You are on page 1of 197

BEYKENT NVERSTES STRATEJK ARATIRMALAR DERGS

BEYKENT UNIVERSITY JOURNAL OF STRATEGIC STUDIES

SAHB / PROPRIETOR:
Prof. Dr. Ahmet YKSEL (Beykent niversitesi adna/ On The Behalf of Beykent University)

YAYIN KURULU PUBLISHING BOARD:


Prof. Dr. Erol EREN Prof. Dr. Mithat BAYDUR Prof. Dr. Haydar AKMAK Prof. Dr. Mmin ERTRK Prof. Dr. . Yaar HACISALHOLU Prof. Dr. Abdulhaluk Mehmet AY Yrd.Do.Dr. Sait YILMAZ Yrd.Do.Dr. Muzaffer REKL E.Tmg. Armaan KULOLU

GENEL YAYIN YNETMEN EDITOR -IN-CHIEF:


Yrd. Do. Dr. Sait YILMAZ

YAYIN SEKRETER PUBLISHING SECRETARY


zlem SAAT

DANIMA KURULU ADVISOR COMITTEE:


Prof. Dr. Tuncer ELK E.Org. Yaar BYKANIT Prof. Dr. kr Sina GREL Prof. Dr. Hasan KN Prof. Dr. mit ZDA Prof. Dr. Cemalettin TAKIRAN Prof. Dr. Selahattin SARI Prof. Dr. Muhittin KARABULUT Do. Dr. Veysel KILI

Her hakk sakldr. Stratejik Aratrmalar Dergisi ylda iki kez yaymlanan, bilimsel hakem kurulu olan bir yayndr. Stratejik Aratrmalar Dergisinde yaymlanan makalelerdeki gr ve dnceler yazarlarn kiisel grleri olup, hibir ekilde Stratejik Aratrmalar Dergisinin veya Beykent niversitesinin grlerini ifade etmez. Stratejik Aratrmalar Dergisine gnderilen makaleler iade edilmez.

ISSN: 1307- 6108


Beykent niversitesi Stratejik Aratrmalar Merkezi Sraselviler Cad. No: 65 PK:34437 Taksim/ STANBUL Tel: 0212 867 55 82- 71 Faks: 0212 867 55 77 www.beykent.edu.tr

ISSN: 1307- 6108

BEYKENT NVERSTES STRATEJK ARATIRMALAR DERGS

BEYKENT UNIVERSITY JOURNAL OF STRATEGIC STUDIES

Cilt Volume: 1

Numara Number: 3

Yl Year: 2009 Bahar Spring

Beykent niversitesi Stratejik Aratrmalar Merkezi (BSAM) tarafndan ylda iki kez yaynlanmakta olan Stratejik Aratrmalar Dergisi 3. Says ile sizlere ulamaktadr. BSAM olarak grdmz ilgi ve bize ulaan vglerden memnunuz. Dergimiz siz akademisyenlerin katklar ile imdiden akademik yayn hayatmzda neli bir yer edinmitir. imdi bu saydaki makaleleri gzden geirelim. Haydar akmak, Trkiyenin uluslararas bar ve Avrupa gvenliine yapaca en nemli katknn jeopolitiine ve kltrne uygun olarak, Gney-Kuzey arasnda beklenen medeniyetler aras atma olduunu sylemektedir. Trkiyenin Avrupa Gvenliinin dnda kalmas hem Avrupallar iin hem de Trkiye iin olumsuz sonular olabilir. ermin Tekinalp, yeni bir kltr projesinin destekileri, bilinen ok kltrllk tezine eletirel bir bak as getirerek her iki tarafn (yerli elitler ve dierleri) kltrlerinin uyumlatrlmasn amaladklarn sylemektedir. mit zda ise devlet ynetiminin, operasyonlarn, savalarn sadece doasn deil sonucunu da belirleyen istihbaratn sadece bir sosyal bilim olmakla kalmayp ayn zamanda bir sanat olduunu sylemektedir. Armaan Kulolu Trkiyeye mteveccih d ve i tehditler bulunduunu sylemektedir. Bu tehditler evre lkelerinden kaynaklanabildii gibi, Trkiyenin etkide bulunma veya etkilenme konumunda bulunduu blgelerden, kresel g unsurlarndan, ilgi sahasndaki gelimelerden, blc akm ve faaliyetten, irticadan ve her trl kutuplatrmaya ynelik hareketten kaynaklanmaktadr. Sait Ylmaz, Rusyann gemite olduu gibi Bat ve Dou arasndaki elikisini Putin-Medvedev ikilisinin bamsz byk g olma hevesi ile amak istediini sylemektedir. Soyalp Tamelik, Kbrsta taraflar arasnda yaayabilir bir anayasay hazrlamak, uygulamak ve buna dayal bar tesis etmek iin nelerin gerektiini ortaya koymaya almaktadr. Senem Atvur, Kongodaki etnik temelli atmalarn geri plannda zellikle zengin maden kaynaklar zerindeki kar mcadelelerinin etkili olduunu sylemektedir. Ouz Ketenci ise Avrupa Birliine yeliini istemeyen Fransa ve Almanyaya kar Nabucco projesinde ABDin desteini almay baaran Trkiyenin bu projedeki rol ve neminin Avrupa Birliine giri iin yeterli olup olmayacan sorgulamaktadr. Rdvan Karluk ise Avrupa Birlii de Orta Asya ile ilikilerini gelitirmek iin yeni stratejiler gelitirme zorunluluunu hissettiini ifade etmektedir. Avrupa Birliinin bu blgeye ilgisi enerji ve istikrar olmak zere iki ana balktadr. Yeni say iin makaleleriniz bekliyoruz. Yrd.Do.Dr.Sait Ylmaz Genel Yayn Ynetmeni

II

Beykent University Journal of Strategic Studies, published by BUSRC twice in a year, reaches its third volume now. We are very glad to have your rewarding interest and regards. Our journal has gained a great poisition in academic literature with your valuable contributions. Now lets examine the essays within the scope of this issue. Haydar akmak states that the most important contribution of Turkey into international peace and European security would become to prevent the probable conflicts among the civilizations in between the North and South by focusing on Turkeys geopolitics and culture. Exclusion of Turkey from the European security may result negative impacts not only for Europeans but Turkey as well. According to ermin Tekinalp, the new cultural project proponents have developed a critical perspective against the classical multicultural theory and have been working on a new enlightenment project which aims to harmonize the cultures of two sides (native elites and the others). mit zda highlights the intelligence as not only a branch of social sciences but also an art determining nature and the result of the state governance, operations and wars. Armaan Kulolu emphasizes that there are internal and external threats directed towards Turkey. These threats may arise not only from neighboring states but also from Turkeys influence areas and global powers, due to the developments in Turkeys areas of interest, and separatist and/or radical religious movements, and any kind of attempts that may lead to polarization. Sait Ylmaz claims that as it did in the past, the Russia tries to overcome its dilemma being between the West and the East with the desire of being an independent major power projected by both Putin and Medvedev. Soyalp Tamelik tries to put forward what are needed to prepare a viable constitution between the parties in Cyprus, to apply it and to ensure a peaceful atmosphere. Senem Atvur investigates that at the background of ethnic based conlicts in Kongo, struggle for interests especially over mineral resources is influential. Ouz Ketenci problematizes whether Turkeys, as one of the participants of Nabucco project, being the major transit country by increasing its role and importance in the Project for the EU will be enough or not. Rdvan Karluk elaborates that the European Union finds it imperative to determine new strategies in political and economic fields and increase its influence in Central Asian region. Yet, the interest shown by the EU for the region has focused on two points so far; energy and stabilization. We look forward to receiving further studies from esteemed researchers of the field for the upcoming issues.

Asst. Prof. Sait Ylmaz Editor in Chief

III

BU SAYININ HAKEMLER (REFREES OF THIS ISSUE)


,

Prof. Dr. kr Sina GREL.. Beykent niv. (Uluslararas likiler) Prof. Dr. Erol EREN ............................Beykent niv. (IIBF) Prof. Dr. Cemalettin TAKIRAN ........Krkkale niv. (Uluslararas likiler) Prof. Dr. Beril DEDEOLU................Galatasaray niv. (Uluslararas lik.) Prof. Dr. Cafer Tayyar ARI..................Uluda niv. (Uluslararas likiler) Prof. Dr. Hasan KN..Baheehir niversitesi (Hukuk) Prof. Dr. Muhittin KARABULUT .......Beykent niv. (IIBF) Prof. Dr. Haydar AKMAK ................Gazi niv. (Uluslararas lik.) Prof. Dr. mit ZDA .......................Gazi niv. (Uluslararas lik.) Prof. Dr. Hseyin BACI....................ODT (Uluslararas lik.) Prof. Dr. Mithat BAYDUR.. Beykent niv. (Uluslararas likiler) Prof. Dr. lter TURAN .........................Bilgi niv. (Uluslararas lik) Prof. Dr. Ahmet Gner SAYAR...Beykent niv. IIBF Prof. Dr. Yaar HACISALHOLU Beykent niv. (Uluslararas likiler) Prof. Dr. Esat ASLAN.. a niv. (Uluslararas likiler) Prof. Dr. nsal OSKAY ......................Beykent niv. (ileitim) Sinema-TV Do. Dr. Veysel KILI ........................Beykent niv. (ngiliz Dili Edebiyat) Do. Dr. Gonca BAYRAKTAR... Beykent niv. (Uluslararas likiler) Yrd. Do. Dr. Sait YILMAZ................Beykent niv. (Uluslararas likiler) Yrd. Do. Dr. Muzaffer REKL ........Beykent niv. (Tarih)

IV

NDEKLER/ CONTENTS
Sayfa No
Avrupa Gvenlii NATO Ve Trkiye Haydar AKMAK.........1 - 14 Avrupann oulculuk kmaz Ve Ortak st Kltr Projesi: Aydnlanmann Geri Dn ermin TEKNALP...15-32 Devlet Ve stihbarat mit ZDA................33-50 Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri Armaan KULOLU........52-78 Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay Sait YILMAZ........79-99 Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi Soyalp TAMELK......100-126 Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme Senem ATVUR......127-147 Avrupa Birliine Giriin Bedeli: Nabucco Ouz KETENC........148-164 Contribution Of Relations Between Eurasian Countries And Europe To Regional Stability And Security Of Energy Supply Within The Process Of Globalization Rdvan KARLUK......165-182

KAPSAM/ SUBJECTS Uluslararas likiler/International Relations Ulusal Gvenlik / National Security Uluslararas Gvenlik / International Security Gvenlik Bilimleri / Security Sciencies Terr / Terror stihbarat / Intelligence Uluslararas Kurulular / International Institutions Teknoloji / Technology Uluslararas likiler Teorileri / Int. Relations Theories Orta Dou / Middle East A.B.D. / U.S.A. AB ve Avrupa / EU and Europe Afrika / Africa Avrasya / Euroasia - Kafkasya / Caucasus - Orta Asya / Central Asia - Rusya / Russia Asya- Pasifik / Asia-Pasific Latin Amerika / Latin America Kbrs / Cyprus Diaspora / Diaspora Teoloji ve Sosyo-Kltrel Konular / Teology and Socio-Cultural Issues Lojistik / Logistics Ekonomi Politik/Political Economy Ekonomi Politik /Political Economy Kreselleme / Globalization Lojistik / Logistics Enerji ve Su Konular / Energy and Water matters Kurumlar ve Blgesel almalar / Instutions and Regional Studies Uluslararas Hukuk/International Law Uluslararas atma Konular / Int. Conflict Issues Uluslararas Adalet / International Justice Uluslararas Sorun zme / Int. Dispute Settlement Uygulamal Aratrmalar/Applied Research Strateji ve Karar Vermede Matematiksel Yaklam / Math Approach to Staretgy and Decision Making Uluslararas Sorunlarn Analizi / Analysis of International Affairs Harekat Aratrmas / Operational Resarch Vaka Analizleri/Case Analysis
VI

Stratejik Aratrmalar Dergisi / Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 1-14 BEYKENT NVERSTES/ BEYKENT UNIVERSITY

AVRUPA GVENL, NATO VE TRKYE


Haydar akmak
ZET Souk Sava dnemi Avrupa Gvenliini tehdit eden Sovyetlerle birlikte birok unsur ortadan kalkm ancak yeni dnemde kendi tehditleri ve tehlikeleriyle gelmitir. Yeni tehdit ve tehlikeler Trkiyenin Avrupa gvenliindeki yerini belirlemi olacaktr. Avrupa Birlii, Avrupa ve evresinde tespit ettii on alt potansiyel atma sorununun on tanesi Trkiyenin evresinde yer almaktadr. Trkiye Avrupa gvenliinde NATO aracl ile bir rol oynamaktadr. Trkiyenin uluslararas bar ve Avrupa gvenliine yapaca en nemli katk jeopolitiine ve kltrne uygun olarak, GneyKuzey arasnda beklenen medeniyetler aras atmadr. Trkiyenin Avrupa Gvenliinin dnda kalmas hem Avrupallar iin hem de Trkiye iin olumsuz sonular olabilir. Anahtar Kelimeler: Avrupa Birlii, NATO, Gvenlik, Trkiye, Souk Sava. ABSTRACT By the end of the Cold War period, a plenty of elements in addition to Soviets threatening the European Security have been disappeared but the new period has came out with own threats and risks. Those threats and challenges will mark the place of Turkey in terms of European security. According to the EU, there have been sixteen potential conflict matters attached to Europe, and thirteen of these potentials are placed around Turkey. Turkey plays a great role in terms of European security through NATO. Based on the geopolitics and culture of Turkey, the most important contribution of it to international peace and European security would become to prevent the probable conflict among the civilizations supposed between the North and South. The politics of exclusion of Turkey from the European security may result negative impacts not only for Europeans but Turkey as well. Key Words: Euroepan Union, NATO, Security, Turkey, Cold War.

Trkler, Avrupallarn gndeminde 11.y.ydan beri vardr ve (1071 Malazgirt zaferi) 18.y.yn ikinci yarsna kadar Avrupa Gvenliini tehdit etmilerdir. Bymeleri srekli Avrupallarn aleyhine olmutur. Ancak 18.y.y.n ikinci

Prof. Dr. Gazi niversitesi, BF, Uluslararas likiler Blm Bakan, hcakmak@gazi.edu.tr

Haydar akmak

yarsndan 1923e kadar Avrupallar Trklerin gvenliini tehdit etmi ve Trklerin aleyhine bymlerdir. ki taraf arasndaki gvenlik ibirlii kinci Dnya Savandan sonra balamtr. Trkiye, kinci Dnya Savana katlmayarak tarafsz kalmtr. Ancak, SSCB savan galiplerinden biri olarak Trkiyeden toprak talebi ve Boazlar Statsnde kendi karna deiiklikler istemitir. Bir nevi tarafsz kalmann bedeli istenmitir. Trkiye ulusal gvenliine ynelik bu ciddi tehdidi beri taraf etmek iin Avrupa gvenlik sistemine 1949da kurulan, batnn gvenliinden sorumlu NATOya girmek iin nemli abalar gstermitir. Trkiye abalarnn sunucunda 1952de NATOya girmi ve Avrupa kolektif gvenliinde yer almtr. Bu yolla hem kendi gvenliini salam hem de Bat Avrupann gvenliine nemli katklarda bulunmutur. Trkiye, bat dnyasnn en byk tehdit olarak grd Sovyetler Birliine hem denizden hem de karadan komu olmas nedeniyle batnn bir n karakolu grevini yapmtr. 1950-1990 Souk Sava dneminde, iki blok arasnda ciddi krizler (Kore, Kba, Vietnam, Kamboya vb.) olmu ancak genel bir sava veya ciddi atmalar olmamtr. Souk Sava sonrasnda en byk dman veya en byk tehdit Sovyetler Birlii ortadan kalknca Avrupallar gvenlik ve savunma politikalarn gzden geirmek zorunda kalmlardr. 54 yl dnya barna ve Avrupa gvenliine byk kat salayan NATOnun varl veya artk gerekli olup olmad Souk Sava sonras tartlmaya balanmtr. Zira Dou blounun gvenlik rgtlenmesi olan Varova Pakt Souk Savatan sonra kapanmtr. Ayrca, Avrupa gvenliine nemli katk salayan ABDnin de Avrupadaki varl tartlmaktadr. Bir baka deyile ABDden daha bamsz bir Avrupa istemektedirler. Btn Avrupallar bnyesinde barndran AGT (Avrupa Gvenlik ve birlii Tekilat) yeni dnemde canlandrlmak istenmi, ancak AGTin NATO gibi iyi donanml olmad iin Avrupada ortaya kan krizlerde herhangi bir rol oynamas mmkn olmamtr.

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,1-14

Avrupa Gvenlii, NATO ve Trkiye

Avrupann gvenliini tehdit eden unsurlarda deiiklik olduu iin politikalarnda da deiiklie gitmilerdir. Avrupa bugn en byk tehdit olarak uluslararas terrizm, insan kaakl ve batya ynelik illegal gler, kitle imha silahlarnn tehlikeli rejimlerin eline gemesi, uyuturucu madde ve silah kaakl yoksulluk, gelir dengesizlii, yolsuzluk, evre kirlilii, baarsz devletler gibi sorunlar ulusal ve uluslararas gvenlie tehdit olarak grmektedirler. Trkiye yeni dnemde yeni tehditlere kar mttefikleriyle eskiden olduu gibi yine ortak gvenliklerinde ibirlii yaplmasn istemektedir. NATOyu yok ederek deil de yeniden yaplandrarak yeni stratejiler ve politikalar yeni duruma uygun donanm gibi deiiklikler nermektedir. Trkiye Souk Sava dneminde Dou-Bat ekseninde cephe lkesiydi. Souk Sava sonrasnda ise Gney-Kuzey ekseninde cephe lkesi durumuna gelmitir. Yeni dnemde Avrupa Gvenliine yeni stratejik boyutu ile katk salayacaktr. Dou Blounun yklmasyla ortaya kan yeni durumda Avrupann gvenliini bozacak faktrler nelerdir, ABDnin Avrupa gvenliindeki rol ne olacak, Avrupallar kendi gvenliini kendileri mi salayacaklar, kresel bir rol stlenmeye niyetleri var m gibi benzer sorularn yantlar net olarak ortaya kmad mddete Trkiyenin Avrupa gvenliindeki rol de net olarak belirlenemez. Ayrca Souk Sava sonras blgesel g olarak nitelendirilen Rusya Federasyonu ve inin uluslararas gvenlikteki rolleri ne olacak? zellikle de Rusyann bir Avrupa lkesi olarak yeni gvenlik politikas ve Avrupaya kar nasl bir davran ve politika iinde olacaktr? ok karmak ve ok sayda bilinmeyeni bulunan Avrupa gvenlii konusunda Trkiyenin de net bir tavr olamaz. Rusya NATOnun eski Sovyet lkelerini ye olarak almasnn dosta bir davran olmad ve Avrupa gvenliini olumsuz etkileyeceini

sylemektedir. Dolaysyla Rusya Federasyonu Avrupa gvenliine veya gvensizliinde yerini alacaktr. Ancak bugn itibariyle Rusya Avrupa

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 1-14

Haydar akmak

gvenliinin neresinde net olarak belli deildir. uras bir gerek ki Ruslar Avrupal bir lke olduklarn ve Avrupadaki istikrarszln ve gvensizliin kendi gvenliini de tehdit edecei ve karlarna aykr olacan birok kez aklamlardr. Souk Sava dnemi Avrupa Gvenliini tehdit eden Sovyetlerle birlikte birok unsur ortadan kalkm ancak yeni dnemde kendi tehditleri ve tehlikeleriyle gelmitir. Yeni tehdit ve tehlikeler Trkiyenin Avrupa gvenliindeki yerini belirlemi olacaktr. Avrupallar Souk Sava dnemindeki sava kazanmak anlayndan Souk Sava sonras bar koruma politikasna gelmilerdir. Avrupadan ksa ve orta vadede byk apl bir atma veya sava beklenmemektedir. Ancak yukarda not ettiimiz gibi yeni dnemin getirdii yeni sorunlar genelde uluslararas zelde de Avrupa gvenliini ve barn tehdit etmektedir. Yugoslavyann paralanmas ile ortaya kan etnik ve snr kavgalar Avrupay hem endielendirmi hem de olumsuz olarak etkilemitir. Avrupa Birlii Avrupa ve evresinde tespit ettii on alt potansiyel atma sorununun on tanesi Trkiyenin evresinde yer almaktadr (zda, 2001: 428-432). Bu blgeler bilindii gibi Balkan, Kafkas ve Ortadoudur. Trkiye ayn zamanda Kafkas, Ortadou ve Balkan lkesidir. Bunlara Trkiyenin bir Akdeniz lkesi, bir Karadeniz lkesi kimliinde katmak zorundayz. Trkiyenin bu kadar geni ve sorunlu blgede bulunmas dezavantaj gibi grnse de aslnda bu sorun sadece Trkiye iin deildir. Zira Trkiye blgede istikrar ve bar adas gibidir. Trkiye blgedeki krizlerin hi birinde dorudan ilgili deildir. Ayrca Trkiye blge lkelerinde istikrar bozucu dosta olmayan bir politika ve davran iinde olmamtr. Bu blgelerdeki istikrarszlk Trkiyeden bamsz olarak Avrupa gvenliini veya Avrupal lkeleri etkilemektedir. Bir baka deyile Avrupal lkelerin bu blgelerde karlar olmas nedeniyle blgedeki sorunlar, atmalar veya istikrar bozucu politikalar sadece Trkiyeyi deil Avrupallar da yakndan

ilgilendirmektedir. Bu atmalarn Trkiye ile dorudan bir ilgisi yoktur.

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,1-14

Avrupa Gvenlii, NATO ve Trkiye

atma veya sorunlu blgelerde Trkiye gibi dost ve mttefik bir lkenin olmas Avrupann da karnadr. Trkiye Avrupa gvenliinde NATO aracl ile bir rol oynamaktadr. NATO Nisan 1999da Washington zirvesinde kabul ettii yeni stratejisinde alan d bir baka ifade ile NATO yesi lkelerin topraklarnn dnda grev almas ve operasyon yapmas kabul edilmitir. NATO alan dna kmay iki kurumsal karar ile salamtr. Birincisi ye saysn artrarak 16 yeden 26 yeye ulaarak ikincisi ise dou Avrupa Orta Asya ve Kafkaslarda Bar iin ortaklk (BO) erevesinde Rusya Federasyonu da dahil olmak zere ilgilendii corafyay geniletmitir (Karaosmanolu, 2004: 20). Bu iki alan d mdahale ekline Afganistan ve Kosovada olduu gibi ye lkelerin onay ve Birlemi Milletlerin izniyle alan dndaki uluslararas krizlere mdahale etme durumunu da ilave etmek gerekir. NATOnun Avrupa gvenliindeki rol tartlmaya almtr. Dolayl olarak da ye lkelerin Avrupa gvenliindeki rolleri de tartlmaya almtr. ABDnin, Kanadann Avrupa gvenliindeki rolnn eskisi gibi olmayaca, olmamas gerektii tartlmaktadr. zellikle de Almanya ve Fransa gibi Avrupann en gl lkeleri bata gelmektedir. Gerekten de hibir ey olmam gibi davranmak da mmkn deildir. Eski dman Dou blou lkeleri sadece dmanlktan kmadlar stelik NATOnun yesi olarak da Avrupa gvenliinin bir paras oldular. Zaten bu nedenle de NATO tehdide dayal savunmadan vazgeerek gvene dayal savunmaya gemitir. Temmuz 1990da NATOnun Londra zirvesinde dou blounun eski lkelerinin artk dman olmadklar resmen ilan edilmitir. Ocak 1994 Brksel zirvesinde ise Bar iin ortaklk (BO) projesinin balamas karara balanm AGTin yeleri ile Avrupa Gvenlii iin ibirlii yaplmas benimsenmitir. NATO bir yandan gvenliin politik yanyla urarken bir yandan da yapsal deiiklik yaparak yeni dneme ayak uydurmaya almaktadr. rnein 1992de NATOda 65 karargah varken

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 1-14

Haydar akmak

1999da 20ye inmi, 2003de ise 11 karargaha inmitir. Daha da inecei muhakkaktr. ABD souk sava dneminde Avrupal mttefiklerine

gvenlikleri iin daha fazla para ayrmalarn ve daha fazla grev stlenmelerini isterken souk sava sonras ABD yine Avrupallardan katk bekliyor ama eskisi gibi kendi iin banda bulunmaya devam etmek istiyor. Bu durumun en nemli sakncas Avrupa gvenliini salayan en nemli kurum olan NATOnun tartlmaya balanmas ve ye lkeler arasnda gr ayrlklarnn ortaya kmasdr. Dolaysyla savunma zaafa uramaktadr. Souk Sava dnemi dayanma ve ibirlii de zayflamaktadr. Bunun en anlaml rnei Kosova sorununda NATO erevesinde Trk uaklar harekta katlmak iin talyann Avianno ssne gitmek iin Yunanistan hkmeti Trk uaklarna hava sahasn kullanma izni vermemitir. Bilindii gibi Trk uaklar Bulgar hava sahasn kullanmak zorunda kalmtr. Bulgarlar da yasalarna aykr olduunu syleyip yasay deitirmek iin bir aylk sre istemi ve bir ay sonra yasa deimi ve Trk sava uaklar Bulgar hava sahasn kullanabilmitir. Yunanistan souk sava dneminde Trk uaklarna hava sahasn kapatma gibi bir davranta bulunamazd. Aslnda Trkiyeye kar yaplan bu davran her ne kadar Trk-Yunan ilikilerinin tarihi sorunlar ve gnmzdeki uyumazlklar nedeniyle iki lke arasndaki sorunlarla ifade edilebilinirse de kolektif gvelik anlaynn temelinde kolektif gven vardr ve bu kolektif gvenin paras olan lkeler birbirlerine gvenmekte samimi olmaldrlar. Avrupallar Bat Avrupa Birlii (BAB) bnyesinde oluturduklar Avrupa gvenlik yaplanmasnda gerektiinde NATOnun olanaklarn kullanmak iin NATO yesi lkelerden izin istemilerdir. Trkiye ve ABD bata olmak zere birok NATO yesi lke Avrupallarn bu isteine olumsuz yant vermilerdir. Zira Trkiye karar mekanizmasnda bulunmad BABn ald bir karar aleyhine de olsa uymak zorunda olaca iin NATOnun olanaklarn otomatik olarak kullanmasna kar km ve veto hakkn kullanacan bildirmitir.

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,1-14

Avrupa Gvenlii, NATO ve Trkiye

BABa tam ye olmann kouluda ABe tam ye olmak olduu iin Trkiye BABe ye olamamtr. Ancak Avrupallar zelliklede Almanya ve Fransa Avrupa gvenliinin Avrupa Birlii iinde yrtlmesini isteyince Avrupa gvelii iin organize olan BABn nemi kaybolmutur. Zaten ABnin 7-9 Aralk 2000 tarihinde Fransann Nice kentinde yaplan doruk toplantsnda BABn grevlerinin ABe devrine karar vermilerdir. Bylece BAB ii boaltlm bir tabela rgt haline gelmitir ( akmak, 2003: 237). BABn bu ekilde fonksiyonunu kaybetmesi Trkiyeyi olduu gibi ABDyi de mutlu etmitir. Avrupa gvenlii ile ilgili inisiyatif Avrupa Birliine gemi oldu. Avrupada bylece kendi gvenlik ve savunma politikasna sahip olmutur. Bu gelimelerden sonra Trkiye ve ABD gerektii takdirde Avrupallarn NATOnun olanaklarn kullanmalar konusunda tavrlarn yumuatmlardr. 2 Aralk 2001de Ankarada ABni temsilen ngilizler ile NATOnun imknlarnn kullanlmas iin Trk vetosunu kaldrma

mzakereleri bir sonu vermitir. Varlan anlamada Trkiyenin evresinde olacak mdahalelerde Trkiyede karar mekanizmas iinde bulunacak ve Trk-Yunan uyumazlnda AB glerinin grev almamas koulu ile Trkiye NATOnun imknlarn Avrupallarn kullanmasn veto etmeyecek. Ankara Mutabakat ad verilen bu Anlamaya Yunanistan Trkiyeye taviz verildi diyerek itiraz etmitir. Avrupa Birlii D politika ve Gvenlik Yksek Temsilcisi Javier Solanann zel gayreti ile taraflar arasnda bir anlamaya 19 Mays 2003 Brksel zirvesinde varlmtr. 2000li yllardan itibaren yeni tehditler ve sorunlar nda Trkiyenin Avrupa gvenliine katks ne olur? Avrupallar Souk Sava sonras zellikle Avrupa ktasnda genel bir sava beklememektedir. Avrupa gvenliini tehdit eden unsurlar arasnda bata terrizm, gler, yoksulluk ve gelir dalm bozukluunun yol aaca sorunlar, Atmosferin kirlenmesi ve uluslar aras evre sorunlar, kitle imha silahlar, uyuturucu maddeler kaakl ve yaygn kullanm, baarsz Devletler, etnik ve snr kavgalar ve medeniyetler aras

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 1-14

Haydar akmak

atma. Trkiye bu sorunlarn neresinde ve Avrupa gvenliine nasl bir katk salar. Yukarda not ettiimiz istikrar bozucu ve gvenlii tehdit edici unsurlarn veya yol atklar sorunlarn zmnde byk ordulara gereksinim yoktur. Bu sorunlarn zmnde jeopolitiinde rol snrldr. Dolaysyla Trkiyenin Souk Sava dnemindeki byk bir orduya sahip olma ve Sovyetlere snr komusu olma zellii bugnk tehdit iin jeopolitik nemi ayn oranda geerli deildir. Ancak bu tr bir mantksal yaklam sadece Trkiye iin deil btn lkeler iin geerlidir. Gnmzdeki sorunlar daha yeni ve daha deiik zmler ve olanaklar gerektirmektedir. Souk Sava sonrasna zg sorunlarn oluturduu gvenlik tehditlerine kar dier batl lkelerin ne kadar rol olursa Trkiyenin de o kadar rol olur. Baz Avrupal lkeler gibi (ngiltere, Fransa ) Trkiyenin mparatorluk ardl bir lke olmas nedeniyle Trk imparatorluu Osmanlnn eski topraklarnda bulunan lkeler sorunla karlatklarnda Trkiyeyi yanlarnda grmek istemektedirler. zellikle de Balkanlarda Bonaklar ve Arnavutlar. Yugoslavyann paralanmasyla ortaya kan Bosna-Hersek Savanda ve Kosova krizinde Trkiye ok nemli roller oynamtr. Bu oynad rol batl bir lke olmaktan ziyade Osmanl mparatorluunun yerine kurulan bir lke olmasdr. Bir baka deyile Trkiye olmasdr. Balkanlarda kan sorunlarda Trkiye dier Avrupal mttefikleriyle ayn politikay paylaamama riski vardr. Zira Trkiye tarihsel ve kltrel nedenlerle Bonak ve Arnavutlarn karlarn savunmak zorundadr; Yunanistan, Rusya ve Fransann Srplar, Almanya ve Avusturyann Slovenya ve Hrvatlar destekledikleri gibi. Avrupada snr ve etnik sorunlar mevcuttur. Bu sorunlarn byk apl genel bir krize dnmesi ksa ve orta vadede gzkmemektedir. Avrupa Birliine ye olan eski Dou blou lkeleri etnik ve snr sorunlarn zmeden Avrupa Birliine ye olmaktadrlar. lerindeki aznlklara hukuki ve insani haklarn vererek sorunun zld inanc vardr. Sorun imdilik zlm grnmekte

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,1-14

Avrupa Gvenlii, NATO ve Trkiye

ancak etnik sorunun kltrel haklarn elde etmelerinden sonraki aamas kendi kaderini kendisinin tayin etmesi aamasdr bu aama Avrupay tekrar byk atmalarn veya krizlerin ktas haline getirebilir. Dou Avrupann eski yeleri imdi ABnin yeleridir. Bu lkelerin tamamnn birbirleriyle toprak ve etnik sorunu vardr. Polonyann Almanya ile, Macaristann Romanya ile Yunanistann Arnavutluk ve Makedonya ile, Arnavutluk ve Makedonya AB yesi deiller ama olacaklar. Dolaysyla AB etnik ve snr sorunlarn iine almaktadr. Bu sorunlar Dou Blou kendi iinde dondurmutur. Ama artk durum farkldr bu sorunlarn Avrupa gvenliini tehdit etme riski vardr. Trkiyenin Bat gvenliine ve uluslararas gvenlie yapaca en nemli katk batllarn haksz bir ekilde slami terr diye nitelendirdikleri uluslararas terr ile medeniyetler atmas riskidir. Trkiye yirmi yl akndr PKK terr ile mcadele etmektedir. Bu mcadele Trk silahl kuvvetlerini ve Trk polisini terrizme kar zel yetenek ve tecrbe kazanmasna neden olmutur. Trk Silahl Kuvvetleri ve Trk polisi NATO yesi lkeler iinde ABDden sonra yetenek ve tecrbe konusunda ikinci srada yer almaktadr. Trk Silahl Kuvvetleri ve Trk polis tekilat yetenek ve tecrbe bakmndan Avrupa da birinci sradadr. Trkiye askeri yeteneinin dnda bir slam lkesi olmas nedeniyle slam dnyas ile batllar arsnda kpr olabilir. Trkiyenin uluslararas bar ve Avrupa gvenliine yapaca en nemli katk jeopolitiine ve kltrne uygun olarak, Gney-Kuzey arasnda beklenen medeniyetler aras atmadr. Eer medeniyetler aras bir atma olacaksa, bu atmay nlemek iin dnyada en pozitif katky yapacak lke Trkiyedir. Medeniyetler atmas dedikleri aslnda Mslman halklarla Hristiyan halklar arasnda meydana gelecek bir atmay kastetmektedirler. Batllarn bu beklentilerinin nedeni aa yukar her batl lkenin gemite veya gnmzde smrdkleri bir Mslman lke olduu iin Mslman halklarn bir gn mutlaka bunun rvann alacaklar dncesine sahip olmalardr. Aksi takdirde kltrler nasl savaacak veya hal seferleri

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 1-14

Haydar akmak

zihniyeti nasl geri gelecek hangi Mslman lke batya Hristiyansnz diye sava ilan edecek. Yahut hangi Hristiyan lke bir Mslman lkeye siz Mslmansnz diye sava ilan edecek. Trkiye dou ile bat arasnda sadece corafi olarak deil, kltr ve politik iletiimi olarak, lkesiyle, kltryle ve rejimi ile her iki dnyann da buluma noktas olabilecek eitlilie ve farklla sahiptir. Trkiyenin batya benzemeyen taraflar douya, douya benzemeyen taraflar da batya benzemektedir. Bu farkllkta Trkiyenin zenginliini ve iki dnya arasnda dostluu kurma, bar salama rol oynayabilir. Baka bir ifade ile medeniyetler aras bir platform oluturulabilir. 2004 ylnda ok tartlan bir konuda Amerikallarn ortaya att Byk Ortadou Projesidir. Bu projenin amac Ortadouya demokrasi, insan haklar, kadn haklar, hukuk devleti gibi evrensel deerleri getirmektir. Ancak bu projenin gerekleme ans ok zayftr. Zira ou ABD ve Avrupal lkelerin yakn dostu olan Ortadoudaki rejimler ve onlarn balarndaki kiilerin ve iktidarlarn dmesi gerekir ki demokrasi ve insan haklar gelsin. Bu deiiklikte savasz olmayacana gre ok zordur. Bunun iki rnei Afganistan ve Iraktr. Afganistan yedi yldr, Irakta be yldr hala direnmektedir. Zaten Avrupallar Amerikallarn bu projesine gerekletirme ans ok zayf olduu iin pek scak bakmamaktadrlar. Ancak nemli bir deiiklik olurda gerekletirme ans ortaya karsa Trkiyenin de byle bir deiiklikte rol mutlaka olacaktr. Ama iinde bulunduumuz 2008de bu dnce sanki terk edilmi gibidir. Avrupann gvenlii, Batnn gvenlii erevesinde deerlendirilmitir. Trkiyede bu balamda gemite bat gvenliine nemli katklar salamtr. Bugn Avrupallar Gvenliklerini ABnin yesi lkeleri ile yapmak istemektedirler. Eer Trkiye AB yesi olursa dier yeler gibi Avrupa gvenliindeki yerini alacaktr. Eer Trkiye AB yesi olmazsa ABD ile NATO erevesi iinde veya bir baka erevede kolektif bir gvenlik iinde kendi gvenlii iin bulunmaya devam edecektir. Trkiyenin Avrupa

10

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,1-14

Avrupa Gvenlii, NATO ve Trkiye

Gvenliinin dnda kalmas hem Avrupallar iin hem de Trkiye iin olumsuz sonular olabilir. Uluslararas bar ve gvenlik nemli bir katksn kaybeder. SONU Avrupa Gvenliinin temel unsuru olan insan, bir baka deyile nfus sorunu Avrupal sorumlu yetkililerin uykularn karmaktadr. Avrupann nfusu ile ilgili en son almay Avrupa konseyi yapmtr. Bu almaya gre 1995de 728 milyon olan AB nfusu % 22 eksii ile 2050 ylnda 564 milyona inme ihtimali vardr. 2000 ylnda Avrupa nfusunun % 14.7i 65 ya stdr. 2050 ylnda bu rakamn % 25-33 aras olaca tahmin ediliyor. Bu son rakam Avrupann alan nfus ve lke savunmasnda kullanaca insan skntsnn ABnin ekonomik ve lke gvenliini salamada ne kadar risk alacann kantdr. AB bugnk nfus Pozisyonunu korumak iin 2050 ylna kadar her yl 1.8 milyon gmen almas gerekir. Eer kt tahmin gerekleirse ABnin 2050ye kadar yaklak, 75 milyon gmene ihtiyac olacaktr.1 Dolaysyla ABnin Avrupann gvenlii ile ilgili sadece topa tfee deil dier unsurlarnda nemle ele alnp zm retilmesi gerekir. Yukarda not ettiimiz uluslararas gvenlii tehdit eden unsurlarn byk bir blm Avrupa gvenliini ya dorudan tehdit ediyor ya da olumsuz etkiliyor. Avrupa Birliinin sorumluluu gerei mutlaka kresel tehditlere karda nlem almas gerekir. AB, Souk Sava sonras ortaya kan ABD-AB uyumazln kesinlikle bir sonuca balamas gerekir. ki mttefikin ciddi fikir ayrl daha da derinlemeden zme kavumas gerekir. Aksi takdirde Avrupa ve Uluslar aras Gvenliin ciddi sorunlarla karlama riski vardr. Avrupal lkeler daha rahat ve daha zgr davranmak iin ABDnin Avrupay terk etmesi gerektiine inanmaktadr. Ksa bir gelecek iin bu dnce doru olabilir. Ancak 50 yl sonras iin bu dncenin doruluunun tartlmas gerekir.
1

Le soire, (07.04.2005)

11

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 1-14

Haydar akmak

Dolaysyla Avrupallarn daha fazla dnmesinde yarar vardr. NATOnun Varova Pakt gibi dalmas gerektiine inanan lkeler ve bir takm politik gruplar var. NATOnun grevini tamamlad ve ilevsiz kald dolaysyla Varova Pakt gibi dalmas gerektii sylenmektedir. Gerek Avrupada gerekse dnyada kolektif gvenlii organize edecek bir yaplanmaya ihtiya vardr. NATOda kendisini kantlam bir gvenlik rgt olarak bu grevi yrtmektedir. yleyse yeni bir rgtlenmeye gerek yoktur. AB kendi gveliini kendisi salayacaksa nce kendi arasndaki gvenlikle ilgili fikir ayrlklarn zmesi gerekir. Zira ngiltere ve kendisine yakn lkeler Fransa ve Almanya gibi dnmemektedir. D politika ve gvenlikle ilgili kararlar bilindii gibi ABde oybirlii ile alnmaktadr. Gvenlikle ilgili bir kararn kmas iin btn yelerin desteklemesi gerekir. AB yesi lkeler souk sava sonrasnn rahatl iinde gvenlik ve savunmasn politik btnleme, dou Avrupal lkelerin batya entegrasyonu ve sosyal adalet konularnn arkasna atmtr. Savunma ve gvenlie eskisi kadar kaynak ve zaman ayrmamaktadrlar. Bu tutumda ABni ekonomik dev politik ve asker cce konumuna sokma riski vardr. ABD, Rusya Federasyonu, in ve Hindistann kresel g olma yolundaki abalar ABnin ikinci plana itilmesine neden olabilir. Hindistan 2003 ylnda 3,5 milyar in ise 2,5 milyar dolar ile silah ithalatnda birinci ve ikinci olmulardr. Rusya Federasyonu ise yine 2003de 7 milyar dolar ile silah ihracnda birinci olmutur. Gnmzde bu rakamlar ok farkl deildir. AB kresel bir g olmak istiyorsa byk dnp byk hareket etmek zorundadr, ortaa zihniyeti ile ABni bir Hristiyan birliine dntrmenin Avrupaya ve dnyaya hibir katks olmaz. in, Hindistan, Japonya, Kore vb. lkelerde Konfys felsefesine dayal Budist bir birliktelik oluturulursa dnyay orta a zihniyeti ile dinler kampna blmenin dnya bar iin son derece tehlikeli olur. Ayrca kendisini dnyann dier blgelerinden ayran Bat medeniyeti Bat zgrl ve adalk gibi kendilerini ayrcalkl yapan

12

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,1-14

Avrupa Gvenlii, NATO ve Trkiye

deerlerden sz etmeleri mmkn deildir. Trkiye AB iin byk bir anstr. Avrupann deerlerini (Demokrasi, Pazar Ekonomisi, nsan Haklar vb.) kabul eden ve yaam tarz olarak semi Mslman bir lke olarak ABni kresel bir g yapacak ve dnya barna hizmet edecek bir frsattr. Trkiye gibi bir lke olmasyd batllarn byle bir lke yaratmas gerekirdi.

KAYNAKA BACI HSEYN, Trkiye ve AGSK, Beklentiler, Endieler 21.y.y.n Eiinde Trk D Politikas, Derleyen dris Bal, Alfa Yaynlar, 2001 stanbul. AKMAK HAYDAR, Avrupa Gvenlii, Aka Yaynlar 2003 Ankara AKMAK HAYDAR, AB- Trkiye likileri, Platin Yaynlar. 2005. Ankara Decaux Emmanuel, La conference sur la securite et la cooperation en Europe, puf. 1992 Paris. DEDEOLU BERL, Uluslararas Gvenlik ve Strateji Derin Yaynlar 2003 stanbul. DEFORGES. P.M. Les Institutions Europeens Armand 1995 Paris. HOWORTH .J. Euroean Integration And Defanse : The Ultimate Chalenge? Chaillot Paper, nstute For Security Studies, November 2000 Paris. KARAOSMANOLU. L.AL, Avrupa Gvenlik ve savunma kimlii, Avrupa Birlii ve NATO ilikilerinin gelecei. Harp Akademileri Basmevi 2001. stanbul. KARAOSMANOLU A.L. Prof. Dr. NATO stratejisindeki deiim ve gelimeler. ASAM 2004 Ankara. ZDA MT Do. Dr. Trkiye AB ilikileri sempozyumu 16-17 Mart 2001. Ankara Ticaret Odas ve Trk Ocaklar 2001 Ankara. LEE STEPHEN J. Avrupa Tarihinden Kesitler 1789-1980 Dost Kitapevi 2002 Ankara. ROBERT JACQUES , LEsprist de Defanse. Economica, 1987. Paris.

13

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 1-14

Haydar akmak

ROTHSCHLD EMMA, What s Security. Deadolus, Summer. 1995. USA. YNAN REFET. Uluslararas Gvenlik Sorunlar ve Trkiye Sekin Yaynlar 2002 Ankara. ZORGBBE CHARLES, Histoire de la construction europeenne puf. 1993 Paris. ZORGBBE CHARLES, Les Organsations internationales. Puf 1994 Paris. Le Soir Belika Hrriyet Gazetesi

14

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,1-14

Stratejik Aratrmalar Dergisi / Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 15-32 BEYKENT NVERSTES/ BEYKENT UNIVERSITY

AVRUPANIN OULCULUK IKMAZI VE ORTAK ST KLTR PROJES: AYDINLANMANIN GER DN


ermin Tekinalp
ZET 1960larn sonunda, 1970lerin banda ok kltrllk taraftarlar, oulculukla ilikilendirilen ok kltrlln ve ok kltrllk eitiminin temel insan haklarn gerekletireceine inanyorlard. Son 50 yldr bu konu zerinde gittike younlaan bir tartma yaplmaktadr. Son olaylar ve eilimler, yerli elitler ile toplumun dierleri olarak kabul edilenler arasnda znt veren bir ayrma olutuunu gstermektedir. Bunun anlam ise ok kltrllk projesinin baarsz olmasdr. Bir ksm aydnlara gre, ok kltrllk kavramnn ve uygulamalarnn kendisi, belirli bir kltr ve kltrel farkllklar ne karmakta; bu da toplumdaki rkl daha belirgin hale getirmektedir. Yeni bir kltr projesinin destekileri, bilinen ok kltrllk tezine eletirel bir bak as getirerek her iki tarafn (yerli elitler ve dierleri) kltrlerinin uyumlatrlmasn amalamaktadrlar. Anahtar kelimeler: Avrupa, ok kltrllk, dier, st-kltr projesi ABSTRACT In the late 1960s and early 1970s proponents of multiculturalism have argued that multiculturalism and multicultural education associated with the notion of pluralism can accomplish the basic human rights. There has been proliferating academic debate on multiculturalism over the 50 years. Recent events and trends show that there has been a depressing juncture between the native elites and the others of the society. According to some intellectuals, the multicultural concept and appliances in it promote a special culture and cultural differences, which reinforce the issue of racism within society. The new cultural project proponents have developed a critical perspective against this classical multicultural theory and have been working on a new enlightenment project which aims to harmonize the cultures of the two sides (native elites and the others) Key words: Europe, multiculturalism, the other, super-culture project

1.Giri

Prof. Dr., Beykent niversitesi letiim Blm, stekinalp@beykent.edu.tr

ermin Tekinalp

Modernizm 17. yzyl aydnlanmasyla balayp 1945lerden sonra zellikle ekonomik ve kltrel alanda Bat modelinin btn nc dnya lkeleri ve zellikle Dou tarafndan kabul edilmesi esasna dayanan bir sre idi. Modern Bat, Douyu hep kendi gelime izgisine oturtmak ve buna uymayanlar da ilkel ve barbar olarak nitelendirme eiliminde oldu. Bu modele gre, ekonomik adan gelimi, Bat kltrn benimsemi olan toplumlar ada olacakt. Ancak bu modelin iflas ettii grld. nk Bat hem ekonomisi, hem de kltryle egemen ve dlayc bir ekilde Douyu bask altna ald ve Dou ile bat arasndaki gelimilik a giderek Bat lehine geniledi (Erdoan 1999). te bu srete postmodernist kuramlar, kltr farkllklarnn bir eksi deil, art olarak kabul edilmesi ve bu erevede herkesin kendi kltrn ve yaam biimini yaayabilecei bir ortamn modern dnyann kurtuluu olaca grn ortaya attlar. Modern dnyadaki tek tip Bat kltr giysisi yerine, postmodernizmde farkl ve herkesi mutlu eden kltr biimlerine hogryle yaklald. Her trl dinsel giysilere, dinsel cemaatlere, arabesk yaam biimlerinin iselletirildii yeni tr sanat biimlerine, plaklk, porno ve farkl inan sistemlerine, ksaca, popler kltrn en utaki biimleri de dahil, her tr yaam biimine sayg ve anlayla baklyordu. Modernizmin dayatt dorusal (izgisel) tek tip adam yetitirme projesinin iflasna bir zm getiriliyordu postmodenizm. Bir baka anlatmla, modernizmin yapt tahribat insanlara kendi kltrleri iinde mutlu yaama ve zgrleme olanaklar verilerek nlenmeye allyordu. Ancak, ilk kafa bulankl getikten sonra bu grn temelinde modernizm rahatszl iin nerilen tedavi ve bu tedavi iin verilen zeri ekerle kapl hapn uyutma ve rahatlatma biimi eletirilmeye baland. nsanlar kendi dnyalarna terk etme kolayclnn znde dlama ve rklk vardr. Post- modernizm destekileri, herkesi olduu gibi kabul ediyor, herkesin gerei farkldr ilkesini getiriyordu. Sekin, dkn; zengin, fakir; inanl, inansz ayrm yapmyor, insanlarn giyimine kuamna karmyordu. Her topluluk kendi dn yaamakta zgr

16

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,15-32

Avrupann oulculuk kmaz Ve Ortak st Kltr Projesi: Aydnlanmann Geri Dn

olduu iin herkesin mutlu olabilecei, atmalarn ortadan kalkabilecei farz ediliyordu. Bir baka anlatmla, insanlara kendi dinsel ve kltrel haklarn tanmann yeterli olaca dnlyordu. Ancak 2005 ylnda Fransadaki olaylar bu grn iflas ettiini gsterdi. Gettolarda kendi kltrleri ile ba baa braklan insanlarn, iinde yaadklar toplumla kaynaamama sorunlar karlkl iletiimsizlik, birlik iinde oluan dinsel ve kltrel farkllklar, ilerin postmodernist kolaycl ile zlemeyeceinin iaretlerini veriyordu. Bu makale, bu olaylardan sonra yaplan tartmalarn nda ok kltrl toplumlarda baz aydnlarn zerinde dnd yeni bir aydnlanma modeli olan ve kltrleri ortak deerlerde kaynatrma amac tayan st Kltr Projesi etrafndaki grleri konu etmektedir.

2. 2005 Fransa Olaylarnn Dnden Bugne Dndrdkleri 27 Ekim 2005 Perembe gn, Fransa Clichy-Sous-Boisda futbol oynamaktan dnen, iki Afrikal gmen ocuk, 17 yandaki Tunuslu Ziyad Benn ve 15 yandaki Malili Baanu ve bir Trk polisten kaarken iki Afrikal ocuk bir elektrik trafosuna saklanr ve orada elektrik arpar ve lrler. 17 yandaki Trk gmen ocuk ise ar yaralanr. Polis nedenli nedensiz Afrikal gmen genleri standart sulular olarak grd iin srekli takip etmekte, hele de kaan genleri sk bir soruturma srecinden geirmektedir. Sadece polisin kendilerini alkoymasndan korkmaktan baka sular olmayan genler hayatlarnn baharnda polisten saklanrken trafoda diri diri yanarak lrler. Tarih byk ayaklanmalarn ve savalarn nasl kk olaylarla baladnn hikyeleriyle doludur. Ayaklanmalar Paris varolarndan Lyona ve Toulouse Carpentrasa srar. Euro der. 6000 ara tahrip edilir, 170 den fazla kii tutuklanr, dkknlar yamalanr. Polis gz yaartc bomba kullanr ve

Fransada ilk defa 1955 de kan bir yasaya dayanarak 1984de uygulanan sokaa kma yasann uygulanmas sz konusu edilir. Kamuoyuna ak yerlerde btn ak hava toplantlar yasaklanr. zetle, 1789 devrimini

17

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 15-32

ermin Tekinalp

yaayan Fransa btn dnyann gndemine oturan, korkulu ve eitli alardan tartmaya ak bir dnem geirir, 2005 ylnn son aylarnda. Bu olaydan sonra getto kavram tm sosyolojik ve psikolojik boyutlaryla tartlmaya baland. Getto modern toplumlarda zellikle tabakalamann en alt katmanlarnda yer alan zellikle gmenler gibi dierlerinden farkl yaam biimlerine sahip tekilerin kentsel alanlarda kmelendikleri ve mekansal ayrmlarn olutuu yerlere verilen bir addr. Getto Venediklilerden balayarak Yahudilerin eitli dnya kentlerinde zorunlu iskan alanlarna denirdi, daha sonra bir blgede oturan yerlilerin dnda dardan gelen aznlklarn oturduklar blgelere bu ad verilmeye baland Ancak, giderek byyen gettolar adeta tm ehri istila etmeye ve gettoda yaayanlar kendi kltrlerini ve yaam biimlerini yerlilere dayatmaya balaynca, daha nce gettolarnda kendi gelenekleriyle yaayan ve teki olduklarnn bilincinde olduklar srece kimseye zarar olmayaca dnlen bu tekiler tehlike anlarn almaya baladlar. Daha nce kendilerini bir konuk gibi yabanc gren tekiler, giderek hapsedildikleri snrlarnn dna tamaya baladlar. Fransada 2005 Ekiminde meydana gelen olaylar daha nce hazrlanm bir psikolojinin aniden en barbar biimde da vurmasndan baka bir ey deildir. Fransa da ki bu olaylar aydnlar genel olarak ikiye bld. Bir ksm ke yazarlar Fransann rk ve ar ulusalc bak asnn olaylarn bu denli bymesinde nemli neden olduunun altn izdi. Ayaklanma, isizliin ve fakirliin giderek artt byk zengin metropollerin kylarnda gettolaan mahallelerde oturan nc dnya lkelerinden g etmi ikinci veya nc kuak insanlarn yoksullua, ilgisizlie ve aalanmaya kar kanlmaz tepkileri olarak yorumland. Genler ilgisizlik nedeniyle toplumdan koptular; genel olarak Fransadaki isizlik oran %9larda iken bu genler arasndaki isizlik oran %14lere trmand. Uzmanlara gre i bulma kurumlarna bavuran genlerin bavuru formundaki isimleri iverenler arasnda nyarg oluturmakta ve Cezayir, Tunus ve Fasl genler dier beyazlar karsnda

18

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,15-32

Avrupann oulculuk kmaz Ve Ortak st Kltr Projesi: Aydnlanmann Geri Dn

anslarn iin henz banda kaybetmektedirler. Yoksulluk, isizlik, dlanma yllar iinde topluma yabanclamay ve hiddeti krklemi ve bir kvlcm bu biriken hiddeti birbirine ivme kazandran arklnn dileri gibi oaltarak byk bir potansiyele ulatrmtr. nk, kitle psikolojisinin bir defa bozulmas kitle insannn bilincini, mantn alp gtrmekte, verilen bir

komut ve psikolojisine uygun bir hareket duygularyla coan kitle insann sonradan dndnde pimanlk duyabilecei ar iddete veya paranoyak davranlara ynlendirebilmektedir (Stout 2002; Albritton 2006; Halwani 2006). Uzmanlar ayaklanmalar srasndaki kitle psikolojisini mantk ve dnceden arnm psikolojik kar durular olarak tanmlamaktadrlar. z bir deyile kitlenin beyni yoktur, duygu ve hezeyanlar vardr. te bu toz duman arasnda Fransz kamuoyunun ounluundan gerek Trkiyenin AB yelii tartmalar srasnda gerekse yabanc politikalaryla gsterdii yabanc dmanl ile vg ve prim alan o gnk ileri Bakan Nicholas Sarkozy olaylar bir takm ayak takm genlerin kard aklamasn yapar ve olaylara karanlarn snr d edilebilecei olasln dile getirir. Toplumbilimciler niversite hocalar ve basnda bir takm ke yazarlar olaylar Fransann rk politikalarna dayandrarak aklarlar. Baz aydnlar saylar ok az da olsa Fransadaki olaylar, asalak, uyuturucu alan v e satan, eitimsiz, iddeti hayat biimi haline getirmi bir gruhun saldrlar olarak yorumlamtr. Bunlar, meydan bo bulduunda kendi egosunu tatmin iin bakalarnn malna mlkne saldrarak olaylar krklemekte. Aslnda isizlik deil onlarn sorunlar; nk i verseniz almazlar ya da ktye kullanrlar ellerindeki olanaklar. Kendileri kltrel bir dlamadan da habersizlerdir. nk iinde yaadklar toplumun yaam biimine ayak uydurmak gibi bir dertleri de yoktur. Kendi gettolarnda kendi kltrleri ve alkanlklar ile rahat yaamak isterler. Tek savunma mekanizmalar iddettir. Peki, Avrupa neden bu genleri eitmedi ve kendi hallerine terk etti? te bu noktada karmza konunun en nemli sorusu

19

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 15-32

ermin Tekinalp

geliyor. Dinsel ve her trl kltrel haklar vererek onlarn toplumla uyumas nasl salanacak? ok kltrl bir toplumun inas nasl olmal? 26 Kasm 2005 aramba gn Hrriyette zdemir nce ilgin bir yorumda bulundu. Hrriyet Pazarda Sebati Karakurtun mthi bir Paris banliysnden kesitler sunan nce, varolar dolarken Karakurtun bir ocukla konumasn yaynlam soruyor: -Arabalar neden yaktn? -Herkes yakyordu ben de yaktm. Bir nedeni yok. -Peki kendi bana olsan yakar mydn? -Bilmem. Karakurt bu yazsnda zellikle Cezayirli gmenlerin oturduu mahallelerin bizim Ataehire benzediini her eyiyle bizim varolardan ok daha mkemmel altyapsnn olduunu anlatm. O zaman insan dnyor genlerin sorunlar ne? Onlara nasl yaklalabilir rk olmayan bir dil ve sylemle? ada gettolarda sorunlar ok deiik. Ev sahibiyle gmenler nasl uzlaacaklar? Ev sahibi gmenleri teki olarak grmeye devam ettike bu gmen topluluklar iinde yaadklar ulustan ayrlacak, uzaklaacak, kaacak ve srtmek iin zemin kollayacak. O zaman sorun isizlikten te, modern yaam koullarndan te; dil ve sylem, eitim ve ok kltrllk sorunu mu?

3.ABnin Kltrel oulculuk Projesi Schlesinger (1991), Avrupa Birlii henz Avrupa topluluu iken dahi, birlik iinde eitlilik dncesine sahip olduunu belirtir. nemli olan bir st kltr olarak Avrupa kimliini, her trl iletiim olanaklarn kullanarak ina etmektir. Avro-ideologlar corafi, dini ve kltrel bir Avrupa cemaati yaratma iine koyulmulard. Ancak Schlesingerin aka belirttii gibi (241) ortak Avrupa kltr ideolojik ve ticari bir amaca hizmet iin oluturulmak isteniyordu.

20

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,15-32

Avrupann oulculuk kmaz Ve Ortak st Kltr Projesi: Aydnlanmann Geri Dn

Avrupa Birlii, kitle iletiim aralarnn, zellikle televizyonun siyasi, toplumsal ve kltrel adan neminin daha ak bir biimde anlald; serbestletirme, zelletirme rzgarlarnn kuvvetle esmeye balad

1980lerde kltr sorunlarna eilmeye balad (European File 1984/19; The European Community Policy in the Audiovisual FELD-Legal and Political Texts1990) Aslnda, 1969dan bu yana, devlet ve hkmet bakanlarnn ve Parlamentonun kltr alannda ortak hareket etme istem ve projeleri olmutur. 1973 ylnda, ilk defa kltr sorunlar zerine eilecek bir birim oluturulmu ve buna bte ayrlmtr (The European Community and Culture 1985). Avrupa Kltr Bakanlar arasnda ilk resmi toplant, 1984de yaplmtr. 1982de kltrel etkinlikleri desteklemek amacyla Avrupa Vakf kurulmutur. Vakfn amalarn; Avrupa kltr mirasnn korunmas, kltrel farkllk iinde birlik ruhunun inas, kltr ve sanat emekilerinin koullarnn iyiletirilmesi olarak ksaca zetleyebiliriz. Kltre olan bu ilgi temelde sorundan kaynaklanmaktadr. Birincisi, ekonomik bir topluluk olarak ekillenen AB, birlik ruhundaki eksikliin kltrel ibirlii olduunu ge anlam ve bunu bir sorun olarak kabul etmitir. Avrupa vatandal bilincinin kltr projeleriyle oluturabileceini, bu ibirliinin uluslarn kaynamasn salayacan ve gl bir Avrupa yaratacana inanmtr. kincisi, birliin oluturulmasnn temelindeki felsefe kltr ve din akrabalnn neminin kavranmasdr. Ancak, akrabalarn eitli nedenlerle kendi aralarnda dman kamplara blnm olmas, Birliin geleceini engelleyen en nemli sorundur. 1986 ylnda Avrupa Kamu Televizyonlar Konsorsiyumu EUROPA TV adyla ortaklaa bir televizyon yayn balatma karar almasna karn, yayn iine giren ye lke gazetecilerinin milliyetilii ve kendi lkelerini yaynlarda n plana tama kavgas yznden 1987 ylnda yaynlar kesilmitir (Maggiore 1990:71). Bu rnek, ulus devlet anlaynn 1980lerdeki durumunu gstermektedir.

21

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 15-32

ermin Tekinalp

Bugnk durum o gnden pek farkl deildir. AB, bir biimde bu dmanln alacana, ortak kltr projeleriyle milliyetilii aan bir Avrupa sper devleti anlayna dneceine inanmtr ya da kendini inandrmaya almaktadr. Buradaki sorun da tarihin yeniden inasdr. Kltrel projelere ilgiyi artran sorunlarn nc aya, ABnin kar karya olduu, btn kinci ve nc dnyann sorunu olan Amerikan kltr emperyalizmidir. AB ortak projelerle Amerikann nn kesebilecek gl bir Avrupa kltr pazarnn oluturulmasn hedeflemitir. ABnin grsel-iitsel kltr politikalar sorunlarla doludur. ncelikle grseliitsel kltrn tanm tam olarak yaplmamtr. Grsel-iitsel kltr, kltrn hangi anlamn kapsamaktadr? Kitle kltrn m, popler kltr m, yoksa sekin kltr m? Hemen hemen her lkenin yasalarndaki kltr tanmlar sekinci, ahlak ve eitici anlamlarla doludur; televizyonlar da devletin bu misyonuna hizmet etmekle ykmldr. Ancak uygulamalar bu ynde deildir. Devletin ulusal karlarla ilgili sorumluluu ile zel televizyonlarn hizmet anlay elikiler ve sorunlarla doludur. ABnin Amerikan istilasna kar Avrupa yaynlarn korumak iin koyduu kotalar bu elikiler nedeniyle tam ilememektedir. Dier bir eliki de ABnin serbest dolam ve serbestleme mevzuatndan kaynaklanmaktadr. AB, serbestleme ve serbest dolam pazarn olmazsa olmaz koulu kabul ederken eserlerin dolamna kota koymas, kar ve hizmet snrlamas getirmesi elikilerle doludur. Grsel-iitsel alanla ilgili olarak AB hukukunun 128. maddesi, kltrel miras, ulusal ve blgesel farkllklara sayg, ye lkeler arasnda ibirliini zendirme ve destekleme, Avrupa halklarnn kltr ve tarihlerinin korunmas gibi alanlara vurgu yapmakta, Komisyon da kltrel alandaki almalarn bu maddeye dayandrmaktadr. Ancak, ye lkelerin serbest dolam kurallarna pek uyduu sylenemez. Kltrel birliin korunmas ile ilgili nlemler lkeden lkeye deiir. Kotalarla ilgili ortak bir gr yoktur. Daha dorusu, ticaret kltrel kotalarn nne

22

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,15-32

Avrupann oulculuk kmaz Ve Ortak st Kltr Projesi: Aydnlanmann Geri Dn

gemektedir rnein, ngilterede 1990 yayn yasas, yaynlarn %75inin Avrupa kaynakl olmas ilkesini getirirken, eitli kesimlerden gelen eletirilerin etkisiyle ve ABDnin tepkisinden korkulduu iin bu uygulama 1991de %65 olarak deitirilmitir. Avrupa Adalet Mahkemesi tartmal durumlarda serbest dolam ilkesi ynnde kararlar vermitir. Belikada baka bir dilde kablolu yayn yasaklayan bir uygulamay geri evirmi; serbest dolam ilkesine dayanarak, hibir alc lkenin baka bir ye devletten iletilen programlar zerinde denetim kuramayaca kararn vermitir (51). ABnin grsel-iitsel yayn politikalar temelde nokta zerinde younlar: Serbest dolam, pazarn glenmesi ve teknolojinin uyumlatrlmas (Tekinalp 1993), kltrel farkllklarn korunmas. Ancak ABnin bu temel politikalar arasndaki uyumsuzluk hem piyasa koullarndan hem de Avrupa Birliinin yapsndan kaynaklanmaktadr. Amerikan datm irketleri dnyada ve Avrupada byk bir iletiim Nicholas Garnhamn belirttii gibi gnmzde kar ve

a kurmutur.

iktidarn kilit noktas, kltrel retim deil, kltrel datmdr (aktaran Morley ve Robins 1997:58). ABDnin dil sorunu yoktur: btn yapmlar evrensel bir dil durumuna gelen ngilizce olarak seslendirilmektedir. ngilizce, dnya seyircisinin kulana yabanc gelmeyen bir dildir. Amerikann kltrel oulculuk, farkl dillerin yaatlmas veya oulculuun korunmas gibi bir sorunu da yoktur. Amerikann tek amac, gl ekonomi ve stn grseliitsel teknolojinin yaratt olanaklarla dnya seyircisinin gz zevkine ve beenisine hitap eden yapmlar retmek, dnya pazarlarn ele geirmektir. Avrupa seyircisi Avrupa yapmlarndan ok Amerikan yapmlarna ynelmektedir. ABnin farkl diller sorunu vardr. Avrupal, ngilizceye aina olduu

gibi Yunancaya, Portekizce veya spanyolcaya aina deildir. Bu dildeki yapmlar alt yazl da olsa Avrupal izleyiciye yabanc ve itici gelir. Ulusal dil, zellikle eski smrgeci lkelerde milliyetiliin bir gstergesidir. rnein,

23

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 15-32

ermin Tekinalp

Fransz kendi dilinin konuulduu bir dnya yaratmak isterken ngilizceyi kendi lkesinde konumaz ve konuturmak istemez. AB, farkl ulus ve kltrlerden oluan bir topluluktur. Dolaysyla bu

farkllklar grmezden gelerek varln srdremez. Ancak dilleri ve kltrleri izleyiciye yabanc yapmlarla kitleleri ekrana veya beyaz perdeye ekemez. Avrupada ses getiren yapmlar en gl AB yesi lkelerden (ngiltere, Fransa, Almanya, talya) kmaktadr. Piyasa koullar iinde, dier Avrupa lkelerinin Amerika deil, ncelikle bu lkelerle rekabet edebilmesi gerekir. zetle ifade etmek gerekirse, Avrupada grsel-iitsel sektrde oulculuun yaatlabilmesi, olaya piyasa mant ile bakldnda, olanakl grlmemektedir. Dier taraftan, Avrupann tarihten gelen bir biz ve teki sorunu vardr. Gerek bir oulculuun nndeki en byk engel kltrel sekincilik sorunudur. Avrupa yllarca ortak st kltr projesini farkl alanlarda ve farkl amalarla kullanmtr.

4. Avrupa, ok kltrllk ve teki ok kltrllk sorunu ile ilgili birok tez ortaya atld. Gutman (2005:25), liberal toplumlarn dezavantajl kltrlerinin kltrlerini korumada yardmc olmaldr derken, bu konuda birok sorun olduunun altn izer. rnein, etnik kken ya da rk stnlk taslayan ve dierlerine dmanca tavr taknan kltrlere nasl sayg duyulaca sorusunu sorar. Avrupay istila eden gmen saysndaki artla birlikte onlara istedikleri dinsel ve kltrel yaam biimlerini salamann huzur iin yeterli olmad anlalmaya baland. Oturduu lkenin dilini bilmeyen, kltrn tanmayan, kendi lkesinde yaayanlardan daha banaz istek ve arzular olan, kz ocuklarn okutmak istemeyen, ya da erkeklerin yanna sokmayan, beden eitimi derslerine sokmayan, balarn kapatan, namus uruna cinayet dahi ileyebilen kltrel topluluklarn ne tr tehlikeler yaratabileceinin ayrtna varlmaya baland. Aslnda Avrupa kendi kltrnde olmayan tekileri kendi gelenekleriyle ba

24

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,15-32

Avrupann oulculuk kmaz Ve Ortak st Kltr Projesi: Aydnlanmann Geri Dn

baa brakrken, ok kltrl bir toplum oluturmann gereklerini yerine getirmekten ok iin kolayna kayordu. Avrupann ok kltrllk kmaz ve bu alanda sergiledii elikili tutum birok dnr tarafndan eletirilmitir (Husband 1993; Hamelink 1993) Farkl kltrlerin istediklerini yerine

getirmi gibi grnp, aka onlar toplumdan soyutlamakla sulanmtr. Avrupann bu kendine dkn narsist kimlii Yahudi-Hristiyan ve GrekRoma gelenek ve mirasna dayanmaktadr. tekiler (slam ve Avrupa kkenli olmayan lkeler) kolektif hafzadan karlmtr. Avrupa kalesi ve dayanmas i barla deil, birok yazara gre (Morley ve Robins 1997; Hamelink 1993; Fontana 1995), tekine duyduu korku ve nefret zerine ina edilmitir. Modernliin Avrupa tekeline girmesi ve sadece Avrupann yol

gstericiliinde ulalabilecek ince uzun bir yol olarak grlmesi; btn lkeleri ayn yolun yolcusu olarak gren tarihin sonu, ideolojinin sonu fantezisi, Batnn narsist kimliinin yaratt kendine zg yorumlardr. Taylor (2005), baka kltrleri tanmann, sadece eit vatandalk haklar vermek olmadn, onlara sayg duymak olduunu, ancak bu sayg duymann sorunlarla dolu olduunu ve tam olarak hi bir ulusun bunu baaramadn ifade ediyor. Karlkl sayg ve eit tanma politikasnn savunucusu Habermas (2005:115), sayg istemini, yaam koullarnn eitlenmesinden ok, ayrmcla maruz gurubun yelerinin, kendi kendilerini tanyabildikleri geleneklerin ve yaam biimlerinin btnlnn korunmasna yneliktir diye deerlendiriyor. Tamamen farkl kltrlerde bu saygy tesis etmenin glklerine iaret ediyor. Bu konuyu yorumlayanlarn birletii nokta, ok kltrllk sorununun, sadece eit vatandalk hakk vermekten te, sosyolojik, psikolojik, eitsel, kltrel karmak bir konu olduudur. Bat ideolojisi ve tarihini merkeze alan bu gr yannda, Samuel Huntingtonun uygarlklar atmas tezi Avrupann tekine duyduu nefreti hakllatrmaktadr. Huntingtonun kresellemenin zirveye ykseldii 1993

25

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 15-32

ermin Tekinalp

ylnda att bu teze gre (aktaran Bozkurt 1997), dnya ekonomik ve ideolojik olarak deil, kltrel farkllklar nedeniyle blnecektir. Kltrlerin zn dinler, gelenekler ve alkanlklar oluturur. Kreselleme uygarlam lkelerin uygarlk bilincini artrd iin uygar olmayan tekine kar nefreti krklemektedir. Avrupal, teki olarak grd Polonyaly kreselleme ile i ie yaad Afrikal, Orta Doulu, Asyal gmene baktka daha yakn din ve kltr kardei olarak gryor ve iine alyor. Uygarlk bilinci gelitike Atalara dn balyor; insanlar Trkleiyor, Anadolulayor, Asyallayor, Hindulayor ve de Avrupallayor. Tanilli (2003): 320), zorla dayatlan bir teknolojik modernlemenin tehdit ettii insanlarn fkelerini anlamamak mmkn m? diye sorarken ekonomik rasyonelliin akl dcl bir kenara ittiini vurguluyor ve ayrmn tehlikesine dikkat ekiyor. teki, oulculuu yok eden, kltrleri bir potada eritip tarihin kltrel zenginliinin hoyrata harcanmasna zemin hazrlayan uygulamalar sadece kar ve g adna dnyaya pazarlayan, demokrasi ve insan haklarn btn dnyann gzleri nnde hie sayan zihniyetlerin temsilcisi olarak tanmlanmaldr. Oysa Avrupa, kendi kimliini imdiye kadar teki kartlklarla yaratmtr. Said 2005)e gre, Avrupa kendini pozitif olarak yorumlamak iin dnem dnem eitli biimlerde Douyu ve daha sonra slam kapsayan teki yaratt ve kendi beyaznn karsna karanlk bir Dou manzaras izdi. Bu teki bazen ocuk, ilkel, gelimemi, hain, tembel ve ilgisiz; bazen de putperest, kafir, iblis, bo inan sahibi, cahil anlamnda kullanld. Avrupada yeni doan bebekler bu inanlarla bytld, eitildi. imdi sorgulanmas gereken asl konu Avrupann bu teki banazldr.

5.Yeni Ortak st Kltr Projesi Btn bunlarn bilincinde olarak, Avrupann kltrel yapsndaki atlaklar iin baka zm nerileri getirenler de oldu. Almanyann Entegrasyon Bakan Armin Laschet, Spigel dergisinde Ortak st Kltr diye bir tez

26

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,15-32

Avrupann oulculuk kmaz Ve Ortak st Kltr Projesi: Aydnlanmann Geri Dn

ortaya att. Alman Bakana gre ortak st kltr, ounluk mantyla ve zorla belirlenmeyen, herkesin ortak deerlerde uzlamaya vard bir kltrel anlaytr. Ne sekinlerin kltr aznlklara egemen klnmaya allr ne de aznlklarn kendi kltrel haklar ad altnda toplumun geneline ve kltrne ters bir takm ilkel dayatmalar kabul edilir. Ortak st kltr nerisinde hem sekinlerin hem de gmenlerin kltrnden olumlu olanlar kaynatrlr. rnein; gmenlerin ocuk ve aile sevgisi, yallara olan ilgisi, misafirperverlik ve sevecenlii rnek olarak alnabilir. Dier taraftan onlar da kadna toplumda modern ve laik kltrlerdeki konumunu salar. Kadn ve erkei eit sayar. Kzlarn eitli batl inanlarn etkisiyle eve kapatmaz, yedi yanda ban rtmez, okula gndermemezlik etmez, an anlay ve davran modellerine inanlarn uydurur. Yllarca yaad toplumun dilini ve kltrn renir. Bu konuda Devlet ona yardmc olur. Bizim modern siteler olarak adlandrdmz Ataehir benzeri sitelerde yaayan gmenler; araba yakyorlar, dkknlar yamalyorlar, polise iddet uyguluyorlar, nk tatminsizler ve teki olduklarnn bilincindeler. Hemen yan balarnda zenginler sitesi ile btnleememiler. Onlar ok daha rahat yaam sryorlar, daha zenginler ve kltrleri farkl. Btn kltrlere saygl olan Fransa bu kltrel farkll srekli vurgularken kendi rk politikasn da bir yerde bizden farkl diyerek ve tekini teki olarak brakarak vurguluyordu. Mslman tekileri rnek alarak, yeniden Armin Laschetin Ortak st Kltr projesine geri dnecek olursak; artk senin kltrn, benim kltrm demek yok. mamla, Belediye Bakan birlikte hareket edecek. Belediye Bakan, mama giderek niin kz ocuklarnn okula gitmesine nderlik etmiyorsun? diyebilecek. Tm kz renciler, erkeklerle beraber ayn okula gnderilmiyor ya da gezilerden alkoyuluyor, bunlar sorgulanacak, gerekirse zel eitim seferberlikleri yaplacak, sorgulanacak. yle eskisi gibi cemaatlerin kendi

27

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 15-32

ermin Tekinalp

kltrleriyle yaamasna msaade edilmekle kalnmayacak, kltr al verii istenecek. Baz deerler sorgulanacak, hesap istenecek. Mesela kz ocuklarnn ortak d gezilere neden katlmad gibi. Ksaca

postmodernizmin zgr kld etnik ve dini cemaatler artk bu projeye gre baz ortak deerleri de kabul etmek zorunda kalacak yani toplumda baz deerler oluacak. Arabanz Japon, pizzanz talyan, rakamlarnz Arap, alfabeniz Latin, bilgisayarnz Amerikan, zerinizdeki takm Gucci iken, siz binlerce yl ncesinin ilkel, insan haklarna aykr yorumlarna bal kalabilir misiniz? Bunu sorgulamak lazm. Boumeister (2003 :112), ortak yaayan topluluklarda farkllklar pekitirici, ortak kltrel standartlar ve paylam gelitirecek kltrel projeler retmeden bir lkede gelime ve huzur salanamaz diyor. Bunun iin kltrler arasnda karlkl diyalog ve birbirine kltrel uyum (adaptasyon) gerekir diyor. niter vatandalk modelinde, btn vatandalara ortak vatandalk haklar verilir, snrlar ortadan kalkar, farkl din ve kltrlere eit mesafede yaklalr, farkllklar keskinletirmemek iin arlklara msaade edilmez. Farkl din, mezhep ve kltrler, gnlk politikadan arndrlarak, devletin tarafsz kalmas salanr. Ancak gruplar ayracak ar istekler, yaygn yerel kltrel ve dini haklar, ayrcalk tayan baz yasal muafiyetler verilemez. niter vatandaln bedeli budur. Brian Barry (Boumester 2003) Culture and Equality kitabnda, daha da ileri giderek, baz durumlarda bir gruba kendi dinini ve kltrn koruma ve gelitirme hakknn yasalarla verilmesi de devletin tarafszln zedeler ve belli bir yaam tarzn btn o grup yelerine dayatlmas anlamna gelir. Oysa o grupta bunlar kabul etmeyecek kiiler de bulunabilir. nsanlarn zgr seim haklar vardr. Bazen verilen bu haklar liberal prensiplere uygun olmayabilir. Bu nedenle ortak st kltr projesi son derece ve zerinde

ayrntl olarak allmas gereken bir projedir. Aydnlanma, modernizmi getirdi; ama insani deerlere ve gzel ahlaka dayanan gerek aydnlanma felsefesinin bugnk kltrel yaam biimlerinde iflasn gryoruz.

28

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,15-32

Avrupann oulculuk kmaz Ve Ortak st Kltr Projesi: Aydnlanmann Geri Dn

Okumann dland, grsel-iitsel kltrn ilahlatrld bir dnyada ortak st kltr projesini yaratacak olanlar yine okuyan ve yazan aydnlar olacaktr.

SONU Avrupann teki kavram, kmaza girmitir. Onlar bizden deil, bizim kltrmzle kaynaamazlar, kendi dini ve kltrel zgrlklerini vererek ok kltrl bir toplum inasnn oluumunu salarz ve bu da en temel insan haklardr dncesi bugn iflas etmitir. Bir taraftan Avrupa, oulculuu yok eden, kltrleri bir potada eritip tarihin kltrel zenginliinin hoyrata harcanmasna zemin hazrlayan uygulamalar sadece kr ve g adna dnyaya pazarlamakta, dier taraftan demokrasi ve insan haklarn btn dnyann gzleri nnde hie sayan bir zihniyeti temsil etmektedir. Kltrlere sayglyz demek ve o kltrlerin gerektirdii her trl hakk sorgulamadan vermek, teki olgusunu pekitirmek, onlar dlayan bir tr rklk olarak dnlmektedir. Avrupa, kendi kimliini imdiye kadar haklarn verdii ve kltrlerine saygl olduu teki kartlklarla yaratmtr. Saide gre (Aktaran Bozkurt:33, Avrupa kendini pozitif olarak yorumlamak iin dnem dnem eitli biimlerde Douyu ve daha sonra slam kapsayan tekini yaratt ve kendi beyaznn karsna karanlk bir Dou manzaras izdi. Bat kendi lkesinde demokrasi maskesi olarak kulland ok kltrllk projelerini bugn tehlikeli grmeye balayp askya alrken dier lkelerde ayrmcl krkleyecek eilimler iine girmektedir. Ksa bir sre nce tartlmaya balanan Ortak st Kltr tezi, Avrupann teki olarak grd kitleleri iinde yaad toplumla kaynatrma amac gtmektedir. Ortak st kltr projesinde tekilerin kendi gelenek, grenek ve dinleriyle kendi kaderlerine terk edilmeyip sekinlerle kaynatrlmas ve sivriliklerin trplenmesi dncesi vardr. Btn bu gelimeler, tm insanln adeta i ie yaad dnyada, dmanlklarn, ayrmalarn iddeti artraca dncesiyle, her yaam trne evet diyen post-modernist anlayn ktn ve yeni bir

29

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 15-32

ermin Tekinalp

aydnlanma projesi olan ortak st kltrler etrafnda sekinlerin ve tekilerin birlemesine iaret ediyor. Galtungun (1999:38) toplumu ve kapitali ynetenlere ars son derece ak: Onlar insan rkn yok etmenin de yoksulluu yok etmenin de gcn ellerinde tutuyorlar. Gnmzn byk sorunlar karsnda ortak zm yollarn kefetmekten baka yol yok lerleme ve diyalog iin iletiime ak olmalyz.

KAYNAKA ALBRTTON, JAMES.S. The technique of terrorism.Forum on Public Policy, 2006, Journal of the Oxford Round Table. BOZKURT, VEYSEL. Avrupa Birlii ve Trkiye. 1997.stanbul, Alfa Yaynevi. ERDOAN, RFAN. Popler Kltr, Kltr Alannda Egemenlik ve Mcadele, Popler Kltr ve ktidar, N. Gngr, (der.) iinde, 1999 Ankara, Vadi Yaynevi: 18-53 EUROPEAN FLE. Toward a European TV Policy, 184/19, December, Brussels. FONTANA, J. Avrupann Yeniden Yorumlanmas, 1995. Yaynlar. GALTUNG, J., (1999), State, Capital and the Civil Society: A Problem of Communication Towards Equity in Global Communication. R.C. Vincent vd. (der.) iinde, New Jersey, Hampton Press:3-23. GUTMANN, AMY. Giri, okkltrclk: Tannma Amy, Gutmann (der. 2.bask) iinde, 2005, (eviri: . Kabakolu), stanbul: YKY: 23-42. HABERMAS, JRGEN. Demokratik Anayasal Devlette Tannma Savam, Tannma Politikas, okkltrclk: Tannma, Amy Gutmann (der. 2.bask) iinde, 2005, (eviri: M.H.Doan), stanbul:YKY:113-146. HALWAN,RAJA. Terrorism, Definition, Justification and Applications. 2006 Social Theory and Practice. Vol:32:189-103. stanbul, Afa

30

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,15-32

Avrupann oulculuk kmaz Ve Ortak st Kltr Projesi: Aydnlanmann Geri Dn

HAMELNK, CEES J. Europe and the Democratic Deficit, Media Development: Journal of the World Association for Christian Communication, 1993, XL/4:8-14. HUSBAND, C., Europe, Media and Idendities: The European Community and Ethnic Minorities, Media Development, Journal of the World Association for Christian Communication,1993, 40(4):14-19. MAGGORE, MATTEO. Audiovisual Production in the Single Market, 1990, Commission of the EC: Luxemburg. MORLEY, D.VE KEVN R. Kimlik Mekanlar: Kresel Medya- Elektronik Ortamlar ve Kltrel Snrlar, 1997, stanbul: Ayrnt Yaynevi. SAD EDWARD. W. Orientalism and After (An interviwev with Said), Power, Politics and Culture, G. Wiswanathan (der) iinde, 2005, Bloomsbury: 208-233. SCHLESNGER, PHLP. Medya Devlet Ulus: Siyasal iddet ve Kolektif Kimlik (eviri M. Kk, 1999, stanbul: Ayrnt. STOUT, CHRS E. The Psychology of Terrorism: Theorotical Understandings and Perspectives,2002, Praeger. TANLL, SERVER. nsanl Nasl bir Gelecek Bekliyor. 2003. stanbul: Adam. TAYLOR, CHARLES. Tannma Politikas, okkltrclk: Tannma, Amy Gutmann (der. 2.bask) iinde, 2005, (eviri: Y. Salman), stanbul: YKY: 4285. TEKNALP, ERMN. Avrupa Topluluunda Ulusal Kltr ve Televizyon: Sorunlar neriler zmler,1993, stanbul Hukuk Fakltesi 704. Faklteler Matbaas. The European Community and Culture.The European File, 1985/14, AugustSeptember, Brussels. The European Community Policy in the Audiovisual FELD-Legal and Political Texts, (1990)

31

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 15-32

ermin Tekinalp

32

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,15-32

Stratejik Aratrmalar Dergisi / Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 33-51 BEYKENT NVERSTES/ BEYKENT UNIVERSITY

DEVLET VE STHBARAT
Prof. Dr. mit zda

ZET Politikaclar ve karar alclar (his ve kanaatlerinden hareket ile deil de) kant ve analize dayanan bir dnce ve alma tarzna ancak bilgi yeterlilii, istihbarat itebilir. stihbarat dikkate almayan bir devlet ynetiminin gzleri bal maraton komaktan hibir fark yoktur. stihbarat, mill gvenlik politikasnn temel parasdr. Devlet ynetiminin, operasyonlarn, savalarn sadece doasn deil sonucunu da belirleyen istihbaratn sadece bir sosyal bilim olmakla kalmayp ayn zamanda bir sanat olduunu syleyebiliriz. Anahtar Kelimeler: stihbarat, Politikac, Devlet Ynetimi. ABSTRACT Merely, the sufficient knowledge and intelligence may lead politicians and decision makers to more analytical and evidence-based way of thinking and a manner of working instead of acting through emotions and opinions of their own. A state government ignoring intelligence is like a blind marathone runner. Intelligence is a fundamental part of a national security policy. Its is acknowledged that intelligence is not only a branch of social sciences but also an art determining both nature and the result of the state governance, operations and wars. Key Words: Intelligence, Politician, State Governance.

stihbarat, Trk toplumunda yanl anlalan, yanl bilinen, yanl tannan, korkulan, sk sk olumsuz anlamda kullanlan, uzak durulmas gerektii dnlen bir faaliyettir. Bu bir eliki gibi grnr. nk Trk toplumunun dedikodu gibi bir tr istihbarat eklini gnlk yaamn her anna ve uzantsna sokmutur ve dedikoduyu sever. Bir yandan istihbarattan korkmann, dier yandan gnlk yaamnda dedikoduyu seviyor olmann

Prof. Dr., Gazi niversitesi BF, Uluslararas likiler Blm. uozdag@21yyte.otg

mit zda

elikili olduu gibi grnse de aslnda grnmn aksine hibir elikisi yoktur. stihbarat, dedikodu gibi alglamann, yapt eyin, yani dedikodunun iyi bir ey olmadn bilmenin bir sonucu olarak yaplan bir yanstma sonucu istihbarata olumsuz gzle baklr. Bylece yanstma yaplarak istihbaratta resm dedikodu eklinde alglanr. te yandan istihbaratn ve istihbaratnn kt alglanmasnn ardndaki bir dier gerek de, istihbarat etkisiz hle getirmek iin yaplan bilinli ve bilinsiz olumsuz propagandadr. stihbarat kelimesi Arapa istihbar, haber ve bilgi alma kelimesinin ouludur. Bu adan einin kendisini aldatp aldatmadn renmek iin aratrma yapan bir kadnn yaptnn, bir istihbaratnn yaptndan pek bir fark yoktur. Biraz sonra zerinde daha ayrntl duracamz gibi, teknik anlamda ilk bakta baz benzerliklerin olduu da phe gtrmez bir gerektir. ngilizcede istihbarat kelimesinin karl olan kelime intelligence ve akl, zek, anlay haber, bilgi ve istihbarat anlamna geliyor. ngilizcede vurgu, haberin toplanmasnda deil, Belki toplananlarn de Trkede birletirilmesinde toplum ve deerlendirilmesindedir. malmatn

derlenmesine daha fazla arlk verdii iin istihbarat; Amerikal, ngiliz malmatn deerlendirmesine arlk verdii iin intelligence szcn ile ayn faaliyeti nitelendirmekte kullanmlardr. Bu iki yaklam basit bir etimolojik farkllk olarak grmek mmkn deildir. Bu iki yaklam bunun ok tesinde politik ve sosyal sonular ortaya koymaktadr. Bu noktada vurgulanmas gereken nemli bir hususun da istihbarattaki baar ile genel olarak aratrmac ve keifi ruh arasnda nemli bir ba olduu hususudur. Dnyay her trl bilimsel veya sportif merak ile aratran ve onun zerinde hkimiyet kurmaya alan toplumlar ile kaytsz toplumlar arasnda istihbaratta baar asndan nemli bir fark vardr. Gney Kutbuna ilk erien kif olmak, ilk kez DNAy bulan bilim insan olmak, batk bir uygarln arkeolojik kazlarn yapan arkeolog olmak ile

34

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,33-51

Devlet Ve stihbarat

istihbarat yaamn olumlu bir paras olarak grmek arasnda bir i ba vardr. Trk toplumunun ne yazk ki kefedici, dier bir anlamda bilimsel/sportif merak 400 yl kadar nce gerilemeye balamtr. Bu gerileme Oryantalist bak as ile yazlm ve Trke kar gizli bir nefreti tayan modern aratrma tekniklerini izah eden kitaplar da alay konusu hlini almtr. Barzun ve Graff, Modern Aratrmac adl kitaplarnda aratrma ruhunun lmn gstermek iin tarihsel bir anekdotu aktarmaktadrlar: ngiliz Arkeolog Layard bir Trk grevlinin bir ngilizin sorusuna verdii yant ieren u mektubunu yaymlamt, Mehur dostum, Cierparem! Benden istediin hem zor hem yararsz. Btn zamanm burada geirdiim halde, ne evleri saydm ne de yaayanlarn saysn aratrdm. Kimin katr ykyle ne kardyla, kimin neyi gizli sakl idare ettiiyle hi ilgilenmedim. Hepsinden te, ehrin tarihine gelince, slmn klc buralara gelmeden nce gvurlarn ne haltlar yediini, ne iler kartrdn ancak Allah bilir. Bunlar aratrmann size bir yarar olmaz. Ruhum, canm! Sizi ilgilendirmeyen ilere karmaynz. Sefa geldiniz ho geldiniz. Selametle gidiniz. (Barzun ve Graff, 1999: 3). 4000 seneden bu yana tarih sahnesinde var olan ve bu sre iinde hibir milletin yaylamad lde yer kreye yaylarak egemenlik tesis eden, devlet ve dzen oluturan bir millet, dnyann en dzenli takrir defterleri sistemi ile dan banda hangi kylnn ka tavuu olduunu kayda geiren bir dzenin kurucular, yukardaki mektupta tanmlanan zihniyete bir gn iinde gelmemilerdir, ancak bu aamaya ulatktan sonra da uzun sre kemiklerimize sinmitir. Eer Osmanl memuru bu mektubu yazdndan 200 yl nce kaleme alsayd, karmza ok baarl ve alayc bir kar-istihbarat almas ktn dnrdk. Belki hakikaten yledir. Ancak k dneminin genel karakteri gz nnde tutulduunda bu pek mmkn grnmemektedir. Ne yazk ki

35

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 33-51

mit zda

bugnde Trk siyasetinin istihbarata gereken nemi verdiini sylemek mmkn deildir. stihbarata gizli bir dedikodu yanstmas ile bakan ve istihbarat ile bir araya gelmesi durumunda istihbaratnn kendisini bask altna alacak bilgilere ulaacan dnen Trk politikacs mmkn olduunca istihbaratlardan ve istihbarattan uzak bir yaam tercih etmekte, karar srecine istihbarat analizlerinin sonularn mmkn olduunca az dhil etmektedirler. Oysa politikaclar ve karar alclar (his ve kanaatlerinden hareket ile deil de) kant ve analize dayanan bir dnce ve alma tarzna ancak bilgi yeterlilii, istihbarat itebilir. Milli politikann oluturulmasnda istihbarat ile siyasal yap ilikisi, daha geni bir ereveden bakldnda bilgi-eylem ilikisi kadar nemli bir faktr yoktur. stihbarat, diplomasinin, asker gcn, propagandann, psikolojik savan, rtl savan, ekonomik basknn alaca yn belirler. stihbarat sadece st dzey politika yapmclar iin deerlendirmeler biimine sokulmu casusluk rn deil, ayn zamanda pozitif deerlendirme ve karar almann vastas olan bilimdir. Ancak sadece Trkiyede deil, istihbarat alt yaplarnn gelimi olduu ABD, ngiltere, Fransa, Rusya ve srailde de istihbarat-devlet adam kopukluu youn ekilde yaanmaktadr. rnein Amerikan istihbarat tekilat CIAnn 1970lerin banda AIDS hastalnn btn dnyada yaylarak byk bir tehdit oluturaca dorultusundaki raporu Amerikan ynetimleri tarafndan dikkate alnmamtr. nemsenmiyor ise en iyi istihbarat raporunun dahi hibir nemi yoktur diyen istihbarat dehalarndan Alman istihbarats General Gehlen ok nemli bir noktay dile getirmektedir. stihbarat dikkate almayan bir devlet ynetiminin gzleri bal maraton komaktan hibir fark yoktur. Nereye gittiini, rakiplerini, nnde mi arkasnda m olduunu, ne kadar kotuunu, zetle hibir eyi bilmeden koar. Oysa siyasi karar alclar uluslarnn kar karya olduu frsatlar ve

36

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,33-51

Devlet Ve stihbarat

tehditleri ngrmekle ykmldrler. Bir millet iin mevcut olan frsat ve tehditler sadece asker nitelikli deildir ve ok geni bir alana yaylmtr. stihbarat, mill gvenlik politikasnn temel parasdr ve onun doru kullanldnda dmann dier hatlara ulamasn engelleyecek ilk savunma hatt olduu srekli aklda tutulmaldr. stihbarat, btn bilinmesi gerekenleri, gelecek ile ilgili sorularmz doru olarak cevaplandrp karar alclar karanlkta el yordam ile ilerlemekten kurtarr m? Bu soruya her istihbarat, istihbaratn temel amacnn bu olmak ile birlikte bylesine yksek bir performansn her zaman mmkn olmad cevabn verecektir. Ancak istihbarat her zaman gelecek iin kesin doru analizler/ngrler retemese dahi gelecek ile ilgili genel ereveler izerek ve alternatif senaryolar reterek gelecein mutlak belirsizliini ortadan kaldrp, llm belirsizlikler retip, gelecei daha kolay anlalr hle getirecektir. Oysa ou politikaclar ve karar alclar, llm belirsizlikler iinde yaamaktansa, sahte kesinlikler iinde yaamay tercih etmektedir. stelik, istihbaratlar ou kez siyasi ve askeri karar alclarn Kassandra Kompleksi ile de uramak zorundadrlar. Kassandra Kompleksi, karar alclarn beenmedikleri dnceleri, n kabullerine uymayan bilgi ve istihbarat kabule yanamamalardr. Bu iki husus, istihbarat-devlet

ilikisindeki en nemli sorunlardan birisidir. Bir ngiliz istihbarats olan M. Hermana gre, istihbarat rasyonaliteyi temsil eder ve istihbarat kullanmay reddeden devlet adam

Aristotelesden beri Batl insannn bilgi ufkunu geniletmek iin kulland iki araca srtn dndn bilmek zorundadr. Bunlar, akl ve bilimsel yntemdir. Bu ekli ile istihbarat modern devletlerin baar kazanmasnda veya baarszla uramasnda ok nemli bir faktrdr. stihbarat faaliyetleri ve demokrasi arasndaki iliki antidemokratik rejimlerin istihbarat ile olan ilikisinden daha farkldr. Bir yandan demokrasiler varlklarn korumak iin istihbarata bamldrlar. te yandan baz istihbarat

37

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 33-51

mit zda

uygulamalar anayasal haklarn ve zgrlklerin zedelenmesini beraberinde getirebilir. rnein bilgi toplama amac ile yaplan teknik istihbaratn, yurttalarn temel zgrlklerini yok etmesine izin verilmemelidir. Trkiye bugn bu tr bir sreten gemektedir. Demokrasi insandan daha deerli hale gelmitir. Oysa demokrasi insan iin vardr, tersi deil. Demokratikletike korkular artmaktadr. Oysa demokrasi korkulardan arnm bir toplum ina etmeyi hedeflemektedir. Kar-istihbaratlar, bir yurttan bir baka devlet hesabna alp almadn aratrrken hangi teknikleri kullanr ise anayasann snrlarn zorlam olur? stihbarat servisleri, kendi halklarna veya yurttalarna kar rtl operasyon dzenleyerek, anayasal haklarn inemi olmazlar m? zetle demokrasilerde de vazgeilmez olan istihbaratn, stn bir anayasal bilin ile gerekletirilmesi ok byk nem arz etmektedir. stihbarat bir bilim ve ayn zamanda sanattr. stihbarat yarm yzyldan bu yana uluslar aras ilikiler biliminin bir alt dal olarak akademik bir disiplin olarak da kabul edilmektedir. Bat dnyasnda istihbarat ile ilgili yaygn bir bilimsel literatr 1975 sonrasnda olumaya balamtr. 2000li yllarn banda Batda bir ok niversitede lisans, yksek lisan ve doktora dzeyinde stratejik istihbarat, aldatma operasyonlar, rtl operasyonlar ders olarak incelenmektedir. 11 Eyllden sonra Bat niversitelerinde istihbarat eitimine daha da ilgi gsterilmeye balanm ve yeni snflar almaya balanmtr. stihbarat analizcisi, eksik, yanl veya ynlendirilmi bilgileri dorularndan ayklayarak, rakibin dnce sistematiini zmeye alan, rakibin hareketlerini ngrmeye alan insandr. Bu ok zor bir uratr. Uzun alma ve abay gerektirir. Her ne kadar istihbarat bilimi bir sosyal bilim olarak tespit ve ngrlerinde fizik bilimlerinin kesinliine ulaamasa da karar al sreci iin genel bir ereve oluturacaktr. Bazen sosyal bilimciler, tarihiler, siyaset bilimciler, en gelimi istihbarat teknoloji ve tekniklerini kullanan, en geni bte imknlarna sahip olan istihbarat servislerinden daha

38

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,33-51

Devlet Ve stihbarat

salkl ve doru tespitlerde bulunabilirler. Ancak bu durum istihbarat biliminin yetersizliinden deil, ilgili analizcilerin yntemsel

yetersizliklerinden veya sz konusu sosyal bilimcinin keskin zek ve olaan d sezgisinden kaynaklanr. Yaadmz bilgi anda analiz ve deerlendirmenin nemi azalmayacak aksine artacaktr. nk bilgi a beraberinde byk bir veri-malumat ve bilgi bombardmann getirmekte ancak bu bombardman bize gerei iletmemekte aksine ou kez gerei gizlemekte hatta gerei gizlemekle grevli olabilmektedir. te bu noktada analizcinin doru analiz/deerlendirme yntemlerini deneyimle birletirerek, bu bombardmanla yzlemesi, daha da nemli hale gelmitir.

I. STHBARAT NEDR? stihbarat, deyince birok insann aklna ilk ve son olarak gelen, filmlerden veya romanlardan aktarlan imajlar erevesinde silhl adamlar, suikastlar, entrikalar ve sofistike silah ve lm teknikleri dnyasdr. Oysa bu rtl operasyonlar istihbaratn ok kk bir parasn oluturur. Nasl lm hastanelerin bir paras ise yukarda saylanlar da istihbaratn o kadar parasdr. Ancak hastane deyince akla lm deil, tedavi gelir. stihbaratta durumun byle olmas onun tannmamasnn, dier bir deyile talihsizliinin bir sonucudur. Oysa demektedir M. Atay istihbarat, yabanc bir hkmetin veya siyas partinin yklmas, yabanc devlet adamlar veya hedeflerinin ziyana uratlmas, kii veya ajanlarn karlmas veya ldrlmesinden ayr olarak bir lkenin rakiplerinden daha fazla avantaj salamasn veya en azndan yaamaya devam etmesini salayan bilginin toplanmasdr. (Atay, 2001: 80) stihbarat, rtl operasyon diye de tanmlanan operatif faaliyetlerden ziyade bilginin toplanmas ve analizidir. Hatta baz istihbaratlar ve

39

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 33-51

mit zda

istihbarat bilimciler rtl operasyonlar istihbaratn deil, politika yapm srecinin bir paras olarak grmektedirler. stihbaratn tek bir tanmn yapmak mmkn deildir. Hemen hemen herkesin kabul edecei birok farkl tanmlama yaplabilir. Ancak istihbaratn teknik boyutta yaplan aadaki tanm zerinde anlamak kolay grnmektedir. Bu tanm istihbarat ark denilen arkn almna dayanmaktadr. Yani istihbarat malmatn toplanmas, karlatrlmas, deerlendirilmesi, analizi, birletirilmesi ve yorumlanmas srecinin sonunda ortaya kan rndr. (OPSEC, 1996: 2,1) T. W. Procyshynin istihbarat, insan dncesinin mantksal ilerlemesinin ve zmlemesinin niha rndr. eklindeki tanm, yukardaki izah ksa ve zl bir teorik ereveye oturtmaktadr; ancak istihbarat literatrne yabanc olan bir kiiye pek bir ey ifade etmemektedir. (Procyshy, 1991: 1) stihbaratn ieriini atmzda, bir milletin kar karya olduu frsat ve tehlikeleri nceden grebilmesi iin stratejik, operasyonel ve dzeyde taktik olaylarla, gelimelerle, kiiliklerle, kurumlarla ilgili olarak bilgi toplama karlatrma, deerlendirme, analiz, birletirme ve yorumlama faaliyeti eklinde ifade edebiliriz. (Johnson, 1989: 1) Muazzez enel ve Turhan enelin aadaki tanm da konuya uzak olanlar iin dahi devlet istihbaratn ifade etmek noktasnda yeterince izah edicidir: stihbarat, hasm veya hasm olmas muhtemel devletlerin niyetleri, plnlar ve bu plnlar gerekletirme kapasiteleri hakknda her ekilde haber toplama veya bilgi sahibi olmadr. (enel, 1997: 32) stihbarat bilimi konusunda yapt almalar ile hakl bir hrete sahip olan Prof. Dr. Adda Bozeman, istihbaratn, politik olarak birlemi toplumlarn evrelerindeki toplumlar ile ilgili gvenilir malmat, bilgi ve istihbarat ihtiyacna dayanan, devlet ynetiminin bir paras olan eylem eklinde tanmlanabileceini ifade eder. (Bozeman, 1992: 1)

40

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,33-51

Devlet Ve stihbarat

stihbaratn byk lde yorum ve kanlmaz olarak da speklsyon gerektirdiini syleyen McDowell, (McDowell, 1998: 11)1 stihbarat, bilinenin, ona eklenilen yeni bilginin ve sonunda bunlarn karmnn yorumunun tmdr. (McDowell, 1998: 12) derken daha nce verilen tanmlarda uyum iinde istihbarat veriden ok verinin yorumu eklinde tanmlamaktadr. Nitekim enel ve enel de haberin istihbarat olmadn, istihbarat olmas iin ilenmesi gerektiini belirtmektedir. (enel, 1997: 40) Erturul Gven ise istihbarat, haber deeri tayan bilgilerin toplanmas, deerlendirilmesi sonucunda ulalan bilgi olarak tanmlamaktadr. Devlet istihbarat iin ise Gven karar alclarn istemleri dorultusunda, haber ve bilgilerin ak, yar ak ve gizli olarak toplanmas, bunlarn

deerlendirilmesi(analizi-sentezi) sonucu elde edilen bilgidir, demektedir. zetle istihbarat eyleme ynelik, toplanan veri/malumat/bilginin analiz edilmesi sonucunda ulalm bilgi veya stratejik bilgidir. Kavramn derinliklerine girdike istihbaratn tanm ile ilgili baka zellikler de ortaya kar. stihbarat, muhafazakr bir yoruma gre, Kamuya ak olmayan bilgiler, en azndan veya ksmen bu tr bilgilere dayanlarak yaplan analizlerin siyasal karar alclar veya hkmet iindeki dier aktrler iin hazrlananlardr. stihbarat ayrcalkl yapan ey, gizlice toplanan bilgiyi kullanmas ve karar alclarn taleplerini zamannda karlayacak ekilde hazrlanmasdr. (CFR, copi.com) Bu tanmda istihbaratn alannda bir daraltmaya gidilerek istihbaratta kullanlmas gereken bilgilerin en azndan bir ksmnn gizli olmas gerektii vurgulanmaktadr ki, byle bir gereklilik zorunlu deildir ve gnmzde istihbarat byk lde ak kaynaklardan toplanmaktadr. zetle, istihbarat ulalabilen btn ak, yar ak ve/veya gizli kaynaklardan her trl aracn kullanlmas sonucunda elde edilen her
1 McDowelln bu almas zellikle polis istihbarat almalarna ok nemli bir teorik k tutmaktadr.

41

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 33-51

mit zda

trl veri, malmat ve bilginin ulusal genel veya ulusal zel plndaki politikalarn gerekletirilmesi ve ulusal politikalara zarar verilmesinin engellenmesi amac ile toplandktan sonra nemine ve doruluuna gre snflandrlmas, karlatrlmas, analiz edilerek deerlendirilmesi sreci sonucunda ulalan bilgidir. Abram Shulskyin, stihbarat, her tr politik, ekonomik, sosyal ve asker olay anlamay ve gelimeleri ngrmeyi amalayan evrensel bir sosyal bilimdir ifadesi istihbaratn yaplm en iyi tanmlarndan birisidir. (Herman, 1996: 116) Yukarda verilen tanmlardan hareketle yola karak, istihbaratn temel amacnn, rakip devletin/kuruluun/birliin, a) Mevcut ve potansiyel rakiplerin ksa ve uzun vadeli niyetlerinin; b) Ksa ve uzun vadeli niyetlerini gerekletirmek iin ne tedbirler aldklarnn, c) Bu tedbirleri uygulama g/yeteneklerinin olup olmadnn tespiti ile yeteneklerin kabul ihtimal derecesinin ne olduunun belirlenmesidir. (enel, 1997: 22-23) Yukardaki sreci somut bir rnek ile ortaya koyalm: a)Yunan istihbarat, Trkiyenin Kbrsa ynelik temel hedefinin Kbrsta herhangi bir Yunan ilhakna karma ile cevap verecei analizini 1963te ve 1967de yapm olmaldr. b)Trkiyenin 1963te ve 1967de bu yeteneinin olmad ortaya kmtr. Ancak Trkiye 1967de itibaren bir yandan karma filosu ina etmeye balam, te yandan karma birliklerinin oluturulmasna balamtr. c)1970li yllarda Atina artk Ankarann amac ile aralar arasnda bir uyum gerekletiinin tespitini yapm olmaldr. Dier bir ihtimaller ise Atinann bu tespiti yapmad veya bu tespiti yapm olmasna ramen Trkiyenin Kbrsa bir karma gerekletirmeyeceine inanm olmasdr. Btn bunlardan hareket ile istihbaratn saladklarna bakar isek drt temel zellik ortaya kar: Bunlar, a) Stratejik bir baskn/srpriz ile kar karya kalnmann engellenmesi,

42

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,33-51

Devlet Ve stihbarat

b) Uzun-vadeli bir perspektif ve ngr salanmas, c) Politika oluturma srecine yardmc olunmas, d) Bir devletin bilgilerini, ihtiyalarn ve yntemlerini gizlemesidir. (Lowenthal, 2000: 2-5) a)Hibir hkmet stratejik, operasyonel veya taktik bir baskn/srpriz ile kar karya kalmak istemez.(Bu noktada izhah edilmesi gereken bir kavramda stratejik baskn ve srpriz kavramlardr. Amerikan literatrnde baskn karl olarak srpriz kavram kullanlmaktadr. Baz Trk istihbaratlarnn terminolojisinde ise bir eyin stratejik baskn olabilmesi iin son hedefini gerekletirmesi gerekir fikri ileri srlmektedir. Bu almada ise genelde bu ayrm yaplmayacak, baskn ve srpriz e anlaml olarak kullanlacaktr. Ancak baz durumlarda ise sadece srpriz kavram ile yetinilecektir. rnein bir sabah kalktmzda Adalar Denizindeki btn adalarnn Yunan Ordusu tarafndan tepeden trnaa silhlandrldn, Yunan Deniz Kuvvetlerinin, Trk Deniz Kuvvetlerinin harekt alann yok edecek ekilde Akdeniz ve Adalar Denizine yerletiini grr ve ayn sabah Atinann kara sularn 12 mile kardn duyarsak bu Trkiyeye yaplm bir stratejik baskn/srprizdir. b)nsanlar gnlk, aylk veya en uzun birka yllk hedefler ile yaarken, devletler 5-10, ve bazlar 30-50 yllk perspektiflerle ynetilirler. Bu tr bir ynetim ancak stratejik bir istihbarat ile, yani gelecek ile ilgili bilgi toplanmas ve gelecein tesadfe braklmayarak ekillendirilmeye allmas ile yaplabilir. c)stihbarat 10 yllk olduu gibi, gnlk, yllk olarak da politika oluturulmas srecine katkda bulunur. d)stihbarat, bakalar ile ilgili bilgi toplarken, bakalarnn bilgi toplamasn engellemeye alr. stihbarat kavramn temel olarak,

43

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 33-51

mit zda

a) Bilgi anlamnda istihbarat, b) Sre olarak istihbarat, c) Grev olarak istihbarat, d) rgt olarak istihbarat, eklinde drde ayrabiliriz. ncelikle sz konusu olan, bilgi anlamnda istihbarattr. Bu bir veri, malmat veya bilgi olabilir. Bir dier istihbarat kavram ile kastedilen, bilginin toplanmas, tasnif edilmesi, deerlendirilmesi ve datlmas aamalarndan oluan istihbarat dngs, sre anlamnda istihbarattr. (Johnson, 1989: 4) Grev olarak istihbarattan kast ise istihbarat yapabilmek amac ile gerekletirilen ve rtl operasyondan masa ba analize kadar uzanan alma anlamnda istihbarattr. Nihayet rgt anlamnda istihbarat; btn bu faaliyetleri gerekletiren kurum anlamna gelir. (enel, 1997: 31) Bilgi, sre, rgt ve grev toplama eklinde drt kategoride toplanan istihbarat, Roy Godsona gre sreci ifade eder. Bunlar sras ile; 1) toplama, analiz, retim ve datm aamalarndan oluan istihbarat arknn yabanc hkmetler, siyas partiler, rgtler, ordular, kiiler ile ilgili bilgi toplamas, 2) dier hkmetlerin benzer faaliyetlerini etkisizletirmesi, 3) dier hkmetlerin ve gruplarn davranlarn etkileyecek rtl operasyonlar sreleridir. Bu sre, istihbaratn drt temel zelliini ortaya koymaktadr. Bunlar gizli metotlarla bilgi toplama, kar-istihbarat, analiz ve rtl operasyonlardr. Gizli metotlar ile bilgi toplama: Genellikle HUMINT diye adlandrlan gizli insan istihbarat (casusluk) veya teknik istihbarat yntemlerin kullanlmas ile veri, malmat ve bilgi toplanmas kastedilmektedir. Kar istihbarat: Dier lkelerin istihbarat faaliyetlerini tanmlama, etkisizletirme ve ynlendirme operasyonlarna verilen addr. Analiz: Toplanan verilerin deerlendirme srecinden geirilerek istihbarat hline getirilmesi srecidir.

44

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,33-51

Devlet Ve stihbarat

rtl operasyon: Yurt dnda veya yurt iinde politik, ekonomik, kltrel, psikolojik ve asker olaylar faili/kayna belli olmayacak ekilde etkileme faaliyetleridir. (Godson, 1995: 325) Gerek rgt, sre, misyon ve bilgi toplama anlamnda baarl bir istihbarat gerekletirebilmek iin, gerekse baarl bilgi toplama ve rtl operasyon faaliyetleri iin gereken hususlar u balklar altnda toplayabiliriz: 1) Uygun yaplandrlm ve sistematik bir sre, 2) Dzenli bir uygulama, 3) Belirgin ve yerleik bir grevlendirme. (McDowell, 16) Yukarda saylan zellikler baarl bir istihbarat sreci iin temel gerekliliklerdir. Bu n artlar olumadan baarl ve etkili bir istihbarat almas yapmak mmkn deildir. Ayrca istihbaratn tamas gereken baka zellikler de vardr. stihbarat faaliyeti, srekli, kati, doru, esnek, yaratc, pheci, gelecek merkezli ve profesyonel olmas gereken bir faaliyettir. (enel, 1997: 38) imdi teker teker bu ilkeleri inceleyebiliriz.

II. stihbaratn Temel lkeleri Baarl bir istihbarat sreci ancak belirli ilkelere srarla sadk kalnmas ve uygulanmas ile mmkndr. Bu temel ilkeler unlardr: A. Srat lkesi stihbarat, siyaset hazrlamann temel amac olduu iin mmkn olduunca sratli olmaldr. Tabi burada sratin grece bir kavram olduunu, srat ile kastedilenin politika retmek iin gereken zaman temin edecek lde bilginin zamanl olarak iletilmesi gerektii olduu ifade edilmelidir. Olaylarn gerisinde kalan istihbaratn hibir politik faydas yoktur. te yandan vaktinde, tam ve doru istihbarat retmek zordur. Bu tr durumlarda istihbarat analizci, tam ve doru istihbarat retmeden de karar alclar olas tehditler/frsatlar konusunda uyarmaldr. stihbaratta baarszln birok olayda istihbarat olmamasndan deil, doru istihbaratn zamannda doru kiiye

45

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 33-51

mit zda

aktarlmamasndan kaynakland gz nnde tutulmaldr. (Douglas & Godden, 1995: 65) B. Kesinlik lkesi stihbaratn mmkn olduunca kesin olmas lzmdr ki, politikaclar kararsz kalmadan gr oluturabilsinler. Bir istihbarat raporunun kesin olmas onun, u gelime muhakkak olacaktr demesi anlamna gelmez. Ancak raporda farkl olaslklar net bir dille ifade edilmelidir. En olas gelime, daha az olas gelime ve olmas en ok muhtemel olan gelime eklinde sralanabilir. te yandan mphem ifadeler ile kaleme alnm, kesin olmayan, yle de olabilir yle de, u zamanda olabilir baka zamanda, ama olmayabilir eklindeki bir istihbarat raporunun siyasal karar alclara politika retmek konusunda hi yardmc olmayaca aktr. srail asker istihbaratnn komutan olan Eli Zeria 1973 Arap-Israil Savandan ksa bir sre nce yapt deerlendirmede, Araplarn saldr ihtimalini %45, saldrmama ihtimalini %55 olarak deerlendirmi ve srail hkmetinin muhtemel bir Arap saldrs olacak m? sorusuna kesin bir cevap vermitir. Ancak bilindii gibi Araplar saldrm ve srail, Arap saldrsna byk lde hazrlksz yakalanmtr. (Douglas, 241) C. Doruluk lkesi stihbarat doru olmaldr. Doru olmayan istihbarat, yanl bilgilerin retilmesine neden kararlara yol aarak milli felketlere neden olabilir. Amerikan askeri istihbarat kurslarnda kurs hocalarnn kulland National Intelligence Course (NIC) Textbook, Joint Military Intelligence Training Center 1999 yanl istihbaratn istihbaratn hi olmamasndan daha kt olduunu syleyerek balar ve bunu da bir rnek ile destekler. Osmanl stihbarat Venedikte barut fabrikasnda gerekleen bir patlama sonucunda Venedik sava filosunun imha olduu haberini alr ve Venedike bir ltimatom verir. Oysa Osmanl filosunun kendisine saldracan anlayan Venedik patlamada sadece drt gemi kaybetmitir. Venedik, Avrupann dier

46

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,33-51

Devlet Ve stihbarat

devletlerinden de ald destek ile Osmanl filosunu 1571de nebahtda byk bir malubiyete uratr. (NIC, 1999: 1-3) D. stihbarat Kullanlaca Maksada Uygun Olmaldr stihbarat toplama gibi, pahal, hzla yrtlmesi gereken bir almada her trl kaynak israfndan uzak durmak gerekmektedir. Analizci nce sonuca ulamak iin sadece kendisini sonuca gtrecek malzemeyi inceleyerek sorunun zm iin gereken istihbarat retmelidir. zetle istihbarat, tam, doru, maksada uygun ve zamannda olursa faydal olur. E. stihbarat sonular olaylarn deimesi veya yeni verilerin gelmesi ile deiebilecek esneklikte olmaldr stihbarat domalara deil, olaylarn gelimesini izleyen yaratc bir zek ve tekniklere dayanmal; istihbarat deien veriler sonucunda istihbaratn deitirebilmelidir. F. stihbarat yaratc zek, hayal gc gerektirir Bilmeden karar verilmez, ancak istihbaratta bilgi kadar hayal gc de nemlidir. nk istihbarat ok byk lde eksik bilgi ile karar vermek zorunda olan insandr. stihbaratnn nnde btn paralar olmayan ve muhtemelen hibir zaman olmayacak olan puzzle vardr. stihbarat bu eksik paralara ramen puzzle tamamlamakla ykmldr. Onu sonuca gtren elindeki bilginin tesini dnebilmesidir. G. stihbaratta her ey grnd gibi olsayd istihbarata ihtiya olmazd Karl Marx, her ey grnd gibi olsayd, bilime ihtiya olmazd demektedir. Ayni mantk istihbarat uygulamas asndan da geerlidir. stihbarat pheci olmaldr. Elindeki verileri ve olaylar yaratc bir phe ile incelemelidir. (enel, 98-99) H. stihbarat sadece aktel tehditlerle ve frsatlarla ilgili bilgi toplamakla yetinmemelidir stihbarat sadece gnlk politika veya frsat ve menfaatlerle ilgili istihbarat almas yapmakla yetinmemeli, siyasal karar alclarn ksa ve orta vadede

47

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 33-51

mit zda

talep etmeyecei bilgileri de istihbarat almas kapsamna almaldr. nk ancak bu tr bir alma ile istihbarat servisleri bilgi gerektii zaman tepki verebilir. I. stihbarat bir baka eyin yerine konamayaca profesyonel bir sretir stihbaratn salad bilgiyi, silhl kuvvetler, niversite, medya, dileri gibi kurulularn retmesi mmkn deildir.Bu anlan meslek gruplar da istihbarat retimine/analizine katkda bulunabilirler. Ancak milli dzeyde istihbarat ancak bu i iin rgtlenmi bu i iin eitilmi kadrolar ve bu kadrolar istihdam eden bir tekilat tarafndan gerekletirilebilir. J. stihbarat politik objektiflik ilkesinden ayrlmamaldr Baarl bir istihbarat sreci iin drstlk yani analitik yarglarnda profesyonel bir duru sergilenmelidir. stihbarat, politikac veya karar alc deildir. Grevini drstlkle yapmas mmkn olduunca objektif olmasna, analizlerini dar bir ideolojik zemine sktrmamasna baldr. (Betts& Mahhken, 2003: 59-79) K. stihbarat adanmlk gerektirir stihbarat adanm bir kiilik yapsna sahip olmaldr. stihbarat kendisini lkesine, kurumuna ve lkesinin milli hedeflerine adamaldr. L. stihbarat srekli yenilikilik gerektirir stihbarat, yeniliki olmaldr. Srekli daha yetkin istihbarat teknikleri peinde komaldr. Kendisini zerinde alt konu hakknda yetitirmeye almaldr. Bu sre bir mkemmeliyetilik aray ile ieie olmaldr. M. stihbarat tek adam ii deil, iyi ekip iidir Ve nihayet iyi istihbaratn ancak bir ekip almas sonucu gerekletirilebilecei gznnde tutulmaldr. N. stihbarat bir rgt iidir stihbarat ancak bir rgt erevesinde kaynaklar, grev dalm, yetkinlikleri belirlenmi kadrolar tarafndan yaplr. O. stihbarat (Devlet stihbarat) milli bir felsefeye dayanan faaliyettir

48

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,33-51

Devlet Ve stihbarat

stihbarat bir devletin ve milletin milli menfaatlerini en yksek derecede gerekletirmesi, millete ynelik her trl tehdidin bertaraf edilmesi, milletin nndeki frsatlar grebilmesi iin yaplr ve milli bir felsefeye dayanr. stihbarat milli bir i olduu iin dost servislerden alnan bilgiler hibir zaman milli istihbarat retiminin yerine geemez ve bir milleti sistemli olarak milli hedeflerine tayamaz. Baz kavram karklklar da istihbaratn doru anlalmasn engellemektedir. rnein istihbarat casusluk, espiyonaj gibi kavramlarla kartrmak ok sk yaplan bir hatadr. stihbarat, bir sreci, kurumu, rn ve bilgiyi tanmlarken casusluk ve espiyonaj ak istihbarat ile elde edilemeyen bilgileri, gizli yollar kullanarak yaplan toplama, bulma faaliyetine kar gelir. (enel, 45) Ancak bu hata basit bir hata olarak kalmamakta, bir toplumun, aydnlarn, politikaclarn istihbarata bakn artlandrabilmektedir. SONU Devlet ynetiminin, operasyonlarn, savalarn sadece doasn deil sonucunu da belirleyen istihbaratn sadece bir sosyal bilim olmakla kalmayp ayn zamanda bir sanat olduunu syleyebiliriz. stihbarat en kapsaml sosyal bilimdir; nk istihbaratn niha amac, inceledii sistemin -ki bu sistem bir tugay da olabilir bir devlet de, bir irket de olabilir bir bykelilikte yneticisi durumunda olan bir kii veya kiilerin kelimenin en geni anlamnda hangi imkn ve yeteneklere sahip olduklarn anlamak ve daha zoru olan bu imkn ve yetenekleri daha kullanmadan nasl kullanacaklarn ngrmektir. stihbaratn bunlar anlamak iin bilimin; tarih, siyaset bilimi, sosyoloji, felsefe, sanat tarihi, din bilimi, psikoloji, zelikle politik psikoloji, ekonomi, istatistik, uluslararas ilikiler disiplinlerini kullanmak zorundadr. stihbaratn bilgi toplamak ve yorumlamak amac ile youn bir ekilde kullanlmas sz konusudur. Ancak ngrmek iin bilimin yetmediini, bilimde ustalamann gerektii, dier bir ifade ile bilimsel yetenekler ile sezgisel yeteneklerin birletii bir aamann istihbarat analizi iin ideal durum olduu sylenebilir.

49

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 33-51

mit zda

stihbaratn karar alma ve siyaset plnlama iin en temel ve vazgeilmez unsurlardan birisi olduu phe gtrmez. stihbarata dayanmayan bir karar alma ve siyaset plnlamann doru olma ihtimali tamamen ansa braklmtr ki, devletlerin ynetiminin ansa braklmasnn hi de akllca olmad ortadadr. Kiiler kendi yaamalarn ansa brakma zgrlne sahiptirler. Ancak devlet ynetimini elinde tutanlarn asgar tarihsel ve toplumsal sorumluk asndan byle bir anslar yoktur.

KAYNAKA ATAY Mehmet, Stratejik Ulusal Gvenlik stihbarat, Strateji Dergisi, 2000. BARZUN & GRAFF, Modern Aratrmac, TUBTAK Yaynlar, (Ankara 1999). BETTS Richard K. & MAHHKEN Thomas G., Paradoxes of Strategic Intelligence, Frank Cass, (London, 2003). BOZEMAN Adda: Strategic Intelligence and Statecraft, Selected Esseys, Brasseys (45), 1992. Council on Foreign Relations, Making Intelligence Smarter: The Future of US, Intelligence Report of an Independent Task Force Sponsored by the Council on Foreign Relations, www.copi.com/articles/inte../ofr.html. DEARTH Douglas H. & GOODDEN R. Thomas (ed.), Strategic Intelligence:Theory and Application, Washington, Defence Intelligence Agency, (Washington D.C. 1995). GODSON Roy, Intelligence and Security, Washington D.C., 1995. HERMAN Michael, Intelligence Power in Peace and War, and Democracy, Cambridge, 1996. JOHNSON L. K., Americas Secret Power: The CIA in Democratic Society, (New York, 1989). LOWENTHAL Mark M., Intelligence, From Secrets to Policy, Washington D.C. 2000. McDOWELL Don, Strategic Intelligence, A Handbook for Practitioners, Managers and Users, Australia 1998. National Intelligence Course (NIC): Textbook, Joint Military Intelligence Training Center, 1999.

50

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,33-51

Devlet Ve stihbarat

OPSEC Support Staff, Intelligence Threat Handback, Unclassifed Inter Agency, (Mays 1996). PROCYSHYN T.W., The Coming Intelligence, Canadian Forces College, (1998). ENEL Muazzez & Turhan, stihbarat ve Genel Gvenlik Konularmz, Emniyet Genel Mdrl Yaynlar, 3. Bask, (Ankara 1997).

51

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 33-51

Stratejik Aratrmalar Dergisi / Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78 BEYKENT NVERSTES/ BEYKENT UNIVERSITY

TRKYENN GVENLK ALGILAMALARI VE ABD POLTKALARININ GVENLMZE ETKLER


Armaan KULOLU

ZET Trkiye`nin politik, askeri ve ekonomik stratejik gvenlik snrlarnn ncelikle Balkanlar, Ortadou, Kafkasya ve Orta Asya`y kapsayacak ekilde belirlenmesinin ve buna Karadeniz, Ege Denizi ve Akdenizin dhil edilmesinin uygun olaca deerlendirilmektedir. Trkiyeye mteveccih d ve i tehditler bulunmaktadr. Bu tehditler evre lkelerinden kaynaklanabildii gibi, Trkiyenin etkide bulunma veya etkilenme konumunda bulunduu blgelerden, kresel g unsurlarndan, ilgi sahasndaki gelimelerden, blc akm ve faaliyetten, irticadan ve her trl kutuplatrmaya ynelik hareketten kaynaklanmaktadr. Trkiye kendisine ynelen tehditlerin tmne kar koyabilecek gtedir. Bu gc tarihi gemiinden, gelenek ve greneklerinin de iinde olduu kltrel yapsndan, milletinin duygularndan, corafyasndan, jeopolitik durumundan ve neminden, silahl kuvvetlerinden, laik, demokratik ve sosyal hukuk devleti anlayndan ve Atatrk dnce sisteminden almaktadr. Anahtar kelimeler: Gvenlik, Tehdit, Ulus-Devlet, Laik Devlet, niter Yap ABSTRACT It is assumed that, the definition of military, economical and strategic borders of Turkey should encompass the Balkans, Caucasus and Central Asia and should extend to the Black Sea Region, the Aegean Region and the Mediterranean. There are internal and external threats directed towards Turkey. These threats may arise not only from neighboring states but also from Turkeys influence areas and global powers, due to developments in Turkeys areas of interest, separatist and/or radical religious movements and any kind of attempts that may lead to polarization. Turkey has the power to deal with all kinds of threats. Turkey takes this strength from her history, customs, traditions, cultural structure, her peoples strong feelings, her geographical assets, her geopolitical location and importance, military forces, the secular and democratic social law state approach and the system of Kemalist (Ataturkist) approach. Key Words: Security, Threat, Nation State, Secular State, Unitary State Structure.

E.Tmg., Beykent niversitesi Stratejik Aratrmalar Merkezi (BSAM) Danman

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

TRKYENN GVENLK ALGILAMALARI Gvenlik Ve Ulusal Gvenlik Gvenlik kavram gnmzde ok boyutlu bir kavrama dnm ve bu kavrama askeri gvenliin yannda siyasi, ekonomik, hukuki, sosyolojik, psikolojik, teknolojik ve corafi faktrler de dhil olmutur. Reaktif (etkitepki) yaklamlarla snrlarn korunmas esasna dayal askeri savunma anlay yerini, proaktif (n alc) yaklamlarla milli karlarn snrlarn tesinde daha uzaktan korunmasn esas alan stratejik gvenlik anlayna brakmtr. Bu kapsamda, stratejik gvenlik kavramn, potansiyel tehditleri ncelikle tehdide dnmeden belirleyip onlar snrlarn tesinde caydrmak, bu mmkn olmuyorsa ynlendirmek ve bu da mmkn olmuyorsa nlemek amacyla alnan ve uygulanan tedbirler sreci olarak tanmlamak mmkndr. Bu tanmn iindeki gelecee ynelik sakl olan en nemli husus proaktif yaklamlardr. Stratejik gvenlik; politik, askeri ve ekonomik olarak ana boyutta nem kazanmaktadr. Politik gvenlik, devletin yapsnn ve onun ynetiminin korunmasn; askeri gvenlik, mevcut askeri imkn ve kabiliyetlerin muhtemel hasm lkelerdekilerle ayn etkinlikte ve / veya onlara nazaran nisbi bir stnlk seviyesinde muhafazasn ve srekli gelitirilmesini; ekonomik gvenlik ise, tm almalarn amalarna uygun olarak en iyi seviyede yaplmasn salayan ekonomik imkn ve kabiliyetlerin gelitirilmesi ve korunmasn kapsamaktadr. Ulusal gvenlik; devletin anayasal dzeninin, varlnn, btnlnn, btn karlarnn ve ahdi hukukunun her trl d ve i tehditlere kar korunmasdr. Ulusal gvenlik; ulusal gcn gelitirilmesini ve ulusal karlar gerekletirecek biimde kullanlmasn, uluslararas koullara uyarak belirli hareket tarzlarnn saptanmasn ve uygulanmasn gerekli klmaktadr. Ulusal gvenlik kavramnn iinde; ulusal karlar, ulusal hedefler, ulusal politika, ulusal strateji ve ulusal g bulunmaktadr. Ulusun ortak karlar, devlet idaresinde temel dnceyi oluturur. lkenin gven ierisinde refah ve

53
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

mutluluunu temin iin zaruri olduu deerlendirilen hususlar ulusal kar olarak nitelendirilir. Hkmetlerin asli grevi, ulusal karlarn salanmas ve korunmasdr. Ulusal hedefler, elde edilmeleri halinde ulusal karlara ulamay salayan sonulardr. Ulusal hedefler, ulusal politikaya yn verir. Ulusal hedefler; genellikle ekonomik refah, politik istikrar, sosyal ve endstriyel geliim ve dier bir lkenin tecavz ve saldrsna kar gvenlik hususlarn kapsar. Ulusal karlar, durum ve uluslararas ilikilere bal olarak deiebilir, kapsamlar genitir, devamldr ve saylar azdr. Ulusal karlar, ulusal hedef ve ulusal politikalarn ortaya konmasnda bir hareket noktasdr. Ulusal hedeflerde istikrar unsuru nemlidir. Siyasal iktidarlarn deimesine karlk, ulusal hedeflerin devamllk gsteren nitelik arz etmesi, bu hedeflerin sk deitirilmemesini de beraberinde getirmektedir. Ulusal Gvenlik, devletin politik, askeri, ekonomik, sosyal ve teknolojik karlarnn gelitirilmesi, idamesi ve korunmasna ynelik en st dzeydeki gvenlik yaplanmasn bnyesinde barndran en geni gvenlik yelpazesidir. Bu nedenle ulusal gvenlik, milli g unsurlarnn ve kendisinin altndaki dier gvenlik kategorilerinin bir emsiyesi konumundadr. Milli g unsurlarndan politik gcn ve askeri gcn devamllklar, stratejik adan ekonomik g ile dorudan irtibatldr. Ekonomik g bir noktada ulusal gvenlik ve onun emsiyesi altndaki milli g unsurlarnn etkinliinin baat belirleyicisi konumundadr. Ulusal gvenlik politikasnn tespitinde; ulusal, blgesel ve uluslararas konjonktrdeki deiimler ve gelimeler dikkate alnrken, nceden belirlenmi olan ulusal kar ve ulusal hedef veya hedeflerin de gz nnde bulundurulmas gerekir. Ancak blgesel ve zellikle uluslararas ilikilerdeki ada deiiklikler ve gelimeler de gzden uzak tutulmamaldr. Ulusal gvenlik politikas belgeleri (Milli Gvenlik Siyaset Belgesi), Trkiyede MGK tarafndan kabul ve tavsiye edilen, Bakanlar Kurulu kararyla yrrle konan, ok gizli gizlilik derecesi tayan, kamuoyuna

54

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

aklanmayan, hatta snrl sayda siyaseti ve brokrat tarafndan bilinen belgelerdir. Trkiyeye zg artlar byle olmasn gerektiriyor olabilir. Ancak bu belgelerin ana erevesini belirten ve kamuoyu tarafndan bilinmesinde fayda grlen hususlarn aklanmasnda yarar grlmektedir. Bu suretle hkmette grev almayan siyasi partilerin de, konsept hakknda bilgi sahibi olmalar, parti programlarn ve seim bildirgelerini hazrlarken bunlar dikkate almalar salanabilir. Dier taraftan kamuoyunda stratejik zihniyetin bilinli olarak olumasna da imkn yaratlm olur. Gvenlik Snrlarnn Belirlenmesi Farkllaan risk ve tehditler ve bunlara paralel olarak deien gvenlik ortam, sahip olduklar zellikler nedeniyle lkeleri farkl boyutlarda etkilemektedir. Bu nedenle, lkelerin, gvenlik stratejilerinin oluturulmasnda, yeni gvenlik ortamnn deien parametreleri ile sahip olduklar zellikler arasnda bir denge gzeterek stratejilerini bu erevede oluturmaya yneldikleri

grlmektedir. Bu erevede, Trkiye Cumhuriyetinin kuruluundan itibaren yneldii ada uygarlk dzeyine ulama hedefi kapsamnda, mevcut laik, demokratik ve hukukun stnln esas alan rejimini korumas ve glendirmesi amacyla yakn ilikiler kurmasnda yarar grlen lkeler, ye olmasnda fayda salayacak uluslararas ve blgesel kurulular ile rgtler, uluslararas kamuoyunda etkin olan sivil toplum rgtleri ile ilikiler Trkiyenin politik gvenlik snrlarn belirleyici unsurlar olarak

deerlendirilmektedir. Trkiye Cumhuriyeti`nin savunma sanayi, aratrma ve gelitirme almalar, harp silah, ara ve gerelerinin temininde da bamllktan kurtulmak iin milli kaynaklara ynelme gayretleri, iinde bulunduu askeri i birlikleri, yesi olduu uluslararas gvenlik ve savunma rgtleri, eitli lkelerle imzalanan ikili askeri anlamalar, muhtemel kriz blgeleri, kitle imha silahlar, konvansiyonel silahlar ve terrizmle mcadele alanndaki mevcut

55
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

belirsizlikler, risk ve tehdit alglamalar Trkiye`nin askeri gvenlik snrlarn belirleyici faktrler olarak dnlmektedir. Trkiye`nin, her eyden nce, milli g unsurlarndan bata ekonomik gc olmak zere politik gcnn ve askeri gcnn en azndan blgesel bazda yani etki alan olmas gereken blgelerde kendisini hissettirecek kadar gl, ilgi alanna giren dier blgeler iin yeterli seviyede olmas gerekmektedir. Trkiye`nin jeopolitik nemi ile sahip olduu corafi, nfus, bilimsel, teknolojik, sosyal ve kltrel glerin lkemize salad avantajlar da dikkate alnarak, politik, askeri ve ekonomik stratejik gvenlik snrlarmzn ncelikle etki alanmz olmas gereken Balkanlar, Ortadou, Kafkasya ve Orta Asya`y kapsayacak ekilde belirlenmesinin ve Karadeniz, Ege Denizi ve Akdenizin bu snrlarn iine dhil edilmesinin uygun olaca deerlendirilmektedir. Ancak, Trkiye`nin bu blgeleri u anda tek bana etki alan haline getirmesi grnr gelecekte mmkn grlmemektedir. Bu nedenle, Trkiye`nin bu blgelerde etkin olabilmesi iin blgesel ve kresel stratejik ortaklklara ve i birliine ihtiyacnn olduu ve bu blgelerde kar salamaya alan dier devletlerin zelliklerinin bilinmesi gerektii kymetlendirilmektedir. Risk Ve Tehditler lkelerin sahip olduu deerlerden bir ksm, dier lkelerin de sahip olmak istedii veya en azndan dier lkeler tarafndan sahip olunmasndan rahatszlk duyulan deerler ise, bunlar eitli ynlerden gelen tehditlerle kar karyadrlar. Bu nedenle korunmas gerekmektedir. Deerlerin korunmas, ona ynelik tehditlerin salkl bir ekilde tespit edilmesini ve bu tehditlere kar tedbir alnmasn gerektirmektedir. Gvenlik politikalar da, jeopolitik ile tehdidin bir arada dnlmesi sonucunda ekillenmektedir. Ancak bir

konunun tehdit olarak alglanabilmesi iin, sahip olunan deerlere hasmn zarar verme niyetinin olmas ve elinde, bu niyetini gerekletirebilecek yeterli imkn ve vastalarnn bulunmas gerekmektedir. Souk Sava sonras Kresel Merkez Avrupadan douya doru kaym ve Trkiyenin gvenlik

56

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

alglamalarnn merkezine oturmutur. Risk ve tehditler simetrikten asimetrie doru kayarak geni bir yelpazeye yaylmtr. Bu geni yelpaze; blc ve irticai faaliyetler, terrizm, uyuturucu ticareti, kitle imha silahlarnn yaylmas, insan kaakl ve yasa d g ile teknolojik [siber] tehditler gibi asimetrik unsurlarn yan sra; komu lkelerden kaynaklanabilecek

istikrarszlklar olarak Trkiye'nin gvenliini dorudan etkileyebilecek risk ve tehditleri iermektedir. Kresellemenin Tehdit Boyutu Kreselleme, sanayi toplumundan bilgi toplumuna, igc arlkl teknolojiden yksek teknolojiye, ulusal ekonomiden dnya ekonomisine, merkezi ynetimden yerel ynetime, temsili demokrasiden katlmc

demokrasiye gei gibi sosyal, siyasal, ekonomik ve ynetim faaliyetleri asndan eitli deiim ve dnmler yaanmasna neden

olmaktadr. Ulam ve iletiim teknolojilerindeki gelimeler kresellemenin yaylmasn salarken, mterek bir kltr ve egemenlii sermayenin elinde olan tek bir kresel pazar anlay da kresellemenin grnrdeki hedefleridir. Kreselleme yalnz ekonomik alanda deil; hukuki, siyasi, sosyal ve kltrel alanlarda da yaanan deiim srecidir. Ulus devlet zerinde bir hegemonya siyaseti uygulama ve bu oluumu zayflatma bilinci ise, kresellemenin politik hedefi olarak grlmektedir. Kreselleme srecinin balca zellii, ulusal snrlarn nemini yitirmesi ve ulus devletin ekonomi zerindeki denetiminin ortadan kalkmasdr. Ulus devlet, snrlarndan geen bilgi, mal, sermaye ve insan kaynaklar zerindeki denetimiyle bir siyasal kurum olarak kendi topraklar zerinde egemenlik salar. Denetim gcn bir bakas ile paylamas veya egemenliinin dolayl da olsa sekteye uramas, ulus devletin varln tehlikeye sokar. Devletin kontrol kapasitesinin azalmas;

vatandalarn dier gler tarafndan alnan kararlardan ve kendi snrlar dnda oluan olaylardan etkilenmesine kar koruyamamas anlamna gelir. Karar alma srelerinde giderek artan meruiyet kayb da demokratik

57
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

meruiyet an ortaya karr. Ancak kreselleme bir gerektir ve tm dnyada etkisini gstermektedir. lkeler bir taraftan kresellemenin etkisi ile onun bir paras olma durumunu yaarken, dier taraftan da yine kresellemenin etkisi ile varlklarnn ve egemenliklerinin tehlikeye girdiini deerlendirmekte ve bu nedenle onu korumaya ynelik refleksler gstermektedir. Korunacak deerler olduuna gre, bunun karsndaki olgu, tehdit olarak alglanr. Bu durumda kreselleme de bir tehdit olarak karmza kmaktadr. Hedefi ulus devlettir. Ancak kreselleme yaanan bir gerektir. nemli olan kreselleme ile birlikte yaamak, ancak onun lkenin varlk ve egemenliine ynelik tehditlerini bertaraf etmeye ynelik tedbirleri almaktr. lkemizde de

kresellemenin etkisi grlmekte ve doal olarak kar tepkiyi yaratmaktadr. Dier lkelerde, rk bir milliyetilik politikas izlenirken, lkemizde savunma amal, ancak rkla dayanmayan, Atatrk Milliyetiliini esas alan bir milliyetilik anlay domutur. Trkiyenin Etki Ve lgi Alanndaki lkeler Ve Tehdit Alglamalar Trkiyenin gvenlik alglamalar doal olarak tehdit alglamalar ile doru orantldr. 21. yzyldaki tehditler de kresellemenin yaygnlamasna

paralel olarak deiim gstermitir. Riskler ve belirsizlikler n plana kmtr. Trkiyenin etkisi altnda kald ve nmzdeki dnemde de etkisinin hissedilecei tehditleri; terr bata olmak zere kitle imha silahlarnn yaygnlamas, insan, uyuturucu ve silah kaaklklar, yasa d kitlesel g hareketleri gibi genel tehditler; evre ve ilgi alanndaki lkelerden kaynaklanan d tehditler; jeopolitik zelliinden dolay dardan da destek gren blclk ve irtica olarak n plana kan i tehditler olarak tasnif etmek mmkndr. Tehditlerin mahiyetinden de anlalaca zere bunlara kar alnacak nlemleri yalnz askeri anlamda dnmek de yeterli olamamaktadr. Politika bata olmak zere, ekonomik, sosyolojik, psikolojik, kltrel ve

58

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

hukuki alanlarda alnacak tedbirler de nemli ve gerekli olarak mtalaa edilmektedir.

D Tehditler Tehdit ve buna gre ekillenen gvenlik alglamalarnn k noktas olan, genel anlamdaki tehditlerin dnda d tehdit olarak kabul edilebilecek veya edilemeyecek Trkiyenin evresindeki lkeler ile tehdit olarak nitelendirilen dier akmlar incelediimizde aadaki dnceler n plana kmaktadr. Rusya Souk Sava dneminde asl tehdit olarak grlen ve gvenlik politikalarmzn tamamen kendisine ve lideri durumunda olduu Sovyetler Birlii ve Varova Paktna kar tedbir olarak ekillenmesine sebep olan bu lke, deien artlar nedeniyle imdilik tehdit olarak grlmemektedir. Blgesel ve kresel menfaatlerimiz asndan i birlii yaplabilecek bir konumdadr. Rusya; Trkiye`nin etkili olmasnn ngrld btn blgelerde tek bana bunu baarmasnn grnr gelecekte mmkn olamayaca, bu nedenle blgesel ve kresel stratejik i birlii yapabilecei lkelere ihtiya duyabilecei gereine uygun bir rnek durumundadr. Karadenizdeki hak ve menfaatlerimizi korumak, Montr Boazlar

Szlemesinin salad egemenlik haklarmz gzetmek, Kafkasya ve Orta Asyada etkili olabilmek iin bu lke ile i birlii yaplabilir. Ancak byle bir i birliini gerekletirirken dier mttefiki olduumuz ve i birlii yaptmz lkelerin tepkisini ekmemeyi ve dengeli bir tutum izlemeyi gzetmemizde fayda grlmektedir. Dier taraftan bu lkenin ileride tehdit olabilecek bir potansiyel olduunu da gz ard etmemek gerekir. Ukrayna ve Grcistan Gerek lke gc ve gerek tutumlar itibariyle tehdit olarak grlmemektedir. Ancak Grcistandaki atma ortamn srekli takip etmek, g odaklarnn

59
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

etki salama abalarnda ulusal menfaatlerimiz istikametinde pozisyon almak gerekmektedir. Ermenistan lke gc olarak tehdit olamaz. Ancak diasporann etkisi ve diasporann bulunduu lkelerin destei ile szde soykrm gndeme getirip, uluslararas ortamda srasyla tanma, tazminat ve toprak talebinde bulunabilirler. likilerin dzelmesi ynndeki gelimeler ksa vadede greceli sonular verebilir. Ancak anlamazln tamamen zmn beraberinde getirmeyeceinden diasporann etkisi ile iki lke arasnda yeniden gerilim doabilir. Dier lkeler ile ilikilerimizde olumsuz sonular yaratabilir. Kendisine kar srekli olarak ihtiyatl olunmasn gerektiren bir lke konumundadr. ran Trkiye ve rann, tarih boyunca birbirlerine kar fazla dmanca duygular beslemeyen, ancak blgede etkinlik salayabilmek iin birbirleri ile daima rekabet iinde olan, devlet geleneine sahip kkl iki lke olduu grlmektedir. Bu nedenle zaman zaman gerginlikler yaanmtr. rann birka yl ncesine kadar, Trkiyeyi zayflatarak kendisinin blge etkinlii konusunda stn duruma gelmek iin PKK/Kongra-Gel rgtne verdii destei ve rejim ihrac politikasn unutmamak gerekir. ran son yllarda Trkiye ile yaknlama politikas uygulamakta, siyasi, askeri ve ekonomik alanda ilikileri gelitirmek istemektedir. rann hem kendi topraklar iinde, hem de Irak snr ve hatta snrn Irak tarafndaki PKK terr rgt ve onun uzants PEJAK terr rgt ile mcadeleye giritii, ona zayiat verdirdii, bu konuda Trkiye ile bir iletiim iinde olduu bilinmektedir. Bu eylemi, blgede yaanan gerginlik ve zerindeki ABD basks nedeniyle Trkiyenin desteini kazanmak istemesi ve ayn zamanda Irakn kuzeyindeki Krt blgesi oluumunun, blgede gelimekte olan Krtlk hareketinin Byk Krdistan beklentisi ile kendisine de tehdit olaca dnceleri ile gerekletirdii

60

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

deerlendirilmektedir. Trkiyenin de iyi komuluk mnasebetleri, gvenlik ve ekonomik menfaatleri erevesinde bu yaknlamaya olumlu cevap verdiini, ancak bunu eitli nedenlerle ll tuttuunu sylemek mmkndr. ABD de, Trkiyenin olas bir mdahalede veya mdahale olmasa dahi uluslararas kamuoyunun beklentileri dorultusunda hareket etmesini, Bat Kulb iinde kalmasn ve ran ile olan ilikilerini snrlamasn arzu etmektedir. Blgesel etkinlik ve gvenlik asndan rann nkleer silaha sahip olmas Trkiye asndan olumsuz bir gelime olacaktr. Bu bakmdan rann nkleer silah elde etmesini engellemek iin yaplacak eitli mdahalelerin Trkiyenin menfaatlerine uygun olaca deerlendirilmektedir. Ancak komumuz rana yaplacak bir askeri mdahalede ABD tarafnda yer almann ve buna dorudan destek salamann, Trkiyeye kar olas terr hareketlerini tetikleyebilecei, blgede kltrel, dini, sosyal, ekonomik ve politik adan yaralar aabilecei ve gerginlikleri derinletirebilecei dnceleri ile mahsurlu olaca kymetlendirilmektedir. Ayrca blgede bu lke ile beraber yaamak durumunda olduumuz ve ABD nedeniyle ilikilerimizin derin izler brakacak tarzda zedelenmesinin de menfaatlerimize uygun olmayaca dikkate alnmaldr. Bu nedenlerle Trkiyenin krizin zlmesi iin diplomasi ve mzakere yolunu sonuna kadar desteklemesi ve her iki taraf da atmadan uzaklatrmak iin gayret gstermesi gerekmektedir. Mdahale kanlmaz duruma gelmise tarafsz bir tutum iinde olmas ve uluslararas ilikiler asndan mecbur kalnmas halinde, tepkilere neden olmayacak ekilde ilerleyen zaman iinde ABDye dolayl destek vermesi tercih edilebilir. Ancak bunun zaman iinde Trkiye aleyhine geri dnnn olabileceini de dnmek gerekir. ran lke gc asndan tehdit olabilecek boyutta bir lkedir. Ancak tehdit olma durumu artlara gre deiebilmektedir. Irak galden sonra ABD kontrolnde, yeni anayasasna gre federal bir yapda, henz tam olarak istikrara kavumam bir lke konumundadr. Trkiye

61
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

asndan nemli olan Irakn, siyasi btnlk iinde toprak btnln salam, merkezi hkmetin hakim unsur olduu, uluslararas sisteme entegre olmu, dmanca davranlar iinde olmayan, muhatap olarak kabul edilebilecek konumda, iyi ilikiler kurulabilecek bir lke durumunda olmasdr. Kuzeydeki ynetimin stats, davranlar ve etki alan yaratma durumu dikkatle takip edilmesi gereken bir konudur. Kuzeydeki ynetimin terre olan destei, tutum ve davranlarnn, tehdide sebep olmamas iin ihtiyatl olunmas gerekmektedir. ABDnin askeri gcn Iraktan ekmesini mteakip, ABDnin kuzeydeki ynetimin hamiliini yapma gibi bir isteine scak baklmamaldr. Muhatap olarak Irak devleti alnmaldr. Suriye Suriyeyi Trkiye ile olan ilikiler asndan incelediimizde, zaman iinde Suriyenin deien iki politikas ile karlalmaktadr. 1999 ylnda terrist bann yakalanmasna kadar olan srede Suriye, PKK terr rgtn barndran, himaye eden, destekleyen, hatta ynlendiren bir lke konumunda olmutur. Hatay konusunu srekli gndemde tutmu ve haritalarnda kendi topraklarnda gstermi, snr aan sular konusunda srekli ar taleplerde bulunmutur. Trkiyeyi zayf duruma drebilmek iin dmanmn dman dostumdur anlay ile hareket etmi ve bu nedenle Trkiyenin Ege ve Kbrs konularnda anlamazlk iinde olduu Yunanistan ile ittifak iine girmitir. Bu dnemde Trkiyeye ynelik tehditler asndan nemli bir noktada olmu, Trkiye kendine ynelik tehditlere gre sava planlarn iki buuk muharebe doktrinini esas alarak yapmtr. Tam olarak nitelendirilen tehditler Yunanistan ve Suriye, yarm olarak nitelendirilen de i tehdit olan PKK terrdr. Trkiyenin, PKK terrnden dolay Suriyeyi mtecaviz ilan etmesi, bu lkeye kar kuvvet kullanacan beyan etmesi ve bu konuda kararllk gstermesi ile 1999dan sonra Suriyenin politikasnda deiiklik gzlemlenmitir. Bu deiimde Hafz Esatn lm olmas, ABD basksn zerinde hissetmesi ve blgede yalnz kalmasnn da pay olmutur.

62

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

Trkiyenin halen Suriye ile olan ilikileri dostane bir ekilde devam etmektedir. Memnuniyet verici olan bu gelimenin, artlarn deimesi ile yeniden eskisine benzer bir duruma dnebileceini de dikkate almakta yarar grlmektedir. Suriye ile srail arasndaki anlamazlk devam etmekte, bunun yaratt gerginlik blge istikrarn olumsuz ynde etkilemektedir. Bu lkeler, anlamazlklarndan dolay silahl kuvvetlerinin nemli bir ksmn birbirlerine angaje etmi durumdadrlar. Trkiye blge barna hizmet ederek istikrarn salanmasna katkda bulunmak maksadyla, her iki lke ile olan iyi ilikilerinden faydalanarak, Suriye ile srail arasnda arabuluculuk yapmaya almaktadr. Bu giriimler hem bu lkeler, hem blge lkeleri, hem de uluslararas dier ortamlarda Trkiyenin blgede etkili olmasndan rahatszlk duymayanlar tarafndan takdirle karlanmakta ve destek grmektedir. Arabuluculuk faaliyetlerinin olumlu netice vermesinden sonra, zaman iinde sraile angaje olmaktan kurtulan Suriye askeri gcnn Trkiye cephesinde kullanlabilmesi olana ortaya kabilecektir. Bu nedenle Trkiyenin, arabuluculuk faaliyetlerinde kullanaca argmanlar, giriimlerinin dozajn ve oluacak artlar, kendisine zarar vermesine imkn brakmayacak tarzda dzenlemesinde yarar grlmektedir. srail Filistin topraklar zerinde kurulduu gnden itibaren var olma mcadelesi iinde olan srail, genelde Ortadou kaynakl problemlerin odak noktasnda olmutur. ABDnin desteini de srekli arkasnda hissetmi, kendisine tehdit olarak alglad konular karsndaki davranlarnda arla kamakta tereddt etmemitir. Blge lkelerinin nemli bir ksm ile ihtilaf halindedir. Filistin konusunda da sertlik yanls tavr ve davranlar tepki grmektedir. Trkiye ile tarihsel olarak yaknl da bulunan srailin savunma sanayi konusunda Trkiye ile yakn ilikileri vardr. zellikle ABDden kaynaklanan ambargo, malzeme ve teknoloji transferindeki kstlamalarn bu lke

63
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

vastasyla giderildii bir gerektir. Ancak dier taraftan srailin tutum ve davranlarnn gzetim altnda tutulmasnda da yarar grlmektedir. Trkiye ile dost grnen, Yahudi lobisi vastasyla uluslararas ortamda zaman zaman Trkiyeye yardmc olan srailin, kendi gvenlii asndan bir Krt Devletine scak bakt ve bunun oluumuna ABD ile birlikte rtl destek verdii de dnlmelidir. srail ynetiminin, olumsuz baz olaylarla karlalsa da, Trkiye ile olan dostane ilikilerini devam ettirme ynndeki davranlarn dikkate almakta yarar grlmektedir. Bu konuda karlkl menfaatlerin nemli rol oynayaca anlalmaktadr. srail ile ilikilerin, karlkl destekten tehdide dnmemesi iin, Trkiyenin gl lke konumunda olmas nemli bir faktrdr. Yunanistan ki lke arasndaki sorunlar, geici olarak gndem d tutulmaya allsa da, ulusal karlar sz konusu olduundan srekli bir bar ortamnn yaratlmas mmkn grlmemektedir. ki lke de NATO yesi, biri AB, dieri AB aday lkesi olmasna ramen Yunanistann sorumsuz ve doyumsuz davranlar her an iin bir atma ortam yaratabilecek niteliktedir. Yunanistan Trkiyenin zayf duruma dt durumlarda, stnlk salamak maksadyla

Dmanmn dman dostumdur anlay ile hareket edebileceini, Trkiyenin terrle mcadelesindeki en youn olduu zamanda Suriye ile de i birlii yaparak gstermitir. Trkiyeyi zayf duruma drebilmek iin PKK terrne destek veren lkeler arasndadr. Kbrs konusu, karasular, kta sahanl, FIR hatt, adalarn silahlandrlmas, aidiyeti belli olmayan adalar ile ilgili tutumu, mnhasr ekonomik blge konusundaki davranlar ve GKRY ile bu konudaki dayanmas, srekli olarak Trkiye aleyhine genileme ve etki sahasn arttrma abalar konularnda Trkiyeye problem karmaktadr. Yunanistan hangi artlar iinde olursa olsun tehdittir. Srekli stn durumda bulunmamz gerektirir. Bulgaristan

64

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

Souk Sava sonras Varova Paktnn ortadan kalkmasn mteakip NATOya ve ABye ye olan Bulgaristann oluan artlar itibariyle tehdit olma durumu ortadan kalkmtr. yi ilikiler iinde olduumuz dost bir lke konumuna dnmtr. Ancak eski husumetlerin yeniden ortaya kabilme potansiyeli olduundan dikkatli olunmasnda yarar grlmektedir.

tehditler Blclk tehdidi tehditlerden nemli olanlardan biri Blclktr. Trkiyede cereyan eden etnik esasl blclk/Krtlk hareketinin, Ortadou kaynakl blgesel ve ayn zamanda kresel bir hareket olduu gz ard edilmemelidir. Kresellemenin politik hedefi, ulus devlet zerinde hegemonya yaratmak, milliyetilik duygularn yok ederek emperyalizmin ve dolays ile byk sermayelerin nndeki engelleri kaldrmaktr. Dolays ile kreselleme, blclk tehdidinin dolayl bir nedeni olarak grlebilir. Ayrca insan haklar, zgrlkler ve demokrasi kavramlar, kreselleme adna hkim unsurlarn dnyay kontrol edebilmesinin bir arac, bir paravan olarak kullanlmaktadr. Avrupa Birlii (AB) tarafndan, aznlk olarak kabul edilmesi imknsz olan, hatta bu toplumlarn byk bir blm tarafndan dahi reddedilen, Trkiye Cumhuriyetinin asli unsurlar Krtler ve Aleviler gibi vatandalarmz btnden koparmaya ynelik szde haklarnn verilmesi talepleri gndeme getirilmitir. Devleti oluturan onurlu kurum ve kurulularn ve Trkl aalayc ifadelere kar korumay esas alan kanunun kaldrlmas istenmitir. Bunlar insan haklar, zgrlkler ve demokrasi maskesi ile kreselleme oluumunun, Trkiyeyi zayflatmaya ynelik yaklamlar olarak

deerlendirilmektedir. ABnin bu yaklamlar da blclk tehdidinin bir paras olarak deerlendirilmektedir. Dier taraftan blgesel ve ayn zamanda kresel bir hareket olan, etnik esasa dayal blc ve Krt hareketin Iraktaki ayan tekil eden kuzeydeki

65
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

yapnn, bamsz Krdistan Devletine dntrlmesi amac, geerliliini korumakta ve bu oluum Trkiyeye tehdit tekil etmektedir. ABD, kuzeydeki bu yerel ynetimi korumaktadr. Trkiyeyi bamsz bir Krt Devletinin kurulmas ynndeki oluuma hazrlamak iin i ve d basnda kan yazlar, yaplan yorumlar ve konumalara dikkat edilmesi gerekmektedir. Trkiyenin bu durumu kabullenmesi iin hamilik, iyi ilikiler gibi sylemlere itibar etmemesi ve kamuoyunun da bu konuda aydnlatlmas nleyici tedbirler olarak faydal olacaktr. Blc terr hareketinin hedefi, ncelikle ulus devlet ve bilahare niter devlet yapsnn ortadan kaldrlmasdr. Etnik kimliklerinin anayasal gvenceye kavuturulmas talebi, dorudan ulus devlet yapsn hedef almaktadr. Sonraki hedef de niter devlettir. Etnik esasa dayal blclk yapanlar, silahl propaganda arac olarak kullanlan terr, siyaseti veya her ikisini birbirini destekleyecek ekilde kullanmakta ve konuyu kamuoyuna kabul ettirmeye ve ortam uygun hale getirmeye almaktadr. Siyaset yolu ile yaplan blclk, terrden ok daha tehlikelidir. Bu tehlike hem i siyaset, hem de d siyaset asndan geerlidir. Konunun boyutlar siyasi d mdahaleden, ekonomik, sosyal ve fiili d mdahaleye kadar uzanabilir. Halen yerel ynetimlerin blgede etkili duruma gelme almalar, hatta bu ynetimlerin merkezi devlet ynetimine alternatif olma abalar gzden kamamaktadr. Hareket, etnik esasl siyaset yapan bir siyasi parti ile de desteklenmektedir. Irakn kuzeyindeki yerel ynetim de Trkiye i siyasetini etkileme abasndadr. Bu nedenle terr yapma, siyaset yap anlaynn ne kadar yanl bir yaklam olduu aikrdr. Trkiye, hem i hem de d gelimelerden etkilenen ve birinci derecede tehdit oluturan blcle kar tedbir almaldr. Bu kapsamda; siyasi kararllk en nemli faktrdr. Blclk tehdidine kar yaplan mcadelede d tedbirler olarak; ABD ile ilikilerde, mttefiklik anlayna uygun, birbirlerinin menfaatlerine zarar

66

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

vermeyen sahalarda al-ver ilikisine dayanan bir i birlii gerekletirilmelidir. Zarar veren konularda ise verimkr olunmamas, egemen bir lke olarak hareket edilmesi esas alnmaldr. AB ile ilikilerde, Trkiyenin gvenliine dorudan ve dolayl etki eden her konuya snrlama getirilmelidir. evre lkelerle diyalog iinde olunmaldr. Blgedeki istikrar iin ortam yaratma teebbslerine, arla kamadan ve muhtemel sonularn deerlendirerek devam edilmelidir. Niyet ve maksadmz net olarak anlatlmal, gvenliimizin hibir lke veya ynetimin inisiyatifine braklamayaca aka belirtilmeli ve bunun da arkasnda kararllkla durulmaldr. Yine bu kapsamda yaplacak mdahalede i tedbirler olarak; devlet otoritesi her yerde kaytsz ve artsz salanmaldr. Kresellemenin paravan olarak kullanlmak istenen demokrasi, insan haklar ve zgrlklerin gvenlii ve devlet otoritesini sarsmasna msamaha edilmemelidir. Kritik olarak tanmlanan blgelere tecrbeli brokratlar atanmal ve devletin varln greceli olarak hissettirecek imknlar gtrlmelidir. Yargnn caydrc olacak ekilde hukuk devleti anlayndan sapmadan sratli hareket etmesi de bu konuda nemli bir etkendir. Gvenlik glerinin terr nlemede yetkili ve etkili olabilmesi iin bir takm hukuki dzenlemelere ihtiya duyulduu da bir gerektir. Bu konuda tedbir alnmasndan eitli dncelerle imtina edilmemelidir. Blgede askeri tedbirlerin yannda eitim seferberlii ve nfus kontrol tedbirlerinin alnmas zarureti de bulunmaktadr. Bu tedbirleri ekonomik ve sosyal tedbirlerin takip etmesi de gerekmektedir. Mcadeledeki en etkin faktrn, kamuoyu destei olduu, halk tarafndan benimsenmi ve devletin tm organlar ile koordineli olarak desteklenmi bir mcadelenin mutlaka baarya ulaaca bilinmelidir. Kamuoyu destei kazanmann ve hareketin halk tarafndan benimsenmesi iin de kar propaganda ve psikolojik harektn etkili olaca deerlendirmektedir. rtica Tehdidi Dier bir i tehdit de irtica"dr. Toplumun nemli bir kesiminin; eitim dzeyinin dk olmas, modern yaam tarznn dnda bulunmas, geleneklere

67
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

bal olmas, deiime adapte olamamas veya arpk adaptasyona tabi olmas, ak ve gizli isizliin yaygnl ve fakirlik, istismara msait bir ortam yaratmaktadr. Bu durumda din olgusu etken bir faktr olarak n plana kmaktadr. Din konusu Trkiye Cumhuriyeti'nin kuruluundan bugne kadar baz evreler ve oluumlar tarafndan istismar edilmitir. ktidar olabilmek ve kar salamak amacyla kullanlmtr. Siyasete alet edilmitir. Frsat bulduka devletin kadrolarna szm ve genileme temayl gstermitir. Demokrasi ad altnda laik sistem erozyona uratlmaya allmaktadr. rticai unsurlar laiklik kart faaliyetlerini; vakf, dernek vb. isimler altnda bir takm yasal oluumlar vastasyla yurt iinde ve dnda srdrmeye devam etmektedirler. lkemizdeki etnik ve dini yap ve bu konudaki kltrel zenginliimiz, baz d destekli evreler tarafndan istismar edilmeye allmaktadr. Anayasal btn

kurumlarn laik, demokratik, sosyal hukuk devletinin koruyucusu durumunda olmas, demokratik sistem iinde irtica ile mcadele etmesi gerekmektedir. Bu konuda yaplacak mcadele, samimi dindarlarn, maneviyata nem verenlerin ve genel anlamda toplumun duygu ve dncelerini rencide etmemelidir.

ABDnin Yeni Politikalarnn Trkiyenin Gvenliine Etkileri ABDnin yeni Bakan Obamann aklamalarndan ve Dileri Bakan Clintonun Trkiye ziyaretinden ve yine Bakann Trkiyeye yapt ziyaretteki ifadelerinden anlalaca zere, ABDnin Trkiye hakkndaki dncelerine ilikin ana politikasnda bir deiiklik olmad sonucuna varmak mmkndr. ABDnin blgeye ilikin ana politikasnn, Trkiye ile iyi ilikiler kurarak Trkiyenin jeopolitik durumundan yararlanp blge zerinde kontrol salamak olduu deerlendirilmektedir. nceki dnemde bu politikay gerekletirmek iin lml slam anlaynn hkim klnmas strateji olarak benimsenmi, ancak tepki ektii anlalnca, yeni ynetim tarafndan bu yaklamdan vazgeilerek, laik anayasa ve demokrasi tabirine vurgu yaplmtr. ABD Bakannn ziyaretinde kulland Model Ortaklk tabirini

68

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

deerlendirmekte fayda grlmektedir. ABD ile Stratejik Ortak olmadmz ve olamayacamz bilinmektedir. likilerimiz, ikili ve NATO erevesinde Stratejik Mttefiklik dzeyindedir. Bu durum, belirli sahalarda mterek hareket etmeyi ngrr. Ancak ilikilerin tek tarafl deil karlkl menfaat ilikisine oturtulmasn, al-ver durumunu birbirine zarar vermeden

gerekletirmeyi gerektirmektedir. Model Ortaklk tabirinin Stratejik Mttefiklik ile edeer kabul edilebilecei dnlebilir. ABDnin Trkiyeye olan davranlarnda deiiklik yapmasnn, deiik bir strateji ile yaklamasnn altnda birok beklentisinin olduu kymetlendirilmektedir. Bu beklentilerinin neler olabilecei hususunda aadaki deerlendirmeleri yapmak mmkn olabilecektir. ABD, Trkiyenin nemli tehdit alglamalarndan olan PKK blc terr rgt ile snr tesindeki mcadelesine, 5 Kasm 2007 tarihindeki Erdoan-Bush grmesinden sonra, Irakn kuzeyindeki yerel ynetimi kabullenmesi ve onunla iletiim kurmas, iyi ilikiler oluturmas ve muhatap olarak kabul etmesi karlnda msaade etmi ve yardmc olmaya balamtr. Yeni ABD ynetimi de nceki ynetimin son zamanlardaki politikas ynnde davran gstermi ve Irakn kuzeyindeki yerel ynetimle balayan diyalogun devam ettirilmesi ve glendirilmesine destek veren bir yaklam iinde olmutur. Trkiyenin de bu anlay iinde hareket etmesi ve PKK terrnn sonlandrlmas iin her areye bavurulabilecei ynndeki davran tarz, Irakn kuzeyindeki ynetim, Irak merkezi ynetimi ve ABD tarafndan olumlu karlanmtr. lke iinde, hatal bir yaklam da olsa, zaman zaman Krt Sorunu olarak adlandrlan konuya, zm ad altnda birtakm almlarda bulunabilecei ynnde almalar yapldna ilikin, devlet yetkililerinin ifadelerine de rastlanmaktadr. Bu durum Terrle bir yere varlamaz anlayna ters dmektedir. Terr yerine siyaset yaplmas, bu maksatla PKK terristlerine af karlmas ynnde isteklerle karlalmaktadr. Bu konu ABDnin baz devlet yetkilileri tarafndan da sk sk dile getirilmitir. Blc

69
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

terr hareketinin ara hedefinin konuyu siyaset alanna tamak, hatta kendisinin siyaset sahnesinde rol almak olduu dikkate alnmaldr. Siyaset yolu ile yaplan blclk faaliyetinin blc terrden daha tehlikeli olduu unutulmamaldr. Obama, Trkiye ziyaretinde, Krte TVnin almasn olumlu karladn, eitim dahil Krtlere tannan haklarn arttrlmasn beklediini sylemitir. Bu konunun ayn zamanda terr rgtnn taleplerinden olduu ve blcle hizmet ettii unutulmamaldr. Siyaset yolu ile blclk yaplmasna asla msaade ve msamaha edilmemelidir. ABDnin Krt konusundaki yaklamlarnda, i hassasiyetler de dikkate alnarak ihtiyatl olunmas zarureti bulunmaktadr. ABDnin Iraktan askeri kuvvetlerini bir plan dhilinde ekecei ve 2011 yl sonuna kadar bu ilemi tamamlayacana ilikin iki lke arasnda yaplan SOFA antlamasnda hkm bulunmaktadr. Yeni ynetimin, kuvvetinin nemli bir ksmn erken ekme arzusunu gerekletirecek baz deiiklikler olabileceini dile getiren aklamalar olduysa da, bu plana ana hatlar ile uyum gsterecei anlalmtr. ABD, Irak ordusunun yeniden yaplandrlmas, organizasyonu, lojistik destei iin istekte bulunmutur. Bu maksatla Trkiye ile Irak arasnda bir protokol imzalanmtr. nmzdeki dnem iin de ABD, askeri kuvvetlerinin Irak tamamen terk etmesi veya mevcudunun azalmas halinde eitli ekillerde ortaya kabilecek kuvvet zafiyetini Trkiye vastasyla giderme konusunda n talepte bulunabilecek, doabilecek bir atma ortamnda Trkiyeden destek isteyebilecektir. ABDnin, kuvvetlerinin nemli bir ksmnn Iraktan ekilmesini Trkiye zerinden yapma talebinde bulunduu dnlmektedir. Byle bir talebin, bir igale son verme anlamn tamas itibariyle olumlu karlanmasnda mahsur olamayaca deerlendirilebilir. Ancak bunun artlarnn uygun planlanmas, zaman, mekn, ekilme sresi ve kuvvet deerlendirmesinin iyi yaplmas ve kontrolnn tam salanmas zarureti bulunmaktadr.

70

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

ABD, Irakn kuzeyindeki ynetim ile ilikilerimizi gelitirme, tehdit olarak alglamamza engel olma, bir noktada bu yapya hamilik yaparak yaamasna imkn salama konusunda garantiler alma ve destek olma isteklerinde bulunabilecek, Krtlerin yaam sahasnn olgunlatrlmasn talep edebilecektir. Nitekim Obama Trkiyeye yapm olduu ziyarette bu erevede ifadelerde bulunmu. Hatta PKK ile mcadelede Trkiyenin, Irakn kuzeyindeki yap ile de ibirlii yapmasn ngrmtr. ABD, ran ile diyalog kurma ve mzakere etme konusunda yaklamlarda bulunmaktadr. ran ise rejimin devamnn, ABD ve Bat ile yaknlamamasna bal olduuna inanmaktadr. Bu konuda sertlik yanllar ile orta yolu izlemek isteyen siyasetiler arasnda ekime yaanmaktadr. ABD, ran ile mnasebet konusunda blge lkesi olan Trkiyenin, ran ile iyi olarak nitelendirilen ilikilerinden istifade etmek istemektedir. Ancak Obama Trkiye ziyaretinde, rann nkleer teknoloji almalar konusunda BM tarafndan uygulamaya konabilecek yaptrmlara Trkiyenin uymas ve bat blou iinde yer almasn artran ifadelerde bulunmutur. Bu konu nem arz etmektedir. Ayrca ABDnin son tahlilde askeri mdahale gerektiinde yine Trkiyenin desteini talep edebilecei de gz nnde tutulmaldr. Ayn ekilde ABD, Suriye konusunda da politika deiikliine gitmi ve bu lkeyi de er ekseninden kararak diyalog kurma, ehliletirme ve uluslararas sisteme monte etme niyetini belli etmitir. Bu konuda da Suriye ile iyi ilikiler iinde olan Trkiyeden istifade etmek istemektedir. ABD, Trkiyenin, son yaanan gerilimler darda tutulmak kaydyla, srail ile uzun bir dnemdir kurduu olumlu diyalogdan ve ilikilerden istifade ile Suriye-srail bar srecine katksnn devamn talep etmektedir. ABD, Trkiyenin Hamas zerindeki etkisinden istifade ile Hamas ehliletirme, Filistin Kurtulu rgt ile Hamas arasnda bir anlama salanmasna katkda bulunma ve dolays ile srail-Filistin anlamazlnda olumlu rol oynama konusunda isteklerde bulunabilir.

71
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

Afganistan konusu NATO asndan baarl veya baarsz olma durumuyla edeer tutulmaktadr. Bu nedenle ABD Afganistan konusuna nem vermekte ve kendisi askeri katksn arttrd gibi mttefiklerinden de destek vermelerini ve mevcut desteklerini de arttrmalarn talep etmektedir. Bu konuda Afganistana nemli katklarda bulunan Trkiyeden de desteini arttrmasn talep etmektedir. 3-4 Nisan 2009da yaplan NATO Zirvesinde yine dile getirilmi ve mttefiklerin 5000 asker daha gndermeleri kararlatrlmtr. Tarihi boyutta Trk-Afgan ilikilerinin seyrine bakldnda dostluk ve yardmlama sz konusudur. Afgan halk Trkiyeye sempati duymakta ve gvenmektedir. ABD Trkiyenin Afganistandaki sempatik ve kabul grme durumundan istifade etmek istemektedir. Ayrca Trkiye, gvenlik salama faaliyetine ilave olarak Afganistanda istikrarn salanmasna, lkenin yeniden inas ve yaplanmasna parasal destek de dhil nemli katklar salamakta, lkeye ve lke halkna eitli yardmlarda bulunmaktadr. ISAFn komutasn da iki defa slenmitir. Komutay yeniden stlenmesi de gndemdedir. Komuta Trkiyeye getiinde 750 kadar olan asker saymzn doal olarak bir miktar artaca 1000 civarna kaca dnldnde, NATOnun 5000 asker arttrma isteinden paymz denin karland kabul edilebilir. Ancak grevlendirme yine Kabil ve civarnn gvenlii erevesinde olmal, atma sahasnda Trk askerinin bulunmamasna zen gsterilmelidir. Bu izginin dna kmak, her iki toplum iin de saknca dourur. Ayrca TrkiyeAfganistan- Pakistan arasnda bir mddettir yapla gelmekte olan st dzeydeki temas ve toplantlarn da, hem Afganistanda, hem de Pakistanda istikrara hizmet ettii dikkate alnmaldr. Taliban, k noktas olan ve Afganistanda olduu kadar Pakistanda da problem yaratmaktadr. Talibann militan olmayan kanadnn siyasete ekilmesi, terrle mcadelede kolaylk salayaca dnlmekte, bu konuda Trkiyenin Afganistan ile birlikte Pakistan ile olan dostluk ve kardeliinin de nemli rol oynayaca deerlendirilmektedir. Bu gelimede elde edilecek olumlu sonular, Trkiyeye uluslararas ortamda

72

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

prestij salayacak, blge zerinde sevgi, sempati ve hogrye dayanan bir etkinlik oluturulmasna imkan yaratacaktr. Bu durum, Afganistandaki istikrarn salanmasna hizmet edeceinden, ayn zamanda NATO ve mttefiklere de katk salama, yardmda bulunma anlamna gelecektir. Trkiyenin Afganistan konusundaki katklarn sadece muharip asker katks ile lmek mmkn deildir. Trkiyenin bu konudaki giriimleri son derece etkin ve olumlu sonu almaya yneliktir. Genel olarak ABD, Arap ve Mslman dnyas ile ilikilerde Trkiyenin bir blge lkesi olmasndan, nfusunun byk bir ksmnn Mslman olmasndan ve greceli olarak muhafazakr yaklamlar sergileyerek blgede sempati toplamasndan, ancak ayn zamanda laik ve demokratik yaps ile Bat deerlerini tamasndan istifade etmek istemektedir. ABD lsz g kullanarak kontrol salama konusunda netice alnmayacan idrak etmi durumdadr. Ayrca yaanan kresel ekonomik krizden en fazla etkilenen, hatta krizin kayna olan lke konumundadr. Bu nedenle bir mddet iin daha yumuak politikalar uygulayarak zaman iinde yeniden politik, ekonomik ve askeri alanlarda g toplamay tercih etmektedir. Bu nedenlerle uygulayaca politika ve stratejilerde Trkiyenin jeopolitik durumuna, tarihi ve kltrel deerlerine nem veren bir anlayla hareket etmektedir. Krgzistan, ABDye ait Manas askeri ssn kapatma karar almtr. Manas, Afganistandaki Amerikan slerine lojistik destek salamas asndan nem tamaktadr. Bu durumda ABDnin, ikmal konusunda Trkiyeden de talepte bulunabilecei grnmektedir. Dier nemli bir konu da Szde Ermeni Soykrm ve Ermenistan ile ilikiler meselesidir. Obamann seim kampanyalarnda gl ekilde dile getirdii konulardan biri de Ermeni soykrmn tanyaca szdr. Obama her ne kadar Trkiye ile stratejik ilikileri gelitirecei ve glendireceini ifade deerlendirilmektedir. Ancak Krgzistan, Manas ss konusunda, ABDnin giriimi ile bu konuyu yeniden grmeye niyetli

73
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

etse de bu durum, Trkiye-ABD ilikilerini olumsuz ynde etkileyebilir. Diaspora bu durumda etkisini arttrabilir, Ermenistan bundan g alabilir. Tannmadan sonra srada olduu nitelendirilen tazminat ve toprak konular zaman iinde gndeme getirilebilir. Bu durum Trkiyeyi politik adan megul ve rahatsz edebilir. Aslnda bu konu ABDde birok eyalette kabul grmse de, merkezi ynetimde byle bir karar alnmas, nemli olarak mtalaa edilmektedir. Seim dneminde sylenenlerle, icraatta kar karya gelinen gereklerin birbirini tutmad gemite yaanmtr. Bu konudaki beklenti, bakanlarn tutumlarnda deiiklik olabilecei ynnde olmasna ramen, bu kadar gl bir vaatten nasl vazgeilecei bilinmemektedir. Yeni ABD ynetimi bir taraftan blgede istikrar salanmasn arzu ederken, dier taraftan da semenine ve genel olarak halkna kar, szde Ermeni soykrmnn ABD Meclisinde kabul sznden vazgemeyi nasl savunacann hesabn yapmaktadr. Vazgemenin Trkiye asndan bedelinin olabilecei dnlmektedir. Ermenistan ile olan ilikilerde yeni ve karlanmas zor taleplerde bulunulabilir. Bu nedenle tasarnn kmasn nleyici, kmas durumunda da kar koyucu nlemler konusunda deerlendirmeler yaplmas gerekli grlmektedir. Bu konuda Obamann Trkiye ziyaretinde TBMMde yapt konuma pheler yaratmtr. Tarihle yzlemekten ekinilmemeli demi, 1915de arzu edilmeyen olaylarn yaandn ifade etmitir. Ancak dier taraftan da bu meselenin Trkiye ile Ermenistan arasnda

zmlenebileceini, ABD olarak karlmamas gerektiini de belirtmitir. Trkiye ile Ermenistan arasndaki yeni almlar desteklediini ve ilerlemesini arzu ettiini de aklamtr. Ancak bu gelimelerin Azerbaycan gcendirdii de dikkate alnmaldr. Azerbaycandan hibir temsilcinin stanbulda yaplan Medeniyetler ttifak toplantsna katlmamas manidardr. Ermenistann soykrm iddiasndan vazgemeden, snrlarmz tandn ve Dou Anadolu topraklarnda iddias olmad aklamadan ve bunu teyit

74

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

etmeden, Azerbaycanda igal ettii topraklardan kmadan Trkiyenin tek tarafl alm yapmas durumu, yeniden deerlendirmeye ihtiya gsteren bir konu olarak karmz kmaktadr. Bat, AB, ABD istedi diye karlksz almda bulunulmas prestij kaybna, dostlar kaybetmemize, zaman iinde tehdit olumasna yol aacandan zerinde tekrar tekrar dnlmesini zaruri klmaktadr. Obama, seim konumalar esnasnda Trkiyeyi, Kbrsta igalci g olarak nitelendirmitir. Bu durum, hem Kbrs Rum Ynetiminin, hem Yunanistann, hem de ABnin yaptrmlar ve tavizler kapsamnda Trkiyeye kar elini glendirmektedir. Esas itibariyle ABDnin Kbrs politikasna baktmzda ABD; Trk-Yunan ilikilerindeki gelimeleri, Dou Akdeniz gvenliinin bir paras olarak alglamaktadr. Dolaysyla Kbrsa ilikin bir zm, ABD iin ikinci nceliktedir. ABD, Trkiye-Yunanistan arasnda meydana gelebilecek bir atmay, sadece NATO mttefikleri olmalar asndan deil, ayn zamanda ABD iin hayati neme haiz blgelerin gvenlik ortamn dorudan etkilemesi ve kendi karlar asndan nlenmesi gereken bir durum olarak da grmektedir. Dier taraftan ngiltere, garantrlk hakkn, Adadaki slerinin korunmasna ynelik bir imtiyaz olarak grmekte, zmde de ngiliz karlarnn korunmasn esas almaktadr. Bu nedenle ngiltere ABye ye olurken sleri, AB statsnn dnda brakmaya zen gstermitir. ABDnin de bu slerden yararlanmas, onun da meseleye ngiltere gibi bakmas sonucunu ortaya karmaktadr. Obama Trkiye ziyaretinde, Kbrs konusunda, birleik, iki federasyonlu bir yap oluturma ynnde devam eden mzakere srecini desteklediini ifade etmitir. zolasyonlarn kaldrlmasndan sz etmemitir. Trkiyenin, ABDnin Kbrs konusunda olabilecek yeni bir yaklamlarn, yukardaki argmanlar kullanarak karlamasnn uygun olabilecei deerlendirilmektedir. SONU

75
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

Ulusal gvenlik kavram ok boyutlu bir kavramdr. Mevcut ve potansiyel tehditlere kar alnacak nlemler manzumesinin tmn ihtiva eder. Sadece askeri tedbirler yeterli olmayabilir. Ulusal gvenlik, milli g unsurlarnn ve kendisinin altndaki dier gvenlik kategorilerinin bir emsiyesi

konumundadr.

Ulusal gvenlik kavramnn iinde ulusal karlar, ulusal

hedefler, ulusal politika, ulusal strateji ve ulusal g bulunmaktadr. Ulusun ortak karlar, devlet idaresinde temel dnceyi oluturur. Souk Savan sona ermesinden sonra riskler ve belirsizlikler olumu, tehditler deiik bir boyut kazanmtr. Gelinen durum, reaktif (etki-tepki) nlemlerden ok proaktif (n alc) tedbirler alnmasn gerektirmektedir. Caydrc tedbirler nem arz etmektedir. Trkiye`nin jeopolitik nemi ile sahip olduu corafi, nfus, bilim, teknolojik, sosyal ve kltrel glerin lkemize salad avantajlar da dikkate alnarak, politik, askeri ve ekonomik stratejik gvenlik snrlarmzn ncelikle etki alanmz olmas gereken Balkanlar, Ortadou, Kafkasya ve Orta Asya`y kapsayacak ekilde belirlenmesinin ve Karadeniz, Ege Denizi ve Akdenizin ve bu snrlarn iine dhil edilmesinin uygun olaca deerlendirilmektedir. Kreselleme bir gerektir. Onunla birlikte yaamak, faydal ksmlarndan yararlanmak, tehdit olan ksmlarndan korunmak gerekmektedir.

Kresellemenin balca hedefi ulus devlet anlaynn yok edilmesidir. Esas korunmas gereken nokta budur. Trkiyeye mteveccih d ve i tehditler bulunmaktadr. Bu tehditlerin evre lkelerinden kaynaklanabildii gibi, Trkiyenin etkide bulunma veya etkilenme konumunda bulunduu blgelerden, kresel g unsurlarndan, ilgi sahasndaki gelimelerden, blc akm ve faaliyetten, irticadan ve her trl kutuplatrmaya ynelik hareketten kaynaklandn sylemek mmkndr. Ancak bir eylem veya gcn tehdit olabilmesi iin sahip olunan deerlere

76

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Trkiyenin Gvenlik Alglamalar Ve ABD Politikalarnn Gvenliimize Etkileri

hasmn

zarar

verme

niyetinin

olmas

ve

elinde,

bu

niyetini

gerekletirebilecek yeterli imkn ve vastalarnn bulunmas gerekmektedir. Trkiye kendisine ynelen tehditlerin tmne kar koyabilecek gtedir. Bu gc tarihi gemiinden, gelenek ve greneklerin de iinde olduu kltrel yapsndan, milletinin duygularndan, corafyasndan, jeopolitik durumundan ve neminden, silahl kuvvetlerinden, laik, demokratik ve sosyal hukuk devleti anlayndan ve Atatrk dnce sisteminden almaktadr. Ulus devlet, laik devlet, niter yap mutlaka korunmas gereken deerlerdir. Trkiyenin enerjisini, etnik, dini, eitli olaylardan dolay rvan alma, menfaat salama gibi dncelerle dardan destekli veya desteksiz i ekimelere harcamas, lkede kutuplamalar yaratmakta, birlik ve beraberlii bozmakta bu husus da gvenlii olumsuz ynde etkilemektedir. Bu gibi zararl dncelerin, akl ve mant esir almasna msaade edilmemeli, ayn gemide olduumuz hibir zaman gz ard edilmemelidir. Trkiyenin gvenlik alglamasnn esasnn birlik, beraberlik ve btnlkten getii, ieride yaratlacak gl durumun her eyden nemli olduu bilinmelidir. Uluslararas ilikilerde dostluklarn deil, menfaatlerin sz konusu olduu gereinden hareketle, bata ABD olmak zere tm dier glerin yaklamlarn bu erevede deerlendirmekte fayda grlmektedir. Duygusal hareket etme temaylnden kanlmal, gvenliimize zarar verme ihtimali olan her giriime kar ihtiyatl olunmaldr.

KAYNAKA ATASOY, Fatih, Kresel Milliyetilik, Tevfik DALGI Batllk, Kreselleme ve Kemalist Milliyetilik zerine baz grler. BYKANIT Yaar, Gvenliin Yeni Boyutlar Ve Uluslararas rgtler Konulu Sempozyum A Konumas, 31 Mays 2007. DEMR, M. Faruk, 21. Yzylda Trkiye in Yeni Bir Milli Gvenlik Siyaseti / Stratejik neriler Belgesi, 2002.

77
Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 52-78

Armaan Kulolu

LHAN, Suat, Jeopolitik Duyarllk, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara, 1989. KUBALI, Ali Nail, Yeni Asr Gazetesi, Ykselen Milliyetilik, Eriim tarihi: 25 Mart 2009. KULOLU, Armaan, Kreselleme ve Milliyetilik,

<www.globalstrateji.org>, Kasm 2006. KULOLU, Armaan, ABDdeki yeni bakanlk dneminin Trkiyenin gvenliine muhtemel etkileri, www.globalstrateji.org, 02 Aralk 2008. KULOLU, Armaan, Ulusal gvenlik kapsamnda sivil-asker ilikileri, Ekoenerji dergisi, Aralk 2008, Say: 24. KULOLU, Armaan, Ortadoudaki gelimeler, Trkiyenin tehdit

alglamalar ve gvenlik sorunlar, Ekoenerji Dergisi,ubat 2009,Say:26. KULOLU, Armaan, 60 yllk ittifak NATO ve Trkiye, Ortadou Analiz Dergisi, Nisan 2009, Say:4. Z, Ali Esgin, Ulus devlet ve Kresellemeye ilikin baz tartmalar, www.cumhuriyet.edu.tr/edergi/makale/49.pdf Eri.tarihi: 23.3. 2009. TEZKAN, Ylmaz Jeopolitikten Milli Gvenlie, lke Kitaplar, stanbul, Mart 2005 YILMAZ, Sait, 21. Yzylda Gvenlik ve stihbarat, Milenyum Yaynlar, stanbul, Eyll 2007. YILMAZ, Sait, Ulusal Savunma, Kumsaati Yaynlar, stanbul, Nisan 2009. Blgesel Sorunlar ve Trkiye sempozyumu bildirileri, Kahramanmara St mam niversitesi, Mays 2008. Trkiyenin Ulusal Gvenlik Snrlarn Belirleyici Unsurlar, <http://www.tumgazeteler.com/?a=40663>, 2 Eyll 2008. 3,4,5,6,7 Nisan 2009 tarihli gazeteler, TV ve radyo programlar.

78

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,52-78

Stratejik Aratrmalar Dergisi / Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99 BEYKENT NVERSTES/ BEYKENT UNIVERSITY

SOUK SAVA SONRASI RUSYA FEDERASYONU GVENLK VE SAVUNMA ANLAYII


Sait Ylmaz

ZET 2008 ylnda Grcistana yapt harekat Rusya Federasyonunun Batl siyasi merkezlerde ihtiyatl bir ekilde bir tehdit kayna olarak tekrar hatrlanmasna yol at. Bu ayn zamanda devlet kaynakl konvansiyonel sava olaslklarnn ortadan kalkmadnn da bir gstergesi oldu. 1990l yllar boyunca Rus Silahl Kuvvetleri paraszlktan rmeye braklmt. Putin ile birlikte toparlanmaya balayan Rus gvenlik sistemi birbiri ardna sessiz sedasz yeni gvenlik yaklamlar ortaya koymakta ve buna uygun savunma reformlar gerekletirmektedir. Rusya, bir yandan Eski Sovyetler Birliinin yer ald blgede etkisini srdrmeye, Dou ile Bat arasnda kendine bir yer bulmaya ve Avrupa ile iyi ilikiler gelitirmeye alrken, dier yandan NATOnun genilemesini frenlemeye almaktadr. Rusya gemite olduu gibi Bat ve Dou arasndaki elikisini Putin-Medvedev ikilisinin bamsz byk g olma hevesi ile amak istemektedir. Anahtar Kelimeler: Rusya Federasyonu, Putin, Gvenlik, Savunma, G. ABSTRACT The operation launched by the Russia Federation against Georgia in 2008 has caused to a prudent reconsideration amongst Western political centers of her as an old threat source. This case has also been considered a sign of the probabilities of the conventional war are still valid. 1990s along, Armed Forces of the Russian Federation were left ill-fashioned due to the lack of money. Russian security system, recovered with Putins term, verifies the new security approaches and relevant defense reforms consequently. On one hand, the Russia makes effort to maintain its influence in the zone of Former Soviet Union has existed, locates her own place between the West and the East and develops good relations with the Europe, on the other hand it tries to stop the NATOs expansion. As it did in the past, the Russia wants to overcome its dilemma being between the West and the East with the desire of being independent major power projected by Putin-Medvedev together. Key Words: Russian Federation, Putin, Security, Defense, Power.

Yrd.Do.Dr.Sait YILMAZ, Beykent niversitesi BSAM Mdr, saityilmaz@beykent@edu.tr

Sait Ylmaz

GR Rusya Federasyonu, Sovyetler Birliinden bamsz bir devlet olarak ortaya k sonras 1990l yllardaki Yeltsin dneminde siyasi, ekonomik ve konvansiyonel askeri gcn nemli lde kaybetmiti. Bu dnemde uluslararas sistemin belirleyici unsuru olmaktan da uzaklaan Rusya, 2000 ylnda iktidara gelen Vladimir Putin ile trendi tersine evirdi. Putin, blgesel ynetimlere, medyaya ve i dnyasna uygulad bask ile gc tekrar merkezi ynetim zerinde toplad. Putinin ncelii ekonomi oldu. 2003 ylnda Rus GSMHs % 7.2 art gsterirken, bte 30 milyar dolar fazla verdi (IISS, 2004: 121). 1990l yllar boyunca yeni stratejik doktrinini tartan Rusya, 2003 ylnda son halini onaylad. Stratejik hedeflerini gerekletirmek iin olduka snrl gce sahip olan Rusya, ncelikle ok kutuplu bir dnya dzeni istemekte ve uluslararas ilikilerde tek bir lkenin stnlne kar kmaktadr. Rusya, BMnin onay olmadan nleyici mdahale hakkn kullanabilmek iin komu lkeler ile blgesel serbest dolam fikrini savunmaktadr. Rusya, uluslararas gvenlik alannda nemli diplomatik roller oynamaya devam etmektedir. Bir yandan Eski Sovyetler Birlii blgesinde etkisini srdrmeye gayret ederken dier yandan Dou ile Bat arasnda kendine bir yer bulmaya, Avrupa ile iyi ilikiler gelitirmeye, NATOnun genilemesini frenlemeye almaktadr. Uluslararas platformlarda kendine gl bir konum edinmeye alan Rusya, NATO-Rusya Daimi Konseyi ile edindii NATO faaliyetlerinde sz sahibi olma pozisyonundan memnun deildir. G-7 veya sonraki ad ile G-8de ki siyasi gc ise olduka snrldr. RUS GVENLK ANLAYIINDA YAANAN DEMLER Rus Gvenlik Sistemi Rus gvenliinin temelinde ncelikle geni corafyas, stratejik konumu ve doal kaynaklar yer almaktadr. Rus milliyetilii ile beslenen ve elit bir

80

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,79-99

Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay

tabakann tespit ettii ieride tavizsiz darda acmasz Rus konseptinin vastas olan byk ve gl bir askeri g ise dier bir gvenlik parametresi olagelmitir (Kolt, 2001: 2). 1990l yllara kadar Rusyann ifreleri lke iindeki ve evresindeki etnik gruplar, bunlar kontrol etmek isteyen askeri g ve doal kaynaklardan pay almak isteyen kyller arasnda bir dengeye oturdu. Bu l Rusyann etrafndaki lkeleri ve doal kaynaklar ele geirme mantnn belirleyicileri oldu. 1990l yllardan sonra gvenlik stratejisinin merkezine Rusyann ekonomik gelimesini salamak ve byk g konumunu srdrmek dncesi yerleti. Bu dnce bir yandan yakn evreyi kontrol, dier yandan NATOnun genilemesini frenleme politikas ile btnleti. Rus gvenlik sistemin yedi nemli aktrnden en nemlisi hi phesiz Rusya Federasyonu Devlet Bakandr (Kortunov, 2001: 8-11). Bakann kiilii ve yeterlilii gvenlik ve savunma konularna katlm orannda belirleyici olmaktadr. kinci nemli aktr yetkileri son yllarda artrlan ve ba koordinasyon mekanizmas rolndeki Ulusal Gvenlik Konseyidir. nc nemli aktr Savunma Bakanl ile rekabet halinde olmaya devam eden Rus Genelkurmay Karargahdr. Drdnc nemli aktr Maliye Bakan, beincisi ise Rus Parlamentosudur. Altnc grupta akademi ve dnce kurulularnn ya da bask gruplarnn yer ald resmi ve resmi olmayan kurulular gelmektedir. Son aktr ise medyadr. Anayasaya gre, Rus Parlamentosu, ulusal gvenliin salanmas, d politikann desteklenmesi, lkenin uluslararas ykmllklerinin yerine getirilmesi gibi konularda Devlet Bakannn ve Hkmetin nerilerini dikkate alarak yasalar karr. Ulusal gvenliin salanmas, Hkmete ait bir sorumluluktur. Gvenlik Konseyi, ulusal gvenlie ynelik tehditleri nceden tespit eder, deerlendirir ve bu tehditlerin nlenmesi konusunda Devlet Bakanna karar tasarlar sunar; ulusal gvenlik ve d politika konularnda

81

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99

Sait Ylmaz

nerilerde bulunur, ulusal gvenlii salayan kuvvetlerin ve unsurlarn faaliyetlerini koordine eder, alnan kararlarn uygulanmasn kontrol eder. Gvenlik Konseyinin iki tr yesi vardr. Konseyin srekli yeleri; Devlet Bakan, Babakan, Konsey Sekreteri, Dileri Bakan, Savunma Bakan, FSB (Federal Gvenlik Servisi) Bakandr. Federasyon Konseyi Bakan, Duma Bakan, Devlet Bakanl Ofisi Bakan, ileri Bakan, Adalet Bakan, sivil savunmadan ve olaanst durumlardan sorumlu Bakan, Genelkurmay Bakan, Basavc, Snr Koruma Hizmeti Bakan, SVR (D stihbarat Servisi Bakan), Bilimler Akademisi Bakan ile Devlet Bakannn 7 idare blge temsilcileri ve dier yeler gerektiinde Konsey toplantlarna katlrlar. 1990l yllardan beri gelitirilen ve 2000 ylnda kabul edilen Rus Ulusal Gvenlik Konsepti; Gereki Caydrma stratejisi ile kriz ve atmay nleme operasyonlarnda diplomatik, ekonomik ve kuvvet kullanma d yntemlere ncelik vermektedir. Ancak kabul edilemeyen tehlikeler karsnda Rus hkmeti asimetrik karlk esasna bal olarak tek tarafl kuvvet kullanma hakkn sakl tutmaktadr (Putin, president.ru). Rus Ordusuna eenya gibi blgeler bata olmak zere lke btnl koruma grevi verilmitir. Rusya iin ana tehdit gruplar u ekilde sralanmtr (Bluth, 1998: 69); (1) Eski Sovyet lkelerinden yaplacak toprak istekleri. (2) Rusya snrlar yaknndaki yerel savalar ve silahl atmalar. (3) Kitle imha silahlarnn ve onlarn kullanlma vastalarnn yaylmas. (4) Eski Sovyet lkelerinde yaayan Rus vatandalarnn haklar. (5) NATO gibi d askeri bloklarn genilemesi. Rus Genelkurmay tarafndan hazrlanan 2025 Ylna Kadar Savunma Maksatl Rusya Federasyonu Harekt Hazrl dokman maliyet-etkinkullanlabilir bir model anlay iinde yeni stratejik kuvvetler kurulmasn, operasyonel grev kuvvetleri tekil edilmesini ve mterek lojistik sistemi gelitirilmesini ngrmektedir. Bu model iki tr atmaya hazrl ngrmektedir;

82

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,79-99

Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay

Dzenli ordular ile yerel, blgesel ve kresel atmalar (uluslararas

devlet atmalar), Dzensiz askeri formasyonlar (ayrlk hareketler, su gruplar,

terrist rgtler vb.) ile yerel, blgesel ve kresel atmalar (devlet ii atmalar). Rus stihbarat ve Enerji Gvenlii 142 milyon nfuslu Rusya Federasyonunda her 100 bin kiinin 800nn hapiste olmas (dnyada en yksek hapisteki insan oran) ve yllk 30.000 intihar eden kii miktar; lkedeki sosyal kntnn en arpc

gstergeleridir. Rusya Federasyonu, eenistan bata olmak zere lkedeki muhalif gruplarla mcadeleyi kontrol almay mteakip i (FSB) ve d (SVR) istihbarat ile ilgisini tamamen ekonomiye evirdi. FSB ile birlikte Rusya; politikaclar, i adamlar ve su rgtleri iin tehlikeli bir yer oldu ve tannm kiilere dzenlenen suikastlar artt. Putin, Yeltsin dneminden miras kalan kokumu i dnyas, politikaclar, gazeteciler, bankerler ve su rgtleri ile mcadele iin FSByi kuvvetlendirdi ve acmasz silahlarla desteklenen yeni taktikler kulland. Bu ayn zamanda lkeyi yabanc kkleri olan zararl kurululardan da temizlemenin dier bir yolu oldu. te yandan Rusya, zellikle yakn evresindeki petrol ve doal gaz kaynaklarn ve gzerghlarn kontrolne almak, sat ve kullanm haklarn eline geirmek iin istihbarat tekillerinin rtl faaliyetlerinden (rvet, antaj vb.) etkili ekilde yararlanmaktadr. FSB, Rus ekonomisinin glendirilmesi iin aktif bir rol edindi. Parlamentoda yeni oluturulan ve yabanc yatrmlara onay veren komitenin elemanlarnn tamamen FSBden tekil edildii bilinmektedir. D politikada ise Ukraynann NATO yolundan dndrlmesi ve Grcistan, Azerbaycan gibi Batya meyilli lkelerin frenlenmesi istihbaratn rtl taktikleri ile salanmaktadr. Rusyann rtl savalar yakn gelecekte Batnn genileme politikalarna tepki olarak Bosna-Hersek, Krm, Abhazya,

83

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99

Sait Ylmaz

Gney Osetya ve Azerbaycanda nemli atmalar tetikleyebilir ve harita deiikliklerine yol aabilir. Rusyann yaylmac emelleri enerji koridorlar boyunca ilerlemeye devam etmektedir. 2008 yl banda bu koridor Srbistanda enerji tekelini eline geirdikten sonra dorudan yabanc yatrm yolu ile Karadaa da ulat. Ocak 2008de Bulgaristan ziyaret eden Putin Bulgaristan zerinden Avrupaya doal gaz gndermek iin anlama imzalad. Ayrca Tuna yaknnda Belene ehrinde bir nkleer reaktr kurulmas iin szleme yapld. Bylece Bulgaristann doal gaz, petrol ve nkleer enerji ihtiyac da tamamen Ruslarn kontrolne geti (Youroukov, 2008: 37). Halen Rus Lukoil, Bulgaristandaki en byk petrol rafinerisini iletmektedir. Rusya dier taraftan enerji fiyatlar ile oynayarak, diplomatik manipulasyonlar ve dier rtl yollar ile Bulgaristan siyasetine mdahil olmaktadr. Ayn tr oyunlar Kosova ve Kafkaslar da devam etmektedir. ABDnin % 10 doal gaz ihtiyacn Rusyadan karlayacak olmas ve artan enerji gzerghlar Rusya iin enerji gzergahlarnn gvenlii ve kontroln nemli bir gvenlik parametresi haline getirmitir. Bu nedenle Rus Silahl Kuvvetleri ve zellikle Deniz Kuvvetleri ky tesisleri, platform alt yaps ve deniz ulatrma rotalarna ilikin grevler edinmitir. Bu rotalarda ABD ile karlama ihtimaline ilikin olarak yeni prosedrler ve angajman kurallar gelitirilmektedir (Blank, 2006). ABD nkleer politikasnn caydrclktan nleyici vuru sistemlerine doru kaymas Rusyay da kar koyacak ve cevap verecek sistemlere ilikin bir araya itmektedir. Modernizasyon ve yeni silah edinimi de Rus Ordusunun en ncelikli programlar arasndadr. Modernizasyon almalar ABD Ordusu ile mterek harekt yapacak standartlar da hedeflemektedir. Rus Stratejisi Rusyann genel devlet politikas uluslararas destek ve yatrmlar ekerek lke ekonomisinin yeniden inas ve modernizasyonu iin kresel istikrarn

84

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,79-99

Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay

devamn ngrmektedir. Rusyann gvenlik politikas ise yakn evre olarak adlandrd Eski Sovyet lkelerinin bulunduu blgelerde etkisini srdrrken uluslararas g dengesinin byk gleri ile istikrarl ilikiler gelitirmektir. Rusya, ekonomisini gelitirmek iin Batdan youn yatrm beklerken Bat ise nkleer silahlarn yaylmasnn nlenmesi ve inin ykseliinin frenlenmesinde Rusyann yardmn ummaktadr. ABD-Rusya ilikileri iin uluslararas terrizmle mcadelede salanacak destek Rusya iin nemli bir pazarlk avantaj salad. Bylece Amerikan uaklarnn Rus hava sahasn kullanmasna ve Eski Sovyet lkelerinden bazlarna sler amasna gz yumdu. Ancak Rusyann uzun vadeli olarak asl g kapasitesini gelitiren unsur sahip olduu veya ynettii byk petrol ve doal gaz rezervlerinin 2000li yllardan itibaren Rus d politikasnn merkezine yerlemesi oldu. Rusya henz byk gler arasndaki yerini garantilememitir. Bask grd zaman Bat ile uyum gstermekte ancak diplomatik kazanlar iin ibirliinden vazgeme tehdidinde bulunmaktadr. 2008 Austosunda Grcistan zerinde g kullanm ise Rusya tehdidinin hafzalara tekrar yerlemesine neden oldu. Bat ve Rusya arasndaki ortak kar alanlarnn banda terr ile mcadele, nkleer silahlarn yaylmasnn nlenmesi ve emniyeti gelmektedir. Rusya, in-ABD-Avrupa arasnda denge roln baarmak zorundadr. ABD ve AB g dengesinde statkonun devam iin alrken, in ve Rusya yan balarndaki Hindistan ABDye kaptrmadan Avrasya corafyasnda sessiz ve sakin bir deiimi gerekletirmektedir. in ve Rusya, Irakn gneyinden Suudi Arabistana ulamak iin ran' da yanlarna ekmekte; bu amala, Rusya rann nkleer heveslerini desteklerken, in s edinerek ran kartn glendirmektedir. Bamsz byk g olmay hedefleyen Rusya, saldrgan bir ekilde liberal imparatorluk stratejisi uygulamaktadr (zda, 2007). Rusyann sahip olduu doal gaz rezervleri ve kontroln ele geirdii enerji gzerghlar bu

85

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99

Sait Ylmaz

stratejinin nemli bir parasdr. Rusya gemite olduu gibi Bat ve Dou arasndaki elikisini hlihazrdaki ynetimin hevesleri ile bamsz byk g olma rol ile amaktadr. Bu rol onun stratejik bamllk ve daha byk bir politik kimliin altnda kalmadan kendi yolunda yrmesini salayacaktr. Rusya, giderek daha fazla oranda lke dndaki ve zellikle eski Sovyet alanndaki imajna ve kendi yumuak gcnn, yani ekonomik, siyasi ve kltrel cazibesinin gelitirilmesine nem vermektedir. Bu gcn sistematik olarak gelitirilmesinde ABDnin renkli devrimleri katalizr oldu. Rusyann yumuak g gelitirmeye ilgisi Ukraynadaki Turuncu devrimle balad ve nce kendi evini dzenlemeye karar verdi. Rus yumuak gc lke iinde nemli silahlar edinerek geliti. Bu silahlarn iinde medya, genlik hareketleri, internet siteleri, uzman alar (www.kremlin.org), dzenli konferanslar ve yayn evleri bulunmaktadr. Renkli devrimler Eski Sovyet lkeleri ve Rusya arasnda daha farkl ilikilerin kurulmas gerektiini gsterdi. Daha nceleri ounlukla askeri ve ekonomik ibirlii cazibesine dayanmaya alan Rusya, alternatif etki aralarn gelitirmeye balad. Yumuak gcn kurumsallatrmak iin Devlet Bakanlk Ofisi nezdinde BDT blgesinde Rus etkisinin yaylmasndan sorumlu bir birim kuruldu. Buna ek olarak Rusya, yakn evrede Rus etkisinin glendirilmesi amacyla sivil toplum kurulularn da kullanmaya balad. Medvedev Doktrini Austos 2008deki Grcistan harektndan sonra Rusya Federasyonu, Avrupa kanad daha ll bir ekilde de olsa Bat dnyasndan youn tepkiler ald. Rusyann saldrgan yznn tekrar ortaya kmas zerine doan pheleri gidermek iin Devlet Bakan Medvedev Rus d politikasnn be temel prensibini ortaya koyan bir aklama yaparak Rusyann niyetini daha ak hale getirmeye alt. Medvedeve gre Rusya d politikasn bu prensiplere gre yrtecekti ve politikalarn gelecei sadece Rusyaya deil uluslararas

86

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,79-99

Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay

toplumdaki dostlarna ve ortaklarna da bal idi. Medvedev doktrini ad verilen bu prensipler sras ile unlar iermekteydi (Friedman, 2008: 2); Rusya, uluslararas hukukun stnln tanmakta ve dier

lkeler ile ilikileri bu erevede gelitirmektedir. Dnya ok kutuplu olmaldr, tek kutuplu dnya kabul

edilemez. Tek bir lkenin btn kararlar ald bir dnyaya msaade edemeyiz. Rusya, ne baka bir lke ile kar karya gelmek ne de kendini izole etmek istemektedir. Avrupa, ABD ve dier lkeler ile mmkn olduu kadar dosta ilikiler gelitireceiz. Nerede olurlarsa olsunlar kendi vatandalarmzn

hayatlarn ve onurlarn korumak lkemizin tartlmaz nceliidir. D politika kararlarmz bu ihtiyaca dayal olarak alnmaktadr. Darda i dnyamzn karlarn da koruyacaz. Bize kar yaplan her saldrya karlk vereceiz. Dier lkeler ile ilgili olarak baz blgelerde Rusyann zel karlar bulunmaktadr. Tarihi balar, dostluk ve iyi komuluk ilikileri iinde olduumuz bu blgelere zel nem atfediyoruz. Yukarda saylan prensiplerden anlalaca gibi Rusya

Federasyonunun uluslararas sistemde ABDnin stnln kabullenmeye niyeti yoktur. ABD ve Avrupa ile ilikilerinin gelimesi sadece Rusyann deil onlarn da Rusyaya olan tutumlarna baldr. te yandan Rusya, Baltk lkelerinden Grcistana ve Orta Asya lkelerine kadar Rus kkenlilerin yaad her yeri potansiyel bir mdahale sahas haline getirmekte ve kuvvet kullanmaktan ekinmeyeceini ifade etmektedir. Rusyann zel karlarnn bulunduu ve iyi komuluk iinde olduu lkelerin ise Rusyadaki rejim ile bark olan ve Rus karlarn gzeten lkelerin ayn safta tutulmas iin gayret edilecei anlamna gelmektedir. Bir btn olarak Rusyann yeni bir

87

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99

Sait Ylmaz

imparatorluk ya da birlik kurmaktan ziyade bulunduu corafyada kendisinin merkezde olduu yeni bir uluslararas yaplanma peinde olduu sylenebilir. SOUK SAVA SONRASI RUS SAVUNMASI 1990l yllar boyunca Rus Silahl Kuvvetleri paraszlktan rmeye braklmt. Rusya, savunma btesini ve silahl kuvvetlerinin boyutunu kltme yolunu semiti. Geen dnem iinde Rusyann savunma harcamalar hemen hemen yar yarya azald. 2000 ylnda Kuzey Atlantikte bir Rus nkleer denizaltsnn batarak 118 denizcinin lmesi, 2005 ylnda Japon balk teknelerinin ana taklan Rus denizaltsnn ancak ngiliz ve Amerikal ekip tarafndan kurtarlabilmesi, Rus ordusundaki tm lmlerin % 25inin intihar vakas olmas; ordudaki kn belirtileri olarak grlebilir (BBC News, 2004). Ancak gene de Rus Ordusu her frsatta gvde gsterisinde bulunmaktan vazgemedi. 1995 ylnda Bosna-Herseke NATO mdahaleye etmeye niyetlenince Yeltsin nkleer kart bile kullanmaya alt. in ile ilikilerini gelitirmekten, eenyada ar bir i savaa devam etmekten geri durmad. Souk Sava sonras Rusyada ordunun rol azalrken organize sular ve buna bal yasal olmayan silah trafii ykselie geti. rnein 2001 ylnda Rusyada 53.900 yasal olmayan silah ticareti vakas tespit edildi ve bir seferinde bir askeri birlikten 27.000 silah alnd (Webster, 2002: 12-23). Rusya iinde 200 kadar ete kresel bir a kurmu, silah ticareti dnda siyasi, ekonomi ve uluslararas yatrm gibi pek ok alana yaylp etkili olmaya balamlard. Yasal olmayan silah ticaretine ksa ve orta menzil konvansiyonel fzeler dnda anta ad verilen taktik nkleer silahlarn da dahil olduu tespit edildi. 1993-2002 yllar arasnda 18 ayr nkleer silah maddesi (uranyum, pltonyum vb.) kaakl vakas tespit edildi. Rusyann elinde nkleer silahlar haricinde 600 ton kadar zenginletirilmi uranyum olduu tahmin edilmektedir.

88

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,79-99

Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay

Ekonomi yoluna girince Putin ynn Rus Silahl Kuvvetlerinin prestij ve kabiliyetlerini gelitirmeye arlk verdi. Bu kapsamda Krgzistanda ki Amerikan ssne yakn bir s ina etti, Grcistandaki kuvvetlerini ekmeyi reddetti ve nkleer tatbikatlar dzenledi. Putin dneminde enerji fiyatlarnn ykselmesi ile Silahl Kuvvetlere ayrlan para artt. 2001de 8 milyar dolar olan savunma btesi 2007de 32 milyar dolara kt. 2009 yl Rus savunma btesi bizzat Babakan Putin tarafndan 50 milyar dolar olarak akland. Gelinen aamada siyasi ve ekonomik ynleri gz nne alan esasl bir askeri reform yaplmad takdirde Rusyann uluslararas gvenlik alanndaki rol; i gvenlik operasyonlar, yakn lkelere baz angajmanlar ve nkleer caydrclk ile snrl kalmaya devam edecektir. Rus savunma gayretleri; Savunma Bakanl, leri Bakanl, Acil Durumlar ve Sivil Savunma Bakanl, Federal Snr Hizmeti Birlii, Rus Elektronik ve Haberleme stihbarat (FAPSI) ile Rus Gvenlik Servisi (FSB) arasnda koordine edilmektedir. 1998 ylnda Savunma Bakanlna bal; sekiz askeri blge ve drt filo, leri Bakanlna bal yedi blge ve Acil Durumlar ve Sivil Savunma Bakanlna bal dokuz blgesel merkez ve Federal Snr Birliklerine Bal alt blge bulunmaktayd. Askeri reform ile birlikte Rusyada tek bir askeri-idari sistem kuruldu ancak askeri blgeler iptal edilmedi. Bylece her blgede tekil edilen Operasyonel Stratejik Komutanlk; mterek kuvvet anlay iinde snrlar dhilindeki (stratejik nkleer komutanlk unsurlar hari) tm askeri tekilleri bnyesine alrken, dier gvenlik kurulularnn koordine sorumluluunu da zerine ald. Rus Silahl Kuvvetleri Rus Silahl Kuvvetleri; Kara, Deniz ve Hava Kuvvetlerinden meydana gelmektedir. Bu kuvvetlerden bamsz askeri tekiller ise; Stratejik Fze Birlikleri, Askeri Uzay Kuvvetleri ve Hava ndirme Birlikleridir. Hava savunma birlikleri 1998 ylnda Hava Kuvvetlerine balanmtr. Kara Kuvvetleri alt askeri blgede konulanmtr; Moskova, Leningrad, Kuzey

89

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99

Sait Ylmaz

Kafkasya, Privolzhsk Ural, Sibirya ve Uzak Dou. Ermenistanda ki 102. Askeri s tek lke d askeri s olarak kalmtr. Deniz Kuvvetleri; Baltk, Pasifik, Kuzey ve Karadeniz donanmalarndan olumaktadr. Ukrayna, 2005 ylnda Rus Deniz Kuvvetlerine Sivastopolde 2017 ylna kadar birka s kurma izni verdi. Kaliningrad zel blgesi Baltk Filosuna bal olup burada 11. Muhafz Ordusu ve bir Havaclk Alay bulunmaktadr. 2006 yl itibar ile Rus Silahl kuvvetleri aktif mevcudu 1.037.000 kiidir. Rus Ordusu 2008-2010 yllar arasnda szlemeli asker saysn artrmay, geici asker saysnn te birini zorunlu askerlerin te ikisini gnll asker kadrosu ile tamamlamay hedeflemektedir (sakova, 2007: 75-82). Kara Kuvvetlerinin mevcudu 190.000i mecburi olmak zere 359.000 kiidir. Deniz Kuvvetleri 142.000, Hava Kuvvetleri 170.000 kii olup, ayrca 415.000 aktif paramiliter (160.000i snr muhafz) kuvveti bulunmaktadr (IISS, 158-168). Souk Sava sonras yurt dndaki askeri unsurlar 2006 ylna kadar nemli dler gsterdi. Bu unsurlar; Ermenistan (3.500), Grcistan (3.000), Krgzistan (500), Moldova (1.400), Tacikistan (7.800), Ukrayna (1.100 Deniz Piyade), Afrika (100), ve Suriye (150) olarak sralanabilir. Rusya, BM operasyonlarn desteklemek zere Burundi, Kongo, Fildii Sahili, Dou Timor, Etiyopya, Grcistan, Ortadou, Sierra Leone ve Bat Saharaya asker gnderdi. Konvansiyonel olarak Rusya ok byk bir silahl kuvvetlere sahip ama kabiliyet bakmndan zayftr. Konvansiyonel alanda ABD ile yarabilir ama denizalt alannda yaramaz. Kresel g projeksiyonu da olduka zayftr. Yapsal bir krizde olan Rus Ordusu 2003 ylndan beri sistemli bir gelime dnemine girmi bulunmaktadr. Ancak, Rusyann SSCB dneminden gelen askeri gcn koruduunu sylemek gtr. zellikle deniz gcnde ciddi bir zayflk sz konusudur. Rus Silahl Kuvvetleri, byk lde Kara Kuvvetleri ve o da 1990l yllarn bandan beri pek yenilenmeyen yaklak 28.000 ana muharebe tankna dayanmaktadr. Topu mhimmat da Souk Sava dneminin senaryolarna uygundur.

90

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,79-99

Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay

Deniz Kuvvetleri 1 uak gemisi ve 15 destroyer dhil olmak zere 66 yzey muharip gemisine sahiptir. 15 stratejik, 46 taktik denizalts bulunmaktadr. Rusya, nemli miktarda uzun menzil ve taktik havaclk unsuru bulundurmakla birlikte tehizat eski ve pilot uu saatleri olduka snrldr. Ulatrma Komutanl 293 uaa sahip olup, bu say sivil hava unsurlar ile takviye edilebilir. Rus hava gc daha ok orta menzil bombardman uaklar ile taktik fzelere dayanmaktadr (IISS; 158-164). Rus Hava Kuvvetlerinin modernizasyonu en ncelikli konudur. SU-27 ve MG-29lar en az 10 yl daha hizmette kalacaktr ama yeni nesil uaklar ile ilgili kararlar nemli riskler tamaktadr. Bunlarn banda da gerek ihtiyaca bir trl karar verilememesi gelmektedir. Savunma Reformlar ve Modernizasyon Rusyada savunma reformu olduka yava ilemekte ve 2011-2015 dnemi iin ngrlen savunma yapsna ilikin deiiklikleri hedeflemektedir. Reformlarn amac Rusyann karlaaca kresel, blgesel ve yerel gvenlik sorunlarna kar kullanlacak ncelikli ve gerekli vastalar salamaktr. Sz konusu savunma reformunun ana parametreleri unlardr (sakova, 2006: viii); Komuta-kontrol sistemi deitirilerek askeri blgeler yerine kontrol

yetkisinin stratejik direktiflere gre alan operasyonel komutanlklara devredilmesi. zel maksat (kar-terr) kuvvetleri iin mterek karargahlar

kurulmas. Askeri istihbaratta reform. Nkleer stratejik kuvvet yapsnn yeni duruma adaptasyonu. Savunma sanayiinde reform ve zel yatrmlar kolaylatrmak. Bakanlk yetkilerini artracak ekilde silahl kuvvetler zerindeki

sivil kontrol iin yeni dzenlemeler yapmak.

91

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99

Sait Ylmaz

Yeni askeri-idari sistem; Bat, Gney ve Douda blgesel komutanlk (Bat Avrupa, Orta Asya ve Uzak Dou) ngrmektedir. Rus Federasyonunun yeni komutanlklar u ekilde sralanabilir (Giles, 2006: 3); Stratejik Nkleer Kuvvetler Komutanl (2010 ylnda Vlasikha/

Moskovada kurulacak). Hava ve Uzay Savunma komutanl (Hlihazrdaki Hava Kuvvet Ulatrma Komutanl (2010 ylnda mevcut 62nci Ordu Askeri

Komutanl yerine 2008de Balashikhada kuruldu). Ulatrma Havaclk birlii yerine kurulacak) Bat Komutanl (Leningrad ve Moskova askeri blgelerinde

konuland, Avrupa ve skandinavyaya ynelecek) Gney Komutanl (Kuzey Kafkasya ve Volga-Ural askeri

blgelerinde konuland, Kafkasya ve Orta Asyaya ynelecek) Dou Komutanl (Uzak Dou ve Sibirya askeri blgelerinde

konuland, Douya ynelecek). Rus Kuzey Donanmas hari dier deniz unsurlar filotilla yapsna dntrlerek ilgili blgesel komutanlklara baland. Arktik blgelerdeki doal kaynaklara ilikin karlarn korunmas iin ayr bir dzenleme zerinde allmaktadr. 2006 ylndan beri Rus Genelkurmay Leningrad Askeri Blgesinden balayarak Tugay-Kolordu seviyesinde grev kuvvetlerini test etmeye balad (Kasyanov, 2006). 2006-2007 dneminde Pskovdaki 76. Hava ndirme Tmeni, 31. Hava ndirme Tugay, vanovodaki 98. Hava ndirme Tmeni ve eenistandaki 42. Motorize Tmeni tamamen profesyonel hale getirilirken, 106. Hava ndirme Tmeni ise ksmen profesyonel hale getirildi. Savunma Bakanl Rusyann 58 blgesine 24 saat yayn yapan bir radyo ve televizyon yayn balatt. Bylece lke genelinde bir propaganda vastas edinildi. Rus Silahl Kuvvetleri modernizasyon ve yeni silah tedarik programlarnn ana hedefi nkleer caydrcln idamesi ile ieride ve darda yaplacak kar

92

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,79-99

Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay

terr ve zel operasyon yeteneklerinin edinilmesidir. Satnalma programlarnn ana unsuru (sakova, 2006: 30); (1) Stratejik nkleer kuvvetler. (2) Kalc/hazr birliklerin tehizat. (3) Kar terr faaliyetlerine angaje olan birliklerin tehizatdr. Rus Savunma Bakanl, konvansiyonel kuvvetlerini reforma tabi tutarken youn bir ekilde stratejik nkleer kuvvetler ve zel operasyon birliklerine yatrm yapmaktadr. Uzayda 12 operasyonel uydusu olan ve 24e karmay hedefleyen Rusya, ABDnin GPSinden daha iyi bir kresel ynlendirme sistemi iin GLONASSa zel nem vermektedir. Rus uzaya dayal gzetleme sistemleri dnya zerinde uan her fzeyi tespit edebilir. Rusya, uzay kuvvetleri ile erken ikaz kabiliyetini radara dayal sistemden kurtarmay hedeflemektedir. Rus Silahl Kuvvetlerine alnacak yeni ara ve tehizat arasnda unlar bulunmaktadr (Kohan, 2006); Kara Kuvvetleri iin 170 modern zrhl ara; 30 adet T-90 ana

muharebe tank, 40 adet hafif piyade muharebe arac, 125 zrhl muharebe arac (BTR 80 ve BTR 90). Hava Kuvvetlerine 10 adet yeni Mi-28 ve K-50 helikopteri. Modernizasyona tabi tutulanlar; 180 adet T-72 ve T-80 ana muharebe

tank, 170 adet zrhl muharebe arac, 90 adet hafif muharebe arac, 152 adet uak ve helikopter. Tedariki planlananlar; gece gr cihazlar, BND-4 yeni zrhl

personel tayc, 125 mm. topu (Kord), makineli tfekler (Pecheneg). Rus Nkleer Stratejisi Rusya, ulusal gelirinin yeterli olmamas ve azalan nfusu nedeni ile daha ok nkleer caydrclna arlk verme eilimindedir (Krepinevich, 2006: 12). Bugn Rusyann byk bir g olarak alglanmasnn temelinde 2008 ylnda Grcistana ynelik sratli konvansiyonel baarsna ramen, kullanlabilirlii pratikte ok az olmakla birlikte hala elinde tuttuu nkleer kabiliyetleridir. Rusya artan bir ekilde caydrclk iin nkleer silahlara dayanmakta, bir

93

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99

Sait Ylmaz

yandan bu alandaki teknolojisini yenilemeye almaktadr. Rus nkleer lsn; stratejik hava, deniz ve yer kuvvetleri oluturmakta olup, modernizasyon 2015-2020 yllarn hedeflemektedir. Rus stratejik caydrma kuvvetleri 129.000 kiilik personeli ile 15 nkleer denizaltda yer alan 216 fze ve 30.000 kiilik stratejik fze kuvvetinin kulland 570 ICBMden olumaktadr. Rusyann elinde 7.800 kullanma hazr nkleer balk (4.400 stratejik, 3.400 taktik) ve 9.000 adet ise depoda veya monte edilebilir nkleer balk bulunmaktadr (Halley, 2004). 2003 ylnda yaynlanan Rus Savunma Bakanl Politika Kad; nkleer savaa dikkat ekerek daha nce azaltlan Stratejik Roket Kuvvetlerinin gzden geirilmesine ve SS-27lerin oklu sava balna tamasna vurgu yapmaktayd. 2004 ylnda Rusya, 6.000 mil menzile sahip ve her biri 10 balk tayan ktalararas balistik fzelerinin (ICBM) hzn artrmay ngren almalarn beyan etti. Gereke ise ABDye bir mesaj vermek yani fze savunma sistemlerinden vazgeirmekti. ABD ve Rusya, her ne kadar en dk rakamlarda nkleer silah sahip olma konusunda anlam olsa bile ellerindeki silahlarn birbirini tamamen yok etmeye yetecei ve bunun sarho birinin neden olabilecei bir kaza sonucu da meydana gelebilecei hatrdan karlmamaldr. rnein Rus ana denizalt filosunun Delata IV balistik fze denizaltlarnn her biri 16 MIRV1 ok balkl fze tamaktadr. Bu fzelerin haberleme sorunu ya da baka bir nedenle atelenmesi halinde; bunlarn en aznn 12sinin hedefini bulaca, 40X3 mil kare geniliinde bir alanda lmcl radyasyon yayarak rnein New Yorkda ayn anda milyon kiinin lmne neden olaca hesaplanmaktadr (Forrow, 1998: 1328-9). Rusyann stratejik nkleer kuvvetler kullanm ile ilgili komuta-kontrol ve erken ikaz problemleri de bulunmaktadr. 1990l yllarda Rusya, in ve ABD arasnda birbirilerini

MIRV: Multiple Independent Reentry Vehicles)

94

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,79-99

Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay

fzelerini hedef almamak konusunda yaplan anlamaya ramen, fzeler birka dakika da birbirini hedef alabilir. (Kay, 2006: 103) Yaplan hesaplamalara gre Rusya liderliinin nkleer silaha bavurmas iin sekiz dakikalk bir zaman olduu; bunun drt dakikasnn yaplan saldrnn nkleer olup olmadna karar verilmesi, drt dakikasnn ise bir misilleme yaplmas ile ilgili karara ayrld ifade edilmektedir. Nkleer ve askeri modernizasyon harekt konseptlerini ve gvenlik stratejilerini deitirirken Rusya ve ini de fzelere ortak kar tedbir gelitirme de bir araya getirdi. 2004n sonuna doru Rusya stratejik nkleer kuvvetlerinin belkemii olan uzun menzilli fze sistemi gelitirdi; (1) Topol Mlerin mobil versiyonu. (2) Denizden atlan Bulava. (3) Yeni yksek hzl, manevra kabiliyeti yksek ara. Rusya, ABD ile yapt (31 Aralk 2012ye kadar nkleer balklarn 1.7002.200 seviyesine indirilmesi) anlamaya sadk kalarak minimum caydrc nkleer potansiyelini gelitirmeyi amalamaktadr. Rus nkleer stratejisinin esaslar; minimum caydrclk, eitlik yerine denge, asimetrik karlk, MITVlere dn ve ABDnin benzer bir hareketine karlk Orta Menzilli Nkleer Kuvvet Anlamasndan tek tarafl olarak ekilmek olarak deerlendirilmektedir. Rusya, karadan atlan ICBMler, denizaltdan atlan SLBMler ve stratejik fzeleri muhafaza ederken bunar 2015 ylna kadar 2000 sava bal ile yeniden donatacaktr. Bylece 2045 ylna kadar yeniden modernizasyon ihtiyac kalmayaca deerlendirilmektedir. Nkleer envantere her biri ile alt balk tayan iki yeni fze; karadan atlan Topol-M (SS 27) ve denizaltdan atlan Bulava 30 (SS-NX-30) katlacaktr (Babakin, 2006). Grcistan Harekt Sonras Rus Ordusu Grcistana yaplan harekt Rus Ordusundaki eksikliklerini tespit etmek iin bir frsat oldu. 10 Eyll 2008 tarihinde Dumada konuan Savunma Bakan Anatoly Serdyukov, Grcistan harekat esnasnda harekata katlan Kuzey Kafkasya Blgesinden 58. Ordunun modern silah ihtiyacnn ortaya ktn beyan etti. Savunma Bakanl silahlanma programnda deiiklie giderek

95

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99

Sait Ylmaz

yeni silah yerine muharebe destek sistemlerine ncelik verdi. Grcistann saldrsnn balad ilk saatlerde verilen zayiatlar ve 58. Ordunun harekete gemekte zorlanmas ve Grc birliklerin yerini tespit etmekte yaanan glkler bu deiimin nedenleri oldu. zellikle keif sistemleri ve insansz hava aralar ynnden eksiklikler dikkati ekti. Ruslar keif iin Tupolev Tu22M3 stratejik bombardman ua gndermek zorunda kald. Grc ok Namlulu Roket (MLRS) silahlarn susturmak iin Su-25 jetleri kullanld ve bunlarn drd drld. Bylece Afganistandan sonra bir kez daha Su-25 jetlerinin radara yakalanma ve yer hedeflerini tespit zafiyeti ortaya kt. Pek ok savunma sanayi sergisinde gsterisi yaplm olmasna ramen Ruslar, Grc topusu ve karadan havaya fzelerine kar uygun silahlar bulamad. Rus elektronik kar tedbirlerinin de Grc SAM fzeleri, keif sistemleri, radarlar ve UHV haberlemesi ile birlik muhaberesini kartrma ve bask altna almada yetersiz olduu grld (Petrov, 2008). Bu sonular Grc ordusunun modern tehizattan yoksun olduu bilindiinden daha da rahatsz edici oldu. 58. Ordu gereinden ok fazla zayiat verdi ve tehizat kaybetti. Rus Ordusu uzun zamandr nemli problemler yaamaktadr. Kuzey Kafkasya Askeri Blgesindeki ana muharebe tank olan T-72lerin gece gr kabiliyeti yoktur. Aslnda daha sophistike olan T-80-U ve T-90larn da ayn sorunu bulunmaktadr. stelik tanklarn stndeki reaktif zrhlarn iinde patlayc olmadndan tanksavar silahlarna kar tepki vermeyecei bilinmektedir. Modern ordularn aksine Rus tanklar taarruz helikopterleri ile

desteklenmemektedir. Ruslarn tank ve motorlu birlikleri ile helikopter, taarruz uaklar ve taktik bombardman birlikleri arasnda dzenli bir telsiz haberlemesi de bulunmamaktadr. Sonu olarak Ruslar yllardr birliklerini ve ate sistemlerini entegre edecek bir muharebe destek sistemi eksiklii ekmektedir. Modern silah sistemleri iin de ge kalnmtr. Bununla beraber Grcistan harekat zafer ile sonulandndan Rus Ordusunun bu eksikleri ksa srede tamamlamas da beklenmemektedir. Son olarak, Rusya yeni ABD

96

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,79-99

Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay

ynetimi ile Avrupa corafyas zerinde konuda pazarla hazrlanmaktadr (Yevseyev, 2008); ABDnin Avrupaya kurduu fze kalkan tesisleri, START-2 grmeleri ve Avrupadaki Konvansiyonel Kuvvetler Anlamas. SONU Bamsz byk g olmay hedefleyen Rusya, gemite olduu gibi Bat ve Dou arasndaki elikisini halihazrdaki ynetimin hevesleri ile bamsz byk g olma rol ile amaktadr. Bu rol onun stratejik bamllk ve daha byk bir politik kimliin altnda kalmadan kendi yolunda yrmesini salayacaktr. te yandan Rusya, giderek daha fazla oranda lke dndaki ve zellikle eski Sovyet alanndaki imajna ve kendi yumuak gcnn, yani ekonomik, siyasi ve kltrel cazibesinin gelitirilmesine nem vermektedir. Yapsal bir krizde olan Rus Ordusu 2003 ylndan beri sistemli bir gelime dnemine girmi bulunmaktadr. Ancak, Rusyann SSCB dneminden gelen askeri gcn koruduunu sylemek gtr. zellikle deniz gcnde ciddi bir zayflk sz konusudur. Savunma reformlarn amac Rusyann karlaaca kresel, blgesel ve yerel gvenlik sorunlarna kar kullanlacak ncelikli ve gerekli vastalar salamaktr. Rusya Federasyonu ve Trkiye, 21. yzyln ilk on yln benzer stratejik koullar ile amaya almaktadr. Farkl kltr ve corafi kapsamlarda da olsa bir yandan byk gler tarafndan izole edilme tehlikesi, dier yandan Dou ve Bat kltr arasnda yaanan elikiler iki lkeyi de daha bamsz politikalar ile glerini gelitirmeye ve korumaya itmektedir. phesiz Rusya Federasyonunun 20. yzyl boyunca edindii tecrbe, ulat gl konum ve imknlar Trkiye ile kyaslanamaz lde kendisine avantajlar salamaktadr. Bununla beraber Trkiyenin bu skk corafyada Rusyadan renebilecei ve ibirlii yapabilecei pek ok frsat ta bulunmaktadr. zellikle enerji denklemleri ve Batnn Rusya ile iyi geinme mecburiyetinde olmas Trkiyeyi Rusya ile ilikilerinde zel bir konuma sokabilir. Rusyann

97

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99

Sait Ylmaz

gvenlik ihtiyalar ve yaklamlar yannda izleyecei savunma stratejileri de bu zel konumu daha anlaml hale getirecek projeler sunabilir.

KAYNAKA BABAKN Alexander, The Retaliation Strike Is Unavoidable, Nezavisimoye Voyennoye Obozreniye, (May 19, 2006). BBC News, Russian Army Off-Duty Deaths Rise, (November 17, 2004). BLANK Stephen, Reading Putins Military Tea Leaves, The Jamestown Foundation Eurasian Monitor, (May 19, 2006). BLUTH Christopher, Russian Military Forces: Ambitions, Capabilities, and Constraints, in Security Dilemmas in Russia and Euroasia, ed. Roy Allison and Christopher Bluth, Royal Institute of International Affairs, London 1998. FORROW Lachlan, Accidential Nuclear War, New England Journal of Medicine, No.338, 1998. FREDMAN George, The Medvedev Doctrine and American Strategy, Strategic Forecast Report, (02 Sep 2008). GILES Keir, Russian Regional Commands, Conflict Studies Research Centre, London, 2006) HALLEY David, Russia Seeks Safety in Nuclear Arms, Los Angeles Times, (December 4, 2004). International Institute of Strategic Studies: Strategic Survey 2003-2004: An Evaluation and Forecast of World Affairs, Oxford University Press, Oxford, 2004. ISAKOVA Irina, Russian Defense Reforms: Current Trends, Strategic Studies Institute, US Army War College, Carlisle PA, 2006.

98

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,79-99

Souk Sava Sonras Rusya Federasyonu Gvenlik Ve Savunma Anlay

ISAKOVA Irina, The Russian Defense Reform, Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program, China and Eurasia Forum Quarterly, Volume 5, No. 1, 2007. KASYANOV Georgyi, Discharged Generals Lead Military Reform, Nezavisimoye Voyennoye Obozreniye, (March 17, 2006). KAY Sean, Global Security in the Twenty-First Century, Rowman&Littlefield Publishers Inc., Maryland, 2006. KOHAN Nikita, For Providing A Secure Parity, www.oborona.ru (26 ubat 2006). KOLT George, Rooots of Russian National Security, Edt. Michael H. Crutcher: Russain National Secuity Perceptions, Policies, and Prospects, US Army War College, Carlisle, 2001. KORTUNOV Andrei, What is the Russian National Security Community?, Edt. Michael H. Crutcher: Russain National Secuity Perceptions, Policies, and Prospects, US Army War College, Carlisle, 2001. KREPINEVICH Andrew, Strategic Shocks, Center For Strategic and Budgetary Assessments, Washington D.C., 2006. ZDA mit, Rusyann Yeni Stratejisi ve Trkiye, Yenia Gazetesi, (11-12 Ocak 2007). PETROV Nikita, Special for RIA Novosti, Moscow News, (December 4, 2008). PUTNin Federal Meclise 10 Mays 2006 tarihinde yapt konuma. www.president.ru WEBSTER William, Russian Organized Crime, Center for International Strategic Studies, (Washington D.C., 2002). YEVSEYEV Vladimir, End-Of-Year Non-Summit Of The CIS, Institute of World Economy and International Relations, Moscow, 2008. YOUROUKOV Plamen, New Russian Imperialists Wield Energy Weapon, Defense News, (April 12, 2008).

99

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 79-99

Stratejik Aratrmalar Dergisi / Journal of Strategic Studies 1 (3),2009,100-126 BEYKENT NVERSTES/ BEYKENT UNIVERSITY

KIBRISTA KURULMAK STENEN FEDERAL ANAYASAYLA LGL BAZI KAVRAMLARIN HER K TARAF AISINDAN DEERLENDRMES
Soyalp Tamelik

ZET Bu aratrmada, Kbrsta kurulacak federal anayasa ile ilgili birtakm kavramlarn Kbrsl Trklerle Rumlar asndan deerlendirmesi yaplmtr. Bundan hareketle aratrmann temel amac, Kbrsta taraflar arasnda yaayabilir bir anayasay hazrlamak, uygulamak ve buna dayal bar tesis etmek iin nelerin gerektiini ortaya koymaktr. 2004 ylndan beri Kbrsta gzle grlr bir ilerleme kaydedilse de hl gerginlik yaratan baz durumlar mevcuttur. nemli olan taraflar arasnda mutabakata varlan Kurulu Anlamasnn var olmasdr. Bu gerekten hareketle aratrma, iki ana blmden olumaktadr. Birinci blmde federal anayasasnn nitelii, dayand kaynaklar ve temel prensipler belirtilmitir. kinci ve son blmde ise federal anayasann kapsam analizi zerinde durulmutur. Anahtar Kelimeler: Kbrs, Anayasa, Hukuk, Federasyon, Demokrasi, Egemenlik. ABSTRACT In this research, some notions related to the federal constitution to be issued in Cyprus were assessed in terms of Turks and Greeks. The aim of the research is to put forward what are needed to prepare a viable constitution between the parties in Cyprus, to apply it and to ensure a peaceful atmosphere based on this approach. Nevertheless there has been an observable improvement since 2004, there still occurs some conditions causing tension to increase. What important is that there is a Founding Treaty between the parties which has already been agreed. Accordingly, the research is composed of two sections. In the first section the feature of the federal constitution, the sources it is based on, and the fundamental principles were determined. In the second and the last section, the content analysis was handled. Key Words: Cyprus, Constitution, Law, Federation, Democracy, Sovereignty.

Dr., Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, soyalp@hotmail.com

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

GR Tabiat gerei oybirlii ile onanmas gereken bir tek yasa vardr. O da toplumsal uzlamas gerektiren anayasadr (Rousseau, 1999: 165). nk yurttalarn ortakl, dnyada gnlll en ok gerektiren battr. Her insan, zgr doduu ve kendi kendisinin efendisi olduu iin, hi kimse onu, o istemedike buyruu altna alamaz. Aslnda bu durum, unu ifade etmektedir. Toplum anlamas yapld srada ona kar kanlar olursa, bu durum, szlemeyi geersiz klmaz, yalnzca kar kanlarn anlamaya katlmalarn engeller. Zaten onlar da yurttalar arasnda aznlk durumuna derler (Rousseau, 1999: 165-166). Lakin devlet kurulduktan sonra orada oturanlar, anlamay resen onadklar kabul edilir. Bir baka deyile devletin topraklar zerinde oturmak, onun egemenliini tanmak manasna gelmektedir. Kald ki bu ilk szleme, her zaman iin ounluu olduu kadar aznl da balar. Esasnda bu durum, szlemenin kendi doasndan kaynaklanmaktadr. Ancak bir insan nasl olur da hem zgr olur, hem de kendisinden zuhur etmeyen isteklere boyun emeye zorlanr veya kar kanlar zgr iseler, nasl olur da onamadklar yasalara boyun eerler? Rousseaunun da ifade ettii gibi (1999: 166) asl zerinde durulmas gereken sorun ite budur. Zira bu sorun, Kbrsta da yansmasn bulmaktadr. Bundan hareketle Kbrsta kurulmak istenen federal anayasann temel bir amac olmaldr. Bu ama, federe devletler arasnda ibirliini salayc yasama kategorisi ve iki toplumun ortak duygularnn anlatm olmaktan ziyade, zaten farkllam olan toplumlar ve bireyleri, kendi arasnda dzenli ve srekli olarak birlikte yaamay rgtlemektir (Tamelik, 2008: 283). Bunun iin de belirli kavramlarn anlalr olmas gerekmektedir. Bundan hareketle federal devlet anayasas ile ilgili baz kavramlarn, soruna mdahil taraflarca alglanma biimi aadaki gibi ifade edilmeye allmtr. KIBRISTA KURULMAK STENEN FEDERAL ANAYASANIN

NTEL VE ZELLKLER

101

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

Pozitif hukuk kurallar aralarnda belli bir hiyerari vardr. Bu sralama, kurallarn genellik ve zellik vasflarna dayanarak yaplmaktadr (Ark, 1963: 47; Ger, 1971: 25). Sralama: anayasa, kanun, tzk ve ynetmelik eklindedir. Bu sralama pozitif hukuk kuralarnn kuvvet ve geerlik dereceleri hakknda da caridir. Srann en banda yer alan kural en genel, en kuvvetli ve en geerli kuraldr (Ark, 1963: 47). Bundan hareketle kurulmak istenen federal Kbrsn anayasas, dier kurallara oranla daha genel ve daha kuvvetli olacaktr. Bylece federal kanunlar, anayasaya aykr olamayacaklardr. Zaten anayasann stnl ilkesi, kamu otoritesinin g kaynan tekil etmesini ifade etmesi asndan nemlidir (Tamelik, 2008: 283). Bir baka deyile, hibir kimse veya organ, kaynan Kbrsn federal anayasasndan almayan bir devlet yetkisi kullanamayacak ve anayasaya aykr bir ekilde hibir kanun yapamayacaktr (Aydn, 1992: 63). Aslnda her iki federe devlete ait kanunlarn, federal anayasann altnda tutan tek ey, federal anayasaya aykr olmamalar veya federal anayasaya uygun olmak zorunda olmasdr. Gerekten de bu husus ortadan kalkt zaman Kbrstaki federal anayasann stnl ilkesinden sz etmek mmkn olmayacaktr. Ayn muhakeme tarz, tzklerin kanunlara, ynetmeliklerin tzklere aykr olamayaca sonucunu vermektedir. Aslnda anayasa deyiminin kelime yaps itibariyle anlam aktr. Bu deyim, ana ve yasa kelimelerinin

kaynamasndan meydana gelmektedir. Anayasa, dier yasalarn (kanunlarn) anas, yani onlara kaynak ve temel olan kanundur. Bu yn ile kurulmak istenen federal Kbrsn anayasas, devletin kuruluunu ve ileyiini, vatandalarnn hakkn ve hrriyetini gsteren temel kanun olacaktr. Aslnda bu temel kanun, eitli ayrmlara tbi tutulmak istenmektedir. Dolaysyla burada, yaplan ayrmn nemli olanlarnn sadece birkana dikkat ekilecektir. ncelikle Kbrsta yazl ve yazl olmayan anayasa ayrm dikkat ekicidir. Bilindii zere yazl anayasa metnine sahip olmayan devletlerin en nde geleni ngilteredir. ngilterede kamu otoritesini dzenleyen kurallarn ounluu, rf

102

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

ve adet kurallar hlindedir. Yazl anayasaya sahip devletler ynnden rf ve adet hukukunun deeri yoktur. Geri temel hak ve hrriyetlerin korunmasn salayan yazl bir anayasann varl, dnya devletlerinde ounlukla rastlanan bir hldir. Yazl anayasalar da esas itibariyle yasama, yrtme ve yarg organlarnn grevlerini aka belirten ve kiiye salanm haklar ve bu haklarn korunma arelerini gsteren hkmleri gstermektedir. Aslnda yazl anayasann varl, lkedeki dzenin mahiyetini aka gstermektedir (Ark, 1963: 47-48). Bu suretle federal anayasann ehemmiyeti byktr. Bunun dnda anayasalar, deitirilme ynnden ikiye ayrlmaktadrlar. Baz devletler yazl anayasalarn deitirilmesinde dier kanunlarn yaplmasndan farkl hkmler getirmilerdir. Bu yn ile deitirilmelerinde, olaan kanunlarn yaplmasndan farkl hkmler getirmeyen anayasalara yumuak anayasa veya yatkn anayasa (Ger, 1971: 148) denilmektedir. rnein, Yeni Zelanda Anayasas hem yumuak, hem de yazl bir anayasadr. Geri yazl olmayan ngiliz anayasa kurallar da yumuak anayasa rneindendirler. Dier anayasa tipi sert anayasa veya bklmez anayasalardr (Ger, 1971: 148). Bu durumdaki anayasann deitirilmesi, olaan kanunlarn yaplmasndan ve deitirilmesinden farkl bir sisteme tbi tutulmulardr. rnein, KKTC anayasasnn deitirilmesi olaan kanunlarn yaplmasndan farkl bir usule tbi tutulmutur. Anayasa deiiklii teklifi, Cumhuriyet Meclisinin ye tam saysnn en az te biri tarafndan yaplan yazl mracaatla teklif edilmekte, deitirme tekliflerinin yine Cumhuriyet Meclisinin ye tam saysnn te ikisi tarafndan kabul edilmesiyle gerekletirilmektedir. Ayrca anayasa deiikliklerinin ivedilikle grlmesi mmkn de deildir. Ne var ki, anayasaya aykr kanunlarn bozulabilmesi iin iki usul vardr. Her eyden nce kanunlarn anayasaya uygunluunu bir siyas kuruluun denetlemesi ilk yoldur. Dier usul ise kanunlarn anayasa uygunluunu yarg organlarnn denetlemesidir (Ger, 1971: 148). Ancak kanunlarn anayasaya uygunluunu denetleme devinin siyas organa, rnein Senatoya verilmesi,

103

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

genelde baarl bir sonu vermemitir. nk siyas bir kurul olan Senato, fiilen bamsz kalamam veya ounluk partisinin arzularna uymak zorunda kalmtr (Ger, 1971: 148). Bu yzden kanunlarn anayasaya uygunluu denetimini, bamsz yarg organna verme yolu daha olumlu bir sonu vermitir. Bundan dolaydr ki kanunlarn anayasaya uygunluunu, ksacas denetleme sistemini kabul etmi devletlerin hemen hepsinde kontrol organ bir mahkemedir. Hl byle olunca Kbrsn federal anayasas da kanunlarn anayasaya uygunluu konusundaki kontrol yetkisi, Anayasa Mahkemesine verilmitir (Tamelik, 2008: 285). Aslnda anayasann stnl ilkesi, hukuk devleti kavramyla da ilgilidir. Geri hukuk devletinde ama, hi deilse klasik demokrasilerde hukukun stnln salamaktr. Hukukun stnl ise nce, devletin otoritesini hukuktan aldnn kabul edilmesini gerektirmektedir. Dolaysyla Kbrsta kurulmak istenen federal devlet, otoritesini hukuka uygun olarak kullanmak zorundadr. Hukukun stnlnn dier bir art ise insan kiiliine sayg esasna dayanmasdr. nk kii, klasik demokrasilerde devlet karsnda birtakm temel haklara sahiptir. Ne var ki hukuk devleti kavram ile kanun devleti terimlerini birbirlerine kartrlmamak gerekir. zellikle yasama organndan kan kanunlarn yanlmazln ve amazln kabul etmek, kanun devletinden sz edilmesine yol amaktadr. Aslnda kanun yapma yetkisinin yasama organna verilmi olmas, yasama organnn hukukun stnde yer ald anlamn tamaktadr (Ger, 1971: 149). Kanunlarn yanlmazln ileri srmenin gerek anlam, yasama organ, yani meclis yeleri ounluunun yanlmazln kabul etmektir. Bu yn ile kurulmak istenen federal Kbrsn yasama organlarnn yanlmazl esasna dayanan kanun devleti anlaynn, klasik demokrasilerde yer almasna imkn yoktur.

104

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

KIBRISTA KURULMAK STENEN FEDERAL DEVLETN ANAYASA HUKUKUNA AT KAYNAKLAR Kbrsta kurulmak istenen federal anayasal sisteme ait hukuk kaideleri, ayr kaynaktan (memba) beslenecei tahmin edilmektedir (Tamelik, 2008: 285). Bunlar sras ile unlardan olumaktadr: 1. Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasa Hukukunun Asl Bu anlamda Kbrstaki hukuk dzeninin kayna sosyal ihtiyalardr. nk hukuk kurallarn, sosyal ihtiyalar (Ark, 1963: 53) belirlerler. Kald ki Kbrsta federal yapda oluturulmak istenen devletin sosyal ihtiyalar, son derece fazla olacaktr. 2. Kbrsn Federal Anayasasnda Hukuku Yaratan Varlk Bilindii zere hukuk kaidelerini yaratan makamlara, hukuk kayna ad verilir (Ark, 1963: 53). Bu anlamda kanun, tzk veya ynetmelik koyan makamlar olarak sras ile Kbrs Federal Devleti, st Meclisi (Senato), Alt Meclis (Temsilciler Meclisi), Bakanlar Kurulu ve dier idar makamlar birer hukuk kaynadrlar. 3. Kbrsn Federal Anayasasnda Hukuku Belirten ekil Aslnda hukuk kurallarn belirten veya tezahr ettiren ekillere de hukuk kayna denir (Ark, 1963: 54). Bunlar arasnda kanun, rf, adet, itihat (mahkeme kararlar) vb. hususlar saylabilir. Geri sz edilen hukuk kaynaklar en ok bu anlamda kullanlr. Bu yn ile kaynak, hukuku belirten ve onu meydana koyan ekillerdir. Dolaysyla cari ve meri olan hukuk kaidelerini ihtiva etmesi bakmndan bunlar, hukukun kaynaklardrlar. Ksacas Kbrsta kurulmak istenen federal anayasa, adadaki her iki toplumun korunmasna, bu toplumlarn dzenini oluturan temellere ve amalara, bu toplum ve topluma dahil herkesin gvenliine dair gerek ya da hayal gereksinimlere ve insan haklarna sayg duyacak bir biimde var olmaya ynelmelidir. Bu yn ile tesis edilecek federal anayasa, federal devletin hukuk anlayn ve oluturmay dnd toplum yapsn ana izgilerle belirleyen

105

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

bir metin olarak karmza kacaktr. Zaten Kbrstaki iki halk ynlendirmek zere zendirici bir hukuk ile caydrc bir ceza anlayn kurumlatrmak (Tural, 1997: 957-958), kurulmak istenen federal devletin temel zelliklerini oluturmas asndan nemlidir. Aslnda bir anayasann demokratik olmasnn lt, sadece ierii deildir. Bunun, hukuk kayna da nemlidir (Tamelik, 1998: 10). Bu yn ile anayasa, benimsenip zmsenmesi gereken kurallar btndr. Bundan hareketle Kbrstaki toplumlar, zerinde ancak tartlmasna ve biimlenmesine katkda bulunduklar bir anayasay benimseyip kabul edebileceklerdir. Dolaysyla adadaki toplumsal dinamikler hesaba katlmayarak hazrlanm anayasalar, iyi niyetli, hatta greceli olarak demokratik de olsalar, her iki toplumca kabul edilmesi mmkn deildir (Tamelik, 1998: 10). Zaten demokratik anayasalarn yurttaa verdii sorumluluklarn tesinde, kutsallatrlm ideoloji veya inanlar dayatmayan, vatandalarnn neler yapacaklarn gstermek yerine, onlarn hak ve zgrlklerini genileterek gvence altna alan bir anayasa oluturmaktr. Dolaysyla Kbrstaki federal devletin ada ve demokratik anayasas, her iki toplumun beklentilerine cevap verecek demokratik haklar ve kiisel zgrlkler salanmal ve oluturulmak istenen federal dzenin hukuk ve devlet yaps, ak ve zl bir ekilde ortaya konmaldr.

KIBRISTA

KURULMAK

STENEN

FEDERAL

ANAYASANIN

KAPSAYACAI TEMEL PRENSPLER Aslnda siyasal doktrinlerin bir ksm, sosyal bir durumun meruluunu gsterme abasn yanstrken, dier bir ksm da belli bir protestoya kar koymadan ileri gelmektedir (Kbrs Sorunu, 1975: 10). Fakat izafi surette uzun veya ksa bir sre sonra ayn doktrinin yer deitirdii grlmektedir. Demokrasinin, monariye; sosyalizmin, kapitalizme kar tepki doktrini (Kbrs Sorunu, 1975: 10) olarak yaand gnmzde, sosyal durumun destekleyici bir ald grlmektedir. Geri ayn durum, federasyon kavram iin de geerlidir.

106

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

nk btn federasyonlar, tepki doktrini hlinde domulardr (Tamelik, 2008: 286). Bu yzden Kbrsta kurulmak istenen federasyon, iyi kurulduu ve yaplandrld takdirde belki de ayn dnm gsteren bir dnem yaanm olacaktr. Fakat bunun iin belli bal kriterlerin yerine getirilmesi arttr. Misal olarak anayasa hukukunda, kat ve kat olmayan anayasa ayrm yaplrken, federal anayasalarn kat anayasalardan (Sarca-Tezi-Eskiyurt, 1975: 235) olduu sylenmektedir. nk bu anayasalarn yazl ve sert olmalar, doas gereidir. Aslnda bu katlk, federal devlete ait yetkilerin kstlanamayaca ynnde ekillenmesidir. nk federasyonlar, federe devletlerin iradesi ile kurulmaktadrlar. Zaten baz yazarlarn federal anayasay, katlma kanunu (Prlot, 1961: 238; Kbrs Sorunu, 1975: 10) diye isimlendirmeleri bouna deildir. Dolaysyla Kbrsta oluturulmak istenen federal anayasa, ancak ittifak ile deitirilebilecektir. Peki, bu balamda u soru akla gelmektedir. Acaba federal anayasa yaplmakszn, federasyonlar kurulamazlar m? Aslnda bu sorunun cevab kurulabilirdir. Fakat mnferit anlamalarla fiil bir dzen kurulsa bile, bir federasyonun gerektirdii hukuk gvence salanamaz. nk gelecek zerine tahminlerde bulunmak mphem bir davrantr. Bu surette Kbrsta kurulacak federasyon, devletler hukukunun yaratt birliklerden biri deil, anayasa hukuku alanna giren bir birlik olacaktr (Tamelik, 2008: 287). Bu iki eit birlik doktrinlerinden tercihin, anayasal ynde olmas daha faydal olacaktr. Zira bu yn ile taraflarn elinde bir kurulu belgesi bulunacaktr. Ancak u bir gerektir ki devletlerin birlemelerinde, konfederasyondan federasyona gei, daha ok grnen bir eydir. rnein Kuzey Amerika Birleik Devletleri konfederasyonu (1776-1787), ki 4 Ekim 1776da Konfederasyon ve Ebed Birlik Antlamas ile kurulmutur (Sarca-TeziEskiyurt, 1975: 231), 1787 Anayasasyla gnmz ABD sistemine, yani federal devlet tipine dnmtr. Ayn ey svire (1848 Anayasas) ve Federal

107

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

Almanya iin de sylenebilir. O hlde belli bir sre beraber yaayan devletler, karlkl itimada binaen konfederasyondan federasyona dnebilirlerdi. Hlbuki Kbrsta byle bir deneme srecine girilmeksizin, dorudan federal devlete geilmek istenmektedir. Dolaysyla federasyonun herhangi bir saknca dourmamas iin federal anayasann hazrlanmasnda dikkatli ve tedbirli olmak gerekecektir. Aslnda bu olduka hassas bir konudur. nk bu ittifakn, iki ilkeye gre ekillenmesi gerekecektir. Bunlardan birisi zerklik, dieri ise katlmdr (Tamelik, 2008: 287). Eer kurulmak istenen federasyon, Kbrstaki toplumlardan birisinin kltrel erozyona (Tamelik, 2008: 287) uramasn engellemek ise Merkez Hkmete, rnein federal eitimi dzenleme ve denetleme yetkisi tannmamaldr. Eer toplumlardan birisi, diyelim ki ekonomik imknlar, hatta d yardmlar, kendisine alma politikas iine girerse, federasyon anayasasnda baz nleyici tedbirlere yer verilmesi gerekecektir. BM zm nerilerinin tamamna bakldnda Kbrsta kurulmak istenen federasyon, ok devletli bir federasyon olmayacaktr. Hlbuki birtakm federal kararlar alnrken, tzel kiilii olan iki devlet iradesinin ortak rzas ile alnmasn gerekli klmaktadr. Zira bu konularla ilgili olarak federe devletlerin ounluk oyu diye bir ey sz konusu olamaz. Bundan hareketle Kbrstaki yeni federal anayasann kapsayaca temel prensipler, aadaki gibi olmaldr: 1. Kbrstaki her iki topluma, kendi kltrel kimliklerini gelitirmeleri ve geleneklerini yaatmalar iin mmkn olan en geni serbest alan tannmaldr. Bu sebeple taraflarn zerinde anlaaca deimez prensipler, dil ve kltr eitliliinin tannmasn, korunmasn ve geliimleri iin gereken ortamn tevik edilmesini art koulmal ve federal anayasadaki temel haklar uyarnca, her bireyin istedii dili konumaya ve istedii ekilde kltrel hayata katlmaya hakk olmaldr. Ayrca her iki toplum, kendi blgelerinde kltr dilinde eitim

108

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

grme hakkna sahip olmal ve bu hak, federal devlet anayasasnca garanti altna alnmaldr. 2. oulcu toplumlar, mmkn olan her durumda kucaklayc olmak iin almaldrlar. Tpk Ermeni, Latin ve Maronit gibi Kbrsta nemli aznln, ynetim ilerinden tamamen dlanaca, salt bir ounluk sistemi kesinlikle nlenmelidir. Btn topluluklar, kendilerini yneten kurumlarda yeterince temsil edildiklerini hissetmeliler ve hibir toplumun, idar sistemden dlanmamas ve sisteme yabanclamamas, zellikle dikkat edilmesi gereken bir husus olarak karmza kmaktadr. Ne var ki Kbrsta kurulmak istenen federal hkmetin yeni anayasasnda, Kbrsl Trkler iin yrtme dzeyinde g paylamnn dzenlenmesiyle ilgili bir ey yaplmamtr. 3. Farklla hogr ve sayg gsterme kltr, eitim sistemi, ulusal dillerin retilmesi ve bunlarn medya araclyla tm topluma yaylmas salanmaldr. 4. Her trl negatif ayrmclk kesin bir surette yasaklanmaldr. Hibir halk, kltrel ve etnik kimliinden dolay madur durumda ya da kltrel hayatn herhangi bir cephesinden dlanm hissetmemelidir. Fakat Kuzey Kbrsta birok Trk, dengenin yeniden kurulmas srecinde Gney Kbrsta Rumlar kayran ayrmclk kart programlar yznden madur olacaklarn

dnmektedirler. 5. Federal devlet ats altnda herkesi kapsayacak bir ortak deerler btnn oluturulmas arttr. Anayasaya dayanan yeni deerler btn, bir ruh oluturmal, federal baarlardan herkesin gurur duymas ve birtakm ortak sembollerin benimsenmesi tevik edilmelidir. Btn bunlardan anlalyor ki Kbrstaki toplumlar, yukardaki prensipler dorultusunda hareket ettikleri takdirde, birlikte uyum iinde

yaayabileceklerdir. Ne var ki Kbrsta gzle grlr bir ilerleme kaydedilse de hl gerginlik yaratan baz durumlar mevcuttur. Gerek u ki, toplumlararas ilikiler, tm insan ilikiler gibi srekli ihtimam ve iletiim gerektirmektedirler.

109

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

Zaten dnyadaki 29 demokrasinin her biri, nasl yneltildikleri ve toplumda geerli kararlarn nasl alndyla ilgili karmak, yazl veya yazl olmayan kurallar ieren ve hibiri birbirine benzemeyen birer anayasaya sahiptirler. Bu yn ile bakldnda anayasa terimi, herhangi bir belge veya hukuksal bir kodu belirtmekten ziyade (Almond-Powell, 1978: 9-10), siyasal kararlarn alnmas iin konan kurallar eklinde ortaya kmaktadr. Dolaysyla denebilir ki anayasalar, belirli bir toplumun zerine titredii deerleri somutlatrma gayretleri olarak temsil edilirler (Powell, 1982: 60). Aslnda anayasal dzenlemelerin zellii vardr. zellikle Demokratik Baarm Kuramclarnn (Powell, 1982: 61) zerinde durduklar, yasamayrtme ilikileri, yasama organndaki temsilin kurallar ve federalizmdir. Bu zellik, hibir biimde temel anayasal zellikler listesini tketmemilerdir. Kii haklarnn korunmasyla ilgili hkmler, hkmetin kararlarnn gzden geirilmesi, siyasetlerin uygulanmas srasnda anlamazlklarn zerk yargsal yoldan hkm ve karar altna alnmas ve dierleri byk nem ve dikkatle incelenmeye deer hususlardr. Anayasalar, insanlar tarafndan yaplan modeller olduuna gre bu modeller anayasa yapclarnn deerlerini, yaptklar eitli dzenlemelerin douraca sonulardan beklentilerini ve ounlukla byk glklerle elde ettikleri uzlamalar yanstrlar. Yani anayasa yapclar, anayasalarn yerel koullar ve gereksinimleri karlayabilecek ve olumsuz sonulardan kanabilecek biimde yapmaya altklar lde baarya ulaabileceklerdir. zellikle anayasa tarafndan ortaya konulan hukuksal dzen ve sonular, anayasal tip ve demokratik baarm arasndaki birliktelii dorudan etkiler (Powell, 1982: 91). Ne var ki anayasa, toplumda yaygn olarak benimsenen deerleri somutlatrd srece, biri dierinin bir nedeni olmasndan ok, hem anayasal tip hem de baarm rnts (Almond-Powell, 1978: 33-36) siyasal kltrn rnleri olabilirler.

110

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

Grlecei gibi bugn itibaryla Kbrstaki anayasa zerinde yaplan pazarlklar, adadaki toplumlarn siyasal ve ekonomik elitlerinin (Lijphart, 1967: 156) karlar gz ard edilerek hazrlanmaldrlar. Aslnda Kbrsta eitli anayasa taslaklarna yansm olan ve birounun adann geleneklerine yant nitelii tayan bu zel durumlarla ilgili karlara ramen, yrtme denetimi ve temsile ynlenme rntsnn ok gl biimde kltrle (Rae, 1967: 239) balantl olduu dnlebilir. Gerekte bu rntler o denli gldr ki, anayasa yapclarnn toplumsal koullar zme gayretlerinin anayasa yapmnda nemli bir rol oynayp oynamad dahi saptanamaz. rnein Kbrs gibi etnik olarak blnm lkelerin nispi temsilden daha ok ounluku yasamaya sahip olduklar yadsnmaz bir gerektir (Tamelik, 2008: 289). Srf bu yzden Kbrsl Rumlar, Temsilciler Meclisi ve Senatonun ounluk esasna gre olumasn istemektedirler. Bunun tesinde anayasalarn, siyasal srete belli bir yaknlama iin saladklar drtler veya yansttklar kltrel deerler nedeniyle baarm etkileyip etkilemediinden emin olunmas mmkn deildir (Powell, 1982: 94). Kltrel rntlerle anayasal yaplarn bu denli yakn bir biimde birbirinin iine girdii durumlarda hibir istatistiksel yntem, bunlar yeterli lde birbirinden ayramad da bir gerektir. Aslnda Kbrsta anayasal dzenlemelerin kltrel ve corafik temele isnat etmesi bile, anayasann yaplmasnda ve kurgulanmasnda birtakm sorunlarn ortaya kmasna neden olmaktadr. zellikle bu, belirli bir anayasa tipini tevik eden drtler ve snrlamalar nedeniyle mi yerine getirilmektedir; yoksa belirli bir kltrel zeminin anayasa konulardaki seimleri ve siyasal baarm biimlendirmekte midir? sorusu ortaya kmaktadr. Aslnda bu soruyu, Kbrs iin yantlayabilmek olduka zordur. Geri Kbrsta kurulmak istenen federal anayasa, ileriki zamanlarda kendi kendini korumak zorunda kalabilecektir. Ne var ki Gernard Leibholzun da dedii gibi, her anayasa dmanlarna kar hukukun silahyla kendisini koruma

111

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

hakkna sahip olduuna kuku yoktur (Sava, 2000: 8). Yani hibir anayasadan, hele hele liberal bir hukuk devleti demokrasisi ngren bir anayasadan, kendisini ortadan kaldracak koullar onaylamas ve bylece intiharn yasallatrmas beklenemez (Konuk, 2000: 108). zellikle liberal

demokrasilerde zgrlk, maddesiz bir rlativizmin ve nihilizmin (ar bireycilik) grmek istedii gibi (Konuk, 2000: 108), hukuksal balardan yoksun deildir. Bylesine yanl anlalm bir zgrlk, nce zgrln kendisini ve bylece zgrlk demokratik temel dzeni abes bir noktaya ve sonunda yok olmaya gtrr. Geri zgrlk, siyasal alanda keyfilikle zde bir anlam tamaz. Ancak Kbrsta da olduu gibi liberal bir demokraside zgrlk, kendisine siyasal adan ilerlik kazandran var olu ve kurulu temellerine bal olmay art koar. Kald ki bu balla deimezlik salamak ve buna kar olanlar ntrolize etmek, Kbrsta kurulacak federal anayasann balca haklarndandr.

KIBRISTA

KURULMAK

STENEN

FEDERAL

ANAYASANIN

KAPSAM ANALZ Yaam alann olabildiince geniliine kapsayan 1992 Gali Fikirler Dizisi, her ne kadar adadaki toplumlarn geleneklerini ilgilendiriyorsa da yntem asndan dorudan doruya hukukla ilikiliydi. nk akrn (2000: 163) da dedii gibi yasalar uygulad, haklar ise kullanld srece bir anlam ifade etmektedirler. Aslnda Kbrstaki demokrasinin gerek anlamda sorunsuz ileyebilmesi iin hukukun stnl ilkesine sk skya bal olmak ve bunu yasalarla gvence altna almak gerekmektedir. Bu yzden federal devletteki hukuk sistemi, yasama organnn kard yasalar gerektiinde hukuk adan inceleyebilmeli ve gerekiyorsa iptal edilebilmelidir. Dolaysyla kurulmak istenen yeni devletin vatandalar, hukuk karsnda eit olurken, federal devlet de evrensel hukuk normlarna uymak zorunda kalacaktr. Bu balamda kurulmas dnlen

112

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

Federal Devlete ait anayasa, uluslararas hukukun stnln kabul edecek konumda olmaldr. Aslnda federal anayasa deyince, birleen szcklerin zoruyla, br yasalarn esas olan, onlar douran ve onlara kaynaklk eden bir yasa akla gelmektedir. zellikle kurulmak istenen federal anayasadaki temel ilkeler, btn dnyada olduu gibi daha ok vatandalarn temel haklar ve zgrlkleriyle (Soysal, 1997: 8) ilgili olmaktadr. Bu yn ile Kbrsta kurulmak istenen federal anayasa, adadaki vatandalarn temel hak ve zgrlklerini koruyan bir belge olarak ortaya kacaktr. Gerekten de bu temel haklar, beraberinde insan haklarn da getirecektir. Zaten federal anayasada insan haklar deyimi, bu temel haklar iine alacak bir biimde, hatta onlarn tesinde ve belki de zerinde bir genel felsefeyi, insana temel deer olarak bakan bir genel yaklam belirtecektir. Dolaysyla insan haklarna dayanan federal devlet, bu inan zerine kurulmu olan, insan temel deer olarak kabul eden, kendi var olu nedenini insan haklarnn korunmas ya da gerekletirilmesi amacna dayandran federal bir devlet olacaktr (Soysal, 1997: 127). Yani bir baka deyile federal devlet anayasas, bu hak ve hrriyetleri genel bir metodoloji iinde ve ksma ayrarak incelenecei tahmin edilmektedir. Buna gre: 1. Kiinin haklar ve devleri 2. Sosyal ve ekonomik haklar ve devler 3. Siyas haklar ve devler Aslnda tesis edilmek istenen yeni anayasann temel hak ve zgrlkleri, dev ve sorumluluk kavramlaryla birlikte ifade ediliyor olmas, temel hak ve hrriyetlere binaen kiinin topluma, ailesine ve dier kiilere kar dev ve sorumluluklarn ihtiva ediyor olmasndandr (Tamelik, 2008: 291). Oysa Kbrsta bunun, tam tersi sz konusudur. Daha nceki kargaa dnemlerine bir tepki nitelii tayan ve otorite beklentisine yant olarak yrtmeyi glendiren 1960 Kbrs Cumhuriyeti Devleti Anayasas, zellikle haklar ve zgrlkler

113

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

konusunda zm olarak snrlamalara (derogasyon) ve yasaklamalara arlk vermitir. Yani bu duruma nsan Haklar Evrensel Bildirgesindeki ilkeler asndan baklacak olursa, hak ve devler dengesi iyi kurulmam, hatta zgrle yeterince arlk verilmeden sorumluluklarn arl artrlmtr. Bundan hareketle kurulmas dnlen federal anayasada korunacak temel hususlar, aadaki gibi olmas dnlmektedir: 1. Kbrsta kurulacak yeni devletin, lkesi ve vatandalaryla blnmez btnlnn korunmas, 2. Adadaki toplumlarn mill kltrlerinin korunmas, 3. Federal Cumhuriyetin korunmas, 4. Adadaki toplumlarn ve federal devletin mill gvenliinin korunmas, 5. Federal devletin kamu dzeninin korunmas, 6. Genel asayiin korunmas, 7. Kamu yararnn korunmas, 8. Siyasal rejimin devam iin Kbrstaki toplumlarn kendi aralarndaki dengenin korunmas. Fakat btn ile deerlendirildiinde Kbrs meselesi, politik denge ve yapsal kapasite eksiklii olan bir anayasa ile zmek mmkn deildir (Gobi, 1989: 34; Moran, 1998: 78). Zaten meselenin her iki tarafa da kabul edilebilir esaslara gre zmleyememesinin ana ekseni ite budur. nk her iki toplum, kalc bir zm iin ok kltrlle (Moran, 1998: 78) karar vermi deillerdir. Aslnda bu, zm iin ciddi bir eksikliktir. zellikle her iki tarafn milliyeti ve muhafazakrlar, federasyona kar ktklar iin federal anayasaya da kar kmaktadrlar. Aslnda her iki tarafn milliyeti-muhafazakrlar farknda olsalar da olmasalar da, tarih, ekonomi, bilim, hukuk, nedensellik, aklama, anlama, devlet, egemenlik, milliyetilik gibi analitik kategorileri, dnyay alglamalarn etkileyen paradigmalar iinde birbirleriyle kenetlenmi bir ekilde kullanmaktadrlar (Tamelik, 2008: 292). nk bu kategorilerin Trkler ve Rumlar tarafndan kullanlmas, nemli bilgi ve bilim

114

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

felsefesi sorunlaryla ilikilidir. Kald ki taraflarn tarih sylemlerinin arkasnda, her zaman iin hep bu sorunlar vardr. Mesela, taraflar iin egemenlik kategorisinin ontolojik stats, yani varlk stats nedir? Bu sorunun cevab, Rumlar tarafnda nfusun okluu, Trklerde ise tarih ve toplumsal denklie gre alglanmaktadr. Yoksa bu alglay, her iki toplumun iin patolojik histeri midir? te bu belli deildir. Zaten Gali Fikirler Dizisinin (1992) ve 2002-2004 Annan Plnnn mzakeresi iin yaplan toplantlarda, federal anayasann mir hkmlerinin uygulanmasnda baz engellerin ortaya kmas bundandr. zellikle Rumlar, bunun iin ciddi bir aba harcamlardr. Zira Rumlar, adadaki iki toplumdan birinin, kendi bana veya tek tarafl bir tasarrufla mevcut sistemi deitirmesi mmkn olacak bir anayasa istemilerdir. Ne var ki bu deiiklikler, Kbrsta kurulmak istenen anayasal sisteme hem aykr, hem de hukuksuz bir dayatma nitelii tad iin doru deildirler. Trklerin btn bunlara kar kmasna ramen Rum taraf, bu deiiklikleri uygulamada kararl bir tavr sergilemitir. Dolaysyla Kbrstaki tm bu abalar, yllk bir ortaklk denemesinden (Baak, 2000: 310) sonra baarszlkla sonulanmas kanlmazdr. Zaten bu durumu yerinde tespit eden Vasiliu da nerilen anayasa dzenlemeleri, nmzdeki bin yl ierinde, iki toplum arasnda hibir yaknlamay salamayacaktr1 demitir. Yine buna ilikin bir baka ipucu da Cuellarn raporunda mevcuttur. Bu raporda, yeni anayasa (Soysal, 1992: 34) deyimi kullanmaktan zenle kanlmtr. Kullandklar deyim, zamannda hazrlanan, yeni anayasal dzenlemeler (Soysal, 1992: 34) eklindedir. Oysa toplumlararas grmelerde yaplmak istenen ey, yeni bir anayasann ina edilmesidir. Bylece yeni anayasayla birlikte, eski anayasa yrrlkten kalkacaktr. Fakat BM, farkl bir tutum iine girerek, yeni bir anayasa dzenlemeyle, eski devlet anayasasn

Uzlamaz Kbrsl Trklerdir, Financial Times Gazetesi, (23 Mart 1988), No:56862, s. 1; Trk Ajans Kbrs [TAK] Arivi, Rum Basn zetleri, (23 Mart 1988), No:881, s. 1; Rum Liderlerinin Demeleri Klerides 2 (1978-1993), KKTC Cumhurbakanl Arivi, Dosya: Rum Liderlerinin Demeleri, Tarih: 1993, s. 1.

115

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

deitirerek, sanki Kbrs Cumhuriyeti devam ediyormuasna bir tavr ierisine girmeyi tercih etmitir. Bylece Rumlarn gr olan anayasann gzden geirilmesi fikri, aslnda bu durum, Kbrsn bir i meselesiydi ve g kullanm veya baka yollarla mdahale hakkn vermemekteydi (Gibbons, 1997: 87; Gibbons, 2003: 88) tezine ok yakndr. Hlbuki federalizm, sosyolojik bir zmlemedir. Kald ki bu adan bakld zaman bile federalizm, hukuk ve siyas olduu kadar sosyolojik de bir olgudur. zellikle federalizmin srekli gelime gsteren dinamizmi (Kbrs Sorunu, 1975: 10), bu adan bakldnda dikkat ekicidir. Bu surette Kbrsta kurulmak istenen federasyon, devletler hukukunun oluturduu birliklerden biri deil, anayasa hukuku alanna giren bir birlik olarak vcut bulmas daha gerekidir. nk buna gre taraflar arasnda Kurulu Anlamasyla ilgili bir belgenin akdedilmesi ve bu anlamann kendi parlamentolarnca onaylanmas mmkn olacaktr. Aslnda bu belge, ister demokratizasyonla, ister liberalizasyonla hazrlanm olsun, hi nemli deildir (Tamelik, 2008: 292293). nemli olan taraflar arasnda mutabakata varlan Kurulu Anlamasnn var olmasdr. Ne var ki demokratizasyon ve liberalizasyon kavramlar arasnda kesin bir fark vardr: Demokratizasyon; yetkinin, haklarn ve zgrlklerin yeniden taksimine ve bamsz birtakm idar ve kltrel tekiltlarn kurulmasna izin vermesidir. Liberalizasyon ise tm kurulularn ve ynetim sisteminin daha lml bir ekle getirilerek muhafazasnn salanmasdr. Bu yn ile liberalizasyon, sklmam bir yumruk gibidir. Ancak el, yine ayn el olup, gerektiinde hemen sklm bir yumruk hline gelebilecektir (Brzezinski, 1989: 111). Bu yn ile liberalizasyon, sadece dardan, bazen demokratizasyonmu gibi grnebiliyorsa da aslnda kkl ve tahamml edilemez bir gasp edicidir. Bundan hareketle Kbrsta federasyon anayasas hazrlanrken, lnn ne olmas gerektii ciddi bir tartma konu olacaktr. nk btn federasyonlar, belli haklar ve ihtiyalardan domulardr. Aslnda yasa yaparken ya da yrtme

116

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

grevini yerine getirirken sakl tutulmas gereken bu haklara ve ihtiyalara, hangi durumda olursa olsun, federal devletin btn organlarnca sayg gsterilmesi arttr. Bu bakmdan Kbrsta kurulmak istenen federal devlet anayasasnda olmas gereken temel kriterler, aadaki gibi ifade edilebilecektir: 1. Kurulmas dnlen Federal Kbrsta yaama hakkna dokunulmamaldr. Fakat bu durum, sava gerei ve sava hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen lmleri ve mahkemelerce verilmi lm cezalarn kapsamamaktadr. Aslnda burada sz konusu olan, savan meru kld durumlar dnda, sorgusuz sualsiz, keyfi biimde adam ldrmenin yasaklanmasdr (Soysal, 1997: 133). Dolaysyla adada hibir federe devlet veya kmlatif yapdaki federal devlet, sava, skynetimi ve olaanst bir durumu bahane ederek insanlar rastgele ldrmemelidir. 2. Kurulmas dnlen federal devlette kiinin madd ve manev varlna dokunulmamaldr. Kbrsta, hangi durumda olursa olsun, mutlaka sakl tutulmas gereken bu hak, Avrupa nsan Haklar Szlemesinin nda, kiinin ikenceye, insanlk d faaliyetlere, ksacas insan onuruna badamayan ilemlere veya cezalara kar korunmas salanmaldr. 3. Kurulmas dnlen federal devlette hi kimse din, vicdan, dnce ve kanaatini aklamaya zorlanmamal ve bunlardan dolay sulanmamaldr. Aslnda dnce zgrlnn en temel ilkesi, dnce ve inanlar aklayp yayma zgrlnn olmasdr. En azndan bu, dokunulmaz bir hak olarak, dnce ve inanlar aklama zgrln engellememelidir. Kald ki gnmzde dnce ve inancn, salt aklanp yaylmas, tek bana bir su tekil etmemektedir. Dolaysyla dncenin aklamasn engelleyecek her ey, federal devlet tarafndan mutlaka engellenmelidir. 4. Kurulmas tasarlanan federal devlette su ve ceza, gemie amil olmamaldr.

117

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

Ceza, evrensel hukukunun temel ilkelerinden olan yasasz ceza olmaz (Soysal, 1997: 134) ilkesi, sularn mutlaka yasalarla gsterilmesini ve cezalarn yasayla belirlenmesini zorunlu klmaktadr. Dolaysyla kurulmas dnlen federal devlette yeni sular ve cezalar yaratp, gemite bu sularn karl olan eylemleri yapm olanlar, bugnn cezalarna gre cezalandrmak doru bir yaklam deildir. Kald ki skynetim gibi olaanst bir ynetim biiminin iln edilmi olmas bile, bu ilkenin inenmesi iin yeterli bir sebep deildir. Dolaysyla Kbrsta tesis edilecek federal anayasa, byle bir hukuk ihllini nleyecek konumda olmaldr. 5. Kurulmas istenen federal devlette, hi kimse, sululuu mahkeme kararyla sabit olmad mddete sulu saylmamaldr. Yine ceza hukukunun temel ilkelerinden olan bu ilke, hangi durumda olursa olsun, sululuu mahkeme kararyla kesin hkme balanmam kiilerin, sanklktan teye, sulu saylmalar nlenmelidir. Dolaysyla sava, seferberlik ya da skynetim gibi durumlarda bile, sanklara sulu ilemi yapmak, federal anayasaya ters den bir davran olarak addedilmelidir. 6. Kurulmas dnlen federal devlette, hi kimse zorla altrlmamaldr. Aslnda angarya, yani zorla ve cretsiz altrma konusunun, ekonomik ve sosyal haklarla birlikte dzenlenmesindeki gereke, lke gereksinmeleri iin vatandalara birtakm istisnalar getirebilmektir. Dolaysyla adann ihtiyalarnn zorunlu kld alanlarda vatandalk devi nitelii olan beden veya fikir almalarnn, ekil ve artlar demokratik esaslara uygun olarak kanunla dzenlenmesi arttr. 7. Kurulmas tasarlanan federal devlette herkes, temel hak, hrriyet ve gvenlie sahip olmaldr. Aslnda Kbrsta her bir kii, yneticilerin keyfine gre rastgele yaplabilecei yakalama ve tutuklamalara kar koruyan baz hkmlerin, anayasa hukukunun kilit noktalarndan birisini oluturmas beklenmektedir. Zira bu haklar kuvvetli bir eklide korunmazlarsa, federal anayasayla kurulmaya allan bu sistem,

118

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

kme tehlikesiyle kar karya kalacaktr. Dolaysyla Kbrsta federal anayasaya gre bir kiinin zgrlnden yoksun braklmas, ancak u ekilde nlenebilir: Federal Mahkemelerce verilmi zgrl kstlayc cezalarn ve gvenlik nlemlerinin yerine getirilmesi, bir mahkeme kararnn ya da yasada ngrlen bir ykmlln gerei olarak ilgilinin yakalanmas ya da tutuklanmas, bir kn gzetim altnda slah ya da yetkili merci nne karlmas iin verilen bir kararn yerine getirilmesi, toplum iin tehlike tekil eden bir akl hastas, uyuturucu madde ya da alkol tutkunu, bir serseri ya da hastalk yayabilecek bir kiinin bir kurumda tedavi, eitim ya da slah iin federal yasada belirtilen esaslara uygun olarak alnan nlemlerin yerine getirilmesi ve usulne aykr biimde lkeye girmek isteyen ya da giren ya da hakknda snr d etme yahut iade karar verilen bir kiinin yakalanmas ya da tutuklanmas buna rnek gsterilebilir. Bu yn ile kurulmas dnlen federal devlette, federal anayasann yakalama ve tutuklamaya ilikin kurallar, yorumlama gerektirmeyecek kadar ak olmaldr. Aslnda ilk bakta ok ayrntl grnen, ama yakn gemiteki uygulamalarn nda nemi bir kez daha anlalan bu hkmlere uyulup uyulmamas, federal Kbrsta kii gvenliinin bulunup bulunmadn lmeye yarayan en gereki gstergedir. 8. Kurulmas istenen federal devlette, federal yetkililerce yaplan soruturma ve kovuturmalar dnda, zel ve aile hayatnn gizliliine dokunulmamaldr. Bugnk evrensel hukukta her bir birey, gerek zel, gerekse aile hayatna sayg gsterilmesini isteme hakkna sahiptir. Federal Kbrsta prensip olarak kimsenin st ve zel eyas aranmamal ve bunlara el konulmamaldr. Ancak, yasann aka gsterdii durumlarda yarg kararyla, gecikmesinde saknca bulunan durumlarda, yine yasayla yetkili klnm makamn emriyle zel hayatn bu ynne dokunulabilmeli ve zel eyaya el konabilmelidir. 9. Kurulmas dnlen federal devlette, kimsenin konutuna dokunulmamaldr.

119

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

Ne var ki Kbrstaki federal anayasa, tpk zel hayatn gizlilii konusunda olduu gibi, konuta girme, arama yapma ve oradaki eyalara el koyma bakmndan ya yarg kararyla ya da yetkili klnm merci emriyle temel ilke dna klabilmesini mmkn klmaldr. 10. Kurulmas tasarlanan federal devlette herkes, haberleme zgrlne sahip olmaldr. Kurulmas dnlen federal devlette, zellikle haberlemenin gizlilii esas olduundan, haberleme engellenmemeli ve gizliliine dokunulmamaldr. Ama yine yarg karar ya da gecikmenin sakncal olduu durumlarda, yetkili klnm merci emriyle bu gizlilik gz ard edilebilmelidir. Bu bakmdan istisnalarn uygulanaca kamu, kurum ve kurulularn yasayla gsterilmesi arttr. 11. Kbrsta kurulmas dnlen federal devlette ve onun anayasasnda, yerleme ve seyahat zgrlnn snrlanabilmesi iin Genel Hkmlerde saylmas gereken ve btn zgrlkler iin geerli olan nedenler dnda ve bu konuda dorudan ilgili nedenler saylarak ifade edilmelidir. Dolaysyla federal Kbrsta su ilenmesini nlemek, sosyal ve ekonomik gelimeyi salamak, salkl ve dzenli kentlemeyi gerekletirmek, iki blgelilii korumak amacyla ve soruturma ya da kovuturma nedeniyle yerleme ve seyahat zgrl snrlandrabilmelidir. Hatta yasayla yaplabilecek olan bu

snrlamalar dnda, ynetim kararlaryla, lkenin ekonomik durumu, adi su ya da vergi gibi vatandalk devi ve ceza soruturmas ya da kovuturmas nedenlerine dayanlarak vatandalarn yurtdna kma zgrlkleri snrlandrlabilmelidir. Ayrca federal Kbrs vatandalarn snr d edilmesi ya da yurda giriinin yasaklanmas gibi yetkiler kimseye verilmemelidir. nk hibir kimse, bir kiiyi vatanndan ayr yaama hakkndan yoksun brakamaz. 12. Aslnda vatanda olmann, belirli bir devlet dzeni iinde yaamann temel haklarndan birisi de hak arama (Soysal, 1997: 141) hakknn bulunmasdr. Bu yn ile Kbrsta kurulmas dnlen federal anayasada, herkesin, meru

120

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

vasta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg merci nnde, davac veya daval olarak iddia ve savunma hakkna sahip olmas doaldr. Aslnda bunun, yarg merci nnde, davac veya dayal olarak kullanlabilir bir hak olduu dnlrse, byle bir hakkn ayr ve genel bir dzenlemeyle korunmas yararsz deil, bilakis doru ve gereki bir yaklamdr. Ancak Kbrsta federal anayasa ile tannacak hak ve zgrlklerin ihll edilmesiyle birlikte herkes, geciktirilmeden yetkili makama bavurma imknnn salanmasn isteme hakkna da sahip olmaldr. Bylece inenmi hak ve zgrlklere kar yalnzca bir bavuru hakk domu olmaz, bilakis kurulacak federal devlet iin de bu bavurunun gecikmeden yaplabilmesi iin gerekli imknlar salama devi de domaktadr. Kald ki kiinin, resm grevlilerce yaplan ilemler sonucunda urad zararn (Soysal, 1997: 141) ilke olarak devlete denmesi de bundandr. 13. Kurulmas dnlen federal devletin anayasas, herkesin bilim ve sanat serbeste renmesi, retmesi, aklamas, yaymas ve bu alanlarda her trl aratrma yapmas iin bu konular zellikle yayma hakk bakmndan toplumsal ve evrensel nitelikte olmaldr. 14. Kurulmas istenilen federal devlette basn, hr olmaldr ve sansr edilmemelidir. zellikle bunun yaplabilmesi iin sreli ya da sresiz yaynlar, yani gazete, dergi, kitap ve brorler iin de nceden izin alma ve mal teminat yatrma koulu konulmamaldr. Ayrca kurulmas dnlen federal devlet, basn ve haber alma zgrlklerini salayacak nlemleri alrken, sreli yaynlar, devletin ve br kamu tzel kiilerinin veya bunlara bal kurumlarn ara ve imknlarndan eitlik esasna gre yararlanmaldrlar. Baka bir deyile federal devlet, Kbrsta daha nce yaand gibi bir gazetenin ulamnda ve datmnda ayrcalk yapmamal ve herkese eit davranmaldr. Aslnda btn bunlar, ilk bakta basn zgrln koruyucu, salayc, hatta gelitirici hkmlerdirler. Ancak bunlarla zerinde bile nemli snrlamalar da

121

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

sz konusu olabilmelidir. Bunlarn bir blm, btn sistemlerde rastlanan, doal saylabilecek snrlamalardr. Yani kiilerin onur ve erefine

dokunanlardan veya kendileriyle ilgili geree aykr yayn yaplanlardan, dzeltme ve cevap hakk istenmesi her zaman iin korunan bir hak olmaldr. 15. Kurulmas dnlen federal devlette herkesin, mlkiyet ve miras hakk olmaldr. Ne var ki bu haklar, ancak federal devletin kamu yarar gzetilerek ve sadece kanunla snrlandrlabilmelidir. Bu yzden mlkiyet hakknn kullanlmas, toplum yararna aykr olmamaldr. Grlecei gibi federal anayasada, siyasal dncelerdeki zelliklere ve ilk evrensel metinlere uygun den bir dzenleme sz konusudur. Buna gre kurulmas tasarlanan federal Kbrsta her bir kii, tek bana ya da bakalaryla birlikte mlk sahibi olma hakkna sahip olmaldr.

SONU Btn bu zgrlklere ramen Kbrstaki federal anayasada baz yasaklamalar veya kstlamalar da getirilecektir. Hlbuki federal anayasada eitli yasaklamalara bel balamak yerine, tehlikenin ortaya kt konularda ayrlk zlemlerin domasn nleyici sosyal ve ekonomik nlemler almak daha salam bir zm olarak karmza kmaktadr. nk Kbrsta federal anayasa ya da yasalar yoluyla getirilen snrlamalar, kt zerinde aldatc bir gven duygusu ve rehavet yaratacandan, zellikle de sorunu yasaklarla zdklerini sanan insanlar gerekli salam zmler zerinde dnmekten alkoyabilmektedir. Bu yn ile Federal Kbrs Devletinin Anayasas, kendi kendini deitirecek kurallar, yine kendisi gstermelidir. Dolaysyla Kbrstaki federal anayasa, toplumlarn mutlak mutabakatyla deitirilebilirliliini kabul eden bir anayasa olmaldr. Geri her anayasada olduu gibi Kbrstaki federal anayasada da deitirilemeyecek, hatta deitirilmesi teklif dahi edilemeyecek hkmleri bulunacaktr. Aslnda bu maddeler, kurulmas dnlen federal devletin kurucu ve temel unsurlardrlar. Dolaysyla Kbrstaki federal anayasa,

122

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

devletin Cumhuriyetle ekillendii, Cumhuriyetin nitelikleri ve hkmleri deitirilemez balanmaldr. Aslnda tesis edilmesi amalanan federal anayasa, ileride deitirilmez dedii hkmleri de deitirme yolunu gidebilecektir (Tamelik, 2008: 297). Gerekte bunun anlam, anayasa deitirmek deil, anayasann birtakm temel hkmlerini deitirerek, yepyeni bir anayasa yapmaya girimektir. Esasnda anayasaya evet demi olan her iki toplum, yine temsilcilerinden oluturaca ounlukla, bu anayasay deitirmek, onu olaanst olmayan koullarda yava yava, para para, hkm hkm yeniden oluturmak ya da toptan deitirmek imknna sahiptir. Ancak federal anayasay iliilmez, dokunulmaz ve tartlmaz kutsal bir metin saymak yerine, serbest tartmayla oluturulan, rahatsz olunduka yeterli ounlukla deitirilebilen bir eit toplum szlemesi (Soysal, 1997: 272) olarak grmek, ok daha salkl ve gereki bir yaklamdr. Aslnda Kbrsta her iki topluma sk sk anayasa modeli bimek, sanld kadar iyi bir alkanlk deildir. Bu yzden Kbrstaki toplumlar, artk bu alkanlktan kurtulmaldrlar. nk anayasalar, yaandka canlanr; eskitildike yenilenip deer kazanrlar (Soysal, 1997: 272). Bu gre gre en kt, ama deiiklie ve toplumca yenilenip benimsenmeye ak federal bir anayasa, grnte en iyi grnp iliilmezlii yznden toplumdan souyarak talaan ve tarihin tozlu raflarnda kalan bir anayasaya nazaran olduka iyidir. Zira bu iyimserlik ve hogr, Kbrsta kurulmak istenen federal anayasann ykmn deil, tam tersine, dirilemesini salayacaktr. Grlecei zere eletirilerin nda federal anayasaya yeni bir toplum szlemesi nitelii kazandrmak iin ondan devralnm olan sistematie, yani maddeler iskeletine yeni bir ruh ve yeni bir canllk getirmek gerekecektir. Aslnda Kbrsta 40 yldr izilen izginin srekli ykselir bir izgi olabilmesi de buna baldr. ve deitirilmesi dahi teklif edilemez olduu hkme

123

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

Ancak ileride federal anayasayla uramann, adadaki her iki toplumun sosyal yapsyla uramakla ayn manaya gelmemesine zenle dikkat edilmelidir. nk sorunlarn gerek zm oradadr. zerine ok fazla umut, grev ve sorumluluk yklenen bir federal anayasa, ayn zamanda ok abuk bir hayal krklna, baarszla ve sulama simgesine dnebilecektir. in daha da kts, Kbrstaki federal anayasadan baarabileceinden fazlasn beklemek, bu durumu daha da kark bir hle getirecektir. nk baarszlklar nedeniyle federal anayasay sulamak, baarszln asl sorumlusunu gzden karmamza neden olacaktr. Zira esas konu veya sulanmas gereken ey, ekonomik ve sosyal etkenlerdir. Aslnda Kbrsta tesis edilmeye allan federal anayasay anlamak demek, onu yerli yerine, kendi imknlarnn erevesine oturttuktan sonra temeldeki ekonomik ve sosyal etkenleri anlamaya balamak demektir. Gerek u ki bu etkenlerin anlalmas, federal anayasay daha gereki klacak ve yaatacaktr. nk anayasalar, sk sk sulanp kuruna dizilmek iin deil, deien toplumun gerekleriyle yenilenip yaatlmak iin vardrlar (Soysal, 1997: 273). Bu yn ile Kbrstaki zm nerilerine bir isim takmak nemli deildir. Kimilerine gre bu zmn ismi federasyondur, kimilerine gre bu konfederasyondur. Fakat nemli olan zmn ad deil, ieriidir. nk Trk toplumunun istedii zm ilkeleri, yukarda sralanan kriterlerdir. Zaten bu ilkeleri gz ard ederek adil ve kalc bir zme ulamak pek doru deildir; hatta mmkn de deildir.

KAYNAKA ALMOND, Gabriel A., Jr. Bingham POWELL: Comparative Politics: System Process and Policy, Little Brown Press, Boston, 1978. ARIK, Kemal Fikret: Trk Meden Hukuku (Genel Prensipler), Balkanolu Matbaaclk, Ankara, 1963.

124

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Kbrsta Kurulmak stenen Federal Anayasayla lgili Baz Kavramlarn Her ki Taraf Asndan Deerlendirmesi

AYDIN, M. Sabir: Avrupa Topluluu Entegrasyonu ve Trkiyenin Ulusal Ynetimine Tesirleri, Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Kamu Ynetimi ve Siyasal Bilgiler Anabilim Dal Yaymlanmam Doktora Tezi, Ankara, 1992. BAAK, Cengiz: Kbrsta Birlemi Milletlerin Polis Misyonu, Proceedings of The Third International Congress for Cyprus Studies 13-17 November 2000, Volume: 3, Eastern Mediterranean University Congress for Cyprus Studies Publications, Gazimausa, 2000, s. 309-314. BRZEZNSK, Zbigniew: Byk k, ev. Gl Keskil ve Glsev Pakkan, 2. Bask, Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, Ankara, 1989. AKIR, mer: Demokrasi ve nsan Haklar, Bilge Dergisi, No:27, (K 2000), s. 163-165. GIBBONS, Harry Scott: The Genocide Files, Charles Bravos Publishers, London, 1997. GIBBONS, Harry Scott: Kbrsta Soykrm, ev. Erol Fehim, Near East Publishing, zyurt Matbaas, Ankara, 2003. GOBI, Hugo: Conflict and Negotiation 1960-1980, London, 1989. GER, Erdoan: Hukuk Balangc Dersleri, enyuva Matbaaclk, Ankara, 1971. Kbrs Sorunu, Trkiye Barolar Birlii Yaynlar, Sevin Matbaalar, Ankara, 1975. KONUK, Neval: Demokraside Aldmz Yol ve Nasl Bir Demokrasi stiyoruz?, Bilge Dergisi, No:27, (K 2000), s. 108-112. LIJPHART, Arend: The Politics of Accommodation, University of California Press, Berkeley, 1967. MORAN, Michael: Sovereignty Divided Essays on The International Dimensions of The Cyprus Problem, CYREP, Nicosia, 1998. POWELL, Jr. G. Bingham: Contemporary Democracies: Participation, Stability and Violence, Harvard University Press, USA, 1982.

125

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 100-126

Soyalp Tamelik

PRLOT, I.: Institutions Politiques, Paris, 1961. RAE, Douglas. The Political Consequences of Electoral Laws, Yale University Press, New Haven, 1967. ROUSSEAU, Jean Jacques: Toplumsal Szleme, Tercme: Alpagut Erenulu, 3. Bask, Ankara, 1999. Rum Liderlerinin Demeleri Klerides 2 (1978-1993), KKTC

Cumhurbakanl Arivi, Dosya: Rum Liderlerinin Demeleri, Tarih: 1993. SARICA, Murat. Erdoan TEZ ve zer ESKYURT: Kbrs Sorunu, stanbul niversitesi Hukuk Fakltesi Yay., Faklteler Matbaas, stanbul, 1975. SAVA, Vural: rticacla ve Demokrasiye Kar Militan Demokrasi, 8. Bask, Bilgi Yaynlar, Ankara, 2000. SOYSAL, Mmtaz: kili Grmeler, BM ve Uyumazlk Noktalar, Kbrs Uyumazl ve Yeni Hkmetten Beklentiler, Kbrs Vakf Yaynlar, stanbul, 1992, s. 3136. SOYSAL, Mmtaz: 100 Soruda Anayasann Anlam, 11. Bask, Gerek Yaynevi, stanbul, 1997. TAMELK, Soyalp: Demokrasi ve Muhafazakrlk, KKTC

Cumhurbakanlna Sunulan Rapor, 19 Nisan 1998 / Say: 226 (Resmi Belge). TAMELK, Soyalp: Kbrs Meselesinin zm Plnlar (BMnin 789 Sayl Kararna Gre), Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Yaymlanmam Doktora Tezi, Ankara, 2008. TURAL, Sadk: Trkiye in Cumhuriyet, Deerlere Sahip kmaktr, Erdem Dergisi Cumhuriyet zel Says III, Cilt:11, No:33, (1997), s. 947-960. Trk Ajans Kbrs [TAK] Arivi: Rum Basn zetleri, No:881, (23 Mart 1988), s. 1. Financial Times Gazetesi, Uzlamaz Kbrsl Trklerdir, No:56862, (23 Mart 1988).

126

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,100-126

Stratejik Aratrmalar Dergisi / Journal of Strategic Studies 1 (3),2009,127-147 BEYKENT NVERSTES/ BEYKENT UNIVERSITY

KONGO KRZ HAKKINDA BR DEERLENDRME AN ASSESSMENT OF THE CONGO CRISIS


Senem ATVUR
ZET Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Belikadan bamszln elde ettii 1960 ylndan gnmze kadar lkede yaanan atmalar ile gndeme gelmitir. Bu almada Kongodaki atmalar tarihsel olarak be dneme ayrlarak incelenmitir. lk dnem atmalar, smrge dneminde bamszlk amacyla balamtr; bamszlk sonras atmalarda ne kan unsur ise Souk Savan yansmasdr. lkedeki atmalar Mobutunun otoriter ynetimi srasnda bir sreliine kesilse de, 1970lerin ortalarnda yeniden alevlenmitir. Bu dnem atmalarda etnik farkllklar n plana kmtr. Etnik temelli atmalar 1990l yllardan itibaren tm blge lkelerini taraf haline getiren uluslararas bir krize dnmtr. 2003 ylnda dier Afrika lkelerinin taraf olduu atmalar sona erse de, Kongo iinde, zellikle dou eyaletlerde, zaman zaman alevlenen dk younluklu atmalar devam etmektedir. Kongodaki bu etnik temelli atmalarn geri plannda ise zellikle zengin maden kaynaklar zerindeki kar mcadeleleri etkili olmaktadr. Anahtar Kelimeler: Demokratik Kongo Cumhuriyeti, atma, etnik sorun ABSTRACT Democratic Republic of Congo has faced with several conflicts from 1960, which was the exact year of its obtaining independence from Belgium, till today. In this article, conflicts are studied in a historical perspective within the five separate periods. The first period conflicts have begun in the colonial era with the aim of independence. Yet the main characteristic of the conflicts subsequent to the independence was the reflection of the Cold War. Although conflicts were interrupted under the Mobutus authoritarian government for a while, the strife escalated in the middle of 1970s. During this period, the conflicts were provoked by ethnic differences. These ethnic based conflicts eventually transformed into an international crisis in which all the states in the region were involved. Even though the African conflict in which the other countries involved came to an end in 2003, low-intensity inner combats, especially in the northern states of Congo, have continued. In the background of these ethnic based conlicts, a struggle for interest especially over mineral resources is influential. Key Words: Democratic Republic of Congo, conflict, ethnic problem

Akdeniz niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, senematvur@akdeniz.edu.tr

Senem Atvur

GR Orta Afrikay ikiye blen Kongo nehri, verimli topraklara ve zengin doal kaynaklara sahip blgeye de adn vermektedir. Blgenin Fransz smrgesi haline gelmi blm gnmzde Kongo Cumhuriyeti adn almtr. Kongo havzasnn byk blm ise Belika egemenlii altnda kaldktan sonra, tm Afrikay etkileyen dekolonizasyon srecinde bamszln kazanan

Demokratik Kongo Cumhuriyeti topraklarn oluturmaktadr. Afrikann en byk ve en fakir lkelerinden biri olan Demokratik Kongo Cumhuriyeti, bamszlnn ardndan i ve d atmalarn odanda yer almtr. Ruanda, Somali ya da Sudan gibi Afrikann eski smrge lkelerdeki atmalar uluslararas krize dnrken; Kongodaki atmalar lkenin tm komularn taraf haline getiren bir i savaa dnmesine ramen, uluslararas medyada dier blgesel krizler kadar yer bulamamtr (Henriques, 2006; 135-36). Zengin doal kaynaklar, kark etnik yaps, yzlmnn bykl ve ktann ortasndaki stratejik konumu ile Demokratik Kongo Cumhuriyeti ya da eski adyla Zaire, 1960 ylnda bamszln kazanmasndan beri deien srelerde dk ya da yksek younluklu pek ok atma yaamtr. lkedeki istikrarsz yap ve karmak kar ilikileri atmalarn sona ermemesinin temel nedenleridir; bu durum lkenin d mdahalelere akl sonucunu da dourmaktadr. Bu almada Demokratik Kongo Cumhuriyetinde yaanan atmalarn nitelii zerinde durulacaktr. lkeyle ilgili genel bilgiler dorultusunda, 1960 ncesinden gnmze kadar yaanan atmalar arasndaki balant tarihsel gelimeler yardmyla irdelenecektir. Bunun yannda atmalarn ve lkedeki istikrarszln temel nedenleri ve smrge dneminde kalan ilikilerin etkisi de tartlacaktr. Bu balamda atmalar be ana dnem ekseninde incelenecektir; bunlar smrge dnemi ve bamszla uzanan sre, bamszlk sonras dnem, Mobutu ynetimi, iktidar deiiklii ve i sava ile sava sonras son dnem olarak ayrlmtr.

128

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,127-147

Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme

DEMOKRATK KONGO CUMHURYET Orta Afrikann 2.345.410 kmlik yz lme sahip 66.5 milyon nfuslu bu lkesi, sahip olduu zengin doal kaynaklar ve kark etnik yaps nedeniyle i atmalar ve savalarla gndeme gelmektedir. Demokratik Kongo Cumhuriyetinde (DKC) 200den fazla etnik grup yer almaktadr; bu gruplardan Bantular ounluu (nfusun %80i) oluturmaktadr1. Yar bakanlk sistemi ile ynetilen Demokratik Kongo Cumhuriyetinde devlet bakan dorudan oyla seilmektedir. ki meclisli sistemin uyguland lkede, 5 ylda bir yaplan seimlerde devlet bakan ve 500 yeli Ulusal Meclis milletvekilleri seilmektedir (http://www.eisa.org.za/WEP/drc4.htm). lke, 11 eyalet ve bu eyaletlere bal blgelere ayrlmtr2. Kongo, doal kaynaklar asndan zengin bir lkedir. lkeyi batan baa geen Afrikann ikinci uzun akarsuyu Kongo nehri, lke topraklarn tarma elverili hale getirmitir. Bu nedenle tarmn GSYH iindeki pay yksektir (%55) (http://www.cia.gov...); kauuk ve kereste en nemli ihra rnleridir. Kongo iin temel zenginlik kayna ise maden yataklardr. Bakr, kobalt, elmas, altn, kmr yannda petrol ve uranyum ile cep telefonu ve bilgisayar yapmnda kullanlan tantalum en nemli maden kaynaklardr. lke sanayisi de bu madenlerin ilenmesine dayanmaktadr. Elmas ve petrol en nemli ihra rnleridir. Kongonun bilinen petrol rezervi 187 milyon varil; gnlk retim ise 19,750 varildir. Sahip olduu zengin kaynaklara ramen Kongo ekonomisi olduka zayftr. 2007 verilerine gre kii bana den GSYH 300 $dr
1 Bantular arasnda nfusun % 45i Mongo, Luba ,Kongo ve Nande kabilelerine mensuptur (https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html). Bunun yannda farkl etnik gruplara dahil kabileler mevcuttur. lkenin resmi dili Franszca olmasna ramen etnik gruplarn okluuyla balantl olarak eitli yerel diller konuulmaktadr. Bunlardan yalnzca Kikongo, Lingala, Tshiluba ve Swahili dilleri resmi dil olarak kabul edilmektedir. Nfusun % 50si Katolik, % 20si Protestan, % 10 Mslman, % 10u da Hristiyanln farkl bir yorumu olan Kimbanguisttir; nfusun geri kalan ise yerel dinlere inanmaktadr. Nfus iinde Hristiyanln yaygnl, smrge dnemiyle paralel ilerleyen misyonerlik faaliyetleri ile yakndan ilgilidir. 2 2005 ylndaki Anayasa deiiklii ile eyalet says 2009dan itibaren 26ya karlmtr. Bu 11 blge Bandundu, Bas-Kongo, Equateur, Kasai-Occidental, Kasai-Oriental, Katanga, Maniema, Nord-Kivu, Orientale, Sud-Kivu ve Kinshasa (Kinasa)dr. Kinasa yan zamanda lkenin bakentidir.

129

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 127-147

Senem Atvur

(http://www.cia.gov...);

atmalar

gelirin

nemli

ksmnn

askeri

harcamalara ayrlmasna neden olmaktadr. Bunun yannda lkede yolsuzluun kurumsallamas rahatszlklar ve tepkileri arttrmaktadr. atmalar ve ekonomik kriz alk, salgn hastalklar gibi sorunlarn ciddilemesinde de etkili olmaktadr. Bamszln kazandndan beri atmalara sahne olan Afrikann bu zengin ve kaotik lkesindeki sorunlarn daha iyi anlalabilmesi iin, lkenin tarihsel geliimini ksaca ele almak faydal olacaktr.

SMRDEN BAIMSIZLIA Kongo blgesinin smrgeletirilmesinin tarihi, ilk corafi keiflere kadar uzanmaktadr. 1482 ylnda Portekizli kif Don Diego Coa tarafndan kefedilen Kongo, kle ticaretinde nemli bir merkez haline gelmitir. Blgenin tam olarak denetim altna alnmas ise, Kongo nehrinin ve gllerin kefi ile balamtr. Henry Morton Stanley, Orta Afrikay kefinin ardndan bir sre Belika Kral adna Kongo nehrinin denetiminden sorumlu olmutur. Smrgeci gler arasndaki paylam dzenlemek ve smrge snrlarn belirginletirmek amacyla 1885 ylnda dzenlenen Berlin Konferansnn ardndan, 1886 ylnda Kral II. Leopold, bamsz Kongo Devletinin de kral haline gelmitir. Konferans kararlar dorultusunda ayn zamanda Kongo Blgesinin, tm Avrupal tccar ve giriimcilere ak bir serbest ticaret alan olduunu da ilan etmitir (Bently-Ziegler, 2000: 858). 1908 ylnda ise bu topraklar, Belika Kongosu ad altnda resmen Belika smrgesi haline getirilmitir. I. Dnya Savann ardndan Ruanda ve Urundinin de Belika mandas altna girmesiyle Kongo, Afrikann en geni ve sahip olduu kaynaklar ile en zengin smrgesi halini almtr (Duroselle-Kapsi, 2002: 261). 70 yldan uzun bir sre Belikann ynetimi altndan kalan Kongo topraklarnn zenginlikleri smrlrken; yerli halk kt alma koullar, yksek vergiler ve insanlk d muamele ile kar karya kalmtr. Bunun

130

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,127-147

Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme

yannda smrgeletirmenin bir aya olan misyonerlik faaliyetlerine de hz verilmitir. zellikle eitim ve salk alannda kilisenin rol etkili olmutur (Inat-Giegler, 2007: 420).Yerli halk iin kilise okullar alrken, ok az Kongolu yksek eitim ans bulabilmitir. Bunun yannda ynetim kademesinde, siyahlara hibir ekilde yer verilmemitir. II. Dnya Savann ardndan smrgelerin bamszlklarn kazanmaya balamas sreci,

1950lerin sonunda Kongoda da etkisini gstermeye balamtr. lkedeki ekonomik karlarn dikkate alan Belika ynetimi iin bamszlk dncesi kabul edilemez olmasna ramen (Duroselle-Kaspi, 2002: 262), 1957 ylnda byk kentte yerel seimlere izin vermi ve 1950 ylnda farkl smrgelerde yaayan Bakongo halknn birlii iin Kasavubu nderliinde kurulan ABAKO, Lopoldvillede (bugnk bakent Kinsasha) seimleri kazanmtr. Ardndan 1959 ylnda, ABAKO gsterilerinin yasaklanmas ile balayan ayaklanma bamszla giden yolda nemli bir dnm noktas olmutur. ABAKOnun kapatlmasnn ardndan Lumumba tarafndan kurulan Ulusal Kongo Hareketi, bamszlk hareketini devam ettirmitir. Smrgelerinin bamszlk srecinden etkilenmeyeceini dnen Belika, lkede ortaya kan hareketlere hazrlksz yakalanm, Kongoyu egemenlik gereklerini yerine getirebilen demokratik bir lke haline getirmek amacyla smrgeci rejimine son verme karar almtr (Ferro, 2002: 548). 30 Haziran 1960ta Kongo, Belika ile ibirliine devam etmek ngrsyle

bamszlna kavumutur. Seimlerde baz blgelerde etnik temelli partiler ounluu elde etmitir. Sonuta, Kasavubu Cumhurbakan seilirken, Lumumba da Babakan ilan edilmitir; bu durum atmalarn da balangcn oluturmaktadr. Bamszln hemen ardndan lkenin farkl kesimlerinde ayaklanmalar balam, Belikallara ynelik iddet eylemleri grlm; ordu Belikal komutanlara bakaldrm, lkenin en zengin doal kaynaklara sahip Katanga blgesi Tshombe nderliinde bamszln ilan etmitir. Ardndan Kasai

131

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 127-147

Senem Atvur

blgesinde Kolonji de benzer talepleri gndeme getirmitir (Dobbins v.d., 2004: 6-8). Bu karklklar sonucunda lkeye BM mdahalesi gndeme gelmitir.

BAIMSIZLIK SONRASI ATIMALAR 200den fazla etnik grubun yaad Demokratik Kongo Cumhuriyetinde bamszln ardndan ortaya kan farkl grlerin temelinde etnik kken farkll yatmaktadr; bununla birlikte eski smrgeci glerin de atmaya neden olacak gr ayrlklarnn glenmesinde etkili olduu grlmektedir. rnein Tshombe, Katanga blgesinde smrge ynetiminin karlarn koruyan ekilde ve onlarn desteini salamay dnerek bamszlk taraftar CONAKAT kurmutur. Ayn blgedeki Luba halknn temsilcisi ve blnmeye kar BALUBAKAT hareketi ortaya kmtr; benzer ekilde ulusal btnl savunan Lumumbann Ulusal Kongo Hareketinin glenmesine kar denge unsuru olarak, smrge ynetimi Ulusal lerleme Partisini desteklemitir. Ayrlk hareketlerin glenmesinde bir dier nemli unsur da blgede ekonomik faaliyetler yrten irketlerin desteidir; rnein Katanga blgesinin bamszl iin hareket eden gruplar Union Miniere du Haute-Katanga, Campaigne du Katanga, Societe Minirale de Belgique gibi irketlerden yardm almlardr (nat-Gieler, 2007: 421). Smrgelikten bamszla gei srecinin ok hzl yaanmas, ynetim konusunda deneyimsizlik ve yksek eitim orannn dkl yannda etnik ve ideolojik ayrlklarn derinlemesi lkedeki atmalarn durdurulmasn zorlatrmtr. Bunun yannda eski smrgeci gcn askerlerinin hala lkede bulunmas ve halka mdahale etmesi gerginliin daha da artmasnda etkili olmutur (Duroselle-Kaspi, 2002: 263). Sonuta Babakan Lumumbann giriimiyle BM mdahalesi gndeme gelmitir. BM Genel Sekreteri Dag Hammerskjldn de destei ile BM Gvenlik Konseyi, hukuk dzenin inas ve ekonomik ve politik istikrarn salanmas amacyla, BM Gvenlik

132

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,127-147

Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme

Konseyinin

143

numaral

kararna

dayanarak

Kongo

Operasyonu

balatlmtr. Bu durumda Belika, BM gcyle yer deitirmek kouluyla, askeri gcn lkeden geri ekmeyi kabul etmitir (Dobbins v.d., 2004: 7). Kongo krizinin uluslararas bir hal almasnda yalnzca BM mdahalesi etkili olmamtr. Yeni bamszlna kavuan bu lkede sosyalist bir rejim kurulmasn destekleyen Sovyetler Birlii, komnizmin yaylmasn

durdurmak isteyen ve Batnn ekonomik karlarn destekleyen ABD ile, sorunun yeni bamszln kazanm komu lkelere yaylmasndan korkan eski smrgeci glerin de olaya taraf olmas ortamn daha da karmasnda etkili olmutur (Dobbins v.d., 2004: 10). Sovyetler Birliinin Lumumbaya destei, federalist Kasavubu ile Lumumba gleri arasndaki atmalar, ardndan ordu birliklerinin bana geen Mobutunun glerinin olaya karmas gerginlii arttrmtr. te yandan 1960 Aralknda Lumumbann, Mobutunun gerekletirdii darbe3 ile tutuklanmas ve iki ay sonra ldrlmesi sonrasnda temel grup arasnda atmalar ne kmtr: Mobutu nderliindeki Kongo ordu birlikleri (Leopolville, Equateur, Kasai eyaletlerini kontrol altnda tutmaktadrlar), Tshombe nderliindeki CONKAT birlikleri (Katanga eyaletini kontrol altnda tutmaktadrlar), Gizenga nderliinde Lumumba yanls ve sol eilimli birlikler (Orientale, Kivu, Stanleyville eyaletlerini kontrolleri altnda tutmaktadrlar) (nat-Giegler, 2007: 421). Lumumbann ldrlmesinin ardndan lkede etkisini yitiren ve Bat destekli gler tarafndan saf d braklan Sovyetler Birlii ve baz nc Dnya lkeleri, Lumumbann ldrlmesinde BM gcne, olaylara mdahale etmedii ve sessiz kald ynnde eletirilerde bulunmutur. Sovyetler Birlii bu durumun sorumluluunu BM Genel Sekreterine yklemi ve

Hammerskjldn istifasn istemitir.

Mobutu, gerekletirdii darbe ile Lumumbay iktidardan indirirken, kendisi ynetimi devralmamtr. Bunun iin 1965 yln beklemitir.

133

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 127-147

Senem Atvur

Kongoda, bu dnemde atan farkl grler arasnda ne kan bir dieri de devlet yapsnn federal mi merkeziyeti mi olacayla ilgilidir. Kasavubunun federalist grlerine kar Lumumba, ulusal btnl ve merkeziyetilii savunurken, lkenin en zengin maden yataklarna sahip Katanga blgesinin bamszl durumunda bu tartmann gereksizlii de ortaya kmtr. te yandan konu BMde de gndeme gelmitir. BMde kurulan Uzlatrma Komisyonu lke iin federal sistem ngrrken, Genel Sekreter Hammerskjld merkezi rgtlenmeden yana tavr taknmtr4. 1963 ylnda Katanga topraklar, BM glerinin de yardmyla tekrar Kongoya balanm ve Tshombe srgne gnderilmitir; ne var ki atmalarn sona ermemesi zerine Devlet Bakan, Tshombeyi lkeye ararak bakan olarak atamtr. Ardndan, 1965 ylnda Mobutu ABD destekli darbe ile ynetimi ele geirmi, ayaklanmalar bastrlarak lke btnl salanmaya allmtr. Bu erevede etnik ve ayrlk rgtler datlm, federal devlet sistemi 9 blgeli merkezi ynetime evrilmitir. 1966 ylnda bakent Lopoldvillein Kinasa olarak adlandrlmasnn ardndan Mobutu, 1971 ylnda lkenin ismini Zaire olarak deitirmitir. Smrge dneminden kalan kent isimleri de yerli isimlerle deitirilmitir (http://www.linternaute.com/histoire/histoire-ducongo/congo.shtml). Otoriter rejim altnda lkede 1977 ylna kadar atmalar durulmutur.

MOBUTU DNEM 1965te darbe ile ynetimi ele geiren Joseph Mobutu, 1997 ylnda Laurent Kabila tarafndan iktidardan drlene kadar lkeyi ynetmitir. lkenin ve kentlerin ismi gibi kendi adn da deitiren ve Mobutu Sese Seko adn alan bu diktatr, 32 yl boyunca ad yolsuzluklarla anlan otoriter bir rejimle lkeyi ynetmitir. Afrikada Sovyet etkisine kar, komnizmle mcadelede ABD
4

Katanga ile merkezi hkmet birlikleri arasnda uzlamadan yana olan Hammersjld, Kongo sorununa zm bulmak ve destek salamak amacyla kt gezi srasnda Zambiya zerinde, bir uak kazasnda yaamn yitirmitir.

134

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,127-147

Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme

iin nemli bir mttefik olan Mobutu, bu destein de yardmyla, insan haklarn hie sayan bir bask rejimi kurmu; lkenin zengin kaynaklarn ve uluslararas yardmlar kendisi ve evresinin kiisel kar iin kullanmaktan ekinmemitir (Henriques, 2006: 131). Demokratik Kongo Cumhuriyeti Orta Afrikaya hakim stratejik konumu ile zellikle ABDnin nemli kaynaklara ulam, ticaret yollarnn kontrol ve politik karlar asndan dikkatini ekmekte, bu nedenle lkenin kontrolnde ve gvenliinde etkili olmak istemektedir. Bu nedenle, yolsuzluklara, ekonomik istikrarszla ve insan haklar ihlallerine ramen 1960l yllarda iktidara gelmesini salad Mobutuyu desteklemeye devam etmi, 400 milyon dolarlk silah ve askeri yardmda bulunmutur (Henriques, 2006: 140). Souk Savan sona ermesiyle ABD, Mobutuyla ilikileri gzden geirirken, 1997de iktidardan drlmesine tepki gstermemitir. Mobutu iktidarnn ekonomik bilnosu 12 milyar dolar d bor ve binlerce ldr (Shah, 2008). Mobutuyu iktidardan devirmek iin Katangada balayan eylemler, 1977den itibaren i atmalar hzlandrmtr. Angoladan gelen ve Kba ile Sovyetler Birlii tarafndan eitilmi Kongo Ulusal Kurtulu Ordusu (CNLA) milislerine kar, hkmet Fasn askeri destei ile gerillalar pskrtmtr. 1978de Zambiya ve Angola zerinden yeniden saldran CNLA glerine kar Mobutu bu kez Fransa ve Belikann yardm ile stnlk salamtr; ardndan Zambiya ve Angola ile saldrmazlk ve i ilerine karmamazlk anlamas imzalayan Kongoda, zellikle Katanga blgesinde karklklar devam etmitir. te yandan Kongo ve Zambiya arasnda da snr ihlali gerekesiyle atmalar balamtr. CNLA gerillalarn takip iin Kongonun Zambiya topraklarna girmesiyle ykselen kriz, iki lkenin topraklarnda yaayan dier lke halklarn kitlesel olarak snr d etmesine kadar varmtr. 1987 ylnda anlamaya varlana dek atmalar aralklarla devam etmitir (nat-Giegler, 2007: 423).

135

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 127-147

Senem Atvur

Mobutu dneminde artan yolsuzluklar, ekonomik kriz, i ve d atmalar toplumsal tepkiyi de alevlendirmitir. ktidar eletiren gsteriler g kullanlarak bastrlsa da uluslararas kamuoyunun basks, ABDnin Souk Sava sonras azalan desteinin de etkisiyle 1990 ylnda iktidar partisi dnda baka partilerin kurulmasna da izin verilmi; 1992 ylnda lkenin ismi tekrar Kongo olarak deitirilmitir. ok partili hayat yeni krizleri de beraberinde getirmi, lkede yama eylemleri ve atmalar balamtr. karklklar, Mobutunun bask rejimini arttrmasna neden olurken, Fransa ve Belika, lkedeki vatandalarn korumak iin mdahalede bulunmu; fakat durum daha da ktlemitir. 1994 ylnda yaplan parlamento seimlerine kadar lkeyi ynettikleri iddiasndaki farkl glerin ortaya kyla okbal bir ynetim grlmtr. 1996 ylnda Kivudaki Tutsi halkn balatt ayaklanma ile Kabila nderliindeki AFDL birliklerinin, Ruanda, Uganda, Burundi, Angola ve Eritrenin destei ile Kinasay ele geirmesinin ardndan Mobutu iktidardan devrilmitir. Kabila devlet bakan olurken, lkenin ad Demokratik Kongo Cumhuriyeti olarak kabul edilmitir.

KONGO SAVAI YA DA AFRKA SAVAI ktidar deiikliinin ardndan, Kabila ynetimi muhalif glerce yolsuzluk, diktatrlk gibi sulamalarla karlarken, eski mttefikleri de kendi lkelerindeki paramiliter gruplarn desteklenmesinden Kabilay sorumlu tutmulardr (Shah, 2008). Ruandada Hutular ve Tutsiler arasndaki i sava, iki grubun da aznlk olarak bulunduu Kongo topraklarna da yansmtr. Hutu mlteci kampna ynelik Tutsi saldrlar ve katliamlarn engellenememesi, Ruanda askeri birliklerinin Kongo topraklarndaki varl, Kongo iilerinde Ruanda etkisinin artmas Kabilaya ynelik eletirileri arttrmtr. 1998 Temmuzunda Ruanda ordusunun Kongo topraklarnda karargh kurmas ardndan Kabila, tm yabanc glerin lkeyi terk etmesini istemitir. Bu srete Ruanda, Uganda ve Burundi Kongoya kar bir araya

136

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,127-147

Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme

gelerek, ne kan iki isyanc g, Bemba liderliindeki MLC ve RCDyi desteklemeye balamtr. Kabila ynetiminin drlmesi iin ABD ve Fransann da desteini alan bu lkeler, kendi etnik kkenlerinden isyanclar da kkrtmlardr (nat-Giegler, 2007: 425-6). Bu ittifak karsnda Kabila da Zimbabwe, Angola ve Namibyann, ardndan ad, Sudan ve Libyann desteini salamtr. Bu karmak ittifak ann odanda karlar yer almaktadr. Angola, Kongodaki karklktan yararlanarak bu blgede kendisine ynelik geliecek isyan faaliyetlerinden ekinmektedir; Sudan, lkesindeki isyanc rgtlere destek veren Uganda ynetimine kar Kongoyu desteklemektedir; Zimbabwe Kongoya verdii bor ile ekonomik karlarn dnerek ve ABDye kar, Kongoyu desteklemitir (nat-Giegler, 2007: 426). lke iinde de Kabilaya kar olan baz gler, d mdahaleye kar ynetimin yannda yer almaya balamtr. Kongodaki i sava, dier Afrika lkelerini de Kongo topraklarnda zaman zaman kar karya getirmi ve topyekn bir Afrika Sava tehlikesi ortaya kmtr. 1998 sonlarnda, bar grmeleri balatlm, taraf lkeler arasnda atekes imzalanmasna ramen isyanclarn atekesi kabul etmemesi nedeniyle anlamaya varlamam, atmalar iddetlenerek devam etmitir. zellikle Kongonun dou eyaletlerindeki istikrarszlk ve atmalar temel sorunu oluturmaktadr. 1999 ortalarnda Kongo ve Ruanda arasnda kitlesel sava tehlikesi ortaya km, Temmuz aynda Lusakada Kongo ve dier devletler arasnda atekes anlamas imzalanmtr; fakat isyanclarn bu anlamay da imzalamay reddetmesi atmalarn devam etmesine neden olmutur. te yandan Ruanda ve Uganda arasnda balayan gr ayrlklar, Kongolu isyanclar arasnda da blnmelerin ortaya kmasnda etkili olmutur (natGiegler, 2007: 428). 2001 ylnda gerekletirilen bir darbe giriimi srasnda Kabilann ldrlmesinin ardndan, devlet bakanln olu Joseph Kabila devralmtr. 2001 ylnda bar yolunda nemli admlar atlm, Ruanda ve

137

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 127-147

Senem Atvur

Namibya askerlerinin kademeli olarak lkeden karlmasna balanmtr. Aralk 2002de atan tm taraflarn katld bir anlamann imzalanmasna ramen, atmalarn devam etmesi, taraflarn gvenlik kaygsyla mdahalede bulunmalar atekes anlamasnn ihlaline neden olmutur. 2003 ylnda Fransann giriimiyle Gvenlik Konseyinden Kongoya uluslararas g gnderilmesi karar kmtr. nce ounluu Fransz askerlerinden oluan bir uluslararas birlik gnderilmi, daha sonra grevi BM Bar Gcne (MONUC) devretmitir. BM Bar Gcnn lkede konuland srete de atmalar devam etmitir; asker saysnn 17.000e karlmasna ramen, atmalar son bulmamtr. MONUC, uluslararas ve Kongolu sivil toplum kurulularnca atmalara mdahalede pasif davrand, sivilleri korumakta yetersiz kald ynnde eletirilirken, BM misyonunda grevli baz asker ve sivillerin cinsel istismar ve tecavz olaylarna kart ortaya kmtr (Henriques, 2006: 139). Haziran 2003te Avrupa Birlii de Avrupa d ilk askeri operasyonunu Kongoda gerekletirmitir (Artemis Operasyonu).

DEMOKRASYE ATIMALAR

GE

ABALARI

VE

DEVAM

EDEN

2003 ylndan itibaren Kabila ynetimi altnda lkede gei dnemi hkmeti kurulmutur. Hkmette siyasi partiler, muhalif gler ve sivil toplum temsilcilerine yer verilmitir. Ulusal birliin ve demokrasinin inas iin, demokratik seimler yaplana kadar 2 veya 3 yllk sre iin Kabilann devlet bakan olarak kalmas kararlatrlmtr (Henriques, 2006: 132). Bu srete atekes ilanna ramen, dk younluklu atmalar devam etmi; istikraszlk nedeniyle seimlerin iptal edilmesini protesto eden gsteriler dahi gvenlik glerinin sert nlemleriyle bastrlmtr. 2005 ylnda gvenlik reformu ile hukukun ve demokrasinin iletilmesi iin destek olmak amacyla AB, Kongoda 2009a kadar yetkili bir destek ve danma misyonu oluturmutur.

138

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,127-147

Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme

2005te yeni anayasann referandumda % 84 ounlukla kabulnn ardndan, 2006 ylnda seimler yaplmtr. Seimlerde Kabila tekrar devlet bakan seilerken, 200den fazla partinin katld, 700e yakn bamsz adayn yart genel seimlerde Kabilann partisi PPRD, ounluu salarken (111 sandalye); Kuzey Eyaleti Equateurdeki isyanlardan sorumlu MLC 64 milletvekili ile meclise girmi, Lumumbist Parti (PALU) ise 34 milletvekillii elde etmitir (http://africanelections.tripod.com/cd.html). Bu partinin dnda 66 parti daha, deiik oranlarda temsil an elde etmitir. 2007 ylnda doudaki Kiwu Eyaletinde atmalar tekrar alevlenmitir. 2008 Ocaknda Kongo hkmeti ve isyanc glerin bandaki Tutsi General Nkunda arasnda Gomada bir atekes ve bar anlamas imzalanm; buna ramen karlkl saldrlar devam etmitir. 2008in Ekim aynda General Nkundann Kiwu eyaletine balatt saldr, atmalar yeniden

alevlendirmitir. Ayaklanmac gruplarn zellikle mlteci kamplarna ynelik saldrlar uluslararas kamuoyunda yank bulurken, ngiltere Babakan G. Brown, uluslararas toplumun Kongonun yeni bir Ruanda olmasna izin vermeyeceini belirtmitir. (http://edition.ccn.com/2008/WORLD/africa/ 11/ 02/congo.conflict/iindex.html) Demokratik Kongo Cumhuriyetindeki atmalar alk, hastalk ve lmlerin sorumlusudur; ayn zamanda pek ok insann yer deitirmesine ya da mlteci konumuna gelmesine neden olmutur. IRCnin raporuna gre 1998-2007 yllar arasnda Kongodaki atmalar srasnda atmalardan, alk ve nlenebilir hastalklardan 5.4 milyon kii hayatn kaybetmitir; bu rakamn yarsna yakn ocuktur (http://www.theirc.org/resources/2007/congo_ onesheet.pdf). Toplam 3.4 milyon insan yerinden edilirken, 1.5 milyon kii lke iinde mlteci konumuna gelmi; pek ou komu lkelerde snmac statsnde yaamaya balamtr. stikrarsz ortamlar bir yandan da terr beslemektedir. Kontroln gevemesi, illegal etkinliklerin gelimesini de kolaylatrmaktadr. zellikle silah ticareti, elmas ve dier madenlerin

139

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 127-147

Senem Atvur

kaakl, merkezi otoritenin zayflad srete yerel sava lordlar iin nemli bir kaynak salamtr. Bu srete atma, insanlk sularn da beraberinde getirmitir. Alk ve hastalktan lmlerin yannda tecavz bir sava taktii olarak uygulanm; ocuklar- kz erkek ayrm olmadan- daha kolay ynlendirilebildikleri ve tehlikenin farkna varacak kadar bilinli olmadklar gerekesiyle zorla asker yaplarak atmalara sokulmutur5 (http://www.amnesty.org/en/library/asset/AFR62/006/2005/en/domAFR620062005en. html). Hem Kongo askerleri hem isyanclar pek ok yama, adam karma, tecavz olayna karm, BM yardmlar dahi yamalanmtr (http://www.hrw.org/english/docs/2008/09/24/congo19881-

_txt.htm). Bunun yannda, illegal madencilik faaliyetleri ve halktan zorla alnan vergiler durumu daha da zorlatrmtr. Bu srete, Hizbullah ve baka terrist gruplarn Kongo elmaslarnn, altnn ve uranyumunun ticaretinden yararland ynnde iddialar dahi ortaya atlmtr

(http://www.diamonds.net/news/NewsItem. aspx?ArticleID=6120).

KRZE DNEN ATIMALARIN KKENLER Demokratik Kongo Cumhuriyetinin kark etnik yaps, merkezin otoriter ynetimi ve ar ekonomik koullarn yannda ynetimin yolsuzluklar ve ekonomik kar ilikileri i atmalarn ortaya kmasnda nemli etkenlerdir. Bu erevede be dnem iinde gelien Kongo Krizinin; ideolojik, etnik ve ekonomik kkenli atmalar ile ekillendii dile getirilebilir. atmalarn uluslararas krize dnmesinde bu boyutun deien rolleri olmasna ramen, etnik farkllklara dayal sorunlarn n planda olduu grlmektedir. Etnik atmalarn kkenleri konusunda pek ok teorik alma yer almaktadr; bu balamda etnik sorunlarn temelleri konusunda u gerekler sralanabilir (Ylmaz, 2007: 7-42): 5

Snrlanan etnik kimliin ifadesi arzusu


Toplam gcn % 40nn ocuk askerlerden olutuu ne srlmektedir (Henriques, 2006: 134).

140

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,127-147

Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme

Yasal, kltrel, ekonomik ayrmclk Rejimin nitelii ve toplumsal kltr (demokrasinin geliimi) Elverisiz ekonomik koullar, kaynaklarn ve gelirin adaletsiz

dalm, g Merkezi otorite boluu, merkezi ynetimin yozlamas

(yolsuzluklar) Tarihsel travmalar Uluslararas destek

Kongoda yaklak 50 yldr devam eden atmalarn temelinde de bu gerekler yatmaktadr. Smrge ynetiminden bamszln elde edilmesi amac temelinde gelien ilk dnem atmalar dnda, tm dnemlerde etnik sorunlar atmalar krklemitir. Smrge ynetiminin sona ermesinin ardndan da etnik kkene dayal bamszlk talepleriyle ekillenen blgesel atmalar n plana kmaya balamtr. te yandan Souk Sava dnemindeki atmalar etnik kkenli olmann yannda ideolojik bir boyut da tamaktadr. Kongo, bamszln uluslararas sistemde Souk Savan etkisini en ok hissettirdii, iki kutuplulua kar balantszlk ilkesinin nc Dnya lkelerince benimsenmeye balad bir srete kazanmtr. ABD ve Sovyetler Birliinin g mcadelesini yeni bamszlna kavuan lkeler zerinde srdrd bu dnemde, Kongo da bu ideolojik rekabetin sergilendii atmalardan birine sahne olmutur. Sosyalist eilimli partiler ya da hareketler karsnda, Bat destekli glerin yaratlmas karklklar arttrmtr. Kongodaki i karklklar giderek krizin uluslararaslamasna neden olmutur (Vaisse, 2001: 55). lk dnem BM mdahalelerinden biri Kongoda gerekletirilmitir. Kongo Grevi, o dnemki dier mdahalelerden farkl olarak, bar korumada kontrol ilevinin tesinde grevler (Ramsbotham, 2005: 134-5) iermesine ramen sorunun zmnde etkili olamam; atmalar devam etmitir.

141

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 127-147

Senem Atvur

Kongoda ikinci dnem atmalarda ne kan bir dier unsur, devlet sisteminde hangi yaklamn benimsenecei ynndedir. Bu tartmalar Mobutunun kurduu merkezi otoriter rejim ile noktalanmtr; fakat Mobutu dnemi yeni atmalar iin zemin hazrlamtr. Kongodaki nc dnem atmalar, bir yandan otoriter rejime bir tepkiyi ierirken dier yandan ideolojik farkllklar da hala nemli bir etken olarak varln srdrmektedir. te yandan bu dnemde lke iindeki etnik temelli atmalarn komu lkeleri de iine alacak ekilde genilemeye balad gzlenmektedir. leride kk apl bir Afrika Savana dnecek atmalarn ilk rnekleri bu dnemde ortaya kmtr. Kongodaki drdnc dnem atmalar kukusuz en kanl olandr. 1990l yllardan gnmze kadar devam eden atmalar, heterojen etnik yapyla yakndan ilgilidir. 1992 ylndan beri Kongonun Katanga eyaletinde Lunda, Lubakat, Bemba, Lamba, Hemba gruplar, Luba-Kasai ve Songye, Kanyoka, Lulu gruplarna kar asimilasyon ve etnik temizlik politikas uygulam ve zorla blge dna kmalarna neden olmutur. Ituri eyaletinde Lendu-Ngiti grubu ile Hemalar arasnda iddetli atmalar yaanm; atmalar Bira ve Alur gruplarna da sramtr. Nord-Kivu ve Sud-Kivu eyaletlerinde ise kendilerini yerli olarak kabul eden Hunde, Nyanga, Tembo, Nande, Shi, Rega, Bembe, Fulliru ve Vira topluluklar yabanc olarak grdkleri Ruanda ve Burundiden gelen Hutu ve Tutsilere kar iddet eylemlerine girimilerdir (Bwenge, 2005: 90-1). Snrlarn yapayl ve etnik yapnn heterojenlii ile aznlk sorunlar, i atmalarn devletlerin birbirlerinin i ilerine kart ve askeri anlamda da kar karya geldikleri bir ortam yaratabilmektedir. Bir lkedeki karklk ve iktidar boluu, komu lkelerdeki ayrlk ya da muhalif hareketlerin konulanmas iin uygun ortamlar yaratmaktadr. Kongoda da etnik yapnn eitlilii ve ulusal btnln eksiklii sonucunda, lke ve komular uzun sren atmalarn iine girmilerdir. Devletler arasndaki karmak ve kara

142

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,127-147

Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme

dayal ittifaklar, Kongodaki etnik ve blgesel sorunlarn uluslararas bir atmaya dnmesinde ana nedeni oluturmaktadr. te yandan Kongo krizi komu lkeler, uluslararas kurulular, ok-uluslu irketler ve terr rgtlerinin kart ve Afrikann zengin kaynaklarnn paylamnda etkili olmak iin yrtlen kar atmasnn da bir yansmasdr. Bu balamda lkenin doal kaynaklar, zellikle de maden kaynaklar zerindeki mcadele, Kongodaki atmalarn krize dnmene neden olan etmenlerden en nemlisidir. nemli madenlerin karld blgeler, ayn zamanda atmalarn

younlat alanlardr. rnein Katanga eyaletinde elmas, altn, tantalum, demir, manganez, kmr ve bakr madenleri bulunmaktadr. Bamszln yeni kazanld dnemlerde Katanga eyaletinde kan atmalar, Kongodaki karklklarn sebebi olurken, eyalet bir sre bamszln korumutur. 1990l yllarda balayan i sava da ise yine elmas ve altn madenlerine sahip dou eyaletleri karklklarn merkezi konumuna gelmitir. Bunlardan Kasai ve Kivu eyaletleri zengin elmas ve altn madenlerine sahipken, Ituri eyaletinde petrol yataklar bulunmaktadr. Bu kaynaklarn iletmesinde hangi glerin sz sahibi olaca, atmalarn ynelimini de belirginletirmektedir. Devlet, zel sektr (zellikle ok uluslu sermaye) ve blgesel gler arasnda madenlerin nasl ve kim tarafndan iletilecei ynnde devam eden mcadele, politik ve askeri atmalarn younlamasnda da etkili olmutur. 1980lerin banda, dnyada olduu gibi Kongoda da liberal ekonomi politikalar uygulanmaya balamtr. Mobutu, iktidara geldiinde devletletirdii ve kiisel kar iin kulland madencilik faaliyetlerini, zel sektre de amaya balamtr. te yandan farkl eyaletlerdeki yerel maden iletmeleri giderek glenerek, retimi tekellerine almaya balamtr. rnein dou eyaletindeki iletme, yerel otoritesini salamlatracak polis gcne sahip, yazl olmayan kendi kurallarn uygulayan, devlet iinde kk bir devlet konumuna gelmitir (Willame, 2007). Yasal elmas iletiminde de en nemli pay sahibi % 80 hissesi

143

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 127-147

Senem Atvur

devletin, geri kalan DeBeers ve Belikal Umicore irketinin olan MIBAdr. Dier madenler iin de benzer uygulamalar mevcuttur ve devlete ait irketlerin ynetiminde devlet bakan bizzat sorumludur. Buradaki ayrcalklarn kaybetmek istemeyen irketlerin ve lkelerin ynetime destei bu balamda belirleyici olabilmektedir. rnein, Kabila, Mobutuyu iktidardan devirmeden nce ABD ve ngiliz irketlerine elmas madenleri konusunda ayrcalk tanyan anlamalar imzalamtr (Dietrich, 2002: 16). Madenler, yalnzca lke iindeki g mcadelesinin odak noktasnda yer alan unsurlardan biri deildir; Kongo Krizine komu devletlerin de taraf olmasnn nedenleri arasnda da yer almaktadr. Uganda ve Ruanda, Kongonun dousundaki maden kaynaklarndan (elmas, tantalum ve altn) gelir elde etmektedirler. rnein Ruanda ordusunun 1999-2000 yllar arasnda tantalum ticaretinden ayda yaklak 20 milyon $ kazand tahmin edilmektedir (Shah, 2008). llegal olarak yrtlen bu ticaret ayn zamanda savaan glerin finansmannda da kullanlmaktadr; bu durum atmalarn uzamasna da neden olmaktadr. atmalardan doan istikrarszlk ve otorite boluu, illegal faaliyetlerin yrtlmesini de kolaylatrmaktadr. atmalarn uzamas illegal ticaret ve yama dngsnn devamn salamaktadr. Zengin doal kaynaklar lke ekonomisine ve toplumun refahna katk salamak yerine belli kesimlerin kar iin kullanlmaktadr.

SONU Kongoda, 1960l yllardan bugne kadar devam eden atmalar, bamszlk temelli hareketlerden ideolojik ve etnik kkene dayal mcadelelere dnmtr. Souk Sava dneminde ABD - Sovyetler Birlii mcadelesi ekseninde, ideolojik temelde gelien i karklklar ve atmalar Souk Sava sonrasnda daha karmak bir hal almtr. Bu dnemde etnik sorunlar daha ok n plana karken, zengin kaynaklar zerinde hkimiyet kurma aray atmann temel nedenlerinden biri olmutur. Doal kaynaklarn ynetimi ile

144

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,127-147

Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme

maden kaynaklarnn iletilmesi erevesinde, i ie gemi kar ilikileri, sorunlarn krize dnmesinde asl nedeni oluturmaktadr. atmalara, komu devletlerin de kendi karlar dorultusunda dahil olmalar, krizin uluslararaslamasnda etkili olmutur. Koloni dneminden kalan ayrcalklarn devam ettirmek isteyen gler ile sistemde yer edinmeye alan yeni glerin ayrcalk elde etme yar, Kongo gibi az gelimi blgelerde etnik ya da dinsel ayrm krklemektedir. Buna bal olarak istikrarszlk, insan haklar ihlalleri, katliamlar lkeler iindeki gruplarn karlarn korumak iin kulland aralar haline gelmektedir. Kongo krizi de bu kar atmasnn bir yansmasdr; atmalar, blgede smrge dneminden bu yana deien tek eyin daha etkili silahlar kullanmak olduunu ortaya koymaktadr. atmalar lkedeki istikrarszl srekli hale getirirken; ok uluslu irketler, blgesel gler (sava lordlar) ve merkezi hkmetin temsilcileri ayrcalkl konumlarn srdrebilmektedir. Bu

ayrcalkl durumun kesintiye uramas ya da belli kesimlerin karlarnn zedelenmesi, atmalar alevlendirebilmekte; ya da atan taraflara verilen destein deimesinde etkili olabilmektedir. Sonu olarak Demokratik Kongo Cumhuriyetindeki, uluslararas boyut tayan bir krize dnen atmalar, etnik farkllklar ekseninde gelimi olsalar da, ekonomik karlar ve g mcadeleleri temelinde ekillenmektedir.

KAYNAKA: BENTLEY, J. H., Ziegler H. F., Traditions&Encounters: A Global Perspctive on the Past Volume II, McGraw Hill,( New York, 2000). BWENGE, A. M., Researching ethno-political conflicts and violence in the Democratic Republic of Congo, 90-109, Researching Conflict in Africa: Insights and Experiences (ed.: E. Porter), JPN: United Nations University Pres, (Tokyo, 2005).

145

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 127-147

Senem Atvur

Congo

Crisis,

http://www.theirc.org/resources/2007/congo_onesheet.pdf

(eriim tarihi: 12.10.2008). Congo Diamond Trade Tied to Terrorism,

http://www.diamonds.net/news/NewsItem.aspx?ArticleID=6120 (eriim tarihi: 10.10.2008). Congo, Democratic Republic of the, https://www.cia.gov/library/publications/ the-world-factbook/geos/cg.html (eriim tarihi: 10.10.2008). Democratic Republic of Congo, http://www.oecd.org/dataoecd/26/5/38562481. pdf (eriim tarihi: 13.10.2008). Democratic Republic of Congo: arming the east, http://www.amnesty.org/ en/library/asset/AFR62/006/2005/en/dom-AFR620062005en.html tarihi: 11.10.2008). DETRCH, C., The Criminalized Diamond Economy of Democratic Republic of the Congo and Its Neigbours, The Diamonds and Human Security Project, (2002). DOBBNS, J. v.d., Congo, 5-28, UNs Role in Nation-Building: From the Congo to Iraq, The Rand Corporation, (Santa Monica, 2004). DR Congo: Humanitarian Crisis Deepens as Peace Process Falters, http://www.hrw.org/english/docs/2008/09/24/congo19881_txt.htm tarihi: 10.10.2008). DRC: Electoral System, http://www.eisa.org.za/WEP/drc4.htm (eriim tarihi: 12.10.2008). DUROSELLE, J. B., Kaspi, A., Histoire des Relations Internationales de 1945 a nos jours, Armand Colin, (Paris, 2002). Elections in Congo-Kinshasa, http://africanelections.tripod.com/cd.html (eriim tarihi: 13.10.2008). FERRO, M., Smrgecilik Tarihi, mge Kitabevi, (Ankara, 2002). (eriim (eriim

146

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,127-147

Kongo Krizi Hakknda Bir Deerlendirme

Henriques, Z., The Invisible Conflicts in the Democratic Republic of the Congo (DRC), 129-143, Journal of Ethnicity in Criminal Justice, Vol 4 (1/2), (2006). Histoire du Congo, http://www.linternaute.com/histoire/histoire-du-

congo/congo.shtml (eriim tarihi: 10.10.2008). NAT, K., Gieler, W., Kongo Demokratik Cumhuriyeti (Zaire): Birinci Afrika Dnya Sava, 419-432, Dnya atma Blgeleri (ed.: K. nat- B. Duran- M. Ataman), Nobel Yaynclk, (Ankara, 2007). RAMSBOTHAM, O., Contemporary Conflict Resolution, Polity Pres, (Cambridge, 2005). SHAH, A., The Democratic Republic of Congo,

http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo (eriim tarihi: 10.10.2008). VASSE, M., Les Relations Internationales depuis 1945, Armand Colin, (Paris, 2001). WILLAME, J. C., Inscurit, Violences et Ressources Naturelles au CongoZaire, http://www.eurac-network.org/web/uploads/documents/

20070601_9230.doc (eriim tarihi: 13.10.2008). YILMAZ, M. E., Souk Sava Sonras Dnemde Etnik atmalar, Nobel Yaynclk, (Ankara, 2007).

147

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 127-147

Stratejik Aratrmalar Dergisi / Journal of Strategic Studies 1 (3),2009,148-164 BEYKENT NVERSTES/ BEYKENT UNIVERSITY

AVRUPA BRLNE GRN BEDEL: NABUCCO


Ouz Ketenci

ZET NABUCCO, doalgazn Trkiyeden Avusturyaya kadar balkan lkelerini de geerek karadan uluslararas tanmasn ieren milli bir doalgaz tama projesidir. Erzurumdan balayp Avusturyadaki depolama merkezine kadar uzanacaktr. zellii, Rusyann bildik doalgaz ulam yollar dnda kalan alternatif bir tama hatt olmas ve ou Avrupa devletleri ile ABD tarafndan desteklenmesidir. Hat 3296 km uzunluunda olup 2000 km. si Trkiyeden geecektir. Projenin toplam maliyeti 7.9 milyar dolardr. Trkiye bu projede yer almadnda bakaca tamann B plannn olmad anahtar lke konumundadr. Trkiye, Avrupa Birlii lkeleriyle projenin detaylarn grmeye devam ederken, ayn zamanda da projeye scak bakmalarna ramen sadece transit gei isteyen Avrupa birlii lkeleriyle de uzlama zemini aramaktadr. Avrupa Birliine yeliini istemeyen Fransa ve Almanyaya kar Nabucco projesinde ABDin desteini almay baaran Trkiyenin bu projedeki rol ve nemi Avrupa birliine giri iin yeterli olacak m! Anahtar kelimeler: Nabucco, Doalgaz, Boru Hatlar, Avrupa Birlii. ABSTRACT The Nabucco pipeline is a planned natural gas pipeline that will transport natural gas from Turkey to Austria, Bulgaria, Romania and Hungary. It will run from Erzurum in Turkey to Baumgartner, a major natural gas hub in Austria. This pipeline is a diversion from the current methods of importing natural gas solely from Russia. The project is backed by several European Union states and the United States. Nabucco will be 3,296 kilometers long, nearly 2,000 kilometers of which will be in Turkey. The total cost of the project is expected to be 7.9 billion euros. Turkey is a key country in the Nabucco pipeline, which will carry natural gas from the Caspian region to Europe and Turkey and Georgia. There is no "plan B" if Turkey leaves the consortium.Turkey continues to negotiate with the EU on Nabucco details. France now wants to join the Nabucco project, but Turkish resistance is blocking it so far.EU wants Turkey to be a transit country earning a transit fee, while Ankara would rather become a regional hub collecting gas from suppliers and selling it to Europe for a variable fee. The US-backed Nabucco pipeline project increased Turkey's strategic importance to the EU, and two key opponents of Turkey's EU membership, France and Germany, are softening their

BSAM Enerji Uzman, oguzkoguz@hotmail.com

Beykent

niversitesi

Uluslararas

likiler

rencisi,

Avrupa Birliine Giriin Bedeli: Nabucco

projections to the on going accession talks. Turkey is one of the participants of Nabucco project. But will it be enough, as its being the major transit country, to increase its role and importance in the Project for EU? Key words: Nabucco, Natural Gas, Pipeline, European Union

GR Artan enerji ihtiyac gelimi lkeleri yeni enerji kaynaklarna itmektedir. zellikle sanayisi gelimi Avrupa lkelerinin, termik ve nkleer enerjinin olumsuz evresel etkilerini gelecek nesillere tamak istememesi alternatif enerji kaynaklarn devreye sokmasn gerektirmektedir. Bu kaynaklardan en nemlisi, sanayinin her alannda rahatlkla kullanlabilen doalgazdr. Avrupa 19. yydan beri kendi doalgaz kaynaklarndan yararlanarak doalgaz kullanmna gemesine ramen Trkiyede doalgaz kullanm yzyln son eyreinde balamtr. Bu gecikmenin temel nedeni yeralt kaynaklarnn yetersizlii ve komu kaynaklara uzaklktr. Yerleik kltrnde doalgaz kullanmnda ncelik alnmay engelledii de sylenebilir. Gnmzde doalgaz kaynaklar Avrupal kullanclar iin yetersizlemektedir Yeni kaynaklardan yararlanma gerei vardr. Potansiyel kaynaklar; Dou Avrupa, Bat Asya ve Trki Cumhuriyetlerindedir ve kaynaklardan alclara doalgazn aktarm stratejik nem tamaktadr.

NEDEN TRKYE? Doalgaz enerjisine baml Avrupa lkeleri iin Norve dnda belirgin doalgaz kayna bulunmamaktadr. Bu kaynaklarda sadece kendi ihtiyalar iin kullanma yeterlidir. Doalgaz kaynaklarnn yeryznde bolca bulunduu lkeler ihtiyac fazla olan lkelere de olduka uzaktr. Bu nedenledir ki 2003 Irak igaline kadar bata Fransz, talyan ve dier Alman firmalar bireysel olarak Ortadou da anlamalar imzalayp kaynak ihtiyalarn gvence altna almlardr. Ancak ABDnin Irak igali dengeleri deitirmi neticesinde Avrupa, ncelikleri arasna Ortadouyu dahil ederek Rusyaya ynelmitir.

149

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 148-164

Ouz Ketenci

Gnmzde artk enerji gvenliini teminat altna almak iin boru hatlar projeleri gndeme gelmektedir.

zellikle Rusyaya bamll ortadan kaldracak Nabucco projesi de bunlardan biridir. Zengin Avrupa lkeleri iin, doal kaynak eitlilii ve zenginliini deerlendiremeyerek bakir kalm, kapasitesini tam olarak kullanamayan uzak lkeler hedeflenerek kaynaklarn bu topraklara ak bu projede birletirilmitir. Proje devasa byklkte bir iletimi gerektirmektedir ve kaynaklarn toplanarak birletii en uygun blge Trkiyedir. Deniz yoluyla aktarmn olduka g ve maliyetli olmas Trkiye zerinden ve karadan doal yolla ulam gerektirmektedir Trkiye jeopolitik konumundan dolay enerji gvenlii asndan da Avrupa iin nemi byk bir lkedir. Doalgazn yurtiinde kullanmna uzak kalm olan Trkiye byle bir proje ile hem kullanm hem de hatt kiralanan etkin bir lke konumuna gelmektedir. Asrn projesin de Trkiyenin yer almasndaki hakl gerekelerden en

nemlisi phesiz projeyi destekleyecek aktarm hatlarn varl ve tm hatlarn gei blgesinde yer almasdr..Mevcut ve planlanm hatlarn biraz detaylca incelediimizde Trkiyenin projede ki g ve etkisi daha anlamlaacaktr.

150

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,148-164

Avrupa Birliine Giriin Bedeli: Nabucco

TRKYEDEN GEEN DOALGAZ HATLARI Halen kullanlan hatlar;

1. Irak-Trkiye Petrol Boru Hatt Bu hat gerekte paralel iki hattan olumaktadr. Irak'n Kerkk ve dier retim sahalarndan elde edilen ham petrol Ceyhan (Yumurtalk) Deniz Terminali'ne ulatrmaktadr. 1976 yln -da iletmeye alnm olan birinci hat, fiilen Mays 1977'de alr duruma gelmitir. 1983 ylnda balayp, 1984 ylnda tamamlanan 1.Tevsii Projesi ile de hattn kapasitesi 46.5 milyon ton'a ykseltilmitir. 1. Boru Hatt'na paralel olan ve Austos 1987'de iletmeye alnan II. Boru hatt ile de yllk tama kapasitesi 70.9 milyon tona ulamtr. BOTA1, hattn Trk topraklarnda kalan ksmnn mlkiyetine sahip olup, bu ksmn iletilmesi, kontrol, bakm ve onarmn da stlenmitir. Irak - Trkiye Ham Petrol Boru Hatt'nn, Uzunluk Deeri Toplam 1.876 km.dir. 1990 ylnda Krfez Krizi nedeniyle kapatlan hat, 1996 ylnda tekrar iletmeye alnmtr.

Boru hatlar ile Petrol Tama A.

151

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 148-164

Ouz Ketenci

Birlemi

Milletler'in

karar

dorultusunda

snrl

petrol

sevkyat

yaplabilmektedir.

2. Batman-Drtyol Petrol Boru Hatt Batman ve evresinden elde edilen ham petrol tketim noktalarna ulatrmak zere, 1967 tarihinde Trkiye Petrolleri Anonim Ortakl tarafndan iletmeye almtr. Boru hatt, Batman'dan skenderun Krfezi'ne ulaarak, Drtyol'da son bulmaktadr. Yllk kapasitesi 3.5 milyon ton olan boru hattnn uzunluu 511 km.dir. Boru hattna entegre edilen besleme kollaryla Batman, Diyarbakr Blgesinde retilen ham petrol de Drtyol'a tanmaktadr (Tes.Mh.Dergisi, 2005). 3. Ceyhan-Krkkale Petrol Boru Hatt Krkkale Rafinerisi'nin ham petrol ihtiyacn karlayan boru hatt, Trkiye Petrolleri Anonim Ortakl'ndan, 1983 tarihinde devralnm olup, Eyll 1986 tarihinde iletmeye almtr. 448 km uzunluundadr. Hattn kapasitesi yllk 5 milyon tondur.Ceyhan Deniz Terminali'nden balayarak Krkkale Rafinerisi'nde son bulur.. Projenin Erzurum-Sivas-Kayseri, Kayseri-Ankara, Kayseri-Konya-Seydiehir

blmlerinin yapm almalar tamamlanmtr. Bu hatta 2001 tarihinden itibaren randan doal gaz sevkyatna balanmtr. 4. Rusya-Trkiye Doal Gaz Boru Hatt Rusya Federasyonu-Trkiye doal gaz boru hatt lkemize, Bulgaristan snrnda Malkolardan girmekte Hamitabat, Ambarl, stanbul, zmit, Bursa, Eskiehir gzergahn takip ederek Ankara'ya ulamaktadr. Hat 842 km uzunluundadr. Ana kontrol merkezi Ankara-Yaprack'tadr. 1986 tarihinde inasna balanan hat, 1987 tarihinde ilk dura olan Hamitabat'a ulamtr. Bu tarihten itibaren, yerli doal gazn yan sra, ithal doal gaz da Hamitabat'taki Trakya Kombine evrim Santralnda elektrik enerjisi retiminde kullanlmaya balanmtr. Hat,

152

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,148-164

Avrupa Birliine Giriin Bedeli: Nabucco

1988'de de Ankara'ya ulamtr. Ana hat, 1996 ylnda 209 km. uzunluundaki zmit-Karadeniz Ereli Doal Gaz iletim Hatt ile Bat Karadeniz Blgesine, 208 km uzunluundaki Bursa-an Doal Gaz iletim Hatt ile an'a uzatlmtr. 5. Dou Anadolu Doal Gaz iletim Hatt(Trkiye-ran Doalgaz hatt) Trkiye ile ran arasndaki doalgaz boru hatt 1996 ylnda imzalanan anlama erevesinden ina edilerek ardan girip Erzuruma kadar uzanmaktadr. Bu projede, Doudaki kaynaklardan alnacak doal gazn boru hattyla Trkiye'ye tanmas amalanmaktadr. Bu kapsamda ran ile Trkiye arasnda, Doal Gaz alm satm anlamas1996'da Tahran'da imzalanmtr. Bu anlamaya gre; Trkiye randan 23 yl sre ile doal gaz alacak olup, alm 3 milyar m kp ile balayp, yllar itibariyle artarak 10 Milyara ulaacaktr (TMMOB). Mevcut ve Yapm Devam Eden Petrol ve Doal Gaz Boru Hatlar elmo - Batman Ham Petrol Boru Hatt

elmo sahasnda retilen ham petrol Batman Terminali'ne tayan boru hattnn uzunluu 42 km olup, yllk tama kapasitesi 800.000 tondur. elmoBatman Ham Petrol Boru Hatt ile 2002 ylnda 691 Bin varil ham petrol tanmtr. Karacabey (Bursa)-zmir Doal Gaz iletim Hatt

1986 tarihinde inasna balanan hat Rusya federasyonu Trkiye doalgaz boru hatt 842 km. lkemize Bulgaristan snrndan girmekte ve Ambarl stanbulzmit-Bursa-Eskiehir gzerghn takip ederek ana kontrol merkez Ankaraya ulamaktadr. Ankaradan sonra Bursa-zmit-Eskiehirde konut ve ticaret sektrlerinin kullanma sunulmutur. 251km. uzunluundaki Bursa-zmir doalgaz iletim hattnn yapm almalar bitirilmek zeredir (Gngrrler, 2004). Bursa-anakkale-psala Yunanistan hatt

153

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 148-164

Ouz Ketenci

Mevcut doal gaz ana iletim hatt, Karacabey'den (Bursa) zmir ve Aliaa'ya uzatlarak, doal gaz bu gzerghtaki sanayi ve konut sektrlerinde kullanma sunulmaktadr. 241 km uzunluunda ki boru hattnn yapm almalar tamamlanm ve 2003 ylnda sisteme gaz arz salanmtr. an-anakkale Doal Gaz iletim Hatt

300 milyon dolara mal olan 285kmlik hat ile Yunanistana ylda 500 milyon metrekp doalgaz aktarlmaktadr. Doal gaz kullanmnn yurt apnda yaygnlatrlmas almalar kapsamnda, Bursa-an Doal Gaz iletim Hatt, an'dan anakkale'ye uzatlmtr. 107 km uzunluundaki an-anakkale Doal Gaz Boru Hatt'nn yapm almalar da 2000 ylnda tamamlanmtr. Yapm Aamasnda Olan Boru Hatlar Halen yapm devam etmekte olan ana boru hatt bulunmaktadr. 1. Mavi Akm Projesi

Bu proje; Rusya Federasyonundan Trkiye'ye, Karadeniz tabanndan geecek boru hatt ile 16 milyar m3 doal gaz getirmeyi amalamaktadr. Bu hatla ilgili anlama15 Aralk 1997 tarihinde imzalanm Dnya Bankas'ndan salanan kredi yaplmtr..Sz konusu doal gaz boru hatt Rusya Federasyonundan balayarak, karadan yaklak 390 km yol aldktan sonra, Karadeniz'e girmekte,denizin 2100 m altndan 380 km yol alarak Samsun'da Trkiye'ye ulamaktadr.Daha sonra 444 km.'lik bir boru hattyla Samsun-Ankara arasn kat edecektir Karadeniz geii yedekli olmas iin ift hat olarak denmitir. 2005 tarihinde alan boru hattn ina etmesindeki ama, Rus gaz iletim hatlarn artrmak ve Trkiyenin nc lkelerle enerji anlamalarn yapmasna engel olmaktr (T.C. Enerji Bakanl Web Sitesi). Mavi akm dnda Trkiye,1999da Trkmenistandan doal gaz alm iin Hazar Denizi altndan, Azerbaycan ve Ermenistan zerinden geen 1.050 mil uzunluunda ve 2-2,4 milyar dolara mal olacak bir doal gaz boru hatt yapm iin anlama imzalamtr Azerbaycandaki 35 trilyonluk byk gaz potansiyeline sahip ah Deniz gaz blgesinin Trkiyeye Trkmenistandan

154

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,148-164

Avrupa Birliine Giriin Bedeli: Nabucco

ok daha yakn olmasna ramen, Hazar Geili Trkmenistan-TrkiyeAvrupa Boru Hatt (TCP) daha tercih edilir bir durumdadr. inde bulunduumuz dnemde Hazar Geili Doal Gaz Boru Hattnn, Mavi Akm projesi, ran ve zellikle de Azerbaycan doal gaz ile rekabet etmektedir. Azerbaycann ahdeniz blgesinden gaz datm, Trkiye ve Azerbaycann 2001de 15 yl iin imzaladklar anlamaya gre 2004 ylnda balamtr (TMMOB). 2. Bak-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hatt Kamuoyunda Bak-Ceyhan Petrol Boru Hatt olarak bilinen bu projeyle, Hazar Havzas'nda bulunan, Kazakistan, Trkmenistan, Azerbaycan gibi lkelerde retilen ham petroln, boru hatt ile Ceyhan'a tanmas, Ceyhan'dan tankerlerle dnya pazarlarna ulatrlmas amalanmtr. Bak-Ceyhan Boru hatt uluslararas politik ayak n olduundan, zerinde ok speklasyon yaplan bir hattr. Trkiye bu boru hattnn yaplmas iin kararl bir siyaset izlemi, ABD desteini kazanm, Azerbaycan ile ortak politika oluturmutur. 3. Gney Doal Gaz Boru Hatt Doal gaz kullanmnn yurt apnda yaygnlatrlmas almalar kapsamnda, bu projele gney ve gneydou blgelerimizin doalgaz talebinin karlanmas amalanmaktadr.560 km. uzunluundaki hat, Sivas'tan balayp Malatya, Kahramanmara, Gaziantep, Osmaniye, Adana zerinden Mersin'e uzatlacaktr.

NABUCCONUN GELM Grld zere Trkiye tamamen aktarc lke konumundadr. Kurulu sistemin ilerlii ve ucuza mal edilmesi doalgaz kullanclarnn ihtiyalarnn devamlln daha da cazibeli klmaktadr. Doalgazn ncelikle orta Avrupaya aktarm iyice nem kazanmtr. Bu anlamda ba eken Alman ve Fransz petrol iletmeleri tama z sermayesini finanse ederek doalgazn

155

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 148-164

Ouz Ketenci

blgelerine aktarlmas tevikleri Rusya ve Ukrayna arasnda yaanan doalgaz krizi nedeniyle hzlanmtr (Batl, 2000). Bu anlamda ilk giriim olan Nabucco, Ortadou ve Hazar blgesi doalgaz rezervlerini Avrupa pazarlarna balamay n grecek ekilde 2004 ylnda balatlmtr. 3300 km. boru hattnn Trkiyede inasna 2010 ylnda BOTAca start verilecek. 2013 ylnda Avusturyada sonlanacaktr. Hat

Erzurum'da Trkiye-ran Doalgaz Hatt ile birleerek, yine yapm dnlen Trans-Kafkas Gaz Hatt ile balanacaktr. Bu zellikleriyle hat, hem Orta Asya'y, hem de Orta Dou'yu gaz hatlar olarak balayacak ve bat ucunda Avusturya'nn temel doal gaz taycs hatt ile birleecektir. Terminal lke Avusturya ya kadar srasyla Bulgaristan, Romanya ve

Macaristan'dan geecek boru hatt ortaklar eit hisse ile BOTA (Trkiye), Bulgargaz (Bulgaristan), Transgaz (Romanya), MOL (Macaristan), OMV (Avusturya ve RWE (Almanya)'dr. 2020 ylnda 31 milyar metrekp doalgaz tayaca varsaylan hat, ayn zamanda AB'nin Trans-Avrupa Enerji Hatt'nn bir paras olarak ngrlmekte olup fizibilite ve mhendislik almalar iin AB fonlarndan da faydalanlmtr. lk hesaplara gre toplam maliyet 4.6 milyar Euro'dur.

Projenin Temel Dayanaklar

156

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,148-164

Avrupa Birliine Giriin Bedeli: Nabucco

Trkiyenin doalgaz arznda sadece cret denen bir gei lkesi olarak tanmland projede esas ama Trkiye zerinden Azerbaycan, Trkmenistan, ran, Irak ve Msr doalgaznn AB pazarna ulatrlmasdr. 6 ortakl projede Trkiye gei lke konumundadr. Projenin tamamlanmas iin Nabucco Gas Pipeline International GmbH adl firma 2004 ylnda Viyana'da kurulmutur. 20%'er ortaklkla alt firma unlardr: OMV (Avusturya), MOL (Macaristan), Transgaz (Romanya), Bulgargaz (Bulgaristan), BOTA (Trkiye), RWE (Almanya). Projenin durumuna gre Rus Gazprom'un da ileride katlmnn sz konusudur. Fransa, Romanya aracl ile dolayl olarak projeye ucundan da olsa dahil olmutur. Projedeki ekinceler 2003de imzalar atlan projenin hayata gemesi konusunda kaynak sorunu katlmc lkelerin desteine sunulurken, hattn en byk ortaklarndan bata Trkiyenin karlarn zedeleyecek yaklamlar projenin hz almasn engelleyici zellikler olarak halen sregelmektedir (BOTA). Naboccoda sadece gei creti ile yetinin telkininin yannda Avrupa birlii, projenin enerji bakanlndan alnp d ilerinin inisiyatifine verilerek Trkiyenin ticari ortak olarak taleplerini reddetme eilimdedir.Her eyi garanti altna almak iinde hkmetler aras anlamalar imzalayarak Trkiyeye bask yaplmaktadr.ABD nin de desteini alan projenin zayf yn Rusyann bata Trkmenistan olmak zere eski Sovyetler birlii lkeleriyle doalgaz anlamalarn alternatif yenilemesi yaratmak adna giriimlerinde ABD,ran

etkisizlemesidir..Bu

duruma

doalgaznn kullanlmasna scak bakmaktadr.Ayn zamanda projenin ortaklarndan Bulgaristann Rusya ile alternatif bir proje olan gney akm anlamasn imzalamas Nabucconun elini zayflatan etkenlerdendir (GDA). Ticari faaliyeti tamamen Avrupallar eliyle yaplaca bu proje, her iki tarafa da cevaplandrlmas gereken acil sorunlar yaratmaktadr. Taraflar sorun zmnde kar taraf zayflatacak nerileri sunduklarndan proje

157

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 148-164

Ouz Ketenci

uygulanabilirlii tartlr duruma gelmitir. Avrupa lkelerinin isteklerine gz attmzda, Trkiye; blgeden geen hatt finanse etmek, sadece gei cretiyle yetinmek ve hat bitince tm haklarn devretmek eklinde izole edilmektedir. Trkiyenin ise elinde salam koz olarak kullanabilecei sadece AB ne yelik isteme frsatn deerlendirme avantaj vardr. Zira ina edilecek boru hattnn en byk blm ki -2000 km.- Trkiyede olaca dnldnde uygulanacak projenin esas belirleyicisi lke durumundadr. Proje Avrupay Neden lgilendiriyor? 13 temmuz 2009 tarihinde tayc lkelerin katlmyla Ankara da imzalanan proje start almtr. Proje, Trkiye`den daha ok Avrupay ilgilendirmektedir. En bata bamllk geliyor. BPnin aklad 2007 Dnya Enerji Raporunda yer alan verilere gre, 2006da dnya petrol tketimi yzde 0,4, doalgaz tketimi yzde 2,5 orannda artmtr. zellikle doalgaz tketimindeki byme dikkat ekicidir. Son 10 yldr ortalama art yzde 2 dolaynda olup. Dnya tketiminin yzde 40 Avrupa ve Avrasya blgesinde gereklemektedir. Dnyadaki toplam doalgaz ithalat 748 milyar metrekp ve bunun 537 milyar boru hatlar ile Geri kalan ksm da sktrlm doalgaz olarak deniz tankerleriyle yaplmaktadr. Boru hatlaryla yaplan ithalatta en byk gaz hareketi Rusyadan Avrupayadr ve Avrupa, doalgazda byk lde Rusyaya baml ve ihtiyacnn byk blmn bu lkeden boru hatlaryla temin etmektedir. zetle, Avrupann dardan ithal etmek zorunda kald gaz miktar 207 milyar metrekptr ve bunun yzde 73`n Rusyadan temin edilmektedir. Yedi Avrupa lkesi gaz ithalatnn tamamn Rusyadan yapmaktadr. Enerjide tek kaynaa bamlln ekonomik ve siyasi riskleri vardr. Bu gerein farknda olan Avrupa, yllardr kaynak eitlendirmesine gitmek, riski datmak iin uramaktadr. Bu sebepten dolay, Azerbaycan, Trkmenistan ve Kazakistanda son dnemde gelitirilen kaynaklar ve bu kaynaklarn Trkiye zerinden nakline srekli ilgi duyulmaktadr.

158

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,148-164

Avrupa Birliine Giriin Bedeli: Nabucco

Trkiye iinse Trk devletlerinin dnya pazarlarna Trkiye zerinden almas, bunun yannda bir enerji kprs olma iddias da nemli bir hedeftir. Ancak Rusya, Sovyet dneminin uygulamalaryla ele geirdii stnl kaybetmek, bakalaryla paylamak niyetinde grnmemektedir. Hem arz kayna olma, hem de nakil yollarndaki sz sahipliini devam ettirmek istei zor, pahal ve iddial olan bu yeni projede ekillenerek Trkiye iin tarihi bir frsat yaratmaktadr. Hayata gemesi kolay grnmeyen ama getii takdirde Avrupann hedeflerinin de darbe alaca bu proje, tek kaynaa bamll daha da pekiecektir. O yzden gelimeler, Trkiye`den ziyade Avrupay da yakndan ilgilendirmektedir. En nemli doalgaz tedarikisi olarak devrede olan Rusyann, fiyat anlamazl nedeniyle Ukrayna zerinden nakledilen doalgaz kesmesi, milyonlarca Avrupalnn yaktsz kalmasna yol amas, AB lkelerini daha kalc ve alternatifli hatlarn devreye sokulmasna zorlamaktadr. Avrupa'da u anda 500 milyar metrekp gaz kullanlmakta, 200 milyar metrekp gaz retilmekte; dolaysyla 300 milyar metrekp gaz de ithal edilmektedir. Uzmanlara gre Avrupann enerji ihtiyac 2030 ylna kadar en az yzde 70 orannda artacak olmas " 2010 ve 2020 arasndaki dnemde yaptklar szlemelerde doalgaz ithalatnn ok byk ivme kazand grlmektedir (www.nabucco-pipeline.com). Trkiyenin Nabucco Avantaj Nabucco projesinin Trkiye'ye, Trkiye'nin de Nabucco projesine ihtiyac var konusunun gerekelerini sralarsak; Projeye her paydan yani her irketin eit dzeyde ve ayn miktarda para yatracak olmas, Trkiye'nin de btn ortaklar gibi bu kapsamda bir yararlanc lke durumuna sokmaktadr. Bu anlamda hem iletme asndan hem de boru hattnn bakm noktasnda fayda salayacaktr. Farkl lke ve blgelerden gelen gazlarn Nabucco projesine dahil edilmesi bu projeyi besleyen hatlar arttracandan merkez lke konumundaki Trkiyenin

159

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 148-164

Ouz Ketenci

gcn arttracak, Mavi Akm gibi alternatif projeleri etkisiz hale getirecektir (www.euroactive.com.tr).

Trkiyenin Nabucco Gayretleri Trkiye, konumunun mkemmellii nedeniyle hem Orta Asya'daki gaz kaynaklarn hem de Avrupa'nn ihtiyalarn dikkate alarak bir enerji merkez ss olmak iin bir takm stratejiler gelitirirken ayn zamanda projenin hangi safhasnda AB yelik vurgusunun yaplacann zamanlamasn da iyi hesaplamaktadr. Son gelimeler gstermektedir ki projeye dahil olan lkeler, bata Macaristan, ek Cumhuriyeti ve Bulgaristan olmak zere `Trkiye projede ok sratli alabilir` tezini ilemekte projenin planland zamanda hayata gemesini istemektedirler. Trkiye ise bu yaklama`Trkiye projede ok sratli alabilir, yeter ki dier ortaklarmz ellerini abuk tutsunlar ve ortaya somut bir eyler sunsunlar eklinde aklamalaryla ivme kazandrmaktadr. 5 Milyar Euroluk mza 13 Temmuz 2009da proje gsterili bir imza treniyle Ankarada imzalanmtr. Trene, doalgazn kaynan elinde tutan lkelerin katlma yetkili olmayan temsilcilerle itirak etmitir. Doalgazn ulaaca lkeler ise

160

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,148-164

Avrupa Birliine Giriin Bedeli: Nabucco

tam yetkili katlmda bulunmulardr. mza ncesi Rusya-Azerbaycan ikili doalgaz anlamasnn yaplmas, Trkmenistann projeye bandan beri ok

scak bakmamas, bu nedenle de her lkenin imza trenine katlmamas Nabuconun hzl admlarla hayata geirilmesi konusunda kukular yaratmtr.

Ancak AB lkelerinin desteindeki Trkiye projeyi eksiklerde olsa uygulamaya sokmay baarmtr. Bu gvenli admnn altnda phesiz ki Trkiye-ran doalgaz aktarm szlemesinin yrrlkte olmas bulunmaktadr. Bilindii zere hattn kaynak ular Azerbaycan ve ran doalgaz klardr. Nabucco bu anlamda bo kalan bir hat olmayacaktr. Her ne kadar ABDnin ran bu projede saf d tutma yaklam olsa da ilerleyen zaman iinde siyasi ilikilerin dzelecei durumda randan salanacak doalgaz projeyi destekleyecek potansiyeldedir. Rusyann ahdeniz projesini alternatif olarak gelitirme abalar sonuta Trkiye zerinden aktarm zorunlu klacandan Trkmen ve Azeri gazlarnn ak yn Nabucco olacaktr.

SONU Nabucco projesinin ortaya kt gnden imzalanana kadar geen zaman iinde en nemli sorun doalgazda arz gvenliinin nemidir. Trkiyenin tutumu gayet net olmasnn yannda Nabucco projesine bandan beri tam

161

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 148-164

Ouz Ketenci

destek veren ortak durumundadr. Projenin Avrupann gvenlii ve stratejisi asndan da byk neminin olmas bu projenin sratle imzalanarak hayata geirilmesini kolaylatrmtr. Bu safhada Trkiye, Bak-Ceyhan hattn tamamlayarak projenin uygulanabilirliini AB lkelerinin nne salam bir seenek olarak koymutur. Boru hatlar saysn halen tanesi ham petrol ve tanesi doal gaz olmak zere alt ana boru hattna kararak cazibesini iyice arttrmtr. Ayrca tm bu yatrmlarn desteklemek amacyla bata ABD olmak zere baz Avrupa lkeleri de devreye sokularak Trkiyenin AB yelii nceliklendirilmitir. Her iki tarafta bilmektedir ki Trkiyenin AB yelii kanlmazdr ancak zamanlamas konusunda gl AB lkelerinin engelleyici yaklamlar alamamaktadr. Finansr lkelerin karlarndan projeye bakldnda, mevcut doalgaz kaynaklarnn ekilmesi yannda bu projeye kar hazrlanm alternatif projelerin sisteme dhil edilmesinin amalad grlebilir. yle ki; Rusya ve Bulgaristana uzanan mavi akm projesi Nabaccoyu besleyen hatlarndan biri olarak deerlendirilmektedir. Sonraki aamalarda ise Irak, ran, Msr istemese de Rusya sisteme dhil edilerek kaynaklar geniletilecektir. Ancak Rusyann projeye uzak durmas ve bu anlamda imza eden lkeler iinde yer almamas sorun gibi grnse de, elindeki kozlarn

kuvvetlendirmeye almas eklinde bir yaklamda olduuyla aklanabilir. Trkiyenin tek gei hatt olmas kaynak lkelerin alternatif hatlar gelitirmesini imknsz klmaktadr. Mavi akm projesi Nabuccoya muhtatr. Projenin her iki ucuna - kaynak balang ve biti noktalar olarakbakldnda ise kapsam ve derinliin bykl grlmektedir. Trkiyenin kilit lke konumu ve uygulanacak projedeki vazgeilmezlii gz ard edilememektedir. Bu nedenle projenin A plann oluturan Trkiyenin, sadece gei cretiyle dllendirmesi ulusal menfaatlerimiz asndan ok karl olduu sylenemez. Uluslararas anlamalar bask arac olarak kullanarak

162

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,148-164

Avrupa Birliine Giriin Bedeli: Nabucco

gvence altna alnmas dnlen ve bu projede tayc lke konumunun olumlu-olumsuz getirileri mutlaka dnlmelidir. Montr anlamas baznda bir anlama uluslar aras alanda kullanc lkelerin basklarna neden olabilir. zellikle Almanya ve Fransann doalgaz vanasn ellerinde tutmak istemeleri ve bu anlamda Trkiyeyi saf d brakma gayretleriyle AB zleminin Nubacco anlamas sonrasna kalaca sylenebilir. Doalgaz hatt inasnda ki vazgeilmez istein yannda Trkiye'nin AB yeliiyle irtibatl hale getirilmeyip, antaj imkn yaratmasnn nlenmeye allmas konunun uluslar aras boyuta tanacann gstergesidir. Bylelikle Uluslararas anlamalar ile kendini garantiye alnan Nabucco koz olarak kullanlmaktan kacaktr. Bunu bilen taraflar hareket tarzlarn Nabucco ncesi ve sonrasnda dengesine oturtmaya almaktadrlar.Trkiye, imzalanm bir Nabucco sonras AB kozunu kullanmaktan ok AB ile entegre olabilecek ortak gl ynleri belirlemeyi hedeflemektedir..Bu nedenle oylarna ihtiya duyaca oul AB lkelerini devreye alma gayretlerini srdrmektedir. Trkiye, enerji faslndan konuya dalarak hem AB yeleri tarafndan enerji faslndan mzakereleri almasn gtmekte hem de Fransay olumsuz kararn deitirmesi ynnde sktrmaktadr. Bu yaklamnn AB Komisyonunun aklamalarnn "Trkiye ile enerji faslnn mzakerelere almasnda AB Komisyonu asndan bir engel bulunmad" eklinde somutlandrlmas Trkiye iin umut verici gelimelerden biridir. Enerji faslndan AB yeliinin ksm kabul edilmesi bile beraberinde bata ulam, gvenlik, salk olmak zere ticari ilikilerde almlar douracaktr. Nabucco projesine desteini tam gaz srdren Trkiye, ekonomik anlamda kazanmlar salayacak bu projeden azami yararlanma gayretindedir. Bu kazanmlarn en nceliklisi boru hattyla gelecek gazn yzde 15`inin tamaclk maliyetleri drldkten sonra kendisine verilmesi tezidir. Anlama metninde yer almasa da Trkiye bu isteini projenin ilerleyen safhalarnda marjnal seviyede gerekletirecektir. Boru hattnn te ikisinin

163

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 148-164

Ouz Ketenci

Trkiyeden gemesi doal olarak byle bir istein geerliliini hakl klmaktadr. Balangta belirlendii zere Trkiyenin hattan byk oranda ortaklk srar ya da AB yelii seenekleri Nabucconun ilerleme hzna ve gereine braklmas doru bir yaklam olacaktr braklmtr. Zira vanay elinde tutmak isteyen ve AB katlm konusunda srarc bir Trkiye ile projenin gerekleme ihtimali de azdr. Byle bir tercih doalgaza baml enerji politikalarndan vazgeemeyen ve kendi enerjisini tamamen retemeyen Trkiyenin kazanmlarn azaltabilir. Trkiye iin bu projenin

gereklememesi ynnde alnacak kararlarn, ulusal karlar dzeyinde ve uzun periyotlar ierecek ekilde dnlmesi gerekmektedir. Grnen o ki; her iki arttan birinin seimi Trkiye iin ne kadar rantble olaca tahminen hesaplanabilse de gayretlerin AB ne yelik ynnde halen geerli olan imtiyazl ortaklnn AB ile entegreyi arttracak ticari faaliyetlerle desteklenmesi uzun vadede daha faydal olacaktr.

KAYNAKA Tesisat Mhendislii Dergisi, Say 87, 2005. GNGRRLER S. , Trans-Trakya Projesi, Austos -2004, zmir. TMMOB Makine Mhendisleri Odas Doal Gaz Komisyonu, Doal Gaz & Enerji Ynetimi Bildiriler Kitab, Gaziantep, 2001. BATILI, M., Trkiye Doalgaz Zirvesi, stanbul, 2000. Boru hatlar ile Petrol Tama A.. Web Sayfas, www.botas.gov.tr BOTA, BTC Proje Direktrl Sayfas, www.btc.com.tr stanbul Gaz Datm A.. (iGDA) Web Sayfas, www.igdas.com.tr http://www.nabucco-pipeline.com T.C Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl nternet Sitesi, http://enerji.gov.tr TMMOB Jeoloji Mhendisleri Odas,www.bizdensize.com/AF_SYSTEM www.euractiv.com.tr/.../almanyadan-nabuccoya

164

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,148-164

Stratejik Aratrmalar Dergisi / Journal of Strategic Studies 1 (3),2009,165-182 BEYKENT NVERSTES/ BEYKENT UNIVERSITY

CONTRIBUTION OF RELATIONS BETWEEN EURASIAN COUNTRIES AND EUROPE TO REGIONAL STABILITY AND SECURITY OF ENERGY SUPPLY WITHIN THE PROCESS OF GLOBALIZATION S. Rdvan Karluk
ZET Dnyadaki byk gler arasnda Orta Asyadaki lkeler ile ilikilerin gelitirilmesi bir ncelik ve rekabet konusu olmutur. Avrupa Birlii de Orta Asya ile ilikilerini gelitirmek iin yeni stratejiler gelitirme zorunluluunu hissetmektedir. Avrupa Birliinin bu blgeye ilgisi enerji ve istikrar olmak zere iki ana balktadr. Avrupa Birlii, Rusya Federasyonunun enerji monopolunu krmak iin Orta Asya-KafkasyaDou Avrupa rotasna yeni ulatrma koridorlar gelitirmeye nem vermektedir. Bu projelerin en nemlilerinden birisi TRACECA (Avrupa, Kafkasya, Asya Ulatrma Gzergah)dr. 2010 ylnda balayacak NABUCCO hattnn inas ise Rusya Federasyonuna alternatif ve farkl gzergah yaratmay amalamaktadr. Bu proje ile ilk gazn Avrupaya 2013 ylnda gelmesi beklenmektedir. Anahtar Kelimeler: Nabucco, Avrupa Birlii, Komuluk Politikas, pek Yolu. ABSTRACT Developing relations with Central Asian countries has been an issue of priority and competition among the countries which are acknowledged as the major powers of the world. The European Union also finds it imperative to determine new strategies in political and economic fields and increase its influence in Central Asian region. The interest shown by the EU for the region focuses on two points so far. Energy and stabilization. The EU gives consequence to the new transportation corridors projects becoming alternatives against the monopoly of Russian Federation over the transportation networks and following Central Asia, South Caucasus- Eastern Europe route. TRACECA (Transport Corridor Europe, Caucasus, Asia) project is the most significant one which aims at creating a Eurasian Corridor to the south of Russia. The construction of Nabucco line aiming at diversifying the supply and alleviating dependence on Russia, will start in 2010. It was aimed that the first gas coming from the line will reach to Europe in 2013.

Prof. Dr., Anadolu University, ridvankarluk@gmail.com

Rdvan Karluk

Key Words: Nabucco, European Union, Neighbourhood Policy, Silk Road.

I. RELATIONS BETWEEN CENTRAL ASIAN REPUBLIC AND EUROPE IS BASED ON MUTUAL INTERESTS The Central Asia which is located at the crossroad of Europe and Asia and thus has strategic importance brings together these two continents for several centuries. In the aftermath of the Soviet Union's collapse, Central Asian countries also gained their independence in line with the 5th wave of expansion by the European Union.1 Following independence, Kazakhstan, Kyrgyzstan2, Tajikistan, Turkmenistan and Uzbekistan joined Organization for Security and Co-operation in Europe, (OSCE) and signed Millennium Declaration of United Nations. Since EU mainly concentrated on expansion during the era of falling of Berlin Wall, Central Asia was not on the agenda of EU. When great importance of the region for EU in terms of energy resources, has been apprehended, EU Member States started having an interest in Central Asia. EU today has attained quite an effective position in the region by means of the projects she conducts and Partnership and Cooperation Agreements (PCAs) which was signed with Kazakhstan, Kyrgyzstan and Uzbekistan have become effective on 1st July 1999. The agreement which were signed with Turkmenistan in May 1998 and with Tajikistan in 2004, have not been concluded yet.3 These agreements, while showing some differences between the countries, they are basically same and valid for 10 years. These agreements set forth that the parties should apply the status of "the most favored nation" of GATT

Before the collapse of Soviet Union, the parties recognized each other by means of a declaration signed by and between European Communities and Council For Mutual Economic Assistance (CMEA/COMECON) which is economic assistance organization of Soviet Union on 25th June 1988. Council resolution no 88/345/EEC. 2 Republic of Turkey is amongst the countries who recognized independence of Central Asian Republics. 3 Commercial and economic relations of EU with Central Asian Countries, had previously been conducted within the framework of Commercial and Economic Cooperation Agreements which were signed with Soviet Union.

166

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,165-182

Contribution Of Relations Between Eurasian Countries And Europe To Regional Stability And Security Of Energy Supply Within The Process Of Globalization

(WTO). European Communities would lift the existing quotas (except for textile and steel), grant the companies to settle, former Soviet Union Republics would be included in generalized system of preferences4 and a regular political dialogue mechanism shall be established between the parties. Partnership and cooperation agreements which have been made and entered by and with Former Soviet Union Republics are framework agreements in prognosis of the economic political relationships between EU and relevant countries. Partnership Agreement which was signed by and between Russian Federation which was established after the collapse of the Soviet Union and of whom an important part of the territories are located within the Central Asia and European Union on 24th June 1994, was suspended on 5th March 1995 due to events taking place in Chechnya. The agreement was put in effect on 1st December 1997. In 21st European Union - Russian Summit held in KhatyMansiisk of Russia (between 26th-27th June 2008), it was foreseen that negotiations must be started for a new strategic partnership between the parties. (Socor, 2008) European Union supports membership of 4 countries of the region who are not members of WTO.5 WTO membership plays a very important role for making greater economic reforms and integrating the countries of the region into international economic system. EU encourages establishment of regulatory and institutional structures for an enhanced investment environment and being in cooperation with the Central Asian countries for improving access of the goods produced the region to EU. The generalized system of preferences (GSP2006/2015) which was renewed within this framework, shall constitute the most important structure for enhancing the exports and diversify the economy in these countries. By means of the advantages provided by EU for accessing

EU is making generalized system of preferences available to all Central Asian republics. Russia has become a WTO member in 2009. Kazakhstan, Uzbekistan and Azerbaijan have observer status in WTO. Kyrgyzstan has become a WTO member on 20th December 1998.
5

167

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 165-182

Rdvan Karluk

into the market, a great contribution shall be made to empowering Central Asian Economies. EU, since their independence, provided aid of more than 1,5 billion to 5 Central Asian republics. The figure does not include aids by the member states. Germany started transferring funds of 50 million to to the region in the aftermath of 9/11. England allotted 9 million to the region since 2004 by means of program targeting at especially Kyrgyzstan, Tajikistan and Uzbekistan. In this period, TRACECA (Transport Corridor Europe-CaucasusAsia), INOGATE (Interstate Oil and Gas Transport to Europe) and TACIS (Technical Assistance to CIS) programs have been put into practice. EU has important economic interests in Central Asia. For EU States who are dependent on foreign sources in terms of oil and natural gas, accessing oil and natural gas resources of Central Asia is of strategical significance. This issue has become much more prominent with the expansion of EU. World Bank published a report entitled Unleashing Prosperity: Productivity Growth in Eastern Europe and the Former Soviet Union on 14th May 2008. (site resources.worldbank, 2008) Productivity is not everything but in the long term productivity is everything. The report starts by telling about positive contribution of increased productivity to living standards and mentions about the fact that productivity growth experienced in Eastern Europe and Former Soviet Union countries gave rise to 50 % increase in GNP per capita between 1999 - 2007 and enabled about fifty million people to get rid of poverty. It's been stated in the report that productivity growth increases the growth and such growth is provided by dynamic companies.6 It was underscored that the most important two reasons of such growth was integration between the local policies and global world, emphasizing that there must be difference between

In the report issued by Asian Development Bank on 9th April 2008, it was stated that growth rate experienced in Central Asian and Caucasian Republics was 11,8 percent and average growth rate of developing countries was 8,7 percent but only Turkmenistan and Uzbekistan could exceed 8,7 percent growth rate amongst Central Asian Republics. (adb.org, 2008)

168

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,165-182

Contribution Of Relations Between Eurasian Countries And Europe To Regional Stability And Security Of Energy Supply Within The Process Of Globalization

the policies of those countries who undertook the reforms early and of those who undertook the same late. It's suggested to those countries who undertook the reforms late that they must complete the process of transition and eliminate obstacles before entry-exit. The World Bank states that priority must be given to reforms in five fields for the sake of productivity. These are management and macro stability, work force and technology, infrastructure and finance. II. STRATEGY OF EU TOWARDS CENTRAL ASIA Central Asia Region which has an important geostrategic position, is a neighbor to such countries as Iran and Afghanistan in addition to large countries such as Russia and China. Developing relations with Central Asian countries which act as a stage for ever increasing competition between the major powers of the world, has become a policy which several countries attach priority today. European Union finds it imperative to determine new strategies in political and economic fields and increase its influence in Central Asian region. European Union did not show any interest in Central Asia during the Soviet Union era. That's because there was a sovereign state within the Soviet territories. After the collapse of the union, the priority actor for EU was Russia. Nevertheless Oliver Roy in his article entitled "Afghanistan and Central Asia" published in 1992, claims that choice of Western countries is Russia: "Westerners always supported Russians in order to avoid instability". Robert D. Blackwill and Michael Strmer in their article entitled "Relations with Turkey and Caspian Basin Countries" (Blackwill & Strmer, 1997) analyzed policies of the West in relation to the region and emphasized importance of Turkey. The main reason for why European Union today shows interest in Central Asia is existence of a substantial quantity of natural gas and oil reserves in the region. European Union is reluctant to buy the natural gas it needs from a single source (i.e. Russia). That because such dependence renders Europe

169

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 165-182

Rdvan Karluk

economically and strategically vulnerable before Russia. The European Union is desirous to diversify the resources and courses through which it purchases natural gases. That's why it intends to reinforce its bonds with Central Asian countries and to establish a strategic partnership with them. The European Union, Permanent Representatives Committee in the meeting it held on 30th May 2007 adopted a new partnership strategy to be established with Central Asia. European Council adopted EU and Central Asia: Strategy for a New Partnership in the summit held on 21 - 22 June 2007. (EU, July 2007) With this strategy, EU aims at creating a regular regional political dialogue process at the foreign ministers' level and developing an energy dialogue with the countries in the region. EU strategy requires an approach based on bilateral and regional cooperation. Bilateral cooperation is having a special importance within the framework of the strategy developed by taking into consideration of different requirements of and performances exhibited by the countries in the region.
7

EU shall support development of a market economy and get into

cooperation with the public-private partnerships and those companies who are interested in the region. The strategy which EU developed for Central Asia sets forth general framework of EU policies in the region. EU is desirous to make great contributions to ensuring safety, security, stability and welfare in the region. EU intends to organize regular meetings at the Foreign Ministers' level and get into cooperation by taking into consideration of the characteristics and
The gist of EU's Central Asia Strategy is as follows: The EU and Central Asia: Strategy for a New Partnership The new EU-Central Asia Strategy defines, for the first time, political guidelines for significantly greater EU commitment in Central Asia (CA). With this strategy, the EU underlines the increasing strategic importance of Central Asia located as it is between Europe, Asia, Russia and South Asia. To support the Strategy, the EU, in the period 2007-2013, will double its financial assistance for CA countries (750 Mio EUR). Additional funding will be provided through bilateral programmes with Member States and cooperation with IFIs. The EU and CA countries will also hold a regular dialogue on a political level, as was the case for the first time in March this year in Astana.The progress made on implementation will be reviewed by the Council in June 2008 and at least every two years thereafter. The EU is committed to opening Commission delegations in all five CA countries.
7

170

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,165-182

Contribution Of Relations Between Eurasian Countries And Europe To Regional Stability And Security Of Energy Supply Within The Process Of Globalization

requirements of each and every country and through existing partnership and cooperation agreements. 8 France which is last year presidency holder of the European Union attaches importance of EU with the Central Asia. Hugues Perbet, French Ambassador to Uzbekistan who held a press meeting in Tashkent, underlined that Central Asian Relations has a special place in the EU Presidency of his country. His Excellency the Ambassador stated that first forum of EU-Central Asian countries foreign ministers shall be held between 17 - 18 September 2008 in Brussels for the purpose of further improving relations between the region and EU and evaluating current situation. This meeting was actually held. The European Commission, as a token of EU's increased dependence on the region within the scope of Central Asian Regional Assistance Strategy, has foreseen to increase the aid which EU shall provide through Development Cooperation Instrument, to 250 million. It's planned that 70 % of this amount shall be transferred to bilateral assistance programs by taking into consideration of the different political and social structures of the countries in the region. It's aimed that 30 % of the assistance shall be granted for developing the cooperation within the region and that of the States of South Caucasus and EU with the countries of region. The developments attained as a result of application of the strategy was first reviewed by the Council in June 2008. In the following period, the latter shall be continued to be review at least biennially. In the summit declaration
8 According to Benita Ferrero-Waldner who is the member of EU Comission responsible for foreign relations, Central Asia is very important for EU. (ec.europa.com). In the troyka meeting held in Ashgabat between 9 and 10th April 2008, EU's Central Asian Strategy was expressed as follows: The EU Troika will meet its Central Asian Counterparts on 9 and 10 April in Ashgabat, Turkmenistan to continue developing the new partnership between the EU and Central Asia. This is the third time the EU has met the Foreign Ministers of Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan and Uzbekistan in a joint meeting, which will be followed by individual troika meetings with each country. The meeting will focus on implementation of the new EU Strategy for Central Asia, including cooperation in fields of education, rule of law, economy, trade, energy and environment, as well as common threats and challenges like border management, and the fight against drug trafficking.

171

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 165-182

Rdvan Karluk

published at the end of EU Council held between 19 and 20th June 2008, importance of encouraging regional cooperation with the EU's eastern neighbors was emphasized as follows: (EC Council, 2008) The European Council welcomes the encouraging progress made in implementing the Union's Strategy for a New Partnership with Central Asia adopted in June 2007. It looks forward to further strengthening the Union's partnership with Central Asia. EU expansion process, existence of Southern Caucasus region within the EU Neighborhood Policy, Black Sea Synergy Report of EU Commission have brought EU and Central Asian countries closer. Energy sources in the region, the countries in the region being desirous to diversify their trade partners and energy routes are very important for EU to ensure energy security and satisfy its energy demand. An EU delegation chaired by Frank-Walter Steinmeier, Foreign Minister of Germany, which was then current president of the European Union, which made a two day visit to Astana, capital of Kazakhstan between 27 and 28th March 2007, declared that it's time for EU and Central Asian republics to have an extensive and strategic partnership and that the common problems in field of security and struggle against international terrorism make the strategic cooperation a must. EU Presidency Holder Frank Walter Steinmeier, foreign ministers of Kazakhstan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Tajikistan as well as Vice Foreign Minister of Turkmenistan attended the Foreign Ministers' Meeting. German Federal Minister Steinmeier declared that it's time for an extensive and strategic partnership between EU and Central Asian republics.9 Marat Tazhin, Kazakh Foreign Minister was pleased with the visit of Steinmeier and stated that he is hopeful that a cooperation shall be realized in case of "mutual tolerance and taking the current situation of Central Asian republics with understanding". The messages that Steinmeier delivered during
9

EU spent $ 1.3 billion towards Central Asian republics between 1991 and 2006.

172

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,165-182

Contribution Of Relations Between Eurasian Countries And Europe To Regional Stability And Security Of Energy Supply Within The Process Of Globalization

his visit covering five Central Asian countries, gave some hints about the new strategy that EU shall pursue in the region. EU, within the oncoming process, shall develop a separate policy for each country rather than a regional strategy. EU shall pursuit the strategy of increasing its initiative by means of its policies towards five countries present in the region with different features. That's because it's very difficult for EU to follow a homogeneous policy due to diverse political stance and bilateral relations of EU member states with the countries in the region. EU, with this visit, made itself felt very strongly in the Central Asia for the first time since 1991. The relations with the Central Asian republic could not be developed well enough within the framework of partnership and cooperation agreements and technical assistance provided to the region by means of TACIS could not attain the desired level. Moreover such assistance was way below than the assistance provided to Mediterranean and Balkan countries. The European Union Troika - 6th Central Asian Foreign Ministers' Meeting has been held in Ashgabat, capital of Turkmenistan between 9 and 10th April 2008. During the meeting a consensus was reached for intensifying the energy cooperation and for this purpose adopted a resolution that The European Union must sign a protocol regarding diversifying the energy corridors between Europe and Turkmenistan and Uzbekistan. The European Union, by means of new Central Asia Strategy it's trying to develop, is attempting to increase its influence in the region and preclude the Russian Federation from being the only actor in the Central Asia. III. NEW NEIGHBORHOOD POLICY OF EU AND TACIS PROGRAM European Neighborhood Policy (ENP) of the European Union is a project which EU develops as an answer to the opportunities emerging within process of expansion of EU. Within this framework "European Neighborhood Policy Strategy Document, which is the basic document of the neighborhood policy

173

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 165-182

Rdvan Karluk

was adopted on 12th May 2004. Within this framework, EU Commission by means of a communication (2006/724/COM) it published on 4th December 2006, announced that neighbor countries shall be allowed to join Trans-Europe Transportation and Energy Networks Program under the scope of ENP. In a second communication (2006/726/COM) published on the same date, the elements necessary for empowering ENP, were discussed. (ec.europa.eu) European Neighborhood Policy of EU, covers 16 countries namely Israel, Jordan, Moldavia, Morocco, Tunisia, Palestine, Ukraine, Armenia, Azerbaijan, Egypt, Georgia, Lebanon, Algeria, Syria, Libya and Belarus who are close neighbors of EU, having no membership status. Partnership agreements are being signed with these countries and action plans were being issued within the framework of such agreements. The purpose of the European Neighborhood Policy is, following the fifth enlargement, to deepen relations of EU with its neighbors and it's been established for the purpose of strengthening the bonds with the new neighbors. EU, inspired from the European Neighborhood Policy, determined Central Asian Strategy covering 2007 - 2013 in June 2007. Within this scope, EU decided to maintain stability and security in Central Asia region, to contribute alleviation of the poverty by providing economic assistance to the countries in the region, and to establish close cooperation with the countries in the region at the same time. Under the scope of this new strategy, total 750 million economic assistance shall be provided to five Central Asian countries till 2013 as referred to above and contribution shall be made to diversification of the Central Asian economies, and moreover attempts shall be made to ensure the countries in the region to join World Trade Organization. The interest shown by EU for the region focuses on two points so far. Energy and Stabilization. (Erol, 2007) EU tried to conduct its Central Asian policy with these parameters and developed new projects in line with these purposes. It's possible to categorize these projects under three headings: TACIS

174

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,165-182

Contribution Of Relations Between Eurasian Countries And Europe To Regional Stability And Security Of Energy Supply Within The Process Of Globalization

(Technical Assistance to the Commonwealth of Independent States), INOGATE (Interstate Oil and Gas Transport to Europe) and TRACECA (Transport Corridor Europe, Caucasus, Asia) Neighborhood programs that AB shall establish towards cross border cooperation between 2004 and 2006 have been conducted together with INTERREG, (Inter-Regional) PHARE, (Poland and Hungary: Assistance for Restructuring their Economies) TACIS, (Technical Aid to the Commonwealth of Independent States) CARDS (Community Program for Assistance to Reconstruction, Democratisiation, and Stabilization) and MEDA

(Mediterranean Economic Development Area). Amongst these, PHARE has become an example for Central Asian too. The European Union applied PHARE program to former Eastern European Countries, which aims at integration of those countries in the Eastern Europe, especially those which transitions from planned economy to the free market economy with the Western Europe and world economy and is very similar to TACIS program in this sense. PHARE program after the first years of supporting transition to the democracy and free market economy was reshaped to become an instrument intended for accession. Collapse of Union of Soviet Socialist Republics and elimination of one of the poles in 1991, has caused the European Union to increase its global influence. In that environment, EU started initiatives in Central Asia to have a global influence. The energy sources in Central Asia, especially those present in Kazakhstan, Turkmenistan and Caspian Basin has increased the importance of the region and made the Central Asia one of the playgrounds for today's global game. At the end of the Council meeting held in 1990, EU launched the TACIS program in 1991 to enable 11 countries who are members of Commonwealth of Independent States (CIS) to integrate with the world economy. 10 The

175

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 165-182

Rdvan Karluk

Regulation which extended the program to include 1993 -1995 period, was adopted in the meeting of the Council held on 19th July 1993. New Regulation foresees facilitation of transition to free market economy in CIS countries, transferring know how and experience of the West in the priority fields determined for settling democratic institutions, thus creating an environment to encourage the private sector. Purpose of TACIS is to help these republics with transitioning to free market economy, support improved upholding of the democracy and law and create possibilities for ensuring political and economic stability. TACIS provides support to national and regional programs. National country programs are valid for 3 - 4 years. The regional programs are mostly covering the close neighbors such as environmental protection and transportation. IV. NEW SILK ROAD: TRACECA EU attaches important to new transportation corridors projects which shall be an alternative to monopoly of Russian Federation over the transportation networks and follow Central Asia, South Caucasus- Eastern Europe route. The most important one amongst these transportation projects is TRACECA11 project which aims at creating an Eurasian Corridor to the south of Russia, which is also supported by USA. The historical Silk Road is the shortest route connecting Central Asia to Europe. Today's silk road is TRACECA and it was established by the contributions of the ministries of trade and transportation of 8 countries (5 Central Asian and 3 Caucasian republics) in a conference held in Brussels in May 1993. TRECECA project has been developed for establishing a transportation corridor starting from Europe and passing by Black Sea,

17

Financial assistance amounting to 366 million was granted to Central Asian states by means of TACIS programs between 1991 and 2002. TACIS Review of Activities, September 1994. Budget for 2000 - 2006 period is $ 3 billion 100 million. For legal arrangements, see: Regulation (EC) No. 99/2000, 21.01.2000 - 31.12.2006. (OJ L 12 of 18.01.2000), Regulation (EC) No. 2112/2005, 28.12.2005. (OJ L 344 of 27.12.2005) 11 TRACECA is a UN registered Multilateral Agreement which is officially accepted by currently 12 countries to the following purposes and signed during Baku Summit in 1998 for international transportation over Europe - Caucasus and Asia Corridor and an Intergovernmental Commission.

176

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,165-182

Contribution Of Relations Between Eurasian Countries And Europe To Regional Stability And Security Of Energy Supply Within The Process Of Globalization

covering Caucasus and Caspian Sea and reaching Central Asia. The project is a viable alternate transportation system which is continuously improving and advancing. Within the framework of TRACECA, it was intended to create land and railway networks, ports, pipelines and air corridor and to ensure access to the countries in the region without passing through Russia and Iran. Later INOGATE12 pipelines project and Southern Ring Air Route have been included in this project. In order to increase attractiveness of the project the program was renamed New Silk Road by the reference of historical Silk Road in 1996. The project is capable of meeting special requirements of TRACECA countries and has been designed to overcome central problems in the regional transportation system. In order to bring the historical Silk Road (Tonus, 2007)13 back to life, representatives of Armenia, Azerbaijan, Bulgaria, Georgia, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Moldova, Romania, Tajikistan, Turkey, Ukraine and Uzbekistan governments signed Europe-Caucasus-Asia Corridor Multilateral Agreement in Baku on 8th September 1998 for the purpose of developing economic cooperation, trade and transportation connections in Europe, Black Sea, Caucasus, Caspian Sea and Asia. The agreement is intended at developing interregional cooperation between the parties. TRACECA program is a special project which EU offers to developing countries by within the frame work of technical assistance through EU support. For the purpose of encouraging regional cooperation between the member states and influencing international financial institutions and support of the private investors, TRACECA is intended to be used as catalyst and to be jointed with Trans-European Networks (TENs). While in the beginning, TRACECA was being financed by EU, it is being financed by the member
12 13

INOGATE is one of the three projects which are important for energy and stability. Turkey branch of Baku-Tbilisi-Kars (BTK) railway project which is identified as iron silk road within the scope of historical silk road, was initiated on 24th July 2008.

177

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 165-182

Rdvan Karluk

countries since 2004 on. In 2006 more than 75 % of the budget of TRACECA is being financed by the contributions of the member countries. Success of TRACECA shall make great contributions to the peace and stability in the region. V. ENERGY POLICY OF EU TOWARDS CENTRAL ASIA, NABUCCO LINE AND SECOND STRATEGIC EVALUATION PACKAGE The European Union supports operation of the new oil, natural gas and water power sources and renewal of the current energy infrastructure as well as establishment of new pipe lines and energy routes. In addition to this, by encouraging regional energy security and cooperation, a political support is being rendered to the countries in the region for developing a new Caspian Sea-Black Sea-Europe energy transportation network. One of the purposes of the EU's energy policy is to ensure security of energy supply. The energy source which is imported the most in the European Union is oil. 78 % of the oil consumed in EU is being met by imports. More increased the energy consumption of Europe, greater this dependence is. For this reason, how EU shall ensure security of energy supply is very important. The European Union aims at entering into cooperation with the countries in the region for supporting the technological development, use of sustainable energy as well as renewable energy sources, directing new energy projects in line with the common and regional interests, rehabilitation of the existing pipelines, establishment of new pipelines within the region towards Europe. 14 The position of Central Asia as the region of transition and energy production and natural gas obtained from the region are of strategic importance for EU. The policies foreseeing operation of the energy sources by the countries in the region and supply to the Western Europe progressively becomes more

14

For energy policies of EU, see European Commission Energy and Transportation General Directorate's Web Site: http://europa.eu.int/comm/dgs/justice_home/index_en

178

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,165-182

Contribution Of Relations Between Eurasian Countries And Europe To Regional Stability And Security Of Energy Supply Within The Process Of Globalization

important. For EU, there is a close relation between the "energy and stability" as we have mentioned previously. EU leaders who came together in England / Hampton Court between 26 and 27th October 2005 (informal EU summit) emphasized that EU must have a joint approach and single voice with respect toe energy and requested the EU Commission to perform activities to that end. (BBC, 2005) With Green Book of Energy that Commission published in March 2006, upon this summit, debates have been launched about the future of Europe energy policy. Proposals and opinions related to the Green Book which was issued to form foundations of the European Energy Policy have been examined by the Commission and a report was produced to be submitted to the EU Council and European Parliament. In the report where it's stated that the energy must be sustainable, importance of the security of energy supply was emphasized given the dependence of EU on energy imports. In terms of changes in the EU's energy policies, Pierre Morel, EU Special Representative for Central Asia (Caucasus) delivered a speech in the Foreign Relations Commission in March 2008. Morel said that "We, as EU, are encouraging both cooperation and competitive conditions with these countries. EU shall continue its partnership and strategic cooperation with these countries in the next stages" (abhaber.com, 2008). Field of energy and transportation constitutes priority of the cooperation between the European Union and Central Asian countries. The Central Asian countries who became the new energy supplier of the world, in addition to having rich energy sources, plays a critical role in ensuring integrity between Black Sea and Caspian Sea energy markets. Today natural gas exports from Central Asian countries to Europe, is totally carried through Russia. Given the fact that dependence on Central Asia progressively increases, EU started prioritizing the security of the energy lines.

179

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 165-182

Rdvan Karluk

As a result of this, Nabucco Natural Gas Pipeline Project emerged. The European Union, on 26th June 2006, ratified realization of 3,300 km long pipe line, called Nabucco which is said to have a cost of 7,9 billion and shall carry the natural gas obtained in the Caspian Basin to Europe. The construction of Nabucco (Athens Institute, 2008)15 line which aims at diversifying the supply and alleviating dependence on Russia, shall start in 2010. It was aimed that the first gas coming from the line shall reach to Europe in 2013. The pipeline which is assumed to carry 31 billion cubic meters of gas in 2020 has been foreseen as a part of EU's The Trans-European Energy Networks (Trans-Avrupa Enerji Hatt). Turkey Natural Gas Pipeline The pipeline shall joint to Iran-

(Trkiye-ran Doalgaz Hatt) at Erzurum

Turkey, thereby connecting to Trans- Caspian Gas Line (Trans-Kafkas Gaz Hatt). With these characteristics, it shall connect both Central Asia and Middle East and join the basic natural gas carrier pipeline of Austria at the western end. When the pipeline is complete, a great contribution shall be made to the European Union's security of energy supply. The energy lines connecting the European Union and Central Asian republics, shall also contribute to democratization of the region. That's because not only energy shall flow through these pipelines but also democratization of the countries in the region in the western sense.16 The European Commission disclosed the Second Strategic Energy Evaluation Package on 13th November 2008. In the document, elimination of the increased instability in the security of the energy supply in Europe has been debated. Even if EU reached its targets in the field of renewable energy in

15

Approximately half of the pipeline which is named after Babylon King Nabucco passes through Turkey. 16 The ranking of the Central Asian countries in the "Democracy Index" of one of the outstanding publishers of the World, The Economist Magazine, the most reliable reference in measuring level democratic development of the countries in the international area, is very concerning. (economist.com, 2007)

180

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,165-182

Contribution Of Relations Between Eurasian Countries And Europe To Regional Stability And Security Of Energy Supply Within The Process Of Globalization

future, it shall be more dependent on the imported energy than today. For this reason, the Commission draws attention to the requirement for improving existing policies to enable EU to attain its targets in terms of energy efficiency. Benita Ferrero-Waldner Commission's commissioner responsible for foreign relations and European Neighborhood Policy vociferated that EU focusing on the issue of energy in its international relations is very important for security of the energy supply in Europe. Benita Ferrero-Waldner underlining the importance of forming strong and reliable energy partnerships between the producer countries, transition countries and other larger energy consumers, emphasized new generation provisions regarding energy dependence as included in the packages disclosed by the Commission.17

REFERENCES Atlantishe Initiative, Beyond Oil: Opportunies on New Silk Road, Berlin, 2007. BBC, European Press Rewiev, 28 October 2005. BLACKWILL, Robert D. and Michael Strmer, (1997), (Eds.) Allies Divided: Transatlantic Policies for the Greater Middle East, Cambridge, MA, The MIT Press Council Resolution no 88/345/EEC. EC, Council of the EU, Brussels, 20 June 2008, 11018/08, CONCL 2, KV Bulletin, 16-22 June 2008. EROL Mehmet Seyfettin, EUs New Central Asian Policy and its Energy Dimension, The Journal of Turkish Weekly, (2007). European Union, July 2007,11177/1/07, Rev 1, Concl. 2. TACIS Review of Activities, (1994). For legal arrangements, see: Regulation (EC) No. 99/2000, 21.01.2000 - 31.12.2006. (OJ L 12 of 18.01.2000), Regulation (EC) No. 2112/2005, 28.12.2005. (OJ L 344 of 27.12.2005)
17

http://ec.europa.eu/energy/strategies/2008/2008_11_ser2_en.htm

181

Journal of Strategic Studies 1 (3), 2009, 165-182

Rdvan Karluk

SOCOR Vladimir, EU-Russia Summit Targets New Partnership Agreement, Eurasia Daily Monitor, Vol.5, Number 126, (2008). TONUS Ozgur, Turkey's Future Role As A Transt Country For Central Asia And Caspian Natural Gas Transfer To The EU: The Nabucco Project, Athens Institute For Education And Research, 6th International Conference on Politics and International Affairs, Athens, 2008.

Internet Resources Asian Development Outlook 2008 Report, Euohttp://www.adb.org/Documents/Books/ADO/2008/ Accessed: 09.12.2008. http://siteresources.worldbank.org/ECAEXT/Resources/publications/4547631207689717401/Final_Overview.pdf Accessed: 08.08.2008. http://ec.europa.eu/comm/external_relations/ceeca/index.htm. In the http://ec.europa.eu/world/enp/index_en.htm For energy policies of EU, see European Commission Energy and Transportation General Directorate's Web Site:

http://europa.eu.int/comm/dgs/justice_home/index_en http://www.abhaber.com/haber.php?id=21555. Accessed :07.04.2008. http://www.economist.com/media/pdf/Democracy_Index_2007_v3.pdf http://ec.europa.eu/energy/strategies/2008/2008_11_ser2_en.htm

182

Stratejik Aratrmalar Dergisi 1 (3), 2009,165-182

YAYIN KURALLARI: 1. Beykent niversitesi, Stratejik Aratrmalar Dergisi, ylda iki kez yaynlanan hakemli bir dergidir. Dergi; uluslararas ilikiler, d politika, ulusal ve uluslararas gvenlik alannda zgn almalar amalayan bir dergidir. Ayn zamanda disiplinler aras almalara yer vermektedir. 2. Hazrlanan makaleler; Beykent niversitesi Stratejik Aratrmalar Merkezi, Sraselviler Cad. No.65, 34437, Taksim, stanbul adresine gnderilmelidir. Tel: 0090 212 867 55 82. Faks: 0090 212 867 55 77. Elektronik bavurular Microsoft Word dosyas eklinde aadaki elektronik posta adreslerine gnderilebilir: saityilmaz@beykent.edu.tr ozlemsagat@beykent.edu.tr 3. Dergiye gnderilen makaleler orijinal olmal, ayn anda baka bir yaynda yaymlanmak iin gnderilmemi olmaldr. Eer gnderilen makalenin bir kopyas dier bir yayn kuruluuna gnderilmi veya burada yaynlanm/yaynlanacaksa bu durum yazar tarafndan bavuru esnasnda aka ifade edilmelidir. 4. Yayn iin gnderilen makaleler hakem deerlendirmesine tabidir. Editr ve redaksiyon kurulu tarafndan gzden geirilen makaleler bilimsel yazm kurallar asndan gzden geirilir. Uygun grlen makaleler daha sonra ilgili alanlardaki hakeme akademik inceleme iin gnderilir. Editr ve hakemler gnderilen makaleleri aamal bir metot ile inceleyecekledir: a) Edebi nitelii: yazm tarz, dil kullanm, metnin organizasyonu. b) Referans kullanm: referans yazm uygunluu, kaynaklar, dipnotlarn metinle ilikisi. c) Bilimsel kalitesi: Aratrmann derinlii, nitelii, bilime katks, orijinallii ve bilimsel inandrcl. Hakemlerin kararna gre, makaleler dergide yaymlanacak veya yayn uygun grlmeyecektir. Hakem raporlar gizli tutulacak ve be yl sre ile ariv olarak muhafaza edilecektir. 5. Metinler bir buuk veya ift aralkl olarak A4 boyutlu kadn bir yzne yazlacaktr. Sayfalar srasna uygun olarak numaralandrlacaktr. Gnderilen metinler geri verilmeyeceinden, yazar bir nshasn muhafaza etmelidir. Editrler, metinlerin kaybolmas veya hasar grmesinden sorumlu deildir. 6. Metinler aadaki sraya gre dzenlenmelidir: lk sayfada; balk, (varsa) alt balk, yazar isimi (leri), balantl olduu kurulu, tam posta adresi, telefon ve faks numaras. Devam eden sayfalarda; metinin ana blm, referans listesi ve dipnotlar, ekler, tablolar. 7. Kural olarak makaleler, dip notlar hari, 10.000 kelimeyi gememelidir. Kitap incelemeleri 2.500 kelime civarnda olmaldr. 8. Yazarlar bu dergi iin ngrlen yazm tarzna uygun olarak makalelerini hazrlamaktan sorumludur.

183

9. Makale balklar 12 punto, kaln ve byk harfle yazlmaldr. 10. Her makalede metnin ana tartma konularn ve sonularn zetleyen bir zet (abstract) ile altdan fazla olmayan anahtar kelime bulunmaldr. 11. Dipnotlar makale iinde sras ile ykseltilmi numara ile numaralandrlmal ve makale sonunda listelenen dipnotlara atf yaplmaldr. Dipnotlar asgari dzeyde tutulmaldr. Kitap referanslar: yazarn soy ismi, isminin ilk harfi(leri), italik olarak kitabn bal, yaync kurulu, parantez iinde basm yeri ve yl, sayfa no.(lar) eklinde olmaldr. Makale referanslar yazarn ismi ve soy ismi, aktarma iareti iinde makalenin bal, alt izgili olarak yaynn ad, Cilt no., parantez iinde yayn yl ve sayfa no.(lar) eklinde olacaktr. Ayn referansa mteakip atflar sadece yazarn ismi, yayn yl ve sayfa no.(lar) eklinde olabilir. 12. Tablolar ve ekiller metin iine konulmaldr. stnde ksa bir tanmlayc balk, altnda ise aklamalar ve dipnota atf yer almaldr. ekiller gerekli ksaltmay salayacak ekilde isimlendirilmelidir. 13. Telif haklar: Yazarlar makalelerinin ve zetlerinin her trl telif ve izin verme hakkn Beykent niversitesi Stratejik Aratrmalar Merkezine ait olduunu kabul ederler. Yazarlar, makalelerinin yaynndan sonra Beykent niversitesi Stratejik Aratrmalar Merkezinin iznine tabi olarak makalelerini baka yaynlarda kullanabilirler.

TELF TRANSFER: Yayn halinde balkl makalenin yazar/lar olarak, tm telif haklarn Beykent niversitesine devrediyorum/z. Yazar/lar: Ad/Soyad: mza: Kurumu: Adres:

LETM: Beykent niversitesi Stratejik Aratrmalar Merkezi Sra Selviler Cad. No.65, 34437 Taksim stanbul. Tel: 0212 867 55 71-867 55 82 Faks: 0212 867 55 77, www.beykent.edu.tr

184

PUBLICATION REGULATIONS: 1. Beykent University, Journal of Strategic Studies is a refereed journal and published twice a year. The Journal (JSS) focuses on international relations, foreign policy, and national and international security studies. The journal also encourages interdisciplinary studies. 2. Manuscripts should be sent to Beykent niversitesi Stratejik Aratrmalar Merkezi, Sraselviler Cad. No.65, 34437, Taksim, Istanbul. Phone: 0090 212 867 55 82. Fax: 0090 212 867 55 77. Electronic submissions as a Microsft world attachment file are also welcome at saityilmaz@beykent.edu.tr or ozlemsagat@beykent.edu.tr 3. Articles submitted to JSS should be original contributions and should not be under consideration for any other publication at the same time. If another version of the article is under consideration by another publication or has been or will be published elsewhere authors should clearly indicate this at the time of submission. 4. Articles submitted for consideration of publication are subject to peer review. The editorial board and editors previously takes consideration whether submitted manuscript follows the rules of scientific writing. The appropriate articles are then sent to three referees known for their academic reputation in that respective areas. The Editors and referees use three-step guidelines in assessing submissions: a) Literary quality: writing style, usage of the language, organization of the text, b) Use of references: referencing, sources, relationships of the footnotes to the text, and c) Scholarship quality: depth of the research, quality, contribution originality, and plausibility of the argument. Upon the referees decision, the articles will be published in the journal, or rejected for publication. The referee reports are kept confidential and stored in the archives for five years. 5. Manuscripts should be one-and-half or double spaced throughout and typed in English on single sides of A4 paper. Pages should be numbered consecutively. The author should retain a copy, as submitted manuscripts cannot be returned. The Editorial Board cannot accept responsibility for loss of, or damage to, the manuscripts. 6. Manuscripts should be arranged in the following order of presentation: First sheet: title, subtitle (if any), author(s), name(s), affiliation, full postal address, telephone and fax numbers. Subsequent sheets: main body of text, list of references and footnotes, appendices, tables. 7. Articles as a rule should not exceed 10.000 words, not including footnotes. Book reviews should be about 2.500 word- length.

185

8. Authors are responsible for ensuring that their manuscripts conform to the JSS style. Editors will not undertake retyping of manuscripts before publication. 9. Titles in the article should be 12 punt, bold and in uppercase form. 10. Each manuscripts should be summarized in an abstract, which should describe the main arguments and conclusions of the manuscripts and up to six keywords. 11. Notes should be numbered consecutively throughout the article and indicated in the text by a raised numeral, referring to the list of notes, which should be placed at the end of the article. Notes should be kept to a minimum. References to books should give the authors surname preceded by the initial letters of his/her forename, The title of the book should be in italics, and the place, publisher and year of publication should follow in brackets. References to articles should give the authors forename and surname, the title of the article in single quotation marks, the name of publication underlined the number of volume in Arabic numerals, the year of publication in brackets and the page numbers. Subsequent references to a book or article may be made only the authors name. 12. Tables and figures should be embedded in the text. A short descriptive title should appear above each table with a clear legend and any footnotes suitably identified below. All units must be included. Figures should be completely labeled, taking into account necessary reduction. 13. Copyright. It is a condition of publication that authors vest or license copyright in their articles, including abstracts, in Beykent University Center for Strategic Studies. The author may use the material elsewhere after publication providing prior permission from the Center for Strategic Studies. TRANSFER OF COPYRIGHT: In the event of its publication we, as the writer(s) of the article titled transfer all of its copyrights to Beykent University. Writer(s): Name/Surname Signature: Institution: Address:

CONTACT INFORMATION: Beykent niversitesi, Stratejik Aratrmalar Merkezi (Beykent University, Strategic Research Center), Sra Selviler Cad. No.65, 34437 Taksim, Istanbul. Telephone: 0212 867 55 71-867 55 82, Fax: 0212 867 55 77, www.beykent.edu.tr

186

BEYKENT NVERSTES STRATEJK ARATIRMALAR DERGS MAKALE YAYIN NCELEME FORMU MAKALE YAZARI VE MAKALE ADI
Makalenin Yazar Makalenin Ad

NCELEYENN Unvan, Ad ve Soyad, mzas Adresi (Kurumu) Telefon Numaras nceleme Tarihi NCELEME ESASLARI ok Uygun - Hi Uygun Deil 5 4 3 2 1

Genel Deerlendirme Makale bal ierie uygun mudur? zet uygun mudur? Yaznn dili anlalabilir midir? Makale ilgili bilim dalna veya uygulamaya katk yapabilecek nitelikte midir? Yazda kullanlan aratrma yntemi amaca uygun mudur? Sonular objektif bir biimde elde edilmi midir? Konuyla ilgili kaynaklar yeterli midir? Sonu blmnde bulgular irdelenmi midir? Tablolar uygun ve anlalabilir midir? ekiller uygun ve anlalabilir midir?

* 1den 5e kadar puan veriniz. (5: ok Uygun, 4: Uygun, 3: Kk Dzeltmeler Gerekli, 2: nemli Deiiklikler Gerekli, 1: Hi Uygun Deil) MZA

187

SONU DEERLENDRME SONUCU ( ) Olduu gibi yaynlanabilir. ( ) Kk dzeltmelerle yaynlanabilir. ( ) nemli deiikliklerin yaplmas zorunludur. e-posta: ( ) Kesinlikle yaynlanamaz. * Baka grleriniz varsa ltfen aaya yaznz. Yazacaklarnz uzun ise ek sayfa(lar) kullanabilirsiniz. mza . . Tarih:

188

LETM BLGLER: Editr: Yrd. Do. Dr. Sait YILMAZ Beykent niversitesi Stratejik Aratrmalar Merkezi Sraselviler Cad. No:65 Taksim, stanbul Tel: 212 867 55 82-71 e-mail: saityilmaz@beykent.edu.tr

CORRESPONDENCE ADDRESES:

Editor: Yrd. Do. Dr. Sait YILMAZ Beykent University Strategc Research Center Sraselviler Cad. No:65 Taksim, stanbul Tel: 212 867 55 82-71 e-mail: saityilmaz@beykent.edu.tr

189