb leg mebiejefnlees yeueYeõveecee, veÅeemlešs efpeleefjheg§e megJeCe&YeõŠ~~28~~
õesCeerceefle ØeyeuekegâC[ue-ces{^kesâ Ûe, JewYeejheJe&leleues Jejefmeæketâšs~
$e+<Ùeefõkesâ Ûe efJehegueeefõ-yeueenkesâ Ûe, efJebOÙes Ûe heewovehegjs Je=<eoerhekesâ Ûe~~29~~
me¢eeÛeues Ûe efnceJelÙeefhe megØeefle‰s, ob[elcekesâ iepeheLes he=Legmeej-Ùe°ew~
Ùes meeOeJees nleceueeŠ megieefleb ØeÙeeleeŠ, mLeeveeefve leeefve peieefle ØeefLeleevÙeYetJeved ~~30~~
Je=<eYeosJe ØeYeg Ûeewon efove keâe, Ùeesie jesOe keâj efmeæ ngS~
yesuee mes ßeerJeerj ØeYet efpeve, Ùeesie jefnle nes cegefòeâ ieÙes~~
yeækeâce& Ieve peeue DeIeeleer, Ieele Mes<e yeeFme efpeveJej~
Skeâ ceeme keâe Ùeesie efvejesOee, efMeJeheo Øeehle efkeâÙee megKekeâj~~26~~
JeCe& mebmlegefleceÙe kegâmegceeW mes, ietBLeer ceeuee keâes ues keâjkesâ~
ceeveme keâj mes heg<he efyeKes™b, ÛeejeW lejheâ cenecego mes~
YeieJeved keâer efveJee&CeYetefce keâer, $eÙe Øeoef#eCee os keâjkesâ~
ØeCecetb hegefve hebÛeceieefle ceebietB, Yeefòeâ keâe heâue ßeerefpeve mes~~27~~
keâce&Me$egefpeled heeb[g heg$e $eÙe Me$egbpeÙe mes cegefòeâ ieÙes~
mebiejefnle yeueYeõ cenecegefve legbieerefieefj mes cegefòeâ ieÙes~~
ßeermegJeCe&Yeõ cegefve efpeleefjheg meefjleeleš mes keâce& nves~
Fve meyekeâes Deew efmeæYetefce keâes vecetb Yeefòeâ keâes Oej ceve ceW~~28~~
õesCeeefieefj kegbâ[ueheJe&le Deew cegòeâeefieefj JewYeejefiejer~
efmeæketâš $e+ef<eefieefj efJehegueeÛeue leLee yeueenkeâ efJebOÙeefiejer~~
heesovehegj Je=<eoerhekeâ me¢eeÛeue megØeefle‰ efnceJeeveefiejer~
ob[elcekeâ iepehebLee Deew he=LegmeejÙeef° Ùes efveJe=&efleefiejer~~29~~
DeeÙe&Keb[ ceW peneb-peneb mes keâce&veeMe cegefve efmeæ ngS~
nQ Deveskeâ efveJee&Ce#es$e pees Ùeneb KÙeeefle keâes Øeehle ngS~~
Gve meye heeJeve efmeæ#es$e keâes veceve keâ™b ßeæe ®efÛe mes~
efmeæ ngS Gve cenemeeOeg keâes Yeer efvele Jebotb yeng®efÛe mes~~30~~

(308)

cegefveÛeÙee&

Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee

F#eesefJe&keâej-jmehe=òeâ-iegCesve ueeskesâ, efhe°esÓefOekebâ ceOegjlee-cegheÙeeefle ÙeodJeled~
leÉÛÛe hegCÙeheg®<ew-®ef<eleeefve efvelÙeb, mLeeveeefve leeefve peielee-efcen heeJeveeefve~~31~~
#eshekeâ MueeskeâµßeerceÛÛebõiegneJeje#ejefMeueeb JeŒeeJeleejb meoe,
DeÛex ÛeejCeheeogkeâeb ÛeCeiegns meJee&cejwjefÛe&leeced ~
YeemJeuue#eCehebefòeâefveJe=&efleheLeb efyeogb Ûe OeceË efMeueeb,
mecÙei%eeveefMeueeb Ûe vesefceefveueÙeb Jebos meëe=bie$eÙeced ~~
meceJemejCeceeveb Ùeespeveb ÉeoMeeefo-,
efpeveheefleÙeogÙeeJeod Ùeespeveeæe&æ&neefveŠ~
keâLeÙeefle efpeveheeÕex Ùeespevewkebâ meheeob,
efveieefoleefpeveJeerjs Ùeespevewkebâ ØeceeCeced ~~
veeYesÙemÙe Meleeefve hebÛeOeveg<eeb ceeveb hejb keâerefle&leced ~
meefodYemleleerLe&keâje°keâmÙe efvehegCewŠ hebÛeeMeotveb efn leled ~~
hebÛeeveeb Ûe oMeesvekebâ YegefJe YeJeslhebÛeesvekebâ Ûee°kesâ~
nmleeŠ mÙegve&Je mehle ÛeevlÙeefpeveÙeesÙex<eeb leg leeVeewcÙenced ~~
ßeerÛebõØeYeveeLeheg<heoMeveew kegbâoeJeoeleÛÚJeer~
jòeâecYeespeheueeMeJeCe&Jeheg<eew he©eØeYeÉeoMeew~~
ke=â<Ceew meg›eleÙeeoJeew Ûe nefjleew heeÕe&Š megheeÕe&§e Jew~
Mes<eeŠ mevleg megJeCe&JeCe&Jeheg<ees ces <ees[MeeIeefÛÚos~~
JeemeghetpÙemleLee ceefuuevexefceŠ heeÕeexÓLe mevceefleŠ~
kegâceejeŠ hebÛe efve<›eâevleeŠ he=efLeJeerheleÙeŠ hejs~~
Je=<eYees JeemeghetpÙe§e vesefceŠ heÙeËkeâÙeesieleŠ~
keâeÙeeslmeie&efmLeleeveeb leg efmeefæ: Mes<eefpevesefMeveeced ~~
F#egjme mes efceefßele Deeše pewmes ceOegj ngDee peie ceW~
Jewmes hegCÙe heg®<e mes mesefJele mLeue efvele ner hetpÙe yeves~~
Jes meye mLeue leerLe& keâneles ceve JeÛe leve mes vecetb GvnW~
meYeer hegCÙe heg®<eeW keâes ØeCecetb cece meye JeebefÚle keâeÙe& yeves~~31~~

Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(309)

FlÙen&leeb MeceJeleeb Ûe cenecegveerveeb, Øeesòeâe ceÙee$e heefjefveJe=&efle-YetefceosMeeŠ~
les ces efpevee efpeleYeÙee cegveÙe§e MeebleeŠ, efoMÙeemeg-jeMeg megieefleb efvejJeÅe-meewKÙeeced ~~32~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! heefjefCeJJeeCeYeefòe-keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueessÛesGb~
Fceefcce DeJemeefhheCeerS ÛeGlLemeceÙemme heefÛÚces YeeS~ DeeGª-ceemenerCes JeemeÛeGkeäkeâefcce mesmekeâeueefcce~ heeJeeS CeÙejerS keâefòeÙeceememme efkeâCnÛeGöefmeS jòeerS
meeoerS CekeäKeòes heÛÛetmes YeÙeJeoes cenefo ceneJeerjes JeºceeCees efmeefæb ieoes~ eflemegefJe
ueesSmeg YeJeCeJeeefmeÙe-JeeCeefJeblej-peesefÙeefmeÙe-keâhheJeeefmeÙeefòe ÛeGefJJene osJee meheefjJeeje
kewâueeMeeõew cegveervõŠ heg®jheogefjlees cegefòeâceehe ØeCetleŠ~
ÛebheeÙeeb JeemeghetpÙeefŒeoMeheefleveglees vesefcejhÙetpe&Ùebles~~
heeJeeÙeeb JeOe&ceeveefŒeYegJeveiegjJees efJebMeeflemleerLe&veeLeeŠ~
meccesoe«es Øepeicego&oleg efJeveceleeb efveJe&=efleb vees efpevesvõeŠ~~
ieewie&peesÓÕeŠ keâefheŠ keâeske⊠mejespeŠ mJeefmleke⊠MeMeer~
cekeâjŠ ßeerÙeglees Je=#ees ieb[es ceefn<emetkeâjew~~
mesOee Je»ece=ieÛÚeieeŠ hee"erveŠ keâueMemleLee~
keâÛÚhe§eeslheueb MebKees veeiejepe§e kesâmejer~~
MeebeflekegbâLJejkeâewjJÙee ÙeeoJeew vesefcemeg›eleew~
G«eveeLeew heeÕe&Jeerjew Mes<ee F#JeekegâJebMepeeŠ~~
leerLeËkeâj GheMeeble cenecegefve peneb peneb mes cegefòeâ ieÙes~
Gve efveJee&Ce #es$e keâes Jebotb efveleØeefle ef$ekeâjCe Megefæ efueÙes~~
Jes efpeleYeÙe efpeve Meeble cenecegefve cegPekeâes MeerIeÇ megieefle osJeW~
oes<ejefnle meJeexÛÛe meewKÙeceÙe Gòece hebÛeceieefle osJeW~~32~~
DebÛeefuekeâe
YeieJeved heefjefveJee&Ce Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ~
DeeueesÛeve keâjves keâer FÛÚe, keâjvee ÛeentB ceQ ™efÛe mes~~1~~
Fme DeJemeefhe&Ceer keâe ÛelegLe& MegYe, keâeue Gmeer kesâ Debeflece ceW~
leerve ceeme De® meeÌ{s Dee", ceeme peye Mes<e yeÛee GmeceW~~2~~
heeJeeveiejer ceW keâeefle&keâ MegYe, ceeme ke=â<Ce ÛeewoMe efleefLe ceW~
jeef$e Deble mJeeleer ve#e$e MegYe, G<eekeâeue keâer yesuee ceW~~3~~
JeOe&ceeve ceneJeerj cenefle, YeieJeeve efmeefæ keâes Øeehle ngS~
leerve ueeskeâ kesâ YeeJeve JÙeblej, pÙeesefle<e keâuheJeeefmeieCe Ùes~~4~~

(310)

cegefveÛeÙee&

Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee

efoJJesCe iebOesCe, efoJJesCe heghhesâCe, efoJJesCe OetJesCe, efoJJesCe ÛegCCesCe, efoJJesCe JeemesCe,
efoJJesCe CneCesCe, efCeÛÛekeâeueb DeÛÛebefle, hetpebefle, Jebobefle, Cecebmebefle, heefjefCeJJeeCecenekeâuueeCehegppeb keâjWefle~ DenceefJe Fn meblees lelLe mebleeFb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce,
hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieFieceCeb,
meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg JeerjefveJee&Ceef›eâÙeeÙeeb..............hebÛeieg®YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=. 277 mes hebÛeieg® Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg JeerjefveJee&Ceef›eâÙeeÙeeb.............MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieËb keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=. 136 mes Meebefle Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg JeerjefveJee&Ceef›eâÙeeÙeeb........efmeæefveJee&CehebÛeieg®MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee
meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=. 141 mes meceeefOeYeefòeâ heÌ{W~

µµµµµµµµµµ
heebÛe keâuÙeeCekeâeW ceW ef›eâÙee keâye Deewj kewâmes keâjW?
leerLeËkeâj YeieJeeve kesâ ieYe&, pevce-keâuÙeeCekeâ ceW, ieYe&, pevcekeâuÙeeCekeâ keâer Jebovee keâjles meceÙe
efmeæ Yeefòeâ, Ûeeefj$e Yeefòeâ Deewj Meebefle Yeefòeâ keâjW~
lehekeâuÙeeCekeâ ceW efmeæ, Ûeeefj$e, Ùeesefie Deewj Meebefle Yeefòeâ heÌ{keâj ef›eâÙee keâjW~
%eevekeâuÙeeCekeâ ceW efmeæ, ßegle, Ûeeefj$e, Ùeesefie Deewj Meebefle Yeefòeâ heÌ{W~
cees#ekeâuÙeeCekeâ ceW efmeæ, ßegle, Ûeeefj$e, Ùeesefie, efveJee&Ce Deewj MeebefleYeefòeâ heÌ{W~
Ùes keâuÙeeCekeâ mebyebOeer ef›eâÙeeSb leerLeËkeâjeW kesâ ieYe&, pevce Deeefo keâuÙeeCekeâeW keâer efleefLeÙeeW kesâ efove keâer
peeleer nQ Deewj ieYe&, pevce, lehe, %eeve leLee efveJee&Ce mes heefJe$e leerLe&#es$eeW hej efve<eÅeemLeeve-ÛejCeheeogkeâe keâer
Jebovee keâjles meceÙe keâer peeleer nQ~

efvepe heefjJeej meefnle ÛeGefJeOe megj, efoJÙeiebOe efoJe heg<heeW mes~
efoJÙeOethe efoJe ÛetCe& Jeeme mes, efoJÙemveheve efJeOeer keâjles~~5~~
DeÛe&ve hetpeve Jebove keâjles, vecemkeâej Yeer efvele keâjles~
ceneJeerj efveJee&Ce cenekeâuÙeeCekeâ hetpee efJeefOe keâjles~~6~~
ceQ Yeer ÙeneR cees#e keâuÙeeCekeâ, keâer efvele ner DeÛe&vee keâ™b~
hetpeve Jebove keâ™b Yeefòeâ mes, vecemkeâej Yeer hegveŠ keâ™b~~7~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~8~~

Jeerj efveJee&Ce ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(311)

hebÛekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee
pewmes Ûew$e ke=â<Cee veJeceer kesâ efove YeieJeeve DeeefoveeLe kesâ pevcekeâuÙeeCekeâ keâer ef›eâÙee keâjveer nw lees
efvecve efJeefOe mes YeefòeâÙeeB heÌ{W~

veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpevepevcekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb..........efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=. 113 mes efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpevepevcekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb................Ûeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ he=. 122 mes Ûeeefj$eYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpevepevcekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb .............MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpevepevcekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb.............efmeæÛeeefj$eMeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 141 mes meceeefOeYeefòeâ heÌ{ W~)
Ssmes ner Gve, Gve keâuÙeeCekeâeW kesâ efoJeme GheÙeg&òeâ keâefLele YeefòeâÙeeW keâes heÌ{vee ÛeeefnS~

ßeer Je=<eYeosJe efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee
Fme ef›eâÙee ceW Øeeke=âle YeefòeâÙeeb oer ieF& nQ~ FÛÚevegmeej mebmke=âle Ùee efnvoer heÅeevegJeeo keâer YeefòeâÙeeb Yeer
heÌ{ mekeâles nQ~

veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpeveefveJee&CekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb........ hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb ßeerefmeæYeefòeâ keâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(hebÛeebie ØeCeece keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ meeceeefÙekeâ ob[keâ heÌ{keâj le erve
DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ 27 GÛÚdJeeme ceW veJe peehÙe keâjkesâ leerve DeeJele& Skeâ efMe jesveefle
keâjkesâ LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ Jebovee cegõe mes me bmke=âle Ùee
Øeeke=âle efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

(312)

cegefveÛeÙee&

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebbovee ef›eâÙee

Øeeke=âle efmeæ Yeefòeâ
DeªefJen-keâccecegkeäkesâ, Deª-iegCeºs DeCeesJeces efmeæs~
Deªceheg{efJe-efCeefJeªs, efCeefªÙe-keâppes Ùe Jebefocees efCeÛÛeb~~1~~
eflelLeÙejs-ojefmeæs, peue-Leue-DeeÙeemeefCeJJegos efmeæs~
DebleÙe[s-ojefmeæs, Gkeäkeâmme-penCCe-ceefpPeceesieens~~2~~
Gº-cen-efleefjÙeueesS, ÚefJJen-keâeues Ùe efCeJJegos efmeæs~
GJemeiie-efCe®Jemeiies, oerJeesoefn-efCeJJegos Ùe Jeboeefce~~3~~
heÛÚeÙe[sÙe efmeæs, ogie-efleie-ÛeogCeeCe-hebÛe-Ûeogj-peces~
heefjheef[oe-heefjheef[os, mebpece-mecceòe-CeeCe-ceeoerefnb~~4~~
Øeeke=âle efmeæ Yeefòeâ (heÅeevegJeeo)
ßeer efmeæÛe›eâ meye Dee" keâce&, efJejefnle Deew Dee" iegCeeW Ùegle nQ~
Deveghece nQ meye keâeÙe& hetCe& keâj, De°ce he=LJeer hej efmLele nQ~~
Ssmes ke=âleke=âlÙe efmeæieCe keâe, nce efveleØeefle Jebove keâjles nQ~
ceve JeÛeve keâeÙe keâer Megæer mes, efMejmee DeefYevevove keâjles nQ~~1~~
leerLeËkeâj neskeâj efmeæ ngS, efyeve leerLeËkeâj pees efmeæ ngS~
peue mes Leue mes pees efmeæ ngS, pees Yeer DeekeâeMe mes efmeæ ngS~~
pees ngS Debleke=âle kesâJeefue Ùee, efyeve ngS efmeefæ keâes Øeehle ngS~
Gòece peIevÙe ceOÙece leveg keâer, DeJeieenve Oej pees efmeæ ngS~~2~~
pees TOJe&ueeskeâ Deew DeOeesueeskeâ, Deew efleÙe&keâd ueeskeâ mes efmeæ ngS~
Glmeefhe&Ceer DeJemeefhe&Ceer kesâ Yeer, Ún keâeueeW mes pees efmeæ ngS~~
Ghemeie& menve keâj efmeæ ngS, Ghemeie& efyevee Yeer efmeæ ngS~
Gve meyekeâes Jebotb {eF& Éerhe, oes mecegõ mes pees efmeæ ngS~~3~~
ceefle ßegle mes kesâJeue%eeve Øeehle, Ùee leerve %eeve Ùee Ûeej meefnle~
kesâJeue%eeveer nes efmeæ ngS, heebÛeeW mebÙece Ùee Ûeej meefnle~~
mebÙece meceefkeâle Deew %eeve Deeefo, mes ÛÙegle nes hegefve «en efmeæ ngS~
pees mebÙece meceefkeâle %eeve Deeefo, mes efyevee heeflele nes efmeæ ngS~~4~~

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(313)

meenjCee-meenjCes , mecceg iIeeos o js Ùe ef C eJJeeos ~
ef"oheefueÙebkeâ-efCemeCCes, efJeieÙeceues hejceCeeCeies Jebos~~5~~
heg b Jes ob Jes ob lee, pes heg ef j mee KeJeiemesef {-cee™{e~
mesmeesoÙesCe efJe lenepPeeCeg-Jepegòee Ùe les ng efmepPebefle~~6~~
heòesÙemeÙebyegæe, yeesefnÙeyegæe Ùe neWefle les efmeæe~
heòesÙeb heòesÙeb, meceÙes meceÙeb heefC eJeoeefc e meoe~~7~~
heCe-CeJe-og-DeªJeermee-ÛeGefleÙe-CeJeoer Ùe oesefCCe hebÛesJe~~
JeeJeCCenerCe-efyeÙemeÙe-heÙeef[efJeCeemesCe neWefle les efmeæe~~8~~
DeFmeÙe-ceJJeeJeenb, meeskeäKe-ceCebleb DeCeesJeceb hejceb~
FbefoÙeefJemeÙeeleerob, Dehheòeb DeÛÛeJeb Ûe les heòee~~9~~
ueesÙeiie-celLeÙelLee, Ûejce-mejerjsCe les ng efkebâÛetCee~
ieÙeefmelLe-cetmeieyYes, peeefjme-DeeÙeej leeefjmeeÙeeje~~10~~
pees meeOeg mebnjCe efmeæ efyevee, mebnjCe Øeehle nes efmeæ ngS~
pees mecegodIeele keâj efmeæ ngS, efyeve mecegodIeele Yeer efmeæ ngS~~
Ke[dieemeve Deewj heÙeËkeâemeve mes, keâce& veeMe keâj efmeæ ngS~
Gve hejce %eeveÙegle efmeæeW keâes, ceQ Jebotb ef$ekeâjCe Megefæ efkeâÙes~~5~~
pees YeeJe heg®<eJesoer cegefveJej, Jej #ehekeâ ßesCeer ÛeÌ{ efmeæ ngS~
pees YeeJe vehegbmekeâ Jesoer Yeer, Les heg®<e OÙeeve Oej efmeæ ngS~~
pees YeeJeJeso Œeer neskeâj, Yeer õJÙe heg®<e DeleSJe GvnW~
nes MegkeäueOÙeeve efmeefæ efpememes, meye keâce& veeMe keâj efmeæ yeves~~6~~
ØelÙeskeâ yegæ Deewj mJeÙebyegæ, Deew yeesefOele yegæ megefmeæ yeveW~
Gve meyekeâes he=Lekeâd-he=Lekeâd ØeCecetB, Deew Skeâ meeLe Yeer vecetB GvnW~~7~~
heCe veJe oes DeªeF&me Ûeej, lesjeveJes oes Deew heebÛe Øeke=âefle~
Fkeâ meew DeÌ[leeefueme Øeke=âefle veeMe, meye efmeæ ngS ØeCecetb efvele Øeefle~~8~~
pees DeefleMeÙe DeJÙeeyeeOe meewKÙe, Deewj Deveble Deveghece hejce keâne~
FbefõÙe efJe<eÙeeW mes jefnle, hetJe&, DeØeehle, OeÇewJÙe keâes Øeehle efkeâÙee~~9~~
ueeskeâe«eefMeKej hej efmLele Jes, Debeflece leveg mes efkebâefÛeled keâce nQ~
ieue ieÙee ceesce meebÛes Deboj, Deekeâej meÂMe Deeke=âefle Oej nQ~~10~~

(314)

cegefveÛeÙee&

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebbovee ef›eâÙee

pej-cejCe-peccejefnÙee, les efmeæe cece megYeefòe-pegòemme~
efobleg JejCeeCe-ueenb, yegnÙeCe-heefjhelLeCeb hejcemegæb~~11~~
efkeâÛÛee keâeGmmeiieb, ÛeGjªÙe-oesmeefJejefnÙeb megheefjmegæb~
DeFYeefòe-mebheGòees, pees JeboF ueng uenF hejcemegnb~~12~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! efmeæYeefòeâ-keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb
mecceCeeCe-mecceobmeCe-mecceÛeeefjòepegòeeCeb, DeªefJen-keâcceefJehhe-cegkeäkeâeCeb,
DeªiegCe-mebheCCeeCeb, GºueesÙe-celLeÙeefcce heÙeefªÙeeCeb, leJeefmeæeCeb, CeÙeefmeæeCeb,
mebpeceefmeæeCeb, ÛeefjòeefmeæeCeb, DeleerleeCeeieo- JeóceeCe-keâeueòeÙeefmeæeCeb,
meJJeefmeæeCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees
keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpeveefveJee&CekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb........ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, LeesmmeeefcemleJe heÌ{ keâj mebmke=âle ßegleYeefòeâ Ùee Øeeke=âle
ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

Jes pevce cejCe Deew peje jefnle, meye efmeæ Yeefòeâ mes vegefle Gvekeâes~
yegOepeve ØeeefLe&le Deewj hejce Megæ, Jej %eeveueeYe osJees cegPekeâes~~11~~
yeefòeme oes<eeW mes jefnle Megæ, pees keâeÙeeslmeie& efJeOeer keâjkesâ ~
DeefleYeòeâerÙegle Jebove keâjles, Jes legjleefnb hejce meewKÙe ueYeles~~12~~
DebÛeefuekeâe (Ûeewyeesue Úbo)ns YeieJeved ! ßeer efmeæ Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekeâe~
DeeueesÛeve keâjvee Ûeentb, pees mecÙeijlve$eÙe Ùegòeâe~~
De"efJeOe keâce&jefnle ØeYeg TOJe&ueeskeâ cemlekeâ hej mebefmLele pees~
lehe mes efmeæ veÙeeW mes efmeæ, megmebÙece efmeæ ÛeefjleefmeOe pees~~
Yetle YeefJe<Ùeled Jele&ceeve, keâeue$eÙe efmeæ meYeer efmeæe~
efvelÙekeâeue ceQ DeÛettË hetpetb, Jebotb vecetb Yeefòeâ Ùegòeâe~~
ogŠKeeW keâe #eÙe, keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOe cejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~
veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpeveefveJee&CekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb........ßegleYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ oC[keâ, 9 peehÙe, LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj mebmke=âle ßegleYeefòeâ heÅeevegJeeo Ùee
Øeeke=âle ßegleYeefòeâ heÅeevegJeeo heÌ{W~)

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Øeeke=âle ßegleYeefòeâ
efmeæJejmeemeCeeCeb, efmeæeCeb keâcceÛekeäkeâcegkeäkeâeCeb~
keâeTCe Cecegkeäkeâejb, YeòeerS Ceceeefce DebieeFb~~1~~
DeeÙeejb megöÙeCeb, "eCeb meceJeeÙe efJeneÙe-heCCeòeer~
CeeCeeOecce-keâneDees, GJeemeÙeeCeb Ûe DepPeÙeCeb~~2~~
Jebos Deble-Ùe[-omeb, DeCegòej-omeb Ûe heCnJeeÙejCeb~
SÙeejmeceb Ûe lene, efJeJeeÙemeg ò eb Ceceb meeefc e~~3~~
heefjÙecce-megòe he{cee-CegDeesÙe-hegJJeieÙe-ÛetefueÙee ÛesJe~
heJejJej-efoefª Jeeob, leb hebÛeef Jenb heefC eJeoeefce~~4~~
GhheeÙehegJJe-ceiieeÙe-CeerÙe JeerefjÙeeflLeCeeflLe Ùe heJeeob~
CeeCee-meÛÛeheJeeob, Deeoe-keâccehheJeeob Ûe ~~5~~
heÛÛekeäKeeCeb efJeppee-CegJeeÙe keâuueeCeCeece-JejhegJJeb~
heeCeeJeeÙeb efkeâefjÙee-efJemeeue-ceLe ueesÙeefyebog-meejmegob~~6~~
ome ÛeGome Deªªejme yeejme len Ùe oesmeg hegJJesmeg~
meesuen Jeermeb leermeb, omeceefcce Ùe heCCejmeJelLet~~7~~
Øeeke=âle ßegleYeefòeâ (MebYeg Úbo-heÅeevegJeeo)
efpevekeâe Jej Meemeve peie Øeefmeæ, pees keâce&Ûe›eâ mes jefnle efmeæ~~
Gvekeâes keâj vecemkeâej YekeälÙee, ÉeoMe DebieeW keâes vecetb efvelÙe~~1~~
DeeÛeej met$eke=âle mLeeve Debie, meceJeeÙe Je JÙeeKÙeeØe%ehleer~
nw %eele=Oece&keâLeveebie Ú"e, Deew GheemekeâeOÙeÙeveebie ke=âleer~~2~~
DebleŠke= âledoMe Deew DevegòejesheheeooMekeâ nQ Debie%eeve~
nw ØeMve JÙeekeâjCe efJeheekeâmet$e, Fve iÙeejn DebieeW keâes ØeCeece~~3~~
heefjkeâce&met$e ØeLeceevegÙeesie, hetJe&iele Ûetefuekeâe hebÛeefJeOee~
Fve Ùegle yeejnJeeb Âef°Jeeo, nw Debie Gmes ØeCecetb ef$eefJeOee~~4~~
GlheeohetJe& De«eeÙeCeerÙe, Deew JeerÙe& Deefmleveeefmle ØeJeeo~
%eeveØeJeeo melÙeØeJeeo, DeelceØeJeeo keâce& Ø eJeeo~~5~~
Deew ØelÙeeKÙeeve hetJe& efJeÅeevegJeeo keâuÙeeCe veece hetjye~
pees ØeeCeJeeo efkeâefjÙee efJeMeeue, Deew ueeskeâefJebogmeej hetjye~~6~~
oMe Ûeewon Dee" De"ejn Deew, yeejn yeejn meesuen Je yeerme~
nQ leerme Je hebõn Mes<e Ûeej, ceW oMe oMe Jemlet ßegle ØeCeerle~~7~~

(315)

(316)

cegefveÛeÙee&

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebbovee ef›eâÙee

Sosefmeb hegJJeeCeb peeJeefoÙees JelLegmebienes YeefCeÙees~
mes meeCeb heg JJeeCeb , omeomeJelLet heef CeJeoeef ce~~8~~
Skeäkesâkeäkeâefcce Ùe JelLet, Jeermeb Jeermeb Ùe heeng[e YeefCeÙee~
efJemece-meceeefJeÙe JelLet, meJJes hegCe heeng[sefn mecee~~9~~
hegJJeeCeb JelLegmeÙeb, hebÛeeCeJeoer nJebefle JelLetDees~
heeng[ efleefCCemenmmee, CeJeÙe-meÙee ÛeGomeeCeb efhe~~10~~
SJeceS megoheJeje, YeòeerjeSCe mebLegÙee leÛÛee~
efmeiIeb ces megoueenb, efpeCeJej-Jemene heÙeÛÚbleg~~11~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! megoYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb,
DebieesJebie-heFCCeS heeng[Ùe-heefjÙecce-megòe-he{ceeefCeDeesie-hegJJeieÙeÛetefueÙee ÛesJe
megòelLeÙe-LegF-Oecce-keâneFÙeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce,
ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Ûeewon hetJeeX ceW Jemlegveece, DeefOekeâejeW keâer mebKÙee ›eâce mes~
Fve hetJeeX keâer efpeleveer Jemlet, Gve meyekeâes ØeCecettb Yeefòeâ mes~~8~~
Skeâ Skeâ Jemleg ceW yeerme-yeerme, ØeeYe=le ceeves DeeÛeeÙeeX ves~
Jemlet lees efJe<ece Je mece Yeer nQ, ØeeYe=le meye mebKÙee ceW ceeveW~~9~~
Ûeewon hetJeeX keâer Skeâ Melekeâ, hebÛeeveJes Jemlet nesleer nQ~
meye ØeeYe=le mebKÙee leerve menme, veJe meew hetJeeX keâer nesleer nQ~~10~~
oesne- Fme efJeefOe Yeefòeâ jeie mes, mleJeve efkeâÙee ßegle MeeŒe~
efpeveJej Je=<eYe cegPes legjle, osJeW ßegle keâe ueeYe~~11~~
DebÛeefuekeâe (Ûeewyeesue Úbo)ns YeieJeved! ßegle Yeòeâer keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ nsleg~
DeeueesÛeve keâjvee ÛeentB pees, Deebieesheebie ØekeâerCe&keâ ßegle~~
ØeeYe=lekebâ heefjkeâce& met$e, ØeLeceevegÙeesie hetJee&efoiele~
hebÛe Ûetefuekeâe met$emleJe mlegefle, De® Oece& keâLeeefo meefnle~~
meJe&keâeue ceQ DeÛetË hetpetB, Jebotb vecetb Yeefòeâ Ùegle mes~
%eeveheâueb MegefÛe %eeve $e+efæ, DeJÙeÙe megKe heeTB Peefšefle mes~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(317)

veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpeveefveJee&CekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb......Ûeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, he=. 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj mebmke=âle Ùee
Øeeke=âle Ûeeefj$eYeefòeâ heÌ{ W~)

Øeeke=âle Ûeeefj$eYeefòeâ
efleueesS meJJepeerJeeCeb, efnob OecceesJeosefmeCeb~
JeºceeCeb ceneJeerjb, Jebefoòee meJJeJesefoCeb~~1~~
Ieeefokeâcce-efJeIeeolLeb, Ieeefokeâcce-efJeCeeefmeCee~
YeeefmeÙeb YeJJepeerJeeCeb, Ûeeefjòeb hebÛeYesooes~~2~~
meeceeFÙeb leg Ûeeefjòeb, ÚsoesJeªeJeCeb lene~
leb heefjnejefJemegefæb Ûe, mebpeceb meggngceb hegCees~~3~~
peneKeeob leg Ûeeefjòeb, leneKeeob leg leb hegCees~
efkeâÛÛeenb hebÛeneÛeejb, cebieueb ceuemeesnCeb~~4~~
DeefnbmeeoerefCe GòeeefCe, cenJJeÙeeefCe hebÛe Ùe~
meefceoerDees leoes hebÛe, hebÛeFbefoÙe-efCeiienes~~5~~
Øeeke=âle Ûeeefj$eYeefòeâ
MebYegÚbo (heÅeevegJeeo)ef$eYegJeve kesâ meye peerJeeW kesâ, efnlekeâlee& megOece& GheosMekeâ pees~
Jebove keâjkesâ ßeer JeOe&ceeve, ceneJeerj meJe&Jesoer Gvekeâes~~1~~
Yeeef<ele pees Ieeefle keâce&veeMekeâ, mes Ieeeflekeâce& kesâ veeMe nsleg~
Jen Ûeeefjle heebÛe YesoÙegle nw, Jen YeJÙe peveeW kesâ cegefòeâ nsleg~~2~~
meeceeefÙekeâ, ÚsoeshemLeeheve, heefjnejefJeMegæer Ûeeefjle nQ~
ÛeewLee nw met#ece meebhejeÙe, Ùes hejbheje efMeJeoeÙekeâ nQ~~3~~
pees hebÛece ÙeLeeKÙeele Ûeeefjle, Ùee leLeeKÙeele meye cebieuekeâj~
ceue MeesOevekeâj Fve heebÛeeW keâes, OeejCe keâj heeTB meewKÙe ØeJej~~4~~
cene›ele nQ heebÛe DeeEnmeeoer, F&Ùee&oer meefceleer heebÛe keâneR~
FbefõÙe efve«en nQ heebÛe leLee, Ún DeeJeMÙekeâ keâer ef›eâÙee keâneR~~5~~

(318)

cegefveÛeÙee&

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebbovee ef›eâÙee

ÚyYesÙeeJeeme Yetefmeppee, DeCneCeòe-ceÛesueoe~
ueesÙeòeb ef"efoYegefòeb Ûe, DeobleOeeJeCe-cesJe Ùe~~6~~
SÙeYeòesCe mebpegòee, efjefmecetueiegCee lene~
omeOeccee efleiegòeerDees, meerueeefCe meÙeueeefCe Ûe~~7~~
meJJesefJe Ùe hejermene, Gòegòej-iegCee lene~
DeCCes efJe YeeefmeÙee meblee, lesefmeb neefCeb ceS keâÙee~~8~~
peF jeSCe oesmesCe, ceesnsCeCCeeojsCe Jee~
Jebefoòee meJJeefmeæeCeb, mebpeoe mee cegcegkeäKegCee~~9~~
mebpeosCe ceS mecceb, meJJemebpeceYeeefJeCee~
meJJemebpece-efmeæerDees, ueyYeos cegefòepeb megnb~~10~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! ÛeeefjòeYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb,
mecceCCeeCegppeesÙemme, mecceòeeefnefªÙemme meJJeheneCemme, efCeJJeeCe-ceiiemme,
keâcceefCeppej-heâuemme, Keceenejmme, hebÛecenJJeÙe-mebhegCCemme, efleiegefòeiegòemme,
hebÛemeefceefo-pegòemme CeeCepPeeCemeenCemme, meceÙeeFJe-heJesmeÙemme, mecceYetMeÙeve Demveeve DeÛesuekeâlee, keâÛeueesÛe KeÌ[s Yeespeve keâjvee~
veefnb obleOeeJeve Deew Skeâ Yeòeâ, $e+]ef<e kesâ Ùes cetueiegCe efvele Oejvee~~6~~
oMeOece& ef$eieghleer mekeâueMeerue, Deew meJe& hejer<en peÙe ceeves~
Ùes GòejiegCe keânueeles nQ, Deew DevÙe yengle efJeOe Yeer ceeveW~~7~~
cesjs mes cetueiegCeeW ceW Ùee, Gòej iegCe ceW pees neefve ngF&~
Ùeefo jeie És<e Ùee ceesn, Deveeoj mes Yeer pees kegâÚ neefve ngF&~~8~~
Fve ›ele ceW pees Deefle›eâce JÙeefle›eâce, DeefleÛeej DeveeÛeej ngS meYeer~
ceQ meye efmeæeW keâes Jebotb efvele, Fve oes<e efJeMeesOeve nsleg DeYeer~~9~~
meye mebÙece keâer YeeJevee efueÙes, ceQ mebÙele leLee cegceg#eg ntB~
cegPekeâes meye mebÙece efmeefæ efceues, ceQ cegòeâer megKe keâe FÛÚgkeâ ntB~~10~~
DebÛeefuekeâe-oesneYeieJeved! Ûeefj$e Yeefòeâ De®, keâeÙeeslmeie& ceneved~
keâj Gmekeâer DeeueesÛevee, keâjvee ÛentB ØeOeeve~~
Ûeewyeesue ÚbomecÙei%eeve Ùegòeâ mecÙekeâd mes meefnle meYeer ceW ßes‰ ØeOeeve~
cees#eceeie&ceÙe keâce& efvepe&je, kesâ heâue™he #ecee DeeOeej~~

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(319)

Ûeeefjòemme, efCeÛÛekeâeueb, DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees,
keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpeveefveJee&CekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb.........ÙeesefieYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(he=. 5 mes meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe he=. 6 mes LeesmmeeefcemleJe heÌ{keâj mebmke=âle Ùee Øeeke=âle
ÙeesefieYeefòeâ heÌ{W~)

Øeeke=âle ÙeesefieYeefòeâ
Leesmmeeefce iegCeOejeCeb, DeCeÙeejeCeb iegCesefnb leÛÛesefnb~
Debpeefue-ceGefueÙe-nlLees, DeefYeJeboblees meefJeYeJesCe~~1~~
mecceb ÛesJe Ùe YeeJes, efceÛÚeYeeJes lensJe yeesOeJJee~
ÛeFTCe efceÛÚYeeJes, mecceefcce GJeefªos Jebos~~2~~
oesoesmeefJehhecegkeäkesâ, efleob[efJejos eflemeuue-heefjmegæs~
efleefCCeÙe-ieejJe-jefnÙes, efleÙejCe-megæs Cecebmeeefce~~3~~
hebÛecene›ele megÙegle hebÛe, meefceefle De® leerve iegefhle mes Ùegòeâ~
%eeveOÙeeve keâe meeOekeâ mecelee, mes mebÙegle Gòece Ûeeefjle~~
Gme Ûeefj$e keâes efveleØeefle DeÛetË, hetbpet Jebotb vecetb ceneve~
Megæ YeeJe mes Yeòeâer keâjkesâ, heeTB hebÛece Ûeefjle ØeOeeve~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOe cejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

Øeeke=âle ÙeesefieYeefòeâ
MebYeg Úbo (heÅeevegJeeo)iegCeOej DeveieejeW keâer leeefòJekeâ, iegCe mes mlegefle ceQ keâjlee ntB~
keâjcegkegâefuele Debpeefue peesÌ[ efJeYeJe, efvepeÙegle DeefYeJebove keâjlee ntB~~1~~
mecÙekeälJeYeeJe efceLÙeelJeYeeJe, Fve oes ceW efmLele oes efJeOe cegefve nQ~
efceLÙeelJe ÚesÌ[ Fkeâ meceefkeâle ceW, efmLele Gve cegefve keâes Jebove nw~~2~~
pees jeie És<e oes oes<e jefnle, $eÙeoC[ jefnle $eÙe MeuÙe jefnle~
$eÙe ieejJecegòeâ meeOeg Gvekeâes, ef$ekeâjCeMegæer mes Jebove efvele~~3~~

(320)

cegefveÛeÙee&

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebbovee ef›eâÙee

ÛeGefJen-keâmeeÙecenCes, ÛeGieF-mebmeejieceCe-YeÙeYeerS~
hebÛeemeJe-heef[efJejos, hebefÛebefoÙe-efCeefppeos Jebos~~4~~
ÚppeerJe-oÙeeJeCCes, Ú[eÙeoCe-efJeJeefppeosmeefceoYeeJes~
meòeYeÙe-efJehhecegkeäkesâ, meòee-CeYeÙebkeâjs Jebos~~5~~
Ceªª - ceÙeªeCes, heCeª - keâcceª - Ceªmebmeejs~
hejceª - efCeefªÙeªs, DeªiegCeºermejs Jebos~~~6~~
CeJeyebYeÛesjiegòes, CeJeCeÙe-meyYeeJepeeCeies Jebos~
onefJeOecceªeF&,
omemebpecemebpeos
Jebos~~7~~
SÙeejmebie-megomeeÙej-heejies yeejmebie-megoefCeGCes~
yeejmeefJenleJe-efCejos, lesjme-efkeâefjÙeeojs Jebos~~8~~
Yetosmeg oÙeeJeCCes, ÛeGome ÛeGome megiebLe-heefjmegæs~
ÛeGomehegJJe-heieyYes, ÛeGome-ceueJeefppeos Jebos~~9~~
Jebos ÛeGlLe-Yeòeeefo-peeJeÚcceeme-KeJeCe-heef[JeCCes~
Jebos DeeoeJebles, metjmme Ùe Deefncegnefªos metjs~~10~~
ÛeGefJeOe keâ<eeÙe keâe ceLeve keâjW, ÛeGieefle mebmeej ieceve YeÙeÙegle~
heebÛeeW DeeœeJe mes efJejle heebÛe, FbefõÙe efJepeÙeer keâes Jebove efvele~~4~~
<ešdkeâeÙe peerJe keâer oÙeeÙegòeâ, Ún DeveeÙeleve Jeefpe&le ØeMeeble~
meeleeW YeÙe cegòeâ meòJe keâes efvele, oW DeYeÙeoeve ceQ vecetb Meeble~~5~~
Dee"eW ceo MetvÙe Dee" keâceeX, keâes veeMe ve° mebmeej efkeâÙee~
hejceeLe& meJe&ke=âlekeâeÙe& De°-iegCe $e+æerÕej keâes veceve efkeâÙee~~6~~
veJe yeÇÿeÛeÙe& mes ieghle veJeeW, veÙe kesâ %eelee keâes Jebotb ceQ~
oMeefJeOe OeceeX ceW jle oMeefJeOe, mebÙece Ùegle mebÙele Jebotb ceQ~~7~~
ßegle iÙeejn Debie DeefyOe heejie, ßegle ÉeoMeebie ceW efvehegCe jnW~
ÉeoMe efJeOe lehe ceW efvejle ef›eâÙee, lesjn ceW Deeoj vecetb GvnW~~8~~
Ûeewon YetleeW ceW oÙee Ùegòeâ, Ûeewon Deblej heefj«en efJecegòeâ~
Ûeewon hetJeeX kesâ %eeveer keâes, Jebotb pees Ûeewon ceue efJecegòeâ~~9~~
GheJeeme Skeâ mes ueskeâj Ún, cenerves lekeâ keâjles GvnW vecetb~
efove Deeefo Deble jefJe kesâ mevcegKe, efmLele lehe keâjles GvnW vecetb~~10~~

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(321)

yengefJenheef[ceªeF&, efCeefmeppe-JeerjemeCeskeäkeâJeemeer Ùe~
DeefCeªerJe - kebâ[gJeoerJes, Ûeòeosns Ùe Jeboeefce~~11~~
"eCeer ceesCeJeoerS, DeyYeesJeemeer Ùe ™keäKecetueer Ùe~
Oegokesâmecebmegueesces, efCehheef[Ùecces Ùe Jeboeefce~~12~~
peuue-ceuue-efueòeieòes, Jebos keâcceceue-keâuegmeheefjmegæs~
oer nCen-cebmegueesces, leJeefmeefjYeefjS Ceceb meeef ce~~13~~
CeeCeesoÙee-efnefmeòes, meerueiegCe-efJentefmeS leJemegiebOes~
JeJeieÙejeÙe-meg o ºs ef m eJeieF-henCeeÙeies Jeb os ~ ~14~~
GiieleJes efoòeleJes, leòeleJes, ceneleJes Ùe IeesjleJes~
Jeboeefce leJecenbles, leJemebpece - Fefºmebpegòes~~15~~
DeeceesmeefnS KesueesmeefnS peuueesmeefnS leJeefmeæs~
efJehheesmeefnS meJJeesmeefnS Jeboeefce efleefJensCe~~16~~
DeceÙe-ceng-Keerj-meefhhemeJeerS DekeäKeerCe-ceneCemes Jebos~
ceCeyeefue-JeÛeyeefue-keâeÙeyeefueCees Ùe Jeboeefce efleefJensCe~~17~~
pees yengefJeOe ØeefleceeÙeesie leLee, heÙeËkeâ Jeerjemeve Deeefo OejW~
veefnb LetkeWâ veefnb KegpeueeJeW pees, leve efvece&ce Gvekeâe veceve keâjW~~11~~
efmLele OÙeeveer ceewveer keâjles, DeYeüeJekeâeMe le®cettue OÙeeve~
efMej oeÌ{er kesâMeueeWÛe keâj leveg, efve<Øeeflekeâejer Gvekeâes ØeCeece~~12~~
pees peuueceuue mes efuehle iee$e, efheâj Yeer mJekeâce&ceuekeâueg<e Megæ~
veKe oeÌ{er kesâMe yeÌ{s efpevekesâ, lehe ue#ceerYe=le Gve vecetb efvelÙe~~13~~
pees %eeve veerj DeefYeef<eòeâ MeerueiegCe, Yetef<ele lehe mes megjefYele nQ~
jeieeefojefnle ßeglehetCe& cees#e ieefle, heLeveslee keâes cece veefle nw~~14~~
pees G«elehemÙee oerhleerlehe, lehelehle cenelehe Ieesjleheer~
lehe ceW cenble lehe mebÙece keâer, $e+æer Ùegle Gvekeâes vecetb DeYeer~~15~~
Deeceew<eefOe #Jesueew<eefOe peuueew<eefOe, efJeØeg<e Deew<eefOe meJeez<eefOe~
leheefmeefæ heebÛe Deew<eOeer $e+efæ, Fve Ùegle cegefve keâes Jebotb $eÙeefJeOe~~16~~
Dece=le ceOeg ogiOe Je Ieer œeeJeer, De#eerCe ceneveme keâes Jebotb~
ceveyeueer JeÛeveyeefue keâeÙeyeueer, ceQ ef$eefJeOe meYeer cegefve keâes Jebotb~~17~~

(322)

cegefveÛeÙee&

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebbovee ef›eâÙee

Jejkegâª-yeerÙeyegæer heoeCegmeejerÙe efYeCCemeesoejs~
Giien-F& n-mecelLes , meg ò elLe-ef J emeejos Jeb o s ~ ~18~~
DeeefYeefCeyeesefnÙe-mego-DeesefnCeeefCe-ceCeCeeefCe-meJJeCeeCeerÙe~
Jebos peiehheoerJes, heÛÛekeäKe - hejeskeäKeCeeCeer Ùe~~19~~
DeeÙeeme-lebleg-peue-mesef{ÛeejCes pebIeÛeejCes Jebos~
efJeGJeCe-FefºheneCes, efJeppeenj-heCCemeJeCes Ùe~~20~~
ieFÛeGjbiegue-ieceCes, lensJe heâuehegâuue-ÛeejCes Jebos~
DeCegJece - leJecenbles, osJeemegjJebefoos Jebos~~21~~
efpeÙeYeÙe-efpeÙeGJemeiies, efpeÙeFbefoÙe-hejermens efpeÙekeâmeeS~
efpeÙejeÙe-oesmeceesns, efpeÙemegn-ogkeäKes Cecebmeeefce~~22~~
SJeb ceS efYelLegÙee, DeCeÙeeje jeieoesmeheefjmegæe~
mebIemme Jejmeceeefnb, cepPeefJe ogkeäKekeäKeÙeb efobleg~~23~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! ÙeesefieYeefòe-keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb,
DeºeFppe-oerJe-oesmecegösmeg heCCeejme-keâcceYetefcemeg DeeoeJeCe-®keäKecetueJej keâes‰ yeerpe yegæer, heo Devegmeejer mebefYeVe ßeesle= $e+æer~
DeJe«en F&ne ceW meceLe& cegefve, met$eeLe& efJeMeejo vecetb meYeer~~18~~
ceefle ßegle %eeveer DeJeOeer %eeveer, ceveheÙe&Ùe%eeefve meJe&%eeveer~
ceQ Jebotb peie ØeÅeeslekeâ cegefve, ØelÙe#e hejes#e meYeer %eeveer~~19~~
DeekeâeMe lebleg peue ßesCeer kesâ, ÛeejCe pebIeeÛejCe Jebotb~
efJeef›eâÙee $e+efæÙegle efJeÅeeOej, cegefve Øe%eeßeceCe GvnW Jebotb~~20~~
Yet mes Ûelegjbiegue DeOej ÛeueW, heâue hetâueeW hej Ûeueles pees Ùeefle~
Deveghece lehe mes cenveerÙe osJe, DemegjeW mes Jebefole GvnW veleer~~21~~
YeÙeefpeled Ghemeie& peÙeer FbefõÙe, heefj<en efJepeÙeer cegefve keâ<eeÙeefpeled~
efpelejeieÉs<e efpeleceesn ogŠKemegKepeÙeer GvnW ØeCecetB efveleØeefle~~22~~
oesne- jeieÉs<eiele meeOeg meye, cegPemes mlegefle Øeehle~
mebIe keâes cegPes meceeefOe oW, keâjW ogŠKe keâe veeMe~~23~~
DebÛeefuekeâe (Ûeewyeesue Úbo)ns YeieJeved ! Fme Ùeesie Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee ®efÛe mes~
Gmekeâer DeeueesÛeve keâjves keâer, FÛÚe keâjlee ntB cego mes~~

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(323)

DeyYeesJeeme-"eCe-ceesCeJeerjemeCeskeäkeâ-heeme-kegâkeäkegâ[emeCe-ÛeGlLe-hekeäKeKeJeCeeefoÙeesiepegòeeCeb meJJemeentCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce,
ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe
nesG cepPeb~
veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpeveefveJee&CekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb.........efveJee&CeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ke=âeflekeâce& efJeefOehetJe&keâ 9peehÙe keâjkesâ mebmke=âle Ùee Øeeke=âle efveJee&Ce Yeefòeâ heÌ{ W~ efveJee&Ce
Yeefòeâ heÌ{les meceÙe efveJee&Ce#es$e kesâ cebefoj, šeWkeâ Deeefo keâer leerve Øeoef#eCee osveer ÛeeefnS~)

Øeeke=âle efveJee&Ce Yeefòeâ
DeªeJeÙeefcce Gmenes, ÛebheeS Jeemeghegppe-efpeCeCeenes~
Gppebles CesefceefpeCees, heeJeeS efCeJJegoes ceneJeerjes~~1~~
Jeermeb leg efpeCeJeeEjoe, Decejemegj-Jebefooe Oegoefkeâuesmee~
meccesos efieefjefmenjs, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~2~~
{eF& Éerhe De® oes mecegõ keâer, hevõn keâce&YetefceÙeeW ceW~
Deeleeheve le®cetueÙeesie, DeYeü eJekeâeMe mes OÙeeve OejW~~
ceewve keâjW Jeerjemeve, kegâkeäkegâš, Deemeve Skeâ heeÕe& meesles~
yesuee lesuee he#e ceeme GheJeeme, Deeefo yeng lehe leheles~~
Ssmes meJe& meeOegieCe keâer ceQ, meoe keâeue DeÛe&vee keâ™b~
hetb petb Jebotb vecemkeâej Yeer, keâ™b melele Jebovee keâ™b~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOeueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~
Øeeke=âle efveJee&Ce Yeefòeâ keâe heÅeevegJeeo
Ûeeue-ns oerve yevOeg............
Je=<eYesMe efieefjkewâueeMe mes efveJee&Ce heOeejs~ Ûebheehegjer mes JeemeghetpÙe cegefòeâ efmeOeejs ~~
vesceerMe Tpe&Ùeble mes efveJee&Ce ieÙes nQ~ heeJeehegjer mes Jeerj hejceOeece ieÙes nQ~~1~~
FbõeefoJebÅe yeerme efpevesÕej keâjce nves~ meccesoefieefj efMeKej mes efMeJe ieÙes vecettB GvnW~~
Fve Ûeej yeerme efpeve keâer meoe Jebovee keâ™b~ efveJee&Ce meewKÙe Øeeefhle nsleg DeÛe&vee keâ™b~~2~~

(324)

cegefveÛeÙee&

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebbovee ef›eâÙee

meòesJe Ùe yeueYeöe, peogJe-CeefjboeCe Deªkeâes[erDees~
iepehebLes efieefjefmenjs, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~3~~
Jejoòees Ùe Jejbiees, meeÙejoòees Ùe leejJejCeÙejs~
DeengªÙekeâes[erDees, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmebb~~4~~
Cesefcemeeceer heppegCCees, mebyegkegâceejes lensJe DeefCe®æes~
yeenòejkeâes [er D ees , Gppeb les meòemeÙee ef meæe~~5~~
jecemegDee efJeefCCe peCCee, uee[-CeeEjoeCe hebÛekeâes[erDees~
heeJeeefieefjJej-efmenjs, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~6~~
heb[gmegDee efleefCCe peCee, uee[-CeeEjoeCe Deªkeâes[erDees~
efmeòegbpeÙe-efieefjefmenjs, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~7~~
jecenCet-megiieerJees, ieJeÙe-ieJekeäKees Je CeeruecenCeeruees~
CeJe-CeJeoer-keâes[erDees, lebbgieerefieefj-efCeJJegos Jebos~~8~~
DebieeCebiekegâceeje1, efJekeäKee-hebÛeækeâesef[-efjefmemeefnÙee~
megJeCCeefieefj-celLeÙelLes2, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~9~~
yeueYeõ meele Deewj Dee" keâesefš yeleeS~ ÙeeoJe vejsvõ Dee<e& ces nQ meeOeg keâneÙes~~
iepehebLeefieefjefMeKej mes Ùes efveJee&Ce ieÙes nQ~ Fvekeâes vecetb Ùes cegefòeâ ceW efveefceòe keâns nQ~~3~~
Jejoòe Deew Jejebie meeiejoòe cegefveJeje~ $e+ef<e Deewj meeÌ{s leerve keâesefš YeJÙe megKekeâje~~
Ùes leejJejveiej mes ceggefòeâOeece heOeejs~ ceQ efvelÙe vecetb cegPekeâes Yeer mebmeej mes leejW~~4~~
ßeer vesefceveeLe Deew ØeÅegcve MebYeg kegâceeje~ Deefve®ækegâcej hee efueÙee YeJeoefOe keâe efkeâveeje~~
cegefvejepe yeenòej keâjesÌ[ meele meew keâns~ Ùes Tpe&Ùeble efieefj mes meYeer cegefòeâ keâes uenW~~5~~
oes heg$e jeceÛebõ kesâ Deew uee[ve=heeoer~ Ùes heebÛekeâesefš meeOegJe=bo efvepe jmeemJeeoer~~
Ùes heeJeeefiejerJej efMeKej mes cees#e ieÙes nQ~ YeefJeJe=bo kesâ efveJee&Ce ceW Ùes nsleg keâns nQ~~6~~
pees heeb[gheg$e leerve Deewj õefJe[ve=heeoer~ Ùes Dee" keâesefš meeOeg hejce mecejmeemJeeoer~~
Me$egbpeÙeeefõ efMeKej mes Ùes efmeæ ngS nQ~ Fvekeâes vecetb Ùes efmeefæ ceW efveefceòe ngS nQ~~7~~
ßeerjece nvetceeve Deew meg«eerJe cegefveJeje~ pees ieJe ieJeeKÙe veerue ceneveerue megKekeâje~~
efvevÙeeveJes keâjesÌ[ leggbieerefieefj mes efMeJe ieÙes~ Gve meyekeâer Jebovee mes meJe& heehe Oegue ieÙes~~8~~
pees vebie Deew Devebie oes kegâceej nQ keâns~ Jes meeÌ{s heebÛe keâesefš cegefve meefnle efMeJe ieÙes~
meesveeefiejer efMeKej nw efmeæ#es$e FvneW keâe~ Fvekeâes vecetb Fve Yeefòeâ YeJemecegõ ceW veewkeâe~~9~~
1. CebieeCebie....Fefle hee"eblejb~ 2. megJeCCeJejefieefjefmenjs Fefle hee"eblejb~

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(325)

omecegnjeÙemme megDee, keâes[er hebÛeæ-cegefCeJejs meefnÙee~
jsJeeGnÙeefcce1 leerjs, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~10~~
jsJeeCeFS leerjs, heefÛÚce-YeeÙeefcce efmeæJejketâ[s~
oes Ûekeäkeâer Ún keâhhes, DeengªÙe-keâesef[efCeJJegos Jebos~~11~~
Je[JeeCeer-JejCeÙejs, oefkeäKeCe-YeeÙeefcce Ûetueefieefj-efmenjs~
FboefpeÙe-kegbâYeÙeCCees, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~12~~
heeJeeefieefjJej-efmenjs, megJeCCe-YeöeF cegefCeJeje ÛeGjes~
ÛesueCeeCeF&-le[iies, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~13~~
Heâuenes[er-Jejieeces, heefÛÚce-YeeÙeefcce oesCeefieefjefmenjs~
ieg®oòeeFcegefCeboe, efCeJJeeCe ieÙee Cecee lesefmeb~~14~~
CeeÙekegâceej-cegefCeboes, Jeeefue-ceneJeeefue ÛesJe DepPesÙee~
DeªeJeÙe-efieefjefmenjs, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~15~~
DeÛÛeuehegj-JejCeÙejs, F&meeCeYeeS ces{efieefj-efmenjs~
DeengªÙe-keâes[erDees, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~16~~
oMecegKeve=heefle kesâ heg$e Deelce leòJe kesâ OÙeelee~ pees meeÌ{s heebÛe keâesefš cegefve meefnleefJeKÙeelee~~
jsJee veoer kesâ leerj mes efveJee&Ce heOeejs~ ceQ efvelÙe vecetb cegPekeâes YeJeesoefOe mes GyeejW~~10~~
Ûe›eâerMe oes ome keâeceosJe meeOegheo Oeje~cegefve meeÌ{s leerve keâesefš cegefòeâjepÙe keâes Jeje~~
jsJee veoer kesâ leerj DehejYeeie ceW mener~ ceQ efmeæJejmegketâš keâes Jebot pees efMeJecener~~11~~
yeÌ[Jeeefve Jejveiej ceW oef#eCeer megYeeie ceW~ nw ÛetueefieefjefMeKej pees efmeæ#es$e veece ceW~~
ßeer Fvõpeerle kegbâYekeâjCe cees#e heOeejs~ceQ efvelÙe vecetb Gvekeâes mekeâue keâce& efJe[ejs~~12~~
heeJeeefiejer veiej ceW Ûesueveeveoer lešs~ cegefveJej megJeCe&Yeõ Deeefo Ûeej efMeJe yemes~~
efveJee&Ce Yetefce keâce& keâe efveJee&Ce keâjsieer~ ceQ efvelÙe vecetb cegPekeâes hejce Oeece keâjsieer~~13~~
heâuenesÌ[er ßes‰ «eece ceW heef§ece efoMee keâner~ ßeer õesCeefieefj efMeKej nw hejcehetle Yet mener~~
ieg®oòe Deeefo cegefveJejsvõ ce=lÙeg kesâ peÙeer~ efveJee&Ce ieÙes efvelÙe vecetb heeTB efMeJe cener~~14~~
ßeer yeeefue ceneyeeefue veeiekegâcej Deeefo pees~ De°eheoeefõ efMeKej mes efveJee&Ce Øeehle pees~~
Gvekeâes vecetb Jes keâce& Deefõ ÛetCe& keâj Ûegkesâ~ Jes lees Deveble iegCe mecetn hetCe& keâj Ûegkesâ~~15~~
DeÛeueehegjer F&Meeve ceW cesÌ{eefiejer keâner~ cegefvejepe meeÌ{s leerve keâesefš, Gvekeâer efMeJe cener~~
cegòeâeefiejer-efveJee&Ce Yetefce efvelÙe vecetb ceQ~ efveJee&Ce Øeeefhle nsleg DeefKeue oes<e Jecetb ceQ~~16~~
1. jsJeeGnÙele[iies Fefle hee"eblejb~

(326)

cegefveÛeÙee&

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebbovee ef›eâÙee

JebmelLeueefcce CeÙejs, heefÛÚceYeeÙeefcce kegâvLeefieefjefmenjs~
kegâueosmeYetmeCecegCeer, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~17~~
pemenj-jeÙemme megDee, hebÛemeÙee keâefuebieosmeefcce~
keâesef[efmeueeS keâesef[cegCeer, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~18~~
heememme meceJemejCes, 1ieg®oòe-Jejoòe-hebÛeefjefme-hecegne~
efjefmmeboer efieefjefmenjs, efCeJJeeCe ieÙee Cecees lesefmeb~~19~~
pes efpeCeg efpelLeg lelLee, les og ieÙee efCeJJegefob hejceb~
les Jeboeefce Ùe efCeÛÛeb, efleÙejCemegæes Cecebmeeefce~~20~~
mesmeeCeb leg efjmeerCeb, efCeJJeeCeb peefcce peefcce "eCeefcce~
les nb Jebo s meJJes , og keäK ekeä K eÙe-keâejCeªeS~~21~~
heemeb len DeefnCeboCe, CeeÙeöefn cebieueeGjs Jebos~
Demmeejcces heóefCe, cegefCemegJJeDees lensJe Jeboeefce~~22~~
yeentyeefue len Jeboefce, heesoCehegj neflLeCeehegjs Jebos~
mebleer kegbâLegJe Deefjnes, JeejeCemeerS megheeme heemeb Ûe~~23~~
JebMemLeueer veiej kesâ DehejYeeie ceW keâne~ kegbâLeueefiejer efMeKej peiele ceW hetpÙe nes jne~~
ßeer kegâueYet<eCe Deew osMeYet<eCe cegefòeâ ieÙes nQ~ ceQ efvelÙe vecetb Gvekeâes Jes ke=âleke=âlÙe ngS nQ~~17~~
pemejLeve=heefle kesâ heg$e Deewj heebÛe meew cegveer~ efveJee&Ce ieS nQ keâefuebie osMe mes megveer~~
cegefvejepe Skeâ keâesefš keâesefšefMeuee mes keâns~ efveJee&Ce ieS Gvekeâes vecetb ogŠKe vee jns~~18~~
ßeerheeÕe& kesâ meceJemejCe ceW pees ØeOeeve Les~ Jejoòe Deeefo heebÛe $e+<eer iegCe efveOeeve Les~~
jWefmeefoefieefj efMeKej mes Jes efveJee&Ce heOeejs~ ceQ Gvekeâes vecetb Jes meYeer mebkeâš keâes efveJeejW~~19~~
efpeme-efpeme heefJe$e Leeve mes pees-pees cenecegveer~ efveJee&Ce hejce Oeece ieÙes nQ DelegueiegCeer~~
ceQ Gve meYeer keâer efvelÙe Yeefòeâ Jebovee keâ™b~ ef$ekeâjCe efJeMegæ keâj vecetb efMeJeeBievee Je™b~~20~~
cegefvejepe Mes<e pees DemebKÙe efJeÕe ceW keâns~ efpeme efpeme heefJe$e Leeve mes efveJee&Ce keâes uenW~~
Gve meeOegDeeW keâer #es$e keâer Yeer Jebovee keâ™b~ mechetCe& ogŠKe#eÙe efveefceòe ØeeLe&vee keâ™b~~21~~
ßeer heeÕe&veeieõn ceW keâns Gvekeâes ceQ vecetb~ ßeer cebieueehegjer ceW DeefYevevoveb vecetb~~
heóCe megDeeMeejcÙe ceW cegefvemeg›elesMe keâes~ nw yeej-yeej Jebovee Fve ßeer efpevesMe keâes~~22~~
heesovehegjer ceW yeengyeueer osJe keâes vecetb~ ßeer nefmleveehegjer ceW Meebefle kegbâLeg Dej vecetb~~
JeejeCemeer ceW ßeer megheeÕe& heeÕe& efpeve ngS~ Gvekeâer keâ™b ceQ Jebovee Jes meewKÙekeâj ngS~~23~~
1. ‘meefnÙee JejoòecegefCeJeje hebÛe ‘Fefle hee"eblejb’~

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebovee ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(327)

cengjeS Deef nefÚòes, Jeerj b heemeb lensJe Jeb oeef ce~
pebyegcegefCeboes Jebos, efCeJJegFheòeesefJe pebyegJeCeienCes~~24~~
hebÛekeâuÙeeCe"eCeF, peeefCeefJe mebpeeo-ceÛÛeueesÙeefcce~
ceCeJeÙeCekeâeÙemegæes, meJJes efmejmee Cecebmeeefce~~25~~
DeiieueosJeb Jeboefce, JejCeÙejs efCeJeCekegbâ[ueer Jebos~
heemeb efmeefjhegefj Jeboefce, ueesneefieefj-mebKeoerJeefcce~~26~~
ieesccešosJeb Jeboefce, hebÛemeÙeb OeCegnosnGÛÛeb leb~
osJee kegâCebefle Jegóer, kesâmej-kegâmegceeCe lemme GJeefjefcce~~27~~
efCeJJeeCe"eCe peeefCeefJe, DeFmeÙe-"eCeeefCe DeFmeÙes meefnÙee~
mebpeeo efceÛÛeueesS, meJJes efmejmee Cecebmeeefce~~28~~
pees peCe he{F efleÙeeueb, efCeJJegF-kebâ[befhe YeeJemegæerS~
Yegbpeefo CejmegjmegkeäKeb, heÛÚe mees uenF efCeJJeeCeb~~29~~
DebÛeefuekeâe-FÛÚeefce Yebles! heefjefCeJJeeCeYeefòe-keâeGmmeiiees keâDees
lemmeeuees Ûes G b Fceef cce DeJemeef hheCeer S ÛeGlLe-meceÙemme heef ÛÚces YeeS
ceLegje ceW ßeerJeerj keâes veeTB megYeeue ceQ~ DeefnÛÚ$e ceW ßeer heeÕe& keâes Jebotb ef$ekeâeue ceQ~~
pecyetcegveervõ pecyetefJeefheve ienve ceW Deekesâ~ efveJee&Ce Øeehle ngS vecetb MeerMe Pegkeâekesâ~~24~~
pees hebÛekeâuÙeeCekeâ heefJe$e Yetefce keâner nQ~ Fme celÙe&ueeskeâ ceW ceneve leerLe& mener nQ~~
ceveJeÛemegkeâeÙeMegefæ meefnle MeerMe vecee kesâ~ ceQ efvelÙe vecemkeâej keâ™b n<e& yeÌ{ekesâ~~25~~
ßeer Jejveiej ceW hetpÙe Deie&ueosJe keâes Jebotb~ Gvekesâ efvekeâš ßeer kegbâ[ueer efpevesMe keâes Jebotb~~
efMejhegj ceW heeÕe&veeLe keâes ceQ YeeJe mes vecetb~ ueesneefiejer kesâ MebKeosJe vesefce keâes vecetb~~26~~
pees heebÛe meew heÛeerme Oeveg<e legbie leveg OejW~ kesâMej kegâmegce keâer Je=ef° efpeve hes osJeieCe keâjW~~
Gve ieescešsMe osJe keâer ceQ Jebovee keâ™b~ efvepe Deelce meewKÙe Øeeefhle nsleg DeÛe&vee keâ™b~~27~~
efveJee&CeLeeve ceOÙeueeskeâ ceW Yeer pees keâns~ DeefleMeÙe Yejs DeefleMeÙe mLeeve peieØeefLele jnW~~
Fve efmeæ#es$e meJe& keâes ner MeerMe Pegkeâekesâ~ ceQ yeej yeej veceve keâ™b OÙeeve ueieekesâ~~28~~
pees YeJÙe peerJe YeeJeMegefæ meefnle efvelÙe ner~ efveJee&Cekeâeb[ keâes heÌ{W ef$ekeâeue ceW mener~~
Ûe›eâerMe Fvõheo kesâ Jes megKeevegYeJe keâjW~ he§eeled hejceeveboceÙe efveJee&Ceheo JejW~~29~~
DebÛeefuekeâe (kegâmegceuelee Úbo)
YeieJeved! heefjefveJee&Ce Yeefòeâ keâe, keâeÙeeslmeie& efkeâÙee Gmekesâ~
DeeueesÛeve keâjves keâer FÛÚe, keâjvee ÛeentB ceQ ®efÛe mes~~

(328)

cegefveÛeÙee&

efveJee&CekeâuÙeeCekeâ Jebbovee ef›eâÙee

DeengªceemenerCes JeemeÛeGkeäkeâefce mesmekeâefcce, heeJeeS CeÙejerS keâefòeÙeceememme
efkeâCnÛeGöefmeS jòeerS meeoerS CekeäKeòes heÛÛetmes YeÙeJeoes cenefoceneJeerjes JeºceeCees
efmeefæb ieoes, eflemegefJe ueesSmeg YeJeCeJeeefmeÙe-JeeCeefJeblej-peesefÙeefmeÙe-keâhheJeeefmeÙeefòe
ÛeGefJJene osJee meheefjJeeje efoJJesCe iebOesCe, efoJJesCe heghhesâCe, efoJJesCe OetJesCe,
efoJJesCe ÛegCCesCe, efoJJesCe JeemesCe, efoJJesCe CneCesCe, efCeÛÛekeâeueb DeÛÛebefle,
hetpebefle, Jebobefle, Cecebmebefle heefjefCeJJeeCe-cenekeâuueeCehegppeb keâjWefle~ DenceefJe Fn
meblees lelLe mebleeFb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees,
keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpeveefveJee&CekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb......... MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg Je=<eYeosJeefpeveefveJee&CekeâuÙeeCekeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb.......... efmeæßegleÛeeefj$eÙeesefieefveJee&CeMeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<e-efJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 141 mes meceeefOeYeefòeâ heÌ{ W~)

Fme DeJemeefhe&efCe ceW ÛelegLe& MegYe, keâeue Gmeer kesâ Debeflece ceW~
leerve Je<e& De® Dee" ceeme, Fkeâ he#e Mes<e Lee peye GmeceW~~
heeJeeveiejer ceW keâeefle&keâ MegYe, ceeme ke=â<Ce ÛeewoMe efleefLe ceW~
jeef$eDeble ve#e$e mJeeefle men, G<eekeâeue keâer yesuee ceW~~
JeOe&ceeve YeieJeeved cenefle ceneJeerj efmeefæ keâes Øeehle ngS~
leerve ueeskeâ kesâ YeeJeve JÙeblej, pÙeesefle<e keâuheJeeefmeieCe Ùes~~
efvepe heefjJeej meefnle ÛeGefJeOe megj, efoJÙe iebOe efoJe heg<heeW mes~
efoJÙeOethe efoJe ÛetCe&Jeeme Deew, efoJÙe mveheve efJeOeer keâjles~~
DeÛeX hetpeW Jebove keâjles, vecemkeâej Yeer efvele keâjles~
heefjefveJee&Ce cenekeâuÙeeCekeâ, hetpee efJeefOe ®efÛe mes keâjles~~
ceQ Yeer ÙeneR cees#ekeâuÙeeCekeâ, keâer efvele ner DeÛe&vee keâ™b~
hetpeve Jebove keâ™b Yeefòeâ mes vecemkeâej Yeer hegveŠ keâ™b~~
ogŠKeeW keâe #eÙe keâceeX keâe #eÙe, nes cece yeesefOe ueeYe nesJes~
megieefleieceve nes meceeefOecejCeb, cece efpeveiegCe mebheefle nesJes~~

efveJee&Ce #es$e Jebovee ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(329)

efJeMes<e-keâoeefÛeled meceÙeeYeeJe ceW ueIeg YeefòeâÙeeB Yeer heÌ{ mekeâles nQ~ Ùeefo ieYe&, pevce, lehe, %eeve Ùee
efveJee&Ce #es$eeW keâer DeLeJee jeceÛevõ, nvegceeve Deeefo kesâ efveJee&Ce mes heefJe$e ceebieerleggbieer Deeefo #es$eeW keâer Jebovee
keâj jns neW lees Gme meceÙe Yeer GheÙeg&òeâ YeefòeâÙeeW keâes heÌ{vee ÛeeefnS~ meceÙeeYeeJe ceW ueIeg YeefòeâÙeeW keâes heÌ{ves
keâer efJeefOe keânles nQ~

(330)

(hetJe&Jeled he=. 8 mes ueIeg meeceeefÙekeâob[keâ, 9 peehÙe, he=. 9 mes ueIeg Leesmmeeefce heÌ{ keâj ueIeg
efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg efmeæYeefòeâ
mebmeejÛe›eâieceveeieefleefJeØecegòeâeved efvelÙebpejecejCepevceefJekeâejnerveeved ~
osJesvõoeveJeieCewjefYehetpÙeceeveeved efmeæebefŒeueeskeâceefnleeved MejCeb ØeheÅes~~1~~
Demejerje peerJeIeCee GJepegòee obmeCes Ùe CeeCes Ùe~
meeÙeejceCeeÙeeje uekeäKeCecesÙeb leg efmeæeCeb~~2~~
cetuegòejheÙe[erCeb yebOeesoÙemeòekeâcceGccegkeäkeâe~
ceb ieueYetoe efm eæe DeóiegCeeleero mebmeeje~~3~~
DeªefJenkeâcceefJeÙe[e meeroerYetoe efCejbpeCee efCeÛÛee~
DeªiegCee efkeâoefkeâÛÛee ueesÙeiieefCeJeeefmeCees efmeæe~~4~~
efmeæe Ceªªceuee efJemegæyegæerÙe ueæmeyYeeJee~
eflengJeCeefmejmesnjÙee heefmeÙebleg Ye[ejÙee meJJes~~5~~
ieceCeeieceCeefJecegkeäkesâ efJenef[ÙekeâcceªheÙeef[mebIeeS~
meemenmegnmeb heòes les ef m eæs Jeb ef o cees ef C eÛÛeb ~ ~6~~
peÙe cebieueYetoeCeb efJeceueeCeb CeeCeobmeCeceÙeeCeb~
leFuees Ùemes njeCeb Cecees meÙee meJJeef m eæeCeb ~ ~7~~
mecceòe-CeeCe-obmeCe-JeerefjÙe-megngceb lensJe DeJeienCeb~
Deieg®uengceJJeeJeenb DeªiegCee neWefle efmeæeCeb~~8~~
leJeefmeæs CeÙeefmeæs mebpeceefmeæs Ûeefjòeefmeæs Ùe~
CeeCeefcce obmeCeefcce Ùe efmeæs efmejmee Cecebmeeefce1~~9~~
1. ef›eâÙeekeâueehe mes~

efveJee&Ce #es$e Jebovee ef›eâÙee

DeLeJee-‘leJeefmeæs’ Deeefo Skeâ Mueeskeâ heÌ{keâj Yeer he=. 77 mes ‘‘FÛÚeefce Yebles! efmeæYeefòe’’ FlÙeeefo
DebÛeefuekeâe heÌ{W~

veceesÓmleg efveJee&Ce#es$eJeboveeÙeeb..........ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ, 9 peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj ueIeg ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

efveJee&Ce#es$eJeboveeef›eâÙee (ueIeg)
veceesÓmleg efveJee&Ce#es$eJeboveeÙeeb.........efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~

cegefveÛeÙee&

ueIeg ßegleYeefòeâ
ßegleceefhe efpeveJejefJeefnleb ieCeOejjefÛeleb ÉdÙeveskeâYesomLeced ~
DebieebieYeeJeYeeefJele - cevebleefJe<eÙeb vecemÙeeefce~
DeLeJeeµ(#eshekeâMueeskeâ heÌ{ keâj he=. 13 mes ‘FÛÚeefce Yebles! megoYeefòe......FlÙeeefo DebÛeefuekeâe heÌ{ W~)

veceesÓmleg efveJee&Ce#es$eJeboveeÙeeb......Ûeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled ob[keâ, 9peehÙe, Leesmmeeefce heÌ{keâj ueIeg Ûeeefj$eYeefòeâ heÌ{ W~)

ueIeg Ûeeefj$eYeefòeâ
›elemecegoÙecetueŠ mebÙecemkeâvOeyevOees ÙeceefveÙeceheÙeesefYeJe&efOe&leŠ MeerueMeeKeŠ~
meefceeflekeâefuekeâYeejes iegefhleieghleØeJeeuees iegCekegâmegcemegieefvOeŠ meòeheef§e$ehe$eŠ~~1~~
efMeJemegKeheâueoeÙeer Ùees oÙeeÚeÙeÙeewæŠ MegYepeveheefLekeâeveeb Kesoveesos meceLe&Š~
ogefjlejefJepeleeheb ØeeheÙeVevleYeeJeb me YeJeefJeYeJenevÙew veesÓmleg Ûeeefj$eJe=#eŠ~~2~~
µ #eshekeâ MueeskeâeŠyeejn-Debieefiieppee, efJeÛeefueÙe-ceue-cet{-obmeCegefòeueÙee~
efJeefJen-Jej-ÛejCe-Yetmee, heefmeÙeG megÙe-osJeÙee megFjb1~~1~~
meleeR ßeglemkebâOeJeves efJeneefjCeer-ceveskeâMeeKeeienves mejmJeleerced ~
ieg®ØeJeensCe pe[evegkebâefhevee, mlegJesÓefYevevÅes JeveosJeleeefceJe2~~
vecemlemÙew mejmJelÙew efJeceue%eevecetle&Ùes~
efJeefÛe$eeueeskeâÙee$esÙeb, ÙelØemeeoeled ØeJele&les3~~3~~
Jebos JeeieerÕejeR efvelÙeb, efpeveJekeä$eeypeefveie&leeced ~
JeekeâdMegæÙew veÙeefmeæÙew Ûe, mÙeeÉeoece=leieefYe&Ceerced 4~~4~~
1. <ešdKeb[eiece, hegmlekeâ 1, he=. 6~ 2. efÉmebOeevekeâeJÙe~ 3. keâeleb$e™heceeuee~ 4. efveÙecemeej ØeeYe=le~

efveJee&Ce #es$e Jebovee ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(331)

Ûeeefj$eb meJe&efpevew§eefjleb Øeesòebâ Ûe meJe&efMe<ÙesYÙeŠ~
ØeCeceeefce hebÛeYesob hebÛeceÛeeefj$eueeYeeÙe~~3~~
Oece&Š meJe&megKeekeâjes efnlekeâjes OeceË yegOeeef§evJeles~
OecexCewJe meceehÙeles efMeJemegKeb Oecee&Ùe lemcew veceŠ~~
Oecee&VeemlÙehejŠmegùodYeJeYe=leeb Oece&mÙe cetueb oÙee~
Oecex efÛeòecenb oOes Øeefleefoveb ns Oece&! ceeb heeueÙe~~4~~
Oeccees cebieuecegefkeäkeâªb DeeEnmee meb pecees leDees~
osJeeefJe lemme heCecebefle pemme Oecces meÙee ceCees1~~5~~
DeLeJeeefleœeŠ meòeceieghleÙemlevegceveesYee<eeefveefceòeesoÙeeŠ~
hebÛesÙee&efomeceeßeÙeeŠ meefceleÙeŠ hebÛe›eleeveerlÙeefhe~~
Ûeeefj $ees heefnleb $eÙees oMeleÙeb het JeË ve °b hejw Š
DeeÛeejb hejcesef‰veesefpevehelesJeeajb veceecees JeÙeced ~~
FÛÚeefce Yebòes ÛeeefjòeYeefòe.......FlÙeeefo~
(he=. 317 mes DebÛeefuekeâe heÌ{W~)

veceesÓmleg efveJee&Ce#es$eJeboveeef›eâÙeeÙeeb........ÙeesefieYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ ueIeg ÙeesefieYeefòeâ heÌ{ W~)

ueIeg ÙeesefieYeefòeâ
ÙeesieerÕejeved efpeveeved meJee&ved, ÙeesieefveOet&le-keâuce<eeved ~
ÙeesiewefŒeefYejnb Jebos ÙeesiemkebâOe - Øeefleef‰leeved ~~1~~
DeLeJee-ØeeJe=šdkeâeues FlÙeeefo heÌ{ W~

FÛÚeefce Yebòes! ÙeesefieYeefòekeâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb! DeÑeFppeoerJeoesmecegösmeg heCCeejmekeâcceYetefcemeg DeeoeJeCe-®keäKecetue-DeyYeesJeeme-"eCeceesCe
Jeer jemeCeskeäkeâheeme-kegâkeä keg â[emeCe-ÛeGlLe-hekeä Ke-KeJeCeeefo peesiepegòeeCeb
meJJemeentCeb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce, hetpesefce,Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees,
keâccekeäKeDees, yeesefnueenes, megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg efveJee&Ce#es$eJeboveeef›eâÙeeÙeeb.......efveJee&CeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ efveJee&CeYeefòeâ heÌ{W~)
1. ef›eâÙeekeâueehe mes~

(332)

cegefveÛeÙee&

efveJee&Ce #es$e Jebovee ef›eâÙee

ueIeg efveJee&CeYeefòeâ
Ùe$een&leeb ieCeYe=leeb ßegleheejieeCeeb, efveJee&CeYetefceefjn YeejleJe<e&peeveeced ~
leeceÅe Megæcevemee ef›eâÙeÙee JeÛeesefYeŠ, mebmleesleg-cegÅeleceefleŠ heefjCeewefce YekeälÙee~~1~~
FÛÚeefce Yebòes! heefjefCeJJeeCeYeefòe keâeGmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb! Fceefcce
DeJemeefhheCeerÙes ÛeGlLemeceÙemme heefÛÚces YeeÙes~ DeeGªceemenerCes JeemeÛeGkeäkeâefcce
mesmekeâeueefcce~ heeJeeÙes CeÙejerS keâefòeÙeceememme efkeâCnÛeGöefmeS jòeerS meeoerS
CekeäKeòes heÛÛetmes YeÙeJeoes cenefo ceneJeerjes JeºceeCees efmeefæb ieoes~ eflemegefJe ueesSmeg
YeJeCeJeeefmeÙeJeeCeefJeblejpeesefÙeefmeÙekeâhheJeeefmeÙebefòe ÛeGefJJene osJee meheefjJeeje efoJJesCe
iebOesCe, efoJJesCe heghhesâCe, efoJJesCe OetJesCe, efoJJesCe ÛegCCesCe, efoJJesCe JeemesCe,
efo JJes C e CneCes C e, efC eÛÛekeâeueb DeÛÛebef le, het peb ef le, Jeb o bef le, Ceceb m eb efle
heefjefCeJJeeCecenekeâuueeCehegppeb keâjWefle~ DenceefJe Fn meblees lelLe mebleeFb efCeÛÛekeâeueb
DebÛesefce, hetpesefce, Jeboeefce, Cecebmeeefce, ogkeäKekeäKeDees, keâccekeäKeDees, yeesefnueenes,
megieFieceCeb, meceeefncejCeb, efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
veceesÓmleg efveJee&Ce#es$eJeboveeÙeeb........MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâeefo keâjkesâ ueIeg MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

ueIeg MeebefleYeefòeâ
ßeer celed hebÛecemeeJe& Yeewce-heoJeeR ØeÅeg cve™heefßeÙeced ~
ØeehleŠ <ees[Me leerLe&ke=âòJeceefKeueb $ewueeskeäÙehetpeemheoced ~~
Ùemleehe$eÙeMeebefleleŠ mJeÙeefceleŠ Meebefleb ØeMeevleelceveeced ~
Meebefleb ÙeÛÚefle leb veceeefce hejceb Meebefleb efpeveb MeebleÙes~~
DeLeJee-µ
veceesÓmleg efveJee&Ce#es$eJeboveeÙeeb.........meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(hetJe&Jeled meeceeefÙekeâ ob[keâ Deeefo keâjkesâ ueIeg meceeefOeYeefòeâ heÌ{ W~)

#eshekeâ Mueeskeâ-µ
MeebefleŠ efMejesOe=leefpevesÕejMeemeveeveeced ~
Meebefleefve&jvlejleheesÓYeJeYeeefJeleeveeced ~~
MeebefleŠ keâ<eeÙepeÙepe=befYeleJewYeJeeveeced ~
MeebefleŠ mJeYeeJeceefnceevecegheeieleeveeced ~~1~~

efveJee&Ce #es$e Jebovee ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(333)

ueIeg meceeefOeYeefòeâ
mJeelceeefYecegKemebefJeefòe-ue#eCeb ßegleÛe#eg<ee~
heMÙeved heMÙeeefce osJe lJeeb, kesâJeue%eeveÛe#eg<ee~~
DeLeJeeµ #eshekeâ Mueeskeâ heÌ{keâj DebÛeefuekeâe heÌ{ W~

peerJebleg mebÙecemegOeejmeheevele=hlee~
vebobleg MegæmenmeesoÙemegØemeVeeŠ~~
efmeædŸebleg efmeefæmegKemebieke=âleeefYeÙeesieeŠ~
leer›eb lehebleg peieleeb ef$eleÙesÓn&oe%eeŠ~~2~~
leodõJÙeceJÙeÙecegosleg MegYeŠ me osMeŠ~
mevlevÙeleeb Øeleheleeb meleleb me keâeueŠ~~
YeeJeŠ me vevoleg meoe Ùeoveg«ensCe~
jlve$eÙeb Øeleheleern cegceg#egJeiex~~3~~
MeebefleŠ Meb levegleeb mecemlepeieleŠ mebieÛÚleeb Oeeefce&kewâŠ~
ßesÙeŠ ßeerŠ heefjJeOe&leeb veÙeOegje OegÙeex Oeefj$eerheefleŠ~~
meefÉÅeejmecegodefiejbleg keâJeÙees veeceehÙeIemÙeemleg cee~
ØeeLÙeË Jee efkeâÙeoskeâ SJe efMeJeke=âæceex peÙelJen&leeced ~~4~~
µ#eshekeâ MueesskeâJÙeglme=pÙe oes<eeVeŠ Mes<eevmeæŸeeves mÙeeòevetlme=leew~
mensleehÙeghemeieexceeaved keâcezJeb efYeÅeleslejeb~~1~~
OÙeeveeMeg#egCee efJeæs cevees™eflJekeâdmeceeefnleŠ~
mJekeâce&meefceOees YeeJe-meefhe&<ee pegngceesÓOegvee~~2~~
DencesJeenefcelÙeelce-%eeveeovÙe$e Ûesleveeb~
Foceefmce keâjesceero-efceob Yegbpe Fefle ef#ehesled ~~3~~
DencesJeenefcelÙevle-pe&uhemebhe=òeâkeâuce<eeb~
lÙekeälJeeÓJeeiieesÛejb pÙeesefleŠ, mJeÙeb heMÙeeefce MeeÕeleced ~~4~~
DeeÅebleJeefpe&le-ceMes<e-efJekeâuheMetvÙeb~
jeieeefooes<ejefnleb Ûe efJecegòeâosnb~~

(334)

cegefveÛeÙee&

DeeÛeeÙe& Mejerj keâer Jebovee ef›eâÙee

Ssmes ner kesâJeue%eeve Deeefo #es$eeW keâer Jebovee keâjves ceW-

veceesÓmleg kesâJeue%eeve#es$eJeboveeÙeeb.......efmeæYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
FlÙeeefo efJeefOe keâjW~

meuuesKevee Øeehle cegefve kesâ Mejerj keâer Deewj efve<eÅee keâer Jebovee ef›eâÙee keâye
Deewj kewâmes keâjW?
pees cegefve meceeefOehetJe&keâ cejCe keâes Øeehle keâjles nQ Gvekesâ ce=le Mejerj keâer Jebovee keâjves ceW YeefòeâÙeeb
keâer peeleer nQ Deewj peneB hej Gvekeâe mebmkeâej efkeâÙee peelee nw Gmes efve<esefOekeâe Ùee efve<eÅee keânles nQ, Gmekeâer Yeer
Jebovee keâjves ceW Yeefòeâ keâe efJeOeeve nw mees ner yeleeles nQ1. meeceevÙe meeOeg kesâ Mejerj keâer Ùee efve<eÅee keâer Jebovee ceW meeOeg efmeæYeefòeâ, ÙeesefieYeefòeâ Deewj
MeebefleYeefòeâ heÌ{les nQ~
2. efmeæeble Jesòee meeOeg kesâ Mejerj Ùee efve<eÅee keâer Jebovee ceW efmeæ, ßegle, Ùeesefie Deewj Mebeefle Ùes Ûeej
Yeefòeâ keâjles nQ~
3. GòejiegCeOeejer meeOeg kesâ Mejerjeefo keâer Jebovee ceW efmeæ, Ûeeefj$e, Ùeesefie Deewj MeebefleYeefòeâ heÌ{les nQ~
4. Ùeefo Jes efmeæebleJesòee Yeer nQ lees efmeæ, ßegle, Ûeeefj$e, Ùeesefie Deewj MeebefleYeefòeâ keâjles nQ~
5. DeeÛeeÙe& kesâ Mejerj Ùee efve<eÅee Jebovee ceW efmeæ, Ùeesefie, DeeÛeeÙe& Deewj MeebefleYeefòeâ heÌ{les nQ~
6. Ùeefo DeeÛeeÙe& efmeæevleJesòee nQ lees efmeæ, ßegle, Ùeesefie, DeeÛeeÙe& Deewj MeebefleYeefòeâ mes Jebovee
keâjles nQ~
7. Ùeefo DeeÛeeÙe& efmeæebleJesòee Deewj Gòece iegCeOeejer Yeer nQ lees Gvekesâ Mejerj Ùee efve<eÅee keâer Jebovee
ceW efmeæ, ßegle, Ûeeefj$e, Ùeesefie, DeeÛeeÙe& Deewj MeebefleYeefòeâ heÌ{keâj Jebovee keâjles nQ~

DeeÛeeÙe& kesâ Mejerj keâer Jebovee ef›eâÙee
veceesÓmleg 1DeeÛeeÙe&ßeer.....MejerjJeboveeef›eâÙeeÙeeb.....efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled ob[keâ, peehÙe, Leesmmeeefce keâjkesâ he=. 113 mes Je=nled efmeæYeefòeâ Ùee he=‰ 77 mes ueIeg
efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

ÙeefVelÙeceJÙeÙeceefÛeblÙecevebleyeesOeb~
leodyeÇÿe MegæcencesJe megKemJe™heced ~~5~~
Deceg¢eble-cejpÙeble-ceefÉ<ebleb Ûe ÙeŠ mJeÙeb~
Megæs efveOeòes mJes Megæ-cegheÙeesieb me MegædÙeefle~~6~~
yeesefOemeceeefOeefJeMegæ-mJeefÛeogheueyOÙegÛÚuelØeceesoYejeŠ~
yeÇÿe efJeobefle hejb Ùes les meodiegjJees cece Øemeerobleg~~7~~
FÛÚeefce Yebles! meceeefnYeefòe..........FlÙeeefo DebÛeefuekeâe heÌ{ W~
1. efpeve DeeÛeeÙe& keâer meceeefOe ngF& nes mebmkeâej mes hetJe& Gvekesâ Mejerj keâer Jebovee kesâ meceÙe GvneR keâe
veece uesvee ÛeeefnS~

efve<eÅee Jebovee ef›eâÙee

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(335)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeer.....MejerjJeboveeef›eâÙeeÙeeb.....ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 116 mes Je=nled ßegleYeefòeâ Ùee he=‰ 13 mes ueIeg ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeer.....MejerjJeboveeef›eâÙeeÙeeb.....Ûeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 122 mes yeÌ[er Ûeeefj$e Yeefòeâ Ùee he=‰ 330 mes ueIeg Ûeeefj$e
Yeefòeâ heÌ{ W~)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeer.....MejerjJeboveeef›eâÙeeÙeeb.....ÙeesefieYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 106 mes yeÌ[er ÙeesefieYeefòeâ Ùee he=‰ 48 mes ueIeg ÙeesefieYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeer.........MejerjJeboveeef›eâÙeeÙeeb.........DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 244 mes DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeer.....MejerjJeboveeef›eâÙeeÙeeb...MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeer........MejerjJeboveeef›eâÙeeÙeeb........efmeæßegleÛeeefj$eÙeesefieDeeÛeeÙe&MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 141 mes meceeefOeYeefòeâ heÌ{ W~)

µµµµµµµµµµ

efve<eÅeeJebovee ef›eâÙee
meeOeg Ùee DeeÛeeÙe& kesâ mebmkeâej kesâ mLeue keâer Jebovee keâjles meceÙe GheÙeg&òeâ YeefòeâÙeeW keâe ner efJeOeeve
nw~ efpeve meeOeg Ùee DeeÛeeÙe& keâer efve<eÅee nes Gvekeâe veece uesJeW~

veceesÓmleg DeeÛeeÙe& ßeerMeebeflemeeiejefve<eÅeeJeboveeÙeeb.......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 113 mes Je=nled efmeæYeefòeâ Ùee he=‰ 77 mes ueIeg efmeæ Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeerMeebeflemeeiejefve<eÅeeJeboveeÙeeb.........ßegleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(keâeÙeeslmeie& efJeefOe keâjkesâ Je=nled Ùee ueIeg ßegleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeerMeebeflemeeiejefve<eÅeeJeboveeÙeeb.......Ûeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ Je=nled Ùee ueIeg Ûeeefj$eYeefòeâ heÌ{W~)

(336)

cegefveÛeÙee& Ûeue-DeÛeue efpeveefyebye Øeefle‰e ef›eâÙee

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeerMeebeflemeeiejefve<eÅeeJeboveeÙeeb...........ÙeesefieYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ Je=nled Ùee ueIeg ÙeesefieYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeerMeebeflemeeiejefv e<eÅeeJeboveeÙeeb.......DeeÛeeÙe&YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ Je=nled Ùee ueIeg DeeÛeeÙe& Yeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeerMeebeflemeeiejefve<eÅeeJeboveeÙeeb........MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg DeeÛeeÙe&ßeerMeebeflemeeiejefve<eÅeeJeboveeÙeeb..........efmeæßegleÛeeefj$eÙeesefieDeeÛeeÙe&MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 141 mes meceeefOeYeefòeâ heÌ{ W~)
efJeMes<e-efkeâvneR Yeer cegefve Ùee DeeÛeeÙe& keâer meuuesKevee kesâ meceeÛeej Øeehle nesves hej Ùee Gvekeâer
hegCÙeefleefLe kesâ efove GheÙeg&òeâ Øekeâej mes ner YeefòeâÙeeb heÌ{W~

µµµµµµµµµµ
efpeveefyebye Øeefle‰e ceW keâewve meer YeefòeâÙeeb keâye Deewj kewâmes?
efmLej efpeveØeeflecee keâer Øeefle‰e Deewj Ûeue efpeveØeeflecee keâer Øeefle‰e kesâ meceÙe efmeæYeefòeâ Deewj
MeebefleYeefòeâ keâer peeleer nw~
efmLej efpeveefyebye keâer Øeefle‰e kesâ ÛelegLe& efove kesâ DeefYe<eskeâ kesâ meceÙe efmeæYeefòeâ, Ûeeefj$eYeefòeâ
Je=noeueesÛevee Deewj MeebefleYeefòeâ heÌ{keâj Jebovee keâer peeleer nw~ Ûeue efpeveefyebye keâer Øeefle‰e kesâ ÛelegLe& efove kesâ
DeefYe<eskeâ kesâ meceÙe efmeæ, ÛewlÙe, hebÛeieg® Deewj Meeefvle Ùes Ûeej YeefòeâÙeeb ceeveer ieF& nQ~

Ûeue-DeÛeue efpeveefyebye Øeefle‰e ef›eâÙee
veceesÓmleg ÛeueefpeveeEyeyeØeefle‰eef›eâÙeeÙeeb.......efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 113 mes efmeæYeefòeâ heÌ{W~)

veceesÓmleg ÛeueefpeveefyebyeØeefle‰eef›eâÙeeÙeeb......MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& keâjkesâ he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ heÌ{W~)
Ssmes ner DeÛeue efpeveefyebye keâer Øeefle‰e kesâ meceÙe heÌ{W~

efpeveØeeflecee DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(337)

Ûeue efpeveØeeflecee keâer DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee
veceesÓmleg ÛeueefpeveØeefleceeDeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb.........efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie&, he=. 113 mes efmeæYeefòeâ hee")

veceesÓmleg ÛeueefpeveØeefleceeDeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb............ÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie&, he=. 64 mes ÛewlÙeYeefòeâ hee")

veceesÓmleg ÛeueefpeveØeefleceeDeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb..........hebÛeieg®YeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie&, he=. 277 mes hebÛeieg®Yeefòeâ hee")

veceesÓmleg ÛeueefpeveØeefleceeDeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb........MeebefleYeefòeâkeâeÙeeslmeieË
keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie&, he=. 136 mes MeebefleYeefòeâ hee")

veceesÓmleg ÛeueefpeveØeefleceeDeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb.......efmeæÛewlÙehebÛeieg®MeebefleYeòeâerŠ ke=âlJee leæerveeefOekeâoes<eefJeMegæŸeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& he=. 141 mes meceeefOeYeefòeâ hee")

DeÛeue efpeveØeeflecee keâer DeefYe<eskeâ Jebovee ef›eâÙee
veceesÓmleg DeÛeueefp eveØeefleceeDeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb.....efmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie&, he=. 113 mes efmeæYeefòeâ hee")

veceesÓmleg DeÛeueefpeveØeefleceeDeefYe<eskeâJeboveeef›eâÙeeÙeeb......meeueesÛeveeÛeeefj$eYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
(efJeefOeJeled keâeÙeeslmeie& he=‰ 122 mes Ûeeefj$eYeefòeâ hee" keâjkesâ ‘‘FÛÚeefce Yebles! ÛeefjòeeÙeejes.......FlÙeeefo
heÌ{W~)

veceesÓmleg DeÛeue