You are on page 1of 83

milan kundera

nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt


Nguyên Ngọc dịch
2

Tuy phÇn lín nh÷ng bµi viÕt sau ®©y ®· ®−îc viÕt trong nh÷ng hoµn c¶nh
nhÊt ®Þnh kh¸c nhau, nh−ng t«i ®Òu ®· viÕt víi ý ®Þnh mét ngµy nµo ®ã sÏ nèi
kÕt chóng l¹i víi nhau trong mét cuèn s¸ch tiÓu luËn, tæng kÕt c¸c suy nghÜ cña
t«i vÒ nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt.
(T«i cã cÇn ph¶i nhÊn m¹nh r»ng t«i kh«ng hÒ cã chót tham väng nµo vÒ
lý thuyÕt vµ toµn bé cuèn s¸ch nµy chØ lµ t©m sù cña mét ng−êi thùc hµnh. T¸c
phÈm cña mçi nhµ tiÓu thuyÕt ®Òu chøa ®ùng mét c¸ch nh×n Èn ngÇm vÒ lÞch sö
tiÓu thuyÕt, mét ý t−ëng vÒ thÕ nµo lµ tiÓu thuyÕt: ë ®©y t«i muèn tr×nh bµy
chÝnh c¸i ý t−ëng ®ã, g¾n liÒn víi c¸c tiÓu thuyÕt cña t«i.)
Di s¶n bÞ mÊt gi¸ cña Cervantes tr×nh bµy quan niÖm c¸ nh©n cña t«i vÒ
tiÓu thuyÕt ch©u ¢ u, nã më ®Çu cuèn “tiÓu luËn gåm b¶y phÇn” nµy.
C¸ch ®©y mÊy n¨m, mét t¹p chÝ ë New York, tê The Paris Review ®· nhê
Christian Salman pháng vÊn t«i vÒ t«i vµ c¸i thãi quen nhµ v¨n cña t«i. Cuéc
nãi chuyÖn ®· nhanh chãng chuyÓn thµnh ®èi tho¹i vÒ nh÷ng kinh nghiÖm thùc
hµnh cña t«i trong nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt. T«i ®· chia bµi pháng vÊn thµnh hai
phÇn ®éc lËp, phÇn ®Çu, Trß chuyÖn vÒ nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt, trë thµnh ch−¬ng
hai cña cuèn s¸ch nµy.
Trong dÞp nhµ xuÊt b¶n Gallimard t¸i b¶n bé Nh÷ng kÎ méng du, t«i ®·
viÕt bµi Di chóc cña “Nh÷ng kÎ méng du” ®¨ng trªn b¸o Le Nouvel
Observateur, mong muèn gióp c«ng chóng Ph¸p t¸i kh¸m ph¸ Broch. T«i ®·
kh«ng in l¹i bµi viÕt ®ã ë ®©y sau khi Guy Scarpetta ®· cho ra m¾t bµi DÉn
nhËp vµo Herman Broch tuyÖt vêi cña «ng. Tuy nhiªn kh«ng thÓ bá qua Broch lµ
ng−êi ®· chiÕm mét chç ®øng lçi l¹c trong lÞch sö c¸ nh©n cña t«i vÒ tiÓu
thuyÕt, t«i ®· viÕt bµi Ghi chÐp n¶y sinh tõ “Nh÷ng kÎ méng du”, lµm phÇn thø
ba cña cuèn s¸ch nµy, tr×nh bµy nh÷ng suy nghÜ nh»m ph©n tÝch t¸c phÈm nµy Ýt
h¬n lµ nãi lªn nh÷ng g× t«i ®· chÞu ¬n «ng, chóng ta ®· chÞu ¬n «ng.
Cuéc ®èi tho¹i thø hai víi Christian Salman, Trß chuyÖn vÒ nghÖ thuËt kÕt
cÊu, bµn vÒ c¸c vÊn ®Ò nghÖ thuËt, “thñ c«ng nghÖ” cña tiÓu thuyÕt, ®Æc biÖt vÒ
kÕt cÊu cña nã, xuÊt ph¸t tõ nh÷ng cuèn tiÓu thuyÕt cña chÝnh t«i.
§©u ®ã ë phÝa sau kia lµ tãm t¾t nh÷ng suy nghÜ cña t«i vÒ c¸c tiÓu thuyÕt
cña Kafka.
B¶y m−¬i hai tõ lµ cuèn tõ ®iÓn c¸c tõ - ch×a khãa th−êng gÆp trong c¸c
tiÓu thuyÕt cña t«i, vµ c¸c tõ- ch×a kho¸ trong mü häc vÒ tiÓu thuyÕt cña t«i.
Mïa xu©n 1985, t«i ®· nhËn Gi¶i th−ëng JÐrusalem. §øc cha Marcel
Dubois, dßng Dominicain, gi¸o s− tr−êng ®¹i häc JÐrusalem, ®· ®äc lêi chóc
mõng b»ng tiÕng Anh víi mét giäng ®Æc Ph¸p; b»ng tiÕng Ph¸p víi mét giäng
®Æc SÐc, t«i ®· ®äc ®¸p tõ c¸m ¬n, biÕt r»ng ®¸p tõ ®ã sÏ lµ phÇn cuèi cña cuèn
s¸ch nµy, dÊu chÊm hÕt cho nh÷ng suy nghÜ cña t«i vÒ tiÓu thuyÕt vµ ch©u ¢ u.
T«i ®· ®äc ®¸p tõ ®ã trong mét m«i tr−êng kh«ng ë ®©u cã thÓ ®Ëm chÊt ch©u ¢ u
h¬n, nång nhiÖt h¬n, th©n yªu h¬n.
3

phÇn thø nhÊt

di s¶n bÞ mÊt gi¸ cña cervantes

N¨m 1935, ba n¨m tr−íc khi mÊt, Edmund Husserl ®· cã nh÷ng cuéc nãi
chuyÖn næi tiÕng ë Vienne vµ ë Praha vÒ sù khñng ho¶ng cña nh©n lo¹i ch©u
¢u. TÝnh tõ “ch©u ¢u” theo «ng lµ nh»m chØ c¸i b¶n s¾c tinh thÇn më réng ra c¶
ngoµi ch©u ¢u ®Þa lý (®Õn tËn ch©u Mü, ch¼ng h¹n) vµ ®−îc sinh ra cïng víi
nÒn triÕt häc cæ Hy L¹p. NÒn triÕt häc nµy, theo «ng, lÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö,
®· nh×n nhËn thÕ giíi (thÕ giíi trong tæng thÓ cña nã) nh− mét c©u hái cÇn gi¶i
®¸p. Nã hái, kh«ng ph¶i ®Ó tháa m·n mét nhu cÇu thùc tiÔn nµo ®ã, mµ bëi v×
“niÒm ham muèn hiÓu biÕt ®· x©m chiÕm con ng−êi”.
Cuéc khñng ho¶ng mµ Husserl nãi ®Õn ®ã theo «ng s©u s¾c cho ®Õn nçi
«ng tù hái kh«ng biÕt ch©u ¢u cã cßn sèng sãt ®−îc sau «ng kh«ng. ¤ng cho
r»ng nh÷ng céi rÔ cña khñng ho¶ng ®ã n»m ë buæi khëi ®Çu cña Thêi HiÖn §¹i,
ë GalilÐe vµ Descartes, trong t×nh chÊt ®¬n ph−¬ng cña c¸c khoa häc ch©u ¢u,
nÒn khoa häc ®· quy c¶ thÕ giíi l¹i chØ cßn ®¬n gi¶n lµ mét ®èi t−îng kh¶o s¸t
kü thuËt vµ to¸n häc, vµ ®· lo¹i bá khái ch©n trêi cña nã c¸i thÕ giíi cô thÓ cña
sù sèng, die Lebenswelt, nh− «ng gäi.
Sù ph¸t triÓn cña khoa häc ®Èy con ng−êi vµo nh÷ng ®−êng hÇm cña c¸c
bé m«n riªng biÖt. Cµng ®i tíi trong sù hiÓu biÕt cña m×nh, con ng−êi cµng bÞ
mÊt ®i c¸i nh×n tæng thÓ vÒ thÕ giíi vµ c¶ c¸i nh×n vÒ chÝnh m×nh, vµ nh− vËy bÞ
r¬i vµo trong c¸i mµ Heidegger, m«n ®Ö cña Husserl, gäi mét c¸ch thËt ®Ñp vµ
gÇn nh− thÇn diÖu lµ “sù quªn mÊt con ng−êi”.
Tõng ®−îc Descartes ngµy tr−íc t«n vinh lµ “ng−êi chñ vµ ng−êi së h÷u c¶
tù nhiªn”, con ng−êi nay trë thµnh mét vËt thÓ ®¬n gi¶n ®èi víi c¸c lùc l−îng
(c¸c lùc l−îng kü thuËt, chÝnh trÞ, lÞch sö) v−ît qua nã, v−ît lªn trªn nã, chiÕm
lÜnh nã. §èi víi nh÷ng lùc l−îng Êy, c¸i tån t¹i cô thÓ cña con ng−êi, c¸i “thÕ
giíi sù sèng” (die Lenbenswelt) ch¼ng cã gi¸ trÞ g× sÊt mµ còng ch¼ng cã lîi Ých
g× r¸o: nã ®· bÞ che khuÊt, bÞ quªn l·ng tõ tr−íc råi.

T«i nghÜ sÏ lµ ng©y th¬ nÕu ta coi sù nghiªm kh¾c trong c¸i nh×n vÒ Thêi
HiÖn §¹i trªn ®©y chØ lµ mét lêi lªn ¸n. T«i muèn nãi r»ng hai nhµ triÕt häc lín
nµy ®· v¹ch trÇn ra tÝnh chÊt n−íc ®«i cña c¸i thêi ®¹i võa lµ suy tho¸i, võa lµ
tiÕn bé, vµ còng nh− tÊt c¶ nh÷ng g× thuéc vÒ con ng−êi, ngay tõ lóc míi ra ®êi
®· mang trong nã mÇm mèng cña sù kÕt thóc. TÝnh chÊt n−íc ®«i nµy, ®èi víi
t«i, kh«ng hÒ h¹ thÊp bèn thÕ kû gÇn ®©y cña ch©u ¢u mµ v× lµ nhµ tiÓu thuyÕt
chø kh«ng ph¶i lµ nhµ triÕt häc, nªn t«i cµng thÊy m×nh g¾n bã. Qu¶ vËy, ®èi víi
t«i, ng−êi s¸ng lËp Thêi HiÖn §¹i kh«ng chØ lµ Descartes mµ cßn lµ Cervantes.
4

Cã lÏ hai nhµ hiÖn t−îng häc lín ®· kh«ng coi träng ®óng møc Cervantes
trong sù ph¸n xÐt cña hä vÒ Thêi HiÖn §¹i. Tøc lµ t«i muèn nãi: nÕu qu¶ thËt
khoa häc vµ triÕt häc ®· bá quªn b¶n thÓ con ng−êi, th× cµng rÊt râ rµng lµ víi
Cervantes ®· h×nh thµnh mét nÒn nghÖ thuËt ch©u ¢u vÜ ®¹i mµ thùc chÊt kh«ng
cã g× kh¸c h¬n lµ kh¶o s¸t chÝnh c¸i b¶n thÓ bÞ bá quªn ®ã. Qu¶ vËy, tÊt c¶
nh÷ng ®Ò tµi hiÖn sinh lín mµ Heidegger ph©n tÝch trong t¸c phÈm B¶n thÓ vµ
Thêi gian, cho r»ng chóng ®· bÞ toµn bé nÒn triÕt häc ch©u ¢u tr−íc ®ã bá r¬i,
th× l¹i ®· ®−îc kh¸m ph¸, ph« bµy, soi s¸ng bëi bèn thÕ kû tiÓu thuyÕt ch©u ¢u
(bèn thÕ kû hãa kiÕp l¹i theo kiÓu ch©u ¢u cña tiÓu thuyÕt). LÇn l−ît tõng c¸i
mét, tiÓu thuyÕt ®· kh¸m ph¸, theo kiÓu cña nã, b»ng logic riªng cña nã, nh÷ng
mÆt kh¸c nhau cña tån t¹i: víi nh÷ng ng−êi ®ång thêi cña Cervantes, nã tù vÊn
vÒ ý nghÜa cña sù phiªu l−u; víi Samuel Richardson nã b¾t ®Çu xem xÐt “®iÒu g×
®ang diÔn ra bªn trong”, bãc trÇn ®êi sèng bÝ Èn cña c¸c t×nh c¶m; víi Balzac,
nã kh¸m ph¸ ra nh÷ng céi rÔ cña con ng−êi trong lÞch sö; víi Flaubert nã th¸m
hiÓm vïng ®Êt ®Õn lóc bÊy giê cßn bá hoang cña c¸i th−êng nhËt; víi Tolstoi nã
ch¨m chó ®Õn sù can thiÖp cña c¸i phi lý trong nh÷ng quyÕt ®Þnh vµ trong øng
xö cña con ng−êi. Nã th¨m dß thêi gian: c¸i kho¶nh kh¾c ®· tr«i qua kh«ng thÓ
nµo n¾m b¾t ®−îc víi Marcel Proust; c¸i kho¶nh kh¾c hiÖn t¹i kh«ng thÓ n¾m
b¾t ®−îc víi James Joyce; víi Thomas Mann, nã ®Æt vÊn ®Ò vÒ vai trß cña nh÷ng
huyÒn tho¹i, tõ trong s©u th¼m tËn cïng cña thêi gian, d¾t dÉn tõ xa nh÷ng b−íc
®i cña chóng ta h«m nay. V©n v©n vµ v©n v©n.
TiÓu thuyÕt nhÞp b−íc cïng con ng−êi th−êng xuyªn vµ trung thµnh tõ
buæi khëi ®Çu cña Thêi HiÖn §¹i. “NiÒm say mª ®−îc hiÓu biÕt” (mµ Husserl
coi nh− lµ tinh chÊt cña ®êi sèng tinh thÇn ch©u ¢u) ®· x©m chiÕm lÊy nã, khiÕn
nã ch¨m chó dß xÐt cuéc sèng cô thÓ cña con ng−êi vµ b¶o vÖ cuéc sèng nµy
chèng l¹i sù l·ng quªn con ng−êi; khiÕn nã lu«n gi÷ “c¸i thÕ giíi sù sèng” d−íi
mét nguån s¸ng räi th−êng trùc. ChÝnh lµ trong ý nghÜa ®ã mµ t«i ®· hiÓu vµ
chia xÎ sù kh¨ng kh¨ng cña Herman Broch khi «ng lÆp ®i lÆp l¹i: kh¸m ph¸ ra
c¸i mµ chØ cã tiÓu thuyÕt míi kh¸m ph¸ ®−îc, ®ã lµ lÏ sèng duy nhÊt cña mét
cuèn tiÓu thuyÕt. Cuèn tiÓu thuyÕt nµo kh«ng kh¸m ph¸ ra thªm ®−îc mét mÉu
sù sèng tr−íc nay ch−a tõng biÕt lµ mét cuèn tiÓu thuyÕt v« ®¹o ®øc. HiÓu biÕt
lµ ®¹o ®øc duy nhÊt cña tiÓu thuyÕt.
T«i cßn muèn thªm vµo ®ã: tiÓu thuyÕt lµ c«ng tr×nh cña ch©u ¢u; nh÷ng
kh¸m ph¸ cña nã, dÇu ®−îc thùc hiÖn trong nh÷ng ng«n ng÷ kh¸c nhau, lµ thuéc
vÒ ch©u ¢u toµn vÑn. Sù nèi tiÕp cña c¸c kh¸m ph¸ (chø kh«ng ph¶i sè céng cña
nh÷ng c¸i ®−îc viÕt ra) lµm nªn lÞch sö tiÓu thuyÕt ch©u ¢u. ChØ trong bèi c¶nh
siªu quèc gia ®ã gi¸ trÞ cña mét t¸c phÈm (nghÜa lµ tÇm møc kh¸m ph¸ cña nã)
míi cã thÓ ®−îc nh×n nhËn vµ thÊu hiÓu toµn vÑn.

Khi Th−îng ®Õ tõ tõ rêi khái vÞ trÝ cña Ng−êi n¬i tõ ®ã Ng−êi ®· ®iÒu
khiÓn toµn vò trô vµ ng«i thø cña c¸c gi¸ trÞ trong vò trô ®ã, ph©n biÖt c¸i thiÖn
víi c¸i ¸c vµ ban cho mçi sù vËt mét ý nghÜa, §on Kih«tª b−íc ra khái nhµ vµ
kh«ng cßn ®ñ søc nhËn ra thÕ giíi n÷a. C¸i thÕ giíi nµy, thiÕu mÊt vÞ Ph¸n xÐt
tèi cao, ®ét nhiªn hiÖn ra trong mét t×nh tr¹ng nhËp nh»ng ®¸ng sî. Ch©n lý thÇn
5

th¸nh duy nhÊt bÞ tan r· thµnh hµng tr¨m ch©n lý t−¬ng ®èi mµ nh÷ng con ng−êi
chia lÊy cho nhau. Nh− vËy ®Êy, thÕ giíi cña Thêi HiÖn §¹i ®· ra ®êi, vµ cïng
víi nã ra ®êi tiÓu thuyÕt, h×nh ¶nh vµ m« h×nh cña nã.
HiÓu ®−îc nh− Descartes r»ng c¸i t«i biÕt suy t− lµ c¬ së cña tÊt c¶, do ®ã
tån t¹i ®¬n ®éc ®èi diÖn víi vò trô, ®ã lµ mét th¸i ®é mµ Hegel ®· ®¸nh gi¸ rÊt
®óng lµ th¸i ®é anh hïng. HiÓu ®−îc nh− Cervantes r»ng thÕ giíi lµ nhËp nh»ng,
ph¶i ®èi mÆt, kh«ng ph¶i víi mét ch©n lý tuyÖt ®èi duy nhÊt, mµ víi mét mí
ch©n lý t−¬ng ®èi tr¸i ng−îc nhau (nh÷ng ch©n lý ®−îc nhËp th©n vµo nh÷ng c¸i
t«i t−ëng t−îng gäi lµ nh©n vËt), tøc chØ cßn cã mét niÒm tin ch¾c duy nhÊt lµ sù
hiÒn minh cña l−ìng lù; ®iÒu ®ã ®ßi hái mét søc m¹nh kh«ng kÐm.
ý nghÜa cuèn tiÓu thuyÕt vÜ ®¹i cña Cervantes lµ g×? Ng−êi ta ®· viÕt rÊt
nhiÒu vÒ ®Ò tµi nµy. Cã ng−êi t×m thÊy ë ®©y mét sù phª ph¸n duy lý chñ nghÜa
®èi víi chñ nghÜa duy t©m tï mï cña §on Kih«tª. Ng−êi kh¸c l¹i thÊy ë ®©y sù
t¸n d−¬ng chÝnh c¸i chñ nghÜa duy t©m Êy. C¶ hai lèi hiÓu ®ã ®Òu sai, bëi hä
muèn t×m thÊy ë nÒn mãng cña cuèn tiÓu thuyÕt nµy kh«ng ph¶i mét c©u tr¶ lêi
mµ lµ mét kh¼ng ®Þnh ®¹o lý.
Con ng−êi vÉn mong mái mét thÕ giíi trong ®ã c¸i thiÖn c¸i ¸c ®−îc ph©n
biÖt râ rµng, bëi v× trong hä vèn cã c¸i ham muèn ®−îc ph¸n xÐt tr−íc khi thÊu
hiÓu. ChÝnh c¸c t«n gi¸o vµ c¸c hÖ ý thøc ®· ®Æt c¬ së trªn niÒm ham muèn ®ã.
Chóng chØ cã thÓ dung hßa ®−îc víi tiÓu thuyÕt nÕu chóng dÞch ®−îc ng«n ng÷
t−¬ng ®èi vµ n−íc ®«i cña tiÓu thuyÕt trong c¸c luËn v¨n quyÕt ®Þnh luËn vµ gi¸o
®iÒu cña chóng. Chóng ®ßi hái mét ng−êi nµo ®ã ph¶i lµ ®óng; hoÆc Anna
KarÐnine lµ n¹n nh©n cña mét tªn ®éc tµi thiÓn cËn, hoÆc KarÐnine lµ n¹n nh©n
cña mét ng−êi ®µn bµ v« ®¹o ®øc; hoÆc K. v« téi, bÞ mét tßa ¸n bÊt c«ng dµy
xÐo, hoÆc ®»ng sau tßa ¸n cã Èn giÊu c«ng lý tuyÖt ®èi vµ K. cã téi.
Trong c¸i “hoÆc lµ - hoÆc lµ” ®ã chøa ®ùng sù bÊt lùc kh«ng thÓ chÞu ®ùng
tÝnh t−¬ng ®èi cèt yÕu cña cuéc sèng nh©n thÕ, bÊt lùc kh«ng d¸m nh×n th¼ng sù
vËt mµ kh«ng cã mét kÎ ph¸n xÐt tèi cao. ChÝnh v× sù bÊt lùc ®ã mµ c¸i hiÒn
minh cña tiÓu thuyÕt (c¸i hiÒn minh cña sù l−ìng lù) khã chÊp nhËn vµ khã
hiÓu.

§on Kih«tª ra ®i vµo mét thÕ giíi réng më tr−íc mÆt «ng. ¤ng cã thÓ tù
do ®i vµo ®ã vµ trë vÒ nhµ lóc nµo «ng muèn. Nh÷ng cuèn tiÓu thuyÕt ch©u ¢u
®Çu tiªn lµ nh÷ng cuéc du hµnh b¨ng qua thÕ giíi, d−êng nh− lµ v« tËn. Më ®Çu
cuèn Jacques, ng−êi theo thuyÕt ®Þnh mÖnh ta b¾t gÆp hai nh©n vËt ®ang ë gi÷a
®−êng, ta kh«ng biÕt hä tõ ®©u ®Õn vµ còng ch¼ng râ hä ®i ®©u. Hä ë trong mét
thêi gian kh«ng cã khëi ®Çu còng kh«ng cã kÕt thóc, trong mét kh«ng gian
kh«ng biªn giíi, ë gi÷a ch©u ¢u tù cho r»ng t−¬ng lai cña m×nh kh«ng bao giê
chÊm døt.
Nöa thÕ kû sau Diderot, ®Õn Balzac, ch©n trêi xa x¨m ®· biÕn mÊt nh− mét
phong c¶nh thiªn nhiªn biÕn mÊt sau nh÷ng c«ng tr×nh x©y dùng hiÖn ®¹i tøc lµ
c¸c thiÕt chÕ x· héi: c¶nh s¸t, tæ chøc t− ph¸p, thÕ giíi tµi chÝnh vµ téi ¸c, qu©n
®éi, nhµ n−íc. Thêi Balzac kh«ng cßn ®−îc biÕt ®Õn c¸i nhµn rçi sung s−íng
cña Cervantes hay cña Diderot n÷a. Nã ®· bÞ ®−a lªn mét con tµu gäi lµ LÞch sö.
6

Lªn tµu th× dÔ, xuèng tµu th× khã. Tuy nhiªn, con tµu Êy ch−a cã g× ®¸ng sî,
thËm chÝ cßn quyÕn rò n÷a, víi c¸c vÞ kh¸ch ®i tµu nã høa hÑn c¸c cuéc phiªu
l−u, vµ cïng ®ã c¶ chiÕc gËy thèng chÕ.
VÒ sau n÷a, ®èi víi Emma Bovary, ch©n trêi bÞ thu hÑp ®Õn møc tùa nh−
mét hµng rµo. C¸c cuéc phiªu l−u lµ ë phÝa bªn kia vµ nçi nuèi tiÕc kh«ng tµi
nµo chÞu næi. Trong nçi buån ch¸n cña c¸i th−êng nhËt, c¸c giÊc m¬ vµ c¸c
méng t−ëng trë nªn quan träng. C¸i v« tËn cña thÕ giíi bªn ngoµi ®−îc thay thÕ
b»ng c¸i v« tËn cña t©m hån. ¶o t−ëng lín vÒ tÝnh duy nhÊt kh«ng thay thÕ ®−îc
cña c¸ nh©n, mét trong nh÷ng ¶o t−ëng lín nhÊt cña ch©u ¢u, bõng në.
Nh−ng giÊc m¬ vÒ sù v« tËn cña t©m hån mÊt ®i ma lùc cña nã khi lÞch sö
hay nh÷ng g× cßn l¹i cña lÞch sö, thÕ lùc siªu nh©n cña mét x· héi toµn n¨ng,
x©m chiÕm lÊy con ng−êi. Nã kh«ng høa hÑn cho con ng−êi c©y gËy thèng chÕ
n÷a, may l¾m nã chØ høa hÑn cho con ng−êi mét ch©n nh©n viªn ®o ®¹c. K. ®èi
mÆt víi tßa ¸n, K. ®èi mÆt víi tßa l©u ®µi, liÖu anh ta cã thÓ lµm ®−îc g×? Ch¼ng
nhiÒu nhÆn g×. Ýt ra anh cã thÓ m¬ t−ëng nh− Emma Bovary ngµy tr−íc ch¨ng?
Kh«ng ®−îc, c¸i bÉy cña t×nh thÕ qu¸ − khñng khiÕp vµ nh− mét c¸i m¸y hót,
hót hÕt träi mäi suy nghÜ vµ t×nh c¶m cña anh: anh chØ cßn cã thÓ nghÜ ®Õn b¶n
¸n cña anh, c¸i ch©n nh©n viªn ®o ®¹c cña anh. Câi v« tËn cña t©m hån, nÕu cßn
mét câi nh− vËy, ®· trë thµnh mét thø ruét thõa gÇn nh− v« dông cña con ng−êi.

Con ®−êng cña tiÓu thuyÕt hiÖn ra nh− mét lÞch sö song hµnh cña Thêi
HiÖn §¹i. Thö quay l¹i ®Ó bao qu¸t nã trong mét c¸i nh×n, t«i thÊy nã ng¾n ngñi
vµ bÕ t¾c mét c¸ch kú l¹. Ph¶i ch¨ng chÝnh thÞ lµ §on Kih«tª ®Êy, sau ba thÕ kû
ngao du, nay trë vÒ, c¶i trang thµnh anh nh©n viªn ®o ®¹c. ¤ng ®· ra ®i ngµy
tr−íc ®Ó t×m chän nh÷ng cuéc phiªu l−u cña m×nh vµ b©y giê, trong c¸i lµng
d−íi ch©n l©u ®µi nµy, ch¼ng cßn cã sù lùa chän nµo c¶. Cuéc phiªu l−u ®· ®−îc
®Æt s½n cho «ng: mét vô tranh chÊp th¶m h¹i víi nhµ cÇm quyÒn vÒ mét nhÇm
lÉn trong hå s¬ cña «ng. Sau ba thÕ kû, ®· x¶y ra ®iÒu g× vËy víi sù phiªu l−u,
c¸i ®Ò tµi lín ®Çu tiªn Êy cña tiÓu thuyÕt? Nh− thÕ nghÜa lµ thÕ nµo? Con ®−êng
cña tiÓu thuyÕt ®· ®−îc ®ãng l¹i b»ng mét nghÞch lý ch¨ng?
V©ng, cã thÓ nghÜ nh− vËy. Vµ kh«ng ph¶i chØ cã mét, cã nhiÒu nghÞch lý.
Anh lÝnh Chveik gan d¹ cã thÓ lµ quyÓn tiÓu thuyÕt d©n gian lín cuèi cïng.
Ch¼ng kú l¹ sao khi cuèn tiÓu thuyÕt hµi Êy ®ång thêi l¹i lµ mét cuèn tiÓu thuyÕt
viÕt vÒ chiÕn tranh, sù viÖc diÔn ra trong qu©n ®éi vµ ngoµi mÆt trËn? ChiÕn
tranh vµ nh÷ng ®iÒu khñng khiÕp cña nã ®· lµm thÕ nµo mµ trë thµnh trß c−êi
vËy?
ë HomÌre, ë Tolstoi, chiÕn tranh mang mét ý nghÜa hoµn toµn râ rµng:
ng−êi ta chiÕn ®Êu v× nµng HÐlÌne xinh ®Ñp hay v× n−íc Nga. Chveik vµ c¸c
®ång ®éi cña anh ra trËn mµ ch¼ng biÕt v× sao vµ, cßn tÖ h¬n, ch¼ng quan t©m g×
®Õn chiÕn tranh.
Nh− vËy th× ®éng c¬ cña mét cuéc chiÕn tranh lµ g× nÕu kh«ng ph¶i lµ
nµng HÐlÌne mµ còng ch¼ng lµ tæ quèc? Lµ quyÒn lùc ®¬n gi¶n muèn tù kh¼ng
®Þnh lµ quyÒn lùc ch¨ng? Lµ “c¸i ý chÝ cña ý chÝ” Êy nh− sau nµy Heidegger nãi
®Õn ch¨ng? Song le, ch¼ng ph¶i ®· tõng lu«n lµ vËy ®»ng sau tÊt c¶ c¸c cuéc
7

chiÕn tranh x−a nay? DÜ nhiªn, ®óng thÕ. Nh−ng lÇn nµy, ë Hasek mäi sù biÖn
luËn ph¶i lÏ bÞ lét trÇn hÕt. Ch¼ng cßn ai tin ë nh÷ng l¶m nh¶m tuyªn truyÒn,
ngay c¶ nh÷ng kÎ tu«n ra chóng. QuyÒn lùc trÇn trôi, còng trÇn trôi nh− trong
c¸c tiÓu thuyÕt cña Kafka. Qu¶ vËy, tßa ¸n ch¼ng ®−îc lîi léc g× trong vô hµnh
quyÕt K., còng nh− tßa l©u ®µi ch¼ng ®−îc lîi léc g× khi phiÒn nhiÔu g· nh©n
viªn ®o ®¹c. V× sao n−íc A h«m qua, n−íc B h«m nay muèn thèng trÞ thÕ giíi?
§Ó cho m×nh giµu cã h¬n lªn ch¨ng? Kh«ng. TÝnh hung h¨ng cña quyÒn lùc lµ
hoµn toµn v« t−, v« cí; nã chØ muèn c¸i nã muèn; nã lµ c¸i phi lý thuÇn tóy.
Nh− vËy Kafka vµ Hasek ®èi mÆt chóng ta víi mét nghÞch lý mªnh m«ng:
trong Thêi HiÖn §¹i, lý tÝnh Descartes chñ nghÜa lÇn l−ît gÆm mßn hÕt tÊt c¶
c¸c gi¸ trÞ ®−îc thõa kÕ tõ thêi Trung Cæ. Nh−ng ®Õn thêi ®iÓm toµn th¾ng cña
lý trÝ, th× c¸i phi lý thuÇn tóy (quyÒn lùc chØ cßn muèn c¸i nã muèn) l¹i x©m
chiÕm c¶ thÕ giíi, bëi kh«ng cßn mét hÖ thèng gi¸ trÞ ®−îc chÊp nhËn chung
nµo cã thÓ ng¨n trë nã n÷a.
NghÞch lý Êy, ®−îc soi s¸ng mét c¸ch thÇn t×nh trong Nh÷ng kÎ méng du
cña Herman Broch, lµ mét trong nh÷ng c¸i mµ t«i muèn gäi lµ cuèi kÕt. Cßn
nh÷ng nghÞch lý kh¸c: ch¼ng h¹n: Thêi HiÖn §¹i nu«i méng t−ëng vÒ mét nh©n
lo¹i, ®−îc chia thµnh nhiÒu nÒn v¨n minh c¸ch biÖt, mét ngµy nµo ®ã sÏ t×m
®−îc sù thèng nhÊt, vµ cïng lóc, mét nÒn hßa b×nh vÜnh cöu. Ngµy nay, lÞch sö
cña hµnh tinh chóng ta cuèi cïng ®· trë thµnh mét thÓ thèng nhÊt kh«ng thÓ
chia c¾t. Sù thèng nhÊt cña nh©n lo¹i cã nghÜa lµ: kh«ng ai cßn cã thÓ trèn tho¸t
®i ®©u ®−îc n÷a.

Nh÷ng cuéc nãi chuyÖn cña Husserl vÒ cuéc khñng ho¶ng cña ch©u ¢u vµ
kh¶ n¨ng biÕn mÊt cña nh©n lo¹i ch©u ¢u, lµ di chóc triÕt häc cña «ng. ¤ng nãi
chuyÖn ë hai thñ ®« vïng Trung ¢u. Sù trïng hîp nµy mang mét ý nghÜa s©u
s¾c: qu¶ vËy, chÝnh ë vïng Trung ¢u nµy, lÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö, ch©u ¢u cã
thÓ nh×n thÊy c¸i chÕt cña ch©u ¢u, hay chÝnh x¸c h¬n, mét bé phËn cña nã bÞ
c¾t côt mÊt khi Varsovie, Budapest vµ Praha bÞ nuèt chöng mÊt. Tai häa nµy
®−îc sinh ra tõ cuéc ®¹i chiÕn thÕ giíi lÇn thø nhÊt, do ®Õ quèc Hadsbourg ph¸t
®éng, dÉn ®Õn sù kÕt liÔu cña chÝnh ®Õ quèc nµy vµ m·i m·i lµm chao ®¶o ch©u
¢u ®· bÞ suy yÕu.
Thêi b×nh yªn cuèi cïng khi con ng−êi chØ ph¶i chiÕn ®Êu chèng l¹i lò ¸c
quû trong chÝnh t©m hån m×nh, thêi cña Joyce vµ cña Proust, ®· qua råi. Trong
c¸c tiÓu thuyÕt cña Kafka, cña Hasek, cña Musil, cña Broch, ¸c quû ®Õn tõ bªn
ngoµi vµ ng−êi ta gäi nã lµ LÞch sö. Nã kh«ng cßn gièng con tµu cña nh÷ng kÎ
phiªu l−u, nã lµ phi nh©n c¸ch, kh«ng ®iÒu khiÓn ®−îc, kh«ng ®o ®Õm ®−îc -
kh«ng hiÓu ®−îc - vµ kh«ng ai tho¸t ®−îc tay nã. §ã lµ lóc (vµo ngµy h«m sau
cña cuéc chiÕn tranh 1914) khi chßm sao s¸ng cña nh÷ng nhµ tiÓu thuyÕt lín
Trung ¢u nhËn ra, sê thÊy, n¾m b¾t ®−îc nh÷ng nghÞch lý cuèi kÕt cña thêi hiÖn
®¹i.
Nh−ng kh«ng nªn coi tiÓu thuyÕt cña hä nh− mét thø tiªn tri x· héi vµ
chÝnh trÞ, nh− mét kiÓu Orwell1 tr−íc h¹n. §iÒu Orwell nãi víi chóng ta còng cã
1
Orwell (Eric Plain): nhµ v¨n Anh chuyªn viÕt nh÷ng chuyÖn ch©m biÕm vµ viÔn t−ëng chÝnh trÞ.
8

thÓ ®−îc diÔn ®¹t tèt nh− vËy (thËm chÝ cßn h¬n) trong mét tiÓu luËn hay mét
bµi v¨n ®¶ kÝch. Tr¸i l¹i, c¸c nhµ tiÓu thuyÕt nµy kh¸m ph¸ ra “c¸i mµ chØ cã
tiÓu thuyÕt míi kh¸m ph¸ ra ®−îc”, hä chØ ra, trong nh÷ng ®iÒu kiÖn cña nh÷ng
“nghÞch lý cuèi kÕt”, c¸c ph¹m trï cèt yÕu ®· ®ét ngét biÕn ®æi ý nghÜa nh− thÕ
nµo: sù phiªu l−u cßn lµ g× khi tù do hµnh ®éng cña mét anh chµng K. hoµn toµn
lµ h·o huyÒn? T−¬ng lai cßn cã nghÜa g× khi nh÷ng ng−êi trÝ thøc trong Ng−êi
kh«ng cã phÈm chÊt kh«ng hÒ nghi ngê chót nµo r»ng ngµy mai chiÕn tranh sÏ
quÐt s¹ch hÕt cuéc sèng cña hä? Téi ¸c cßn lµ g× nÕu Huguenau cña Broch
kh«ng chØ ch¼ng hÒ hèi tiÕc mµ cßn quªn b½ng mÊt c¶ téi ¸c y ph¹m ph¶i? Vµ
nÕu cuèn tiÓu thuyÕt hµi lín nhÊt cña thêi nµy, cuèn cña Hasek, l¹i viÕt vÒ chiÕn
tranh, vËy th× ®iÒu g× ®· x¶y ®Õn víi c¸i hµi vËy? §©u lµ sù kh¸c biÖt gi÷a c¸i
riªng t− vµ c¸i c«ng céng nÕu anh chµng K. ngay trªn gi−êng ngñ víi vî, kh«ng
bao giê kh«ng cã hai ph¸i viªn cña tßa l©u ®µi ë c¹nh? Vµ, trong tr−êng hîp ®ã,
c« ®¬n lµ g×? Mét g¸nh nÆng, mét mèi kinh hoµng, mét sù trõng ph¹t, nh− ng−êi
ta tõng muèn chóng ta t−ëng, hay ng−îc l¹i, ®ã lµ gi¸ trÞ quý b¸u nhÊt ®ang bÞ
nghiÒn n¸t bëi c¸i tËp thÓ hiÖn diÖn kh¾p n¬i?
Nh÷ng thêi kú cña tiÓu thuyÕt lµ rÊt dµi (chóng ch¼ng liªn quan g× ®Õn c¸c
biÕn ®æi dai d¼ng cña c¸c kiÓu mèt) vµ ®−îc ®Æc tr−ng bëi d¸ng vÎ nµy hay
d¸ng vÎ kh¸c cña sinh linh mµ tiÓu thuyÕt −u tiªn kh¶o s¸t. Nh− vËy ®Êy, nh÷ng
kh¶ n¨ng chøa ®ùng trong kh¸m ph¸ cña Flaubert vÒ c¸i th−êng nhËt chØ ®−îc
khai triÓn hoµn toµn 60 n¨m sau trong sù nghiÖp ®å sé cña James Joyce: thêi kú
®−îc khai tr−¬ng, c¸ch ®©y 50 n¨m, bëi chßm sao s¸ng c¸c nhµ tiÓu thuyÕt
Trung ¢u (thêi kú cña nh÷ng nghÞch lý cuèi kÕt) theo t«i cßn l©u míi kÕt thóc.

Ng−êi ta ®· nãi nhiÒu vµ tõ l©u vÒ sù kÕt liÔu cña tiÓu thuyÕt: ®Æc biÖt lµ
c¸c nhµ t−¬ng lai chñ nghÜa, c¸c nhµ siªu thùc, hÇu nh− tÊt c¶ c¸c nhµ tiªn
phong chñ nghÜa. Hä nh×n thÊy tiÓu thuyÕt biÕn mÊt trªn con ®−êng cña tiÕn bé,
v× lîi Ých cña mét t−¬ng lai míi vÒ c¨n b¶n, v× lîi Ých cña mét nÒn nghÖ thuËt
ch¼ng cã chót g× gièng nh− nh÷ng g× th−êng cã tr−íc ®ã. TiÓu thuyÕt ®· ®−îc
ch«n vïi nh©n danh c«ng lý lÞch sö, còng nh− sù khèn cïng, c¸c giai cÊp thèng
trÞ, c¸c kiÓu xe cò vµ nh÷ng c¸i mò chãp cao.
Song le, nÕu nh− Cervantes lµ ng−êi khai sinh ra Thêi HiÖn §¹i, th× sù kÕt
thóc di s¶n cña «ng h¼n kh«ng chØ lµ mét chÆng chuyÓn tr¹m tiÕp søc ®¬n thuÇn
trong lÞch sö c¸c thÓ lo¹i v¨n häc; nã sÏ b¸o hiÖu sù kÕt thóc cña Thêi HiÖn §¹i.
V× vËy t«i thÊy c¸i c−êi ngo¸c måm ra khi ng−êi ta tuyªn bè c¸i chÕt cña tiÓu
thuyÕt thËt lµ phï phiÕm. Phï phiÕm bëi v× t«i ®· nh×n thÊy vµ sèng qua c¸i chÕt
cña tiÓu thuyÕt, c¸i chÕt bÊt ®¾c kú tö cña nã (b»ng nh÷ng cÊm ®o¸n, b»ng kiÓm
duyÖt, b»ng ¸p lùc ý thøc hÖ), trong c¸i thÕ giíi mµ t«i ®· tr·i qua phÇn lín cuéc
®êi t«i vµ ngµy nay ng−êi ta gäi lµ thÕ giíi toµn trÞ. Nh− vËy, rÊt râ rµng lµ tiÓu
thuyÕt cã thÓ tµn lôi, còng cã thÓ tµn lôi nh− ph−¬ng T©y Thêi HiÖn §¹i. Lµ
khu«n mÉu cña c¸i thÕ giíi Êy, ®Æt nÒn mãng trªn tÝnh t−¬ng ®èi vµ tÝnh n−íc
®«i cña câi ng−êi, tiÓu thuyÕt kh«ng thÓ t−¬ng hîp víi thÕ giíi toµn trÞ. Sù xung
kh¾c nµy cßn s©u s¾c h¬n c¶ xung kh¾c gi÷a mét ng−êi ly khai vµ mét kÎ thuéc
bé m¸y cÇm quyÒn, gi÷a mét ng−êi ®Êu tranh cho nh©n quyÒn vµ mét tªn
9

chuyªn tra tÊn ng−êi, bëi v× nã kh«ng chØ cã tÝnh c¸ch chÝnh trÞ hay ®¹o ®øc, mµ
cã tÝnh c¸ch b¶n thÓ. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ c¸i thÕ giíi c¬ së trªn ch©n lý duy nhÊt
vµ thÕ giíi n−íc ®«i vµ t−¬ng ®èi cña tiÓu thuyÕt ®−îc nhµo nÆn theo nh÷ng
c¸ch thøc hoµn toµn kh¸c nhau. Ch©n lý toµn trÞ lo¹i trõ tÝnh t−¬ng ®èi, sù hoµi
nghi, nghi vÊn, vµ nã m·i m·i kh«ng thÓ dung hßa víi c¸i t«i muèn gäi lµ tinh
thÇn tiÓu thuyÕt.
Nh−ng ë mét n−íc Nga céng s¶n, ch¼ng xuÊt hiÖn hµng tr¨m hµng ngµn
cuèn tiÓu thuyÕt víi sè l−îng b¶n in khæng lå vµ thµnh c«ng to lín ®ã sao?
V©ng, nh−ng nh÷ng quyÓn tiÓu thuyÕt Êy kh«ng thÓ nèi dµi thªm ®−îc cuéc
chinh phôc cña con ng−êi. Chóng kh«ng hÒ kh¸m ph¸ thªm ®−îc chót g× míi
cña sinh tån, chóng chØ kh¼ng ®Þnh nh÷ng c¸i ®· ®−îc nãi råi... Kh«ng kh¸m
ph¸ ®−îc g× c¶, nh÷ng cuèn s¸ch Êy kh«ng tham gia vµo qu¸ tr×nh thõa kÕ nh÷ng
kh¸m ph¸ mµ t«i gäi lµ lÞch sö tiÓu thuyÕt; chóng n»m ngoµi lÞch sö Êy, hoÆc
gi¶: ®ã lµ nh÷ng quyÓn tiÓu thuyÕt sau lÞch sö tiÓu thuyÕt.
§· gÇn nöa thÕ kû lÞch sö tiÓu thuyÕt dõng l¹i trong ®Õ chÕ céng s¶n. §Êy
lµ mét biÕn cè khæng lå, chiÕu theo tÇm møc vÜ ®¹i cña tiÓu thuyÕt Nga tõ Gogol
®Õn Biely. Nh− vËy, c¸i chÕt cña tiÓu thuyÕt kh«ng ph¶i lµ mét ý t−ëng ng«ng
cuång. Nã ®· tõng cã råi. Vµ b©y giê th× chóng ta biÕt tiÓu thuyÕt chÕt nh− thÕ
nµo: nã kh«ng biÕn mÊt; nã bÞ r¬i ra ngoµi lÞch sö cña chÝnh nã. C¸i chÕt cña nã
nh− vËy diÔn ra lÆng lÏ, kh«ng ai thÊy, ch¼ng lµm rÇy ai c¶.

Nh−ng cã ph¶i tiÓu thuyÕt ®· ®i ®Õn mót ®−êng cña nã bëi chÝnh logic néi
t¹i cña nã? Ph¶i ch¨ng nã ®· khai th¸c hÕt c¸c kh¶ n¨ng, c¸c tri thøc vµ c¸c h×nh
thøc cña nã? T«i ®· tõng nghe vÝ lÞch sö cña nã nh− lµ lÞch sö cña nh÷ng hÇm
má ®· c¹n kiÖt tõ l©u. Song ph¶i ch¨ng nã gièng h×nh ¶nh c¸i nghÜa ®Þa cña
nh÷ng c¬ héi bÞ bá lì, nh÷ng tiÕng gäi kh«ng ®−îc nghe thÊy h¬n? T«i ®Æc biÖt
nh¹y c¶m víi bèn tiÕng gäi sau ®©y:
TiÕng gäi cña trß ch¬i: ®èi víi t«i b©y giê Tristram Shandy cña Lawrance
Sterne vµ Jacques, ng−êi theo thuyÕt ®Þnh mÖnh cña Denis Diderot lµ hai t¸c
phÈm tiÓu thuyÕt lín nhÊt cña thÕ kû XVII, hai cuèn tiÓu thuyÕt ®−îc s¸ng t¹o
nh− mét trß ch¬i kú vÜ. §Êy lµ hai ®Ønh cao cña sù bay bæng m·i m·i kh«ng ai
®¹t ®Õn ®−îc c¶ tr−íc ®©y vµ sau nµy. TiÓu thuyÕt vÒ sau ®ã bÞ trãi buéc bëi ®ßi
hái ph¶i gièng thËt, bëi bèi c¶nh hiÖn thùc, bëi sù chÆt chÏ cña lèi biªn niªn. Nã
®· bá phÝ mÊt nh÷ng kh¶ n¨ng chøa ®ùng trong hai kiÖt t¸c nµy, nh÷ng kh¶ n¨ng
cã thÓ t¹o nªn mét c¸ch tiÕn hãa kh¸c cña tiÓu thuyÕt (v©ng, ta cã thÓ t−ëng
t−îng mét lÞch sö tiÓu thuyÕt ch©u ¢u kh¸c...).
TiÕng gäi cña giÊc m¬: sù t−ëng t−îng bÞ ngñ quªn trong thÕ kû XIX
®−îc Franz Kafka th×nh l×nh ®¸nh thøc dËy, vµ «ng ®· thµnh c«ng trong c¸i viÖc
mµ nh÷ng nhµ siªu thùc sau «ng ®· cè søc nh−ng kh«ng thËt sù lµm ®−îc: trén
lÉn c¸i m¬ vµ c¸i thËt. Qu¶ vËy, ®ã lµ mét tham väng mü häc l©u ®êi cña tiÓu
thuyÕt, ®· tõng ®−îc Novalis tiªn c¶m, nh−ng nã ®ßi hái nghÖ thuËt ph¶i thùc
hiÖn mét thuËt luyÖn ®an mµ mét tr¨m n¨m sau chØ Kafka míi kh¸m ph¸ ra
®−îc. Kh¸m ph¸ vÜ ®¹i nµy lµ cuéc khai më bÊt ngê chø kh«ng chØ lµ b−íc hoµn
thiÖn cña mét qu¸ tr×nh tiÕn hãa, nã chøng tá r»ng tiÓu thuyÕt lµ n¬i sù t−ëng
10

t−îng cã thÓ bïng næ nh− tr«ng mét giÊc m¬ vµ tiÓu thuyÕt cã thÓ v−ît qua ®ßi
hái tr«ng chõng cã vÎ tÊt yÕu ph¶i gièng thËt.
TiÕng gäi cña t− duy: Musil vµ Broch ®−a vµo tiÓu thuyÕt mét trÝ n¨ng tèi
th−îng vµ rùc táa. Kh«ng ph¶i ®Ó biÕn tiÓu thuyÕt thµnh triÕt häc, mµ lµ ®Ó huy
®éng trªn c¬ së cèt truyÖn tÊt c¶ c¸c ph−¬ng tiÖn, lý tÝnh vµ phi lý, tù sù vµ
nghiÒn ngÉm, cã thÓ soi s¸ng b¶n thÓ con ng−êi; ®Ó lµm cho tiÓu thuyÕt trë
thµnh sù tæng hîp tinh thÇn tèi cao. ChiÕn c«ng cña hä lµ sù hoµn thµnh lÞch sö
tiÓu thuyÕt, hay ®óng h¬n, lµ lêi mêi vµo mét cuéc du hµnh dµi l©u?
TiÕng gäi cña thêi gian: thêi kú cña nh÷ng nghÞch lý cuèi kÕt giôc nhµ
tiÓu thuyÕt kh«ng chØ giíi h¹n vÊn ®Ò thêi gian trong bµi to¸n cña Proust vÒ ký
øc c¸ nh©n mµ më réng nã ®Õn c¸i bÝ Èn cña thêi gian tËp thÓ, thêi gian cña
ch©u ¢u, c¸i ch©u ¢u ®ang ngo¸i nh×n l¹i qu¸ khø cña m×nh ®Ó mµ tù tÝnh sæ, ®Ó
n¾m b¾t lÊy lÞch sö cña m×nh, hÖt nh− mét ng−êi giµ th©u tãm c¶ cuéc ®êi ®·
qua cña chÝnh m×nh trong mçi mét c¸i nh×n. Tõ ®ã n¶y sinh ý muèn v−ît qua
nh÷ng c¸i giíi h¹n nhÊt thêi cña mét cuéc ®êi c¸ nh©n mµ tiÓu thuyÕt tr−íc nay
vÉn tró ngô ë ®Êy vµ ®−a vµo kh«ng gian tiÓu thuyÕt nhiÒu thêi ®¹i lÞch sö
(Aragon vµ Fuentes tõng thö lµm thÕ).
Nh−ng t«i kh«ng muèn tiªn ®o¸n nh÷ng con ®−êng t−¬ng lai cña tiÓu
thuyÕt mµ t«i ch¼ng biÕt g× sÊt; t«i chØ muèn nãi: nÕu tiÓu thuyÕt ph¶i biÕn mÊt,
th× kh«ng ph¶i v× nã ®· kiÖt søc mµ v× nã ë trong mét thÕ giíi kh«ng cßn lµ thÕ
giíi cña nã n÷a.

Sù thèng nhÊt trong lÞch sö cña hµnh tinh, giÊc m¬ nh©n v¨n chñ nghÜa mµ
Th−îng ®Õ ®· ¸c ®éc cho phÐp hoµn thµnh, ®−îc kÌm theo mét qu¸ tr×nh c¹n
kiÖt chãng mÆt. Qu¶ lµ lò mèi cña sù c¹n kiÖt x−a nay vÉn gÆm nhÊm cuéc sèng
con ng−êi: ngay c¶ t×nh yªu lín nhÊt cuèi cïng còng c¹n kiÖt chØ cßn l¹i mét bé
hµi cèt nh÷ng hoµi niÖm cßm câi. Nh−ng tÝnh chÊt cña x· héi hiÖn ®¹i cµng lµm
®Ëm c¸i tai häa ®ã lªn mét c¸ch qu¸i dÞ: cuéc sèng con ng−êi bÞ rót c¹n l¹i
trong mçi mét chøc n¨ng x· héi cña nã; lÞch sö mét d©n téc ®−îc rót c¹n l¹i
trong vµi biÕn cè, nh÷ng biÕn cè nµy ®Õn l−ît chóng l¹i bÞ rót c¹n trong mét lèi
gi¶i thÝch thiªn kiÕn...
Song, nÕu lÏ sèng cña tiÓu thuyÕt lµ th−êng xuyªn soi s¸ng “thÕ giíi sù
sèng” vµ b¶o vÖ chóng ta chèng l¹i sù “l·ng quªn con ng−êi”, th× ph¶i ch¨ng sù
tån t¹i cña tiÓu thuyÕt lóc nµy lµ cÇn thiÕt h¬n bao giê hÕt?
Theo t«i th× qu¶ vËy. Nh−ng, than «i, chÝnh tiÓu thuyÕt còng bÞ lò mèi cña
sù rót c¹n gÆm mßn, chóng kh«ng chØ rót c¹n ý nghÜa cña thÕ giíi mµ cßn rót
c¹n ý nghÜa cña nh÷ng t¸c phÈm. TiÓu thuyÕt (còng nh− c¶ nÒn v¨n hãa) ngµy
cµng r¬i vµo tay c¸c ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng; nh÷ng ph−¬ng tiÖn
nµy, lµ t¸c nh©n cña sù thèng nhÊt lÞch sö hµnh tinh, khuÕch ®¹i vµ quy tô qu¸
tr×nh rót c¹n; chóng ph©n phèi trªn toµn thÕ giíi nh÷ng s¬ ®å gi¶n l−îc vµ c«ng
thøc, cã thÓ ®−îc sè ®«ng nhÊt, ®−îc mäi ng−êi, ®−îc toµn thÓ nh©n lo¹i chÊp
nhËn. Vµ ch¼ng quan träng g× viÖc c¸c c¬ quan kh¸c nhau cña truyÒn th«ng ®¹i
chóng thÓ hiÖn nh÷ng lîi Ých chÝnh trÞ kh¸c nhau. ChØ cÇn gië qua c¸c tuÇn b¸o
Mü hay ¢u ch©u, phe t¶ còng nh− phe h÷u, tõ tê Time cho ®Õn tê Spiegel: tÊt c¶
11

chóng ®Òu cã chung mét c¸ch nh×n cuéc sèng, ®−îc ph¶n ¸nh trong nh÷ng trËt
tù gièng nhau, c¸c h×nh thøc b¸o chÝ gièng nhau, ng«n ng÷ gièng nhau vµ v¨n
phong gièng nhau, trong c¸c thÈm ®Þnh nghÖ thuËt gièng nhau khi s¾p xÕp c¸i g×
lµ quan träng vµ c¸i g× lµ kh«ng ®¸ng kÓ. Tinh thÇn chung ®ã cña c¸c ph−¬ng
tiÖn th«ng tin ®¹i chóng giÊu sau vÎ ®a d¹ng vÒ chÝnh trÞ cña chóng, ®ã lµ tinh
thÇn cña thêi ®¹i chóng ta. T«i thÊy tinh thÇn ®ã lµ tr¸i ng−îc víi tinh thÇn tiÓu
thuyÕt.
Tinh thÇn tiÓu thuyÕt lµ tinh thÇn cña sù phøc t¹p. Mçi cuèn tiÓu thuyÕt nãi
víi ®éc gi¶: “Sù vËt ë ®êi phøc t¹p h¬n anh t−ëng.” §ã lµ ch©n lý vÜnh cöu cña
tiÓu thuyÕt, nh−ng cµng ngµy cµng Ýt ®−îc nghe thÊy trong mí hçn ®én nh÷ng
c©u tr¶ lêi gi¶n ®¬n vµ lÑ lµng ®i tr−íc c¶ c©u hái vµ lo¹i trõ c©u hái. §èi víi
tinh thÇn cña thêi ®¹i chóng ta, th× hoÆc lµ Anna hoÆc lµ KarÐnine ®óng, vµ sù
hiÒn minh cña Cervantes nãi víi chóng ta vÒ c¸i khã kh¨n trong viÖc hiÓu biÕt
vµ vÒ sù thËt kh«ng thÓ n¾m b¾t ®−îc, trë nªn rÇy rµ v« Ých.
Tinh thÇn cña tiÓu thuyÕt lµ tinh thÇn liªn tôc: mçi t¸c phÈm lµ c©u tr¶ lêi
cho nh÷ng t¸c phÈm tr−íc ®ã, mçi t¸c phÈm chøa ®ùng toµn bé kinh nghiÖm
tr−íc ®ã cña tiÓu thuyÕt. Nh−ng tinh thÇn cña thêi ®¹i chóng ta th× ch¨m ch¾m
vµo c¸i hiÖn t¹i, kÒnh cµng, lông thông ®Õn nçi nã ®Èy lïi mÊt qu¸ khø khái tÇm
m¾t chóng ta vµ rót gän thêi gian vµo mçi gi©y hiÖn t¹i. BÞ ®Æt vµo trong c¬ chÕ
nµy, tiÓu thuyÕt kh«ng cßn lµ t¸c phÈm (lµ c¸i nh»m ®Ó sèng l©u dµi, nèi liÒn
qu¸ khø víi t−¬ng lai) mµ chØ lµ mét biÕn cè thêi sù nh− nh÷ng biÕn cè kh¸c,
mét hµnh vi kh«ng cã ngµy mai.

10

Cã ph¶i nh− vËy cã nghÜa lµ trong “c¸i thÕ giíi kh«ng ph¶i cña nã n÷a”
tiÓu thuyÕt sÏ biÕn mÊt ch¨ng? Nã sÏ ®Ó mÆc cho ch©u ¢u ch×m nghØm vµo sù
“l·ng quªn con ng−êi” ch¨ng? SÏ chØ cßn lèi l¶m nh¶m bÊt tËn cña trß ch¬i ch÷,
chØ cßn nh÷ng quyÓn tiÓu thuyÕt sau lÞch sö cña tiÓu thuyÕt ch¨ng? T«i kh«ng
biÕt. T«i chØ biÕt r»ng tiÓu thuyÕt kh«ng thÓ chung sèng hßa b×nh n÷a víi tinh
thÇn cña thêi ®¹i chóng ta nÕu nã muèn tiÕp tôc kh¸m ph¸ ra c¸i ch−a ®−îc
kh¸m ph¸.
Ph¸i tiÒn phong chñ nghÜa nh×n sù vËt c¸ch kh¸c; hä ®Çy tham väng hßa
nhÞp víi t−¬ng lai. C¸c nghÖ sü “tiÒn phong chñ nghÜa” s¸ng t¹o ra nh÷ng t¸c
phÈm, qu¶ thËt dòng c¶m, khã kh¨n, khiªu khÝch, bÞ la ã, nh−ng hä s¸ng t¹o ra
chóng víi niÒm tin ch¾c r»ng “tinh thÇn cña thêi ®¹i” ®øng vÒ phÝa hä vµ ngµy
mai sÏ chøng tá hä ®óng.
Ngµy tr−íc, t«i còng vËy, t«i ®· xem t−¬ng lai lµ vÞ quan tßa duy nhÊt tinh
t−êng ph¸n xÐt c¸c t¸c phÈm vµ c¸c hµnh vi cña chóng ta. VÒ sau t«i hiÓu ra
r»ng lèi ve v·n t−¬ng lai lµ lèi xu thêi tÖ h¹i nhÊt, lµ sù nÞnh hãt ®ª hÌn kÎ
m¹nh. V× t−¬ng lai bao giê còng m¹nh h¬n hiÖn t¹i. Qu¶ lµ chÝnh nã sÏ ph¸n xÐt
chóng ta. Vµ ch¾c ch¾n kh«ng chót tinh t−êng nµo c¶.
Nh−ng nÕu t−¬ng lai ch¼ng cã gi¸ trÞ g× ®èi víi t«i, vËy th× t«i g¾n bã víi
ai: víi Th−îng ®Õ? víi tæ quèc? víi nh©n d©n? víi c¸ nh©n?
C©u tr¶ lêi cña t«i lè l¨ng mµ ch©n thµnh: t«i g¾n bã víi di s¶n bÞ mÊt gi¸
cña Cervantes.
12
13

phÇn thø hai

trß chuyÖn vÒ nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt

Christian Salmon: T«i mong muèn cuéc trß chuyÖn nµy sÏ tËp trung vµo
vÊn ®Ò thÈm mü trong c¸c tiÓu thuyÕt cña anh. Nh−ng chóng ta nªn b¾t ®Çu tõ
®©u ®©y?
Milan Kundera: Tõ ®iÒu kh¼ng ®Þnh: c¸c tiÓu thuyÕt cña t«i kh«ng ph¶i
lµ tiÓu thuyÕt t©m lý. Nãi chÝnh x¸c h¬n: chóng n»m ngoµi c¸i thÈm mü cña lo¹i
tiÓu thuyÕt mµ ng−êi ta quen gäi lµ tiÓu thuyÕt t©m lý.
C.S: Nh−ng ch¼ng ph¶i lµ tÊt c¶ c¸c tiÓu thuyÕt ®Òu tÊt yÕu ph¶i lµ tiÓu
thuyÕt t©m lý sao? NghÜa lµ ch¨m chó vµo c¸i bÝ Èn cña t©m thÇn.
M.K: H·y nãi cho chuÈn x¸c: tÊt c¶ mäi tiÓu thuyÕt cña mäi thêi ®¹i ®Òu
ch¨m chó vµo bÝ Èn cña c¸i t«i. Tõ lóc anh b¾t ®Çu s¸ng t¹o mét con ng−êi
t−ëng t−îng, mét nh©n vËt, tøc th× anh ®èi mÆt víi c©u hái: c¸i t«i lµ g×? B»ng
c¸ch nµo n¾m b¾t ®−îc c¸i t«i? §Êy lµ mét trong nh÷ng c©u hái c¬ b¶n trªn ®ã
tiÓu thuyÕt ®−îc h×nh thµnh víi t− c¸ch lµ tiÓu thuyÕt. NÕu anh muèn, qua c¸c
c¸ch tr¶ lêi kh¸c nhau ®èi víi c©u hái ®ã, anh cã thÓ ph©n biÖt c¸c khuynh
h−íng kh¸c nhau, vµ cã thÓ, c¸c thêi kú kh¸c nhau trong lÞch sö tiÓu thuyÕt. C¸c
nhµ tiÓu thuyÕt ®Çu tiªn cña ch©u ¢u ch−a biÕt ®Õn ph©n tÝch t©m lý. Boccace
chØ ®¬n gi¶n kÓ cho chóng ta nh÷ng hµnh ®éng vµ nh÷ng biÕn cè. Tuy nhiªn,
®»ng sau c¸c c©u chuyÖn vui ®ã, ng−êi ta nhËn ra mét niÒm tin: chÝnh b»ng
hµnh ®éng mµ con ng−êi v−ît ra khái c¸i thÕ giíi lÆp ®i lÆp l¹i th−êng nhËt
trong ®ã mäi ng−êi ®Òu gièng nhau, chÝnh b»ng hµnh ®éng mµ ng−êi ta tù ph©n
biÖt m×nh víi nh÷ng ng−êi kh¸c vµ trë thµnh c¸ nh©n. Dante ®· nãi ®iÒu ®ã:
”Trong mäi hµnh ®éng, ý ®Þnh tr−íc tiªn cña kÎ hµnh ®éng lµ biÓu lé ra h×nh
¶nh cña chÝnh m×nh.” Lóc khëi ®Çu, hµnh ®éng ®−îc hiÓu nh− lµ ch©n dung tù
häa cña con ng−êi hµnh ®éng. Bèn thÕ kû sau Boccace, Diderot tá ra hoµi nghi
h¬n: anh chµng Jacques, kÎ theo chñ nghÜa ®Þnh mÖnh cña «ng ve v·n c« vî
ch−a c−íi cña b¹n anh, anh mª mÈn h¹nh phóc, bè anh nÖn cho anh mét trËn,
lóc ®ã cã mét ®oµn qu©n ®i qua, bùc m×nh anh ®¨ng lÝnh lu«n, trong trËn ®¸nh
®Çu tiªn anh bÞ mét viªn ®¹n vµo gèi vµ trë thµnh thät cho ®Õn ngµy chÕt. Anh
t−ëng b¾t ®Çu mét cuéc phiªu l−u t×nh ¸i trong khi trong thùc tÕ anh l¹i dÊn th©n
vµo c¶nh tµn tËt cña m×nh. Anh kh«ng bao giê tù nhËn ra ®−îc m×nh trong hµnh
®éng cña m×nh. Gi÷a hµnh ®éng cña anh vµ b¶n th©n anh, ®· vì ra mét kÏ nøt.
Con ng−êi muèn béc lé h×nh ¶nh m×nh ra b»ng hµnh ®éng, nh−ng c¸i h×nh ¶nh
Êy ch¼ng gièng anh ta. TÝnh chÊt nghÞch lý cña hµnh ®éng, ®ã lµ mét trong
nh÷ng kh¸m ph¸ lín cña tiÓu thuyÕt. Nh−ng nÕu c¸i t«i kh«ng thÓ n¾m b¾t ®−îc
trong hµnh ®éng, th× ë ®©u vµ lµm thÕ nµo cã thÓ n¾m ®−îc nã? §Õn lóc tiÓu
thuyÕt, trong cuéc s¨n t×m c¸i t«i, ®µnh ph¶i quay mÆt ®i khái c¸i thÕ giíi cã thÓ
tr«ng thÊy ®−îc cña hµnh ®éng vµ chó môc vµo c¸i v« h×nh cña ®êi sèng bªn
trong. §Õn gi÷a thÕ kû XVIII Richardson kh¸m ph¸ ra h×nh thøc tiÓu thuyÕt
gåm nh÷ng l¸ th− trong ®ã c¸c nh©n vËt thæ lé ý nghÜ vµ t×nh c¶m cña hä.
C.S: Sù ra ®êi cña tiÓu thuyÕt t©m lý ch¨ng?
14

M.K: ThuËt ng÷ h¼n lµ kh«ng chuÈn x¸c vµ chØ gÇn ®óng. Nªn tr¸nh nã ®i
vµ h·y dïng mét c¸ch nãi vßng: Richardson ®· ®−a tiÓu thuyÕt vµo con ®−êng
khai ph¸ cuéc sèng bªn trong cña con ng−êi. Ta biÕt nh÷ng t¸c gi¶ lín kÕ tôc
t×m tßi cña «ng: Goethe cña Werther, Constant, råi Stendhal vµ nh÷ng nhµ v¨n
cïng thÕ kû víi «ng. §Ønh cao cña sù tiÕn hãa Êy, theo t«i, lµ Proust vµ Joyce.
Joyce ph©n tÝch mét c¸i g× ®ã cßn kh«ng thÓ n¾m b¾t ®−îc h¬n c¶ “thêi gian ®·
mÊt” cña Proust: kho¶nh kh¾c hiÖn t¹i. Kh«ng cßn g× ®−¬ng nhiªn h¬n, cã thÓ
sê mã ®−îc h¬n, cã thÓ n¾n bãp ®−îc h¬n lµ kho¶nh kh¾c hiÖn t¹i. VËy mµ, nã
hoµn toµn tuét mÊt khái tay ta. TÊt c¶ nçi phiÒn muén trªn ®êi lµ ë ®Êy. Trong
mét gi©y thÞ gi¸c, thÝnh gi¸c, khøu gi¸c ghi nhËn (cè ý hay v« t×nh) mét mí sù
kiÖn vµ trong ®Çu ta diÔn qua mét chuçi c¶m gi¸c vµ ý t−ëng. Mçi mét kho¶nh
kh¾c biÓu hiÖn mét vò trô nhá bÐ, bÞ quªn mÊt ngay liÒn sau ®ã kh«ng cøu v·n
®−îc. ThÕ mµ c¸i kÝnh hiÓn vi lín cña Joyce biÕt chÆn l¹i, n¾m b¾t kho¶nh kh¾c
tho¸ng qua ®ã vµ cho ta ®−îc nh×n thÊy nã. Song cuéc truy t×m c¸i t«i mét lÇn
n÷a l¹i kÕt thóc b»ng mét nghÞch lý: tÇm soi cña kÝnh hiÓn vi quan s¸t c¸i t«i
cµng lín bao nhiªu, th× c¸i t«i vµ tÝnh ®¬n nhÊt cña nã cµng tuét mÊt khái chóng
ta bÊy nhiªu: d−íi thÊu kÝnh cña Joyce ph©n chÎ t©m hån thµnh nh÷ng nguyªn
tö, tÊt c¶ chóng ta ®Òu gièng nhau tÊt. Nh−ng nÕu c¸i t«i vµ tÝnh ®¬n nhÊt cña nã
lµ kh«ng thÓ n¾m b¾t ®−îc trong ®êi sèng néi t©m cña con ng−êi, vËy th× cã thÓ
n¾m lÊy nã ë ®©u vµ b»ng c¸ch nµo?
C.S: Vµ cã thÓ n¾m b¾t ®−îc nã kh«ng?
M.K: Ch¾c ch¾n lµ kh«ng. Cuéc truy t×m c¸i t«i kÕt thóc vµ sÏ m·i m·i kÕt
thóc b»ng mét sù kh«ng tháa m·n ng−îc ®êi. T«i kh«ng nãi lµ thÊt b¹i. Bëi v×
tiÓu thuyÕt kh«ng thÓ v−ît qua giíi h¹n nh÷ng kh¶ n¨ng cña m×nh, vµ viÖc soi râ
nh÷ng giíi h¹n ®ã ®· lµ mét kh¸m ph¸ to lín. §iÒu ®ã kh«ng ng¨n c¶n c¸c nhµ
tiÓu thuyÕt lín, sau khi ®· ch¹m ®Õn ®¸y nhê c«ng cuéc th¨m dß chi tiÕt c¸i t«i,
®· b¾t ®Çu t×m kiÕm, mét c¸ch cã ý thøc hay kh«ng cã ý thøc, mét ph−¬ng
h−íng míi. Ng−êi ta th−êng nãi ®Õn bé tam vÞ thÇn kú cña tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i:
Proust, Kafka, Joyce. Song theo t«i kh«ng cã c¸i bé tam vÞ Êy. Trong lÞch sö cña
riªng t«i vÒ tiÓu thuyÕt, chÝnh Kafka ®· më ra ph−¬ng h−íng míi: ph−¬ng
h−íng hËu-Proust. C¸ch «ng quan niÖm vÒ c¸i t«i hoµn toµn bÊt ngê. B»ng vµo
®©u mµ K. ®−îc x¸c ®Þnh nh− mét sinh linh ®¬n nhÊt? Ch¼ng ph¶i b»ng c¸i vÎ
bªn ngoµi cña anh ta (kh«ng ai biÕt nã ra sao c¶), ch¼ng ph¶i b»ng tiÓu sö cña
anh (kh«ng ai biÕt g×), ch¼ng ph¶i b»ng c¸i tªn cña anh (anh kh«ng cã tªn),
còng ch¼ng ph¶i b»ng nh÷ng kû niÖm, nh÷ng thiªn h−íng, nh÷ng mÆc c¶m cña
anh. B»ng c¸ch xö sù cña anh ch¨ng? Tr−êng ho¹t ®éng tù do cña anh bÞ giíi
h¹n mét c¸ch th¶m h¹i. B»ng nh÷ng suy luËn bªn trong cña anh ch¨ng? V©ng,
Kafka liªn tôc b¸m theo nh÷ng ý nghÜ cña K., nh−ng nh÷ng ý nghÜ nµy chØ
chuyªn chó vµo c¸i t×nh thÕ hiªn t¹i: cÇn ph¶i lµm g× ®©y, ngay tøc thêi? §Õn
phßng thÈm vÊn hay lÈn tr¸nh? Nghe theo tiÕng gäi cña vÞ cha cè hay lµ kh«ng?
Toµn bé ®êi sèng néi t©m cña K. ®Òu bÞ thu hót vµo c¸i t×nh thÕ c¹m bÉy mµ anh
®−¬ng r¬i vµo, vµ kh«ng cßn g× cã thÓ v−ît qua t×nh thÕ Êy ®−îc ph¸t lé cho ta
biÕt (nh÷ng ký øc cña K., nh÷ng suy t− siªu h×nh cña anh, nh÷ng ®¸nh gi¸ cña
anh vÒ nh÷ng ng−êi kh¸c). Víi Proust, vò trô bªn trong cña con ng−êi lµ huyÒn
diÖu, lµ mét câi v« tËn kh«ng ngõng khiÕn ta kinh ng¹c. Nh−ng ®Êy ch¼ng ph¶i
lµ ®iÒu ng¹c nhiªn cña Kafka. ¤ng kh«ng tù hái ®©u lµ nh÷ng ®éng c¬ bªn trong
quyÕt ®Þnh øng xö cña con ng−êi. ¤ng ®Æt mét c©u hái kh¸c vÒ c¨n b¶n: ®©u lµ
nh÷ng kh¶ n¨ng cßn l¹i cña con ng−êi trong mét thÕ giíi mµ nh÷ng quyÕt ®Þnh
15

tõ bªn ngoµi trë thµnh nÆng trÜu ®Õn nçi nh÷ng ®éng c¬ bªn trong ch¼ng cßn
chót träng l−îng nµo n÷a? Qu¶ vËy, liÖu sè phËn vµ th¸i ®é anh chµng K. cã
thay ®æi ®−îc chót g× nÕu anh ta cã nh÷ng xung n¨ng ®ång tÝnh luyÕn ¸i hay
mét thiªn t×nh sö ®au th−¬ng? Ch¼ng chót g× hÕt.
C.S: §ã lµ ®iÒu anh ®· nãi trong NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh: “TiÓu
thuyÕt kh«ng ph¶i lµ mét lêi tù thó cña t¸c gi¶ mµ lµ mét cuéc th¨m dß cuéc
sèng con ng−êi trong c¸i thÕ giíi ®· trë thµnh c¹m bÉy.” Nh−ng c¹m bÉy lµ g×
v©y?
M.K: §iÒu ®ã ng−êi ta ®· biÕt tõ l©u råi: ng−êi ta sinh mµ cã ®ßi ®−îc
sinh ra ®©u, bÞ nhèt trong mét c¸i c¬ thÓ m×nh kh«ng hÒ lùa chän vµ cuèi cïng
®Ó mµ chÕt. Ng−îc l¹i, kh«ng gian thÕ giíi th−êng xuyªn t¹o kh¶ n¨ng v−ît
tho¸t ra. Mét ng−êi lÝnh cã thÓ ®µo ngò vµ cã thÓ b¾t ®Çu mét cuéc sèng kh¸c ë
mét n−íc l¸ng giÒng.Trong thÕ kû cña chóng ta, ®ét nhiªn, thÕ giíi ®ãng l¹i
quanh ta. BiÕn cè quyÕt ®Þnh sù thay ®æi thÕ giíi thµnh c¹m bÉy ®ã hiÓn nhiªn
lµ cuéc chiÕn tranh 1914 (vµ lÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö) ®−îc gäi lµ chiÕn tranh
thÕ giíi. Kh«ng ®óng lµ thÕ giíi. Cuéc chiÕn tranh Êy chØ gåm cã ch©u ¢u, vµ
còng kh«ng ph¶i tÊt c¶ ch©u ¢u. Nh−ng tÝnh tõ “thÕ giíi” diÔn ®¹t rÊt hïng hån
c¶m gi¸c kinh hoµng tr−íc c¸i ®iÒu lµ tõ nay kh«ng cßn cã g× x¶y ra trªn hµnh
tinh nµy mµ l¹i cã tÝnh c¸ch ®Þa ph−¬ng, tõ nay tÊt c¶ mäi tai häa ®Òu liªn quan
®Õn mäi ng−êi vµ do ®ã, chóng ta ngµy cµng bÞ quyÕt ®Þnh bëi ngo¹i c¶nh, bëi
nh÷ng t×nh thÕ kh«ng ai cã thÓ tr¸nh tho¸t ®−îc, vµ ngµy cµng khiÕn chóng ta
gièng nhau h¬n.
Nh−ng h·y hiÓu ®óng t«i. NÕu t«i tù ®Æt m×nh ra ngoµi tiÓu thuyÕt gäi lµ
t©m lý, ®iÒu ®ã kh«ng cã nghÜa lµ t«i t−íc mÊt ®êi sèng néi t©m c¸c nh©n vËt
cña t«i. §iÒu ®ã chØ cã nghÜa lµ c¸c tiÓu thuyÕt cña t«i −u tiªn theo ®uæi nh÷ng
bÝ Èn kh¸c, nh÷ng c©u hái kh¸c. §iÒu ®ã còng kh«ng cã nghÜa lµ t«i ph¶n ®èi
nh÷ng quyÓn tiÓu thuyÕt bÞ ¸m ¶nh bëi khoa t©m lý häc. §óng ra lµ t×nh thÕ ®æi
thay sau Proust khiÕn t«i nuèi tiÕc. Cïng víi Proust, mét vÎ ®Ñp kú vÜ ®· tõ tõ
rêi xa chóng ta. M·i m·i, kh«ng cßn bao giê trë l¹i. Gombrowicz tõng cã mét ý
t−ëng kú côc mµ thiªn tµi. ¤ng b¶o träng l−îng c¸i t«i cña chóng ta tïy thuéc
vµo sè l−îng d©n sè thÕ giíi. Nh− vËy DÐmocrite lµ b»ng mét phÇn bèn tr¨m
triÖu nh©n lo¹i; Brahms mét phÇn tû; chÝnh Gombrowicz mét phÇn hai tû. Theo
quan ®iÓm cña khoa sè häc ®ã, träng l−îng câi v« tËn cña Proust, träng l−îng
cña c¸i t«i, cña ®êi sèng néi t©m cña mét c¸i t«i, ngµy cµng nhÑ ®i. Vµ trªn
®−êng lao tíi c¸i nhÑ tªnh ®ã, chóng ta ®· v−ît qua mét ranh giíi trÝ m¹ng.
C.S: “ Sù nhÑ bång kh«ng thÓ biÖn minh ®−îc” cña c¸i t«i lµ nçi ¸m ¶nh
cña anh, tõ nh÷ng t¸c phÈm ®Çu tiªn. T«i nghÜ ®Õn Nh÷ng mèi t×nh nùc c−êi;
ch¼ng h¹n, truyÖn ng¾n Edouardo vµ Th−îng ®Õ. Sau ®ªm yªu ®−¬ng ®Çu tiªn
víi c« g¸i trÎ Alice, Edouardo bÞ mét thø bÊt æn kú quÆc, sÏ lµ quyÕt ®Þnh ®èi
víi c©u chuyÖn cña anh ta: anh ta nh×n ng−êi t×nh vµ tù b¶o: “Nh÷ng ý nghÜ cña
Alice thËt ra lµ chØ mét thø d¸n lªn sè phËn c« ta, vµ sè phËn c« ta chØ lµ mét
thø d¸n lªn c¬ thÓ c« ta, vµ anh chØ cßn thÊy ë c« ta mét tËp hîp ngÉu nhiªn cña
mét c¬ thÓ, nh÷ng ý nghÜ vµ mét tiÓu sö, mét thø tËp hîp kh«ng h÷u c¬, tïy
tiÖn, rêi r¹c. Vµ trong mét truyÖn ng¾n kh¸c n÷a, truyÖn Trß ch¬i ®ãn xe ®i nhê,
c« g¸i, trong nh÷ng ®o¹n cuèi truyÖn, thÊy rèi lo¹n v× mèi hoµi nghi vÒ b¶n s¾c
cña m×nh ®Õn nçi c« cø thæn thøc nh¾c ®i nh¾c l¹i m·i: “T«i lµ t«i mµ, t«i lµ t«i
mµ...”
16

M.K: Trong NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh, Tereza nh×n vµo g−¬ng. C« tù
nhñ nÕu mçi ngµy c¸i mòi c« ta cø dµi thªm mét milimet th× sÏ ra lµm sao nhØ.
§Õn bao nhiªu l©u khu«n mÆt c« míi trë nªn kh«ng thÓ nhËn ra ®−îc n÷a? Vµ
nÕu khu«n mÆt c« kh«ng cßn gièng Tereza th× Tereza cã cßn lµ Tereza kh«ng?
C¸i t«i b¾t ®Çu tõ ®©u vµ kÕt thóc ë ®©u? Anh thÊy kh«ng: ch¼ng cã chót kinh
ng¹c nµo tr−íc câi v« tËn kh«ng dß ®−îc cña t©m hån. ChØ cã sù kinh ng¹c
tr−íc nçi bÊp bªnh vÒ c¸i t«i vµ b¶n s¾c cña nã.
C.S: Hoµn toµn kh«ng cã ®éc tho¹i néi t©m trong tiÓu thuyÕt cña anh.
M.K: Trong ®Çu Bloom, Joyce ®· ®Æt mét c¸i micro. Nhê c¸i trß gi¸n ®iÖp
kú ¶o lµ lèi ®éc tho¹i néi t©m Êy, chóng ta biÕt rÊt nhiÒu ®iÒu vÒ b¶n th©n chóng
ta. Nh−ng t«i kh«ng dïng c¸i micro Êy.
C.S: Trong cuèn Ulysse cña Joyce, ®éc tho¹i néi t©m xuyªn suèt c¶ cuèn
tiÓu thuyÕt, nã lµ c¬ së cña kÕt cÊu tiÓu thuyÕt, lµ thñ ph¸p chÝnh. Cã ph¶i trong
tiÓu thuyÕt cña anh, sù chiªm nghiÖm triÕt häc ®ãng vai trß ®ã?
M.K: T«i thÊy tõ “triÕt häc” kh«ng ®óng. TriÕt häc triÓn khai t− t−ëng cña
m×nh trong mét kh«ng gian trõu t−îng, kh«ng cã nh©n vËt, kh«ng cã t×nh
huèng.
C.S: Anh ®· b¾t ®Çu t¸c phÈm NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh b»ng mét suy
t−ëng vÒ sù quay trë l¹i vÜnh cöu cña Nietzsche. C¸i Êy lµ g× vËy nÕu kh«ng ph¶i
lµ mét sù trÇm t− triÕt häc ®−îc triÓn khai mét c¸ch trõu t−îng, kh«ng cã nh©n
vËt, kh«ng cã t×nh huèng?
M.K: Kh«ng! Sù chiªm nghiÖm ®ã, tõ dßng ®Çu tiªn cña tiÓu thuyÕt, dÉn
trùc tiÕp vµo ngay t×nh huèng chÝnh yÕu cña mét nh©n vËt - lµ Tomas; nã tr×nh
bµy vÊn ®Ò cña anh ta: c¸i nhÑ tªnh cña sinh tån trong c¸i thÕ giíi kh«ng cã sù
quay trë vÒ vÜnh cöu. Anh thÊy ®Êy, cuèi cïng chóng ta l¹i quay trë l¹i víi c©u
hái cña chóng ta: ë phÝa bªn kia cña tiÓu thuyÕt gäi lµ t©m lý, cã c¸i g×? Nãi
c¸ch kh¸c: n¾m b¾t c¸i t«i theo c¸ch thøc phi t©m lý nh− thÕ nµo? N¾m b¾t c¸i
t«i, trong c¸c tiÓu thuyÕt cña t«i, ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ n¾m b¾t lÊy b¶n chÊt côc
diÖn hiÖn sinh cña nã. N¾m b¾t c¸i m· hiÖn sinh cña nã. Trong khi viÕt NhÑ
bång c¸i kiÕp nh©n sinh t«i hiÓu ra r»ng c¸i m· cña nh©n vËt nµy hay nh©n vËt
kh¸c lµ gåm vµi tõ - ch×a khãa. Víi Tereza ®ã lµ : th©n thÓ, t©m hån, c¬n chãng
mÆt, sù yÕu ®uèi, thiªn diÔm t×nh, Thiªn ®−êng. Víi Tomas ®ã lµ: c¸i nhÑ tªnh,
c¸i nÆng trÜu. Trong ch−¬ng mang tiªu ®Ò Nh÷ng tõ kh«ng ®−îc hiÓu t«i xem
xÐt c¸i m· hiÖn sinh cña Franz vµ c¸i m· cña Sabine b»ng c¸ch ph©n tÝch nhiÒu
tõ: ®µn bµ, sù trung thµnh, sù ph¶n béi, ©m nh¹c, bãng tèi, ¸nh s¸ng, c¸c ®¸m
r−íc, s¾c ®Ñp, tæ quèc, nghÜa ®Þa, søc m¹nh. Mçi tõ trong sè ®ã ®Òu cã mét ý
nghÜa kh¸c trong bé m· cña ng−êi kia. §−¬ng nhiªn, c¸i m· kh«ng ph¶i ®−îc
nghiªn cøu mét c¸ch trõu t−îng, nã béc lé ra dÇn dÇn trong hµnh ®éng, trong
c¸c t×nh huèng. H·y lÊy vÝ dô cuèn Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia, phÇn ba: nh©n
vËt, anh chµng Jaromil e thÑn, cßn lµ trai t©n. Mét h«m, anh ®i d¹o víi c« nh©n
t×nh, c« nµy bÊt ngê ng¶ ®Çu lªn vai anh. Anh chµng thÊy h¹nh phóc tét bËc, cßn
bÞ kÝch thÝch vÒ thÓ x¸c n÷a kia. T«i dõng l¹i ë c¸i sù cè mini ®ã vµ t«i ghi
nhËn: “H¹nh phóc lín nhÊt mµ Jaromil ®−îc biÕt lµ c¶m nhËn m¸i ®Çu c« g¸i
®ang ng¶ trªn vai m×nh”. Tõ c¸i ®ã t«i cè nhËn ra c¶m xóc høng dôc cña
Jaromil: “Mét m¸i ®Çu con g¸i ®èi víi anh ta cßn h¬n lµ mét tÊm th©n con g¸i.”
T«i muèn nãi râ, ®iÒu ®ã kh«ng cã nghÜa lµ anh ta döng d−ng víi tÊm th©n c«
g¸i, mµ lµ: “anh kh«ng ham muèn tÊm th©n trÇn cña c« g¸i, anh ham muèn mét
khu«n mÆt c« g¸i ®−îc chiÕu s¸ng bëi tÊm th©n trÇn cña c«. Anh kh«ng muèn
17

chiÕm ®o¹t mét tÊm th©n con g¸i, anh muèn chiÕm ®o¹t mét khu«n mÆt con g¸i
vµ khu«n mÆt Êy hiÕn tÆng anh tÊm th©n cña c« nh− mét b»ng chøng t×nh yªu”.
T«i cè ®Æt tªn cho th¸i ®é ®ã. T«i chän tõ t×nh ©u yÕm. Vµ t«i xem xÐt tõ ®ã:
thËt vËy, thÕ nµo lµ t×nh ©u yÕm? T«i ®i ®Õn nh÷ng c©u tr¶ lêi nèi tiÕp: “T×nh ©u
yÕm n¶y sinh lóc chóng ta ®−îc nÐm lªn ng−ìng cöa tuæi thµnh niªn vµ chóng ta
nhËn ra mét c¸ch lo sî nh÷ng lîi thÕ cña tuæi th¬ mµ chóng ta ®· kh«ng hiÓu
khi chóng ta cßn lµ con trÎ.” Vµ tiÕp theo: “T×nh ©u yÕm, ®ã lµ nçi khiÕp sî do
tuæi thµnh niªn g©y ra cho chóng ta.” Vµ mét ®Þnh nghÜa kh¸c n÷a: “T×nh ©u
yÕm, Êy lµ t¹o ra mét kh«ng gian gi¶ t¹o trong ®ã kÎ kh¸c chØ ®−îc coi nh− lµ
mét ®øa trÎ.” Anh thÊy kh«ng, t«i kh«ng chØ ra cho anh nh÷ng g× diÔn ra trong
®Çu Jaromil, t«i chØ chØ ra nh÷ng g× diÔn ra trong ®Çu t«i, t«i ch¨m chó quan s¸t
Jaromil vµ t«i cè tõng b−íc tiÕp cËn tËn ®¸y th¸i ®é cña anh ta, ®Ó hiÓu nã, gäi
tªn nã, n¾m b¾t nã.
Trong NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh, Tereza sèng víi Tomas, nh−ng t×nh
yªu cña c« ®ßi hái c« ph¶i huy ®éng tÊt c¶ søc lùc cña c«, vµ ®ét nhiªn, c«
kh«ng thÓ chÞu ®ùng ®−îc n÷a, c« muèn th¸o lui, tôt “xuèng thÊp”, n¬i tõ ®ã c«
®· ®Õn ®©y. Vµ t«i tù hái: ®iÒu g× x¶y ®Õn víi c« vËy? Vµ t«i t×m thÊy c©u tr¶
lêi: c« thÊy chãng mÆt. Nh−ng c¬n chãng mÆt lµ g× vËy? T«i t×m ®Þnh nghÜa vµ
t«i nãi: “mét sù ng©y ngÊt, mét ý muèn ng· xuèng kh«ng sao c−ìng l¹i ®−îc”.
Nh−ng lËp tøc t«i tù ch÷a l¹i, t«i ®Þnh nghÜa chÝnh x¸c h¬n: “thÊy chãng mÆt lµ
bÞ say v× sù yÕu ®uèi cña chÝnh m×nh. Ng−êi ta ý thøc ®−îc sù yÕu ®uèi cña
m×nh vµ ng−êi ta kh«ng thÓ c−ìng l¹i nã, mµ bu«ng th¶ m×nh theo nã. Ng−êi ta
tù ®¸nh say m×nh b»ng chÝnh sù yÕu ®uèi cña m×nh, ng−êi ta muèn trë nªn yÕu
®uèi h¬n n÷a, ng−êi ta muèn ng· quay ra gi÷a ®−êng tr−íc mÆt thiªn h¹, ng−êi
ta muèn n»m l¨n ra ®Êt, muèn xuèng thÊp h¬n c¶ mÆt ®Êt.” C¬n chãng mÆt lµ
mét trong nh÷ng ch×a khãa ®Ó hiÓu Tereza. §ã kh«ng ph¶i lµ ch×a khãa ®Ó hiÓu
anh hay t«i. Tuy nhiªn, c¶ anh c¶ t«i Ýt ra chóng ta còng hiÓu lèi chãng mÆt ®ã
lµ kh¶ n¨ng cña chóng ta, mét trong nh÷ng kh¶ n¨ng cña sinh tån. T«i ®· ph¶i
s¸ng t¹o Tereza, “mét c¸i t«i thö nghiÖm”, ®Ó hiÓu c¸i kh¶ n¨ng ®ã, ®Ó hiÓu sù
chãng mÆt.
Nh−ng kh«ng chØ c¸c t×nh huèng ®· ®−îc ®Æt thµnh c©u hái nh− vËy, c¶
cuèn tiÓu thuyÕt ch¼ng qua lµ mét c©u hái dµi. C©u hái cã tÝnh chÊt chiªm
nghiÖm (sù chiªm nghiÖm cã tÝnh chÊt c©u hái) lµ c¬ së trªn ®ã tÊt c¶ c¸c cuèn
tiÓu thuyÕt cña t«i ®−îc x©y dùng. H·y dõng l¹i ë cuèn Cuéc sèng ë m·i ngoµi
kia. Cuèn tiÓu thuyÕt nµy lóc ®Çu cã tªn lµ Tuæi tr÷ t×nh. T«i ®æi tªn vµo phót
cuèi do ¸p lùc cña c¸c b¹n t«i thÊy c¸i tªn ®ã nh¹t nhÏo vµ dÔ sî. Nh−îng bé
hä, t«i ®· lµm mét ®iÒu x»ng bËy. Qu¶ vËy, t«i thÊy rÊt nªn chän tªn cho mét
cuèn tiÓu thuyÕt theo ph¹m trï chÝnh cña nã. Lêi nãi ®ïa, S¸ch c−êi vµ l·ng
quªn, NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh. Ngay c¶ Nh÷ng mèi t×nh nùc c−êi. Kh«ng
nªn hiÓu tªn s¸ch Êy theo nghÜa: ®©y lµ nh÷ng c©u chuyÖn t×nh buån c−êi, ý
t−ëng vÒ t×nh yªu bao giê còng liªn quan ®Õn c¸i nghiªm tóc. Song, nh÷ng mèi
t×nh nùc c−êi, ®ã lµ lo¹i nh÷ng mèi t×nh kh«ng cã sù nghiªm tóc... Mét kh¸i
niÖm chñ yÕu ®èi víi con ng−êi hiÖn ®¹i. Nh−ng h·y trë l¹i víi cuèn Cuéc sèng
ë m·i ngoµi kia. Cuèn tiÓu thuyÕt nµy ®Æt c¬ së trªn mÊy c©u hái: thÕ nµo lµ th¸i
®é tr÷ t×nh? ThÕ nµo lµ tuæi trÎ nh− lµ tuæi tr÷ t×nh; ®©u lµ ý nghÜa cuéc kÕt h«n
ba phÝa: tr÷ t×nh - c¸ch m¹ng - tuæØ trÎ? Vµ lµ thi sÜ nghÜa lµ g×? T«i nhí t«i ®·
b¾t ®Çu viÕt cuèn tiÓu thuyÕt nµy víi gi¶ thuyÕt lµm viÖc sau ®©y mµ t«i ®· ghi
trong sæ tay cña m×nh: “Thi sü lµ anh chµng trÎ tuæi ®−îc mÑ d¾t tay ®Õn tr−ng
18

bµy tr−íc c¸i thÕ giíi mµ anh ta kh«ng thÓ b−íc vµo ®−îc.” Anh thÊy ®Êy, ®Þnh
nghÜa Êy kh«ng ph¶i lµ x· héi häc, kh«ng ph¶i lµ mü häc, còng ch¼ng ph¶i t©m
lý häc.
C.S: Nã lµ hiÖn t−îng häc.
M.K: TÝnh tõ nµy kh«ng tåi, nh−ng t«i tù cÊm m×nh dïng. T«i qu¸ sî c¸c
vÞ gi¸o s− coi nghÖ thuËt chØ lµ mét thø ph¸i sinh cña c¸c trµo l−u triÕt häc vµ lý
thuyÕt. TiÓu thuyÕt biÕt ®Õn câi v« thøc tr−íc Freud, biÕt ®Õn ®Êu tranh giai cÊp
tr−íc Marx, nã thùc hµnh hiÖn t−îng häc (cuéc t×m kiÕm b¶n chÊt c¸c t×nh
huèng cña con ng−êi) tr−íc c¸c nhµ hiÖn t−îng luËn. TuyÖt vêi biÕt bao c¸c
“c¶nh m« t¶ kiÓu hiÖn t−îng häc” ë Proust lµ ng−êi ch−a tõng biÕt mét nhµ hiÖn
t−îng häc nµo!
C.S: Chóng ta h·y tãm t¾t l¹i. Cã nhiÒu c¸ch ®Ó n¾m b¾t c¸i t«i. Tr−íc
tiªn, b»ng hµnh ®éng. Råi, trong ®êi sèng néi t©m. Cßn anh, anh kh¼ng ®Þnh:
c¸i t«i ®−îc quyÕt ®Þnh bëi b¶n chÊt côc diÖn hiÖn sinh cña nã. Th¸i ®é ®ã ë anh
dÉn ®Õn nhiÒu hÖ qu¶. Ch¼ng h¹n, sù say mª cña anh muèn t×m hiÓu b¶n chÊt
cña c¸c t×nh huèng khiÕn cho mäi kü thuËt m« t¶ ®èi víi anh ®Òu lµ lçi thêi.
Anh hÇu nh− kh«ng nãi chót g× vÒ h×nh d¸ng bªn ngoµi c¸c nh©n vËt cña anh.
Vµ v× viÖc t×m kiÕm nh÷ng ®éng c¬ t©m lý ®èi víi anh kh«ng ®¸ng quan t©m
b»ng viÖc ph©n tÝch c¸c t×nh huèng, cho nªn anh còng rÊt hµ tiÖn nãi vÒ qu¸ khø
c¸c nh©n vËt cña anh. Lèi kÓ chuyÖn cã tÝnh chÊt trõu t−îng ®ã cã nguy c¬
khiÕn c¸c nh©n vËt cña anh kÐm sinh ®éng ®i kh«ng?
M.K: H·y thö ®Æt c©u hái Êy víi Kafka hay Musil. Víi Musil, ng−êi ta ®·
tõng ®Æt c©u hái ®ã. Ngay c¶ nh÷ng ng−êi cã häc vÊn nhÊt còng tõng tr¸ch «ng
®· kh«ng ph¶i lµ mét nhµ tiÓu thuyÕt thËt sù. Walter Benjamin kh©m phôc sù
th«ng minh cña «ng chø kh«ng ph¶i nghÖ thuËt cña «ng. Edouard Roditi thÊy
c¸c nh©n vËt cña «ng kh«ng cã sù sèng vµ ®Ò nghÞ «ng theo g−¬ng Proust: «ng
ta b¶o bµ Verdurin sèng ®éng vµ quyÕn rò biÕt bao so víi Diotime! Qu¶ lµ hai
thÕ kû chñ nghÜa hiÖn thùc t©m lý ®· t¹o nªn mét vµi chuÈn mùc gÇn nh− bÊt
kh¶ x©m ph¹m: 1) Ph¶i cung cÊp th«ng tin tèi ®a vÒ nh©n vËt: vÒ bÒ ngoµi cña y,
c¸ch nãi vµ øng xö cña y; 2) Ph¶i biÕt qu¸ khø cña nh©n vËt bëi ë ®ã chøa ®ùng
tÊt c¶ nh÷ng ®éng c¬ cña c¸ch øng xö hiÖn t¹i cña y; vµ 3) Nh©n vËt ph¶i ®−îc
hoµn toµn ®éc lËp, nghÜa lµ t¸c gi¶ vµ nh÷ng nhËn xÐt cña anh ta ph¶i biÕn mÊt
®i ®Ó ®õng quÊy rÇy ng−êi ®äc ®ang muèn phã th¸c m×nh cho ¶o ¶nh vµ xem h−
cÊu nh− lµ sù thËt. Song Musil ®· ph¸ vì sù cam kÕt l©u dµi ®ã gi÷a tiÓu thuyÕt
vµ ng−êi ®äc. Vµ cïng víi «ng, nhiÒu nhµ tiÓu thuyÕt kh¸c n÷a. Chóng ta biÕt g×
vÒ vÎ bªn ngoµi cña Esch, nh©n vËt lín nhÊt cña Broch? Ch¼ng cã g× hÕt. Trõ
mét ®iÒu lµ r¨ng anh ta rÊt to. Chóng ta biÕt g× vÒ thêi th¬ Êu cña K. hay cña
Chveik? Vµ c¶ Musil, c¶ Broch, c¶ Gombrowicz ch¼ng hÒ ngÇn ng¹i hiÖn diÖn
trong c¸c tiÓu thuyÕt cña hä b»ng c¸c t− t−ëng cña hä. Nh©n vËt kh«ng ph¶i lµ
sù m« pháng mét con ng−êi sèng thËt. §ã lµ mét con ng−êi t−ëng t−îng. Mét
c¸i t«i thö nghiÖm. Nh− vËy, tiÓu thuyÕt nèi m×nh trë l¹i víi c¸i thuë ban ®Çu
cña nã. GÇn nh− kh«ng thÓ nghÜ ®−îc r»ng Don Kih«tª lµ mét con ng−êi sèng
thËt. Tuy nhiªn, trong ký øc chóng ta, cßn cã nh©n vËt nµo sèng ®éng h¬n «ng?
H·y hiÓu t«i, t«i kh«ng muèn trÞch th−îng víi ng−êi ®äc vµ víi ham muèn ng©y
th¬ mµ chÝnh ®¸ng cña hä ®−îc ®¾m m×nh vµo thÕ giíi t−ëng t−îng cña tiÓu
thuyÕt vµ thØnh tho¶ng nhÇm lÉn nã víi thùc t¹i. Nh−ng t«i kh«ng tin r»ng kü
thuËt cña chñ nghÜa hiÖn thùc t©m lý lµ cÇn thiÕt ®Ó lµm ®−îc viÖc ®ã. T«i ®·
®äc L©u ®µi lÇn ®Çu tiªn lóc 14 tuæi. Håi Êy t«i mª mét cÇu thñ hèc-c©y trªn
19

b¨ng sèng c¹nh nhµ t«i. T«i ®· h×nh dung nh©n vËt K. gièng anh cÇu thñ nä.
M·i ®Õn b©y giê t«i vÉn h×nh dung nh− vËy. Qua ®ã t«i muèn nãi r»ng trÝ t−ëng
t−îng cña ng−êi ®äc tù ®éng hoµn thiÖn t−ëng t−îng cña t¸c gi¶. Tomas da n©u
hay ng¨m ®en? Bè anh ta giµu hay nghÌo? Tù b¹n h·y chän lÊy!
C.S: Nh−ng kh«ng ph¶i lóc nµo anh còng theo ®óng quy t¾c Êy: trong NhÑ
bång c¸i kiÕp nh©n sinh, nÕu Tomas thùc tÕ kh«ng cã qu¸ khø nµo c¶, th× Tereza
l¹i ®−îc tr×nh bµy kh«ng chØ víi thêi th¬ Êu riªng cña c« mµ c¶ thêi th¬ Êu cña
mÑ c« n÷a.
M.K: Trong tiÓu thuyÕt ®ã, anh cã thÓ t×m thÊy c©u nµy: “Cuéc ®êi c« chØ
lµ sù nèi dµi cuéc ®êi mÑ c«, gÇn gièng nh− ®−êng ch¹y cña hßn bida lµ sù nèi
dµi c¸i cö ®éng do c¸nh tay ng−êi ch¬i thùc hiÖn.” NÕu t«i nãi ®Õn ng−êi mÑ, Êy
kh«ng ph¶i lµ ®Ó dùng lªn mét b¶ng kª c¸c th«ng tin vÒ Tereza, mµ v× ng−êi mÑ
lµ chñ ®Ò chÝnh cña c«, v× Tereza lµ sù “nèi dµi cña mÑ c«” vµ c« ®au khæ v×
®iÒu ®ã. Chóng ta còng biÕt r»ng c« cã ®«i vó qu¸ nhá víi hai nóm vó qu¸ to vµ
qu¸ th©m nh− lµ chóng ®−îc vÏ bëi “mét anh chµng häa sü nhµ quª chuyªn häa
nh÷ng h×nh tôc tÜu cho ng−êi nghÌo”; c¸i th«ng tin ®ã còng cÇn thiÕt v× th©n thÓ
cña c« còng lµ mét chñ ®Ò lín cña Tereza. Ng−îc l¹i, vÒ Tomas, chång c«, t«i
kh«ng hÒ kÓ chót g× vÒ tuæi th¬ cña anh ta, kh«ng kÓ chót g× vÒ cha, mÑ, gia
®×nh anh, chóng ta hoµn toµn kh«ng biÕt g× vÒ c¬ thÓ vµ khu«n mÆt anh, bëi v×
b¶n chÊt côc diÖn hiÖn sinh cña anh c¾m rÔ vµo nh÷ng chñ ®Ò kh¸c. Sù thiÕu
v¾ng th«ng tin ®ã kh«ng lµm cho anh kÐm “sinh ®éng”. Bëi v× lµm cho mét
nhËn vËt trë nªn “sinh ®éng” cã nghÜa lµ: ph¶i ®i ®Õn tËn cïng côc diÖn hiÖn
sinh cña anh ta. Tøc lµ: ®i ®Õn tËn cïng mét vµi t×nh huèng, mét vµi mÉu h×nh,
thËm chÝ mét vµi tõ ®· nhµo nÆn nªn anh ta. Kh«ng cã g× kh¸c n÷a.
C.S: Nh− vËy quan niÖm tiÓu thuyÕt cña anh cã thÓ ®−îc x¸c ®Þnh nh− lµ
mét sù chiªm nghiÖm cã tÝnh th¬ vÒ sinh tån. Tuy nhiªn, kh«ng ph¶i bao giê
c¸c tiÓu thuyÕt cña anh còng ®−îc hiÓu nh− vËy. Ng−êi ta t×m thÊy ë ®ã nhiÒu sù
kiÖn chÝnh trÞ chóng cung cÊp cho ng−êi ta mét c¸ch gi¶i thÝch x· héi häc, lÞch
sö hay ý thøc hÖ. Anh lµm thÕ nµo ®Ó dung hßa sù quan t©m ®èi víi lÞch sö x·
héi cña anh vµ niÒm tin cña anh r»ng tiÓu thuyÕt tr−íc hÕt ph¶i xem xÐt c¸i bÝ Èn
cña sinh tån?
M.K: Heidegger chØ ra ®Æc tr−ng cña sinh tån b»ng mét c«ng thøc cùc kú
quen thuéc: in - der - Welt - sein, tån t¹i - trong - thÕ giíi. Con ng−êi kh«ng liªn
quan víi thÕ giíi nh− chñ thÓ víi kh¸ch thÓ, nh− con m¾t víi bøc tranh; còng
ch¼ng nh− mét diÔn viªn víi trang trÝ s©n khÊu. Con ng−êi vµ thÕ giíi g¾n liÒn
víi nhau nh− con s©u víi c¸i vá cña nã: thÕ giíi thuéc vÒ con ng−êi, nã lµ kÝch
cì cña con ng−êi, vµ mçi khi thÕ giíi biÕn ®æi, c¸i sinh tån (in - der - Welt -
sein) còng biÕn ®æi. KÓ tõ Balzac, c¸i “Welt” cña tån t¹i chóng ta mang tÝnh
chÊt lÞch sö vµ cuéc sèng cña c¸c nh©n vËt diÔn ra trong mét kh«ng gian ®−îc
®¸nh dÊu b»ng nh÷ng ngµy th¸ng. TiÓu thuyÕt kh«ng bao giê cã thÓ rò bá ®−îc
c¸i di s¶n ®ã cña Balzac n÷a. Ngay c¶ Gombrowicz, ng−êi ®· s¸ng t¹o ra nh÷ng
c©u chuyÖn l«ng b«ng, tïy høng, vi ph¹m tÊt c¶ mäi quy t¾c cña sù gièng nh−
thËt, còng kh«ng tho¸t khái di s¶n Êy. C¸c tiÓu thuyÕt cña «ng diÔn ra trong mét
thêi gian cã ngµy th¸ng vµ hoµn toµn cã tÝnh lÞch sö. Nh−ng chí lÉn lén hai thø:
mét bªn cã lo¹i tiÓu thuyÕt kh¶o s¸t kÝch cì lÞch sö hiÖn sinh cña con ng−êi, mét
bªn kh¸c lµ lo¹i tiÓu thuyÕt minh häa mét hoµn c¶nh lÞch sö, m« t¶ x· héi vµo
mét thêi ®iÓm nhÊt ®Þnh, mét c«ng tr×nh sö liÖu tiÓu thuyÕt hãa. Anh ®· biÕt tÊt
c¶ nh÷ng cuèn tiÓu thuyÕt Êy viÕt vÒ c¸ch m¹ng Ph¸p, vÒ Marie Antoinette, hay
20

vÒ n¨m 1914, vÒ c«ng cuéc tËp thÓ hãa ë Liªn X«, hay vÒ n¨m 1984; tÊt c¶
nh÷ng c¸i ®ã lµ nh÷ng cuèn tiÓu thuyÕt lo¹i phæ cËp, chóng dÞch mét nhËn thøc
phi tiÓu thuyÕt sang ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt. Mµ t«i th× t«i sÏ kh«ng bao giê ch¸n
nãi ®i nãi l¹i: lÏ tån t¹i duy nhÊt cña tiÓu thuyÕt lµ nãi ra c¸i ®iÒu chØ cã tiÓu
thuyÕt míi nãi ®−îc.
C.S: Nh−ng tiÓu thuyÕt cã thÓ nãi ®iÒu g× ®Æc biÖt vÒ lÞch sö? HoÆc lµ:
c¸ch xö lý lÞch sö cña anh thÕ nµo?
M.K: Sau ®©y lµ mét sè nguyªn lý cña t«i.
Thø nhÊt: tÊt c¶ c¸c t×nh tiÕt lÞch sö, t«i xö lý víi sù tiÕt kiÖm tèi ®a. T«i
øng xö víi lÞch sö gièng nh− nhµ thiÕt kÕ s©n khÊu dµn mét phèi c¶nh trõu
t−îng víi vµi ®å vËt cÇn thiÕt cho hµnh ®éng kÞch.
Nguyªn lý thø hai: trong c¸c t×nh tiÕt lÞch sö, t«i chØ gi÷ l¹i nh÷ng c¸i t¹o
cho c¸c nh©n vËt cña t«i mét t×nh huèng hiÖn sinh tiÓu biÓu. VÝ dô: trong Lêi
®ïa cît, Ludvik thÊy c¸c b¹n bÌ vµ ®ång m«n cña anh ®−a tay biÓu quyÕt mét
c¸ch hoµn toµn dÔ dµng viÖc ®uæi anh ra khái tr−êng ®¹i häc vµ nh− thÕ lµm ®¶o
lén c¶ cuéc ®êi anh. Anh tin ch¾c r»ng, nÕu cÇn, hä sÏ biÓu quyÕt treo cæ anh
còng dÔ dµng nh− thÕ. Tõ ®ã dÉn ®Õn ®Þnh nghÜa cña anh vÒ con ng−êi: mét sinh
vËt cã thÓ ®Èy kÎ ®ång lo¹i cña m×nh ®Õn chç chÕt trong bÊt cø t×nh huèng nµo.
Nh− vËy kinh nghiÖm nh©n lo¹i häc c¨n b¶n cña Ludvik cã nh÷ng c¨n nguyªn
lÞch sö, nh−ng viÖc m« t¶ ®Ých thÞ lÞch sö (vai trß cña §¶ng, nh÷ng nguån gèc
chÝnh trÞ cña tÖ khñng bè, tæ chøc cña c¸c thiÕt chÕ x· héi v.v...) kh«ng lµm t«i
quan t©m vµ anh sÏ kh«ng thÊy chóng trong cuèn tiÓu thuyÕt.
Nguyªn lý thø ba: khoa chÐp sö viÕt l¹i lÞch sö cña x· héi, chø kh«ng ph¶i
cña con ng−êi. V× vËy nh÷ng sù kiÖn ®−îc nãi ®Õn trong c¸c tiÓu thuyÕt cña t«i
th−êng bÞ khoa chÐp sö bá quªn.
Nh−ng nguyªn lý thø t− ®i xa h¬n c¶: kh«ng chØ lµ hoµn c¶nh lÞch sö ph¶i
t¹o ra mét t×nh thÕ hiÖn sinh míi mÎ ®èi víi nh©n vËt tiÓu thuyÕt, mµ ngay c¶
chÝnh lÞch sö tõ trong chÝnh nã ph¶i ®−îc hiÓu vµ ph©n tÝch nh− lµ mét t×nh
huèng hiÖn sinh.
C.S: §iÒu ®ã nh¾c chóng ta nhí l¹i Jacques, anh chµng theo chñ nghÜa
®Þnh mÖnh mµ anh ®· nãi ®Õn ë ®Çu c©u chuyÖn.
M.K: Nh−ng lÇn nµy lµ mét t×nh thÕ tËp thÓ, mét t×nh thÕ lÞch sö.
C.S: §Ó hiÓu ®−îc c¸c tiÓu thuyÕt cña anh, cã cÇn thiÕt ph¶i biÕt lÞch sö
TiÖp Kh¾c kh«ng?
M.K: Kh«ng. TÊt c¶ nh÷ng g× cÇn biÕt vÒ lÞch sö Êy, tiÓu thuyÕt tù nã ®·
nãi c¶.
C.S: §Ó ®äc tiÓu thuyÕt, kh«ng cÇn mét hiÓu biÕt lÞch sö nµo sao?
M.K: Cã lÞch sö ch©u ¢u. Tõ n¨m 1000 ®Õn nay, lÞch sö Êy chØ lµ mét
cuéc phiªu l−u chung. Chóng ta lµ mét phÇn cña nã vµ mäi hµnh ®éng cña
chóng ta, c¸ nh©n hay quèc gia, chØ béc lé ý nghÜa quyÕt ®Þnh cña chóng nÕu ta
®Æt chóng trong t−¬ng quan víi lÞch sö Êy. T«i cã thÓ hiÓu Don Kih«tª mµ
kh«ng biÕt lÞch sö T©y Ban Nha. T«i kh«ng thÓ hiÓu Don Kih«tª nÕu kh«ng cã
mét ý t−ëng, dï chØ lµ kh¸i qu¸t vÒ cuéc phiªu l−u lÞch sö cña ch©u ¢u, vÒ thêi
®¹i hiÖp sü cña nã ch¼ng h¹n, vÒ t×nh yªu phong nh·, vÒ sù chuyÓn tiÕp tõ thêi
Trung Cæ sang Thêi HiÖn §¹i.
C.S: Trong Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia, mçi ®o¹n trong cuéc ®êi Jaromil
®Òu ®−îc ®èi chiÕu víi nh÷ng mÈu tiÓu sö cña Rimbaud, Keats, Lermontov,
v.v... Cuéc diÔu hµnh ngµy 1 th¸ng 5 ë Praha hßa lÉn víi nh÷ng cuéc biÓu t×nh
21

sinh viªn th¸ng 5 n¨m 1968 ë Paris. Nh− vËy anh t¹o cho c¸c nh©n vËt cña anh
mét khung c¶nh réng lín bao gép toµn bé ch©u ¢u. Tuy nhiªn, cuèn tiÓu thuyÕt
cña anh diÔn ra ë Praha. Nã ®¹t cao ®iÓm vµo lóc diÔn ra cuéc chÝnh biÕn n¨m
1948.
M.K: §èi víi t«i ®Êy lµ cuèn tiÓu thuyÕt vÒ c¸ch m¹ng ch©u ¢u ®óng nh−
thùc chÊt cña nã, trong d¹ng c« ®Æc...
DÉu lµ kh«ng x¸c thùc ®Õn ®©u, cuéc chÝnh biÕn ®ã ®· ®−îc nÕm tr¶i. Víi
tÊt c¶ sù khoa tr−¬ng cña nã, nh÷ng ¶o t−ëng cña nã, nh÷ng ph¶n x¹ cña nã,
nh÷ng téi ¸c cña nã, ®èi víi t«i b©y giê cuéc chÝnh biÕn Êy lµ sù c« ®Æc nh¹i l¹i
cña truyÒn thèng c¸ch m¹ng ch©u ¢u. Nh− lµ sù nèi dµi vµ hoµn tÊt kÖch cìm
cña thêi ®¹i c¸c cuéc c¸ch m¹ng ch©u ¢u. Còng nh− Jaromil, nh©n vËt cña cuèn
tiÓu thuyÕt nµy, lµ sù nèi dµi cña Victor Hugo vµ Rimbaud, lµ sù hoµn tÊt kÖch
cìm nÒn th¬ cña ch©u ¢u. Jaroslav, trong Lêi ®ïa cît, nèi dµi lÞch sö ngµn n¨m
cña nghÖ thuËt d©n gian vµo thêi ®¹i mµ nÒn nghÖ thuËt nµy ®ang biÕn mÊt. B¸c
sü Havel, trong Nh÷ng mèi t×nh nùc c−êi lµ mét chµng Don Juan vµo lóc mµ chñ
nghÜa Don Juan kh«ng cßn cã thÓ tån t¹i. Franz, trong NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n
sinh lµ tiÕng väng sÇu muén cuèi cïng cña cuéc diÔu hµnh lín cña c¸nh t¶ ch©u
¢u. Vµ Tereza, trong mét ng«i lµng hÎo l¸nh xø B«hªme, kh«ng chØ xa l¸nh tÊt
c¶ cuéc sèng c«ng céng cña ®Êt n−íc c«, mµ c¶ “con ®−êng trªn ®ã nh©n lo¹i, lµ
“chñ nh©n vµ ng−êi chiÕm h÷u tù nhiªn” theo ®uæi cuéc hµnh tiÕn cña nã”. TÊt
c¶ nh÷ng nh©n vËt Êy kh«ng chØ hoµn tÊt lÞch sö riªng t− cña m×nh, mµ h¬n n÷a,
c¶ lÞch sö siªu c¸ nh©n cña c¸c cuéc phiªu l−u cña ch©u ¢u.
C.S: Cã nghÜa lµ c¸c tiÓu thuyÕt cña anh n»m trong håi cuèi cïng cña thêi
hiÖn ®¹i mµ anh gäi lµ “thêi ®¹i nh÷ng nghÞch lý cuèi kÕt”?
M.K: Cø cho lµ nh− vËy. Nh−ng h·y tr¸nh mét sù hiÓu lÇm. Khi t«i viÕt
c©u chuyÖn cña Havel trong Nh÷ng mèi t×nh nùc c−êi, t«i kh«ng cã ý ®Þnh nãi
vÒ mét anh chµng Don Juan trong thêi ®¹i mµ cuéc phiªu l−u cña chñ nghÜa Don
Jaun ®· hÕt råi. T«i viÕt mét c©u chuyÖn t«i thÊy buån c−êi. ThÕ th«i. TÊt c¶
nh÷ng suy nghÜ vÒ c¸i nghÞch lý cuèi kÕt v.v... Êy kh«ng ®i tr−íc c¸c tiÓu thuyÕt
cña t«i, mµ b¾t nguån tõ c¸c tiÓu thuyÕt ®ã. ChÝnh lµ trong khi viÕt NhÑ bång
c¸i kiÕp nh©n sinh, ®−îc gîi ý bëi nh÷ng nh©n vËt cña t«i tÊt c¶ c¸ch nµy hay
c¸ch kh¸c ®Òu rót lui khái thiªn h¹, mµ t«i nghÜ ®Õn c«ng thøc næi tiÕng cña
Descartes: con ng−êi, “chñ nh©n vµ kÎ chiÕm h÷u tù nhiªn”. Sau khi ®· lµm nªn
nh÷ng ®iÒu kú diÖu trong khoa häc vµ kü thuËt, vÞ “chñ nh©n vµ kÎ chiÕm h÷u”
Êy ®ét nhiªn nhËn ra r»ng anh ta ch¼ng cã g× sÊt, vµ ch¼ng hÒ lµ chñ nh©n cña tù
nhiªn (tù nhiªn ngµy cµng biÕn mÊt khái hµnh tinh), còng ch¼ng lµ chñ nh©n
lÞch sö (lÞch sö ®· tuét mÊt khái tay anh ta), còng ch¼ng lµ chñ nh©n cña chÝnh
m×nh (anh ta bÞ ®iÒu khiÓn bëi nh÷ng lùc l−îng phi lý trong t©m hån m×nh).
Nh−ng nÕu Th−îng ®Õ ®· bá ®i vµ con ng−êi kh«ng cßn lµ chñ nh©n n÷a, vËy th×
ai lµ chñ? Tr¸i ®Êt bay tíi trong kho¶ng kh«ng ch¼ng cã chñ nh©n nµo hÕt. ThÕ
®Êy, c¸i nhÑ tªnh kh«ng thÓ biÖn minh ®−îc cña con ng−êi.
C.S: Tuy nhiªn, ph¶i ch¨ng lµ mét ¶o ¶nh quy ng· khi cho r»ng thêi ®¹i
hiÖn nay lµ thêi kú ®−îc ®Æc quyÒn, thêi kú quan träng h¬n hÕt, cã thÓ biÕt ®−îc
lóc kÕt thóc? §· bao nhiªu lÇn råi ch©u ¢u tõng nghÜ ®· sèng thêi tËn cïng, thêi
tËn thÕ cña m×nh!
M.K: Céng vµo tÊt c¶ nh÷ng nghÞch lý cuèi kÕt, h·y thªm c¶ nghÞch lý cña
chÝnh sù tËn cïng n÷a. Khi mét hiÖn t−îng b¸o hiÖu tõ xa sù biÕn mÊt s¾p ®Õn
cña nã, nhiÒu ng−êi trong chóng ta biÕt ®−îc ®iÒu ®ã, vµ, tïy t×nh h×nh, nuèi tiÕc
22

nã. Nh−ng khi c¬n hÊp hèi ®Õn håi kÕt thóc th× chóng ta ®· nh×n ra chç kh¸c råi.
C¸i chÕt trë nªn v« h×nh. §· Ýt l©u råi, dßng s«ng, chim s¬n ca, nh÷ng con
®−êng b¨ng qua c¸c b·i cá ®· biÕn mÊt trong ®Çu ãc con ng−êi. Khi thiªn nhiªn
ngµy mai sÏ biÕn mÊt trªn hµnh tinh, cßn ai nhËn ra n÷a? §©u lµ nh÷ng ng−êi
nèi nghiÖp Octavia Paz, RenÐ Char? Cßn ®©u nh÷ng nhµ th¬ lín? Hä ®· biÕn
mÊt ch¨ng hay tiÕng nãi cña hä ®· trë nªn kh«ng thÓ nghe thÊy ®−îc n÷a? Dï
thÕ nµo ®i n÷a, ®· cã sù thay ®æi to lín trªn c¸i ch©u ¢u ngµy x−a kh«ng thÓ
t−ëng t−îng næi lµ kh«ng cã thi sü. Nh−ng nÕu con ng−êi ®· mÊt ®i c¸i nhu cÇu
th¬, th× nã cã cßn nhËn ra sù biÕn mÊt cña th¬ kh«ng? Sù kÕt thóc ®ã, kh«ng
ph¶i lµ mét vô næ tËn thÕ. Cã thÓ ch¼ng cã g× ªm lÆng h¬n lµ sù kÕt thóc.
C.S: H·y cho lµ nh− vËy ®i. Nh−ng nÕu mét c¸i g× ®ã ®ang kÕt thóc, th× ta
cã thÓ gi¶ ®Þnh mét c¸i g× ®ã kh¸c ®ang b¾t ®Çu.
M.K: Ch¾c ch¾n råi.
C.S: Nh−ng c¸i g× ®ang b¾t ®Çu? Kh«ng thÊy c¸i ®ã trong c¸c tiÓu thuyÕt
cña anh. Tõ ®ã n¶y sinh mèi nghi ngê: ph¶i ch¨ng anh chØ thÊy mét nöa t×nh thÕ
lÞch sö cña chóng ta?
M.K: Cã thÓ, nh−ng ®iÒu ®ã ch¼ng nghiªm träng ®Õn thÕ ®©u. Qu¶ vËy,
cÇn ph¶i hiÓu tiÓu thuyÕt lµ g×. Mét nhµ sö häc kÓ l¹i víi anh c¸c sù kiÖn ®· x¶y
ra. Ng−îc l¹i, téi ¸c cña Raskolnikov kh«ng hÒ bao giê cã thËt. TiÓu thuyÕt
kh¶o s¸t kh«ng ph¶i hiÖn thùc mµ kh¶o s¸t cuéc sèng. Vµ cuéc sèng kh«ng ph¶i
lµ nh÷ng g× diÔn ra, cuéc sèng lµ vïng c¸c kh¶ n¨ng cña con ng−êi, tÊt c¶ nh÷ng
g× con ng−êi cã thÓ trë nªn, tÊt c¶ nh÷ng g× nã cã thÓ. C¸c nhµ tiÓu thuyÕt vÏ
nªn tÊm b¶n ®å cuéc sèng b»ng c¸ch kh¸m ph¸ ra kh¶ n¨ng nµy hay kh¶ n¨ng
kh¸c cña con ng−êi. Nh−ng ph¶i nãi l¹i mét lÇn n÷a: sèng, ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ :
“tån t¹i - trong - thÕ giíi”. Do ®ã, cÇn hiÓu c¶ nh©n vËt lÉn thÕ giíi cña nã nh−
lµ nh÷ng kh¶ n¨ng. ë Kafka ®iÒu nµy s¸ng râ: thÕ giíi cña Kafka kh«ng hÒ
gièng bÊt cø hiÖn thùc ®−îc biÕt nµo, nã lµ mét kh¶ n¨ng tét cïng vµ kh«ng
®−îc thùc hiÖn cña câi ng−êi. §óng lµ c¸i kh¶ n¨ng Êy mê hiÖn lªn ®»ng sau thÕ
giíi cã thùc cña chóng ta vµ d−êng nh− b¸o tr−íc t−¬ng lai chóng ta. ChÝnh v×
vËy ng−êi ta nãi ®Õn tÇm cì tiªn tri cña Kafka. Nh−ng nÕu nh÷ng tiÓu thuyÕt
cña «ng ch¼ng cã g× lµ tiªn tri c¶, chóng còng sÏ kh«ng mÊt ®i gi¸ trÞ cña chóng,
bëi chóng n¾m b¾t mét kh¶ n¨ng cña cuéc sèng (kh¶ n¨ng cña con ng−êi vµ cña
thÕ giíi cña y) vµ nh− vËy khiÕn chóng ta thÊy chóng ta lµ ai, chóng ta cã thÓ trë
nªn nh− thÕ nµo.
C.S: Nh−ng c¸c tiÓu thuyÕt cña anh ë trong mét thÕ giíi hoµn toµn thùc!
M.K: H·y nhí Nh÷ng kÎ méng du cña Broch, bé ba tiÓu thuyÕt bao qu¸t
30 n¨m lÞch sö ch©u ¢u. Theo Broch, lÞch sö ®ã ®−îc x¸c ®Þnh nh− lµ mét cuéc
suy tho¸i c¸c gi¸ trÞ kh«ng døt. C¸c nh©n vËt bÞ nhèt trong qu¸ tr×nh ®ã nh−
trong mét chiÕc lång vµ ph¶i t×m c¸ch øng xö thÝch hîp víi sù biÕn mÊt dÇn c¸c
gi¸ trÞ chung Êy. §−¬ng nhiªn Broch tin ë sù ®óng ®¾n trong ph¸n xÐt lÞch sö ®ã
cña «ng, nãi c¸ch kh¸c, tin r»ng c¸i kh¶ n¨ng thÕ giíi «ng m« t¶ lµ mét kh¶
n¨ng ®−îc thùc hiÖn. Nh−ng h·y thö t−ëng t−îng lµ «ng ®· lÇm, vµ song song
víi qu¸ tr×nh suy tho¸i ®ã ®ang diÔn ra mét qu¸ tr×nh kh¸c, mét sù ph¸t triÓn
tÝch cùc mµ Broch kh«ng tr«ng thÊy ®−îc. §iÒu ®ã cã lµm thay ®æi chót g× gi¸
trÞ cña Nh÷ng kÎ méng du kh«ng? Kh«ng. Bëi qu¸ tr×nh suy tho¸i c¸c gi¸ trÞ lµ
mét kh¶ n¨ng kh«ng thÓ chèi c·i cña thÕ giíi con ng−êi. HiÓu con ng−êi bÞ nÐm
vµo vßng xo¸y cña qu¸ tr×nh ®ã, hiÓu nh÷ng cö chØ, nh÷ng th¸i ®é cña hä, ®ã lµ
®iÒu quan träng. Broch ®· kh¸m ph¸ ra mét vïng ®Êt ch−a tõng biÕt cña cuéc
23

sèng. Vïng ®Êt ch−a tõng biÕt cña cuéc sèng cã nghÜa lµ: kh¶ n¨ng cña cuéc
sèng. Kh¶ n¨ng Êy cã trë thµnh hiÖn thùc hay kh«ng, ®iÒu ®ã lµ thø yÕu.
C.S: Nh− vËy, thêi ®¹i cña nh÷ng nghÞch lý cuèi kÕt trong c¸c tiÓu thuyÕt
cña anh ®−îc xem kh«ng ph¶i lµ mét hiÖn thùc mµ lµ mét kh¶ n¨ng ch¨ng?
M.K: Mét kh¶ n¨ng cña ch©u ¢u. Mét h×nh ¶nh kh¶ dÜ cña ch©u ¢u. Mét
t×nh thÕ kh¶ dÜ cña con ng−êi.
C.S: Nh−ng nÕu anh cè n¾m b¾t mét kh¶ n¨ng chø kh«ng ph¶i mét hiÖn
thùc, t¹i sao anh l¹i coi lµ quan träng h×nh ¶nh anh t¶, ch¼ng h¹n, vÒ Praha vµ
nh÷ng biÕn cè ®· diÔn ra ë ®ã?
M.K: NÕu t¸c gi¶ nh×n nhËn ë mét t×nh thÕ lÞch sö mét kh¶ n¨ng ch−a tõng
cã vµ tiªu biÓu cña thÕ giíi con ng−êi, anh ta sÏ muèn m« t¶ nã ®óng nh− nã cã.
C¸i ®ã kh«ng tr¸i víi ®iÒu lµ sù trung thµnh víi sù thËt lÞch sö lµ chuyÖn thø yÕu
trong gi¸ trÞ cña tiÓu thuyÕt. Nhµ tiÓu thuyÕt kh«ng ph¶i lµ nhµ sö häc còng
ch¼ng ph¶i nhµ tiªn tri: anh ta lµ ng−êi th¸m hiÓm cuéc sèng.
24

phÇn thø ba

ghi chÐp n¶y sinh tõ “nh÷ng kÎ méng du”

KÕt cÊu

Bé ba gåm ba tiÓu thuyÕt Pasenow hay lµ chñ nghÜa l·ng m¹n; Esch hay
lµ chñ nghÜa v« chÝnh phñ; Huguenau hay lµ chñ nghÜa hiÖn thùc. LÞch sö trong
mçi cuèn tiÓu thuyÕt diÔn ra 15 n¨m sau lÞch sö trong cuèn tr−íc: 1888; 1903;
1918. Kh«ng cuèn nµo nèi víi cuèn kia b»ng mét mèi quan hÖ nh©n qu¶: mçi
cuèn cã nhãm nh©n vËt riªng cña nã vµ ®−îc x©y dùng theo c¸ch riªng kh«ng
gièng ë nh÷ng cuèn kh¸c.
§óng lµ Pasenow (nh©n vËt chñ chèt cña cuèn tiÓu thuyÕt thø nhÊt) vµ
Esch (nh©n vËt chñ chèt cña cuèn tiÓu thuyÕt thø hai) cã mÆt trong khung c¶nh
cuèn tiÓu thuyÕt thø ba, vµ Bertrand (nh©n vËt cña cuèn thø nhÊt) cã mét vai ë
cuèn thø hai. Tuy nhiªn, c©u chuyÖn Bertrand ®· tr¶i qua ë cuèn thø nhÊt (víi
Pasenow, Ruzena, Elisabeth) hoµn toµn kh«ng cã ë cuèn thø hai, vµ anh chµng
Pasenow cña cuèn tiÓu thuyÕt thø ba kh«ng hÒ gi÷ l¹i trong m×nh chót kû niÖm
g× vÒ thêi trai trÎ cña anh ta (®−îc t¶ trong cuèn thø nhÊt).
Nh− vËy cã mét sù kh¸c biÖt c¬ b¶n gi÷a Nh÷ng kÎ méng du víi nh÷ng
“bøc tranh” lín kh¸c cña thÕ kû XX (cña Proust, Musil, Thomas Mann, v.v...): ë
Broch kh«ng ph¶i tÝnh liªn tôc cña tiÓu sö (mét nh©n vËt, mét gia téc) t¹o nªn
tÝnh thèng nhÊt chung. §ã lµ mét ®iÒu kh¸c, khã thÊy h¬n, khã n¾m b¾t h¬n,
thÇm kÝn: tÝnh liªn tôc cña mét chñ ®Ò (chñ ®Ò con ng−êi ®èi mÆt víi qu¸ tr×nh
suy tho¸i c¸c gi¸ trÞ).

Nh÷ng kh¶ n¨ng

§©u lµ nh÷ng kh¶ n¨ng cña con ng−êi trong c¸i thÕ giíi ®· trë thµnh c¹m
bÉy? C©u tr¶ lêi ®ßi hái tr−íc hÕt ph¶i cã mét ý t−ëng nhÊt ®Þnh vÒ thÕ giíi lµ g×.
§ßi hái ta ph¶i cã mét gi¶ thuyÕt cã tÝnh b¶n thÓ vÒ ®iÒu ®ã. ThÕ giíi theo
Kafka: vò trô bÞ quan liªu hãa. C¸i c«ng së kh«ng ph¶i nh− mét hiÖn t−îng x·
héi trong sè nh÷ng hiÖn t−îng x· héi kh¸c mµ nh− lµ b¶n chÊt cña thÕ giíi.
ChÝnh ë ®ã ta gÆp sù gièng nhau (sù gièng nhau l¹ lïng, bÊt ngê) gi÷a
Kafka bÝ hiÓm vµ Hasek d©n d·. Hasek kh«ng t¶ qu©n ®éi (theo lèi mét nhµ hiÖn
thùc chñ nghÜa, mét nhµ phª b×nh x· héi) nh− lµ mét thÕ giíi cña x· héi ¸o -
Hung, mµ nh− phiªn b¶n hiÖn ®¹i cña thÕ giíi. Còng nh− tßa ¸n cña Kafka, qu©n
®éi cña Hasek chØ lµ mét thiÕt chÕ mªnh m«ng quan liªu hãa, mét qu©n ®éi -
chÝnh quyÒn x−a cò (dòng c¶m, m−u l−îc, khÐo lÐo) ch¼ng cßn ®Ó lµm g× n÷a.
Bän quan liªu qu©n sù cña Hasek xuÈn ngèc; c¸i logic ph« tr−¬ng mµ phi
lý cña lò quan liªu ë Kafka còng vËy, ch¼ng cã chót kh«n ngoan nµo. ë Kafka,
®−îc che phñ b»ng mét tÊm ¸o choµng bÝ hiÓm, sù xuÈn ngèc mang d¸ng vÎ
25

mét thø ngô ng«n siªu h×nh. Nã ®e däa ng−êi ta. Joseph K. sÏ cè hÕt søc mß t×m
trong nh÷ng thñ ®o¹n, nh÷ng lêi nãi tèi nghÜa cña nã mét ý nghÜa nµo ®ã. Bëi v×
nÕu bÞ kÕt téi chÕt lµ ®iÒu khñng khiÕp, th× bÞ kÕt téi kh«ng v× c¸i g× c¶ lµ ®iÒu
hoµn toµn kh«ng thÓ chÞu næi, nh− lµ kÎ tuÉn n¹n cho c¸i v« nghÜa vËy. Cho nªn
K. ®ång ý lµ m×nh cã téi vµ cè t×m cho ra téi cña m×nh. Trong ch−¬ng cuèi, anh
che hai tªn ®ao phñ cña m×nh tr¸nh c¸i nh×n cña nh÷ng viªn c¶nh s¸t thµnh phè
(nh÷ng viªn c¶nh s¸t nµy cã thÓ cøu anh) vµ mÊy gi©y tr−íc khi chÕt, anh ©n hËn
®· kh«ng ®ñ søc tù c¾t cæ m×nh vµ tr¸nh cho hä mét c«ng viÖc bÈn thØu.
Chveik n»m ë chÝnh phÝa ®èi lËp víi K. Anh b¾t ch−íc c¸i thÕ giíi quanh
m×nh (c¸i thÕ giíi cña sù xuÈn ngèc) mét c¸ch r¨m r¾p cho ®Õn nçi kh«ng ai
biÕt anh cã ngèc thËt hay kh«ng. NÕu anh thÝch øng víi c¸i trËt tù hiÖn hµnh dÔ
dµng nh− thÕ (vµ vui vÎ ®Õn thÕ!), Êy ch¼ng ph¶i lµ v× anh t×m thÊy ë ®ã mét ý
nghÜa, mµ bëi v× anh ch¼ng thÊy ë ®ã cã ý nghÜa g× c¶. Anh vui ®ïa, chäc c−êi
nh÷ng ng−êi kh¸c vµ b»ng c¸ch c−êng ®iÖu thãi xu thêi cña m×nh, anh biÕn thÕ
giíi thµnh mét trß ®ïa duy nhÊt vµ khæng lå.
(Lµ ng−êi ®· chøng kiÕn c¸i biÕn th¸i toµn trÞ cña thÕ giíi hiÖn ®¹i, chóng
ta hiÓu r»ng hai th¸i ®é ®ã, râ rµng lµ gi¶ t¹o, lµ cã tÝnh v¨n häc, thæi phång, kú
thùc l¹i rÊt cã thËt: chóng ta sèng trong kho¶ng kh«ng gian ®−îc giíi h¹n mét
phÝa bëi kh¶ n¨ng K., phÝa bªn kia bëi kh¶ n¨ng Chveik; nghÜa lµ trong kho¶ng
kh«ng gian mµ mét cùc lµ sù ®ång nhÊt hãa víi quyÒn lùc ®Õn møc liªn kÕt gi÷a
n¹n nh©n víi chÝnh ®ao phñ cña y, cßn cùc kia lµ sù kh«ng chÊp nhËn quyÒn lùc
b»ng c¸ch tõ chèi coi bÊt cø c¸i g× lµ nghiªm tóc; nghÜa lµ: trong kho¶ng kh«ng
gian ë gi÷a c¸i tuyÖt ®èi nghiªm tóc - K. - vµ c¸i tuyÖt ®èi kh«ng nghiªm tóc -
Chveik.)
Cßn Broch? Gi¶ thuyÕt b¶n thÓ cña «ng lµ g×?
ThÕ giíi lµ qu¸ tr×nh suy tho¸i c¸c gi¸ trÞ (nh÷ng gi¸ trÞ ®Ó l¹i tõ thêi
Trung Cæ), qu¸ tr×nh tr¶i dµi suèt bèn thÕ kû cña Thêi HiÖn §¹i vµ lµ b¶n chÊt
cña nã.
§©u lµ nh÷ng kh¶ n¨ng cña con ng−êi ®èi diÖn víi qu¸ tr×nh ®ã?
Broch kh¸m ph¸ ba kh¶ n¨ng: kh¶ n¨ng Pasenow, kh¶ n¨ng Esch, kh¶
n¨ng Huguenau.

Kh¶ n¨ng Pasenow

Ng−êi anh cña Joachim Pasenow chÕt trong mét trËn ®Êu sóng. Ng−êi cha
b¶o: “Nã chÕt v× danh dù.” Nh÷ng tõ ®ã kh¾c s©u m·i m·i trong t©m trÝ
Joachim.
Nh−ng b¹n anh, Bertrand, ng¹c nhiªn: lµm sao trong thêi ®¹i c¸c xe háa vµ
c¸c nhµ m¸y, hai con ng−êi l¹i cã thÓ ®øng th¼ng, cøng ®¬, ®èi mÆt nhau, tay
®−a th¼ng ra tr−íc, cÇm sóng ng¾n?
VÒ ®iÒu ®ã, Joachim tù nhñ: Bertrand ch¼ng hÒ cã ý thøc vÒ danh dù.
Vµ Bertrand tiÕp tôc nghÜ: c¸c t×nh c¶m chèng chäi l¹i víi thêi gian.
Chóng lµ c¸i nÒn kh«ng thÓ ph¸ vì cña tÝnh b¶o thñ. Mét thø cÆn b· l¹i gièng.
Nh−ng, sù g¾n bã víi nh÷ng t×nh c¶m ®−îc thõa kÕ, víi c¸i cÆn b· l¹i gièng cña
chóng, ®Êy lµ th¸i ®é cña Joachim Pasenow.
26

Pasenow ®· nhiÔm c¸i mÉu h×nh cña bé ®ång phôc. Ngµy x−a - ng−êi kÓ
chuyÖn gi¶i thÝch - nhµ thê, nh− lµ kÎ ph¸n xÐt tèi cao, thèng trÞ con ng−êi. Bé
¸o cña vÞ linh môc lµ dÊu hiÖu quyÒn lùc siªu trÇn thÕ, trong khi bé ®ång phôc
cña viªn sü quan, chiÕc ¸o thông cña vÞ quan tßa biÓu hiÖn c¸i trÇn tôc. Khi ¶nh
h−ëng thÇn diÖu cña nhµ thê phai nh¹t dÇn ®i, bé ®ång phôc thay thÕ chiÕc ¸o
t¨ng l÷ vµ tù n©ng m×nh lªn ®Õn møc tuyÖt ®èi.
Bé ®ång phôc, ®ã lµ c¸i chóng ta kh«ng lùa chän, ®ã lµ c¸i ta ®−îc cÊp; lµ
sù tin ch¾c cña c¸i toµn thÓ ®èi mÆt víi sù bÊp bªnh cña c¸i c¸ nh©n. Khi nh÷ng
gi¸ trÞ, x−a kia v÷ng ch¾c thÕ, bÞ ®Æt thµnh vÊn ®Ò vµ lïi xa, ®Çu cói g»m xuèng,
kÎ nµo kh«ng biÕt sèng mµ kh«ng cã nh÷ng gi¸ trÞ ®ã (kh«ng cã lßng trung
thµnh, kh«ng gia ®×nh, kh«ng tæ quèc, kh«ng kû luËt, kh«ng t×nh yªu) kÎ ®ã tù
nai nÞt chÆt trong tÝnh toµn n¨ng cña bé ®ång phôc cã thÓ che chë cho y chèng
l¹i c¸i gi¸ l¹nh cña t−¬ng lai ë ®ã ch¼ng cßn cã g× ph¶i t«n träng n÷a.
C©u chuyÖn cña Pasenow lªn ®Õn ®Ønh ®iÓm trong ®ªm t©n h«n cña anh ta.
Elisabeth, vî anh, kh«ng yªu anh. Anh ch¼ng nh×n thÊy g× tr−íc mÆt ngoµi c¸i
t−¬ng lai kh«ng cã t×nh yªu. Anh n»m dµi bªn c¹nh c« mµ kh«ng cëi quÇn ¸o.
ChuyÖn ®ã “cã lµm xéc xÖch bé ®ång phôc cña anh ®«i chót, tµ ¸o bÞ rñ xuèng
®Ó lé chiÕc quÇn dµi ®en, nh−ng võa thÊy thÕ Joachim véi söa l¹i ngay, phñ kÝn
chç Êy l¹i ngay. Anh co ch©n l¹i ®Ó ®«i giµy ®¸nh bãng kh«ng ch¹m vµo tÊm
®¾p, anh rÊt khã nhäc g¸c ®«i ch©n lªn chiÕc ghÕ c¹nh gi−êng”.

Kh¶ n¨ng Esch

Nh÷ng gi¸ trÞ ®Ó l¹i tõ thêi kú nhµ thê cßn thèng trÞ hoµn toµn con ng−êi
®· bÞ lay chuyÓn tõ l©u, nh−ng ®èi víi Pasenow, néi dung cña chóng cßn rÊt
s¸ng râ. Anh kh«ng hÒ nghi ngê nh÷ng g× tõng lµ tæ quèc cña m×nh, anh biÕt
anh ph¶i trung thµnh víi ai vµ Th−îng ®Õ cña anh lµ ai.
Tr−íc m¾t Esch, diÖn m¹o cña c¸c gi¸ trÞ ®· bÞ che mê. TrËt tù, trung
thµnh, hy sinh, nh÷ng tõ ®ã ®èi víi anh th©n thiÕt, nh−ng thËt ra chóng ®¹i diÖn
cho c¸i g×? Hy sinh cho c¸i g×? Ph¶i ®ßi hái trËt tù nµo? Anh ch¼ng hÒ biÕt.
NÕu mét gi¸ trÞ ®· mÊt ®i néi dung cô thÓ cña nã, th× cßn l¹i c¸i g×? ChØ
cßn mçi mét h×nh thøc trèng rçng; mét ®ßi hái ®iªn d¹i h¬n buéc ng−êi ta ph¶i
nghe vµ v©ng theo. Cµng kh«ng biÕt m×nh muèn g×, Esch l¹i cµng ham muèn
®iªn d¹i h¬n.
Esch, Êy lµ sù cuång tÝn trong thêi ®¹i kh«ng cßn cã Chóa. Bëi v× tÊt c¶
c¸c gi¸ trÞ ®Òu bÞ che mê, mäi thø ®Òu cã thÓ coi lµ gi¸ trÞ. Sù c«ng b»ng, trËt tù,
lóc th× anh t×m nã trong cuéc ®Êu tranh c«ng ®oµn, lóc kh¸c trong t«n gi¸o, h«m
nay trong quyÒn lùc c¶nh s¸t, ngµy mai trong ¶o ¶nh ch©u Mü mµ anh m¬ −íc
di c− ®Õn. Anh cã thÓ lµ mét tªn khñng bè nh−ng còng cã thÓ lµ mét tªn khñng
bè ¨n n¨n ®i tè c¸o c¸c ®ång chÝ cò cña m×nh, lµ chiÕn sü cña mét ®¶ng, lµ
thµnh viªn mét gi¸o ph¸i nh−ng còng cã thÓ lµ mét kÎ quyÕt tö s½n sµng hy sinh
th©n m×nh. TÊt c¶ nh÷ng dôc väng tõng hoµnh hµnh trong lÞch sö ®Ém m¸u cña
thÕ kû chóng ta ®Òu ®−îc chøa ®ùng, lét trÇn, chÈn ®o¸n vµ räi s¸ng d÷ d»n
trong c©u chuyÖn khiªm tèn cña anh.
Anh bÊt b×nh ë nhiÖm së cña m×nh, anh g©y sù, bÞ ®uæi. C©u chuyÖn cña
anh b¾t ®Çu nh− vËy. Nguyªn nh©n cña tÊt c¶ nh÷ng sù lén xén khiÕn anh bùc
27

béi, theo anh, lµ mét viªn kÕ to¸n Nentwig nµo ®ã. Cã trêi biÕt t¹i sao l¹i chÝnh
lµ h¾n ta. Kh«ng v× thÕ mµ anh kh«ng quyÕt ®Þnh ®i tè c¸o h¾n ta ë së c¶nh s¸t.
Ch¼ng ph¶i lµ bæn phËn anh ®ã sao? Ch¼ng ph¶i nh− thÕ lµ anh phôc vô tÊt c¶
nh÷ng ai còng nh− anh mong muèn c«ng lý vµ trËt tù? Nh−ng mét b÷a nä, trong
mét qu¸n r−îu, Nentwig ch¼ng hÒ hay biÕt g× c¶ ®· th©n mËt mêi anh ngåi cïng
bµn vµ thÕt anh mét ly r−îu. Esch, bèi rèi, cè nhí l¹i lçi cña Nentwig, nh−ng c¸i
lçi nµy “b©y giê khã sê thÊy mét c¸ch l¹ kú vµ m¬ hå ®Õn nçi Esch bçng thÊy ý
®Þnh cña m×nh lµ phi lý vµ, b»ng mét cö chØ vông vÒ, h¬i hæ thÑn n÷a, anh vå lÊy
ly r−îu”.
Tr−íc mÆt Esch thÕ giíi chia thµnh v−¬ng quèc cña c¸i thiÖn vµ v−¬ng
quèc cña c¸i ¸c, nh−ng hìi «i c¶ c¸i thiÖn vµ c¸i ¸c ®Òu khã nhËn d¹ng nh− nhau
(chØ cÇn gÆp Nentwig vµ ch¼ng cßn biÕt ai lµ tèt ai lµ d÷ n÷a). Trong c¸i trß lÔ
héi hãa trang mÆt n¹ lµ c¸i thÕ giíi nµy, chØ cã mçi Bertrand lµ suèt ®êi mang
trªn mÆt dÊu vÕt « nhôc cña c¸i ¸c, bëi téi lçi cña anh ta ch¼ng cßn nghi ngê g×
n÷a: anh ta ®ång tÝnh luyÕn ¸i, lµ kÎ lµm rèi lo¹n trËt tõ thÇn th¸nh. Më ®Çu tiÓu
thuyÕt Esch s½n sµng tè c¸o Nentwig, ®Õn cuèi tiÓu thuyÕt anh bá vµo thïng th−
l¸ th− tè c¸o Bertrand.

Kh¶ n¨ng Huguenau

Esch ®· tè c¸o Bertrand. Huguenau tè c¸o Esch. B»ng hµnh ®éng cña
m×nh Huguenau muèn cøu lÊy c¸i ghÕ cña m×nh.
Trong c¸i thÕ giíi kh«ng cã nh÷ng gi¸ trÞ chung, Huguenau, anh chµng c¬
héi ng©y th¬, c¶m thÊy tho¶i m¸i tuyÖt vêi. Kh«ng cã nh÷ng ®ßi hái ®¹o ®øc, ®ã
lµ tù do, lµ sù gi¶i tho¸t ®èi víi anh ta.
Cã mét ý nghÜa s©u xa trong c¸i viÖc lµ chÝnh anh ta, kh«ng chót c¶m gi¸c
téi lçi, ®· ¸m s¸t Esch. Bëi “con ng−êi thuéc mét quÇn hîp nh÷ng gi¸ trÞ nhá
h¬n tiªu diÖt con ng−êi thuéc quÇn hîp nh÷ng gi¸ trÞ lín h¬n nh−ng ®ang tan r·,
kÎ khèn n¹n tÖ h¹i h¬n lu«n lu«n c¸ng ®¸ng vai trß ®ao phñ trong qu¸ tr×nh suy
tho¸i c¸c gi¸ trÞ vµ, ®Õn ngµy ph¸n xÐt cuèi cïng, chÝnh kÎ tho¸t ra ngoµi c¸c gi¸
trÞ trë thµnh ®ao phñ cña mét thÕ giíi ®· tù kÕt ¸n chÝnh m×nh”.
Thêi HiÖn §¹i, trong tinh thÇn cña Broch, lµ chiÕc cÇu nèi gi÷a triÒu ®¹i
cña niÒm tin phi lý vµ triÒu ®¹i cña c¸i phi lý trong thÕ giíi kh«ng cã niÒm tin.
Con ng−êi hiÖn h×nh lªn ë cuèi chiÕc cÇu ®ã lµ Huguenau. Tªn s¸t nh©n sung
s−íng, kh«ng thÓ cã téi. Sù kÕt thóc cña Thêi HiÖn §¹i trong phiªn b¶n kho¸i
tr¸ cña nã.
K., Chveik, Pasenow, Esch, Huguenau: n¨m kh¶ n¨ng c¬ b¶n, n¨m ®iÓm
®Þnh h−íng thiÕu ®i th× t«i t−ëng kh«ng thÓ nµo vÏ nªn ®−îc tÊm b¶n ®å hiÖn
sinh cña thêi ®¹i chóng ta.

D−íi nh÷ng bÇu trêi cña c¸c thÕ kû

Nh÷ng hµnh tinh quay trªn bÇu trêi cña Thêi HiÖn §¹i ph¶n chiÕu lÉn
nhau, lu«n lu«n thµnh mét chßm sao ®Æc thï, trong t©m hån tõng c¸ nh©n; t×nh
28

thÕ cña mét nh©n vËt, ý nghÜa con ng−êi cña hä, ®−îc x¸c ®Þnh theo chßm sao
Êy.
Broch nãi vÒ Esch vµ ®ét ngét, «ng vÝ anh víi Luther. C¶ hai thuéc vÒ
h¹ng ng−êi næi lo¹n(«ng ph©n tÝch rÊt dµi vÒ chç nµy). Esch lµ kÎ næi lo¹n còng
nh− Luther tõng lµ thÕ. Ng−êi ta th−êng quen t×m céi rÔ mét nh©n vËt trong tuæi
th¬ cña hä. Céi rÔ cña Esch (mµ ta kh«ng biÕt g× vÒ tuæi th¬) n»m ë mét thÕ kû
kh¸c. Qu¸ khø cña Esch, ®ã lµ Luther.
§Ó n¾m b¾t Pasenow, con ng−êi mÆc ®ång phôc ®ã, Broch ph¶i ®Æt anh ta
vµo gi÷a qu¸ tr×nh lÞch sö l©u dµi trong ®ã bé ®ång phôc phµm tôc thay chç tÊm
¸o choµng linh môc; tøc kh¾c, trªn ®Çu anh chµng sü quan khèn khæ ®ã vßm trêi
cña Thêi HiÖn §¹i rùc lªn mªnh m«ng.
ë Broch, nh©n vËt kh«ng ph¶i ®−îc quan niÖm nh− mét thÓ thèng nhÊt
kh«ng thÓ m« pháng vµ tho¸ng qua, mét gi©y phót huy hoµng ®Ó råi t¾t ngÊm,
mµ nh− mét chiÕc cÇu v÷ng ch¾c b¾c qua c¸c thêi ®¹i, ë ®ã Luther vµ Esch, qu¸
khø vµ hiÖn t¹i gÆp nhau.
T«i nghÜ r»ng kh«ng ph¶i chñ yÕu v× c¸i triÕt häc vÒ lÞch sö mµ nhiÒu h¬n
lµ v× c¸ch nh×n con ng−êi míi mÎ ®ã cña «ng mµ Broch, trong Nh÷ng kÎ méng
du, b¸o hiÖu tr−íc nh÷ng kh¶ n¨ng t−¬ng lai cña tiÓu thuyÕt.
D−íi ¸nh s¸ng cña Broch t«i ®äc B¸c sü Fautus cña Thomas Mann, cuèn
tiÓu thuyÕt viÕt kh«ng chØ vÒ cuéc ®êi mét nhµ so¹n nh¹c tªn lµ Adrian
Leverkuhn mµ còng lµ vÒ nhiÒu thÕ kû ©m nh¹c §øc. Adrian kh«ng chØ lµ nhµ
so¹n nh¹c, «ng cßn lµ nhµ so¹n nh¹c ®· hoµn tÊt lÞch sö ©m nh¹c (t¸c phÈm nh¹c
lín nhÊt cña «ng cã tªn lµ TËn thÕ). Vµ «ng kh«ng chØ lµ nhµ so¹n nh¹c cuèi
cïng (t¸c gi¶ TËn thÕ), «ng cßn lµ Faust. Ch¨m chó nh×n vµo tÝnh ma quû cña
quèc gia «ng (Thomas Mann viÕt cuèn tiÓu thuyÕt vµo cuèi ®¹i chiÕn thÕ giíi
lÇn thø hai) Thomas Mann nghÜ ®Õn b¶n giao −íc mµ con ng−êi huyÒn tho¹i,
hiÖn th©n cña tinh thÇn §øc, ®· ký víi quû sø. Toµn bé lÞch sö ®Êt n−íc «ng
bçng hiÖn lªn nh− lµ cuéc phiªu l−u cña mét nh©n vËt duy nhÊt, mét chµng
Faust duy nhÊt.
D−íi ¸nh s¸ng cña Broch, t«i ®äc Terra Nostra cña Carlos Fuentes trong
®ã toµn bé cuéc phiªu l−u T©y Ban Nha lín (ch©u ¢u vµ ch©u Mü) ®−îc chép
lÊy trong mét kiÓu ®an lång vµo nhau khã t−ëng t−îng næi, mét biÕn d¹ng nh−
trong chiªm bao khã t−ëng t−îng næi. Nguyªn lý cña Broch, Esch gièng nh−
Luther, ë Fuentes ®· biÕn thµnh nguyªn lý triÖt ®Ó h¬n: Esch lµ Luther. Fuentes
cung cÊp cho ta ch×a khãa cña ph−¬ng ph¸p cña «ng: “CÇn nhiÒu cuéc ®êi ®Ó
lµm nªn chØ mét con ng−êi.” HuyÒn tho¹i x−a cò vÒ sù hãa kiÕp ®· vËt chÊt hãa
thµnh mét thñ ph¸p tiÓu thuyÕt khiÕn cho Terra Nostra trë thµnh mét giÊc m¬
mªnh m«ng vµ kú l¹ ë ®ã m·i m·i vÉn lµ nh÷ng con ng−êi Êy ®−îc hãa kiÕp
kh«ng ngõng, lµm nªn lÞch sö vµ ®i l¹i däc ngang trong ®ã. VÉn lµ anh chµng
Ludovico ®· tõng thÊy t¹i Mehico mét lôc ®Þa míi ch−a tõng ®−îc biÕt ®Õn Êy,
vµi thÕ kû sau, l¹i cã mÆt ë Paris còng víi vÉn nµng CÐlestine hai thÕ kû tr−íc
tõng lµ t×nh nh©n cña vua Philippe II Êy. V©n v©n...
ChÝnh lµ vµo lóc kÕt thóc (kÕt thóc mét t×nh yªu, kÕt thóc mét thêi ®¹i) mµ
thêi gian ®· tr«i qua bçng ®ét nhiªn hiÖn lªn thµnh mét chØnh thÓ vµ mang mét
h×nh thøc s¸ng râ vµ hoµn tÊt. §èi víi Broch, lóc kÕt thóc lµ Huguenau, ®èi víi
Mann lµ Hitler. §èi víi Fuentes, Êy lµ ë thêi ranh giíi huyÒn tho¹i gi÷a hai
thiªn niªn kû; nh×n tõ ®µi quan s¸t t−ëng t−îng Êy, lÞch sö, c¸i ®iÒu dÞ th−êng
ch©u ¢u ®ã, c¸i vÖt ®èm trªn nÒn tr¾ng trong cña thêi gian ®ã, tr«ng nh− ®· kÕt
29

thóc, ®· bÞ ruång bá, c« ®¬n, vµ tøc kh¾c trë thµnh nhá nhoi, ®¸ng c¶m th−¬ng
nh− lµ mét chuyÖn nhá c¸ nh©n sÏ bÞ quªn b½ng mÊt ngay ngµy mai.
Qu¶ vËy, nÕu Luther lµ Esch, th× lÞch sö ®· ®−a dÉn tõ Luther ®Õn Esch chØ
cßn lµ tiÓu sö cña mét con ng−êi duy nhÊt. Martin Luther - Esch. Vµ tÊt c¶ lÞch
sö chØ cßn lµ lÞch sö cña vµi nh©n vËt (mét Faust, mét Don Juan, mét Don
Kih«tª, mét Esch) ®· cïng nhau ®i qua c¸c thÕ kû cña ch©u ¢u.

Bªn kia hÖ nh©n qu¶

T¹i trang tr¹i cña LÐvine1, mét ng−êi ®µn «ng vµ mét ng−êi ®µn bµ gÆp
nhau, hai con ng−êi c« ®¬n, ®Òu trÎ. Hä thÝch nhau vµ thÇm mong g¾n bã cuéc
®êi víi nhau. Hä chØ chê c¬ héi ®−îc gÆp riªng nhau vµ nãi víi nhau ®iÒu ®ã.
Cuèi cïng, mét h«m, hä cïng ®i h¸i nÊm trong rõng vµ kh«ng cßn ai n÷a ngoµi
hai ng−êi. Bèi rèi, hä im lÆng, biÕt r»ng c¸i gi©y phót Êy ®· ®Õn vµ kh«ng ®−îc
bá qua mÊt. Im lÆng håi l©u, råi ng−êi ®µn bµ ®ét ngét, “tr¸i víi ý muèn cña
m×nh, bÊt ngê” b¾t ®Çu nãi vÒ nÊm. Råi l¹i im lÆng, ng−êi ®µn «ng t×m lêi ®Ó tá
t×nh nh−ng lÏ ra ph¶i nãi chuyÖn t×nh yªu, “v× mét thóc ®Èy bÊt ngê”... còng l¹i
nãi chuyÖn nÊm. Trªn ®−êng vÒ, hä vÉn nãi m·i chuyÖn nÊm, bÊt lùc vµ tuyÖt
väng, bëi hä biÕt m·i m·i, m·i m·i hä sÏ kh«ng cßn bao giê nãi víi nhau vÒ
t×nh yªu n÷a.
VÒ nhµ, ng−êi ®µn «ng tù nhñ anh ®· kh«ng nãi chuyÖn t×nh yªu lµ v× anh
kh«ng thÓ ph¶n béi kû niÖm vÒ ng−êi vî ®· chÕt. Nh−ng chóng ta biÕt: ®Êy lµ
mét lý do gi¶ mµ anh chØ viÖn ra ®Ó tù an ñi. Tù an ñi −? V©ng. Bëi v× ng−êi ta
cam chÞu ®¸nh mÊt mét t×nh yªu v× mét lý do nµo ®ã. Ng−êi ta kh«ng bao giê cã
thÓ tù tha thø cho m×nh ®· ®¸nh mÊt t×nh yªu mµ kh«ng cã lý do nµo c¶.
§o¹n v¨n rÊt ®Ñp ®ã cã thÓ coi lµ tiªu biÓu cho mét trong nh÷ng thµnh
c«ng lín nhÊt cña Anna KarÐnine: thµnh c«ng soi s¸ng khÝa c¹nh phi - nh©n
qu¶, kh«ng tÝnh ®−îc, thËm chÝ huyÒn bÝ cña hµnh vi con ng−êi.
Hµnh vi lµ g×: c©u hái mu«n thuë cña tiÓu thuyÕt, cã thÓ nãi c©u hái cã
tÝnh cÊu thµnh cña tiÓu thuyÕt. Mét quyÕt ®Þnh ®−îc sinh ra nh− thÕ nµo? Nã
biÕn thµnh hµnh vi nh− thÕ nµo vµ c¸c hµnh vi nèi nhau nh− thÕ nµo ®Ó trë thµnh
mét biÕn cè?
Tõ chÊt liÖu xa l¹ vµ hçn ®én cña cuéc sèng, c¸c nhµ tiÓu thuyÕt cè läc ra
c¸i lâi hîp lý tÝnh s¸ng râ; trong c¸ch nh×n cña hä, ®éng c¬ cã thÓ n¾m b¾t ®−îc
mét c¸ch lý tÝnh sinh ra hµnh vi, hµnh vi nµy lµm n¶y sinh hµnh vi kh¸c. BiÕn cè
lµ sù nèi tiÕp nh©n qu¶ râ rµng cña c¸c hµnh vi.
Werther yªu vî cña b¹n anh ta. Anh kh«ng thÓ ph¶n béi b¹n, anh kh«ng
thÓ tõ bá t×nh yªu, vËy th× anh tù vÉn. Cuéc tù s¸t s¸ng râ nh− mét ph−¬ng tr×nh
to¸n häc.
Nh−ng v× sao Anna KarÐnine tù s¸t?
Ng−êi ®µn «ng ®¸ng lÏ nãi chuyÖn t×nh yªu l¹i ®i nãi chuyÖn nÊm muèn
tin r»ng Êy lµ v× anh chung t×nh víi ng−êi vî ®· mÊt. Nh÷ng lý do mµ chóng ta
cã thÓ t×m ra cho hµnh vi cña Anna còng cã gi¸ trÞ ®Õn thÕ th«i. Qu¶ lµ thiªn h¹
cã tá ra khinh bØ nh÷ng ch¼ng lÏ bµ kh«ng cã thÓ khinh bØ trë l¹i hä nh− thÕ

1
Trong tiÓu thuyÕt Anna KarÐnine cña L. Tolstoi.
30

sao? Ng−êi ta ng¨n bµ ®i gÆp con, nh−ng ch¼ng lÏ ®Êy lµ mét t×nh c¶m v« väng
vµ bÕ t¾c sao? Vronski ®· cã phÇn thÊt väng, nh−ng dÉu sao «ng vÉn yªu bµ c¬
mµ?
V¶ l¹i Anna ®Õn nhµ ga kh«ng ph¶i ®Ó tù vÉn. Bµ ®Õn t×m Vronski. Bµ lao
vµo tµu háa mµ kh«ng hÒ cã quyÕt ®Þnh. §óng h¬n c¸i quyÕt ®Þnh nã n¾m lÊy
bµ. Nã vå lÊy bµ. Còng gièng nh− ng−êi ®µn «ng ®· nãi vÒ nÊm, Anna hµnh
®éng “v× mét sù thóc ®Èy kh«ng ngê”. §iÒu ®ã kh«ng cã nghÜa lµ hµnh vi cña
bµ lµ kh«ng cã ý nghÜa g× c¶. ChØ cã ®iÒu lµ c¸i ý nghÜa Êy n»m ë ngoµi hÖ nh©n
qu¶ cã thÓ n¾m b¾t ®−îc mét c¸ch cã lý tÝnh. Tolstoi ®· ph¶i (lÇn ®Çu tiªn trong
lÞch sö tiÓu thuyÕt) dïng ®Õn ®éc tho¹i néi t©m gÇn nh− theo kiÓu Joyce ®Ó kh«i
phôc l¹i c¸i mí tinh vi nh÷ng xung ®ét vôt qua, nh÷ng c¶m gi¸c tho¸ng hiÖn,
nh÷ng suy nghÜ rêi r¹c, ®Ó chØ cho chóng ta thÊy sù tiÕn ®Õn tù s¸t trong t©m hån
Anna.
Víi Anna, chóng ta ®· ®i xa h¬n Werther, còng ®· xa Kirilov. Anh chµng
nµy tù vÉn v× nh÷ng lîi Ých ®−îc x¸c ®Þnh hoµn toµn râ rµng, nh÷ng t×nh tiÕt
®−îc m« t¶ rµnh m¹ch, ®· dÉn anh ta ®Õn ®ã. Hµnh vi cña anh, dÉu cã ®iªn rå,
vÉn hîp lý, cã ý thøc, ®−îc nghiÒn ngÉm, dù tÝnh tr−íc. TÝnh c¸ch cña Kirilov
hoµn toµn c¬ së trªn c¸i triÕt lý kú quÆc cña anh vÒ sù tù s¸t, vµ hµnh vi cña anh
chØ lµ sù nèi dµi hoµn toµn logic nh÷ng ý t−ëng cña anh.
Dostoievski n¾m b¾t sù ®iªn rå cña lý tÝnh, trong c¬n ngoan cè, muèn ®i
®Õn tËn cïng logic cña nã. LÜnh vùc kh¶o s¸t cña Tolstoi n»m ë phÝa ng−îc l¹i:
«ng lét trÇn nh÷ng sù can thiÖp cña c¸i phi logic, cña c¸i phi lý. Cho nªn t«i ®·
nãi ®Õn «ng. ViÖc quy chiÕu vÒ Tolstoi ®Æt Broch trong bèi c¶nh mét trong
nh÷ng cuéc kh¶o s¸t lín nhÊt cña tiÓu thuyÕt ch©u ¢u: cuéc kh¶o s¸t vai trß cña
c¸i phi lý trong nh÷ng quyÕt ®Þnh cña chóng ta, trong ®êi sèng chóng ta.

Nh÷ng trén lÉn

Pasenow ®i l¹i víi mét c« ®iÕm ng−êi TiÖp, tªn lµ Ruzena, nh−ng bè mÑ
anh l¹i chuÈn bÞ ®¸m c−íi cña anh víi mét c« g¸i thuéc tÇng líp anh: Elisabeth.
Pasenow ch¼ng hÒ yªu c« ta, tuy nhiªn c« vÉn hÊp dÉn anh. Nãi cho ®óng ra,
®iÒu hÊp dÉn anh kh«ng ph¶i lµ c« mµ lµ tÊt c¶ nh÷ng g× c« ®¹i diÖn ®èi víi anh.
Khi anh ®Õn th¨m c« lÇn ®Çu, c¸c con ®−êng, c¸c khu v−ên, c¸c ng«i nhµ
trong khu phè c« sèng lan táa ra mét c¶m gi¸c thËt b×nh an nh− gi÷a ®¶o v¾ng
vËy; ng«i nhµ Elisabeth ®ãn anh b»ng mét bÇu kh«ng khÝ ®Çy h¹nh phóc, “®Çy
b×nh an vµ ªm dÞu, ®−îc che chë bëi t×nh b»ng h÷u”, mét ngµy nµo ®ã, “sÏ
chuyÓn thµnh t×nh yªu” ®Ó råi “t×nh yªu, ®Õn l−ît nã, sÏ t¾t ®i thµnh t×nh b¹n”.
C¸i gi¸ trÞ mµ Pasenow −a thÝch (sù b×nh an bÌ b¹n cña mét gia ®×nh) hiÖn lªn
tr−íc mÆt anh tr−íc khi anh tr«ng thÊy ng−êi con g¸i råi sÏ ph¶i trë thµnh
(kh«ng cã ý thøc vµ tr¸i víi b¶n tÝnh cña m×nh) ng−êi mang t¶i c¸i gi¸ trÞ Êy.
Anh ngåi trong nhµ thê lµng quª anh vµ, nh¾m m¾t l¹i, anh h×nh dung
c¶nh gia ®×nh thÇn th¸nh trªn mét ®¸m m©y ¸nh b¹c, ë gi÷a lµ §øc MÑ §ång
Trinh Maria ®Ñp kh«ng t¶ næi. Ngµy tr−íc, cßn bÐ, còng chÝnh trong ng«i nhµ
thê nµy, anh ®· tõng say s−a víi h×nh ¶nh Êy. BÊy giê anh yªu mét c« hÇu g¸i
ng−êi Ba Lan trong trang tr¹i cña cha anh, mµ trong phót m¬ méng, anh ®ång
nhÊt víi §øc MÑ §ång Trinh, t−ëng t−îng m×nh ®ang ngåi trªn ®«i ®Çu gèi ®Ñp,
31

®«i ®Çu gèi cña §øc MÑ §ång Trinh ®· biÕn thµnh ng−êi hÇu g¸i. Vµ h«m nay,
nh¾m m¾t l¹i, anh l¹i thÊy §øc MÑ §ång Trinh, vµ ®ét nhiªn anh nhËn ra lµ tãc
Ng−êi mµu vµng hoe. V©ng, tãc §øc MÑ Maria gièng mµu tãc Elisabeth. Anh
ng¹c nhiªn, anh xóc ®éng v× ®iÒu Êy. Anh ngì r»ng qua m«i giíi cña phót m¬
méng Êy, chÝnh lµ Chóa ®· chØ cho anh biÕt râ ng−êi con g¸i mµ anh kh«ng hÒ
yªu ®ã l¹i chÝnh lµ mèi t×nh ch©n chÝnh vµ duy nhÊt cña anh.
Logic cña sù phi lý c¬ së trªn c¬ chÕ cña sù lÉn lén: Pasenow c¶m nhËn rÊt
tåi vÒ thùc tÕ; anh kh«ng hiÓu ®−îc nguyªn nh©n cña c¸c sù kiÖn; anh kh«ng
bao giê biÕt ®−îc ®iÒu g× Èn sau c¸i nh×n cña nh÷ng ng−êi kh¸c; tuy nhiªn, dÉu
lµ gi¶ trang, kh«ng nhËn ra ®−îc, phi nh©n qu¶, thÕ giíi bªn ngoµi kh«ng c©m:
nã vÉn nãi víi anh. Còng gièng nh− trong bµi th¬ cña Beaudelaire, ë ®ã “nh÷ng
tiÕng väng dµi... trén lÉn vµo nhau”, ë ®ã “c¸c mïi h−¬ng, c¸c s¾c mµu, c¸c ©m
thanh ®èi ®¸p nhau”: mét c¸i nµy tiÕn l¹i gÇn c¸i kia, trén lÉn vµo c¸i kia
(Elisabeth trén lÉn vµo §øc MÑ §ång Trinh) vµ nh− vËy, b»ng sù xÝch l¹i gÇn
®ã, tù béc lé ý nghÜa cña m×nh.
Esch lµ ng−êi t×nh cña c¸i tuyÖt ®èi. KhÈu hiÖu cña anh lµ “Ng−êi ta chØ cã
thÓ yªu mét lÇn” vµ bëi v× bµ Hentjen yªu anh, (theo logic cña Esch) bµ ta
kh«ng thÓ yªu ng−êi chång thø nhÊt cña bµ ®· chÕt. Do ®ã, «ng Êy ®· lîi dông
bµ, vµ chØ cã thÓ lµ mét tªn khèn n¹n. Khèn n¹n nh− Bertrand. Bëi v× nh÷ng kÎ
®¹i diÖn cho c¸i ¸c cã thÓ thay ®æi lÉn nhau. Hä lÉn vµo nhau. Hä chØ lµ nh÷ng
hiÖn h×nh kh¸c nhau cña mét b¶n chÊt chung. ChÝnh lµ vµo lóc liÕc nh×n thÊy
bøc ch©n dung «ng Hentjen trªn t−êng, trong ®Çu anh ®· n¶y sinh ý nghÜ: ngay
lËp tøc ®i tè c¸o Bertrand cho c¶nh s¸t. Bëi v× nÕu Esch ®¸nh Bertrand, th× còng
gièng nh− anh ®· ®¸nh tróng ng−êi chång thø nhÊt cña bµ Hentjen, còng lµ anh
®· dÑp ®i cho chóng ta, tÊt c¶ chóng ta, mét mÈu nhá cña c¸i ¸c chung.

Khu rõng nh÷ng t−ëng t−îng

Ph¶i ®äc ch¨m chó, chËm r·i Nh÷ng kÎ méng du, dõng l¹i ë nh÷ng hµnh vi
võa phi logic võa dÔ hiÓu ®Ó nhËn ra mét trËt tù giÊu kÝn, ch¶y ngÇm, trªn ®ã
nh÷ng quyÕt ®Þnh cña mét Pasenow, mét Ruzena, mét Esch ®Æt c¬ së. Nh÷ng
nh©n vËt nµy kh«ng thÓ ®−¬ng ®Çu víi thùc t¹i nh− víi mét vËt cô thÓ. Tr−íc
mÆt hä tÊt c¶ biÕn thµnh t−îng tr−ng (Elisabeth thµnh biÓu tr−ng cña sù b×nh an
trong gia ®×nh, Bertrand thµnh biÓu tr−ng ®Þa ngôc) vµ chÝnh anh ph¶n øng l¹i
c¸c biÓu tr−ng trong khi t−ëng r»ng m×nh ®ang t¸c ®éng tíi thùc t¹i.
Broch gióp chóng ta hiÓu r»ng chÝnh c¬ chÕ c¸c trén lÉn, c¬ chÕ cña t− duy
biÓu tr−ng lµ c¬ së cña mäi øng xö, c¸ nh©n còng nh− tËp thÓ. ChØ cÇn xem xÐt
ngay cuéc sèng cña chóng ta ®Ó thÊy c¸i c¬ chÕ phi lý Êy, h¬n lµ mét sù suy
gÉm cã lý lÏ rÊt nhiÒu, ®· uèn cong c¸c th¸i ®é cña chóng ta ®Õn chõng nµo: con
ng−êi kia, do say mª c¸c con c¸ nu«i trong bÓ c¸, gîi cho t«i nhí l¹i mét ng−êi
kh¸c, ngµy tr−íc, tõng g©y cho t«i mét tai häa kinh khñng, sÏ lu«n lu«n khiÕn
t«i ngê vùc kh«ng sao dÑp ®i ®−îc...
T«i nghÜ ®Õn nh÷ng vô chÕt chãc th−êng ngµy trªn c¸c ®−êng lé, ®Õn c¸i
chÕt ghª tëm võa nhµm ch¸n vµ ch¼ng hÒ gièng c¶ bÖnh ung th− lÉn sida bëi
kh«ng ph¶i do t¹o hãa mµ do con ng−êi g©y ra, nã gÇn nh− lµ mét thø chÕt tù
nguyÖn. T¹i sao nã kh«ng khiÕn ta söng sèt, nã kh«ng ®¶o lén cuéc sèng chóng
32

ta, kh«ng giôc chóng ta tiÕn hµnh nh÷ng c¶i c¸ch lín? Kh«ng, nã kh«ng lµm
chóng ta söng sèt bëi v×, còng nh− Pasenow, chóng ta c¶m nhËn thùc t¹i rÊt
xoµng, vµ c¸i chÕt kia, ®−îc che giÊu sau tÊm mÆt n¹ mét chiÕc xe ®Ñp, trong
lÜnh vùc siªu thùc cña c¸c biÓu t−îng, qu¶ lµ tiªu biÓu cho sù sèng: t−¬i c−êi, nã
tiªu biÓu cho hiÖn t¹i, tù do, phiªu l−u, còng gièng nh− Elisabeth nhËp lµm mét
víi §øc MÑ §ång Trinh vËy. C¸i chÕt cña nh÷ng ng−êi bÞ kÕt ¸n tö h×nh, v«
cïng Ýt h¬n, l¹i thu hót sù chó ý cña nhiÒu ng−êi h¬n, ®¸nh thøc c¸c dôc väng:
nhËp lÉn víi h×nh ¶nh kÎ ®ao phñ, nã cã mét ®iÖn thÕ biÓu t−îng cao h¬n nhiÒu,
®en tèi h¬n vµ g©y phÉn né h¬n nhiÒu. V©n v©n.
Con ng−êi lµ mét ®øa trÎ bÞ l¹c - mét lÇn n÷a ta l¹i dÉn bµi th¬ cña
Beaudelaire - trong “khu rõng nh÷ng biÓu t−îng”.
(Tiªu chuÈn cña sù tr−ëng thµnh: n¨ng lùc c−ìng l¹i c¸c biÓu t−îng.
Nh−ng nh©n lo¹i ngµy cµng trÎ ra.)

§a lÞch sö

Nãi vÒ c¸c tiÓu thuyÕt t©m lý cña m×nh, Broch tõ chèi mü häc cña tiÓu
thuyÕt “t©m lý” b»ng c¸ch ®èi lËp l¹i víi nã lo¹i tiÓu thuyÕt mµ «ng gäi lµ “nhËn
thøc luËn” hay “®a lÞch sö”. T«i nghÜ r»ng tõ thø hai qu¶ lµ ®· ®−îc chän sai vµ
nã ®¸nh l¹c h−íng chóng ta. ChÝnh lµ Adalberth Stifter, mét ®ång bµo cña
Broch, ng−êi khai sinh nÒn v¨n xu«i ¸o víi quyÓn tiÓu thuyÕt Der Nachsommer
(Nh÷ng ngµy ®Ñp trêi cuèi th¸ng 11) cña m×nh viÕt n¨m 1857 (v©ng, ®óng vµo
c¸i n¨m träng ®¹i ra ®êi t¸c phÈm Bµ Bovary) ®· s¸ng t¹o ra mét cuèn tiÓu
thuyÕt ®a lÞch sö theo ®óng nghÜa chÝnh x¸c cña tõ nµy. V¶ ch¨ng ®©y lµ mét
cuèn tiÓu thuyÕt næi tiÕng, Nietzche ®· xÕp nã vµo sè bèn cuèn s¸ch lín nhÊt
cña nÒn v¨n xu«i §øc. §èi víi t«i nã thËt khã ®äc: chóng ta häc ®−îc ë ®ã rÊt
nhiÒu ®iÒu vÒ ®Þa lý häc, thùc vËt häc, ®éng vËt häc, vÒ tÊt c¶ c¸c nghÒ thñ
c«ng, vÒ héi häa vµ kiÕn tróc, nh−ng con ng−êi vµ c¸c hoµn c¶nh cña con ng−êi
hoµn toµn ë ngoµi r×a cña cuèn tõ ®iÓn b¸ch khoa to lín vµ bæ Ých ®ã. ChÝnh v×
tÝnh chÊt ®a lÞch sö cña nã mµ cuèn tiÓu thuyÕt nµy ®· thiÕu h¼n tÝnh ®Æc thï cña
tiÓu thuyÕt.
Tr−êng hîp Broch kh«ng nh− vËy. ¤ng ®eo ®uæi “c¸i mµ chØ cã tiÓu thuyÕt
míi kh¸m ph¸ ra ®−îc”. Nh−ng «ng biÕt r»ng h×nh thøc quy −íc (®Æt c¬ së chØ
trªn cuéc phiªu l−u cña mét nh©n vËt vµ tù tháa m·n chØ b»ng c¸ch t−êng thuËt
cuéc phiªu l−u ®ã) h¹n chÕ tiÓu thuyÕt, lµm nghÌo ®i c¸c n¨ng lùc nhËn thøc cña
nã. ¤ng biÕt r»ng tiÓu thuyÕt cã mét kh¶ n¨ng ®iÒu hîp kú l¹: trong khi th¬ hay
triÕt häc kh«ng thÓ ®iÒu hîp tiÓu thuyÕt th× tiÓu thuyÕt l¹i cã thÓ ®iÒu hîp c¶ th¬
lÉn triÕt häc mµ kh«ng v× thÕ ®¸nh mÊt ®i c¸i b¶n s¾c ®−îc ®Æc tr−ng bëi chÝnh
xu h−íng bao gép vµo m×nh nh÷ng thÓ lo¹i kh¸c (chØ cÇn nhí l¹i Rabelais vµ
Cervantes), hÊp thu nh÷ng tri thøc triÕt häc vµ khoa häc. Trong c¸ch nh×n cña
Broch nh− vËy tõ “®a lÞch sö” cã nghÜa lµ: huy ®éng mäi ph−¬ng tiÖn trÝ tuÖ vµ
mäi h×nh thøc ®Ó soi s¸ng “c¸i ®iÒu mµ chØ cã tiÓu thuyÕt míi kh¸m ph¸ ra
®−îc”: sinh tån cña con ng−êi.
§−¬ng nhiªn ®iÒu ®ã tÊt ph¶i kÐo theo mét sù thay ®æi s©u s¾c h×nh thøc
tiÓu thuyÕt.
33

PhÇn ch−a hoµn thiÖn

T«i tù cho phÐp mét nhËn xÐt rÊt c¸ nh©n: cuèn tiÓu thuyÕt cuèi cïng trong
bé Nh÷ng kÎ méng du (Huguenau hay chñ nghÜa hiÖn thùc) ë ®ã xu h−íng tæng
hîp vµ sù biÕn ®æi vÒ h×nh thøc ®−îc ®Èy xa h¬n c¶, ®em ®Õn cho t«i mét niÒm
vui kh©m phôc song còng ®Ó l¹i ®«i ®iÒu kh«ng tháa m·n:
- ý ®Þnh “®a lÞch sö” ®ßi hái mét kü thuËt tinh l−îc mµ Broch kh«ng t×m
®−îc bao nhiªu; ®iÒu ®ã lµm tæn h¹i ®Õn sù s¸ng sña cña kÕt cÊu;
- C¸c thµnh tè kh¸c nhau (th¬, truyÖn, ch©m ng«n, phãng sù, tïy bót) ®øng
liÒn nhau chø kh«ng g¾n chÆt víi nhau thµnh mét thÓ thèng nhÊt “®a ©m”;
- PhÇn tiÓu luËn ®Æc s¾c vÒ sù xuèng cÊp cña c¸c gi¸ trÞ, dÉu ®−îc tr×nh
bµy d−íi h×nh thøc mét v¨n b¶n do mét nh©n vËt viÕt ra, vÉn dÔ bÞ hiÓu lµ biÖn
luËn cña t¸c gi¶, lµ ch©n lý cña tiÓu thuyÕt, tãm t¾t cña tiÓu thuyÕt, luËn ®Ò cña
nã, vµ do ®ã lµm háng tÝnh t−¬ng ®èi thiÕt yÕu cña kh«ng gian tiÓu thuyÕt.
TÊt c¶ nh÷ng t¸c phÈm lín (vµ chÝnh v× chóng lín) ®Òu cã mét phÇn kh«ng
hoµn chØnh. Broch g©y c¶m høng cho chóng ta kh«ng chØ b»ng tÊt c¶ nh÷ng g×
«ng ®· hoµn tÊt mü m·n mµ cßn v× nh÷ng g× «ng ®· nh»m ®Õn mµ kh«ng ®¹t
®−îc. Sù kh«ng hoµn chØnh trong t¸c phÈm cña «ng cã thÓ lµm cho chóng ta
hiÓu cÇn thiÕt ph¶i cã: 1) mét nghÖ thuËt míi cña phÐp gi¶n l−îc c¨n b¶n (nã
cho phÐp bao qu¸t sù phøc t¹p cña thÕ giíi hiÖn ®¹i mµ kh«ng mÊt ®i tÝnh s¸ng
sña trong kÕt cÊu); 2) mét nghÖ thuËt míi trong lèi ®èi ©m tiÓu thuyÕt (cã kh¶
n¨ng g¾n l¹i trong mét ©m ®iÖu duy nhÊt c¶ triÕt häc, truyÖn kÓ, giÊc m¬); 3)
mét nghÖ thuËt tiÓu luËn ®Æc biÖt cã tÝnh tiÓu thuyÕt (nghÜa lµ kh«ng tham väng
mang ®Õn mét th«ng ®iÖp tÊt yÕu mµ gi÷ ®−îc tÝnh chÊt gi¶ ®Þnh, cã tÝnh trß
ch¬i, hay mØa mai).

C¸c chñ nghÜa hiÖn ®¹i

Trong nh÷ng nhµ tiÓu thuyÕt lín cña thÕ kû chóng ta, cã lÏ Broch lµ ng−êi
Ýt ®−îc biÕt ®Õn h¬n c¶. Ch¼ng khã hiÓu l¾m ®©u. Võa hoµn thµnh Nh÷ng kÎ
méng du «ng ®· chøng kiÕn Hitler lªn cÇm quyÒn vµ ®êi sèng v¨n hãa §øc bÞ
nghiÒn n¸t; n¨m n¨m sau «ng tõ gi· ¸o sang Mü vµ ë ®Êy cho ®Õn lóc mÊt.
Trong nh÷ng ®iÒu kiÖn ®ã, t¸c phÈm cña «ng mÊt ®i c«ng chóng tù nhiªn cña
nã, thiÕu ®i sù tiÕp xóc víi mét ®êi sèng v¨n häc b×nh th−êng, kh«ng cßn cã thÓ
®ãng vai trß cña nã trong thêi ®¹i cña nã: tËp häp quanh nã mét céng ®ång
nh÷ng ®éc gi¶, nh÷ng ng−êi t¸n thµnh vµ nh÷ng chuyªn gia, t¹o nªn mét tr−êng
ph¸i, ¶nh h−ëng ®Õn c¸c nhµ v¨n kh¸c. Còng gièng nh− t¸c phÈm cña Musil vµ
t¸c phÈm cña Gombrowicz, nã ®−îc kh¸m ph¸ ra (kh¸m ph¸ l¹i) rÊt muén (vµ
sau khi t¸c gi¶ ®· mÊt) bëi nh÷ng ng−êi còng gièng nh− chÝnh Broch, say mª
mét h×nh thøc míi, nãi c¸ch kh¸c, cã khuynh h−íng “hiÖn ®¹i chñ nghÜa”.
Nh−ng chñ nghÜa hiÖn ®¹i cña hä kh«ng gièng nh− cña Broch. Kh«ng ph¶i v×
chñ nghÜa hiÖn ®¹i cña Broch muén h¬n, tiªn tiÕn h¬n; nã kh¸c bëi gèc rÔ cña
nã, bëi th¸i ®é cña nã ®èi víi thÕ giíi hiÖn ®¹i, bëi mü häc cña nã. Sù kh¸c
nhau ®ã ®· g©y ra Ýt nhiÒu lóng tóng: Broch (còng nh− Musil, Gombrowicz) lµ
34

mét nhµ c¸ch t©n lín nh−ng kh«ng gièng víi h×nh ¶nh th«ng th−êng vµ quy −íc
vÒ chñ nghÜa hiÖn ®¹i (bëi v× trong ph©n nöa sau thÕ kû nµy, ph¶i tÝnh sæ víi chñ
nghÜa hiÖn ®¹i cña nh÷ng chuÈn mùc ®−îc ph¸p ®iÓn hãa, chñ nghÜa hiÖn ®¹i ®¹i
häc, cã thÓ nãi, chÝnh ng¹ch).
Chñ nghÜa hiÖn ®¹i chÝnh ng¹ch nµy buéc ta, ch¼ng h¹n, ph¸ vì h×nh thøc
tiÓu thuyÕt. Trong c¸i nh×n cña Broch, nh÷ng kh¶ n¨ng cña tiÓu thuyÕt cßn l©u
míi c¹n kiÖt.
- Chñ nghÜa hiÖn ®¹i chÝnh ng¹ch muèn r»ng tiÓu thuyÕt ph¶i vøt bá c¸i
mÑo nh©n vËt ®i, bëi theo hä, nãi cho cïng ®ã chØ lµ mét c¸i mÆt n¹ hoµi c«ng
che giÊu khu«n mÆt t¸c gi¶. Trong c¸c nh©n vËt cña Broch, c¸i t«i cña t¸c gi¶ lµ
kh«ng thÓ t¸ch ra ®−îc.
- Chñ nghÜa hiÖn ®¹i chÝnh ng¹ch bµi trõ kh¸i niÖm tæng thÓ, chÝnh c¸i tõ
mµ Broch, ng−îc l¹i, s½n sµng dïng ®Ó nãi r»ng: trong thêi ®¹i ph©n c«ng lao
®éng ®Õn møc cùc ®oan, chuyªn m«n hãa v« ®é, tiÓu thuyÕt lµ mét trong nh÷ng
vÞ trÝ cuèi cïng ë ®ã con ng−êi cßn cã thÓ gi÷ ®−îc nh÷ng mèi quan hÖ cña
m×nh víi cuéc sèng trong tæng thÓ cña nã.
- Theo chñ nghÜa hiÖn ®¹i chÝnh ng¹ch, cã mét ranh giíi kh«ng thÓ v−ît
qua chia c¸ch tiÓu thuyÕt “hiÖn ®¹i” víi tiÓu thuyÕt “truyÒn thèng” (“tiÓu thuyÕt
truyÒn thèng” nµy lµ mét thø ræ trong ®ã ng−êi ta tèng ngæn ngang tÊt c¶ c¸c
giai ®o¹n cña bèn thÕ kû tiÓu thuyÕt). Trong c¸ch nh×n cña Broch, tiÓu thuyÕt
hiÖn ®¹i tiÕp tôc cuéc t×m kiÕm mµ tÊt c¶ c¸c nhµ tiÓu thuyÕt lín tõ Cervantes ®·
tham gia.
§»ng sau chñ nghÜa hiÖn ®¹i chÝnh ng¹ch cã mét thø cÆn b· ng©y ng« cña
niÒm tin thuyÕt hËu thÕ: mét lÞch sö chÊm døt, mét lÞch sö kh¸c (tèt h¬n), ®−îc
t¹o lËp trªn mét c¬ së hoµn toµn míi, b¾t ®Çu. ë Broch, cã mét ý thøc sÇu t− cña
mét lÞch sö ®ang hoµn thµnh, trong nh÷ng hoµn c¶nh thï nghÞch mét c¸ch s©u
s¾c víi sù tiÕn hãa cña nghÖ thuËt vµ ®Æc biÖt cña tiÓu thuyÕt.
35

phÇn thø t−

trß chuyÖn vÒ nghÖ thuËt kÕt cÊu

C.S: T«i sÏ b¾t ®Çu cuéc trß chuyÖn nµy b»ng mét ®o¹n trÝch trong bµi viÕt
cña anh vÒ Herman Broch. Anh viÕt: “TÊt c¶ c¸c t¸c phÈm lín (vµ chÝnh v× nã
lín) ®Òu cã mét phÇn kh«ng hoµn chØnh. Broch g©y c¶m høng cho chóng ta
kh«ng chØ b»ng tÊt c¶ nh÷ng g× «ng ®· hoµn tÊt mü m·n mµ cßn v× tÊt c¶ nh÷ng
g× «ng ®· nh»m ®Õn mµ kh«ng ®¹t ®−îc. Sù kh«ng hoµn chØnh trong t¸c phÈm
cña «ng cã thÓ lµm cho chóng ta hiÓu cÇn thiÕt ph¶i cã: 1) mét nghÖ thuËt míi
cña phÐp gi¶n l−îc c¨n b¶n (nã cho phÐp bao qu¸t sù phøc t¹p cña thÕ giíi hiÖn
®¹i mµ kh«ng mÊt ®i tÝnh s¸ng sña trong cÊu tróc); 2) mét nghÖ thuËt míi trong
lèi ®èi ©m tiÓu thuyÕt (cã kh¶ n¨ng g¾n l¹i trong mét ©m ®iÖu duy nhÊt c¶ triÕt
häc, truyÖn kÓ, giÊc m¬); 3) mét nghÖ thuËt tiÓu luËn ®Æc biÖt cã tÝnh tiÓu thuyÕt
(nghÜa lµ kh«ng tham väng mang ®Õn mét th«ng ®iÖp tÊt yÕu mµ gi÷ ®−îc tÝnh
chÊt gi¶ ®Þnh, cã tÝnh trß ch¬i, hay mØa mai).” Trong ba ®iÒu ®ã, t«i nhËn ra
c−¬ng lÜnh nghÖ thuËt cña anh. H·y b¾t ®Çu b»ng ®iÓm thø nhÊt. Sù gi¶n l−îc
c¨n b¶n.
M.K: T«i nghÜ r»ng ®Ó n¾m b¾t ®−îc tÝnh phøc t¹p cña cuéc sèng trong
thÕ giíi hiÖn ®¹i cÇn cã mét kü thuËt tinh l−îc, c« ®Æc. Lµm kh¸c ®i anh sÏ r¬i
vµo c¸i bÉy kÐo dµi d»ng dÆc. Ng−êi kh«ng cã phÈm chÊt lµ mét trong sè hai
hay ba cuèn tiÓu thuyÕt t«i thÝch h¬n c¶. Nh−ng ®õng cã ®ßi t«i th¸n phôc chiÒu
réng mªnh m«ng ch−a hoµn thµnh cña nã. Thö t−ëng t−îng mét tßa l©u ®µi
khæng lå ®Õn nçi kh«ng thÓ bao qu¸t hÕt trong tÇm m¾t. Thö t−ëng t−îng mét
b¶n nh¹c bé tø kÐo dµi chÝn tiÕng ®ång hå. Cã nh÷ng giíi h¹n cña con ng−êi
kh«ng nªn v−ît qua, nh÷ng giíi h¹n cña trÝ nhí ch¼ng h¹n. Khi ®äc ®Õn phÇn
cuèi mét cuèn s¸ch, anh ph¶i cßn ®ñ søc nhí l¹i phÇn më ®Çu. NÕu kh«ng cuèn
tiÓu thuyÕt sÏ thµnh dÞ h×nh, tÝnh “s¸ng sña vÒ kÕt cÊu” cña nã sÏ tèi sÇm l¹i.
C.S: S¸ch c−êi vµ l·ng quªn gåm cã b¶y phÇn. NÕu anh ®· xö lý nã mét
c¸ch Ýt tÜnh l−îc h¬n, anh sÏ cã thÓ viÕt b¶y cuèn tiÓu thuyÕt kh¸c nhau.
M.K: Nh−ng nÕu t«i viÕt b¶y cuèn tiÓu thuyÕt ®éc lËp, t«i sÏ kh«ng cßn hy
väng g× n¾m b¾t ®−îc “tÝnh phøc t¹p cña cuéc sèng trong thÕ giíi hiÖn ®¹i” chØ
trong mçi mét cuèn tiÓu thuyÕt. Do ®ã t«i thÊy nghÖ thuËt tÜnh l−îc lµ cÇn thiÕt.
Nã ®ßi hái: lu«n lu«n ®i th¼ng ngay vµo trung t©m sù vËt. Trong ph−¬ng h−íng
®ã, t«i nghÜ ®Õn nhµ so¹n nh¹c mµ t«i kh©m phôc tõ bÐ: Leos Janacek. ¤ng lµ
mét trong nh÷ng nhµ so¹n nh¹c lín nhÊt cña nÒn ©m nh¹c hiÖn ®¹i. Vµo thêi ®¹i
mµ Schönberg vµ Stravinski cßn viÕt nh÷ng t¸c phÈm cho dµn nh¹c lín, «ng ®·
nhËn ra mét dµn bÌ cho dµn nh¹c trÜu quþ xuèng v× søc nÆng cña nh÷ng nèt v«
Ých. ChÝnh tõ c¸i ý muèn tÜnh l−îc Êy b¾t ®Çu cuéc næi lo¹n cña «ng. Anh biÕt
®Êy, trong mçi t¸c phÈm ©m nh¹c, cã rÊt nhiÒu kü thuËt: tr×nh bµy chñ ®Ò, khai
triÓn, c¸c biÕn tÊu, c«ng viÖc phøc ®iÖu rÊt th−êng ®−îc tù ®éng hãa, hoµn thµnh
phèi khÝ, c¸c chuyÓn ®o¹n v.v... Ngµy nay ng−êi ta cã thÓ lµm nh¹c b»ng c¸c
m¸y tÝnh: hä cã thÓ, trong tr−êng hîp cïng cùc, lµm ra mét b¶n sonate mµ
kh«ng cã mét ý t−ëng ®éc ®¸o nµo c¶, chØ ®¬n thuÇn b»ng c¸ch triÓn khai “theo
36

lèi ®iÒu khiÓn häc” nh÷ng quy t¾c s¸ng t¸c. §ßi hái cña Janacek lµ: ph¸ hñy c¸i
m¸y vi tÝnh ®i! Thay cho nh÷ng chuyÓn ®o¹n, lµ mét lèi ®Æt kÒ nhau gay g¾t,
thay cho nh÷ng biÕn tÊu, lµ lèi lÆp l¹i vµ lu«n lu«n ®i ®Õn tËn cïng sù vËt.
Nh÷ng nèt nµo nãi lªn mét ®iÒu g× b¶n chÊt míi cã quyÒn tån t¹i. Víi tiÓu
thuyÕt, còng gÇn nh− thÕ: nã còng cång kÒnh v× “kü x¶o”, v× nh÷ng quy −íc
chóng lµm viÖc thay cho t¸c gi¶: tr−ng bµy mét nh©n vËt, m« t¶ mét bèi c¶nh,
®−a mét hµnh ®éng vµo mét hoµn c¶nh lÞch sö, lÊp ®Çy thêi gian sèng cña c¸c
nh©n vËt b»ng nh÷ng t×nh tiÕt v« dông, mçi lÇn thay ®æi khung c¶nh l¹i ®ßi hái
nh÷ng tr−ng bµy, m« t¶, gi¶i thÝch míi. §ßi hái cña t«i lµ cã “tÝnh Janacek”: tÈy
röa khái tiÓu thuyÕt lèi tù ®éng hãa kü x¶o tiÓu thuyÕt, lèi nãi su«ng tiÓu thuyÕt,
lµm cho nã c« ®äng l¹i.
C.S: §iÒu thø hai anh nãi ®Õn lµ mét “nghÖ thuËt ®èi ©m tiÓu thuyÕt míi”.
ë Broch, ®iÒu nµy kh«ng lµm anh tháa m·n hoµn toµn.
M.K: H·y lÊy cuèn tiÓu thuyÕt thø ba trong bé Nh÷ng kÎ méng du. Nã
gåm cã n¨m thµnh tè, n¨m “tuyÕn” cè t×nh kh«ng ®ång chÊt: 1- lèi truyÖn kÓ cã
tÝnh tiÓu thuyÕt ®Æt c¬ së trªn ba nh©n vËt chÝnh cña bé ba tiÓu thuyÕt Pasenow,
Esch, Huguenau; 2- lèi truyÖn t©m t×nh vÒ Hanna Wendling; 3- lèi phãng sù vÒ
mét bÖnh viÖn qu©n ®éi; 4- lèi truyÖn th¬ (mét phÇn viÕt b»ng th¬) vÒ mét c«
g¸i trong ®éi qu©n cøu tÕ; 5- lèi tïy bót triÕt häc (viÕt theo ng«n ng÷ khoa häc)
vÒ sù xuèng cÊp c¸c gi¸ trÞ. Mçi mét tuyÕn ®ã tù nã lµ tuyÖt vêi. Tuy nhiªn, c¸c
tuyÕn ®ã, dÉu ®−îc tr×nh bµy ®ång thêi, th−êng xuyªn xen kÏ (nghÜa lµ víi mét
dông ý “®a ©m” râ rÖt) kh«ng thèng nhÊt víi nhau, kh«ng h×nh thµnh mét tæng
thÓ kh«ng thÓ chia c¾t, nãi c¸ch kh¸c ý ®Þnh ®a ©m kh«ng hoµn tÊt ®−îc vÒ mÆt
nghÖ thuËt.
C.S: Tõ ng÷ “®a ©m” ®−îc ¸p dông mét c¸ch Èn dô vµo v¨n häc cã ®−a
®Õn nh÷ng ®ßi hái mµ v¨n häc kh«ng thÓ tháa m·n kh«ng?
M.K: §a ©m trong ©m nh¹c lµ lèi triÓn khai ®ång thêi hai hay nhiÒu giäng
(tuyÕn giai ®iÖu), nh÷ng giäng nµy tuy lµ hoµn toµn g¾n liÒn vµo nhau song vÉn
gi÷ tÝnh ®éc lËp t−¬ng ®èi cña chóng. Cßn ®a ©m tiÓu thuyÕt? Tr−íc hÕt h·y nãi
c¸i ng−îc l¹i ®·: cÊu tróc mét dßng. Nh−ng ngay tõ ®Çu lÞch sö cña m×nh, tiÓu
thuyÕt ®· t×m c¸ch tho¸t ra khái tÝnh mét dßng vµ më nh÷ng ®ét ph¸ trong dßng
kÓ liªn tôc mét c©u chuyÖn. Cervantes kÓ l¹i cuéc du hµnh rÊt tuyÕn tÝnh cña
Don Kih«tª. Nh−ng trong khi du hµnh, Don Kih«tª gÆp nh÷ng nh©n vËt kh¸c, hä
kÓ nh÷ng c©u chuyÖn cña hä. Trong tËp mét cã bèn nh©n vËt nh− vËy. Bèn cöa
më cho phÐp tho¸t ra khái khu«n ch¶y tuyÕn tÝnh cña cuèn tiÓu thuyÕt.
C.S: Nh−ng ®Êy kh«ng ph¶i lµ ®a ©m!
M.K: Bëi v× ë ®©y kh«ng cã sù ®ång thêi. Nãi theo ch÷ nghÜa cña
Chklovski, ®©y lµ nh÷ng truyÖn ng¾n “lång” vµo trong “c¸i lång” cña tiÓu
thuyÕt. Anh cã thÓ t×m thÊy ph−¬ng ph¸p “lång vµo” Êy ë nhiÒu nhµ tiÓu thuyÕt
thÕ kû XVII vµ XVIII. ThÕ kû XIX ®· triÓn khai mét h×nh thøc kh¸c ®Ó v−ît qua
tÝnh th¼ng dßng, mét c¸ch thøc mµ, kh«ng t×m ra lèi nµo h¬n, ng−êi ta gäi lµ ®a
©m. Lò quû1. NÕu anh ph©n tÝch cuèn tiÓu thuyÕt nµy trªn ph−¬ng diÖn thuÇn tóy
kü thuËt anh sÏ nhËn ra nã gåm ba tuyÕn ph¸t triÓn ®ång thêi vµ ®óng ra th× cã
thÓ lµm thµnh ba cuèn tiÓu thuyÕt ®éc lËp: 1- cuèn tiÓu thuyÕt mØa mai vÒ mèi
t×nh cña mô giµ Stavroguine vµ Stepan Verkhovenski; 2- cuèn tiÓu thuyÕt l·ng
m¹n vÒ Stavroguine vµ vÒ c¸c quan hÖ yªu ®−¬ng cña y ta; 3- cuèn tiÓu thuyÕt

1
TiÓu thuyÕt cña F. Dostoievski.
37

chÝnh trÞ vÒ mét nhãm c¸ch m¹ng. V× c¸c nh©n vËt ®Òu biÕt lÉn nhau, nªn mét
kü x¶o kÕt cÊu tinh tÕ cã thÓ dÔ dµng nèi liÒn ba tuyÕn ®ã l¹i thµnh mét tæng thÓ
kh«ng thÓ chia c¾t. B©y giê h·y so s¸nh lèi ®a ©m cña Dostoievski Êy víi lèi cña
Broch. Broch ®i xa h¬n nhiÒu. Trong khi ba tuyÕn cña Lò quû, dÉu tÝnh c¸ch
kh¸c nhau nh−ng ®Òu cïng mét thÓ lo¹i (ba c©u chuyÖn tiÓu thuyÕt), ë Broch,
c¸c thÓ lo¹i ë n¨m tuyÕn kh¸c nhau vÒ c¬ b¶n: tiÓu thuyÕt; truyÖn ng¾n; phãng
sù, th¬, tiÓu luËn. Sù s¸p nhËp nh÷ng thÓ lo¹i phi tiÓu thuyÕt trong dµn ®a ©m
cña tiÓu thuyÕt lµ b−íc c¸ch t©n cã tÝnh c¸ch m¹ng cña Broch.
C.S: Nh−ng theo anh, n¨m tuyÕn ®ã kh«ng thËt g¾n bã víi nhau. Qu¶ vËy,
Hanna Wendling kh«ng biÕt Esch, c« g¸i cña ®éi qu©n cøu tÕ sÏ kh«ng bao giê
biÕt ®Õn sù tån t¹i cña Hanna Wenling. Nh− thÕ ch¼ng cã kü thuËt kÕt cÊu nµo
cã thÓ thèng nhÊt l¹i trong mét tæng thÓ duy nhÊt n¨m tuyÕn kh¸c nhau kh«ng
bao giê gÆp nhau, kh«ng bao giê c¾t ngang ®−êng nhau Êy.
M.K: Chóng chØ nèi víi nhau bëi mét chñ ®Ò chung. Nh−ng t«i thÊy sù
thèng nhÊt vÒ chñ ®Ò ®ã lµ hoµn toµn ®ñ råi. VÊn ®Ò kh«ng thèng nhÊt lµ ë chç
kh¸c kia. H·y cïng «n l¹i: ë Broch, n¨m tuyÕn cña tiÓu thuyÕt ph¸t triÓn ®ång
thêi, mµ kh«ng gÆp nhau, ®−îc thèng nhÊt bëi mét hay vµi chñ ®Ò. T«i ®· gäi
c¸ch kÕt cÊu ®ã b»ng mét tõ m−în cña khoa ©m nh¹c häc: tÝnh ®a ©m. Anh sÏ
thÊy ch¼ng ph¶i lµ v« Ých l¾m ®©u khi ta so s¸nh tiÓu thuyÕt víi ©m nh¹c. Qu¶
vËy, mét trong nh÷ng nguyªn lý c¨n b¶n cña c¸c nhµ ®a ©m lín lµ sù b×nh ®¼ng
gi÷a c¸c giäng kh«ng mét giäng nµo ®−îc lÊn ¸t, kh«ng mét giäng nµo ®−îc
phÐp chØ lµm phÇn ®Öm ®¬n thuÇn. Nh−ng, t«i ngì r»ng mét khuyÕt ®iÓm trong
cuèn tiÓu thuyÕt thø ba cña bé Nh÷ng kÎ méng du lµ ë chç n¨m “giäng nãi”
kh«ng ngang b»ng nhau. TuyÕn thø nhÊt (truyÖn kÓ “cã tÝnh tiÓu thuyÕt” vÒ
Esch vµ Huguenau) vÒ sè l−îng chiÕm qu¸ nhiÒu so víi nh÷ng tuyÕn kh¸c vµ
nhÊt lµ, nã ®−îc ®Æc quyÒn vÒ mÆt chÊt l−îng trong chõng mùc mµ, qua m«i
giíi cña Esch vµ Pasenow, nã g¾n liÒn víi hai cuèn tiÓu thuyÕt tr−íc. Do ®ã nã
thu hót sù chó ý nhiÒu h¬n vµ cã nguy c¬ thu nhá vai trß cña bèn “tuyÕn” kia l¹i
chØ cßn lµ “phÇn ®Öm” ®¬n thuÇn. §iÒu thø hai: nÕu trong mét b¶n fuga cña
Bach kh«ng thÓ bá qua bÊt cø mét giäng nµo, th× tr¸i l¹i, ta cã thÓ h×nh dung
thiªn truyÖn ng¾n vÒ Hanna Wendling hay phÇn tiÓu luËn vÒ sù xuèng cÊp c¸c
gi¸ trÞ nh− nh÷ng b¶n v¨n ®éc lËp mµ thiÕu ®i còng kh«ng lµm cho tiÓu thuyÕt
mÊt ý nghÜa hay trë nªn khã hiÓu. Song, ®èi víi t«i, nh÷ng ®iÒu kiÖn kh«ng cã
th× kh«ng xong cña ®èi ©m tiÓu thuyÕt lµ: 1- sù b×nh ®¼ng cña c¸c “tuyÕn: t−¬ng
øng; 2- tÝnh kh«ng thÓ chia c¾t cña tæng thÓ. T«i nhí c¸i ngµy t«i viÕt xong phÇn
ba ®Æt tªn lµ Nh÷ng thiªn thÇn trong tiÓu thuyÕt S¸ch c−êi vµ quªn l·ng. Thó
thËt lµ t«i tù hµo kinh khñng, tin ch¾c r»ng m×nh ®· t×m ra ®−îc mét c¸ch thøc
míi x©y dùng mét truyÖn kÓ. B¶n v¨n Êy gåm c¸c thµnh tè sau ®©y: 1- giai tho¹i
vÒ hai c« sinh viªn vµ thuËt bay lªn kh«ng cña hä; 2- c©u chuyÖn kÓ tù thuËt; 3-
tiÓu luËn phª b×nh mét cuèn s¸ch theo chñ nghÜa n÷ quyÒn; 4- ngô ng«n vÒ thiªn
thÇn vµ quû sø; 5- truyÖn kÓ vÒ Eluard bay trªn thµnh Praha. C¸c thµnh tè ®ã
kh«ng thÓ tån t¹i cã c¸i nµy mµ kh«ng cã c¸i kh¸c, chóng soi s¸ng nhau vµ c¾t
nghÜa lÉn nhau trong khi cïng kh¶o s¸t mét chñ ®Ò duy nhÊt, mét c©u hái duy
nhÊt: “mét thiªn thÇn lµ g×?” ChØ cã c©u hái ®ã thèng nhÊt chóng l¹i víi nhau.
PhÇn thø s¸u, còng ®Æt tªn lµ Nh÷ng thiªn thÇn gåm cã: 1- c©u chuyÖn nh−
trong chiªm bao vÒ c¸i chÕt cña Tamina; 2- c©u chuyÖn tù thuËt vÒ c¸i chÕt cña
cha t«i; 3- nh÷ng suy nghÜ vÒ ©m nh¹c; 4- nh÷ng suy nghÜ vÒ sù l·ng quªn ®ang
tµn ph¸ Praha. Cã sîi d©y liªn hÖ nµo gi÷a cha t«i vµ Tamina bÞ nh÷ng ®øa con
38

hµnh h¹? Nãi theo c©u nãi rÊt quen thuéc cña c¸c nhµ siªu thùc, th× ®ã lµ “cuéc
gÆp gì gi÷a mét c¸i « víi mét c¸i m¸y kh©u” trªn chiÕc bµn cña mét chñ ®Ò
chung. TÝnh ®a ©m tiÓu thuyÕt lµ th¬ rÊt nhiÒu h¬n lµ kü thuËt.
C.S: Trong NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh ®èi ©m kÝn ®¸o h¬n.
M.K: Trong phÇn thø s¸u, tÝnh chÊt ®a ©m rÊt Ên t−îng: c©u chuyÖn ng−êi
con trai cña Stalin, mét suy nghÜ thÇn häc, sù kiÖn chÝnh trÞ ë ch©u ¸, c¸i chÕt
cña Franz ë Bangkok vµ ®¸m tang Tomas ë Bohªme ®−îc nèi liÒn bëi c©u hái
th−êng trùc: “C¸i Kitsch lµ g×?” §o¹n v¨n ®a ©m nµy lµ t¶ng ®¸ ®Ønh vßm cña
toµn bé kÕt cÊu. TÊt c¶ bÝ quyÕt cña sù c©n b»ng kÕt cÊu n»m ë ®ã.
C.S: BÝ quyÕt nµo vËy?
M.K: Cã hai c¸i. Thø nhÊt: phÇn nµy kh«ng dùa trªn dµn ý cña mét c©u
chuyÖn mµ trªn dµn ý cña mét tiÓu luËn (vÒ c¸i Kitsch). Nh÷ng mÈu ®êi cña c¸c
nh©n vËt ®−îc lång vµo thiªn tiÓu luËn Êy nh− lµ nh÷ng “vÝ dô”, nh÷ng “t×nh
huèng ®Ó ph©n tÝch”. B»ng c¸ch ®ã, “nh©n thÓ nãi qua” vµ trong d¹ng rót ng¾n
l¹i, ng−êi ta ®−îc biÕt vÒ lóc kÕt thóc cuéc ®êi cña Franz, cña Sabina, chung côc
nh÷ng quan hÖ gi÷a Tomas vµ con trai «ng ta. Sù tÜnh l−îc nµy ®· lµm nhÑ kÕt
cÊu ®i rÊt nhiÒu. Thø hai, lµ sù dÞch chuyÓn niªn ®¹i: c¸c sù kiÖn trong phÇn thø
s¸u diÔn ra sau c¸c sù kiÖn trong phÇn thø b¶y (phÇn cuèi cïng). Nhê sù dÞch
chuyÓn nµy, phÇn cuèi cïng, tuy cã tÝnh chÊt t×nh tø, vÉn trµn ngËp mét nçi −u
t− do tõ sù nhËn biÕt t−¬ng lai cña chóng ta.
C.S: T«i trë l¹i víi nh÷ng ghi chÐp cña anh vÒ Nh÷ng kÎ méng du. Anh ®·
bµy tá ®«i chót dÌ dÆt khi nhËn xÐt phÇn tiÓu luËn vÒ sù xuèng cÊp c¸c gi¸ trÞ.
Do giäng ®iÖu cã chiÒu tÊt yÕu cña nã, ng«n ng÷ khoa häc cña nã, theo anh nã
cã thÓ ¸p ®Æt lªn ng−êi ®äc nh− mét ch×a khãa cã tÝnh hÖ t− t−ëng cña cuèn tiÓu
thuyÕt, nh− lµ “ch©n lý” cña cuèn s¸ch, vµ biÕn c¶ bé ba Nh÷ng kÎ méng du
thµnh mét thø minh häa ®¬n thuÇn ®−îc tiÓu thuyÕt hãa cña mét suy nghÜ lín.
ChÝnh v× vËy mµ anh ®· nãi ®Õn sù cÇn thiÕt cña mét “nghÖ thuËt ®Æc thï tiÓu
thuyÕt”.
M.K: Tr−íc hÕt, mét ®iÒu hiÓn nhiªn: khi nhËp vµo trong c¬ thÓ cña tiÓu
thuyÕt, sù chiªm nghiÖm thay ®æi b¶n chÊt cña nã. ë bªn ngoµi tiÓu thuyÕt,
ng−êi ta sèng trong thÕ giíi cña nh÷ng ®iÒu kh¼ng ®Þnh: mét nhµ chÝnh trÞ, mét
nhµ triÕt häc, mét ng−êi g¸c cæng. Trong l·nh ®Þa cña tiÓu thuyÕt, ng−êi ta
kh«ng kh¼ng ®Þnh: ®©y lµ l·nh ®Þa cña trß ch¬i vµ cña nh÷ng gi¶ thuyÕt. Sù
chiªm nghiÖm tiÓu thuyÕt do vËy, trong b¶n chÊt cña nã, mang tÝnh nghi vÊn,
gi¶ thuyÕt.
C.S: Nh−ng t¹i sao mét nhµ tiÓu thuyÕt l¹i ph¶i tù t−íc bá ®i quyÒn ®−îc
bµy tá triÕt lý cña m×nh trong tiÓu thuyÕt mét c¸ch trùc tiÕp vµ kh¼ng ®Þnh?
M.K: Cã mét sù kh¸c biÖt c¨n b¶n trong c¸ch suy nghÜ cña mét nhµ triÕt
häc vµ mét nhµ tiÓu thuyÕt. Ng−êi ta th−êng hay nãi ®Õn triÕt lý cña TchÐkov,
cña Kafka, cña Musil, v.v... Nh−ng h·y thö cè t×m mét triÕt lý chÆt chÏ tõ nh÷ng
t¸c phÈm cña hä xem! Ngay c¶ khi hä biÓu lé nh÷ng suy nghÜ cña hä mét c¸ch
trùc tiÕp, trong c¸c sæ tay cña hä, th× ®Êy còng chØ lµ nh÷ng bµi tËp suy nghÜ, trß
ch¬i nh÷ng nghÞch lý, nh÷ng øng t¸c h¬n lµ kh¼ng ®Þnh mét t− t−ëng.
C.S: Tuy nhiªn Dostoievski trong NhËt ký cña nhµ v¨n cña «ng l¹i hoµn
toµn kh¼ng ®Þnh.
M.K: Nh−ng sù vÜ ®¹i cña t− t−ëng «ng kh«ng n»m ë ®Êy. ¤ng chØ lµ nhµ
t− t−ëng lín khi «ng lµ nhµ tiÓu thuyÕt. Cã nghÜa lµ: «ng biÕt s¸ng t¹o ra nh÷ng
39

nh©n vËt, nh÷ng thÕ giíi tinh thÇn phong phó mét c¸ch kú l¹ vµ ch−a tõng cã.
Ng−êi ta thÝch t×m ë nh÷ng nh©n vËt cña «ng sù chiÕu táa nh÷ng t− t−ëng cña
«ng. Ch¼ng h¹n ë Chatov. Nh−ng Dostoievski ®· ®Ò phßng cÈn thËn. Ngay lÇn
xuÊt hiÖn ®Çu tiªn, Chatov ®· ®−îc vÏ ra kh¸ ¸c: “®Êy lµ mét trong nh÷ng nhµ
duy t©m Nga, ®ét ngét ®−îc chiÕu s¸ng bëi mét t− t−ëng réng lín nµo ®ã, bÞ
cho¸ng ngîp v× nã, th−êng lµ suèt ®êi. Hä kh«ng bao giê d¸m chÕ ngù t− t−ëng
®ã, hä ®¾m ®uèi tin t−ëng vµo ®ã, vµ tõ ®ã tÊt c¶ cuéc sèng cña hä, cã thÓ nãi,
chØ cßn lµ cuéc hÊp hèi dµi d−íi t¶ng ®¸ ®· ®Ì n¸t hä ®Õn nöa phÇn”. Nh− vËy
nÕu Dostoievski cã g¾n nh÷ng t− t−ëng cña chÝnh «ng cho Chatov, th× nh÷ng t−
t−ëng nµy còng lËp tøc bÞ t−¬ng ®èi hãa. §èi víi Dostoievski còng vËy, quy t¾c
vÉn lµ: mét khi ®· ®i vµo c¬ thÓ tiÓu thuyÕt, sù suy t− thay ®æi b¶n chÊt: mét t−
t−ëng gi¸o ®iÒu trë thµnh cã tÝnh gi¶ thiÕt. §Êy lµ ®iÒu c¸c nhµ triÕt häc kh«ng
hiÓu ®−îc khi hä thö lµm tiÓu thuyÕt. ChØ cã mét ngo¹i lÖ: Diderot. Cuèn
Jacques, anh chµng theo thuyÕt ®Þnh mÖnh tuyÖt vêi cña «ng! Khi ®· b−íc qua
ranh giíi tiÓu thuyÕt, nhµ b¸ch khoa nghiªm tóc nµy hãa th©n thµnh nhµ t−
t−ëng ®ïa ch¬i: ch¼ng cã c©u nµo trong tiÓu thuyÕt cña «ng nghiªm trang, tÊt c¶
ë ®Êy ®Òu lµ trß ch¬i. ChÝnh v× thÕ ë Ph¸p cuèn tiÓu thuyÕt nµy bÞ coi th−êng
mét c¸ch ®¸ng phÉn né. Qu¶ lµ cuèn s¸ch nµy héi tô tÊt c¶ nh÷ng g× n−íc Ph¸p
®· ®¸nh mÊt vµ tõ chèi kh«ng muèn t×m thÊy l¹i. Ngµy nay ng−êi ta thÝch c¸c t−
t−ëng h¬n lµ t¸c phÈm. Jacques, anh chµng theo thuyÕt ®Þnh mÖnh lµ kh«ng thÓ
dÞch ®−îc ra ng«n ng÷ c¸c t− t−ëng.
C.S: Nh−ng th−êng nh÷ng suy nghÜ cña anh kh«ng g¾n liÒn víi nh©n vËt
nµo c¶: nh÷ng suy nghÜ vÒ ©m nh¹c häc trong S¸ch c−êi vµ l·ng quªn hay nh÷ng
chiªm nghiÖm cña anh vÒ c¸i chÕt cña con trai Stalin trong NhÑ bång c¸i kiÕp
nh©n sinh.
M.K: §óng vËy. T«i thÝch thØnh tho¶ng lªn tiÕng trùc tiÕp, víi t− c¸ch t¸c
gi¶, víi t− c¸ch lµ chÝnh t«i. Trong tr−êng hîp nµy, tÊt c¶ tïy thuéc ë giäng
®iÖu. Ngay tõ ch÷ ®Çu tiªn, suy nghÜ cña t«i ®· cã c¸i giäng ®ïa ch¬i, mØa mai,
khiªu khÝch, thö nghiÖm hay nghi vÊn. Toµn bé phÇn thø s¸u trong NhÑ bång
c¸i kiÕp nh©n sinh (cuéc hµnh qu©n lín) lµ mét tiÓu luËn vÒ c¸i Kitsch víi luËn
®Ò chÝnh: “C¸i Kitsch lµ c¸i phñ ®Þnh tuyÖt ®èi cña c¸i ®å vøt ®i.” TÊt c¶ sù suy
nghiÖm vÒ c¸i Kitsch Êy ®èi víi t«i cã mét tÇm quan träng c¨n b¶n, ®»ng sau ®ã
cã rÊt nhiÒu suy nghÜ, kinh nghiÖm, nghiªn cøu, c¶ dôc väng n÷a, nh−ng giäng
®iÖu kh«ng hÒ nghiªm tóc: nã khiªu khÝch. PhÇn tiÓu luËn nµy kh«ng thÓ h×nh
dung ®−îc khi n»m ngoµi tiÓu thuyÕt; ®Êy lµ c¸i ®iÒu t«i gäi lµ mét “tiÓu luËn
®Æc thï tiÓu thuyÕt”.
C.S: Anh ®· nãi ®Õn ®èi ©m tiÓu thuyÕt nh− lµ sù thèng nhÊt cña triÕt häc,
truyÖn kÓ vµ giÊc m¬. Lèi kÓ chuyÖn cã tÝnh chiªm bao chiÕm toµn bé phÇn hai
cuèn Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia, phÇn s¸u t¸c phÈm S¸ch c−êi vµ l·ng quªn ®Æt
c¬ së trªn lèi kÓ ®ã, cßn Tereza chÝnh lµ qua c¸c giÊc m¬ mµ c« Êy ®i kh¾p NhÑ
bång c¸i kiÕp nh©n sinh.
M.K: Lèi kÓ chuyÖn nh− trong chiªm bao; ®óng h¬n h·y nãi lµ: t−ëng
t−îng, ®−îc gi¶i phãng khái sù kiÓm so¸t cña lý trÝ, cña nçi lo ph¶i gièng nh−
thËt, ®i vµo nh÷ng quang c¶nh mµ suy t−ëng lý tÝnh kh«ng thÓ víi tíi ®−îc. GiÊc
m¬ chØ lµ h×nh mÉu cña lèi t−ëng t−îng ®ã mµ t«i coi lµ chiÕn c«ng lín nhÊt cña
nghÖ thuËt hiÖn ®¹i. Nh−ng lµm thÕ nµo ®Ó ®−a sù t−ëng t−îng kh«ng bÞ kiÓm
so¸t vµo tiÓu thuyÕt, theo ®Þnh nghÜa, vèn lµ mét cuéc kh¶o s¸t tØnh t¸o cuéc
40

sèng? Lµm sao thèng nhÊt hai thµnh tè thËt sù lµ kh«ng ®ång chÊt Êy? §iÒu nµy
®ßi hái mét thuËt gi¶ kim chÝnh cèng! Ng−êi ®Çu tiªn ®· nghÜ ®Õn thuËt gi¶ kim
nµy, theo t«i, lµ Novalis. Trong tËp mét bé ba tiÓu thuyÕt Heinrich von
Ofterdingen cña m×nh, «ng ®· ®−a vµo ba giÊc m¬ lín. Kh«ng ph¶i lµ mét thø
b¾t ch−íc theo lèi “hiÖn thùc” nh÷ng giÊc m¬ nh− ta ®· thÊy ë mét Tolstoi hay
mét Mann. §©y lµ mét bµi th¬ lín pháng theo “lèi kü thuËt t−ëng t−îng” ®Æc
tr−ng cña c¸c giÊc m¬. Nh−ng «ng kh«ng tháa m·n. Ba giÊc m¬ Êy, «ng thÊy
chóng nh− nh÷ng hßn ®¶o riªng biÖt gi÷a cuèn tiÓu thuyÕt, cho nªn «ng muèn ®i
xa h¬n vµ «ng viÕt tËp hai bé tiÓu thuyÕt nh− mét thø truyÖn kÓ trong ®ã giÊc
m¬ vµ hiÖn thùc nèi liÒn vµo nhau, lÉn lén vµo nhau ®Õn møc kh«ng thÓ ph©n
biÖt ra ®−îc n÷a. Nh−ng «ng ®· kh«ng bao giê viÕt tËp hai ®ã. ¤ng chØ ®Ó l¹i
cho chóng ta ®«i ghi chÐp trong ®ã «ng ph¸c ra ý ®å mü häc cña m×nh. ý ®å nµy
®−îc thùc hiÖn 120 n¨m sau, bëi Franz Kafka. C¸c tiÓu thuyÕt cña Kafka lµ sù
hîp nhÊt kh«ng cã kÏ hë gi÷a giÊc m¬ vµ thùc t¹i. Võa lµ c¸i nh×n s¸ng suèt
nhÊt vÒ thÕ giíi hiÖn ®¹i võa lµ sù t−ëng t−îng d÷ déi nhÊt. Kafka, Êy tr−íc hÕt
lµ mét cuéc c¸ch m¹ng mü häc mªnh m«ng. Mét kú diÖu nghÖ thuËt. H·y lÊy vÝ
dô nh− c¸i ch−¬ng kh«ng t−ëng t−îng næi trong cuèn L©u ®µi mµ K. lµm t×nh
lÇn ®Çu víi Freida. Hay c¸i ch−¬ng anh ta biÕn mét líp tiÓu häc thµnh phßng
ngñ cho m×nh, Freida vµ ng−êi phô t¸ cña m×nh. Tr−íc Kafka, mét mËt ®é t−ëng
t−îng ®Õn thÕ lµ kh«ng thÓ h×nh dung næi. TÊt nhiªn, b¾t ch−íc «ng sÏ lµ lè
bÞch. Nh−ng còng nh− Kafka (vµ còng nh− Novalis) t«i thÊy thÝch ®−a giÊc m¬,
sù t−ëng t−îng vèn lµ ®Æc tr−ng cña giÊc m¬, vµo tiÓu thuyÕt. C¸ch lµm viÖc ®ã
cña t«i kh«ng ph¶i lµ mét “hîp nhÊt giÊc m¬ vµ thùc t¹i” mµ lµ mét ®èi chiÕu ®a
©m. TruyÖn kÓ “kiÓu nh− trong chiªm bao” lµ mét trong nh÷ng tuyÕn cña lèi ®a
©m.
C.S: Chóng ta h·y sang trang. T«i muèn ta trë l¹i vÊn ®Ò tÝnh thèng nhÊt
trong mét kÕt cÊu. Anh ®· x¸c ®Þnh S¸ch c−êi vµ l·ng quªn lµ mét cuèn “tiÓu
thuyÕt theo h×nh thøc biÕn tÊu”. Nh− vËy cã cßn lµ mét cuèn tiÓu thuyÕt kh«ng?
M.K: §iÒu khiÕn nã mÊt ®i d¸ng vÎ mét cuèn tiÓu thuyÕt, lµ thiÕu thèng
nhÊt hµnh ®éng. Ng−êi ta khã h×nh dung mét cuèn tiÓu thuyÕt mµ thiÕu c¸i Êy.
Ngay nh÷ng thÝ nghiÖm cña “tiÓu thuyÕt míi” còng c¨n cø trªn tÝnh thèng nhÊt
hµnh ®éng (hay phi - hµnh ®éng). Sterne vµ Diderot ®ïa bìn b»ng c¸ch lµm cho
tÝnh thèng nhÊt Êy cùc kú mong manh. Cuéc du hµnh cña Jacques vµ «ng thÇy
anh ta chiÕm phÇn thø yÕu trong cuèn tiÓu thuyÕt, nã chØ lµ mét c¸i cí hµi h−íc
®Ó lång vµo ®ã nh÷ng giai tho¹i, truyÖn kÓ, suy nghÜ kh¸c. Tuy nhiªn c¸i cí ®ã,
c¸i “lång” ®ã lµ cÇn thiÕt ®Ó cho quyÓn tiÓu thuyÕt nµy ®−îc c¶m nhËn nh− lµ
tiÓu thuyÕt, hay Ýt ra, nh− lµ nh¹i tiÓu thuyÕt. Song le, t«i nghÜ cã mét ®iÒu g× ®ã
s©u xa h¬n b¶o ®¶m tÝnh liªn kÕt cña mét cuèn tiÓu thuyÕt: sù thèng nhÊt vÒ chñ
®Ò. V¶ ch¨ng tr−íc nay vÉn lu«n lu«n nh− vËy. Ba tuyÕn kÓ chuyÖn lµm c¬ së
cho tiÓu thuyÕt Lò quû ®−îc thèng nhÊt l¹i bëi mét kü thuËt kÕt cÊu, nh−ng nhÊt
lµ bëi mét chñ ®Ò chung: chñ ®Ò vÒ lò quû ¸m lÊy con ng−êi khi hä ®¸nh mÊt
Th−îng ®Õ. Trong mçi tuyÕn kÓ chuyÖn, chñ ®Ò nµy ®−îc nh×n nhËn d−íi mét
gãc ®é kh¸c nhau nh− mét vËt ®−îc ph¶n chiÕu trong ba tÊm g−¬ng. Vµ chÝnh
c¸i vËt Êy (c¸i vËt trõu t−îng mµ t«i gäi lµ chñ ®Ò) lµm cho c¶ cuèn tiÓu thuyÕt
cã mét sù liªn kÕt néi t¹i, sù liªn kÕt khã thÊy h¬n c¶, quan träng h¬n c¶. Trong
S¸ch c−êi vµ l·ng quªn, sù liªn kÕt cña toµn thÓ ®−îc t¹o nªn duy nhÊt bëi sù
thèng nhÊt cña mÊy chñ ®Ò (vµ mÉu h×nh) ®a d¹ng. §ã cã ph¶i lµ mét cuèn tiÓu
41

thuyÕt kh«ng? Theo t«i, cã. TiÓu thuyÕt lµ mét sù chiªm nghiÖm vÒ cuéc ®êi
®−îc nh×n thÊy th«ng qua c¸c nh©n vËt t−ëng t−îng.
C.S: NÕu ta t¸n thµnh mét ®Þnh nghÜa réng ®Õn thÕ, th× cã thÓ gäi c¶
DecamÐron1 lµ tiÓu thuyÕt! TÊt c¶ c¸c truyÖn ng¾n ë ®©y ®Òu ®−îc thèng nhÊt
bëi chñ ®Ò chung vÒ t×nh yªu vµ ®Òu ®−îc kÓ l¹i bëi m−êi ng−êi Êy...
M.K: T«i kh«ng ®Èy sù khiªu khÝch ®i xa ®Õn møc gäi DecamÐron lµ mét
cuèn tiÓu thuyÕt. Tuy nhiªn kh«ng v× thÕ mµ ë ch©u ¢u hiÖn ®¹i cuèn s¸ch ®ã
kh«ng lµ mét trong nh÷ng toan tÝnh ®Çu tiªn s¸ng t¹o mét kÕt cÊu lín cña v¨n
xu«i kÓ chuyÖn vµ víi t− c¸ch ®ã nã dù phÇn vµo lÞch sö tiÓu thuyÕt, Ýt nhÊt nh−
lµ ng−êi khëi x−íng vµ b¸o tr−íc tiÓu thuyÕt. Anh biÕt ®Êy, lÞch sö tiÓu thuyÕt
®· ®i theo mét con ®−êng mµ nã ®· ®i. Nã còng cã thÓ ®i theo mét con ®−êng
kh¸c. H×nh thøc tiÓu thuyÕt lµ tù do gÇn nh− v« tËn. TiÓu thuyÕt trong suèt lÞch
sö cña nã ®· kh«ng tËn dông ®−îc ®iÒu ®ã. Nã ®· ®¸nh tr−ît mÊt tù do ®ã. Nã
®· bá nhiÒu kh¶ n¨ng h×nh thøc kh«ng ®−îc khai th¸c.
C.S: Tuy vËy, ngoµi S¸ch c−êi vµ l·ng quªn, c¸c tiÓu thuyÕt cña anh còng
c¬ së trªn sù thèng nhÊt hµnh ®éng tuy cã h¬i láng lÎo.
M.K: T«i lu«n lu«n x©y dùng chóng ë hai møc: ë møc thø nhÊt, t«i dùng
c©u chuyÖn tiÓu thuyÕt; bªn trªn, t«i triÓn khai c¸c chñ ®Ò. C¸c chñ ®Ò ®−îc trau
chuèt kh«ng ngõng trong vµ bëi c©u chuyÖn tiÓu thuyÕt. ë chç nµo cuèn tiÓu
thuyÕt rêi bá c¸c chñ ®Ò cña nã vµ chØ ®¬n thuÇn kÓ chuyÖn, nã trë nªn nh¹t
nhÏo. Ng−îc l¹i, mét chñ ®Ò cã thÓ ®−îc triÓn khai riªng, bªn ngoµi c©u chuyÖn.
C¸ch tiÕp cËn mét chñ ®Ò ®ã, t«i gäi lµ t¸n réng ra. T¸n réng ra cã nghÜa lµ: rêi
bá mét lóc c©u chuyÖn tiÓu thuyÕt. TÊt c¶ suy nghÜ vÒ c¸i Kitsch trong NhÑ
bång c¸i kiÕp nh©n sinh ch¼ng h¹n, lµ mét sù t¸n réng ra: t«i rêi bá c©u chuyÖn
tiÓu thuyÕt ®Ó tÊn c«ng trùc tiÕp chñ ®Ò cña t«i (c¸i Kitsch). Nh×n nhËn theo
quan ®iÓm ®ã, sù t¸n réng ra kh«ng lµm yÕu ®i mµ x¸c nhËn tÝnh kû luËt cña kÕt
cÊu. T«i ph©n biÖt chñ ®Ò víi mÉu h×nh: ®ã lµ mét thµnh tè cña chñ ®Ò hay cña
c©u chuyÖn trë ®i trë l¹i nhiÒu lÇn suèt cuèn tiÓu thuyÕt, lu«n lu«n trong mét
ng÷ c¶nh kh¸c; vÝ dô: mÉu h×nh bé tø cña Beethoven ®i tõ cuéc ®êi Tereza vµo
nh÷ng suy nghÜ cña Tomas vµ còng ®i xuyªn qua nhiÒu chñ ®Ò kh¸c nhau: chñ
®Ò vÒ träng lùc, chñ ®Ò vÒ c¸i Kitsch; hay lµ chiÕc mò h×nh qu¶ d−a cña Sabina,
cã mÆt trong c¸c c¶nh Sabina - Tomas, Sabina - Tereza, Sabina - Franz vµ còng
béc lé chñ ®Ò vÒ “nh÷ng tõ kh«ng ®−îc hiÓu”.
C.S: Nh−ng chÝnh x¸c ra th× anh hiÓu tõ chñ ®Ò lµ g×?
M.K: Mét chñ ®Ò, lµ mét c©u hái hiÖn sinh. Vµ cµng ngµy t«i cµng nhËn ra
r»ng mét c©u hái nh− vËy, cuèi cïng, lµ sù kh¶o s¸t nh÷ng tõ ®Æc thï, nh÷ng tõ -
ch×a khãa. §iÒu ®ã khiÕn t«i nhÊn m¹nh: tiÓu thuyÕt tr−íc hÕt ®−îc x©y dùng
trªn mét sè tõ c¨n b¶n. Còng gièng nh− “chuçi nèt” ë Schönberg. Trong S¸ch
c−êi vµ l·ng quªn, c¸i “chuçi” lµ: sù l·ng quªn, c¸i c−êi, c¸c thiªn thÇn, c¸i
“litost”, biªn giíi. N¨m tõ chÝnh nµy, trong suèt cuèn tiÓu thuyÕt, ®−îc ph©n
tÝch, nghiªn cøu, ®Þnh nghÜa, t¸i ®Þnh nghÜa, vµ nh− vËy biÕn thµnh nh÷ng ph¹m
trï cña cuéc sèng. Cuèn tiÓu thuyÕt ®−îc x©y dùng trªn mÊy ph¹m trï ®ã nh−
mét ng«i nhµ trªn c¸c c©y cäc. C¸c c©y cäc cña NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh lµ:
träng lùc, c¸i nhÑ tªnh, t©m hån, th©n thÓ, cuéc hµnh qu©n lín, ®å vøt ®i, c¸i
Kitsch, lßng tr¾c Èn, c¬n chãng mÆt, søc m¹nh, sù yÕu ®uèi.
1
DecamÐron: tuyÓn tËp nh÷ng truyÖn ng¾n cña nhµ v¨n ý Boccace (1313-1375) chñ yÕu m« t¶ c¸c
phong tôc håi thÕ kû XIV.
42

C.S: Chóng ta h·y nãi vÒ ®å ¸n cÊu tróc trong c¸c tiÓu thuyÕt cña anh. TÊt
c¶ chóng, trõ mçi mét cuèn, ®Òu chia lµm b¶y phÇn.
M.K: Sau khi ®· hoµn thµnh cuèn Lêi ®ïa cît, t«i ch¼ng cã lý do g× ®Ó
ng¹c nhiªn lµ nã cã b¶y phÇn. Sau ®ã, t«i viÕt Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia. Cuèn
tiÓu thuyÕt gÇn nh− ®· xong vµ gåm cã s¸u phÇn. T«i kh«ng tháa m·n. T«i thÊy
c©u chuyÖn cã vÎ nh¹t nhÏo. §ét nhiªn t«i n¶y ra ý nghÜ ®−a vµo tiÓu thuyÕt mét
c©u chuyÖn diÔn ra ba n¨m sau c¸i chÕt cña nh©n vËt (tøc lµ n»m ngoµi thêi gian
cña tiÓu thuyÕt). §ã lµ phÇn gÇn cuèi, phÇn thø s¸u (Ng−êi tø tuÇn). Tøc kh¾c,
mäi sù thµnh hoµn h¶o. VÒ sau, t«i nhËn ra c¸i phÇn thø s¸u Êy t−¬ng øng mét
c¸ch kú l¹ víi phÇn thø s¸u trong Lêi ®ïa cît (Kostka) ë ®ã, còng nh− vËy, ®−a
mét nh©n vËt tõ bªn ngoµi vµo tiÓu thuyÕt, më ra trªn bøc t−êng cña tiÓu thuyÕt
mét khung cöa sæ bÝ mËt. Nh÷ng mèi t×nh nùc c−êi lóc ®Çu lµ mét tËp m−êi
truyÖn ng¾n. Khi t«i so¹n l¹i b¶n cuèi cïng, t«i lo¹i ®i ba; toµn bé trë nªn rÊt
chÆt chÏ ®Õn nçi nã b¸o tr−íc cÊu tróc S¸ch c−êi vµ l·ng quªn: vÉn nh÷ng chñ
®Ò Êy (®Æc biÖt chñ ®Ò vÒ sù lõa phØnh), kÕt nèi thµnh mét tæng thÓ duy nhÊt b¶y
truyÖn kÓ trong ®ã truyÖn thø t− vµ thø s¸u ngoµi ra cßn ®−îc nèi vµo b»ng c¸i
®inh ghim lµ nh©n vËt chÝnh, b¸c sü Havel. Trong S¸ch c−êi vµ l·ng quªn, phÇn
thø t− vµ phÇn thø s¸u còng ®−îc nèi kÕt bëi cïng mét nh©n vËt: Tamina. Khi
t«i viÕt NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh, t«i muèn b»ng mäi gi¸ ph¸ vì con sè b¶y
®Þnh mÖnh ®i. Cuèn tiÓu thuyÕt ®· ®−îc thô thai tõ l©u theo mét dµn ý gåm s¸u
phÇn. Nh−ng t«i thÊy phÇn thø nhÊt cø kh«ng æn. Cuèi cïng t«i hiÓu ra r»ng
phÇn Êy thËt ra gåm hai phÇn, nã nh− hai ®øa trÎ sinh ®«i dÝnh liÒn vµo nhau cÇn
t¸ch ra b»ng mét can thiÖp phÉu thuËt tinh vi. T«i kÓ tÊt c¶ nh÷ng c¸i ®ã ®Ó nãi
r»ng víi t«i ®Êy kh«ng ph¶i lµ lèi ®iÖu ®µ mª tÝn mét con sè bïa, cµng ch¼ng
ph¶i lµ tÝnh to¸n lý trÝ, mµ lµ ®ßi hái s©u xa, v« thøc, kh«ng thÓ hiÓu ®−îc, mÉu
lý t−ëng vÒ h×nh thøc mµ t«i kh«ng thÓ tho¸t ra ®−îc. C¸c cuèn tiÓu thuyÕt cña
t«i lµ nh÷ng biÕn tÊu cña mét kiÕn tróc chung c¬ së trªn sè b¶y.
C.S: Thø tù to¸n häc ®ã ®i ®Õn tËn ®©u?
M.K: H·y lÊy Lêi ®ïa cît xem. Cuèn tiÓu thuyÕt nµy ®−îc kÓ bëi bèn
nh©n vËt: Ludvik, Jaroslav, Kostka vµ Helena. §éc tho¹i cña Ludvik chiÕm 2/3
s¸ch, ®éc tho¹i cña nh÷ng ng−êi kh¸c, gép chung, chiÕm 1/3 s¸ch (Jaroslav 1/6,
Kostka 1/9, Helena 1/18). C¸ch cÊu tróc to¸n häc ®ã x¸c ®Þnh ®iÒu mµ t«i sÏ gäi
lµ sù chiÕu s¸ng c¸c nh©n vËt. Ludvik ®øng gi÷a nguån s¸ng, ®−îc chiÕu s¸ng
c¶ tõ bªn trong (bëi ®éc tho¹i cña chÝnh anh ta) c¶ tõ bªn ngoµi (tÊt c¶ nh÷ng
ng−êi kh¸c ®Òu vÏ ra ch©n dung anh). Jaroslav chiÕm 1/6 cuèn s¸ch b»ng ®éc
tho¹i cña m×nh vµ ch©n dung tù häa cña anh ®−îc ch÷a thªm tõ bªn ngoµi bëi
®éc tho¹i cña Ludvik. V©n v©n. Mçi nh©n vËt ®−îc chiÕu s¸ng bëi mét c−êng ®é
¸nh s¸ng kh¸c vµ theo c¸ch kh¸c nhau. Lucie, mét trong nh÷ng nh©n vËt quan
träng nhÊt, kh«ng cã ®éc tho¹i riªng vµ chØ ®−îc chiÕu s¸ng tõ bªn ngoµi bëi
c¸c ®éc tho¹i cña Ludvik vµ Kostka. ViÖc kh«ng cã nguån chiÕu s¸ng tõ bªn
trong khiÕn c« ta cã mét vÎ bÝ mËt vµ kh«ng thÓ n¾m b¾t ®−îc. Cã thÓ nãi c« ë
bªn kia tÊm kÝnh vµ kh«ng thÓ sê ®−îc ®Õn c«.
C.S: CÊu tróc to¸n häc ®ã cã chñ ý tr−íc kh«ng?
M.K: Kh«ng. TÊt c¶ nh÷ng c¸i ®ã, t«i ®· kh¸m ph¸ ra sau khi cuèn Lêi
®ïa cît ra ®êi ë Praha, nhê bµi b¸o cña mét nhµ phª b×nh v¨n häc TiÖp: Khoa
h×nh sù cña “Lêi ®ïa cît”. Mét bµi viÕt cã tÝnh ph¸t hiÖn ®èi víi t«i. Nãi c¸ch
kh¸c, “thø tù to¸n häc” ®ã h×nh thµnh hoµn toµn tù nhiªn nh− mét tÊt yÕu cña
h×nh thøc vµ kh«ng cÇn tÝnh to¸n g× c¶.
43

C.S: Cã ph¶i tõ ®ã mµ anh ®· cã c¸i tËt thÝch dïng con sè? Trong tÊt c¶
c¸c tiÓu thuyÕt cña anh, c¸c phÇn vµ c¸c ch−¬ng ®Òu ®−îc ®¸nh sè.
M.K: ViÖc chia cuèn tiÓu thuyÕt ra thµnh tõng phÇn, c¸c phÇn thµnh
ch−¬ng, c¸c ch−¬ng thµnh ®o¹n, nãi c¸ch kh¸c, viÖc ph¸t ©m rµnh rät cña tiÓu
thuyÕt, t«i muèn nã thËt s¸ng sña. Mçi phÇn trong b¶y phÇn lµ mét toµn thÓ tù
t¹i. Mçi phÇn ®−îc ®Æc tr−ng b»ng mét lèi kÓ riªng: vÝ dô: trong Cuéc sèng ë
m·i ngoµi kia: phÇn thø nhÊt: lèi kÓ “liªn tôc” (nghÜa lµ cã mèi liªn kÕt nh©n
qu¶ gi÷a c¸c ch−¬ng); phÇn thø hai: lèi kÓ nh− trong chiªm bao; phÇn thø ba: lèi
kÓ ®øt ®o¹n (nghÜa lµ kh«ng cã mèi liªn kÕt nh©n qu¶ gi÷a c¸c ch−¬ng); phÇn
thø t−: lèi kÓ ®a ©m; phÇn thø n¨m: lèi kÓ liªn tôc; phÇn thø sau: lèi kÓ liªn tôc;
phÇn thø b¶y: lèi kÓ ®a ©m. Mçi phÇn cã mét quan ®iÓm riªng cña m×nh (®−îc
kÓ theo quan ®iÓm cña mét c¸i t«i t−ëng t−îng kh¸c nhau). Mçi ch−¬ng cã mét
®é l©u riªng cña nã: thø tù ®é l©u trong Lêi ®ïa cît lµ: rÊt ng¾n; rÊt ng¾n; dµi;
ng¾n; dµi; ng¾n; dµi. Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia thø tù ®¶o ng−îc l¹i: dµi; ng¾n;
dµi; ng¾n; dµi; rÊt ng¾n; rÊt ng¾n. C¸c ch−¬ng còng vËy, t«i muèn chóng mçi
ch−¬ng lµ mét toµn thÓ nhá tù t¹i. V× thÕ t«i yªu cÇu c¸c nhµ xuÊt b¶n ghi râ c¸c
con sè vµ bè trÝ c¸c ch−¬ng c¸ch nhau thËt râ rµng. (C¸ch hay nhÊt lµ ë nhµ xuÊt
b¶n Gallimard: mçi ch−¬ng b¾t ®Çu trªn mét trang míi.) Cho phÐp t«i mét lÇn
n÷a so s¸nh tiÓu thuyÕt víi ©m nh¹c. Mçi phÇn lµ mét ch−¬ng nh¹c. C¸c ch−¬ng
s¸ch lµ c¸c khu«n nhÞp. C¸c khu«n nhÞp hoÆc ng¾n, hoÆc dµi hoÆc cã ®é dµi bÊt
th−êng. §iÒu nµy ®−a ta ®Õn vÊn ®Ò nhÞp ®é. Mçi phÇn tiÓu thuyÕt cã thÓ mang
nh÷ng ký hiÖu ©m nh¹c: moderato, presto, adagio...
C.S: Nh− vËy nhÞp ®é ®−îc x¸c ®Þnh bëi mèi t−¬ng quan gi÷a ®é l©u cña
mét phÇn vµ sè l−îng c¸c ch−¬ng trong ®ã ch¨ng?
M.K:.Trªn quan ®iÓm ®ã h·y xem xÐt Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia.
PhÇn thø nhÊt: 11 ch−¬ng cã 71 trang, moderate1.
PhÇn thø hai: 14 ch−¬ng cã 31 trang, allgretto2.
PhÇn thø ba: 28 ch−¬ng cã 82 trang, allegro3.
PhÇn thø t−: 25 ch−¬ng cã 30 trang, prestissimo4.
PhÇn thø n¨m: 11 ch−¬ng cã 96 trang, moderato.
PhÇn thø s¸u: 17 ch−¬ng cã 26 trang, adagio5.
PhÇn thø b¶y: 23 ch−¬ng cã 28 trang, presto6.
Anh thÊy ®Êy: phÇn thø n¨m cã 96 trang mµ chØ cã 11 ch−¬ng: mét dßng
ch¶y lÆng lê, chËm: moderato; phÇn thø t− cã 25 ch−¬ng mµ chØ cã 30 trang! Cã
c¶m gi¸c hÕt søc nhanh: prestissimo.
C.S: PhÇn thø s¸u cã 17 ch−¬ng mµ chØ cã 26 trang. NÕu t«i hiÓu ®óng,
nh− thÕ cã nghÜa lµ tÇn sè kh¸ nhanh. ThÕ mµ anh l¹i cho lµ adagio!
M.K: V× nhÞp ®é cßn ®−îc x¸c ®Þnh bëi mét ®iÒu kh¸c: t−¬ng quan gi÷a
®é dµi cña mét phÇn víi thêi gian “thËt” cña sù kiÖn ®−îc kÓ l¹i. PhÇn thø n¨m,
Nhµ th¬ ghen, biÓu hiÖn c¶ mét n¨m sèng, cßn phÇn thø s¸u, Ng−êi tø tuÇn, chØ
nãi vÒ vµi tiÕng ®ång hå. Sù ng¾n gän cña c¸c ch−¬ng ë ®©y nh− vËy cã chøc
n¨ng lµm chËm thêi gian l¹i, lµm ®«ng ®Æc l¹i mét kho¶nh kh¾c träng ®¹i duy
1
Võa ph¶i.
2
Nhanh võa.
3
Nhanh.
4
Cùc nhanh.
5
Khoan thai.
6
RÊt nhanh.
44

nhÊt. T«i thÊy nh÷ng sù t−¬ng ph¶n cña c¸c nhÞp ®é quan träng mét c¸ch kú l¹!
§èi víi t«i, th−êng nã n»m trong ý t−ëng ®Çu tiªn mµ t«i h×nh dung, rÊt l©u
tr−íc khi cÇm bót, vÒ cuèn tiÓu thuyÕt cña m×nh. C¸i phÇn thø s¸u ®ã trong tiÓu
thuyÕt Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia, adagio (kh«ng khÝ thanh tÜnh vµ t−¬ng th©n)
®−îc tiÕp liÒn b»ng phÇn b¶y (kh«ng khÝ bÞ kÝch ®éng vµ hung d÷). Trong sù
t−¬ng ph¶n kÕt cuéc nµy t«i muèn dån nÐn tÊt c¶ hiÖu lùc xóc c¶m cña cuèn tiÓu
thuyÕt. Tr−êng hîp NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh lµ hoµn toµn ng−îc l¹i. ë ®©y,
ngay tõ lóc b¾t ®Çu viÕt, t«i ®· biÕt phÇn cuèi cïng ph¶i lµ pianissimo1 vµ
adagio (Nô c−êi cña KarÐnine: kh«ng khÝ yªn tÜnh, sÇu t−, Ýt sù kiÖn) vµ ph¶i cã
mét ch−¬ng kh¸c ®øng tr−íc ®ã, fortissimo2, prestissimo (Cuéc hµnh qu©n lín:
kh«ng khÝ hung tîn, v« sØ, nhiÒu sù kiÖn).
C.S: Nh− vËy sù thay ®æi nhÞp ®é còng kÐo theo sù thay ®æi kh«ng khÝ
c¶m xóc.
M.K: Thªm mét bµi häc lín n÷a cña ©m nh¹c. Mçi ®o¹n cña mét t¸c
phÈm ©m nh¹c t¸c ®éng ®Õn ta, dÇu muèn hay kh«ng, bëi mét c¸ch biÓu hiÖn
xóc c¶m. Thø tù c¸c ch−¬ng trong mét giao h−ëng hay mét b¶n sonate bao giê
còng ®−îc x¸c ®Þnh bëi sù xen kÏ gi÷a c¸c ch−¬ng chËm vµ c¸c ch−¬ng nhanh,
®iÒu gÇn nh− ®−¬ng nhiªn cã nghÜa lµ: c¸c ch−¬ng buån vµ c¸c ch−¬ng vui. Lèi
t−¬ng ph¶n c¶m xóc ®ã ®· nhanh chãng trë thµnh mét thø lÆp l¹i m¸y mãc ¸c
h¹i mµ chØ nh÷ng bËc thÇy lín míi biÕt c¸ch v−ît qua (vµ kh«ng ph¶i bao giê
còng v−ît ®−îc). §Ó nh¾c l¹i mét vÝ dô qu¸ quen thuéc, trong ý nghÜa ®ã t«i
th¸n phôc b¶n sonate cña Chopin, b¶n sonate mµ ch−¬ng ba lµ mét khóc ®−a
tang. Cßn cã thÓ nãi g× n÷a sau cuéc vÜnh biÖt lín nµy? KÕt thóc b¶n sonate nh−
th−êng lÖ b»ng mét rondo3 m¹nh? Ngay c¶ Beethoven trong b¶n sonate op.26
cña «ng còng kh«ng tho¸t khái lèi lÆp l¹i m¸y mãc ®ã khi «ng tiÕp liÒn sau
khóc ®−a tang (còng lµ ch−¬ng ba) mét khóc cuèi nhanh nhÑ. Ch−¬ng bèn b¶n
sonate cña Chopin hoµn toµn kú l¹: pianissimo nhanh gän, kh«ng cã giai ®iÖu
nµo c¶, hoµn toµn v« c¶m: mét trËn cuång phong ë tÝt xa, mét tiÕng vang ®ôc
b¸o hiÖu sù l·ng quªn vÜnh quyÕt. ViÖc ®Æt liÒn nhau hai ch−¬ng Êy (xóc ®éng
vµ v« c¶m) nh− siÕt lÊy tim ta. Nã tuyÖt ®èi ®éc ®¸o. T«i nãi chuyÖn ®ã ®Ó anh
hiÓu r»ng cÊu t¹o mét cuèn tiÓu thuyÕt lµ ®Æt c¹nh nhau nh÷ng kh«ng gian xóc
c¶m kh¸c nhau vµ theo t«i ®Êy lµ nghÖ thuËt tinh vi nhÊt cña mét nhµ tiÓu
thuyÕt.
C.S: Häc vÊn vÒ ©m nh¹c cña anh cã ¶nh h−ëng nhiÒu ®Õn c¸ch viÕt cña
anh kh«ng?
M.K: Cho ®Õn 25 tuæi, ©m nh¹c ®· hÊp dÉn t«i h¬n lµ tiÓu thuyÕt. C¸i kh¸
nhÊt mµ t«i ®· lµm ®−îc håi ®ã lµ mét b¶n nh¹c viÕt cho bèn nh¹c cô: piano,
alto, clarinette vµ trèng. Nã gÇn nh− b¸o hiÖu tr−íc mét c¸ch l−îc ®å cÊu tróc
nh÷ng tiÓu thuyÕt cña t«i mµ bÊy giê t«i kh«ng hÒ ngê sÏ cã. Anh biÕt kh«ng,
B¶n nh¹c viÕt cho bèn nh¹c cô ®ã gåm cã b¶y phÇn! Còng gièng nh− c¸c tiÓu
thuyÕt cña t«i, toµn bé b¶n nh¹c gåm nh÷ng phÇn rÊt kh«ng ®ång nhÊt vÒ h×nh
thøc (nh¹c jazz; nh¹i mét vò khóc; nh¹c fuga; hîp x−íng v.v...). Sù ®a d¹ng vÒ
h×nh thøc ®ã ®−îc c©n b»ng bëi mét sù thèng nhÊt rÊt lín vÒ chñ ®Ò: tõ ®Çu ®Õn
cuèi chØ dùng cã mçi hai chñ ®Ò: A vµ B. Ba phÇn cuèi dùa trªn mét phøc ®iÖu

1
Cùc nhÑ.
2
Cùc m¹nh.
3
H×nh thøc nh¹c chen lÉn nh÷ng ®o¹n bµi h¸t vµ nh÷ng ®iÖp khóc.
45

mµ håi ®ã t«i cho lµ rÊt ®éc ®¸o: sù ph¸t triÓn ®ång thêi cña hai chñ ®Ò kh¸c
nhau vµ tr¸i ng−îc nhau vÒ xóc c¶m; vÝ dô, trong phÇn mét: trªn mét m¸y ghi
©m ng−êi ta cho ph¸t l¹i b¶n ghi ©m ch−¬ng B (chñ ®Ò A ®−îc viÕt nh− lµ mét
hîp x−íng trang träng cho kÌn clarinette, ®µn alto, piano) trong khi, cïng lóc,
trèng vµ kÌn trompette (ng−êi ch¬i kÌn clarinette ph¶i ®æi lÊy kÌn trompette)
vµo cuéc víi mét biÕn tÊu (theo phong c¸ch “barbaro”) cña chñ ®Ò B. Vµ mét sù
gièng nhau thó vÞ n÷a, chÝnh lµ ë phÇn thø s¸u xuÊt hiÖn chØ mét lÇn mét chñ ®Ò
míi, C, hoµn toµn gièng nh− Kostka trong Lêi ®ïa cît hay lµ Ng−êi tø tuÇn
trong Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia. T«i kÓ víi anh tÊt c¶ nh÷ng c¸i ®ã ®Ó chØ cho
anh r»ng h×nh thøc mét cuèn tiÓu thuyÕt, “kÕt cÊu to¸n häc” cña nã, ch¼ng ph¶i
lµ mét c¸i g× ®−îc tÝnh to¸n; ®ã lµ mét ®ßi hái v« thøc, mét ¸m ¶nh. Ngµy tr−íc,
thËm chÝ t«i ®· nghÜ r»ng c¸i h×nh thøc nã ¸m ¶nh t«i ®ã lµ mét thø ®Þnh nghÜa
®¹i sè häc vÒ chÝnh con ng−êi t«i, song, mét lÇn, c¸ch ®©y vµi n¨m, khi ch¨m
chó nghiªn cøu b¶n nh¹c bé tø op.131 cña Beethoven, t«i ph¶i tõ bá c¸i quan
niÖm tù say mª m×nh vµ chñ quan ®ã vÒ h×nh thøc. H·y xem:
Ch−¬ng mét: chËm, h×nh thøc fuga; 7,21 phót
Ch−¬ng hai: nhanh, h×nh thøc kh«ng xÕp lo¹i ®−îc; 3,26 phót
Ch−¬ng ba: chËm, tr×nh bµy ®¬n gi¶n mét chñ ®Ò duy nhÊt; 0,51 phót
Ch−¬ng bèn: chËm vµ nhanh, h×nh thøc biÕn tÊu; 13,48 phót
Ch−¬ng n¨m: rÊt nhanh, khóc kecz«; 5,35 phót
Ch−¬ng s¸u: rÊt chËm, tr×nh bµy ®¬n gi¶n mét chñ ®Ò duy nhÊt; 1,58 phót
Ch−¬ng b¶y: nhanh, h×nh thøc sonate; 6,30 phót
Beethoven cã thÓ lµ nhµ kiÕn tróc lín nhÊt cña nÒn ©m nh¹c tiÒn Bach.
¤ng ®· thõa kÕ tõ nh¹c sonate ®−îc viÕt nh− lµ mét chu tr×nh gåm bèn ch−¬ng,
th−êng ®−îc tËp hîp mét c¸ch tïy tiÖn, trong ®ã ch−¬ng ®Çu (viÕt theo h×nh
thøc sonate) lu«n lu«n quan träng h¬n c¸c ch−¬ng tiÕp theo nhiÒu (viÕt theo
h×nh thøc rondo, menuet v.v...). Trong toµn bé sù ph¸t triÓn nghÖ thuËt cña
Beethoven næi râ ý muèn biÕn c¸i tËp häp ®ã thµnh mét thÓ thèng nhÊt thËt sù.
Nh− vËy ®ã, trong c¸c sonate viÕt cho piano cña m×nh, «ng dÇn dÇn chuyÓn
träng t©m tõ ch−¬ng ®Çu sang ch−¬ng cuèi, «ng rót gän b¶n sonate chØ cßn cã
hai phÇn (®«i khi chen vµo gi÷a mét ch−¬ng chuyÓn tiÕp, nh− trong tr−êng hîp
c¸c sonate op.27 sè 2 vµ op.53, ®«i khi trùc tiÕp kÒ s¸t nhau nh− tr−êng hîp
sonate op.111) «ng trau chuèt vÉn nh÷ng chñ ®Ò Êy trong nh÷ng ch−¬ng kh¸c
nhau v.v... Song ®ång thêi «ng cè ®−a vµo trong khèi “thèng nhÊt” ®ã mét sù ®a
d¹ng h×nh thøc tèi ®a. NhiÒu lÇn «ng lång mét khóc fuga lín vµo c¸c b¶n sonate
cña «ng, lµ dÊu hiÖu mét sù t¸o b¹o kú l¹ bëi v×, trong mét b¶n sonate, khóc
fuga còng cã vÎ kh«ng ®ång chÊt nh− thiªn tiÓu luËn vÒ sù xuèng cÊp c¸c gi¸ trÞ
trong tiÓu thuyÕt cña Broch. B¶n nh¹c bé tø op.131 lµ ®Ønh cao cña sù hoµn
thiÖn vÒ thuËt kiÕn tróc. T«i chØ muèn anh chó ý vÒ mçi mét chi tiÕt mµ chóng
ta ®· nãi ®Õn: sù ®a d¹ng cña c¸c ®é dµi. Ch−¬ng ba ng¾n h¬n ch−¬ng tiÕp liÒn
®ã ®Õn 13 lÇn! Vµ chÝnh thÞ lµ hai ch−¬ng ng¾n mét c¸ch l¹ lïng ®ã (ch−¬ng ba
vµ ch−¬ng s¸u) nèi liÒn, duy tr× chung c¶ b¶y phÇn rÊt kh¸c nhau Êy! NÕu tÊt c¶
c¸c phÇn Êy ®Òu gÇn b»ng nhau, sù thèng nhÊt sÏ ®æ vì. V× sao? T«i ch¼ng biÕt
c¾t nghÜa thÕ nµo. ThÕ ®Êy th«i. B¶y phÇn dµi b»ng nhau, th× sÏ gièng nh− b¶y
c¸i tñ to t−íng xÕp c¹nh nhau.
C.S: Anh gÇn nh− kh«ng nãi g× c¶ vÒ cuèn §iÖu van gi· tõ.
46

M.K: ThÕ mµ ®Êy lµ cuèn tiÓu thuyÕt, trong mét ý nghÜa nµo ®ã, th©n thiÕt
víi t«i h¬n c¶. Còng nh− cuèn Nh÷ng mèi t×nh nùc c−êi, t«i viÕt nã vui h¬n, thó
h¬n nh÷ng cuèn kh¸c. Víi mét t©m tr¹ng kh¸c. Còng nhanh h¬n nhiÒu.
C.S: Cuèn nµy chØ cã n¨m phÇn.
M.K: Nã dùa trªn mét mÉu gèc h×nh thøc kh¸c h¼n c¸c tiÓu thuyÕt kh¸c
cña t«i. Nã hoµn toµn ®ång nhÊt, kh«ng cã nh÷ng phÇn t¸n réng ra, ®−îc cÊu t¹o
b»ng mét chÊt liÖu duy nhÊt, ®−îc kÓ theo mét nhÞp ®é nh− nhau, nã cã vÎ rÊt
kÞch, c¸ch ®iÖu, x©y dùng trªn h×nh thøc kÞch vui. Trong Nh÷ng mèi t×nh nùc
c−êi, anh cã thÓ ®äc truyÖn ng¾n Cuéc héi th¶o. Trong b¶n tiÕng TiÖp nã tªn lµ
Symposium, ¸m chØ nh¹i theo t¸c phÈm Symposion (B÷a tiÖc) cña Platon. Nh÷ng
cuéc bµn c·i dµi vÒ t×nh yªu. ThÕ mµ, c¸i truyÖn Cuéc héi th¶o Êy l¹i ®−îc cÊu
t¹o hÖt nh− §iÖu van gi· tõ: kÞch vui n¨m håi.
C.S: Theo anh kÞch vui lµ g×?
M.K: Mét h×nh thøc trong ®ã t×nh tiÕt ®−îc ®Èy lªn rÊt cao b»ng tÊt c¶ bé
m¸y nh÷ng tr−êng hîp bÊt ngê vµ phãng ®¹i. Labiche1. Trong mét cuèn tiÓu
thuyÕt, ch¼ng cã g× ®¸ng ngê h¬n, lè bÞch h¬n, lçi thêi h¬n, v« vÞ h¬n lµ t×nh tiÕt
®−îc ®Èy qu¸ lè bÞch kiÓu kÞch vui. Tõ Flaubert trë ®i c¸c nhµ tiÓu thuyÕt t×m
c¸ch xãa ®i c¸c thø x¶o thuËt cña t×nh tiÕt, tiÓu thuyÕt do ®ã trë nªn x¸m xÞt h¬n
c¶ mét cuéc ®êi x¸m xÞt nhÊt. Tuy nhiªn c¸c nhµ tiÓu thuyÕt ®Çu tiªn ch¼ng hÒ
cã nh÷ng ng¹i ngïng nh− vËy tr−íc c¸i kh«ng ch¾c ch¾n. Trong cuèn mét cña
bé Don Kih«tª, cã mét c¸i qu¸n r−îu, ®©u ®ã ë gi÷a T©y Ban Nha, ë ®Êy mäi
ng−êi, thuÇn tóy ngÉu nhiªn, gÆp nhau: Don Kih«tª, Sancho Pancha, nh÷ng
ng−êi b¹n thî c¹o vµ cha xø cña hä, råi Cardenio, anh chµng trai trÎ ®· bÞ mét
g· Don Fernand nµo ®ã cuçm mÊt c« vî ch−a c−íi Lucinde, nh−ng råi l¹i cã c¶
DorothÐe, c« vî ch−a c−íi bÞ ruång bá cña chÝnh g· Don Fernand nä, vµ sau ®ã
lµ Don Fernand víi Lucinde, råi mét viªn sü quan võa tho¸t khái nhµ tï cña bän
Maures, vµ råi em trai anh ta ®· ®i t×m anh suèt bao n¨m nay, råi con g¸i cña
anh ta lµ Claire vµ cßn thªm ng−êi t×nh cña Claire ®uæi theo c« ta, chÝnh anh ta
l¹i bÞ nh÷ng ng−êi ®Çy tí cña cha anh r−ît ®uæi... Dån dËp nh÷ng trïng hîp vµ
gÆp gì hoµn toµn t×nh cê. Nh−ng ë Cervantes chí nªn coi ®ã lµ mét sù ng©y ng«
hay vông vÒ. C¸c tiÓu thuyÕt håi Êy cßn ch−a ký kÕt víi ®éc gi¶ b¶n giao −íc
ph¶i gièng nh− thËt. Chóng kh«ng muèn gi¶ lµm c¸i thËt, chóng muèn lµm vui,
g©y kinh ng¹c, g©y bÊt ngê, bá bïa mª. Chóng cã tÝnh trß ch¬i vµ kú tµi cña
chóng lµ ë ®ã. Khëi ®Çu thÕ kû XIX ®−îc coi lµ mét biÕn ®æi khæng lå trong
lÞch sö tiÓu thuyÕt. T«i muèn gäi ®ã gÇn nh− lµ mét có sèc. §ßi hái b¾t ch−íc
c¸i cã thËt lËp tøc lµm cho c¸i qu¸n r−îu cña Cervantes trë thµnh lè bÞch. ThÕ
kû XX th−êng næi lo¹n chèng l¹i di s¶n cña thÕ kû XIX. Tuy vËy kh«ng thÓ ®¬n
gi¶n quay l¹i c¸i qu¸n r−îu cña Cervantes n÷a. Gi÷a n¬i ®ã vµ chóng ta, kinh
nghiÖm cña chñ nghÜa hiÖn thùc thÕ kû XIX ®· chen vµo khiÕn cho trß ch¬i
nh÷ng ngÉu hîp ch¾c ch¾n kh«ng cßn cã thÓ lµ v« téi n÷a. Nã trë thµnh hoÆc lµ
cè t×nh kú côc, mØa mai, nh¹i (ch¼ng h¹n Nh÷ng tÇng hÇm ë Vatican hay
Ferdydurke), hoÆc lµ h− ¶o, cã tÝnh chÊt chiªm bao. §Êy lµ tr−êng hîp cuèn tiÓu
thuyÕt ®Çu tiªn cña Kafka Ch©u Mü. H·y ®äc ch−¬ng ®Çu, víi cuéc gÆp gì hÕt
søc khã tin gi÷a Karl Rossmann vµ ng−êi chó cña anh ta: gièng nh− lµ mét hoµi
niÖm nhí tiÕc c¸i qu¸n r−îu cña Cervantes. Nh−ng trong cuèn tiÓu thuyÕt nµy
nh÷ng t×nh huèng khã tin (thËm chÝ kh«ng thÓ cã) ®−îc gîi lªn thËt tØ mØ, thËt

1
Labiche (1815-1888): nhµ viÕt kÞch, t¸c gi¶ nh÷ng hµi kÞch vÒ phong tôc vµ kÞch vui.
47

¶o ¶nh vÒ c¸i cã thùc cho ®Õn nçi ta cã c¶m gi¸c ®i vµo mét thÕ giíi, dï huyÒn
hoÆc, song l¹i thùc h¬n thùc t¹i. Nªn nhí lÊy ®iÒu Êy: Kafka ®· ®i vµo thÕ giíi
“siªu thùc” ®Çu tiªn cña «ng (vµo “sù trén lÉn c¸i thùc vµ c¸i m¬” ®Çu tiªn cña
«ng) th«ng qua c¸i qu¸n r−îu cña Cervantes, qua c¸nh cöa cña kÞch vui.
C.S: Tõ kÞch vui gîi lªn ý t−ëng vÒ mét trß gi¶i trÝ.
M.K: Vµo thêi khëi ®Çu cña m×nh, nÒn tiÓu thuyÕt lín ch©u ¢u lµ mét trß
gi¶i trÝ vµ tÊt c¶ nh÷ng nhµ tiÓu thuyÕt ch©n chÝnh ®Òu nhí tiÕc thêi Êy. V¶ l¹i,
gi¶i trÝ kh«ng hÒ lo¹i trõ tÝnh nghiªm trang. Trong cuèn §iÖu van gi· tõ ng−êi ta
tù hái: con ng−êi cã xøng ®¸ng ®−îc sèng trªn hµnh tinh nµy kh«ng, cã nªn
“gi¶i phãng hµnh tinh khái nh÷ng mãng vuèt cña con ng−êi”? Hîp nhÊt tÝnh
cùc kú nghiªm trang cña c©u hái víi tÝnh cùc kú nhÑ nhµng cña h×nh thøc, lµ
tham väng cña t«i tõ l©u. Vµ ®Êy kh«ng ph¶i lµ mét tham väng thuÇn tóy nghÖ
thuËt. Sù hîp nhÊt mét h×nh thøc phï phiÕm víi mét chñ ®Ò nghiªm trang lét
trÇn c¸c bi kÞch cña chóng ta (nh÷ng bi kÞch diÔn ra trªn gi−êng ngñ cña chóng
ta còng nh− nh÷ng bi kÞch mµ chóng ta diÔn trªn s©n khÊu lín cña lÞch sö) trong
sù v« nghÜa kinh khñng cña nã.
C.S: Nh− vËy cã hai h×nh thøc mÉu gèc trong c¸c tiÓu thuyÕt cña anh: 1-
lèi bè côc ®a ©m thèng nhÊt c¸c thµnh tè kh«ng ®ång chÊt trong mét kÕt cÊu c¬
së trªn con sè b¶y; 2- lèi bè côc kiÓu kÞch vui thuÇn nhÊt, mang tÝnh kÞch vµ
mÊp mÐ c¸i huyÒn hoÆc.
M.K: T«i lu«n lu«n m¬ −íc cã mét sù béi −íc lín bÊt ngê. Nh−ng lóc nµy
t«i ch−a tho¸t næi t×nh tr¹ng hai vî víi hai h×nh thøc nµy.
48

phÇn thø n¨m

®©u ®ã ë phÝa sau kia

C¸c nhµ th¬ kh«ng s¸ng chÕ ra c¸c bµi th¬


Bµi th¬ n»m ®©u ®ã ë phÝa sau kia
L©u l¾m råi nã vÉn ë ®ã
Nhµ th¬ chØ cã viÖc kh¸m ph¸ ra nã.

Jan Skacel

B¹n t«i, Josef Skvorecky, trong mét cuèn s¸ch cña anh kÓ c©u chuyÖn cã
thËt nµy:
Mét viªn kü s− thµnh Praha ®−îc mêi ®i dù mét cuéc héi th¶o khoa häc ë
Lu©n §«n. Anh ®Õn ®ã, anh tham gia th¶o luËn vµ anh trë vÒ Praha. Vµi giê sau
khi trë vÒ, t¹i c«ng së cña m×nh, anh cÇm tê nhËt b¸o Rudo Pravo, vµ ë ®Êy anh
®äc thÊy: mét viªn kü s− TiÖp, ®¹i biÓu t¹i mét cuéc héi th¶o ë Lu©n §«n, sau
khi ®· ph¸t biÓu tr−íc b¸o chÝ ph−¬ng T©y mét tuyªn bè nãi xÊu tæ quèc x· héi
chñ nghÜa cña m×nh, ®· quyÕt ®Þnh ë l¹i ph−¬ng T©y.
Mét cuéc di t¶n bÊt hîp ph¸p g¾n thªm mét tuyªn bè nh− vËy ch¼ng ph¶i
chuyÖn vÆt. Vµi chôc n¨m tï. Viªn kü s− cña chóng ta kh«ng cßn tin næi ë m¾t
m×nh. Nh−ng bµi b¸o nãi vÒ chÝnh anh, ch¼ng cßn nghi ngê g× n÷a. C« th− ký
cña anh b−íc vµo phßng anh, ho¶ng hèt khi tr«ng thÊy anh: Trêi ®Êt, c« kªu lªn,
anh vÒ ®Êy µ! ThËt ch¼ng biÕt ®iÒu tÝ nµo, anh ®· ®äc nh÷ng g× ng−êi ta viÕt vÒ
anh ch−a?
Viªn kü s− ®äc thÊy nçi lo sî trong m¾t c« th− ký. Anh cã thÓ lµm g× ®©y?
Anh bæ ®Õn tßa so¹n tê Rudo Pravo. ë ®Êy, anh gÆp ng−êi biªn tËp viªn cã
tr¸ch nhiÖm. Anh chµng nµy xin lçi, qu¶ thËt, chuyÖn nµy ®óng lµ thËt phiÒn,
nh−ng anh ta, biªn tËp viªn, ch¼ng dÝnh d¸ng g× vµo ®©y c¶, anh ta ®· nhËn v¨n
b¶n bµi b¸o nµy trùc tiÕp tõ Bé Ngo¹i giao.
Viªn kü s− ch¹y sang Bé Ngo¹i giao. ë ®Êy, ng−êi ta nãi víi anh, v©ng,
ch¾c ch¾n, ®©y lµ mét nhÇm lÉn, nh−ng phÇn hä, hä ®· nhËn ®−îc b¸o c¸o vÒ
anh kü s− tõ c¬ quan mËt vô cña hä ë sø qu¸n t¹i Lu©n §«n. Viªn kü s− ®ßi mét
sù c¶i chÝnh. Ng−êi ta b¶o anh, c¶i chÝnh, kh«ng, kh«ng cã lµm c¸i ®ã ®©u,
nh−ng hä b¶o ®¶m víi anh r»ng sÏ kh«ng cã chuyÖn g× x¶y ra víi anh c¶, anh cã
thÓ yªn t©m.
Nh−ng viªn kü s− kh«ng yªn t©m. Tr¸i l¹i, rÊt nhanh, anh nhËn thÊy ®ét
nhiªn anh bÞ theo dâi rÊt chÆt, ®iÖn tho¹i cña anh bÞ nghe trém vµ anh cã kÎ b¸m
®u«i ngoµi ®−êng. Anh kh«ng thÓ ngñ ®−îc n÷a, anh bÞ nh÷ng c¬n ¸c méng,
cho ®Õn ngµy, kh«ng thÓ chÞu ®ùng sù c¨ng th¼ng ®ã ®−îc n÷a, anh thËt sù m¹o
49

hiÓm trèn ra khái n−íc mét c¸ch bÊt hîp ph¸p. VËy lµ anh trë thµnh mét kÎ di
t¶n thËt sù.

C©u chuyÖn t«i võa kÓ lµ mét trong sè nh÷ng c©u chuyÖn mµ ng−êi ta gäi
ngay kh«ng do dù lµ cã tÝnh chÊt Kafka. Tõ ng÷ ®ã, rót ra tõ mét t¸c phÈm nghÖ
thuËt, chØ ®−îc x¸c ®Þnh bëi nh÷ng h×nh t−îng cña mét nhµ tiÓu thuyÕt, trë
thµnh mÉu sè chung duy nhÊt cña nh÷ng t×nh huèng (c¶ v¨n häc lÉn cã thËt) mµ
kh«ng mét tõ nµo kh¸c cã thÓ n¾m b¾t ®−îc, vµ c¶ khoa chÝnh trÞ häc, x· héi
häc lÉn t©m lý häc kh«ng thÓ cung cÊp næi ch×a khãa.
Nh−ng vËy th× tÝnh chÊt Kafka lµ g×?
H·y thö cè m« t¶ vµi ph−¬ng diÖn.
Thø nhÊt: Viªn kü s− ®èi mÆt víi quyÒn lùc nã cã tÝnh chÊt mét mª cung
bÊt tËn. Anh sÏ kh«ng bao giê ®Õn ®−îc tËn cïng nh÷ng hµnh lang v« tËn cña
nã vµ sÏ kh«ng bao giê t×m ra ®−îc ai lµ ng−êi ®· ®äc lªn b¶n ¸n ®Þnh mÖnh.
Nh− vËy anh l©m vµo t×nh tr¹ng gièng nh− Joseph K. ®èi diÖn víi tßa ¸n hay anh
nh©n viªn ®o ®¹c K. ®èi diÖn víi tßa l©u ®µi. TÊt c¶ hä ®Òu ë gi÷a mét thÕ giíi
nã lµ mét thiÕt chÕ cã tÝnh mª cung duy nhÊt mªnh m«ng mµ hä kh«ng thÓ tho¸t
ra vµ kh«ng thÓ hiÓu ®−îc. Tr−íc Kafka, c¸c nhµ tiÓu thuyÕt th−êng tè c¸o c¸c
thÓ chÕ nh− lµ nh÷ng tr−êng ®Êu ë ®ã va ch¹m nh÷ng lîi Ých x· héi hay c¸ nh©n
kh¸c nhau. ë Kafka, thiÕt chÕ lµ mét c¬ chÕ tu©n theo nh÷ng quy luËt cña chÝnh
nã ®· ®−îc ®Æt ch−¬ng tr×nh kh«ng biÕt do ai vµ lóc nµo, chóng ch¼ng liªn quan
g× ®Õn lîi Ých cña con ng−êi vµ do ®ã kh«ng thÓ hiÓu ®−îc.
Thø hai: Trong ch−¬ng V cuèn L©u ®µi, viªn x· tr−ëng gi¶i thÝch cho K.,
mét c¸ch chi tiÕt, c©u chuyÖn dµi dßng vÒ hå s¬ cña anh ta. Ta h·y tãm gän l¹i:
c¸ch ®©y chõng m−¬i n¨m, tßa l©u ®µi cã göi ®Õn chÝnh quyÒn x· ®Ò nghÞ tuyÓn
dông cho x· mét nh©n viªn ®o ®¹c. Viªn x· tr−ëng ®· tr¶ lêi tõ chèi b»ng th−
(ch¼ng ai cÇn nh©n viªn ®o ®¹c nµo c¶) nh−ng th− tr¶ lêi Êy bÞ l¹c sang mét c¬
quan kh¸c vµ, nh− thÕ, do c¸i trß rÊt tinh vi nh÷ng sù hiÓu lÇm quan liªu chñ
nghÜa kÐo dµi nhiÒu n¨m, mét ngµy nä, do v« ý, giÊy mêi ®· thËt sù ®−îc göi
®Õn cho K. ®óng ngay vµo lóc mµ tÊt c¶ c¸c c¬ quan cã liªn quan ®ang vøt bá
c¸i ®Ò nghÞ cò ®· thµnh lçi thêi. VËy lµ sau mét chuyÕn ®i dµi, K. ®Õn lµng nä
do nhÇm lÉn. Cßn h¬n thÕ n÷a, v× r»ng ®èi víi anh ta kh«ng cßn cã c¸i thÕ giíi
kh¶ dÜ nµo kh¸c n÷a ngoµi tßa l©u ®µi víi c¸i lµng kia, toµn bé cuéc sèng cña
anh chØ lµ mét nhÇm lÉn.
Trong thÕ giíi cña Kafka, b¶n hå s¬ gièng nh− ý t−ëng cña Platon. Nã ®¹i
diÖn cho thùc chÊt cña con ng−êi, chØ lµ ¸nh ph¶n chiÕu h¾t lªn trªn tÊm mµn
cña c¸c ¶o t−ëng. Qu¶ vËy, c¶ g· nh©n viªn ®o ®¹c lÉn viªn kü s− thµnh Praha
chØ lµ nh÷ng c¸i bãng cña c¸c tÊm phiÕu cña hä: vµ cßn Ýt h¬n thÕ rÊt nhiÒu: hä
lµ nh÷ng c¸i bãng cña mét nhÇm lÉn trong mét hå s¬, nghÜa lµ nh÷ng c¸i bãng
kh«ng cã c¶ quyÒn tån t¹i nh− nh÷ng c¸i bãng.
Song, nÕu cuéc sèng con ng−êi chØ lµ mét c¸i bãng, vµ thùc t¹i n»m ë ®©u
kia, trong c¸i kh«ng víi tíi ®−îc, trong c¸i phi nh©n vµ siªu nh©n, tøc th× ta
b−íc vµo thÇn häc. Qu¶ vËy, nh÷ng ng−êi ®Çu tiªn chó gi¶i Kafka ®· gi¶i thÝch
c¸c tiÓu thuyÕt cña «ng nh− lµ mét ngô ng«n t«n gi¸o.
50

C¸ch hiÓu ®ã theo t«i lµ sai (bëi v× nã thÊy mét thø phóng dô ë n¬i mµ
Kafka ®· n¾m b¾t nh÷ng t×nh thÕ cô thÓ cña cuéc sèng con ng−êi) tuy nhiªn vÉn
cã ý nghÜa ph¸t hiÖn: ë tÊt c¶ n¬i nµo mµ quyÒn lùc nghi ngê, nã tÊt yÕu t¹o ra
thø thÇn häc cña chÝnh nã; ë tÊt c¶ n¬i nµo mµ nã c− xö nh− lµ Th−îng ®Õ, nã
gîi lªn nh÷ng t×nh c¶m t«n gi¸o ®èi víi nã; thÕ giíi cã thÓ ®−îc m« t¶ trong mét
tõ vùng thÇn häc.
Kafka kh«ng viÕt nh÷ng phóng dô t«n gi¸o, nh−ng tÝnh chÊt Kafka (trong
thùc t¹i vµ trong h− cÊu) lµ kh«ng thÓ t¸ch rêi víi ph−¬ng diÖn thÇn häc cña nã
(hay ®óng h¬n: gi¶ thÇn häc).
Thø ba: Raskolnikov kh«ng thÓ chÞu næi søc nÆng téi lçi cña m×nh, vµ ®Ó
t×m ®−îc sù yªn b×nh, anh tù nguyÖn nhËn sù trõng ph¹t. §ã lµ t×nh huèng rÊt
quen thuéc téi lçi ®i t×m sù trõng ph¹t.
ë Kafka, logic bÞ ®¶o ng−îc. KÎ bÞ trõng ph¹t kh«ng biÕt nguyªn nh©n cña
sù trõng ph¹t. TÝnh phi lý cña sù trõng ph¹t kh«ng thÓ nµo chÞu ®−îc cho ®Õn
nçi, ®Ó t×m ®−îc sù yªn tÜnh, kÎ bÞ kÕt téi muèn ®i t×m mét c¸ch bµo ch÷a cho
h×nh ph¹t cña m×nh: sù trõng ph¹t ®i t×m téi lçi.
Viªn kü s− thµnh Praha bÞ trõng ph¹t b»ng mét sù theo dâi r¸o riÕt cña
c¶nh s¸t. Sù trõng ph¹t ®ã ®ßi hái mét téi lçi kh«ng hÒ ph¹m ph¶i, vµ viªn kü s−
mµ ng−êi ta kÕt téi di t¶n cuèi cïng ®· di t¶n thùc sù: sù trõng ph¹t cuèi cïng
®· t×m thÊy téi lçi.
Kh«ng biÕt m×nh bÞ kÕt téi v× c¸i g×, K. trong ch−¬ng VII cuèn Vô ¸n
quyÕt ®Þnh xÐt l¹i toµn bé cuéc ®êi m×nh, toµn bé qu¸ khø cña m×nh “®Õn tËn
nh÷ng chi tiÕt nhá nhÊt”. Bé m¸y “tù kÕt téi” ®· khëi ®éng. KÎ bÞ kÕt téi ®i t×m
téi lçi cña m×nh.
Mét h«m, Amalia nhËn ®−îc mét bøc th− tôc tÜu cña mét viªn chøc thuéc
tßa l©u ®µi. BÞ xóc ph¹m, c« xÐ ®i. Tßa l©u ®µi thËm chÝ ch¼ng cÇn quë tr¸ch
c¸ch cø xö t¸o b¹o cña Amalia. Nçi sî (chÝnh lµ c¸i nçi sî mµ viªn kü s− thÊy
trong m¾t c« th− ký cña anh) tù nã t¸c ®éng. Ch¼ng cã mÖnh lÖnh nµo c¶, ch¼ng
cã chót dÊu hiÖu cã thÓ nhËn thÊy nµo c¶ tõ phÝa tßa l©u ®µi, mäi ng−êi vÉn
tr¸nh gia ®×nh Amalia nh− lµ c« bÞ dÞch h¹ch vËy.
Bè Amalia muèn b¶o vÖ gia ®×nh m×nh. Nh−ng cã mét khã kh¨n: kh«ng
thÓ t×m ra t¸c gi¶ cña b¶n ¸n, mµ ngay c¶ b¶n ¸n còng kh«ng cã! Muèn chèng
¸n, th× ph¶i bÞ kÕt ¸n chø! Ng−êi cha van nµi tßa l©u ®µi tuyªn bè téi lçi ®i. Nh−
vËy nãi r»ng sù trõng ph¹t ®i t×m téi lçi cßn lµ Ýt. Trong c¸i thÕ giíi gi¶ - thÇn
häc nµy, kÎ bÞ trõng ph¹t van xin ng−êi ta nh×n nhËn lµ nã cã téi!
VÉn th−êng x¶y ra t×nh tr¹ng mét ng−êi d©n thµnh Praha h«m nay bÞ thÊt
sñng, kh«ng cßn t×m ®−îc chót viÖc lµm nµo. Anh ta hoµi c«ng xin mét chøng
nhËn chØ râ r»ng anh ®· ph¹m mét lçi vµ cÊm kh«ng ai ®−îc dïng anh. B¶n ¸n
kh«ng thÓ t×m ra. Vµ v× ë Praha, lao ®éng lµ mét nghÜa vô ®−îc ph¸p luËt quy
®Þnh, cuèi cïng anh bÞ kÕt téi lµ kÎ ¨n b¸m: ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ anh cã téi trèn
lao ®éng. Sù trõng ph¹t ®· t×m ra téi lçi.
Thø t−: ChuyÖn viªn kü s− thµnh Praha cã tÝnh chÊt mét chuyÖn kh«i hµi,
chuyÖn ®ïa; nã g©y c−êi.
Hai g· hoµn toµn bÊt kú nµo ®ã (kh«ng ph¶i lµ nh÷ng “vÞ thanh tra” nh−
b¶n dÞch tiÕng Ph¸p ®· khiÕn ta t−ëng nhÇm) mét buæi s¸ng nä chép ®−îc K.
trªn gi−êng ngñ cña anh, tuyªn bè lµ anh ta ®· bÞ b¾t vµ chÐn mÊt b÷a ¨n s¸ng
cña anh. K., mét viªn chøc cã kû luËt, ®¸ng lÏ tèng hä ra khái nhµ anh, l¹i tù
51

bµo ch÷a d«ng dµi tr−íc mÆt hä, trong khi ®ang mÆc ¸o ngñ. Khi Kafka ®äc cho
c¸c b¹n «ng nghe ch−¬ng mét cuèn Vô ¸n, ai nÊy ®Òu c−êi, kÓ c¶ t¸c gi¶.
Philip Roth m¬ −íc quay mét cuèn phim dùa theo cuèn L©u ®µi: «ng ®Þnh
®−a Groucho Marx vµo vai g· nh©n viªn ®o ®¹c K. vµ Chico Harpo vai viªn phô
t¸ cña anh ta. V©ng, «ng hoµn toµn cã lý: c¸i hµi lµ kh«ng thÓ t¸ch rêi chÝnh b¶n
chÊt cña chÊt Kafka.
Nh−ng thËt lµ mét niÒm an ñi tåi ®èi víi viªn kü s− nÕu anh biÕt r»ng c©u
chuyÖn cña anh lµ hµi. Anh bÞ nhèt trong c©u chuyÖn ®ïa cña chÝnh cuéc ®êi
m×nh nh− mét con c¸ trong c¸i bÓ c¸; anh ch¼ng thÊy chuyÖn Êy buån c−êi tÝ
nµo c¶. Qu¶ vËy, mét chuyÖn ®ïa chØ buån c−êi ®èi víi nh÷ng ng−êi ®øng tr−íc
bÓ c¸; chÊt Kafka, tr¸i l¹i, ®−a chóng ta vµo bªn trong, vµo tËn gan ruét cña mét
chuyÖn ®ïa, vµo ®Õn chç ghª tëm cña c¸i hµi.
Trong thÕ giíi cña Kafka, c¸i hµi kh«ng ph¶i lµ mét ®èi ©m cña c¸i bi (c¸i
bi - hµi) nh− trong tr−êng hîp ë Shakespeare; nã cã mÆt ë ®ã kh«ng ph¶i ®Ó lµm
cho c¸i bi dÔ chÞu ®ùng ®−îc h¬n nhê s¾c th¸i nhÑ nhµng; nã kh«ng ®Öm cho c¸i
bi, kh«ng, nã hñy diÖt c¸i bi tõ trong trøng b»ng c¸ch t−íc mÊt cña c¸c n¹n
nh©n niÒm an ñi duy nhÊt hä cßn cã thÓ hy väng: niÒm an ñi n»m trong sù cao
c¶ (cã thËt hay gi¶ ®Þnh) cña tÊn bi kÞch. Viªn kü s− ®· mÊt tæ quèc cña m×nh vµ
tÊt c¶ cö täa c−êi å lªn.

Trong lÞch sö hiÖn ®¹i cã nh÷ng thêi kú mµ cuéc sèng gièng hÖt nh− trong
c¸c tiÓu thuyÕt cña Kafka.
Håi t«i cßn sèng ë Praha, bao nhiªu lÇn t«i ®· nghe ng−êi ta gäi tßa nhµ
Ban BÝ th− §¶ng (mét ng«i nhµ xÊu xÝ vµ hiÖn ®¹i) lµ “tßa l©u ®µi”. Bao nhiªu
lÇn t«i ®· nghe ng−êi ta gäi nh©n vËt sè hai trong §¶ng(mét ®ång chÝ Hendrych
nµo ®ã) lµ Klamm (cµng thó vÞ h¬n lµ trong tiÕng SÐc “klam” cã nghÜa lµ “¶o
¶nh” hay “trß bÞp”).
Nhµ th¬ A., mét nh©n vËt céng s¶n lín, bÞ tï v× mét vô ¸n kiÓu Stalin håi
nh÷ng n¨m 50. Trong tï, «ng viÕt mét tËp th¬ trong ®ã «ng tuyªn bè lßng trung
thµnh cña m×nh ®èi víi chñ nghÜa céng s¶n bÊt chÊp tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ghª rîn
«ng ®· ph¶i chÞu ®ùng. Kh«ng ph¶i v× hÌn nh¸t. Nhµ th¬ coi sù trung thµnh cña
m×nh (trung thµnh víi nh÷ng tªn ®ao phñ cña m×nh) lµ dÊu hiÖu ®øc h¹nh cña
«ng, sù c−¬ng trùc cña «ng. Nh÷ng ng−êi d©n thµnh Praha biÕt tËp th¬ ®ã vµ ®Æt
cho nã c¸i tªn mØa mai thËt hay lµ: Lßng biÕt ¬n cña Joseph K.
Nh÷ng h×nh t−îng, nh÷ng t×nh huèng, c¶ nh÷ng c©u chÝnh x¸c rót ra tõ c¸c
tiÓu thuyÕt cña Kafka, tham gia vµo ®êi sèng thµnh Praha.
Tuy nhiªn sù kh¼ng ®Þnh ®ã cÇn ®−îc ch÷a l¹i: chÊt Kafka kh«ng ph¶i lµ
mét kh¸i niÖm x· héi häc hay chÝnh trÞ häc. Ng−êi ta ®· cè gi¶i thÝch c¸c tiÓu
thuyÕt cña Kafka nh− lµ mét sù phª ph¸n x· héi c«ng nghiÖp, phª ph¸n sù bãc
lét, sù tha hãa ®¹o ®øc t− s¶n, tãm l¹i, phª ph¸n chñ nghÜa t− b¶n. Nh−ng trong
thÕ giíi cña Kafka, gÇn nh− kh«ng hÒ t×m thÊy nh÷ng g× lµm nªn chñ nghÜa t−
b¶n. Kh«ng cã ®ång tiÒn vµ quyÒn lùc cña nã, kh«ng cã th−¬ng m¹i, kh«ng cã
quyÒn së h÷u vµ nh÷ng kÎ së h÷u, kh«ng cã giai cÊp.
52

ChÊt Kafka kh«ng t−¬ng øng víi ®Þnh nghÜa vÒ chñ nghÜa toµn trÞ. Trong
c¸c tiÓu thuyÕt cña Kafka, kh«ng cã ®¶ng, hÖ t− t−ëng cña nã vµ tõ vùng cña nã,
kh«ng cã chÝnh trÞ, kh«ng cã c¶nh s¸t, kh«ng cã qu©n ®éi.
H×nh nh− ®óng h¬n lµ chÊt Kafka biÓu hiÖn mét kh¶ n¨ng s¬ ®¼ng cña con
ng−êi vµ thÕ giíi cña nã, kh¶ n¨ng kh«ng ®−îc x¸c ®Þnh vÒ mÆt lÞch sö, nã theo
®uæi con ng−êi gÇn nh− vÜnh h»ng.
Nh−ng gi¶i thÝch ®ã kh«ng lµm mÊt ®i c©u hái: v× sao ë Praha c¸c tiÓu
thuyÕt cña Kafka ®· cã thÓ trén lÉn víi cuéc sèng, vµ t¹i sao ë Paris còng nh÷ng
cuèn tiÓu thuyÕt Êy l¹i cã thÓ ®−îc tiÕp nhËn nh− lµ biÓu hiÖn bÝ hiÓm thÕ giíi
riªng biÖt chñ quan cña t¸c gi¶? §iÒu ®ã cã nghÜa lµ c¸i tiÒm n¨ng trong con
ng−êi vµ thÕ giíi cña nã mµ ta gäi lµ chÊt Kafka dÔ dµng trë thµnh nh÷ng sè
phËn cô thÓ ë Praha h¬n lµ ë Paris ch¨ng?
Cã nh÷ng xu h−íng trong lÞch sö hiÖn ®¹i t¹o nªn chÊt Kafka tÇm cì x·
héi lín: sù tËp trung dÇn dÇn quyÒn lùc h−íng ®Õn sù tù thÇn th¸nh hãa; sù quan
liªu hãa ho¹t ®éng x· héi biÕn tÊt c¶ c¸c c¬ quan thµnh nh÷ng mª cung bÊt tËn;
sù phi c¸ tÝnh hãa c¸ nh©n lµ kÕt qu¶ cña t×nh tr¹ng trªn.
C¸c Nhµ n−íc toµn trÞ tËp trung cùc ®é c¸c xu h−íng ®ã ®· lµm næi bËt
nh÷ng quan hÖ chÆt chÏ gi÷a c¸c tiÓu thuyÕt cña Kafka víi cuéc sèng thùc. Song
nÕu ë ph−¬ng T©y ng−êi ta kh«ng nh×n thÊy mèi liªn hÖ ®ã, ®Êy kh«ng ph¶i chØ
v× c¸i x· héi gäi lµ d©n chñ Ýt chÊt Kafka h¬n x· héi Praha h«m nay. T«i t−ëng
cßn lµ v× ë ®©y ng−êi ta ®· ®¸nh mÊt, mét c¸ch kh«ng tr¸nh ®−îc, c¶m gi¸c vÒ
c¸i cã thËt.
Bëi v× x· héi gäi lµ d©n chñ còng tõng biÕt qu¸ tr×nh phi c¸ tÝnh hãa vµ
quan liªu hãa; c¶ hµnh tinh ®· trë thµnh s©n khÊu cña qu¸ tr×nh Êy. C¸c tiÓu
thuyÕt cña Kafka lµ mét thø ngoa dô nh− trong chiªm bao vµ t−ëng t−îng vÒ
t×nh tr¹ng ®ã; nhµ n−íc toµn trÞ lµ mét thø ngoa dô n«m na vµ vËt chÊt cña nã.
Nh−ng v× sao Kafka l¹i lµ nhµ tiÓu thuyÕt ®Çu tiªn n¾m b¾t ®−îc nh÷ng xu
h−íng ®ã kú thùc chØ diÔn ra trªn s©n khÊu lÞch sö, s¸ng râ vµ d÷ d»n nhÊt, sau
khi «ng ®· chÕt?

NÕu ta kh«ng muèn bÞ lõa v× nh÷ng sù phØnh phê vµ nh÷ng truyÒn thuyÕt,
ta kh«ng t×m thÊy mét dÊu vÕt quan träng nµo c¶ vÒ nh÷ng mèi quan t©m chÝnh
trÞ cña Franz Kafka. VÒ mÆt ®ã, «ng kh¸c tÊt c¶ nh÷ng ng−êi b¹n thµnh Praha
cña «ng, Max Brod, Fran Werfel, Egon Erwin Kisch, còng nh− tÊt c¶ nh÷ng nhµ
tiÒn phong chñ nghÜa, tù cho lµ biÕt ®−îc ý nghÜa cña lÞch sö, thÝch gîi lªn diÖn
m¹o cña t−¬ng lai. T¹i sao kh«ng ph¶i t¸c phÈm cña hä, mµ l¹i chÝnh lµ t¸c
phÈm cña ng−êi b¹n ®−êng c« ®¬n cña hä, l¹c loµi vµ chØ ch¨m chó vµo cuéc
sèng riªng cña m×nh vµ vµo nghÖ thuËt cña m×nh, ngµy nay ®· trë thµnh mét thø
tiªn tri chÝnh trÞ - x· héi vµ, do ®ã, bÞ cÊm trªn mét bé phËn lín cña hµnh tinh?
T«i ®· nghÜ ®Õn ®iÒu bÝ Èn ®ã mét h«m sau khi ®−îc chøng kiÕn c¸i c¶nh
nµy ë nhµ mét bµ b¹n giµ. Bµ b¹n nµy, håi nh÷ng vô ¸n kiÓu Stalin ë Praha n¨m
1951, ®· bÞ b¾t vµ xö v× nh÷ng téi ¸c bµ kh«ng hÒ ph¹m. Thêi Êy, hµng tr¨m
ng−êi céng s¶n ®· r¬i vµo hoµn c¶nh gièng nh− bµ. Suèt ®êi, hä hoµn toµn ®ång
nhÊt cuéc ®êi hä víi §¶ng cña hä. Khi §¶ng ®ét nhiªn trë thµnh kÎ kÕt téi hä,
53

hä ®· chÊp nhËn, ®óng nh− Joseph K., “xem xÐt l¹i toµn bé cuéc ®êi m×nh cho
®Õn nh÷ng chi tiÕt nhá nhÊt” ®Ó t×m cho ra téi lçi che giÊu trong ®ã vµ, cuèi
cïng, thó nhËn nh÷ng téi ¸c t−ëng t−îng. Bµ b¹n t«i ®· sèng sãt nhê lßng dòng
c¶m phi th−êng cña m×nh, bµ ®· kh«ng chÞu lµm nh− tÊt c¶ c¸c ®ång chÝ cña
m×nh, nh− nhµ th¬ A., “tù ®i t×m téi lçi cña m×nh”.
Tõ chèi tiÕp tay cho bän ®ao phñ cña m×nh, bµ ®· ch¼ng cã Ých g× cho c¶nh
t−îng vô ¸n kÕt côc. Cho nªn, thay v× bÞ treo cæ, bµ chØ bÞ tï chung th©n. M−êi
l¨m n¨m sau, bµ ®−îc phôc håi danh dù hoµn toµn vµ th¶ ra.
Bµ bÞ b¾t khi con trai bµ míi mét tuæi. Khi bµ ra tï, cËu ta ®· 16, vµ bµ ®·
cã ®−îc niÒm h¹nh phóc hai mÑ con sèng cïng nhau trong mét c¶nh c« ®¬n
khiªm nh−êng. Bµ yªu con mª mÈn, ch¼ng cã g× lµ l¹. Mét h«m, lóc cËu con trai
bµ ®· 26 tuæi, t«i ®Õn th¨m hä. T«i thÊy bµ mÑ khãc, v× bÊt b×nh, giËn hên.
Nguyªn do ch¼ng cã g× ®¸ng kÓ: buæi s¸ng cËu con trai dËy muén qu¸, hay mét
chuyÖn g× ®ã kiÓu nh− vËy. T«i b¶o bµ: “ViÖc g× ph¶i giËn hên v× chuyÖn vÆt
v¹nh nh− thÕ? §¸ng g× ®©u mµ khãc! Bµ c−êng ®iÖu qu¸ ®Êy!”
CËu con trai bµ tr¶ lêi t«i, thay mÑ: “Kh«ng, mÑ ch¸u kh«ng c−êng ®iÖu
®©u. MÑ ch¸u lµ mét ng−êi phô n÷ tuyÖt vêi vµ dòng c¶m. MÑ ®· biÕt kh¸ng cù
chÝnh ë n¬i mµ mäi ng−êi ®· chÞu thua. MÑ muèn ch¸u trë thµnh mét con ng−êi
trung thùc. §óng lµ ch¸u ®· dËy qu¸ muén, nh−ng ®iÒu mÑ ch¸u chª tr¸ch ch¸u
lµ mét c¸i g× ®ã cßn s©u xa h¬n nhiÒu. §Êy lµ øng xö cña ch¸u. øng xö Ých kû
cña ch¸u. Ch¸u muèn ®−îc ®óng nh− mÑ ch¸u mong muèn ë ch¸u. Vµ ch¸u xin
høa ®iÒu ®ã víi mÑ ch¸u tr−íc mÆt b¸c.”
§iÒu §¶ng ®· kh«ng thÓ nµo lµm ®−îc víi ng−êi mÑ, ng−êi mÑ ®· lµm
®−îc víi con trai m×nh. Bµ ®· buéc nã ph¶i tù ®ång nhÊt m×nh víi lêi buéc téi
ngu ngèc, ph¶i “tù t×m ra téi lçi cña m×nh”, ph¶i thó téi c«ng khai. T«i ®· kinh
ng¹c ®øng nh×n c¸i vô ¸n kiÓu Stalin mini Êy, vµ t«i lËp tøc hiÓu ra r»ng nh÷ng
c¬ chÕ t©m lý vËn hµnh bªn trong nh÷ng biÕn cè lÞch sö lín (cã vÎ kh«ng thÓ tin
®−îc vµ thËt phi nh©n) còng chÝnh lµ nh÷ng c¬ chÕ chi phèi c¸c hoµn c¶nh riªng
t− (hoµn toµn tÇm th−êng vµ v« cïng con ng−êi).

Bøc th− næi tiÕng mµ Kafka ®· viÕt vµ ®· kh«ng bao giê göi cho bè «ng
chøng minh kh¸ râ rµng chÝnh lµ tõ trong gia ®×nh, trong mèi quan hÖ gi÷a ®øa
con vµ quyÒn lùc ®−îc thÇn th¸nh hãa cña bè mÑ, mµ Kafka ®· rót ra ®−îc hiÓu
biÕt cña «ng vÒ c¸i c¬ chÕ nhËn téi ®· trë thµnh mét trong nh÷ng chñ ®Ò lín
trong c¸c tiÓu thuyÕt cña «ng. Trong B¶n ¸n, truyÖn ng¾n cã quan hÖ chÆt chÏ
víi kinh nghiÖm gia ®×nh cña t¸c gi¶, ng−êi bè kÕt téi ®øa con trai cña m×nh vµ
ra lÖnh cho nã ph¶i nh¶y xuèng s«ng tù vÉn. Ng−êi con nhËn c¸i téi t−ëng t−îng
cña m×nh vµ ®i nh¶y xuèng s«ng còng ngoan ngo·n nh−, sau nµy, kÎ nèi nghiÖp
cËu ta lµ Joseph K. bÞ mét c¬ quan bÝ hiÓm nµo ®ã kÕt téi, ®i ®Õn chç cho ng−êi
ta c¾t cæ. Sù gièng nhau gi÷a hai lÇn buéc téi, hai lÇn nhËn téi vµ hai cuéc hµnh
quyÕt béc lé tÝnh liªn tôc trong c¸c t¸c phÈm cña Kafka, nèi liÒn “chñ nghÜa
toµn trÞ” riªng t− trong gia ®×nh víi chñ nghÜa toµn trÞ cña nh÷ng ¶o ¶nh x· héi
to lín.
54

X· héi toµn trÞ, nhÊt lµ trong nh÷ng biÕn th¸i cùc ®oan cña nã, cã khuynh
h−íng xãa bá ranh giíi gi÷a c¸i c«ng céng vµ c¸i riªng t−; quyÒn lùc ngµy cµng
trë nªn bÝ hiÓm ®ßi hái cuéc sèng cña mäi c«ng d©n ph¶i râ rµng kh«ng chª vµo
®©u ®−îc.
Ng−êi ta rÊt th−êng nãi r»ng c¸c tiÓu thuyÕt cña Kafka biÓu lé mong muèn
say mª céng ®ång vµ sù tiÕp xóc víi con ng−êi; cã vÎ nh− sinh linh bÞ mÊt gèc
lµ anh chµng K. chØ cã mét cøu c¸nh duy nhÊt: v−ît lªn sù trõng ph¹t ph¶i chÞu
c« ®¬n cña m×nh. Song, lèi gi¶i thÝch ®ã kh«ng chØ lµ mét thø s¸o rçng, mét sù
lµm gi¶m ý nghÜa, mµ cßn lµ mét c¸ch hiÓu sai.
G· nh©n viªn ®o ®¹c K. kh«ng hÒ ®i t×m nh÷ng con ng−êi vµ h¬i Êm cña
hä, anh ta kh«ng muèn trë thµnh “con ng−êi gi÷a nh÷ng con ng−êi” nh− Oreste
cña Sartre; anh muèn ®−îc thu nhËn kh«ng ph¶i bëi mét céng ®ång, mµ bëi mét
c¬ quan. §Ó ®¹t ®−îc ®iÒu ®ã, anh ph¶i tr¶ gi¸ ®¾t: anh ph¶i tõ bá sù c« ®¬n. Vµ
®©y lµ ®Þa ngôc cña anh: anh kh«ng bao giê ®−îc ë mét m×nh, hai viªn phô t¸ do
tßa l©u ®µi ph¸i tíi b¸m theo anh liªn tôc. Ngåi trªn quÇy cµ phª nh×n xuèng cÆp
t×nh nh©n, chóng dù vµo hµnh ®éng lµm t×nh ®Çu tiªn cña anh víi Freida, vµ tõ
lóc ®ã kh«ng rêi khái gi−êng ngñ cña hai ng−êi n÷a.
Kh«ng ph¶i lµ sù trõng ph¹t ph¶i chÞu c« ®¬n, mµ lµ sù c« ®¬n bÞ c−ìng
hiÕp, ®Êy lµ ¸m ¶nh cña Kafka.
Karl Rossmann kh«ng ngõng bÞ mäi ng−êi quÊy rÇy: ng−êi ta b¸n quÇn ¸o
cña anh; ng−êi ta lÊy mÊt cña anh tÊm ¶nh duy nhÊt cã h×nh bè mÑ anh; trong
nhµ ngñ, c¹nh gi−êng anh, bän trÎ ®Êm bèc vµ, thØnh tho¶ng, ng· c¶ vµo anh;
Robinson vµ Delamarche, hai g· l−u manh, buéc anh ph¶i sèng chung víi vî
chång chóng, ®Õn nçi nh÷ng tiÕng thë dµi cña mô Brunelda bÐo ô vang ®Õn tËn
trong giÊc ngñ cña anh.
C©u chuyÖn vÒ Joseph K. khëi ®Çu còng chÝnh b»ng c¶nh riªng t− bÞ x©m
ph¹m: hai g· l¹ mÆt ®Õn b¾t anh ngay trªn gi−êng ngñ. Tõ h«m ®ã, anh kh«ng
cßn c¶m thÊy mét m×nh n÷a: tßa ¸n sÏ b¸m ®uæi anh, theo dâi anh vµ nãi víi
anh; cuéc sèng riªng t− cña anh cø biÕn mÊt dÇn, råi sÏ bÞ nuèt chöng bëi c¸i c¬
quan bÝ hiÓm v©y dån anh.
Nh÷ng t©m hån tr÷ t×nh thÝch rao gi¶ng vÒ sù xãa bá nh÷ng bÝ mËt vµ ca
ngîi sù râ rµng cña cuéc sèng riªng t− kh«ng hiÓu ®−îc c¸i qu¸ tr×nh mµ hä
®ang bËm vµo ®ã sÏ ®−a ®Õn ®©u. §iÓm xuÊt ph¸t cña chñ nghÜa toµn trÞ gièng
nh− ®iÓm xuÊt ph¸t cña Vô ¸n: ng−êi ta sÏ ®Õn tãm cæ anh ngay t¹i gi−êng ngñ
cña anh. Hä ®Õn ®Êy hÖt nh− bè anh vµ mÑ anh vÉn thÝch lµm vËy.
Ng−êi ta th−êng tù hái kh«ng biÕt c¸c tiÓu thuyÕt cña Kafka cã ph¶i lµ
ph¶n ¸nh nh÷ng xung ®ét rÊt c¸ nh©n vµ riªng t− cña t¸c gi¶, hay lµ sù m« t¶
“guång m¸y x· héi” kh¸ch quan.
ChÊt Kafka kh«ng tù giíi h¹n c¶ trong lÜnh vùc riªng t− lÉn trong lÜnh vùc
c«ng céng; nã bao gép c¶ hai. C¸i c«ng céng lµ tÊm g−¬ng chiÕu cña c¸i riªng
t−, c¸i riªng t− ph¶n ¸nh c¸i c«ng céng.

6
55

Khi nãi ®Õn nh÷ng lÜnh vùc x· héi ®· t¹o ra chÊt Kafka, t«i kh«ng chØ nghÜ
®Õn gia ®×nh, mµ cßn nghÜ ®Õn mét tæ chøc kh¸c ë ®ã Kafka ®· tr¶i qua cuéc ®êi
thanh niªn cña «ng: c¸i c«ng së.
Ng−êi ta th−êng gi¶i thÝch c¸c nh©n vËt cña Kafka nh− lµ ph¶n ¸nh cã tÝnh
phóng dô cña ng−êi trÝ thøc, nh−ng GrÐgoire Samsa ch¼ng cã chót g× lµ mét nhµ
trÝ thøc. Khi anh thøc dËy vµ thÊy m×nh biÕn thµnh con gi¸n, anh chØ cã mét nçi
lo: lµm thÕ nµo, trong t×nh tr¹ng míi nµy, ®Õn c«ng së cho kÞp giê? Trong ®Çu
anh chØ cã sù phôc tïng vµ tÝnh kû luËt mµ nghÒ nghiÖp cña anh ®· lµm cho anh
quen: anh lµ mét ng−êi lµm c«ng, mét viªn chøc, vµ tÊt c¶ c¸c nh©n vËt cña
Kafka ®Òu lµ vËy; viªn chøc kh«ng ph¶i ®−îc quan niÖm nh− mét h×nh mÉu x·
héi häc (sÏ lµ nh− vËy ë Zola), mµ nh− mét kh¶ n¨ng nh©n lo¹i, mét c¸ch tån t¹i
s¬ ®¼ng.
Trong thÕ giíi quan liªu cña ng−êi viªn chøc, thø nhÊt, kh«ng cã s¸ng
kiÕn, ph¸t minh, tù do hµnh ®éng, chØ cã c¸c mÖnh lÖnh vµ quy t¾c: ®Êy lµ thÕ
giíi cña sù phôc tïng. Thø hai, ng−êi viªn chøc thùc thi mét bé phËn nhá cña
mét ho¹t ®éng hµnh chÝnh lín mµ môc ®Ých vµ ph¹m vi ë ngoµi tÇm biÕt cña anh
ta: ®Êy lµ thÕ giíi ë ®ã c¸c cö ®éng trë thµnh m¸y mãc vµ kh«ng ai hiÓu ý nghÜa
nh÷ng g× m×nh lµm.
Thø ba, ng−êi viªn chøc chØ lµm viÖc víi nh÷ng kÎ v« danh vµ víi c¸c hå
s¬: ®Êy lµ thÕ giíi cña c¸c trõu t−îng.
§Æt mét cuèn tiÓu thuyÕt vµo trong c¸i thÕ giíi cña sù phôc tïng, cña m¸y
mãc vµ cña trõu t−îng, ë ®ã phiªu l−u duy nhÊt cña con ng−êi lµ ®i tõ bµn giÊy
nµy sang bµn giÊy kh¸c, ®Êy lµ ®iÒu cã vÎ ng−îc l¹i víi chÝnh b¶n chÊt cña chÊt
th¬ sö thi. Tõ ®ã n¶y ra c©u hái: lµm sao Kafka l¹i cã thÓ biÕn c¸i chÊt liÖu ph¶n
thi ca x¸m xÞt Êy thµnh nh÷ng tiÓu thuyÕt mª hån?
Ta cã thÓ t×m thÊy c©u tr¶ lêi trong mét bøc th− «ng viÕt cho Milena:
“C«ng së kh«ng ph¶i lµ mét c¬ quan ngí ngÈn ®©u; nã thuéc vÒ c¸i h− ¶o h¬n lµ
c¸i ngí ngÈn”. C©u ®ã chøa ®ùng mét trong nh÷ng bÝ mËt lín nhÊt cña Kafka.
¤ng ®· biÕt nh×n thÊy c¸i kh«ng ai thÊy: kh«ng chØ tÇm quan träng c¬ b¶n cña
hiÖn t−îng quan liªu chñ nghÜa ®èi víi con ng−êi, víi th©n phËn cña nã vµ víi
t−¬ng lai cña nã, mµ (®iÒu nµy cßn ®¸ng ng¹c nhiªn h¬n) c¶ c¸i tiÒm n¨ng chÊt
th¬ Èn chøa trong tÝnh c¸ch ma qu¸i cña c¸c c«ng së.
Nh−ng “c«ng së thuéc vÒ c¸i h− ¶o” nghÜa lµ thÕ nµo?
Viªn kü s− thµnh Praha sÏ hiÓu ®−îc ®iÒu ®ã: mét lÇm lÉn trong hå s¬ cña
anh ®· b¾n anh sang Lu©n §«n; nh− vËy anh ®· lang thang ë Praha, lµ mét bãng
ma thËt sù, ®i t×m c¸i x¸c ®· mÊt, cßn nh÷ng c«ng së mµ anh ®· t×m ®Õn ®èi víi
anh tr«ng nh− mét mª cung bÊt tËn thuéc mét thÇn tho¹i xa l¹ nµo ®ã.
Nhê c¸i h− ¶o mµ «ng ®· nhËn ra trong thÕ giíi quan liªu chñ nghÜa, Kafka
®· cã thÓ lµm ®−îc ®iÒu tr−íc «ng khã t−ëng t−îng næi: biÕn mét chÊt liÖu ph¶n
th¬ mét c¸ch s©u s¾c, thµnh chÊt th¬ lín cña tiÓu thuyÕt; biÕn mét c©u chuyÖn
cùc kú nh¹t nhÏo, chuyÖn mét ng−êi kh«ng thÓ t×m ®−îc c¸i chøc vÞ ®· ®−îc
høa hÑn (chÝnh lµ cèt truyÖn cña L©u ®µi) thµnh huyÒn tho¹i, thµnh sö thi, thµnh
vÎ ®Ñp ch−a tõng thÊy.
Sau khi ®· më réng c¶nh trÝ c¸c c«ng së ®Õn tÇm cì khæng lå vò trô,
Kafka kh«ng thÓ ngê ®· ®¹t ®Õn h×nh ¶nh lµm mª hoÆc chóng ta bëi nã gièng
qu¸ c¸i x· héi mµ «ng ch−a tõng bao giê biÕt vµ ®ang lµ x· héi thµnh Praha
ngµy nay. Kú thËt, mét x· héi toµn trÞ chØ lµ mét c¬ quan hµnh chÝnh mªnh
m«ng duy nhÊt: v× r»ng toµn bé lao ®éng ë ®Êy ®Òu ®· ®−îc nhµ n−íc hãa, mäi
56

ng−êi thuéc mäi ngµnh nghÒ ®Òu trë thµnh nh÷ng ng−êi lµm c«ng. Mét c«ng
nh©n kh«ng cßn lµ c«ng nh©n, mét viªn quan tßa kh«ng cßn lµ quan tßa, mét
linh môc kh«ng cßn lµ linh môc, tÊt c¶ hä ®Òu lµ viªn chøc cña nhµ n−íc. “T«i
thuéc vÒ tßa ¸n”, vÞ gi¸o sü ®· nãi víi Joseph K. nh− vËy, trong th¸nh ®−êng.
C¸c luËt s− còng thÕ tr«ng thÕ giíi cña Kafka, tÊt c¶ ®Òu phôc vô tßa ¸n. Mét
ng−êi d©n thµnh Praha h«m nay ch¼ng ng¹c nhiªn g× chuyÖn ®ã. Anh ta còng sÏ
ch¼ng ®−îc bµo ch÷a g× tèt h¬n K. C¸c luËt s− cña anh ta còng vËy, kh«ng phôc
vô c¸c bÞ c¸o mµ phôc vô tßa ¸n.

Trong mét bµi th¬ gåm 100 ®o¹n tø tuyÖt, viÕt gi¶n dÞ ®Õn gÇn nh− trÎ con,
mµ soi thÊu ®Õn c¸i nghiªm träng nhÊt vµ phøc t¹p nhÊt, nhµ th¬ TiÖp vÜ ®¹i viÕt:
C¸c nhµ th¬ kh«ng s¸ng chÕ ra c¸c bµi th¬
Bµi th¬ n»m ®©u ®ã ë phÝa sau kia
L©u l¾m råi nã vÉn ë ®ã
Nhµ th¬ chØ cã viÖc kh¸m ph¸ ra nã.

Nh− vËy ®èi víi nhµ th¬, viÕt cã nghÜa lµ ph¸ vì bøc v¸ch ng¨n ë phÝa sau
®ã mét c¸i g× ®Êy bÊt biÕn (“bµi th¬”) bÞ giÊu trong bãng tèi. ChÝnh v× vËy (nhê
vµo ®éng t¸c vÐn mµn che kú l¹ vµ bÊt ngê ®ã) “bµi th¬” hiÖn ra víi chóng ta
tr−íc hÕt nh− mét ¸nh s¸ng lßa.
T«i ®äc L©u ®µi lÇn ®Çu tiªn lóc t«i 14 tuæi, vµ vÒ sau kh«ng bao giê cuèn
s¸ch Êy khiÕn t«i sung s−íng ®Õn thÕ, dÇu bÊy giê t«i kh«ng thÓ hiÓu ®−îc tÊt c¶
tri thøc mªnh m«ng chøa ®ùng trong ®ã (tÊt c¶ tÇm quan träng thùc sù cña chÊt
Kafka): håi ®ã t«i bÞ chãi lßa.
VÒ sau m¾t t«i ®· quen víi nguån s¸ng cña “bµi th¬” vµ t«i b¾t ®Çu nhËn
ra trong c¸i ®· khiÕn t«i bÞ chãi lßa nh÷ng tr¶i nghiÖm cña chÝnh t«i; tuy nhiªn,
nguån s¸ng vÉn cßn ®Êy m·i.
BÊt biÕn, “bµi th¬” chê ®îi chóng ta, Jan Skacel nãi, “tõ rÊt l©u råi”. Song
trong c¸i thÕ giíi biÕn ®æi kh«ng ngõng, c¸i bÊt biÕn ph¶i ch¨ng chØ lµ thuÇn tóy
¶o ¶nh?
Kh«ng. Mäi t×nh huèng ®Òu lµ b¶n chÊt cña con ng−êi vµ chØ cã thÓ chøa
®ùng c¸i g× cã trong con ng−êi; nh− vËy ng−êi ta cã thÓ h×nh dung r»ng nã tån
t¹i (nã vµ tÊt c¶ chÊt siªu h×nh häc cña nã) “tõ rÊt l©u råi” víi t− c¸ch lµ kh¶
n¨ng cña con ng−êi.
Nh−ng trong tr−êng hîp ®ã, lÞch sö (c¸i kh«ng - bÊt biÕn) lµ g× ®èi víi nhµ
th¬?
Trong m¾t nhµ th¬, lÞch sö, l¹ thay, n»m trong mét t− thÕ song song víi
chÝnh nã: nã kh«ng s¸ng chÕ, nã kh¸m ph¸. B»ng nh÷ng t×nh huèng ch−a tõng
thÊy, nã bãc trÇn con ng−êi lµ g×, c¸i g× n»m s½n trong nã “tõ rÊt l©u råi”, ®©u lµ
nh÷ng kh¶ n¨ng cña nã.
NÕu “bµi th¬” ®· n»m s½n ë ®ã råi, sÏ lµ phi lý khi ban cho nhµ th¬ n¨ng
lùc dù b¸o; kh«ng, anh ta “chØ kh¸m ph¸” mét kh¶ n¨ng cña con ng−êi (c¸i “bµi
th¬” Êy “®· n»m s½n ë ®Êy tõ rÊt l©u råi”) mµ lÞch sö ®Õn l−ît nã, còng sÏ kh¸m
ph¸ ra mét ngµy nµo ®ã.
57

Kafka kh«ng tiªn tri. ¤ng chØ thÊy c¸i “ë ®»ng sau kia”. ¤ng kh«ng biÕt
r»ng c¶m nhËn cña «ng còng lµ mét tiªn c¶m. ¤ng kh«ng cã ý ®Þnh lét mÆt n¹
mét chÕ ®é x· héi. ¤ng ®· ®−a ra ¸nh s¸ng nh÷ng c¬ chÕ mµ «ng biÕt trong ho¹t
®éng riªng t− vµ vi - x· héi cña con ng−êi, kh«ng ngê r»ng sù tiÕn hãa vÒ sau
cña lÞch sö l¹i lµm chuyÓn ®éng chóng lªn s©n khÊu lín cña nã. C¸i nh×n th«i
miªn cña quyÒn lùc, cuéc ®i t×m tuyÖt väng téi lçi cña chÝnh m×nh, sù lo¹i trõ vµ
nçi kinh hoµng bÞ lo¹i trõ, téi buéc ph¶i xu thêi, tÝnh chÊt h− ¶o cña c¸i thËt vµ
thùc t¹i ma thuËt cña hå s¬, sù x©m ph¹m th−êng xuyªn ®êi sèng riªng t− v.v...,
tÊt c¶ nh÷ng trß thÝ nghiÖm ®ã mµ lÞch sö ®· thùc hiÖn víi con ng−êi trong
nh÷ng èng nghiÖm khæng lå, Kafka ®· thùc hiÖn chóng (vµi n¨m sím h¬n)
trong c¸c tiÓu thuyÕt cña «ng.
Sù gÆp gì gi÷a thÕ giíi thùc cña c¸c Nhµ n−íc toµn trÞ víi “bµi th¬” cña
Kafka sÏ cßn gi÷ m·i mét chót g× ®ã bÝ mËt, vµ nã sÏ chøng tá hµnh ®éng cña
nhµ th¬, tõ ngay trong b¶n chÊt cña nã, lµ kh«ng toan tÝnh ®−îc; vµ ng−îc ®êi:
tÇm quan träng khæng lå vÒ mÆt x· héi, chÝnh trÞ, “tiªn tri” cña c¸c tiÓu thuyÕt
Kafka n»m chÝnh ngay trong tÝnh chÊt “kh«ng dÊn th©n” cña chóng.
Qu¶ vËy, nÕu, thay v× ®i t×m “bµi th¬” giÊu “®©u ®ã sau kia”, nhµ th¬ “dÊn
th©n” phôc vô mét ch©n lý ®· biÕt tr−íc (nã tù hiÕn th©n cho anh ta vµ n»m ®ã
“ë tr−íc mÆt”) nh− thÕ anh sÏ tõ bá sø mÖnh riªng cña th¬. Vµ ch¼ng quan träng
bao nhiªu c¸i viÖc ch©n lý tiªn ®Þnh cã tªn lµ g×, lµ ®øc tin c¬ ®èc gi¸o hay lµ v«
thÇn, lµ ®óng nhiÒu h¬n hay lµ ®óng Ýt h¬n; nhµ th¬ phôc vô mét ch©n lý kh¸c
víi c¸i ch©n lý ph¶i kh¸m ph¸ (nã lµ chãi lßa).
NÕu t«i tha thiÕt nång nhiÖt ®Õn thÕ víi di s¶n cña Kafka, nÕu t«i b¶o vÖ
nã nh− lµ tµi s¶n cña chÝnh m×nh, kh«ng ph¶i lµ t«i thÊy cÇn b¾t ch−íc c¸i
kh«ng thÓ b¾t ch−íc ®−îc (vµ kh¸m ph¸ thªm mét lÇn n÷a chÊt Kafka) mµ v×
tÊm g−¬ng tuyÖt vêi vÒ tÝnh tù trÞ triÖt ®Ó cña tiÓu thuyÕt (cña c¸i chÊt th¬ cã tªn
lµ tiÓu thuyÕt). Nhê nã, Franz Kafka ®· nãi vÒ th©n phËn con ng−êi cña chóng ta
(nh− nã biÓu hiÖn ra trong thÕ kû nµy) ®iÒu mµ kh«ng mét suy t−ëng x· héi häc
hay chÝnh trÞ häc nµo cã thÓ nãi ®−îc víi chóng ta.
58

phÇn thø s¸u

b¶y m−¬i hai tõ

N¨m 1968 vµ 1969, cuèn Lêi ®ïa cît ®−îc dÞch ra tÊt c¶ c¸c ng«n ng÷
ph−¬ng T©y. Nh−ng thËt bÊt ngê! ë Ph¸p, ng−êi dÞch ®· viÕt l¹i cuèn tiÓu
thuyÕt b»ng c¸ch trang trÝ v¨n phong cña t«i. ë Anh, nhµ xuÊt b¶n ®· c¾t tÊt c¶
c¸c ®o¹n suy t−ëng, lo¹i bá c¸c ch−¬ng nãi vÒ ©m nh¹c, thay ®æi thø tù c¸c
phÇn, tæ chøc l¹i cuèn tiÓu thuyÕt. ë mét n−íc kh¸c, t«i gÆp ng−êi dÞch cuèn
s¸ch cña t«i: «ng kh«ng biÕt mét tõ SÐc nµo. “VËy «ng dÞch thÕ nµo?” ¤ng tr¶
lêi: “B»ng tr¸i tim cña t«i”, vµ ®−a cho t«i xem tÊm ¶nh t«i mµ «ng lÊy tõ trong
vÝ ra. ¤ng ta ®¸ng yªu ®Õn møc t«i ®· suýt tin r»ng ng−êi ta cã thÓ dÞch b»ng
mét thø thÇn giao c¸ch c¶m cña con tim. TÊt nhiªn, ®¬n gi¶n h¬n: «ng ®· dÞch
tõ b¶n viÕt l¹i b»ng tiÕng Ph¸p, còng nh− ng−êi dÞch ë Achentina. Mét n−íc
kh¸c: ng−êi ta ®· dÞch tõ tiÕng SÐc. T«i më cuèn s¸ch vµ t×nh cê ®äc ®o¹n ®éc
tho¹i cña Helena. C¸c c©u dµi, mçi c©u ë cuèn s¸ch cña t«i chiÕm hÕt c¶ mét
tiÕt, ®−îc chia ra thµnh v« sè c©u ®¬n gi¶n... Có sèc do c¸c b¶n dÞch cuèn Lêi
®ïa cît g©y ra cßn ®Ó l¹i dÊu vÕt m·i trong t«i. May thay vÒ sau t«i ®· gÆp ®−îc
nh÷ng ng−êi dÞch trung thµnh h¬n... Tuy nhiªn, ®èi víi t«i lµ kÎ thùc tÕ kh«ng
cßn cã c«ng chóng SÐc, c¸c b¶n dÞch lµ tÊt c¶. V× vËy vµi n¨m gÇn ®©y, cuèi
cïng t«i ®· quyÕt ®Þnh lËp l¹i trËt tù trong c¸c lÇn xuÊt b¶n b»ng tiÕng n−íc
ngoµi c¸c cuèn s¸ch cña t«i. Ch¼ng ph¶i kh«ng cã xung ®ét vµ kh«ng mÖt: ®äc,
kiÓm tra, xem l¹i c¸c tiÓu thuyÕt cña t«i, cò vµ míi, trong ba hay bèn thø tiÕng
n−íc ngoµi mµ t«i ®äc ®−îc ®· chiÕm hÕt trän c¶ mét giai ®o¹n trong ®êi t«i...
Anh chµng t¸c gi¶ ra søc canh gi÷ c¸c b¶n dÞch tiÓu thuyÕt cña m×nh ch¹y
®uæi theo v« sè c¸c tõ gièng nh− mét g· ch¨n cõu ch¹y theo mét ®µn cõu
hoang; h×nh ¶nh thËt ®¸ng buån ®èi víi chÝnh anh ta, ®¸ng buån ®èi víi c¶
nh÷ng ng−êi kh¸c. T«i ngê r»ng b¹n t«i Pierre Noza, gi¸m ®èc tê tËp san Tranh
luËn ®· thÊy rÊt râ c¸i t×nh c¶nh cuéc sèng ch¨n cõu kh«i hµi cña t«i. Mét h«m,
víi mét sù ®ång c¶m lé liÔu, anh nãi víi t«i: “Th«i h·y quªn nh÷ng day døt cña
anh vµ viÕt cho t«i mét c¸i g× ®i. C¸c b¶n dÞch ®· buéc anh ph¶i suy nghÜ vÒ
tõng tõ cña anh. VËy th× h·y viÕt cuèn tù ®iÓn c¸ nh©n cña anh ®i. Cuèn tù ®iÓn
c¸c tiÓu thuyÕt cña anh. C¸c tõ - ch×a kho¸, c¸c tõ - vÊn ®Ò, c¸c tõ - yªu cña
anh...”
T«i ®· lµm xong råi, ®©y nµy1.

1
Ch−¬ng nµy ®−îc viÕt nh− mét cuèn tõ ®iÓn nhá. C¸c môc tõ ®−îc s¾p xÕp theo thø tù trong vÇn tiÕng
Ph¸p. (Cuèn s¸ch nµy ®−îc viÕt trùc tiÕp b»ng tiÕng Ph¸p.) Trong b¶n dÞch tiÕng ViÖt nµy, chóng t«i
xÕp l¹i c¸c môc tõ theo vÇn tiÕng ViÖt.
59

Èn dô (MÐtaphore)
T«i kh«ng thÝch chóng nÕu chóng chØ lµ mét thø trang trÝ. Vµ t«i kh«ng chØ
nghÜ ®Õn c¸c h×nh ¶nh s¸o mßn nh− “bøc th¶m xanh cña mét b·i cá”, mµ c¶,
ch¼ng h¹n nh− khi Rilke viÕt: “C¸i c−êi rØ ra ë miÖng hä nh− nh÷ng vÕt th−¬ng
m−ng mñ”. HoÆc: “Lêi cÇu khÊn cña anh ta ®· r¬i rông hÕt l¸ vµ mäc lªn trªn
miÖng anh ta nh− mét c¸i c©y con ®· chÕt”. (TËp san cña Malte Laurids Brigge)
(Theo t«i, Kafka, tõ chèi râ rµng c¸c Èn dô, lµ cè ý chèng l¹i c¸ nh©n Rilke.)
Tr¸i l¹i, t«i thÊy kh«ng g× thay thÕ ®−îc Èn dô trong vai trß lµ ph−¬ng tiÖn ®Ó
n¾m b¾t, trong mét ph¸t lé bÊt ngê, b¶n chÊt kh«ng thÓ n¾m b¾t ®−îc cña c¸c sù
vËt, c¸c t×nh thÕ, c¸c nh©n vËt. Èn dô - ®Þnh nghÜa. Ch¼ng h¹n, ë Broch, Èn dô vÒ
th¸i ®é hiÖn sinh cña Esch: “Anh thÝch sù s¸ng râ rµnh m¹ch: anh muèn t¹o ra
mét thÕ giíi gi¶n dÞ mét c¸ch s¸ng râ ®Õn møc niÒm c« ®¬n cña anh cã thÓ ®−îc
buéc vµo sù s¸ng râ ®ã nh− buéc vµo mét c©y cét s¾t” (Nh÷ng kÎ méng du).
Quy t¾c cña t«i: rÊt Ýt Èn dô trong mét cuèn tiÓu thuyÕt; nh−ng c¸c Èn dô nµy
ph¶i lµ nh÷ng ®Ønh cao nhÊt.

biªn giíi (FrontiÌre)


“ChØ cÇn mét chót, mét chót xÝu v« cïng nhá bÐ th«i lµ ®· cã thÓ chuyÓn
sang bªn kia biªn giíi råi n¬i ch¼ng cßn cã g× cã ý nghÜa n÷a: t×nh yªu, nh÷ng
niÒm x¸c tÝn, ®øc tin, lÞch sö. Toµn bé bÝ Èn cña cuéc sèng con ng−êi lµ ë chç
nã diÔn ra s¸t r¹t bªn c¹nh, thËm chÝ tiÕp gi¸p trùc tiÕp víi c¸c biªn giíi ®ã,
kh«ng ph¶i c¸ch xa hµng c©y sè, mµ chØ cã mét milimet...” (S¸ch c−êi vµ l·ng
quªn)

bót danh (Pseudonyme)


T«i m¬ t−ëng mét thÕ giíi trong ®ã c¸c nhµ v¨n sÏ bÞ ph¸p luËt b¾t buéc
ph¶i gi÷ bÝ mËt lý lÞch cña m×nh vµ ph¶i dïng bót danh. Ba ®iÒu lîi: h¹n chÕ c¬
b¶n chøng cuång viÕt; gi¶m thiÓu sù g©y gæ trong v¨n häc; mÊt h¼n c¸i lèi gi¶i
thÝch t¸c phÈm b»ng tiÓu sö nhµ v¨n.

c¸c con ch÷ (CaractÌres)


Ng−êi ta in c¸c cuèn s¸ch víi nh÷ng con ch÷ ngµy cµng nhá. T«i h×nh
dung ra c¶nh kÕt thóc cña v¨n häc: dÇn dÇn, ch¼ng ai nhËn ra, c¸c con ch÷ cø
nhá dÇn ®i cho ®Õn khi hoµn toµn kh«ng cßn nh×n thÊy g× n÷a hÕt.

c¸i c−êi (cña ch©u ©u) (Rire (europÐen))


§èi víi Rabelais, c¸i vui vµ c¸i hµi cßn lµ mét. §Õn thÕ kû XVIII, c¸i hµi
h−íc cña Sterne vµ cña Diderot lµ mét kû niÖm ªm ®Òm vµ buån nhí vÒ niÒm
vui kiÓu Rabelais. Sang thÕ kû XIX, Gogol lµ mét nhµ hµi h−íc “buån”. ¤ng
b¶o: “NÕu ta nh×n ch¨m chó vµ thËt l©u mét c©u chuyÖn buån c−êi, nã cµng lóc
cµng trë nªn buån h¬n.” Ch©u ¢u ®· nh×n c©u chuyÖn buån c−êi cña sù tån t¹i
cña chÝnh m×nh trong mét thêi gian dµi cho ®Õn nçi, sang thÕ kû XX, thiªn sö
thi vui cña Rabelais ®· chuyÓn thµnh vë hµi kÞch tuyÖt väng cña Ionesco, lµ
ng−êi ®· nãi r»ng: “Tõ c¸i ghª rîn ®Õn c¸i hµi cã bao nhiªu ®©u.” C©u chuyÖn
cña ch©u ¢u vÒ c¸i c−êi ®· ®Õn håi kÕt thóc.
60

ch¶y (Couler)
Trong mét bøc th−, Chopin m« t¶ nh÷ng ngµy «ng ë Anh. ¤ng ch¬i trong
c¸c phßng kh¸ch vµ c¸c quý bµ bao giê còng biÓu lé niÒm høng khëi cña m×nh
b»ng mét c©u: “¤i ®Ñp qu¸ chõng! Cø nh− lµ n−íc ch¶y vËy!” Chopin khã chÞu
v× chuyÖn ®ã, còng gièng nh− t«i khi t«i nghe ng−êi ta khen mét b¶n dÞch còng
b»ng c¸i lèi ®ã: “ThËt tr«i ch¶y” hoÆc “Cø nh− lµ do mét ng−êi Ph¸p viÕt vËy”.
Nh−ng ®äc Hemingway nh− lµ mét nhµ v¨n Ph¸p, lµ ®äc rÊt tåi! Kh«ng thÓ
t−ëng t−îng ®−îc v¨n phong cña «ng ë mét nhµ v¨n Ph¸p! Roberto Calasso,
ng−êi xuÊt b¶n s¸ch cña t«i b»ng tiÕng ý nãi: Ng−êi ta nhËn ra mét b¶n dÞch tèt
kh«ng ph¶i ë sù tr«i ch¶y cña nã mµ lµ ë nh÷ng thÓ thøc kh¸c th−êng vµ ®éc
®¸o mµ ng−êi dÞch ®· cã cam ®¶m gi÷ nguyªn vµ b¶o vÖ.

Ch©m ng«n (Aphorisme)


Tõ tõ Hy L¹p aphorimos cã nghÜa lµ “®Þnh nghÜa”. Ch©m ng«n: h×nh thøc
cã tÝnh th¬ cña sù ®Þnh nghÜa. (Xem: ®Þnh nghÜa.)

ch©u ©u (Europe)
Thêi Trung Cæ, sù thèng nhÊt cña ch©u ¢u dùa trªn t«n gi¸o chung. Thêi
HiÖn §¹i, t«n gi¸o nh−êng chç cho v¨n hãa (cho sù s¸ng t¹o v¨n hãa) ®· trë
thµnh thµnh tùu cña c¸c gi¸ trÞ tèi cao qua ®ã nh÷ng ng−êi ch©u ¢u nhËn ra
nhau, tù ®Þnh nghÜa, tù x¸c ®Þnh nhau. Song, ngµy nay, ®Õn l−ît v¨n hãa nh−êng
chç cña nã. Nh−ng cho c¸i g× vµ cho ai? §©u lµ lÜnh vùc n¬i nh÷ng gi¸ trÞ tèi
th−îng cã kh¶ n¨ng thèng nhÊt ®−îc ch©u ¢u cã thÓ ®−îc thùc hiÖn? Nh÷ng kú
tÝch kü thuËt ch¨ng? ThÞ tr−êng ch¨ng? Hay lµ chÝnh trÞ víi lý t−ëng vÒ d©n chñ,
víi nguyªn lý khoan dung? Nh−ng ®øc khoan dung Êy, nÕu nã kh«ng b¶o vÖ
cho mét s¸ng t¹o phong phó hay mét t− t−ëng m¹nh mÏ nµo c¶, th× nã cã trë
thµnh trèng rçng vµ v« Ých kh«ng? Hay cã thÓ xem t×nh tr¹ng tho¸i lui cña v¨n
hãa lµ mét sù gi¶i tho¸t khiÕn ta cã thÓ s¶ng kho¸i bu«ng xu«i? T«i ch¼ng hiÓu
g× sÊt. T«i chØ biÕt r»ng v¨n hãa ®· tõ bá vÞ trÝ cña m×nh råi. Vµ nh− vËy, h×nh
¶nh cña b¶n s¾c ch©u ¢u ®ang lïi xa vµo qu¸ khø. Ng−êi ch©u ¢u, ®ã lµ con
ng−êi ®ang tiÕc nhí ch©u ¢u.

chñ nghÜa giíi tinh hoa (Ðlitisme)


Tõ chñ nghÜa giíi tinh hoa chØ xuÊt hiÖn trong tiÕng Ph¸p tõ n¨m 1967, tõ
ng−êi theo chñ nghÜa giíi tinh hoa n¨m 1968. LÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö, tù
chÝnh ng«n ng÷ phñ lªn kh¸i niÖm giíi tinh hoa mét thø ¸nh s¸ng tiªu cùc nÕu
kh«ng ph¶i lµ khinh bØ.
Tuyªn truyÒn chÝnh thøc trong c¸c n−íc céng s¶n b¾t ®Çu ®¶ kÝch chñ
nghÜa giíi tinh hoa vµ nh÷ng ng−êi theo chñ nghÜa giíi tinh hoa cïng mét lóc.
Qua nh÷ng tõ ®ã, nã kh«ng nh»m vµo nh÷ng ng−êi chñ xÝ nghiÖp, nh÷ng nhµ
thÓ thao næi tiÕng hay nh÷ng nhµ chÝnh trÞ, mµ chØ nh»m riªng vµo giíi tinh hoa
v¨n hãa, triÕt häc, nhµ v¨n, gi¸o s−, triÕt gia, sö gia, nh÷ng ng−êi lµm ®iÖn ¶nh
vµ s©n khÊu.
Mét sù ®ång bé kú l¹. Nã khiÕn ta nghÜ r»ng ë toµn bé ch©u ¢u giíi tinh
hoa v¨n hãa ®ang nh−êng chç cho nh÷ng giíi tinh hoa kh¸c. Bªn kia, lµ cho giíi
tinh hoa cña bé m¸y c¶nh s¸t. Bªn nµy, lµ giíi tinh hoa trong c¸c ph−¬ng tiÖn
th«ng tin ®¹i chóng. C¸c giíi tinh hoa míi, sÏ ch¼ng ai lªn ¸n hä vÒ c¸i téi chñ
61

nghÜa giíi tinh hoa c¶. Nh− vËy, tõ chñ nghÜa giíi tinh hoa nay mai sÏ r¬i vµo
l·ng quªn.

chñ nghÜa tr÷ t×nh (vµ c¸ch m¹ng) (Lyrisme (et rÐvolution))
“Chñ nghÜa tr÷ t×nh lµ mét c¬n say vµ con ng−êi say ®Ó tù hßa m×nh dÔ
dµng h¬n vµo thÕ giíi. C¸ch m¹ng kh«ng muèn ng−êi ta nghiªn cøu vµ quan s¸t
nã, nã muèn ng−êi ta g¾n liÒn víi nã; chÝnh trong ý nghÜa ®ã nã lµ tr÷ t×nh vµ
chñ nghÜa tr÷ t×nh cÇn thiÕt cho nã.” (Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia) “Bøc t−êng,
®»ng sau ®ã giam cÇm nh÷ng ng−êi ®µn «ng vµ nh÷ng ng−êi ®µn bµ, hoµn toµn
®−îc phñ b»ng nh÷ng c©u th¬, vµ tr−íc nh÷ng bøc t−êng ®ã ng−êi ta nh¶y móa.
Kh«ng ®©u, kh«ng ph¶i lµ mét ®iÖu nh¶y tö thÇn. ë ®©y chÝnh lµ sù ng©y th¬
nh¶y móa! Sù ng©y th¬ víi nô c−êi ®Çy m¸u cña nã.” (Cuéc sèng ë m·i ngoµi
kia)

Chuçi l¶i nh¶i (Litanie)


LÆp l¹i: nguyªn lý cña kÕt cÊu nh¹c. Chuçi l¶i nh¶i: lêi nãi trë thµnh ©m
nh¹c. T«i muèn tiÓu thuyÕt, trong nh÷ng ®o¹n suy t−ëng, thØnh tho¶ng biÕn
thµnh bµi h¸t. Sau ®©y lµ mét ®o¹n chuçi l¶i nh¶i trong cuèn Lêi ®ïa cît ®−îc
kÕt cÊu trªn c¬ së tõ nhµ m×nh:
"... vµ t«i nhËn ra r»ng trong nh÷ng bµi h¸t Êy cã lèi tho¸t cña t«i, dÊu hiÖu
nguyªn lai cña t«i, n¬i nhµ m×nh cña t«i mµ t«i ®· ph¶n béi song nã l¹i cµng lµ
n¬i nhµ m×nh cña t«i (bëi v× lêi than tr¸ch thèng thiÕt nhÊt cÊt lªn tõ n¬i nhµ
m×nh bÞ ph¶n béi); nh−ng cïng lóc t«i hiÓu r»ng c¸i n¬i nhµ m×nh ®ã ch¼ng
thuéc vÒ thÕ giíi nµy (nh−ng lµ n¬i nhµ m×nh nµo vËy, nÕu nã ch¼ng thuéc vÒ
thÕ giíi nµy?), r»ng tÊt c¶ nh÷ng g× chóng ta h¸t chØ lµ mét kû niÖm, mét t−îng
®µi, lµ sù l−u gi÷ trong t−ëng t−îng nh÷ng g× kh«ng cßn tån t¹i n÷a vµ t«i c¶m
thÊy mÆt ®Êt n¬i nhµ m×nh ®ã biÕn mÊt ®i d−íi ch©n t«i vµ, chiÕc kÌn g¾n trªn
m«i, t«i tr«i tr−ît vµo chiÒu s©u kh«ng ®¸y, vµ t«i kinh ng¹c tù nhñ r»ng n¬i nhµ
m×nh duy nhÊt cña t«i chÝnh lµ sù ®i xuèng, sù r¬i nµy ®©y, t×m kiÕm vµ hau
h¸u, vµ t«i bu«ng m×nh vµo ®ã vµ vµo niÒm kho¸i l¹c cña c¬n chãng mÆt nµy.”
(Lêi ®ïa cît, tr.393)
Trong lÇn xuÊt b¶n thø nhÊt b»ng tiÕng Ph¸p, tÊt c¶ nh÷ng tõ lÆp l¹i ®Òu
®−îc thay thÕ b»ng nh÷ng tõ ®ång nghÜa:
“... vµ t«i nhËn ra r»ng trong nh÷ng khóc h¸t Êy, t«i ®ang ë n¬i nhµ m×nh,
t«i tõ ®ã mµ ra, thùc thÓ cña nã lµ dÊu hiÖu nguyªn lai cña t«i, lµ gia ®×nh t«i,
mµ v× t«i ®· ph¹m ph¶i träng téi, nã l¹i cµng thuéc vÒ t«i h¬n (bëi v× lêi than
tr¸ch thèng thiÕt nhÊt cÊt lªn tõ c¸i tæ Êm mµ ta ®· phô lßng mÕn yªu); qu¶ lµ
cïng lóc ®ã t«i ®· hiÓu ngay tøc kh¾c r»ng nã ch¼ng thuéc vÒ thÕ giíi nµy
(nh−ng nã lµ c¸i n¬i tró ngô nµo vËy, nÕu nã kh«ng ë n¬i câi trÇn nµy?), r»ng
nh÷ng tiÕng h¸t vµ nh÷ng giai ®iÖu cña chóng ta còng máng manh nh− mét kû
niÖm, lµ t−îng ®µi, lµ h×nh t−îng tµn tÝch cña mét câi thùc hoang ®−êng kh«ng
cßn tån t¹i, vµ t«i c¶m thÊy nÒn t¶ng lôc ®Þa cña ng«i nhµ Êy ®ang biÕn mÊt ®i,
t«i c¶m thÊy m×nh ®ang tr«i tr−ît, víi chiÕc kÌn trªn m«i, bÞ l«i tuét vµo c¸i hè
s©u nh÷ng n¨m th¸ng, nh÷ng thÕ kû, vµo mét vùc th»m kh«ng ®¸y, r»ng cuéc
lao xuèng ®ã lµ n¬i tró ngô duy nhÊt cña t«i, sù r¬i nµy ®©y, t×m kiÕm, hau h¸u,
vµ th¶ m×nh lao tr−ît, vµo niÒm kho¸i tr¸ cña c¬n chãng mÆt nµy.” (Lêi ®ïa cît,
tr.343)
62

C¸c tõ ®ång nghÜa kh«ng chØ ph¸ hñy giai ®iÖu cña v¨n b¶n mµ c¶ sù râ
nghÜa cña nã. (Xem: lÆp l¹i)

chøng cuång viÕt (Graphomanie)


§Êy kh«ng ph¶i lµ chøng cuång “viÕt th−, viÕt nhËt ký, viÕt nh÷ng thø biªn
niªn sö gia téc (tøc lµ viÕt cho m×nh hay cho nh÷ng ng−êi th©n cña m×nh), mµ lµ
viÕt s¸ch (tøc lµ cã mét c«ng chóng nh÷ng ®éc gi¶ kh«ng quen biÕt)” (S¸ch c−êi
vµ l·ng quªn). Kh«ng ph¶i lµ chøng cuång s¸ng t¹o nªn mét h×nh thøc mµ lµ ¸p
®Æt c¸i t«i cña m×nh cho nh÷ng ng−êi kh¸c. Lµ d¹ng thÓ hiÖn lè bÞch nhÊt cña ý
chÝ quyÒn lùc.

c«ng khai (Transparence)1


Trong diÔn tõ chÝnh trÞ vµ b¸o chÝ, tõ nµy cã nghÜa lµ: ph¬i bµy cuéc sèng
cña c¸c c¸ nh©n ra tr−íc c¸i nh×n cña c«ng chóng. KhiÕn ta nhí ®Õn AndrÐ
Breton vµ ý muèn cña «ng ®−îc sèng trong mét c¨n nhµ b»ng kÝnh tr−íc m¾t
mäi ng−êi. C¨n nhµ b»ng kÝnh: mét sù kh«ng t−ëng x−a cò vµ ®ång thêi lµ mét
trong nh÷ng ph−¬ng diÖn kinh khñng nhÊt cña cuéc sèng hiÖn ®¹i. Quy t¾c: c¸c
sù vô cña Nhµ n−íc cµng tï mï bao nhiªu, th× c¸c c«ng viÖc cña c¸ nh©n cµng
ph¶i c«ng khai bÊy nhiªu; chñ nghÜa quan liªu dÇu lµ ®¹i diÖn cña mét viÖc c«ng
l¹i lµ v« danh, bÝ mËt, m· hãa, tèi nghÜa, trong khi con ng−êi riªng t− l¹i buéc
ph¶i ph¬i bµy søc kháe, tµi chÝnh, hoµn c¶nh gia ®×nh cña m×nh ra, vµ nÕu b¶n
¸n cña c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng ®· quyÕt ®Þnh nh− vËy råi, th× anh sÏ
kh«ng cßn cã ®−îc mét kho¶nh kh¾c riªng t− nµo hÕt c¶ trong t×nh yªu, lÉn
trong bÖnh tËt, c¶ trong c¸i chÕt. ý muèn x©m ph¹m vµo chèn riªng t− cña
ng−êi kh¸c lµ mét h×nh thøc cæ x−a cña tÝnh hung h¨ng, ngµy nay ®−îc thÓ chÕ
hãa (chñ nghÜa quan liªu víi c¸c phiÕu cña nã, b¸o chÝ víi c¸c phãng viªn cña
nã), ®−îc chøng thùc vÒ mÆt ®¹o ®øc (quyÒn ®−îc th«ng tin trë thµnh quyÒn thø
nhÊt trong c¸c quyÒn con ng−êi) vµ thi vÞ hãa (b»ng c¸i tõ ®Ñp: c«ng khai).

céng t¸c (Collabo)


Nh÷ng t×nh thÕ lÞch sö lu«n lu«n míi bãc lé nh÷ng kh¶ n¨ng h»ng l−îng
cña con ng−êi vµ cho phÐp ta gäi tªn chóng lªn. Nh− tõ céng t¸c, trong chiÕn
tranh chèng ph¸t-xÝt, ®· cã thªm mét nghÜa míi: tù nguyÖn phôc vô cho mét
quyÒn lùc bÈn thØu. Mét kh¸i niÖm c¬ b¶n! Lµm thÕ nµo mµ nh©n lo¹i ®· cã thÓ
bá qua nã cho ®Õn tËn n¨m 1944? Mét khi ®· t×m ra ®−îc tõ ®ã, cµng ngµy
ng−êi ta cµng nhËn ra r»ng ho¹t ®éng cña con ng−êi cã tÝnh chÊt cña mét sù
céng t¸c. TÊt c¶ nh÷ng kÎ t¸n d−¬ng c¸i inh ái cña c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i
chóng, c¸i c−êi ®Çn ®én cña qu¶ng c¸o, sù quªn l·ng thiªn nhiªn, sù xoi mãi
®−îc ®−a lªn hµng ®øc h¹nh, cÇn ph¶i gäi hä lµ: nh÷ng kÎ céng t¸c víi tÝnh hiÖn
®¹i.

cuéc sèng (viÕt hoa) (Vie (avec le V en majuscule))


Trong bµi v¨n ®¶ kÝch c¸c nhµ siªu thùc Mét x¸c chÕt (1924), Paul Eluard
nÆng lêi víi thi hµi Anatole France: “Bän ®ång lo¹i cña ng−¬i, hìi x¸c chÕt, ta
ch¼ng hÒ yªu...” v.v. Lêi biÖn b¹ch sau ®ã cßn ®¸ng chó ý h¬n c¶ có ®¸ vµo

1
Cßn cã thÓ dÞch lµ trong suèt
63

quan tµi Êy: “§iÒu t«i kh«ng cßn cã thÓ h×nh dung mµ kh«ng øa n−íc m¾t, lµ
Cuéc sèng, ngµy nay nã vÉn cßn hiÖn ra ®ã trong nh÷ng ®iÒu nhá nhÆt kh«ng
®¸ng kÓ b©y giê chØ cßn dùa vµo niÒm ©u yÕm. Hoµi nghi, mØa mai, hÌn nh¸t,
hìi France, tinh thÇn Ph¸p lµ g× vËy? Mét c¬n giã l·ng quªn cuèn t«i ®i xa tÊt c¶
nh÷ng c¸i Êy. Cã thÓ t«i ch−a tõng bao giê ®äc thÊy, nh×n thÊy mét c¸i g×, nã
lµm « nhôc Cuéc sèng?”
§èi lËp l¹i víi hoµi nghi vµ mØa mai, Eluard ®· ®−a ra: nh÷ng chuyÖn nhá
kh«ng ®¸ng kÓ, m¾t ®Ém lÖ, niÒm ©u yÕm, vinh dù cña Cuéc sèng, v©ng, cña
Cuéc sèng viÕt hoa! §»ng sau c¸i cö chØ chèng h×nh thøc chñ nghÜa ®Çy Ên
t−îng, lµ c¸i tinh thÇn Kitsch nh¹t nhÏo nhÊt.

Cöng lªn (Bander)


“C¬ thÓ anh chÊm døt sù kh¸ng cù thô ®éng cña nã. Ðdouard xóc ®éng!”
(Nh÷ng mèi t×nh nùc c−êi). Mét tr¨m lÇn t«i dõng l¹i, kh«ng tháa m·n, tr−íc tõ
“xóc ®éng” nµy. Trong tiÕng SÐc, Ðdouard “h−ng phÊn”. Nh−ng c¶ xóc ®éng lÉn
h−ng phÊn kh«ng lµm t«i tháa m·n. Råi, ®ét ngét, t«i t×m ra; ph¶i viÕt lµ
“Ðdouard cöng lªn!” T¹i sao ý nghÜ ®¬n gi¶n ®Õn vËy l¹i kh«ng ®Õn víi t«i sím
h¬n? Bëi v× tõ Êy kh«ng cã trong tiÕng SÐc. ¤i xÊu hæ lµm sao: tiÕng mÑ ®Î cña
t«i kh«ng biÕt cöng lªn! Thay v× “cöng lªn”, ng−êi SÐc buéc ph¶i nãi: con bßi
cña anh ta ®øng th¼ng dËy. H×nh ¶nh thó vÞ, nh−ng h¬i trÎ con. Tuy nhiªn nã l¹i
cho ta c¸i thµnh ng÷ d©n gian ®Ñp ®Ï nµy: “Hä ®øng ®ã, th¼ng ®¬, nh− nh÷ng
con bßi.” Trong tinh thÇn SÐc, ®Çy hoµi nghi, thµnh ng÷ ®ã cã nghÜa lµ: hä ®øng
®ã, s÷ng sê, tiu nghØu, lè bÞch.

®Þnh nghÜa (DÐfinition)


C¸i nÒn trÇm t−ëng cña cuèn tiÓu thuyÕt ®−îc chèng ®ì bëi ®«i ba tõ trõu
t−îng. NÕu t«i kh«ng muèn r¬i vµo c¸i thø mËp mê ë ®ã mäi ng−êi t−ëng m×nh
®· hiÓu hÕt mäi thø mµ ch¼ng hiÓu g× c¶, th× kh«ng nh÷ng t«i ph¶i chän c¸c tõ
Êy cùc kú chÝnh x¸c, mµ cßn ph¶i ®Þnh nghÜa ®i råi ®Þnh nghÜa l¹i chóng nhiÒu
lÇn. (Xem: sè phËn, biªn giíi, tuæi trÎ, c¸i nhÑ tªnh, tr÷ t×nh,
ph¶n béi) D−êng nh− ®«i khi mét cuèn tiÓu thuyÕt chØ lµ mét cuéc ®uæi b¾t
dµi ®«i ba ®Þnh nghÜa cø lñi trèn.

®ång phôc (®ång nhÊt - h×nh thøc) (Uniforme (uni- forme))1


“Bëi v× hiÖn thùc lµ mét con tÝnh ®¬n ®iÖu cã thÓ diÔn dÞch thµnh s¬ ®å,
cho nªn con ng−êi còng ph¶i ®i vµo sù thèng nhÊt vÒ h×nh thøc nÕu nã cßn
muèn liªn hÖ víi thùc t¹i. Mét ng−êi kh«ng cã ®ång phôc ngµy nay lµ ®· g©y
c¶m gi¸c phi thùc råi, gièng nh− mét “di vËt trong thÕ giíi cña chóng ta”
(Heidegger, V−ît qu¸ siªu h×nh häc). Anh nh©n viªn ®o ®¹c K. kh«ng ®i t×m
mét t×nh h÷u ¸i, mµ tuyÖt väng ®i t×m mét sù ®ång nhÊt - h×nh thøc. Kh«ng cã
sù ®ång nhÊt - h×nh thøc, kh«ng cã bé ®ång phôc viªn chøc, anh ta kh«ng cã
mèi “liªn hÖ víi thùc t¹i”, anh ta g©y “c¶m gi¸c phi thùc”. Kafka lµ ng−êi ®Çu
tiªn (tr−íc Heidegger) n¾m ®−îc sù thay ®æi t×nh thÕ ®ã: h«m qua, cßn cã thÓ
nhËn ra trong sù ®a d¹ng h×nh thøc, trong sù tho¸t ra khái bé ®ång phôc, mét lý

1
ë ®©y t¸c gi¶ ch¬i ch÷, b»ng c¸ch t¸ch tõ ®ång phôc (uniforme) ra thµnh hai phÇn uni (®ång nhÊt) vµ
forme (h×nh thøc).
64

t−ëng, mét c¬ héi, mét th¾ng lîi; ngµy mai, mÊt bé ®ång phôc sÏ lµ tai häa tuyÖt
®èi, lµ bÞ nÐm ra khái câi ng−êi. KÓ tõ Kafka, nhê cã nh÷ng bé m¸y lín tÝnh
to¸n vµ kÕ ho¹ch hãa cuéc sèng, sù ®ång nhÊt hãa thÕ giíi ®· tiÕn nh÷ng b−íc
khæng lå. Nh−ng khi mét hiÖn t−îng trë thµnh phæ qu¸t, th−êng nhËt, cã mÆt
kh¾p n¬i, th× ng−êi ta kh«ng ph©n biÖt ®−îc nã n÷a. Trong c¬n s¶ng kho¸i v×
cuéc sèng ®ång nhÊt cña m×nh, ng−êi ta kh«ng cßn nh×n thÊy bé ®ång phôc cña
m×nh n÷a.

ghÐt ®µn bµ (Misogyne)


Mçi chóng ta ngay tõ khi míi ra ®êi ®Òu ®· ®−îc ®èi chiÕu víi mét ng−êi
mÑ vµ mét ng−êi cha, víi mét n÷ tÝnh vµ mét nam tÝnh. Vµ, nh− vËy, ®−îc in
dÊu b»ng mét mèi quan hÖ hµi hßa hay ®èi nghÞch víi mçi vÕ trong hai mÉu gèc
®ã. Nh÷ng kÎ ghÐt gièng c¸i (ghÐt ®µn bµ) kh«ng chØ cã trong ®µn «ng mµ c¶
trong ®µn bµ, vµ cã bao nhiªu kÎ ghÐt gièng c¸i th× còng cã bÊy nhiªu kÎ ghÐt
gièng ®ùc (nh÷ng ng−êi ®µn «ng vµ ®µn bµ ®èi nghÞch víi mÉu gèc ®µn «ng).
Nh÷ng th¸i ®é Êy lµ nh÷ng kh¶ n¨ng kh¸c nhau vµ hoµn toµn hîp ph¸p cña th©n
phËn con ng−êi. §¹o thiÖn ¸c n÷ quyÒn ch¼ng bao giê ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò tÝnh
ghÐt gièng ®ùc vµ biÕn thãi ghÐt ®µn bµ thµnh mét lêi nguyÒn rña ®¬n thuÇn.
Nh− vËy ng−êi ta ®· tr¸nh nÐ néi dung t©m lý häc cña kh¸i niÖm nµy, lµ néi
dung duy nhÊt ®¸ng quan t©m.

ghÐt nghÖ thuËt (Misomuse)


Kh«ng cã c¶m quan nghÖ thuËt, th× ch¼ng cã g× nghiªm träng. Ng−êi ta cã
thÓ kh«ng ®äc Proust, kh«ng nghe Schubert, mµ vÉn sèng yªn æn. Nh−ng kÎ
ghÐt nghÖ thuËt ch¼ng chÞu sèng yªn. H¾n c¶m thÊy bÞ sØ nhôc v× sù tån t¹i cña
mét thø v−ît qu¸ h¾n vµ h¾n ghÐt c¸i thø Êy. Cã mét thø chñ nghÜa ghÐt nghÖ
thuËt cã tÝnh d©n gian còng nh− cã mét thø chñ nghÜa bµi Do Th¸i d©n gian. C¸c
chÕ ®é ph¸t-xÝt vµ céng s¶n biÕt lîi dông c¸i ®ã khi hä s¨n ®uæi nghÖ thuËt hiÖn
®¹i. Nh−ng l¹i cã chñ nghÜa ghÐt nghÖ thuËt trÝ thøc, mµu mÌ: nã tr¶ thï nghÖ
thuËt b»ng c¸ch cét chÆt nghÖ thuËt vµo mét môc ®Ých n»m ë bªn kia mü häc.
Lý thuyÕt vÒ nghÖ thuËt dÊn th©n: nghÖ thuËt ®−îc coi nh− lµ ph−¬ng tiÖn cña
mét ®−êng lèi chÝnh trÞ. C¸c nhµ lý thuyÕt coi mét t¸c phÈm nghÖ thuËt chØ lµ
mét c¸i cí ®Ó thùc thi mét ph−¬ng ph¸p (ph©n t©m häc, ký hiÖu häc, x· héi häc,
v.v). Ngµy tËn thÕ cña nghÖ thuËt: bän ghÐt nghÖ thuËt tù m×nh ®øng ra lµm
nghÖ thuËt; lóc Êy cuéc tr¶ thï lÞch sö cña chóng sÏ hoµn tÊt.

gi¸ trÞ (Valeur)


Chñ nghÜa cÊu tróc nh÷ng n¨m 60 ®· ®Ó vÊn ®Ò gi¸ trÞ trong ngoÆc ®¬n.
Tuy nhiªn ng−êi s¸ng lËp mü häc cÊu tróc luËn nãi: “ChØ cã gi¸ trÞ mü häc
kh¸ch quan míi ®em ®Õn cho sù ph¸t triÓn lÞch sö cña nghÖ thuËt mét ý nghÜa”
(Jan Mukarovsky: Chøc n¨ng, chuÈn mùc vµ gi¸ trÞ mü häc víi t− c¸ch lµ sù
kiÖn x· héi, Praha, 1934). Xem xÐt mét gi¸ trÞ mü häc cã nghÜa lµ: cè g¾ng x¸c
®Þnh vµ gäi tªn nh÷ng kh¸m ph¸, nh÷ng c¸ch t©n, sù soi s¸ng míi mµ mét t¸c
phÈm ®em l¹i cho câi nh©n sinh. ChØ cã nh÷ng t¸c phÈm ®−îc c«ng nhËn lµ gi¸
trÞ (t¸c phÈm mµ sù c¸ch t©n ®−îc nhËn ra vµ gäi tªn lªn) míi cã thÓ trë thµnh
bé phËn cña “sù tiÕn hãa lÞch sö cña nghÖ thuËt”, nã kh«ng ph¶i lµ mét chuçi
®¬n thuÇn c¸c sù kiÖn mµ mét c«ng cuéc ®eo ®uæi c¸c gi¸ trÞ. NÕu ta xa rêi vÊn
®Ò gi¸ trÞ, chØ b»ng lßng víi mét m« t¶ (vÒ chñ ®Ò, vÒ x· héi häc, vÒ h×nh thøc)
65

mét t¸c phÈm (mét giai ®o¹n lÞch sö, m«t nÒn v¨n hãa v.v.), nÕu ta ®Æt ngang
hµng tÊt c¶ c¸c nÒn v¨n hãa vµ c¸c ho¹t ®éng v¨n hãa (Bach vµ nh¹c rock, ho¹t
h×nh vµ Proust), nÕu phª b×nh nghÖ thuËt (chiªm nghiÖm vÒ gi¸ trÞ) kh«ng cßn
t×m ®−îc chç ®Ó biÓu ®¹t, th× “sù tiÕn hãa lÞch sö cña nghÖ thuËt” sÏ mê tèi ý
nghÜa ®i, ®æ sôp xuèng, trë thµnh c¸i kho chøa mªnh m«ng vµ v« nghÜa c¸c t¸c
phÈm.

giÊu (Celer)
Cã thÓ t«i thÝch tõ nµy v× nã cïng ©m vang víi tõ niªm phong (sceller).
GiÊu: niªm phong mµ kh«ng cã con dÊu; giÊu ®i b»ng c¸ch niªm phong; niªm
phong b»ng c¸ch giÊu ®i.

hµi (Comique)
T¹o cho ta ¶o t−ëng vÒ sù cao quý cña con ng−êi, c¸i bi ®em ®Õn cho ta
mét niÒm an ñi. C¸i hµi th× ¸c h¬n: nã tµn nhÉn ph¸t lé cho ta c¸i v« nghÜa cña
mäi thø. T«i nghÜ r»ng mäi sù nh©n thÕ ®Òu cã c¸i khÝa hµi cña nã - mµ, trong
mét sè tr−êng hîp, ®−îc nh×n nhËn, chÊp nhËn, khai th¸c, trong mét sè tr−êng
hîp kh¸c, bÞ che ®i. Nh÷ng thiªn tµi ch©n chÝnh cña c¸i hµi kh«ng ph¶i lµ nh÷ng
ng−êi lµm cho ta c−êi nhiÒu h¬n c¶, mµ lµ nh÷ng ng−êi lµm ph¸t lé mét miÒn
ch−a ®−îc biÕt ®Õn cña c¸i hµi. LÞch sö bao giê còng ®−îc xem lµ mét l·nh ®Þa
®Æc biÖt nghiªm tóc. Song, l¹i cã c¸i hµi kh«ng ®−îc biÕt ®Õn cña LÞch sö. Còng
nh− cã c¸i hµi (khã ®−îc chÊp nhËn) cña c¸i giíi tÝnh.

hiÖn ®¹i (lµ ng−êi hiÖn ®¹i) (Moderne (ªtre moderne))


“Míi, míi míi lµ ng«i sao cña chñ nghÜa céng s¶n, vµ ngoµi c¸i ®ã ra
kh«ng cßn cã tÝnh hiÖn ®¹i nµo n÷a hÕt”, n¨m 1920 nhµ tiÓu thuyÕt tiÒn phong
chñ nghÜa lín ng−êi SÐc Vladislav Vancura ®· viÕt nh− vËy. TÊt c¶ thÕ hÖ «ng
ch¹y ïa ®Õn víi ®¶ng céng s¶n ®Ó khái lì mÊt c¬ héi lµ ng−êi hiÖn ®¹i. Thêi suy
tµn lÞch sö cña ®¶ng céng s¶n ®−îc ®ãng dÊu khi ë ®©u ®¶ng còng “®øng ngoµi
tÝnh hiÖn ®¹i”. Bëi “ph¶i tuyÖt ®èi hiÖn ®¹i”, nh− Rimbaud ®· ra lÖnh. Mong
muèn lµ ng−êi hiÖn ®¹i lµ mét thø mÉu gèc, nghÜa lµ mét mÖnh lÖnh phi lý, c¾m
rÔ s©u trong chóng ta, mét h×nh thøc ngoan cè cã néi dung lu«n thay ®æi vµ
kh«ng x¸c ®Þnh: hiÖn ®¹i lµ c¸i tù tuyªn bè m×nh lµ hiÖn ®¹i vµ ®−îc c«ng nhËn
lµ nh− vËy. Bµ mÑ Lejeune trong cuèn Ferdydurke tr−ng ra mét trong nh÷ng dÊu
hiÖu cña tÝnh hiÖn ®¹i cña m×nh b»ng “lèi ®i ®Õn buång vÖ sinh mét c¸ch ngang
nhiªn, trong khi x−a kia ng−êi ta ®i ®Õn ®ã mét c¸ch len lÐn”. Cuèn Ferdydurke
cña Gombrowicz: sù phi lý huyÒn tho¹i hãa rùc rì nhÊt ®èi víi h×nh mÉu gèc
cña c¸i hiÖn ®¹i.

hiÖn ®¹i (nghÖ thuËt hiÖn ®¹i; thÕ giíi hiÖn ®¹i)
(Moderne (art moderne; monde moderne))
Cã mét thø nghÖ thuËt hiÖn ®¹i, víi mét sù ng©y ngÊt tr÷ t×nh, tù ®ång
nhÊt m×nh víi thÕ giíi hiÖn ®¹i. Apollinaire. T¸n d−¬ng kü thuËt, mª mÈn t−¬ng
lai. Cïng víi «ng ta vµ tiÕp sau «ng ta.: Maiakovski, LÐger, c¸c nhµ vÞ lai chñ
nghÜa, c¸c nhµ tiÒn phong chñ nghÜa. Nh−ng ®èi lËp víi Apollinaire lµ Kafka.
ThÕ giíi hiÖn ®¹i nh− lµ mét chèn mª cung trong ®ã con ng−êi lao tíi. Chñ
nghÜa hiÖn ®¹i ph¶n tr÷ t×nh, ph¶n l·ng m¹n, hoµi nghi, phª ph¸n. Cïng víi
66

Kafka vµ sau Kafka: Musil, Broch, Gombrowicz, Ionesco, Fellini... Con ng−êi
ngµy cµng dÊn th©n vµo t−¬ng lai, th× di s¶n cña “chñ nghÜa hiÖn ®¹i ph¶n hiÖn
®¹i” cµng to lín.

hoµng h«n (vµ ng−êi ®i xe ®¹p) (CrÐpuscule (et vÐlocipÐdiste)


“Ng−êi ®i xe ®¹p (c¸i tõ Êy anh thÊy ®Ñp nh− mét buæi hoµng h«n)...”
(Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia) T«i thÊy hai thÓ tõ ®ã thËt thÇn diÖu, bëi chóng ®Õn
víi t«i tõ rÊt xa x«i. Hoµng h«n, tõ ®−îc Ovide rÊt yªu. Ng−êi ®i xe ®¹p, mét tõ
®Õn víi chóng ta tõ nh÷ng buæi ®Çu xa x«i vµ ng©y d¹i cña thêi ®¹i kü thuËt.

h− v« (Non - ªtre)
“... c¸i chÕt ph¬n phít xanh ªm dÞu nh− câi h− v«”. Ng−êi ta kh«ng thÓ
nãi: “ph¬n phít xanh nh− chèn h− kh«ng”, bëi v× chèn h− kh«ng kh«ng ph¬n
phít xanh. B»ng chøng r»ng câi h− v« vµ chèn h− kh«ng lµ hai c¸i kh¸c nhau.

h−ng phÊn (Excitation)


Kh«ng ph¶i lµ thó nhôc dôc, l¹c thó, t×nh c¶m, say mª. H−ng phÊn lµ nÒn
t¶ng cña høng dôc, bÝ Èn s©u xa nhÊt cña nã, tõ - ch×a khãa cña nã.

kitsch
Khi viÕt cuèn NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh t«i cã khi lo v× ®· dïng tõ
“Kitsch” lµm mét trong c¸c tõ - trô cét cña cuèn tiÓu thuyÕt Êy. Qu¶ vËy, m·i
®Õn gÇn ®©y, tõ Êy hÇu nh− kh«ng ®−îc biÕt ®Õn ë Ph¸p, hoÆc lµ ®−îc biÕt ®Õn
trong mét nghÜa ®· bÞ lµm nghÌo ®i rÊt nhiÒu. Trong b¶n dÞch ra tiÕng Ph¸p cña
thiªn tiÓu luËn næi tiÕng cña Herman Broch, t− “Kitsch” ®−îc dÞch lµ “nghÖ
thuËt tÇm tÇm”. Mét ph¶n nghÜa, bëi v× Broch chøng minh r»ng Kitsch lµ c¸i
kh¸c víi mét t¸c phÈm chØ ®¬n gi¶n lµ thÞ hiÕu tåi. Cã th¸i ®é Kitsch. C¸ch øng
xö Kitsch. Nhu cÇu Kitsch cña con ng−êi - Kitsch (Kitschmensch): ®Êy lµ c¸i
nhu cÇu tù nh×n m×nh trong tÊm g−¬ng dèi tr¸ lµm ®Ñp ng−êi lªn vµ tù nhËn ra
m×nh trong ®ã víi mét sù tháa m·n ®Çy xóc ®éng. §èi víi Broch, c¸i Kitsch g¾n
chÆt mét c¸ch lÞch sö víi chñ nghÜa l·ng m¹n t×nh c¶m thÕ kû XIX. V× ë §øc vµ
ë Trung ¢u thÕ kû XIX l·ng m¹n h¬n (vµ Ýt hiÖn thùc h¬n) ë nh÷ng n¬i kh¸c
nhiÒu, nªn chÝnh ë ®Êy ®· sinh ra tõ Kitsch, ®Õn nay vÉn cßn th«ng dông. ë
Praha, chóng t«i coi Kitsch lµ kÎ thï chÝnh cña nghÖ thuËt. ë Ph¸p th× kh«ng
thÕ. ë ®©y, ®èi lËp víi nghÖ thuËt ch©n chÝnh, lµ c¸i gi¶i trÝ. §èi lËp víi nghÖ
thuËt lín, lµ nghÖ thuËt nhÑ, nhá. Nh−ng vÒ phÇn t«i, t«i ch¼ng bao giê lÊy lµm
khã chÞu ®èi víi c¸c tiÓu thuyÕt cña Agatha Christie! Ng−îc l¹i, Tchaikovski,
Rochmaninov, Horowitz ch¬i trªn piano, c¸c bé phim lín cña Hollywood,
Kramer chèng l¹i Kramer, B¸c sü Jivago («i Pasternak khèn khæ!), ®Êy lµ thø
t«i ghÐt, mét c¸ch s©u s¾c, ch©n thµnh. Vµ cµng ngµy t«i cµng khã chÞu víi c¸i
tinh thÇn Kitsch hiÖn diÖn trong c¸c t¸c phÈm mµ h×nh thøc cè lµm ra vÎ hiÖn
®¹i chñ nghÜa. (T«i nãi thªm: viÖc Nietzche ghÐt c¸c “tõ xinh xÎo” vµ c¸c c¸i
“vÎ ph« tr−¬ng” cña Victor Hugo chÝnh lµ sù ghª tëm ®èi víi c¸i Kitsch khi nã
cßn ch−a hoµn bÞ.)

l·ng quªn (Oubli)


67

“Cuéc ®Êu tranh cña con ng−êi chèng l¹i quyÒn lùc lµ cuéc ®Êu tranh cña
trÝ nhí chèng l¹i sù l·ng quªn”. C©u ®ã trong cuèn S¸ch c−êi vµ l·ng quªn, do
Mirek, mét nh©n vËt, nãi ra, th−êng ®−îc dÉn l¹i coi nh− lµ th«ng ®iÖp cña cuèn
tiÓu thuyÕt. Êy lµ v× ng−êi ®äc nhËn ra trong mét cuèn tiÓu thuyÕt tr−íc hÕt “c¸i
®· ®−îc biÕt”. “C¸i ®· ®−îc biÕt” cña cuèn tiÓu thuyÕt nµy lµ c¸i chñ ®Ò næi
tiÕng cña Orwell: sù l·ng quªn do mét chÝnh quyÒn toµn trÞ ¸p ®Æt. Nh−ng chç
®éc ®¸o trong c©u chuyÖn cña Mirek, t«i nh×n thÊy nã ë mét chç kh¸c h¼n kia.
Anh chµng Mirek ®· dïng toµn bé søc lùc cña m×nh ®Ó ®Êu tranh cho ng−êi ta
kh«ng l·ng quªn (chÝnh anh, c¸c b¹n anh vµ cuéc ®Êu tranh chÝnh trÞ cña hä),
chÝnh anh l¹i ®ång thêi cè lµm tÊt c¶ ®Ó quªn ®i ng−êi kia (c« ng−êi t×nh cò cña
anh mµ anh lÊy lµm xÊu hæ). Tr−íc khi trë thµnh mét vÊn ®Ò chÝnh trÞ, c¸i ý
muèn l·ng quªn lµ mét vÊn ®Ò nh©n lo¹i häc: tõ x−a, con ng−êi ®· biÕt ®Õn c¸i
mong muèn viÕt l¹i tiÓu sö cña chÝnh m×nh, thay ®æi qu¸ khø, xãa c¸c dÊu vÕt,
c¸c dÊu vÕt cña m×nh vµ c¸c dÊu vÕt cña nh÷ng ng−êi kh¸c. ý muèn l·ng quªn
kh«ng chØ lµ mét xu h−íng ®¬n thuÇn muèn gian lËn. Sabina ch¼ng cã lý do nµo
®Ó ph¶i che giÊu bÊt cø ®iÒu g× vËy mµ c« vÉn cã c¸i mong muèn phi lý lµm cho
ng−êi ta l·ng quªn m×nh ®i. Sù l·ng q−ªn: võa lµ sù bÊt c«ng tuyÖt ®èi võa lµ
niÒm an ñi tuyÖt ®èi. Kh¶o s¸t b»ng tiÓu thuyÕt chñ ®Ò sù l·ng quªn lµ kh«ng
bao giê kÕt thóc vµ kh«ng thÓ cã kÕt luËn.

lÆp l¹i (RÐpÐtitions)


Nabokov ph¸t hiÖn ë ®o¹n më ®Çu cuèn Anna KarÐnina, trong b¶n tiÕng
Nga, tõ “nhµ” trë ®i trë l¹i t¸m lÇn trong s¸u c©u vµ sù lÆp l¹i ®ã lµ mét thñ ph¸p
cã tÝnh to¸n cña t¸c gi¶. Tuy nhiªn, trong b¶n dÞch tiÕng Ph¸p, tõ “nhµ” chØ xuÊt
hiÖn mét lÇn, trong b¶n dÞch tiÕng SÐc kh«ng qu¸ hai lÇn. Còng trong cuèn s¸ch
®ã: chç nµo Tolstoi viÕt “Skazal” (nãi), th× t«i thÊy trong b¶n dÞch lµ thèt ra, vÆn
l¹i, nãi l¹i, la lªn, kÕt luËn v.v. Nh÷ng ng−êi dÞch cuång lªn v× c¸c tõ ®ång
nghÜa. (T«i kh«ng thõa nhËn ngay c¶ kh¸i niÖm tõ ®ång nghÜa: mçi tõ cã nghÜa
riªng cña nã vµ nã lµ kh«ng thÓ thay thÕ ®−îc vÒ mÆt ng÷ nghÜa häc.) Pascal:
“Khi trong mét diÔn tõ ta thÊy nh÷ng tõ lÆp l¹i vµ cè söa ch÷a chóng ®i ta thÊy
chóng s¹ch sÏ ®Õn møc lµm háng mÊt diÔn tõ ®i, th× ph¶i ®Ó nguyªn chóng l¹i,
®Êy lµ dÊu riªng cña diÔn tõ Êy”. Sù phong phó vÒ tõ vùng kh«ng ph¶i lµ mét gi¸
trÞ tù th©n: ë Hemingway, sù h¹n chÕ vÒ tõ vùng viÖc lÆp l¹i cïng c¸c tõ Êy
trong cïng mét ®o¹n v¨n t¹o nªn giai ®iÖu vµ vÎ ®Ñp v¨n phong cña «ng. Lèi trß
ch¬i tinh tÕ vÒ c¸ch lÆp l¹i trong ®o¹n ®Çu ë mét trong nh÷ng t¸c phÈm v¨n xu«i
®Ñp nhÊt cña v¨n héc Ph¸p: “T«i yªu mª mÈn b¸ t−íc...; t«i míi hai m−¬i tuæi
vµ t«i ng©y th¬; bµ Êy béi nghÜa víi t«i, t«i giËn, bµ bá t«i. T«i ng©y th¬, t«i tiÕc
bµ; t«i míi hai m−¬i tuæi, bµ tha thø cho t«i; vµ bëi v× t«i míi hai m−¬i tuæi, t«i
ng©y th¬, vÉn bÞ béi nghÜa, nh−ng kh«ng cßn bÞ bá n÷a, t«i ngì t«i lµ ng−êi
h¹nh phóc nhÊt trong nh÷ng con ng−êi ë ®êi...” (Vivant Denon: Ch¼ng cã ngµy
mai). (Xem: chuçi l¶i nh¶i)

liÖm (Ensevelir)
VÎ ®Ñp cña tõ nµy kh«ng n»m trong sù hµi hßa vÒ ©m vÞ cña nã, mµ ë
nh÷ng kÕt hîp ng÷ nghÜa häc do ©m vang cña nã gîi lªn. Còng gièng nh− mét
nèt ®¸nh trªn ®µn piano ®−îc kÌm theo nh÷ng ©m béi mµ ta kh«ng nhËn ra vang
68

lªn cïng nã, mçi tõ còng ®−îc bao quanh b»ng mét ®oµn nh÷ng tõ kh¸c v« h×nh
cïng vang lªn, chØ cã thÓ tho¸ng nhËn ra.
Mét vÝ dô. Bao giê t«i còng thÊy d−êng nh− tõ liÖm gì bít ®i mét c¸ch
khoan dung khÝa c¹nh vËt chÊt cña c¸i c«ng viÖc kinh khñng nhÊt ®ã. Êy lµ v×
gèc tõ (sevel) ch¼ng gîi cho t«i ®iÒu g× c¶ trong khi ©m vang cña tõ khiÕn t«i
m¬ mµng: nhùa (sÌve) - lôa (soie) -Ìve - Ìvelinie - nhung - (velours); phñ b»ng
lôa vµ nhung. (Ng−êi ta nãi cho t«i biÕt: ®Êy lµ mét c¸ch c¶m nhËn ch¼ng Ph¸p
chót nµo ®èi víi tõ ®ã. V©ng, t«i cïng nghi ngê.)
(Xem: giÊu, nhµn c−, dai d¼ng)

lõa phØnh (Mystification)


Tõ míi, tù nã mang tÝnh chÊt ®ïa vui (ph¸i sinh tõ tõ mystÌre (®iÒu huyÒn
bÝ, bÝ Èn)), xuÊt hiÖn ë Ph¸p håi thÕ kû XVIII trong giíi cã ®Çu ãc phãng
kho¸ng ®Ó chØ nh÷ng vô ®¸nh lõa ®Æc biÖt buån c−êi. Diderot ®· h¬n 47 tuæi khi
«ng dùng lªn c¸i trß diÔu kú l¹ khiÕn hÇu t−íc Croismare tin r¨ng cã mét n÷ tu
sü ®au khæ cÇu xin sù b¶o trî cña quý «ng Êy. Suèt nhiÒu th¸ng «ng viÕt nh÷ng
bøc th− ký tªn ng−êi ®µn bµ kh«ng cã thËt ®ã göi cho «ng hÇu t−íc khiÕn vÞ nµy
hÕt søc xóc ®éng. Cuèn N÷ tu sü, kÕt qu¶ cña mét vô lõa phØnh: thªm mét lÝ do
n÷a ®Ó ta cµng yªu Diderot vµ thÕ kû cña «ng h¬n. Lõa phØnh: chñ ®éng coi thÕ
giíi nµy ch¼ng cã g× lµ nghiªm tóc.

mØa mai (Ironie)


Ai ®óng vµ ai sai? Emma Bovary cã ph¶i lµ kh«ng thÓ chÞu næi kh«ng?
Hay bµ dòng c¶m vµ ®¸ng c¶m ®éng? Cßn Werther? Nh¹y c¶m vµ cao th−îng?
Hay ®a c¶m mét c¸ch hung h¨ng, chØ biÕt tù m×nh yªu m×nh? Cµng ®äc kü cuèn
tiÓu thuyÕt bao nhiªu, ta l¹i cµng thÊy kh«ng thÓ tr¶ lêi ®−îc bÊy nhiªu, bëi,
ngay tõ ®Þnh nghÜa cña nã, tiÓu thuyÕt lµ nghÖ thuËt mØa mai: “ch©n lý” cña nã
®−îc che giÊu, kh«ng nãi ra, kh«ng thÓ nãi ra. “Razunova, anh h·y nhí r»ng
®µn bµ, trÎ con vµ nh÷ng ng−êi c¸ch m¹ng ghÐt cay ghÐt ®¾ng sù mØa mai, nã lµ
phñ ®Þnh ®èi víi tÊt c¶ c¸c b¶n n¨ng hµo hiÖp, tÊt c¶ ®øc tin, tÊt c¶ lßng trung
thµnh, tÊt c¶ hµnh ®éng!” Joseph Conrad ®· ®Ó cho mét nhµ n÷ c¸ch m¹ng Nga
nãi nh− vËy trong cuèn D−íi nh÷ng con m¾t cña ph−¬ng T©y. Sù mØa mai khiÕn
ng−êi ta bùc tøc. Kh«ng ph¶i v× nã chÕ giÔu hay nã c«ng kÝch mµ v× nã lµm ta
mÊt hÕt mäi x¸c tÝn, b»ng c¸ch ph¬i lé tÝnh n−íc ®«i cña thÕ giíi ra. Leonardo
Sciascia: “Kh«ng cã g× khã hiÓu h¬n, khã gi¶i ra h¬n sù mØa mai.” Ch¼ng cÇn
ph¶i lµm cho mét cuèn tiÓu thuyÕt trë thµnh khã b»ng lèi kiÓu c¸ch trong v¨n
phong; mçi cuèn tiÓu thuyÕt xøng ®¸ng víi c¸i tªn ®ã, dÇu cã trong veo ®Õn
®©u, ®· ®ñ khã v× sù mØa mai cã tÝnh b¶n chÊt cña nã.

mò (Chapeau)
§å vËt ma thuËt. T«i nhí l¹i mét giÊc m¬: mét cËu bÐ m−êi tuæi ®øng bªn
bê mét c¸i hå, ®Çu ®éi mét chiÕc mò ®en lín. CËu nh¶y xuèng n−íc. Ng−êi ta
kÐo lªn, cËu ®· chÕt ®uèi. VÉn cßn nguyªn c¸i mò ®en Êy trªn ®Çu cËu.

mu«n thuë (Sempiternel)


Kh«ng mét ng«n ng÷ nµo kh¸c cã ®−îc mét tõ nh− tõ nµy, tù do tho¶i m¸i
®Õn thÕ ®èi víi c¸i vÜnh h»ng. H·y nghe c¸c céng ©m: ®éng lßng th−¬ng
69

(s’apitoyer) - anh hÒ (pitre) - th¶m h¹i (piteux) - tÎ nh¹t (terne) - vÜnh cöu
(Ðternel); anh hÒ ®éng lßng th−¬ng h¹i c¸i vÜnh h»ng tÎ nh¹t ®Õn thÕ.

nam quyÒn (vµ ghÐt ®µn bµ) (Macho (et misogyne))


KÎ theo thuyÕt nam quyÒn t«n thê n÷ tÝnh vµ thÝch thèng trÞ c¸i h¾n t«n
thê. Trong khi t¸n d−¬ng n÷ tÝnh mÉu gèc cña ng−êi ®µn bµ bÞ thèng trÞ (t×nh
mÉu tö cña hä, kh¶ n¨ng sinh s¶n cña hä, sù yÕu ®uèi cña hä, tÝnh c¸ch thÝch
quanh quÈn ë nhµ cña hä, tÝnh ®a c¶m cña hä, v.v), h¾n ta tù t¸n d−¬ng nam tÝnh
cña m×nh. Ng−îc l¹i, kÎ ghÐt ®µn bµ ghª sî n÷ tÝnh, h¾n ch¹y trèn nh÷ng ng−êi
®µn bµ qu¸ ®µn bµ. Lý t−ëng cña kÎ theo thuyÕt nam quyÒn: gia ®×nh. Lý t−ëng
cña kÎ ghÐt ®µn bµ: ®éc th©n víi nhiÒu nh©n t×nh; hoÆc: cã vî víi mét ng−êi vî
yªu mµ kh«ng cã con.

nhµn rçi (OisivetÐ)


MÑ ®Î cña mäi thãi xÊu. DÉu lµ trong tiÕng Ph¸p, t«i nghe ©m vang cña tõ
nµy thËt quyÕn rò. §ã lµ v× sù ®ång vang: c¸nh chim mïa hÌ (oiseau d’ÐtÐ) vµ
nhµn rçi (oisivetÐ)

nhÑ bång (LÐgÌretÐ)


C¸i nhÑ bång kh«ng thÓ biÖn b¹ch ®−îc cña con ng−êi, t«i ®· t×m ra nã
ngay tõ cuèn Lêi ®ïa cît: “T«i b−íc ®i trªn nh÷ng vØa hÌ phñ bôi ®ã vµ t«i nhËn
ra c¸i nhÑ bång nÆng trÜu cña h− kh«ng ®Ì nÆng cuéc ®êi t«i.”
Vµ trong cuèn Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia: “§«i khi Jaromil cã nh÷ng giÊc
m¬ kinh hoµng: anh m¬ thÊy m×nh ph¶i n©ng lªn mét vËt cùc kú nhÑ, mét chÐn
trµ, mét c¸i th×a, mét chiÕc l«ng, vµ anh kh«ng lµm sao n©ng næi, vËt cµng nhÑ
th× anh cµng yÕu, anh quþ gôc xuèng d−íi søc nhÑ bång cña nã.”
Vµ trong cuèn §iÖu van gi· tõ: “Raskolnikov ®· chÞu ®ùng téi ¸c cña
m×nh nh− mét bi kÞch vµ cuèi cïng ®· quþ xuèng d−íi søc nÆng hµnh vi cña
m×nh. Cßn Jakub th× ng¹c nhiªn thÊy sao hµnh vi cña m×nh l¹i nhÑ bång ®Õn
vËy, nã ch¼ng ®Ì nÆng lªn anh, nã ch¼ng kÐo anh xuèng chót nµo hÕt. Vµ anh tù
hái ph¶i ch¨ng c¸i nhÑ bång kia cßn khñng khiÕp h¬n c¶ nh÷ng t×nh c¶m cuång
lo¹n cña nh©n vËt Nga nä.”
Vµ ë cuèn S¸ch c−êi vµ l·ng quªn: “C¸i tói rçng kh«ng trong d¹ dµy anh
®ã, chÝnh lµ sù phi träng l−îng kh«ng thÓ chÞu ®ùng næi. Vµ gièng nh− mét sù
qu¸ møc lóc nµo còng cã thÓ biÕn thµnh c¸i ng−îc l¹i víi nã, c¸i nhÑ bång bÞ
®Èy ®Õn cùc ®é ®· trë thµnh träng l−îng khñng khiÕp cña c¸i nhÑ bång vµ
Tamina biÕt r»ng c« kh«ng cßn cã thÓ chÞu ®ùng ®−îc nã thªm mét gi©y nµo
n÷a.”
Trong khi ®äc l¹i c¸c b¶n dÞch tÊt c¶ c¸c cuèn s¸ch cña m×nh, t«i ®· rông
rêi nhËn ra nh÷ng sù lÆp l¹i ®ã! Råi t«i tù an ñi: cã lÏ tÊt c¶ c¸c nhµ tiÓu thuyÕt
chØ viÕt mét lo¹i chñ ®Ò (cuèn tiÓu thuyÕt ®©u tiªn) víi nh÷ng biÕn tÊu kh¸c
nhau.

nhÞp ®iÖu (Rythme)


T«i ghª sî khi nghe tiÕng tim m×nh ®Ëp, nã kh«ng ngõng nh¾c t«i r»ng
thêi gian sèng cña t«i cã h¹n. V× vËy t«i lu«n thÊy trong c¸c v¹ch r¶i trªn c¸c
dµn bÌ cña b¶n nh¹c mét vÎ g× thËt chÕt chãc. Nh−ng c¸c bËc thÇy lín nhÊt vÒ
70

nhÞp ®iÖu ®· biÕt c¸ch lµm cho c¸i nhÞp ®Òu ®Òu ®¬n ®iÖu ®ã c©m lÆng ®i vµ biÕn
©m nh¹c cña hä thµnh mét vïng kÝn nhá cña “thêi gian n»m ngoµi thêi gian”.
C¸c nhµ ®a ©m lín: t− t−ëng ®èi ©m, n»m ngang, lµm yÕu ®i tÇm quan träng cña
nhÞp. Beethoven: trong giai ®o¹n cuèi cña «ng, rÊt khã nhËn ra c¸c nhÞp, nhÊt lµ
trong c¸c ch−¬ng chËm, v× nhÞp ®iÖu rÊt phøc t¹p. Sù th¸n phôc cña t«i ®èi víi
Olivier Messianen: nhê gi¸ trÞ c¸c nhÞp ®iÖu nhá thªm vµo hay bít ®i, «ng s¸ng
chÕ ra mét cÊu tróc thêi gian kh«ng thÓ ®o¸n tr−íc vµ kh«ng thÓ ®o ®Õm ®−îc.
ý t−ëng quen thuéc: tµi n¨ng vÒ nhÞp ®iÖu biÓu hiÖn trong sù ®Òu ®Æn ®−îc nhÊn
m¹nh mét c¸ch ån µo. Sai. Lèi nhÞp ®iÖu nguyªn thñy qu¸ − nhäc nh»n cña nh¹c
rock: nhÞp tim ®−îc phãng ®¹i lªn ®Ó cho con ng−êi kh«ng mét gi©y nµo quªn
r»ng m×nh ®ang tiÕn tíi c¸i chÕt.

nhín nh¸c (Hagard)


T«i thÝch tõ gèc §øc nµy, nhín nh¸c v× l¹c vµo mét ng«n ng÷ kh¸c.

octavio
T«i ®ang so¹n cuèn tõ ®iÓn nhá nµy, th× x¶y ra trËn ®éng ®Êt khñng khiÕp
ë trung t©m Mehico, n¬i Octavio Paz vµ Marie - Jo vî «ng ®ang sèng. ChÝn
ngµy ch¼ng cã tin tøc g× cña hä. Ngµy 27 th¸ng m−êi, ®iÖn tho¹i reo: Octavio
gäi. T«i më mét chai r−îu mõng søc kháe «ng. Vµ t«i lÊy tªn «ng, v« cïng, v«
cïng th©n thiÕt lµm tõ môc thø 421 trong 73 tõ nµy.

opus2
Thãi quen tuyÖt vêi cña c¸c nhµ so¹n nh¹c. Hä chØ ®Æt sè thø tù opus cho
nh÷ng t¸c phÈm hä coi lµ “®¸ng gi¸ trÞ”. Hä kh«ng ®¸nh sè nh÷ng t¸c phÈm
ch−a chÝn cña hä, s¸ng t¸c trong mét dÞp tho¸ng qua nµo ®ã, hay thuéc lo¹i bµi
tËp. Mét b¶n nh¹c Beethoven kh«ng ®¸nh sè, ch¼ng h¹n b¶n BiÕn tÊu göi
Salieri, qu¶ thËt lµ kÐm, nh−ng lµm ta thÊt väng, v× chÝnh nhµ so¹n nh¹c ®· b¸o
tr−íc cho ta råi. C©u hái c¨n b¶n ®èi mäi ng−êi nghÖ sÜ: sù nghiÖp “®¸ng gi¸ trÞ”
cña anh b¾t ®Çu tõ t¸c phÈm nµo ®©y? Janacek ®· t×m ®−îc tÝnh ®éc ®¸o cña
m×nh sau bèn m−¬i l¨m tuæi. T«i ®au ®ín khi nghe ®«i nhµ so¹n nh¹c cßn ë
trong giai ®o¹n tr−íc cña hä. Tr−íc lóc chÕt, Debussy ®· hñy tÊt c¶ c¸c ph¸c
th¶o, tÊt c¶ nh÷ng g× «ng cßn bá dë dang. ViÖc nhá nhÊt mét t¸c gi¶ cã thÓ lµm
®−îc cho t¸c phÈm cña m×nh: quÐt r¸c ë quanh chóng.

ë nhµ m×nh (Chez-soi)


Domov (tiÕng SÐc), das Heim (tiÕng §øc), home (tiÕng Anh) cã nghÜa lµ:
n¬i t«i cã nh÷ng céi rÔ cña m×nh, t«i thuéc vÒ n¬i Êy. C¸c ranh giíi ®Þa h×nh chØ
®−îc quy ®Þnh b»ng s¾c lÖnh cña con tim: cã thÓ lµ mét c¨n phßng, mét c¶nh
vËt, mét ®Êt n−íc, c¶ vò trô. Das Heim, trong triÕt häc cæ ®iÓn §øc cã nghÜa lµ:
thÕ giíi cæ Hy L¹p. Quèc ca SÐc b¾t ®Çu b»ng c©u th¬: “Domov cña t«i ë ®©u?”
Nh−ng tæ quèc lµ c¸i kh¸c: b¶n dÞch chÝnh trÞ, Nhµ n−íc cña domov. Tæ quèc:
tõ kiªu h·nh. Das Heim: tõ t×nh c¶m. Gi÷a tæ quèc (patrie) vµ tæ Êm (foyer) (c¨n
nhµ cô thÓ cña t«i), tiÕng Ph¸p (tÝnh nh¹y c¶m Ph¸p) cã mét khiÕm khuyÕt. ChØ

1
Nguyªn v¨n tiÕng Ph¸p: Tõ môc thø 49 (Theo thø tù vÇn tiÕng Ph¸p).
2
Danh tõ ©m nh¹c, cã nghÜa t−¬ng tù nh− “t¸c phÈm”.
71

cã thÓ lÊp ®Çy khiÕm khuyÕt ®ã b»ng c¸ch g¸n cho tõ ë nhµ m×nh träng l−îng
cña mét tõ lín. (Xem chuçi l¶i nh¶i)

ph¶n béi (Trahir)


“Nh−ng ph¶n béi lµ g×? Ph¶n béi, lµ ra khái hµng ngò. Ph¶n béi, lµ ra khái
hµng ngò vµ ®i vµo câi v« ®Þnh. Sabina kh«ng thÊy cßn g× ®Ñp h¬n lµ ®i vµo câi
v« ®Þnh.” (NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh)

pháng vÊn (Interview)


§èi tho¹i lµ mét h×nh thøc v¨n häc lín vµ t«i kh«ng chèi c·i r»ng t«i vui
lßng víi nhiÒu cuéc trß chuyÖn cã suy nghÜ, ®−îc tæ chøc vµ so¹n th¶o cã sù
phèi hîp cña t«i. Buån thay, pháng vÊn nh− ng−êi ta vÉn lµm phæ biÕn l¹i lµ
chuyÖn kh¸c: 1- Ng−êi pháng vÊn ®Æt cho anh nh÷ng c©u hái mµ anh ta quan
t©m, cßn anh ch¼ng hÒ quan t©m; 2- Trong c¸c c©u tr¶ lêi cña anh, anh ta chØ sö
dông nh÷ng c©u thÝch hîp víi anh ta; 3- Anh ta dÞch nh÷ng c©u Êy ra trong tõ
ng÷ cña anh ta, trong c¸ch nghÜ cña anh ta. B¾t ch−íc b¸o chÝ Mü, thËm chÝ anh
ta ch¼ng thÌm ®−a cho anh duyÖt l¹i nh÷ng g× anh ta ®· buéc anh nãi ra. Pháng
vÊn ®−îc ®¨ng lªn. Anh tù an ñi: Ng−êi ta sÏ quªn ngay ®i mµ! Kh«ng hÒ: ng−êi
ta sÏ dÉn l¹i lêi anh! Ngay c¸c nhµ gi¸o ®¹i häc thËn träng nhÊt còng kh«ng cßn
ph©n biÖt c¸c tõ mét nhµ v¨n viÕt ra vµ ký tªn víi nh÷ng lêi cña «ng ta ®−îc kÓ
l¹i (TiÒn lÖ lÞch sö: Nh÷ng cuéc nãi chuyÖn víi Kafka cña Gustav Janouch, mét
vô lõa phØnh, ®èi víi c¸c nhµ Kafka häc, lµ mét nguån trÝch dÉn v« tËn). Th¸ng
s¸u n¨m 1985, t«i ®· døt kho¸t quyÕt ®Þnh: kh«ng bao giê tr¶ lêi pháng vÊn n÷a.
Trõ nh÷ng cuéc ®èi tho¹i, do t«i cïng tham gia so¹n th¶o, cã kÌm theo x¸c nhËn
vÒ quyÒn së h÷u t¸c phÈm cña t«i, tÊt c¶ nh÷ng lêi cña t«i ®−îc ng−êi kh¸c kÓ
l¹i, kÓ tõ ngµy Êy, ph¶i ®−îc coi lµ gi¶.

ph¬n phít xanh (BleutÐ)


Kh«ng tõ nµo kh¸c cã ®−îc c¸i h×nh thøc ng«n ng÷ ©u yÕm nh− vËy. Mét
tõ mang chÊt Novalis1. “C¸i chÕt ph¬n phít xanh nh− lµ câi h− v« vËy.” (S¸ch
c−êi vµ l·ng quªn)

s¸ch (Livre)
Hµng ngh×n lÇn t«i ®· nghe trong c¸c buæi ph¸t thanh kh¸c nhau: “... nh−
t«i ®· nãi trong cuèn s¸ch cña t«i...” Ng−êi ta ®· nãi ©m tiÕt SA rÊt dµi vµ Ýt ra
lµ cao h¬n mét b¸t ©m so víi ©m tiÕt tr−íc:

(Chó ý:cã mét dßng nh¹c ë ®©y)

Còng ng−êi ®ã khi nãi: “... gièng nh− th«ng th−êng trong thµnh phè cña
t«i”, gi÷a c¸c ©m tiÕt Thµnh vµ t«i chØ c¸ch nhau mét qu·ng bèn:

(Chó ý: cã mét dßng nh¹c ë ®©y)

1
Novalis (1772-1901): nhµ v¨n §øc, thµnh viªn cña nhãm l·ng m¹n ë IÐna, «ng kÕt hîp chñ nghÜa thÇn
bÝ víi mét lèi gi¶i thÝch phóng dô vÒ thiªn nhiªn trong c¸c bµi th¬ vµ trong cuèn tiÓu thuyÕt Henri
d’OrfØedingen ch−a hoµn thµnh cña m×nh.
72

“Cuèn s¸ch cña t«i” - c¸i thang m¸y ©m thanh cña sù tù kho¸i tr¸ (Xem:
chøng cuång viÕt)

sè phËn (Destin)
§Õn mét lóc, h×nh ¶nh vÒ cuéc ®êi ta t¸ch khái chÝnh cuéc ®êi Êy, trë nªn
®éc lËp vµ, dÇn dÇn, b¾t ®Çu chÕ ngù chóng ta. Ngay trong cuèn Lêi ®ïa cît ®·
cã ®o¹n: “... ch¼ng cã ph−¬ng c¸ch nµo ®Ýnh chÝnh ®−îc h×nh ¶nh cña con ng−êi
t«i, ®−îc ®Æt trong phßng xÐt xö tèi cao c¸c sè phËn con ng−êi; t«i biÕt r»ng
h×nh ¶nh Êy (dÇu nã cã Ýt gièng thËt ®Õn mÊy) vÉn v« cïng thËt h¬n chÝnh t«i;
r»ng nã ch¼ng hÒ chót nµo lµ c¸i bãng cña t«i, mµ chÝnh t«i, t«i míi lµ c¸i bãng
cña h×nh ¶nh t«i; r»ng kh«ng thÓ nµo kÕt téi nã sao l¹i kh«ng gièng t«i mµ chÝnh
t«i lµ kÎ cã téi vÒ sù kh«ng gièng nhau ®ã...”
Vµ trong cuèn S¸ch c−êi vµ l·ng quªn: “Sè phËn ch¼ng hÒ cã ý ®Þnh ®éng
®Õn mét ngãn tay nhá v× Mirek (v× h¹nh phóc cña anh, v× sù an toµn cña anh, v×
t©m tr¹ng vui vÎ cña anh vµ søc kháe cña anh) trong khi Mirek s½n sµng lµm tÊt
c¶ v× sè phËn cña m×nh (v× vinh quang cña nã, sù rùc s¸ng cña nã, vÎ ®Ñp cña
nã, phong c¸ch vµ ý nghÜa lý tÝnh cña nã). Anh thÊy cã tr¸ch nhiÖm víi sè phËn
cña m×nh, nh−ng sè phËn cña anh ch¼ng thÊy cã chót tr¸ch nhiÖm nµo víi anh
c¶.”
Tr¸i víi Mirek, nh©n vËt hoan l¹c chñ nghÜa lµ c¸i «ng tø tuÇn (trong cuèn
Cuéc sèng ë m·i ngoµi kia) b»ng lßng víi thiªn diÔm t×nh phi - sè phËn cña
m×nh (xem: thiªn diÔm t×Nh). Qu¶ vËy, mét ng−êi hoan l¹c chñ nghÜa
chèng l¹i viÖc biÕn cuéc ®êi m×nh thµnh sè phËn. Sè phËn hót hÕt m¸u cña
chóng ta, ®Ì nÆng chóng ta, nã nh− mét c¸i qu¶ s¾t buéc vµo ch©n ta. (Nh©n thÓ
xin nãi r»ng, c¸i «ng tø tuÇn Êy lµ nh©n vËt gÇn gòi t«i nhÊt trong tÊt c¶ c¸c
nh©n vËt cña t«i.)

suy nghÜ (RÐflexion)


Khã dÞch h¬n c¶: kh«ng ph¶i ®èi tho¹i, m« t¶, mµ lµ nh÷ng ®o¹n suy nghÜ.
Ph¶i tuyÖt ®èi chÝnh x¸c (mçi sù kh«ng trung thµnh vÒ ng÷ nghÜa sÏ khiÕn cho
suy nghÜ trë thµnh gi¶) ®ång thêi gi÷ ®−îc vÎ ®Ñp cña chóng. VÎ ®Ñp cña suy
nghÜ béc lé trong c¸c h×nh thøc th¬ cña suy nghÜ. T«i biÕt ba h×nh thøc nh− vËy:
1- ch©m ng«n, 2- chuæi l¶i nh¶i, 3- Èn dô. (Xem: ch©m ng«n, chuçi l¶i
nh¶i, Èn dô)

t¸c phÈm (OEuvre)


“Tõ ph¸c th¶o ®Õn t¸c phÈm, con ®−êng Êy ph¶i quú mµ ®i.” T«i kh«ng thÓ
quªn ®−îc c©u th¬ Êy cña Vladimir Holan. Vµ t«i tõ chèi ®Æt ngang tÇm víi
nhau nh÷ng bøc th− viÕt cho FÐlice vµ cuèn L©u ®µi.

thiªn diÔm t×nh (Idylle)


Tõ Ýt ®−îc dïng ë Ph¸p, nh−ng lµ mét kh¸i niÖm quan träng ®èi víi Hegel,
Goethe, Schiller: tr¹ng th¸i cña thÕ giíi tr−íc cuéc xung ®ét thø nhÊt; hay, ë
ngoµi c¸c cuéc xung ®ét; hay, víi nh÷ng cuéc xung ®ét ch¼ng qua chØ lµ nh÷ng
vô hiÓu lÇm, tøc lµ nh÷ng cuéc xung ®ét gi¶. “Tuy cuéc ®êi t×nh ¸i cña «ng cùc
kú ®a d¹ng, kú thùc c¸i «ng tø tuÇn Êy lµ mét ng−êi diÔm t×nh...” (Cuéc sèng ë
73

m·i ngoµi kia). Mong muèn hßa gi¶i phiªu l−u t×nh dôc víi thiªn diÔm t×nh, ®Êy
chÝnh lµ b¶n chÊt cña chñ nghÜa hoan l¹c vµ lý do khiÕn nã kh«ng thÓ cã.

thiÕu tõng tr¶i (InexpÐrience)


Tiªu ®Ò ®Çu tiªn dù ®Þnh cho cuèn NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh: “Hµnh
tinh cña sù thiÕu tõng tr¶i”. Sù thiÕu tõng tr¶i ®−îc xem xÐt nh− lµ mét phÈm
chÊt cña sè phËn con ng−êi. Ng−êi ta chØ sinh ra ®êi cã mçi mét lÇn, ng−êi ta
kh«ng bao giê cã thÓ b¾t ®Çu l¹i mét cuéc ®êi kh¸c víi nh÷ng tõng tr¶i cña cuéc
®êi tr−íc ®ã. Ng−êi ta b−íc ra khái tuæi th¬ mµ ch¼ng biÕt thÕ nµo lµ tuæi thanh
niªn, ng−êi ta c−íi vî c−íi chång mµ ch¼ng biÕt thÕ nµo lµ cã vî cã chång, vµ
ngay c¶ khi ®i vµo tuæi giµ, ng−êi ta còng ch¼ng biÕt m×nh ®ang ®i vÒ ®©u ®©y:
nh÷ng ng−êi giµ lµ nh÷ng ®øa trÎ con ng©y d¹i cña tuæi giµ. Trong ý nghÜa ®ã,
tr¸i ®Êt cña con ng−êi lµ hµnh tinh cña sù thiÕu tõng tr¶i.

thêi hiÖn ®¹i (Temps moderne)


Sù ra ®êi cña Thêi HiÖn §¹i. Thêi ®iÓm - ch×a khãa cña lÞch sö ch©u ¢u.
Chóa trë thµnh Deus absconditus1 vµ con ng−êi lµ nÒn t¶ng cña tÊt c¶. Chñ
nghÜa c¸ nh©n ch©u ¢u ra ®êi vµ cïng víi nã lµ mét t×nh thÕ míi cña nghÖ thuËt,
cña v¨n hãa, cña khoa häc. ë Mü t«i gÆp khã kh¨n trong viÖc dÞch tõ ng÷ nµy.
NÕu viÕt modern times, ng−êi Mü sÏ hiÓu lµ: thêi ®−¬ng ®¹i, thÕ kû chóng ta.
ViÖc ch©u Mü kh«ng biÕt ®Õn kh¸i niÖm Thêi HiÖn §¹i béc lé tÊt c¶ c¸i kÏ nøt
gi÷a hai lôc ®Þa. ë ch©u ¢u, chóng ta ®ang sèng buæi kÕt thóc cña Thêi HiÖn
§¹i; kÕt thóc cña chñ nghÜa c¸ nh©n; kÕt thóc nghÖ thuËt ®−îc quan niÖm nh− lµ
biÓu hiÖn cña mét tÝnh ®éc ®¸o c¸ nh©n kh«ng thÓ thay thÕ; buæi kÕt thóc b¸o
hiÖu thêi kú cña mét sù ®¬n ®iÖu ch−a tõng cã. C¸i c¶m gi¸c kÕt thóc Êy, ch©u
Mü kh«ng c¶m thÊy, nã kh«ng sèng buæi ra ®êi cña Thêi HiÖn §¹i vµ kh«ng
ph¶i lµ kÎ thõa kÕ muén m»n cña thêi ®¹i Êy. Nã biÕt nh÷ng tiªu chÝ kh¸c vÒ
buæi khëi ®Çu vµ buæi kÕt thóc.

tiÖp kh¾c (TchÐcoslovaquie)


T«i kh«ng bao giê dïng tõ TiÖp Kh¾c trong c¸c tiÓu thuyÕt cña t«i, dÇu
hµnh ®éng tiÓu thuyÕt nãi chung diÔn ra ë ®ã. C¸i tõ ghÐp nµy cßn qu¸ trÎ (sinh
ra n¨m 1948), kh«ng cã céi rÔ trong thêi gian, kh«ng ®Ñp, vµ nã ph¬i bµy tÝnh
chÊt ghÐp vµ qu¸ trÎ (kh«ng ®−îc thêi gian thö th¸ch) cña c¸i vËt nã chØ. NÕu
kh«ng thÓ g−îng Ðp mµ lËp ra mét Nhµ n−íc dùa trªn mét tõ kÐm ch¾c ch¾n ®Õn
thÕ, th× còng kh«ng thÓ dùa trªn tõ ®ã mµ lµm nªn mét cuèn tiÓu thuyÕt. V× vËy,
®Ó chØ c¸i ®Êt n−íc cña c¸c nh©n vËt cña m×nh, bao giê t«i còng dïng tõ cæ
Bohªme. VÒ mÆt ®Þa lý chÝnh trÞ, nh− vËy lµ kh«ng chÝnh x¸c (nh÷ng ng−êi dÞch
v¨n t«i th−êng chèng l¹i t«i) nh−ng vÒ mÆt th¬, ®Êy lµ c¸ch gäi duy nhÊt cã thÓ
dïng.

tiÓu thuyÕt (Roman)


H×nh thøc lín cña v¨n xu«i trong ®ã, qua nh÷ng c¸i t«i thö nghiÖm (c¸c
nh©n vËt) t¸c gi¶ kh¶o s¸t ®Õn tËn cïng ®«i ba chñ ®Ò lín cña sinh tån.

1
Chóa giÊu mÆt.
74

tiÓu thuyÕt (ch©u ©u) (Roman (europÐen))


Kh«ng tån t¹i lÞch sö (sù ph¸t triÓn b»ng ph¼ng vµ liªn tôc) cña tiÓu thuyÕt
(cña tÊt c¶ nh÷ng g× ng−êi ta gäi lµ tiÓu thuyÕt). ChØ cã c¸c lÞch sö tiÓu thuyÕt:
lÞch sö tiÓu thuyÕt Trung Quèc, tiÓu thuyÕt Hy - La, tiÓu thuyÕt NhËt, tiÓu thuyÕt
Trung Cæ v.v. TiÓu thuyÕt mµ t«i gäi lµ tiÓu thuyÕt ch©u ¢ u h×nh thµnh ë miÒn
nam cña ch©u ¢u vµo buæi b×nh minh cña Thêi HiÖn §¹i vµ tù nã lµ mét thùc
thÓ lÞch sö, vÒ sau, sÏ më réng kh«ng gian cña nã ra ngoµi ch©u ¢u ®Þa lý (®Æc
biÖt ë hai phÇn ch©u Mü). Do sù phong phó vÒ h×nh thøc cña nã, do c−êng ®é
tËp trung ®Õn chãng mÆt trong sù ph¸t triÓn cña nã, do vai trß x· héi cña nã, tiÓu
thuyÕt ch©u ¢u (còng nh− ©m nh¹c ch©u ¢u) kh«ng cã mét thø g× gièng nh−
vËy trong bÊt cø nÒn v¨n minh nµo kh¸c.

tiÓu thuyÕt (vµ th¬) (Roman (et poÐsie))


1857: n¨m vÜ ®¹i nhÊt cña thÕ kû. Hoa ¸c1: th¬ tr÷ t×nh kh¸m ph¸ ra l·nh
®Þa riªng cña nã, b¶n chÊt cña nã. Bµ Bovary: lÇn ®Çu tiªn, mét cuèn tiÓu thuyÕt
s½n sµng ®¶m nhËn nh÷ng ®ßi hái cao nhÊt cña th¬ (ý ®Þnh “tr−íc hÕt t×m ra vÎ
®Ñp”; tÇm quan träng cña mçi tõ riªng biÖt; giai ®iÖu m·nh liÖt cña v¨n b¶n; ®ßi
hái vÒ tÝnh ®éc ®¸o ¸p dông cho mçi chi tiÕt). KÓ tõ 1857, lÞch sö tiÓu thuyÕt sÏ
lµ lÞch sö cña “tiÓu thuyÕt trë thµnh th¬”. Nh−ng ®¶m nhËn nh÷ng ®ßi hái cña
th¬ kh¸c víi viÖc tr÷ t×nh hãa tiÓu thuyÕt (tõ bá tÝnh mØa mai cã tÝnh b¶n chÊt
cña nã, quay l−ng l¹i thÕ giíi bªn ngoµi, biÕn tiÓu thuyÕt thµnh lêi thó téi c¸
nh©n, chÊt nÆng trang trÝ lªn nã). C¸c nhµ tiÓu thuyÕt lín nhÊt trong sè nh÷ng
“nhµ tiÓu thuyÕt trë thµnh nhµ th¬” ®Òu quyÕt liÖt ph¶n tr÷ t×nh: Flaubert, Joyce,
Kafka, Gombrowicz. TiÓu thuyÕt: th¬ ph¶n tr÷ t×nh.

tiÓu thuyÕt gia (vµ cuéc sèng cña anh ta) (Romancier (et
sa vie))
Flaubert nãi: “Ng−êi nghÖ sÜ ph¶i lµm cho hËu thÕ t−ëng r»ng anh kh«ng
hÒ sèng.” Maupassant kh«ng cho ®−a ch©n dung cña m×nh vµo mét lo¹t ch©n
dung c¸c nhµ v¨n næi tiÕng: “§êi t− cña mét ng−êi vµ khu«n mÆt anh ta kh«ng
ph¶i lµ cña c«ng chóng”. Herman Broch nãi vÒ m×nh, vÒ Musil, vÒ Kafka: “C¶
ba chóng t«i ®Òu kh«ng cã tiÓu sö thËt sù”. §iÒu ®ã kh«ng cã nghÜa lµ cuéc ®êi
hä nghÌo sù kiÖn, mµ nã kh«ng ph¶i nh»m ®Ó ®−îc chó ý, tr−ng ra cho c«ng
chóng, trë thµnh tiÓu sö. Ng−êi ta hái Carel Capek v× sao «ng kh«ng viÕt th¬.
C©u tr¶ lêi cña «ng: “V× t«i ghÐt tù nãi vÒ m×nh”. NÐt kh¸c biÖt cña mét nhµ tiÓu
thuyÕt ch©n chÝnh: anh ta kh«ng thÝch nãi vÒ m×nh. Nabokov: “T«i ghÐt châ mòi
vµo cuéc ®êi kiÓu c¸ch cña c¸c nhµ v¨n lín vµ kh«ng bao giê cã mét nhµ viÕt
tiÓu sö gië tÊm mµn che phñ cuéc ®êi riªng cña t«i lªn”. Vµ Faulkner muèn lµm
“ng−êi bÞ triÖt tiªu, bÞ xãa bá khái lÞch sö, kh«ng ®Ó l¹i bÊt cø dÊu vÕt g×, kh«ng
cã c¸i g× kh¸c ngoµi nh÷ng cuèn s¸ch ®· in”. (CÇn nhÊn m¹nh: s¸ch vµ ®· in,
tøc lµ kh«ng cã c¸c b¶n th¶o dë dang, th− tõ, nhËt ký.) Theo mét Èn dô cña
Kafka, nhµ tiÓu thuyÕt ph¸ ng«i nhµ cña m×nh ®i, ®Ó lÊy g¹ch x©y mét ng«i nhµ
kh¸c: cuèn tiÓu thuyÕt. Tõ ®ã ®i ®Õn kÕt luËn lµ nh÷ng ng−êi viÕt tiÓu sö cña
mét nhµ tiÓu thuyÕt ph¸ dì nh÷ng g× nhµ tiÓu thuyÕt ®· lµm, lµm l¹i c¸i nhµ tiÓu
thuyÕt ®· ph¸ dì ra. Cong viÖc cña hä, thuÇn tóy tiªu cùc, kh«ng thÓ soi s¸ng
c¸c gi¸ trÞ lÉn ý nghÜa cña cuèn tiÓ thuyÕt; may ra th× chØ nhËn d¹ng ®−îc vµi
1
T¸c phÈm th¬ cña Ch.Beaudelaire
75

viªn g¹ch. §Õn lóc mµ Kafka khiÕn ng−êi ta chó ý nhiÒu h¬n lµ Joseph K., th×
tiÕn tr×nh cña c¸i chÕt sau khi chÕt cña Kafka ®· b¾t ®Çu.

tiÓu thuyÕt gia (vµ nhµ v¨n1) (Romancier (et Ðcrivain))


T«i ®äc l¹i thiªn tiÓu luËn ng¾n cña Sartre “ViÕt lµ g×?” ¤ng kh«ng hÒ
dïng mét lÇn nµo c¸c tõ tiÓu thuyÕt, nhµ tiÓu thuyÕt. ¤ng chØ nãi ®Õn nhµ v¨n
viÕt v¨n xu«i. Sù ph©n biÖt ®óng:
Nhµ v¨n cã nh÷ng ý t−ëng ®éc ®¸o vµ mét giäng kh«ng thÓ b¾t ch−íc.
Anh ta cã thÓ sö dông bÊt kú h×nh thøc nµo (kÓ c¶ tiÓu thuyÕt) vµ tÊt c¶ nh÷ng g×
anh viÕt, in dÊu t− t−ëng cña anh, ®−îc giäng anh chuyÓn t¶i ®i, ®Òu lµ t¸c phÈm
cña anh. Rousseau, Goethe, Chateaubriand, Gide, Camus, Montherlant.
Nhµ tiÓu thuyÕt kh«ng coi träng l¾m c¸c t− t−ëng cña m×nh. Anh lµ mét kÎ
®i kh¸m ph¸, mß mÉm, cè lµm ph¬i lé ra mét khÝa c¹nh kh«ng ®−îc biÕt ®Õn
cña sinh tån. Anh kh«ng bÞ mª hoÆc bëi giäng nãi cña m×nh mµ bëi mét h×nh
thøc mµ anh ®uæi theo, vµ chØ nh÷ng h×nh thøc ®¸p øng nh÷ng ®ßi hái anh m¬
t−ëng míi lµm nªn t¸c phÈm cña anh. Fieldng, Sterne, Flaubert, Proust,
Faulkner, CÐline, Calvino.
Nhµ v¨n ghi tªn m×nh trªn tÊm b¶n ®å tinh thÇn cña thêi ®¹i m×nh, quèc
gia m×nh, trªn tÊm b¶n ®å lÞch sö c¸c t− t−ëng.
Ng÷ c¶nh duy nhÊt ë ®ã ta cã thÓ n¾m b¾t ®−îc gi¸ trÞ cña mét cuèn tiÓu
thuyÕt lµ ng÷ c¶nh lÞch sö tiÓu thuyÕt ch©u ¢u. Nhµ tiÓu thuyÕt ch¼ng ph¶i
thanh minh víi ai c¶, trõ víi Cervantes.

trÇm t− (MÐditation)
Ba kh¶ n¨ng s¬ ®¼ng cña mét nhµ tiÓu thuyÕt: anh ta kÓ mét c©u chuyÖn
(Fielding), anh ta t¶ mét c©u chuyÖn (Flaubert), anh ta suy nghÜ mét c©u chuyÖn
(Musil). Lèi m« t¶ tiÓu thuyÕt håi thÕ kû XIX hîp víi tinh thÇn (thùc chøng,
khoa häc) cña thêi Êy. §Æt c¬ së cña mét cuèn tiÓu thuyÕt trªn sù trÇm t− liªn
tôc, ë thÕ kû XX, ®iÒu ®ã ®i ng−îc l¹i tinh thÇn thêi ®¹i, nã ch¼ng muèn suy
nghÜ g× sÊt.

trÎ con - trÞ (Infantocratie)


“Mét ng−êi ®i xe m¸y lao tíi trªn mét ®−êng phè v¾ng, tay vµ ch©n
khuúnh l¹i theo h×nh ch÷ O, vµ b¨ng qua ®¹i lé trong tiÕng rÝt nh− sÊm; khu«n
mÆt anh ta cã c¸i vÎ nghiªm tóc cña mét ®øa trÎ con tù cho nh÷ng tiÕng thÐt cña
m×nh lµ rÊt − quan träng” (Musil trong cuèn Ng−êi kh«ng cã phÈm chÊt). C¸i
nghiªm tóc cña mét ®øa trÎ con: ®Êy lµ diÖn m¹o cña thêi ®¹i kü thuËt. TrÎ con -
trÞ: lý t−ëng cña tuæi trÎ con ¸p ®Æt cho toµn bé nh©n lo¹i.

trung ©u (Europe centrale)


ThÕ kû XVII: søc m¹nh mªnh m«ng cña chñ nghÜa ba-rèc ¸p ®Æt lªn vïng
®Êt ®a quèc gia vµ do ®ã, nhiÒu trung t©m nµy; mét sù thèng nhÊt nhÊt ®Þnh vÒ
v¨n hãa. Bãng r©m muén m»n cña c¬ ®èc gi¸o ba-rèc cßn kÐo sang ®Õn thÕ kû
XVIII: ch¼ng cã mét Voltaire, ch¼ng cã mét Fielding nµo c¶. Trong hÖ t«n ti
cña c¸c nghÖ thuËt, ©m nh¹c ®øng hµng ®Çu. Tõ Haydn (vµ cho ®Õn Schönberg

1
Cã thÓ dÞch lµ nhµ tiÓu thuyÕt. Chóng t«i dÞch lµ tiÓu thuyÕt gia ®Ó cã thÓ xÕp môc tõ nµy gÇn c¸c tõ
tiÓu thuyÕt ë trªn.
76

vµ Bartãk) träng t©m cña ©m nh¹c ch©u ¢u n»m ë ®©y. ThÕ kû XIX: mét vµi nhµ
th¬ lín nh÷ng kh«ng hÒ cã mét Flaubert; tinh thÇn cña Biedermeier: tÊm kh¨n
choµng cña thiªn diÔm t×nh phñ lªn trªn c¸i cã thËt. §Õn thÕ kû XX, næi lo¹n.
Nh÷ng ®Çu ãc lín nhÊt (Freud, c¸c nhµ tiÓu thuyÕt) phôc håi gi¸ trÞ cho nh÷ng
g× tõng kh«ng ®−îc chó ý vµ kh«ng ®−îc biÕt ®Õn suèt nhiÒu thÕ kû: sù tØnh t¸o
gi¶i ngé duy lý; c¶m quan vÒ c¸i thËt; tiÓu thuyÕt. Cuéc næi lo¹n cña hä n»m
®óng ë cùc ®èi lËp víi chñ nghÜa hiÖn ®¹i Ph¸p, phi duy lý, phi hiÖn nthùc, tr÷
t×nh (®iÒu ®ã sÏ g©y ra l¾m sù hiÓu lÇm). Chßm thÊt tinh c¸c nhµ tiÓu thuyÕt lín
Trung ¢u: Kafka, Hasek, Musil, Broch, Gombrowicz: sù ghª tëm cña hä ®èi víi
chñ nghÜa l·ng m¹n; t×nh yªu cña hä ®èi víi tiÓu thuyÕt tiÒn - Balzac vµ ®èi víi
tinh thÇn phãng ®·ng (Broch coi thãi Kitsch lµ mét cuéc m−u ph¶n cña chñ
nghÜa thanh gi¸o chèng l¹i thÕ kû ¸nh s¸ng); sù ngê vùc cña hä ®èi víi lÞch sö
vµ sù t¸n d−¬ng t−¬ng lai; chñ nghÜa hiÖn ®¹i cña hä ®øng ngoµi nh÷ng ¶o t−ëng
cña ph¸i tiÒn phong chñ nghÜa.
Sù sôp ®æ cña ®Õ chÕ, råi, sau n¨m 1945, t×nh tr¹ng ®øng bªn lÒ vÒ v¨n hãa
cña n−íc ¸o vµ sù kh«ng tån t¹i vÒ chÝnh trÞ cña c¸c n−íc kh¸c khiÕn Trung ¢u
trë thµnh tÊm g−¬ng b¸o hiÖu sè phËn kh¶ dÜ cña toµn bé ch©u ¢u, phßng thÝ
nghiÖm cña buæi hoµng h«n.

trung ©u (vµ ch©u ©u)


Trong lêi giíi thiÖu in ë b×a s¸ch, ng−êi xuÊt b¶n muèn ®Þnh vÞ Broch
trong mét ng÷ c¶nh rÊt Trung ¢u: Hofmannsthal, Svevo. Broch ph¶n ®èi. NÕu
muèn so s¸nh «ng víi ai ®ã, th× ®ã ph¶i lµ Gide vµ Joyce! Cã ph¶i «ng muèn
chèi “tÝnh Trung ¢u” cña m×nh? Kh«ng, «ng chØ muèn nãi r»ng c¸c ng÷ c¶nh
quèc gia, miÒn ch¼ng cã ý nghÜa g× c¶ khi cÇn ph¶i n¾m b¾t ý nghÜa vµ gi¸ trÞ
mét t¸c phÈm.

tr÷ t×nh (Lyrique)


Trong cuèn NhÑ bång c¸i kiÕp nh©n sinh cã nãi ®Õn hai lo¹i ng−êi l¨ng
nh¨ng chim chuét: nh÷ng kÎ l¨ng nh¨ng tr÷ t×nh (hä t×m kiÕm trong ®µn bµ c¸i
lý t−ëng cña chÝnh hä) vµ nh÷ng kÎ l¨ng nh¨ng sö thi (hä t×m kiÕm trong ®µn bµ
sù ®a d¹ng v« tËn cña thÕ giíi ®µn bµ). §iÒu ®ã phï hîp víi sù ph©n biÖt cæ
®iÓm gi÷a c¸i tr÷ t×nh víi c¸i sö thi (vµ víi c¸i bi kÞch), sù ph©n biÖt chØ xuÊt
hiÖn ë §øc vµo cuèi thÕ kû XVIII vµ ®−îc ph¸t triÓn mét c¸ch thÇn t×nh trong
bé Mü häc cña HÐgel: tr÷ t×nh lµ biÓu hiÖn cña c¸i chñ quan tù thó nhËn; sö thi
b¾t nguån tõ niÒm say mª muèn chiÕm lÊy tÝnh kh¸ch quan cña thÕ giíi. Theo
t«i c¸i tr÷ t×nh vµ c¸i sö thi v−ît ra ngoµi lÜnh vùc mü häc, chóng tiªu biÓu cho
hai th¸i ®é cã thÓ cã cña con ng−êi ®èi víi chÝnh m×nh, ®èi víi thÕ giíi, ®èi víi
nh÷ng ng−êi kh¸c (thêi tr÷ t×nh = thêi tuæi trÎ). Than «i, quan niÖm ®ã vÒ c¸i tr÷
t×nh vµ c¸i sö thi ®èi víi ng−êi Ph¸p xa l¹ ®Õn møc, trong b¶n dÞch ra tiÕng
Ph¸p, t«i ®µnh ph¶i chÊp nhËn anh chµng l¨ng nh¨ng tr÷ t×nh lµ kÎ ngñ víi g¸i
l·ng m¹n vµ anh chµng l¨ng nh¨ng sö thi lµ kÎ ngñ víi g¸i phãng kho¸ng. §Êy
lµ gi¶i ph¸p tèt h¬n c¶, tuy nã vÉn khiÕn t«i h¬i buån.

tôc tÜu (ObscÐnitÐ)


Trong mét ng«n ng÷ n−íc ngoµi, ta dïng c¸c tõ tôc tÜu, mµ kh«ng c¶m
thÊy tôc tÜu. Tõ tôc tÜu, ®äc nhÊn giäng, trë thµnh hµi. Khã tôc tÜu víi mét ng−êi
77

®µn bµ ngo¹i quèc. Tôc tÜu: c¸i gèc rÔ s©u xa nhÊt g¾n liÒn ta víi tæ quèc cña
m×nh.

tuæi giµ (Vieillesse)


“Nhµ b¸c häc giµ quan s¸t bän trÎ ån µo vµ ®ét nhiªn «ng hiÓu ra trong c¨n
phßng nµy «ng lµ ng−êi duy nhÊt cã ®−îc c¸i −u thÕ cña tù do, bëi v× «ng ®· giµ;
chØ khi ®· giµ con ng−êi míi cã thÓ kh«ng biÕt ®Õn ý kiÕn cña bÇy ®µn, cña
c«ng chóng vµ cña t−¬ng lai. ¤ng ta mét m×nh ®èi diÖn víi c¸i chÕt s¾p ®Õn cña
m×nh vµ c¸i chÕt th× ch¼ng cã m¾t còng ch¼ng cã tai, nã ch¼ng ph¶i lµm võa
lßng «ng; nã cã thÓ lµm vµ nãi c¸i tù nã thÝch lµm vµ nãi” (Cuéc sèng ë m·i
ngoµi kia). Rembrandt vµ Picasso. Bruckner vµ Janacek. Bach thêi NghÖ thuËt
fuga.

tuæi trÎ (Jeunesse)


“Mét c¬n tù giËn chÝnh m×nh trµo lªn trong t«i, giËn c¸i tuæi cña t«i håi
bÊy giê, c¸i tuæi tr÷ t×nh ngèc nghÕch...” (Lêi ®ïa cît)

t− t−ëng (IdÐes)
Sù kinh tëm cña t«i ®èi víi nh÷ng kÎ quy mét t¸c phÈm vµo c¸c t− t−ëng
cña nã. Sù khiÕp sî cña t«i ®èi víi viÖc bÞ l«i kÐo vµo c¸i gäi lµ nh÷ng cuéc
“tranh luËn t− t−ëng”. NiÒm tuyÖt väng cña t«i ®èi víi c¸i thêi kú bÞ che mê bëi
c¸c t− t−ëng, döng d−ng víi c¸c t¸c phÈm.

t−ëng t−îng (Imagination)


Ng−êi ta hái t«i: anh ®Þnh nãi g× vËy qua c©u chuyÖn vÒ Tamina trªn hßn
®¶o trÎ con? C©u chuyÖn Êy tho¹t tiªn lµ mét giÊc m¬ khiÕn t«i say mª, sau ®ã
t«i ®· m¬ nã trong t×nh tr¹ng thøc, vµ t«i ®· më réng vµ ®µo s©u thªm khi viÕt
ra. ý nghÜa cña nã −? NÕu anh muèn: ®Êy lµ mét h×nh ¶nh chiªm bao vÒ mét
t−¬ng lai trÎ con trÞ (Xem: trÎ con trÞ). Tuy nhiªn, ý nghÜa Êy kh«ng cã
tr−íc giÊc m¬, chÝnh giÊc m¬ ®i tr−íc ý nghÜa. Cho nªn ph¶i ®äc truyÖn ®ã b»ng
c¸ch ®Ó cho sù t−ëng t−îng l«i kÐo m×nh ®i. NhÊt lµ ®õng ®äc nã nh− mét c©u
®è ph¶i gi¶i. ChÝnh trong khi cè g¾ng gi¶i m· Kafka mµ c¸c nhµ Kafka häc ®·
giÕt chÕt «ng.

vÎ ®Ñp (vµ sù hiÓu biÕt) (BeautÐ (et connaissance))


Nh÷ng ng−êi ®ång ý víi c¸ch nãi cña Broch r»ng hiÓu biÕt lµ ®¹o ®øc duy
nhÊt cña tiÓu thuyÕt bÞ c¸c hµo quang cña tõ “hiÓu biÕt” qu¸ liªn lôy víi khoa
häc khiÕn ng−êi ta hiÓu sai. Cho nªn ph¶i nãi thªm: tÊt c¶ c¸c ph−¬ng diÖn cña
sinh tån mµ tiÓu thuyÕt kh¸m ph¸, nã kh¸m ph¸ nh− lµ vÎ ®Ñp. C¸c nhµ tiÓu
thuyÕt ®Çu tiªn ®· kh¸m ph¸ ra sù phiªu l−u. ChÝnh nhê cã hä mµ sù phiªu l−u
víi t− c¸ch lµ sù phiªu l−u ®èi víi chóng ta lµ ®Ñp vµ ta yªu nã. Kafka ®· m« t¶
t×nh thÕ cña con ng−êi bÞ ®¸nh bÉy mét c¸ch bi th¶m. Ngµy tr−íc, c¸c nhµ
Kafka häc ®· tranh luËn xem vÞ t¸c gi¶ cña hä cã ®Ó cho chóng ta chót hy väng
nµo kh«ng. Kh«ng, kh«ng ph¶i lµ hy väng. Mµ lµ mét c¸i kh¸c. Ngay c¶ c¸i t×nh
thÕ kh«ng thÓ sèng næi ®ã, Kafka còng kh¸m ph¸ ra nã nh− mét ®iÒu kú l¹, nh−
mét vÎ ®Ñp ®en. VÎ ®Ñp, niÒm hy väng cuèi cïng cßn cã thÓ cña con ng−êi
kh«ng cßn chót hy väng. VÎ ®Ñp trong nghÖ thuËt: ¸nh s¸ng bÊt ngê lãe lªn cña
78

c¸i ch−a-tõng-bao-giê-®−îc-nãi-ra. C¸i ¸nh s¸ng lan táa trong c¸c tiÓu thuyÕt
lín Êy, thêi gian kh«ng che mê nã ®i ®−îc, bëi v× con ng−êi cø m·i m·i quªn
mÊt cuéc nh©n sinh, nªn nh÷ng kh¸m ph¸ cña c¸c nhµ tiÓu thuyÕt, dÉu cã x−a cò
mÊy ®i n÷a, vÉn kh«ng ngõng khiÕn hä kinh ng¹c.

ViÕt l¹i (Rewriting)


Pháng vÊn, trß chuyÖn, diÔn tõ ghi l¹i. C¶i biªn, so¹n l¹i, cho ®iÖn ¶nh,
cho truyÒn h×nh. ViÕt l¹i trë thµnh tinh thÇn cña thêi ®¹i. §Õn mét ngµy kia toµn
bé nÒn v¨n hãa ®· qua sÏ hoµn toµn ®−îc viÕt l¹i vµ hoµn toµn bÞ quªn mÊt ®»ng
sau c¸i ®−îc viÕt l¹i cña nã.
“H·y chÕt tiÖt hÕt ®i nh÷ng kÎ tù cho phÐp m×nh viÕt l¹i nh÷ng g× ®· ®−îc
viÕt ra! §em mµ ®ãng xuyªn cäc vµo ®Ýt chóng vµ ®em mµ hÇm rôc chóng ®i!
§em mµ ho¹n vµ c¾t hÕt tai chóng ®i!” (Ng−êi ThÇy trong cuèn Jacques vµ
ng−êi thÇy cña anh ta)

phÇn thø b¶y

diÔn v¨n jÐrusalem:


tiÓu thuyÕt vµ ch©u ©u
79

NÕu gi¶i th−ëng quan träng nhÊt mµ Israel trao lµ giµnh cho v¨n häc quèc
tÕ, th× t«i nghÜ ®iÒu Êy kh«ng hÒ ngÉu nhiªn mµ lµ do mét truyÒn thèng l©u ®êi.
Qu¶ vËy, chÝnh c¸c nh©n vËt Do Th¸i tÇm cì lín, bÞ ®Èy ®i xa vïng ®Êt nguyªn
lai cña m×nh, ®øng v−ît lªn trªn nh÷ng dôc väng quèc gia chñ nghÜa, ®· lu«n
lu«n tá mét sù nh¹y c¶m ®Æc biÖt vÒ mét ch©u ¢u siªu quèc gia, ch©u ¢u ®−îc
quan niÖm kh«ng ph¶i víi t− c¸ch l·nh thæ mµ víi t− c¸ch v¨n hãa. NÕu nh÷ng
ng−êi Do Th¸i, sau khi ®· bÞ ch©u ¢u lµm cho thÊt väng mét c¸ch bi ®¸t, vÉn
gi÷ vÑn trung thµnh víi chñ nghÜa thÕ giíi cã tÝnh ch©u ¢u, th× Israel, tæ quèc bÐ
nhá cuèi cïng ®· t×m l¹i ®−îc cña hä, hiÖn lªn tr−íc m¾t t«i nh− lµ tr¸i tim ch©n
chÝnh cña ch©u ¢u, mét tr¸i tim kú l¹ ®Æt ngoµi c¬ thÓ.
T«i hÕt søc c¶m ®éng h«m nay ®−îc nhËn gi¶i th−ëng mang tªn JÐrusalem
vµ dÊu Ên cña c¸i tinh thÇn thÕ giíi chñ nghÜa Do Th¸i vÜ ®¹i Êy. T«i nhËn gi¶i
th−ëng nµy víi t− c¸ch lµ nhµ tiÓu thuyÕt. T«i nhÊn m¹nh, nhµ tiÓu thuyÕt, t«i
kh«ng nãi nhµ v¨n. Nhµ tiÓu thuyÕt lµ ng−êi, theo Flaubert, muèn biÕn m×nh ®i
sau t¸c phÈm cña m×nh. BiÕn m×nh ®i sau t¸c phÈm cña m×nh, ®iÒu ®ã cã nghÜa
lµ tõ chèi vai trß nh©n vËt x· héi. Ngµy nay chuyÖn ®ã ch¼ng dÔ dµng khi mµ
mäi sù ®«i chót quan träng ®Òu ph¶i ®i qua c¸i s©n khÊu bÞ chãi s¸ng mét c¸ch
kh«ng thÓ chÞu ®ùng næi cña c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng, tr¸i víi ý ®Þnh
cña Flaubert, lµm cho t¸c phÈm biÕn mÊt ®i ®»ng sau h×nh ¶nh t¸c gi¶ cña nã.
Trong t×nh c¶nh Êy, mµ ch¼ng ai tho¸t næi, t«i thÊy nhËn xÐt cña Flaubert gÇn
nh− lµ r¨n ®e: chÊp nhËn vai trß nh©n vËt x· héi, nhµ tiÓu thuyÕt khiÕn cho t¸c
phÈm cña m×nh cã nguy c¬ ®−îc xem nh− lµ mét thø ruét thõa cña c¸c hµnh vi,
c¸c tuyªn ng«n, c¸c quan ®iÓm cña anh ta. Song, nhµ tiÓu thuyÕt kh«ng ph¶i lµ
ng−êi ph¸t ng«n cña ai c¶, vµ t«i sÏ ®Èy xa sù kh¼ng ®Þnh ®ã ®Õn chç nãi r»ng
anh ta thËm chÝ kh«ng ph¶i lµ ng−êi ph¸t ng«n nh÷ng ý t−ëng cña chÝnh m×nh.
Khi Tolstoi ph¸c th¶o b¶n nh¸p ®Çu tiªn cuèn Anna KarÐnina, Anna lµ mét
ng−êi ®µn bµ rÊt ®¸ng ghÐt vµ c¸i chÕt bi th¶m cña bµ qu¶ lµ ®óng vµ ®¸ng. B¶n
viÕt cuèi cïng cuèn tiÓu thuyÕt nµy kh¸c h¼n, song t«i kh«ng tin r»ng Tolstoi ®·
thay ®æi c¸c ý t−ëng ®¹o lý cña m×nh gi÷a hai lÇn viÕt ®ã, t«i muèn nãi ®óng
h¬n lµ, trong khi viÕt, «ng ®· l¾ng nghe mét tiÕng nãi kh¸c víi tiÕng nãi cña
niÒm tin ®¹o lý riªng cña «ng. ¤ng ®· l¾ng nghe c¸i mµ t«i muèn gäi lµ sù hiÒn
minh cña tiÓu thuyÕt. TÊt c¶ c¸c nhµ tiÓu thuyÕt ch©n chÝnh ®Òu l¾ng nghe sù
hiÒn minh siªu riªng ®ã, ®iÒu ®ã gi¶i thÝch v× sao c¸c tiÓu thuyÕt lín bao giê
còng th«ng minh h¬n chÝnh t¸c gi¶ cña chóng ®«i chót. Nh÷ng nhµ tiÓu thuyÕt
mµ th«ng minh h¬n t¸c phÈm cña m×nh th× nªn ®æi nghÒ ®i th«i.
Nh−ng sù hiÒn minh Êy lµ g×, tiÓu thuyÕt lµ g×? Cã mét c©u ng¹n ng÷ Do
Th¸i tuyÖt diÖu: Con ng−êi suy nghÜ, cßn Th−îng ®Õ th× c−êi. §−îc gîi ý tõ c©u
®ã, t«i muèn h×nh dung r»ng Francois Rabelais mét ngµy nä ®· nghe ®−îc tiÕng
c−êi ®ã cña Th−îng ®Õ vµ nh− vËy ý t−ëng vÒ cuèn tiÓu thuyÕt lín ®Çu tiªn cña
ch©u ¢u ®· ra ®êi. T«i thÝch nghÜ r»ng nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt ®· xuÊt hiÖn trªn
trÇn thÕ nµy nh− lµ tiÕng väng l¹i c¸i c−êi cña Th−îng ®Õ.
Nh−ng t¹i sao Th−îng ®Õ l¹i c−êi khi nh×n con ng−êi ®ang suy nghÜ? Bëi
con ng−êi suy nghÜ vµ ch©n lý tuét mÊt khái tay anh ta. Bëi v× con ng−êi cµng
suy nghÜ, th× ý nghÜ cña ng−êi nµy l¹i cµng xa ý nghÜ cña ng−êi kh¸c. Vµ cuèi
cïng, con ng−êi kh«ng bao giê lµ c¸i mµ nã t−ëng nã lµ thÕ. ChÝnh vµo buæi
80

b×nh minh cña Thêi HiÖn §¹i mµ c¸i t×nh c¶nh c¨n b¶n ®ã cña con ng−êi, võa ®i
ra tõ thêi Truing Cæ, ®· béc lé ra: Don Kih«tª suy nghÜ, Sancho suy nghÜ, vµ
kh«ng chØ ch©n lý cña thÕ giíi mµ c¶ ch©n lý vÒ chÝnh c¸i t«i cña hä tuét mÊt
khái tay hä. C¸c nhµ tiÓu thuyÕt ch©u ¢u ®Çu tiªn ®· thÊy vµ chép lÊy c¸i t×nh
c¶nh míi ®ã cña con ng−êi, vµ trªn ®ã ®· ®Æt c¬ së nÒn nghÖ thuËt míi, nghÖ
thuËt tiÓu thuyÕt.
Francois Rabelais ®· ®Æt nhiÒu tõ míi vÒ sau sÏ ®i vµo ng«n ng÷ Ph¸p vµ
c¸c ng«n ng÷ kh¸c, nh−ng mét trong nh÷ng tõ ®ã ®· bÞ quªn ®i vµ thËt ®¸ng
tiÕc. §ã lµ tõ agÐlaste, nã lÊy l¹i tõ tiÕng Hy L¹p vµ cã nghÜa lµ: ng−êi kh«ng
c−êi, kh«ng cã tinh thÇn kh«i hµi. Rabelais ghÐt nh÷ng kÎ agÐlaste. ¤ng sî hä.
¤ng than phiÒn r»ng bän agÐlaste “®èi víi «ng tµn b¹o” cho ®Õn nçi «ng ®· suýt
bá viÕt, vµ bá m·i m·i.
Ch¼ng cã thÓ cã hßa b×nh gi÷a nhµ tiÓu thuyÕt vµ kÎ agÐlaste. Kh«ng nghe
thÊy tiÕng c−êi cña Th−îng ®Õ, bän agÐlaste tin ch¾c r»ng ch©n lý lµ s¸ng râ,
r»ng tÊt c¶ mäi ng−êi ph¶i suy nghÜ hÖt nhau, vµ hä ®óng nguyªn xi c¸i mµ hä
nghÜ hä lµ thÕ. Nh−ng chÝnh thÞ lµ b»ng c¸ch ®¸nh mÊt niÒm tin ch¾c vµo ch©n
lý vµ sù ®ång t×nh nhÊt trÝ cña nh÷ng ng−êi kh¸c mµ con ng−êi trë thµnh c¸
nh©n. TiÓu thuyÕt, ®ã lµ thiªn ®−êng t−ëng t−îng cña nh÷ng c¸ nh©n. §Êy lµ
l·nh ®Þa n¬i ch¼ng cã ai lµ ng−êi së h÷u ch©n lý, kh«ng ph¶i Anna còng ch¼ng
ph¶i KarÐnine, song mäi ng−êi ®Òu cã quyÒn ®−îc ng−êi ta hiÓu m×nh, c¶ Anna
lÉn KarÐnine.
Trong bé ba Gargantua vµ Pantagruel, Panurge, nh©n vËt tiÓu thuyÕt lín
®Çu tiªn ch©u ¢u tõng biÕt tíi, bøt røt v× c©u hái: anh ta cã nªn c−íi vî kh«ng?
Anh ®i hái ý kiÕn c¸c thÇy thuèc, c¸c nhµ thÊu thÞ, c¸c gi¸o s−, c¸c thi sü, c¸c
nhµ triÕt häc, ®Õn l−ît hä dÉn ra cho anh nµo Hippocrate, nµo Aristote, HomÌre,
HÐraclite, Platon. Nh−ng sau nh÷ng t×m tßi b¸c häc ghª gím chiÕm toµn bé
cuèn s¸ch, Panurge vÉn kh«ng biÕt anh ta cã nªn c−íi vî hay kh«ng. Chóng ta,
ng−êi ®äc, chóng ta còng ch¼ng biÕt. Song, ng−îc l¹i, chóng ta ®· th¸m hiÓm
d−íi tÊt c¶ c¸c gãc ®é kh¶ dÜ c¸i t×nh c¶nh kú côc mµ s¬ ®¼ng cña c¸i anh chµng
ch¼ng biÕt m×nh cã nªn c−íi vî hay kh«ng.
Sù uyªn b¸c cña Rabelais, dÉu rÊt lín, nh− vËy cã mét ý nghÜa kh¸c sù
uyªn b¸c cña Descartes. TiÓu thuyÕt sinh ra kh«ng ph¶i tõ tinh thÇn lý thuyÕt
mµ tõ tinh thÇn hµi h−íc. Mét trong nh÷ng thÊt b¹i cña ch©u ¢u lµ kh«ng bao
giê hiÓu ®−îc nÒn nghÖ thuËt cã tÝnh ch©u ¢u nhÊt - lµ tiÓu thuyÕt, c¶ tinh thÇn
cña nã, lÉn tÝnh tù trÞ lÞch sö cña nã. NghÖ thuËt b¾t nguån c¶m høng tõ c¸i c−êi
cña Th−îng ®Õ, trong b¶n chÊt cña nã, kh«ng lÖ thuéc mµ tr¸i ng−îc víi nh÷ng
niÒm tin ý thøc hÖ. Noi g−¬ng PÐnÐlope, ban ®ªm nã th¸o tung tÊm th¶m mµ c¸c
nhµ thÇn häc, c¸c nhµ triÕt häc, c¸c nhµ b¸c häc ®· dÖt nªn ngµy h«m tr−íc.
GÇn ®©y, ng−êi ta cã thãi quen nãi xÊu thÕ kû XVIII vµ ®i ®Õn c¶ c¸i lèi
nãi nhµm ch¸n nµy: tai häa chñ nghÜa toµn trÞ Nga lµ t¸c phÈm cña ch©u ¢u ®Êy,
nhÊt lµ cña chñ nghÜa duy lý v« thÇn thêi thÕ kû ¸nh s¸ng, cña lßng tin vµo søc
m¹nh tuyÖt ®èi cña lý trÝ thêi ®ã. T«i kh«ng thÊy m×nh cã thÈm quyÒn ®Ó ph¶n
b¸c nh÷ng ng−êi cho r»ng Voltaire ph¶i chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ nh÷ng tr¹i tËp
trung. Tuy nhiªn t«i thÊy cã thÈm quyÒn ®Ó nãi r»ng: thÕ kû XVIII kh«ng chØ lµ
thÕ kû cña Rousseau, Voltaire, Holbach, mµ cßn lµ (nÕu kh«ng ph¶i nhÊt lµ) thÕ
kû cña Fielding, Sterne, Goethe, Laclos.
Trong tÊt c¶ nh÷ng cuèn tiÓu thuyÕt thêi Êy, t«i thÝch cuèn Tristram
Shandy cña Laurence Sterne h¬n c¶. Mét cuèn tiÓu thuyÕt thó vÞ. Sterne khëi
81

®Çu b»ng c¶nh ®ªm Tristram ®−îc thô thai, nh−ng «ng võa b¾t ®Çu nãi chuyÖn
®ã th× lËp tøc mét ý t−ëng kh¸c l«i cuèn «ng, vµ ý t−ëng nµy b»ng mét c¸ch kÕt
hîp tù do, l¹i gîi lªn mét suy nghÜ kh¸c, råi mét giai tho¹i kh¸c, ®Õn nçi cø t¸n
réng ra liªn tiÕp, vµ Tristram, nh©n vËt cña cuèn s¸ch, bÞ quªn b½ng ®i c¶ tr¨m
trang s¸ch. Lèi cÊu t¹o mét cuèn tiÓu thuyÕt mét c¸ch ng«ng cuång nh− thÕ cã
thÓ cã vÎ ®¬n gi¶n lµ mét trß ch¬i h×nh thøc. Nh−ng trong nghÖ thuËt, h×nh thøc
lu«n lu«n lµ mét c¸i g× ®ã h¬n lµ h×nh thøc. Mçi cuèn tiÓu thuyÕt ®Ò xuÊt mét
c©u tr¶ lêi cho c©u hái dï muèn dï kh«ng ®Òu tån t¹i: con ng−êi lµ g× vËy, vµ
chÊt th¬ cña nã lµ ë ®©u? Nh÷ng ng−êi ®ång thêi cña Sterne, ch¼ng h¹n
Fielding, ®· biÕt th−ëng thøc vÎ ®Ñp kú l¹ cña hµnh ®éng vµ sù phiªu l−u. C©u
tr¶ lêi ngÇm cña Sterne trong cuèn tiÓu thuyÕt cña «ng cã kh¸c: chÊt th¬ theo
«ng, kh«ng n»m trong hµnh ®éng mµ n»m trong sù ®øt ®o¹n hµnh ®éng.
Cã thÓ, mét c¸ch gi¸n tiÕp, ë ®©y ®· næ ra mét cuéc ®èi tho¹i lín gi÷a tiÓu
thuyÕt vµ triÕt häc. Chñ nghÜa duy lý thÕ kû XVIII ®Æt nÒn mãng trªn c©u nãi
næi tiÕng cña Liebnitz: nihil est sine ratione. Kh«ng cã g× tån t¹i mµ kh«ng cã
lý. Khoa häc ®−îc kÝch thÝch bëi niÒm tin ch¾c ®ã say mª kh¶o s¸t c¸i v× sao
cña mäi thø ®Õn møc mäi c¸i tån t¹i cã vÎ ®Òu cã thÓ c¾t nghÜa, tøc lµ cã thÓ ®o
®Õm tÊt. Con ng−êi muèn cuéc sèng cña m×nh cã mét ý nghÜa, tõ chèi mçi hµnh
vi kh«ng cã nguyªn nh©n vµ môc ®Ých cña nã. Mäi tiÓu sö ®Òu ®−îc viÕt nh−
thÕ. Cuéc sèng hiÖn ra nh− mét quü ®¹o s¸ng rùc nh÷ng nguyªn nh©n, kÕt qu¶,
thÊt b¹i vµ thµnh c«ng, vµ con ng−êi nãng lßng nh×n ch¨m ch¨m c¸i chuçi nh©n
qu¶ c¸c hµnh vi cña m×nh, cµng t¨ng tèc cuéc ch¹y ®iªn d¹i cña m×nh ®Õn c¸i
chÕt.
§øng tr−íc sù rót gän thÕ giíi thµnh chuçi nh©n qu¶ c¸c sù kiÖn ®ã, cuèn
tiÓu thuyÕt cña Sterne, chØ b»ng h×nh thøc cña m×nh th«i, kh¼ng ®Þnh: chÊt th¬
kh«ng n»m trong hµnh ®éng mµ ë chç hµnh ®éng dõng l¹i; ë chç c¸i cÇu nèi
mét nguyªn nh©n vµ mét kÕt qu¶ bÞ ph¸ vì vµ t− t−ëng lang thang trong mét thø
tù do nhµn rçi ªm ®Òm. ChÊt th¬ cña cuéc sèng, theo cuèn tiÓu thuyÕt cña
Sterne, n»m ë sù t¸n réng ra. Nã n»m ë trong c¸i kh«ng ®o ®Õm ®−îc. Nã n»m ë
phÝa bªn kia hÖ nh©n qu¶. Nã lµ sine ratione, kh«ng cã lý. Nã n»m ë phÝa bªn
kia c©u nãi cña Liebnitz.
V× vËy kh«ng thÓ ph¸n xÐt tinh thÇn cña mét thÕ kû chØ riªng b»ng vµo c¸c
t− t−ëng, c¸c quan niÖm lý thuyÕt cña nã, mµ kh«ng xem xÐt ®Õn nghÖ thuËt,
®Æc biÖt lµ tiÓu thuyÕt. ThÕ kû XIX ®· s¸ng chÕ ra ®Çu m¸y xe löa, vµ Hegel lÊy
lµm ch¾c r»ng ®· n¾m b¾t ®−îc ®Ých thÞ tinh thÇn cña lÞch sö toµn thÕ giíi.
Flaubert ®· kh¸m ph¸ ra c¸i ngu ®Çn.
Qu¶ nhiªn, ngay c¶ tr−íc Flaubert ng−êi ta kh«ng nghi ngê sù tån t¹i cña
c¸i ngu ®Çn, nh−ng ng−êi ta hiÓu nã cã h¬i kh¸c: nã ®−îc coi nh− lµ mét thø
®¬n gi¶n thiÕu hiÓu biÕt, mét khuyÕt tËt cã thÓ ch÷a ®−îc nhê häc vÊn. Nh−ng,
trong c¸c tiÓu thuyÕt cña Flaubert, ngu ®Çn lµ mét ph−¬ng diÖn kh«ng thÓ t¸ch
rêi cña cuéc sèng con ng−êi. Nã ®eo ®uæi bµ Emma téi nghiÖp suèt ®êi ®Õn tËn
trªn chiÕc gi−êng t×nh cña bµ, trªn gi−êng chÕt cña bµ ë ®ã cã hai tªn agÐlaste
®¸ng sî cßn trao ®æi d«ng dµi nh÷ng ®iÒu xuÈn ngèc cña chóng nh− mét thø
®iÕu v¨n. Nh−ng ®iÒu ch−íng h¬n c¶, qu¸ ®¸ng h¬n c¶ trong c¸i nh×n cña
Flaubert vÒ sù ngu ®Çn lµ ë chç: sù ngu ®Çn kh«ng bÞ xãa mÊt ®i tr−íc sù cã mÆt
cña khoa häc, kü thuËt, tiÕn bé, hiÖn ®¹i, tr¸i l¹i, cïng víi sù tiÕn bé, nã còng
ph¸t triÓn thªm.
82

Víi mét niÒm say mª ¸c d÷, Flaubert ®· s−u tËp nh÷ng c«ng thøc s¸o rçng
mµ bän ng−êi quanh «ng nãi ra ®Ó tá vÎ th«ng minh vµ thøc thêi. ¤ng ®· lËp
mét cuèn Tù ®iÓn nh÷ng ý t−ëng nhÆt ®−îc næi tiÕng. Ta h·y dïng c¸i tªn s¸ch
®ã ®Ó nãi r»ng: sù ngu ®Çn hiÖn ®¹i kh«ng cã nghÜa lµ ngu dèt mµ lµ tÝnh chÊt
kh«ng-cã-t−-t−ëng cña nh÷ng ý t−ëng nhÆt ®−îc. Kh¸m ph¸ cña Flaubert ®èi víi
t−¬ng lai cña thÕ giíi v« cïng quan träng. Bëi v× cã thÓ h×nh dung t−¬ng lai
kh«ng cã ®Êu tranh giai cÊp hay kh«ng cã khoa t©m thÇn häc, nh−ng kh«ng thÓ
kh«ng cã c¬n triÒu lªn kh«ng c−ìng l¹i næi cña nh÷ng ý t−ëng nhÆt ®−îc, ®−îc
ghi vµo m¸y tÝnh, ®−îc truyÒn b¸ bëi c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng, cã
nguy c¬ sím trë thµnh mét søc m¹nh ®Ì n¸t mäi t− t−ëng ®éc ®¸o c¸ nh©n vµ
nh− thÕ sÏ bãp nghÑt chÝnh b¶n chÊt cña v¨n hãa ch©u ¢u thêi hiÖn ®¹i.
Chõng 80 n¨m sau ngµy Flaubert ®· t−ëng t−îng ra bµ Emma Bovary cña
m×nh, trong nh÷ng n¨m 30 cña thÕ kû nµy, mét nhµ tiÓu thuyÕt lín kh¸c,
Herman Broch, sÏ nãi ®Õn cè g¾ng dòng c¶m cña tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i chèng l¹i
lµn sãng cña c¸i Kitsch nh−ng cuèi cïng ®· bÞ nã quËt ng·. Tõ Kitsch chØ th¸i
®é cña kÎ muèn lµm vui lßng bÊt cø gi¸ nµo vµ sè ®«ng nhÊt. Muèn lµm vui
lßng, th× ph¶i x¸c nhËn mäi thø ng−êi ta muèn nghe, ph¶i phôc vô nh÷ng ý
t−ëng thu gãp ®−îc. C¸i Kitsch, ®Êy lµ b¶n dÞch cña nh÷ng ý t−ëng thu gãp
®−îc sang ng«n ng÷ cña c¸i ®Ñp vµ sù xóc ®éng. Nã khiÕn ta r¬i lÖ th−¬ng c¶m
chÝnh ta, th−¬ng c¶m nh÷ng thø tÇm th−êng ta nghÜ vµ ta c¶m. N¨m m−¬i n¨m
sau, ngµy nay, c©u nãi cña Broch cµng ®óng h¬n. V× ®ßi hái cÊp b¸ch ph¶i lµm
vui lßng vµ thu hót sù chó ý cña sè cµng ®«ng cµng tèt, thÈm mü cña c¸c
ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng kh«ng thÓ tr¸nh khái lµ thÈm mü kiÓu Kitsch;
vµ c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng cµng dÇn dÇn bao trïm vµ th©m nhËp tÊt
c¶ cuéc sèng cña chóng ta, c¸i Kitsch cµng trë thµnh thÈm mü vµ ®¹o lý th−êng
ngµy cña chóng ta. Cho ®Õn mét thêi kú míi gÇn ®©y, chñ nghÜa hiÖn ®¹i cã
nghÜa lµ mét cuéc næi dËy ph¶n - xu thêi chèng l¹i nh÷ng ý t−ëng nhÆt ®−îc vµ
c¸i Kitsch. Ngµy nay chñ nghÜa hiÖn ®¹i ®· hßa lµm mét víi søc sèng mªnh
m«ng cña c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng, vµ hiÖn ®¹i cã nghÜa lµ nç lùc v«
®é ®Ó ®−îc cËp nhËt, ®−îc hîp thêi, ®−îc hîp thêi h¬n c¶ nh÷ng kÎ hîp thêi
nhÊt. TÝnh hiÖn ®¹i ®· mÆc chiÕc ¸o dµi cña c¸i Kitsch.
Bän agÐlaste, c¸i phi - t− t−ëng cña nh÷ng ý t−ëng nhÆt ®−îc, c¸i Kitsch,
®ã vÉn lµ kÎ thï duy nhÊt Êy cã ba ®Çu cña nÒn nghÖ thuËt ®−îc sinh ra nh− lµ
tiÕng väng l¹i c¸i c−êi cña Th−îng ®Õ vµ ®· biÕt s¸ng t¹o nªn c¸i kh«ng gian
t−ëng t−îng mª hån ë ®ã kh«ng ai lµ ng−êi së h÷u ch©n lý mµ mçi ng−êi ®Òu cã
quyÒn ®−îc ng−êi ta hiÓu m×nh. C¸i kh«ng gian t−ëng t−îng ®ã ®· ®−îc sinh ra
cïng lóc víi ch©u ¢u hiÖn ®¹i, nã lµ h×nh ¶nh cña ch©u ¢u, hay Ýt ra, −íc m¬ ®·
biÕt bao lÇn bÞ ph¶n béi song vÉn ®ñ m¹nh ®Ó ®oµn kÕt tÊt c¶ chóng ta l¹i trong
t×nh h÷u ¸i v−ît xa c¶ c¸i lôc ®Þa nhá bÐ cña chóng ta. Nh−ng chóng ta biÕt r»ng
c¸i thÕ giíi ë ®ã c¸ nh©n ®−îc t«n träng (thÕ giíi t−ëng t−îng cña tiÓu thuyÕt,
vµ thÕ giíi cã thËt ch©u ¢u) lµ mong manh vµ ®· tµn lôi. Ta thÊy ë ch©n trêi
nh÷ng qu©n ®oµn bän agÐlaste ®ang r×nh chóng ta. V× chÝnh x¸c lµ trong thêi kú
chiÕn tranh kh«ng tuyªn bè vµ th−êng trùc nµy, vµ trong c¸i thµnh phè cã sè
phËn bi kÞch vµ ®au ®ín nµy, t«i ®· quyÕt ®Þnh chØ nãi vÒ tiÓu thuyÕt. H¼n c¸c
b¹n ®· hiÓu r»ng vÒ phÝa t«i ®ã kh«ng ph¶i mét c¸ch trèn tr¸nh nh÷ng vÊn ®Ò
nghiªm träng v× nÕu nÒn v¨n hãa ch©u ¢u theo t«i ®ang bÞ uy hiÕp tõ bªn ngoµi
vµ tõ bªn trong ®óng vµo chç quý gi¸ nhÊt cña nã lµ sù t«n träng c¸ nh©n cña
nã, sù t«n träng t− t−ëng ®éc ®¸o cña nã vµ c¸i quyÒn ®−îc cã mét ®êi sèng
83

riªng t− kh«ng thÓ bÞ x©m ph¹m cña nã, vËy th×, t«i nghÜ, c¸i b¶n chÊt quý b¸u
®ã cña tinh thÇn ch©u ¢u nh− lµ ®−îc ®Æt trong mét c¸i hép b»ng b¹c trong lÞch
sö tiÓu thuyÕt, trong sù hiÒn minh cña tiÓu thuyÕt. Trong bµi diÔn v¨n c¶m t¹
nµy chÝnh lµ t«i muèn bµy tá lßng kÝnh träng sù hiÒn minh ®ã. Song ®· ®Õn lóc
t«i ph¶i ngõng lêi. T«i ®ang quªn r»ng Th−îng ®Õ c−êi khi Ng−êi thÊy t«i suy
nghÜ.

Related Interests