You are on page 1of 12

LINGUA MONTENEGRINA, god. V/1, br. 9, Podgorica, 2012.

Institut za crnogorski jezik i knjievnost

UDK 811.163.4342(497.16) Izvorni nauni rad Indira SMAJLOVI (Tuzla) indirasmajlovic@yahoo.com PONAANJE POLUGLASA U KORPUSU BOSANSKOHERCEGOVAKIH EPITAFA
Ovaj rad predstavlja skontraciju ponaanja, redukovanja i reflektovanja, jakih i slabih poluglasa u korpusu inskribiranih bosanskohercegovakih steaka, odlika opih slavenskih ili autohtonih bosanske redakcije. Tradicionalni grafijski manir bosanske redakcije te produkcija starobosnizama, adoptira i adaptira likove poluglasa staroslavenske tradicije, pa u prvoj fazi genesisa i progresusa biljeimo upadljive arhaine pojave (prisustvo glagoljskih slova, stari oblici irilinih slova, pravilnu upotrebu - akuz. sig. f.), ali pratimo i karakteristine pojave raanja bosanske redakcije: erv najstarijeg oblika, prijedlog u mjesto v, dosljedna zamjena y sa i, adjektivni nastavak -ga. U tome periodu jo uvijek biljeimo jaki poluglas : v, vmr, brat, imnem (s isputenim e), snmi (bez title), kao i grupaciju -r uz pravilo ili uz odstupanje od uobiajene ortografske norme. Isto razdoblje svjedoi i redukciju poluglasa u apsolutno slaboj poziciji. Konstrukcije s poluglasom iz kasnijih razvojnih perioda epigrafske grae, svjedoe jednojerovni sistem. Nakon polovine XII stoljea poluglasi su uglavnom u slaboj poziciji, na kraju rijei koja zavrava konsonantom, istiui da na odreenome broju natpisa pisanje poluglasa nije dosljedno. Poluglasi iskljuivo biljee refleks u vokale a i i, s veom frekvencijom u prvome sluaju. Na znatnome broju sluajeva registiramo neetimoloki poluglas umjesto etimolokih vokala a, e, o i i. Neki su likovi podreeni komparaciji s bliskim crnogorskim, zarad prikaza autohtonosti, odnosno univerzalnosti, produkcijske i teritorijalne bitnosti. Kljune rijei: inskribirani steci, bosanska redakcija, jaki i slabi poluglasi, napregnuti poluglas, redukcija, refleksija, vokalizacija, asimilacija, velarizacija, vokalno r i l

85

Indira SMAJLOVI

Uvod Zbog neprestalne alternacije jakih i slabih poluglasa, pred kraj prasl. epohe oni su se poeli osjeati kao fakultativan element, pa su se razvili sekundarni poluglasi. Slabi poluglasi gube se veoma rano pa se esto, osobito slabo , ne piu u stsl. spomenicima u sredini rijei, dok se na kraju rijei zadralo i , sve vie gubei na izgovornoj vrijednosti. Meu slavenskim jezicima nailazimo na razliit refleks poluglasa koji nerijetko biva poremeen analogijom. Neki od njih uvjetovani su poloajem jerova, tj. izazvane sve veom razlikom u izgovoru jakih i slabih, ili iz drugih razloga. U X vijeku dolazi do ispadanja slabih jerova, a u XI su apsolutno izgubili izgovornu vrijednost ali ih pisarska tradicija nastavlja biljeiti uglavnom na kraju rijei kao pisarski manir. S poremeajem analogije u medijalnim dijelovima rijei biljeimo razliite modifikacije, u duplus ili triplus formi oblika, jer je gubljenje slabih jerova dovodilo i do njihova meusobnog zamjenjivanja bez obzira na utvrenost/neutvrenost zakona. U jakom poloaju dolazilo je do vokalizacije te su jerovi gubili svoju reduciranost i prelazili u pune vokale o, e, y i i. Tako dobiveni vokali y i i ostali su reducirani, pozicijske varijante a ne samostalni fonemi, zbog ega su etiketirani napetim ili napregnutim jerovima. Konstrukcije s poluglasima staroslavenska tradicija bosanske redakcije U korpusu bosanskohercegovakih inskribiranih steaka naroitog su znaaja epitafi iz faze genesisa i progresusa, nastali tokom X, XI i XII stoljea, uglavnom humski, prvotni s poluglasima u slabom i jakom poloaju prema tzv. Havlikovu pravilu, s brojnim arhaizmima, registriranim redukcijama, vokalizacijom, u kojima se moe pratiti formiranje domae redakcije. Nakon polovine XII stoljea poluglasi su uglavnom u slaboj poziciji na kraju rijei koja zavrava konsonantom, istiui da na odreenome broju natpisa pisanje poluglasa nije dosljedno. Slijedivi primjere iz kasnijih faza cumulusa i placatusa, eonimima sve do druge dekade XVIII stoljea (preciznije 1727. godine kada se javlja posljednji registrirani epitaf), zakljuujemo da kroz cijeli period epigrafskih registrovanja nailazimo na upotrebu poluglasa. Poluglasi iskljuivo biljee refleks u vokale a i i, s veom frekvencijom u prvome sluaju. Na znatnome broju sluajeva registiramo neetimoloki poluglas.
86

Ponaanje poluglasa u korpusu bosanskohercegovakih epitafa

U X stoljeu vre se progresivna asimilacija i velarizacija poluglasova ime se omoguavaju oblici tipa to i to, kto i kto. U drugoj polovini X stoljea slabi poluglasi su se prestali artikulirati, najprije na kraju rijei, dok su se jaki poluglasi izjednaili po kvalitetu i kvantitetu sa ostalim samoglasnicima. Sa vokalizacijom poluglasa, odnosno potpunom 245 54 redukcijom slabih poluglasa rijei tipa dn Zb 3 133 15 , Zb 4 57 - dan Zb 2 11 , 11 130 252 15 18 12 Zb 3 194 57 - dni Zb 3 13 Zb 4 67 - dni Zb 1 33 , Zb 1 27 , Zb 1 25 , cra Zb 1 37 276 281 95 254 - cara Zb 4 93 , Zb 4 101 , crkvi Zb 2 43 , crkv Zb 4 71 , mogle su se pisati i izgovarati, a rijei kao to, kto ili zlo, pisale su se na topikalnome 81 304 118 korpusu iskljuivo to Zb 4 217 23 , ko Zb 2 33 , Zb 4 127 , odnosno zlo Zb 2 61 , 54 211 211 Zb 4 17 . Zamjenica kto glasi kto Zb 2 11 , Zb 4 17 izrealiziranim 303 313 5 premjetanjem konsonanata tko Zb 4 125 , Zb 4 137 , tko Zb 1 19 , Zb 1 15 33 , Zb 83 96 2 35 , Zb 2 45 , a zatim kako su se na poetku nala dva zatvorena konsonanta, 304 radi lakega izgovora glasi: ko Zb 2 81 33 , Zb 4 127 , bez oblika poluglasa. Iako je oekivano, oblik to Zb 4 217 23 nije zasvjedoen u realizaciji to ili ta. Bez 295 poetnoga nj- u oblicima kao njega, biljeimo oblik jego Zb 4 117 od vn + jem. Prema tome, jerovi su poevi od druge polovine X stoljea, imali dvojaku vrijednost: glasovnu (vokalizovani jaki poluglasi) i pravopisnu, bez glasovne vrijednosti, ali su se i dalje pisali, naroito na kraju rijei (potpuno redukovani slabi poluglasi). Od XI stoljea posebno se obiljeavaju mehki poluglasi koji su nekada stajali ispred glasa j. Npr. pored umrh Zb 4 224 35 pisalo se i umrieh Zb 155 3 132 , Zb 3 , od oblika umri, kao i u sluaju sdravi (sa i) to se u XI 29 15 stoljeu vjerovatno italo zdravije, a sdrav (sa ) italo se zdravje, dok nije sasvim preovladavao prvi nain pisanja i itanja. Tako je postala jedna od specifinih glasovnih osobina staroslavenskog jezika, kao novocrkvenoslavenski oblik zdrave, odnosno oblik zdravie Zb 3 129 13 , Zb 4 254 kojeg unutar bosanskohercegovakih inskribiranih monolita nalazimo 71 ovjekovjeene od poetka XII stoljea. Takvo i koje stoji ispred glasa j zove se redukovano i, a poluglas u takvome poloaju zove se napregnuti poluglas. Kolebanje u obiljeavanju tih glasova objanjava se slinou njihova izgovora, jer se poluglas u datome poloaju kvalitativno pribliio glasu j koji je zapravo neslogotvoran, odnosno suglasniko i, to se ogleda i u obiljeavanju tog poluglasa slovom i. (ori, 1975: 49) Poluglas se mogao vokalizirati u i u oblicima imenica koje su izvedene sufiksom -je: zlamenie 251 138 313 129 254 Zb 2 94 43 , Zb 3 19 , Zb 4 65 , pisanie Zb 4 137 , zdravie Zb 3 13 , Zb 4 71 , kao to je sluaj i u krajinikim pismima, s toga emo pojavu markirati leksikim manirom preuzetim iz bosanske redakcije staroslavenskog kakav je u tom pisanom idiomu bio poznat. (Naka, 2009:157) Poslije izvrene
87

Indira SMAJLOVI

88

redukcije poluglasa u slaboj poziciji i asimilacije s + d > z, oblik zdravie predstavlja karakteristiku mlae faze. U novocrkvenoslavenskim oblicima tipa c (nominativ, dativ i lokativ jednine) zavretak - potjee od -ji, dok s poetka XII stoljea na natpisu kod Zenice biljeimo prevazieni ikavizirani oblik starog duala c[] Zb 4 252 67 , ali tokom eonimskog javljanja epitafa skraeni ikavizirani oblik starog duala biljeimo in continuo 102 44 222 u oblicima pridjeva tipa boi Zb 1 15 33 , Zb 1 67 , Zb 2 49 Zb 4 31 (nominativ i akuzativ jd.) za koje bi se oekivao sufiksalni zavretak -j: boj. Shevelov istie da se poluglas isputa samo ispred bezvunih suglasnika, tj. ispred zavretaka -k, -c, -t, -t, -s, -, ali ne ispred -n, n ili -l, -l. (Shevelov, 1965: 457, Mihaljevi, 2002: 207) Pored morfolokih imbenika tu djeluju i fonoloki zvuni suglasnik 247 onemoguuje gubljenje jera: blg Zb 4239 51 , polg Zb 4 59 . U prilog Shevelova pravila o zadravanju poluglasa ispred -n, -n ili -l, -l idu 245 207 249 primjeri: dn Zb 3 133 15 , Zb 4 57 , edn Zb 4 13 , Zb 4 61 , potrl Zb 16 318 1 15 33 , Divn Zb 1 35 , Voldn Zb 4 131 , to se nastavlja i u primjerima u kojima se poluglas ne vokalizira niti se gubi u slaboj poziciji: dni Zb 3 130 13 Zb 4 252 67 . Meutim, primjeri koji u bosanskohercegovakome epigrafikonu biljee pojavnost s konstrukcijama poluglas + bezvuni suglasnik sijeku se s 224 Shevelovim pravilom o isputanju suglasnika: smrt Zb 2 117 61 , Zb 4 35 , 295 307 310 Vlks Zb 4 239 51 , Grubc Zb 4 117 , Dragc Zb 4 131 , Milc Zb 4 133 , 141 Bunc Zb 3 21 . Tu su i primjeri sa poluglasom koji se pie u slabom 303 304 211 poloaju: otca Zb 4 17 , otcu Zb 4 127 , tko Zb 4 125 , Stipka Zb 2 102 49 , 247 102 102 ki Zb 2 49 , Vratka Zb 2 49 , brta Zb 4 59 , velko(ga) Zb 4 247 59 247 kaznca Zb 2 102 49 , Zb 4 59 . Uglavnom su primjeri i prvoga i drugog pravila datacije prije XIII stoljea. George Shevelov dri da su se slabi poluglasi u Ukrajini izgubili polovinom XII stoljea, na novogordskom podruju stoljee kasnije kao i na bjeloruskome podruju. (Shevelov, 1965: 459) I Mihaljevi zakljuuje da su se jerovi u slavenskim jezicima izgubili izmeu X i XII stoljea (Mihaljevi, 2002: 210), te da su kasniji poluglasi bez glasovne vrijednosti, pisarska manira naslijeena iz prolosti. injenica je da topikalni korpus batini upotrebu slabih poluglasa i do XVII stoljea, pri tome se u nekim primjerima poluglas pie tamo gdje mu po etimologiji nije mjesto, to emo markirati kao imprudentia scriptoris, odnosno nedovoljnoj erudiciji pisara ili nespretnosti klesara, ali errare humanum est: zmli Zb 286 150 18 , blg Zb 4 239 4 105 51 , prklet Zb 3 27 , cra Zb 1 37 . Prema miljenju Belia krajem XII stoljea na topikalnome terenu poinje refleksija poluglasa u vokal a (Beli, 1969: 77), ali na epitafima takve primjere potvrujemo tek od XIV stoljea: nikada Zb 2 115 59 , sam Zb

Ponaanje poluglasa u korpusu bosanskohercegovakih epitafa


251 251 249 306 2 102 49 , Zb 4 65 , bosanskoga Zb 4 65 , kada Zb 4 61 , Zb 4 129 , tada Zb 36 112 306 305 4 129 , sad Zb 2 57 , lav Zb 1 57 , sedam Zb 4 129 . Ali nije se uvijek od poluglasa razvilo a, u mnogim je sluajevima poluglas iezao, a na onim mjestima gdje se nekad nalazio danas se ne izgovara nikakav vokal. Definiralo se pravilo: i je prelo u a ondje gdje je poluglas stajao u zatvorenome slogu, a iezlo je u otvorenome slogu. Oba poluglasa prestala su se izgovarati svuda na kraju rijei iako se jo dugo pisalo na tom mjestu kao obiaj ili manir pisca. Vokalizaciju poluglasa u i moemo slijediti u primjerima: zdravie Zb 251 129 138 313 3 13 P, zlamenie Zb 2 94 43 , Zb 3 19 , zalmenie Zb 4 65 , pisanie Zb 4 137 . Grafijske zamjene vokala sa poluglasima pratimo u nekoliko sluajeva: poluglas umjesto etimolokog a: javlja se u prefiksalnoj sloenici, konstrukciji s prijedlogom za na epitafu iz XII stoljea: zpisati Zb 4 252 67 , te unutar samostalnog prijedloga na tokom XV 6 stoljea: n zemli Zb 1 19 , n Varda Zb 1 21 41 . Mihaljevi tvrdi da se od polovice XIII stoljea pojavljuju prve zamjene izvornog a znakom za poluglas, to se u opem irilinome korpusu, od polovine XIV stoljea, najprije svjedoi u bosanskim tekstovima. (Mihaljevi, 2002:200) poluglas umjesto etimolokog e: javlja se u obliku broja sedm: 284 . sdam Zb 4 103 poluglas umjesto etimolokog o: potvruje se u oblicima pridjeva slavnga Zb 3 130 13 od slavnoga, te glagola hth Zb 189 307 211 4 131 od hotti (supostoje oblici Zb 2 117 61 , Zb 3 53 , Zb 4 17 ). U 130 primjeru slavnga Zb 3 13 , grafijska zamjena o sa unutar bosanskoga gramatikog morfema -oga, bi se na ovom neakcentovanom mjestu u rijei mogla tumaiti kao elja pisara da izbjegne mlai oblik s navedenim nastavkom, koji je analogijom iz zamjenike deklinacije prodirao u pridjevsku, svjedoei krianje jezinih izraza iz dvaju sustava: staroslavenskoga i bosanskoga (leksiki morfem iz jednoga sustava + gramatiki morfem iz drugoga sustava). U istome obliku genitiva jd. biljeimo i oblik sa staroslavenskim gramatikim morfemom slavnago Zb 1 19 39 iz XII stoljea, sa slabim poluglasom i s vokalom a u adjektivnome zavretku. poluglas umjesto etimolokog i: potvruje se u oblicima pridjeva velko[ga ili go] Zb 4 247 59 od , odnosno umjesto 252 veliko[ga ili go]. Supostoje oblici velikoga Zb 4 251 65 , Zb 4 67 , i u

89

Indira SMAJLOVI

korpusu crnogorskih epitafa veliega (ekularac, 1994: 95). Takoer, biljeimo redukciju poluglasa, odnosno vokala i u 247 155 likovima velki Zb 1 18 37 , Zb 3 29 , Zb 4 59 , velkomuenik Zb 3 193 55 . Zanimljivost poluglasa ogledala se u njihovoj mogunosti vrenja uloge spojnice pri izgradnji sloenice: epmonaha (ekularac, 1994: 229), Podgor Zb 4 254 71 , poloaju u korijenskim slogovima: si (ekularac, 1994: 205), Crnovia (ekularac, 1994: 197), Crnoevik (ekularac, 1994: 217), ili ulozi nastavka a u padenim oblicima: 254 nominativa - gospo Gojisav Zb 3 178 45 , crkv ban Kulina Zb 4 71 , 142 dva Vlahova sin Zb 3 21 58 genitiva - va ime bog Zb 2 15 , pravik ljet M Zb 4 234 45 283 lokativa - n Vukosa i brat mu Zb 4 103 Slabi poluglas biljei pojavnost i u oblicima brojeva kao promjenjive vrste: - osnovnih brojeva: 207 od din, odnosno druge osnove za graenje edn Zb 4 13 padenih oblika dn-, s izuzetkom nominativa i akuzativa jednine mukog roda. U naem jeziku je ta druga osnova prevladala i u nominativu i u akuzativu jednine mukoga roda: jedan (a > ), dok se prva osnova uoptila u formaciji: jedini, jedina, jedino. 286 142 , dova Zb 4 217 dva Zb 4 105 23 , dva Zb 3 21 od dva 284 sdam Zb 4 103 od sedm sa zadranim oblicima poluglasa ali i s 305 refleksom vokalizovanog poluglasa sedam Zb 4 129 . U finalnome dijelu nekih rijei izmeu dva konsonanta nikada nije bio posvjedoen neki vokal, dok u suvremenome jeziku u identinome poloaju ve odavno biljeimo pojavnost vokala a. Upravo je takav sluaj s oblikom sedam. U vremenu dok su se poluglasi i na kraju rijei izgovarali bilo je sedm, pa izmeu dva zavrna konsonanta nije bilo niti je trebalo biti ikakvog vokala, ali kada su se poluglasi prestali artikulirati, poela su se dodavati dva ili tri konsonanta, to bijae teko za izgovor, zato je izmeu njih umetnut poluglas koji se kasnije reflektirao u a. Identino je u primjeru jesm, zatim jesm i na kraju jesam, 1 , Zb 4 279 odnosno u topikalnome korpusu: esam Zb 1 13 97 . - rednog broja, odnosno brojnog pridjeva u atributskoj upotrebi etvrto Zb 4 255 73 od etvrto, s zadranim etimolokim poluglasom.

90

Ponaanje poluglasa u korpusu bosanskohercegovakih epitafa

Sluaj s jednoslonim rijeima Od sedam jednoslonih rijei sa poluglasom u staroslavenskome jeziku: prijedlozi v, k, s, veznik n, anaforska zamjenica n i pokazne zamjenice s i t, u topikalnome korpusu biljeimo: tendencije jake vokalnosti zabiljeene su u starome prijedlogu va (<*v <*v). Prijedlog v i v koji najee dolazi u 252 invokacijskim formulama v dni Zb3129 13 , v dni Zb4 67 , v ime 242 237 Zb4 49 , Zb4 53 , daje u kada dolazi kao samostalan prijedlog, i kada dolazi u prefiksalnim sloenicama (uzeti Zb 3 150 27 , unuk Zb 304 4 127 ). Prijedlog se na tokavskome terenu vrlo rano - krajem X ili poetkom XI stoljea, reflektira u u: u ime Zb1 14 30 , u ime Kulinova povelja (Grupa autora, 2000: 46), u treti Zb 3 133 15 . Uporedo se u XIV i XV stoljeu biljeila i refleksija poluglasa u 58 , va se lei Zb 3 116 vokal a: va ime Zb 3 15 59 , ali i isputanje 114 istoga: v leto Zb 3 59 , v ime Zb 4 279 . O supostojanju oblika 97 svjedoi i modus duplus u natpisima u kojima se potvruje poluglas, vokalizacija poluglasa u a + refleks grupacije u u: va 1 , va ime oca + u toi doba Zb 4 211 ime oca + u to vrime Zb 1 13 17 , 218 v ime + u to doba Zb 4 25 . Refleksiju poluglasa u vokal a nalazimo i u sveanim dijelovima povelja najviega plemstva -va, u emo se ogleda tenja ka viem stilu: Tvrtko Kotromani, 1375, Dabia 1392. i 1395, Ostoja, 1399, Tvrtkovi 1405. itd. (Naka, 2010: 205) Pored prijedloga biljeimo i inicijalnu grupu v-: vmr Zb 3 129 13 , vz193 dvigoh Zb 3 193 , vzdii Zb 3 . Rjee ta grupa dolazi u leksemama vo55 55 304 kalizirana u u: unuk Zb 4 127 od stsl. vnuk (i u korpusu crnogorskih inskribusa unuk (ekularac, 1994: 161)), uzeti Zb 3 150 27 od stsl. vzeti. Takoer, i prefiks vaz-, odnosno uz potvrujemo u najstarijem obliku vzdvigoh Zb 3 193 55 . prijedlog k potvrujemo u obliku s otpalim poluglasom u konstrukcijama s dativom: k Vlatku Zb 2 84 35 , k mojejim vs[i]m. Zb 4 211 . 17 prijedlog s potvrujemo samo na epitafu s poetka XII stoljea s snmi jegovmi Zb 3 129 13 . U mnogim ostalim primjerima biljeimo oblik s otpalim poluglasom i u po jednim primjerom s vokalizacijom u a i u pri konstrukcijama s instrumentalom: sa 234 mnom Zb 3 184 49 , su svojem rodom Zb 4 45 , s dobrim sinom, 173 s Ivaniem Zb 3 43 , s krstininom, s Radainom Zb 4 209 15 .
91

Indira SMAJLOVI

Primjeujemo varijacije i paralelno koritenje prijedloga s, z i na epitafima koji biljee blisku dataciju i esto isti locus ali i primjere da unutar istoga natpisa imamo ovjekovjeen udvojeni 1 , z modus prijedloga: s hercegom i z Bosn[o]m Zb 1 13 110 242 bratom[] Zb 4 53 , Ljubetom Zb 2 55 . pokazna zamjenica s javlja se u vokalizovanome obliku: a sa upanica Rudi Zb 211 54 . Uz izrazitu frekventnost imenica tipa ljeto, dan, veer unutar prijedlono-padenih konstrukcija, ne nailazimo na sintetizam kao danas ; dn s, veera ; veer s, ljetos ; lto s. Zamjenica s mogla je stupiti u sintezu s imenicom prije u modusu: Vlks Zb 4 239 51 . Javljaju se i sljedee manifestacije: oblik genitiva jednine hrama sego Zb 2 107 53 , te oblik nominativa jednine se krst, sei krst, si bileg, si hram. Kao izrazito arhaian dolazi oblik u nom. jd. mukoga roda sai: sai kami koji neki tumae od sj prema stsl. sj ili sej (ti su oblici nainjeni prema sloenoj deklinaciji pridjeva), ali za oblik saj pretpostaviemo da postaje kao i oblik taj, tj. od sa + j. Pratimo i pojavnost oblika koje ne potvruju deklinacija pokazne zamjenice s kao ni evolucija priloga sde, kao to su: sei (seji), sie (sije), saj. Veina padenih zavretaka zamjenice s formirala se pod utjecajem mehke promjene iako korijenski suglasnik *-s nije mehki ali je zato osnovski samoglasnik mehak: *s. Odstupanja od ustaljenih oblika mehke promjene odnose se na one padee koji se u mehkoj promjeni zavravaju na -: npr. N,, ali C i CI-, : N, ali: C, -: N ali: C. Ve u staroslavenskom periodu nastali su analogijom prema sloenoj promjeni novi oblici kao to je nominativ jednine mukog roda C ili C, CE i C, u srednjem rodu: C, u enskom CI-( ori, 1975: 110) Takoer, zamjenica sei je stari oblik zamjenice u ruskom jeziku sa znaenjem ovaj, to se moe pratiti kao istonjaki utjecaj. pokazna zamjenica t javlja se u obliku tai bileg Zb 2 81 33 . Arhaina forma ove pokazne zamjenice t > ta, bez finalnog j, odnosno i, pojavila se u krajinikim pismima iz Primorja: a a, a a pa se moe pretpostaviti da se u tome ogleda akavski utjecaj. Meutim, zamjenica je u takvome obliku zabiljeena i u jednome pismu iz Dubice (1686.): a , pa njezino prisustvo u toj oblasti moglo bi ukazivati na trag srednjovjekovnog literarnog jezikog tipa (Naka, 2009:300),
92

Ponaanje poluglasa u korpusu bosanskohercegovakih epitafa

pogotovu ako se ima na umu da je takav oblik potvren i na glagoljskom spomeniku iz Buima: ta grad. Zb 4 276 93 U toj zamjenici i koje stoji iza samoglasnika, a porijeklom je od ji, moglo je u novocrkvenoslavenskom i u svim dananjim slovenskim jezicima, prei u j. Za prijedloge koji na kraju rijei imaju konsonant nema pravila kad njihov poluglas iezava a kad prelazi u a, pri sintezi s glagolima ili drugim 15 24 rijeima u cjelinu. Npr. izgubiti Zb 1 29 49 , potrti Zb 1 33 , pozidati Zb 1 43 , 117 22 podiliti Zb 2 61 , podrati Zb 1 41 itd., bez vokala a iza prijedloga, pri tome 96 supostoje primjeri: izibrani Zb 4 276 93 , odnosno izabrani, sagiboh Zb 2 45 , 173 276 sapisati Zb 3 134 17 , saraniti Zb 3 43 , sazidati Zb 4 93 , gdje je a obvezno. Razumljivo je zato u nekadanjem szidati nije poluglas iezao jer bi nastao oblik szidati, odnosno skupina sz- to bi se po zakonu saimalo, i ne bi bilo razlike izmeu sazidati i zidati, a razlika je radi smisla nuna. Meutim, u obliku izabrani nema takvoga uzroka ali ipak ne opstaje izbrani. Veliku pojavnost biljee i spojevi s zadranim poluglasom: izzidati Zb 279 254 4 276 93 (uporedo s oblikom izidati Zb 4 97 ), Podgor Zb 4 71 , sbluditi Zb 253 50 129 4 69 , szidati Zb 2 9 , vmr Zb 3 13 , identino kao i u korpusu crnogorskih epitafa: szidah (ekularac, 1994: 217), vbeati (ekularac, 1994: 189) Prijedlog nad zadrava poluglas na kraju nad materiju Zb 3 130 13 , kao 159 to je sluaj i s prijedlozima pod gradome, pod Kljueme Zb 3 33 kon 55 gospodina Zb 2 45 69 , v lto Zb 3 13 . Iako je u prijedlogu na etimoloko a: na 45 61 slavu Boga Zb 2 47 7 , na Krajine Zb 1 69 , na me Zb 2 17 , postoje uzorci gdje 6 se umjesto a pie poluglas: n zemli Zb 1 19 , n Varda Zb 1 21 41 . O glasovnoj vrijednosti grupa r, r i l, l Poluglasi kada stoje ispred slova r i l mogu imati trojaku vrijednost: 112 - poloaj izmeu dva suglasnika: krst Zb 2 118 61 , mrtva Zb 2 57 , Zb 224 242 222 117 3 173 43 , Zb 4 31 , smrt Zb 2 61 , Zb 4 35 , krv Zb 4 53 - poluglasi su napregnuti, koji se obino piu slovima odnosno krist Zb 3 156 29 (XVII-XVIII) - poluglasi s prethodnim r i l ine digram, tj. oznaavaju s njima jedan glas (ori, 1975:57) urto Zb 1 12 27 , hlmsk (ekularac, 1994: 64), ali 4 , frekventniji su ipak primjeri s pozicijom poluglasa prije r i l rto Zb 1 17 crno (ekularac 1994: 217). Umjesto vlk nalazimo oblike Vlk Zb 313 , ili oblik Vlks Zb 4 240 4 137 51 , to nije sluaj u korpusu crnogorskih epitafa Vlka (ekularac, 1994: 158). O artikulacijskoj vrijednosti
93

Indira SMAJLOVI

Grupa r ne odstupa od ustaljene ortografske staroslavenske norme u 129 sljedeim primjerima: [c]rkv Zb 1 19 39 , Grd Zb 3 13 . Dokaz da vokalno r nije imalo vrijednost artikulacije te da se javljalo iskljuivo kao ostatak pisarske tradicije, su primjeri likova u kojima se poluglas ne svjedoi u sintetizmu s vokalnim r, gdje poluglas nije preao u puni vokal ve se 164 245 59 155 , Zb 3 154 izgubio: krst Zb 2 17 29 , Zb 3 29 , Zb 3 35 , mrtvu Zb 4 57 , Tvrtko 204 Zb 3 63 . Konstrukcija voklano r + poluglas je ostatak staroslavenske pisane tradicije, bosanske redakcije. Frekventnije su konstrukcije s jakim poloajem poluglasa koji se ne vokalizira nego slui kao marker slogotvornosti, kao tradicionalna grafijska oznaka, odnosno grafijski manir, bez vrijednosti artikulacije. 4 Primjeri konstrukcija s poluglasom: urto Zb 1 12 27 , rto Zb 117 , 95 118 255 smrt Zb 2 117 61 , crkvi Zb 2 43 , krst Zb 2 61 , etvrto Zb 4 73 , Tvrtka 245 Zb 4 57 . 59 Primjeri konstrukcija u odsustvu poluglasa: krst Zb 2 17 , Tvrtko Zb 245 204 3 63 , mrtvu Zb 4 57 . Na poetku rijei nije ni grupa l ni l prela u u, ve 62 95 u la: lav Zb 1 36 57 od lv, lak Zb 2 19 od lgk, Lazar Zb 2 43 . Izvori Vego, Marko: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine, Zbornik I, Izdanja Zemaljskog muzeja, Sarajevo, 1962. Vego, Marko: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine, Zbornik II, Izdanja Zemaljskog muzeja, Sarajevo, 1964. Vego, Marko: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine, Zbornik III, Izdanja Zemaljskog muzeja, Sarajevo, 1964. Vego, Marko: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine, Zbornik IV, Izdanja Zemaljskog muzeja, Sarajevo, 1970. Literatura Beli, Aleksandar: Istorija srpskohrvatskog jezika, Univerzitet u Beogradu, Duan Risti, Beograd, 1962. Damjanovi, Stjepan: Staroslavenski glasovi i oblici, Zagreb, 1995. ori, Petar: Staroslovenski jezik, Matica srpska, Beograd, 1975.
94

vokalnog l mnogo govore izrazito frekventniji, razliitom sufiksacijom 245 201 dobiveni oblici Vukac Zb 1 42 65 , Vukan Zb 3 61 , Vukava Zb 4 57 , Vukain 253 139 74 Zb 4 69 , Vuki Zb 2 27 , Vukievi Zb 3 19 , itd.

Ponaanje poluglasa u korpusu bosanskohercegovakih epitafa

Hamm, Josip: Staroslavenska itanka, kolska knjiga, Zagreb, 1971. Hamm, Josip: Staroslavenska gramatika, kolska knjiga, Zagreb, 1974. Ivi, Stjepan: Slavenska poredbena gramatika, kolska knjiga, Zagreb, 1970. Jahi, Devad, Ismail Pali, Senahid Halilovi: Gramatika bosanskoga jezika, Dom tampe, Zenica, 2000. Jahi, Devad: Bosanski jezik u 100 pitanja i 100 odgovora, Ljiljan, Sarajevo, 1999. Mareti, T.: Gramatika i stilistika hrvatskoga ili srpskoga knjievnog jezika, Naklada jugoslavenskog nakladnog d. d. Obnova, Zagreb,1931. Matasovi, Ranko: Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika, Matica hrvatska, Zagreb, 2008. Nedeljkovi, Olga, Poluglasovi u staroslavenskim epigrafskim spomenicima, Slovo: asopis Staroslavenskog instituta, No.17, 1967. Peco, Asim: Na jezik knj. XVI, sv.1-2, Institut za srpskohrvatski jezik, Beograd, 1967. Peco, Asim: Sa naih jezikih izvorita, Od Kulina bana do naih dana, Zavod za udbenike i nastavna sredstva, Beograd, 2001. Stevanovi, M.: Gramatika srpskohrvatskog jezika, Obod, Cetinje, 1962. ekularac, Boidar: Tragovi prolosti Crne Gore, Srednjovjekovni natpisi i zapisi u Crnoj Gori kraj VIII - poetak XVI vijeka, Cetinje, 1994. Turbi-Hadagi, Amira: Bosanski knjievni jezik, (prvi razvojni period od 9. do 15. stoljea), asopis Bosanski jezik, za kulturu bosanskoga knjievnog jezika, Filozofski fakultet Univerziteta u Tuzli, Tuzla, 2005. Indira SMAJLOVI BEHAVIOUR OF SEMIVOWELS IN THE CORPUS OF BOSNIANHERZEGOVINIAN EPITAPHS The work represents compaction of behaviour, reduction and reflection of strong and weak semivowels in the corpus of inscribed Bosnian-Herzegovinian tomb stones, general Slavic or autochthonous features of Bosnian recension. Traditional graphic manner of Bosnian recension, and production of old Bosnian forms adopts and adapts types of semivowels of old Slavic tradition, and we therefore in the first phase of genesis and progressus note conspicuous archaic phenomena (the presence of Glagolitic letters, old forms of Cyrillic letters, the regular use of - Acc. sing. f.), but we also observe the specific phenomenon of appearance of
95

Indira SMAJLOVI

Bosnian recension: erv of the oldest kind, preposition u instead of v, consistent replacement of y with i, adjective ending -ga. In this period the strong semivowel is still noted : v, vmr, brat, imnem (with missing e), as well as cluster -r with the rule or with the exemption from the ordinary orthographic norm. Constructions with semivowel from the later periods of development of epigraphic material indicate the system with a single jer. Key words: inscribed tomb stones, Bosnian recension, strong and weak semivowels, reflection, vocalisation, assimilation

96