You are on page 1of 177

Bir Ekonomik Tetikinin tiraflar

John Perkins
Trkesi: Murat KAYI

Yayn No: 003 1.-2. Bask, 2005 3.-4. Bask, 2006 5.-6.-7. Bask, 2007 8.Bask. 2008 9.-10. -11. Bask, 2009 12.Bask, 2010 13.Bask, 2011 ISBN: 978-975-6006-03-0 Yayn Ynetmeni K. Egemen PEK Editr Asiye Koray BENDON Trkesi Murat KAYI Son Okuma ve Dizgi zlem ARAS Kapak Tasarm Mineral Tasarm Bask zkan Matbaaclk Yayn A.P.R.I.L Yaynclk Cinnah Cad. Krkpnar Sok. 5/4 06690 ankaya-ANKARA Tel: (0312) 440 80 11 Fax:(0312)440 89 10 www.aprilyayincilik.com bilgi@aprilyayincilik.com BR EKONOMK TETKNN TRAFLARI 2005 A.P.R.I.L Yaynclk CONFESSIONS OF AN ECONOMIC HIT MAN 2004, John Perkins Barrett Koehler Publishers Inc. San Francisco Bu kitabn yayn haklar AKALI Telif Haklar Ajans aracl ile alnmtr. Her trl yaym hakk A.P.R.I.L Yaynclk'a aittir. Bu kitabn basksndan 5846 ve 2936 sayl Fikir ve Sanat Eserleri Yasas Hkmleri gereince alnt yaplamaz, fotokopi yntemiyle oaltlamaz, resim, ekil, ema, grafik vb.ler Yaynevinin izni olmadan kopya edilemez.

GR NSZ BLM I 1963-1971 1-Bir Ekonomik Tetiki Douyor 2-Hayatn Boyunca... 3-Endonezya: Bir ET iin Dersler 4- Bir lkeyi Komnizmden Kurtarmak 5-Ruhumu Satmak BLM II 1971-1975 6-Sorgulayc Olarak Rolm 7-Medeniyet Yarglanyor 8-saya Farkl Bir Bak 9-Hayatmn Frsat 10-Panamann Bakan ve Kahraman 11-Kanal Blgesindeki Korsanlar 12-Askerler ve Fahieler 13-General le Sohbet 14-Ekonomi Tarihinde Yeni ve Karanlk Bir Dneme Girerken 15-Suudi Arabistan Para Aklama Tezgh 16-Pezevenklik ve Usame bin Ladini Finanse Etmek BLM III 1975-1981 17-Panama Kanal Mzakereleri ve Graham Greene 18-randa ahlarn ah 19-Istrap indeki Bir Adamn tiraflar 20-Bir Kraln D 21-Kolombiya: Latin Amerikann Kilit Ta 22-Amerikan Cumhuriyetine Kar Kresel mparatorluk 23-Yanltan zgemi 24-Ekvador Bakan Byk Petrol irketlerine Kar 25-stifa Ediyorum BLM IV 1981-GNMZ 26-Ekvador Bakannn lm 27-Panama: Bir Bakann Daha lm 28-Enerji irketim, Enron ve Bush 29-Rvet Alyorum 30-Amerika Birleik Devletleri Panamay gal Ediyor 31-Irakta Bir ET Baarszl 32-Kiisel Olarak, Benim in 11 Eyll ve Sonras 33-Venezuela: Saddam mdada Yetiiyor

34-Ekvadora Dn 35-Yaldz Kazmak Son Sz JOHN PERKINSIN KSEL TARHES YAZAR HAKKINDA DZN

GR Ekonomik tetiki (ET) dediim kiiler, birok lkeyi trilyonlarca dolar dolandran yksek cretli profesyonellerdir. Bu kiiler, Dnya Bankas, Birleik Devletler Uluslararas Kalknma Ajans (USAID) ve dier yabanc yardm kurulularndan byk irketlerin kasalarna ve gezegenimizin doal kaynaklarn kontrol eden birka varlkl ailenin ceplerine para aktarrlar. Kullandklar aralar arasnda sahte finansal raporlar, hileli seimler, rvet, zorbalk, seks ve cinayet vardr. Oynadklar oyun imparatorluklar kadar eskidir ama gnmzn kreselleme srecinde yeni ve korkutucu bir boyuta ulamtr. Nereden mi biliyorum? Ben de bir ET idim. Yukardaki satrlar, ad Bir Ekonomik Tetikinin Vicdan olmasn dndm bir kitabn balangc olarak 1982 ylnda yazmtm. Kitap, her ikisi de bir zamanlar mterilerim olan ve sayg duyup aileden saydm iki lke bakanna, Ekvador Bakan Jaime Rolds ile Panama Bakan Omar Torrijosa ithaf edilmiti. kisi de bir sre nce uak kazasnda hayatn yitirmiti ve lmleri birer kaza deildi. Onlar, kresel imparatorluu amalayan irket-hkmet-bankaclk patronlarnn kardeliine kar geldikleri iin suikasta kurban gitmiti. Biz ETler, Rolds ile Torrijosu ikna etmekte baarl olamaynca, dier tr tetikiler (her zaman bizim hemen arkamzda olan CIA destekli akallar) devreye girmiti. O kitab yazmaktan vazgemeye raz edildim. Sonraki yirmi yl boyunca drt kez daha yazmay denedim. Yeniden balama karar vermeme hep gncel dnya olaylar neden oldu: 1989da Panamann ABD tarafndan igali, Krfez Sava, Somalideki gelimeler, Usame bin Ladinin ykselii. Ancak, her defasnda da tehdit veya rvetler beni vazgemeye zorlad. 2003 ylnda gl bir uluslararas kurulua ait byk bir yaynevinin bakan, ad artk Bir Ekonomik Tetikinin tiraflar olan kitabn taslan okudu. Yazdklarm anlatlmas gereken srkleyici bir yk olarak tanmlad. Ancak sonra zgn bir ekilde glmseyerek, kafasn iki yana sallad. irketin patronlarnn muhtemelen kar kacan ve dolaysyla kitab yaymlama riskini gze alamayacan syledi. Ama kitab bir roman haline getirmemi tavsiye etti ve Seni John Le Carr veya Graham Greene tipinde bir yazar olarak pazarlayabiliriz, dedi. Ne var ki yazdklarm bir roman deildi. Benim hayatmn gerek yks idi. Uluslararas herhangi bir kuruluun sahibi olmayan ve daha cesur bir yaymc, ykm anlatmamda yardmc olmay kabul etti. Bu yk mutlaka anlatlmal. Byk krizler ve frsatlar zamannda yayoruz. Bu bir ekonomik tetikinin yks, u anda bulunduumuz yere nasl geldiimizin ve neden stesinden gelinemez grnen krizlerle kar karya olduumuzun yks. Bu yk anlatlmal, nk ancak gemi hatalarmz anlayarak ilerideki frsatlar deerlendirebiliriz; nk 11 Eyll ve Irak sava gerekleti; nk terristlerin elinde 11 Eyll 2001de len 3 bin insana ek olarak 24 bin insan da alk ve ona bal nedenlerden dolay yaamn yitirdi. Aslnda srf yeterli beslenemedii iin her gn [1] 24 bin insan lyor. En nemlisi de bu yk anlatlmal, nk bugn tarihte ilk defa bir lke tm bunlar deitirmek iin gerekli beceri, para ve gce sahip. Bu, benim doduum ve bir ET olarak hizmet ettiim lke: Amerika Birleik Devletleri. Sonunda beni tehditleri ve rvetleri grmezden gelmeye ikna eden ne oldu?

Ksa cevap u: Tek ocuum Jessica niversiteden mezun olup hayata atldnda, ona bu kitab yaynlama niyetimden sz ettim ve kukularm paylatm. O da bana, zlme baba, dedi. Sana bir ey yapacak olurlarsa, braktn yerden ben devam ederim. Bunu, bir gn sana vermeyi mit ettiim torunlarn iin yapmalyz! [2] Daha uzun cevabm ise yle: Bydm lkeye olan ballm, Kurucu Atalarmz tarafndan dile getirilen ideallere olan sevgim, bugn her yerde herkes iin yaam, zgrlk ve mutluluu arama sz veren Amerikan devletine olan sorumluluum. Ve 11 Eyll sonrasnda ETler devleti bir kresel imparatorlua evirirken artk daha fazla oturup seyretmemek konusundaki kararllm Bu gerek bir ykdr. Onun her dakikasn yaadm. nsanlar, grdklerim, konumalar ve tarif ettiim duygularn hepsi hayatmn birer parasyd. Benim kiisel ykm olmakla birlikte, tarihimize yn veren, bizi bugn olduumuz yere getiren ve ocuklarmzn geleceklerinin temellerini oluturan dnya olaylarnn kapsam ierisinde gerekleti. Tm bu deneyimleri, insanlar ve konumalar asllarna uygun olarak sunmak iin elimden gelen tm abay gsterdim. Tarihi olaylar tarttm ya da baka insanlarla yaptm konumalar yeniden yarattm zaman, bunu birok aracn yardmyla yapyorum: Yaymlanm belgeler, kiisel kaytlarm ve notlarm, hem kendimin hem de dier katlmclarn hatrladklar, daha nce yazmaya baladm be taslak ve zellikle yakn zamanda dier yazarlarn yaymlad bilgiler ile nceden gizli olan ya da baka nedenlerden dolay ulalamayan bilgileri de aklayan tariheler. Bu konular hakknda daha fazla bilgi edinmek isteyen okuyucular iin referanslar dipnotlarda verilmitir. Yayncm, kendimize gerekten ekonomik tetiki deyip demediimizi sorduunda, genellikle sadece ba harfleriyle de olsa, yle olduunu syledim. Aslnda hocam Claudine ile almaya baladm 1971 ylndaki o gn bana, Benim grevim seni bir ekonomik tetikiye dntrmek, demi, sonra ciddileip, Bu ile ilgini hi kimsenin, einin bile bilmemesi gerekiyor; bir kere girersen hayatn boyunca kamazsn, diye eklemiti. O andan itibaren bu ak ad ok seyrek kulland; bizler ksaca ET idik. Claudinenin rol, girdiim iin temelinde yatan dalaverelerin ok gzel bir rneiydi. Gzel, zeki ve ok etkindi; zayf noktalarm bulup, onlar kendi yararna kullanmay ok iyi baard. Yapt i ve onu yap ekli, sistemin arkasndaki insanlarn kurnazlnn bir gstergesiydi. Benden yapmam isteyecekleri ii anlatrken szn hibir zaman saknmad: in, dnya liderlerini, ABDnin ticari karlarn gzeten byk bir an paras olmaya tevik etmek. Sonunda bu liderler, sadakatlerini garanti edecek ekilde bir bor batana saplanr. Sonra da onlar politik, ekonomik ya da askeri ihtiyalarmz iin ne zaman istersek kullanabiliriz. Karlnda halklarna sanayi siteleri, elektrik santralleri ve havaalanlar salayarak politik durumlarn glendirirler. Bu arada, Amerikan mhendislik ve inaat firmalar da inanlmaz derecede zenginleir. te bugn kontrolsz bir hale gelen bu sistemin sonularn gryoruz. En saygn ticari kurulularmz Asyadaki salksz ve kk imalathanelerde insanlar neredeyse kle statsnde ve insanlk d artlar altnda altryor. Petrol irketleri tam bir umursamazlk ierisinde; yamur ormanlarndaki nehirlere zehir aktarak insan, hayvan ve bitkileri ldryor, eski kltrleri yok ediyorlar. la endstrisi HIV hastal kapm milyonlarca Afrikaldan hayatlarn kurtaracak ilalar

[3] esirgiyor. ABDde 12 milyon aile bir sonraki yemeini nasl elde edeceini dnyor. Enerji endstrisi bir Enron yaratyor. Muhasebe endstrisi bir Andersen yaratyor. Dnya nfusunun en zengin lkelerde yaayan bete birinin gelirinin en fakir bete birin gelirine oran 1960da 30a 1 [4] iken 1995de 74e le kt. ABD, Iraktaki sava srdrmek iin 87 milyar dolar harcarken, BM bunun yars kadar bir parayla yeryzndeki herkese temiz su, yeterli besin, uygun salk koullar ve [5] temel eitim salanabilecei grn savunuyor. Ve biz hl terristlerin bize neden saldrdn dnyoruz. Bazlar gncel sorunlar, rgtlenmi bir komploya balayabilir. Keke o kadar basit olsayd. nk bir komplonun hazrlayclar bulunup adalete teslim edilebilir. Oysa bu sistemi besleyen, herhangi bir komplodan ok daha tehlikeli bir ey. Kk bir insan grubu tarafndan deil, neredeyse Tanr kelam haline gelmi bir kavram tarafndan besleniyor: Ekonomik bymenin tm insanlk iin yararl olduu ve byme ne kadar yksek ise yararlarnn da o kadar yaygn olaca dncesi. Bu inancn bir de sonucu var: Kenarlarda doanlar smrlmeye ak iken, ekonomik bymenin ateini kartranlar yceltilip dllendirilmeli. Bu gr tabii ki hatal. Birok lkede, ekonomik bymenin nfusun sadece kk bir ksmna yaradn, ounluk iinse giderek daha mitsizleen artlara yol atn biliyoruz. Bu etki, sistemi ynlendiren byk sanayicilerin, zel bir statye sahip olmalar gerektii inanc tarafndan da krkleniyor. Bugnk sorunlarmzn ounun kkeninde yatan ve belki etrafta bu kadar komplo teorisinin uumasnn ardndaki neden de bu inan. Kiiler agzllklerinden tr dllendirildike, agzllk batan karc bir hal alr. Dnya kaynaklarnn oburca tketimini neredeyse azizlik mertebesine kardmz, ocuklarmza dengesiz hayatlar sren insanlar rnek almalarn rettiimiz ve nfusun byk bir ksmn sekin bir aznla kle olarak tanttmz srece bela aryoruz demektir. Ve bela da bizi bulur. Kresel imparatorluu terfi ettirme abasnda olan irketler, bankalar ve hkmetler (yani topluca [6] irketokrasi) , finansal ve politik glerini, okullarmzn, iletmelerimizin ve medyann, hem bu hatal kavram, hem de sonularn desteklemesini garanti etmek iin kullanyor. Bizi, kresel kltrmzn gittike artan miktarlarda yakt ve bakm gerektiren, sonunda etrafndaki her eyi tketecek ve artk kendi kendini yutmaktan baka aresi kalmayacak devasa bir makineye dntmz bir noktaya getirdiler. irketokrasi bir komplo deil ama yeleri kimi ortak deerleri ve hedefleri destekliyor. irketokrasinin en nemli ilevlerinden biri de sistemi devam ettirmek ve srekli genileyip glenmesini salamaktr. Keyi dnenlerin yaam tarzlar ve donanmlar (yatlar, katlar ve zel jetler) hepimizi tketmek, tketmek ve daha fazla tketmeye zendiren birer model olarak sunuluyor. Bizi, bir eyler satn almann toplumsal bir grev olduuna, dnyay yamalamann ekonomi iin iyi olduuna ve dolaysyla bunun yksek karlarmza hizmet ettiine ikna etmek iin de hibir frsat karlmyor. te, sistemin karlar dorultusunda almalar iin benim gibi insanlara da inanlmaz maalar deniyor. Eer bizler tkezlersek, daha hain bir tetiki tr olan akallar ortaya kyor. Ve akallar

da baarsz olursa, i askerlere dyor. Bu kitap, ET olarak alt dnemde nispeten kk bir grubun paras olan bir adamn itiraflardr. Benzer rolleri oynayan insanlar imdilerde sayca daha fazla. Daha gsterili unvanlar var ve Monsanto, General Electric, Nike, General Motors, Wal-Mart gibi uluslararas apta en nde gelen irketlerin koridorlarnda dolayorlar. Bir Ekonomik Tetikinin tiraflar, benim olduu kadar onlarn da yksdr. Bu aslnda sizin de yknz; sizin ve benim dnyamn ve ilk gerek kresel imparatorluun yks. Tarih bize bu yky deitirmezsek, trajik bir biimde sonlanacann garantisini veriyor. mparatorluklar asla sonsuza dek yaamaz. Her biri sonuta korkun bir k yaamtr. Daha mutlak egemenlik peinde koarlarken birok kltr yok ederler, sonra da kendileri yklrlar. Uzun vadede hibir lke ya da lkeler topluluu, varln bakalarn smrerek srdremez. Bu kitap ibret alp, iinde bulunduumuz yky deitirerek yeniden yaratmamz iin yazld. Eminim ki yeterince insan dnyann kaynaklarna ynelik doyurulamaz bir itah yaratan ve klelie yol aan sistemlere neden olan bu ekonomik makine tarafndan nasl smrldmz fark ettiinde, ona daha fazla tahamml etmeyeceiz. Birka kiinin zenginlik iinde yzp, ounluunsa sefalet, kirlilik ve iddet iinde boulduu bir dnyadaki rolmz gzden geirecek ve kendimizi tm insanlk iin efkat, demokrasi ve sosyal adalet arama yoluna adayacaz. Bir problemin varln kabul etmek, zm bulma yolunda atlan ilk admdr. Bir gnah itiraf etmekse, kurtuluun balangc. yleyse bu kitap da bizim kurtuluumuzun balangc olsun. Bize dengeli ve onurlu bir toplum olma hayalini gerekletirmemiz iin esin versin. Yaamlarn paylatm ve ilerideki sayfalarda anlan ok sayda insan olmasa bu kitap yazlamazd. Hem edindiim deneyimler, hem de aldm dersler iin onlara minnettarm. Onlarn tesinde, beni tm riskleri gze alarak ykm anlatmam iin cesaretlendiren insanlara teekkr ediyorum: Stephan Rechtschaffen, Bill ve Lynne Twist, Ann Kemp, Art Roffey, Rya Deiimi gezi ve seminerlerine katlan birok insan; zellikle de yardmclarm Eve Bruce, Lyn Roberts- Herrick ve Mary Tendall ile yirmi be yllk harika eim ve yoldam Winifred ile kzmz Jessica. Bana okuluslu bankalar ve irketlerle, eitli lkelerin politik nanslar hakknda bilgiler veren birok kiiye, zellikle Michael Ben-Eli, Sabrina Bologni, Juan Gabriel Carrasco, Jamie Grant, Paul Shaw ve isimsiz kalmak isteyen dierlerine minnettarm. Msveddeler ortaya ktktan sonra Berrett-Koehlerin kurucusu Steven Piersanti, beni kabul etmekle gsterdii cesaretle kalmayp, yetenekli bir editr olarak ve sonsuz saatlerini adayarak kitab tekrar tasarlamam iin bana yardmc oldu. Stevene, bizi tantran Richard Perle, taslak metni okuyup eletiren Nova Brown, Randi Fiat, Allen Jones, Chris Lee, Jennifer Liss, Laurie Pellouchoud ve Jenny Williamsa; sadece okuyup eletirmekle kalmayan, yksek ve mkemmel standartlarna uymam iin beni zorlayan David Kortene, ajansm Paul Fedorkoya, kitabn tasarmn yapan Valerie Brewstere ve kelime cambaz, esiz filozof, kopya editrm Todd Manzaya en derin teekkrlerimi sunarm. zel bir minnet sz de Berrett-Koehlerin yaz ileri ynetmeni Jeevan Sivasubramanian ile bilin dzeyimizi ykseltme gereini kavrayan ve bu dnyay daha iyi bir yer yapmak iin yorulmak nedir

bilmeden gayret gsteren yaynevi alanlar Ken Lupoff, Rick Wilson, Mara Jess Aguil, Pat Anderson, Marina Cook, Michael Crowley, Robin Donovan, Kristen Frantz, Tiffany Lee, Catherine Lengronne ve Dianne Platner iin. Benimle birlikte MAINde alan ve kresel imparatorluun biimlendirilmesinde, farknda olmadan ETlere yardm edenlere de teekkr etmeliyim; zellikle de benim iin alan ve birlikte uzak diyarlara yolculuk ettiim, ok deerli anlar paylatm insanlara teekkr ediyorum. Beni yazarlk yolunda destekleyen iyi dostlarm, yerli kltrler ve amanizm zerine nceki kitaplarmn yaymcs Inner Traditions Internationaldaki Ehud Sperling ve alanlarna da teekkr bor biliyorum. Ormanlarda, llerde ve dalarda, Cakartada kanal yanlarndaki derme atma karton kulbelerinde, birok ehirde kenar mahallelerde yaayan, beni evlerine alp yiyeceklerini ve hayatlarn paylaan ve en byk esin kaynam olan tm o insanlara sonsuza dek minnettar kalacam. John Perkins Palm Beach Gardens, Florida Austos 2004

NSZ Ekvadorun bakenti Quito, And Dalarnn tepesinde, denizden 2 bin 700 metre ykseklikteki volkanik bir vadi boyunca uzanr. Kolombun bu ktaya geliinden ok nceleri kurulmu olan bu ehrin sakinleri, ekvatorun sadece birka kilometre gneyinde olmalarna ramen, etraftaki tepelerde kar grmeye alkndr. smini tad petrol irketine hizmet etmek iin Ekvadordaki Amazon orman iine adeta oyulmu bir snr karakolu ve askeri ssn bulunduu Shell ehri, bakent Quitodan neredeyse 2 bin 400 metre aadadr. Daha ziyade askerler ve petrol iileriyle, onlar iin amelelik ve fahielik yapan Shuar ve Kichwa kabilelerine mensup yerlilerin yaad scak bir ehirdir buras. Bir ehirden dierine dolambal ama nefes kesici gzellikteki bir yoldan gidilir. Yerlilere gre, bu yolculuk srasnda bir gn iinde drt mevsimi birden yaarsnz. O yoldan birok kez gemi olmama ramen, benzersiz manzara beni her defasnda etkilemitir. Bir yanda pe pee dklen alayanlarla ssl dik yamalar ykselirken, dier yanda Amazonun ana kollarndan Pastaza Nehrinin, And Dalarndan bir ylan gibi kvrlarak indii derin uurumlar vardr. Pastaza, nkalar zamannda kutsal saylan ve dnyann en yksek aktif volkanlarndan biri olan Cotopaxi buzullarndan 5 bin kilometre uzaktaki Atlantik Okyanusuna su tar. 2003 ylnda bir Subaru outback otomobile atlayp, o zamana kadar olanlardan ok farkl bir misyonla Quitodan ayrlp Shelle doru yola ktm. Balamasna katkda bulunduum bir sava sonlandrmay umuyordum. Biz ETlerin sorumluluunu stlenmemiz gereken birok eyde olduu gibi, yaand lke dnda kimsenin bilmedii bir savat bu. Evlerinin, ailelerinin ve topraklarnn petrol irketleri tarafndan yok edilmesini, hayatlar pahasna engellemekte kararl Shuar, Kichwa ve onlarn komular olan Achuar, Zaparo ve Shiwiar kabileleriyle bulumaya gidiyordum. Yaanan ey onlar iin ocuklarnn ve kltrlerinin lm-kalm mcadelesiyken, bizim iin g, para ve doal kaynak sava, ayn zamanda dnya egemenlii iin girilmi mcadelenin ve birka hrsl insann [7] kresel imparatorluk ryalarnn parasyd. Biz ETlerin en iyi yapt eylerden biridir bu: Kresel bir imparatorluk kurmak. Biz, dier uluslar, (en byk irketlerimizi, hkmetimizi ve bankalarmz yneten) irketokrasiye boyun emeye zorlayan koullar yaratmak zere, uluslararas finans kurulularn kullanan sekin bir grubuz ve mafyadaki muadillerimiz gibi, iyilik de yaparz: Bunlar genellikle altyap (elektrik santralleri, otoyollar, limanlar, havaalanlar, sanayi siteleri) yatrmlar iin verilen borlar eklindedir. Bu tip borlarn bir art da, tm projelerin bizim mhendislik ve inaat firmalarmz tarafndan gerekletirilmesidir. in asl, parann ou ABDyi terk etmez bile; sadece Washingtondaki bankalardan New York, Houston ya da San Franciscodaki mhendislik ofislerine aktarlr. Parann bu ekilde irketokrasi yesi iletmelere (yani, alacakl tarafa) neredeyse annda geri gelmesine ramen, borlu lke hem anaparay hem de faizini son kuruuna kadar demek zorundadr. Eer bir ET gerekten baarlysa, verilen parann miktar o kadar yksek olur ki borlu lke birka sene sonra demelerini yapamaz hale gelir. te o zaman da biz, (tpk mafya gibi) diyetimizi isteriz. Bu da genellikle unlardan bir veya birkan ierir: Birlemi Milletlerde alnacak bir kararda lkenin verecei oyun kontrol, topraklarnda askeri sler kurulmas, petrol ya da Panama Kanal gibi deerli kaynaklara eriim. Bu arada bor ykmll tabii ki devam etmektedir ve kresel

imparatorluumuza bir lke daha eklenmitir. 2003 ylnn o gneli gnnde Quitodan Shelle doru giderken, dnyann bu tarafna ilk defa geldiim 35 yl ncesini hatrladm. Yzlm sadece Nevadannki kadar olsa da, Ekvadorun 30dan fazla aktif volkana, dnyadaki ku trlerinin %15ine ve henz snflandrlmam binlerce bitki trne sahip olduunu, eski yerel lisanlarn da neredeyse spanyolca kadar konuulduunu ve ok eitli kltrlerin bir arada bulunduu bir lke olduunu okumutum. Onu byleyici ve kesinlikle egzotik bulmutum. Aklma den kelimeler; saf el dememi ve masum idi. Ancak, 35 ylda ok ey deimiti. 1968deki ilk ziyaretim srasnda, Texaco irketi, Ekvadorun Amazon blgesinde daha yeni petrol bulmutu. imdiyse lke ihracatnn neredeyse yarsn petrol oluturuyordu. lk ziyaretimden ksa bir sre sonra ina edilen ve And Dalarn aan bir boru hatt, o zamandan beri yarm milyon varilden fazla petrol (Exxon Valdezden szan miktarn iki mislinden fazlasn) narin yamur ormanlarna [8] szdrmt. Ekvador, ET-rgtl bir konsorsiyum tarafndan 1.3 milyar dolara ina edilen 450 kilometrelik yeni boru hatt sayesinde, artk ABDye petrol ihra eden ilk 10 lke arasna girmeyi [9] hedefliyordu. O arada yamur ormannda byk bir blm tahrip olmu, tatl su bal makavlar ve ormandaki jaguarlar neredeyse yok edilmi, yerel Ekvador kltr yok olmann eiine getirilmi ve billur gibi nehirler birer pislik yuvasna dntrlmt. Ayn dnem iinde yerli kltrler mcadele etmeye balad. rnein 7 Mays 2003te 30 binden fazla Ekvador yerlisini temsil eden bir grup Amerikal avukat, ChevronTexaco irketine kar 1 milyar dolarlk bir dava at. Davada petrol devinin 1971 ile 1992 yllar arasnda ak ukurlara ve nehirlere, gnde 4 milyon galondan fazla petrol, ar metal ve kanserojen madde ieren zehirli atk dkt, arkasnda insan ve hayvanlar hl ldrmeye devam eden 350 civarnda kapatlmam atk [10] ukuru brakt iddia ediliyordu. Ormandan gelen byk sis bulutlar Pastaza Nehrinin kanyonlarndan yukarya doru kyordu. Gmleim tere bulanmt, midem kaynyordu. Ama bunlarn nedeni sadece tropik scak ya da yoldaki ylankavi dnemeler deildi. O gzelim lkenin yle harap edilmesinde oynadm roln bilincinde olmam, beni yine rahatsz etmeye balamt. Ben ve benim gibi ETler yznden Ekvador artk biz onu modern bankaclk, mhendislik ve ekonomik yntemler gibi mucizelerle tantrmadan ncesine kyasla ok daha kt durumdayd. 1970den beri, yani Petrol Patlamas olarak bilinen dnemde resmi yoksulluk oran %50den %70e ve isizlik %15den %70e karken, kamu borcu da 240 milyon dolardan 16 milyar dolara ykselmiti. Ayn zaman diliminde milli kaynaklardan nfusun en [11] yoksul kesimlerine ayrlan pay ise %20den %6ya dmt. Ne yazk ki Ekvador bir istisna deildi. Biz ETlerin kresel imparatorluk emsiyesi altna [12] getirdiimiz neredeyse her lke benzer bir akbete urad. nc Dnyann borcu 2.5 trilyon dolara ykselirken, bu borcun faizi -2004 itibar ile senede 375 milyar dolar- tm nc Dnya salk ve eitim harcamalarn ve gelimekte olan lkelerin yllk aldklar d yardmn 20 katn at. Dnya nfusunun yardan fazlasnn gnlk kazanc 2 dolardan azdr, ki 1970lerin banda da ellerine geen yaklak yine bu kadard. te yandan, gerek rakamlar lkeden lkeye deiiklik

gsterse de, bir nc Dnya lkesindeki zel mlkiyetin ve parasal kaynaklarn %70 ila %90, o [13] lke nfusunun %1inin elindedir. Subaru, hl aktif olan Tungurahgua Dandan gelen volkanik yeralt nehirlerinin yaratt kaplcalaryla tannan sayfiye kenti Baosun sokaklarndan geerken yavalad. Yan bamzda koan ocuklar bir yandan bize el sallyor, bir yandan da iklet ve kurabiye satmaya alyordu. Sonra Baos geride kald; o muhteem manzara yerini Dantenin Cehennem' inin modern uyarlamasn andran bir grntye brakt. Devasa gri bir duvar, nehirden ucube gibi ykseldi. Islak beton duvarlar evredeki manzarayla tamamen uyumsuz ve yapay bir grnm sergiliyordu. Aslnda yle bir eyi orada grmek beni artmamalyd. Orada pusuya yatm halde beni neyin beklediini, bandan beri biliyordum. Gemite onunla birok kez karlam ve ETlerin baarlarnn bir sembol olarak vmtm. Yine de tylerimin rpermesine engel olamadm. O iren, biimsiz duvar, Pastaza Nehri'ni engelleyen ve sularn dan iine oyulmu byk tnellere kanalize ederek elektrik reten, 156 megavatlk, Agoyan Hidroelektrik Projesinin barajdr. Bir avu Ekvadorlu aileyi zengin eden endstrileri besleyen bu proje, nehir boyunca yaayan iftiler ve yerli halk iin snrsz bir keder ve strap kayna olmutur. Bu hidroelektrik santral benim ve dier ETlerin gayretleriyle gerekletirilen birok projeden sadece bir tanesiydi. Ekvadorun bugn kresel imparatorluun bir paras olmasnn, Shuarlar ile Kichwalari ve onlarn komularn petrol irketlerimize kar sava amann eiine getiren de ite bu tip projelerdir. ET projelerinden dolay d bor iinde yzen Ekvador, milli btesinden haddinden fazla bir pay resmi rakamlarla yoksulluk snrnn altnda olarak tanmlad milyonlarca vatandana yardm etmek iin kullanmak yerine, bor demelerine ayrmak zorundadr. Ekvadorun bu bor yknden kurtulmak iin tek ans da yamur ormanlarn petrol irketlerine satmaktr. Aslnda, ETlerin daha en bata gzlerini Ekvadora dikmesinin nedenlerinden biri, Amazon blgesinin altnda Ortadoudaki petrol sahalarna rakip olabilecek byklkte bir petrol denizi olduuna [14] inanlmasyd. Kresel imparatorluk, diyetini petrol imtiyazlar olarak talep etmektedir. 11 Eyll 2001 sonrasnda Washington, Ortadounun petrol arzn durdurmasndan korkunca, bu istekler zellikle acil hale geldi. stelik ABDnin nc en byk petrol salaycs Venezuelada yeni seilen halk bakan Hugo Chvez, ABD emperyalizmi olarak nitelendirdii eye kar gl bir biimde cephe almt ve ABDyi petrol satn kesmekle tehdit ediyordu. ETler Irak ve Venezuelada uvallam ama Ekvadorda baarl olmutu; o lkeyi artk sonuna kadar saabilirdik. Ekvador ETlerin tm dnyada ekonomik-politik yola getirdii tipik lkelerden biridir. Petrol irketleri bu lkedeki yamur ormanlarndan kartlan her 100 dolarlk ham petrole kar 75 dolar elde eder. Kalan 25 dolarn drtte d bor demelerine gider. Drtte birin byk blm de orduya ve dier devlet harcamalarna gidince salk, eitim ve yoksullara yardma ynelik [15] programlar iin yaklak 2.5 dolar kalr. Bylece Amazondan her 100 dolarlk petrole kar, paraya gerekten ihtiyac olan, barajlar, sondaj almalar ve boru hatlar yznden yaamlar son derece olumsuz etkilenen ve kullanlabilir gda ile iilebilir su yokluu yznden lmekte olan insanlar iin kullanlmak zere 3 dolardan az para kalmaktadr.

Bu insanlarn hepsi (Ekvadorda milyonlar, dnyada milyarlarcas) potansiyel birer terristtir. Komnizme ya da anarizme inandklar ya da yaratltan kt olduklar iin deil, sadece aresiz olduklar iin yle addedilirler. Karmda ykselen baraja bakarken, o insanlarn daha nce de birok yerde, birok kez olduu gibi ne zaman harekete geeceini dndm; yani tpk 1770lerde Amerikallarn ngiltereye ya da 1800lerin banda Latin Amerikallarn spanyaya kar yapt gibi. Modern imparatorluk yaratma iinde gsterilen ustalk ve kurnazlk, Romal kumandanlar, spanyol istilaclar, 18. ve 19. yzyl Avrupal smrgeci gleri utandracak dzeydedir. Biz ETler cin gibiyizdir; tarihten ders alrz. Kl tamaz, bizi dierlerinden ayran zrh veya giysiler giymeyiz. Ekvador, Nijerya ve Endonezya gibi lkelerde yerli bir okul retmeni ya da dkkn sahibi gibi giyinir, Washington ve Pariste bir hkmet brokrat veya bankac gibi grnrz. Alak gnll, saygl ve normal davranrz. Proje mahallerini ziyaret eder, yoksul kyleri dolarz. Fedakrlk taslar, yaptmz harika hayrseverlik ilerinden yerel gazetelere sz ederiz. Hkmet komisyonlarnn konferans masalarn, hesap izelgelerimiz ve finansal tahminlerimiz ile donatp, Harvard letme Okulunda makro-ekonominin mucizeleri hakknda ders veririz. Hep kayt altnda ve ortadayzdr. Daha dorusu, kendimizi yle gsterir ve yle kabul grrz. Sistem yle alr. Gerekirse yasa d yollara da bavururuz; nk sistemin kendisi hile ve kandrma zerine kurulmutur ve sadece tanm olarak yasaldr. Ancak eer baarl olamazsak, devreye biz ETlerin akallar olarak nitelendirdii ve soylarn dorudan o eski imparatorluklara dayandran, ok daha sinsi bir tr girer. akallar her zaman oradadr; glgede beklerler. Ortaya ktklar zamansa, devlet bakanlar ya devrilir ya da lmcl [16] kazalarda yaamn yitirir. Ve eer ansszlk sonucu akallar da baarsz olurlarsa o zaman (Afganistan ve Irakta olduu gibi) eski usuller ortaya kar. akallarn baarsz olduu yerlerde, gen Amerikallar ldrmeye ve lmeye gnderilir. O ucubenin, nehirden ykselen biimsiz ve devasa gri beton duvarn yanndan geerken, giysilerime bulaan terin ve midemdeki kaslmalarn ok iyi bilincindeydim. Sululuk duygusuyla bunalm bir halde, yaratlmasnda benim de katkda bulunduum imparatorluu durdurmak iin gerekirse son adamlarna kadar savamaya kararl yerli halkla grmek zere ormann iine yneldim. Nasl olmutu da New Hampshirenin krsal kesimlerinden gelen o sevimli ocuk byle pis ilere bulamt?

BLM I 1963-1971 1-Bir Ekonomik Tetiki Douyor Olduka masum bir ekilde balad. 1945 ylnda, orta snf bir ailede dnyaya geldim; tek ocuktum. Ebeveynlerimin ikisi de asrlk New England Yankee soyundan gelmekteydi; sert, ahlak ve tutucu Cumhuriyeti tavrlar, rk atalarnn tm zelliklerini yanstyordu. kisi de her iki tarafn ailesinde niversiteye ilk (hem de burslu olarak) giden ocuklard. Annem lisede Latince retmeniydi. Babam kinci Dnya Savana deniz temeni olarak katlmt; Atlantik Okyanusunda yanc madde tayan ticari bir tankerde grevli gvenlik grubunun bandayd. New Hampshire, Hanoverde doduumda, babam krk kalasndan tr bir Teksas hastanesinde yatmaktayd. Bir yama gelene kadar onu gremeyecektim. Babam New Hampshire dndaki Tilton yatl erkek okulunda yabanc dil retmeni olarak ie girdi. Okul kampusu, bulunduu tepede, ayn isimli kasabann zerinde gururlu, hatta kimilerine gre kendini beenmi biri gibi ykselmekteydi. Her biri yaklak elli renciyle snrlandrlm, dokuzdan on ikinciye kadar snflarn bulunduu ayrcalkl bir okuldu. renciler ounlukla Buenos Aires, Karakas, Boston ve New Yorkun varlkl ailelerinin ocuklaryd. Ailem her zaman nakit para sknts iindeydi, ancak kendimizi kesinlikle yoksul olarak grmezdik. Okuldaki retmenlere ok az maa verilmesine ramen tm ihtiyalarmz bedava karlanrd: yiyecek, ev, snma ve su giderimiz yoktu; imimizi bien, karlar kreyen iilere para vermezdik. Drdnc ya gnmden itibaren hazrlk okulu yemekhanesinde yemek yemeye, babamn altrd futbol takmlarnn toplarn toplamaya ve soyunma odalarnda havlu datmaya baladm. retmenler ve elerinin kendilerini kasaba halkndan stn grdn sylemek az bile gelir. Annemle babamn da kendilerini atonun lordlar gibi grp, kasaballar kyl diye aalayan espriler yaptklarn duyardm. O kadar fazlayd dorusu. lk ve ortaokuldaki arkadalarm o kyl snfna mensuptu; ok yoksuldular. Aileleri tarm iileri, tesisatlar ve deirmen iilerinden oluuyordu. Onlar tepedeki zengin ve zppe rencileri sevmez, annemle babam da fahie ve srtk dedikleri kasabal kzlarla arkadalk etmemi engellemeye alrd. Oysa ben o kzlarla ilkokul birinci snftan beri kalem kitap paylam, seneler iinde de ne ak olmutum: Ann, Priscilla ve Judy. Anlamakta zorlanmama ramen ailemin isteklerine boyun edim. Her yaz tatilinin ayn bykbabamn 1921de gl kenarnda yapt kulbesinde geiriyorduk. Evin etraf ormanlarla evriliydi. Geceleri baykularn ve da aslanlarnn sesini duyabiliyorduk. Hi komumuz yoktu; yrme mesafesi iindeki evrede tek ocuk bendim. lk yllarda gnlerimi aalarn Yuvarlak Masa valyeleri olduunu ve kurtarlmas gereken leydinin (ylna bal olarak) Ann, Priscilla ya da Judy olduunu dnerek geirirdim. Hi phesiz her birine en az Lancelotun Guinevereye olduu kadar tutkuluydum ama benim akm ok daha gizemliydi. On drdme geldiimde Tilton Okuluna cretsiz kabul edildim. Ailemin basklar sonucu kasabayla ilgili her eyi reddettim ve eski arkadalarm bir daha hi grmedim. Yeni arkadalarm tatil boyunca maliknelerine gittiklerinden, okulda yalnz kalyordum. Onlarn kz arkadalar yksek sosyeteye takdim edilmi gen kzlard. Benimse hi kz arkadam olmamt. Tandm btn

kzlar srtk idi; ben onlar hayatmdan atmtm, onlar da beni zaten oktan unutmutu. Yalnzdm. Ve ok fkeliydim. Annemle babam insanlar ikna etmekte ok ustayd; yle bir frsat yakaladm iin ansl olduuma ve ileride buna kredeceime beni inandrdlar. Yksek ahlaki deerlerimize uygun mkemmel ei bulacaktm. Ama iten ie kpryordum. Kz arkadam olmas iin kuduruyordum; bir srtk ise tam istediim eydi. Yine de isyan etmek yerine, mkemmellii yakalamak iin fkemi bastrdm ve baarya odaklanarak d krklm yenmeye altm. ftihar listesindeydim, okulun iki takmnn da kaptanydm ve okul gazetesinin editrydm. Snf arkadalarma stnlm ispatlayacak ve sonra da Tiltonu sonsuza kadar gemie gmecektim. Son snfta Brown niversitesinden atletizm bursu, Middleburyden ise akademik burs kazandm. Brown setim, nk hem atlet olmay tercih ederdim, hem de Brown ehirdeydi. Annem Middleburyden mezundu. Babam da yksek lisansn [17] oradan almt. Sonu olarak Brownun IVY Leaguede olmasna ramen, Middleburyi tercih ediyorlard. Ayan krarsan ne olacak? diye sordu babam. Akademik bursu semek daha iyidir. Boyun edim. Middlebury bence Tiltonun iirilmi bir kopyasyd; tek fark New Hampshire yerine Vermontun dnda olmasyd. Kz-erkek karma eitim veriyordu. Ama ben yoksul, benim dmdaki herkes ise varlklyd. Drt sene boyunca tek bir kzla bile ayn snfta okumamtm. Kendime gvenim yoktu, onlarla ayn seviyede olmadm dnyordum ve skntdan periandm. Okulu brakmak, en azndan bir yl ara vermek iin babama yalvardm. Hayat ve kadnlar tanmak iin Bostona gitmek istediimi syledim. Kulak bile asmad. Bana syledii u oldu: Kendi olum niversitede duramazken, baka ailelerin ocuklarn nasl niversiteye hazrlyormu gibi yaparm? Hayatn bir dizi rastlantdan olutuunu anlamaya balamtm. in asl, o olgular nasl karladmz, kimilerinin dedii gibi zgr irademizi nasl uyguladmzdr ki, kim olacamz kaderin snrlar iinde yaptmz tercihler belirler. Hayatm biimlendiren iki rastlant beni Middleburyde buldu. Biri ahn zel danmanln yapan ranl bir generalin olu olarak kt karma. Dieri ise ocukluk akmla ayn ad tayan gen ve gzel bir kzd: Ann. Adn Ferhat olarak anacam ilki Romada profesyonel futbol oynamt; doa vergisi atletik yapya, siyah kvrck salara, ak kestane rengi gzlere, gemii ve karizmasyla kadnlarn hayr diyemedii bir tipe sahipti. Birok ynden benim tam tersimdi yani. Arkadaln kazanabilmek iin ok uratm ve ondan yllar boyu ok iime yarayacak bilgiler rendim. Ve bir de Anna rastladm. O sralar baka niversitede okuyan gen bir adamla ciddi bir ilikisi olmasna ramen, beni kanatlar altna ald. Platonik ilikimiz o zamana dek yaadm en sevgi dolu ilikiydi. Ferhat beni ikili partilere katlmaya ve ailemi gz ard etmeye tevik etti. Ders almay bilinli olarak braktm. Akademik ayam krarak babamla demek istedim. Notlarm ba aa gitti, sonunda bursumu kaybettim. Ve son snfn ikinci yarsnda okulu brakmaya karar verdim. Babam beni evlatlktan reddetmekle tehdit etti. Ferhat ise, Diren! diyordu. Bir gn dekann odasna hmla dalp okulu braktm. Hayatmn en nemli dnm noktalarndan biriydi bu.

ehirdeki son gecemi Ferhat ile barda kutladk. Bir ara karsna kur yaptm iddia eden iri yar sarho bir ifti, aniden zerime saldrarak ayaklarm yerden kesti ve beni kar duvara frlatt. Ferhat ban ekip araya girdi, adamn yanan boydan boya kesti. Sonra da beni srkleyerek camdan darya, Otter Nehrine bakan yksek bir duvarn zerine kartt. Aaya atladk ve nehir boyundan yolumuzu bularak yatakhaneye dndk. Ertesi sabah kampus polisinin sorgusunda yalan syledim ve olay hakknda hibir bilgim olmadn iddia ettim. Ama sonunda Ferhat okuldan uzaklatrld. Biz de birlikte Bostona tanp bir daire tuttuk. Hearstn Record America/Sunday Advertiser gazetelerinde, Sunday Advertiser in ba editrnn asistan olarak bir i buldum. 1965 ylnn ilerleyen aylarnda, ordu gazetedeki birok arkadam teker teker askere armaya balad. Benzer bir durumun benim de bama gelebileceini ngrp, Boston niversitesinin daresi Blmne yazldm. O arada Ann da erkek arkadandan ayrlmt ve sk sk Middleburyden ziyaretime geliyordu. Benimle ilgilenmesi houma gidiyordu. Ann 1967de mezun oldu, benimse daha bir ylm vard. Evlenmeden nce birlikte oturmamza kesinlikle kar kyordu. akayla kark bir tavrla antajla kar karya olup olmadm sorarken, bir yandan da o kat ve demode ahlaki tutumun ebeveynleriminkinden farkl olmadn dnmyor deildim. Yine de onunla birlikte olmaktan ok zevk alyor ve daha fazlasn istiyordum. Evlendik. Annn ok yetenekli bir mhendis olan babas, nemli bir fze snfnn seyir sistemlerini gelitirmekteki stn baarsndan dolay Deniz Kuvvetlerinde yksek bir mevkie getirilmiti. Onun en yakn arkada ve Annn Frank amca dedii (gerek ismi bu deil) kiiyse, kamuoyunda ok az bilinmesine ramen birok ynden en geni casus a olan Ulusal Gvenlik Ajansnn (NSA) en st kademelerinde grevli bir yneticiydi. Dnmzden ksa sre sonra fiziksel muayene iin askerlik ubesine arldm. Testleri getim ve dolaysyla okul bitince Vietnama gnderilmeye aday oldum. Savaa her zaman bir nevi hayranlk duymama ramen, Gneydou Asyada bizzat savayor olmak fikri beni perian ediyordu. [18] Aralarnda Thomas Paine ve Ethan Allenin de bulunduu smrgeci atalarmn yklerini dinleyerek bym, New England ve New York eyaletinin yukar blgelerindeki Fransz ve Kzlderili savalarnn, devrim savalarnn btn arpma alanlarn gezmitim. Bulabildiim tm tarih kitaplarn okumutum. Aslnda Ordu zel Birlikleri ilk kez Gneydou Asyaya girdiinde askere yazlmak iin mthi bir istek duymutum. Ne var ki, canavarca davranlar ve ABD politikasndaki tutarszlk, medya araclyla ortaya dkldke fikrim deiti. Benim yerimde Paine olsa hangi taraf tutacan dndm hatrlyorum. Dmanmz Vietkongun yannda yer alacandan emindim. Tam o srada Frank amca imdadma yetiti. NSAda grevli olmann tecil salayacan syleyerek, bana bir tam gn yalan makinesine bal olarak yaplan ar yorucu mlakatn da dahil olduu bir dizi grme ayarlad. Bana sylendiine gre, yaplacak testler NSAda grev almaya ve eitilmeye uygun olup olmadm belirleyecek, uygunsam kariyer planmn yaplmasn salamak zere kuvvetli ve zayf ynlerimin neler olduunu belirten karakter profilimi ortaya karacakt. Vietnam Sava hakkndaki tutumumu dnnce, testlerden geemeyeceimden emindim. Sorgu srasnda sadk bir Amerikal olmama ramen savaa kar olduumu itiraf ettiysem de, o

konu zerinde hi durulmad. Bunun yerine, yetitirili tarzm, ailemle ilikilerim, yoksul ve kuralc bir ortamdan zengin ve keyif dkn zppe rencilerin arasna gelmi olmann bende yaratt duygular zerinde duruldu. Ayrca kadn, seks ve para yoksunluunun bende yaratt d krkl ve bunun yol at fantezi dnyam aratrld. Ferhat ile arkadalma, onu korumak iin kampus polisine yalan sylemekte saknca grmeyiime verdikleri nem dorusu beni ok artt. Bana, en bata son derece olumsuz grnen eylerin, NSAya kabul edilmemi engelleyeceini dnrken, mlakatlar tam aksini gsterir ekilde devam etti. Olumsuz saydm noktalarn, NSA asndan aslnda birer art olduunu fark etmem iin yllar gemesi gerekti. Deerlendirmeler lkeme sadakatten ok, hayatmdaki d krklklar zerineydi. Aileme duyduum fke, kadnlarla ilgili saplantlarm, iyi ve rahat bir hayat yaayabilme hrsm ellerine oltay vermiti: Yoldan karlabilirdim. Okul hayatm boyunca gerek derslerde, gerekse sporda mkemmellii yakalama hrsm, babama olan isyanm, yabanclarla yaknlk kurabilmem ve polise saknmadan yalan syleyebilmem tam aradklar niteliklerdi. ok sonralar reneceim zere, Ferhatn babas randa Amerikan gizli servisleri iin alyordu, dolaysyla Ferhat ile olan arkadalm da art bir puan getirmiti. NSA testlerinden birka hafta sonra, casusluk sanatnda eitime balamak zere i teklif ettiler bana. Boston niversitesini bitirir bitirmez iba yapmam isteniyordu. Ama ii resmen kabul etmeden nce, igdsel bir drtyle bir Bar Gnllleri grevlisinin niversitede verdii seminere katldm. NSAda olduu gibi Bar Gnlllerinde almak da askerliin ertelenmesini salyordu. O seminere katlma kararm, ilk anda ok nemsiz grnmesine ramen, aslnda insann hayatn deitirebilecek sonulara yol aacak rastlantlardan biri olacakt. Konumac, dnyann birok blgesini, zellikle de gnlllere ihtiya duyulan yerleri anlatt. Bu yerlerden biri de Kuzey Amerika yerlilerinin Avrupallar gelmeden nce yaad trden bir hayat srdren yerli kabilelerin bulunduu Amazon yamur ormanlaryd. Her zaman atalarm New Hampshireye ilk yerletii zaman orada oturan Abnakiler gibi yaamay hayal etmitim. Damarlarmda Abnaki kan dolatn biliyordum ve ormanlar onlar gibi anlamay renmek istiyordum. Konumasndan sonra grevliye yaklap Amazona atanma olaslm sordum. O blgede ok sayda gnllye ihtiya olduunu ve bu konuda ansmn iyi olacan syledi. Frank amcay aradm. Ve o da Bar Gnlllerine katlmam konusunda beni beklemediim bir ekilde yreklendirdi. Bana, Hanoinin dmesinden sonra (ki o gnlerde onun seviyesindeki insanlar buna kesin gzyle bakyorlard) Amazonun ok nemli bir blge konumuna geleceini syledi. Petrol dolu, dedi. Orada iyi ajanlara ihtiyacmz olacak; yerlileri anlayan insanlara yani. Bar Gnlllerinin mkemmel bir eitim yeri olacan syleyerek, spanyolca gibi yerel leheler zerinde de beceri kazanmam nerdi. Sonunda kendini hkmet yerine, zel sektrde alr halde bulabilirsin, dedi kkrdayarak. Bu szlerle neyi kastettiini o zaman anlamamtm. Gayr resmi adn daha nce hi duymadm ve birka sene de duymayacak olmama ramen, casusluktan ETye terfi ettiriliyordum. ETlerin danman firmalar ve baka zel irketler iin alan, herhangi bir devlet dairesinden bir kuru bile maa almamalarna ramen imparatorluun karlarna hizmet eden, dnya zerine dalm yzlerce kadn ve erkek olduu hakknda en ufak bir fikrim dahi yoktu. Ne daha gizli kapakl unvanlara sahip

yeni bir cinsin saysnn o binyln sonunda binlere ulaacan tahmin edebilirdim, ne de o byyen orduyu biimlendirmekte nemli bir rol oynayacam. Ann ile birlikte Bar Gnlllerine bavurduk ve Amazonda grev istedik. Kabul evraklarmz geldiinde, ilk tepkim byk bir d krkl idi. Mektupta Ekvadora gnderileceimiz yazlyd. Olamaz! diye dndm. Ben Amazonu istemitim, Afrikay deil. Haritada Ekvadoru arayp da Afrika ktasnda bulamaynca daha da derin bir mitsizlie kapldm. Ama fihriste baknca lkenin Latin Amerikada olduunu ve And Dalarndaki buzullardan doan akarsu sistemlerinin Amazonu besleyen kaynaklar oluturduunu kefettim. Biraz daha okuyunca, Ekvadorun balta girmemi ormanlarnn, dnyadaki en karmak ve rktc topraklar olduunu ve yerlilerin hl binlerce yl ncesi gibi yaadklarn rendim. Grevi kabul ettik. Ann ile birlikte Bar Gnllleri eitimimizi Gney Kaliforniyada tamamlayp, 1968 Eyllnde Ekvadora doru yola ktk. Amazon'da, yaam biimleri gerekten de kolonileme ncesi Kuzey Amerika yerlilerinkini andran insanlarla yaadk; And Dalarnda nkalarn torunlaryla altk. Dnyann varln ryamda bile gremeyeceim bir yerindeydik. O zamana kadar tantm yegne Latin Amerikallar babamn retmenlik yapt okuldaki zengin aile ocuklaryd. Zamanla avclk ve iftilikle geinen yerlilere kar daha da derin bir sempati duymaya baladm farkettim. Garip bir yaknlk hissediyordum onlara kar. Bana bir ekilde geride braktm kasaballar hatrlatyorlard. Bir gn, topluluumuzun yaknndaki alana inen bir uaktan takm elbiseli bir adam, Einar Greve kt. Dnya Bankasnn hidroelektrik santraller ve dier altyap projeleri iin Ekvador ile komularna milyarlarca dolarlk bor verilip verilmeyeceini belirlemek iin yrtlen almalardan sorumlu, dikkat ekmekten zellikle kanan uluslararas danmanlk firmas Chas. T. Mainin (MAIN) genel mdr yardmcs idi Einar. Ayn zamanda Amerikan ordusu yedeklerinde albayd. Benimle MAIN gibi bir irkette almann yararlar hakknda konumaya balad. Bar Gnlllerine katlmadan nce NSA tarafndan kabul edildiimi ve oraya geri dnmeyi dndm anlattmdaysa bana kendisinin de zaman zaman NSA iin irtibat grevinde bulunduunu syledi. Beni ylesine szyordu ki, grevinin bir yannn da yeteneklerimi deerlendirmek olduundan phelenmeye balamtm. imdi dndmde, profilimi gncellediine, zellikle de ou Kuzey Amerikalnn yaanmas zor olarak niteleyecei ortamlarda hayatta kalma becerilerimi tarttna inanyorum. Birlikte Ekvadorda birka gn geirdik, sonra da mektupla haberletik. Einar benden Ekvadorun ekonomik olanaklarn deerlendiren raporlar gndermemi istedi. Kk bir daktilom vard ve yazmay seviyordum; bu isteini hevesle yerine getirdim. Bir yl boyunca ona en az on be uzun mektup yazdm. Bu mektuplarda Ekvadorun ekonomik ve politik gelecei hakkndaki tahminlerimin yan sra petrol irketlerine, uluslararas kalknma ajanslarna ve kendilerini modern dnyann iine ekmeye alan dier giriimlere gs germeye abalayan yerel topluluklardaki artan fke eilimini de deerlendirdim. Bar Gnlllerindeki grev srem dolunca, Einar beni bir i grmesi iin MAINin

Bostondaki merkezine davet etti. Onunla yaptmz zel grme srasnda, MAINin asl iinin mhendislik olduunu, ancak en byk mterisi konumundaki Dnya Bankasnn, son zamanlarda irketin mhendislik projelerinin fizibilitesini ve boyutlarn belirlenmesinde kullanlan kritik ekonomik tahminleri hazrlamak zere, kadrosunda ekonomist bulundurmas konusunda srar etmeye baladn vurgulad. Yakn dnemde ikisi lisansst, biri de doktora dereceli yksek nitelikli ekonomisti ie aldn syledi. Hepsi de kt uvallamt. Hibiri gvenilir istatistiklerin olmad lkelerde, ekonomik tahminler retme fikrini kabul edemedi, diyordu Einar. Ayrca hibirinin Ekvador, Endonezya, ran ve Msr gibi lkelerdeki uzak noktalara seyahat edip, yerli liderlerle grmeyi ve o blgelerdeki ekonomik gelime olaslklar hakknda kiisel deerlendirme yapmay ieren szleme artlarn da yerine getiremediini anlatt. Aralarndan biri, uzak bir Panama kasabasnda sinir krizi geirince, yerel polis onu havaalanna gtrp ABDye kalkan ilk uaa koymutu. Bana gnderdiin mektuplar elle tutulur veriler olmad zaman bile, kendini ne kartmaktan ekinmediini gsteriyor, dedi. Ve Ekvadordaki yaam artlarn dnrsek, senin her yerde hayatta kalabileceine eminim. Sonunda bana o ekonomistlerden birini kovduunu ve ii kabul edersem dier ikisine de ayn eyi yapmaya hazr olduunu syledi. Bylece 1971 ylnn Ocak aynda MAINden bir ekonomist olarak i teklifi alm oldum. Yirmi alt yama, askerlik brosunun artk beni istemedii o sihirli yaa yeni basmtm. Annn ailesine dantm. Onlar da ii kabul etmem gerektiini dnyordu ki, ben bunun ayn zamanda Frank amcann da gr olduunu varsayyordum. Benim zel bir irkette alabileceim olaslndan sz ediini anmsadm. Aka sylenmiyordu, ama MAINde ie giriimin Ekvadordaki deneyimlerim ve o lkenin ekonomik ve politik durumu hakknda yazmaya istekli olmam kadar, Frank amcann yl nce yapm olduu hazrlklarn da sonucu olduu hakknda en ufak bir phem yoktu. Birka hafta boyunca sersem gibiydim; fiyakamdan yanma yaklalmyordu. Ne de olsa Boston niversitesinde yaplm sradan bir lisans derecesine sahiptim ve bu da yle kalburst bir danmanlk irketinde bir ekonomist pozisyonunu hak ettirecek bir ey deildi. Askerlik brosu tarafndan reddedilip lisansst eitim yapan ve baka dereceler alan birok snf arkadamn kskanlktan atlayacan biliyordum. Kendimi egzotik diyarlara yelken aan, byk otellerin yzme havuzlarnda gnelenen, etraf muhteem bikinili hanmlarla evrili, martini barda elinden dmeyen gsterili bir gizli ajan olarak hayal ettim. Balangta her ne kadar sadece bir fantezi de olsa, bunun iinde gerek pay olduunu kefetmek zereydim. Einar beni bir ekonomist olarak ie almt ama asl iimin bunun ok tesinde olduunu ve aslnda James Bondunkine tahmin edebileceimden ok daha yakn olduunu ksa zamanda renecektim.

2-Hayatn Boyunca... MAIN hukuki olarak kapal bir kurum olarak adlandrlabilirdi. irketin, 2 bin alannn kabaca %5i irketin sahibiydi. Bunlar ortak olarak anlr, konumlarna gptayla baklrd. Ortaklar dier herkesten fazla hakka sahip olmakla kalmayp, asl paray da kazanan gruptu. Paylatklar en nemli zellik ketumluktu; nemli mterileri olan devlet bakanlar ve st dzey irket yneticileri onlardan avukatlar ve psikiyatrlar gibi mutlak gizlilie titizlikle uymalarn isterdi. Basna konumak kesinlikle yasakt; yle bir ey sz konusu bile olamazd. Dolaysyla rakiplerimiz olan Arthur D. Little, Stone&Webster ya da Brown&Root, Halliburton ve Bechtel gibi firmalara aina pek ok insan varken, MAIN dnda ok az kii bizden sz edildiini duymutu. Rakip lafn biraz gevek anlamda kullanyorum, nk MAIN aslnda baka bir ligde oynuyordu. Personelimizin byk ounluu mhendisti. Ama hi ekipmanmz olmad gibi bir kulbe bile ina etmemitik. alanlarn ou eski asker olmasna ramen ne Savunma Bakanl ile i yapmtk, ne de baka herhangi bir askeri kurumla. Asl gl olduumuz alan allagelmiin o kadar dndayd ki, irketteki ilk aylarm boyunca ben bile ne yaptmz anlayamamtm. Sadece ilk gerek grevimin Endonezyada olacan ve Cava Adas iin bir master enerji plan hazrlayacak on bir kiilik ekibin paras olacam biliyordum. Anladm bir baka ey de, o grev hakknda benimle konuan Einar ve dierlerinin, yrenin ekonomisinde bir patlama yaanaca, eer iyi bir tahminci olarak sivrilmek (ve dolaysyla terfi ettirilmek) istiyorsam, o ynde ngrler retmem konusunda beni ikna etmek iin hevesli olduuydu. Ykseli izgisi, grafii delip geecek! diyordu Einar, parmaklarn yukarya doru kaydrrken. Bir ku gibi szlerek ykselecek bir ekonomiden sz ediyoruz! Einar sk sk birka gn sren seyahatlere kard. Kimse bunlar hakknda fazla konumaz, nereye gittiini bilmez grnrd. Ofiste olduu zamanlar, beni bir kahve iip ayakst sohbet etmeye davet eder, Ann ile yeni dairemiz ve Ekvadordan gelirken getirdiimiz kedimiz hakknda sorular sorard. Onu tandka daha da cretkr oldum, hem onun hakknda hem de iimde yapmam beklenenler konusunda bilgi edinmeye altm. Ama hibir zaman tatmin edici cevaplar alamadm; laf dndrmekte ok ustayd Einar. yle bir konuma srasnda bana garip bir ifadeyle bakt ve Endielenmene gerek yok, dedi. Senden ok ey bekliyoruz. Geenlerde Washingtondaydm... Sesi hafifledi ve gizemli bir ekilde glmsedi. Her neyse... Kuveytte byk bir projemiz olduunu biliyorsun. Endonezyaya gitmene de daha bir sre var. Bence zamannn bir ksmn Kuveyt hakknda okuyarak geirmelisin. Boston Halk Ktphanesi bu konuda gayet iyi bir kaynaktr, ayrca sana MIT ve Harvard ktphaneleri iin de giri kart karabiliriz. O gnden sonra ktphanelerde, zellikle de iyerimden birka blok ileride ve Back Baydaki evime ok yakn olan Boston Halk Ktphanesinde uzun saatler geirdim. Hem Kuveyt, hem de Birlemi Milletler, IMF ve Dnya Bankas tarafndan yaynlanan ekonomik istatistikler zerine birok kitapla har neir oldum. Benden Endonezya ve Cava iin ekonometrik modeller retmem isteneceini bildiim iin, Kuveyt iin yle bir model oluturarak balamaya karar verdim. idaresindeki lisans derecem beni bir ekonometrisi olarak hazrlamadndan, o ii nasl yapacam anlamak iin ok zaman harcadm. Hatta konuyla ilgili birka derse bile kaydolacak

kadar ileri gittim. O arada istatistiklerin, analistin eilimlerini dorulayanlar da dahil olmak zere, birok farkl sonular kabilecek ekilde yorumlanabildiim kefettim. MAIN ok mao bir irketti; 1971 ylnda profesyonel konumda olan sadece drt kadn vard bnyesinde. Ancak kiisel sekreterler (ki her bakan yardmcs ve blm mdrnn bir tane vard) ve biz geri kalanlarla ilgilenen steno havuzu kadrolarnda belki iki yz kadn bulunuyordu. irketteki cinsiyet ayrmcln kanksam olduumdan, bir gn Boston Halk Ktphanesinin referans blmnde yaananlar beni gerekten akna evirdi. Esmer ve ekici bir hanm gelip benim masama, tam karmdaki sandalyeye oturdu. Koyu yeil takm iinde ok rafine bir grnm vard. Benden birka ya byk olduunu dndm. Ama onu fark ettiimi belli etmemeye ve kaytsz grnmeye altm. Kadn birka dakika sonra tek kelime bile etmeden, ak bir kitab bana doru itti. Kitapta Kuveyt hakknda aramakta olduum bilgileri ieren bir tablo ve zerinde de kadnn adnn, Claudine Martin, da Chas. T. Main, Inc. zel Danman olduunu belirten bir kart vard. Ak yeil gzlerine baktmda, bana elini uzatt. Eitimine yardmc olmam istendi, dedi. Ertesi gnden balayarak MAINin Prudential Centerdeki genel merkezinden birka blok ileride, Claudinenin Beacon Sokandaki dairesinde bulumaya baladk. Birlikteliimizin daha ilk saatinde durumumun olaand olduunu anlatarak, her eyi ok gizli tutmamz gerektiini syledi. im hakknda kimsenin bana ayrntl bilgi vermediini bildiini, nk kendisinden baka kimsenin buna yetkisi olmadn da ekledi. Sonra da grevinin beni bir ekonomik tetikiye dntrmek olduunu belirtti. Bu laf bir anda eski gizemli ryalarm hatrlatmt bana; kendimden ktn duyduum sinirli kahkaham ile utandm. Claudine gld ve o laf kullanmalarnn ardndaki nedenlerden birinin de mizah yn olduunu syleyerek ekledi: Kim bunu ciddiye alr ki? Ekonomik tetikilerin ilevleri hakkndaki bilgisizliimi itiraf ettim. Glerek, Yalnz deilsin, dedi. Pis bir ite alan ender bir trz biz. Bu ile ilgini kimse, karn bile bilemez. Sonra ciddileti. Sana kar samimi olacam, nmzdeki haftalarda sana elimden gelen her eyi reteceim. Ondan sonra bir seim yapmak zorundasn. Seimin kesin olacak. Bir kere girersen, hayatn boyunca ieridesin. Ondan sonra ismin kendisini ok ender olarak kulland; bizler sadece ET idik. O zamanlar bilmediim bir eyi ok sonralar renecektim. Claudine, NSA profilimin ortaya kartt kiilik zaaflarm sonuna kadar kullanmt. Ona bu bilgiyi kimlerin verdiini bilmiyorum; Einar, NSA, MAINin personel servisi ya da bir bakas olabilirdi. Ancak o hepsini ok ustaca kulland. Fiziki batan kartma ve szl manevralarn karm olan bir yaklam, zellikle benim iin uyarlanmt; yine de o zamandan beri eitli iletmeler tarafndan riskli durumlarda ve yksek kazanl anlamalar balamak basks altnda kullanldn grdm standart iletim prosedrleriyle uyum iindeydi. Gizli faaliyetlerimizi aklayarak, evliliimi tehlikeye atmayacam en bandan beri biliyordu. Ve benden beklenen ilerin karanlk taraflarn anlatrken de olduka ak szl davrand. Maan kimin dedii hakknda hl en ufak bir fikrim yok. Ama ivereninin kartvizitinin ima ettii gibi MAIN olmadn dnmek iin bir sebebim de var saylmaz. O zamanlar bugn belirgin olan

sorular sormayacak kadar saf, ylgn ve akndm. Claudine bana iimin iki temel amac olduunu syledi. Birincisi, paray devasa mhendislik ve inaat projeleri araclyla MAIN ve (Bechtel, Halliburton, Stone&Webster ve Brown&Root gibi) dier Amerikan irketlerine geri dndrecek byk uluslararas kredilerin alnmasna bahane yaratacaktm. kincisi, bu kredileri alan lkeleri iflas ettirmek iin (tabii ki MAIN ve dier Amerikan irketlerine olan borlarn dedikten sonra) uraacak, bylece sonsuza kadar borlu kalp, askeri sler, BM oylar veya petrol ve dier doal kaynaklara eriim gibi ihtiyalar ortaya ktnda kolay hedef olmalarn salayacaktm. im bir lkeye milyarlarca dolar yatrm yapmann etkilerini tahmin etmekti. zellikle de 20 ila 25 yl sonraki ekonomik bymeyi tahmin eden ve eitli projelerin etkilerini deerlendiren almalar yapacaktm. rnein yneticilerini Sovyet Rusya yanda olmamalar konusunda ikna etmek iin bir lkeye 1 milyar dolar bor verilmesine karar verilmise bu parann elektrik santralleri yatrmnda kullanlmasnn yararlaryla yeni bir demiryolu ebekesi ya da iletiim sistemi yatrmnda kullanlmasnn yararlarn karlatracaktm. Veya bir lkeye modern elektrik ebekesine sahip olma frsat tannd zaman, yle bir ebekenin verilecek krediyi hakl klacak boyutta bir ekonomik bymeye neden olacan gstermek bana decekti. Her durumda kritik faktr, Gayri Safi Milli Hasla (GSMH) idi. En yksek ortalama yllk GSMH artna yol aacak proje kazanacakt yarmay. Eer ortada tek bir proje varsa, o zaman da onu gelitirmenin GSMHye ok olumlu katklar olacan gstermem gerekecekti. Bu projelerin her birinin dile getirilmeyen bir zellii vard: Hepsinin ortak amac, dnya stndeki hkmetlerin uzun vadeli finansal bamllklarn ve dolaysyla politik sadakatlerini garanti ederken, ayn zamanda mteahhit firmalar iin byk krlar yaratmak ve krediyi alan lkedeki bir avu varlkl, nfuz sahibi aileyi mutlu klmakt. Verilen bor ne kadar byk olursa o kadar iyiydi. Bir lkenin omuzlarna binen bor yknn o lkenin en fakir vatandalarn onlarca yl salk, eitim ve dier sosyal hizmetlerden yoksun brakacaysa dikkate bile alnmazd. Claudine ile birlikte GSMHnin yanltc tabiatn ak ak tarttk. rnein, nfusun ounluu bor altnda ezilirken bir kamu hizmetleri irketi sahibi (yani tek bir kii) bile kar salasa GSMH art gerekleebilir. Zenginler daha da zenginleirken, fakirler fakirleir. Ama nihayetinde, istatistiki adan bakldnda bu bir ekonomik ilerlemedir. ou Amerikan vatanda gibi, MAIN alanlarnn byk blm de elektrik santralleri, otoyollar ve limanlar yaparak o lkelere aslnda iyilik yaptmza inanyordu. Okullarmz ve medyamz, tm eylemlerimizi birer zveri olarak alglamamz konusunda bizleri eitmiti. Yllar boyunca, Eer Amerikan bayran yakp, eliliimize kar gsteri yapacaklarsa, neden kahrolas lkelerinden kp onlar kendi sefaletleri ile ba baa brakmyoruz? gibi yorumlarla srekli olarak karlatm. Bunlar syleyen insanlarn genellikle iyi eitimli olduunu gsteren diplomalar vardr. Ancak bu insanlarn, dnyann her yerinde elilikler kurmamzn ardndaki gerek nedenin, kendi karlarmza hizmet etmek (ya da 20. yzyln ikinci yarsndaki ynelile Amerikan devletini kresel bir imparatorlua dntrmek) olduu hakknda en ufak bir fikirleri yoktur. Onlar sahip olduklar tm niteliklere ramen, 18. yzylda topraklar iin savaan Kzlderililerin aslnda eytann hizmetkrlar olduuna inanan smrgeciler kadar cahildirler.

Birka ay ierisinde o zamanlar yeryzndeki en yksek nfus younluuna sahip toprak paras olarak bilinen Endonezyann Cava adasna gitmek zere yola kacaktm. Endonezya ayn zamanda petrol zengini ve komnist faaliyetlerle kaynayan Mslman bir lkeydi. Vietnamdan sonraki domino ta, demiti Claudine. Endonezyallar mutlaka kendi safmza geirmeliyiz. Eer komnist bloa girerlerse, o zaman... Parmayla boazn keser gibi yapp sonra da tatl bir ekilde glmsedi. yle diyelim: Ekonomileri hakknda ve zellikle tm bu yeni santraller ve enerji nakil hatlar yapldktan sonra, ekonominin nasl patlayaca konusunda senin ok iyimser tahminlerde bulunman gerekecek. Bu da USAID ve uluslararas bankalarn verilecek kredileri hakl gstermesine olanak salayacak. Doal olarak, sen de gerektii gibi dllendirileceksin. Ondan sonra da egzotik yerlerde baka projelere geebilirsin; dnya senin alveri araban olacak. Ama rolmn zor olaca konusunda da uyard beni. Bankadaki uzmanlar peine decektir. Onlarn grevi senin tahminlerinde hata bulmak; bunun iin para alyorlar. Seni ne kadar kt gsterirlerse, kendileri o kadar iyi grnr. Bir gn Claudineye, Cavaya gnderilen MAIN ekibinde on kii daha olacan hatrlattm. Onlarn da benimle ayn eitimi alp almadn sordum. yle olmad konusunda beni ikna eti. Onlar mhendis, dedi. Elektrik santralleri, enerji nakil ve datm hatlar, limanlar, yollar tasarlayp yaparlar. Sen ise beklenen kiisin. Yapacan tahminler, onlarn tasarladklar sistemlerin byklklerini ve verilecek kredilerin boyutlarn belirler. Gryorsun ya, anahtar sensin. Claudinenin dairesinden her kmda yaptmn doru olup olmadn dnrdm. Kalbimin derinliklerinde bir yerde, doru olmadn hissediyordum. Ama gemiimdeki d krklklar peimi brakmyordu. MAIN, hayatmda sahip olamadm her eyi bana sunuyor gibiydi ama ben yine de kendime Tom Painenin tm bunlar onaylayp onaylamayacan soruyordum. Sonunda her ey hakknda daha fazla bilgi edinerek ve bizzat yaayarak, foyalarn ileride daha iyi ekilde ortaya karabileceim konusunda kendimi ikna ettim. Yani o eski kaleyi iten fethetmek bahanesi. Bu fikri Claudine ile paylatm zaman yzme aknlkla bakt. Samalama. Bir kere girersen bir daha asla kamazsn. Daha ileri gitmeden karar vermen lazm. Ne demek istediini anladm ve bu da beni rktt. Dairesinden ktktan sonra Commonwealth Caddesinden aaya doru yryp Dartmouth Sokana dnerken, aslnda bir istisna olduum hakknda kendi kendimi rahatlatyordum. Birka ay sonra bir akamst, Claudine ile birlikte pencerenin nndeki kanepenin zerinde oturmu Beacon Sokana yaan kar seyrediyorduk. Biz kk, sadece yelere ak bir kulbz, dedi. Dnyadaki lkeleri milyarlarca dolar dolandrmak iin para alyoruz; hem de ok para. Senin iinin byk blm, dnya liderlerini ABDnin ticari karlarn gzeten byk bir an paras olmaya tevik etmek. Sonunda bu liderler sadakatlerini garanti edecek bir bor batana saplanr. Sonra da onlar politik, ekonomik ya da askeri ihtiyalarmz iin ne zaman istersek kullanabiliriz. Karlnda onlar da halklarna sanayi siteleri, elektrik santralleri ve havaalanlar salayarak, politik durumlarn glendirir. Tm bunlar olurken Amerikan mhendislik ve inaat firmalar da inanlmaz derecede zenginleir. O akamst Claudinenin dairesinin sakin atmosferinde, pencerenin nnde oturmu, dardaki kar yan seyrederken girmek zere olduum meslein tarihesini rendim. Claudine bana tarih boyunca imparatorluklarn genelde askeri g veya askeri g tehdidiyle nasl kurulduunu anlatt. Ama askeri zm, kinci Dnya Savann sonu, Sovyetler Birliinin ortaya kmas ve nkleer

felaket tehdidi nedeniyle ok riskli bir hal almt. Karar an, 1951de rann, doal kaynaklarn smrmekte olan bir ngiliz petrol irketine kar ayaklanmasyla olutu. Sz konusu irket bugnn BPsinin, yani British Petroleumun ncs idi. rann popler ve demokratik yollarla seilmi babakan (ve TIME dergisinin 1951de yln adam setii) Muhammed Musaddk rann tm petrol kaynaklarn milliletirdi. Buna son derece kzan ngiltere de, kinci Dnya Savandaki mttefiki ABDnin yardmn istedi. Ancak her iki lke de askeri bir misillemenin Sovyetler Birliini, rann yannda harekete gemeye kkrtmasndan ekiniyordu. Washington areyi deniz piyadeleri yerine, CIA ajan (ve Theodore Rooseveltin torunu) Kermit Roosevelti rana gndermekte buldu. Roosevelt insanlar para ya da tehditle kendi tarafna ekmekte stn baar gsterdi. Sonra da o insanlar kargaa kartmak ve bir dizi sokak gsterisi dzenlemek iin harekete geirerek Musaddkn hem beceriksiz, hem de halkn desteini yitirmi biri olduu izlenimini yaratt. Sonunda Musaddk devrildi ve yaamnn geri kalan ksmn ev hapsinde geirdi, Amerikan yanls Muhammed Rza ah da tartmasz diktatr oldu. Kermit Roosevelt, benim [19] de saflarna katlmakta olduum yeni bir meslein temellerini atmt. Rooseveltin bu kumar Ortadou tarihine ekil verirken, bir yandan da imparatorluk kurma konusundaki tm eski stratejileri de geersiz klmt. Bu ayn zamanda, ABDnin Kore ve Vietnam bozgunlaryla son bulacak olan, nkleer olmayan kstl askeri harekt konusundaki denemelerinin de balangcna rastlamt. NSA ile mlakat yapm olduum 1968 ylna gelindiinde, ABDnin kresel imparatorluk emellerine (Johnson ve Nixon gibilerince ngrld ekliyle) ulamak istiyorsa, Rooseveltin ran rneindeki gibi stratejiler kullanmas gerekecei aka belli olmutu. Nkleer sava tehdidi olmadan Sovyetleri yenmenin tek yolu buydu. Ancak bir sorun vard. Kermit Roosevelt bir CIA alan idi. Yakalanm olsayd, sonular vahim olurdu. Yabanc bir hkmeti devirmek iin ilk ABD operasyonunu gerekletirmiti ve bunu daha birounun izlemesi muhtemeldi. yleyse Washingtonu ie dorudan bulatrmayacak bir yol bulunmas gerekiyordu. Neyse ki 1960l yllar bir tr devrime daha ahit olmutu: Dnya Bankas ve IMF gibi uluslararas kurulularn ve okuluslu rgtlerin yetkilendirilmesi. okuluslu rgtler, ncelikle Amerika Birleik Devletleri ve Avrupadaki karde imparatorluk mimarlar tarafndan finanse ediliyordu. Bylece hkmetler, irketler ve okuluslu rgtler arasnda kara dayal bir iliki olutu. Ben, Boston niversitesi Ynetimi Okuluna kaydolmadan nce CIA, ajan Roosevelt sorununa bir zm bulmutu bile. ABD istihbarat rgtleri (NSAnn da katlmyla) muhtemel ETleri belirleyecek, okuluslu irketler de bunlar ie alacakt. ET1er hibir zaman hkmet bordrolarna girmeyecek, maalarn zel sektrden alacakt. Sonu olarak kirli ileri (ortaya karsa) hkmet politikas yerine kurumsal ihtirasa balanacakt. stelik onlar tutan irketler, maalar her ne kadar hkmet mercileri ve onlarn okuluslu bankaclk muadilleri tarafndan (vatandan vergileriyle) deniyor olsa da, marka, uluslararas ticaret ve Bilginin Serbest Dolam yasalar dahil bir sr [20] yasal giriim sayesinde meclis gzetimine ve kamu incelemesine de girmeyecekti. Gryorsun ya, dedi Claudine. Sen daha birinci snftayken balayan gururlu bir gelenein yeni nesliyiz biz.

3-Endonezya: Bir ET iin Dersler Yeni iimi renmenin yan sra Endonezya hakknda da kitaplar okuyordum. Bir lke hakknda oraya gitmeden nce ne kadar fazla bilgi edinirsen, iin o kadar kolay olur, demiti Claudine. O dn ciddiye aldm. Kristof Kolomb, 1492de o zamanlar Baharat Adalar diye bilinen Endonezyaya ulamak zere yelken amt. Adalar smrge a boyunca, Amerika ktalarndan ok daha deerli bir hazine olarak grld. Zengin dokumalar, nl baharatlar ve grkemli krallklaryla Cava, Endonezyann incisi olduu kadar, spanyol, Portekizli ve ngiliz servenciler arasnda iddetli atmalara sahne olacak kadar nemliydi. Hollanda, bu kavgalardan 1750de zaferle kt ama her ne kadar Cavay kontrollerine alm olsalar da, evre adalarn egemenliklerine katmalar iin bir 150 yl daha gemesi gerekti. Japonlar, kinci Dnya Sava srasnda Endonezyay igal ettiinde, Hollanda kuvvetleri fazla direni gsteremedi. Sonu olarak, Endonezyallar, zellikle de Cavallar ok ac ekti. Japonyann teslim olmasndan sonra, Sukamo adnda karizmatik bir lider ortaya karak bamszlk ilan etti. Drt yl sren atmalar 27 Aralk 1949da sona erdi ve Hollanda bayran indirerek egemenlii, 300 yldan daha uzun bir sre, mcadele ve baskdan baka bir ey grmemi olan bir halka iade etti. Sukamo, yeni cumhuriyetin ilk devlet bakan oldu. Ne var ki Endonezyay ynetmek, Hollandallar yenmekten daha zordu. Homojen olmak bir yana, 17 bin 500 civarnda adadan oluan bu takmada, airetilik, uyumsuz kltrler, dzinelerle dil ve leheyle, aralarnda asrlar ncesine uzanan dmanlklarn bulunduu etnik gruplardan oluan kaynayan bir kazand. Sk patlak veren acmasz atmalar olaand ve Sukamo sonunda duruma el koydu. 1960da parlamentoyu feshetti ve 1963te kendini yaam boyu devlet bakan ilan etti. Asker tehizat ve eitim karlnda komnist devletlerle sk ilikiler kurdu. Rusya tarafndan silahlandrlm Endonezya, askeri birliklerini Gneydou Asyada komnizmi yaymak ve dnyadaki sosyalist liderlerin desteini kazanmak abas peinde komusu Malezyaya gnderdi. Btn bunlara kar gelien ve glenen muhalefet, 1965te bir darbe yapt. Sukamo bir suikasta kurban gitmekten sadece metresinin evik zeks sayesinde kurtulabildi. st dzey askeri subaylar ve yakn evresinin ou onun kadar ansl olamad. Olaylar 1953te randa yaananlar anmsatyordu. Sonunda her eyden Komnist Parti, zellikle de ine yakn olan gruplar sorumlu tutuldu. Olaylar izleyen ve ordu tarafndan gerekletirilen katliamlarda yaklak 300 bin ile 500 bin arasnda insan [21] ldrld. Ordunun bandaki General Suharto, 1968de devlet bakanl grevini devrald. 1971e gelindiinde, Vietnam Savann sonucu ok belirsiz grndnden, ABDnin Endonezyay komnizmden uzaklatrma konusundaki kararll da iyice artmt. Bakan Nixonun 1969 yaznda blgeden asker ekmeye balamasyla, ABDnin stratejisi de giderek daha kresel perspektif kazanmaya balad. Uygulamaya koyulan strateji, lkelerin domino talar gibi birbiri ardna devrilerek komnist ynetime teslim olmasn engellemeye ynelikti ve Endonezyann anahtar konumunda olduu birka lke zerine odaklanmt. MAINin elektrifikasyon projesi de ABDnin Gneydou Asyada egemenliini garanti edecek kapsaml plann bir parasn oluturuyordu. Birleik Devletlerin d politikas, Suhartonun Washingtona ran ahnn yerine getirdii biimde hizmet edecei varsaymna dayanyordu. Ayn zamanda, lkenin blgedeki dier lkeler iin

de bir model tekil edecei mit ediliyordu. Washington, stratejisini, ksmen Endonezyada elde edilecek kazanmlarn slam dnyasnda, zellikle de patlamaya hazr Ortadouda olumlu yanklar olabilecei kabul zerine kurmutu. Ve eer bu yeterli bir tevik deilse, Endonezyada petrol de vard. Rezervlerinin miktar veya kalitesi hakknda kimsenin fikri yoktu ama petrol irketinin sismologlar olaslklar hakknda ok iyimserdi. Boston Halk Ktphanesindeki kitaplar kartrdka heyecanm da artyordu. Beni bekleyen servenleri hayal etmeye baladm. MAIN iin alrken, Bar Gnlllerinin o kaba hayat tarzn, ok daha lks ve gsterili olanla deitirecektim. Claudine ile geirdiim zaman, imdiden bir fantezimin gereklemesini ifade ediyordu; gerek olamayacak kadar iyi bir durumdu. Yatl erkek okulundaki mahkmiyet yllarmn hi deilse ksmen telafi edildiini dnmeye balamtm. O dnemde hayatmda baka bir ey daha oluyordu: Ann ile pek de iyi geinemiyorduk. ki ayr hayat srdrdm hissetmi olmalyd. Bense bunu ilk bata bizi evlenmeye zorlam olmasndan tr, ona kar hissettiim krgnln doal sonucu olarak gryordum. Ekvadordaki Bar Gnllleri maceramz srasnda bana bakp destek vermi olmasn bir yana brakmtm, onu ailemin kaprislerine boyun eme alkanlmn devam olarak grme eilimine girmitim. Ama imdi geriye baktmda, o tavrmn ana nedeninin Claudine ile olan ilikim olduunu gryorum. Tm bunlar Anna syleyemezdim ama o hissetti. Sonunda ayr evlere kmaya karar verdik. 1971de bir gn, Endonezyaya gidiimden yaklak bir hafta nce, Claudinenin dairesine gittiimde kk yemek masasnn zerinde eitli peynirler ve ekmekler ile bir ie Beaujolais arab duruyordu. Kadehini kaldrd. Baardn. Glyordu. Ama glmsemesi nedense itenlikten uzakt. Artk bizden birisin. Yarm saat kadar havadan sudan sz ettik, sonra arab bitirmek zereyken, Claudine bana o ana kadar hi grmediim bir ifadeyle bakt. Sert bir ses tonuyla, Bulumalarmzdan sakn kimseye sz etme, dedi. Bunu yaparsan seni asla affetmem ve birlikteliimizi inkr ederim. Dik baklar karsnda belki de ilk defa onun tarafndan tehdit edildiim hissine kapldm. Sonra souk bir ekilde gld. Bizden sz etmek, hayat senin iin tehlikeli hale getirebilir. akna dnmtm. Kendimi ok kt hissediyordum. Ama sonra, yalnz bama Prudential Centere doru yrrken ne kadar zekice bir plan olduunu kabul etmek zorunda kaldm. Gerek uydu ki, birlikte olduumuz zamann tmn onun dairesinde geirmitik. likimiz hakknda en ufak bir kant olmad gibi, MAINden kimse de herhangi bir ekilde bu ie bulatrlmamt. Aslnda bir yandan da Claudinenin drstln takdir etmekten kendimi alamyordum; beni annemle babamn Tilton ve Middlebury konusunda yapt gibi kandrmamt.

4- Bir lkeyi Komnizmden Kurtarmak Sonraki ay boyunca yaayacam Endonezya hakknda romantik hayallerim vard. Okuduum kitaplarda, parlak renkli saronglara brnm gzel kadnlar, egzotik Bali danszleri, ate yutan amanlar ve duman sorgulu volkanlarn dibindeki berrak sularda uzun oyma kanolar iinde krek eken savalar grmtm. zellikle arpc olansa, hl takmadann sularnda yelken aan eski [22] Avrupal denizcileri yurda dndklerinde ocuklarna Yaramazlk yapma, yoksa Bugimen seni alr, dedirtecek kadar korkutan Bugi korsanlarnn siyah yelkenli muhteem kalyonlaryd. O resimler ruhuma nasl da ilemiti. lkenin tarihi ve efsaneleri fkeli tanrlar, Komodo canavarlar, airet reisleri ve sann doumundan ok nce Asya dalarndan Acem llerinden ve Akdenizden geip toplu bilincimizin en derin kvrmlarna yerleen kadim ykler misali zenginlikler barndryordu. Efsanevi adalarnn isimleri bile (Cava, Sumatra, Borneo, Sulawesi) insann akln bandan almaya yeter. Gizemler ve mitlerle dolu, erotik gzellie sahip bir lkeydi Endonezya; Kolomb tarafndan aranan ama bulunamayan bir hazine: spanya, Hollanda, Portekiz ve Japonyann kur yapt ama elde edemedii prenses; bir fantezi, bir rya. Beklentilerim yksekti ve sanrm byk kiflerinkilere benziyorlard. Ama ben de Kolomb gibi fantezilerime gem vurmay rensem iyi olurdu. Fenerin nn her zaman hayalimizdeki gelecei aydnlatmadn tahmin etmem gerekirdi belki. Evet, Endonezyann sunacak hazineleri vard ama bu benim beklediim gibi her derde deva bir hazine sand deildi. 1971de Austosun sonlarna doru Endonezyann kaynayan bakenti Cakartada geirdiim ilk gnler gerekten de ok ediciydi. Gzellik kukusuz vard. Renkli sarong'lar iinde muhteem kadnlar... Tropik ieklerle dolu gsterili baheler... Egzotik Bali danszleri... Yolcularn pedal eviren srclerin nnde oturduu ve yksek oturaklarnn yanlarna ssl ve rengrenk resimler izilmi bisiklet taksiler... Hollanda smrge tipi malikneler ve minareli camiler... Ama ehrin irkin, trajik yanlar da oktu: Kopan ellerinden geri kalan kanl ular gsteren czamllar, vcutlarn birka metelie satan gen kzlar, bir zamanlarn imdi mezbelelie dnm muhteem Hollanda yapm kanallar, kapkara nehirlerin ple dolu kylarna kondurulmu, tm ailenin iinde yaad mukavva barakalar, durmadan ten kornalar ve zehirli dumanlar. Gzel ve irkin, zarif ve kaba, kutsal ve kfir. O kent gerekten de karanfil ve orkide ieklerinin cezbedici kokularnn, aktan akan lamlarn kokusuyla arpt bir yerdi. Daha nce de sefalet grmtm. New Hampshiredeki snf arkadalarmn birou katranl ktlardan yaplm sala kulbelerde yaar, snn sfrn altnda olduu k gnlerinde okula ince bir ceket ve patlak tenis ayakkablaryla gelirlerdi, ykanmam bedenleri kurumu ter ve gbre kokard. Gnlk besinleri neredeyse sadece kurumu msr ve patatesten oluan And kylleriyle, yeni doan bir ocuun lmesiyle ilk doum gnn grmesi olaslklarnn eit olduu yerlerde, amurdan yaplma kulbelerde yaamtm. Sefalet grmtm ama hibir ey beni Cakartada grdklerime hazrlamamt. Ekibimiz tabii ki lkenin en gsterili oteli olan Hotel InterContinental Endonezyaya yerlemiti. Dnyann eitli yerlerine dalm InterContinental zincirinin dier otelleri gibi o da Pan American Havayollarna ait olup, zengin yabanclara, zellikle de petrol irketlerinin yneticilerine ve onlarn ailelerine hizmet ediyordu. Oteldeki ilk gnmzn akamnda, proje mdrmz Charlie Illingworth

en st kattaki zarif lokantada bize bir yemek verdi. Charlie sava uzmanyd; bo zamanlarnn byk bir ksmn, byk askeri liderler ve savalar hakknda tarih kitaplar ve romanlar okumaya ayrrd. Vietnam Sava yanls salon askerinin tipik bir rnei idi. Her zamanki gibi, o gece de haki ort ve askeri tip apoletleri olan ksa kollu haki renkte bir gmlek giymiti. Bizi karladktan sonra bir puro yakt ve ampanya kadehini kaldrrken. yi bir hayata, dedi. Biz de ona katldk. yi bir hayata! Kadehlerimiz tokutu. Salona gz gezdiren Charlie, Burada iyice martlacaz, dedi, memnun bir ekilde ban sallayarak. Endonezyallar bize ok iyi bakacak. ABD Elilik personeli de yle. Ama baarmamz gereken bir grevimiz olduunu da unutmayalm. nnde duran notlara bakt. Evet, burada dnyann en youn nfusuna sahip kara paras olan Cavann elektrifikasyonu iin nzm plan hazrlamak iin bulunuyoruz. Ama bu buzdann sadece tepesi. Yzne ciddi bir ifade yerleti. Bana kendisinin de kahramanlarndan biri olan General Pattonu oynayan George C. Scottu hatrlatyordu. Buraya lkeyi komnizmin penelerinden kurtarmak iin geldik. Bildiiniz gibi, Endonezyann uzun ve trajik bir gemii vardr. imdiyse, tam 21. Yzyln iinde yer almaya hazrlanrken, bir kez daha snavdan geiyor. Bizim sorumluluumuz, Endonezyann kuzey komular Vietnam, Kamboya ve Laosun yolundan gitmemesini salamak olacak. Bu konuda, entegre bir elektrik sistemi anahtar rol oynar. Elektrik, kapitalizmin ve demokrasinin stn gelmesini (belki petrol hari) dier herhangi bir unsurdan daha etkin ekilde temin edecektir. Duralad ve purosundan bir nefes daha ekerek, Petrolden sz almken... dedi. Notlarndan birkan atlad. lkemizin petrole ne kadar baml olduunu hepimiz biliyoruz. Bu adan Endonezya gl bir mttefikimiz olabilir. Dolaysyla, bu nzm plan hazrlarken, petrol endstrisinin ve limanlar yapan, boru hatlarn deyen mteahhit firmalarla onlara hizmet eden dierlerinin elektrik ynnden tm ihtiyalarnn, bu 25 yllk plan sresince karlanacan garanti etmek iin elinizden geleni yapn. Ban notlarndan kaldrd ve dorudan bana bakt. Tahminlerin dk olacana, gereinden yksek olsun, daha iyi. Ellerinde Endonezyal ocuklarn, hatta bizim de ocuklarmzn kannn olduunu grmek istemezsin. Onlarn orak-eki ya da Kzl in bayra altnda yaadklarn grmek istemezsin, deil mi! O akam birinci snf bir odann lks ierisindeki yatamda gvenle yatarken, gzmn nne Claudine geldi. D bor hakknda syledikleri aklmdan kmyordu. idaresi okulundaki makroekonomi derslerinde rendiklerimi hatrlayarak kendimi rahatlatmaya altm. Ne de olsa Endonezyann bir Ortaa ekonomisinden kp, modern dnyada yerini almasnda yardmc olmak iin gelmitim oraya. Ama biliyordum ki, ertesi sabah pencereden baknca, otelin bakml ve gsterili bahelerinin, yzme havuzlarnn tesinde, kilometreler boyunca uzanan barakalar grecektim. ecek su ve yiyecek yokluu yznden bebeklerin ldn, insanlarn ok kt koullarda yaayp, korkun hastalklarla mcadele etmek zorunda olduunu bilmezden gelemeyecektim. Yatamda dnp dururken, Charlie gibi ekipteki dier herkesin de orada kendi zne ynelik

nedenlerle bulunduunu dnmeden yapamadm. Orada ABDnin d politikasn ve ticari karlarn gzetmek iin bulunuyorduk. Hayat Endonezya halk iin daha yaanabilir bir hale getirmek isteinin tesinde, srf agzllmz nedeniyle oradaydk. Aklma bir kelime geliyordu: irketokrasi. Bu kelimeyi daha nce duymu muydum yoksa kendim mi icat etmitim emin deildim ama dnyay ynetmeyi denemeyi kafasna koymu bu yeni ve sekin zmreyi tam olarak tanmlyor gibiydi. Ortak amalar evresinde, birbirlerine sk skya bal birka kiinin oluturduu bir topluluktu bu ve yeleri irketlerin ynetim kurullar ve hkmet mevkileri arasnda kolaylkla ve sk sk gidip geliyordu. Dnya Bankasnn o zamanki bakan Robert McNamarann buna mkemmel bir rnek oluturduunu farkettim. Ford Motor irketinin bakanlndan Kennedy ve Johnsonun Milli Savunma Bakanlna gelmiti, imdi de dnyann en gl finans kuruluunda en st makam igal ediyordu. Ayrca niversitedeki profesrlerimin makroekonominin gerek doasn anlamam olduunu da farkettim: ou rnekte, bir ekonominin bymesine yardmc olmak, sadece piramidin tepesinde oturan az sayda insann daha da zengin olmasna yol aarken, diptekiler iin onlar daha da aaya itmenin tesinde hibir ey yapmamaktadr. Gerekten de, kapitalizmi tevik etmek genelde Ortaan feodal toplumlarndakini andran bir sisteme neden olmaktadr. Profesrlerim arasnda bunu bilen varsa da itiraf etmemiti; nk niversiteler, byk irketler ve onlar ynetenler tarafndan finanse ediliyordu. Gerei ortaya karmak byk olaslkla o profesrlerin iini kaybetmesine neden olurdu. Tpk o ynde bir aklamada bulunursam, benim bama gelecei gibi. Bu dnceler, Endonezya InterContinental Otelde geirdiim her gece uykumu karmaya devam etti. Sonunda vardm temel savunma ok kiiseldi: O New Hampshire kasabasndan, hazrlk okulundan ve askere alnmaktan paay kurtarmtm. ok almann ve rastlantlarn da yardmyla, iyi bir hayat yaamaya hak kazanmtm. inde yetitiim kltrn nazarnda, doru olan yapyor olduumdan iin rahatt. Baarl ve sayg duyulan bir ekonomist olma yolunda ilerliyordum. letme okulunun beni hazrlad eyi yapyordum. Dnyann en st dzey beyin takmlarndaki en iyi beyinlerin onaylad bir geliim modelinin gerekletirilmesine katkda bulunuyordum. Yine de, sk sk gecenin bir yarsnda kendimi gn geldiinde gerei aklayacam szyle avutmak zorunda kalrdm. Sonra da Vahi Batdaki silahorlar anlatan Louis LAmour romanlar okuyarak uyurdum.

5-Ruhumu Satmak On bir kiilik ekibimiz, Cakartada ABD Eliliine kaydolmak, eitli grevlilerle grmek, kendimizi organize etmek iin (havuz banda geveyerek) alt gn geirdi. InterContinentalda kalan Amerikallarn says hayret vericiydi. ABD petrol ve inaat irketleri yneticilerinin, gnlerini havuz banda, gecelerini de otel iindeki ya da evresindeki yarm dzine lks lokantada geiren gen ve gzel elerini seyretmekten byk zevk alyordum. Sonra Charlie ekibimizi bir da ehri olan Bandunga tad. klim orada daha yumuak, sefalet daha az belirgin, aklmz elecek eyler daha seyrekti. Bize yneticisi, as, bahvan ve hizmetli kadrosu olan ve Wisma diye bilinen bir hkmet konukevi verdiler. lkenin Hollanda smrgesi olduu srada ina edilmi olan Wisma bir snakt aslnda. Geni verandas Cavann volkanik dalarnn eteklerine kadar uzanan ay plantasyonlarna bakyordu. Kalacak yere ek olarak, her birimize ofrl ve tercmanl birer Toyota arazi arac da verilmiti. Son olarak da, sadece yelere mahsus olan Bandung Golf ve Raket Kulbne ye yaplp, kamuya ait elektrik irketi Perusahaan Umum Listrik Negarann (PLN) yerel merkezindeki ofislere yerletirildik. Bandungdaki ilk birka gnm, Charlie ve Howard Parker ile bir dizi toplant yaparak geti. New England Elektrik Sisteminin eski yk hesaplama efi olan Howard, yetmi yalarnda bir emekli idi. Onu tandmda Cava Adasnn nmzdeki 25 ylda ihtiya duyaca enerji ve retim kapasitesinin (yk) tahmininden ve bunun ehir ve blge bazndaki tahminlere dntrlmesinden sorumluydu. Enerji ihtiyac ekonomik bymeyle dorudan ilikili olduundan, Howardn hesaplamalar benim ekonomik tahminlerime balyd. Ekibin geri kalan ksm da o tahminler etrafnda nzm plan gelitirecek, elektrik santralleri, enerji nakil ve datm hatlaryla yakt tama sistemlerini verilen rakamlar mmkn olan en etkin biimde karlayacak ekilde tasarlayacakt. Toplantlarmz srasnda Charlie, srekli olarak iimin nemini vurgulad, tahminlerimde ok iyimser olmam gerektii konusunda bamn etini yedi durdu. Claudine haklyd; tm nzm plann anahtar bendim. Buradaki ilk birka hafta veri toplamaya ayrlmaldr, diye aklad Charlie. Howard ile birlikte Charlienin lks ofisindeki byk bambu koltuklarda oturuyorduk. Duvarlarda eski Hindu yaztlar, Ramayanadan alnm kahramanlk yklerini betimleyen batik duvar hallar vard. Charlie kaln purosundan bir nefes ekti. Mhendisler, mevcut elektrik sistemi, liman kapasiteleri, yollar, demiryollar ve dier eylerin detayl bir tablosunu karacak. Purosunu bana doru sallad. Elini abuk tutmalsn. Birinci ayn sonunda, Howardn yeni ebekeyi alr hale getirdiimizde oluacak ekonomik mucizelerin kapsam hakknda olduka iyi bir fikre sahip olmas gerekecek. kinci ayn sonunda, blge baznda daha fazla ayrntya ihtiyac olacak. Son aydaysa kalan boluklar dolduracaz. in o taraf kritik. O zaman hepimiz kafa kafaya vereceiz. Anlayacanz, buradan ayrlmadan nce gereksineceimiz tm bilgileri edindiimizden kesinlikle emin olmamz gerek. Benim niyetim kran Gnnde evde olmak. Ve bir daha geri dnmek yok. Howard, cana yakn ve babacan biri gibi grnyordu ama aslnda hayatn kendisine kazk attn dnen buruk bir ihtiyard. Hibir zaman New England Elektrik Sisteminin zirvesine ulaamamt ve bu yzden ok krgnd. Hep atlandm, derdi bana srekli olarak, nk irket politikasn kabul etmeyi reddettim. Emekli olmaya zorlanm, sonra da evde karsyla oturmay kaldramad iin, MAINdeki danmanlk iini kabul etmiti. Bu onun aslnda irketteki ikinci iiydi ve hem Einar

hem de Charlie, onunla ilgili dikkatli olmam konusunda beni uyarmt. Onu tanmlamak iin inat, huysuz ve kindar gibi szckler kullanmlard. Oysa o zamanlar kabul etmeye hazr olmasam da, Howard benim en akll hocalarmdan biri olacakt. Hibir zaman Claudinenin bana vermi olduu gibi bir eitim almamt. Sanrm onu ok yal, belki de fazla inat bulmulard. Ya da belki benim gibi daha uysal, esnek ve uzun vadeli birini ayartana kadar, onu sadece ksa vadeli bir alan olarak grmlerdi. yle ya da byle, Howard onlar asndan bir sorun oldu. Durumu ve kendisinden oynamasn istenen rol aka grmt ve o bu oyunda bir piyon olmamaya niyetliydi. Einar ile Charlienin onu tanmlamak iin kulland tm sfatlar uygundu ama inatlnn hi olmazsa bir ksm onlarn ua olmamak konusundaki kararllndan kaynaklanyordu. Ekonomik Tetiki deyimini duymu olduunu sanmyorum ama kendisini kabul edemeyecei bir tr emperyalizmi desteklemek iin kullanmay dndklerini biliyordu. Bir gn Howard, Charlie ile yaptmz bir toplantdan sonra beni kenara ekti. Kulland iitme cihaznn sesini ayarlayan kk kutunun ayarlaryla oynad ve Konuacaklarmz aramzda kalacak, dedi alak bir sesle. Paylatmz ofisin penceresinin nnde durmu, PLN binasnn yanndan geen durgun kanala bakyorduk. Gen bir kadn kanaln pis sularnda ykanrken, bir yandan da plak vcuduna geveke sard sarong ile elinden geldiince rtnmeye alyordu. Bu ekonominin patlayaca konusunda seni ikna etmeye alacaklar, dedi. Charlie acmaszdr. Seni etkilemesine izin verme. Szleri bende sanki batyormuum hissini yaratt. Ama bir yandan da Charlienin hakl olduu konusunda onu ikna etmek istiyordum; ne de olsa kariyerim MAINdeki patronlarm memnun etmeme balyd. Bu ekonomi tabii ki patlayacak, dedim, gzlerimi kanaldaki kadndan alamadan. u olanlara bir baksana! te, diye mrldand, karmzdaki sahnenin farknda bile olmadan. Seni imdiden kandrmlar bile, deil mi? Kanaln biraz yukarsndaki bir hareket dikkatimi ekti. Yalca bir adam kanaln yanndan aaya inmi, pantolonunu indirmi ve suyun kenarnda melerek tuvaletini yapmaya balamt. Gen kadn onu grd ama ykanmaya da devam etti. Dnp Howarda baktm. Dnk aylak deilim, dedim. Gen olabilirim ama Gney Amerikada yl geirdim. Petrol bulunduu zaman neler olabileceini grdm. Her ey ok abuk deiir. Ben de aylak deilim, dedi alayc bir ekilde. Hem de hayli zamandan beri. Sana bir ey syleyeceim gen adam. Sizin u petrol bulunmas hikyeleriniz falan umurumda deil. Ben tm hayatm boyunca enerji yk tahminlerinde bulundum. Byk Bunalmda, kinci Dnya Sava srasnda, ekonomik kriz ve ykseli zamanlarnda... Route 128in, szde Massachusetts Mucizesinin [23] Boston iin ne yaptn grdm. Ve unu da kesinlikle syleyebilirim ki, enerji yk hibir zaman srekli olarak ylda % 7 ila 9dan fazla artmad. O da en iyi zamanlarda. %6 ok daha mantkldr. Ona bakakaldm. Bir yanm doru olduunu biliyordu ama kendimi savunmada hissediyordum.

Vicdanm rahatlatmak iin de olsa, onu ikna etmek zorunda olduumu biliyordum. Buras Boston deil, Howard, dedim. u ana kadar kimsenin elektrik bile bulamad bir lkedeyiz. Burada iler deiik. Topuklarnn zerinde dnd ve beni uzaklatrmak istercesine elini sallad. yi yleyse, diye homurdand. Sat kendini. Sonunda ne bulacan umurumda bile deil. Sandalyesini ekip masasnn arkasna kt. Ben tahminlerimi inandm eylere gre yapacam; bo vaatlerde bulunan ekonomik raporlara gre deil. Kalemini ald ve bir eyler karalamaya balad. Bu grmezden gelemeyeceim bir meydan okumayd. Gidip masasnn nne dikildim. Ben herkesin bekledii gibi Kaliforniyadaki altna hcumu anmsatacak bir patlama ngrrken, sen 1960larn Bostonunu andran bir yk bymesi tahmininde bulunursan, olduka aptal grneceksin. Kalemi masann stne atp dik dik bana bakt. Vicdanszlk bu yaptnz! Sen! Hepiniz! Kollarn aarak ofisi gsterdi, Siz ruhunuzu eytana satmsnz. Sadece para iin bu itesiniz. imdi... Sahte bir srtla elini gmleinin altna att. itme cihazm kapatp iime bakyorum. Altst olmutum. Odadan hmla karak Charlienin ofisine yneldim. Ama yar yolda durdum. Ne elde etmeye alyordum? Dnp merdivenlerden indim ve dar, akamst gneine ktm. Az nceki gen kadn vcuduna skca sard sarongu ile kanaldan kyordu. Yal adam ortadan yok olmutu. Birka olan ocuu birbirlerine su atarak ve bararak, kanalda oynuyordu. Yal bir kadn dizine kadar suyun iinde durmu, dilerini fralyor, bir dieri amar itiliyordu. Boazmda kocaman bir yumrunun bydn hissettim. Kanaldan gelen keskin kokuyu duymamaya alarak krk bir beton bloun stne oturdum. Gzyalarm engellemek iin mcadele ederken, bir yandan da kendimi neden yle berbat hissettiimi anlamaya alyordum. Sadece para iin bu itesiniz. Howardn szleri beynimde yanklanyordu. Can alc bir yerimden vurmutu beni. ocuklar nee iinde birbirlerine su atmaya devam ediyordu. Ne yapabileceimi dndm. Beni de onlar gibi tasasz klmak iin ne gerekirdi? Le gibi suyun iinde aldklar riskin farknda olmadan, o ocuksu masumiyetleriyle oynamalarn izlerken iim szlad. Kamburu km yalca bir adam eri br bastonuyla kanal boyunca aksayarak yryp geldi. Durdu, ocuklar izlemeye dald ve yz disiz bir glmsemeyle aydnland. Belki Howarda alabilirdim; belki meseleye birlikte zm bulabilirdik. Birden bir rahatlama hissettim. Kk bir ta alp kanala attm. Ama cokum, tan suda yaratt dalgalarla birlikte snd. yle bir ey yapamayacam biliyordum. Howard yal ve buruktu. Kariyerinde ilerlemek iin nne kan frsatlar daha nce de tepmiti. Herhalde imdi pes etmeyecekti. Bense gentim, hayata yeni balyordum ve kesinlikle onun gibi olmak istemiyordum. O kokumu kanaln sularna bakarken, dier olanlar sosyete balolarna giderken, benim tatillerimi tek bana geirdiim New Hampshiredeki gnlerim ve tepenin stne kurulmu okulun grntleri bir kere daha gzmn nne geldi. zc gerek yava yava kendini kabul ettiriyordu: Yine konuabileceim kimse yoktu etrafmda. O gece yatamda, hayatmdaki insanlar -Howard, Charlie, Claudine, Ann, Einar, Frank amca- ve

onlara rastlam olmasam o anda hayatmn nasl olacan uzun uzun dndm. Nerede yayor olurdum? Endonezyada olmayaca kesindi. Geleceimi, nereye gittiimi ve vermem gereken karar uzun uzun dndm. Charlie, Howard ile benim yllk en az %17lik bir byme hz tahmin etmemizi beklediini aka belli etmiti. Nasl bir tahmin yapacaktm? Birdenbire iimi rahatlatan bir dnce geldi aklma. Bunu niye daha nceden dnememitim ki? Aslnda karar bana ait deildi. Howard benim varacam sonular ne olursa olsun kendi doru bulduunu yapacan sylemiti. Ben patronlarm yksek bir ekonomik tahminle memnun ederken, o da kendi kararn verecekti; benim yaptklarmn nzm plan stnde hibir etkisi olmayacakt. nsanlar rolmn nemini vurgulayp duruyor ama yanlyorlard. Omuzlarmdan byk bir yk kalkmt. Derin bir uykuya daldm. Birka gn sonra Howard ciddi bir virtik hastala yakaland. Onu hemen bir hastaneye kaldrdk. Doktorlar gerekli ilalar verdikten sonra derhal ABDye dnmesini tavsiye etti. Howard da bizi, gereken tm verilere sahip olduu ve yk tahmini almasn Bostonda da kolayca tamamlayabilecei konusunda ikna etti. Ayrlrken bana syledikleri daha nceki uyarsnn bir tekrar idi. Rakamlar zerinde oynamaya gerek yok, dedi. Ekonomik bymenin mucizeleri hakknda ne dersen de, ben bu dmenin bir paras olmayacam!

BLM II 1971-1975 6-Sorgulayc Olarak Rolm Endonezya hkmeti, Asya Kalknma Bankas ve USAID ile olan kontratlarmz, ekipten birinin nzm plann kapsad alandaki tm ana yerleim birimlerini ziyaret etmesini gerektiriyordu. Bu art yerine getirmek zere ben seilmitim. Charlie yle demiti: Sen Amazonda hayatta kalmay baardn; bcekler, ylanlar ve pis suyla nasl baa klacan bilirsin. Bir ofr ve tercmann eliinde, birok gzel yer ziyaret ettiim gibi, ok dknt yerlerde kaldm da oldu. Yerli iadamlar ve siyasi liderlerle grp, onlarn ekonomik byme beklentileri hakkndaki fikirlerini dinledim. Ancak birou benimle bilgi paylamaya isteksizdi. Varlm sanki onlar rktm gibiydi. Genelde ya amirleriyle ya devlet daireleriyle ya da Cakartadaki genel merkezleriyle grmem gerektiini sylyorlard. Kimi zaman bana ynelik bir komplo olduu kansna kaplyordum. Yolculuklarm genelde iki ya da gn sryordu. Aralarda Bandungdaki Wismaya dnyordum. Oray yneten kadnn benden birka ya kk bir olu vard. Ad Rasmon idi. Ama annesi dnda herkes ona Rasy diyordu. Yerel bir niversitede ekonomi okuyan Rasy, yaptm ie derhal ilgi duydu. Hatta bir ara i istemek iin bana bavuracan bile dndm. Bir yandan da bana Bahasa Endonezya dilini retmeye balamt. renilmesi kolay bir dil yaratmak, lke Hollandadan bamszln kazandktan sonra Bakan Sukamonun en nem verdii ey olmutu. Sukamo 350den fazla dil ve lehenin konuulduu [24] takmadalarda, farkl adalar ve kltrlerden gelen insanlar birletirmek iin, lkesinin ortak bir dile gereksinimi olduunu anlamt. Uluslararas dilbilimcilerden oluan bir ekip kurdurmutu ki gelinen durum bunun son derece baarl bir sonucudur. Malay diline dayanan Bahasa Endonezya, birok dilin ortak sorunu olan karmak fiil ekimlerinin ounu, dzensiz fiilleri ve dier zorluklar ortadan kaldrmaktayd. 1970lerin balarna gelindiinde, her ne kadar kendi toplumlar ierisinde Cavaca ve dier yerel leheleri kullanmay srdrseler de, Endonezyallarn ou bu dili konuuyordu. Rasy mizah duygusu olan iyi bir retmendi ve Shuar hatta spanyolca ile karlatrldnda Bahasa dilini renmek ok kolayd. Kk bir motosikleti olan Rasy, bana ehri ve insanlar tantmay kendine grev edindi. Bir akam, Sana Endonezyann hi grmediin bir tarafn gstereceim, dedi ve arkasna atlamam iin iaret etti. Glge kuklas gsterilerini, geleneksel enstrmanlar alan mzisyenleri, ate pskrtenleri, hokkabazlar ve kaak Amerikan kasetlerinden ender yerel paralara kadar akla gelen her mal satan sokak satclarn getik. Sonunda giysileri, apkalar ve sa stilleri 1960larn sonlarndaki bir Beatles konserinde hi de yadrganmayacak gen erkek ve kadnlarn olduu kk bir kahveye geldik. erideki herkes Endonezyalyd. Rasy beni bir masann etrafna dolumu grupla tantrd ve oturduk. Hepsi az ya da ok ngilizce konuuyordu. Ama Bahasa dilini renme gayretimi takdirle karlayp beni cesaretlendirdiler. Bana Amerikallarn onlarn dilini neden hi renmediini sordular. Buna verecek yantm yoktu. Ayrca Golf ve Raket Kulbnde, pahal lokantalarda, sinemalarda ve lks maazalarda her zaman boy gsterirken, ehrin o tarafna gelen tek Amerikal ya da Avrupalnn

neden ben olduumu da aklayamadm. O geceyi her zaman hatrlayacam. Rasy ile arkadalar bana kendilerinden biriymiim gibi davrand. Orada olmaktan, ehirlerini, yiyeceklerini ve mziklerini paylamaktan, yaamlarnn bir paras olan karanfilli sigaralar ve dier aromalar koklamaktan, onlarla akalap birlikte glmekten coku duydum. Bar Gnllleri gnlerimi anmsadka, birinci snf yolculuklar ve konaklamalarla kendimi bu tr insanlardan soyutlama eilimine girmi olmama hayret ediyordum. Gece ilerledike lkeleri ve benim lkemin Vietnamda srdrd sava hakkndaki dncelerimle ilgilenmeye baladlar. Hepsi de yasad igal olarak nitelendirdikleri olay karsnda dehete dmt ve duygularn paylatm kefetmek onlar rahatlatt. Rasy ile birlikte konukevine dndmzde, vakit ge olmutu ve binada hi k yoktu. Beni dnyasna davet ettii iin ben ona, arkadalarna aldm iin de o bana teekkr etti. Bunu tekrarlamaya sz verip kucaklatktan sonra odalarmza ekildik. Rasy ile yaadm deneyim, MAIN ekibinden uzakta daha fazla vakit geirme konusunda itahm kabartt. Ertesi sabah yaptmz toplantda Charlieye yerel halktan bilgi edinmek iin abalamaktan usandm syledim. Zaten ekonomik tahminlerim iin ihtiyacm olan istatistiklerin ou sadece Cakartadaki devlet dairelerinde bulunabilirdi. Charlie ile Cakartada birka hafta geirmem gerekecei konusunda fikir birliine vardk. Charlie aslnda Bandungu brakp kaynayan bakente gitmek zorunda kalacam iin zgnd; ben de o fikri en bandan ok itici bulduumu syledim. in dorusu, kendime biraz zaman ayrabileceim ve zarif Endonezya InterContinental Otelinde kalp Cakartay kefetme frsat bulabileceim iin seviniyordum. Ama Cakartaya varnca, hayata artk farkl bir adan bakmakta olduumu fark ettim. Rasy ve gen Endonezyallar ile geirdiim o akam ve lkede yaptm seyahatler beni deitirmiti. Yurttalarm Amerikallar daha deiik bir biimde grmeye balamtm. Gen eleri de artk o kadar gzel grnmyordu gzme. Havuz kenarnda daha nce farkna bile varmadm tel rg ve alt kat pencerelerindeki elik ubuklar imdi tehditkr bir grnme brnmt sanki. Otelin zarif lokantalarndaki yemekler de yavan gelmeye balamt. Bir eyi daha fark ettim: Siyasi lider ve iadamlarnn yaptmz grmeler srasnda bana davranlarndaki incelikler. Daha nce dikkatimi ekmemiti ama ou varlmdan rahatsz oluyordu. rnein beni birbirlerine tantrrken ounlukla elimdeki szle gre engizitr ve sorgulayc anlamna gelen Bahasa terimlerini kullanyorlard. Dilleri hakkndaki bilgimi (tercmanmn bile sadece birka basmakalp deyim bildiimi zannedecei ekilde saklayp) iyi bir Bahasa/ngilizce szlk edinerek grmelerden sonra kullanmaya baladm. O hitaplar sadece bir rastlant myd? Ya da szlmdeki yorumlar m yanlt? yle olduuna kendimi ikna etmeye altm. Yine de o insanlarla geirdiim zaman arttka, davetsiz bir misafir olduum, benimle ibirlii yapmalar iin yukarlardan bir yerden birilerinin bir emir verdii ve onlarn da itaat etmekten baka aresi olmad kans bende kuvvetlendi. Emri bir hkmet grevlisinin mi, bir bankacnn m, bir generalin mi, yoksa ABD Bykelilii'nin mi verdii hakknda hibir fikrim yoktu. Tek bildiim, insanlarn beni ofislerine davet ederek kahve ikram etmelerine, sorularma kibarca cevap vermelerine ve bana kar grnrde gayet iyi davranmalarna ramen, hepsinin arkasnda bir boyun ei ve hn olduuydu.

Btn bunlar beni, sorularma verdikleri cevaplar ve saladklar verilerin geerlilii hakknda da dnmeye itti. rnein, hibir zaman tercmanmla birlikte bir ofise girip birileriyle dorudan gremiyordum; nceden randevu almamz gerekiyordu. Geri bu garip bir ey deildi ama asl garip olan bunu yapmann inanlmaz bir zaman almasyd. Telefonlar ender olarak altndan, trafii youn yollardan gitmek zorunda kalyorduk ki, birka blok ilerideki bir binaya bile gitmemiz bile bir saat srebiliyordu. Gideceimiz yere vardmz zaman da, bizden bir sr form doldurmamz isteniyordu. Sonunda bir erkek sekreter beliriyor, yznde Cavallarn o mehur nazik glmsemesiyle istediim bilgiler hakknda kibarca sorular soruyor, sonra da grme iin bir zaman belirliyorlard. Verilen randevu daima en azndan birka gn sonras iin olurdu ve grme nihayet gerekletiinde de bana hazrlanm bilgilerden oluan bir dosya uzatlrd. Sanayiciler 5 ve 10 yllk planlarn sunar, bankaclarn izelge ve grafikleri olur, hkmet yetkilileri ise planlama aamasndan karak ekonomik bymenin lokomotifleri olma yolunda ilerleyen projelerin listesini verirdi. Bu ticaret ve hkmet otoritelerinin verdikleri tm bilgiler ve yaptklar grmelerde syledikleri her ey, Cavann herhangi bir ekonominin o gne kadar karlat en byk patlamayla kar karya olduunu gsterirdi. Hi kimse -tek bir kii bile- bu sav asla sorgulamad, bana herhangi bir olumsuz bilgi vermedi. Bandunga dnerken geirdiim tm bu deneyimleri dnyordum; beni rahatsz eden bir eyler vard. Endonezyada yaptm her eyin bir oyuna benzediini farkettim. Kartlarmz bir poker masasndaymz gibi saklyorduk. Birbirimize gvenemiyor, paylatmz bilginin gvenirliinden emin olamyorduk. Ama oyun son derece ciddiydi ve sonucu da milyonlarca yaam onlarca yl boyunca etkileyecekti.

7-Medeniyet Yarglanyor Seni bir dalang'a gtryorum, dedi Rasy glerek. Duymusundur. Endonezyann mehur kukla ustalar. Bandunga dnmemden memnun olduu anlalyordu. ehirde bu gece ok nemli bir ustann gsterisi var. Beni Bandungun hi bilmediim blgelerinden, kk kiremit daml tapnaklarn fakir uyarlamalarn andran geleneksel Cava evi kamponglarla dolu yerlerden geirdi. Grmeye altm o grkemli Hollanda koloni maliknelerinden ve iyerlerinden eser yoktu etrafta. nsanlarn yoksul ama gururlu olduu belliydi. zerlerinde ypranm, ancak temiz batik sarronglar, parlak renkli bluzlar ve balarnda da geni kenarl hasr apkalar vard. Gittiimiz her yerde glmseme ve kahkahayla karlandk. Durduumuz zaman ocuklar bana dokunup kot pantolonumu hissetmek iin bize doru kouyordu. Kk bir kz ocuu gzel kokulu bir iei sama takt. Motosikleti bir kaldrm tiyatrosunun yaknna park ettik. Etrafta kimi ayakta dikilen, kimi portatif sandalyelerde oturan yzlerce insan vard. Gece berrakt ve ok gzeldi. Bandung'un en eski blgelerinden birindeydik ve sokak klar olmadndan zerimizde parldayan yldzlar grebiliyorduk. Hava odun atei, yerfst ve karanfil kokularyla doluydu. Kalabaln iine dalan Rasy, bir sre sonra o gece kahvede tantm arkadalaryla geri geldi. Bana scak ay, kk pastalar ve fstk yanda piirilmi minik et paralarndan oluan sate ikram ettiler. Sonuncusunu kabul etmeden nce biraz duraksam olmalym ki, kadnlardan biri yanan kk atei iaret ederek, ok taze et, dedi ve gld. Yeni piti. Sonra mzik balad; gamalong denilen ve tapnak anlarn andran melodiler karan bir aletin, insann iine ileyen byl sesi duyuldu. Dalang mzii kendisi alar, diye fsldad Rasy. Tm kuklalar da kendisi oynatp konuturur. Biz szlerini sana tercme ederiz. Geleneksel efsanelerle gncel olaylar birletiren olaanst bir gsteriydi. Sonradan dalangn aslnda iini trans halindeyken yapan bir aman olduunu renecektim. Yzden fazla kuklas vard ve her birini deiik sesle konuturuyordu. Tm yaamm etkileyen, unutamayacam bir akamd. Kadim Ramayana metinlerinden yaplm klasik bir derlemeden sonra dalang, tipik uzun burnu ve sarkk yanaklaryla Richard Nixonun kopyas olan bir kukla kartt. ABD bakan Amerikan bayra desenli melon apkas ve smokiniyle Sam Amca gibi giydirilmiti. Yannda izgili takm elbise giydirilmi ve bir elinde zeri dolar iaretleriyle ssl kova tutan bir kukla daha vard. Bu kincisi teki elindeki Amerikan bayran efendisini yelpazeleyen bir esir gibi Nixonun bann zerinde sallyordu. Kuklalarn arkasnda, stnde lkelerin asl durduu kancalar bulunan bir Ortadou ve Uzakdou haritas belirdi. Nixon haritaya gitti ve Vietnam kancasndan kartarak azna att. Bana, ok ac! Berbat! Byle eylere artk ihtiyacmz yok! diye evrilen bir eyler bard. Sonra onu kovaya atarak dier lkeler iin de ayn eyleri yapmaya balad. Setii lkelerin hi biri Gneydou Asyann domino talar olarak kabul edilen lkeler deildi. Bunu fark edince ok ardm. Hepsi Filistin, Kuveyt, Suudi Arabistan, Irak, Suriye, ran ve Trkiye gibi Ortadou lkeleriydi. Sonra Nixonun kuklas Pakistan ve Afganistana dnd. Her defasnda lkeyi kovasna atmadan nce, Mslman kpekler! ya da Muhammedin canavarlar! ya da

Mslman eytanlar! gibi slam kart bir hakaret haykryordu. Topluluk ok heyecanlanm, kovaya atlan her yeni lkeyle tansiyon artmt. Kahkaha, hayret ve fke arasnda gidip geliyorlard. Bazen kuklacnn kulland dile tepki gsterdiklerini hissediyordum. Endielenmeye de balamtm aslnda; dierlerinden uzun boyluydum ve kalabalkta kolay fark ediliyordum; fkelerini benden karmalarndan korkuyordum. Bu srada Nixon, Rasy tarafndan ngilizceye evrildiinde tylerimi diken diken eden bir ey syledi: Bunu Dnya Bankasna verin. Bakn bakalm, Endonezyann srtndan bize biraz para kazandrmak iin ne yapabilir. Haritadan ald Endonezyay kovaya atmak iin davrand anda, glgelerin iinden baka bir kukla frlad. Batik gmlei ve haki renkli ortuyla Endonezyal bir adam temsil eden kuklann stnde adnn yazl olduu bir etiket vard. Bandunglu popler bir politikac, diye aklad, Rasy. Kukla neredeyse uarak Nixon ile Kova Adamn arasna girdi ve elini kaldrd. Dur! diye bard. Endonezya egemen bir lkedir. Kalabalktan bir alk koptu. Sonra Kova Adam bayran kaldrd ve bir mzrak gibi Endonezyalya saplad. Sendeleyen Endonezyal son derece dramatik bir ekilde ld. Seyirciler bunun zerine yuhalamaya, barmaya ve yumruklarn havada sallamaya balad. Nixon ile Kova Adam ise orada durmu bize bakyordu. Sonra selam verip sahneyi terk ettiler. Sanrm gitsem iyi olacak, dedim Rasye. Elini koruyucu bir ekilde omzuma att. Merak etme, dedi. Senin ahsnla ilgili bir sorunlar yok. Bense bundan o kadar emin deildim. Daha sonra hepimiz ayn kahveye gittik. Rasy ile dierleri Nixon/Dnya Bankas gsterisi hakknda nceden bilgileri olmad konusunda beni temin etti. Bu kuklacnn ne yapacan hibir zaman bilemezsin, dedi genlerden biri. Tm bunlarn benim iin yaplp yaplmadn sorunca bir dieri glerek kendimi fazla nemsediimi syledi. Tipik Amerikal, diye de ekledi srtma, dosta vururken. Endonezyallar politikayla ok ilgilidir, dedi yanmda oturan. Amerikallar byle gsterilere gitmez mi? Karmda oturan ve niversitenin ngilizce blmnde lisans rencisi olan gzel bir kz, Sen de Dnya Bankas iin alyorsun, deil mi? diye sordu. Ona irketimin Asya Kalknma Bankas ve Birleik Devletler Uluslararas Kalknma Ajans (USAID) tarafndan verilen bir proje zerinde altn syledim. Aslnda ayn ey deil mi? Cevabm beklemedi. Bu akam seyrettiimiz oyundaki gibi deil mi yani? Sizin hkmetiniz Endonezya ve dier lkelere bir... eeee... ey salkm... yle bakmyor mu? ey gibi... Szc aryordu. zm, diye tamamlad arkadalarndan biri. Evet, aynen yle. Bir zm salkm. Tanelerden istediini seebilirsin. ngiltere kalsn. ini ye. Endonezyay ise at gitsin.

Tm petroln aldktan sonra, diye ekledi baka bir kadn. Kendimi korumaya altm ama iimden gelmiyordu. Oraya gelmi olmaktan, aslnda ahsma ynelik bir hakaret sayabileceim o Amerikan kart gsterinin tmn seyretmi olmaktan tr gurur duymak istiyordum. Yaptm eyin gerisindeki cesareti grmelerini, ekibimden Bahasa dilini renmek veya kltrlerini anlamak iin herhangi bir gayret sarf eden tek kiinin, o gsteriyi seyreden tek yabancnn ben olduuma dikkatlerini ekmek istiyordum. Ama btn bunlar sylememenin daha akllca olacan dnerek, dikkatimi yeniden konuulanlara vermeye altm. Onlara dalang'n setii lkelerin Vietnam hari tmnn neden Mslman lkeler olduu konusundaki dncelerini sordum. ngilizce blmnde okuyan gzel kz glerek, nk plan bu, dedi. Vietnam sadece geici bir olay, diye araya girdi baka birisi. Tpk Hollandann Naziler iin bir basamak olmas gibi. Asl hedef slam dnyas. Bunun cevapsz kalmasna izin veremezdim. Herhalde ABDnin slam kart olduuna inanmyorsunuzdur, diye itiraz ettim. yle deil mi? diye sordu son konuan kadn. Ne zamandan beri? Kendi kltrnn tarihilerini okumalsn; Toynbee adnda bir ngiliz, daha 1950li yllarda, gelecek yzyldaki asl savan komnistler ile kapitalistler arasnda deil, Hristiyanlar ile Mslmanlar arasnda olacan ngrmt. Bunu Arnold Toynbee mi syledi? ok armtm. Evet. Medeniyet Yarglanyor kitab ile Dnya ve Baty oku." Fakat Mslmanlar ile Hristiyanlar arasnda neden yle bir dmanlk olsun ki? diye sordum. Masadakiler birbirine bakt. O kadar aptalca bir soru sormu olabileceime inanmak istemiyor gibiydiler. Kz ar ar, sanki pek zeki olmayan ya da kula iyi duymayan biriyle konuurmu gibi aklamaya koyuldu: nk Bat, zellikle de lideri olan ABD, tm dnyann kontroln eline geirmeyi ve tarihteki en byk imparatorluk olmay taknt haline getirmi durumda. Baarl olmaya da ok yakn. Yolunun zerinde imdilik Sovyetler Birlii var. Ama onun da fazla zaman kalmad. Toynbee bunu grmt. Dinleri, inanlar yok; ideolojilerinin arkasnda bir temel, z yok. Tarih, ruha ve yce - sonsuz - bir gce inancn gerekli olduunu gsteriyor. Biz Mslmanlarda bu var. Dnyadaki dier herkesten, hatta Hristiyanlardan bile daha fazla var. Onun iin de bekliyor ve gittike gleniyoruz. Acelemiz yok, dedi biri. Bekleyebiliriz. Ve sonra bir ylan gibi saldracaz. Korkun bir dnce! Kendime hkim olmakta zorlanyordum. Bunu deitirmek iin ne yapabiliriz? ngilizce blmnde okuyan kz gzlerimin iine bakt. Bu kadar agzl ve bencil olmay brakn. Dnyada sizin kocaman evlerinizden ve gsterili maazalarnzdan baka eyler de olduunun farkna varn. nsanlar aken, siz arabalarnzn benzini iin zlyorsunuz. Bebekler susuzluktan lrken, siz son modeller iin moda dergilerini kartryorsunuz. nsanlarnz bizim gibi lkeler fakirlik iinde boulurken yardm isteyen lklarmz duymuyor bile. Kulaklarnz size bunlar

sylemeye alanlarn seslerine tkayp, onlar radikal ya da komnist olarak damgalyorsunuz. Yoksullar ve ezilmileri daha fazla yoksulluk ve esarete itmek yerine, onlara kalbinizi amalsnz. Fazla zaman kalmad. Eer deimezseniz, bu sonunuz olur. Kuklas Nixona kar gelip Kova Adam tarafndan ldrlen Bandunglu halk politikac, birka gn sonra ona arpp kaan bir src tarafndan ldrld.

8-saya Farkl Bir Bak O dalang aklmdan hi kmad. Gzel ngilizce blm rencisinin szleri de. Bandungdaki o akam beni farkl bir dnce ve duygu dzeyine gtrmt. Her ne kadar Endonezyada yapmakta olduklarmzn sonularn grebilsem de, tepkilerim duygularm tarafndan ynlendirilmiti ve duygularm bastrmak iin manta, tarihten rneklere ve biyolojik zorunluluklara bavurmutum. O iteki rolmz, insan olmamzn normal bir sonucu olarak mazur grmtm. Einar, Charlie ve benim, insanlarn her zaman yaptklarndan te edimler iinde olmad konusunda da kendimi ikna etmitim. Kendimizin ve ailelerimizin karlarn koruyorduk. Ancak gen Endonezyallarla yaptm o tartmalar beni konuya farkl bir adan bakmaya zorlamt. Onlarn gznden baknca, bencil bir d politika yaklamnn, hibir yerde (lkede) gelecek kuaklara hizmet edip onlar koruyamayacann bilincine varmtm. O tr d politikalar, bunlar oluturan politikaclarn seim stratejileri ya da irketlerin yllk raporlar gibi miyopik bir bak as koyuyordu ortaya. Ekonomik tahminlerim iin gerek duyduum verileri salamak zere Cakartaya olduka sk seyahat etmek zorunda kaldm. Oradaki bo vakitlerimde bu konular zerinde dnp, grlerimi ve vardm sonular bir deftere kaydettim. ehrin sokaklarnda dolandm, dilencilere para verdim; czamllar, fahieler ve sokak ocuklaryla gevezelik etmeye altm. Tm bunlar yaparken hem d yardmn doas hakknda, hem de gelimi lkelerin, az gelimi lkelerdeki yoksulluk ve sefaletin azaltlmas iin yapabilecekleri hakknda uzun uzun dndm. D yardmn ne zaman gerekten samimi, ne zaman agzl ve sadece bencilce nedenlere ynelik olduunu merak ediyordum artk. Bandan beri fedakrlk ve iyilikle ilgili bir ey deil miydi ve eer deilse nasl deitirilebilirdi? Dnyadaki a ve hasta insanlara yardm etmek yolunda, benim lkem gibi lkelerin kararl admlar atmas gerektiinden nasl eminsem, bunun giritiimiz mcadelenin en temel nedenlerinden birini oluturduundan da ayn derecede emindim. Dnp dolap ayn soruya varyordum: Eer d yardmn amac emperyalizm ise bu o kadar da kt bir ey miydi? Zaman zaman Charlie gibi sisteme, dnyann geri kalanna empoze etmeye kalkacak kadar kuvvetle inanan insanlara gpta ettiimi fark ettim. Kstl kaynaklarn, tm dnyann ABD gibi refah ierisinde bir hayat yaamasna olanak salayabileceinden, (ABDnin bile yoksulluk iinde yaayan milyonlarca vatanda varken) phe duyuyordum. Ayrca dier lkelerdeki insanlarn, gerekten bizler gibi yaamak istediinden de o kadar emin deildim. iddet, depresyon, uyuturucu kullanm, boanma ve su hakkndaki istatistiklerimiz, tarihteki en zengin toplumlardan biri olmakla birlikte, belki en mutsuzlarndan biri de olduumuzu gsterirken, bakalarnn bize benzemesini nasl isteyebiliriz ki? Claudine tm bunlar hakknda beni uyarmt belki. Artk bana ne sylemeye alm olduundan da ok emin deildim. Ama her ne ise entelektel tezler bir yana, masumiyet gnlerimin sona erdii de ac bir ekilde ortada idi. Gnlme unlar yazdm: ABDde tek bir masum kii var m? Her ne kadar en byk kazanc ekonomik piramidin tepesindekiler elde ediyor olsa da, milyonlarcamzn geimi - dorudan veya dolayl olarak - az gelimi lkelerin smrlmesine bal. Neredeyse tm sanayimizi besleyen kaynaklar ve ucuz i gc, Endonezya gibi yerlerden geliyor ve bunun ok az oralara geri dnyor. D yardm olarak verilen borlar, bugnn ocuklarnn ve onlarn torunlarnn birer rehine olmasn garantiliyor.

Srf bize olan borlarn geri demek iin, irketlerimizin onlarn doal kaynaklarn talan etmelerine izin vermek, eitim, salk ve dier sosyal hizmetlerden vazgemek zorunda kalacaklar. irketlerimizin elektrik santralleri, havaalanlar ve sanayi siteleri ina etmek iin bu parann ounu zaten geri alm olmasnn, bu denklemde yeri yok. ou Amerikalnn bundan habersiz olduu mazereti masumiyeti gsterir mi? Tamam kabul, bilgilendirilmemi ve bilerek yanl bilgilendirilmi. Ama masum mu? Elbette artk benim de etkin olarak yanl bilgilendirenlerin arasnda olduumu kabul etmek zorundaydm. Kresel bir kutsal sava fikri beni rahatsz ediyordu ama byle bir olaslk, dndke aklma da yatmaya balamt. Bana yle geliyordu ki, eer gerekleirse bu cihad, Hristiyanlar ile Mslmanlar arasnda olmaktan ziyade, belki de Mslmanlarn n saflarda olduu, biz gelimi lkelere kar az gelimi lkelerin sava olacakt. Birinci Dnyadaki bizler kaynaklarn kullancsydk; nc Dnyadakilerse salayclar. Bu, doal kaynaklar snrl olan gllerin, bol kaynaklara sahip gszleri smrmesini kolaylatran eski smrge ticari sisteminin ayns idi. Toynbeenin kitab yanmda deildi ama yeterince uzun bir sre smrlen halklarn, sonunda isyan edeceini anlayacak kadar tarih bilgim vard. Model olarak Amerikan htilaline ve Tom Paineye bakmam yeterliydi. ngilterenin kolonilerden ald vergiyi, bunu Franszlara ve Kzlderililere kar salad askeri koruma yardmnn karl olarak hakl gstermeye altn anmsadm. Kolonilerin bu konudaki yorumlarysa ok farklyd. [25] Painenin, Saduyu' da vatandalarna sunduu ey, gen Endonezyal dostlarmn szn ettii ruh idi: Bir st gcn adaletine gven. ngiliz monarisine ve onun sekin snf sistemlerine tmyle kar olan bir hrriyet ve eitlik dini. Mslmanlarn sunduu da ok farkl deildi: Yksek bir gce olan gven ve gelimi lkelerin dnyann geri kalanna bask yaparak onlar smrmeye haklar olmad inanc. Gnll smrge milisleri gibi Mslmanlar da haklar iin mcadele etmek tehdidinde bulunuyordu ve ngilizlerin 1770lerde yapt gibi, biz de o tr hareketleri terrizm olarak snflandryorduk. Tarih kendini tekrarlyor gibi grnyordu. ABD ile yandalar, Vietnamdaki gibi smrge savalar iin harcadklar paralar, dnyadaki al ortadan kaldrmak, eitim ve temel salk hizmetlerinden (bizim insanlarmz da dahil) tm insanlarn yararlanmasn salamak iin kullansa, dnyann nasl bir yer olacan dndm. Kendimizi sefaletin nedenlerini ortadan kaldrmaya, su havzalarn, ormanlar ve temiz kaynaklar korumaya, yani ruhlarmz besleyen eyleri salayan doal alanlar korumaya adam olsak, gelecek nesillerin bundan nasl etkileneceini merak ettim. Kurucu Atalarmzn yaam, zgrlk ve mutluluu arama hakknn, sadece Amerikallar iin geerli olduunu dndklerine inanmyordum; o zaman neden imdi bu insanlarn karsnda, daha nce savatmz emperyalist deerleri destekleyen stratejiler uyguluyorduk? Endonezyadaki son gecemde, bir ryadan uyanp yatamn iinde oturdum ve yaktm. Odada sanki biri varm gibi geliyordu. Etrafmdaki tandk InterContinental Oteli mobilyalarna, batik kilimlere ve duvarda asl duran erevelenmi glge kuklalara gz gezdirdim. Birden grdm ryay hatrladm. sa Mesih, nmde duruyordu. Kk bir ocukken her akam konutuum, dua ettikten sonra

dncelerimi paylatm saya benziyordu. Yalnz ocukluumdaki sa ak tenli ve sarnken, bunun kvrck siyah salar ve koyu renk bir teni vard. Yere eildi ve bir eyi alp omzuna kaldrd. nce bunun bir ha olduunu zannettim. Ama sonra bunun ucundaki tekerlek bann zerinde metalik bir hale gibi duran bir araba aks olduunu grdm. Alnndan kan gibi ya damlyordu. Doruldu, gzlerimin iine bakt ve Eer imdi gelecek olsaydm, beni deiik bir biimde grrdn, dedi. Nedenini sordum. nk, diye cevap verdi. Dnya deiti. Saate baktm. Gn neredeyse domak zereydi. Yeniden uyuyamayacam bildiimden, giyindim ve asansre binip bo lobiye indim, sonra yzme havuzunun etrafndaki bahelerde gezintiye ktm. Gkyznde ay parldyor, orkidelerin tatl kokusu havaya yaylyordu. Bir ezlonga uzanp orada ne yaptm, hayatmdaki rastlantlarn beni neden o yola ve Endonezyaya getirdiini dnmeye baladm. Hayatmn deitiini biliyordum. Ama bu deiimin ne kadar kkl olduu hakknda hibir fikrim yoktu. Dn yolumda Ann ile Pariste buluup, yeniden bir araya gelmeyi denedik. Ama Fransa tatili srasnda bile kavgalarmz sryordu. Birok zel ve gzel anlar olsa da, sanrm ikimiz de kzgnlk ve krgnlklarla dolu uzun gemiimizin, alamayacak kadar byk bir engel oluturduunu anlamtk. Zaten ona syleyemeyeceim ok ey vard. Bunlar paylaabileceim tek kii Claudine idi ve srekli onu dnyordum. Ann ile Boston Logan Havaalanna indikten sonra, birer taksiye binerek, Back Baydaki ayr yaadmz dairelerimize gittik.

9-Hayatmn Frsat Endonezya ile ilgili asl snav beni MAINde bekliyordu. Sabah ilk olarak Prudential Centerdeki ofis merkezine gittim ve orada birok irket alanyla birlikte asansrdeyken, MAINin seksen yalarndaki esrarengiz ynetim kurulu bakan ve CEOsu Mac Halln, Einar, Portland Oregon ofisinin bana getirdiini rendim. Bunun sonucunda ben de artk resmen Bruno Zambottiye balanmtm. Sann rengi ve kendisine kar kan herkesi alt etme konusundaki rktc yeteneinden dolay gm tilki lakabna sahip olan Bruno, Cary Grant kadar yakkl biriydi. Az iyi laf yapard ve mhendislik diplomasna ek olarak, bir de ynetim bilimlerinde lisansst derecesi vard. Ekonometriden iyi anlard ve MAINin elektrik enerjisi blm ile uluslararas projelerinin oundan sorumlu mdr yardmcs idi. Akl hocas ihtiyar Jake Dauber emekliliinin ardndan irketin bana gemesi beklenen kiilerden biriydi. ou MAIN alan gibi ben de Bruno Zambottiye kar korku ile kark bir hayranlk duyuyordum. Yemekten hemen nce Brunonun ofisine arldm. Endonezya hakknda keyifli bir sohbetten sonra oturduum koltukta dorulmama neden olan bir ey syledi. Howard Parkeri kovuyorum. Ayrntlara girmemize gerek yok ama u kadarn syleyeyim, gereklikle olan ban koparm. Parmaklarn masasnn zerindeki kt tomarnn stnde gezdirirken, rahatszlk veren bir ekilde glmsedi. Ylda %8. Adamn yk tahmini bu kadar. nanabiliyor musun? Endonezya gibi potansiyele sahip bir lkede hem de! Glmsemesi kayboldu ve dorudan gzlerimin iine bakt. Charlie Illingworth bana senin ekonomik tahminlerinin hedefi tam tutturduunu ve %17 ile 20 arasnda bir yk bymesini hakl gstereceini sylyor. Bu doru mu? yle olduu konusunda onu temin ettim. Ayaa kalkt ve elini uzatt. Tebrikler. u anda terfi ettin. Belki de kp bunu pahal bir restoranda dier MAIN alanlaryla birlikte ya da tek bama kutlamalydm. Ama aklm Claudine'de idi. Ona terfiimi ve Endonezyada yaadklarm anlatmak iin kvranyordum. Yurtdndan aramamam konusunda beni uyard iin onunla hi konuamamtm. imdi aradmdaysa telefonunun grmeye kapal olduunu ve kendisine ulalabilecek baka bir numara da brakmadn renince kayglandm. Onu aramaya gittim. Dairesine gen bir ift tanmt. le saati olmasna ramen sanrm onlar yataktan karmtm; biraz ierlemi halde Claudine hakknda bir ey bilmediklerini sylediler. Emlak brosuna giderek onun kuzeniymiim gibi davrandm. Dosyalarna gre o isimde birine hi daire kiralamamlard; bir nceki kira kontrat, isminin aklanmasn istemeyen bir kiiyle imzalanmt. MAINin insan kaynaklar blm de onun hakknda hibir bilgiye sahip olmadn iddia etti. Sadece benim grmeme izin verilmeyen bir zel danmanlar dosyas olduunu sylediler. Akamstne doru bedensel olduu kadar, ruhsal anlamda da yorulmutum. stne stlk, uzun uak yolculuunun neden olduu saat fark sersemlii de beni ciddi olarak etkilemeye balamt. Bo daireme dndmde kendimi ok yalnz ve terk edilmi hissediyordum. Terfiim sadece anlamsz

deil, daha da kts, kendimi satmaya ne kadar hazr olduumun bir belgesi gibi grnmeye balamt bana. Kendimi umutsuzluktan bunalm bir halde yatan stne attm. Claudine beni kullanm, sonra da bir kenara atvermiti. Istrabma teslim olmama kararll iinde, duygularm kapattm. Saatlerce yatakta ylece yatp, odamn duvarlarn seyrettim. Sonunda kendimi toparladm. Kalktm, bir bira itim ve bo ieyi masann kenarnda paraladm. Sonra pencereden darya baktm. Caddenin derinliklerine doru bakarken, sanki onu bana doru yrrken grdm. nce kapya bir hamle yaptm, ardndan bir kere daha bakmak iin pencereye kotum. Kadn biraz yaklamt. ekici biri olduunu ve yrynn Claudineninkini anmsattn grebiliyordum ama o deildi. Birden mitsizlie kapldm ve duygularm kzgnlk ve nefretten korkuya dnt. O an gzmn nnden bir grnt geti: Claudine bir kurun yamuru altnda sarslp dyor, bir suikasta kurban gidiyordu. Grnty kafamdan silip iki Valium aldm ve szana kadar itim. Ertesi sabah, MAINin personel blmnden gelen telefonla uyandm. Blm efi Paul Mormino dinlenme ihtiyacm anladn, ancak o gn leden sonra yine de ofiste olmam gerektiini sylyordu. Haberler iyi, dedi. Kendine gelmek iin en iyi yol. Talimata uyarak ofise gittiimde, Brunonun szne fazlasyla sadk olduunu rendim. Sadece Howardn eski iine terfi etmekle kalmam, baekonomist unvanyla birlikte bir de zam almtm. Keyfim az da olsa yerine gelmeye balamt. leden sonra izin alp elimde bir kutu birayla Charles Nehri boyunca dolamaya ktm. Orada oturup bir yandan yelkenlileri seyredip, bir yandan da uu yorgunluum ve dehetli bir ba arsyla urarken, Claudinenin oradaki iini bitirip bir sonraki grevine baladna karar verdim. Gizliliin nemini her zaman vurgulamt. Beni arayacakt. Mormino haklyd. Uu yorgunluum (ve endielerim) dalverdi. Sonraki haftalarda Claudine ile ilgili tm dnceleri bir kenara brakp, Endonezya ekonomisi hakkndaki raporumu yazmak ve Howardn yk tahminlerini gzden geirip dzeltmekle uratm. Sonunda patronlarmn istedii gibi bir sonuca vardm: Elektrik talebindeki art, yeni sistemin tamamlanmasndan sonraki 12 yl boyunca ylda ortalama %19 olacak, sonraki 8 yl boyunca %17ye decek ve 25 yllk tahmin sresinin geri kalannda da sabit %15 olacakt. Bulgularm uluslararas kredi kurulularyla yaptmz resmi toplantlarda sundum. Uzmanlar beni kapsaml olarak ve acmaszca sorgulad. Duygularm, artk, (hazrlk okulunda olduu gibi) isyan etmek yerine beni kusursuz olmaya ynelten bir dik kafalla dnmt. Yine de Claudinenin ans hep yaknmdayd. Kendine Asya Kalknma Bankasnda isim yapmaya alan gen ve kstah bir ekonomist, tm bir leden sonray beni aralksz sorguya ekmekle geirince, aylarca nce Beacon Sokandaki dairesinde otururken Claudinenin vermi olduu d hatrladm. 25 yl ilerisini kim grebilir ki! diye vurgulamt. Senin tahminin de en azndan onlarnki kadar geerli olacaktr. Kendine gven, her ey demektir. Gelien lkelerdeki yaam hakknda, almalarm sorgulayan (ve bazlar benim iki katm yanda olan) o centilmenlerin oundan daha fazla bilgi ve tecrbeye sahip olduumu da dnerek, kendimin de bir uzman olduuna karar verdim. Amazonda yaam, Cavann kimsenin gitmek

istemedii yerlerinde dolamtm. Yneticilere ekonometrinin ince noktalarn retmeye ynelik birka kurs almtm ve Dnya Bankas Bakan, Ford Motor irketi eski bakan ve John Kennedynin savunma bakan Robert McNamarann da ok houna giden, istatistikten anlayan, ekonometriye tapan o yeni harika ocuk tiplerinden biri olduuma inanyordum. nn rakamlar, olaslk teorisi, matematiksel modeller ve (galiba) ancak ok byk bir egonun rn olabilecek bir kabadayln zerine kurmu bir adamd o. Hem McNamaraya, hem de patronum Brunoya benzemeye altm. Konuma tarzm birinci kiiye, elimdeki evrak antam sallayarak kasntyla yrym de tekine benzettim. imdi bakyorum da, kstahlma amamak elde deil. Gerekte ok kstl bir deneyime sahiptim ama eitim ve bilgideki eksikliimi cretimle telafi ediyordum. Bu tavr ie yarad da. Sonunda, uzmanlar raporlarma onay damgalarn bast. Sonraki aylarda Tahran, Karakas, Guatemala, Londra, Viyana ve Washingtonda toplantlara katldm. ran ah, eitli lkelerin eski bakanlar ve Robert McNamarann kendisi de dahil olmak zere birok nl kiiyle tantm. Oras da hazrlk okulu gibi bir erkekler dnyasyd. Yeni unvanmn ve son zamanlarda uluslararas bor kurulular karsnda aldm baarlarmn, dier insanlarn bana olan yaklamlarn nasl etkilediini grdke hayrete kaplyordum. Tm bu ilgi balangta bam dndrd. Kendimi sihirli deneini bir lkenin zerinde sallayarak, onu bir anda a boacak ve her tarafndan sanayi kurulularnn ortaya kmasn salayabilecek bir sihirbaz gibi grmeye balamtm. Sonra ayaklarm yere bast. Hem kendimin, hem de birlikte altm insanlarn asl niyetlerini sorgulamaya baladm. yle grnyordu ki, gsterili bir unvan ya da bir doktora derecesi, Cakartadaki bir lam ukurunun hemen yannda yaayan czamlnn derdini anlamakta fazla yardmc olmuyordu insana. statistiklerle oynama becerisinin de kiinin ileriyi grmesini salamadndan emindim artk. Dnyay biimlendiren kararlar verenleri daha iyi tandka, yetenek ve hedefleri hakknda daha kukucu olmaya baladm. Toplant masalarnn etrafndaki yzlere bakarken fkemi gizlemekte zorlanmaya balamtm. Ama zaman ierisinde bu perspektif de deiti. O insanlarn ounun doru olan yaptna inandn anlamaya baladm. Charlie gibi onlar da, komnizmin ve terrizmin (kendilerinin ve seleflerinin vermi olduu kararlara kar domu olaan tepkiler yerine) er gleri olduuna, dnyay kapitalizme dndrmek konusunda lkelerine, ocuklarna ve Tanrya kar bir grev edindiklerine inanyordu. Gl olann hayatta kalmas gerektii prensibini de benimsemilerdi; mukavvadan yaplma sala bir kulbe yerine ayrcalkl bir snfa mensup olarak doma ansna sahip olmularsa, o zaman ayn miras ocuklarna devretmeyi bir ykmllk olarak gryorlard. Bu insanlar, gerek bir komployla dnyaya egemen olma amac gden bir kardelik grubu olarak grme konusunda bocalyordum. Yine de, zaman ierisinde onlar Sava ncesinde Gneydeki byk toprak sahiplerine benzetmeye baladm. Kt amalarla gizli yerlerde buluan kapal bir grup olmak yerine, ortak inanlar ve paylalan kiisel karlar etrafnda bir araya gelmi insanlard. Byk iftlik sahipleri de hizmetiler ve kleler arasnda bymt ve o dinsizlere sahip kp, kendi din ve yaam tarzlarn onlara kabul ettirmenin haklar, hatta grevleri olduuna inanarak eitilmilerdi. Klelik, her ne kadar onlara da felsefi olarak itici geliyor olsa da, Thomas Jefferson

gibi onlar da bu kavram, (kmesi halinde sosyal ve ekonomik kaosa neden olacak) bir gereklilik olarak grebiliyordu. Benim artk irketokrasi olarak dndm ada oligarilerin liderleri de ite bu kalba uyuyordu. Savalardan ve seri silah retiminden, akarsulara barajlarla set ekilmesinden, yerel ortamlarn ve kltrlerin yok edilmesinden kimlerin yarar saladn merak ediyordum. Yzbinlerce insann yiyecek yokluundan, kirli sudan ya da tedavi edilebilir hastalklardan lmesinden kimlerin kar salayabileceini incelemeye baladm. Yava yava, uzun vadede kimsenin yararna olmasa da, ksa vadede ben ve patronlarm gibi piramidin tepesinde olanlarn bunlardan en azndan maddi adan kar olduunu gryordum. Bu birok soruyu da beraberinde getirdi: Bu gidi neden devam ediyordu? O kadar uzun bir zaman nasl sregelebilmiti? Acaba cevap u eski Hak glnndr deyiinde, yani sistemi gl olanlarn srdrdnde mi yatyordu? Bu birok soruyu da beraberinde getirdi: Bu gidi neden devam ediyordu? O kadar uzun bir zaman nasl sregelebilmiti? Acaba cevap u eski Hak glnndr deyiinde, yani sistemi gl olanlarn srdrdnde mi yatyordu? Bu durumun devam etmesine sadece gcn izin verdiini sylemek yetersiz grnyordu. Glnn hakl olduu nergesi birok eyi aklasa da, daha elle tutulur sebepler olmas gerektiini hissediyordum. letme fakltesinde kstl kaynaklar, insann devaml byme ihtiyac ve kle ii ilkesi hakknda ders veren Kuzey Hindistanl ekonomi profesrn anmsadm. Bu profesre gre, tm baarl kapitalist sistemler, en tepede, aaya doru inen katmanlar kontrol eden bir avu insann ve en altta da ekonomik anlamda gerek birer kle olarak adlandrlabilecek devasa bir ii ordusunu kapsayan, kat komuta zincirlerine sahip hiyerariler ierirdi. Sonuta sistemi destekleme nedenimizin, irketokrasinin bizi, Tanr 'nn o kapitalist piramidin en tepesine birka adammz yerletirmemize ve sistemimizi tm dnyaya yaymamza izin verdii konusunda ikna etmesi olduuna inanmaya baladm. Bunu ilk yapan bizler deildik elbette. Liste kadim Kuzey Afrika, Ortadou ve Asya imparatorluklaryla balayp, ran, Yunan ve Roma medeniyetlerine, oradan da Hal seferlerine, Kolomb sonras an Avrupal imparatorluk mimarlarna kadar uzanr. Ayn emperyalist anlay birok savan, yozlamann, aln ve soykrmn sebebi olmutur ve olmaya devam etmektedir. Ve her zaman imparatorluklarn vatandalarnn vicdan ve mutluluklarnda ciddi anlamda ters etkiler yaratm, sosyal bunalma katkda bulunarak insanlk tarihindeki en zengin kltrlerin en fazla intihar, uyuturucu kullanm ve iddet oranlaryla kar karya kalmasna neden olmutur. Sorular zerinde uzun uzadya dnmeme ramen, btn bunlarda kendi rolmn ne olduunu dikkate almaktan kandm. Kendimi bir ET olarak deil, ba ekonomist olarak dnmeye altm. Unvanm kulaa ok resmi geliyordu ve eer bir onaya ihtiyacm varsa bordrolarma bakabilirdim: Tm de zel bir irket olan MAINe aitti. NSA veya baka bir hkmet kuruluundan bir dolar bile almamtm. Ve bylece ikna oldum. Hemen hemen yani. Bir leden sonra Bruno beni odasna ard. Koltuumun arkasna geip elini omzuma koydu ve Harika bir i yaptn, dedi. Seni ne kadar takdir ettiimizi gstermek iin, hayatnn frsatn veriyoruz; iki misli yanda olanlarn bile ok ender olarak ele geirdikleri bir ey bu.

10-Panamann Bakan ve Kahraman Panamann Tocumen Uluslararas Havaalanna 1972 ylnn bir Nisan akam ge saatlerde, tropik saanak altnda indim. O gnlerde yaygn olduu gibi, dier yneticilerle bir taksi paylatk ve spanyolca konutuum iin ofrn yanna ben oturdum. Bo gzlerle camdan darya bakyordum. Yamurun iinde farlarn aydnlatt bir ilan panosunda, kk alnl, gzleri l l yanan yakkl bir adamn portresini grdm. Geni kenarl apkasnn bir yan pervasz bir ekilde yukarya kaldrlmt. Modern Panamann kahraman Omar Torrijosu tandm. Her zaman olduu gibi o seyahate kmadan nce de Boston Halk Ktphanesinin referans blmn ziyaret ederek hazrlanmtm. Torrijosun halk arasndaki poplerliinin, Panamann kendini idare etme hakknn yan sra lkesinin Panama Kanal zerindeki egemenlik talebinin sk bir savunucusu olmasndan kaynaklandn biliyordum. lkesinin, onun nderlii altnda utan verici gemiindeki tuzaklara bir daha dmemesi konusunda kararlyd. Svey Kanalnn yapmn ynetmi olan Fransz mhendis Ferdinand de Lesseps, Atlantik ve Pasifik okyanuslarn birbirine balamak iin Orta Amerikada bir kanal yapmaya karar verdiinde, Panama, Kolombiyann bir paras idi. Franszlar, 1881 ylndan balayarak birbiri ardna felaketlere maruz kalan devasa bir proje stlenmilerdi. Sonunda proje, 1889da mali olarak kt. Ama Theodore Rooseveltin bir ryasna esin kayna olacakt. 20. yzyln ilk yllarnda ABD, Kolombiyadan kanaln gemesi planlanan kara parasn, bir Kuzey Amerika konsorsiyumuna devretmesini salayacak bir anlama imzalamasn talep etti. Kolombiya reddetti. Bakan Roosevelt, 1903 ylnda Amerikan sava gemisi Nashvilleyi blgeye gnderdi. Karaya kan Amerikan askerleri popler bir yerli milis komutann yakalayp ldrd ve Panamann bamszln ilan etti. Baa kukla bir hkmet getirildi ve bylece ilk Kanal Anlamas imzaland. Bu anlama, gelecekteki suyolunun her iki tarafnda bir Amerikan blgesi oluturuyor, Amerikan askeri mdahalesini yasallatryor ve Washingtona yeni olumu bu bamsz lke zerinde mutlak bir kontrol salyordu. Ama garip olan u ki, anlama ABD Dileri Bakan John Hay ile ilk proje ekibinin bir eleman olan Fransz mhendis Philippe Bunau-Varilla arasnda imzalanmt; imza koyanlar arasnda tek bir Panamal bile yoktu. Yani Panama, bir Amerikal ve bir Fransz arasnda yaplan anlamayla, Amerikaya hizmet etmek zere Kolombiyadan ayrlmak zorunda braklmt. Geriye dnp [26] bakldnda, bu aslnda ngrl bir balangt. Yarm yzyldan uzun bir sre Panama, Washington ile gl balar olan bir zengin aileler oligarisi tarafndan ynetildi. Bunlar lkelerinin Amerikan karlarna hizmet etmesini garanti altna almak iin gerekli grdkleri her trl tedbiri alan muhafazakr diktatrlerdi. Washington ile ibirliine giren ou Latin Amerikan diktatrnn yapt gibi, Panamann yneticileri de Amerikan karlarn, sosyalizm kokan tm halk akmlar bastrmak olarak yorumladlar. Ayn zamanda, komnizm kart eylemlerinde CIA ve NSAy yarkre genelinde desteklediler ve Rockefellerin Standard Oili ile (sonradan George H. W. Bush tarafndan satn alnacak olan) United Fruit gibi byk Amerikan irketlerine yardm ettiler. yle grnyor ki, bu hkmetlerin hi biri Amerikan karlarna byk iftliklerde ve irketlerde yoksulluk iinde yaayarak kle gibi alan insanlarn yaamn iyiletirmekle hizmet edebileceini dnmyordu.

Panamann egemen aileleri, verdikleri bu destekler iin yeterince dllendirildi; Amerikan askeri gleri Panamann bamszlk ilanyla 1968 yl arasnda bu insanlar namna lkeye on kereden fazla mdahalede bulundu. Ancak o yl, yani ben Bar Gnlls olarak Ekvadordayken, Panama tarihinin gidiat birden deiti. Son diktatr Arnulfo Arias bir darbe sonucu devrildi ve aktif olarak [27] darbenin iinde yer almad halde Omar Torrijos devlet bakan olarak ortaya kt. Torrijos lkesinin orta ve alt snflarnn deer verdii, sayg duyduu biriydi. Annesiyle babasnn retmenlik yapt bir tara kenti olan Santiagoda bymt. 1960larda fakir halk arasnda giderek destek bulan Panamann en nemli askeri birlii konumundaki Milli Muhafzlarda basamaklar hzl bir ekilde trmanmt. Torrijos evsiz barksz takmna kulak vermekle de tannmt; gecekondu mahallelerinin sokaklarnda dolar, politikaclarn girmeye cesaret edemedii kenar semtlerde toplantlar yapar, isizlerin i bulmalarna yardm eder ve sk sk kendi snrl mali [28] kaynaklarn hastalk ya da baka bir felaketle karlam ailelere balard. Hayata olan sevgisi ve insanlara gsterdii sevecenlik, Panama snrlarn bile amt. lkesini zulmden kaan, ilinin Pinochetsine kar solcu muhaliflerden, Castro kart sac gerillalara kadar her trl politik gre sahip insanlar iin snak haline getirmeye niyetliydi. Birok insan onu bir bar elisi olarak gryor, bu da yarkrede ona vg ve saygnlk kazandryordu. Ayn zamanda kendini Honduras, Guatemala, El Salvador, Nikaragua, Kba, Kolombiya, Peru, Arjantin, ili ve Paraguay gibi birok Latin Amerika lkesinin paralanmasna neden olan eitli hiziplerin arasndaki farkllklar gidermeye adam bir lider olarak da n yapmt. ki milyon nfuslu kk lkesi, sosyal reform iin bir model ve Sovyet Rusyann paralanmasn planlayan ii liderlerinden, Libyann Muammer Kaddafisi gibi Mslman militanlara kadar birok eitli dnya lideri iin bir esin [29] kayna ilevi gryordu. Panamadaki ilk gecemde bir trafik nda durmu, grltyle alan sileceklerin arasndan dary seyrederken, o ilan panosundan bana glerek bakan o yakkl, karizmatik ve cesur adamdan etkilenmitim. Boston Halk Ktphanesinde geirdiim saatlerden inanlarnn arkasnda duran bir insan olduunu biliyordum. Panama, tarihinde ilk kez Washingtonun ya da herhangi baka birinin kuklas deildi. Torrijos hibir zaman Moskova ya da Pekinin nne srd yeme kanmamt; sosyal reforma ve fakir olarak doanlara yardma inanrd ama komnizm taraftar deildi. Castronun aksine Torrijos, ABDden bamszln, onun dmanlaryla ibirliine girmeden kazanmaya kararlyd. Boston Halk Ktphanesinin raflarndaki eski bir dergide, Torrijosu Amerika ktalarnn tarihini deitirecek, uzun vadede ABD egemenliine doru gidii tersine dndrecek insan olarak ven bir makaleye rastlamtm. Yazarn k noktas Bariz Kader (Manifest Destiny) idi. yle ki 1840larda Amerikallar arasnda popler olan ve Kuzey Amerikann fethinin Tanr tarafndan buyrulduu; yani, Kzlderililerin, ormanlarn ve buffalolarn imhasnn, bataklklarn kurutulmasnn ve nehir yataklarnn deitirilmesinin, i gc ve doal kaynaklarn srekli olarak smrlmesine dayal bir ekonominin insan iradesi deil, Tanrnn emri olduuna ilikin doktrini temel alyordu. O makale beni lkemin dnyaya kar tavr hakknda dnmeye zorlad. lk defa 1823te Bakan James Monroe tarafndan dile getirilen Monroe Doktrini, 1850lerde ve 1860larda Bariz Kader'i bir adm daha ileri gtrerek, ABDnin tm yarkre zerindeki politikalarn desteklemeyi reddeden

herhangi bir Orta veya Gney Amerika lkesini istila etmek de dahil olmak zere, zel haklara sahip olduunu iddia etmek iin kullanlmt. Teddy Roosevelt de ABDnin Dominik Cumhuriyetine ve Venezuelaya olan mdahalelerini hakl gstermek iin ve Panama'nn Kolombiyadan kurtarl srasnda Monroe Doktrinine atfta bulunmutu. Onu izleyen bir dizi ABD bakan, zellikle Taft, Wilson ve Franklin Roosevelt, kinci Dnya Savann sonlarnda Washingtonun Pan-Amerikan faaliyetlerini yaymak iin Monroe Doktrinine dayand. Son olarak, 20. yzyln ikinci yarsnda ABD, bata Vietnam ve Endonezya olmak zere, bu doktrini tm dnya lkelerinde gerekletirmek [30] iin komnizm tehdidini kulland. imdiyse yle grnyordu ki bir adam Washingtonun yolu zerinde duruyordu. lk olmadn biliyordum, ondan nce Castro ve Allende gibi liderler de vard ama sadece Torrijos, bunu komnist ideolojinin dnda ve hareketinin bir devrim olduunu iddia etmeden yapyordu. O sadece, Panama vatandalarnn yaadklar toprak ve onu ikiye blen bir suyolu zerinde egemenlik haklar olduunu ve bu haklarn en azndan ABDnin sahip olduu kadar geerli ve ilahi birer armaan olduunu sylyordu. [31] Torrijos her ikisi de Kanal Blgesinde bulunan Amerikalar Okulu ile ABD Gney Komutanlnn tropikal sava eitim merkezine de kar kyordu. ABD silahl kuvvetleri yllarca, Latin Amerikal diktatr ve bakanlarna, oullarn bu okula, askeri liderlerini de Kuzey Amerika dndaki bu en byk ve en donanml tesislere gndermesini telkin etmiti. Gnderilenler orada komnizme kar savamak ve kendi varlklar yannda, petrol irketleriyle dier zel irketlerin de varlklarn korumak iin rendikleri askeri taktiklerin yan sra sorgulama ve gizli operasyon becerileri de edinmiti. Ayn zamanda, ABDnin st dzey yetkilileriyle kaynama imkn da bulmulard. Sistemden yarar salayan birka zengin dnda, tm Latin Amerikallar bu tesislerden nefret ediyordu. Birok lkeyi totaliter rejimlere dntren muhafazakr lm mangalar ve ikenceciler iin eitim saladklar biliniyordu. Torrijos, Panama ierisinde yabanc eitim merkezleri istemediini ve Kanal Blgesini de lke snrlar iinde saydn aka ortaya [32] koymutu. Yakkl generali ilan panosunda grp, altndaki Omarn ideali zgrlktr; bir ideali yok edecek fze henz icat edilmemitir! deyiini okuyunca rperdim. imden bir his, Panamann 20. yzyldaki yksnn henz bitmediini ve Torrijosun nnde g, hatta trajik zamanlar olduunu sylyordu. Tropik yamur arabann n camn dvmeye devam ederken, trafik yeile dnd ve ofr kornaya bast. Kendi durumumu dndm. Panamaya MAINin ilk gerekten kapsaml ana kalknma plann ieren anlamay yapmak zere gnderilmitim. Bu plan Dnya Bankas, Inter- Amerikan Kalknma Bankas ve USAIDin o minik ama ok nemli lkenin enerji, ulam ve tarm sektrlerine milyarlarca dolarlk yatrm yapmas iin gereke oluturacakt. Tm bunlar elbette birer bahane, Panamay sonsuza dek borlu duruma drp kukla statsne geri dndrmek iin arat. Taksi hareket ederken iimi bir sululuk duygusu kaplad ama bunu hemen bastrdm. Bana neydi ki? Cavada geri dn olmayan bir yola girmi, ruhumu satmtm; imdi de hayatmn frsatn

yaratp tek hamlede zengin, nl ve gl olabilirdim.

11-Kanal Blgesindeki Korsanlar Ertesi gn Panama hkmeti bana etraf gezdirmesi iin birini gnderdi. Adamn ad Fidel idi ve grr grmez ona kanm kaynamt. nce yapl, uzun boyluydu ve lkesiyle aka gurur duyuyordu. Byk-byk-bykbabas spanyaya kar yaplan bamszlk savanda Bolivarn yannda savamt. Ona Tom Paine ile akraba olduumuzu syledim ve Saduyu' yu spanyolca olarak okuduunu renince ardm. ngilizce biliyordu ama lkesinin dilini gayet iyi konutuumu renince ok duyguland. nsanlarnzn ou burada yllarca yaad halde, dilimizi renmek iin hibir gayret gstermez, dedi. Fidel beni Yeni Panama dedii, ehrin zengin ve olduka etkileyici bir blgesine gtrd. Cam ve elikten yaplma modern binalarn yanndan geerken, Panamada, Rio Grandenin gneyindeki dier tm lkelerden daha fazla uluslararas banka olduunu syledi. Bize ou zaman Amerikalarn sviresi derler, dedi. Mterilerimize ok az soru sorarz. Akamst gne Pasifik sularna dora inerken, krfez boyunca uzanan bir caddeye ktk. Bir dizi gemi akta demirlemi halde bekliyordu. Fidele Kanal ile ilgili bir sorun olup olmadn sordum. Her zaman byledir, dedi glerek. Dizi dizi sralarn beklerler. Bunlarn yars Japonyadan gelir ya da oraya gider. Amerikan gemilerinden bile fazladr saylar. Bunu bilmediimi itiraf ettim. armadm, diye cevap verdi. Kuzey Amerikallar dnyann geri kalan hakknda fazla ey bilmez. stlerine bugenviller sarlm tarihi kalntlarn bulunduu gzel bir parkta durduk. Bir levha, burann ehri yamac ngiliz korsanlarndan korumak iin yaplm bir kale olduunu sylyordu. Akam piknii yapmaya hazrlanan bir aile vard parkta: Anne, baba, erkek ve kz ocuklar ve ocuklarn bykbabas olduunu tahmin ettiim yalca bir adam. Birden o be kiiyi saran dinginlie zlem duydum. Yanlarndan geerken ift gld ve el sallayp bizi ngilizce selamlad. Turist olup olmadklarn sorunca gldler. Adam bize doru geldi. Ben Kanal Blgesinde nc nesilim, diye gururla aklad. Bykbabam kanal yapldktan yl sonra gelmi buraya. Katrlardan, yani gemileri havuzlarda eken traktrlerden birini kullanyormu. ocuklara masay kurmakta yardm etmekle megul yal adam iaret etti. Babam bir mhendisti, ben de onun yolundan gittim. Kadn, kaynpederine ve ocuklara yardm etmeye dnmt ve arkalarnda gne, mavi sulara dalyordu. Bir Monet tablosunu artran, huzur verici gzellikte bir manzarayd. Adama ABD vatanda olup olmadklarn sordum. ararak bakt bana. Elbette yleyiz. Kanal Blgesi ABD topradr. O srada olan koarak gelip babasna yemein hazr olduunu syledi. Olunuz drdnc nesil mi olacak? Adam ellerini dua yapar gibi birletirerek gkyzne doru kaldrd. O ansa sahip olmas iin her gn Tanrya dua ediyorum. Burada yaamak harika. Sonra ellerini indirip dorudan Fidele

bakt. Umarm onu 50 yl daha elimizde tutabiliriz. Torrijos denen u despot ortal ok kartryor. Tehlikeli bir adam. Bir ey beni drtt ve ona spanyolca olarak, Adios" dedim. Umarm siz ve aileniz burada iyi vakit geirip, Panamann kltr hakknda bir eyler renirsiniz. ararak bakt adam bana. Onlarn dilini bilmiyorum, dedi. Sonra da hzla dnp ailesinin yerletii piknik masasna yneldi. Fidel yanma geldi, kolunu omzuma atarak hafife skt ve Teekkr ederim, dedi. ehre geri dnerken, bizi gecekondu mahallesi olarak adlandrd bir blgeden geirdi. En kts deil, dedi. Ama olay anlamana yardmc olur. Tahta barakalar ve durgun su dolu hendekler, sokaklarn kenarna dizilmiti; yklacakm gibi duran evler derede batrlm rk sandallara benziyordu. Arabann iine rmlk ve lam kokular dolarken, karnlar imi ocuklar yanmz sra kouyordu. Yavaladmz zaman etrafma toplanp, bararak para dilendiler. Tm bunlar bana Cakartay anmsatyordu. Duvarlarn ou sokak yazlaryla kaplyd. lerinde iftlerin adlarnn yazl olduu bildik kalpler de vard. Ama ou ABD hakknda nefret ifade eden sloganlard: Evine git, gringo!, Kanalmzn iine etmekten vazgein!, Kle tccar Sam Amca!, Nixona Panamann Vietnam olmadn syleyin! ime en ok ileyeni yle diyordu: zgrlk uruna lm, saya giden yoldur. Yazlarn aralarna Omar Torrijosun posterleri serpitirilmiti. imdi sra dier tarafta, dedi Fidel. Benim resmi evraklarm var, sen de ABD vatandasn. yleyse gidebiliriz. Eflatun bir gkyz altnda bizi Kanal Blgesine gtrd. Hazrlkl olduumu dnsem de, greceklerim iin yeterli deildi. evredeki zenginlik inanlmazd: Byk beyaz binalar, bakml baheler, lks evler, golf sahalar, dkknlar, tiyatrolar. Gerekler, dedi Fidel. Buradaki her ey ABDnin maldr. Tm iyerleri, spermarketler, berberler, gzellik salonlar, lokantalar, hepsi Panama yasalarndan ve vergilerinden muaftr. Tam yedi tane on sekiz delikli golf sahas, etrafa uygun ekilde serpitirilmi ABD postaneleri, ABD mahkemeleri, ABD okullar. Buras gerekten lke iinde bir lke. Ne kstahlk! Bana bakndan Fidelin hzl bir deerlendirme yaptn anladm. Evet, diye onaylad. Bunu tanmlamak iin olduka uygun kelime setin. Orada... ehri gsterdi. Kii bana gelir ylda bin dolarn altnda ve isizlik de %30 civarnda. Elbette ki, az nce gittiimiz kk gecekondu blgesinde kimse bin dolara yaklaan paralar kazanmad gibi, ii olan da ok azdr. Peki, ne yaplyor bunun iin? Dnp bana bakarken gzlerindeki fke zntye dnt. Ne yapabiliriz? Ban sallad. Bilmiyorum. Ama unu syleyeceim: Torrijos bir eyler yapmaya alyor. Sanrm bu onun sonu olacak ama gerekten de elinden geleni ardna koymuyor. nsanlar iin savaarak lecek biri o. Kanal Blgesinden karken Fidel gld. Dans etmeyi sever misin? Cevap vermemi beklemeden ekledi. nce yemek yiyelim, sonra sana Panamann deiik bir yzn daha gstereceim.

12-Askerler ve Fahieler Lezzetli bir biftek ve souk biradan sonra, restorandan kp, arabayla karanlk bir sokaa girdik. Fidel o blgede hibir zaman yrmemem konusunda beni uyard. Buraya gelirsen, giri kapsna kadar taksiden inme. Bir yeri gstererek, Buradan tesi, bu itin ilerisi Kanal Blgesidir, dedi. Arabalarla dolu geni bir araziye gelince, yer bulup arabay park etti. htiyar bir adam sekerek bize doru geldi. Fidel inip onun srtn svazlad. Sonra da arabasnn amurluunu okad. Ona iyi bak; o benim kadnm. Adama bir miktar para uzatt. Ksa bir yry sonras park yerinden ktmzda birden kendimizi yanp snen neon lambalaryla dolu bir sokakta bulduk. Birbirlerine sopalar dorultup, ate eden silah sesleri kartan iki kk olan ocuu koarak yanmzdan geerken biri Fidelin bacaklarna arpt. ocuk durdu ve geri ekildi. zr dilerim efendim, dedi spanyolca soluk solua. Fidel her iki elini de olann omuzlarna koydu. Bir ey olmad delikanl. Ama syle bana, sen ve arkadan neye ate ediyordunuz yle? O srada dier ocuk da yanmza geldi ve korumak ister gibi kolunu brnn beline dolad. Bu benim kardeim, diye aklad. zgnz. Tamam, tamam, dedi Fidel glmseyerek. Bana bir zarar vermedi. Sadece ona neye ate ettiinizi soruyordum. Bu oyunu ocukken ben de oynardm. Kardeler birbirine bakt, sonra daha byk olan gld. Kanal Blgesindeki gringo general o. Annemizin rzna gemeye kalkt, ben de onu ait olduu yere sepetliyorum. Fidel yan gzle bana bakt. Nereye aitmi? Evine. Birleik Devletlere. Annen burada m alyor? te orada. Olan gururla sokan ilerisindeki bir neon panoyu gsterdi. Barmenlik yapyor. Hadi gidin. Fidel ikisine de biraz para verdi. Ama dikkatli olun ve aydnlk yerlerde durun. Tabii, efendim. Teekkr ederiz! Koarak uzaklatlar. Yrrken Fidel, Panamal kadnlarn fahielik yapmasnn yasad olduunu syledi. Barmenlik yapp dans edebilirler ama vcutlarn satamazlar. O yabanclara mahsustur. Bara girince bizi grltl, popler Amerikan arklar karlad. Kulaklarm ve gzlerim ortama biraz alnca, kapnn yannda duran iriyar iki Amerikan askerini grdm. niformalarnn kolundaki bantlar askeri polis olduklarn gsteriyordu. Fidel beni bara doru gtrrken, gzm sahneye iliti. Balar hari tamamen plak gen kadn dans ediyordu. Biri gemici apkas, dieri yeil bir bere, ncs ise bir kovboy apkas takmt bana. Vcutlar ok gzeldi ve glyorlard. Sanki bir dans yarmasnda birbirleriyle oyun oynuyorlard. Mzik, dans etme tarzlar, sahne... Mekan, Bostonda bir disko da olabilirdi. Tabii ki plak olmalar haricinde. Genlerden oluan ve ngilizce konuan bir grubun arasndan getik. Tirt ve blucin giymi olmalarna ramen, asker tralar Kanal Blgesindeki askeri sten geldiklerini belli ediyordu. Fidel

bir garson kadnn omzuna dokundu. Kadn dnd ve bir sevin l atarak kollarn onun boynuna dolad. Gruptaki genler bunu dikkatle izlerken, onaylamayan baklarla birbirlerine bakt. Bariz Kaderin o Panamal kadn da ierdiini dnp dnmediklerini merak ettim. Garson kz bizi bir keye gtrd; kk bir masa ve iki sandalye ayarlad. Otururken Fidel yan masadaki iki kiiyle spanyolca selamlat. Bunlar askerlerin aksine renkli ksa kollu gmlek ve buruuk, bol pantolon giymiti. Garson kadn iki Balboa bira getirip dnerken Fidel poposuna hafife vurdu. Kadn da glerek ona bir pck yollad. Etrafma bakndm ve bardaki gen adamlarn artk bizi izlemediini grnce rahatladm; sahnede dans eden kzlar seyrediyorlard. Mterilerin ou ngilizce konuan askerlerdi ama yanmzdaki iki kii gibi Panamal olduu her halinden belli olan bakalar da vard. Sa tralar, tirt ve blucin giymemi olmalar onlar belli ediyordu. Bazlar masalarda oturuyordu, dierleriyse duvarlara yaslanmt. Koyun srsn bekleyen kpekler gibi dikkatli ve hazrda duruyorlard. Kadnlar durmadan masalar dolayordu. Srekli hareket halindeydiler; kucaktan kucaa geiyor, garsonlara baryor, dans ediyor, sallanyor, ark sylyor ve srayla sahneye kyorlard. Dar etekler, tirtler, blucinler ve yksek topuklu ayakkablar giymilerdi. Birinin zerinde Kralie Victoria dnemine ait bir elbiseyle tl vard. Bir dieri bikini giymiti. Orada sadece en gzel olanlarnn baarya ulaabilecei akt. Panamaya gelenlerin says karsnda arm bir halde, onlar buraya gelmeye iten aresizlikleri dndm. Hepsi baka lkelerden mi? diye bardm Fidele, mziin sesini bastrabilmek iin. Bayla onaylad. Sadece... Garson kadnlar gsterdi. Onlar Panamal. Hangi lkeler? Honduras, El Salvador, Nikaragua ve Guatemala. Komularnz yani. Tam deil. En yakn komularmz Kosta Rika ve Kolombiyadr. Bizi masaya ynlendiren garson kadn gelip Fidelin dizine oturdu, o da yavaa srtn ovdu. Clarissa, dedi, bayla sahneyi iaret ederek. Ltfen Kuzey Amerikal arkadama onlarn lkelerini neden terk ettiini anlat. yeni kz dierlerinden apkalar alrken, ii devredenler aaya atlayp giyinmeye balad. Mzik bir salsaya dnd ve yeni gelenler bir yandan dans ederken, bir yandan da mziin ritmine uyarak giysilerini kartmaya koyuldu. Clarissa elini uzatt ve Sizinle tantma sevindim, dedi. Sonra kalkp bo ielerimize uzand. Fidelin sorusuna cevap ksaca u: Kzlar buraya zulmden kamak iin gelir. Size birer Balboa daha getireyim. Kz gittikten sonra Fidele dndm. Yapma canm! Onlar Amerikan dolarlar iin burada. Doru. Ama neden ou faist diktatrlerin hkm srd lkelerden geliyor? Sahneye gz attm. kz, gemici apkasn kkrdayarak, top gibi birbirlerine atyordu. Fidelin gzlerinin iine baktm. aka yapmyorsun, deil mi? Hayr, dedi ciddi bir tavrla, Keke yle olsayd. Bu kzlarn ou ailesini - babasn, aabeyini, kocasn, erkek arkadan - kaybettikten sonra ikence ve lmle yan yana bymtr.

Dans etmek ve fahielik onlara o kadar da kt grnmez. Burada ok para kazanp, baka bir yerde hayata yeniden balayabilirler; kk bir dkkn, bir kahvehane aabilirler. Bana yaknlarndaki bir amata szn kesti. Garson kzlardan birinin, bir askere yumruk atmaya altn grdm. Asker elini yakalayarak bileini bkmeye balaynca, kz bir lk atarak dizlerinin stne kt. Asker glerek bir eyler syleyince arkadalar da gld. Kz serbest kalan eliyle askere vurmaya alt, o da bileini biraz daha bkt. Kzn yz acyla burutu. Askeri polisler kapnn yannda durmu, olan biteni sakin bir ekilde seyrediyordu. Fidel ayaa frlayp bara doru hareketlendi ama yan masadaki adamlardan biri elini uzatp onu durdurdu. Tranquilo, hermano, dedi. Sakin ol, kardeim. Enrique kontrol ele ald. Sahnenin yanndaki lo blgeden kan uzun boylu, zayf bir Panamal, kedi gibi evik hareketlerle bir anda askerin tepesinde bitiverdi. Bir eliyle adamn boazn sararken, dieriyle bir bardak suyu yzne arpt. Kurtulan garson kz hemen uzaklat. Duvara dayanm duran Panamallarn bir ksm, etrafnda koruyucu ember olutururken, uzun boylu bar fedaisi, askeri bara dayayp, duyamadm bir eyler syledi. Sonra da sesini ykselterek oradaki herkesin duyabilecei bir ekilde, ngilizce ve tane tane konutu. Garsonlara el sremezsiniz, dierlerine de paralarn demeden nce dokunamazsnz. ki askeri polis, sonunda harekete geip Panamal gruba yaklat. Biri, Tamam Enrique, dedi. Bundan sonrasn biz hallederiz. Fedai, askeri brakmadan nce boynunu bir defa daha skt. Dieri ban arkaya atp acyla bard. Beni anlyor musun? diye sordu Enrique. Zayf bir inleme duyuldu. yi, dedi Enrique ve adam askeri polislere doru itti. karn onu buradan.

13-General le Sohbet Daveti hi beklemiyordum. 1972 ylndaki ziyaretim srasnda bir sabah Panamann kamuya ait elektrik irketi Instituto de Recursos Hidraulicosy Electrificacinda bana verilen ofiste oturmu, baz istatistikleri gzden geirirken bir adam ak kapmn erevesine kibarca vurdu. Saylardan bam kaldrabilme ans domasna sevinerek onu ieri davet ettim. Generalin ofr olduunu ve beni onun bungalovlarndan birine gtrmek iin geldiini syledi. Bir saat sonra General Omar Torrijosun karsnda oturuyordum. zerinde tipik Panamal tarz gnlk bir kyafet vard: Haki renkli bol bir pantolon, nden dmeli ksa kollu ve yeil desenli ak mavi bir gmlek. Uzun boylu, atletik yapl ve yakklyd. Tad sorumluluklar dnlrse, alacak derecede rahat grnyordu. Siyah salar geni alnna dklmt. Endonezya, Guatemala ve rana yapm olduum seyahatlerle ilgili sorular sordu. Bu lke onu bylyordu. Ama en ok ran hkmdar ah Muhammed Rza Pehlevi ilgisini ekiyordu. ah, 1941 ylnda, babasnn onu Hitler ile ibirlii yapmakla sulayan ngiliz ve Ruslar tarafndan [33] devrilmesinden sonra tahta kmt. Dnebiliyor musunuz? diye sordu Torrijos. Kendi babanz deviren bir darbenin paras olmak ne demektir? Panamann devlet bakan, o uzak lkenin tarihi hakknda olduka bilgiliydi. 1951 ylnda ahn talihinin nasl dnd ve kendi babakan Muhammed Musaddkn onu nasl srgne zorlad zerine konutuk. Babakana komnist damgasn vurup ah yeniden tahta oturtmak iin mdahale edenin CIA olduunu btn dnya gibi Torrijos da biliyordu. Ancak Claudinenin benimle paylat ksmlardan, yani Kermit Rooseveltin parlak manevralar ve bunlarn emperyalizmde yeni bir devrin balangcn ve kresel imparatorluk yangnn ateleyen kibrit olduundan habersizdi. (Ya da en azndan bana sz etmedi.) ah yeniden tahta getikten sonra, diye devam etti Torrijos. Sanayi sektrn kalkndrmak ve ran modern aa getirmek amacyla bir dizi radikal program balatmt. ran hakknda nasl o kadar bilgili olduunu sordum. Meraklym, dedi. ahn politikalarn, kendi babasn devirip bir CIA kuklas olma ynnde gsterdii hevesi falan desteklediimi syleyemem ama lkesi iin iyi bir eyler yapyor gibi grnyor. Belki ondan bir eyler renebilirim. Eer hayatta kalrsa elbette. Sizce kalmayacak m? Gl dmanlar var. Ve dnyann en iyi muhafzlarna sahip. Torrijos alayc bir tavrla bakt bana. Gizli polisi SAVAK, acmasz katillerden kurulmu olmakla nl. Dost kazanmak iin hi de iyi bir yol deil bu. Bence uzun sre dayanamaz. Duralayp gzlerini devirdi. Muhafzlar m? Bende de birka tane var. Elini kapya doru sallad. Eer lkeniz benden kurtulmaya karar verirse hayatm onlarn koruyabileceine inanyor musunuz? Ona bunu gerekten bir olaslk olarak grp grmediini sordum. Kalarn kaldrp bana yle bir bakt ki, yle bir soru sorduum iin kendimi aptal gibi hissettim.

Bizim Kanalmz var. Arbenz ve United Fruit Companyden ok daha byk bir konu bu. Guatemala hakknda aratrma yapm olduumdan, Torrijosun ne demek istediini anlamtm. United Fruit irketi, Panama Kanalnn o lkedeki politik kart idi. 1800lerin sonlarnda kurulan United Fruit, ksa zamanda Orta Amerikadaki en nfuzlu glerden biri haline gelmiti. 1950lerin balarnda reform yanls Jacobo Arbenz tm yarkrede demokratik srecin bir modeli olarak alklanan bir seimle bakan seildiinde, Guatemalallarn %3nden az, topran %70ine sahipti. Fakir halka yardm ve alktan kurtulacaklar sz veren Arbenz, seildikten sonra kapsaml bir toprak reformu gerekletirmiti. Latin Amerikann tm yoksul ve orta snflar Arbenzi alklad, dedi Torrijos. ahsen benim de kahramanlarmdan biriydi. Ama nefesimizi tutmu bekliyorduk. Guatemaladaki en byk ve en baskc toprak sahiplerinden olan United Fruitin, onun politikalarna kar olduunu biliyorduk. Kolombiya, Kosta Rika, Kba, Jamaika, Nikaragua, Santo Domingo ve burada Panamada da byk iftlik ve topraklar vard. Arbenzin bizlere de rnek olup, kafalarmza fikirler sokmasna izin veremezlerdi. Gerisini biliyordum: United Fruit, Amerikan kamuoyunu ve kongresini, Arbenzin bir Rus komplosunun paras olduuna ve Guatemalann da Sovyet uydusu olduuna inandrmaya ynelik byk bir halkla ilikiler kampanyas balatmt. CIA, 1954te bir darbe tezghlad; Amerikan pilotlar Guatemala kentini bombalad ve demokratik yollarla seilmi olan Arbenz devrilerek, yerine acmasz bir muhafazakr diktatr olan Albay Carlos Castillo Armas geldi. Her eyini United Fruite borlu olan yeni hkmet, teekkr olarak toprak reformu srecini tersine evirdi, yabanc yatrmclara denen faiz ve temettlere uygulanan vergiyi iptal etti, gizli oylamay kaldrd ve binlerce rejim aleyhtarn hapse att. Castillo aleyhine konuma cesaretini gsteren herkes cezalandrld. Tarihiler yzyln geri kalan ksmnda Guatemalann bana bela olan iddet ve terr, United Fruit, CIA ve diktatr albayn emrindeki Guatemala ordusu arasndaki ak ittifaka [34] balar. Arbenz suikasta kurban gitti, diye devam etti Torrijos. Hem siyasi, hem de kiilie dnk bir suikast. Duralayp kalarn att. nsanlarnz o CIA zrvalarn nasl yutabildi? Ben onun kadar kolay gitmeyeceim. Buradaki askerler benim adamlarm. Siyasi suikast ie yaramaz. Gld. Beni CIAnn bizzat ldrmesi gerekecek! Dncelerimize dalp birka dakika sessizlik iinde oturduk. Sonra ilk konuan Torrijos oldu. United Fruitin sahibinin kim olduunu biliyor musunuz? diye sordu. Zapata Oil, dedim. Birlemi Milletlerdeki elimiz George Bushun irketi. htirasl bir adam. ne doru eilip sesini alaltt. Ve imdi de onun Bechtel'deki adamlaryla kar karyaym. Buna ardm. Dnyann en gl mhendislik irketi olan Bechtel, byk projelerde sk sk MAINin i orta olmutu. Ama Panamann master plan konusunda balca rakiplerimizden biri olduunu varsaymtm. Ne demek istiyorsunuz? diye sordum. Bir sredir deniz seviyesinde, havuzsuz yeni bir kanal yapmay dnyoruz. Daha byk gemilere hizmet edebilecek bir gei. Japonlar buna finansman salamaya hevesli olabilir.

Ama Kanaln en byk mterisi onlar. Aynen yle. Ama paray salarlarsa, inaat da kendileri yapacak. Nihayet anlamtm. O zaman da Bechtel akta kalr. Yakn tarihin en byk inaat ii. Torrijos duraksad. Bechtel'in bakan, Nixon ynetiminin hazine bakan olan George Shultz. Adamn elinde tuttuu gc dnn artk. Ayrca herkese bilinen parlamaya yatkn bir yan da var. Bechtel irketi Nixon, Ford ve Bushun yardaklaryla dolu. Ayrca bana Bechtel ailesinin Cumhuriyeti Partinin iplerini elinde tuttuu da sylendi. Konumann gidiat beni olduka rahatsz etmeye balamt. Torrijosun nefret ettii sistemi ayakta tutanlardan biri de bendim ve onun bunu bildiinden emindim. ABDnin mhendislik ve inaat firmalarna i vermesi karlnda, uluslararas kredi kabul etmesi iin onu ikna etme grevim kocaman bir duvara toslama benziyordu. Ak konumaya karar verdim. Beni buraya neden ardnz, General? Saatine bakp glmsedi. Evet, iimize bakma zaman geldi. Panamann sizin yardmnza ihtiyac var. Benim de yle. armtm. Benim yardmm m? Sizin iin ne yapabilirim? Kanal geri alacaz. Ama bu yeterli deil. Koltuuna iyice yerleti. Ayn zamanda bir model de oluturmalyz. Yoksullarmz dndmz kantlamal ve bamszlmz kazanma konusundaki kararllmzn Rusya, in ya da Kba tarafndan dikte edilmediini hibir pheye yer brakmayacak ekilde gstermeliyiz. Dnyaya, Panamann makul bir lke olduunu ve ABDnin karsnda deil ama yoksullarn yannda olduunu ispat etmeliyiz. Bacak bacak stne att. Bunu yapmak iin yarkrede benzeri olmayan bir ekonomik temel oluturmamz gerekiyor. Elektrik... Ama yoksullarmzn en yoksuluna erien ve sbvanse edilen elektrik. Ulam ve iletiim iin de ayns. Ve zellikle de tarm iin. Bunu yapmak iin para gerekiyor: Sizin paranz, Dnya Bankas ve Inter-Amerikan Kalknma Bankas. Bir kez daha ne doru eilip gzlerime bakt. irketinizin daha fazla i istediini ve bunu da genellikle projelerin boyutlarn iirerek, daha geni otoyollar, daha byk santraller, daha derin limanlar nererek elde ettiini anlyorum. Ama bu defa farkl olacak. Bana halkm iin en iyi olan ver, ben de sana istediin kadar i vereyim. Bu hi beklemediim neri karsnda ardm gibi, heyecanlanmtm da. Kesinlikle MAINde rendiim her eye tersti. Bakan phesiz ki d yardm oyununun bir kandrmaca olduunu biliyordu; bilmek zorundayd zaten. Bu, srf onu zengin etmek ve Panamay bor ykyle zincirleyerek sonsuza dek ABD ve irketokrasiye borlu klmak iin var olan bir dzendi. Latin Amerika'y Bariz Kader' in gzergh stnde tutmak ve sonsuza dek Washington ile Wall Streete boyun emesini salamak zere tasarlanmt. Torrijos, sistemin iktidardaki tm insanlarn rvete ak olduu varsaym zerine kurulu olduunu biliyordu. Dahas bunu kiisel karlar iin kullanmama kararnn bir tehdit ve zincirleme reaksiyon balatacak, ileride tm yapy devirebilecek yeni bir domino ta dizilii olarak alglanacann farknda olduundan da emindim. Karmda oturan ve Kanal'dan kaynaklanan ok zel ve benzeri olmayan bir gce sahip olduunu ve bunun da konumunu zellikle nazik bir duruma soktuunu kesinlikle bilen adama baktm. Dikkatli

olmas gerekiyordu. Kendini imdiden az gelimi lkelerin liderleri arasnda zel bir kii olarak kabul ettirmiti. Eer kahraman Arbenz gibi bir eyler yapmaya kararlysa, dnya bu hamleyi bekliyor olacakt. Sistem buna nasl bir tepki gsterecekti? Daha dorusu, ABD ynetimi nasl bir tepki verecekti? Latin Amerika tarihinin her sayfas l kahramanlarla doluydu. Hepsinin tesinde, kendi davranlarm hakl kartmak iin uydurduum tm savlara meydan okuyan bir adama baktm da biliyordum. Kukusuz onun da kiisel kusurlar vard. Ama yaptklar korsanl yasallatrmak iin ngiliz hkmdarlarndan aldklar yazlarn arkasna snan o kabaday maceraperestler, rnein Henry Morgan ya da Francis Drake gibi bir korsan deildi. lan panosundaki o resim allm bir siyasi kandrmaca deildi. Omarn ideali zgrlktr; bir ideali yok edecek fze henz icat edilmemitir! Tom Paine de buna benzer eyler yazmam myd? Konunun bu yn merakm uyandrmt. Belki idealler lmezdi ama ya onlarn arkasndaki insanlar? Che, Arbenz, Allende... Sonuncusu hl hayatta olan tek isimdi ama ne kadar yaayacakt? Ve akla bir soru daha geliyordu: Eer Torrijos da ehitler arasna katlrsa benim tepkim ne olurdu? Oradan ayrlrken MAINin master szlemesini alaca, benim de Torrijosun istediklerinin yaplmasn salayacam konusunda anlamtk.

14-Ekonomi Tarihinde Yeni ve Karanlk Bir Dneme Girerken Ba ekonomist sfatyla, MAINin sadece bir blmnden ve dnya zerinde yrttmz aratrmalardan sorumlu olmakla kalmayp, ayn zamanda gncel ekonomik eilimlere ve teorilere de aina olmam bekleniyordu benden. 1970lerin balar da uluslararas ekonomide nemli deiiklikler zamanyd. 1960larda bir grup lke, temelde byk rafineri irketlerinin gcne karlk olarak, petrol reten lkeler karteli OPECi kurmutu. ran bunda nemli bir etkendi. ah her ne kadar pozisyonunu ve byk olaslkla hayatn Musaddk ile olan mcadelesi srasnda ABDnin el altndan mdahalesine borlu olsa da, durumun (belki srf o nedenden dolay) her an aleyhine dnebileceinin ok net olarak bilincindeydi. Dier petrol zengini lkelerin devlet bakanlar da bu bilinci ve ona elik eden paranoyay paylayorlard. Ayn zamanda, Yedi Kz Karde olarak bilinen uluslararas byk petrol irketlerinin fahi miktarda kr etmek amac ile petrol fiyatlarn (ve dolaysyla retici lkelere dedikleri cretleri) dk tutmak iin ibirlii yaptnn da bilincindeydiler. OPEC ite buna misilleme olarak kurulmutu. Tm bunlar OPECin 1970lerin balarnda, sanayi devlerini dizlerinin zerine kertmesiyle kritik bir noktaya geldi. ABDde benzin istasyonlarndaki uzun kuyruklarla sembolize olan ve 1973 petrol ambargosuyla sonulanan bir dizi koordine eylem, neredeyse Byk Bunalm ile kyaslanabilecek bir ekonomik felakete yol aacak boyuttayd. Gelimi dnyann ekonomisine indirilmi, ok az insann anlayabilecei byklkte bir sistemik ok idi. Petrol krizi ABD iin daha kt bir zamanda gelemezdi. Korku ve kendine besledii pheyle dolu, utan verici Vietnam Sava ve istifa etmek zere olan bir bakandan dolay sersemlemi bir lkeydi. Nixonun sorunlar Gneydou Asya ve Watergate ile snrl deildi. Geriye dnp baknca, dnya siyaseti ve ekonomisinde yeni bir an eii olarak nitelendirilecek bir zamanda ibana geldii grlebilir. O gnlerde OPEC lkeleri de dahil olmak zere ufaklklar avantajl durumda grnyordu. Dnyada olup bitenler beni bytyordu. Geimimi salayan irketokrasi idi ama yine de patronlarmn burnunun srtlmesinden gizlice zevk alyordum. Sanrm bu sululuk duygumun azalmasna yardmc oluyordu. Thomas Painenin bir kenarda durmu, OPECi alklayan glgesini gryordum. O gelimeler yaanrken hibirimiz ambargonun tm etkilerinin farknda deildik. Elbette teorilerimiz vard ama bugn ok ak olarak grleni o zaman anlayamamtk. imdi baktmzda, petrol krizi sonras ekonomik byme hzlarnn 1950lerde ve 1960lardakilerin yars kadar olduunu ve bunlarn ok daha byk enflasyonist bask karsnda gerekletiini biliyoruz. Gerekleen byme de yapsal olarak deiik olup, ok az istihdam yarattndan isizlik frlamt. stne stlk, uluslararas para sistemi de yara ald: kinci Dnya Savann sonlanmasndan bu yana yrrlkte olan sabit kur a fiilen kt. O sralarda bunlar konumak iin arkadalarla sk sk yemeklerde, barlarda bir araya geliyorduk. O insanlarn bir ksm benim iin alyordu. Ekibimin ou, en azndan geleneksel standartlara gre serbest dnen, ok akll gen erkek ve kadnlardan oluuyordu. Dierleri Bostondaki beyin takmlarnda ynetici ya da yerel niversitelerde profesrd; aralarnda bir eyalet milletvekilinin asistan da vard. Bunlar resmi olmayan, bazen sadece iki kiinin, bazen bir dzine insann katld

toplantlard. Oturumlar her zaman heyecanl ve sert olurdu. imdi o tartmalar dndmde, genelde hissettiim stnlk duygusundan dolay utanyorum. Paylaamayacam eyler biliyordum. Arkadalarm bazen niteliklerini sergilerlerdi. Beacon Hill ya da Washingtondaki ilikiler, profesrlk ve doktoralar falan... Ve ben de onlara byk bir danmanlk irketinin btn dnyay birinci snf uularla dolaan ba ekonomisti olarak cevap verirdim. Yine de Torrijos gibi kiilerle yaptm zel toplantlar ya da lkeleri kontrol altna almak iin kullandmz yntemler hakknda bildiklerimi tartamazdm. Bu benim iin hem dile getirilemeyen bir kibir, hem de bir rahatszlk kaynayd. Ufaklklarn gc hakknda konutuumuz zamanlar, kendime hkim olmak iin aba harcamak zorunda kalyordum. Arkadalarmn hibirinin bilmesine imkn olmayan biliyordum: irketokrasi, onun ET etesi ve geri planda bekleyen akallar. Bunlar, ufaklklarn kontrol ele geirmelerine asla izin vermeyecekti. Bunun iin Arbenz ve Musaddk rneklerine veya daha yakn zamana, ilinin demokratik olarak seilmi bakan Salvador Allendenin 1973te CIA tarafndan devrilmesine bakmam yeterliydi. Aslnda kresel imparatorluun boucu egemenliinin OPECe ramen (ya da o zamanlar phelenip ok sonralar emin olduum gibi OPECin de yardmyla) glenmekte olduunu seziyordum. Tartmalarmz genellikle 1970lerin balaryla 1930lar arasndaki benzerlikler zerinde younlard. Bu ikincisi, uluslararas ekonomi ve bu kavramn aratrlmas, analizi ve alglan eklinde nemli bir dnm noktasn tekil ediyordu. O 10 yl, Keynesyen ekonomiye ve hkmetin piyasalar idare etmekte, salk, isizlik sigortas ve benzer sosyal yardm hizmetlerini salamakta nemli rol oynamas gerektii inancna kapy amt. Piyasalarn kendi kendilerini dzenledikleri ve devletin mdahalesinin en az seviyede olmas gerektii gibi eski varsaymlardan uzaklayorduk. [35] Byk Bunalm, Yeni Anlama ile birlikte ekonomik denetimi, hkmetin finansal mdahalesini ve finansal politikalarn geni apl uygulanmalarn destekleyen politikalar getirdi. Ek olarak, hem Bunalm ve hem de kinci Dnya Sava, Dnya Bankas, IMF ve Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas (GATT) gibi organizasyonlarn yaratlmasna yol at. 1960lar, o dnemde ve neoklasik anlaytan Keynesyen ekonomiye geite anahtar konumundayd. Tm bunlar Kennedy ve Johnson ynetimleri altnda olurken, belki de en nemli etken tek bir kii idi: Robert McNamara. McNamara tartma gruplarmz (elbetteki isim olarak) sk ziyaret eden biriydi. Hepimiz onun inanlmaz ykseliini biliyorduk: 1949da Ford Motor irketinde Planlama ve Finansal Analiz Mdrlnden, 1960da (aile dndan seilen ilk ynetici olarak), irket bakanlna, ksa sre sonra da Kennedy nin savunma bakanlna. McNamara, hkmet ettii srece, Keynesyen bir yaklamn iddetli bir savunucusu olarak, Vietnamdaki asker miktarn, deneklerin datmn ve dier stratejileri belirlemek iin matematiksel modeller ve istatistiki yaklamlar kulland. Giriimci liderlik konusundaki yaklam sadece hkmet yneticilerinin deil, ayn zamanda irket yneticilerinin de bir zellii haline geldi. Bu, lkenin en iyi iletme okullarndaki yneticilik eitiminde yeni bir felsefi yaklama da temel oluturdu ve sonunda, kresel imparatorlua doru [36] gidie nderlik edecek yeni bir ynetici tipinin yetimesine yol at.

Masann etrafnda oturmu dnyadaki gelimeleri tartrken, ilgimizi zellikle McNamarann savunma bakanl grevinden ayrldktan hemen sonra kabul ettii Dnya Bankas Bakan konumu ekiyordu. Arkadalarmn ou onun o zamanlar popler olarak askeri-endstriyel birlik eklinde bilineni sembolize ettii zerine odaklanyordu. Byk bir irkette, bir hkmette ve imdi de dnyann en gl bankasnda en st pozisyonda bulunmutu. Kuvvetler ayrl prensibinin o kadar ak ekilde ihlali, ounu dehete dryordu; aramzda buna hi armayan tek kii herhalde bendim. Robert McNamarann tarihe en byk ve en kt katksnn, Dnya Bankasn kresel imparatorluun o ana kadar grlmemi derecede baskn bir arac haline getirmesi olduunu imdi grebiliyorum. Ayn zamanda bir rnek de oluturmutu. Onun irketokrasinin nemli bileenleri arasndaki farkllklar giderme becerisi, halefleri tarafndan daha da ileriye gtrlecekti. rnein George Shultz, Nixonun kabinesinde maliye bakan ve Ekonomik Politika Konseyi bakan olmu, Bechtele bakanlk yapm ve sonra da Reagan kabinesinde dileri bakanlnda bulunmutur. Caspar Weinberger, Bechtelde bakan yardmcl ve genel danmanlk yaptktan sonra Reagan kabinesinde savunma bakan olmutur. Bakan Johnsonun CIA direktr olan Richard Helms, daha sonra Nixonun ran bykelisi olmutur. Richard Cheney, George H. W. Bush kabinesinin savunma bakan, Halliburtonun bakan ve George W. Bushun bakan yardmcsdr. Hatta bir ABD bakan, George H. W. Bush, Zapata Petroleumun kurucusu olarak balam, Nixon ve Ford ynetimlerinde ABDnin Birlemi Milletler elisi olarak grev yapm ve Fordun CIA direktr olmutur. Geriye dnp baktm zaman o gnlerin masumiyetine amamam mmkn deil. Birok ynden hl eski yaklamlarla imparatorluk kurmaya alyorduk. Kermit Roosevelt bir ranl demokrat devirip, yerine despot bir kral getirerek bize daha iyi bir yol gstermiti. Biz ETler, Endonezya ve Ekvador gibi yerlerde hedeflerimizin ounu gerekletiriyorduk ama Vietnam eski yntemlere ne kadar abuk dnebileceimizin arpc bir rnei idi. Bu durumu OPECin lider konumundaki yesi olan Suudi Arabistan deitirecekti.

15-Suudi Arabistan Para Aklama Tezgh Suudi Arabistanl bir diplomat, 1974 ylnda bana lkesinin bakenti Riyadn fotoraflarn gstermiti. Bunlarn arasnda bir hkmet binasnn dna ylm pler arasnda dolaan bir kei srsnn resmi de vard. Keiler hakkndaki soruma diplomatn verdii cevap beni ok artmt. Bana, keilerin ehrin ana p toplama sistemi olduklarn sylemiti. Kendine sayg duyan hibir Suudi p toplamaz, dedi. O ii hayvanlara brakrz. Keiler! Dnyann en byk petrol krallnn bakentinde! nanlr gibi deildi. O zamanlar petrol krizine zm bulmay denemek zere yeni grevlendirilen bir grup danmandan biriydim. O keiler zellikle lkenin son 300 yllk geliim izgisi gz nne alndnda, zmn nasl oluabileceini anlamam konusunda bana yol gsterdi. Suudi Arabistann tarihi iddet ve dini fanatizmle doludur. Yerli bir sava olan Muhammed ibn Suud, 18. yzylda ar muhafazakr Vahabi tarikatndan gelen kkten dincilerle g birliine gitti. Bu salam bir ittifakt ve sonraki 200 yl boyunca Suud ailesiyle Vahabi mttefikleri, slamn en kutsal ehirleri Mekke ve Medine de dahil olmak zere Arap yarmadasnn ounu fethetti. Suudi toplumu, kurucularnn kat kuralc idealizmini yansttndan, Kurana kesin itaat art olup, sk ekilde denetlenirdi. Dini polis gnde be defa namaz klma artna uyulmasn salard. Kadnlarn batan ayaa rtnmesi gerekirdi. Sulular ok sert cezalandrlrd; halka ak idamlar ve talamalar yaygnd. Riyad ilk ziyaretim srasnda ofrm fotoraf makinemi, evrak antam ve hatta czdanm pazaryerinin yaknnda park ettii, kilitli olmayan arabann iinde ve akta brakabileceimi syleyince ok armtm. Burada kimse hrszlk yapmay dnmez, dedi, Hrszlarn elleri kesilir. [37] Ayn gnn ilerleyen saatlerinde Chop Meydanna gidip kafa kesilerek yaplacak bir idam seyretmek isteyip istemediimi sordu bana. Vahabiliin kurallara bizim ar olarak nitelendireceimiz ball sokaklar hrszlardan temiz tutuyor, yasalara kar gelenler iinse en sert fiziksel cezalar art kouyordu. Teklifi reddettim. Suudilerin dine, politika ve ekonominin nemli bir paras olarak bak, Baty sarsan petrol ambargosuna da katkda bulundu. Msr ile Suriye, 6 Ekim 1973 gn, en kutsal Yahudi bayram olan Yom Kippurda sraile kar ezamanl bir saldr balatt. Bu, Arap-srail savalarnn drdncs ve en ykcs, ayn zamanda dnya zerinde dierlerine kyasla en byk etki yaratacak olan Ekim Savann da balangcyd. Msr Bakan Enver Sedat, Suudi Arabistan Kral Faysala, srail ile su ortakl yaptna inand ABDye misilleme olarak, kendisinin petrol silah olarak adlandrd gc kullanmas konusunda bask yapt. 16 Ekimde ran ve Suudi Arabistann da katld be Krfez lkesi, petroln liste fiyatna %70 zam yaptklarn duyurdu. Arap petrol bakanlar dier seenekleri de deerlendirmek zere Kuveytte topland. Irak delegesi, iddetle ABDnin hedef alnmasn istiyordu: Dier delegeleri Arap dnyasndaki Amerikan irketlerini milliletirmeye, ABD ve srail ile dostluk ilikileri olan tm dier lkelere topyekn petrol ambargosu uygulamaya ve Amerikan bankalarndaki tm Arap paralarn ekmeye ard. Bankalardaki Arap paralarnn ciddi boyutlarda olduuna ve yle bir eylemin 1929dakinden ok da farkl olmayan bir panie neden olabileceine iaret etti.

Dier Arap bakanlar bu kadar radikal bir plan kabul etmeye ekindi ama 17 Ekimde retimde %5lik bir ksntyla balayp, politik hedefleri gerekleene kadar her ay ilave %5lik kesintiyi ngren daha snrl bir ambargoyu yrrle koymaya karar verdiler. srail yanls tutumundan dolay ABDnin cezalandrlmas gerektii ve en sert ambargonun bu lkeye kar uygulanmas konusunda da anlatlar. Hatta toplantya katlan lkelerin bir ksm %5 yerine %10luk bir ksnt yapacaklarn ilan etti. Bakan Nixon, 19 Ekimde Temsilciler Meclisinden srail iin 2.2 milyar dolarlk bir yardm kartlmasn istedi. Ertesi gn Suudi Arabistan ve dier Arap reticiler, ABDye yaplan petrol [38] sevkiyatna tam ambargo koydu. Petrol ambargosu 18 Mart 1974te sona erdi. Ambargonun sresi ksa ama etkisi son derece bykt. Suudi petrolnn sat fiyat 1 Ocak 1970de varil bana 1.39 dolarken 1 Ocak 1974te [39] 8.32 dolara frlamt. Politikaclar ve sonraki ynetimler 1970li yllarn ilk yarsnda alnan dersleri hibir zaman unutmayacakt. Uzun vadede ise o birka ayn travmas irketokrasinin glenmesine yarad: direi (byk irketler, uluslararas bankalar ve hkmet) birbirine o zamana kadar hi olmad ekilde sk baland. Bu kalc bir ba olacakt. Ambargo ayn zamanda tutum ve politikalarda da ciddi deiimlere neden oldu ve Wall Street ile Washingtonu byle bir ambargonun bir daha hibir ekilde ho grlemeyecei konusunda kararl hale getirdi. Her zaman zaten ncelikli olan petrol kaynaklarmzn korunmas, 1973ten sonra bir saplant haline geldi. Ambargo, Suudi Arabistan dnya politika sahnesinde bir oyuncu statsne kartarak, Washingtonu kralln kendi ekonomimize olan stratejik nemini kabul etmeye zorlad. ABD ayrca, irketokrasi liderlerini petrodolarlar Amerikaya geri getirmenin yollarn aramaya ve Suudi Arabistan ynetiminin lkenin byyen servetini ynetmek iin gerekli idari ve kurumsal altyapdan yoksun olduu gerei zerinde dnmeye itti. Fiyat artlarnn neden olduu ek petrol geliri, Suudi Arabistan asndan hem iyi, hem de kt idi. Hazineyi milyarlarca dolarla doldurdu ama ayn zamanda Vahabilerin kat dini inanlarnn bir ksmnn zayflamasna da neden oldu. Zengin Suudiler dnyay dolat. Avrupa ve ABDdeki okullara ve niversitelere gittiler. Gsterili arabalar alp, evlerini Bat tarz eyalarla dediler. Sonuta tutucu dini inanlar, yerlerini yeni tip bir materyalizme brakt ki, gelecekte doacak petrol krizine ynelik korkulara bir zm getiren de bu materyalizm oldu. Ambargonun sona ermesinden neredeyse hemen sonra Washington, Suudiler ile mzakerelere balayarak onlara petrodolarlar ve en nemlisi, bir daha petrol ambargosu olmayacana dair gvence karlnda, teknik destek, askeri tehizat, eitim ve lkelerini 20. yzyla tamak iin frsat nerdi. Mzakereler olaand bir kuruluun yaratlmasna neden oldu: Birleik Devletler-Suudi Arabistan Ortak Ekonomik Komisyonu (JECOR) olarak bilinen bu kurulu, geleneksel d yardm programlarnn tam tersi olan yepyeni bir kavram ieriyordu: Suudi Arabistan imar edecek Amerikan irketlerine i verilmesi iin Suudi parasn kullanmak. Her ne kadar genel ynetim ve finansal sorumluluk ABD Hazine Bakanlna devredilmi olsa da, bu komisyon son derece bamszd. Sonunda 25 yldan fazla bir sre iinde, meclis kontrolnn neredeyse tamamen dnda kalarak milyarlarca dolar harcayacakt. Hazinenin rol vard ama ABD sermayesi kullanlmad iin Kongrenin bu konuda hibir yetkisi yoktu. JECORu derinlemesine

inceleyen David Holden ile Richard Johns, yle anlatyorlar: ABD tarafndan gelimekte olan bir lkeyle imzalanm bu tip en geni kapsaml anlamayd. ABDnin Krallk iine derinlemesine nfuz etmesini salayarak, karlkl bamllk kavramn [40] glendirecek potansiyele sahipti. Hazine Bakanl MAINi danman olarak iin en balarnda devreye soktu. Bana iimin kritik olaca, yaptm ve rendiim her eyi yksek derecede gizli olarak kabul etmem gerektii sylendi. Benim bak amdan da gizli bir operasyon gibi grnyordu. O zamanlar MAINin o sreteki nc danman olduunu zannediyordum ama daha sonralar deneyimine bavurulan birka danman irketten biri olduumuzun farkna vardm. Her ey ok byk bir gizlilik ierisinde yrtldnden, Hazinenin dier danmanlarla yapt grmelerin ierii hakknda bilgim olmad. O nedenle de rnek oluturacak bu anlama iindeki rolmn neminden emin deilim. Ama anlamann ETler iin yeni standartlar oluturduunu ve imparatorluun karlarnn korunmas iin geleneksel yntemlere yaratc seenekler sunduunu biliyorum. Ayrca benim almalarmn sonunda ortaya kan senaryolarn ounun nihayetinde uygulandn, MAINin Suudi Arabistandaki ilk byk (ve son derece krl) szlemelerinden birini yaptn da biliyorum. O yl olduka byk bir prim aldm da bildiim baka bir ey. Grevim, altyap iin byk miktarlarda paralar harcand takdirde, Suudi Arabistanda neler olabileceine dair tahminler oluturmak ve o parann sarf edilmesi iin senaryolar retmekti. Ksacas, Suudi Arabistan ekonomisine (ABD mhendislik ve inaat irketlerini de dahil edecek artlar altnda) yzlerce milyon dolar harcatmay hakl kartmak iin yaratclm sonuna kadar kullanmam istenmiti benden. Bunu ekibimle paylamadan tek bama yapmam sylendi ve altm servisin birka kat yukarsndaki kk bir toplant odasna hapsedildim. imin hem milli gvenlikle ilgili olduu, hem de muhtemelen MAIN iin ok kazanl sonular verecei konusunda uyarlmtm. Tabii ki buradaki birincil hedefin her zamanki gibi (bir lkeyi deyemeyecei bor yk altna sokmak trnden) olmadn, onun yerine petrodolarlarn byk ksmnn ABDye geri dnmesini salamann yollarn bulmak olduunu anlamtm. Sre iinde Suudi Arabistan oltaya taklacak, ekonomisi gittike bizimkisiyle i ie ve ona baml hale gelecek ve tahminen daha da batllaarak bizim sistemimize kar daha anlayl ve entegre hale gelecekti. e balaynca Riyad sokaklarnda dolaan o keilerin sembolik birer anahtar olduunu farkettim; dnya etrafnda turlayan Suudilerin zayf noktas olan o keiler, modern dnyaya adm atmaya can atan l krallna daha yakan bir eylerle deitirilmeliydi. Bunun yan sra OPEC ekonomistlerinin, petrol zengini lkelerin petrolleri karlnda daha fazla katma deerli mallar edinmesi gerektiini vurguladn da biliyordum. Ekonomistler bu lkelere sadece ham petrol ihra etmek yerine, kendi endstrilerini gelitirmelerini ve petrol, ham petrolnkinden daha yksek getiri salayacak olan petrol bazl rnler retmek iin kullanmalarn neriyordu. Bu iki eyin farknda olmam, herkesin kazanl kacandan kuku duymadm bir stratejinin kaplarn at. Tabii ki keiler sadece bir giri noktasyd. Petrol gelirleri ile keilerin yerine dnyann en modern p toplama ve yok etme sistemini koyarken, ABD irketlerinin i almasn salayabilir ve Suudiler de bu en son teknolojiyle gurur duyabilirdi. Keileri, kralln birok sektrne uygulanabilecek, hem kraliyet ailesinin, hem ABD Hazine

Bakanlnn, hem de MAINdeki patronlarmn gznde baarya gidecek bir formln unsuru gibi dnmeye baladm. Ham petrol ihra edilebilir mamul rne evirmeye odakl bir endstriyel sektr yaratmak iin para tahsis edilecekti. ln ortasnda byk petrokimya tesisleri ve onlarn etrafnda da devasa sanayi siteleri ykselecekti. yle bir plan doal olarak, binlerce megavatlk elektrik retim kapasitesinin, enerji nakil ve datm hatlarnn, otoyollarn, boru hatlarnn, iletiim alarnn, ulam sistemlerinin, yeni havaalanlarnn, gelimi limanlarn, bunlara ynelik hizmet endstrisinin ve tm arklarn dnmesi iin elzem olan altyapnn inasn da gerektirecekti. Bu plann dnyann geri kalan ksmnda da ilerin nasl yaplacana dair bir model oluturaca hakknda hepimizin yksek beklentileri vard. Dnya gezgini Suudiler, bizden vgyle sz edecek, birok lke liderini baardmz mucizelere tanklk etmeleri iin Suudi Arabistana davet edecekti ki, o liderler sonra kendi lkeleri iin benzer planlar yapmalarna yardm etmemiz iin bize gelecek ve biz de onlar finanse etmek zere Dnya Bankas kredileri ya da baka bor ykleme yntemleri ayarlayacaktk. Kresel imparatorluk iin iyi bir hizmet olacakt bu alma. Bu fikirlerin zerinden getike, aklma keiler ve ofrmn syledikleri geliyordu: Kendine sayg duyan hibir Suudi, p toplamaz. O nakarat ok deiik balamlarda tekrar tekrar duymutum. Suudilerin kendi insanlarn endstriyel tesislerde ii ya da projelerden birinin inasnda, yani o tr sradan iler iin kullanmaya hi niyetli olmad ortadayd. Her eyden nce nfuslar ok azd. Ayrca Suudi Kraliyet Saray, vatandalarna bir iinin elde edebileceinden daha yksek bir eitim seviyesi ve hayat tarz salamak zere bir taahhtte bulunmutu. Suudiler bakalarn ynetebilirdi, fabrika ya da inaat iisi olmaya ne niyetleri vard, ne de hevesleri. Dolaysyla, iiliin ucuz ve insanlarn ie ihtiyac olduu baka lkelerden igc ithal etmek gerekecekti. Bu insanlar mmknse Msr, Filistin, Pakistan ve Yemen gibi dier Ortadou ve slam lkelerinden gelmeliydi. Benim amdansa yle bir zm bayndrlk frsatlar iin daha byk olanaklar yaratabilirdi; tm o iiler iin devasa konut siteleri, alveri merkezleri, hastaneler, itfaiye ve polis merkezleri, su ve kanalizasyon artma tesisleri, ilave enerji, iletiim ve ulam alar ina etmek gerekecekti. Sonu olarak, bir zamanlar sadece l olan yerlerde, modern ehirler yaratlacakt. Ayrca karmzda tuz artma tesisleri, mikrodalga sistemleri, salk kompleksleri, bilgisayar teknolojileri gibi yeni alanlardaki gelimeleri aratrmak ve denemek iin iyi bir frsat vard. Suudi Arabistan, bir planlamacnn geree dnen ryas, mhendislik ya da inaat ileriyle ilikili biri iinse gereklemesi imknsz bir fantezi gibiydi. Tarihte benzerine rastlanmadk bir ekonomik olanak sunuluyordu: Neredeyse snrsz parasal kaynaklara sahip ve modern dnyaya ok abuk ve olabildiince gsterili giri yapmak isteyen az gelimi bir lke. O iten ok zevk aldm itiraf etmeliyim. Ne Suudi Arabistanda, ne Boston Halk Ktphanesinde, ne de baka herhangi bir yerde o balamdaki ekonometrik modellerin kullanmn hakl karacak ele gelir veriler vard. Aslnda, iin byklne bakldnda (tm bir lkenin o ana kadar grlmemi bir boyutta, toptan ve birdenbire deiimi asndan) tarihsel veriler olsa bile, bir anlam ifade etmeyecei apak ortadayd. Zaten kimse de, en azndan oyunun bu kadar balarnda yle nicel analizler beklemiyordu. Ben de hayal gcm altrp, krallk iin grkemli bir gelecek ngren raporlar yazdm. Bir megavat elektrik, bir kilometre yol ya da bir ii iin yeterli olacak su, kanalizasyon, ev, yiyecek ve sosyal

hizmetler gibi eylerin yaklak maliyetlerini tahmin etmek iin kullanabileceim pratik rakamlarm vard. Benden o tahminleri daha hassas hale getirmem ya da bunlardan kesin sonular karmam beklenmiyordu. im, en basit tarifiyle, neyin mmkn olabilecei hakknda bir dizi plan (belki daha doru deyile hayal) tanmlayp, bunlarn maliyetleriyle ilgili kaba tahminler kartmakt. Gerek hedeflerse daima aklmdayd: ABD irketlerine yaplacak demeleri azami dzeye ykseltip, Suudi Arabistan giderek ABDye daha baml hale getirmek. Bu ikisinin birbiriyle ne kadar ilgili olduunu fark etmem fazla uzun srmedi; yeni gelitirilecek projelerin hemen hepsinin srekli gncelleme ve bakma ihtiyac olacakt ve o kadar yksek teknolojiyle gerekletirileceklerdi ki, bakm ve modernizasyon ihtiyalarn ancak o projeleri gelitiren firmalar karlayabilecekti. Nitekim iim ilerledike, hayal ettiim her proje iin iki liste oluturmaya baladm: Bir tanesi ilk aamada yapabileceimiz tasarm ve inaat balantlar, dieriyse uzun vadeli bakm ve ynetim anlamalar. MAIN, Bechtel, Brown&Root, Halliburton, Stone& Webster ve daha birok ABD mhendis ve mteahhidi on yllar boyunca iyi kr edecekti. Sadece ekonomik olann dnda, ok daha deiik bir ekilde de olsa, Suudi Arabistan bize baml klacak bir yol daha vard. Bu petrol krallnn modernizasyonu, olumsuz tepkileri de tetikleyecekti. rnein, muhafazakr Mslmanlar ok kzacak, srail ve dier komu lkeler kendilerini tehdit altnda hissedeceklerdi. Bu lkenin ekonomik geliimi, baka bir endstrinin de geliimini tetikleyecee benziyordu: Arap Yarmadasnn korunmas. ABD silahl kuvvetleri ve savunma sanayi yannda, bu tip faaliyetlerle uraan zel irketleri de cmert kontratlar ve yine uzun vadeli bakm ve ynetim anlamalar bekliyordu. Onlarn varl da, havaalanlar, fze rampalar, askeri sler ve bu tesislerle ilgili tm altyapy da ieren yeni bir mhendislik ve inaat projeleri safhasn da beraberinde getirecekti. Raporlarm ofis ii postas ile mhrl zarflarda Hazine Bakanl Proje Yneticisine gnderiyordum. Bazen grup yelerinden bir-iki kii ile karlatm oluyordu ki, bunlar MAINin genel mdr yardmclar ve patronlarmd. Hl aratrma ve gelitirme safhasnda olan ve henz JECORun paras olmayan bu projenin resmi bir ad olmad iin, ondan sadece ve alak sesle, SAMA diye bahsediyorduk. Grnrde, bu Suudi Arabistan Para Aklama Tezgh (Saudi Arabian Money-laundering Affair) demekti ama ayn zamanda akayla kark bir kelime oyunuydu; kralln merkez bankasnn ad Suudi Arabistan Para Ajans (Saudi Arabian Monetary Agency) veya SAMA idi. Bazen bir Hazine temsilcisi de bize katlrd. Bu toplantlarda ok az soru sorardm. ounlukla sadece iimi tarif eder, sorularna yant verir ve benden ne istenirse yapmaya gayret etmeyi kabul ederdim. Mdr yardmclar ve Hazine temsilcileri, zellikle benim uzun vadeli bakm ve ynetim anlamalar ile ilgili fikirlerimden etkilenmilerdi. Hatta mdr yardmclarndan biri, ondan sonra Kralla atfen sk sk kullandmz, Gne emekliliimiz zerinde batana kadar saabileceimiz inek deyimini yaratmt. Bu deyim, benim zihnime nedense hep inek yerine keinin grntsn getirmitir. Bu toplantlar esnasnda, rakiplerimizin ounun benzer ilerle uratklarn ve hepimizin de, ortaya koyduumuz abalardan dolay sonunda cmert kontratlar ile dllendirilmeyi beklediimizin farkna vardm. MAINin ve dier irketlerin, kaz gelecek yerden tavuk esirgenmez mantyla, bu n

almalarn faturasn stlendiklerini varsayyordum. Bunun nedenlerinden biri de, gnlk personel zaman izelgem zerinde zamanm fatura ettiim numarann ortak ve idari bir genel gider hesab olmas idi. Bu yaklam, ou projenin aratrma, gelitirme ve teklif hazrlama safhalarnda tipik olarak kullanlrd. Evet, bu defa ilk yatrm miktar normalin ok stnde idi ama o mdr yardmclar, miktarn geri deneceinden son derece emin grnyorlard. Rakiplerimizin de bu iin iinde olduklarn bilmemize ramen hepimiz, herkese yetecek kadar i olduunu varsayyorduk. Datlacak dllerin, yaptmz iin Hazine tarafndan kabul edilme dzeyini yanstacan ve sonunda hayata geecek planlar neren danmanlarn, en iyi kontratlar alacaklarn bilecek kadar da bu iin ierisindeydim. Tasarla-ve- yap safhasna ulaacak senaryolar retmeyi, kiisel bir meydan okuma olarak alyordum. MAIN iinde yldzm hzla ykseliyordu. SAMAdaki anahtar oyunculardan biri olmak, eer baarl olursak, bu ykseliin hzlanmasn garantilerdi. Toplantlarda, SAMA ve tm JECOR operasyonunun bir rnek oluturaca olasln da aka konuuyorduk. Uluslararas bankalar aracl ile bor almaya ihtiyac olmayan lkelerde krl iler yaratmak iin yepyeni bir yaklamd bu. Byle lkelere rnek olarak akla hemen ran ile Irak geliyordu. stelik insan doasn da gz nne alarak, bu lkelerin liderlerinin de muhtemelen Suudi Arabistan' taklit etmek isteyeceklerini dnyorduk. lk bata o kadar olumsuz grnen 1973 petrol ambargosunun, son kertede mhendislik ve inaat firmalarna birok beklenmeyen armaan sunacan ve kresel imparatorlua giden yolu kolaylatraca kesin gibi grnyordu. Yaklak sekiz ay boyunca ama hibir zaman youn birka gn amayan bir ekilde, zel konferans salonuma veya Boston Common Parkna bakan apartman daireme kapanarak, bu hayal nda altm. Personelimin baka grevleri vard ve dzenli olarak onlar kontrol etsem de, ounlukla balarnn aresine bakyorlard. Zaman getike iimizin etrafndaki gizlilik perdesi de araland. Gittike daha fazla kii, ortalkta Suudi Arabistan ile ilgili bir eylerin dndnn farkna varmaya balad. Heyecan artt, dedikodular balad. Mdr yardmclar ve Hazine temsilcileri de, sanrm biraz da bu dhiyane plan hakkndaki detaylar ortaya kp, kendileri de daha fazla bilgiye sahip olduka, daha ak olmaya baladlar. Gelimekte olan bu plan uyarnca, Washington, Suudi Arabistann, petrol arzn ve fiyatlarn dalgalandrabilse de, her zaman ABD ve onun mttefiklerinin kabul edebilecekleri bir dzeyde tutacan garanti etmesini istiyordu. Eer ran, Irak, Endonezya veya Venezuela gibi dier lkeler, bir ambargo tehdidinde bulunursa, geni petrol rezervlerine sahip Suudi Arabistan araya girip boluu dolduracakt. Bunu bilmek bile, uzun vadede, dier lkeleri bir ambargo dncesinden uzakta tutmaya yetecekti. Bu garanti karlnda Washington da Suud Hanedanna ok cazip bir teklifle gelecekti: ABD, tam ve tartmasz bir biimde politik ve gerekirse askeri destek salama garantisi verecek, bylece hanedann lkenin hakimi olarak varln srdrmesini salayacakt. Corafi konumu, askeri kuvvetlerinin yokluu, ran, Irak, Suriye ve srail gibi komular karsnda genel olarak zayf konumu dnldnde, bu Suud Hanedannn reddedemeyecei bir teklifti. Bu yzden de, doal olarak, Washington bu avantajn bir kritik art daha kabul ettirmek iin kulland: ETlerin dnyadaki rollerini yeniden tanmlayan ve ileride, bata Irak olmak zere, dier lkelerde de uygulamaya alacamz bir model haline gelen bir art. Geriye dnp baknca, bazen Suudi Arabistann bu art nasl olup da kabul ettiini anlamakta zorluk ekiyorum. Tabii ki, geri kalan

Arap dnyasnn ou, OPEC ve dier Mslman lkeler, anlamann artlarn ve kraliyet ailesinin Washingtonun taleplerine nasl boyun ediini renince dehete dmt. art uydu: Suudi Arabistan petrodolarlarn ABD devlet tahvili almak iin kullanacak, karlnda ise bu tahvillerden elde edilecek faiz geliri ABD Hazine Bakanlnca Suudi Arabistann bir Ortaa toplumu olmaktan kp, modern ve sanayilemi dnyaya adm atmasn salamaya ynelik kullanlacakt. Baka bir deyile, kralln petrol gelirinin milyarlarca dolara varan bileik faizi, benim (ve muhtemelen baz rakiplerimin) Suudi Arabistan modern bir endstriyel gce evirmek iin kurmu olduumuz hayalleri gerekletirmeleri iin ABD firmalarna denecekti. Kendi hazine bakanlmz bizi, Suudi paras ile tm Arap Yarmadasnda altyap projeleri ve hatta komple ehirler yapmak zere ie alacakt. Her ne kadar Suudiler, bu projelerin genel yaps hakknda sz syleme haklarn sakl tutsalar da, gerek uydu ki, sekin (ve ou Mslmann gznde kfir olan) bir grup yabanc, Arap Yarmadasnn gelecekteki grnmn ve ekonomik yapsn belirliyor olacakt. stelik bu da, muhafazakr Vahabi prensipleri zerine kurulu ve birka yzyldr da bu prensiplere gre ynetilen bir krallkta olacakt. Onlar asndan olduka byk bir iyi niyet gsterisi gibi grnyordu ama bu koullarda ve Washington tarafndan ne srlen politik ve askeri basklar sonucu, Suud ailesi ok fazla seenei olmadna karar vermi olmalyd. Bizim amzdan, inanlmaz kr olaslklar, snrsz gibi grnyordu. artc bir rnek oluturma potansiyeline sahip, eker gibi bir anlamayd bu. Ve anlamay daha da tatl klan, herkesin, zellikle de defterlerini ve srlarn bakalar ile paylamay hi istemeyen Bechtel ve MAIN gibi zel irketlerin nefret ettii bir sre olan meclis onay alnmasna gerek olmamasyd. Ortadou Enstitsnde yardmc aratrmac olan eski gazeteci Thomas W. Lippman, bu anlamann nemli noktalarn ok etkili bir ekilde yle zetliyordu: Nakit iinde yzen Suudiler, yzlerce milyon dolar ABD Hazinesine verecekler, onlar da satclara veya alanlara deme yapmak gerekene kadar bu paray tutacaklard. Bu sistem, Suudi parasnn Amerikan ekonomisine geri dnmesini garanti ediyordu. Anlama, ayn zamanda, komisyon yneticilerinin Suudiler ile birlikte yararl olduuna karar verdikleri herhangi bir projeyi [41] de, meclis onayna gerek kalmadan yapmalarn salyordu. Bu tarihi taahhdn parametrelerini saptamak, kimsenin tahmin edemeyecei kadar ksa bir srede gerekletirildi. Ama ondan sonra bunu uygulamak iin bir yol bulmak zorundaydk. Sreci balatmak iin, hkmetin en st kademelerinde grevli biri, son derece gizli bir grevle, Suudi Arabistana gnderildi. Hibir zaman emin olamadm ama sanrm o kii Henry Kissinger idi. Eli her kim ise ilk grevi kraliyet ailesine, Musaddk, ngiliz petrol karlarn kap dar ettii zaman, komu randa neler olduunu hatrlatmak oldu. Sonra, Suudilerin nne geri eviremeyecekleri kadar cazip bir plan koyup, onlara, aslnda ok fazla seenekleri olmadn gsterdi. Suudilerin, ya teklifimizi kabul edip onlar destekleyip korumamz garantileyerek, hkmdarlklarn salama almak ya da reddedip Musaddkn yolundan gitmek arasnda bir seim yapmak zorunda olduklarn ok ak bir ekilde anladklarna hi phem yok. Eli, Washingtona dndnde, beraberinde kraliyet ailesinin anlamay kabul ettii mesajn da getirmiti. Sadece kk bir engel vard. Suudi hkmeti iindeki anahtar oyuncular ikna etmemiz

gerekecekti. Bize sylendii kadaryla, bu aile ii bir mesele idi. Her ne kadar Suudi Arabistan bir demokrasi olmasa da, yine de yle grnyordu ki Suud Hanedan iinde bir fikir birliine gerek duyuluyordu. 1975 ylnda, o anahtar oyunculardan birini ikna etmek zere atanmtm. Her ne kadar gerek bir veliaht prens olduunu hibir zaman belirleyemediysem de, onu her zaman Prens W olarak dndm. im, onu Suudi Arabistan Para Aklama Tezghnn lkesi kadar kendisinin de yararna olaca konusunda ikna etmek idi. Bu, ilk anda grnd kadar kolay deildi. Kendisinin iyi bir Vahabi olduunu syleyen Prens W, lkesinin Batnn ticari anlayn taklit ettiini grmek istemedii konusunda srarcyd. Ayn zamanda, yapmay nerdiimiz eyin sinsi doasn anladn da iddia ediyordu. Bizim, bin yl nceki Hallar ile ayn hedefleri gttmz sylyordu: Arap dnyasnn Hristiyanlatrlmas. Aslnda, bu konuda ksmen de olsa haklyd. Bence, Hallar ile bizim aramzdaki fark sadece bir derece meselesiydi. Avrupann Ortaa Katolikleri, Mslmanlar Araf tan kurtarmaya altklarn iddia ediyorlard; biz ise Suudilerin modernlemelerine yardm etmek istediimizi iddia ediyorduk. Gerekte, sanrm Hallar da, irketokrasi gibi, ncelikle imparatorluklarn geniletme peindeydiler. Dini inanlar bir yana, Prens Wnun bir zaaf vard; gzel sarnlar. Bugn artk haksz bir klie haline gelmi bir eyden sz etmek gln geliyor ve Prens Wnun tandm birok Suudi arasnda bu eilime sahip ya da en azndan bunu grmeme izin veren yegne kii olduunu da sylemeliyim. Yine de, bu tarihi anlamann yaplandrlmasnda bir rol oynad gibi, grevimi tamamlamak iin neler yapabileceimi de gsterdi.

16-Pezevenklik ve Usame bin Ladini Finanse Etmek Prens W, en batan Bostona beni ziyaret etmeye geldii zamanlarda, houna gidecek bir hanm tarafndan arlanmay ve bunun basit bir elik hizmeti ile de snrl kalmamasn beklediini belirtmiti. Ama kesinlikle, kendisinin veya ailesinden birinin sokakta veya bir kokteylde karlaabilecei profesyonel bir telekz da istemiyordu. Prens W ile bulumalarmzn gizli olmas, bu isteklerini yerine getirmemi kolaylatrd. Sally, Bostonda yaayan, sarn, mavi gzl, gzel bir kadnd. United Havayollarnda pilot olan, hem ii gerei hem de ii dnda ok fazla seyahat eden kocas, sadakatsizliini gizlemek iin herhangi bir aba gstermiyordu. Sallynin de kocasnn eylemlerine kar valye ruhlu bir yaklam vard: Kocasnn maa, Bostondaki lks apartman dairesi ve o gnlerde bir pilot eine salanan olanaklar iine geliyordu. On yl nce, serbest sekse alk bir hippi olduu iin, gizli bir gelir kayna da cazip gelmiti. Prens Wya bir ans tanmaya raz oldu. Ama bir artla: likilerinin geleceini, tmyle Prensin ona kar olan tutum ve davranlar belirleyecekti. ansma, her ikisi de dierinin beklentilerini karlad. Suudi Arabistan Para Aklama Tezgahnn bir alt servisi olan Prens W ile Sally ilikisi, benim iin ayr bir dizi sorun yaratt. MAIN, ortaklarnn yasa d ilere bulamalarn kesinlikle yasaklard. Massachusettsde yasa d bir faaliyet saylan bir ey yapp, seks satn aldmdan (yani pezevenklik), esas sorunum, Sallynin hizmetlerinin karln demenin bir yolunu bulmakt. Bereket versin, muhasebe servisi irket harcamalarmda bana olduka zgrlk tanyordu. Bol bahi veren biri olduumdan, Bostonun en lks lokantalarndaki baz garsonlar, bana bo makbuz vermeleri konusunda ikna etmeyi baardm; makbuzlar bilgisayarlarn deil, insanlarn yazd bir ada yayorduk. Zaman ilerledike Prens W daha cretkr olmaya balad. Sonunda Sallynin Suudi Arabistana gidip, oradaki villasnda kendisiyle birlikte yaamasn ayarlamam istedi. Bu, o gnler iin allmam bir istek deildi; belli Avrupa lkeleri ile Ortadou arasnda aktif bir gen kadn ticareti vard. Bu kadnlarla belirli sreli bir kontrat yaplyor, bu sre sonunda da, olduka ykl banka hesaplaryla evlerine dnyorlard. CIA operasyon blmnde 20 yllk memur ve Ortadou uzman Robert Baer olay yle zetliyordu: 1970lerin balarnda petrodolarlar akmaya balaynca, giriimci Lbnanllar lkeye prensler iin kaak olarak kadn sokmaya balad... Kraliyet ailesinde [42] de hi kimse bir ek defterini dengelemeyi bilmedii iin, Lbnanllar karun kadar zengin oldu. Bu duruma aina olmakla kalmayp, byle kontratlar ayarlayabilecek insanlar bile tanyordum. Ancak, benim iin iki byk sorun vard: Sally ve deme. Sallynin Bostondan ayrlp, Ortadoudaki bir l maliknesine tanma gibi bir niyeti olmadna emindim. Ayrca, bo lokanta makbuzlarnn da byle bir masraf iin yeterli olmayaca olduka akt. Prens W, yeni metresinin parasn kendisinin demeye hazr olduunu syleyerek, ikinci sorunu halletti; benim sadece dzenlemeleri yapmam gerekecekti. Bir de, Suudi Arabistanl Sallynin, ABDde ona elik eden kiiyle ayn olmas gerekmediini syleyince iyice rahatladm. Londra ve Amsterdamda Lbnanl tandklar olan birka arkadam aradm. Birka hafta iinde, bir baka Sally kontrat imzalamt. Prens W karmak bir insand. Sally fiziksel bir ihtiyac karlamt ve benim de bu konuda

Prense yardm edebilmi olmam onun gvenini kazanmam salamt. Ancak, bu onu hibir ekilde SAMAnn lkesi iin nermek isteyecei bir strateji olduu konusunda ikna etmemiti. Bunu salamak iin ok almak zorunda kaldm. Saatler boyunca, ona istatistikler gsterip, Endonezya ncesi birka ay boyunca Claudine ile yaptm eitim srasnda Kuveyt iin gelitirmi olduum ekonometrik modeller de dahil, baka lkeler iin yaptmz almalar incelemesine yardm ettim. Sonunda pes etti. Baka ETlerle, dier anahtar Suudi oyuncular arasnda geenlerin ayrntlar hakknda bilgim yok. Btn bildiim, sonunda tm paketin kraliyet ailesince onayland idi. Bu iteki rolnden dolay, MAIN, ABD Hazine Bakanlnca ynetilen ok krl bir kontratla dllendirilmiti. lkenin karmak ve modas gemi elektrik sisteminin tam bir kefini yapp, ABD standartlarna uygun bir yenisini tasarlamakla grevlendirilmitik. Her zamanki gibi, lkenin her blgesi iin ekonomik ve elektrik yk tahminlerini yapacak ilk ekibi gndermek benim iimdi. Uluslararas projelerde deneyimli adamm Riyada gitmek iin hazrlk yaparken, hukuk servisinden, kontrat gereince nmzdeki birka hafta ierisinde Riyadda tam donanml bir ofis kurmak zorunda olduumuz haberi geldi. Grne gre, bu madde bir aydan fazla bir zamandr kimsenin gzne arpmamt. Hazine ile olan anlamamz da, tm donanmn ABD veya Suudi Arabistanda retilmi olmasn art kouyordu. Suudi Arabistanda bu tip cihazlar yapan fabrikalar olmadna gre, her ey Amerikadan gnderilecek demekti. Ama aratrnca grdk ki, Arap Yarmadasndaki limanlara girmek iin tankerler uzun kuyruklar oluturmutu. stediimiz malzemeyi oraya gndermek aylar alabilirdi, MAINin byle deerli bir kontrat birka oda dolusu ofis mobilyas yznden kaybetmeye hi niyeti yoktu. Tm ortaklarn katld bir toplantda, saatlerce beyin frtnas yaptk. Bulduumuz zm, bir Boeing 747 kiralayp, Boston civarndaki maazalardan alacamz malzemeyi de doldurup, Suudi Arabistana gndermekti. Bu uan United Havayollarna ait olup; pilotun da, kars Suud Hanedann ikna etmekte gayet kritik bir rol oynayan kii olmasnn ne kadar uygun deceini dndm hatrlyorum. ABD ile Suudi Arabistan arasndaki anlama, Krall neredeyse bir gecede deitirmiti. Keiler, Waste Management Inc. tarafndan 200 milyon dolarlk bir kontrat gereince salanan 200 adet parlak [43] sar Amerikan p arabas ile deitirilmiti. Benzer ekilde, tarm ve enerjiden, eitim ve iletiime kadar Suudi ekonomisinin her sektr modernize edilmiti. Thomas Lippmann 2003te dedii gibi: Amerikallar, gmen adrlar ve amurdan ifti evlerinden oluan usuz bucaksz ve kasvetli bir toprak parasn, kedeki Starbucks ve yeni kamu binalarnda kullanlan tekerlekli sandalye rampalarna kadar kendi grntlerinde yeniden biimlendirdiler. Suudi Arabistan bugn bir otoyollar, bilgisayarlar, zengin Amerikan banliylerinde bulunan ayn ssl dkknlarla dolu klimal alveri merkezleri, zarif oteller, hamburgerciler, uydu yaynlar, modern hastaneler, [44] gkdelenler ve dnme dolapl lunaparklar lkesidir. 1974 ylnda yaptmz planlar, petrol zengini lkelerle ileride yaplacak anlamalar iin bir standart oluturmutu. Bir anlamda SAMA/JECOR uygulamas Kermit Rooseveltin randa oluturduu dzeyin bir styd. Yeni kuak askerlerin, kresel imparatorluk iin kulland politik-

ekonomik silahlara, yeni bir karmaklk dzeyi getirmiti. Suudi Arabistan Para Aklama Tezgah ve Ortak Komisyon da uluslararas hukuk iin yeni rnekler oluturmutu. Bu, di Amin olaynda ok belirgindi. Ktl ile nl Uganda diktatr 1979da srgne gnderildii zaman, Suudi Arabistan ona snma hakk tanm, 100 ile 300 bin arasnda kiinin lmnden sorumlu despot, Suud Hanedan tarafndan salanan arabalar ve hizmetilerle lks bir hayat srmeye balamt. ABD, sessizce itiraz etmi ama Suudiler ile olan anlamaya zarar vermemek iin ok da srarc olmamt. di Amin, son yllarn balk tutarak ve sahilde yryerek [45] geirdi. 2003 ylnda, Ciddede bbrek yetmezliinden ldnde seksen yandayd. Daha grnmez ve sonuta daha zarar verici olan, Suudi Arabistann uluslararas terrizmi finanse etmede oynamasna izin verilen rold. ABDnin, 1980lerde, Usame bin Ladinin Sovyetler Birliine kar yrtt Afgan savan, Suud ailesinin finanse etmesini istemesi, gizli bir ey [46] olmad gibi, Riyad ile Washington, beraberce, mcahitlere yaklak 3.5 milyar dolar vermiti. Ancak, ABD ve Suudi ortakl bundan ok daha ileriye gitmiti. 2003 ylnn sonunda, U.S. News & World Report dergisi Suudi Balants adl kapsaml bir aratrma yrtt. Dergi binlerce sayfa mahkeme tutanan, ABD ve yabanc haber alma raporlarn ve baka belgeleri inceleyip, dzinelerce hkmet yetkilisi, terrizm ve Ortadou uzmanyla mlakatlar yapt. Bulgular arasnda unlar da vard: Kantlar tartlacak trden deildi: Amerikann eskiden beri mttefiki ve dnyann en byk petrol reticisi olan Suudi Arabistan, st dzey bir Hazine Bakanl yetkilisinin dedii gibi, bir ekilde terrist finansnn merkez ss haline gelmiti... 1980lerin sonlarndan balayarak -ran devrimi ile Afganistandaki Sovyet savan ieren ifte oklardan sonra- Suudi Arabistann gya resmi hayrseverlii, hzla byyen cihat hareketi iin temel para kayna haline geldi. Bu para, 20 kadar lkede, yar askeri eitim kamplar iletmek, silah satn almak ve yeni yeler bulmak iin kullanld... Deneyimli haber alma yetkililerine gre, Suudi cmertlii, ABD yetkililerinin balarn dier yne evirmelerini salad. Kontrat, ba ve maa halinde milyarlarca dolar, Suudiler ile i yapan eski ABD yetkililerine gitmitir: Bykelilere, CIA istasyon eflerine, hatta kabine yelerine... Elektronik olarak dinlenen konumalar, kraliyet ailesi yelerinin sadece El Kaideye deil, dier [47] terrist gruplara da destek olduklarn ortaya kard. Dnya Ticaret Merkezi ve Pentagona 2001 ylnda yaplan saldrlardan sonra, Washington ve Riyad arasndaki gizli ilikiler hakknda baka kantlar da ortaya kt. Vanity Fair dergisi Ekim 2003te, Suudileri Kurtarmak balkl ayrntl raporunda daha nce kamuya aklanmam bilgileri aklad. Bush ailesi, Suudi Hanedan ve bin Ladin ailesi arasndaki ilikiler hakknda ortaya kan yk beni hi artmad. Bu ilikilerin, en azndan, 1974te balayan Suudi Arabistan Para Aklama Tezgahna, George H. W. Bushun ABDnin Birlemi Milletler elisi olduu zamana (1971den 1973e) ve sonra da CIA bakan olduu dneme (1976dan 1977e) kadar gittiini biliyordum. Beni asl artan, gerein sonunda basnda km olmas idi. Vanity Fair u sonuca varyordu: Dnyann en gl iki hanedan olan Bush ailesi ile Suud Hanedannn, 20 yldan uzun bir sredir

yakn kiisel, i ve politik balantlar olmutur... zel sektrde Suudiler, George W. Bushun da hissedar olduu, sallanan petrol irketi Harkeni desteklediler. Daha da yakn zamanda, eski bakan George H. W. Bush ve dostu eski dileri bakam James A. Baker III, muhtemelen dnyann en byk zel sermaye irketi olan Carlyle Group adna verilen yardm toplama yemeklerinde, Suudlardan nce gz nne kmlardr. Bugn, eski bakan Bush, hissedarlar arasnda, terrist destek gruplaryla balantlar olmakla itham edilen bir Suudinin de bulunduu bu firmada st dzey danman olarak grev yapmaya devam etmektedir... 11 Eyllden sadece gnler sonra, bin Ladin ailesi yeleri dahil, baz zengin Suudiler zel jetlerle ABD dna kartldlar. Kimse bu uularn yetkilendirilmesini stlenmiyordu ve yolcular da [48] sorgulanmad. Tm bunlar Bush ailesinin Suudiler ile olan uzun sreli ilikileri mi salad?

BLM III 1975-1981 17-Panama Kanal Mzakereleri ve Graham Greene Suudi Arabistan, birok kiinin kariyerini yapt yerdir. Benimki zaten yoluna girmiti ama l krallndaki baarlarm da kukusuz yeni kaplarn almasn salamtr. I977ye geldiimizde, Boston ofisimizde slenmi 20 kadar profesyonel ile MAINin dier blmlerinde ve dnya zerine serpilmi ofislerimizde alan danmanlar ieren kk bir imparatorluk oluturmutum. Firmann yz yllk tarihindeki en gen ortaydm. Ba ekonomist sfatma ek olarak, Ekonomik ve Blgesel Planlama mdr de olmutum. Harvardda ve baka yerlerde konumalar yapyor ve gazetelere [49] gncel konularla ilgili yazlar gnderiyordum. Yelkenli yatm Boston Rhtmnda, Devrim Savandan hemen sonra Berberi korsanlarn bastrmasyla nl tarihi sava gemisi Constitution Old Ironsides'in yannda demirliydi. Gayet iyi bir maam ve krkmdan ok nce beni milyonerlik seviyesine kartacak gibi grnen hisse senetlerim vard. Doru, evliliim dalmt ama deiik ktalarda gzel ve byleyici kadnlarla vakit geiriyordum. Bruno, tahmin yapmaya yeniliki bir yaklam getiren bir fikir ileri srd: Yzyln balarnda bir Rus matematikisinin makalelerine dayanan bir ekonometrik model. Bu model, bir ekonominin belirli sektrlerinin byyeceine ait tahminlere znel olaslk deerleri atamay ieriyordu. Byk bor miktarlarn elde edebilmek iin, gstermeyi istediimiz iirilmi byme oranlarn hakl kartmak iin ideal bir ara gibi grnyordu. Bruno, bu kavram ile ne yaplabileceine bir bakmam istedi. Blmme MITden gen bir matematikiyi, Doktor Nadipuram Prasad getirip ona bir bte verdim. Alt ay ierisinde, ekonometrik modelleme iin Markov ynetimini gelitirdi. Birlikte, Markovu, altyap yatrmnn ekonomik kalknma zerindeki etkisini tahmin iin devrimci bir model olarak sunan bir dizi teknik makale yazdk. Tam istediimiz eydi: Hibir zaman deyemeyecekleri borlarn altna girmelerine yardmc olarak, aslnda lkelere iyilik yaptmz bilimsel olarak ispat eden bir ara. stelik sadece paras ve vakti bol olan ok deneyimli ve bilgili bir ekonometrist, Markovun inceliklerini kavrayabilir veya sonularn sorgulayabilirdi. Birok saygn kurum tarafndan yaynlanan makaleleri biz de deiik lkelerde konferans ve niversitelerde bilimsel olarak sunduk. Makaleler -ve biz- tm [50] sektrde mehur olduk. Dier yandan Omar Torrijos ve ben gizli anlamamza sadk kaldk. almalarmzn drst olmasn ve nerilerimizin yoksullar da gz nne almasn garanti ettim. Panama hakkndaki tahminlerimin her zamanki ime standartlara uymad ve hatta sosyalizm koktuu hakknda ikyetler duysam da, gerek uydu ki MAIN, Torrijos hkmetinden kontrat stne kontrat kazanyordu. Bu kontratlar bir ilki de kapsyordu: Daha geleneksel altyap sektrlerinin yannda tarm da ieren yeniliki ana planlar salamak. Torrijos ile Jimmy Carter, Kanal Anlamasn yeniden mzakere etmeye oturduklarnda, ben de kenardan izliyordum. Kanal mzakereleri tm dnyada byk ilgi ve tutku uyandrd. nsanlar, ABDnin, dnyann geri kalannda ounluun doru olduuna inand eyi mi -Panamallarn kontrol ele geirmelerine izin vermek- yapacan, yoksa onun yerine Vietnam bozgununun ardndan olduka sarslp yara alan Bariz Kader' in kresel uyarlamasn yeniden geri getirmeye mi alacamz grmek iin bekliyorlard. ouna gre, ABD bakanlna tam zamannda mantkl ve mfik bir kii seilmi

gibi grnyordu. Ancak, Washingtonun muhafazakr kaleleri ve dindar sa kesimin krsleri fke ile nlyordu. Milli savunmamzn bu kalesinden, ABD yaratclnn bu sembolnden. Gney Amerikann kaderini ABD ticari karlarnn kaprislerine balayan bu suyolundan nasl vazgeebilirdik? Panamaya yolculuklarm srasnda, Continental Otelde kalmaya almtm. Ancak, beinci ziyaretimde, Continentalda ok grltl bir tamirat olduu iin, sokan kar tarafndaki Panama Otele getim. lk bata, bu rahatszla ierlemitim; Continental benim iin evimden uzaktaki evimdi. Ama imdi, bambu koltuklar ve tahta pervaneli tavan vantilatrleriyle iinde oturduum geni lobi bende alkanlk yaratmaya balamt bile. Kazablanka filminin seti olabilirdi ve her an Humphrey Bogartn ieriye girebileceini dnmeye balamtm. Graham Greenenin Panama hakknda bir makalesini okuduum New York Kitap Kritiklerini masann zerine koyup o vantilatrlere baktm ve yaklak iki yl nceki bir akam anmsadm. Ford, bir daha seilemeyecek kadar zayf bir bakan, diye ngrmt Omar Torrijos, 1975 ylnda bir grup etkin Panamalya hitap ederken. Tavandaki pervanelerin serinlettii eski ve zarif kulbe davet edilen birka yabancdan biriydim. Bu Kanal meselesini hzlandrmaya karar vermemin nedeni de bu. Onu geri kazanmak iin kapsaml bir politik sava balatmann tam zaman. Bu konuma beni heyecanlandrmt. Otel odama geri dndmde, sonradan Boston Globe' ye postaladm bir mektup karaladm. Bostona geri dndmdeyse, bir editr beni arayp, bu konuda bir yaz yazmam istedi. Koloniciliin 1975 Panamasnda Yeri Yoktur balkl yazm, gazetenin 19 Eyll 1975 saysnda neredeyse yarm sayfa olarak yaynland. Yaz, Kanal Panamaya geirmek iin ana sebep ne sryordu. Birincisi: Mevcut durum adil deildir; herhangi bir karar iin iyi bir sebep. kincisi: Mevcut anlama, Panamallara daha fazla kontrol verilmesine kyasla, ok daha ciddi gvenlik riskleri yaratmaktadr. Okyanuslararas Kanal Komisyonu (Interoceanic Canal Commission) tarafndan yaplan ve General Torrijosun kendisinin de aka vurgulad gibi, Gatun Barajnn bir yanna, belki de tek bir kii tarafndan konulacak bir bomba, trafii iki yl durdurabilir, sonucuna varan bir almaya atfta bulundum. Ve ncs: Mevcut durum, zaten sorunlu olan ABD-Latin Amerika ilikileri iin ciddi sorunlar yaratyor. Yazy yle bitirdim: Kanaln devaml ve verimli bir ekilde almasn salamann en iyi yolu, Panamallarn onun kontroln ve sorumluluunu almalarna yardmc olmaktr. Bunu yaparsak, 200 yl nce kendimizi adadmz, toplumlarn kendi kaderlerini tayin etme hakkna olan ballmz gsterecek bir eylemi balatm olmaktan gurur duyabiliriz... Smrgecilik, yzyln balarnda da (1900lerde), 1775de olduu gibi, moda idi. Byle bir anlamann onaylanmas, belki o gnlerin artlarnda anlalabilir. Bugn ise hibir tutar taraf yoktur. Smrgeciliin, 1975de bir yeri olamaz. 200. ylmz kutlayan bizler bunu anlamal ve ona [51] gre davranmalyz. O yazy yazmak, zellikle de yakn zamanda MAINe ortak yaplm olduum gz nne alndnda, benim amdan cretkr bir hareketti. Ortaklarn medyadan ve zellikle New Englandn en saygn gazetesinde, politik hiciv yazlar yazmaktan uzak durmalar beklenirdi. Ofis postasndan, makalenin kopyalarna ilitirilmi ekilde, bir sr tatsz, ounlukla isimsiz notlar

aldm. Bir tanesinin zerindeki el yazsnn, Charlie Illingworthe ait olduundan eminim. lk proje yneticim, on yldan daha uzun bir sredir (benim be ylma kyasla) MAINde idi ve hl bir ortak deildi. Notun zerinde gayet belirgin bir kurukafa ve kemik sembol ile basit bir mesaj vard: Bu komnist, gerekten de irketimizin bir orta m? Bruno beni ofisine ard: Bu konu, ban biraz artacak gibi. MAIN olduka muhafazakr bir yerdir. Ama akll olduunu dndm de bilmeni isterim. Torrijos buna baylacak; umarm ona da bir kopya gndermisindir. yi. Bu ofiste, Torrijosun bir sosyalist olduunu dnenlerin, iler gelmeye devam ettike hibir ey umurlarnda deil. Bruno her zamanki gibi hakl kmt. 1977 ylna gelmitik ve Carter, Beyaz Sarayda idi. Kanal mzakereleri ciddi bir biimde sryordu. MAINin rakiplerinden ou yanl taraf tutmu ve Panamadan atlmlar ama bizim iimiz katlanmt. Ve ben de, Graham Greenenin New York Kitap Kritikleri nde kan bir yazsn okumay henz bitirmi, Panama Otelinin lobisinde oturuyordum. Greenenin Be Cepheli lke isimli makalesi, Panama Milli Muhafz ktasndaki st dzey subaylar arasndaki yolsuzluklar hakknda bir tartmay da ieren, gz pek bir yaz idi. Yazar, generalin kendisinin de, yanndakilerden birouna, daha iyi konutlar gibi zel haklar verdiini kabul ettiine dikkat ekiyordu. nk Eer onlar ben memnun etmezsem, CIA edecek, diyordu. Ak olan uydu ki, ABD haber alma rgt, Bakan Carterin isteklerini baltalamaya kararl olup, bunun iin gerekirse anlama mzakerelerini sabote etmeleri iin Panamann askeri erknna rvet [52] vermeye hazrd. akallarn, Torrijosun etrafnda dnmeye baladklarn dnmeden edemedim. TIME veya Newsweek dergilerinden birinin Kiiler blmnde, Torrijos ile Greenenin birlikte otururken ekilmi bir fotorafn grmtm. Fotorafn altndaki yaz, yazarn zel bir misafir ve iyi bir dost olduunu sylyordu. Generalin, grne gre gvendii bu yazarn, byle bir eletiri yazmas hakknda nasl hissettiini merak ettim. Graham Greenenin makalesi aklma, 1972 ylnca bir kahve masasnda, Torrijosun karsnda oturduum o gnle ilgili bir soru getiriyordu. O zaman, bu d yardm oyununun lkesini bor yk ile zincirlerken, kendisini zengin etmek iin var olan bir dzen, olduunu, Torrijosun bildiini varsaymtm. Bu srecin, iktidardaki tm insanlarn rvete ak olduklar varsaym zerine kurulu olduunu ve bir kiisel kar beklentisi iinde olmayp, onun yerine d yardm gerekten insanlarn yarar iin kullanma kararnn ileride tm sistemin devrilmesine neden olabilecek bir tehdit olarak alglanacan bildiine emindim. Dnya bu adam gzlyordu; eylemlerinin Panamann ok tesine uzanan sonular vard ve bu yzden hafife alnamazd. Panamaya verilen kredilerin denmesi imknsz borlara dnmek yerine fakirlere yardm iin kullanlmasna irketokrasinin nasl bir tepki gstereceini merak etmitim. imdi de Torrijosun o gn yaptmz anlamadan piman olup olmadn merak ediyordum. Bu arada, o anlamalar hakknda kendimin de nasl hissettiimden pek emin deildim. ET rolmden geri adm atmtm. Kendi oyunum yerine, onunkini oynam, daha fazla kontrata Karlk, drst olma konusundaki srarn kabul etmitim. Salt ekonomik adan baknca, MAIN iin ok akllca bir karar olmutu. Yine de, Claudinenin bana telkin ettikleriyle tutarl deildi; kresel imparatorlua yardmc olmuyordu. Acaba imdi, akallarn salverilmelerine mi neden olmutu?

O gn Torrijosun bungalovundan karken, Latin Amerika tarihinin l kahramanlarla dolu olduunu dndm hatrladm. Tannm kimseleri yozlatrmak zerine kurulu bir sistem, yozlamay reddeden kiilere scak bakmaz. Birden gzlerime inanamadm. Lobide tandk biri yryordu. O kadar armtm ki, nce onun Humphrey Bogart olduunu zannettim ama Bogart leli ok oluyordu. Sonra, nmden salnarak geen kiinin modern ngiliz edebiyatnn byk isimlerinden, Gurur ve htiam, Komedyenler, Havanadaki Adammz ve yanmdaki masaya az nce braktm makalenin yazar olduunu fark ettim. Graham Greene bir an iin tereddt etti, etrafna baknd ve ay salonuna yneldi. Arkasndan barmak veya komak istediysem de kendimi tuttum. imden bir ses, yalnzla ihtiyac olduunu ve beni istemeyeceini syledi. New York Kitap Kritiklerini elime aldm ve biraz sonra kendimi ay salonunun kapsnn nnde bulunca ardm. Sabah erken saatte kahvaltm yapm olduumdan, ef garson bana tuhaf bir bak frlatt. Etrafma bakndm. Graham Greene, duvar dibindeki bir masada tek bana oturuyordu. Yanndaki masay iaret ettim. Bir kahvalt daha almak iin oraya oturabilir miyim? dedim ef garsona. Her zaman iyi bahi vermiimdir. ef anlayl bir ekilde glmseyerek beni masaya gtrd. Yazar gazetesine dalmt. Kahve ile bir ball rek smarladm. Greenenin Panama, Torrijos ve Kanal meselesi hakkndaki dncelerini renmek istiyordum. Ama byle bir konumay nasl balatabileceim hakknda da en ufak bir fikrim yoktu. O srada, bardandan bir yudum almak iin bam kaldrd. Afedersiniz, dedim. Dik dik bakt. (Ya da bana yle geldi.) Evet? Rahatsz ettiim iin zr dilerim. Ama siz Graham Greenesiniz, deil mi? Dorusu yleyim. Scak bir ekilde gld. Panamada ou kii beni tanmaz. En sevdiim yazar olduunu syledikten sonra, MAINdeki iim ve Torrijos ile grmelerim dahil olmak zere hayatmn ksa bir zetini verdim. Bana ABDnin Panamadan kmasyla ilgili bir makale yazan o danman olup olmadm sordu. Yanl hatrlamyorsam, Boston Globede yaynlanmt. Afallamtm. Konumunuz gz nne alnrsa, olduka cesur bir hareket, dedi. Bana katlmaz msnz? Masasna geip, onunla bir buuk saat kadar oturdum. Konutuka Torrijosa ne kadar yaknlam olduunu fark ettim. Generalden bazen olundan bahseden bir baba gibi sz ediyordu. General benden lkesi hakknda bir kitap yazmam istedi, dedi. Ben de yazyorum. Roman olmayacak. Yani benim tarzmn biraz dnda. Ona niye genellikle belgesel yerine, roman tarznda yazdn sordum. Roman daha gvenli, dedi. Konularm zaten genellikle tartmal. Vietnam. Haiti. Meksika Devrimi... Yaynclarn ou bu konular hakknda belgesel yaynlamaya ekinir. Masann zerindeki New York Kitap Kritiklerini iaret etti. Bu tip szckler ok zarar verebilir. Sonra gld. Hem

roman yazmay seviyorum. Bana daha fazla zgrlk salyor. Bana bakt. nemli olan, bir eyler ifade eden konular hakknda yazmaktr. Sizin Kanal hakkndaki Globe makaleniz gibi. Torrijosa kar olan hayranl ok belirgindi. yle grnyordu ki, Panamann devlet bakan, bir yazar da en az fakirleri ve kimsesizleri etkiledii kadar etkileyebiliyordu. Ayn derecede belirgin olan bir baka husus da uydu: Greene dostunun hayat hakknda endieliydi. ok byk bir i, dedi heyecanla, Kuzeyin Devine meydan okumak. zntyle ban sallad. Hayat iin endieleniyorum. Gitme vakti gelmiti. Fransa uam karmamalym, dedi, yavaa kalkp elimi skarken. Gzlerimin iine bakt. Siz neden bir kitap yazmyorsunuz? Cesaret verici bir ekilde ban sallad. Bu sizin iinizde var. Ama unutmayn, nemli olan eyler hakknda olsun. Arkasn dnerek uzaklat. Sonra durdu ve salona doru birka adm att. Endielenme, dedi. General baarl olacak. Kanal geri alacak. Torrijos gerekten de kanal geri ald. Ayn yl, 1977de, Bakan Carter ile hem Kanal Blgesini hem de Kanaln kendisini Panama kontrolne devreden yeni anlamalar imzalad. Sonra da, Beyaz Sarayn, bu anlamalar onaylamas iin meclisin ikna edilmesi gerekti. Bunu uzun ve etin bir mcadele izledi. Son saymda, Kanal Anlamas bir oy farkla onayland. Muhafazakrlar intikam yeminleri ettiler. Graham Greenenin belgesel kitab Generali Tanmak yllar sonra yaynlandnda Dostum Omar [53] Torrijosun, Nikaragua, El Salvador ve Panamadaki dostlarna, diye balyordu.

18-randa ahlarn ah 1975 ve 1978 arasnda ran sk sk ziyaret ettim. Bazen, Latin Amerika veya Endonezya ile Tahran arasnda gidip geliyordum. eyhin ah (resmi unvan), altmz dier lkelere gre ok daha farkl bir durum ortaya koymutu. Suudi Arabistan gibi, ran da petrol asndan zengin bir lke olduundan, iddial projelerini finanse etmek iin bor almaya ihtiyac yoktu. Ancak, rann Suudi Arabistandan temel fark, nfusunun byk ounluunun Ortadoulu ve Mslman olmasna karlk Arap olmay idi. Ek olarak, lkenin hem ierde, hem de komular ile olan ilikilerinde, politik kargaa dolu bir tarihi vard. Dolaysyla, orada deiik bir yaklamda bulunduk: Washington ve i dnyas el ele verip, ah bir kalknma sembolne dntrmek iin ibirlii yaptlar. Tm dnyaya, ABDnin (ticari ve politik karlar dorultusunda) demokratik bir dostu iin neler yapabileceini gstermek iin byk bir abaya giritik. Ak bir ekilde -antidemokratik unvan ya da demokratik olarak seilmi babakanna kar- o kadar da ak olmayan CIA kkenli darbe gerei bir yana, Washington ve Avrupal ortaklar, ahn hkmetini, gl bir Amerikan kart akmn kendisini gstermeye balad Irak, Libya, in, Kore ve dier lkelerdekilere bir alternatif olarak sunmakta kararlydlar. Grnte ah, yoksullarn ilerici bir arkada idi. 1962 ylnda, byk zel arazilerin paralanp kyl sahiplerine devredilmelerini emretti. Bir sonraki sene, geni bir yelpazede sosyoekonomik reformlar ieren Beyaz Devrimi balatt. OPECin gc 1970lerde bydke, ah da giderek daha itibarl bir dnya lideri olmaya balad. ran, ayn zamanda, Mslman Ortadounun en kuvvetli [54] askeri glerinden birini gelitirdi. MAIN, kuzeyde Hazar Denizi kysndaki turistik alanlardan, gneyde Hrmz Boazna bakan askeri tesislere kadar, lkenin her tarafndaki projelerin iindeydi. almalarmzn odak noktas, eskiden olduu gibi, blgesel gelime potansiyellerini tahmin edip, sonra da bu tahminleri gerekletirecek endstriyel ve ticari bymeyi beslemek iin gerekli olan enerjiyi salayacak elektrik retim, ulam ve datm sistemlerini tasarlamakt. Zaman iinde, rann nemli blgelerinin ounu ziyaret ettim. Kirmandan Bender Abbasa l dalarnda eski kervan yollarn izledim. Eski krallarn efsanevi saray ve eski dnyann harikalarndan biri olan Persepolisin kalntlarn gezdim. iraz, sfahan ve Persepolis yaknlarnda, ahn ta giydii muhteem adr kent gibi, lkenin en nl ve grlmeye deer yerlerini dolatm. Bu arada, bu lke ve insanlar iin de iimde gerek bir sevgi dodu. Yzeyde ran, Hristiyan-Mslman ibirliine model olacak bir rnek gibi grnyordu. Ancak, sakin grnlerin ardnda derin kzgnlklarn yatabileceini ksa zamanda rendim. 1977de bir gece ge vakit, oteldeki odama dndmde, kapmn altndan atlm bir not buldum. Emin adnda bir adam tarafndan yazldn fark edince ardm. Onunla hi karlamamtk ama bir hkmet toplants srasnda, bana onun nl bir radikal blc olduu anlatlmt. Dzgn bir el yazs ile yazlm bir ngilizce ile beni belirtilen lokantada kendisiyle bulumaya davet ediyordu. Ancak, bir de uyar vard: Sadece, rann, benim pozisyonumdaki ou insann hibir zaman grmedii bir yann kefetmekle ilgileniyorsam gelmeliydim. Eminin benim gerek konumumun ne olduunu bilip bilmediini dndm. Byk bir risk aldmn farkndaydm ama bu gizemli kiiyle

tanmann cazibesine de kar gelemiyordum. Taksi beni, arkasndaki binay grmemi engelleyecek kadar yksek bir duvarn iindeki minik bir kapnn nnde brakt. Uzun siyah bir tuvalet giymi ok gzel bir ranl kadn beni ieriye alp, alak tavanndan sarkan ssl ya lambalarnn aydnlatt bir koridordan geirdi. Koridorun sonunda, bir elmas gibi, parltsyla insan kr eden bir odaya girdik. Gzlerim nihayet altnda, duvarlarn yar deerli talarla ve sedef kaplamal olduunu fark ettim. Lokantann ii ok ince ilenmi bronz avizelerdeki uzun beyaz mumlarla aydnlatlmt. Usta bir elden kt belli lacivert takm elbise giymi, uzun boylu ve uzun siyah sal bir adam yaklap elimi skt. ngiliz okullarnda okumu bir ranl olduunu anlatan bir aksanla kendisini Emin olarak tantt. lk dikkatimi eken, bir blc radikale hi de benzemedii idi. Beni, iftlerin sessizlik iinde yemek yedikleri masalarn yanndan geirip, dierlerinden ayrlm bir keye gtrd ve burada rahatlkla konuabileceimizi syledi. Bu lokantann gizli bulumalara ev sahiplii yapt hakknda bir izlenime kapldm. Bizimkisi, byk olaslkla, o akamn tek romantik olmayan bulumasyd. Emin ok kibard. Grmemiz srasnda, beni kt niyetleri olan biri olarak deil de, sadece bir ekonomik danman olarak grd ortaya kt. Bir Bar Gnlls olduumu bildiini, ona, lkesini tanmak ve insanlarla kaynamak iin her frsat deerlendirdiim sylendii iin beni setiini anlatt. Mesleinizdeki dier insanlarn ouna gre ok gensiniz, dedi. Tarihimiz ve mevcut sorunlarmzla gerekten ilgilisiniz. Siz bizim midimizsiniz. Hem Eminin grnts, hem de lokantada bakalarnn da olmasyla birlikte oradaki atmosfer de bana bir lde rahatlk verdi. Cavada Rasy ya da Panamada Fidel gibi insanlarn bana dosta yaklamalarna almtm ve bunu hem bir vg hem de bir frsat olarak kabul ediyordum. Ziyaret ettiim yerler beni hep byledii iin, dier Amerikallardan farkl grndm biliyordum. Kltrlerine gznz, kulanz ve kalbinizi aarsanz, insanlarn size ok abuk sndklarn kefetmitim. [55] Emin bana Yeeren l projesini bilip bilmediimi sordu. ah, llerimizin bir zamanlar verimli ovalar ve zengin ormanlar olduuna inanyor. En azndan, yle olduunu iddia ediyor. Teorisine gre, Byk skender zamannda, bu topraklardan beraberlerinde milyonlarca kei ve koyun olan byk ordular gemi. Hayvanlar tm otlar ve dier bitkileri yemi. Bu bitkilerin yok olmas bir kurakla yol am ve sonuta tm blge le dnm. aha gre, imdi tek yapmamz gereken, milyonlarca aa dikmek. Ondan sonra da -hop!- yamurlar geri gelecek ve l yeniden yeerecek. Tabii, bu arada milyonlarca dolar harcamamz gerekecek. Kmser bir ekilde glmsedi. Ve sizinkisi gibi irketler ok byk krlar edecekler. Bu teoriye pek inanmyorsunuz gibi geliyor bana. l bir semboldr. Onu yeertmek tarmdan ok daha fazlasn ierir. Garsonlar, ok gzel sunulmu ran yemekleriyle dolu tepsilerle geldiler. znimi aldktan sonra, Emin deiik tepsilerden birka eit seti. Sonra bana geri dnd. Cesaretimi mazur grrseniz, Bay Perkins, size bir soru:

Kendi yerli insanlarnzn -Kzlderililerin- kltrlerini yok eden nedir? Bunda, agzllk ve daha iyi silahlar da dahil, birok etkenin rol olduunu syledim. Evet. Doru. Bunlarn tm. Ama hepsinden daha fazla, evrenin yok edilmesine indirgenemez mi? Sonra bana, ormanlar ve yaban kz gibi hayvanlarn yok edilip, insanlarn kendileri iin ayrlan arazilere gtrldkten sonra, kltr oluturan temellerin ktn anlatt. te burada da ayns oluyor, dedi. l bizim ortammzdr. Yeeren l projesi bizim temel yapmzn yok olmas tehdidini getiriyor. Bunun olmasna nasl izin veririz? Ona, bildiim kadaryla, bu projenin ardndaki fikrin kendi insanlarna ait olduunu syledim. Alayc bir glmsemeyle, bu fikrin ABD hkmeti tarafndan ahn kafasna sokulduunu ve ahn bu hkmetin sadece bir kuklas olduunu syledi. Gerek bir ranl byle bir eye asla izin vermez, dedi Emin. Sonra da, insanlar -Bedeviler- ile l arasndaki iliki hakknda uzun bir syleve giriti. Birok ehirlilemi ranlnn tatillerini lde geirdikleri gereini vurgulad. Btn aileyi alacak byklkte adrlar kurup bir hafta veya daha uzun bir sre iinde yayorlard. Ben -insanlarm- ln bir parasyz. ahn, o demir yumruu ile ynettiini iddia ettii insanlar lden deiller. l biziz. Sonra bana, ldeki deneyimleriyle ilgili ykler anlatt. Gece bittii zaman, beni o byk duvardaki minik kapya kadar geirdi. Taksim darda bekliyordu. Emin elimi skt ve onunla geirdiim zaman iin bana teekkr etti. Gen yam ve ak szllm bir daha dile getirdi ve byle bir konumda olmamn kendisine gelecek iin mit verdiini ekledi. Sizin gibi biriyle vakit geirmi olmaktan dolay son derece memnunum. Elimi tutmaya devam ediyordu. Sizden sadece bir iyilik daha isteyeceim. Bunu laf olsun diye istemiyorum. Ama bu akam beraberce geirdiimiz zamandan sonra, sizin iin de anlaml olacan bildiim iin sylyorum. Bundan kazanacanz ok ey olacak. Sizin iin yapabileceim nedir? Sizi ok yakn bir arkadamla, ahlarn ah hakknda ok ey syleyebilecek biriyle tantrmak istiyorum. Sizi artabilir. Ama sizi temin ederim, onunla bulumakla vaktinizi boa harcam olmayacaksnz.

19-Istrap indeki Bir Adamn tiraflar Birka gn sonra, Emin beni arabayla Tahrann dna kard. Tozlu ve yoksul bir gecekondu mahallesinden ve eski bir deve yolundan geip, ln kysna geldik. Gne arkamzda batarken arabay palmiyelerle evrili, amurdan yaplm bir grup kk kulbenin yannda durdurdu. Marko Polodan yzlerce yl geriye giden ok eski bir vaha, diye aklad. nmden, kulbelerden birine doru yrd. erideki adamn, sizin en saygn niversitelerinizin birinden doktora derecesi vardr. Biraz sonra greceiniz nedenlerden tr, isimsiz kalmas gerekiyor. Ona Doktor diyebilirsiniz. Ahap kapya vurduu zaman ieriden bouk bir yant geldi. Emin kapy itip, ieriye girmem iin iaret etti. Sadece kedeki alak bir sehpann zerinde bulunan bir ya lambasyla aydnlanan, penceresiz kk bir odayd. Gzlerim alt zaman toprak zeminin ran hallaryla kapl olduunu grdm. Sonra bir adamn bulank silueti belirmeye balad. Lambann nnde, yz hatlarn gizleyecek bir ekilde oturmutu. Sadece, battaniyelere sarlm ve bann etrafna bir eyler sarm olduunu seebiliyordum. Sehpa dnda odadaki tek eya olan bir tekerlekli sandalyede oturuyordu. Emin, halnn zerine oturmam iaret etti. Gidip adam yumuak bir ekilde kucaklarken, kulana birka kelime fsldad, sonra da dnp yanma oturdu. Size Bay Perkinsden bahsetmitim, dedi. Her ikimiz de sizi ziyaret etme frsatn bulduumuz iin onur duyuyoruz, efendim. Bay Perkins. Ho geldiniz. Alak ve bouk bir sesle ve neredeyse aksansz bir ekilde ngilizce konuuyordu. Daha iyi duyabilmek iin ne doru eildim. nnzde iflas etmi bir adam gryorsunuz, dedi. Her zaman byle deildim. Bir zamanlar ben de sizin gibi glydm. ahn yakn ve gvenilir bir danmanydm. Uzun bir duraklama oldu. ahlarn ah, Krallarn Kral. Ses tonu, kzgndan te zntl gibi geldi. Dnya liderlerinin ounu ahsen tanyordum. Eisenhower, Nixon, de Gaulle. Hepsi de bu lkenin kapitalist cepheye gemesinde yardmc olmam konusunda bana gveniyordu. ah, ksrk de olabilecek ama bana gl gibi gelen bir ses kard. Ve ben de aha gveniyordum. Dediklerine inanyordum. rann verdii sz yerine getireceinden ve slam dnyasn yeni bir aa gtreceinden emindim. ahn, benim yerine getirmek iin doduumuza inandmz grevi yerine getirmesi, hepimizin kaderi gibi grnyordu. Battaniye yn kprdad; tekerlekli sandalye vzlar gibi bir ses kartp, hafife dnd. Artk adamn yznn profilini grebiliyordum; trasz sakal ve (o anda fark ettim) profilin dzl. Burnu yoktu! Bir anda rperdiimi hissedip, nefesimi tuttum. ok ho bir manzara deil, deil mi, Bay Perkins? Ne yazk ki aydnlkta gremiyorsunuz. Gerekten grotesk bir manzara. Yine, bouk bir glme sesi geldi. Ama sizin de anlayacanz gibi, isimsiz olarak kalmalym. Tabii ki, eer urarsanz kim olduumu bulabilirsiniz ama o zaman da lm olduumu renebilirsiniz. Ben resmi olarak artk yokum. Ama denemeyeceinize eminim. Benim kim olduumu bilmemeniz, siz ve aileniz iin daha hayrl. ahn ve SAVAKn kolu uzundur. Sandalye vzlayarak eski konumuna dnd. Sanki o profili grmemem, yaplan vaheti ortadan kaldryordu. Rahatladm hissettim. O zamanlar, baz slam kltrlerinde var olan bu adeti

bilmiyordum. Toplumun veya onun liderlerinin eref veya haysiyetlerine leke drdklerine inanlan bireyler, burunlar kesilerek cezalandrlyorlard. Bylece, bu adamn yznn de aka gsterdii gibi, hayat boyu damgalanyorlard. Bay Perkins, eminim sizi neden buraya davet ettiimizi merak ediyorsunuzdur. Tekerlekli sandalyedeki adam, cevabm beklemeden devam etti. Gerek u ki, kendine ahlarn ah diyen bu adam, aslnda eytann ta kendisidir. Babas sizin CIAnz tarafndan ve ne yazk ki benim de yardmmla, Nazi ibirlikisi olduu iddias ile tahttan indirildi. Sonra da Musaddk rezaleti oldu. Bugnse ahmz, ktlk konusunda, Hitleri bile geride brakma yolunda ilerliyor. Bunu da hkmetinizin bilgisi ve destei ile yapyor. Neden? diye sordum. ok basit. O sizin Ortadoudaki tek gerek mttefikiniz ve endstri dnyas da petrol ekseni, yani Ortadou etrafnda dner. Ha, tabii bir de srail var. Ama o da aslnda sizin iin bir art olmaktan ok ayak ba oluyor. stelik orada petrol de yok. Politikaclarnz Yahudi oylarn yattrp, kampanyalarn finanse etmek iin onlarn parasn almak zorundalar. Onun iin, korkarm, sraile muhtasnz. Ancak, anahtar randr. Sizin Yahudilerden bile daha gl olan petrol irketlerinizin bize ihtiyac var. ahmza ihtiyacnz var ya da yle olduunu sanyorsunuz; tpk Gney Vietnamn ahlaksz liderlerine ihtiyacnz olduunu sandnz gibi. Aksini mi sylyorsunuz? ran, Vietnamn edeeri mi? Potansiyel olarak ok daha kt. Aslnda bu ah, ok da uzun bir sre dayanamaz. slam dnyas ondan nefret ediyor. Sadece Araplar da deil, her taraftaki Mslmanlar; Endonezya, ABDdeki Mslmanlar ama en ok da kendi ran halk. Bir arpma sesi geldi ve sandalyesinin yanna vurduunu fark ettim. O kt biri! Biz ranllar ondan nefret ediyoruz. Sonra bir sessizlik oldu. Sanki tm bunlar onu yorup, takatsiz brakm gibiydi. Sadece derin nefes allarn duyabiliyordum. Doktor, mollalara ok yakndr, dedi Emin sakin ve alak bir sesle. Buradaki dini gruplar arasnda byk bir dalgalanma var ve bu, ahn kapitalizminden kar salayan ticari kesimdeki bir avu insan hari tm lkeye yaylm durumda. Sylediklerinize inanyorum, dedim. Ama buraya yapm olduum drt ziyaret srasnda byle bir eye tank olmadm da sylemek zorundaym. Konutuum herkes ah seviyor ve ekonomideki ykseliten memnun gibi grnyor. Farsa bilmiyorsunuz, dedi Emin. Sadece bu iten en ok kar olanlar tarafndan sylenenleri duyuyorsunuz. ABDde veya ngilterede okumu olanlar, sonunda ah iin alrlar. Doktor bir istisnadr. Bir sre syleyeceklerini tartar gibi duraklad. Basnnz iin de ayn ey geerli. Onlar da sadece ahn yaknlar ve onun evresindeki birka kiiyle konuuyor. Tabii basnnzn byk bir blm de petrol tarafndan ynetiliyor. Onlar da duymak istediklerini duyup, reklam verenlerinin okumak istediklerini yazyorlar. Tm bunlar size niye anlatyoruz, Bay Perkins? Doktorun sesi, sanki konumak iin gsterdii gayret ve duygular, bu buluma iin toplayabildii enerjiyi tketmi gibi, daha da bouklamt.

nk, sizi buradan gitmeniz ve irketinizi de lkemizden uzak durmak konusunda ikna etmeniz iin inandrmaya alyoruz. Burada ok para kazanacanz zannetseniz bile, bunun bir hayal olduu konusunda sizi uyarmak istiyoruz. Bu hkmet uzun sre dayanmayacak. Elini yine sandalyesine vurdu. Ve onun yerine gelecek olan, size ve sizin gibilere acmayacaktr. Paramz alamayacamz m sylyorsunuz? Doktor bir ksrk nbetine tutuldu. Emin, yanna gidip, srtn ovdu. Doktorun ksrmesi geince, onunla Farsa bir eyler konutu ve sonra da sandalyesine geri dnd. Bu grmeyi bitirmek zorundayz, dedi Emin. Sorunuzun cevab olarak da, evet, paranz alamayacaksnz. Tm ii yapacaksnz ama paranz alma zaman geldiinde ah gitmi olacak. Dn yolunda Emine, onun ve Doktorun neden MAINi ngrdkleri bu finansal felaketten kurtarmak istediklerini sordum. Aslnda, irketinizin iflas ettiini grmek bizi mutlu ederdi. Ama onun yerine, randan gitmenizi tercih ederiz. Sizinki gibi tek bir irketin bile gitmesi, bir akm balatabilir. Umudumuz o. Burada bir kan gl istemiyoruz. Ama ah mutlaka gitmeli ve bunu kolaylatracak her eyi denemeye hazrz. Onun iin de, henz vakit varken, Bay Zambottinizi buradan kmaya ikna etmeniz iin Allaha dua ediyoruz. Neden ben? Akam yemeimiz srasnda, Yeeren l projesinden konuurken, geree ak olduunuzu anlamtm. Hakknzdaki istihbaratmzn doru olduunu, yani iki dnya arasnda, ortada kalm biri olduunuzu biliyordum. Benim hakkmda gerekten ne kadar ey bildiini merak etmeden duramadm.

20-Bir Kraln D 1978 ylnda bir akam, Tahran InterContinental Otelinin lobisindeki lks barda yalnz bama otururken, omzumda bir el hissettim. Dnp baktmda, karmda takm elbiseli iri yapl bir ranl duruyordu. John Perkins! Beni hatrlyor musun? Eski futbol oyuncusu hayli kilo almt ama o sesi tanmamak mmkn deildi. On yldan uzun sredir grmediim, Middleburyden arkadam Ferhat karmdayd. Kucaklap oturduk. Ksa sre iinde, benim ve iim hakknda her eyi bildii ortaya kt ve kendi ii hakknda konumak istemedii de. Sadede gelelim, dedi ikinci biralarmz smarlarken. Yarn Romaya uuyorum. Ailem orada oturuyor. Ayn uaa senin iin de bir bilet aldm. Burada iler sarpa saryor. Acele kman lazm. Bir uak bileti uzatt. Sylediklerini ciddiye aldm. Romada, Ferhatn ailesiyle bir akam yemei yedik. Babas, bir zamanlar ahn hayatn kurtarmak iin bir suikast mermisinin nne kendini atan ranl emekli general, eski patronu hakkndaki hayal krklndan sz ederek, son yllarda ahn gerek yzn, kstahln ve agzlln gsterdiinden sz etti. Ortadouda hkm sren nefretten Amerikan politikalarn (zellikle de ABDnin sraili, yozlam liderleri ve zorba hkmetleri desteklemesini) sorumlu tutan General, ahn da birka ay ierisinde gideceini tahmin ediyordu. Biliyorsunuz, dedi. Bu isyann tohumlarn 1950lerin balarnda, Mussadk devirdiiniz zaman siz attnz. O zaman benim gibi, siz de bunun ok akllca olduunu dnmtnz. Ama [56] imdi, banza (bamza) bela oluyor. Dedikleri beni akna evirmiti. Emin ve Doktordan da benzer eyler duymutum ama bunlar bir de bu adamdan iitmek olaya yeni bir boyut kazandryordu. Geri artk herkes slami kkten dinci bir grubun varlndan haberdard ama kendimizi, ahn, halkn ounluunun gznde fazlasyla popler ve dolaysyla politik olarak dokunulmaz olduu konusunda ikna etmitik. Ama General srar ediyordu. Szlerime dikkat edin, dedi ciddi bir ekilde. ahn d sadece bir balang olacak. Bu, slam dnyasnn nereye gittiinin bir gstergesidir. fkemiz ok uzun zamandr iin iin yanmakta. Yaknda patlayacak. Yemek boyunca Ayetullah Humeyni hakknda ok ey dinledim. Ferhat ve babas, onun fanatik ii yann desteklemediklerini aka belirttiler. Ama aha kar kazanm olduu baarlardan etkilendiklerini de gizlemediler. smi Tanrdan ilham alm anlamna gelen bu kiinin, 1902de Tahran yaknlarndaki bir kasabada, koyu ii bir ailenin ocuu olarak dnyaya geldiini sylediler. Humeyni, her ne kadar 1950lerin balarndaki Musaddk-ah mcadelesine karmamaya zellikle dikkat ettiyse de, 1960larda faal olarak aha kar km ve ar eletirilerinden dolay nce Trkiyeye, ardndan da Iraktaki kutsal ii ehri Necefe srlm ve burada muhalefetin resmi lideri konumuna gelmiti. Buradan, mektuplar, yazlar ve teyp bantlar gndermek suretiyle ran halkn direnmeye, ah devirmeye ve dine dayal bir devlet yaps oluturmaya tevik etmiti. Ferhat ve ailesiyle yediimiz o akam yemeinden iki gn sonra, randan bombalama ve

ayaklanma haberleri geldi. Ayetullah Humeyni ile mollalar, yaknda kontrol ele geirmelerini salayacak saldrya balamlard. Ondan sonra, olaylar hzla geliti. Ferhatn babasnn szn ettii fke, iddetli bir slami ayaklanma eklinde patlad. ah, Ocak 1979da lkesini terk edip Msra kat, sonra da kanser tehisi ile New Yorktaki bir hastaneye yatt. Ayetullah Humeyninin destekileri, onun geri dnmesini talep ettiler. Kasm 1979da, militan bir [57] slami grup, Tahrandaki ABD Eliliini ele geirip, 52 Amerikaly 444 gn rehin tuttu. Bakan Carter, rehinelerin serbest braklmalar iin pazarlk yapmaya alt. Bu ie yaramaynca, 1980in Nisan aynda bir askeri kurtarma harektn onaylad. Tam bir felakete dnen bu harekt ayn zamanda Carterin bakanlk tabutuna son iviyi akan eki oldu. ABD ticari ve politik gruplarnca uygulanan byk basklar, kanser hastas ah ABDden ayrlmak zorunda brakt. Tahrandan kat gnden beri, snacak yer bulmakta zorlanyordu; tm eski dostlar ona srt evirmiti. Ama General Torrijos her zamanki efkatini gsterip, ahn politikalarn hi desteklememesine ramen, ona Panamada snma hakk teklif etti. Bu lkeye gelen ah, bir sre nce yeni Panama Kanal Anlamas mzakerelerinin yrtld yere yerleti. Mollalar ABD eliliindeki rehinelere karlk, ahn geri verilmesini talep ettiler. Washingtonda Kanal Anlamasna kar kanlar da Torrijosu yolsuzluk ve ah ile ibirlii yaparak Amerikan vatandalarnn hayatn tehlikeye atmakla sulayp, ahn, Ayetullah Humeyniye teslim edilmesini istediler. Ne gariptir ki, bu kiilerin ou, daha birka hafta ncesine kadar ahn en sadk destekileri arasndayd. Sonunda Msra dnmek zorunda kalan bir zamanlarn ehin ah orada kanserden ld. Doktorun tahminleri dou kmt. Rakiplerinin ou gibi, MAIN de randa milyonlarca dolar kaybetti. Carter yeniden bakan seilemedi; rehineleri kurtarma, mollalar devirme, rana yeniden demokrasi getirme ve Panama Kanal meselesini dzeltme szleri veren Reagan-Bush ynetimi baa geti. Benim iin, alnmas gereken dersler ok ak ve netti. ran, ABDnin dnyadaki rol gereini reddetmeye alan bir lke olduunu, phe gtrmez bir ekilde ortaya koymutu. ah ve ona kar kabaran nefret dalgas hakknda bu kadar yanl bilgilendirilmi olmamz anlamak mmkn deildi. MAIN gibi, lkede ofisi ve personeli olan firmalarda alan bizler bile, durumdan haberdar olamamtk. NSA ve CIAnn, 1972deki bulumamz srasnda bile Torrijos tarafnca bilinenleri grdklerinden ama kendi haber alma birimlerimizin hepimizi kastl olarak yanl ynlendirdiklerinden emindim.

21-Kolombiya: Latin Amerikann Kilit Ta Suudi Arabistan, ran ve Panama, ekici olduklar kadar rahatsz edici rnekler olmakla birlikte, ayn zamanda kuraln istisnas olarak da ne kyorlard. lk ikisi, byk petrol rezervleri ve sonuncusu da kanalndan dolay allmn dndaydlar. Kolombiyann durumu ise daha tipik idi ve MAIN, oradaki muazzam bir hidroelektrik projesinin tasarm ve ana mhendislik firmasyd. Pan-Amerikan ilikilerinin tarihi zerine kitap yazan Kolombiyal bir profesr, bir zamanlar bana, Teddy Rooseveltin, lkesinin nemini anladn sylemiti. Dediine gre, eski bir Rough [58] Rider olan ABD Bakan bir haritay gstererek, Kolombiyay Gney Amerika kemerinin kilit ta olarak tanmlamt. Bu yky hibir zaman dorulatamadm ama gerekten de, haritaya bakldnda Kolombiya, ktann tam stndeki konumuyla, sanki ktann geri kalann yerinde tutuyormu gibi grnr. Tm gney lkelerini Panama Boynuna ve dolaysyla Orta ve Kuzey Amerikaya balar. Roosevelt, Kolombiyay gerekten bu ekilde tanmlad m bilmiyorum ama lkenin kilit niteliini anlayan birok bakandan biriydi. ABD, yaklak 200 yldan beri Kolombiyay bir kilit ta ya da daha dorusu, ticari ve politik adan gney yarmkreye bir giri kaps olarak grmekteydi. lke, ayn zamanda doal gzelliklerle de bezenmiti: Hem Atlantik hem de Pasifik kylarnda palmiye dizili muhteem plajlar, grkemli dalar, Kuzey Amerikann batsndaki byk ovalara rakip olabilecek pampalar ve biyolojik eitlilik asndan zengin, byk yamur ormanlar. nsanlarnn da, yerel Taironas rkndan Afrika, Asya, Avrupa ve Ortadouya kadar uzanan eitli etnik kkenlerin fiziksel, kltrel ve sanatsal niteliklerini birletiren kendilerine has bir zellii vard. Latin Amerikan tarih ve kltrnde nemli bir rol oynayan Kolombiya, smrge dneminde Perunun kuzeyi ile Kosta Rikann gneyi arasnda kalan tm spanyol topraklarnn genel valisinin meknyd. Altn ykl byk kalyonlar, paha biilmez hazineleri, ili ve Arjantin kylarndan spanyadaki limanlara gtrmek iin, Kolombiyann ky ehri Cartagenadan yelken aarlard. Bamszlk savalarnn birok nemli olay Kolombiyada gemitir; rnein, Simon Bolivar komutasndaki gler, spanya Kral taraftarlarn 1819da Boyaca Savanda yenmilerdi. Kolombiya, gnmzde Latin Amerikann en yetenekli yazar, artist, filozof ve dier entelektellerinin bazlaryla birlikte, finansal olarak tutarl ve greceli olarak demokratik hkmetleri ile n salmtr. Ayn zamanda, Bakan Kennedynin Latin Amerikadaki lke inas programlar iin de bir model olmutur. Guatemalann aksine, CIA yapm olmayan ve Nikaraguann aksine, hem sac diktatrlere, hem de komnistlere alternatif olacak seilmi bir hkmete sahip olmutur. Son olarak, gl Brezilya ve Arjantin dahil baka birok lkenin aksine, Kolombiya, ABDye gvensizlik gstermemitir. Uyuturucu kartelleri lekesine ramen, Kolombiyann gvenilir [59] mttefik imaj devam etmitir. Ne var ki Kolombiya tarihinin ihtiam nefret ve iddetle glgelenmitir. spanya genel valisinin mekn, ayn zamanda Engizisyonun da evi idi. Muhteem kaleler, malikneler ve ehirler, Hintli ve Afrikal klelerin kemikleri zerine ina edilmiti. Altn kalyonlarndan tanan hazineler -kolay nakletmek iin eritilmi kutsal nesneler ve sanat aheserleri- eski halklarn kalplerinden sklmt. Vakur kltrler istilaclarn kllar ve hastalklarla yok olmutu. Yakn gemite, 1945de yaplan

tartmal bir bakanlk seimi siyasi partiler arasnda derin bir blnmeye yol am ve 200 binden [60] fazla insann yaamn yitirdii La Violenciaya (1948-1957) neden olmutu. Tm eliki ve ironiye ramen, gerek Washington gerekse Wall Street, tarihsel olarak, Kolombiyay, Pan-Amerikan ticari ve siyasi karlarnn korunmas iin vazgeilmez bir konumda grmtr. Bunun, Kolombiyann kritik corafik konumuna ek olarak, yarmkredeki liderlerin ilham ve rehberlik iin bakent Bogotay takip ediyor olmalarnn dnda, lkenin hem kahve, muz, tekstil, mcevherat, iek, ya ve kokain gibi ABDde satlan birok rnn kayna, hem de bizim rettiimiz mal ve hizmetlerin alcs olmas da dahil birok nedeni vardr. 20. yzyln sonlarnda Kolombiyaya sattmz en nemli hizmetlerden biri de mhendislik ve inaat sektrnde uzmanlk idi. Kolombiya, altm birok yere benziyordu. lkeyi ykl miktarda bor altna sokacak projeler retip, sonra da bu projelerden elde edilen geliri ve kendi doal kaynaklarn kullanarak bu borcu deme kapasitesinin olduunu gstermek kolayd. Dolaysyla, enerji datm alar, otoyollar ve iletiim sistemlerine yaplacak byk yatrmlar, Kolombiyann engin gaz ve petrol kaynaklarn barndran ama gelimemi Amazon blgelerini amasn salayacak; bu projeler de borcun ve faizinin geri denmesi iin gerekli geliri yaratacakt. Teori buydu. Ama dnya apndaki gerek emellerimizle tutarl olan gerek ise kresel imparatorluun karlar iin Bogotay boyunduruk altna almakt. Benim iim ise dier birok yerde olduu gibi, byk miktarda kredi iin ortam hazrlamakt. Kolombiyann bir Torrijosa sahip olma ans yoktu; dolaysyla iirilmi ekonomik ve elektrik yk tahminleri retmekten baka yapabileceim bir ey olmad sonucuna vardm. imle ilgili olarak ara sra duyduum sululuk hissi dnda, Kolombiya benim iin kiisel bir barnak haline geldi. Ann ile birlikte 1970lerin balarnda orada birka ay geirmi, hatta Karayip sahilindeki dalarda kk bir kahve iftlii iin bir peinat bile demitik. Sanrm o dnemde birlikte geirdiimiz zaman, nceki yllarda birbirimizde atmz yaralar iyiletirmeye en yaklatmz anlard. Ama sonunda, yaralar ok derine gittii iin, lke ile gerek tanklm ancak evliliimizin sona ermesinden sonra gerekleebildi. MAINe 1970lerde bir dizi hidroelektrik tesis ile ormann derinliklerinden dalarn tepelerindeki ehirlere enerji nakil hatlar da dahil olmak zere, birok altyap projesi gelitirme ihalesi verilmiti. Benim de bir sahil ehri olan Barranquillada bir ofisim vard ve hayatmda gl bir deiim nedeni olacak o gzel Kolombiyal kadnla 1997 senesinde orada tantm. Paulann (ou yabancnn bir Kolombiyalda beklemedii) uzun sar salar ve harikulade yeil gzleri vard. Anne ve babas kuzey talyadan gelmilerdi; o da, soyu gerei, moda tasarmcs olmutu. Sonra da bir adm daha ileri gitmi, tasarmlarnn giysilere dnt kk bir imalathane kurmutu. Tasarmlar, lkesinde olduu kadar, Panama ve Venezueladaki lks butiklerde satlyordu. ok sevecen bir kiilii vard; biten evliliimin ardndan geirdiim bunalmlar atlatmamda ve kadnlara kar olduka olumsuzlaan tavrlarmn bir ksmnn stesinden gelmemde bana yardmc oldu. Ayn zamanda, iimde verdiim kararlarn sonular hakknda da bana ok ey retti. Daha nce de sylediim gibi, yaam, kontrolmz dnda gelien bir dizi rastlantdan oluur. Benim durumumda, bunlarn arasnda, krsal New Hampshirede sadece erkeklerin devam ettii bir

okulda retmenlik yapan bir babann olu olarak yetimi olmak, Ann ve onun Frank amcas ile tanm olmak, Vietnam Sava ve Einar Greve ile tanm olmak da vard. Ancak, bu rastlantlarla karlatmz zaman seim yapmak durumunda kalrz. Nasl karlk verdiimiz, rastlantlar karsndaki eylemlerimiz belirleyici olur. rnein, o okulda baarl olmak, Ann ile evlenmek, Bar Gnlllerine girmek ve bir ekonomik tetiki olmaya karar vermek. Bu kararlarn tm beni hayatta u anda bulunduum konuma getirmiti. Bir dier rastlant da Paula idi ve onun zerimdeki etkisi, beni hayatmn akn deitirecek eylemlerde bulunmaya itecekti. Onu tanyana kadar, hep sistemin bir paras olmutum. Sk sk, kendimi, yaptklarm sorgularken bulmu, bazen de sululuk duymutum. Ama her zaman sistem iinde kalmam hakl kartacak bir bahane bulmutum. Belki de Paula tam zamannda karma kmt. Zaten bir eyler yapacaktm; Suudi Arabistan, ran ve Panamadaki deneyimlerim beni harekete gemeye zorlayacakt. Ama nasl ki bir kadn, yani Claudine, ETlerin saflarna katlmaya beni ikna etmekte etkili olmusa, bir dieri, Paula da, o sralarda tam ihtiyacm olan eydi. Kendimi sorgulamam ve o rol oynamaya devam ettiim srece, hibir zaman mutlu olamayacam grmemi salad.

22-Amerikan Cumhuriyetine Kar Kresel mparatorluk Ak konuacam, dedi Paula bir gn, kahvede otururken. Kzlderililer ve zerine baraj yaptn nehir boyunca yaayan tm iftiler, senden nefret ediyor. ehirde yaayan ve dorudan etkilenmeyen insanlar bile, antiyenize saldran gerillalara kar sempati duyuyor. Hkmetiniz bu insanlara komnist, terrist ve uyuturucu kaaks diyor ama gerek u ki onlar sadece, aileleri senin irketinin yok etmekte olduu topraklar zerinde yaayan insanlar. Ona Manuel Torresden yeni bahsetmitim. Manuel, bir MAIN mhendisi ve ksa bir sre nce hidroelektrik santral antiyemizde gerillalar tarafndan saldrya urayan adamlardan biriydi. Bir Kolombiya vatandayd ve ABD Dileri Bakanlnn o antiyeye Amerikan vatandalarn gndermemizi yasaklayan kararndan dolay ie alnmt. Biz buna, Kolombiyallar Harcanabilir doktrini diyorduk ve benim nefret etmeye baladm bir gr sembolize ediyordu. Bu tip politikalara kar olan duygularm, kendimle yaamam gittike zorlatrmaya balamt. Manuelin dediine gre, adamlar AK-47leriyle havaya ve ayaklarna doru ate etmiler, dedim Paulaya. Anlatrken sakin gibi duruyordu. Ama neredeyse isteri nbeti geirecek gibi olduunu biliyorum. Kimseye zarar vermemiler. Sadece onlara o mektubu verip sandallarna bindirip nehirden aaya yollamlar. Aman Tanrm! diye bard Paula. Zavall adam ok korkmu olmal. Tabii ki yle. Manuele adamlarn -Kolombiyann en kt hretli gerilla gruplar- FARC veya M-19a m ait olduklarn dndn sordum. Ve? kisi de deil, dedi. Ama mektupta yazanlara inandn da ekledi. Paula, getirmi olduum gazeteyi alarak, mektubu yksek sesle okudu. Her gn, sadece hayatta kalabilmek iin alan bizler, atalarmzn kanlar zerine yemin ederiz ki, nehirlerimizin zerinde barajlar yaplmasna hibir zaman izin vermeyeceiz. Bizler basit [61] Kzlderililer ve Mestizolarz. Topraklarmzn sular altnda kalmasna seyirci kalmaktansa lmeyi tercih ederiz. Kolombiyal kardelerimizi uyaryoruz: naat irketleri iin almaktan vazgein. Gazeteyi masann zerine brakt. Ona ne dedin? Bir an iin duraksadm. Bir seeneim yoktu. Resmi irket politikasna uymak zorundaydm. Ona, bunun bir iftinin yazaca bir mektuba benzeyip benzemediini sordum. Oturmu, sabrla bana bakyordu. Omzunu silkmekle yetindi. Gz gze geldik. Ah, Paula, bu rol oynamaktan nefret ediyorum. Sonra ne yaptn? diye srar etti. Onu sindirmek iin yumruumu masaya indirdim. AK- 47li iftilerin ona mantkl gelip gelmediklerini sordum. Sonra da AK-47yi kimin icat ettiini bilip bilmediini sordum. Biliyor muymu? Evet ama cevabn zor duyabildim. Bir Rus, dedi. Tabii, hakl olduunu, mucitin Kzl Orduda

madalya alm Kalanikov adnda bir komnist olduunu syledim. O notu yazanlarn komnistler olduunu anlamasn saladm. Buna inanyor musun? diye sordu. Bir an durdum. Bu soruya, drst olarak nasl cevap verebilirdim? ran ve Eminin beni iki dnya arasnda, ortada bir yerde kalm bir kii olarak tanmlamasn anmsadm. Bir anlamda, gerillalar saldrd zaman o kampta olmu olmay ya da gerillalardan biri olmay istedim. Birden benliimi garip bir duygu kaplad; Emini, Doktoru ve Kolombiyal asileri kskanmak gibi. Onlar, idealleri olan insanlard. Gerek dnyalar semilerdi, arada bir yerde ne id, kime ait olduu belirsiz toprak paralarn deil. Yapacak bir iim var, dedim sonunda. Nazike gld. Nefret ediyorum, diye devam ettim. Yllar boyunca grntleri srekli olarak gzmn nne gelen insanlar dndm: Tom Paine ve dier Devrim Sava kahramanlar, korsanlar ve ncler. Onlar snrlarda duruyorlard, ortada deil. Fikirlerinin yannda durmular ve sonularn kabullenmilerdi. Her gn iimden biraz daha nefret ediyorum. Elimi tuttu. inden mi? Gzlerimiz birbirine kenetlendi. Ne dediini anlamtm. Kendimden. Elimi skp, hafife ban sallad. Bunu sylemek bile beni birden rahatlatmt. Ne yapacaksn, John? Verecek bir cevabm yoktu. Rahatlama duygusu savunmaya dnmt. Bilinen bahaneleri sraladm: yi bir eyler yapmaya alyordum, sistemi ieriden deitirmek iin yollar aryordum ve -eski kurtarcm- eer ben gidersem, yerime daha kt biri gelecekti. Ama bana bakndan, bunlarn hibirini yutmadn grebiliyordum. Daha da kts, kendimin de yutmadmn farkndaydm. Beni, temel gerei anlamaya zorlamt: Su iimde deil, bende idi. Peki sen? diye sordum, sonunda. Sen neye inanyorsun? Bir i geirip elimi brakrken Konuyu deitirmeye mi alyorsun? diye sordu. Bam salladm. Tamam, diye onaylad. Ama bir artla. Bu konuya baka bir gn geri dneceiz. Eline bir kak alp inceler gibi yapt. Gerillalarn bazlarnn Rusya ve inde eitildiklerini biliyorum. Kahvesini kartrd, sonra da ka yalad. Baka ne yapabilirler? Modern silahlar ve sizin okullarnzdan km askerlerle savamay renmek zorundalar. Bazen, malzeme almaya para bulmak iin kokain satyorlar. Baka nasl silah alabilirler? ok zor artlarla kar karyalar. Sizin Dnya Bankanz kendilerini savunmak iin onlara yardm etmiyor. Aslnda, onlar bu duruma getiren o. Kahvesinden bir yudum ald. Davalarnda hakl olduklarna inanyorum. Elektrik sadece birka kiiye, Kolombiyann en zenginlerine yararl olacak, binlercesi ise sizin o barajnz yznden zehirlenen su ve balklardan dolay lecek. Bize -bana- kar kan insanlar hakknda bu kadar sevecen bir ekilde konutuunu duymak

rpermeme neden oldu. Kollarm ovuturduumu fark ettim. Gerillalar hakknda bu kadar ok eyi nasl biliyorsun? Daha kelimeler azmdan karken, iimden bir his cevab bilmek istemediimi syledi. Onlarn bir ksm ile ayn okula gittim, dedi. Duraksad, fincann itti. Erkek kardeim onlarn arasna katld. te ortaya kmt. im boalm gibi hissettim. Onun hakknda her eyi bildiimi sanyordum ama bu... Gzmn nnden, eve gelip karsn yatakta baka bir adamla bulan bir adamn hayali geti. Peki, neden imdiye kadar bir ey sylemedin? Gereksiz gzkt. Neden syleyecektim ki? Gurur duyulacak bir ey deil. Durdu. Onu iki yldan beri grmedim. ok dikkatli olmak zorunda. Hayatta olduunu nasl biliyorsun? Bilmiyorum. Ama ksa bir sre nce hkmet, onun adn arananlar listesine koydu. Bu iyiye iaret. Yarglayc olma ya da savunmaya geme drtsne engel olmaya alyordum. Kskandm fark etmeyeceini mit ettim. Nasl oldu da onlardan birine dnt? diye sordum. ansma, gzlerini kahve fincanna dikmiti. Bir petrol irketinin -sanrm Occidental idibinasnn nnde gsteri yaparken. Birka dzine arkadayla birlikte, yok olma tehlikesiyle kar karya olan bir yerli kabilenin topraklar zerindeki sondaj almalarn protesto ediyorlard. zerlerine saldran askerler tarafndan dvlp, hapse atldlar. Dikkatini ekerim, yaptklar yasa d hibir ey yoktu, sadece o binann nnde durup, pankart sallayp, ark sylyorlard. Yanndaki pencereden darya bakt. Onu neredeyse alt ay hapiste tuttular. Orada olanlar bize hi anlatmad ama kt zaman deiik bir insand. Bu, Paula ile yapacamz benzer birok konumann ilkiydi ve imdi biliyorum ki bu konumalar ileride olacaklar iin ortam hazrlyordu. Kalbim paralanyordu ama hl czdanm ve 10 sene nce, 1968de, NSAnn profilimi kartrken belirledii dier zaaflarm tarafndan ynetiliyordum. Paula bunu grmeye ve korsanlarla dier asilere olan tutkumun ardndaki daha derin duygularmla yzlemeye beni zorlayarak, kurtulua giden yola girmeme yardm etti. Kendi kiisel ikilemlerimin yan sra Kolombiyada geirdiim sre, eski Amerikan Cumhuriyeti ile yeni Kresel mparatorluk arasndaki ayrm anlamam iin de bana yardmc oldu. Cumhuriyet, dnyaya umut sunmutu. Maddi olmaktan te, ahlak ve felsef bir temeli vard. Herkese eitlik ve adalet kavramlar zerine kurulmutu. Ama gereki de olabiliyordu; sadece topik deil, ayn zamanda yaayan, nefes alan, yce gnll alicenap bir varlkt. Ezilmileri barna basp, onlar himaye edebiliyordu. Bir esin kayna ve ayn zamanda yabana atlamayacak bir gt; gerektii zaman, kinci Dnya Savanda olduu gibi, ilkelerini savunmak iin harekete geebiliyordu. Cumhuriyeti tehdit eden byk irketler, bankalar ve brokrasi gibi kurumlar, dnyada kkl deiiklikler gerekletirmek iin de kullanlabilirdi. Bu tip kurumlar, eer isteseler, hastalklara, ala ve hatta savalara son vermek iin gerekli iletiim alarna ve ulam sistemlerine sahipti. Kresel mparatorluk ise Cumhuriyetin can dman idi. Bencil, karc, agzl ve maddiyat,

[62] merkantilist bir sistemdi. Kendisinden nceki imparatorluklar gibi, kollarn sadece kaynak biriktirmek ve grnen her eyi toplayp, doymak bilmeyen azna tkmak iin ayordu. Yneticilerinin daha fazla g ve zenginlik kazanmalar iin gerekli grd her yolu kullanyordu. Tabii, bu ayrm anlamak iin abalarken, kendi rolm hakknda da daha net bir fikir sahibi oldum. Claudine beni uyarmt; MAINin nerdii ii kabul edersem benden beklenenlerin ne olacan drste anlatmt. Yine de, bunun altnda yatanlar anlamam iin, Endonezya, Panama, ran ve Kolombiya gibi lkelerde almam gerekmiti. Ve bir de, Paula gibi bir kadnn sabr, sevgisi ve kiisel ykleri. Amerikan Cumhuriyetine sadktm ama bu yeni ve ince emperyalizm oyunlar ile yapmaya altmz, Vietnamda askeri olarak baarmaya altmzn finansal edeeri idi. Eer Gneydou Asya bize ordularn snrlar olduunu anlattysa, ekonomistlerin yant daha iyi bir plan yapmak olmu ve yabanc yardm kurulular ile onlara hizmet eden (daha dorusu onlar tarafndan hizmet edilen) zel mteahhitler de bu plan uygulamakta ustalamlard. Gittiim her lkede, ABD irketleri iin alan erkek ve kadnlarn -her ne kadar resmen ET ann bir paras olmasalar da- komplo teorilerinde ngrlenlerden ok daha zararl bir eyin iinde nasl yer aldklarn grdm. MAINde alan birok mhendis gibi, eylemlerinin sonularndan habersiz olan bu insanlar, irketleri iin ayakkab ve otomotiv paralar imal eden imalathane ve fabrikalarn, yoksullar Ortaadaki derebeylikleri ya da gneydeki plantasyonlar anmsatan bir esarete daha da gmmek yerine, onlara yardm ettiine inanyorlard. Daha nceki smr rneklerinde olduu gibi, modern serfler veya kleler de Avrupann kovuklarnda, Afrika ormanlarnda ya da Amerikann vahi snr blgelerinde yaayan talihsiz kiilerden daha iyi durumda olduklarna inandrlmlard. MAINde devam etmem veya ii brakp gitmem hakkndaki mcadele ak bir meydan sava haline gelmiti. Vicdanmn brakp gitmek istedii konusunda phe yoktu ama iadam kimliim olarak algladm o dier taraf, o kadar emin deildi. Bir yandan da, kendi imparatorluum bymeye devam ediyordu; eitli portfylerime ve egoma, iiler, lkeler ve hisse senetleri ekleyip duruyordum. Parann ve hayat tarznn batan karclna ve gcn getirdii adrenaline ek olarak, sk sk Claudinenin, bir kere girersem, bir daha asla kamayacama dair yapt uyary hatrlyordum. Paula buna dudak bkt. O ne bilir ki? Claudinenin birok ey hakknda hakl olduunu hatrlattm. O uzun zaman nceydi. Hayatlar deiir. Hem, ne fark eder ki? Kendinden memnun deilsin. Claudine veya bir bakas, olaylar daha da ktletirmek iin ne yapabilir ki? Bu, Paulann sk sk kulland bir savd ve sonunda ben de kabul ettim. Ona ve kendime, tm o para, macera, an ve hretin artk kargaa, sululuk duygusu ve strese demediini itiraf ettim. Bir MAIN orta olarak gittike zenginleiyordum ve biraz daha kalrsam temelli olarak kapana kslacam biliyordum. Bir gn, Cartagenadaki, saysz korsan saldrsna gs germi eski spanyol kalesinin yanndaki plajda gezinirken, Paula o ana kadar aklma gelmeyen bir yaklam nerdi. Bildiklerin hakknda hibir zaman bir ey sylemezsen ne olur? diye sordu.

Yani... sessiz mi kalaym? Aynen yle. Onlara peinden gelmeleri iin bir neden verme. Hatta seni yalnz brakmalar, suyu bulandrmamalar iin elinden geleni yap. ok mantkl bir fikirdi. Bunu niye daha nceden dnemedim diye de merak ettim. Kitap yazarak ya da herhangi baka bir ekilde gerekleri aklamak gibi bir niyetim yoktu. Bir Hal olmayacaktm; onun yerine, hayattan zevk almaya alan, keyif iin seyahat eden, sade bir insan olacaktm; belki de, Paula gibi biriyle bir aile bile kurabilirdim. Bu iten artk sklmtm, sadece kmak istiyordum. Claudinenin sana rettii her ey bir kandrmaca, diye ekledi Paula. Hayatn bir yalan. Kmser bir ekilde gld. Son zamanlarda zgemiine hi gz attn m? Atmadm itiraf ettim. Bir bak, diye tledi. Geen gn spanyolca kopyasn okudum. ngilizce olanna benziyorsa, eminim ok ilgin bulacaksn.

23-Yanltan zgemi Ben Kolombiyada iken, Jake Dauberin MAINin bakanlndan istifa ettii haberi geldi. Beklenildii gibi, Ynetim Kurulu Bakan ve CEO Mac Hall, Dauberin yerine Brunoyu getirdi. Boston ve Barranquilla arasndaki telefon hatlar o gn ldrd. Herkesin beklentisi ksa bir sre iinde benim de terfi ettirileceim idi; ne de olsa, Brunonun en gvendii adamlarndan birisiydim. Bu deiiklikler ve sylentiler, benim de kendi durumumu gzden geirmem iin ek bir bahane oldu. Hl Kolombiyada iken Paulann nerisine uyup, zgemiimin spanyolca evirisini okudum. Ve hayretler iinde kaldm. Bostona dnnce hem ngilizce asln hem de irket dergisi MAINLINESin Kasm 1978 saysn karttm; o saydaki Uzmanlar MAIN Mterilerine Yeni Hizmetler Sunuyor balkl makale benden sz ediyordu. Bir zamanlar o zgemiten ve makaleden byk gurur duymutum ama imdi onlara Paulann gzyle baknca, sadece artan bir kzgnlk ve znt hissediyordum. Bu belgelerde ifade edilenler bilinli bir aldatmaca hatta yaland. Bu belgelerin, iinde yaadmz zaman ve kresel imparatorlua doru gidiimizi simgeleyen bir gereklii de ieren daha derin bir anlam da vard: Arkada yatan gerei maskelemeye ynelik, sadece grnme dayal bir stratejiyi temsil ediyorlard. Garip bir ekilde, hayatmn da yksn simgeliyorlard: Sentetik bir yzeyin zerine ekilmi parlak bir cila. zgemiimde yazanlarn sorumluluunun byk bir ksmnn bana ait olduunu bilmek beni olduka rahatsz ediyordu. Standart irket prosedrleri uyarnca, hem temel zgemiimi, hem de hizmet ettiim mteriler ve yaplan iin trn de ieren bir dosyay srekli olarak gncellemem gerekiyordu. Eer bir pazarlama eleman veya proje mdr beni bir teklifin iine katmak veya zelliklerimi baka bir ekilde kullanmak isterse, bu bilgileri o andaki ihtiyacna cevap verecek ekilde vurgulayarak kullanabilirdi. Bu kii, rnein, benim Ortadoudaki deneyimlerimi ya da Dnya Bankasna veya dier uluslararas etkinliklerde yaptm sunumlar ne kartmak isteyebilirdi. Bunu yapaca zaman, deitirilmi zgemiimi yaynlamadan nce benim onaym almas gerekiyordu. Ancak, dier birok MAIN alan gibi ben de ok sk yolculuk ettiimden, istisnalar ska yaplrd. Dolaysyla, her ne kadar belirtilen bilgiler dosyamda varsa da, Paulann gz atmam nerdii zgemiim ve onun ngilizce karl benim iin tmyle yeniydi. lk bakta, zgemiim yeterince masum grnyordu. Deneyim bal altnda ABD, Asya, Latin Amerika ve Ortadoudaki byk projelerden sorumlu olmu olduumu sylyor ve proje tiplerini sralyordu: Kalknma planlamas, ekonomik tahminler, enerji ihtiya tahminleri gibi. Bu blm Ekvadorda Bar Gnllleri nezdinde yapm olduum almalar anlatarak bitiyordu; ancak, Bar Gnlllerine hibir atfta bulunmayarak, benim, tula yapan cahil And kyllerinin kurduu kk bir kooperatife yardm eden bir gnll olmak yerine, bir inaat malzemeleri firmasnn genel mdr olduum izlenimini yaratyordu. Bunu, uzun bir mteri listesi takip ediyordu. Bu listede Uluslararas Yeniden Yaplanma ve Kalknma Bankas (Dnya Bankasnn resmi ad), Asya Kalknma Bankas, Kuveyt Hkmeti, ran Enerji Bakanl, Suudi Arabistandaki Arap- Amerikan Petrol irketi (ARAMCO), Instituto de Recursos Hidrulicos y Electrificacin, Perusahaan Umum Listrik Negara ve daha biroklar yer almt. Ama asl dikkatimi eken en son madde oldu: ABD Hazine Bakanl, Suudi Arabistan

Krall. Her ne kadar dosyamn bir paras olsa da, o listenin baslabilmi olmas hayret verici idi. zgemiimi bir an iin bir yana brakarak, MAINLINES' deki makaleye dndm. Yazaryla yaptm grmeyi gayet net olarak anmsyordum; ok yetenekli ve iyi niyetli gen bir kadnd. Makaleyi yaynlamadan nce, onaym iin bana vermiti. Bu kadar gururumu okayc bir yaz yazd iin ona minnet duymu ve derhal onaylamtm. Bir kez daha sorumluluk benimdi. Yaz yle balyordu: Masalarn ardndaki yzlere baknca, Ekonomik ve Blgesel Planlamann, MAINdeki, en yeni kurulan ve hzl byyen blmlerden biri olduunu sylemek zor deil... Ekonomi grubunun kurulmasnda her ne kadar birok kiinin etkisi olduysa da, bunun gereklemesi, temelde bir kiinin, u anda grubun ba olan John Perkinsin, abalar sayesinde olmutur. Ocak 1971de yk tahmin efinin yardmcs olarak ie alnan John, o zamanlar MAINde alan az sayda ekonomistten biri idi. lk grevi olarak, bir elektrik ihtiya almas yapmak zere, 11 kiilik bir ekibin paras olarak Endonezyaya gnderilmiti. Makale, i gemiimin ksa bir zetini verip, nasl Ekvadorda sene geirdiimi anlatyor ve yle devam ediyordu: John Perkinsin, o zamanlar Ekvadorun Paute ehrinde MAINin bir hidroelektrik projesinde almakta olan Einar Greve (sonradan MAINden ayrlp Tucson Gaz ve Elektrik irketinin bana geen eski bir alanmz) ile tanmas bu dneme rastlar. kisi arasnda gelien dostluk ve devam eden haberleme sonucu Johna MAINde bir i teklif edildi. Yaklak bir sene sonra John, yk tahmin efi oldu ve mteriler ve Dnya Bankas gibi kurululardan gelen taleplerin artmasyla, MAINde daha fazla ekonomiste gereksinim olduunu fark etti. Her iki belgedeki ifadelerin hibirisi aka yalan deildi. Her ikisinin de arkasndaki bilgiler dosyamdaki kaytlarda vard. Ama gerein arptlp yumuatlm bir eklini sunuyorlard. Ve resmi belgelere tapan bir kltrde, yaptklar ok daha ktyd. Ak yalanlar rtlebilir. Hlbuki ak aldatmacalara deil de gerek krntlarna dayanan ve dier kurulularn, uluslararas bankalarn ve hkmetlerin gvenini kazanm bir kuruluun rn olan bu ikisi gibi belgeleri rtmek imknszdr. Bu durum, zgemiim iin zellikle geerliydi; nk o, makale gibi, bir dergide kan bir sylei deil, resmi bir belgeydi. zgemiin altnda ve o zgemiin paras olaca her teklif dosyasnn ve raporun kapanda grnen MAIN ambleminin uluslararas i dnyasnda hatr saylr bir arl vard. Bu, en az doktorlarn ve avukatlarn ofislerinde asl duran, diplomalardakiler kadar gven veren bir mhrd. Bu belgeler beni yerkrenin her tarafna yolculuk eden ve dnyay daha uygar ve zengin bir yer yapacak eitli almalar yrten ok baarl bir ekonomist ve saygn bir danmanlk firmasnda bir blm mdr olarak resmediyordu. Aldatmaca sylenilende deil, sylenilmeyendeydi. Eer dardan biri olarak znel bir ekilde bakacak olsaydm, atlananlarn birok soruyu da beraberinde getirdiini kabul etmek zorunda kalrdm.

rnein, NSA tarafndan ie alnmam veya Einar Grevenin ordu ile balants ve NSA balant greviyle ilgili hibir ey sylenmemiti. Tabii ki, iirilmi ekonomik tahminlerde bulunmam iin inanlmaz derecede bask altnda olduum ya da iimin aslnda Endonezya ve Panama gibi lkelerin hibir zaman deyemeyecekleri byklkte borlar ayarlamak olduu hakknda da bir ey yoktu. Selefim Howard Parkerin drstlne herhangi bir vg olmad gibi, benim yk tahmin efi olma nedenimin, Howard gibi doru olduuna inandklarm syleyip kovulmak yerine, patronlarmn istedii yanl sonular vermeye raz geliim olduundan da sz edilmemiti. Ama en artc olan, mteri listemin altndaki o son madde idi: ABD Hazine Bakanl, Suudi Arabistan Krall. nsanlarn o satr nasl yorumlayacaklarn merak ediyordum. ABD Hazine Bakanl ile Suudi Arabistan arasndaki ilikinin ne olduunu pekl sorabilirlerdi. Bazlar bunu belki de bir yazm hatas zannedecekti; yanllkla beraber baslm iki ayr satr. Ama okuyanlarn ou, gerei, yani bu lafn ok belli bir nedenden tr oraya konulmu olduunu, asla tahmin edemeyecekti. O laf, iinde altm ortamn duayenlerinin, dnya tarihini deitirmesine ramen gazetelere hi yansmayan yzyln anlamasn yaratan ekibin bir paras olduumu anlamalar iin oradayd. Amerikaya srekli petrol salanmasn garantileyen, Suud Hanedannn hkmranln koruyan ve Usame bin Ladine finansal destek salanmasyla Ugandann di Amini gibi uluslararas sulularn korunmasna yardm eden bir anlamann yaratlmasnda katkm olmutu. zgemiimdeki o tek satr, konuyu bilenler iindi. MAINin baekonomistinin, sylediklerini yapabilecek biri olduunu ifade ediyordu. MAINLINES makalesindeki son paragraf, yazarn kiisel bir gzlemiydi ve nazik bir noktaya dokunuyordu: Ekonomik ve Blgesel Planlama blm ok hzl byd halde John, ie alnan her kiinin alkan bir profesyonel olmasnn onun ans olduunu dnyor. Syleimiz srasnda, alanlarna duyduu ilgi ve onlara olan destei ise takdire deer bir ekilde aka ortadayd. tiraf etmeliyim ki, kendimi hibir zaman gerek bir ekonomist gibi dnmemitim. Boston niversitesinden pazarlama arlkl i idaresi zerine bir lisans derecesi ile mezun olmutum. Matematiim ve istatistiim her zaman ktyd. Middlebury Kolejinde Amerikan edebiyat okumutum; yazmak bana kolay geliyordu. Dolaysyla, baekonomist ve Ekonomik ve Blgesel Planlama mdr olmam ekonomi ya da planlama becerilerim yerine, patronlarmn ve mterilerimin istedii tip aratrmalar ve sonular sunma konusundaki hevesliliime ve kiileri yaz yolu ile ikna etmedeki doal becerime balamak daha doru olurdu. Bunlara ek olarak, ou lisansst, birka da doktora dereceli ok yetenekli kiileri ie alacak kadar da akllydm; bylece, iimin teknik ynlerini benden ok daha fazla bilen bir kadro oluturmutum. O makalenin yazarnn alanlarna duyduu ilgi ve onlara olan destei ise takdire deer demesine amamak gerek. Bu iki belgeyi ve benzer birkan daha masamn ekmecesinde tutup, sk sk onlara bakyordum. Sonradan, kendimi bazen alanlarmn masalar arasnda dolap benim iin alan bu insanlara bakarken ve hem onlara yaptklarm, hem de zengin ile yoksul arasndaki uurumun daha da bymesinde hepimizin oynad rol hakknda sululuk duygusu ekerken buldum. Ben ve alanlarm birinci snf otellerde kalp, en iyi lokantalarda yerken ve kiisel portfylerimizi her gn biraz daha bytrken, her gn alktan lenleri dnyordum. Yetitirdiim insanlarn imdi ET saflarna katlm olduklarn dndm. Onlar ben getirmi, ie

alm ve eitmitim. Ama benim girdiim zamanki gibi olmamt. Dnya deimi, irketokrasi ise ilerlemiti. imizde artk daha iyi ve daha zararlydk. Benim iin alan kiiler benden daha farklydlar. Onlarn yaamlarnda NSA yalan makineleri ya da Claudineler olmamt. Kresel imparatorluun misyonunu gerekletirmek iin yapmalar gerekenin ne olduunu onlara birileri anlatmamt. Ekonomik Tetiki, hatta ET lafn duymamlar, bu iten hayatlar boyunca kamayacaklar onlara sylenmemiti. Onlar ii sadece benim rneimden, dllendirme ve cezalandrma sistemimden renmilerdi. Benim istediim tip aratrmalar ve sonular retmeleri gerektiini biliyorlard. Maalar, Noel primleri, aslnda ileri beni memnun etmelerine balyd. Ben de, yklerini hafifletmek iin aklma gelen her eyi yapmtm. yimser tahminlerin, byk kredilerin ve GSMHyi artrp, dnyay daha iyi bir yer yapacak sermaye girdilerinin nemi hakknda, onlar ikna etmek iin yazlar yazm, konferanslar vermi ve mmkn olan her frsat deerlendirmitim. Kandrmaca ve tehdidin, daha belirsiz ve yumuak bir beyin ykama ekline dnt bu noktaya gelmek iin, 10 yldan az bir sre gerekmiti. imdi ise masalarnda oturmu, Bostonun Back Bayna bakan bu insanlar, kresel imparatorluun amalarna hizmet etmek iin dnyaya alyorlard. ok gerek bir anlamda, Claudine'nin beni yaratm olduu gibi, ben de onlar yaratmtm. Ama benden farkl olarak, onlarn olan bitenden haberleri yoktu. Tm bunlar dnp, kafa yorarak uykusuz ok gece geirdim. Paulann zgemiimi gndeme getirmesi, Pandorann Kutusu'nu amt ve alanlarmn saflklarn kskanyordum. Onlar bilerek kandrm, bu sayede kendi vicdanlarna kar korumutum. Benim peimi brakmayan etik sorunlarla ba etmek zorunda deillerdi. hayatnda drstlk ile grnt ve gereklik konularnda da olduka dndm. Herhalde, dedim kendi kendime, tarihin balangcndan beri insanlar birbirlerini kandrmtr. Efsaneler ve folklor, arptlm gerekler ve dolandrclklar anlatan ykler ile doludur: Hilebaz hal tccarlar, agzl tefeciler ve hkmdar giysilerinin sadece kendisine grnmez olduu konusunda ikna etmeye hazr terziler. Ancak, her ne kadar olaylarn her zaman byle olduklar, zgemiimin grnmnn ve arkasndaki gerein sonunda insan doasnn bir yansmas olduu sonucuna varmay istesem de, aslnda byle olmadn biliyordum. Her ey deimiti. Artk, ok yaknda nemli deiiklikler yapmazsak, sadece etik olarak deil, ayn zamanda fiziki olarak da kltrmzn sonunu getirecek yeni bir aldatmaca dzeyine ulam olduumuzu anlayabiliyordum. Organize su rnei, bir benzetme yapma olana salyordu. Mafya patronlar genellikle sokak serserileri olarak balar. Ama zaman ierisinde, tepeye kanlar grnm deitirir. En iyi terzilerin ellerinden kma elbiseler giyer, yasal bir i sahibi olur ve topluma yararl birer vatanda rolne brnrler. Yerel yardm kurulularna balarda bulunurlar ve iinde olduklar toplumun saygsn kazanrlar. Zor durumda olanlara bor para verirler. MAIN zgemiindeki John Perkins gibi, bu adamlar da rnek birer vatanda grnmndedir. Ama bu grnmn altnda bir kan gl yatmaktadr. Borlular borlarn deyemeyince, tetikiler gelip diyetlerini ister. Bu ie yaramazsa, devreye beysbol sopalar ile akallar girer. Son are olarak da, ortaya silahlar kar. Baekonomist, Ekonomik ve Blgesel Planlama mdr olarak, parlak grnmmn basit bir hal tccar kandrmacas, alcnn da farknda olabilecei bir ey olmadnn farkndaydm. Bu, hibir eyden phelenmeyen bir mteriyi kandrmaya deil, dnyann imdiye kadar grm olduu en

kurnazca ve en etkili emperyalizm biimini desteklemeye ynelik rktc bir sistemin parasyd. Kadromdaki herkesin bir unvan vard; finansal analist, sosyolog, ekonomist, baekonomist, ekonometrist, fiyatlandrma uzman ve benzeri. Yine de, bu unvanlarn hibiri bu insanlarn her birinin kendi apnda birer ET olduunu ve kresel imparatorluun karlarna hizmet ettiini gstermiyordu. Bu unvanlar, bizlerin buzdann sadece tepesi olduumuzu sylemiyordu. Ayakkab ve spor malzemesi pazarlayanlarndan, ar endstri rnleri imal edenlerine kadar, her byk uluslararas irketin kendi ET edeerleri vard. Bu gidiat hzla tm dnyaya yaylyordu. Serseriler deri ceketlerini kartp, takm elbiselerini giymiler ve bir saygnlk havasna brnmlerdi. New York, Chicago, San Francisco, Londra ve Tokyodaki irket merkezlerinden gelen kadn ve erkekler, tm ktalara dalp, namussuz politikaclar lkelerinin irketokrasinin egemenlii altna girmesine izin vermeleri iin ikna etmeye, aresiz insanlar da emeklerini imalathanelere ve retim hatlarna satmaya tevik etmeye alyorlard. zgemiimin ve o makalenin kelimeleri ardndaki sylenmeyen ayrntlarn, hepimizi ahlaki adan iren ve sonunda kendini yok etmeye ynelik bir sisteme zincirlenmi bir halde tutmaya ynelik bir duman ve aynalar dnyas tanmladn anlamak rahatsz ediciydi. Paula, satr aralarn okumaya zorlayarak, beni sonunda hayatm deitirecek yolda bir adm daha atmaya itmiti.

DENEYM John M. Perkins, Enerji ve evre Sistemleri Blm'nde, Ekonomi Servisi Mdr'dr. MAIN'e katldndan bu yana, Bay Perkins, Amerika Birleik Devletleri, Asya, Latin Amerika ve Ortadou'da nemli projelerin sorumluluunu stlenmitir. Bu almalar arasnda kalknma planlamas, ekonomik tahminler, enerji talep tahminleri, pazarlama almalar, tesis yeri incelemesi, yakt salama analizi, ekonomik fizibilite almalar, evresel ve ekonomik etki almalar, yatrm planlamas ve ynetim danmanl bulunmaktadr. Bunlara ek olarak, birok proje kapsamnda da, mteriler, Bay Perkins ve ekibi tarafndan gelitirilen tekniklerin kullanm konusunda eitilmitir. Bay Perkins, son zamanlarda, 1) enerji talebi tahminlerinde bulunup, ekonomik kalknma ile enerji retimi arasndaki ilikiyi belirleme, 2) projelerin evresel ve sosyo-ekonomik etkilerini deerlendirme ve 3) Markov ve ekonometrik modelleri ulusal ve blgesel ekonomik planlamaya uygulama konularnda bilgisayar paket programlar hazrlamak iin oluturulan bir projenin yneticiliini de yapmaktadr. Bay Perkins, MAIN'de almaya balamadan nceki yl boyunca, Ekvador'da, pazarlama almalar ile bir inaat malzemeleri irketinin organizasyonu ve ynetimi faaliyetlerinde bulunmutur. Ayn zamanda, tm Ekvador'da kredi ve borlanma kooperatifleri organize etmenin fizibilitesi hakknda da almalar yrtmtr. ETM daresi diplomas, Boston niversitesi Lisansst almalar: Modelleme, Mhendislik Ekonomisi, Ekonometri, Olaslk Yntemleri DLLER ngilizce, spanyolca PROFESYONEL BALANTILAR Amerikan Ekonomi Birlii, Uluslararas Kalknma Topluluu YAYINLAR Elektrik Talep Tahminlerine Uygulanan bir Markov Yntemi, Enerji Tahminlerine Makro bir Yaklam, Ekonomi ve evre Arasndaki Dorudan ve Dolayl Etkileimleri Tanmlamak iin bir Model, Enterkonnekte Sistemlerden Elektrik Enerjisi, Planlamaya Uygulanm Markov Yntemi" ZELLKLER Tahmin almalar, Pazarlama almalar, Fizibilite almalar, Saha Seim almalar, Ekonomik Etki almalar, Yatrm Planlamas, Yakt Salama almalar, Ekonomik Kalknma Planlamas ,Eitim Programlar, Proje Ynetimi, Paylam Planlamas,Ynetim Danmanl Hizmet verilen mteriler: Arap-Amerikan Petrol irketi, Suudi Arabistan, Asya Kalknma Bankas, Boise Cascade irketi, ehir Hizmetleri irketi, Dayton G & Aydnlatma irketi, General Elektrik irketi, Kuveyt Hkmeti, Instituto de Recursos Hidrulicos y Electrificacin, Panama, Inter-Amerikan Kalknma Bankas, Uluslararas Yeniden Yaplanma ve Kalknma Bankas, ran Enerji Bakanl, New York Times, New York Eyaleti Enerji Dairesi, Perusahaan Umum Listrik Negara, Endonezya, Gney Carolina Elektrik ve Gaz irketi, Kt Hamuru ve Kt Endstrisi Teknik Birlii, Union Camp irketi, ABD Hazine Bakanl, Suudi Arabistan Krall.

Uzmanlar MAIN Mterilerine Yeni Hizmetler Sunuyor


Pauline Ouellette

Masalarn ardndaki yzlere baknca, Ekonomik ve Blgesel Planlama'nn, MAINdeki, en yeni kurulan ve hzl byyen blmlerden birisi olduunu sylemek zor deil. Bugn, bu blmde, son yedi yl iinde ie girmi 20 civarnda uzman alyor. Bu uzmanlar arasnda yalnz ekonomistler deil, ayn zamanda ehir planlamaclar, demograflar, pazar uzmanlar ve MAINin ilk sosyolou da bulunuyor. Ekonomi grubunun kurulmasnda her ne kadar birok kiinin etkisi olduysa da, bunun gereklemesi, temelde bir kiinin, u anda grubun ba olan John Perkinsin abalar sayesinde olmutur. Ocak 1971de yk tahmin ef yardmcs olarak ie alnan John, o zamanlar MAINde alan az sayda ekonomistten biriydi. lk grevi olarak, bir elektrik ihtiya almas yapmak zere, 11 kiilik bir ekibin paras olarak Endonezyaya gnderilmiti. O gnleri hatrlarken glerek, Orada ay hayatta kalp kalamayacam grmek istediler, diyor. Ama, gemi deneyimlerinin de yardmyla, Johnun hayatta kalma sorunu yoktu. Yakn bir zamanda Ekvadorda, bir inaat malzemeleri kooperatifi ile, nkalarn torunlar olan Quechua Yerlilerine yardm ederek, yl geirmiti. Yerliler, diyor John, yaptklar tulaclk iinde smrl- dikleri iin, bir Ekvador kuruluu ondan, bir kooperatif oluturmasn istemiti. O da, bir kamyon kiralam ve yerlilerin, tulalarn dorudan tketicilere satmalarnda yardmc olmutu. Sonu olarak, krllk %60 artmt. Kr, saylar iki buuk ylda 200 aileye ulaan kooperatif yeleri arasnda paylatrlyordu. John Perkinsin, o zamanlar Ekvadorun Paute ehrinde MAINin bir hidroelektrik projesinde almakta olan Einar Greve (eski bir alanmz) ile tanmas bu dneme rastlar. kisi arasnda gelien dostluk ve devam eden haberleme sonucunda Johna MAINde bir i teklif edildi. Yaklak bir yl sonra John yk tahmin efi oldu ve mterileriyle Dnya Bankas gibi kurululardan gelen taleplerin artmasyla, MAINde daha fazla ekonomiste gereksinim olduunu fark etti. MAN her ne kadar bir mhendislik irketi de olsa, diyor John, mterilerimiz bize, bundan daha fazlas olmamz gerektiini sylyorlard. Mterilerin gereksinimlerini karlamak iin, 1973 ylnda daha fazla ekonomist ie ald ve bunun sonucunda, kendisine baekonomist unvann getiren blm kurdu. Johnun son projesi, bir ay geirdii ve yeni dnd Panama'da tarmsal kalknma ile ilgili. MAIN, ilk sosyal almasn, ilk sosyolou Martha Hayes ile Panamada gerekletirdi. Marti, bu projenin, insanlarn yaamlar ve kltrleri zerindeki etkilerini saptamak iin Panama'da bir buuk ay geirdi. Bu almada, tarm ve dier ilgili alanlardaki uzmanlar da kullanlmt. Ekonomik ve Blgesel Planlama blm ok hzl byd halde, John, ie alnan her kiinin alkan bir profesyonel olmasnn onun ans olduunu dnyor. Syleimiz srasnda, alanlarna duyduu ilgi ve onlara olan destei ise takdire deer bir ekilde aka ortadayd. Mainlines, Kasm 1978

24-Ekvador Bakan Byk Petrol irketlerine Kar Kolombiya ve Panamadaki iim, artk ikinci evim gibi olan Kolombiyada temaslarm srdrrken, Ekvadoru ziyaret etmem iin de birok frsat sunmutu bana. Ekvador, ABDnin politik ve ticari karlar iin kontrol altnda tutulan bir dizi diktatr ve sac oligari altnda ezilmiti. Bir anlamda tipik bir muz cumhuriyeti olan bu lkede irketokrasi ok yol almt. Ekvadorda Amazon Havzasndaki petroln ciddi anlamda kullanm 1960larn sonlarna doru balad ve bir alveri dalgasna neden olarak, uluslararas bankalarn Ekvadoru yneten az sayda aileyi tuzaa drmelerini salad. Petrol gelirlerinin garantisinde, lkelerini byk miktarlarda bor yk altna soktular. lkenin her tarafnda yollar ve sanayi siteleri, hidroelektrik santraller ve barajlar, enerji nakil ve datm sistemleri ile dier enerji projeleri hayata geirildi. Bir defa daha, uluslararas mhendislik ve inaat firmalar zengin olmutu. Bu And lkesinde, yldz parlayan bir adam, politik yozlama ve irketokrasi ile ibirlii kuralnn istisnas idi. Benim de birka kez karlatm Jaime Rolds, otuzlarnda bir niversite profesr ve avukatt. Karizmatik bir kiilii vard. Bir defasnda, biraz da ukalaca, ne zaman isterse Quitoya gidip cretsiz danmanlk verebileceimi sylemitim. Bunda her ne kadar espri pay olsa da, tatil zamanlarmda severek yapacam bir i olduu iin sylemitim; ondan holanmtm ve kendisine de sylediim gibi, lkesini ziyaret etmek iin bir bahaneye her zaman hazrdm. Gld ve o da bana benzer bir teklifte bulundu; ne zaman petrol faturamla ilgili bir sorunum olursa, onu arayabileceimi syledi. Rolds, bir halk, milliyeti, fakirlerin haklarna ve lke kaynaklarnn mantkl bir ekilde kullanlmasnda politikaclarn sorumluluuna inanan bir insan olarak n yapmt. 1978de bakanlk kampanyasna balad zaman, hem kendi vatandalarnn, hem de yabanc glerin petrol karlarn elinde tuttuu tm lkelerin vatandalar ile d glerin etkilerinden kurtulmak isteyen insanlarn dikkatini ekmiti. Statkoya kar kmaktan korkmayan ender modern politikaclardan biriydi. Petrol irketlerinin ve onlar destekleyen sistemin stne gitti. rnein, Amerikal bir misyoner grup olan Summer Dil Enstitsn (Summer Institute of Linguistics - SIL), petrol irketleri ile ibirlii iinde olmakla sulad. SIL misyonerlerine Bar Gnllleri gnlerimden aina idim. Bu organizasyon, dier birok lkeye olduu gibi, Ekvadora da yerel dilleri inceleme, kaydetme ve baka dillere evirme bahanesi altnda girmiti. Petrol aratrmalarnn ilk yllarnda, SIL, Amazon Havzasndaki Huaorani kabilesi ile youn olarak alrken, rahatsz edici bir bulgu ortaya kmt. Ne zaman sismologlar genel merkeze bir blgede yksek petrol bulunma olasl olduunu bildirse, SIL oraya gidiyor ve yerlileri o blgeyi terk edip, bedava yemek, barnacak yer, giyecek, salk hizmetleri ve misyoner tarz eitim alacaklar zel blgelere gitmeye tevik ediyordu. Ancak, bunun iin, arazilerini petrol irketlerine devretmek zorunda idiler. SIL misyonerlerinin, kabileleri, evlerini terk edip zel blgelere gitmeye ikna etmek iin el altndan eitli yntemlere bavurduklar hakknda sylentiler kt. Sk tekrarlanan bir yk de, iinde youn miktarda laksatif olan yiyecek banda bulunup, sonra da ishal salgnn tedavi etmek iin ila verdikleri idi. SIL, tm Huaorani blgesine, ilerine radyo vericileri gizlenmi yiyecek paketleri atm, Shelldeki ordu kararghndaki ABD askeri personeli tarafndan iletilen ileri teknolojiye sahip iletiim istasyonlarndaki alclar da bunlar srekli dinlemiti. Ne zaman kabileden

biri, zehirli bir ylan tarafndan sokulsa veya ciddi olarak hastalansa, bir SIL temsilcisi, panzehir veya gerekli ilalarla, ounlukla da bir petrol irketi helikopterinde geliveriyordu. Petrol aratrmalarnn ilk yllarnda SIL misyoneri 5 kii, gvdelerine Huaorani mzraklar saplanm halde l olarak bulunmutu. Sonradan, Huaorani kabilesindekiler bunu, SILe kendilerinden uzak durmalar iin bir mesaj gndermek iin yaptklarn iddia ettiler. Mesaj dikkate alnmad. Aslnda, sonunda, tam aksi bir etkisi oldu. ldrlenlerden birinin kz kardei olan Rachel Saint, tm ABDyi dolap, vahileri eitip, medenilemelerine yardmc olduklarn iddia ettii SIL ve petrol irketleri iin para ve destek salamak zere televizyona kt. SIL, Rockefeller yardm kurulularndan da yardm alyordu. Jaime Rolds, bu Rockefeller balantlarnn, SILin topraklarn almak ve petrol aratrmalarn desteklemek iin bir paravan olduunu kantladn ileri srd; ailenin ileri geleni John D. Rockefeller tarafndan kurulan Standard Oil, daha sonra Chevron, Exxon ve Mobil dahil olmak zere baka byk petrol irketlerine [63] blnmt. Rolds bana, Torrijosun at yoldan yryen biri gibi grnyordu. Her ikisi de dnyann en byk sper gcne kar durmutu. Torrijos, Kanal' geri almak istemi, Roldsun petrol konusundaki gl milliyeti tavr ise dnyann en etkili irketlerini tehdit eder hale gelmiti. Torrijos gibi, Rolds da komnist deildi ama lkesinin kendi kaderini belirleme hakkn savunuyordu. Ve analistler, byk irketlerin ve Washingtonun Roldsun bakan olmasna asla tahamml etmeyeceini ve eer seilirse, Torrijos olaynda yaptklar gibi, sonunun Guatemalann Arbenzi ya da ilinin Allendesininki gibi olacan ileri sryorlard. Bana yle geliyordu ki bu ikisi birlikte Latin Amerikan politikasnda, dnyadaki tm lkeleri etkileyebilecek deiikliklere temel olabilecek yeni bir oluum balatabilirdi. Bu adamlar birer Castro veya Kaddafi deildi. Rusya veya in ile ya da Allendenin durumunda olduu gibi uluslararas sosyalist hareket ile bir ilikileri yoktu. Dogmatik yerine pragmatik olan popler, zeki ve karizmatik liderlerdi. Milliyetiydiler ama Amerikan kart deillerdi. Eer irketokrasi stun zerine -byk irketler, uluslararas bankalar ve ibirliki hkmetler- kurulu ise Rolds ile Torrijos, bunlardan ibirliki hkmet stununu kaldrma olasln temsil ediyordu. Rolds platformunun byk bir ksmn, Hidrokarbonlar Politikas olarak bilinen kavram oluturuyordu. Bu politika, Ekvadorun en yksek potansiyele sahip kaynann petrol olduu ve bu kaynan gelecekteki tm kullanmnn nfusun en byk yzdesine en fazla yarar salayacak ekilde olmas gerektii varsaymna dayanyordu. Rolds, devletin yoksul ve gszlere yardm grevinin sk bir savunucusu idi. Hidrokarbonlar Politikasnn sosyal reform yaratmak iin bir ara olarak kullanlabilecei konusunda mit besliyordu. Ancak, dier birok lkede olduu gibi Ekvadorda da, etkin ailelerin en azndan bir ksmnn desteini almadan seilemeyeceini, onlar olmadan seilmeyi baarsa bile destekleri olmadan projelerinin hayata getiini gremeyeceini bildii iin ince bir izgi zerinde yrmek zorunda idi. Bu kritik zamanda, Beyaz Sarayda Carterin olmasndan kiisel olarak memnundum. Texaco ve dier petrol irketlerinin kar basklarna ramen, Washington ounlukla olaylarn dnda duruyordu. Bunun, Cumhuriyeti ya da Demokrat, ou dier ynetim altnda byle olmayacan biliyordum.

Dier etkenlerden ok daha fazla, Ekvadorlularn Jaime Roldsu -bir dizi diktatrn ardndan demokratik olarak seilen ilk bakanlar- Quito'daki Bakanlk Sarayna gndermelerine bu Hidrokarbonlar Politikasnn neden olduuna inanyorum. Rolds, politikasnn temellerini, 10 Austos 1979da bakan olarak yapt ilk konumasnda, yle anlatmt: lkenin enerji kaynaklarn korumak iin etkili tedbirler almalyz. Devlet, mutlaka, ihracatta eitlilii korumal ve ekonomik bamszln yitirmemelidir... Kararlarmz, sadece milli [64] karlarmz ve egemenlik hakkmzn snrsz savunmas ynlendirecektir. Bakanlk koltuuna oturduktan sonra Roldsun, artk petrol oyununda ana oyuncu konumuna gelmi olan Texacoya odaklanmas gerekiyordu. Bu, olduka etrefilli bir ilikiydi. Petrol devi yeni bakana gvenmedii gibi, rnek olacak bir politikann paras olmak da istemiyordu. Byle politikalarn dier lkelerde model olarak kullanlabileceinin ok fazla farkndayd. Roldsun badanmanlarndan Jos Carvajaln bir konumas yeni ynetimin tavrn zetliyordu: Eer bir ortak [Texaco] risk almak istemez, aratrma iin yatrm yapmak veya petrol imtiyaz blgelerini kullanmak istemezse, dier ortan bu yatrmlar yapmaya ve sonra tek sahip olarak ynetimi devralmaya hakk vardr... Yabanc irketler ile ilikilerimizin adil olmas gerektiine inanyoruz. Bu mcadelede dn vermemeliyiz; her trl baskya kar hazrlkl olmalyz. Bu yabanclarla pazarlk ederken de [65] korku ya da aalk kompleksi gstermemeliyiz. 1980 ylbanda bir karar verdim. Yeni bir on yln balangc idi. Ben, yirmi sekiz gn sonra otuz beime basacaktm. O yl iinde hayatmda nemli bir deiiklik yapacak ve gelecekte kendime Jaime Rolds ve Ornar Torrijos gibi modern kahramanlar rnek alacaktm. Ayrca, birka ay nce de artc bir ey olmutu. Bruno, krllk asndan MAIN tarihindeki en baarl bakan olmutu. Yine de Mac Hall, anszn ve hibir uyar vermeden onu kovmutu.

25-stifa Ediyorum Mac Halln, Brunoyu kovmas MAINde bir deprem etkisi yapmt. Tm irkette karklk ve itirazlara neden oldu. Evet, Brunonun dmanlar vard ama onlardan bazlar bile bu gelimeden rahatszlk duyuyordu. alanlarn ouna gre, nedenin kskanlk olduu akt. Yemek masalarnda ve kahve makinesinin etrafnda yaplan sohbetlerde, insanlar, Halln, kendinden on be ya gen ve irketi yeni krllk seviyelerine kartan bu ynetimden korktuunu dndklerini sylyorlard. Hall, Brunonun bu kadar iyi grnmeye devam etmesine izin veremezdi, dedi ynetimden biri. Brunonun ynetimi ele alp onu gndermesinin bir an meselesi olduunun mutlaka farkndayd. Bu savlar ispat edercesine Hall, yeni bakan olarak Paul Priddyi atad. Paul, yllarca MAINde mdr yardmcl yapm, yumuak huylu, temelden gelme bir mhendisti. Kanmca da, ynetim kurulu bakannn her dediini yapacak ve onu ahane performans ile tehdit etmeyecek donuk biriydi. Bu grm ou kii tarafndan da paylalyordu. Brunonun gidii benim iin ykc oldu. Kiisel bir rehber olduu gibi, uluslararas almalarmzda da anahtar bir kiiydi. Ayrca, daha ok yurtii ilerimize odaklanm olan Priddynin denizar rolmzn gerek kapsamyla ilgili pek bir fikri yoktu. irketin bundan sonra nereye gideceini dnyordum. Evinden aradm Bruno ise olaya felsefik yaklamay tercih etti. Sen de biliyorsun John, bir nedeni olmadnn farkndayd, dedi Hall kastederek. Bu yzden ben de ok iyi bir ayrl paketinde srar ettim ve aldm da. Mac byk bir oy kitlesini kontrol ettii iin, kararn verdikten sonra yapabileceim hibir ey yoktu. Bruno, mterilerimiz arasndaki ok uluslu bankalardan gelen baz yksek mevki i tekliflerini dndn syledi. Ona, ne yapmam gerektiini dndn sordum. Gzlerini ak tut, diye tledi. Mac Hall gereklik ile ban kaybetmi. Ama bunu ona kimse sylemez; hele imdi, bana yaptndan sonra. 1980 Mart aynn sonlarnda, bu olayn etkisi henz gememiken, Virgin Adalarnda bir yelkenli tatiline ktm. Yanmda, kendisi de MAINde alan Mary adnda gen bir kadn vard. Tatil yerini seerken dnmemitim ama imdi biliyorum ki, ylbanda vermi olduum karar uygulamaya geirmeme yardmc olacak bir adm atmamda, blgenin tarihi etken olmutu. Bunun ilk gstergesi, bir leden sonra St. John Adasn geip, Amerikan Virgin Adalarn ngiliz Virgin Adalarndan ayran Sir Francis Drake Kanalna girerken ortaya kt. Kanal, adn spanyol altn konvoylarnn ba belas olan bir ngilizden almt. Bu bana, son 10 yl iinde, Drake ve Sir Henry Morgan gibi etraflarn soyup talan eden ama yine de yaptklarndan dolay alklanan -hatta valyelik unvan ile dllendirilen- korsanlar ve dier tarihi karakterleri dndm zamanlar anmsatt. Bu insanlara sayg duyacak ekilde yetitirildiim halde, Endonezya, Panama, Kolombiya ve Ekvador gibi lkeleri karlarmz iin kullanmann beni niye rahatsz ettiini kendime hep sormutum. Aralarnda Ethan Allen, Thomas Jefferson, George Washington. Daniel Boone, Davy Crockett, Lewis ve Clark gibi isimlerin de bulunduu kahramanlarmn ou, Kzlderilileri, esirleri ve kendilerine ait olmayan topraklar smrmt ve ben de, sululuk duygumu azaltmak iin bu rnekleri kullanmtm. imdiyse, Sir Francis Drake Kanalna girerken, mantmn geersizliini gryordum.

Yllar boyu, iime geldii iin gz ard ettiim baz eyleri anmsadm. Ethan Ailen, aylarca 15 kiloluk prangalara bal bir halde ngiliz hapishane gemilerinde kalm, sonra da bir ngiliz zindanna atlmt. 1775 Montreal Savanda, Jaime Rolds ve Omar Torrijosun imdi kendi insanlar iin istedikleri gibi bir zgrlk iin savarken esir dm bir sava esiriydi. Thomas Jefferson, George Washington ve dier tm Kurucu Atalarmz hayatlarn benzer idealler uruna tehlikeye atmt. htilalin baarya ulaaca garanti deildi; kaybetmeleri durumunda birer hain olarak aslacaklarn biliyorlard. Daniel Boone, Davy Crockett ve Lewis ile Clark da benzer zorluklara katlanm, birok zveride bulunmutu. Peki ya Drake ile Morgan? Tarihin bu blm hakknda bilgilerim tam deildi. Ama Protestan ngilterenin Katolik spanya tarafndan tehdit edildiini hatrlyordum. Drake ile Morgann, kiisel karlar iin deil de, ngilterenin egemenliini korumak amacyla, spanyol mparatorluunu kalbinden, altn kalyonlarndan vurmak iin korsanla balam olabilecekleri olasln gz ard edemezdim. Kanal boyunca seyredip, kuzeyde Byk Thatch ve gneyde St. John Adalarna yaklarken, bu dnceleri aklmdan kartamyordum. Mary bir bira verip, mziin sesini at. Ama etrafmdaki gzelliklere ve yelken amann getirdii zgrlk duygusuna ramen, kzgndm. Tm bunlar kafamdan silmeye alp, birann tadna varmaya altm. Bu duygu yakam brakmyordu. Gemiten gelen bu sesler ve onlar kendi agzllm hakl kartmak iin kullanm olmam beni kzdrmt. Hem aileme, hem de o zppe hazrlk okulu Tiltona, tm bu tarihi bana yutturduklar iin kzgndm. Bir bira daha atm. Brunoya yaptklarndan dolay Mac Hall ldrebilirdim. O srada pupa yelken seyrindeki bir tekne yanmzdan geti. Yarm dzine gen erkek ve kadn; rengrenk pareolar sarnm hippiler, n gvertede rlplak bir ift barp bize el sallad. Tekneden ve genel grnmlerinden, teknede yaadklar belli oluyordu; komnal bir topluluk, modern korsanlar, serbest, ekincesiz. Ben de onlara el sallamaya altm ama elim itaat etmiyordu. Bir kskanlk hissi tm benliimi kaplad. Mary, gvertede durmu, pruvada gzden kaybolularn seyrediyordu. O hayata ne dersin? diye sordu. O anda anladm. Sorun ailem, Tilton veya Mac Hall deildi. Nefret ettiim kendi hayatmd. Benim. Nefret ettiim sorumlu kii bendim. Mary, sancak tarafn gsterdi ve bararak bir eyler syledi. Yanma yaklat. Leinster Koyu, dedi. Akam demir atacamz yer. Orada, St. John Adasnda, korsan gemilerinin altn ykl kalyonlarn gemesini bekledii koyda... Biraz daha yaklatm, sonra dmeni Marye verip n tarafa gittim. O, tekneyi Watermelon ayn yanndan gzelim koya sokarken, ben de floku indirip katladm ve apay karttm. Mary kvrak bir hareketle ana yelkeni indirdi. apay kenardan saldm; zincir berrak sularn iine boald ve tekne yavalayarak durdu. Yerletikten sonra Mary biraz yzp, uyumaya gitti. Ben de ona bir not braktm ve sandalla sahile kp, eski bir eker iftlii harabelerinin yanndan karaya ktm. Orada, suyun yan banda,

dnmemeye ve kendimi tm duygulardan arndrmaya alarak, uzunca bir sre oturdum. Hi bir ie yaramad. Akama doru, oradaki bir tepeye kp, bu eski iftliin viran duvarlar zerinden, aada demirli teknemize baktm ve gnein Karayiplere doru batn seyrettim. Her ey ok sakin ve huzur verici grnyordu. Ama etrafmdaki iftliin bir zamanlar byk bir sefalet ve umutsuzluk mekn olduunu biliyordum; yzlerce Afrikal esir burada, silah zoruyla bu muhteem malikneyi yaparken, eker pancarn ekip, hasat ederken ve ham ekeri romun ham maddesine dntren makineleri altrrken lmt. Burann skneti, gemiindeki vaheti aynen benim iimdeki fkeyi maskeledii gibi maskeliyordu. Gne dalk bir adann arkasnda gzden kayboldu. Ufku geni eflatunumsu bir bant kaplad. Deniz kararmaya balad ve ben ok edici gerekle yz yze geldim: Ben de bir esir tccarydm; MAINdeki iim sadece fakir lkeleri bor yk altnda kresel imparatorluun iine ekmek deildi. Ne abartl tahminlerim, sadece lkem petrole ihtiya duyduu zaman dier lkelerden diyetini almay garantilemek iin kullanabilecei aralard, ne de bir ortak olarak konumum, sadece irketin krlln artrmakla alakalyd. im, ayn zamanda, insanlar ve aileleriyle de ilgiliydi; zerinde oturduum duvar ina ederken len insanlar, kullandm insanlar gibi. Ben, 10 yl boyunca, Afrika ormanlarna girip erkekleri ve kadnlar onlar bekleyen gemilere srkleyen tccarlarn varisi olmutum. Benimkisi daha modern, daha ince bir yaklam olmutu: Ben hibir zaman lmekte olan bedenleri grmek, ryen etleri koklamak veya ac dolu lklar duymak zorunda kalmamtm. Ama benim yaptklarm da en az o kadar haince idi ve ben kendimi bunlardan ayrabildiim, bunlarn kiisel ynlerinden, o vcutlardan, etlerden ve lklardan kendimi soyutlayabildiim iin belki de, son kertede daha byk bir gnahkrdm. Demirli duran tekneye bir daha baktm. Mary gvertede oturmu, herhalde bir margarita iiyor, bir tane de bana vermek iin bekliyordu. O anda, gnn son klar altnda, onu orada yle gevemi, gven iinde grnce, ona ve benim iin alan herkese yaptklarm, onlar birer ETye dntrmek iin kullandm yntemler aklma geldi. Onlara, Claudinenin bana yaptklarn yapyordum ama onun drstl olmadan. Zamlar ve terfilerle onlar kandrp, birer esir tccarna dntryordum ve benim gibi onlar da sisteme zincirleniyordu. Onlar da birer esirdi. Bam denizden, koydan ve eflatun gkyznden evirdim. Afrikadaki evlerinden kopartlm esirler tarafndan yaplm duvarlarn nnde gzlerimi yumdum. Hepsini kafamdan uzaklatrmaya altm. Gzlerimi atm zaman, tam karmda beyzbol sopas kadar kaln ve iki kat uzunluunda, byk ve yamuk yumuk bir sopay fark ettim. Ayaa frladm, sopay kaptm ve ta duvarlara vurmaya baladm. Yorgunluktan bitkin dene kadar da vurmaya devam ettim. En sonunda imlerin stne yatp, tepemden geen bulutlar seyrettim. Bir sre sonra sandala geri dndm. Orada, sahilde durup mavi sularda demirli tekneyi seyrettim ve ne yapmam gerektiinin bilincine vardm. Eer eski hayatma, MAINe ve onun temsil ettii her eye geri dnersem, sonsuza kadar kaybolacam biliyordum. Zamlar, emeklilik ikramiyeleri, sigorta ve ek avantajlar, irketteki hissem... Ne kadar uzun sre kalrsam, ayrlmam da o kadar zor olacakt. Bir esir olmutum. O ta duvarlar dvdm gibi kendimi dvmeye devam edebilir ya da kaabilirdim. ki gn sonra Bostona dndm. 1 Nisan 1980de de Paul Priddynin ofisine gidip istifam verdim.

BLM IV 1981-GNMZ 26-Ekvador Bakannn lm MAINden ayrlmak kolay olmad; Paul Priddy bana inanmay reddediyordu. 1 Nisan akas yapyorsun, dedi gz krparak. Ciddi olduum konusunda kendisini ikna ettim. Paulann, insanlar kzdrabilecek veya bir ET olarak yaptklarm aklayacam phesi uyandrabilecek herhangi bir davranta bulunmamam konusundaki dn de hatrlayarak, MAINin benim iin yapm olduu her eyi takdir ettiimi vurguladm. Ama artk yollarmz ayrma zamannn geldiine inandm syledim. Hep, dnyada MAIN araclyla tanm olduum insanlar hakknda yazmak istemitim ama politik anlamda deil. National Geographic ve dier dergiler iin serbest olarak almak ve yolculuk etmeye devam etmek istediimi syledim. MAINe olan ballm belirttim ve her frsatta onu veceime sz verdim. Sonunda Paul raz oldu. stifam izleyen gnlerde, hemen herkes beni kararmdan vazgeirmeye alt. MAINin benim iin ne kadar iyi bir yer olduu sylendi, hatta aklm karm olabileceim bile dile getirildi. Sonunda, biraz da onlar kendilerini sorgulamaya zorlad iin, kimsenin kendi isteimle ayrldm kabul etmek istemedii sonucuna vardm. Eer ben ayrlmak istediim iin deli deilsem, o zaman onlar kaldklar iin kendi nedenlerini sorgulamak zorunda kalabilirlerdi. Beni mantkl dnemeyen bir insan olarak grmek, onlar iin daha kolayd. En rahatsz edici olanysa, kendi alanlarmn tepkileriydi. Onlarn gznde onlar terk ediyordum ve yerimi alacak belli biri de yoktu. Ancak, kararm vermitim. Ayam sryerek geen bunca yldan sonra, her eye yeniden balamak konusunda kararlydm. Ne yazk ki, olaylar o kadar basit deildi. Evet, artk bir iim yoktu ama imtiyazl ortak olmaktan ok uzak olduum iin, hisselerimi satnca elime geen para emekli olmam iin yeterli deildi. MAINde birka sene daha kalm olsaydm, bir zamanlar dlediim o krk yandaki milyoner olabilirdim. Ancak, otuz beimde o hedefe ulamak iin nmde daha uzun bir yol vard. Bostonda souk ve kasvetli bir Nisan ay idi. Sonra bir gn Paul Priddy arayp, ofisine gitmem iin neredeyse yalvard. Mterilerimizden biri bizi brakmakla tehdit ediyor, dedi. Kendilerini uzman tank olarak senin temsil etmeni istedikleri iin bizi tutmulard. Bunun hakknda ok dndm. Paulun karsna oturduum zaman, kararm vermitim. Fiyatm syledim: MAINdeki maamn katndan fazla bir cret. Beklemediim bir ekilde, kabul etti ve bu benim yeni iimin balangc oldu. Ondan sonraki birka sene boyunca, zellikle yeni elektrik santralleri yapm projelerinin kamu altyap komisyonlarnca onayn isteyen ABD elektrik irketleri iin yksek cretli bir uzman tank olarak altm. Mterilerimden biri de New Hampshire Kamu Hizmet irketi idi. Grevim, yemin altnda, olduka tartmal Seabrook Nkleer Santralinin ekonomik fizibilitesini savunmakt. Artk Latin Amerika ile dorudan bir ilgim olmasa da, oradaki olaylar izlemeyi srdrdm. Bir uzman tank olarak, durumalar arasnda olduka zamanm oluyordu. Paula ile temasm devam ettirdim ve uluslararas petrol politikas sahnesinde bir anda ne kan Ekvadordaki Bar Gnllleri gnlerimden kalan eski dostluklar yeniledim.

Jaime Rolds ilerliyordu. Seim kampanyas srasnda vermi olduu szleri ciddiye alm ve petrol irketlerine kar tam yol saldrya gemiti. Panama Kanalnn her iki yanndakilerin ounun grmedikleri ya da gz ard ettikleri birok eyi gryor gibiydi. Dnyay kresel bir imparatorluk haline getirmeyi ve lkesinin insanlarn nerede ise hizmetkrlk seviyesinde bir role indirgemeyi amalayan akmlar anlyordu. Onun hakkndaki gazete makalelerini okuduka, sadece kendini adaml ile deil, olaylarn ardndaki derin anlamlar alglama yetenei ile de beni etkilemiti. Ve bu derin anlamlar dnya politikasnda yeni bir aa girmekte olduumuz gereine iaret ediyordu. 1980 Kasm aynda Carter, ABD bakanlk seimlerinde Ronald Reagana kar kaybetti. Torrijes ile imzalam olduu Panama Kanal Anlamas, randaki durum, zellikle de Tahranda ABD Eliliinde tutulan rehineler ve baarsz kurtarma operasyonu, ana sebeplerdi. Ancak, ortada dnen bir eyler daha vard. En byk hedefi kresel bar olan ve kendini ABDnin petrole olan bamlln azaltmaya adam bir bakan gitmi, yerine lkenin hak ettii yerin, askeri g ile elde edilmi dnya piramidinin tepesi olduuna ve nerede olurlarsa olsunlar, petrol sahalarn kontrol etmenin Bariz Kader'imizin bir paras olduuna inanan bir insan gelmiti. Beyaz Sarayn atlarna gne enerjisi panelleri yerletiren bir bakann yerine, Oval Ofise gelir gelmez onlar sktren biri gelmiti. Carter belki etkin olmayan bir politikac olabilirdi ama Amerika iin, Bamszlk Bildirgesinde tanmlanm olanla tutarl bir vizyonu vard. Bugn geriye dnp bakldnda, Carter nerede ise saflk derecesinde eski kafal grnyor; bu ulusu yaratan ve bykbabalarmz kylarna eken ideallere geri dnmek gibi bir ey. Ondan hemen ncekilerle ve sonrakilerle kyasladmz zaman, bir garip gzkyor. Dnya gr ETlerinkine hi benzemiyordu. Dier yanda ise Reagan, kesinlikle bir kresel imparatorluk mimar ve bir irketokrasi hizmetkr [66] idi. Seildii zamanlar, bir Hollywood aktr olmasn - mogullardan gelen emirleri uygulayan ve emir almasn bilen biri - ok uygun bulmutum. Onun tanm da buydu. Byk irketlerin CEO ofisleri ile banka ynetim kurullar ve hkmet koridorlar arasnda gidip gelen adamlarn ilerini grecekti. Ona hizmet eder grnen ama aslnda hkmeti ynlendiren Bakan Yardmcs George H. W. Bush, ileri Bakan George Shultz, Savunma Bakan Caspar Weinberger, Richard Cheney, Richard Helms ve Robert McNamara gibi adamlara hizmet edecekti. Bu adamlarn istediklerini savunacakt: Verdii emirlere uyan bir dnyay ve tm kaynaklarn kontrol eden bir Amerika; Amerika tarafndan yazlm kurallar uygulayan bir ABD silahl kuvvetleri ve kresel imparatorluun CEOsu olarak Amerikay destekleyen uluslararas bir ticaret ve bankaclk sistemi. Gelecee baktka, ETler iin ok iyi olacak bir dneme giriyoruz gibi grnyordu. Ayrlmak iin tam da bu zaman semi olmam kaderin bir cilvesi idi. Ama zerinde dndke, yaptmn doruluuna daha da ikna oluyordum. Zamanlamamn doru olduunu biliyordum. Uzun vadede bunun ne anlam ifade ettiine gelince, kristal bir krem yoktu; ancak, tarihten imparatorluklarn sonsuza dek srmediklerini ve her kn bir inii olduunu biliyordum. Benim bak amdan, Rolds gibi insanlar mit veriyorlard. Ekvadorun yeni bakannn mevcut durumun inceliklerinin ounu anladna emindim. Torrijosun bir hayran olduunu ve Panama Kanal meselesindeki cesur tutumundan dolay Carteri alkladn biliyordum. Roldsun tkezlemeyeceine emindim. O ve Torrijos gibilerinin kararllk ve cesaretlerinin dier lkelerin

liderlerine de rnek olacan mit ediyordum. 1981in balarnda, Rolds ynetimi yeni Hidrokarbonlar Yasasn Ekvador parlamentosuna resmen sundu. Bu yasa, eer uygulanrsa, lkenin petrol irketleri ile olan ilikilerinde bir reform yaratacakt. Birok ynden devrimci, hatta radikal olarak nitelendiriliyordu. lerin yaplma eklini deitirmeyi amalad kesindi. Etkisi Ekvadorun ok tesine, Latin Amerikann byk bir [67] blmne ve tm dnyaya yaylacakt. Petrol irketleri beklenilen ekilde tepki verdi; tm kartlarn oynadlar. Halkla ilikiler personeli, Jaime Roldsa amur atarken, lobiciler de, tehdit ve rvet dolu antalaryla Quito ve Washingtona gittiler. Ekvadorun modern zamanlarda demokratik olarak seilmi olan ilk bakann, baka bir Castro olarak gstermeye altlar. Ama Rolds basklara boyun emedi. Politika ile petrol - ve din - arasndaki komployu sulayarak karlk verdi. Summer Dil Enstitsn petrol irketleri ile ibirlii iinde olmakla aka itham etti ve sonra da, ok cesurca - ve belki de dncesizce [68] enstity lkeden att. Yasa teklifini parlamentoya gndermesinin zerinden sadece haftalar gemiken ve enstit misyonerlerini henz birka gn nce kap dar etmiken Rolds, petrol irketleri de dahil olmak zere, tm yabanc kurumlar, Ekvador halkna yardmc olacak planlar uygulamaya koymazlarsa, lkesinden kmak zorunda braklacaklar konusunda uyard. Quitodaki olimpik Atahualpa stadyumunda nemli bir konuma yaptktan sonra Ekvadorun gneyindeki kk, bir kasabaya gitti. [69] Orada, 24 Mays 1981 de, bir uak kazasnda ld. Dnya ok olmutu. Latin Amerikallar ise hiddetten kpryorlard. Gney yarmkredeki gazeteler CIA Suikasti! diye baran manetler att. Washington ve petrol irketlerinin kendisinden nefret etmeleri bir yana, birok olay da bu iddialar destekler grnyordu ve baka gerekler de ortaya ktka bu pheler iyice glendi. Sonunda hibir ey kantlanamad ama tanklar Roldsun, hayatna kastedildiinden phelendii iin nlem aldn, bu nlemler arasnda iki uakla yolculuk etmek olduunu da sylyorlard. ddiaya gre, gvenlik grevlilerinden biri son dakikada onu dier uaa binmeye ikna etmiti. O uak da havaya umutu. Dnyann tepkisine ramen, bu haber ABD medyasnda neredeyse hi yer almad. Ekvadorun bakanln Osvaldo Hurtado devrald. Summer Dil Enstitsn ve onun petrol irketi destekilerini geri getirdi. Yl bitmeden, Texaco ve dier yabanc irketler Guayaquil [70] Krfezinde ve Amazon Havzasnda petrol aramak zere iddial bir program balatmt. Roldsa vgsnde, Omar Torrijos ona kardeim diye seslendi. Ayn zamanda, kendi suikast ile ilgili olarak karabasanlar grdn de itiraf etti; muazzam bir ate topu ierisinde gkten dtn gryordu. Bir kehanet gibiydi.

27-Panama: Bir Bakann Daha lm Roldsun lm beni ok sarsmt. Belki de armamalydm. Saf olmaktan ok uzaktm. Arbenzi, Musaddk, Allendeyi ve isimleri gazetelere veya tarih kitaplarna gemeyen ama irketokrasiye kar geldikleri iin yaamlar mahvolan, bazen de ksa kesilen baka bir sr insan biliyordum. Yine de ok olmutum. O kadar almt ki. Suudi Arabistandaki muhteem baarmzdan sonra, byle amaszca apak eylemlerin artk gemite kaldna karar vermitim. akallarn artk hayvanat bahelerine ait olduklarn dnyordum. imdi ise hatal olduumu gryordum. Roldsun lmnn bir kaza olmad hakknda en ufak bir phem bile yoktu. CIA tarafndan organize edilen bir suikastn btn iaretlerini tayordu. Bir mesaj gndermek zere bu kadar ak bir ekilde uygulanm olduunu anlyordum. Eli belindeki silahta Hollywood kovboyu imaj ile yeni Reagan ynetimi, byle bir mesaj yerine ulatrmak iin ok ideal bir arat. akallar geri gelmiti ve Omar Torrijos ile irketokrasi kart bir Hal seferine karmaya niyetlenen dier herkesin de bilmesini istiyorlard. Ama Torrijos boyun emiyordu. Rolds gibi o da, tehditlere kulak asmay reddediyordu. O da Summer Dil Enstitsn lkesinden kovdu ve Reagan ynetiminin Kanal Anlamasn yeniden masaya yatrma isteini inatla reddetti. Roldsun lmnden 2 ay sonra Omar Torrijosun karabasanlar gerekleti; o da bir uak kazasnda ld. Tarih 31 Temmuz 1981 idi. Latin Amerika ve dnya ayaa kalkt. Torrijos tm dnyada tannan biriydi; ABDyi Panama Kanaln gerek sahiplerine geri vermeye zorlayan ve Ronald Reagana kar kmaya devam eden bir lider olarak sayg duyulan biriydi. Bir insan haklar savunucusu, ran ah da dahil siyasi yelpazenin her tarafndan snmaclara kollarn aan bir devlet bakan ve ou kiinin Nobel Bar dlne aday gsterileceinden emin olduu sosyal adalet iin karizmatik bir sesti. imdi ise lmt. CIA Suikasti! bir kez daha makale ve bayazlara manet oldu. Graham Greene, Panama Otelinde tandm gezisi srasnda ortaya kan Generali Tanmak adl kitabna u paragraf ile balamt: 1981 Austos aynda, bavulumu Panamaya beinci ziyaretim iin hazrladm srada, telefonda dostum ve ev sahibim General Omar Torrijos Herrerann lm haberi geldi. Panama Dalarndaki Coclesitoda sahibi olduu bir eve giderken bindii kk uak dmt ve kurtulan olmamt. Birka gn sonra koruma grevlisi, eski Panama niversitesi Marksist felsefe profesr, matematik profesr ve air avu Chuchu, yani Jos de Jess Martnez, bana O uakta bir bomba vard. O uakta bir bomba olduunu biliyorum ama nasl bildiimi sana telefonda [71] syleyemem, diyordu. Her yerde insanlar, yoksul ve gszlerin savunucusu olarak n yapan bu adamn lmne alayp, Washingtonun CIAnn eylemleri hakknda soruturma amas iin haykrmaya baladlar. Ancak yle bir ey olmayacakt. Torrijosdan nefret eden ok gl insanlar vard. Bakan Reagan, Bakan Yardmcs Bush, Savunma Bakan Weinberger ile Genelkurmay Bakan ve birok gl kuruluun CEOlar ondan aka nefret ediyordu. Askeri kuvvet komutanlar, zellikle Torrijos-Carter Anlamasnda yer alan ve onlar Amerikalar Okulunu ve ABD Gney Komutanlnn tropik sava merkezini kapatmaya zorlayan artlardan dolay ok kzgnd. Dolaysyla, komutanlarn ciddi bir

sorunu vard. Ya bu yeni anlamann etrafndan dolamak iin bir yol bulacaklar ya da bu tesislere ev sahiplii yapmay kabul edecek baka bir lke kefedeceklerdi ki bu 20. yzyln son yllarnda gereklemesi pek muhtemel olmayan bir olaslkt. Tabii bir zm yolu daha vard: Torrijosdan kurtulup anlamay halefiyle yenilemek. Torrijosun kurumsal dmanlar arasnda ok uluslu byk irketler de bulunuyordu. ounun ABD politikaclar ile balantlar vard ve Latin Amerikan i gcnn yan sra petrol, kereste, kalay, bakr, boksit ve tarm arazileri gibi doal kaynaklarndan yararlanmaktaydlar. Aralarnda imalat sektrnden iletiime, denizcilik ve ulatrma sektrlerindeki ok uluslu firmalara kadar mhendislik ve dier teknoloji arlkl birok irket bulunuyordu. Bechtel Grup, zel irketlerle ABD hkmeti arasndaki scak ilikiye ok gzel bir rnek oluturuyordu. Bechteli iyi tanrdm. MAINde iken sk sk bu irket ile yakn ilikilerde bulunmutum ve bamimar da yakn bir dostum olmutu. Bechtel, ABDnin en etkili mhendislik ve inaat irketi idi. Bakan ve st dzey yneticileri arasnda George Shultz ve Japonlarn mevcut Panama Kanaln yeni ve daha verimli bir baka kanal ile deitirmeye ynelik bir planm utanmadan [72] desteklemi olan ve Torrijosdan nefret eden Caspar Weinberger de vard. Byle bir plan sadece kanaln mlkiyetini ABDden Panamaya geirmekle kalmayacak, ayn zamanda Bechteli de yzyln en heyecan verici ve kazanl mhendislik projesine katlmaktan alkoyacakt. Torrijos bu adamlara kar karken, bunu nezaket, cazibe ve harika bir espri anlay ile yapmt. imdi ise lmt ve yerine onun espri anlayna, karizmasna ve zeksna sahip olmayan ve ou kiinin, dnyadaki Reaganlara, Bushlara ve Bechtellere kar durma ans olmadna inand Manuel Noriega gelmiti. Bu trajedi beni derinden etkilemiti. Saatlerce Torrijos ile yaptm konumalar zerinde dndm. Bir gece ge vakitlerde, uzun bir sre, bir dergideki resmine bakarak oturdum ve Panamadaki ilk gecemi, yamur altnda bindiim taksiyi ve nnde durduumuz o devasa ilan panosundaki resmini hatrladm. Omarn ideali zgrlktr; bir ideali yok edecek fze, henz icat edilmemitir! O frtnal gecede olduu gibi, o szleri hatrlamak iimin yeniden rpermesine neden oldu. O zamanlar Torrijosun Panama Kanaln gerek sahiplerine geri vermek iin Carter ile ibirlii yapmasnn ve bu zaferin yan sra Latin Amerikan sosyalistleri ile diktatrler arasndaki farkllklar giderme abalarnn, Reagan-Bush ynetimini, ona suikast dzenleyecek kadar kzdracan [73] bilemezdim. Baka bir karanlk gecede, Twin Otter ua ile yapt olaan bir uu srasnda ldrleceini ya da ABD dnda tm dnyann Torrijosun elli iki yanda lmnn bir dizi CIA suikastndan biri daha olduu hakknda en ufak bir pheleri olmayacan da tahmin edemezdim. Torrijos yaasayd, phesiz, birok Orta ve Gney Amerika lkesinin bana bela olan, artan iddet olaylarn bastrmaya alacakt. Gemi eylemlerine bakarsak, uluslararas petrol irketlerinin Ekvador, Kolombiya ve Perunun Amazon blgelerinde neden olduklar ykm azaltmak iin bir anlama zemini arayacan varsayabiliriz. Bu abalarn bir sonucu da, Washingtonun terrist ve uyuturucu savalar diye adlandrd ama Torrijosun, ailelerini ve evlerini korumak isteyen aresiz insanlarn eylemleri olarak nitelendirecei korkun anlamazln giderilmesi olacakt. En nemlisi de, eminim o Amerika ktalar, Afrika ve Asyadaki yeni kuak liderler iin bir

rol modeli olurdu ki bu da CIA, NSA ve ETlerin asla izin veremeyecekleri bir durumdu.

28-Enerji irketim, Enron ve Bush Torrijos ld zaman, Paulay grmeyeli aylar olmutu. Aralarnda MAINdeyken tantm ve babas Bechtelin bamimar olan gen evre planlamacs Winifred Grantn da olduu baka kadnlarla kyordum. Paula da Kolombiyal bir gazeteci ile beraberdi. Romantik ilikimizi bitirmeye ama arkada olarak kalmaya karar vermitik. Uzman tanklk iindeki durumum, zellikle de Seabrook Nkleer Santralini savunmayma paralel olarak, ok iyi deildi. Zaman zaman, para iin yine kendimi satp, eski rolme brnmm gibi geliyordu. Winifred bu dnemde bana ok yardmc oldu. Sk bir evreci olmasna ramen, artan miktarlarda elektrik retme ihtiyacnn pratik nedenlerinin farkndayd. San Franciscodaki East Bayn Berkeley blgesinde bym ve Kaliforniya niversitesi Berkeley kampsnden mezun olmutu. Hayat hakkndaki grleri Ann ve kat kuralc aileminkilerle elien serbest dnceli biriydi. likimiz geliti. Winifred, MAINden izin ald ve birlikte benim teknemle Atlantik sahilinden aa, Floridaya doru yelken atk. Acelemiz yoktu, sk sk deiik limanlarda tekneyi brakp, uzman tank olarak ifade vermek iin uuyordum. Sonunda Floridada West Palm Beache gelip bir daire kiraladk. Evlendik ve 17 Mays 1982de kzmz Jessica dodu. Otuz alt yamdaydm ve eitim aldmz doal doum snfndaki dier erkeklerden olduka yalydm. Seabrook iinin bir blm de, New Hampshire Kamu Hizmet Komisyonunu nkleer santrallerin eyalette elektrik retimi iin en iyi ve en ekonomik seim olduuna ikna etmek idi. Ne var ki konuyu inceledike kendi savlarmn geerlilii hakkndaki phelerim de artmaya balad. Konu hakkndaki yaynlar, yeni aratrmalar yapldka durmadan deiiyor ve ortaya kan kantlar da giderek birok alternatif enerji kaynann nkleer gten teknik olarak daha stn ve daha ekonomik olduunu gsteriyordu. Nkleer gcn emniyetli olduu hakkndaki eski teori de artk geerliliini yitirmeye balamt. Yedekleme sistemlerinin gvenilirlii, operatrlerin eitimi, insanlarn hata yapma eilimleri, cihazlarn yorulmas ve nkleer atklarn ortadan kaldrlmalar konusundaki yetersizlik hakknda ortaya ciddi sorular atlyordu. ahsen, bir mahkemede ve yemin altnda almam beklenen - almam iin para denen - tavrla ilgili olarak rahatszlk duymaya baladm. Ayn zamanda, yeni kan teknolojilerin bazlarnn gerekten de evreye yardmc olacak elektrik retim yntemleri sunduklarna da ikna olmaya balamtm. Bu, zellikle, daha nceden p olarak nitelendirilen maddelerden elektrik retimi alannda doruydu. Bir gn, New Hampshire kamu hizmeti irketindeki patronlarma, artk onlar lehine tanklk yapamayacan bildirdim. ok kazanl bu meslei brakmaya ve yeni teknolojilerin bazlarn tasarm masasndan alp, teorileri pratie dntrecek bir irket kurmaya karar vermitim. Bu giriimdeki belirsizliklere ve hayatnda ilk defa bir aile kuruyor olmasna ramen, Winifred bana yzde yz destek oldu. 1982de, Jessicann doumundan birka ay sonra Bamsz G Sistemleri (IPS) irketini kurdum. irketin misyonu, evreye yararl elektrik santralleri gelitirmek ve dier firmalara da ayn ekilde davranmalar ynnde model oluturmakt. Riski yksek bir iti ve rakiplerimizin ou sonunda iflas ettiler. Ancak, rastlantlar imdadmza yetiti. Gerekten de, ou zaman birilerinin yardm iin devreye girdiine, eski hizmetlerim ve devam eden suskunluumdan dolay dllendirildiime

emindim. Bruno Zambotti, Amerikalararas Kalknma Bankasnda (Inter-American Development Bank) st dzey bir pozisyonda ie girmiti. IPSnin ynetim kurulunda da yer alp, yeni irketin finansmannda yardmc olmay kabul etti. Bankers Trust, ESI Energy, Prudential Insurance Company, Chadboume ve Parke (eski ABD senatr, bakan aday ve ileri Bakan Ed Muskienin de orta olduu byk bir Wall Street avukatlk firmas) ve Riley Stoker irketi (Ashland petrol irketinin sahibi olduu, karmak ve gelimi elektrik santrali boylerleri tasarlayan ve imal eden bir mhendislik firmas) bize destek verdi. Hatta IPSyi bir vergiden muaf tutarak, rakiplerine kar belirgin bir stnlk salamasna neden olan Temsilciler Meclisinin bile desteini aldk. IPS ve Bechtel 1986da (ayn anda ama birbirlerinden bamsz olarak) asit yamuruna neden olmadan atk kmr yakmak iin ok gelimi ve modern teknolojiler kullanan santrallerin yapmna baladlar. 80lerin sonuna doru bu iki santral, retim irketlerinin uzun zamandr iddia ettiklerinin aksine, birok atk maddenin elektrie dntrlebileceini ve kmrn asit yamuruna neden olmadan yaklabileceini kesin olarak ispatlayarak, elektrik retim sektrnde bir r amlar ve yeni hava kirlilii yasalar kartlmasna yardmc olmulard. Bizim santralimiz ayn zamanda, byle yeni ve gelimi teknolojilerin, kk ve bamsz bir irket tarafndan da, Wall Street ve dier [74] bilinen yollar vastasyla, finanse edilebileceini ortaya koymutu. Ek bir yarar olarak, IPS santrali atk sy, soutma havuzlar veya soutma bacalar yerine, bir buuk hektarlk bir hidrofonik seraya gnderiyordu. IPS bakam olarak konumum, enerji sektrnn derinlerine erime olana vermiti. Bu iin iindeki en etkili insanlarla altm: Avukatlar, lobiciler, yatrm bankaclar ve byk irketlerin st dzey yneticileri. Ayn zamanda, Bechtelde 30 yldan fazla bir sre alm, bamimar konumuna ykselmi ve imdi de, 1970lerin bandaki Suudi Arabistan Para Aklama Tezgh srasnda yapm olduum ilerin dorudan bir sonucu olarak, Suudi Arabistanda bir ehrin kurulmasndan sorumlu bir kaynpederim olma avantajna da sahiptim. Winifred, Bechtelin San Francisco merkezinin yannda bymt ve irket ailesinin de bir yesiydi; Berkeleyden mezun olduktan sonraki ilk ii de Bechtel'de olmutu. Enerji sektr byk apta bir yeniden yaplanma yayordu. Byk mhendislik firmalar, o ana kadar yerel tekel olmalarnn avantajlarn kullanan retim firmalarn ele geirmek (ya da en azndan onlarla rekabete girmek) iin birbiriyle yaryordu. Gnn anahtar kelimesi serbestletirme idi ve kurallar akamdan sabaha deiiyordu. Ortalk mahkemelerin ve parlamentonun akln kartran bir ortamdan yararlanmak isteyen hrsl insanlar iin frsatlarla doluydu. Sektrn duayenleri buna Enerjinin Vahi Bats a adn verdiler. Bu sreten zarar grenlerden biri de MAIN oldu. Brunonun ngrd gibi Mac Hall, gereklikle ban kaybetmiti ve bunu ona sylemeye kimse cesaret edemiyordu. Paul Priddy hibir zaman kontrol eline geiremedi ve MAIN ynetimi sadece sektr kasp kavuran deiikliklerden yararlanmay baaramamakla kalmad, bir dizi de lmcl hata yapt. Brunonun yapt rekor krlardan sadece birka yl sonra ET roln brakan MAIN finansal darboaza girdi. Ortaklar, MAINi kartlarn doru oynam olan byk mhendislik ve inaat irketlerinden birine satt. Ben 1980 senesinde beher hissemi neredeyse 30 dolardan satmken, dier ortaklar yaklak 4 yl sonra bunun yarsndan azna raz olmak zorunda kald. Bylece yz yllk gururlu bir hizmet sreci

utan iinde sonulanm oldu. irketin bu hale dmesinden znt duymakla birlikte, o zaman vermi olduum ayrlma kararmn doruluu da ortaya kmt. MAIN ad yeni sahiplerince bir sre daha kullanld, sonra o da brakld. Tm dnya lkelerinde bir zamanlar o kadar arl olan irket logosu da unutuldu gitti. MAIN enerji sektrndeki deien atmosfere yeterince ayak uyduramayan irketlere bir rnekti. Yelpazenin br ucunda ise biz ieridekilerin byleyici bulduu bir firma vard: Enron. Sektrdeki en hzl byyen firmalardan biri olan ve birdenbire ortaya kan Enron, hemen devasa anlamalara imza atmaya balamt. toplantlarnn ounda, katlmclar sandalyelerine yerleip, kendilerine birer bardak kahve koyup, evraklarn dzenlerken birka dakikalna sohbet ederlerdi. O gnlerde bu sohbet konusu genellikle Enron zerinde odaklanyordu. Firma dndaki hi kimse Enronun bu mucizeleri nasl gerekletirebildiini anlayamyordu. eridekiler ise sadece bizlere glp sessizliklerini koruyorlard. Bazen srar edilince, ynetimde yeni yaklamlardan, yaratc finansdan ve dnya bakentlerindeki g odaklarn iyi tanyan yneticilerle alma konusundaki becerilerinden bahsediyorlard. Btn bunlar bana, eski ET tekniklerinin yeni bir ekli gibi geliyordu. Kresel imparatorluk hzla ilerliyordu. Petrol ve uluslararas ortamla ilgilenenlerimiz iin ise sk konuulan bir konu daha vard: Bakan [75] yardmcsnn olu George W. Bush. Bushun ilk enerji irketi Arbusto sonunda 1984te Spectrum 7 ile birleerek kurtarlan baarsz bir irketti. Ardndan, Spectrum 7 kendini iflasn eiinde buldu ve 1986da Harken Enerji irketi tarafndan satn alnd; G. W. Bush, yllk 120 bin [76] dolar maala, ynetim kurulu yesi ve danman olarak kald. Hepimiz, ABD bakan yardmcs olan bir babann bu grevlendirme kararnda etkili olduunu varsaydk; gen Bushun bir petrol yneticisi olarak baar sicili byle bir grevi kesinlikle hak etmiyordu. Harkenin, bu frsat, tarihinde ilk defa uluslararas ortama almak ve Ortadouda aktif olarak petrol yatrmlar aramak iin kullanmas da rastlant olamazd. Vanity Fair dergisi yle diyordu: Bushun ynetim kuruluna girmesinin ardndan Harkene harika eyler olmaya balad; yeni [77] yatrmlar, srpriz finansman kaynaklar, beklenmeyen arama ruhsatlar. 1989da Amoco, Bahreyn hkmeti ile denizde petrol arama haklar iin pazarlk yapmaktayd. Bu srada Bakan Yardmcs Bush, bakan seildi. Bahreyne yeni atanan ABD Bykelisi Charles Hostleri bilgilendirmek zere grevlendirilmi bir ileri Bakanl danman olan Michael Ameen ksa bir sre iinde, Bahreyn hkmetiyle Harken arasnda grme ayarlad. Birdenbire Amoco gitmi, yerine Harken gelmiti. Her ne kadar Harken, daha nce Gneydou Amerika dnda bir yerde ve hibir zaman denizde petrol aramam olsa da, Arap dnyasnda duyulmam bir ekilde, Bahreynde hem de tek bana, toprak alt arama haklarn kazand. Birka hafta ierisinde Harkenin [78] hisseleri %20den fazla deer kazanarak, hisse bana 4.50 dolardan, 5.50 dolara kt. Sektrde kaarlanm insanlar bile Bahreynde olanlardan akna dnmt. Enerji sektrnde uzman ve ayn zamanda Cumhuriyeti Parti destekisi bir avukat arkadam G. Wnun, sonradan babasnn demek zorunda kalaca bir eyler peinde olmadn umarm, dediinde, Wall Streetin yannda, Dnya Ticaret Merkezinin tepesindeki bir barda kokteyllerimizin tadn kartyorduk.

Endie iindeydi. Gerekten deer mi diye merak ediyorum, diye devam etti, ban hznle sallayarak. Olunun kariyeri, bakanl riske atmaya deer mi? Meslektalarmdan daha az armtm ama sanrm zel bir bak asna sahiptim. Kuveyt, Suudi Arabistan, Msr ve ran hkmetleri iin almtm, Ortadou politikalarna yabanc deildim. Bushun da tpk Enron yneticileri gibi, ben ve ET meslektalarm tarafndan yaratlan an bir [79] paras olduunu biliyordum; onlar feodal lordlar, byk toprak ve iftlik sahipleriydi.

29-Rvet Alyorum Yaammn bu dneminde, dnya ekonomisinde gerekten de yeni bir aa girmi olduumuzu fark ettim. Bir zamanlar modellerimden biri olan Robert McNamarann, Savunma Bakan ve Dnya Bankas bakan olduu dnemlerde balatm olduu olaylar zinciri, korkularmn tesinde rndan kmt. McNamarann ekonomiye Keynesyenvari yaklam ve savunduu saldrgan liderlik tarz her tarafa yaylmt. ET kavram, ok eitli firmalardaki her tr yneticiyi de iine alacak ekilde genilemiti. NSA tarafndan ie alnm ya da profillenmi olmayabilirlerdi ama benzer eyler yapyorlard. imdiki tek fark ise irket yneticisi ETlerin uluslararas bankalardan fon kullanmakla uramamalar idi. Eski takm (yani benim takmm) gelimeyi srdrse de, bu yeni ekil daha da tehditkr bir grnm almt. 1980lerde orta ynetim katmanlarndan ykselen gen erkek ve kadnlar iin sonuca giden her yol mubaht: Daha fazla kr. Kresel imparatorluk sadece krll artrmak iin bir yoldu. Benim de iinde olduum enerji sektr bu yeni ynelimlerin tipik bir rnei idi. 1978de parlamentodan geen Kamu Hizmetleri Tanzim Politikas Yasas (PURPA) bir dizi dzenlemeden sonra 1982de yasalat. Parlamento bu yasay ilk bata benimki gibi kk ve bamsz irketleri elektrik retiminde alternatif yaktlar ve dier yeniliki yaklamlar gelitirmek iin tevik edici bir unsur olarak dnmt. Yasayla byk reticilerin kk reticilerden adil ve uygun fiyatlarla enerji almalar art koulmutu. Bu strateji Carterin ABDnin petrole (sadece ithal edilen deil, genelinde petrole) olan bamlln azaltma isteinin bir sonucuydu. Yasann amac aka, alternatif enerji kaynaklarn olduu kadar, ABDnin giriimci ruhunu temsil eden kk irketlerin de gelimelerini tevik etmek idi. Ancak, gerek ok deiik bir ekilde kendini gsterdi. 1980lerde ve 1990larn balarnda, vurgu, giriimcilikten serbestletirmeye doru kayd. Dier kk bamszlarn birounun byk mhendislik ve inaat firmalarnca ve kamu hizmeti irketleri tarafndan yutulmalarn izledim. Bu sonrakiler, yasada, hem denetlenen hizmet salayclarn hem de denetim d bamsz enerji retim irketlerini bnyelerinde barndrabilen holdingler kurmalarna olanak salayan gedikler buldular. Birou, balattklar saldrgan programlar araclyla bamszlar iflasa zorlayp, sonra da onlar satn ald. Dierleri ise basite, sfrdan balayp, bamszlara benzeyen kendi edeerlerini gelitirdiler. Petrole olan bamll azaltma fikri ise unutuldu gitti. Reagann petrol irketlerine minnet borcu vard; Bush ise servetini bir petrolc olarak yapmt. Ve bu ikisinin de ynetimlerinde kilit oyuncularn ve bakanlarn ou, ya petrol endstrisinin ya da ona sk skya bal olan mhendislik ve inaat irketlerinin birer parasyd. stelik son zmlemede, birok Demokrat da onlar zerinden kazan salayp, borlu duruma dmt. IPS evreye yararl enerji konusundaki vizyonunu srdrd. Kendimizi orijinal PURPA hedeflerine adamtk ve ansl bir hayat sryorduk. Sadece ayakta kalmakla kalmayp, gelien az sayda bamszdan da biriydik. Bunun nedeninin, irketokrasiye verdiim gemi hizmetlerim olduu konusunda hibir phem yoktu. Enerji sektrnde olanlar, tm dnyay etkilemekte olan eilimi de sembolize ediyordu. Sosyal yardm, evre ve dier yaam kalitesi konular hakkndaki endieler, agzllk karsnda ikinci plana atld. Bu sre ierisinde, zel kurulular tevik etmek youn bir ekilde vurguland. lk

balarda, bu, kapitalizmin komnizme stn olduu ve onu nleyecei fikri de dahil olmak zere, teorik platformlarda savunuldu. Ancak, zaman ierisinde, bu mazerete de gerek kalmad. Proje sahiplerinin, hkmetler yerine zengin yatrmclar olmalarnn, doal olarak, daha iyi bir ey olduu a priori kabul edildi. Dnya Bankas gibi uluslararas kurulular da, o zamana kadar hkmetlerce ynetilmi olan su ve kanalizasyon sistemleri, iletiim alar, enerji sistemleri ve dier hizmetlerin serbestletirme ve zelletirilmelerinin savunuculuunu yaparak, bu kavram sahiplendiler. Sonuta, ET kavramn daha byk bir toplulua geniletip, nceden sadece sekin bir kulbe kabul edilmi olan bizlere ayrlm olan grevlere, geni bir yelpazeye dalm firmalardan yneticileri gndermek kolay oldu. Bu yneticiler tm dnyaya daldlar. En ucuz i gc havuzlarn, en eriilebilir kaynaklar ve en byk pazarlar aratrdlar. Yaklamlarnda acmaszdlar. Kendilerinden nce giden ETler gibi (benim Endonezya, Panama ve Kolombiyadaki vicdan muhasebemde olduu gibi) sularn mazur gsterecek yollar buldular. Ve bizler gibi, onlar da toplumlar ve lkeleri alarna drdler. Zenginlik ve lkelerin kendilerini bor batandan kurtarmalar iin bir yol olarak zel sektr kullanma szleri verdiler. Okullar ve otoyollar yaptlar, telefonlar, televizyonlar ve salk hizmetleri baladlar. Sonunda baka yerlerde daha ucuz iiler ve daha eriilebilir kaynaklar bulunca da, ekip gittiler. Umut besledikleri bir toplumu terk ettikleri zaman sonular ounlukla ykc oluyordu ama grnrde bunu, bir anlk bir tereddt yaamadan ve vicdanlar szlamadan yapyorlard. Tm bunlarn psikolojilerini nasl etkilediini, bende olduu gibi, kendilerini sorguladklar bir an olup olmadn merak ediyordum. Hi, pis bir kanaln yannda durup, ihtiyar bir adam tuvaletini yaparken, ykanmaya alan gen bir kadn seyretmiler miydi? Zor sorular soracak Howard Parkerler kalmam myd? IPSdeki baarlarmn ve aile yaammn keyfini kartsam da, youn depresyon anlarma engel olamyordum. Artk gen bir kz babasydm ve miras alaca gelecek beni rktyordu. Oynam olduum rol yznden sululuk hissi iindeydim. Ayn zamanda, geriye bakp, ok rahatsz edici tarihi bir ynelimi de grebiliyordum. Modern uluslararas finans sistemi, kinci Dnya Sava sonuna doru, birok lke liderinin katld ve New Hampshiredeki Bretton Woodsda -benim evimde- yaplan bir toplantda yaratlmt. Yklm bir Avrupay yeniden yaplandrmak amac ile kurulan Dnya Bankas ve IMF olaanst baar salamt. Sistem hzla genilemi ve ksa zamanda ABDnin belli bal tm mttefiklerince onaylanarak, bask rejimlerine kar her derde deva bir zm olarak alklanmt. Bizi komnizmin eytani penelerinden kurtaracana emindik. Ama tm bunlarn bizi nereye gtreceini merak etmeden de duramyordum. 1980lerin sonlarna doru, Sovyetler Birliinin ve dnya komnist hareketinin kyle birlikte, asl hedefin komnizmi engellemek olmad ortaya kt; ayn ekilde, kkleri kapitalizmde olan kresel imparatorluun nnn ak olaca da belliydi. Dnyann Durumu (State of the World) platformu bakan Jim Ganisonun dedii gibi: Toptan ele alndnda, dnyann bir btn olarak entegrasyonu, zellikle de ekonomik kreselleme (serbest pazar kapitalizminin uyduruk zellikleri asndan bakldnda) kendi bana gerek bir imparatorluk olmaktadr... Dnya zerindeki hibir lke, kresellemenin gl cazibesine kar koyamamtr. ok az, Dnya Bankasnn yapsal ayarlamalar ile

artlarndan, Uluslararas Para Fonundan ve Dnya Ticaret rgtnn arabuluculuundan kamay baarabilmitir. Btn yetersizliklerine ramen ekonomik kresellemenin ne anlama geldiini, kurallarn neler olduuna ve kimin dllendirilip, kimin cezalandrlacan hl bu uluslararas finans kurulular belirlemektedir. Dengesiz bile olsa, dnyann tm milli ekonomilerinin tek bir kresel serbest pazar sistemi iinde entegre olduunu, kendi yaam [80] srecimiz ierisinde grme olaslmz var. Bu konular hakknda dndke, her eyi anlatan bir kitab, Bir Ekonomik Tetikinin Vicdann, yazmann zaman geldiine karar verdim. Ama bunu gizli tutmak iin bir aba da harcamadm. Bugn bile, yalnz bana yazabilen bir yazar deilim. Yaptm ii tartma gerei duyuyorum. Dier insanlardan esinlenirim ve onlardan gemiteki olaylar hatrlayp, bunlar bir perspektif iine koymak konusunda yardm isterim. Tepkilerini almak iin, zerinde altm blmleri arkadalarma okumak isterim. Bunun risklerinin farkndaym ama yine de yazmak iin baka bir yol bilmiyorum. Dolaysyla, MAINde geirdiim sre ile ilgili bir kitap yazmakta olduum bir sr deildi. 1987de bir leden sonra, eski MAIN ortaklarndan biri beni arayp, Stone&Webster Mhendislik irketinde (SWEC) ok kazanl bir danmanlk ii teklif etti. SWEC o zamanlar dnyann ileri gelen mhendislik ve inaat firmalarndan biri olup, enerji sektrnn deien ortamnda kendine bir yer edinmeye alyordu. Kontratmda benim, IPSde olduu gibi enerji gelitirme dalnda, irketin yeni bir alt kuruluuna rapor vereceim belirtiliyordu. Herhangi bir uluslararas veya ET tipi projede yer almamn istenilmeyeceini renmek beni rahatlatt. Aslnda pek fazla bir ey yapmam da beklenmiyordu. Baarl olmu bir bamsz enerji firmas kurup ynetmi az sayda insandan biriydim ve sektrde ok iyi bir nm vard. SWECin birincil olarak istedii, zgemiimi kullanp, adm danmanlar listesine yazmakt ki bunda yasa d herhangi bir taraf olmayp, standart endstri yntemleriyle de uyumlu idi. Teklif bana zellikle ekici gelmiti; nk baz nedenlerden dolay, IPSyi satmay dnyordum. SWEC saflarna katlp ahane bir cret alma fikri gayet iyi grnyordu. e alndm gn, SWECin CEOsu beni yemee davet etti. undan bundan konuurken, bir tarafmn, karmak bir enerji firmasn ynetme sorumluluunu, bir tesisin yapm srasnda yzden fazla insann sorumluluunu tamay ve elektrik santralleri ina edip iletmekle ilgili tm risklerle uramay geride brakp, danmanlk iine geri dnmeye hevesli olduunu fark ettim. Bana teklif edeceini bildiim hatr saylr creti nasl harcayacam dnmtm bile. Dier yandan, onu, kr amac olmayan bir kurulu yaratmak iin kullanmaya karar vermitim. Tatllarmz yerken CEO, yaynlanm tek kitabm olan Stresten Arnm Alkanlk, konusunu at. Hakknda ok iyi eyler duyduunu syledi. Sonra da, gzlerimin iine bakarak, Baka kitap yazmaya niyetiniz var m? diye sordu. Midemde bir dm hissettim. Birdenbire, tm bunlarn ne anlama geldiini anlamtm. Hi tereddtsz, Hayr, dedim. u anda baka bir kitap yaynlamay dnmyorum. Bunu duyduuma sevindim, dedi. Bu irkette gizlilie nem veririz. Aynen MAINdeki gibi. Bunu anlyorum. Glerek sandalyesinde geriye yasland, rahatlam grnyordu. Tabii, son kitabnz gibi stresle

ba etme ve onun gibi eylerden bahseden kitaplar, son derece uygun. Bazen bir adamn kariyerine yardmc bile olurlar. SWECin bir danman olarak, bu tip eyleri yaynlamakta serbestsiniz. Bir tepki beklercesine bana bakt. Bunu bilmek iyi. Evet, son derece uygun. Ancak, sylemeye gerek yok ama bu irketin isminden kitaplarnzda asla bahsetmeyeceksiniz ve buradaki iimizin doas ile veya MAINde yapm olduklarnzla ilgili hibir ey yazmayacaksnz. Politik konulardan veya uluslararas bankalarla olan ilikilerimiz ve kalknma projeleri ile ilgili hibir eyden sz etmeyeceksiniz. Bana bakt. Basit bir gizlilik meselesi. Sylemeye gerek yok, diye onu rahatlattm. Bir an iin, kalbimin durduunu sandm. Endonezyada Howard Parkerin yannda, Fidel ile birlikte arabayla Panama ehrinin iinden geerken ve Paula ile Kolombiyada bir kahvede otururken hissetmi olduklarma benzer, eski bir his geri geldi. Kendimi -yine- satyordum. Bu yasal adan bir rvet deildi; bu irketin adm bordrosunda gstermek, nerilerim iin bana bavurmak ve zaman zaman bir toplantda boy gstermem iin bana para demesi son derece olaan ve yasald, ama ie alnmamn ardndaki gerek nedeni anlamtm. Bana, st dzey bir yneticinin maana edeer bir yllk cret teklif etti. O gn, daha sonra, akn bir vaziyette bir havaalannda oturmu, beni Floridaya geri gtrecek ua bekliyordum. Kendimi bir fahie gibi hissediyordum. Daha da kts, kzma, aileme ve lkeme ihanet ettiimi dnyordum. Ama 'Zaten baka arem yoktu,' dedim kendime. Rveti kabul etmesem, ardndan tehditlerin geleceini biliyordum.

30-Amerika Birleik Devletleri Panamay gal Ediyor Torrijos lmt. Ama Panama kalbimde hl zel bir yer igal etmeye devam ediyordu. Gney Floridada yaarken, Orta Amerikadaki gncel olaylar hakknda bilgi edinebileceim birok kaynaa eriimim vard. Onun merhametli kiilii ve gl karakterine sahip olmayan kiiler tarafndan sahiplenilmi olsa da, Torrijosun miras yayordu. Panamann, ABDyi Kanal Anlamasnn artlarna uymaya zorlamaktaki kararll gibi, bu yarmkrede var olan farkllklar giderme abalar da onun lmnden sonra srd. Torrijosun halefi Manuel Noriega, ilk bata akl hocasnn yolundan gitmeye kararl gibi grnmt. Noriega ile ahsen hi karlamamtm. Ama grne gre, balangta Latin Amerikann yoksul ve ezilmilerinin haklarn korumaya alt. En nemli projelerinden biri, finansman ve yapm Japonlar tarafndan salanacak bir kanaln yaplmas iinin aratrlmaya devam edilmesiydi. Tahmin edilecei gibi, bu konuda gerek Washington ve gerekse zel Amerikan irketlerinin ciddi engellemeleriyle karlat. Noriegann dedii gibi: ileri Bakam George Shultz, ok uluslu inaat firmas Bechtelin eski bir yneticisiydi; Savunma Bakan Caspar Weinberger ise bir zamanlar Bechtelin mdr yardmcs. Bechtel, tabii ki, kanal inaatnn getirecei milyarlarca dolar kazanmak istiyordu. Reagan ve Bush ynetimleri, Japonyann muhtemel bir kanal inaat projesinde ba ekmesi olaslndan korkuyorlard; gvenlik hakknda yersiz bir endie de yok deildi ama bu ayn zamanda da ticari bir rekabet [81] sorunu idi. ABD inaat firmalar milyarlarca dolar kaybedebilirdi. Ama Noriega bir Torrijos deildi. Eski patronunun karizmas veya drstl onda yoktu. Zaman ierisinde, rvet almak ve uyuturucu ticaretine bulamak konusunda tatsz bir n sahibi oldu; hatta siyasi rakibi Hugo Spadaforann suikastini organize etmi olmasndan bile phelenildi. Noriega, nn, Panama Savunma Kuvvetlerinin, CIA ile irtibat grevini yrten askeri istihbarat birimi olan G-2 grubunun bandaki albay olarak yapmt. Bu grevi yrtrken, CIA Direktr William J. Casey ile yakn ilikiler gelitirdi. CIA de, bu balanty, Karayipler ile Orta ve Gney Amerikadaki planlarn yrtmek iin kulland. rnein, Reagan ynetimi, ABDnin 1983te Grenaday istilas hakknda Castroya bir n uyar yapmak istediinde, Casey, bu mesaj iletmesi iin Noriegaya bavurmutu. Albay, ayn zamanda, CIAnin Kolombiyal uyuturucu kartellerine szmasna da yardmc olmutu. 1984e gelindiinde Noriega, generallie ve Panama Savunma Kuvvetlerinin komutanlna terfi etmiti. Caseyin, o sene Panama ehrine geldiinde, havaalannda, onu karlayan yerel CIA efine, Nerede benim evladm? Nerede Noriega? diye sorduu rivayet edilir. General de Washingtonu ziyaret ettiinde, Casey ile onun evinde buluuyordu. Seneler sonra Noriega, Casey ile yakn ilikisinin, kendisini dokunulmaz hissetmesine neden olduunu itiraf edecekti. CIAnin, G-2 gibi, lkesinde hkmetin en gl kuruluu olduuna inanyordu. ABDnin Kanal Blgesindeki askeri sleri ve Panama Kanal Anlamas hakkndaki grlerine ramen Caseyin kendisini [82] koruyacandan emindi. Bylece, Torrijos adalet ve eitlik konusunda uluslararas bir sembol iken, Noriega bir rvet ve yozlama sembol haline geldi. Bu konudaki kt n, 12 Haziran 1986da, New York Times'in Panama Liderinin Uyuturucu Ticareti ve Kara Para Aklama inde Olduu ddia Ediliyor balkl

bir haberi manetten yaynlamasyla perinlendi. Pulitzer dl sahibi bir gazeteci tarafndan kaleme alnan bu haber, generalin birok Latin Amerikan irketinin gizli ve yasa d orta olduunu; hem ABD hem de Kba adna ift tarafl casusluk yaptn; G-2nin, onun emri ile gerekten de Hugo Spadaforann ban kestiini ve Nariegann, ahsen, Panamadaki en nemli uyuturucu ticaretini ynettiini ne sryordu. Bu haberle birlikte, generalin ok kt bir tanm yaplmt ve ertesi gn [83] yaynlanan devam yazsnda da ek ayrntlar vard. Dier sorunlarnn yan sra Noriegann bir de imaj sorunu olan bir Amerikan bakan [84] (gazetecilerin George H. W. Bushun kiiliksizlik faktr olarak adlandrd) derdi vard. Hele, Noriega, Amerikalar Okuluna 15 yllk bir uzatma tanmay inatla reddedince, bu daha da zel bir nem kazand. Generalin anlar ilgin bir bak as salyor: Torrijosun mirasn ne kadar azim ve gururla srdrsek de, ABD bunlarn hibirinin olmasn istemiyordu. Orta Amerikada [kendilerinin] artan sava hazrlklar nedeniyle, okula hl ihtiyalar olduunu ileri srerek, tesisler iin bir uzatma ya da yeniden grme talep ettiler. Ama Amerikalar Okulu bizim iin bir utan kayna idi. lm mangalar ve baskc sac militanlar iin [85] bir eitim tesisini topraklarmz zerinde istemiyorduk. Geri dnya buna hazrlkl olmalyd ama 20 Aralk 1989da, ABD, kinci Dnya Savandan bu [86] yana bir ehire yaplm en byk hava saldrsyla Panamaya saldrnca, dnya akna urad. Bu, sivil bir topluma yaplan anlamsz bir saldryd. Panama ve Panamallar, ABD iin de herhangi baka bir devlet iin de kesinlikle bir tehdit oluturmuyordu. Tm dnya siyasileri, hkmetleri ve basn, bu tek tarafl Amerikan eylemini uluslararas hukukun ak bir ihlali olarak lanetlediler. Bu askeri operasyon, bir kitle katliam veya baka bir insanlk suu ileyen bir lkeye -rnein, Pinochet ilisine ya da Stroessnerin Paraguay, Somosann Nikaraguas, DAubuissonun El Salvadoru ya da Saddamn Irakna- kar gerekletirilmi olsayd, dnya anlayabilirdi. Ama Panama byle bir ey yapmamt; sadece, bir avu gl politikacyla yneticinin isteklerine kar gelmek cretinde bulunmutu. Kanal Anlamasnn artlarna uyulmasnda srar etmi, sosyal reformcularla konumu ve Japon finansman ile inaat firmalarn kullanarak yeni bir kanal yapm olanan aratrmt. Sonra da, bunlarn sonularna katlanmak zorunda kalmt. Noriegann dedii gibi: unu aka belirtmek isterim: 1986da ABD tarafndan balatlan ve 1989da Panamann igali ile sona eren zayflatma kampanyas, ABDnin, Panama Kanalnn gelecekte Japonya tarafndan desteklenen bamsz bir Panama tarafndan kontrol edilebilecei ihtimalini ieren tm senaryolar bertaraf etmek istemesinin sonucudur. Bu arada, Shultz ve Weinberger de, kamu yararna alan kiiler maskesi altnda -insanlarn, onlarn temsil ettii gl ekonomik karlar hakkndaki bilgisizliklerinin de verdii rahatlkla- beni alaa etmek iin bir propaganda kampanyas [87] hazrlyorlard. Washingtonun bu saldr iin ne srd mazeret tek bir adama dayanyordu. ABDnin gen kadn ve erkeklerini hayatlar ve vicdanlar pahasna, saysz ocuk da dhil olmak zere masum insanlar ldrmeye ve Panama ehrinin byk bir blmn atee vermeye gndermesinin

ardndaki tek neden Noriega idi. Noriega, insanlk dman kt bir kii ve uyuturucu tccar bir canavar olarak tantlm ve bylece ynetime, 2 milyon vatanda olan -ve rastlantya bakn ki, dnyadaki en deerli toprak paralarnn birinin zerinde oturan- bir lkeyi igal etme bahanesi salamt. Bu igal, beni, birka gn srecek bir depresyona sokacak kadar rahatsz etmiti. Noriegann korumalar olduunu biliyordum, yine de, akallarn, Rolds ve Torrijosa yaptklar gibi, onu da ldrebileceklerini dnmekten kendimi alamyordum. Sanrm, korumalarnn ou ABD askeri personeli tarafndan eitildii iin, byk bir olaslkla balarn evirmeleri ya da bir suikast dzenlemek zere kolaylkla satn alnm olabilirlerdi. Dolaysyla, igal hakknda dnp okuduka, bunun, ABD politikasnda, eski imparatorluk kurma yntemlerine dn simgelediine ve Bush ynetiminin, amalarna ulamak yolunda g kullanmaktan ekinmeyeceini dnyaya gstererek, Reagan ynetiminden bir adm ileri gitmeye kararl olduuna ikna oluyordum. yle grnyordu ki, Panamadaki ama, Torrijosun mirasn ABDye yakn bir kukla ynetim ile deitirmenin yan sra Irak gibi lkeleri de korkutup boyun emeye zorlamakt. New York Times Magazine yardmc editr ve birok kitabn da yazan David Harrisin ilgin bir gzlemi vard. 2001de yazd Ay' Vurmak adl kitabnda yle diyordu: Dnyann her kesinde Amerikallarn att binlerce lider, kral, diktatr ve cunta arasndan, General Manuel Antonio Noriega, Amerikallarn bu ekilde peinden gittii tek isimdir. 225 yllk resmi varl srasnda, ABD sadece bir defa baka bir lkeyi igal edip, liderini -kendi topraklar iinde- Amerikan yasalarna kar gelmi olmasndan dolay yarglanmas ve hkm giymesi iin ABDye [88] gtrmtr. Bombardman sonras, ABD kendini birdenbire nazik bir durumla kar karya buldu. Bir sre iin sanki her ey ters tepecekmi gibi grnd. Bush ynetimi kiiliksizlik sylentilerini bastrm olabilirdi ama imdi de yasallk sorunu ve terrist bir eylem iinde yakalanm bir zorba grnmnde olmakla kar karya idi. ABD ordusunun, askerler lleri yakp gmerlerken, medya mensuplarn, Kzlha ve dier yabanc gzlemcileri, ar bombardmana maruz kalm olan blgelere girmekten gn sreyle yasaklad ortaya kt. Basn, yasa d ve dier uygunsuz davranlar hakknda ne kadar kantn yok edildii ve salk hizmetlerinin zamannda ulamam olmasndan dolay ka kiinin ld konusunda sorular sordu. Ama bu sorular hibir zaman yantlanmad. stila hakkndaki gereklerin ounu hibir zaman renemeyeceiz, katliamn gerek boyutlarn da. Savunma Bakan Richard Cheney, 500 ile 600 arasnda l olduunu iddia etti. Ama bamsz insan haklar gruplar bu rakamn 3 bin ile 5 bin arasnda deitiini tahmin ediyordu; 25 bin kii de [89] evsiz kalmt. Noriega tutukland, Miamiye gtrld ve 40 yl hapse mahkm edildi; o [90] zamanlar, ABDde resmen sava mahkmu statsnde olan tek kiiydi. Dnya, uluslararas hukukun bu ak ihlali ve savunmasz insanlarn dnyadaki en kuvvetli askeri g tarafndan gereksiz katli karsnda ayaa kalkt. Ama ABDde ok az insan bu isyann ve

Washingtonun ilemi olduu sularn farkndayd. Basnda kan haberler de son derece kstlyd. Bunda birka etkenin katks vard: Hkmet politikas, yaynclar ve televizyon yneticilerine Beyaz Saraydan edilen telefonlar, kiiliksizlik faktrnn kendi sorunlar haline gelmesinden korktuklar iin kar kmaya ekinen milletvekilleri ve toplumun tarafszlktan ok kahramanlara ihtiyac olduunu dnen gazeteciler. Bir istisna, Panamann igalinde bulunan ve yllarca onu analiz etmeye devam eden Newsday editr ve Associated Press muhabiri Peter Eisner idi. 1997de yaynlanan Amerika'nn Mahkmu Manuel Noriega 'nn Anlar adl kitabnda Eisner yle yazmt: Noriega ile savamak adna gerekletirilen katliam, ykm ve adaletsizlik (ve bu olay evreleyen yalanlar) ABDnin temel demokrasi prensiplerine bir tehdit oluturmaktayd... Askerlere Panamada ldrmeleri emredilmiti ve kendilerine, bir lkeyi zalim ve ahlaksz bir diktatrn penesinden kurtarmalar gerektii sylenince de yle yaptlar; onlar bir kere harekete getikten [91] sonra da, lkelerinin (ABD) insanlar uygun adm pelerinden geldiler. Noriega ile Miamideki hapishane hcresinde yapt syleiler de dhil, uzun bir aratrma sonunda, Eisner diyor ki: Kilit noktalarda, kantlarn, Noriegaya ynlendirilen sulamalar ortaya koyduunu dnmyorum. Yabanc bir askeri lider veya egemen bir lkenin bakan olarak, eylemlerinin Panamann igalini hakl kldn ya da ABDnin ulusal gvenliine bir tehdit oluturduunu da [92] dnmyorum. Sonu olarak Eisner diyor ki: Siyasi durum analizim ve Panama hakknda igal ncesinde, igal srasnda ve igal sonrasndaki grdklerim beni, ABDnin Panamay igalinin, gcn abartl bir ekilde ktye kullanm olduu sonucuna getirmitir. Temel olarak, bu igal, kabul edilemez bir kan dkme pahasna, kstah [93] Amerikan siyasetilerinin ve onlarn Panamadaki mttefiklerinin amalarna hizmet etmitir. Panamann Kolombiyadan kopartlmasndan Torrijosun i bana gelmesine kadar geen sre ierisinde, ABDnin kuklalar olarak hizmet eden Arias ailesi ve Torrijos-ncesi oligari, yeniden ynetime getirildiler. Yeni Kanal Anlamas belirsiz bir hale geldi. Temel olarak, resmi belgelerin dediklerinin aksine, Washington bir kez daha bu suyolunun kontroln ele geirdi. Bu olaylar ve MAINde alrken yaam olduklarm zerinde dnrken, durup durup ayn sorular sorduumu fark ettim: Milyonlarca insan etkileyen tarihi nemdeki kararlar da dhil, ka karar, doru olan yapmak istei yerine, kiisel nedenlerini ne kartan insanlar tarafndan alnyordu? st dzey ka hkmet grevlimiz ulusa sadakat yerine agzllkleri tarafndan ynlendiriliyordu? Ka sava, bir bakann, semenlerinin onu kiiliksiz olarak grmelerini istemedii iin kmt? SWECin bakanna vermi olduum sze ramen, Panama igali hakkndaki rahatszlm ve bir ey yapamama duygum beni, kitabmla ilgili almalarm srdrmeye itti. Ama imdi, Torrijos zerine odaklanmaya karar vermitim. Onun yksn, dnyamz kirleten birok adaletsizlii ortaya kartmann ve kendimi sutan arndrmann bir yolu olarak gryordum. Bu defa, dostlarmn ve

meslektalarmn nerilerini almak yerine, yaptm ey hakknda sessiz kalmaya kararlydm. Kitap zerinde altka, biz ETlerin dnyaya verdii zararlarn boyutu hakknda hayrete dtm. ne kan birka lke zerinde younlamaya altm. Ama benim altm ve sonra da daha kt duruma den yerlerin listesi hayret vericiydi. Ayn zamanda, kendi ahlakszlmn boyutlar da beni dehete drmt. Kendimi defalarca sorgulamtm ama bu iin iindeyken gnlk faaliyetlerime, daha byk resmi grmemi engelleyecek derecede odaklanm olduumu fark ettim. Endonezyada iken, Howard Parker ile tarttklarmz ya da Rasynin gen Endonezyal arkadalarnn ne srd konular hakknda endie duymutum. Panamada alrken, Fidelin beni gtrd gecekondu mahalleleri, Kanal Blgesi ve o diskotekte grdklerimin bana dndrdklerinden ok etkilenmitim. randa, Emin ve Doktor ile olan grmelerim beni ok rahatsz etmiti. imdi ise bu kitab yazma sreci bana zet bir bak salamt. Byk resmi grmeyip, eylemlerimin gerek anlamlarn karmamn ne kadar kolay olabildiini anlyordum. Tm bu olaylarn doas ne kadar da basit ve ak grnyordu ve ne kadar da tehlikeli. Bu, bende, bir asker grntsn artryordu. Balangta, saftr. Baka insanlar ldrmenin etik tarafn sorgulayabilir ama ounlukla, kendi korkusu ile yzlemek, kendi varln srdrmeye odaklanmak zorundadr. lk dmann ldrdkten sonra, karmakark hislere kaplr. ldrd adamn ailesini merak edip, pimanlk duyabilir. Ama zaman geip de, daha fazla savata yer alp, daha fazla insan ldrdke kaarlanr. O artk profesyonel bir askere dnmtr. Ben de profesyonel bir asker olmutum. Bu gerei kabullenmek, sularn ilenip imparatorluklarn kurulmas srecinin daha iyi anlalmasnn da kapsn aralad. Artk, bu kadar insann hunharca eylemleri nasl gerekletirmi olduunu anlayabiliyordum. rnein, iyi aile babas ranllarn nasl olup da ahn acmasz gizli polisi iin alabildiklerini, iyi Almanlarn nasl olup da Hitlerin emirlerine uyabildiklerini, iyi Amerikallarn nasl olup da Panama ehrini bombalayabildiklerini. Bir ET olarak, NSAdan veya herhangi bir hkmet kuruluundan dorudan bir kuru bile almamtm. Maam MAIN tarafndan deniyordu. zel bir kuruluta alan sade bir vatandatm. Bunu anlamak, gelimekte olan ET ve kurum yneticisi rolnn ne olduunu daha aka grmemi salad. Dnya sahnesinde yepyeni bir asker tr domaktayd ve bu insanlar kendi eylemlerine duygusuzlayordu. yle yazdm: Bugn, erkekler ve kadnlar, Tayland, Filipinler, Botswana, Bolivya ve dier tm lkelere, umutsuzca i arayan insanlar bulmak iin gidiyor. Buralara, sadece sefil durumdaki bu insanlardan (ocuklar az beslenen, hatta alktan lmekte olan insanlar, gecekondularda yaayp, daha iyi bir hayat iin tm mitlerini yitirmi insanlar, bir gn sonrasn ryalarnda bile grmeyi brakm insanlar) yararlanmak amacyla gidiyorlar. Bu erkekler ve kadnlar, Manhattan veya San Francisco veya Chicagodaki lks ofislerini brakp, lks jetler iinde ktalar ve okyanuslar ap, birinci snf otellerde kalp, lkenin sunabilecei en iyi lokantalarda yemek yerler. Sonra da, aresiz insan bulmaya karlar. Bugn, esir tccarlar hl var. Ama artk, Charleston, Cartagena ve Havanann mezatlarnda en yksek paray getirecek en iyi mallar bulmak iin Afrika ormanlarnn derinliklerine dalmaya ihtiyalar yok. Basit olarak, aresiz insanlar ie alp, istedikleri pazarlarda satabilecekleri ceketleri, blucinleri, tenis ayakkablarn, otomobil ve bilgisayar paralarn ve daha binlerce mal

yapabilecek bir fabrika kuruyorlar. Veya fabrikaya kendileri sahip olmay bile istemeyebilirler; onun yerine, tm pis ilerini yapmas iin yerli bir iadamn tutarlar. Bu erkekler ve kadnlar kendilerini dzgn insanlar olarak grr. Evlerine dndklerinde, yanlarnda ocuklarna gstermek iin gezdikleri irin yerlerin ve eski harabelerin fotoraflar vardr. Birbirlerini tebrik ettikleri seminerlere katlp, burada, uzak diyarlardaki gmrklerin gariplikleri ile ilgili neri ve tavsiye krntlarn iletirler. Patronlar, yaptklarnn tamamen yasal olduu konusunda onlar rahatlatmak iin avukatlar tutar. Bu aresiz insanlara aslnda yardm etmekte olduklarna onlar ikna etmeleri iin, emirlerinde bir psikoterapist ve insan kaynaklar uzmanlar vardr. Eski esir tccarlar, tmyle insan snfna girmeyen bir trle muhatap olduklarn ve onlara Hristiyanlama frsat verdiklerini dnrlerdi. Ayn zamanda, esirlerin, kendi toplumlarnn varlnn devam iin gerekli olduklarn ve ekonominin temel tan oluturduklarn da anlamlard. Modern esir tccar ise aresiz insanlarn gnde bir dolar kazanmalarnn hibir ey kazanmamalarndan daha iyi olduunu ve stelik byk dnya ekonomisine entegre olma frsatn yakaladklarn dnr. Ayn zamanda, bu aresiz insanlarn, irketinin varlnn devam iin de gerekli olduunu ve kendi yaam tarznn temel tan oluturduunu da bilir. Hibir zaman durup, kendisinin, yaam tarznn ve bunlarn arkasndaki ekonomik sistemin dnyaya yapmakta olduklarnn sonularn ve bunlarn ocuklarnn geleceini sonunda nasl etkileyebileceini dnmez.

31-Irakta Bir ET Baarszl 1980lerdeki IPS bakan ve 1980lerin sonlar ile 1990lardaki SWEC danman konumum, bana, Irak hakknda ou insann sahip olmad bilgiye eriim imkan verdi. Gerekten de, 1980lerde Amerikallar bu lke hakknda ok az ey bilirdi. Irak onlarn radar ekranlarnda deildi, o kadar. Ben ise orada olanlar merakla izliyordum. Dnya Bankas, USAID, IMF ve dier uluslararas finans kurumlarnda alan eski arkadalarla ve kaynpederim de dhil, Bechtel, Halliburton ve dier byk mhendislik ve inaat firmalarndaki insanlarla temasm srdrdm. IPS alt- yklenicileri ile dier bamsz enerji firmalarnda alan mhendislerin ou, ayn zamanda Ortadoudaki projelerin de iindeydi. ETlerin Irakta hararetle altklarnn farkndaydm. Reagan ve Bush ynetimleri, Irak, bir baka Suudi Arabistan haline getirmeye kararlyd. Saddam Hseyinin, Suud Hanedannn yolundan gitmek iin birok geerli nedeni vard. Bunun iin, Suudilerin Para Aklama Tezgahndan elde ettikleri kazanlar grmesi yeterdi. O anlama yapldndan beri, Suud llerinden modern ehirler ykselmi, Riyadn p toplayc keileri yerlerini parltl kamyonlara brakmt ve imdi de, Suudiler, dnyadaki en gelimi teknolojilerden yararlanyorlard: Modern tuz arndrma tesisleri, atk su artma sistemleri, iletiim alar ve enerji datm alar. Saddam Hseyin phesiz ki, konu uluslararas hukuk olduunda Suudilerin zel muamele grdnn de farkndayd. Washingtondaki iyi dostlar, dnyann byk bir ksm tarafndan terrist derecesinde radikal olarak nitelendirilen fanatik gruplarn finansman ve uluslararas kaaklarn barndrlmas da dhil, birok Suud eylemini grmezden geliyordu. Gerekten de, ABD, Usame bin Ladinin Sovyetler Birliine kar yrtt Afgan sava iin Suudi Arabistandan aka finansal destek istemi ve almt. Reagan ve Bush ynetimleri, bu anlamda, Suudileri cesaretlendirmekle kalmam, baka birok lkeye de aynsn yapmalar ya da en azndan, balarn dier yne evirmeleri iin bask uygulamt. 1980lerde Badatdaki ET varl ok glyd. Saddam n sonunda gerei greceine emindiler ve ben de bu varsaym destekliyordum. Sonunda, eer Irak, Washington ile Suudi Arabistan arasnda yaplana benzer bir anlamaya varrsa, Saddam, lkesinin ynetimi ile ilgili olarak istediini alabilir, hatta dnyann o blgesindeki etki alann bile geniletebilirdi. Saddamn patolojik bir despot olmas, kitle katliamlar nedeniyle ellerine kan bulam olmas, acmasz davran ve eylemlerinin Adolf Hitlerinkileri artryor olmas nemli deildi. ABD, bu tip insanlara bundan nce de birok defa hogr gstermi, hatta onlar desteklemiti. Petrodolarlar, kesintisiz petrol salama sz ve tahvillerin faizinin tm Irakn altyap sistemlerini iyiletirmek, yeni ehirler yaratmak ve lleri birer vahaya dntrmek iin Amerikan irketlerini tutmakta kullanlmasn salayacak bir anlama karlnda, ona Amerikan devlet tahvili vermeye oktan razydk. Dier birok lkede yaptmz gibi, ona tanklar ve sava uaklar satmaya ve bu teknolojiler gelimi silahlarn yapmnda kullanlabilecek bile olsa, onun iin kimyasal tesisler ve nkleer santraller yapmaya gnll olabilirdik. Irak bizim iin, ilk bakta grndnden ok daha fazla nemliydi. Yaygn kannn aksine, Irak sadece petrol demek deildi. Ayn zamanda, su ve jeopolitik de demekti. Irak, hem Dicle, hem de Frat nehirlerinin getii iki lkeden biri olduu iin gittike kritik hale gelen su rezervlerinin en

nemli kaynaklarn kontrol etmektedir. 1980lerde, suyun gerek politik, gerekse ekonomik olarak nemi enerji ve mhendislik sektrndeki bizler iin belirgin bir hal almaya balamt. zelletirme yarnda bamsz kk enerji firmalarna gz diken byk irketlerin ou, imdi Afrika, Latin Amerika ve Ortadoudaki su sistemlerini zelletirme peinde kouyordu. Petrol ve suya ek olarak, Irak son derece stratejik bir mevkide bulunmaktadr. ran, Kuveyt, Suudi Arabistan, rdn, Suriye ve Trkiye ile snr olup, Basra Krfezinde de kys vardr. Hem srail, hem de eski Sovyetler Birliinden roketle kolaylkla vurulabilecek uzaklktadr. Askeri stratejistler modern Irak, Fransz ve Kzlderili Savalar ile Amerikan htilali srasndaki Hudson Nehri vadisiyle edeer tutarlar. 18.yzylda, Franszlar, ngilizler ve Amerikallar, Hudson Nehri vadisini kontrol edenin ktay da kontrol edeceini bilirdi. Bugn ise Mezopotamyay kontrol edenin, Ortadouyu kontrol edecek anahtar da elinde tuttuu, herkes tarafndan bilinen bir gerektir. Ama hepsinden nemlisi, Irak, Amerikan teknolojisi ve mhendislik becerileri asndan devasa bir pazar idi. Dnyann en byk (baz tahminlere gre Suudi Arabistanda bulunanlardan bile daha byk) petrol sahalarndan birine sahip olduu gerei, ok byk altyap ve endstrileme programlarn finanse edecek durumda olduunu garanti ediyordu. Tm byk oyuncular; mhendislik ve inaat firmalar, bilgisayar sistemleri salayclar, uak, fze ve tank yapmclar, ila ve kimyasal madde irketleri... Hepsi Iraka odaklanmt. Ancak 1980lerin sonlarna doru, Saddamn ET senaryosunu yutmad ortaya kmt. Bu da, birinci Bush ynetimi iin byk bir sknt ve utan kaynayd. Panama gibi, Irak da George H. W. Bushun kiiliksiz imajna katkda bulunmutu. Bush bir k yolu ararken Saddam, onun ekmeine ya srerek, 1990 Austos aynda petrol zengini Kuveyt eyhliini istila etti. Bush, kendisinin de Panamay yasa d ve tek tarafl olarak igalinin zerinden bir seneden az bir sre gemi olmasna ramen, Saddam uluslararas hukuku ihlal etmekle sulayarak karlk verdi. Bakann, sonunda tam bir askeri saldr emri vermesi kimseyi artmad. Uluslararas bir gcn paras olarak 500 bin Amerikan askeri gnderildi. 1991in ilk aylarnda askeri ve sivil Irak hedeflerine kar bir hava saldrs dzenlendi. Bunu, tehizat ynnden yetersiz ve mitsiz derecede zayf Irak ordusunu bozguna uratan, 100 saatlik bir kara saldrs takip etti. Kuveyt kurtulmutu. Gerek bir despot azarlanm ama adalete teslim edilmemiti. Amerikan halknn gznde Bushun poplarite yzdesi 90a frlad. Irak operasyonu srasnda Bostonda toplantlara katlyordum; SWEC iin gerekten bir eyler yapmam istendii ender zamanlardan biriydi bu. Bushun kararna verilen cokulu destei gayet net olarak anmsyorum. Doal olarak, Stone&Webster alanlar da heyecanlyd. Ama sadece katil bir diktatre kar ktmz iin deil. Onlar iin, Iraktaki bir Amerikan zaferi, yksek kr ve terfiler ile zamlar iin bir imkn demekti. Bu heyecan, sadece bizim gibi, savatan dorudan yararlanacak sektrlerde alan insanlarla snrl deildi. Sanki lkenin her tarafndaki insanlarn, ABDnin kendisini askeri olarak yeniden kantlamasna iddetle ihtiyalar vard. Sanrm bu tavrn ardnda Reagann Carteri yenilgiye uratt, randaki rehinelerin serbest kald ve Reagann Panama Anlamasn yeniden masaya yatrma niyetini aklad zaman oluan felsef deiim de dhil olmak zere birok neden vard. Bushun Panamay igali zaten yanmakta olan atei krklemiti.

Ancak, milliyeti sylevlerin ve eyleme arlarn arkasnda, ABD ticari karlarnn ve dolaysyla, Amerikan irketleri iin alan ou insann, dnyaya bak alar ile ilgili ok daha ince bir deiimin yer ald kansndaym. Kresel imparatorlua doru gidi, lkenin ounluunun da katkda bulunduu bir gereklik haline gelmiti. Kreselleme ve zelletirme fikirleri ciddi bir ekilde benliklerimize ilemeye balamt. Son zmde, bu, sadece ABD ile ilgili deildi. Kresel imparatorluk tam da ad gibi olmutu; tm snrlar ayordu. nceden Amerikan irketleri olarak nitelediklerimiz, artk yasal olarak bile gerekten uluslararas olmutu. ou birden fazla lkede faaliyet gsteriyordu. lerini yrtrken kullanacaklar kural ve ynetmelikleri istedikleri gibi seme ansna sahiptiler ve bir sr kreselletirici ticaret anlamas ve kurumu bunu daha da kolay bir hale getiriyordu. Demokrasi, sosyalizm ve kapitalizm gibi kelimelerin artk modas gemeye balamt. irketokrasi bir gerek olmutu ve giderek dnya ekonomisi ve politikasnda kendini en byk etken olarak ne kartyordu. Garip bir ekilde, Kasm 1990da IPSyi sattm zaman, ben de irketokrasiye boyun edim. Ortaklarm ve kendim iin kazanl bir anlamayd ama satmamzn asl nedeni, Ashland Oil irketinin bize ok fazla bask yapmasyd. Deneylerimden, onlarla savamann birok ynden bize ok pahalya mal olacan, satmann ise bizleri zengin edeceini biliyordum. Ancak, bir petrol firmasnn alternatif enerji irketimin sahibi olmas da bana ironik gelmiti; bir tarafm kendini bir hain gibi hissediyordu. SWEC zamanmn ok azn alyordu. Zaman zaman, toplantlar iin Bostona gitmem ya da bir teklifin hazrlanmasnda yardmc olmam isteniyordu. Bazen Rio de Janeiro gibi yerlere, oradaki nemli kiilerle sohbet etmeye gnderiliyordum. Bir keresinde de, zel bir jetle Guatemalaya utum. Sk sk proje yneticilerini arayp, onlara benim de bordroda olduumu ve yardma hazr olduumu hatrlatyordum. Bu kadar az bir i karlnda, o kadar ok para almak vicdanm rahatsz ediyordu. yi bildiim bir iti ve yararl bir katkda bulunmak istiyordum. Ama kimsenin byle bir eye niyeti yoktu. Ortada bir insan olmak beni ok rahatsz ediyordu. Varlm hakl gsterecek ve gemiimin tm eksilerini, artya dntrebilecek bir eyler yapmak istiyordum. Gizliden gizliye ve ok dzensiz olarak, Bir Ekonomik Tetikinin Vicdan zerinde almay srdrdm. Ama yine de, onun bir gn yaynlanacan dnerek kendimi hi kandrmadm. 1991 ylnda, evre korumacl ve yerel tedavi teknikleri hakkndaki bilgilerini paylamaya hevesli Shuarlar ile vakit geirip, onlardan bir eyler renmeleri iin kk gruplar Amazona gtrmeye baladm. Sonraki birka sene boyunca, bu geziler iin talep hzla artarak, Rya Deiimi Koalisyonu (Dream Change Coalition) adnda, kr amac gtmeyen bir irketin kurulmasna neden oldu. Kendini, sanayilemi lkelerdeki insanlarn dnyaya ve dnyayla olan ilikilerine baklarn deitirmeye adam olan Rya Deiimi, tm dnyada kendine sadk bir izleyici kitlesi oluturdu ve birok lkede, insanlar benzer misyona sahip kurulular yaratmaya yneltti. TIME dergisi onu, web sitesi Dnya Gnnn (Earth Day) ideallerini ve hedeflerini en iyi yanstan 13 kurulutan biri olarak [94] seti. 1990l yllar boyunca, yeni kurulularn oluumuna yardmc olarak ve bazlarnn ynetim kurullarnda yer alarak, kr amac gtmeyen kurulular dnyasnn iine daha fazla girdim. Koalisyondaki hevesli insanlarn almalar sonucunda ortaya kan bu oluumlarn ou, Latin

Amerikadaki yerli halk - Amazonda Shuar ve Achuar kabilelerini, And Dalarnda Quechua insanlarn ve Guatemaladaki Mayalar- ile birlikte almay ve Amerikallar ile Avrupallar bu kltrler hakknda eitmeyi ieriyordu. SWEC, bu hayrsever almalar onaylyordu; nk Birleik Yolda kendi taahhtleri ile de tutarlyd. Bu arada, yerel retilere odaklanmaya ve ET faaliyetlerime deinmekten uzak durmaya hep dikkat ederek, baka kitaplar da yazdm. Can skntm geirmenin yan sra bu nlemler, Latin Amerika ve benim iin nemli politik konularla ilikimi srdrmeme yardmc oluyordu. Ama bu yazma ve kr amac gtmeyen faaliyetlerimin bir denge saladna, gemi eylemlerimin yanllarn dzeltmekte olduuma kendimi ne kadar inandrmaya alsam da, bu giderek daha zorlayordu. Yreimde, kzma kar olan sorumluluklarmdan katm biliyordum. Jessica, milyonlarca ocuun hibir zaman deyemeyecei bir bor yk ile doduu bir dnya mirasn devralyordu. Ve ben, bunun sorumluluunu kabullenmek zorundaydm. Kitaplarm, zellikle de Dnya, Onu Dlediin Gibidir, giderek daha popler oluyordu. Onun baars, seminerler dzenleyip konferanslar vermem iin gelen taleplerin giderek artmasna neden oldu. Bazen, Boston veya New York ya da Milanoda bir dinleyici kitlesinin nnde dururken, bunun ironisi dikkatimi ekerdi. Eer dnya onu dlediin gibi ise neden byle bir dnya dlemitim? Byle bir karabasan gerekletirmekte bu kadar aktif bir rol oynamay nasl becermitim? 1997 ylnda, Karayiplerdeki St. John Adasnda bir tatil kynde bir hafta srecek Omega Enstits seminerleri iin anlama yapmtm. Oraya gece ge saatlerde vardm. Ertesi sabah uyanp odann nndeki kk balkona ktmda, kendimi 17 sene nce MAINden ayrlmaya karar verdiim kk koya bakarken buldum. Duygulanmtm. Bir sandalyeye ktm. Hafta boyunca, serbest zamanmn ounu o balkonda, Leinster Koyuna bakarak ve duygularm anlamaya alarak geirdim. Ayrlm olmama ramen, bir sonraki adm atmadmn ve ortada bir yerde durma kararmn bana ok pahalya mal olmaya baladnn bilincine vardm. Hafta bittiinde, etrafmdaki dnyann dlemek istediim dnya olmad ve aynen rencilerime sylediim eyi yapmam, yani dlerimi, hayatta gerekten istediklerimi yanstacak ekilde deitirmem gerektii sonucuna varmtm. Eve dndm zaman, kurumsal danmanlk iimden ayrldm. Beni ie alan SWEC bakam artk emekli olmutu. Onun yerinde yeni bir adam vard. Benden daha gen ve grnrde ykm anlatmamda saknca grmeyen biri. Bir masraf azaltma program balatmt ve bana artk o sama creti demek zorunda kalmayacan renmek onu memnun etti. Bylece, uzun sredir zerinde almakta olduum kitab bitirmeye karar verdim; sadece bu karar vermek bile ahane bir rahatlama hissine neden oldu. Bu fikrimi, ou kr amac gtmeyen kurulularda olup, yerel kltrler ve yamur ormanlarnn korunmas ile uraan yakn arkadalarmla paylatm. Beklemediim bir ekilde, bundan rahatsz oldular. Bu konuda konumamn eitim almalarma zarar vereceinden ve desteklediim kr amac gtmeyen kurumlar risk altna sokacandan endie duyuyorlard. oumuz, Amazon kabilelerine, topraklarn petrol irketlerinden korumalar iin yardm ediyorduk; imdi gerei sylemek, bu konudaki inanlrlma zarar verip, tm hareketi engelleyebilirdi. Bazlar desteklerini ekmekle bile tehdit ettiler.

Bylece, bir kez daha, yazmaya ara verdim. Onun yerine, insanlar Amazonun derinliklerine gtrmeye ve onlara modern dnyann ounlukla dokunmad bir mekn ve bir kabileyi gstermeye odaklandm. 11 Eyll 200lde de oradaydm.

32-Kiisel Olarak, Benim in 11 Eyll ve Sonras 10 Eyll 2001de Shuarlarn Ruhu adl kitabmn katlmc yazan Shakaim Chumpi ile Ekvador Amazonunda bir nehirde seyahat ediyordum. On alt Kuzey Amerikaly, Shakaimin yamur ormanlarnn derinliklerindeki kabilesine gtryorduk. Ziyaretiler bu kabilenin insanlar hakknda bilgi sahibi olmak ve deerli yamur ormanlarn korumada onlara yardm etmek iin gelmiti. Shakaim yakn tarihteki Ekvador-Peru atmasnda asker olarak savamt. Byk petrol tketicisi lkelerdeki insanlarn ou bu sava hi duymamt ama ncelikle onlara petrol salamak iin yaplan bir savat bu. Her ne kadar, iki lke arasndaki snr yllardan beri tartma konusu olsa da, bir zm aray ancak son zamanlarda acil bir hale gelmiti. Bunun nedeni de petrol irketlerinin, petrol asndan zengin belli yrelerde ayrcalk kazanmak iin hangi lke ile pazarla oturmalar gerekeceini bilmek istemeleriydi. Snrlarn tanmlanma zaman gelmiti. Shuar kabilesi insanlar, Ekvadorun ilk savunma hattn oluturmaktayd. Sk sk kendilerinden sayca ve tehizat bakmndan stn gleri yenerek, iyi birer sava olduklarn gstermilerdi. Savan ardndaki politik nedenlere ya da sonucunun kaplan petrol irketlerine aacana ilikin hibir ey bilmiyorlard. Savatlar; nk uzun bir sava gemileri vard ve yabanc askerlerin topraklarna girmelerine izin vermeye de hi niyetleri yoktu. stmzde lk la uan papaanlar seyrederek nehirde krek ekerken, Shakaime atekesin hl devam edip etmediini sordum. Evet, dedi. Ama korkarm sana imdi de sizinle savamaya hazrlandmz sylemek zorundaym. Bununla ahsen beni veya gruptaki dier insanlar kast etmediini de ekledi. Sizler bizim dostlarmzsnz, diyerek beni rahatlatt. Petrol irketlerimizi ve bu irketleri korumak iin ormana girecek askeri gleri kastettiini de ekledi. Huaorani kabilesine neler yaptklarn grdk. Ormanlarn mahvettiler, nehirleri kirlettiler ve ocuklar dhil birok inam ldrdler. Bugn, Huaoraniler bir toplum olarak neredeyse yok olmu gibiler. Bize de aynsnn olmasna izin vermeyeceiz. Perululara yaptmz gibi, petrol irketlerinin de blgemize girmelerine izin vermeyeceiz. Hepimiz, son adammza kadar savamaya yemin [95] ettik. O gece tm grup, sazlarla rl bir damn altnda, topraa aklm bambu levhalardan yaplm ahane bir Shuar evinin ortasndaki bir atein etrafnda oturduk. Onlara, Shakaim ile aramzda geen konumay anlattm. Hepimiz, dnyada baka ka kiinin petrol irketlerimiz ve lkemiz hakknda benzer ekilde dndn merak ediyorduk. Shuarlar gibi, ka ulus daha hayatlarna girip kltrlerini ve topraklarn mahvedeceimizden dehete dyordu? Ka tanesi bizden nefret ediyordu? Ertesi sabah, radyomuzun bulunduu kk ofise gittim. Pilotlarn birka gn ierisinde gelip bizi almalarn ayarlamak istiyordum. Onlarla konuurken, bir lk duydum. Aman Tanrm! diye bard radyonun br ucundaki adam. New York saldr altnda! Geri planda mzik yayn yapmakta olan radyonun sesini at. Ondan sonraki yarm saat boyunca, ABDde gelimekte olan olaylar dakika dakika naklen dinledik. Dier herkes gibi, sonsuza dek unutmayacam bir and.

Floridadaki evime dndm zaman, Dnya Ticaret Merkezi kulelerinin eski yeri olan Sfr Noktasn (Ground Zero) ziyaret etmek zorunda olduumu biliyordum. Bu yzden New Yorka bir uu ayarladm. ehrin dndaki otelime leden sonra giri yaptm. Mevsime pek uymayan, yumuak ve gneli bir Kasm gn idi. Hevesle Central Parkn iinden yrdm, sonra da ehrin, bir zamanlar oka vakit geirmi olduum bir blgesine, Wall Street yaknlarnda imdi Sfr Noktas olarak bilinen alana doru yneldim. Yaklatka, merakm yerini bir dehet duygusuna brakt. Grntler ve kokular korkuntu. O inanlmaz ykm; o bir zamanlar muhteem binalarn bklm ve erimi iskeletleri; enkaz; duman, kararm ykntlar ve yank etin keskin kokusu. Hepsini televizyonda grmtm ama imdi orada olmak bakayd. Bunun iin hazrlkl deildim. zellikle de insanlar grmek; iki ay gemiti ve hl ortalkta dolayorlard; yaknlarda yaayan veya alanlar, kurtulanlar. Msrl bir adam kk ayakkab tamir dkknnn nnde geziniyor, bir yandan da ban inanmakta zorlanrcasna sallyordu. Alamyorum, diye mrldand. Birok mteri, birok dost kaybettim. Yeenim orada ld. Mavi gkyzn iaret etti. Sanrm onu atlarken grdm. Bilmiyorum... El ele tutuup, sanki uabilirlermi gibi kollarn sallayarak atlayan o kadar ok insan vard ki. nsanlarn birbirleriyle konuma tarzlar da artcyd. New York ehrinde. Ve dilin tesinde bir eydi. Gzleri birbirlerini buluyordu. Ciddi olmakla birlikte, birbirlerine efkat dolu baklar, bir milyon kelimeden fazla eyler syleyen yar glmsemeyle bakyorlard. Ama bir ey daha, oras hakknda bir duygu daha vard. lk bata kartamadm; sonra fark ettim: Ik. Aa Manhattan, IPS iin sermaye bulmaya ehrin bu taraflarna geldiim, yatrm bankaclarmla Dnyaya Bakan Pencerelerde akam yemei srasnda stratejik planlar yaptmz gnlerde karanlk bir kanyon idi. Ik grmek isterseniz ok yukarya, Dnya Ticaret Merkezinin tepesine kmak zorundaydnz. imdi ise burada, sokak seviyesinde idi. Kanyon yarlp almt ve sokakta, enkazn yannda duran bizler, gne ile snyorduk. Gkyznn grntsnn, n, insanlara kalplerini amalarnda yardmc olup olmadklarn dnmeden edemedim. Byle dnmek bile kendimi sulu hissetmeme neden oldu. Trinity Kilisesinin kesini dnp, Wall Streetden aa doru yrmeye baladm: Glgeler iindeki, bildiimiz New Yorka geri dn. Gkyz yok, k yok. nsanlar, birbirlerinin farknda olmadan, aceleyle kaldrmda yryorlar. Bir polis, bozulup yolda kalm bir arabaya baryor. nme kan ilk merdivenlere, 14 Numarann nne oturdum. Bir yerlerdeki dev pervanelerin ya da bir hava fleyicisinin grlts dier sesleri bastryordu. New York Borsas binasnn byk ta duvarndan geliyor gibi grnyordu. nsanlar izledim. Sokakta, bir aaya bir yukarya, ofislerinden km, evlerine giderken ya da i konumak iin bir lokanta veya bara giderken, birbirlerine srtnerek gidip geliyorlard. Birka yan yana yryor, birbirleriyle konuuyordu. Ama ounluu yalnz ve sessizdi. Gz temas salamaya altm; olmad. Bir araba alarmnn cayrts dikkatimi sokan ilerisine ekti. Bir adam ofisinden kp, bir anahtar arabaya doru tuttu; alarm sustu. Orada, sessizce, uzunca bir sre oturdum. Bir sre sonra, cebimden istatistiklerle dolu, gzelce katlanm bir kt karttm. Sonra onu grdm. Yere bakarak, ayaklarn srye srye yryordu. nce, gri bir sakal vard ve

Wall Streetde, byle lk bir leden sonrasnda, zellikle uygunsuz grnen kirli bir pardes giymiti. Bir Afganl olduunu anlamtm. Bana bakt. Sonra, ksa sren bir tereddt annn ardndan, merdivenleri kmaya balad. Ban eerek kibarca selam verdi ve aramzda bir veya iki metre brakarak, yanma oturdu. Dmdz ileriye bakmasndan, konumay benim balatmam gerekeceini fark ettim. Ho bir leden sonras. Gzel. Belirgin bir aksam vard. Byle zamanlarda gne isteriz. Dnya Ticaret Merkezi nedeniyle mi demek istiyorsun? Ban edi. Afganistandan msn? Gzlerini aarak bana bakt. O kadar belli mi? Olduka fazla seyahat ettim. Yakn bir zamanda da, Kamir e ve Himalayalara gittim. Kamir. Sakaln ekitirdi. Sava. Evet. Hindistan ve Pakistan. Hindular ve Mslmanlar. nsan din hakknda dnmeye yneltiyor deil mi? Gzleri benimkileri buldu. Koyu kahverengi, neredeyse siyahtlar. Bana bilgece ve hznl gibi grnd1 r. New York Borsas binasna doru dnd. Uzun ve boumlu bir parmakla binay gsterdi. Veya belki de, dedim. Tm bunlar din deil de, ekonomi ile ilgili. Asker miydin? Kk bir kahkaha atmaktan kendimi alamadm. Hayr. Bir ekonomik danman. zerinde istatistikler yazl kd ona uzattm. Benim silahlarm bunlard. Uzanp kd ald. Saylar. Dnya istatistikleri. Listeyi inceledi, sonra glmsedi. Okuma bilmiyorum. Kd bana geri verdi. Saylar bize, her gn 24 bin insann alktan ldn sylyor. Hafiften bir slk ald, sonra bunun hakknda biraz dnp, i geirdi. Neredeyse onlardan biri oluyordum. Kandahar yaknlarnda kk bir nar iftliim vard. Ruslar gelince, mcahitler aalarn arkasna ve su hendeklerine saklandlar. Ellerini kaldrp, onlar bir tfek gibi tuttu. Tuzak. Ellerini indirdi. Tm aalarm ve hendeklerim mahvoldu. Ondan sonra, ne yaptn? Bayla elimdeki listeyi iaret etti. Dilencileri de gsteriyor mu? Gstermiyordu. Ama hatrlyor gibiydim. Dnyada 80 milyon kadar, sanrm. Biri de bendim. Ban sallad, dnceye dalm gibiydi. Konumaya balamadan nce, birka dakika sessizlik iinde oturduk. Dilencilik yapmak houma gitmedi. ocuum ld. Ben de afyon

yetitirdim. Afyon? Omzunu silkti. Aa yok, su yok. Ailemizi beslemek iin tek yol. Boazmda bir yumruyla birlikte, iimi skan, sululukla kark bir znt hissettim. Biz afyon yetitirmeye kt deriz. Ama en zengin insanlarmzn ou servetlerini uyuturucu ticaretine borludur. Bana bakan gzleri sanki ruhumu deliyor gibiydi. Bir askersin, dedi bu basit gerei onaylarcasna ban sallarken. Sonra yavaa ayaa kalkt ve sallanarak, merdivenlerden aa indi. Kalmasn istiyordum ama bir ey syleyecek gc de kendimde bulamadm. Bende ayaa kalkp ardndan gittim. Merdivenlerin sonunda bir tabela beni durdurdu. stnde, nnde oturduum binann bir resmi vard. En tepede, bu tabelann New York Heritage Trails tarafndan buraya konulduunu sylyordu. yle diyordu: Wall ve Broad sokaklarnn kesinde, Venedikde San Marko Meydanndaki an kulesinin zerine bindirilmi Halikarnas Mozolesi; 14 Wall Streetin ardndaki tasarm fikri budur. Zamannda, dnyann en yksek banka binas olan 165 metre yksekliindeki gkdelen, balangta lkenin en varlkl finansal kurumlarndan Bankers Trustun genel mdrlne ev sahiplii yapmt. Orada huu iinde durup, binaya baktm. Geen yzyln bandan hemen sonra, Wall Street 14 Numara, Dnya Ticaret Merkezinin sonradan stlenecei rol oynam, g ve ekonomik stnln sembol olmutu. Enerji irketimi finanse etmek iin anlatm kurumlardan biri olan Bankers Trusti da barndrmt. Devraldm mirasn nemli bir paras, ihtiyar Afganlnn ok doru bir ekilde ifade ettii gibi bir askerin devrald mirasn parasyd. O gn onunla, orada konumam garip bir rastlant gibi grnyordu bana Rastlant. Bu szck beni durdurdu. Rastlantlara tepkilerimizin hayatlarmz nasl biimlendirdiklerini dndm. Buna nasl bir tepki gstermeliydim? Yrmeye devam ederek, gzlerimle kalabal taradm ama onu gremedim. Bir sonraki binada, mavi plastikle kaplanm kocaman bir heykel vard. Binann ta yzndeki bir oyma, burasnn, 30 Nisan 1789da George Washingtonun Birleik Devletlerin ilk bakan olarak yemin ettii Federal Hall, 26 Wall Street olduunu aklyordu. Buras tam olarak, tm insanlarn yaam, zgrlk ve mutluluu arama hakkm koruma sorumluluunun verildii ilk kiinin yemin ederek ie balad nokta idi. Sfr Noktasna, Wall Streete bu denli yakn. Adann etrafm dnp Pine Sokana saptm. Orada David Rockefellerin kurduu, tohumu petrol paralar olan ve meyvelerini benim gibi insanlarn toplad Chase Bankas nn dnya merkeziyle yz yze geldim. ETlere hizmet eden ve kresel imparatorluu desteklemekte en ustalardan olan bu banka, birok ynden irketokrasinin de sembol idi. Dnya Ticaret Merkezinin, 1960 senesinde David Rockefeller tarafndan balatlan bir proje olduunu ve yapnn son yllarda bir yk olarak nitelendirildiini okuduumu hatrladm. Finansal garabet olarak bir hreti vard; modern fiber optik ve internet teknolojileriyle uyumsuzdu. stelik verimsiz ve pahal bir asansr sistemine sahipti. O iki kule bir zamanlar David ve Nelson olarak adlandrlmt. imdiyse yk gitmiti.

Yava yava, isteksiz bir ekilde, yrmeye devam ettim. leden sonrasnn lklna ramen iime bir rperti geldi. Garip bir tedirginlik, garip bir duygu ierisinde olduumu fark ettim. Yrym hzlandrp, nereden kaynaklandn bulamadm bu duyguyu zerimden atmaya altm. Sonunda kendimi yine, o duman tten delie, bklm metale, yerdeki o byk yara izine bakarken buldum. Ykmdan kurtulmu bir binann duvarna yaslanp, ukurun iine baktm. Yklmakta olan kuleden dar frlayan insanlar ve onlara yardm etmek iin ieriye giren itfaiyecileri dndm. Yukardan atlayan insanlar, onlarn hissettii mitsizlii dnmeye altm. Ama bunlarn hibirini gzmn nne getiremedim. Onun yerine Usame bin Ladini ABD hkmetiyle anlama yapm bir danmanlk irketi iin alan bir adamdan, para ve milyonlarca dolarlk silah alrken grdm. Sonra kendimi ekran bo bir bilgisayarn nnde otururken grdm. Baklarm Sfr Noktasndan, yangndan kurtulan ve artk normale dnmeye balayan New York sokaklarna evirdim. Bugn o sokaklarda yryen insanlarn, tm bunlar hakknda (sadece yklan kuleler deil, ayn zamanda mahvolan nar iftlikleri ve her gn alktan len 24 bin insanla da ilgili olarak) ne dndn merak ediyordum. Kendilerini ilerinden ve benzin ien arabalarndan ve faiz demelerinden kopartp, ocuklarna brakmakta olduklar dnyaya kendi katklarn dnmeye bir sre ayrp ayrmadklarn ya da byle eyleri hi dnp dnmediklerini merak ediyordum. Afganistan (ABD silahl kuvvetler adrlar ve tanklaryla dolu televizyondaki Afganistan deil, o ihtiyar adamn Afganistan) hakknda ne bildiklerini merak ediyordum. Ve her gn len o 24 bin kiinin neler dndn merak ediyordum. Ve sonra kendimi yine bo bir bilgisayar ekrannn nnde otururken grdm. Dikkatimi Sfr Noktasna evirdim. u anda kesin olan bir ey vard: lkem intikam peindeydi ve Afganistan gibi lkeler zerine odaklanyordu. Ben de, insanlarn irketlerimiz, askerlerimiz, politikamz ve kresel imparatorlua gidiimizden nefret edilen dnyadaki dier tm yerleri dnyordum. Merak ediyordum, Panama, Ekvador, Endonezya, ran, Guatemala ve Afrikann ouna ne olacakt? Kendimi yaslanmakta olduum duvardan itip, uzaklamaya baladm. Ksa boylu bir adam bir gazeteyi havada sallyor ve spanyolca baryordu. Durdum. Venezuela ihtilalin eiinde! diye baryordu, trafiin, kornalarn ve kalabaln sesini bastrarak. Gazeteyi alp, bir sre orada, ana haberi inceleyerek durdum. Venezuelann demokratik bir ekilde seilmi ve ABD kart bakan Hugo Chvez ile ABD politikalarnn Latin Amerikada uyandrd nefret duygusuyla ile ilgiliydi. Evet, Venezuelaya ne olacakt?

33-Venezuela: Saddam mdada Yetiiyor Venezuelay yllarca gzlemitim. Petrol sayesinde sefaletten zenginlie ykselen lkelerin klasik bir rnei idi. Ayn zamanda, petrol zenginliinin tetikledii kargaann, zengin ile yoksul arasndaki dengesizliin ve irketokrasi tarafndan arszca kullanlan bir lkenin de rnei idi. Benim gibi eski tarz ETlerin, yeni tarz kurumsal ETler ile bulutuu yerlerin bir sembol haline gelmiti. O gn, Sfr Noktasnda, gazetede okuduum olaylar, Venezuelann yoksul ve hibir eyi olmayan kesiminin, Hugo Chvezi ezici bir farkla bakanla setii 1988 seimlerinin dorudan bir [96] sonucuydu. Chvez, kimi radikal nlemleri derhal hayata geirmiti. Mahkemelerin ve dier kurumlarn kontroln eline alm ve parlamentoyu feshetmiti. ABDyi, utanmaz emperyalizminden dolay sulam, kresellemeye gl bir ekilde kar km ve sadece ad bile Jaime Roldsun, ua dmeden ksa bir sre nce Ekvadorda yaptn hatrlatan bir Hidrokarbonlar Yasasn yrrle koymutu. Yasa, yabanc petrol irketlerinden alnan iletme payn iki katna karyordu. Chvez sonra da, bir kamu kurumu olan petrol irketi Petrleos de Venezuelann geleneksel [97] bamszlna kar karak, st dzey ynetimine kendisine sadk kiileri getirmiti. Venezuela petrol dnya ekonomileri iin hayati neme sahiptir. lke, 2002 ylnda dnyann [98] drdnc byk petrol ihracats ve ABDnin nc salaycs idi. Petrleos de Venezuela, 40 bin alan ve yllk 50 milyar dolarlk satyla, lke ihracatnn %80ini salamakta olup, [99] tartmasz bir ekilde Venezuela ekonomisindeki en nemli kurumdur. Chvez, bu endstriye el koyarak, dnya sahnesine nemli bir oyuncu olarak girmeyi baarmt. Birok Venezuelal, bunu kader ve 80 yl nce balayan bir srecin tamamlanmas olarak grd. 14 Aralk 1922de, Maracaibo yaknlarnda byk bir petrol patlamas olmutu. Bunu izleyen gn boyunca, gnde 100 bin varil ham petrol havaya fkrm ve bu jeolojik olay tek bana Venezuelay sonsuza kadar deitirmiti. 1930a gelindiinde lke, dnyann en byk petrol ihracats idi. Venezuelallar, petrole tm sorunlarnn bir zm olarak bakyorlard. Sonraki 40 yl iindeki petrol gelirleri Venezuelay dnyann en fakir lkelerinden biri olmaktan karp, Latin Amerikadaki en zengin lkelerden biri olmasn salad. lkenin tm yaamsal istatistikleri iyileti: Salk hizmetleri, eitim, istihdam, yaam sresi ve bebek lm yzdesi. irketler ok iyi i yapmaya baladlar. 1973 OPEC petrol ambargosu srasnda, petrol fiyatlar tavana vurunca, Venezuelann da milli btesi drde katland. ETler iba yapt. Uluslararas bankalar lkeye, byk altyap yatrmlar ve endstriyel projelerle, ktadaki en yksek gkdelenlerin yapm iin ok miktarda kredi salad. Sonra, 1980lerde, kurumsal ETler geldiler. Yeni kmakta olan dilerini bilemeleri iin bulunmaz bir frsatt. Olduka bym olan Venezuela orta snf, ok geni bir rn yelpazesi iin taze bir pazar oluturmaktayd ama yine de, imalathane ve fabrikalara i gc salayacak ok geni fakir bir kesim hl vard. Sonra petrol fiyatlar dibe vurdu ve Venezuela borlarn deyemez duruma geldi. Bunun zerine 1989da, IMF ok sert tasarruf nlemleri dayatarak, irketokrasiyi eitli yollarla desteklemesi iin Karakasa bask yapt. Venezuelallar buna ok sert tepki gsterdiler; kan olaylarda 2 binden fazla insan ld. Petroln dipsiz bir destek kayna olarak imaj parampara oldu. 1978 ve 2003 yllar

arasnda, Venezuelada kii bana den gelirde %40n zerinde bir d yaand.

[100]

Yoksulluk arttka, fke de younlat. Orta snf ve yoksullar arasnda kutuplama olutu. Ekonomileri petrol retimine dayal lkelerde ska olduu gibi, demografik yapda radikal deiiklikler meydana geldi. Batmakta olan ekonomi, etkisini orta snf zerinde gsterdi ve birok kii yoksulluk seviyesine dt. Yeni demografik durum, Chvez (ve Washington ile atma) iin gerekli ortam hazrlad. Yeni bakan iktidara gelir gelmez, Bush ynetimini kzdracak nlemler ald. 11 Eyll saldrlarndan hemen nce, Washington seeneklerini deerlendirmekteydi. ETler baarsz olmutu; akallar gnderme vakti gelmi olabilir miydi? Derken 11 Eyll tm ncelikleri deitirdi. Bakan Bush ve danmanlar, ABDnin Afganistandaki eylemlerine ve Irakn igaline dnya kamuoyunun desteini salamaya odaklandlar. Tm bunlara ek olarak, Amerikan ekonomisi de bir gerileme dneminin ortasndayd. Venezuela arka plana atld. Ancak, Bush ile Chvezin bir ara kapacaklar belliydi. Irak ve dier Ortadou petrol kaynaklar tehdit altnda iken, Washington uzun bir sre Venezuelay gz ard etmeyi gze alamazd. Sfr Noktas ve Wall Street civarnda dolamak, ihtiyar Afganl ile karlamak ve Chvez'in Venezuelas hakknda okumak beni, yllardr uzak durmaya altm bir noktaya getirdi ve son 30 ylda yaptklarmn sonularna ciddi bir ekilde bakmaya zorlad. Oynam olduum rol veya bir ET olarak yaptklarmn, kzmn kuan ok olumsuz bir ekilde etkilemekte olduu gereini inkr edemezdim. Yaptklarm affettirecek eylemlerde bulunmak iin daha fazla bekleyemeyeceimi biliyordum. Yaammla ilgili gerekleri, insanlarn irketokrasi gereini fark etmelerine ve dnyann bu kadar byk bir ksmnn neden bizden nefret ettiini anlamalarna yardmc olacak bir ekilde aklamalydm. Bir kez daha, yazmaya baladm ama bunu yaparken, ykm artk ok eskimi gibi grnd. Bir ekilde onu gncellemeliydim. Afganistan, Irak ve Venezuelay ziyaret edip o lke hakknda bugnk gzlemlerimi yazmay dndm. Gncel dnya olaylarnn bir ironisini temsil ediyor gibiydiler: Her biri, sarsc politik kargaalar yaam ve sonunda pek de ideal olmayan liderlerle ba baa kalmlar (acmasz ve despotik bir Taliban, psikopat bir Saddam ve ekonomik ynden beceriksiz bir Chvez), ama bunlarn hibirinde irketokrasi bu lkelerin daha derin sorunlarn zme abasnda bulunmamt. Onun yerine, yaptklar, sadece petrol politikalarmzn nnde duran liderleri zayflatmak olmutu. Birok ynden, Venezuela bunlar iinde en ilgin olanyd; nk askeri bir mdahale Afganistana yaplmken ve Irak iin de kanlmaz grnrken, ynetimin Chveze tepkisi hl bir sr olarak duruyordu. Anladm kadaryla mesele, Chvezin iyi bir lider olup olmamasyla ilgili deildi; Washingtonun, irketokrasinin kresel imparatorlua yrynn nnde duran bir lidere tepkisinin ne olacayla ilgiliydi. Ancak, byle bir yolculuu organize etmeye frsat bulamadan, olaylar bir kere daha araya girdi. im, 2002 yl iinde birka defa Gney Amerikaya gitmeme neden oldu. Chvez rejimi altnda iflas etmek zere olan Venezuelal bir aile, Amazona yaptm gezilerden birine katld. Yakn arkada olduk ve yky bu kez onlarn bak asndan dinledim. Chvezi bir kurtarc olarak gren ekonomik yelpazenin dier ucundaki Latin Amerikallarla da tantm. Karakasdaki gelimeler, biz ETlerin yaratm olduu dnya ile rtyordu.

Aralk 2002ye gelindiinde, gerek Venezuela ve gerekse Iraktaki durum kriz noktasna ulamt. Bu iki lke, birbirlerinin tam kart olarak gelimekteydiler. Iraktaki tm st rtl abalar -hem ETler, hem de akallar- Saddam yola getirmeyi baaramamt ve biz de imdi son zm olan igal iin hazrlk yapyorduk. Venezuelada ise Bush ynetimi Kermit Rooseveltin ran modelini devreye sokuyordu. New York Times'in bildirdii gibi: Yz binlerce Venezuelal, Bakan Hugo Chvezi devirmek amacyla yaplan ve yirmi sekizinci gnne giren lke apndaki genel greve olan desteklerini gstermek iin bugn sokaklara dkld. Yaklak 30 bin petrol alan tarafndan desteklenen grev, dnyann beinci en byk petrol reticisi olan bu lkeyi aylar srecek bir kargaaya srkleme tehdidinde bulunuyor... Son gnlerde, grev srecinde taraflar arasnda bir eit eitlik sz konusu. Bay Chvez, greve katlmayan iileri kullanarak, petrol irketinin operasyonlarn normale dndrmeye abalyor. dnyas ve ii liderlerinin koalisyonu liderliindeki kartlarysa, grevin petrol irketini ve [101] dolaysyla, Chvez hkmetini devireceini iddia ediyor. CIA da, aynen bu ekilde Musaddk devirip, yerine ah getirmiti. Bundan daha gl bir benzerlik olamazd. Sanki tarih, 50 yl sonra, rktc bir ekilde kendini tekrarlyordu. 50 yl sonra petrol belirleyici g olmaya devam ediyordu. Chvezi destekleyenler, kartlaryla atmaya devam etti. Sylendiine gre, birok insan vurularak ldrld, dzinelercesi de yaraland. Ertesi gn, yllardr akallarla birlikte alan eski bir arkadamla konutum. Benim gibi, o da hibir zaman dorudan hkmet iin almam ama birok lkede gizli operasyonlar yrtmt. Bana, zel bir mteahhitin, kendisine Karakasda grevler balatp, askeri personele -ki bunlarn ou Amerikalar Okulunda eitilmiti- seilmi devlet bakanna ihanet etmeleri iin rvet vermesi teklifiyle geldiini syledi. Teklifi geri evirmiti ama [102] dediine gre, i kabul eden adam ne yaptn bilen biriydi. Petrol irketleri yneticileri ve Wall Street, petrol fiyatlarnn frlamasndan ve ABD rezervlerinde bir dten korkuyorlard. Ortadoudaki durum da gz nne alndnda, Bush ynetiminin Chvezi devirmek iin elinden gelen her eyi yaptn biliyordum. Sonra, baarl olduklar haberi geldi; Chvez devrilmiti. New York Times bu gelimeleri, tarihsel bir perspektif vermek ve modern Venezuelada Kermit Roosevelt roln oynayan kiinin de kimliini aklamak iin frsat bildi: Birleik Devletler... Souk Sava srasnda ve sonrasnda, ekonomik ve politik karlarn savunmak amacyla, Orta ve Gney Amerikadaki dikta rejimlerini destekledi. Minik Guatemalada, 1954 ylnda, Merkezi Haber Alma rgt (CIA) demokratik olarak seilmi hkmeti devirmek iin bir darbe organize etmi ve 40 yl boyunca da, ardndan gelen sac hkmetleri solcu isyanc gruplara kar desteklemiti. Bu dnemde yaklak 200 bin sivil lmt. ilide, CIA destekli bir darbe, general Augusto Pinochetyi 1973 ile 1990 yllar arasnda iktidarda tutmutur. Peruda, krlgan bir demokratik hkmet, hl bu rgtn, devrik ve gzden dm Bakan Alberto K. Fujimori ile onun sahtekr Haber Alma efi Vladimiro L. Montesinosa 10 yl boyunca verilen destekteki roln zmeye almaktadr. ABD, neredeyse 20 yl boyunca Amerikan haber alma rgt iin deerli bir muhbir olan, uyuturucu tccar Bakan Manuel A. Noriegay devirmek iin 1989da Panamay istila etmek

zorunda kalmt. Ve 1980lerde, rana nakit para karl silah satmak da dahil, ne gerekiyorsa yaplarak, Nikaraguadaki solculara kar silahsz bir direni balatmak iin gsterilen abalar, sonunda st dzey Reagan ynetimi brokratlarnn sulanmalarna neden olmutu. O zamanlar soruturulanlarn arasnda Latin Amerikadaki mcadelelerin deneyimli ismi Otto J. Reich da vard. Bay Reich, hibir zaman herhangi bir ekilde sulanmad. Kendisi, sonradan ABDnin Venezuela Bykelisi olup, u anda bakan atamasyla Amerikalararas ilikilerden [103] sorumlu iileri bakan yardmcsdr. Bay Chvezin devrilmesi onun baarsdr. Eer Bay Reich ve Bush ynetimi, Chveze kar yaplan darbenin kutlamalarna baladysa, parti birdenbire kesiliverdi. Chvez, artc bir dnle kontrol ele geirip, 72 saatten az bir sre ierisinde yeniden iktidara gelmiti. randa Musaddkn aksine, Chvez, (en st rtbeli subaylar onun aleyhine evirmek iin gsterilen tm abalara karn) askerleri kendi tarafnda tutmay baarmt. Ayrca, gl petrol irketi de yanndayd. Petrleos de Venezuela, grev yapan binlerce iiye kar salam durarak, kendini kurtarmay baard. Etraf yatnca, Chvez, hkmetin petrol irketi alanlar stndeki kontroln artrd, orduyu ihanete ikna edilmi birka sadakatsiz subaydan arndrd ve kartlarnn ounu lkeden kmaya mecbur etti. lke apndaki grevi ynetmek iin akallarla ibirlii yapan Washington balantl [104] tannm iki muhalefet lideri iin de 25er yl hapis cezas istedi. Son kertede, tm bu olaylar zinciri Bush ynetimi iin bir felaketti. Los Angeles Times' in dedii gibi: Bush ynetimi yetkilileri Sal gn, Venezuela bakan Hugo Chvezi Venezueladaki askeri ve sivil liderler araclyla devirmeyi aylardr tarttklarn kabul etti... Ynetimin, bu baarsz [105] darbe giriimini ele al tarz inceleme konusu olmutur. Sadece ETlerin deil, akallarn da baarsz olduklar apakt. 2003teki Venezuela, 1953teki randan ok farkl kmt. Bunun bir haberci mi, yoksa basit bir dzensizlik mi olduunu merak ediyordum. Ve bir de Washingtonun bundan sonra ne yapacan. Hi olmazsa imdilik, Saddam Hseyin sayesinde, Venezuelada ciddi bir krizin atlatldna ve Chvezin kurtulduuna inanyorum. Bush ynetimi Afganistan, Irak ve Venezuela ile ayn anda uraamazd. u anda, bunu yapacak ne askeri gce, ne de politik destee sahipti. Ancak bu artlarn abuk deiebileceini ve Bakan Chvezin yakn bir gelecekte gl bir muhalefet ile kar karya kalma olaslnn yksek olduunu biliyordum. Yine de, Venezuela, 50 ylda ok fazla bir eyin deimediinin bir gstergesi idi. Sonu dnda.

34-Ekvadora Dn Venezuela klasik bir rnekti. Ama oradaki gelimeleri izledike, gerekten nemli olan sava snrlarnn baka bir lkede izilmekte olduunun farkna varp, ardm. Para veya insan hayat asndan daha fazla bir ey temsil ettikleri iin deil, ama genel olarak imparatorluklar tanmlayan materyalist amalarn ok tesindeki konular ierdikleri iin nemliydiler. Bu sava hatlar, banker, ynetici ve politikac ordularnn tesine, modern medeniyetin ruhunun derinliklerine uzanyordu. Ve benim tanyp, sevdiim bir lkede, ilk olarak bir Bar Gnlls olarak altm yerde oluturuluyordu: Ekvador. 1968de oraya ilk gittiim yllardan bu yana, bu minik lke, irketokrasinin tipik kurbanlarndan biri haline gelmiti. adalarmla ben ve bizim modern kurumsal edeerlerimiz, bu lkeyi neredeyse iflasn eiine getirmeyi baarmtk. Ekvadora, zengin ailelere, bu projeleri gerekletirecek mhendislik ve inaat firmalarmz tutsunlar diye milyarlarca dolarlk kredi verdik. Sonuta, 30 yl ierisinde, resmi yoksulluk oran %50den %70e, isizlik ise %15den %70e frlad. Kamu borcu da 240 milyon dolardan 16 milyar dolara ykseldi ve milli kaynaklardan en yoksul vatandalara ayrlan pay %20den %6ya geriledi. Ekvador bugn, milli btesinin neredeyse yarsn -resmen yoksulluk snrnn altnda olan milyonlarca vatandana yardm etmek iin [106] kullanmak yerine- sadece borlarn demeye ayrmak zorundadr. Ekvadordaki durum, bunun bir komplo sonucu olmadn aka gsteriyor. Bu, gerek Demokrat, gerekse Cumhuriyeti ynetimler srasnda oluan ve tm byk ok uluslu bankalar, birok irketi ve deiik lkelerden yardm kurulularn da iine alan bir sreti. ABD baroldeydi ama bu ite tek bamza hareket etmemitik. Bu 30 yl boyunca, binlerce Amerikal kadn ve erkek, Ekvadoru yeni binyln banda kendisini iinde bulduu bu sallantl duruma sokmak iin katkda bulundu. Bazlar, benim gibi, yaptklarnn farkndayd. Ama byk ounluk, sadece onlara iletme, mhendislik ve hukuk okullarnda retilenleri yapm ya da (kendini agzl rnekler ve onu srdrmeye ynelik dl ve cezalarla gsteren) benim yapmdaki patronlarn yollarndan gitmiti. Bu katlmclar, oynadklar rol en ktsnden efkatli olarak gryorlard; en iyimser bak asndan ise yoksul bir lkeye yardm ediyorlard. Her ne kadar, bilinsiz, kandrlm ve -birok durumda- kendilerini kandrm da olsalar, bu oyuncular gizli bir komplonun elemanlar deillerdi; tersine, dnyann bugne kadar grm olduu en kurnazca ve etkili emperyalizm biimini destekleyen bir sistemin rnydler. Hi kimse, rvetle satn alnabilecek ya da tehditle korkutulabilecek insanlar arayp bulmak zorunda kalmad, Onlar zaten irketler, bankalar ve devlet kuramlarnda alyorlard. Rvetler; maalar, primler, emeklilik fonlar ve sigorta polielerinden oluuyordu. Tehditler ise toplumsal deerler, dost basks ve ocuklarnn eitimleri ve gelecekleri ile ilgili dile getirilmeyen sorulara dayanyordu. Sistem harika bir ekilde baarl olmutu. Yeni binyl geldiinde, Ekvador iyice kapana kslmt. Artk avucumuzdayd, aynen bir mafya babasnn, kznn dnn ve kk iyerini finanse ettii adam avucuna alm olmas gibi. Her iyi Mafiosi gibi, biz de beklemitik. Ekvadorun yamur ormanlarnn altnda bir petrol denizinin yattn ve bir gn srann bize de geleceini bildiimizden, sabrl olabilirdik.

2003 ylnn balarnda, Subaru arabamn iinde, Quitodan Shellin orman kasabasna giderken, o gn gelmiti bile. Chvez, Venezuelada kontrol yeniden ele geirmiti. George W. Busha kar gelmi ve kazanmt. Saddam ise inatla tutumunu deitirmiyor ve istila edilmeyi bekliyordu. Petrol stoklarmz neredeyse son 30 yln en dk seviyelerine inmiti ve ana salayclarmzdan daha fazlasn alabilme olasl da yksek deildi, dolaysyla, irketokrasinin bilanolarnn sal da. Elimizde bir koz vard ve bu koza imdi ihtiya vard. Ekvadordan diyetimizi istemenin vakti gelmiti. Pastaza Nehri zerindeki o ucube barajn yanndan geerken, Ekvadordaki savan, dnyann zenginleri ile yoksullar ya da yararlanan ile yararlanlan arasndaki klasik mcadele olmadnn farkna vardm. Bu sava hatlar, sonunda, bir medeniyet olarak kim ve ne olduumuzu tanmlayacakt. Bu minik lkeyi, Amazon yamur ormanlarn petrol irketlerimize amas iin zorlamak zereydik. Bunun sonucunda ortaya kacak ykm ise inanlmaz olacakt. Eer alacamz tahsil etmek konusunda srarc olursak, bunun sonular, onlar lebilme becerimizin ok tesine geecekti Bu sadece, yerel kltrlerin, insan yaamlarnn ve yzbinlerce hayvan, srngen, balk, bcek ve bazlar, belki de birok hastaln henz kefedilmemi tedavisini ieren bitki trnn yok edilmesi ile ilgili deildi. Ya da, yamur ormanlarnn endstrilerimiz tarafndan retilen lmcl sera gazlarn emmesi, yaammz iin gerekli olan oksijeni yaymalar ve dnyann ime suyunun ok byk bir yzdesini salayan bulutlarn olumalarna olanak salamas da deildi. Bu, ekolojistlerce byle yerleri kurtarmak iir ne srlen tm standart argmanlarn tesinde, ruhumuzun derinliklerine kadar ileyen bir eydi. Eer bu stratejiyi takip edersek, Roma mparatorluundan ok nce balam olan emperyalist bir modeli devam ettirmi olacaktk. Esareti reddediyoruz ama kresel imparatorluumuz, Romallardan ve bizden nceki tm smrgeci glerden daha fazla sayda insan kleletiriyor. Ekvadorda bu kadar dar grl bir politika gdp, sonra da toplumsal vicdanmzla nasl bark yaayabileceimizi merak ediyordum. Arabamn camndan And Dalarnn ormandan arnm yamalarna -Bar Gnllleri gnlerimde tropik bitkilerle dolu bir alan- bakarken, birdenbire farkna vardm bir ey beni artt. Ekvadorun, nemli bir sava hatt olarak bu grnmnn, tmyle kiisel olduunu ve aslnda altm ve imparatorluk tarafndan arzu edilen kaynaklara sahip her lkenin eit nemde olduunu fark ettim. Ekvadora, 1960larn sonunda burada geirmi olduum ve masumiyetimi kaybettiim gnlere dayanan zel bir bam vard. Ancak bu znellik, benim kendi tercihim olan bir eydi. Evet, Ekvador yamur ormanlar, ilerinde yaayan yerliler ve dier tm yaam trleri gibi deerliydi ama ran llerinden ve Eminin Bedevilerinden daha deerli deil. Ya da, Cavann dalarndan, Filipin sahillerinden, Asya steplerinden, Afrika savanalarndan, Kuzey Amerika ormanlarndan, Arktik buz rtsnden ya da dier yzlerce tehlike altndaki yerden daha kymetli deil. Bunlarn her biri bir sava hattn temsil etmekte olup, her biri bizleri kiisel veya toplumsal ruhlarmzn derinliklerine inip, kendimizi sorgulamaya zorlar. Aklma, tm bunlar zetleyen bir istatistik geldi: Dnya nfusunun en zengin lkelerde yaayan bete birinin gelirinin en fakir lkelerdeki bete birinin gelirine oran, 1960da 30da lden 1995de [107] 74te le kmt. Ve hl, Dnya Bankas, USAID, IMF, bankalar, irketler ve hkmetler gibi uluslararas yardm faaliyeti iinde olanlar, bize ilerini yapmakta olduklarn ve ilerleme

kaydettiklerini sylemeye devam ediyorlar. te yine Ekvadorda, sava hatlarndan sadece biri olan ama benim kalbimde zel bir yer tutan lkedeydim. 2003 ylyd, adnda bar olan bir ABD kuruluunun bir eleman olarak buraya ilk geliimden 35 yl sonra buradaydm. Bu defa, 30 yl boyunca kmasna yardmc olduum bir savaa engel olmaya almak iin gelmitim. Afganistan, Irak ve Venezueladaki olaylarn, bizi yeni bir atmaya girmekten alkoymaya yeterli olaca dnlebilirdi ama Ekvadordaki durum ok deiikti. Bu savan Amerikan ordusuna ihtiyac yoktu; nk sadece mzrak, pala ve namludan dolma tek atmlk tfeklerle donanm birka bin yerli sava tarafndan yrtlecekti. Modern Ekvador ordusuyla, bir avu Amerikan zel Kuvvetleri danman ve petrol irketleri tarafndan kiralanp, akallar tarafndan eitilmi paral askerler kar karya gelecekti. 1995de Peru ile Ekvador arasndaki atma gibi, bu da, ABDdeki birok insann hibir zaman duymayaca bir sava olacakt ve son olaylar byle bir savan kma olasln artrmt. 2002 Aralk aynda, petrol irketi temsilcileri, yerel bir topluluun, bir grup iiyi rehin ald sulamasnda bulundu. irket temsilcileri, bu ie bulaan savalarn, muhtemelen El Kaide balantl terrist bir gruba ait olduklarn ne sryorlard. Petrol irketinin, sondaj almalarna balamak iin hkmetten henz izin almam olmas, meseleyi zellikle karmak bir hale getirmiti. Ancak, irket, iilerin sondaj ncesi incelemelerde bulunmaya haklar olduunu iddia etti ki bu birka gn sonra, yerel gruplarn, yky kendi ynlerinden anlatarak, kesinlikle kar ktklar bir iddia idi. Kabile temsilcileri, petrol irketi iilerinin, girme izinleri bulunmayan topraklara girdiklerinde srar ediyordu. Savalar silahl deildi ve petrol iilerini de herhangi bir iddetle tehdit etmemilerdi. Aslnda, iilere kylerine kadar elik edip, onlara yiyecek ve yerel bir bira olan chicha ikram etmilerdi. Misafirleri yiyip ierken, savalar da ii rehberlerini gitmeleri konusunda ikna etmiti. Kabile, iilerin hibir zaman zorla tutulmadklarn iddia ediyordu; istedikleri zaman [108] gitmekte serbesttiler. Yolda giderken, 1990da, IPSyi sattktan sonra ormanlarn kurtarmak iin onlara yardm teklif etmeye dndnde, Shuar kabilesinin bana sylediklerini hatrladm. Dnya onu dlediin gibidir, demilerdi ve sonra da, kuzeyde yaayan bizlerin byk endstriler, arabalar ve devasa gkdelenler dlemi olduumuzu belirtmilerdi. imdi ise bu dmzn aslnda, sonunda hepimizi mahvedecek bir karabasan olduunu kefetmitik. Bu dnz deitirin, diye tlemilerdi Shuarlar bana. Ama ite, 10 seneden uzun bir sre sonra, yine buradayd ve birok insann ve bir ksmnda benim de altm kr amac gtmeyen kuruluun abalarna ramen, karabasan yeni ve dehet verici boyutlara ulamt. Arabam sonunda Shellin orman kyne geldii zaman, beni bir toplantya gtrdler. Katlan erkek ve kadnlar birok kabileyi temsil ediyordu: Kichwa, Shuar, Achuar, Shiwiar ve Zaparo. Bazlar ormanda gnlerce yrm, dierleri ise kr amac gtmeyen kurulularn salad kk uaklarla gelmiti. Birka geleneksel etekleri, yz boyalar ve tyl kafalklar ile gelmiti. Ama ounluk, kasaballara yknerek ort, tirt ve ayakkab giymiti. nce, rehin almakla sulanan topluluun temsilcileri sz ald. Bize, iiler irketlerine dndkten

ksa bir sre sonra, kk topluluklarnn bulunduu kye yzden fazla Ekvador askerinin geldiini sylediler. Bunun, yamur ormanlarnda zel bir dnemin, chonta aacnn meyve vermesinin balangc olduunu da eklediler. Yerel kltrlerce kutsal kabul edilen bu aacn, ylda sadece bir kere oluan meyvesi, ender ve soyu tkenmekte olanlar da dahil, blgedeki birok ku trnn iftleme dneminin balangcn belirtir. Bu meyveye en kular son derece savunmasz olduklarndan, kabileler, chonta sezonu sresince bunlarn avlanmalarna yasak getiren kat kurallar koymulardr. Askerlerin zamanlamas daha kt olamazd, diye izah etti bir kadn. Askerlerin yasaklar konusundaki umursamazlklar ile ilgili trajik yklerini anlatan kadnn ve arkadalarnn aclarn hissedebiliyordum. Kular, yemek iin ya da srf elence olsun diye vurmulard. Ayrca, aile bahelerini, muz bahelerini ve manioc tarlalarn talan etmiler, zaten az olan verimli toprakta giderilemez hasarlara yol amlard. Nehirlerde balk avlamak iin patlayc kullanmlar ve evcil hayvanlar yemilerdi. Yerli avclarn silahlarna el koymular, uygun olmayan biimde tuvalet ukurlar amlar, nehirleri gazya ve kimyasal zclerle kirletmiler, kadnlara cinsel tacizde bulunmular ve pleri dzgn bir ekilde imha etmedikleri iin de evre, bcekler ve kemirgenlerin istilasna uramt. ki seeneimiz vard, dedi bir adam. Savaabilirdik ya da gururumuzu unutup, hasar gidermek iin elimizden geleni yapabilirdik. Henz savama zamannn gelmediine karar verdik. Sonra da, askerlerin bu davranlarn, kendi insanlarn yiyeceksiz idare etmeye ikna ederek, nasl dengelemeye altklarn izah etti. Buna oru diyordu ama aslnda daha ok istemli bir ala benziyordu. htiyarlar ve ocuklar beslenme yetersizliinden tr hasta olmulard. Tehditlerden ve rvetlerden sz ettiler. Olum, dedi bir kadn, spanyolca ve birok yerel lehenin yannda, ngilizce de bilir. Bir turist irketi iin rehber ve tercman olarak alyordu. Ona iyi de bir maa veriyorlard. Petrol irketi ona, aldnn on katn teklif etti. Ne yapabilirdi ki? imdi ise eski irketini ve bize yardm etmeye gelen tm dierlerini ktleyen mektuplar yazyor ve mektuplarnda petrol irketlerinden dostlarmz diye bahsediyor. Sularn silkeleyen bir kpek gibi, vcudunu sallad. Artk bizden biri deil o. Olum... Bir amann geleneksel tyl kafaln takm yalca bir adam ayaa kalkt sonra. Petrol irketlerine kar bizleri temsil etmeleri iin setiimiz ve uak kazasnda len o kiiyi biliyor musun? Ben imdi, burada durup, sana o kadar kiinin syledii eyi, yani kazaya petrol irketlerinin neden olduunu sylemeyeceim. Ama sana, bu lmn rgtmzde byk bir gedik atn syleyebilirim. Petrol irketleri de, o gedii kendi adamlar ile kapatmakta hi zaman kaybetmediler. Baka bir adam, cebinden bir kontrat kartp, okudu. 300 bin dolar karlnda, ok byk bir arazi bir kereste irketine devrediliyordu. kabile ileri geleni tarafndan imzalanmt. Bu imzalar gerek deil, dedi. Biliyorum, nk bir tanesi benim kardeim. Bu da baka tr bir suikast. Liderlerimizi gzden drmek. Tm bunlarn Ekvadorun henz petrol irketlerine sondaj izni verilmemi bir blgesinde meydana geliyor olmas hem komik, hem de garip bir ekilde uygun grnyordu. Bu blgenin etrafndaki birok alanda sondaj yaplm ve yerliler sonular grmler, komularnn yok olmalarna tank olmulard. Orada oturmu bunlar dinlerken, kendime, lkemin insanlarnn byle toplantlarn

CNNde ya da akam haberlerinde gsterilmesine nasl tepki vereceklerini sordum. Toplantlar ilgin, anlatlanlar ise ok rahatsz ediciydi. Ama bu toplantlarn resmi ksmlar dnda, bir ey daha oldu. Aralarda, le yemei srasnda ve gece, insanlarla zel olarak konutuum zaman, bana sk sk, ABDnin Irak niye tehdit ettii soruluyordu. Balamak zere olan sava, bu orman kyne gelen Ekvador gazetelerinin ilk sayfalarnda tartlyordu ve buradaki gr ABDdekinden ok farklyd. Bush ailesinin sahip olduu petrol irketleri ile United Fruite ve Bakan Yardmcs Cheneyin eski Halliburton CEOsu olarak rolne atflar vard. Bu gazeteler, hi okula gitmemi kiilere de okunuyordu. Grne gre, herkes bu konuya ilgi duyuyordu. Burada, Amazon yamur ormanlarnn ortasnda, Kuzey Amerikadaki birok kiinin geri, hatta vahi olarak nitelendirecei okuma yazmas olmayan insanlarn arasndaydm; ancak kresel imparatorluu kalbinden vuran aratrc sorular soruluyordu. Shellden kp, hidroelektrik santralini geip, Andlarda ykselirken, bir yandan da Ekvadora bu ziyaretim srasnda grp duyduklarmla, ABDde altklarm arasndaki farkllklar dnyordum. yle grnyordu ki, Amazon kabilelerinin bize retecek ok eyi vard; gittiimiz tm okullara ve o kadar saat okuduumuz dergiler ve seyrettiimiz televizyon haberlerine ramen, onlarn eritii bilin dzeyinden uzak grnyorduk. Bu dnce tarz beni, Latin Amerikada ska duymu olduum Akbaba ve Kartal Kehaneti ve baka yerlerdeki benzer ngrler hakknda dnmeye itti. Bildiim kltrlerin neredeyse tm, 1990larn sonlarna doru hayret verici bir gei dnemine girdiimizi ngrr. Himalayalardaki manastrlarda, Endonezyadaki tren alanlarnda ve Kuzey Amerikadaki yerli blgelerinde, Amazonun derinliklerinden And Dalarnn tepelerine ve Orta Amerikadaki kadim Maya ehirlerine kadar, zamanmzn insanlk tarihinde zel bir an olduu ve her birimizin, yapmas gereken bir grev olduu iin, bu zamanda domu olduu sylenir. Bu ngrlerin isimleri ve kullandklar kelimeler, az da olsa deiiktir. Deiik ekillerde Yeni adan (New Age), nc Binyldan (Third Millennium), Kova andan (Age of Aquarius), Beinci Gnein Balangcndan (Beginning of the Fifth Sun) ya da eski takvimlerin sonu ve yenilerinin balangcndan bahsederler. Ancak, bu eitli adlandrmalara ramen, ortak ok ynleri olup, Akbaba ve Kartal Kehaneti tipiktir. Bu ngr, tarihin sisli gemilerinde insan topluluklarnn blnp iki farkl yol izlediklerini syler: Akbabann yolu (yrei, seziyi ve mistik olan temsilen) ve kartaln yolu (akl, mant ve maddesel olan temsilen). 1490larda, der ngr, bu iki yol birleecek ve kartal akbabay yok olmann eiine getirecektir. Ondan 500 yl sonra da 1990larda, akbaba ile kartaln yeniden birleip, ayn gkyznde ve ayn yolda beraberce umalarna frsat salayacak yeni bir a balayacaktr. Eer akbaba ve kartal bu frsat deerlendirirlerse, o ana kadar grlmemi sra d bir kuak yaratlacaktr. Akbaba ve Kartal Kehaneti birok seviyede anlalabilir; standart yorum, yerel bilginin bilimsel teknolojilerle paylamn, yin ve yangin dengelenmesini ve kuzey ile gney kltrlerinin birlemelerini ngrr. Ancak, en gl olan, bilin hakknda verdii mesajdr: Kendimize ve dnyaya bakabileceimiz ok eitli yollardan yararlanabileceimiz bir dneme girdiimizi ve daha yksek bilin dzeylerine kmak iin bunlar bir srama tahtas olarak kullanabileceimizi syler. nsanlar olarak, gerekten uyanp daha bilinli bir tre dnebiliriz. Amazonun akbaba insanlar, bu yeni binylda insan olmann doas ile nmzdeki birka on yl

iin olan niyetlerimizi deerlendirme konusundaki taahhtlerimiz hakkndaki sorular irdeleyeceksek, o zaman gzlerimizi ap, Irak ve Ekvador gibi yerlerdeki eylemlerimizin -kartaln eylemlerisonularn grmemiz gerektiini ok ak bir ekilde ortaya koymaktadr. Kendimizi sarsp, uyandrmalyz. Tarihteki en gl lkede yaayan bizler, pembe dizilerin sonlar, futbol malar, aylk bilanolar ve gnlk Dow Jones ortalamalar hakknda bu kadar endielenmeyi brakp, onun yerine ne olduumuzu ve ocuklarmzn ne olmasn istediimizi yeniden deerlendirmeliyiz. Kendimize bu nemli sorular sormaktan vazgememizin sonular, gerekten ok tehlikeli olacaktr.

35-Yaldz Kazmak Ekvadordan evime dndkten ksa bir sre sonra, ABD, Birinci Krfez Savandan (1991) 12 yl sonra ikinci defa Irak igal etti.(2003) ETler baarsz olmutu. akallar da baarsz olmutu. Onun iin gen erkek ve kadnlar l kumlar arasnda lmek ve ldrmek iin gnderilmilerdi. galin gndeme getirdii nemli ama ok az sayda Amerikalnn zerinde dneceine inandm bir soru, bunun Suud Hanedan iin ne anlama gelecei idi. ABD, baz tahminlere gre Suudi Arabistandan daha fazla petrole sahip olan Irak ele geirirse, 1970lerde Suud kraliyet ailesi ile yapm olduumuz Suudi Arabistan Para Aklama Tezgah ile balayan anlamaya sadk kalmay srdrmenin pek bir gerei kalmayacak gibi grnyordu. Saddamn sonu, Panamada Noriegann sonu gibi, denklemi deitirecekti. Panamada, kuklalarmz bir kere iktidara geri getirdikten sonra, Torrijos ve Carterin yapt anlamann artlarn dikkate almadan, Kanal kontrol etmitik. O zaman, Irak kontrol edince, OPECi de paralayabilecek miydik? Suud kraliyet ailesi, kresel petrol politikas sahnesinde artk nemsiz mi olacakt? Baz uzmanlar, Bushun, tm kaynaklarmz Afganistanda El Kaidenin peinde komaya yneltmek yerine, niye Iraka saldrm olduunu sorgulamaya balamt bile. Acaba, bu ynetimin bu petrol ailesinin- bak asndan, garantili petrol kaynaklar salamak ve inaat kontratlar iin neden yaratmak, terristlerle savamaktan daha nemli olabilir miydi? Ancak, olas bir sonu daha vard; OPEC gcn yeniden ortaya koymaya alabilirdi. ABD Irak ele geirirse, dier petrol zengini lkelerin petrol fiyatlarn artrmak ve/veya petrol arzn drmekle kaybedecekleri ok bir ey olmayabilirdi. Bu olaslk, sonularn uluslararas finans dnyasnn dndaki pek az kiinin tahmin edebilecei ama jeopolitik dengeleri altst edip, sonunda irketokrasinin oluturmak iin bu kadar aba harcad sistemi alaa edebilecek bir baka senaryo ile de balantl idi. Aslnda, tarihin ilk gerek kresel imparatorluunun kendini imha etmesine neden olacak yegne etken olabilirdi. Son tahlilde, kresel imparatorluk byk lde, dolarn dnyada standart para birimi olarak kullanld ve ABD darphanesinin de bu dolarlar basmaya yetkili olduu gereine dayanr. Bylece, Ekvador gibi lkelere, hibir zaman geri demeyeceklerini bildiimiz borlar veririz; hatta borlarn demelerini istemeyiz de; elimize koz veren, bizim diyetimiz olan da budur. Normal artlar altnda, sonunda kendi kaynaklarmz tketme riskini tarz; sonuta, bor veren hibir kimse, geri gelmeyen ok fazla miktarda borcu kaldramaz. Ancak, bizimkiler normal artlar deildir. ABDnin bast parann arkasnda altn destei yoktur. Aslnda, dnyann genelde ekonomimize ve bizi desteklemesi iin yarattmz imparatorluun gcn ve kaynaklarn kullanabilme becerimize olan gveni dnda, hibir ey tarafndan desteklenmemektedir. Dolar basma olanamz bize inanlmaz bir g salamaktadr. Bu, dierlerinin yannda, hibir zaman denmeyecek borlar vermeye devam edebileceimiz ve kendimizin de yksek miktarlarda borca girebileceimiz anlamna gelir. 2003 ylnn banda ABDnin milli borcu 6 trilyon dolar gemiti ve yl sonundan nce de 7 trilyon dolara -Amerikan vatanda bana kabaca 24 bin dolarulamas bekleniyordu. Bu borcun ou Asya lkelerine, zellikle de, Amerika ve dnya pazarlarna yaptklar -elektronik eya, bilgisayar, araba, kk ev aletleri ve tekstil rnleri dahil- tketici mal satlarndan elde ettikleri gelirler ile ABD Hazine senetleri (temelde, borlanma senetleri) satn alan [109] Japonya ve ine idi.

Dnya standart para birimi olarak dolar kabul etmeye devam ettii srece, bu ar bor irketokrasi iin ciddi bir engel oluturmaz. Ancak, baka bir para birimi gelip de dolarn yerini almaya kalkacak olursa ve ABDnin alacakllarndan bazlar (rnein, Japonya veya in) alacaklarn istemeye karar verirse, bu durum radikal olarak deiir. ABD, kendini birdenbire son derece tehlikeli ve nazik bir durumda bulabilir. Aslnda, bugn byle bir para biriminin varl artk kuramsal olmaktan kmtr; 1 Ocak 2002de uluslararas finans sahnesine giren Euronun prestiji ve gc her geen ay artmaktadr. Euro, Irak igalinin intikamn almak isteyecek ya da herhangi bir nedenden tr ABDye kar gcn kullanmaya karar verecek bir OPEC iin olaanst bir frsat oluturmaktadr. OPEC, standart para birimi olarak dolar yerine euro kullanmaya karar verirse, bu, irketokrasiyi temelinden sarsar. Byle bir ey olur da, bir veya iki byk alacakl, borlarmz euro cinsinden dememizi talep ederse, bunun etkisi ok byk olur. 18 Nisan 2003 Paskalya Cumas sabah, evimden ofis olarak kullandm garajma olan ksa mesafeyi yryp, masama oturup, bilgisayarm ap, her zaman yaptm gibi New York Times'n web sayfasna girerken, aklmda bunlar vard. Sayfadaki balk sanki gzme girdi; beni annda uluslararas finansn yeni gerekleri, milli bor ve euro hakkndaki dncelerimden alp, eski mesleim ile ilgili olanlara gtrd: ABD, Irakn Yeniden nas inde Bechtele Byk bir Kontrat Verdi. Makale yle diyordu: Bush ynetimi Irakn yeniden inas plannda ilk byk kontrat bugn San Franciscodaki Bechtel Grubu ile imzalad. Daha altlarda ise yazarlar okuyuculara u bilgileri veriyordu: Irakllar, lkeyi yeniden biimlendirme konusunda, her ikisi de ABDnin nemli [110] derecede etkili olduu kurumlar olan Dnya Bankas ve IMF ile birlikte alacak. nemli derecede etkili! te size ironik bir laf. Baka bir Times makalesine getim: irketin Washington ile ve Irakta Balantlar Var. Bir nceki makalede verilen bilgilerin ounun tekrar olan ilk birka paragraf atlayarak uraya geldim: Bechtelin ulusal gvenlik kurumlar ile gemie dayanan balantlar vardr.../...Direktrlerden biri olan George P. Shultz, Bakan Ronald Reagann iileri bakan idi. Bechtele kdemli danmanlk da yapan ve Reagan ynetimine katlmadan nce irketin bakan da olan Bay Shultz, savunma bakan olarak atanmasndan nce San Francisco merkezli bu irkette ynetici olarak grev yapan Caspar W. Weinberger ile birlikte alyordu. Bu yl, Bakan Bush, Bechtelin CEOsu [111] Riley P. Bechteli, Bakanlk hracat Konseyine atad. te burada, bu makalelerde, modern tarihin ve kresel imparatorlua gidiin ksa bir zeti vard. Sabah medyasnda anlatlan ve Irakta olanlar, Claudinenin beni otuz be yl nce hazrlad ve bir zamanlar bende de olduu gibi, kendilerini yceltme arzularn paylaan baka insanlarn yaptklar iin bir sonucuydu. Ve dnyadaki her insan etki alanna sokma yolunda irketokrasinin gelmi olduu noktay gsteriyordu. Bu makaleler, 2003 Irak igali ve o lkeyi silahl kuvvetlerimizin neden olduu enkazdan modern ve Batllam bir ekilde yeniden ina etmek iin imzalanmakta olan anlamalarla ilgiliydi. Yine de, 18 Nisan 2003n bu haberleri, aka sylemeseler de, 1970lerin balarn ve Suudi Arabistan Para

Aklama Tezghn hatrlatyorlard. SAMA ve ondan doan kontratlar, ABD mhendislik ve inaat firmalar ile petrol endstrisinin, bir l krallnn gelimesine ncelik etmelerine izin veren aslnda art koan- yeni ve balayc rnekler oluturmutu. SAMA, ayn gl hamlede, petroln kresel ynetimine yeni kurallar getirmi, jeopolitii yeniden tanmlam ve Suudi kraliyet ailesiyle, onlarn hkmranln olduu kadar, oyunu bizim kurallarmzla oynamay srdrmelerini de garanti edecek bir ittifak oluturmutu. Bu makaleleri okuduka, benim gibi baka ka kiinin, eer oyunu Suudiler gibi oynam olsayd, Saddamn bugn hl iktidarda olacan bildiini merak ettim. Fzelerine ve kimyasal madde fabrikalarna kavumu olacakt; onlar onun iin biz yapm olacaktk ve adamlarmz da onlar gelitirmekten ve bakmlarn yapmaktan sorumlu olacaklard. ok krl bir anlama olacakt; ayn Suudi Arabistanda olduu gibi. Bu ana kadar, ciddi basn bu yknn ok stne gitmemeye dikkat etmiti. Ama bugn, ortaya kmt. Doru, sadece kk bir ipucu idi; makaleler, olabilecek en ksa zetleri vermiti, yine de yk ortaya kmaya balamt. New York Times'in bu konuda fazla servenci bir konum alp almadn merak ederek, CNNin web sitesini ziyaret ettim ve Bechtel Irak Kontratn Kazand balkl haberi okudum. CNNin yks de Timesdekine ok benziyordu, ancak unu da eklemiti: Bakan Yardmcs Dick Cheneyin bir zamanlar CEOsu olduu ve Halliburton irketinin bir paras olan Kellogg Brown & Root (KBR) da dahil olmak zere baka birok irket de, deiik zamanlarda, asl teklif sahibi ya da ekiplerin bir paras olarak, bu i iin rakip olarak anlmlard... [Halihazrda] Halliburton, Irakn petrol altyapsnda acil onarmlar yapmak iin, 7 [112] milyar dolara kadar kabilecek ve iki yl srebilecek bir kontrat imzalam bulunmaktadr. Kresel imparatorlua gidiin yks, gerekten de darya szmaya balam gibiydi. Ama ayrntlar deil. Yani kresel imparatorluun bir bor, aldatmaca, kleletirme, smr ve dnyann her tarafndaki insanlarn kalpleri, benlikleri, ruhlar ve kaynaklarna tarihteki en utanmaz el koyuun trajik bir yks olduu gereinin ayrntlar deil. Bu makalelerdeki hibir ey, 2003teki Irak yksnn, utan verici bir yknn devam olduuna ilikin bir ipucu vermiyordu. mparatorluk kadar eski olan bu yknn, hem bu kreselleme anda gelmi olduu boyutlardan, hem de yrtl eklindeki incelikten tr, artk yeni ve dehet verici bir yn aldn da aa vurmuyorlard. Ancak, tm bu eksikliklere ramen, isteksiz de olsa, yk yine de szmaya balam gibi grnyordu. steksizce szmaya balam bu yk fikri bana ok ey ifade ediyordu. Bana, kendi kiisel ykm ve onu anlatmay yllarca erteleyiimi hatrlatt. ok uzun bir sredir, itiraf etmem gerektiini biliyordum ama yine de ertelemitim. Geriye baknca, phelerimin ve sululuk fsltlarnn bandan beri orada olduunu grebiliyorum. Claudinenin dairesinde, o ilk yolculukta Endonezyaya gitme taahhdnde bulunmadan bile nce balamlar ve tm bu yllar boyunca beni nerede ise hi durmadan rahatsz etmilerdi. Beni srekli rahatsz etmi olan bu phelerle ac ve sululuk duygusu olmasayd, bu iten hibir zaman kamayacam da biliyordum. Dier birou gibi, ben de skp kalacaktm. Virjin Adalarnda bir kumsalda durup, MAINden istifa etmeye karar veremeyecektim. Yine de, hl oyalanyordum, bir kltr olarak hepimizin oyaland gibi.

Bu makale balklar, byk irketler, uluslararas bankalar ve hkmetler arasndaki ittifak ortaya kartr gibiydi ama benim MAIN zgemiim gibi, anlatlanlar hep yzeyde kalyordu. Bu bir cila idi. Gerek yknn ise, byk mhendislik ve inaat firmalarnn, bir kez daha, bir lkeyi kendimize benzetmek iin - byk olaslkla, bize benzemeye hi niyeti olmayan bir halk arasnda- milyarlarca dolar almakta ya da sekin bir grup insann, hkmetteki yksek konumlarn ktye kullanma yolunda tarih kadar eski bir riteli yinelemekte olduklar gereiyle hibir ilgisi yoktu. O tablo biraz fazla basit: Sistemin yanllarn dzeltmeye karar verirsek, tm yapmamz gerekenin bu insanlar kovmak olduunu ima ediyor. Komplo teorilerinin ekmeine ya srp, bylece, televizyonu ap tarihe, onlarn her eyi halledeceini, devlet gemisinin yzer durumda olduunu ve rotasna geri dneceini syleyen ilkokul nc snf gz ile bakmz iinde rahat, tm bunlar unutmak iin uygun bir bahane yaratyor. Bir sonraki seimi beklemek zorunda olabiliriz ama sonunda her ey yoluna girecek. Modern imparatorluun -aresiz insanlar smren ve tarihin en vahi, bencil ve sonunda kendini imha etmeye ynelik kaynak gaspn gerekletiren irketokrasinin- gerek yks, o sabah basnda aklananlarla bir ilgisi olmayp, bizleri olduka yakndan ilgilendirmektedir. Ve tabii ki bu da, gerek yky dinlemekte neden bu kadar zorlandmz aklamaktadr. Yalnzca yanl bir kavramn peine taklp onu Tanr kelam gibi kabul ettiimiz gerei ile yzlemek yerine, insanlarn binlerce yllk sosyal evriminin sonunda mkemmel ekonomik sistemi gelitirdii efsanesine inanmay tercih ediyoruz. Her tr ekonomik bymenin insanln yararna olduuna ve byme ne kadar fazla ise, yararlarn da o kadar yaygn olacana kendimizi inandrdk. Son olarak da, birbirimizi bu kavramn sonucunun geerli ve etik olarak adil olduuna inandrdk: Kenarlarda doanlar smrlmeye ak iken ekonomik bymenin ateini kartranlar yceltilip dllendirilmeli. Bu kavram ve onun sonucu her tr korsanl hakl kartmak iin kullanlmaktadr; ran, Panama, Kolombiya, Irak ve dier yerlerdeki masum insanlar yamalamak, ldrmek ve rzlarna gemek iin izin ve yetki verilmektedir. Eylemlerinin ekonomik byme yaratt gsterilebildii srece -ki byle bir bymeyi hemen her zaman gsterebilirler- ETler, akallar ve ordular oalmaktadr. Bir ehri bombalayp onu yeniden ina ettiinizde tahmin, ekonometri ve istatistik gibi tarafl olabilen bilimleri kullanarak ekonomik byme verilerinde byk bir frlama olmu gibi gsterebilirsiniz. Gerek yk, bir yalan yaamakta olduumuzdur. MAIN zgemiim gibi, yzeyin altndaki lmcl kanserleri gizleyen bir cila yarattk. Bu kanserler, istatistiklerimizin ektii rntgenler tarafndan ortaya kartlmtr. Bu rntgenler, ayn zamanda, tarihin en gl ve varlkl imparatorluunun, kabul edilemez derecede yksek intihar, uyuturucu kullanm, boanma, ocuklara kar vahet, rza geme ve cinayet oranlarna sahip olduu korkutucu gereini ve bu sorunlarn, aynen habis bir kanser gibi, her yl artan bir ekilde yayldn da ortaya koymaktadr. Kalplerimizde her birimiz ac ekmekteyiz. Deiiklik iin haykryoruz. Ama bu haykrlar susturmak iin yumruklarmz azmza tkadmz iin de duyulmuyoruz. Tm bunlar bir komplonun stne atabilmemiz harika olurdu ama yapamayz. mparatorluk, byk bankalarn, irketlerin ve hkmetlerin -irketokrasinin- verimliliine dayanmaktadr ama bir komplo deildir. Bu irketokrasi biziz - onu bizler olur hale getiriyoruz- ki, oumuzun ayaa kalkp ona kar gelmemizi zorlatran da budur. Onun yerine, glgelerde gezinen komplocular grmeyi tercih

ediyoruz, nk oumuz ya o bankalar, irketler veya hkmetler iin alyoruz ya da bir ekilde, retip pazarladmz mallar ve servisler iin onlara bamlyz. Bizi besleyen sahibimizin elini srmay gze alamyoruz. Bilgisayarmn ekranndaki haber balklarna bakarken, zerinde kafa yorduum durum buydu. Ve akla birka soru getiriyordu. Evinizi ve arabanz, yiyecek ve giysilerinizi, elektrik ve salk hizmetlerinizi salar gibi grnen bir sisteme, (bu sistemin ayn zamanda her gn 24 bin insann alktan ld ve milyonlarcasnn daha sizden nefret ettii veya en azndan, setiiniz temsilciler tarafndan yaratlan politikalardan nefret ettii bir dnya yarattn bilseniz bile) nasl kar gelirsiniz? Sistemin kendini imha etmek zere olduundan pheleniyor olsanz bile, sradan kp, sizin ve komularnzn her zaman neredeyse Tanr kelam olarak kabul ettii kavramlar sorgulama cesaretini nasl bulursunuz? Yavaa yerimden kalktm ve kendime bir fincan kahve yapmak iin eve yneldim. Yolda, giri yolunun yanndaki posta kutumuza urayp, iindeki Palm Beach Post dergisini aldm. Onda da, New York Timesin yaynlama izni verdii, Bechtel-Irak konulu ayn makale vard. O srada, gazetenin tarihini fark ettim: 18 Nisan. Bu en azndan New Englandda iyi bilinen, Devrim Sava kafal ailem ve Longfellowun u iiri ile iime ilenmi bir tarihtir: Dinleyin ocuklarm ve duyacaksnz Gece yars yolculuunu Paul Reverenin, Yetmibe Nisannn onsekizinde; ok az kii hayatta bugn O mehur gn ve yl hatrlayan.

Bu yl Paskalya Cumas, Paul Reverenin yolculuunun yldnmne rastlad. O tarihi Post'un n sayfasnda grmek bana, bu smrge kuyumcusunun bir yandan atn New England kasabalarnn karanlk sokaklarnda srerken, bir yandan da apkasn sallayp ngilizler geliyor! diye barn hatrlatt. Revere bu haberi vermek iin hayatn tehlikeye atm, sadk Amerikallar da arya cevap vermilerdi. O zaman, imparatorluu durdurmulard. Onlar neyin drtklediini, bu smrgeci Amerikallarn sradan kmaya neden gnll olduklarn merak ettim. Liderlerinin ou zengin kiilerdi. Onlar, ilerini tehlikeye atmaya, onlar besleyen eli srmaya, hayatlarn riske atmaya iten neydi? phesiz, her birinin kiisel nedenleri vard. Ama yine de, birletirici bir g, bir enerji veya katalizr, tm o bireysel ateleri tarihin o annda yakan bir kvlcm olmalyd. Ve sonra anladm: Szckler. Britanya mparatorluunun ve onun bencil ve sonunda kendini imhaya ynelik ticaret sisteminin ardndaki gerek yknn anlatlmas o kvlcm salamt. Olaylarn ardndaki gerein Tom Paine ve Thomas Jefferson gibi adamlarn szleri tarafndan aa karlmalar, vatandalarnn hayal glerini atelemi, yrekleri ve bilinleri amt.

Smrgecileri sorgulamaya balamlar ve yle yapnca da yalanlarn ardndaki gerei kefetmilerdi. Yaldzn altndaki gerei ayrmsamlar, Britanya mparatorluunun onlar nasl kullandn, kandrdn ve kleletirdiini anlamlard. ngiliz patronlarnn bir sistem oluturup, sonra da insanlarn ounu bir yalana (bunun insanln sunabilecei en iyi sistem olduuna, daha iyi bir dnya yaratma frsatnn kaynaklarn ngiltere Kral araclyla kontrol edilmesine dayandna, ticaret ve politikaya kralc bir yaklamn ounlua yardm etmenin en verimli ve insani yolu olduuna) inandrmay baardklarn, gerekte ise sistemin ok fazla kiinin srtndan ok az sayda kiiyi zenginletirdiini grdler. Bu yalan ve bunun sonucu olarak ortaya kan smr dzeni, bir avu filozof, iadam, ifti, balk, yazar ve konumac bu gereklerden sz etmeye balayana dek, on yllarca srp, yaylmaya devam etti. Szckler. Kahve fincanm doldururken, onlarn gcn dnyordum; sonra, ofisime gidip bilgisayarma dndm. CNNin web sitesinden kp, bir akam nce zerinde almakta olduum dosyay atm. Yazdm son paragraf okudum: Bu yk mutlaka anlatlmal. Byk krizler ve frsatlar zamannda yayoruz. Bu Ekonomik Tetikinin yks u anda olduumuz yere nasl geldiimizin ve neden stesinden gelinemez grnen krizlerle kar karya olduumuzun yks. Bu yk anlatlmal; nk ancak gemi hatalarmz anlayarak, gelecekteki frsatlar deerlendirebiliriz... En nemlisi de, bu yk anlatlmal; nk bugn, tarihte ilk defa bir lke tm bunlar deitirmek iin gerekli beceri, para ve gce sahip. Bu, benim doduum ve bir ET olarak hizmet ettiim lke: Amerika Birleik Devletleri. Bu defa durmayacaktm. Yaammdaki rastlantlar ve onlarn etrafnda yapm olduum seimler beni bu noktaya getirmiti. Buradan ileriye gidecektim. Yine o dier adam, atnn zerinde karanlk New England krlarnda drtnala giderken, bararak uyarda bulunan o yalnz srcy dndm. Kuyumcu, Painenin szcklerinin kendinden nce gittiini, insanlarn o kelimeleri evlerinde okuyup, meyhanelerde tarttklarn biliyordu. Paine, Britanya mparatorluunun acmaszl hakkndaki gerei onlara gstermiti. Jefferson ise lkemizin yaam, zgrlk ve mutluluu arama hakk prensiplerine bal olduunu ilan edecekti. Ve Revere, gece boyunca at srerken, smrgelerdeki erkek ve kadnlarn bu szcklerle gleneceklerini ve ba kaldrp daha iyi bir dnya iin savaacaklarn biliyordu. Szckler... Ve kararm verdim: Daha fazla ertelememek, yllar boyunca defalarca balam olduumu sonunda bitirmek, gerei aklamak, itiraf etmek ve bu kitaptaki szckleri yazmak iin.

Son Sz Bu kitabn sonuna geldik ve ayn zamanda da bir balangca. Bir olaslk, bundan sonra ne yapacanz, irketokrasiyi durdurmak ve kresel imparatorlua doru, bu delice ve kendini yok etmeye ynelik gidie bir son vermek iin neler yapabileceinizi dnyorsunuz. Kitab arkanzda brakp, dnyann zerine atlamaya hazrsnz. Fikir istiyorsunuz ve ben size birka tane verebilirim. Size, son okuduunuz, Irakta Bechtel ve Halliburton hakkndaki blmn artk eski bir haber olduunu syleyebilirim. Okuduunuz zaman, gereksiz gibi grnebilir. Ancak, o gazete haberlerinin nemi, ieriklerinin zamansal olarak uygunluunun ok tesine gitmektedir. O blm, umarm, sizin haberlere baknz deitirecek, nnze gelen her gazete makalesinin satr aralarn okumanza ve dinlediiniz her radyo ve televizyon haberinin daha derin anlamn sorgulamanza yardmc olacaktr. Olaylar grndkleri gibi deil. NBCnin sahibi General Electric, ABCninki Disney ve CBSninki Viacom olup, CNN ise devasa bir AOL Time Warner irketler topluluunun parasdr. Gazetelerimizin, dergilerimizin ve yaynevlerimizin byk ounluunun mlkiyeti -ve idaresi- byk uluslararas irketlerin elindedir. Medyamz, irketokrasinin bir parasdr. letiimimizin neredeyse tamamm kontrol eden memurlar ve yneticiler yerlerini bilir: Hayatlar boyunca onlara, en nemli ilerinden birinin, devralm olduklar sistemin devamn, glenmesini ve genilemesini salamak olduu retilir. Bunda ok beceriklidirler ve kar kan olursa da, ok acmasz olabilirler. Dolaysyla, yaldzn altndaki gerei grp ortaya kartmak grevi size dmektedir. Ailenize ve dostlarnza bundan sz edin, gerei yayn. Size, pratik olarak yaplabileceklerin bir listesini verebilirim. rnein, benzin harcamanz azaltn. 1990da, Irak ilk defa igal etmeden nce, 8 milyon varil petrol ithal ediyorduk; 2003e ve ikinci [113] igale geldiimizde ise bu miktar %50den fazla artarak, 12 milyon varili amt. Bir daha cannz alverie gitmek istedii zaman, onun yerine bir kitap okuyun, egzersiz veya meditasyon yapn. Evinizi, gardrobunuzu, arabnz ve hayatnzdaki dier birok eyi kltn. Serbest ticaret anlamalarn ve kk imalathanelerde aresiz insanlar smren veya evreyi talan eden irketleri protesto edin. Size, mevcut sistemde olduka mit olduunu, bankalar, irketler ve hkmetlerle -ya da, onlar yneten insanlarla- ilgili temelde bir sorun olmadn ve bunlarn, tabii ki, bir irketokrasi oluturmak zorunda olmadklarn syleyebilirim. Bugn karmzdaki sorunlarn kt niyetli kurumlarn sonucu olmad hakknda ayrntya girebilirim; bunlar, aslnda, ekonomik gelime hakkndaki yanl kavramlardan kaynaklanmaktadr, su bu kurumlarn kendilerinde deil, bizim onlarn alma yntemleri, birbirleriyle etkileim ekilleri ve bu srete yneticilerinin oynad rol hakkndaki alglarmzda yatmaktadr. Aslnda, son derece etkin kresel iletiim ve datm alar, olumlu ve efkatli deiiklikler yapmak iin kullanlabilir. Nikenin iaretinin, McDonalds kemerinin veya Coca-Cola logosunun, ana amalar dnyadaki yoksullar evreye yararl bir ekilde giydirip, karnlarn doyurmak olan irketlerin sembolleri haline geldiini hayal edin. Bu, Aya bir adam indirmekten, Sovyetler Birliini paralamaktan ya da bu irketlerin dnyann her tarafna ulamalarn salayacak bir altyap yaratmaktan daha az gereki deildir. Kendimizi ve ocuklarmz dnmek, sorgulamak ve

eylemde bulunma cesaretini gsterebilmede etken klmak iin, eitim yaklammzda bir devrime gereksinmemiz var. Siz bir rnek oluturabilirsiniz. Hem retmen, hem de renci olun; siz rnek olarak evrenizdekilere esin verin. Yaamnzdaki kurumlar etkileyecek belirli eylemlere girimeniz konusunda sizi cesaretlendirebilirim. Bir ortam olutuu anda fikrinizi syleyin, mektuplar ve elektronik postalar yazn, soru ve endielerinizi telefonla gerekli yerlere bildirin, daha bilinli okul ynetim kurullar, belediye meclisleri ve yerel kurallar iin oy verin. Bir ey almanz gerektii zaman, bunu bilinli olarak yapn; kiisel olarak katlmc olun. Size, 1990da Shuar kabilesini ziyaretimde bana sylenenleri, dnyann onu dlediiniz gibi olduunu ve o eski evreyi kirleten endstriler, tkal yollar ve kalabalk ehirler karabasann, srdrlebilirlik ve eitlik gibi dnyaya saygl ve toplumsal sorumluluklar olan prensiplere dayal yeni bir rya ile deitirebileceimizi hatrlatabilirim. Kendimizi ve rnek aldklarmz deitirmek bizim elimizde. Daha iyi bir dnya yaratmak iin sahip olduumuz artc frsatlar hemen sralyabilirim: Herkese yetecek kadar yiyecek ve su; hastalklar tedavi eden, bugn milyonlarca insan gereksiz yere etkileyen salgnlar nleyecek ilalar; yaamn gereklerini yerkrenin en cra kelerine bile gtrebilecek ulatrma sistemleri; okur-yazarlk orann artrp, dnyadaki her insann, dier insanlarla iletiime girebilmesine olanak verecek internet servislerinin salanmas; farkllklarn giderilmesini salayarak, savalar gereksiz klacak aralar; herkes iin daha ekolojik ve verimli evler gelitirmek iin kullanlabilecek, hem uzayn sonsuzluunu, hem de en minik, atom alt enerjiyi aratran teknolojiler; yukardakilerin tmn baarmak iin yeterli kaynaklar ve daha birok ey. Bakalarnn, sorunlar ve frsatlar anlamalarna yardm etmeniz iin, hemen atabileceiniz admlar nerebilirim. Bir Ekonomik Tetikinin tiraflar hakknda, kitapnzda, ktphanede veya her ikisinde alma gruplar oluturun. (Bunun iin bir ablonu www.JohnPerkins.org adresinde bulabilirsiniz.)

Yakndaki bir ilkokul iin en sevdiiniz konu (spor, yemek yapma, karncalar -neredeyse her ey) hakknda bir sunu gelitirin ve onu, rencileri miras alacaklar toplumun gerek yaps hakknda bilinlendirmek iin kullann.

Adres defterinizdeki herkese, bu ve okuduunuz dier kitaplar hakkndaki duygularnz aklayan elektronik postalar gnderin.

Ama sanrm, siz zaten bunlarn ounu dnmsnzdr. Sadece, size en cazip gelen ikisini seip onlar gerekletirmeniz ve tm bunlarn, sizin ve benim yapmamz gereken ok daha byk bir taahhdn bir paras olduunu anlamanz gerekiyor. Kendimizi, hem kendimizi hem de evremizdeki herkesi sarsp uyandrmaya kesinlikle ve tartmasz olarak adamamz gerekiyor. Kehanetlerin bilgeliine kulak vermeli, yreimizi ve bilincimizi olaslklara ak tutmal, bilinlenmeli ve sonra da eyleme gemeliyiz. Ancak, bu kitap bir reete deildir. Sadece bir itiraftr, o kadar. Kendisinin bir piyon, bir ekonomik tetiki haline gelmesine izin veren bir adamn itirafdr. Bu kadar avantaj sunduu iin yozlam bir sisteme inanan -nk bu inanc hakl gstermek ok kolayd- bir adam. Yaptnn yanl olduunu bilen ama kendi agzll ve aresiz insanlar smrp, dnyay talan etmek iin hep bir bahane

bulabilen bir adam. Tarihin bildii en zengin toplumlardan birinde domu olmann avantajlarn sonuna kadar kullanp, ayn zamanda, anne ve babas piramidin en tepesinde olmad iin kendine acyabilen bir adam. retmenlerini dinleyip, ekonomik gelimeler hakkndaki ders kitaplarn okuyan ve sonra da, kresel imparatorluu destekleyen her eylemi, o eylem cinayet, soykrm ve evresel ykmla sonulansa bile merulatran dier insanlar kendine rnek alan bir adam; dier insanlar, kendi yolundan gelmeleri iin eiten bir adam. Bu benim itirafmdr. Buraya kadar okumu olmanz, kiisel bir seviyede itirafmla zdeleebildiinizin, sizinle benim birok ortak ynmzn olduunun bir gstergesidir. Deiik yollardan gitmi olabiliriz ama benzer arabalarda yolculuk yapp, ayn benzini kullandk ve ayn irketlerin sahibi olduklar lokantalarda yemek iin durduk. Benim iin itiraf etmek, kiisel uyandrma zilimin gerekli bir parasyd. Tm itiraflar, kurtulua giden ilk admdr. imdi ise sra sizde. Siz de itiraf etmelisiniz. Kim olduunuz, neden tarihin bu annda burada bulunduunuz, yaptklarnz -gurur duyduklarnz ve dierleri- neden yaptnz ve bundan sonra ne yapmay dndnz hakkndaki gerei itiraf ettiiniz zaman bir rahatlama ve huzur duyacaksnz. Bu kitab yazmann benim iin ok duygusal, bazen de ac ve utan verici bir deneyim olduunu sylerken yalan sylemiyorum. Bundan nce karma kan hibir eyde olmad kadar rktc idi. Ama u ana kadar hi tanmadm ve ancak coku olarak tanmlayabileceim bir rahatlama hissi yaamama neden oldu. Kendinize u sorular sorun: Neyi itiraf etmem gerekiyor? Kendimi ve bakalarn nasl kandrdm? Nerede geciktim? Dengesiz olduunu bildiim bir sistemin iine ekilmeme neden izin verdim? Kendi ocuklarmn ve tm ocuklarn, Kurucu Atalarmzn ryasn, yaam, zgrlk ve mutluluu arama hakk dn gerekletirmelerini salamak iin ne yapacam? Gereksiz ala son vermek ve bir daha 11 Eyll gibi gnlerin olmamasn garanti etmek iin nasl bir yol izleyeceim? ocuklarmzn, obur ve dengesizce yaayan insanlara, bu insanlar kontrol ettikleri medya aracl ile kendilerini kltrel ikonlar olarak sunsalar ve bizi yatlar ve katlarn mutluluk getireceine inandrmaya alsalar bile, sadece acyp, ancak onlara hibir zaman yknmemeleri gerektiini anlamalarna nasl yardmc olabilirim? Davranlarm ve alglarmda nasl deiiklikler yapmay taahht edeceim? Bakalarn eitmek ve kendim de bir eyler daha renmek iin hangi ortamlar kullanacam? Bunlar, zamanmzn nemli sorulardr. Her birimiz bunlar, kendimize gre cevaplamal ve cevaplarmz aka ve tartmaya yer brakmayacak bir ekilde dile getirmeliyiz. Paine, Jefferson ve dier tm vatanseverler bizi izliyor. Onlarn szleri, bugn de bizlere esin kayna olmaya devam ediyor. iftliklerini ve balk kayklarn brakp, gl Britanya mparatorluuna kar koymaya giden o erkek ve kadnlarn, Sava srasnda klelie son vermek iin savaanlarn ve dnyay faizmden korumak iin hayatlarn feda edenlerin ruhlar bizlerle konuuyor. Geride kalp, gidenlere yiyecek ve giyecek salayan ve onlara moral destek verenlerin ve sava alannda kazanlanlar savunanlarn ruhlar da yle: retmenler, airler, sanatlar, iadamlar, salk personeli, iiler... siz ve ben. Zaman, bizim zamanmzdr. imdi, her birimizin sava hattna kp, nemli sorular sorma, cevaplarmz iin kendi iimize bakma ve artk bir eyler yapma zamandr.

Yaamnzdaki rastlantlar ve karlnda yapm olduunuz seimler sizi bu noktaya getirdi...

JOHN PERKINSIN KSEL TARHES 1963 Hazrlk okulundan mezun olup, Middlebury Kolejine girdi. 1964 ranl generalin olu Ferhat ile arkada oldu. Middleburyi brakt. 1965 Bostonda Hearst gazeteleri iin alt. 1966 Boston niversitesi i daresi Blmne girdi. 1967 Amcas Frank Ulusal Gvenlik Ajansnda (NSA) st dzey ynetici olan, Middleburyden snf arkada ile evlendi. 1968 NSA tarafndan ideal bir ekonomik tetiki (ET) olarak belirlendi. Frank amcann da onay ile Bar Gnlllerine katlp, yerli kabilelerin ABD petrol irketleri ile mcadele ettii Ekvador Amazonuna gnderildi. 1969 Yamur ormanlarnda ve Andlarda yaad. Petrol irketleri ve devlet kurumlarnn dzenbaz ve ykc eylemlerine ve bunlarn yerel kltrler ve evre zerindeki olumsuz etkilerine ahit oldu. 1970 Ekvadorda, ayn zamanda NSA irtibat sorumlusu olan uluslararas danmanlk firmas MAINin bakan yardmcs ile tant. 1971 MAINde ie balad, Bostonda ekonomik tetiki (ET) olarak gizli eitim alp, on bir kiilik bir ekibin paras olarak Endonezyada Cavaya gnderildi. Dzmece ekonomik bulgular bildirmesi iin yaplan basklar sonucunda vicdan ile ters dt. 1972 birlii yapma konusundaki hevesi sayesinde baekonomistlie terfi etti ve harika ocuk olarak nitelendirildi. Dnya Bankas Bakan Robert McNamara da dahil, nemli liderlerle tant. zel grevle Panamaya gnderildi. Panamann bakan ve karizmatik lideri Omar Torrijos ile dost oldu; ABD emperyalizminin tarihesini ve Torrijosun Panama Kanalnn mlkiyetini ABDden Panamaya geirme konusundaki azmini rendi. 1973 Bir kariyer patlamas yaad. MAINde bir imparatorluk kurdu; Panamadaki grevini srdrd; Asya, Latin Amerika ve Ortadouya sk sk yolculuk edip, incelemelerde bulundu. 1974 Suudi Arabistanda byk bir ET baars yaanmasnda etken oldu. Kraliyet ailesi, milyarlarca dolarlk petrol gelirini ABD devlet tahvillerine yatrmay ve ABD Hazine Bakanlnn, bu yatrmn faizini krallkta elektrik ve su sistemleri, yollar, limanlar ve ehirler yapmalar iin tutulacak Amerikan irketlerine vermesine izin verdi. Karlnda, ABD de kraliyet ailesinin iktidarda kalmasn garanti edecekti. Bu, Irakta baarszlkla sonulanan da dahil, gelecek ET anlamalar iin bir rnek oluturdu. 1975 Yine terfi etti -MAINin yz yllk tarihindeki en gen orta- ve Ekonomik ve Blgesel Planlama mdr oldu. Bir dizi nemli makale yaynlad; Harvard ve dier kurulularda konferanslar verdi. 1976 Dnyann her tarafnda, Afrika, Asya, Latin Amerika, Kuzey Amerika ve Ortadouda, byk projeler ynetti. ran ahndan, ET imparatorluu kurmaya devrimci bir yaklam rendi. 1977 Kolombiyadaki kiisel ilikilerinden dolay, komnist terristler ve uyuturucu tccarlar olarak damgalanan ama aslnda ailelerini ve evlerini korumaya alan kyllerden ibaret olan iftilerin sorunlarna bulat.

1978 Ferhat tarafndan randan kartld. Birlikte, Ferhatn ranl bir general olan ve ahn yakn bir gelecekte devrileceini ngrp, Ortadouyu kasp kavuran nefret dalgasndan ABD politikalarn, sahtekr liderleri ve baskc hkmetleri sorumlu tutan babasnn Romadaki evine gittiler. Ferhatn babas, eer Birleik Devletler daha efkatli davranmazsa, durumun daha ktye gidecei uyarsnda bulundu. 1979 ahn lkesini terk etmesinin ardndan, ranllar ABD bykeliliini basarak 52 kiiyi rehin alnca, vicdan rahatsz oldu. ABDnin, dnyadaki emperyalist rol hakkndaki gerei inkr etmeye alan bir lke olduunun bilincine vard. Bu arada, yllar sren gerilim ve tekrar eden ayrlklardan sonra, ilk einden boand. 1980 Para ve gcn kendisini MAINde hapsettiinin farkna varnca, sululuk duygusu iinde derin bir depresyon geirdi. inden ayrld. 1981 Kampanyasn petrol kart bir platformda yrtm olan Ekvador Bakan Jaime Rolds ile Panama Kanal ve ABD askeri sleri konusundaki grlerinden dolay gl Washington karlarnn gazabn stne eken Panama bakam Omar Torrijosun, CIA suikastlarnn tm iaretlerini tayan birer uak kazasnda lmelerinden son derece rahatsz oldu. Babas Bechtel irketinde, Suudi Arabistanda ehir planlama ve ina etmekten -1974te ET anlamas ile finanse edilen i- sorumlu bamimar bir hanm ile ikinci evliliini yapt. 1982 evre dostu elektrik retimine odaklanm bir irket olan Independent Power Systems Inc. (IPS) irketini kurdu. Kz Jessica dodu. 1983-90 Rastlantlarn -yksek mevkilerdeki kiiler, vergi muafiyetleri, vs.- yardmyla, IPS CEOsu olarak ok baarl oldu. Bir baba olarak ise, dnyadaki krizler ve eski ET yaam hakknda znt duydu. Her eyi anlatan bir kitap yazmaya balad ama bu kitab yazmama art karlnda, ok iyi cretli bir danmanlk teklifi ald. 1990-91 Panamann ABD tarafndan igali ve Noriegann hapse girmesinin ardndan, IPSyi satp, krk be yanda emekli oldu. Bir ET olarak, yaam hakkndaki kitab yazmay dnd ama onun yerine, enerjisini kr amac gtmeyen (ve byle bir kitaptan olumsuz olarak etkilenebilecek) bir kurulu yaratmak iin kullanmaya ikna edildi. 1992-2000 Birinci Krfez Savana da neden olan, Iraktaki ET baarszlklarn izledi. ET kitabn nc kez yazmaya balad. Ama tehdit ve rvetlere boyun edi. Vicdann rahatlatmak amacyla yerli halklar hakknda kitaplar yazd, kr amac gtmeyen kurumlar destekledi, (Yeni a) platformlarnda eitimler verdi, Amazon ve Himalayalara yolculuk etti. Dalai Lama ile tant. 2001-02 Bir grup Kuzey Amerikalya Amazonun derinliklerinde rehberlik etti; 11 Eyll 2001de orada, yerli bir kabilenin yannda idi. Sfr Noktasnda bir gn geirdi ve acsna son verip, ETlerin ardndaki gerei ortaya kartacak kitab yazmaya karar verdi. 2003-04 Petrol irketlerine sava ama tehdidinde bulunan yerli kabilelerle bulumak zere Ekvador Amazonuna geri dnd; Bir Ekonomik Tetikinin tiraflar' n yazd.

YAZAR HAKKINDA

John Perkins drt hayat yaamtr: Bir Ekonomik Tetiki (ET) olarak; baarl bir alternatif enerji irketinin, ET gemiini aklamad iin dllendirilen CEOsu olarak; bir yerel kltrler ve amanizm uzman ve bu uzmanln, bir ET olarak yaam hakkndaki sessizliini koruma szne sadk kalmaya devam ederken, ekolojiyi ve srdrlebilirlii desteklemek iin kullanan bir retmen ve yazar olarak ve imdi de, bir ET olarak yapt sra d ilerin gerek yksn anlatarak, Amerika cumhuriyetini dnya zerinde giderek daha fazla insann nefret ettii bir kresel imparatorlua dntren uluslararas entrika ve yozlama dnyasn ortaya kartan bir yazar olarak. Bir ET olarak Johnun grevi, nc dnya lkelerini altyap yatrmlar iin inanlmaz -hatta gerekenden ok yksek- miktarlarda bor almaya ikna etmek ve bu kalknma projelerinin Halliburton ve Bechtel gibi ABD firmalarna verilmelerini garanti etmek idi. Bu lkeler bir kere byk miktarlarda bor yk altna girince, ABD hkmeti ve ona bal uluslararas yardm kurulular, bu ekonomileri kontrol ederek, petrol ve dier kaynaklarn, kresel bir imparatorluk oluturma misyonunu destekleyecek ekilde ynlendirilmelerini salyordu. ET grevinde tm dnyay dolaan John, Suudi Arabistan Para Aklama Tezgah, ran ahnn d, Panama Bakan Omar Torrijosun lm ve onu takip eden Panama igali ve Irakn 2003 ylnda igaline yol aan olaylar dahil, modern tarihin en dramatik olaylarnda ya dorudan bir katlmc ya da bir tank oldu. 1980 ylnda Perkins, bir alternatif enerji irketi olan Bamsz G Sistemleri irketini (Independent Power Systems, Inc. - IPS) kurdu. CEO olarak onun liderlii altnda IPS, rakiplerinin ounun baarszla urad yksek riskli bir alanda, son derece baarl oldu. IPSnin bir endstri lideri olmasnda birok rastlant ile birlikte, gl mevkilerdeki insanlarn yardmlarnn da etkisi vard. John, ayn zamanda, evvelden ceplerini doldurmalarna yardm etmi olduu irketlerden bazlar iin de yksek cretli bir danman olarak -bu rol biraz da bir dizi, st pek o kadar kapal olmayan tehditler ve cazip maalar karlnda kabul ederek- grev yapt. 1990 ylnda IPSyi sattktan sonra, yerel haklarn ve evreci hareketlerin savunucusu olan John, zellikle, yamur ormanlarn korumalar iin Amazon kabileleri ile birlikte alt. Yerel kltrler, amanizm, ekoloji ve srdrlebilirlik zerine, birok dilde de yaymlanan be kitap yazd. Drt ktadaki niversitelerde ve eitim merkezlerinde ders verdi ve birok nc kr amac gtmeyen irket

kurup, bunlarn ynetim kurullarnda grev ald. Kurduu ve bakanln yapt kr amac gtmeyen irket-lerden biri olan Rya Deiimi Koalisyonu (sonradan sadece Rya Deiimi adn ald) insanlar kiisel hedeflerini gerekletirmeleri iin ynlendirme ve ayn zamanda, yaamlarnn, bakalar ve dnya zerindeki etkilerinin daha ok bilincine varmalar konularnda bir model oluturdu. Rya Deiiminin amac, bireylere, daha dengeli ve srdrlebilir toplumlar yaratmalar iin g vermektir. Koalisyonun Dnya in evre Kirlilii Dengeleme Anlamas (Pollution Offset Lease for Earth - POLE) adl program hepimizin katkda bulunduu atmosferik kirlenmeyi dengelemeyi, yerel toplumlarn yamur ormanlarn korumalarna yardm etmeyi ve insanlarn bilinlerinde dnyaya saygl deiimler oluturmay hedeflemektedir. Dnya apnda bir izleyici kitlesine sahip olan Rya Deiimi, birok lkeden insana da benzer misyonlara sahip organizasyonlar oluturmalar iin esin kayna olmutur. 1990l yllarda ve yeni binylda, John, bir ET olarak yaam hakkndaki sessizliini koruma szne sadk kalarak irketlerden yksek danmanlk cretleri almaya devam etti. Sululuk duygusunu azaltmak iin de, bu cretlerin bir ksmn kr amac gtmeyen ilerine aktard. Arts&Entertainment (Sanat ve Elence) televizyonu, onu, Leonard Nimoy tarafndan seslendirilen Amazonun Kafa Avclar adl bir zel programda gsterdi. Italian Cosmopolitan dergisi, onun Avrupadaki Shapeshifting (ekil Deitirme) seminerleri hakknda bir makale yaynlad. TIME dergisi Rya Deiimini, Dnya Gnnn (Earth Day) ideallerini ve hedeflerini en iyi yanstan, dnyadaki on kurulutan biri olarak seti. Sonra, 11 Eyll 2001 geldi. O gn yaanan korkun olaylar, Johnu, bir ET olarak yaam etrafndaki gizlilik perdesini kaldrmaya ve tehditlerle rvetleri gz ard edip, Bir Ekonomik Tetikinin tiraflarn yazmaya ikna etti. Dnyay, byle bir olayn meydana gelebilecei bir yer haline getirmekte, ABD hkmeti ve uluslararas yardm kurulular ile irketlerin oynad roller hakkndaki bilgisini paylama sorumluluu duyuyordu. ETlerin, bugn, her zamankinden daha yaygn olduklar gereini aklamak istiyordu. Bunun, lkesine, kzna, kendisi ve meslektalarnn yaptklarndan dolay dnya zerinde ac eken herkese ve kendisine borcu olduunu dnyordu. John, bu kitapta, Amerikan cumhuriyetinin zgn ideallerinden ayrlp, bir kresel imparatorluk aray iine girmi olan lkesinin izledii tehlikeli yolu anlatyor. John Perkinsin yazd dier kitaplar arasnda ekil Deitirme (Shapeshifting), Dnya, Onu Dlediin Gibidir (The World Is As You Dream It), Psikoynlendirme (Psychonavigation), Stresten Arnm Alkanlk (The Stress-Free Habit) ve Shuar'larn Ruhu (Spirit of the Shuar) vardr. John hakknda daha fazla bilgi edinmek, nerede ders verdiini renmek, kitaplarn smarlamak ya da kendisi ile temasa gemek iin, aadaki web sitesini ziyaret edebilirsiniz: www.JohnPerkins.org Rya Deiiminin almalar hakknda ise aadaki web sitesinden bilgi edinebilirsiniz: www.dreamchange.org

DZN
1 11 Eyll 6, 7, 20, 159, 285, 299, 338, 343, 346 A Afganistan 22, 82, 158, 290, 294, 295, 299, 300, 305, 311, 319 Amazon 15, 17, 20, 34, 35, 36, 73, 97, 195, 219, 220, 241, 246, 282, 283, 285, 301, 309, 315, 316, 343, 345, 346 Amerikalar Okulu 107,244, 266, 302 Amoco 253 Arbusto 253 Arnold Toynbee 84 Amulfo Arias 104 Ashland 250, 282 Augusto Pinochet 303 Ayetullah Humeyni 188, 189, 190 B Bahasa 73, 74, 76, 84 Bahreyn 253,254 Bar Gnllleri 34, 35, 36, 37, 54, 55, 75, 196, 208, 220, 237, 310, 339 Bechtel 40, 44, 125, 134, 145, 150, 244, 245, 248, 250, 251, 265, 277, 322, 324, 328, 333, 342, 345 BP 48 British Petroleum 48 Bruno Zambotti 93, 250 Bush 104, 125, 128, 134, 158, 159, 190, 238, 244, 245, 246, 253, 254, 257, 265, 266, 269, 277, 278, 280, 281, 299, 301, 302, 304, 305, 309, 315, 312, 322 Byk Bunalm 66, 130, 132 C Cakarta 13, 58, 59, 63, 73, 75, 76, 87, 98, 112 Carlos Castillo Armas 124 Carlyle 159 Caspar Weinberger 134, 238, 245, 265 Charles Hostler 253 Charlie Illingworth 59, 94, 167 Chase 293 Chuchu 243 Cumhuriyeti Parti 125,254 D David Harris 269 Dominik Cumhuriyeti 106 Dnya Bankas 5, 36, 37, 42, 49, 61, 82, 83, 97, 108, 126, 132,133, 143, 208, 210, 256, 258, 259, 260, 277, 311, 322, 340 Dnya Sava 66, 106, 132, 203, 259 Dnya Ticaret rgt 260 E Einar Greve 36, 196, 210,211 Ekvador 15, 17, 18, 19,20,21, 35, 36, 37, 38, 41, 55, 104, 134, 208, 210, 219, 220, 223, 227, 237, 239, 240, 246, 286, 295, 297, 307, 308, 309, 310, 311, 313, 315, 317, 318, 319, 320, 339, 341, 343 El Kaide 158, 312, 319 Endonezya 21, 38, 40, 41, 42, 46, 52, 53, 54, 55, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 69, 73, 74, 76, 78, 80, 82, 83, 87, 89, 91, 93, 94, 96, 106, 121, 134, 148, 155, 174, 204, 209, 211, 227, 258, 262, 273, 295, 316, 325,339 Enron 4, 9, 248, 252, 254 Ethan Ailen 32, 228 G GATT 132 George Washington 228, 293 Graham Greene 6, 165, 167, 168, 169, 170, 172, 243 Guatemala 97, 105, 118, 121, 123, 124, 193, 222, 282, 283, 295, 303 H Harken 159, 253

Henry Kissinger 150 Howard Parker 63, 94, 211, 259, 262, 273 Huaorani 220, 221, 287 Hugo Chvez 20, 295, 297, 298, 299, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 309 Hugo Spadafora 265, 266 I IMF 42, 49, 132, 259, 277, 299, 311, 322 Irak 6, 9, 20, 22, 82, 138, 147, 148, 160, 174, 188, 267, 269, 277, 278, 279, 280, 299, 300,301, 305, 311, 315, 317, 319, 320, 321,322, 323, 324, 326, 328, 333, 334, 340, 342, 345 di Amin 157,212 kinci Dnya Sava 27,48,52, 130, 267 ngiltere 21,48, 83, 90, 184, 228 ran 34, 38, 48, 49, 53, 54, 82, 98, 100, 121, 122, 129, 134, 137, 147, 148, 150, 157, 158, 174, 175, 176, 177, 181, 182, 183, 184, 185, 189, 190, 192, 197, 200, 204, 209, 237, 243, 253, 273, 279, 281, 295, 301, 302, 304, 305, 310, 326, 341, 345 srail 137, 138, 145, 148, 183, 187, 279 J Jacobo Arbenz 123, 124, 127, 128, 131, 222, 242 Jaime Rolds 5, 219, 220, 221, 222, 223, 224,228,237,239, 240, 241, 242, 243, 268, 297, 341 Jake Dauber 93, 207 James Monroe 106 JECOR 140, 146, 147, 157 Jim Garrison 259 Jimmy Carter 164 John Le Carr 6 K Kanal Anlamas 103, 164, 172, 189, 243, 264, 267, 272 Kanal Blgesi 107, 111, 113, 115, 116, 172, 266, 273 Kermit Roosevelt 48, 49, 122, 134, 157, 301, 303 Kolombiya 102, 103, 105, 106, 118, 123, 192, 193, 194, 195, 198, 199, 201, 203, 204, 207, 219, 227, 246, 258, 262, 271, 326, 341 Kosta Rika 118, 193 Kuveyt 41, 42, 82, 138, 155, 209, 254, 279, 280 Kba 105, 123, 126, 266 M Mac Hall 93, 207, 224, 226, 227, 229, 251 MAIN 13, 36, 37, 38, 40, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 54, 55, 65, 66, 75, 93, 94, 95, 101, 108, 125, 127, 128, 129, 140, 141, 142, 145, 146, 147, 150, 153, 155, 156, 163, 164, 167, 169, 170, 175, 185, 190, 192, 195, 197, 204, 205, 207, 208, 209, 210, 212, 215, 224, 226, 227, 230, 231, 235, 236, 244, 248, 251, 252, 260, 262, 272, 274, 284, 325, 326, 339, 340, 341 Manuel Noriega 245, 264, 270 Manuel Torres 198 Markov 164 Msr 38, 137, 143, 189, 190, 254 Michael Ameen 253 Monroe Doktrini 106 Muammer Kaddafi 105 Muhammed ibn Suud 136 Muhammed Musaddik 48, 122 N New York 16, 27, 32, 152, 171, 189, 215, 266, 269, 284, 288, 289, 291, 292, 294, 301, 303 Nikaragua 105, 118, 123, 172, 193, 267, 303 NSA 32, 33,34, 36, 43, 49, 50, 101, 104, 190, 203, 211, 213, 246, 256, 274, 339 O OmarTorrijos 5, 102, 104, 105, 106, 107, 108, 112, 113, 121, 122, 123, 124, 125, 127, 128, 131, 164, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 189, 190, 195, 222, 224, 228, 237, 239, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 248, 264, 265, 266, 267, 268, 269, 271, 272, 319, 340, 342, 345 OPEC 129, 130, 132, 134, 142, 148, 175, 298, 319, 320, 321 Osvaldo Hurtado 240 P

Panama 6, 38, 102, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 110, 112, 113, 117, 121, 122, 125, 126, 127, 164, 165, 166, 167, 168, 170, 171, 172, 177, 189, 192, 196, 197, 204, 211, 219, 227, 242, 243, 245, 245, 258, 262, 264, 265, 266, 267, 268, 269, 270, 271, 272, 273, 280, 295, 303, 319, 326, 340, 342 Panama Kanal 17, 102, 108, 123, 190, 237, 239, 243, 245, 246, 266,268, 340, 341 Paul Mormino 95 Paul Priddy 226, 232, 235, 236, 251 Paul Revere 328 Peter Eisner 270 Philippe Bunau-Varilla 103 PURPA 256, 257 R Rachel Saint 221 Rasmon 73 Richard Cheney 134, 238, 270 Richard Helms 134, 238 Richard Nixon 81 Riyad 136, 137, 141, 155, 157, 158, 277 Robert Baer 154 Robert McNamara 61, 97, 98, 132, 133, 238, 256, 340 Ronald Reagan 237, 243, 322 Rya Deiimi 12, 282, 346, 347 S Saddam Hseyin 4, 267, 277, 278, 280, 300, 301, 305, 309, 319, 323 Salvador Allende 131 SAMA 146, 147, 155, 157, 323 SAVAK 122, 183 Seabrook 236, 248, 249 Shakaim Chumpi 286 Shell 15, 16, 17, 221, 309, 313, 315 Shuar 15, 16, 19, 74, 282, 283, 286, 287, 312, 313, 335, 347 SIL 220,221 Sir Francis Drake 227, 228 Sovyetler Birlii 48, 85, 157, 259, 279, 334 Spectrum 253 Stone & Webster 40, 44, 145, 260, 281 Suharto 53, 54 Sukarno 52, 53, 74 Suudi Arabistan 82, 134, 136, 137, 138, 139, 140, 141, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 153, 154, 155, 156, 157,158, 159, 163, 174, 192, 197, 209, 211, 242, 251, 254, 277, 278, 279, 280, 319, 323, 340, 342, 345 ah Muhammed Rza Pehlevi 121 ili 104, 131, 193, 222, 267, 303 irketokrasi 11, 61, 131, 281 T Texaco 17, 223, 224, 241 Thomas Lippman 156 Thomas Paine 32, 130 U United Fruit 104, 123, 124, 315 United Fruit Company 123 USAID 5, 46, 73, 83, 108, 277, 311 Usame bin Ladin 6, 157,212, 278,294 V Vahabi 136, 149, 151 Venezuela 20, 106, 148, 196, 295, 297, 298, 299, 300, 301, 303, 304, 305, 307, 309,311 Vietnam 32, 33, 46, 49, 53, 59, 60, 75, 81, 84, 90, 106, 112, 132, 134, 165, 171, 183, 196, 204 Vietnam Sava 53, 130 W

Wall Street 127, 139, 194, 250, 251, 254, 288, 289, 290,292, 293 Waste Management 156 Y Yemen 143 Yeni Anlama 132 Z Zapata 124, 134 300, 302

NOTLAR

Giri [1] UN World Food Program (BM Dnya Gda Program), www.wfp.org, eriim 27 Aralk 2003. Ek olarak, National Association for the Prevention of Starvationa gre (Aln nlenmesi in Ulusal Birlik), Her gn, 5 yan altnda 34 bin ocuk alktan/alktan doan nlenebilir hastalklardan dolay lyor. (www.napsoc.org, eriim 27 Aralk 2003). Starvation.net, sudan bulaan hastalklar ve AIDS nedeniyle lmler de eklendiinde, gnde 50 bin ocuun ld tahminini yapyor. (www.starvation.net, eriim 27 Aralk 2003) [2] Founding Fathers: Amerikan Bamszlk Bildirgesi ve ilk Amerikan Anayasasn imzalayan, o zamanki on eyaletin delegeleri. Benjamin Franklin, George Washington, John Adams, Thomas Jefferson, Thomas Paine, Ethan Allen, John Jay, James Madison ve Alexendar Hamilton en bilinen delegelerdir, [.n.] [3] Gda Aratrma ve Eylem Merkezi 'nin [Food Research and Action Center (FRAC)] ABD Tarm Bakanl verileri, www.frac.org. (Eriim 27 Aralk 2003) [4] BM nsani Geliim Raporu (UN Human Development Report), New York, BM, 1999. nsz [5] BM Kalknma Program, www.wfp.org. (Eriim: 27 Aralk 2003) Ayrca Aln nlenmesi in Ulusal Birlik, Her gn 5 yan altndaki 34 bin ocuun alktan ya da yetersiz beslenmeye bal nlenebilir hastalklardan ld tahmininde bulunmaktadr, (napsoc.org. Eriim: 27 Aralk 2003) Starvation.net ise sudan bulaan hastalklar ve AIDSden lmlerin de eklenmesiyle, bu rakamn gnde 50 bin ocua ulat tahmininde bulunuyor. (starvation.net. Eriim 27 Aralk 2003) [6] irketlerin egemen olduu ynetim ekli anlamnda yazarn ngilizcede trettii 'corporatocracy' kelimesine karlk evirmen tarafndan tretilmitir, [e.n.] [7] Gina Chvez, Tarimiat - Firmes en Nuestro Territorio: FIPSE vs. ARCO, editrler: Mario Melo ve Juana Sotomayor. Quito, Ekvador, CDES ve CONAIE, 2002. [8] Sandy Tolan, Ecuador: Lost Promises (Ekvador: Kayp Vaatler), Ulusal Ak Radyo, 9 Temmuz 2003, www.npr.org. (Eriim: 9 Temmuz 2003). [9] Juan Forero, Seeking Balance: Growth vs. Culture in the Amazon(Denge Aray: Amazonda Byme Kltre Kar), New York Times, 10 Aralk 2003. [10] Abby Ellin, Suit Says ChevronTexaco Dumped Poisons in Ecuador (Mahkeme Karar: ChevronTexaco, Ekvadora Zehir Brakyor), New York Times, 8 Mays 2003. [11] Chris Jochnick, Perilous Prosperity (Tehlikeli Refah), New Internationalist, Haziran 2001, http://www.newint.org. Daha geni bilgi iin: Pamela Martin, The Globalization of Contentious Politics: The Amazonian Indigenous Rights Movement (Bulac Politikalarn Kresellemesi: Amazon Yerli Haklar Hareketi), New York, Rutledge, 2002; Kimerling, Amazon Crude, New York: Natural Resource Defense Council (Doal Kaynaklar Koruma Konseyi), 1991; Leslie Wirpsa, Upheaval in the Back Yard: Illegitimate Debts and Human Rights - The Case of Ecuador/ Norway (Arka Bahemizde alkant: Meru Olmayan Borlanmalar ve nsan Haklar-Ekvador/Norve Olay), Quito, Ekvador, Centro de Derechos Econmicos y Sociales, 2002; Gregory Palast, Inside Corporate America (Amerikan Ticari Kurulular Dnyas inde), Guardian, 8 Ekim 2000. Petroln ulusal ve kresel ekonomiler zerindeki etkileri hakknda bilgi iin, bkz: Michael T. Klare, Resource Wars: The New Landscape of Global Conflict (Kaynak Savalar: Kresel Srtmenin Yeni Peyzaj), New York: Henry Holt and Company, 2001; Daniel Yergin, The Prize: The Epic Quest for Oil, Money &Power (Bedel: Petrol, Para ve G iin klan Epik Macera), New York, Free Press, 1993, Daniel Yergin ve Joseph Stanislaw, The Commanding Heights: The Battle for the World Economy (Kumanda Kademeleri: Dnya Ekonomisi in Verilen Sava), New York, Simon&Schuster, 2001. [13] James S. Henry, Where the Money Went? (Para Nereye Gitti?), Across the Board , Mart/Nisan 2004, s 42-45. Daha fazla bilgi iin bkz: Henrynin kitab The Blood Bankers: Tales from the Global Underground Economy (Kan Tccarlar: Kresel Yeralt Ekonomisinden Masallar), New York, Four Walls Eight Windows, 2003. [14] Gina Chvez, Tarimiat - Firmes en Nuestro Territorio: FIPSE vs. ARCO, editrler: Mario Mel ve Juana Sotomayor (Quito, Ekvador: CDES ve CONAIE, 2002); Petrleo, Ambiente y Derechos en la Amazonia Centro Sur, Editin Vctor Lpez A, Centro de Derechos Econmicos Sociales, OP1P, IACYT-A, Quito, Ekvador, Sergrafic, 2002. (Oxfam Americann destekleriyle.) [12]

[15]

Sandy Tolan, Ecuador: Lost Promises (Ekvador: Kayp Vaatler), Ulusal Ak Radyo, 9 Temmuz 2003, www.npr.org. (Eriim: 9 Temmuz 2003). [16] akallar ve dier tip tetikiler hakknda daha fazla bilgi iin, bkz: P. W. Singer, Corporate Warriors: The Rise of the Privatized Military Industry (Ithaca, NY and London: Cornell University Press, 2003); James R. Davis, Fortune's Warriors: Private Armies and the New World Order (Vancouver and Toronto: Douglas & McIntyre, 2000); Felix I. Rodriguez ve John Weisman, Shadow Warrior: The CIA Hero of 100 Unknown Battles (New York: Simon and Schuster, 1989). 2 [17] Ivy League: ABDnin en saygn sekiz niversitesinin oluturduu grup, [.n.] [18] Thomas Paine: (1737-1809) smi ABDnin Kurucu Atalar arasnda yer alan gazeteci-yazar, entelektel, radikal bir devrimci. Saduyu balyla yazd birer sayfalk bildiriler Amerikan devriminde ylesine etkili olmutur ki sonradan Washington iktidarnn ruhu olarak tanmlanmlardr. Ethan Ailen: (1738-1789) smi ABDnin Kurucu Atalar arasnda yer alan ifti, i adam, arsa speklatr ve dnr. Amerikan Devrim savanda yer alan bir politikac. [19] Bu kritik operasyonun detayl bir alm iin, bkz: Stephen Kinzer, All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror (ahn Tm Adamlar: Bir Amerikan Darbesi ve Ortadou Terrnn Kkleri), Hoboken, John Wiley&Sons, Inc., 2003. [20] Jane Mayer, Contract Sport: What Did the Vice-President Do for Halliburton? (Kontrat Destei: Bakan Yardmcs, Halliburton iin Ne Yapt?), New Yorker, 16 ve 23 ubat 2004, s. 83. 3 [21] Endonezya ve tarihi hakknda daha fazla bilgi iin, bkz: Jean Gelman Taylor, Indonesia: Peoples and Histories (Endonezya: Halklar ve Tarihler), New Haven ve Londra, Yale University Press, 2003; ve Theodore Friend, Indonesian Destinies (Endonezyallarn Kaderi), Cambridge ve Londra, Belknap Press of Harvard University, 2003. 6 [22] ngilizcede c anlamna gelen kelime [.n.] [23] 1980lerde ileri teknoloji irketleri ve byk finans kurumlarnn, Massachusettsde Boston ve civarnda, Yankee otoyolu olarak adlandrlan 128 nolu rota boyunca yerlemesiyle yaanan teknolojik patlama. [24] Theodore Friend, Indonesian Destinies, Cambridge MA ve London: The Belknap Press of Harvard University, 2003) s.5. 10 [25] Common Sense: Thomas Painenin ngiliz Hkmetinin ve monarinin otoritesini sorgulad ve ngiltereden bamszlk talebinde bulunduu bror. Yazl bir anayasaya dayal cumhuriyeti idare tarzn savunan ve Ocak 1776da yaynlanan bu yaz, Amerikallar bamszlk mcadelesinde bir araya getirmekte anahtar rol oynamt, [.n.] [26] Bkz. David McCullough, The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal 1870-1914 (Denizler Arasndaki Yol: Panama Kanal'nn Yaratl 1870-1914), New York, Simon and Schuster, 1999; William Friar, Portrait of the Panama Canal: From Construction to the Twenty-First Century (Panama Kanal'nn Portresi: Yapmndan 21. Yzyla), New York, Graphic Arts Publishing Company, 1999; Graham Greene, Conversations to the Eith The General (General le Konumalar), New York, Pocket Books, 1984. [27] Bkz. Zapata Petroleum Corp. ('Zapata Petrol irketi), Fortune, Nisan 1958, s. 248; Darwin Payne, Initiative in Energy: Dresser Industries, Inc. 1880-1978 (Enerjide nisiyatif: Dresser Sanayi Kurulular, 1880-1978), New York, Simon and Schuster, 1979; Steve Pizzo, Inside Job: The Looting of Americas Savings and Loans (ten Pazarlk: Amerika 'nn Tasarruflarn ve Emeklilik Fonlarn Yamalamak), New York, McGraw Hill, 1989; Gary Webb, Dark Alliance: The CIA. The Contras, and the Crack Cocaine Explosion (Karanlk ttifak: CIA, Kontralar ve Krak Kokain Patlamas), New York, Seven Stories Press, 1999; Gerard Colby ve Charlotte Dennet, Thy Will Be Done, The Conquest of the Amazon: Nelson Rockefeller and Evangelism in the Age of Oil (Bu Yaplacak, Amazon 'un Fethi: Nelson Rockefeller ve Petrol a 'nda Evangelism), New York: Harper Collins, 1995. [28] Manuel Noriega ile Peter Eisner, The Memoirs of Manuel Noriega, America's Prisoner (Amerika'nn Tutsa Manuel Noriega'nn Anlar), New York, Random House, 1997; Omar Torrijos Herrera, Ideario, Editorial Universitaria Centroamericano, 1983) Graham Greene, General le Konumalar, New York, Pocket Books, 1984. [29] Graham Greene, General le Konumalar, Manuel Noriega ile Peter Eisner, Amerikann Tutsa Manuel Noriega 'nn Anlar.

[30] [31]

Derrick Jensen, A Language Older than Words (Kelimelerden Eski Bir Dil), New York, Context Books, 2000, s. 86-88.

School of the Americas: 1946da Panamada kurulan, 1984te Panama Kanal Anlamas sonucu lkeden atlan daha sonra Fort Benning, Georgiaya yerleen muharebe eitim merkezi. Burada 60 yl iinde 60 binden fazla Latin Amerikal asker halk hareketlerini bastrma, keskin nianclk, komando, psikolojik sava teknikleri, askeri istihbarat ve sorgu teknikleri eitimi almtr. Yzbinlerce Latin Amerikal bu merkezde eitilenler tarafndan ikenceden geirilmi, tecavze ve suikasta uram ya da dorudan katledilmitir, [.n.] [32] Graham Greene, Conversations with the GeneraI (New York: Pocket Books, 1984); Manuel Noriega ile Peter Eisner, The Memoirs of Manuel Noriega, America's Prisoner (New York: Random House, 1997). 13 [33] William Shawcross: The Shah's Last Ride: The Fate of an Ally (ah 'n Son Seferi: Bir Mttefikin Kaderi), New York, Simon and Schuster, 1988; Stephen Kinzer, All the Shahs Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror (ah 'n Tm Adamlar: Bir Amerikan Darbesi ve Ortadou Terrnn Kkleri), Hoboken, John Wiley&Sons, Inc., 2003, sy. 45. [34] Arbenz, United Fruit ve Guatemalann kanl tarihi zerine ok ey yazld. Boston niversitesindeki siyaset bilimi profesrm Howard Zinnin A People's History of the United States (Birleik Devletler Halknn Tarihi) adl kitabna bkz. (New York, Harper&Row, 1980). Ayrca: Diane K. Stanley The United Fruit Company 's Sixty-Six Years in Guatemala (United Fruit irketi nin Guatamala 'daki Altmalt Yl), Guatemala, Centro Impresor Piedra Santa, 1994. The Banana Republic: The United Fruit Company (Muz Cumhuriyeti: United Fruit irketi), mayaparadise.com; CIA Involved in Guatemala Coup, 1954 (1954 Guatamala Darbesine CIA Karmtr), www.english.upenn.edu. Bush ailesinin balantlar hakknda daha fazla bilgi iin: Zapata Petrol irketi, Fortune, Nisan 1958, s. 248. 14 [35]

New Deal: Rooseveltin 1933te bakan seildikten sonra istihdam yaratmak ve ekonomik dzelmeyi tetiklemek iin yaratt programlara verilen ad [.n.] [36] Robert S. McNamara: 8th Secretary of Defense (Robert S. McNamara: Sekizinci Savunma Bakan), www.defenselink.mil. (Eriim 23 Aralk 2003). 15 [37] Chop Chop Square: Riyadda Cuma gnleri halka ak idamlarn gerekletirildii meydan [.n.] [38] 1973 petrol ambargosuna yol aan olaylar ve ambargonun etkileri hakknda daha fazla bilgi iin bkz: Thomas W. Lippman, Inside the Mirage: Americas Fragile Partnership with Saudi Arabia (Serabn iinde: Amerika'nn Suudi Arabistan ile Krlgan Ortakl), Boulder, Westview Press, 2004, s. 155-159; Daniel Vergin, The Prize: The Epic Quest for Oil, Money & Power (Bedel: Petrol, Para ve G in klan Macera), New York, Free Press, 1993; Stephen Schneider, The Oil Price Revolution (Petrolde Fiyat Devrimi), Baltimore, Johns Hopkins University Press, 1983; Ian Seymour, OPEC: Instrument of Change London: McMillan, 1980). [39] Thomas W. Lippman, Serabn inde: Amerika 'nn Suudi Arabistan ile Krlgan Ortakl, s. 160. [40] David Holden ve Richard Johns, The House of Saud: The Rise and Rule of the Most Powerful Dynasty in the Arab World (New York: Holt Rinehart and Winston, 1981), s. 359. [41] Thomas W. Lippman, Serabn iinde: Amerika 'nn Suudi Arabistan ile Krlgan Ortakl, s. 167. 16 [42] Robert Baer, Sleeping with the Devil: How Washington Sold Our Soul for Saudi Oil (eytanla Yataa Girmek: Washington Suudi Petrol in Ruhumuzu Nasl Satt), New York, Crown Publishers, 2003, s. 26. [43] Thomas W. Lippman, Serabn inde: Amerika'nn Suudi Arabistan ile Krlgan Ortakl, s. 162. [44] Ayn eser, s.2. [45] Henry Wasswa, di Amin, Murderous Ugandan Dictator, Dies (Katil Uganda Diktatr idi Amin ld), Associated Press, 17 Austos 2003. [46] The Saudi Connection (Suudi Balants), U.S. News & World Report, 15Aralk 2003, s.21. [47] Ayn kaynak, s. 19, 20, 26. [48] Craig Unger, Saving the Saudis (Suudileri Kurtarmak), Vanity Fair, Ekim 2003. Bush ailesinin balantlar ve Bechtel vs.

hakknda daha fazla bilgi iin bkz: Zapata Petroleum Corp. (Zapata Petrol irketi), Fortune, Nisan 1958, s. 248; Darwin Payne, Initiative in Energy: Dresser Industries, Inc. 1880-1978 (Enerjide inisiyatif: Dresser Sanayi irketi 1880-1978), New York, Simon&Schuster, 1979; Nathan Vardi, Desert Storm: Bechtel Group Is Leading the Charge (l Frtnas: Bechtel Taaruza nderlik Ediyor) ve Contacts for Contracts (Anlamalar in Balantlar, her ikisi de Forbes, 23 Haziran 2003, s.63-66; Graydon Carter, Editors Letter: Fly the Friendly Skies (Editrn Mektubu: Dost Semalarda Uunuz), Vanity Fair, Ekim 2003; Richard A. Oppel ile Diana B. Henriques, A Nation at War: The Contractor. Company has ties in Washington, and to Iraq (Bir Ulus Savayor: Mteahhit. Washingtonda ve Irakta Balantlar Olan irket), New York Times, 18 Nisan 2003 17 [49] rnek iin bkz: John M. Perkins, Colonialism in Panama Has No Place in 1975 (Koloniciliin 1975 Panamasnda Yeri Yoktur), Boston Evening Globe, 19 Eyll 1975; John M. Perkins, U.S.-Brazil Pact Upsets Ecuador (ABD- Brezilya Pakt Ekvadoru Rahatsz Ediyor), Boston Globe, 10 Mays 1976. [50] John Perkinsin teknik dergilerde yaynlanan makalelerine rnek iin, bkz: John M. Perkins, A Markov Process Applied to Forecasting, Part I-Economic Development (Markov Srecinin Tahminlere Uygulanmas, Bl. I-Ekonomik Geliim) ve A Markov Process Applied to Forecasting, Part II-The Demand for Electricity (Markov Srecinin Tahminlere Uygulanmas, Bl. H-Elektrik htiyac), The Institute of Electrical and Electronics Engineers, Conference Papers C 73 475-1 (Elektrik ve Elektronik Mhendisleri Enstits Konferans Belgeleri), Temmuz 1973 ve C 74 146-7, Ocak 1974; John M. Perkins ve Nadipuram R. Prasad, A Model for Describing Direct and Indirect Interrelationships Between the Economy and the Environment (Ekonomi ve evre Arasndaki Dorudan ve Dolayl Etkileimli likilerin Tanm in Bir Model), Consulting Engineer, Nisan 1973; Edwin Vennard, John M. Perkins ve Robert C. Ender, Electric Demand from Interconnected Systems (Enterkonnekte Sistemlerden ekilecek Elektrik htiyac), TAPPI Journal (Kt Hamuru ve Kt Sanayi Teknik Birlii) 28. Konferans Edisyonu, 1974; John M. Perkins, Iranian Steel: Implications for the Economy and the Demand for Electricity (ran elii: Ekonomiye ve Elektrik htiyacna Etkileri) ve Markov Method Applied to Planning (Markov Metodunun Planlamaya Uygulanmas), 12-16 Mays I974te ran, irazdaki Pehlevi niversitesindeki 4. ran Mhendislik konferansnda yaplan sunum; John M. Perkinsin nszyle Economic Theories and Applications: A Collection of Technical Papers (Ekonomik Kuramlar ve Uygulamalar: Teknik Belgeler Klliyat), Boston, Chas. T. Main irketi, 1975. [51] John M. Perkins, Koloniciliin 1975 Panamasnda Yeri Yoktur. [52] Graham Greene, Getting to Know the General (General'i Tanmak), New York, Pocket Books, 1984, sy. 89-90. [53] Graham Greene, Getting to Know the General (Generali Tanmak), New York, Pocket Books, 1984. 18 [54] William Shawcross, ah'n Son Seferi: Bir Mttefikin Kaderi. ahn iktidara gelii hakknda daha fazla bilgi iin, bkz: H. D. S. Greenway, The Iran Conspiracy (ran Komplosu), New York Review of Books, 23 Eyll 2003; Stephen Kinzer, ah'n Tm Adamlar: Bir Amerikan Darbesi ve Ortadou Terrnn Kkleri. [55] Emin, Yeeren l Projesi ve ran hakknda daha fazla bilgi iin, bkz: John Perkins, Shapeshifting, Rochester, Destiny Books, 1997. 20 [56] ahn iktidara gelii hakknda daha fazla bilgi iin, bkz: H.D.S. Greenway, ran Komplosu; Stephen Kinzer, ah'n Tm Adamlar. [57] Ayetullah Humeyni hakkndaki TIME dergisi makaleleri, 12 ubat 1979, 7 Ocak 1980 ve 17 Austos 1987. 21 [58] 1898deki spanyol-Amerikan Savanda arpan I. Amerikan Gnll Svari Birliine verilen ad [.n.] [59] Gerard Colby ve Charlotte Dennet, Amazonun Fethi: Nelson Rockefeller ve Petrol a 'nda Evangelizm. 24 [60] Kolombiyada liberal poplist aday Jorge Elicer Gaitann ldrlmesi ile balayan ve iddet olarak adlandrlan olaylar zinciri [.n.] [61] Amerika ktalarnda, Kzlderili ve Avrupal karm olan insanlar anlatmak iin kullanlan terim [.n.] [62] lkenin refahn, sahip olduu altn, gm vb. deerli madenlere balayan, lkedeki deerli maden yataklarnn iletilmesine nem veren ve ihracat artrp ithalat azaltmaya alan iktisat retisi, [.n] [63] SIL, tarihesi, eylemleri ve petrol irketleri ile Rockefeller balants hakknda detayl bilgi iin, bkz Gerard Colby ve Charlotte Dennet, Amazon'un Fethi, Joe Kane, Savages (Vahiler), New York, Alfred A. Knopf, 1995, Rachel Saint hakknda bilgi iin, s. 85, 156, 227. [64] John D. Martz, Politics and Petroleum in Ecuador (Ekvador'da Petrol ve Politika), New Brunswick ve Oxford, Transaction

Books, 1987, s. 272. [65] Jos Carvajal Candall, Objetivos y Politicas de CEPE, Quito, Ekvador, Primer Seminario, 1979, s. 88. 26 [66] Mogul: zellikle medya ve film endstrisinde yer alan, zengin, nemli ve gl iadamlarna verilen ad. [.n.] [67] John D. Martz, Ekvador'da Petrol ve Politika , s. 272. [68] Gerard Colby ve Charlotte Dennet, Amazonun Fethi, s. S 813. [69] John D. Martz, Politics and Petroleum in Ecuador (New Brunswick and Oxford; Transaction Books, 1987), s, 303. [70] John D. Martz, Ekvadorda Petrol ve Politika , s. 381, 400. 27 [71] Graham Greene, General'i Tanmak, s. 11. [72] George Shultz: 1972-74; Nixon-Ford kabinesinde Maliye Bakan ve Ekonomik Politika Konseyi Bakan, 1974-82; Bechtelin bakan, 1982-89; Reagan-Bush kabinesinde dileri bakan. Caspar Weinberger: 1973-75; Nixon-Ford ynetiminde Ynetim ve Bte Dairesi Direktr, Salk, Eitim ve Sosyal Yardm Bakan, 1975-80; Bechtel Bakan Yardmcs ve Hukuk Maviri, 1980-87; Reagan-Bush kabinesinde savunma bakan. [73] ABDnin Torrijosu ldrme planlar ilk olarak 1973 Watergate durumalar srasnda ABD Senatosuna verdii ifadede John Dean tarafndan aklanmt; 1975te Senatr Frank Church bakanlnda CIA hakknda yrtlen Senato soruturmasnda, hem Torrijosu hem de Noriegay ldrme planlar hakknda ek ifadeler ve belgeler sunulmutu. rnek olarak bkz: Manuel Noriega ile Peter Eisner, Manuel Noriegann Anlar, s. 107. 28 [74] IPS, onun alt kuruluu Archbald Power Corporation ve eski CEOsu John Perkins hakknda ek bilgi iin, bkz: Jack M. Daly ve Thomas J. Duffy, Burning Coals Waste at Archbald (Arcbaldda Kmr Atklar Yakmak), Civil Engineering, Temmuz 1988; Vince Coveleskie, Co-Generation Plant Attributes Cited (Yan-Nesil Santral Yetkileri Engellendi), Scranton Times, 17 Ekim 1987; Robert Curran, Archbald Facility Dedicated (Archbald Tesisi Hizmete Girdi), Scranton Tribune, 17 Ekim 1987; Archbald Plant Will Turn Coal Waste into Power (Archbald Santrali Atk Kmr Gce Dntrecek), Citizen 's Voice, Wilkes-Barre, 6 Haziran 1988; Liabilities to Assets: Culm to Light, Food (Pasiflerden Aktiflere: Kmr Tozundan Ik ve Gdaya), Citizen's Voice, Wilkes-Barre, 7 Haziran 1988. [75] spanyolca al. [76] Joe Conason, The George W. Bush Success Story (George W. Bushun Baar yks), Harpers Magazine, ubat 2000; Craig Unger, Suudileri Kurtarmak, Vanity Fair, Ekim 2003, s. 165. [77] Ayn yaz, s. 178. [78] Bkz: George Lardner Jr. ve Lois Romano, The Turning Point After Coming Up Dry (Dnm Noktas), Washington Post, 30 Temmuz 1999; Joe Conason, George W. Bush Baar yks, Harpers Magazine, ubat 2000; Sam Parry, The Bush Family Oiligarchy-Part Two: The Third Generation (Bush Ailesi Oligarisi-Blm ki: nc Nesil), www.newnetizen.com (Eriim: 19 Nisan 2002). 29 [79] Yllar sonra saygn muhasebe irketi Arthur Andersen'in de enerji tketicilerini ve Enron alanlarn milyarlarca dolar dolandrmak zere Enron yneticileriyle ibirlii yapt ortaya km, bylece yeni bir anlam kazanan bu teori, tam da kamu soruturmasna konu olmaya hazr hale geldii srada Irak Sava km (2003) dikkatleri baka yne kaydrmt. Bahreyn, sava srasnda bakan George W. Bushun stratejisinde kritik bir rol stlendi. [80] Jim Garrison, American Empire: Global Leader or Rogue Power? (Amerikan mparatorluu: Kresel Lider mi, Yoksa Babo Kalm G m?), San Francisco, Berrett-Koehler Publishers, 2004, s. 38. [81] [82] Manuel Noriega ile Peter Eisner, Manuel Noriega'nn Anlar, New Vork, Random House, 1997, s. 56.

David Harris, Shooting the Moon: The True Story of an American Manhunt Unlike Any Other, Ever (Ay Vurmak: Benzeri Olmayan Bir Amerikan nsan Avnn Gerek yks), Boston, Little, Brown and Company, 2001, s. 31-34.

[83] [84]

David Harris, Ay Vurmak, s. 43.

Manuel Noriega ile Peter Eisner, Manuel Noriega'nn Anlar, s. 212; Craig Unger, Suudileri Kurtarmak, Vanity Fair, Ekim 2003, s. 165. [85] Manuel Noriega ile Peter Eisner, Manuel Noriega'nn Anlar, s. 114. [86] Bkz: www.famoustexans.com/georgebush.htm [87] Manuel Noriega ile Peter Eisner, Manuel Noriega'nn Anlar, s. 56-57. [88] David Harris, Ay' Vurmak, s. 6. [89] www.famoustexans.com/georgebush.htm [90] David Harris, Ay' Vurmak, s. 4. [91] Manuel Noriega ile Peter Eisner, Manuel Noriega'nn Anlar, New York, Random House, 1997, s. 248. [92] Ayn kitap, s. 211. [93] Ayn kitap, s. xxi. 31 [94] Morris Barett, The Webs Wild World (An lgn Dnyas), TIME, 26 Nisan 1999, s. 62. 32 [95] Huaoraniler hakknda daha fazla bilgi iin bkz: Joe Kane, Vahiler, New York, Alfred A. Knopf, 1995. 33 [96] Venezuela on the Brink (Venezuela Uurumun Kenarnda) New York Times, 18 Aralk 2002. [97] The Revolution Will Not Be Televised (Devrim Televizyondan Verilmeyecek). Ynetenler: Kim Bartley ve Donnacha OBriain, Irish Film Board ile birlikte, 2003. Bkz: www.Chvezthefilm.com. [98] Venezuelan President Forced to Resign (Venezuela Bakan stifaya Zorland), Associated Press, 12 Nisan 2002. [99] Simon Romero, Tenuous Truce in Venezuela for the State and its Oil Company (Venezuelada Devlet ve Onun Petrol irketi le Netameli Uzlama), New York Times, 24 Nisan 2002. [100] Bob Edwards, What Went Wrong with the Oil Dream in Venezuela? (Venezuela Petrol Dnde Yolunda Gitmeyen Neydi?), Ulusal Ak Radyo, Sabah Basks, 8 Temmuz 2003. [101] Ginger Thompson, Venezuela Strikers Keep Pressure on Chvez and Oil Exports (Venezuelal Grevciler Chvez ve Petrol hracat zerindeki Basksn Srdryor), New York Times, 30 Aralk 2002. [102] akallar ve dier tip tetikiler hakknda daha fazla bilgi iin, bkz: P. W. Singer, Corporate Warriors: The Rise of the Privatized Military Industry (Ithaca, NY and London: Cornell University Press, 2003); James R. Davis, Fortune's Warriors: Private Armies and the New World Order (Vancouver and Toronto: Douglas&McIntyre, 2000); Felix I. Rodriguez ve John Weisman, Shadow Warrior: The CIA Hero of 100 Unknown Battles (New York: Simon and Schuster, 1989). [103] Tim Weiner, A Coup by Any Other Name, New York Times, 14 Nisan 2002. [104] Venezuela Leader Urges 20 Years for Strike Chiefs ", Associated Press, 22 ubat 2003. [105] Paul Richter, U.S. Had Talks on Chvez Ouster, Los Angeles Times, 17 Nisan 2002. 34 [106] Chris Jochnick, Perilous Prosperity, New Internationalist, Haziran 2001, www.newint.org/issue335/perilous.htm. [107] Birlemi Milletler. Human Development Report (nsani Geliim Raporu).(New York: Birlemi Milletler, 1999). [108] Rehine olay ile ilgili ek bilgi iin, bkz: Alan Zibel, Natives Seek Redress for Pollution, Oakland Tribune, 10 Aralk 2002; 10-28 Aralk 2003 Hoy (Quito, Ekvador gnlk gazetesi) haberleri; Achuar Free Eight Oil Hostages, El Commercio (Quito gnlk gazetesi), 16 Aralk 2002 (Reuters tarafndan da rapor edildi); Ecuador: Oil Firm Stops Work because Staff Seized, Demands Government

Action, ve Sarayacu-Indigenous Groups to Discuss Release of Kidnapped Oil Men, El Universo (Guayaquil, Ekvador, gnlk gazetesi), www.eluniverso.com, 24 Aralk 2002; ve Juan Forero, Seeking Balance: Growth vs. Culture in the Amazon, New York Times, 10 Aralk 2003. Ekvadorun Amazon halklar hakknda gncel bilgi Pachamama Alliancein web sitesinde bulunabilir: www.pachamama.org. 35 [109] Bureau of the Public Debt (Kamu Borlar Brosu) tarafndan www.publicdebt.treas.gov adresinde bildirilen ulusal bor istatistikleri; Dnya Bankasnn, aadaki adreste belirtilen ulusal gelir istatistikleri. www.worldbank.org [110] Elizabeth Becker ve Richard A. Oppel, A Nation at War: Reconstruction. U.S. Gives Bechtel a Major Contract in Rebuilding Iraq, New York Times, 18 Nisan 2003, http://www.nytimes.com [111] Richard A. Oppel ile Diana B. Henriques, A Nation at War: The Contractor. Company Has Ties in Washington, and to Iraq, New York Times, 18 Nisan 2003, http://www.nytimes.com [112] www.//money.cnn.com Son Sz [113] Energy Information Administration, USA Today, 1 Mart 2004, s 1.