You are on page 1of 17

Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall

2011, p.505-521 , TURKEY

II. MAHMUT DNEM OSMANLI MERKEZLEME POLTKASININ DOU VLAYETLERNDE UYGULANMASI* Cabir DOAN*
ZET 18. yzyl boyunca Osmanl Merkez otoritesinin zayflamasyla birlikte merkezden uzak olan blgelerde yan denilen feodal yaplanmalar ortaya kmtr. II. Mahmut Padiah olduunda ilk icraat olarak merkez otoriteyi glendirecek politikalar izlemeye balad. Bir taraftan bu amacn gerekletirecek reformlar yaparken, dier taraftan da devletin siyas btnln tehdit eden yanlar itaat altna ald. Bunu Balkanlarda ve Anadoluda byk lde baard. Dou vilayetlerinde ise Sivas Valisi Reit Paa ile balatt merkez rgtlenmeyi 1839 ylnda Hafz Paa blgede byk lde tamamlamtr. Anahtar Kelimeler: II. Mahmut, Merkezleme, yan, syan.

THE APPLICATION OF THE OTTOMAN CENTRALIZATION POLICY IN EASTERN PROVINCE DURING MAHMUT II REIGN
ABSTRACT With decline of the authority of the Ottoman Centralization policies throughout the 18th century, the Feudal systems called Ayan emerged in the regions which were far away from the center government domain. As soon as Mahmut II came to power, he adopted the policies which would strengthen the central authority in that regions. While doing reforms, he tried to control and suppress the Ayan uprisings. He managed this, to some extent, in Balkans and Anatolia. The central organization was established by the Sivas province governor Reit Pasha in Eastern province was significantly completed by Hafz Pasha in 1839. Keywords: Mahmut II, Centralization, yan, Uprising.

Giri Osmanl Devletinin nazari planda gl bir merkez otoriteye sahip olduu phe gtrmez bir gerektir. Fakat bunun zaman ve artlara gre farkl bir tarih seyir takip ettii, zaman zaman teorik ereveye ters den bir yaplanmann yani dem-i merkeziyet devrinin hkm srd grlmtr1. Bu daha ok merkez otoritenin gcne bal olarak deien bir durumdur. Merkez

Bu makale ksmen, Cizre ve Bohtan Emiri Bedirhan Bey (1862 -1869) isimli baslmam Doktora tezinden retilmitir. * Sleyman Demirel . Tarih Okutman. El -mek: gokdereli32@yahoo.com 1 Mehmet Ali nal, Osmanl Devletinde Merkez Otorite ve Tara Tekilt, Osmanl, C. VI, YTY, Ankara 1999, s. 111.

506

Cabir DOAN

ynetimin tarada gcn kaybettii dnemlerde yan denilen feodal bir yaplanma ortaya kmtr2. yan; bir ehir, kasaba, zmre ve dnem iindeki ileri gelen kimseler anlamndadr 3. yanlar, 1683teki kinci Viyana Seferinden Lle Devri (1718-1730) balangcna kadar geen sre iinde Osmanl mparatorluunun urad asker baarszlklar ve ml buhranlar sonunda vergi toplama iini zerlerine alarak hatta devlete bor para vererek nem kazandlar 4. yanlar, kazalarda, o mahallin idaresi ile alakadar olarak halk ile hkmet arasndaki ilerde araclk yapp kazann asayii, vergilerin tahsili, askerin eitimi ve sevki, erzak ve levazm tedariki gibi ileri grrlerdi5. Merkez hkmetin gittike zayflamas ile tarann, ml, idar ilerini ele geiren yanlar, ahs servet ve kudretlerini artrmalar yannda bulunduklar yerlere iyice hkim oldular ve her bakmdan nfuzlarn artrp kuvvetlendiler. zellikle 1768 -1774te Rusya ile yaplan sava bata olmak zere dier savalar yanlara, yalnzca birka vilayeti padiahn ynetimine brakarak Anadolunun byk bir ksmnda nfuzlarn artrma olana verdi. XVIII. yzyln sonlarndaki ayaklanmalardan da anlalaca gibi merkez hkmetin otoritesine ciddi bir ekilde meydan okudular6. Bunlarn cezalandrma yoluyla itaat altna alnamayacan anlayan Bbli, 1786da yanlk messesesini kaldrd. Fakat bir yl sonra balayan Osmanl -RusAvusturya harpleri srasnda, taradaki hkmet ilerinin iyi yrmemesi zerine, yanlk 1790da yeniden kuruldu7. II. Mahmutun, padiah olduu srada, bir sreden beri Anadolu ve Rumelideki baz eyalet ve livalarn merkeze ballklar zayflam; bu blgelerdeki yanlar, keyf bir ynetim kurarak merkez idareye kar gelmeye balamlard. Merkez idare, ieride yanlarn desteini kazanarak otoritesini glendirmek zorunda idi 8. Bu amala sadrazam Alemdar Mustafa Paa, yanlarn devlete kar olan gvensizliklerine son vermek ve memleket meselelerini grmek zere ileri gelen memur, paa, vali ve yanlar stanbulda yaplacak toplantya ard. Alemdar Mustafa Paa, toplantya katlanlara bir reform program sundu. Mecliste bulunanlar bunu kabul ettiler. Grme sonunda Sened-i ttifak yapld. Bu senet, II. Mahmut tarafndan 1808 yl Ekim ay balarnda tasdik edildi9. Padiah, ttifak Senedini imzalamakla, hkmdarlk messesesinin baz kayt ve artlar altna alnmasn, istemeyerek de olsa, kabul etmitir. Bylece ilk defa padiahn otoritesi snrlandrlm ve lkede derebeylik sistemine benzer mahall otoritelerin varl merulamtr10.
zcan Mert, Osmanl Devleti Tarihinde Aynlk Dnemi, Osmanl, C. VI, YTY, Ankara 1999, s. 175. smail Hakk Uzunarl, Ayn, A, C. 2, MEB, stanbul 1979, s. 41; zcan Mert, II. Mahmut Dneminde Taradaki Merkeziyetilik Politikas, Trkler, C. XIII, YTY, Ankara 2002, s. 720. 4 Kemal H. Karpat, Osmanlda Deiim, Modernleme ve Uluslama, ev.: Dilek zdemir, mge Kitabevi Yaynlar, Ankara 2006, s. 233; lber Ortayl, Osmanl mparatorluunda ktisadi ve Sosyal Deiim, 2. Bask, Turhan Kitabevi Yaynlar, Ankara 2004, s. 7. 5 Fuat Kprl, Ayn, A, C. 2, MEB, stanbul 1979, s. 41. 6 Ycel zkaya, Osmanl mparatorluunda Aynlk, TTKB, Ankara 1994, s. 125-129. 7 zcan Mert, II. Mahmut Devrinde Anadolu ve Rumelinin Sosyal ve Ekonomik Durumu (1808 -1839), TDA, S.18, Haziran 1982, s. 37; zcan Mert, agm., Osmanl, s. 176-177. 8 Aybars Pamir, Osmanl Egemenlik Anlaynda Sened -i ttifakn Yeri, Ankara niversitesi Hukuk Fakltesi Dergisi, C. 53, S. 2, Yl: 2004, s. 71. 9 Bill Erylmaz, Tanzimat ve Ynetimde Modernleme, aret Yaynlar, stanbul 1991, s. 48-49; Mert, agm., TDA, s. 40-41; Alaaddin Yalnkaya, III. Selim ve II. Mahmut Dnemleri Osmanl D Politikas, Trkler, C. XII, YTY, Ankara 2002, s. 644-645; Sened-i ttifakn tam metni ve ilavesi iin bkz. Ahmet Cevdet Paa, Tarih-i Cevdet Osmanl Tarihi, C. V, dal Neriyat, stanbul 1994, s. 2247 -2257; Tevfik avdar, Trkiyenin Demokrasi Tarihi (18391950), mge Kitabevi Yaynlar, Ankara 1995, s. 19; Suna Kili ve A. eref Gzbyk, Sened-i ttifaktan Gnmze Trk Anayasa Metinleri, 2. Bask, Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, stanbul 2000, s. 13 -17. 10 Erylmaz, age., s. 51; Glnihal Bozkurt, Tanzimat ve Hukuk, Tanzimatn 150. Yldnm Uluslararas Sempozyumu, TTKB, Ankara 1994, s. 271; Ebubekir Sofuolu, Osmanllar Devrinde Islahatlar ve I. Merutiyet, Bilimevi Basn Yaym, stanbul 2004, s.71.
3 2

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

II. Mahmut Dnemi Osmanl Merkezileme Politikasnn Dou Vilayetlerinde

507

II. Mahmut, bu senedi, yan ve hanedanlarn, merkez idarenin otoritesi altna alnmasnda bir ara olarak kullanmtr. Sultan, ilk frsatta bu belgenin olumasnda rol oynayanlar etkisiz hle getirerek belgeyi hkmsz saydn gstermitir 11. Her ne kadar yanlarla anlama yapmsa da bu, o zamanki artlarn bir gerei idi. Padiah, 1812-1820li yllar arasnda kademeli bir ekilde, nce Balkanlarda daha sonra Anadolu ve Ortadouda devletin buyruklarn yerine getirmeyen yanlar ortadan kaldrd12. Bunlardan devletin buyruklarn yerine getirenler, vezirlik rtbesi verilerek baz vilyetlere vali olarak tayin edildi ve hanedanlarna da dokunulmad. Bu dnemde yanlk, halkla devlet arasndaki ilikilerde hl nemli bir kurumdu. Bu yzden bsbtn ortadan kaldrlmad. Bunu birden kaldrmann yarataca boluk dnldnden, bunlarn baz grevleri, nce, 1826dan sonra kurulan Sandk Eminliine aktarld. Daha sonra, stanbul (1829) ve Anadoludaki ky ve mahallelerde (1833) muhtarlk rgt kurulunca, yanlarn ilevleri tamamyla ortadan kalkt. Grevleri kendiliinden sona eren bu kiilere asker Redif 13 tekilatnda vazife verildi; bylece yanlk kurumu tarihe kart14. 1. II. Mahmut Dnemi Merkezleme Faaliyetleri XVII. ve XVIII. yzyllarda ortaya kan deime eilimleri, toplumsal dinamiklere hareketlilik getirememi; merkez otoriteye daha fazla g kazandrma abalar ile sonulanmtr. Merkez otorite, kendisinin zayflamakta olduunu grerek eski gcn toparlama abasna girmitir. Dier taraftan, XVIII. yzyldan itibaren sanayileme, merkezyeti bir devlet eilimini glendirmitir15. Modern ada merkezyetilik, devletlerin byk lde ml, idar, hukuk alanlarda standartlamasn ve btncl kontrol kurmalaryla ortaya kmasn salayacak bir zellik gsterir. Merkezyeti devlet, uzmanlaan ve kalabalklaan bir brokrasiye, toplumun zerindeki gl kontrol sebebiyle de gittike mkemmelleen bir brokratik kayt sistemine sahiptir. Ksacas merkezyetilik, bir anlamda brokrasinin gc demektir. Bu g, mutlak bir iktidar tarafndan kullanlabilecei gibi, denetlenebilen bir iktidarn emrinde de olabilir. Ama merkezyeti brokrasinin gelimi teknolojiyi kullanarak kontrol gcn artrmas evrensel bir olgudur 16. II. Mahmut, modern bir ordunun kurulmas yoluyla merkez devleti glendirmeyi amalyordu. Onun btn reformlar, bu amacn aralar olarak yorumlanabilir. Yeni bir ordunun kurulmas para isterdi. Para da daha etkili bir vergilendirmeyle salanmak zorundayd. Etkili bir vergilendirme de ancak modern usullerle ve etkili bir merkez ve tara brokrasisi sayesinde baarlabilirdi. Devletin denetimde bulunabilmesi iin daha iyi iletiim aralarna, padiahn ihtiya
Erylmaz, age., s. 52; Keml H. Karpat, Osmanl Modernlemesi, ev.: Akile Zorlu Durukan ve Kaan Durukan, mge Kitabevi Yaynlar, Ankara 2002, s. 83-86. 12 Stanford I. Shaw ve Ezel Kural Shaw, Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye, ev.: Mehmet Harmanc, C. II, e Yaynlar, stanbul 1983, s. 40-45; Mustafa Nuri Paa, Netayic l -Vukuat, Kurumlar ve rgtleriyle Osmanl Tarihi, C. III-IV, Sadeletiren. Neet aatay, TTKB, Ankara 1980, s. 247 -250; Ycel zkaya, Merkezi Devlet Yapsnn Zayflamas Sonular: Aynlk Sistemi ve Byk Hanedanlklar, Osmanl, C.VI, YTY, s. 171; Kemal H. Karpat, Trk Demokrasi Tarihi Sosyal, Ekonomik, Kltrel Temeller, Alfa Yaynlar, stanbul 2006, s. 23. 13 Abdlaziz dneminde kurulan askeri bir tekilattr. Buna gre askere alnan kii drt yl muvazzaf, iki yl ihtiyat askerlii yapar ve bu ekilde nizami askerlik sresi biterdi. ki yllk ihtiyat sresi duruma gre ya silah altnda ya da terhiste geerdi. Alt yllk askerlik vazifesini yapanlara nizamiye askeri denirdi. Bundan sonra 14 yl daha askerlik hizmetiyle mkellef bulunur, sava veya takm iin arlrd. Bunlara Redif askeri denirdi. Bundan sonra drt yllk mstahfzlk sresi gelir ve sonunda askerlik biterdi. Fehmi Ylmaz, Osmanl Tarih Szl, Bilimevi Basn Yaym, stanbul 2010, s. 539. 14 Erylmaz, age., s. 54; Mert, agm., Osmanl, s. 178; Slhi R. Sonyel, Minorites and The Destruction of the Otoman Empire, Turkish Historical Society Printing House, TTKY, Ankara 1993, s. 144. 15 Himmet Hlr ve Gney Aka, mparatorluktan Cumhuriyete Toplum ve Ekonominin Dnm ve Merkezilemenin Dinamikleri, TAD, S. 311, 2005, s. 321; Mustafa Snmez, Dou Anadolunun Hikyesi Krtler Ekonomik ve Sosyal Tarih, 2. Bask, Arkada Yaynlar, Ankara 1992, s. 80. 16 Ortayl, age., s. 121.
11

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

508

Cabir DOAN

duyduu yeni usuldeki asker ve sivil memurlar yetitirmek iin de yeni eitim trlerine gereksinim vard. II. Mahmut yerleik dzenin kurumlarn kaldrarak, bunlar zararsz hle getirmede seleflerine gre daha gayretli idi 17. II. Mahmut, taradaki yan kuvvetlerinden sonra stanbulda yenileme hareketlerine muhalefet eden yenierilerle bir ksm ulemaya mutlak hkimiyetini kabul ettirmek zere harekete geti. Yerleik dzene ba edirmekte dnm noktas, 17 Haziran 1826da Yenieri Ocann kaldrlmasyd. Bu ocan ortadan kaldrlmasna Vaka -i Hayriye (Hayrl Olay) denilmitir18. Yenieri Ocann yerine Askir -i Mansre-i Muhammediye adyla yeni bir ordu kuruldu. Padiah, yeni kurulan bu ordunun bandaki kiiyi Serasker sfatyla atayarak Osmanl ordusundaki farkl ktalarn eskiden beri sregelen zerkliine son vermi, bylece ordu zerinde gelecekte de siyas hkimiyetini salama alm oldu 19. II. Mahmut, Yenieri Ocan kaldrmakla ilmiye zmresini, devlet ilerinde g aldklar asker gten yoksun brakm oldu. Padiah, ilmiye zmresinin ok nemli iki alandaki gcn dizginlemek iin onlarn bu zayf dm konumundan yararlanp 1834 ylnda Evkf Nezaretinin kurulmasn salad. Bylece ulemann zenginlik kayna olan vakf arazileri zerindeki hkimiyetine son verildi. Bunun sonucunda gcnden ok ey kaybeden ilmiye mensuplar, padiaha bal birer memur hline geldiler 20. II. Mahmut bylece din kurumu zerindeki denetimini de daha nce orduda yapt gibi merkezletirdi21. II. Mahmut, lkeye hkim olmak ve devlet gelirlerini toplamak iin modern bir ordunun yetmeyeceini, etkili bir brokrasi rgtne gerek olduunu kavramt. Bunu baarmak iin padiahn merkezdeki giriimleri de hususu iermekteydi. nce, kalemlerde alanlara tek tek ve topluca daha gvenli bir stat salamak iin birtakm nlemler ald. 1826da, eskiden beri srmekte olan gzden dm yksek mevki sahibi devlet adamlarnn servetini msdere etme detini kaldrd. 1834te btn yksek devlet memurlar iin det hkmnde olan her yl yeniden tayin usuln kaldrd. Kalemlerde alanlarn gelirini oluturan ve yaptklar ilerin karl olarak aldklar cretin yerine alanlara dzenli aylk uygulamasn getirdi. Ertesi yl, modern bir hiyerarik rtbe sistemini uygulamaya soktu ve ayn zamanda loncavar eski meslek eitimi sistemi yerine, resm bir eitim sistemi getirmeye alt. kinci olarak, Bblinin geleneklemi, pek az farkllam ynetim sisteminin yerine, merkez devletin amalaryla badar bir i blm getirdi22. III. Selimin reform politikalar sonunda, bir zamanlar Osmanl hkmet yaamnn merkezi olan Divan- Hmyn, artk yerini byk lde Bbliye brakmt. Bbli, i ve d ilere ayrlan alt blmleriyle sadrazam ve reisl -kttap tarafndan ynetilmekteydi. Divan- Hmynda var olmasna ramen bu ikisi arasnda kesin bir yetki ve grev snr yoktu.

17 Erik Jan Zrcher, Modenleen Trkiyenin Tarihi , ev.: Yasemin Saner Gnen, 14. Bask, letiim Yaynlar, stanbul 2003, s. 64; Carolne Fnkel, Ryadam mparatorlua Osmanl mparatorluun yks 1300 -1923, ev.: Zlal Kl, Tima Yaynlar, stanbul 2007, s. 391. 18 Ahmet Cevdet Paa, age., s. 1950-1974; Ahmet Ltfi Efendi, Vakanvis Ahmet Ltfi Efendi Tarihi, C. I, YKY, stanbul 1999, s. 98-100. 19 Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, C. VI, TTKB, Ankara 1995, s. 144-150; Abdurrahman eref Efendi, Osmanl Devleti Tarihi, Hzl. Musa Duman, Bilimevi Basn Yaym, stanbul 2005, s. 387 -389; Mustafa Nuri Paa, age., s. 253-256; Zrcher, age., s. 65. 20 Mert, agm., TDA, s. 49; Bernard Lewis, Modern Trkiyenin Douu, ev.: Metin Kratl, TTKB, Ankara 2004, s. 93-95; Ejder Okumu, II. Mahmut Dnemi Yenileme apalar, Trkler, C. XIV, YTY, Ankara 2002, s. 648650. 21 Aslan ve Ylmaz, agm., s. 290. 22 Zrcher, age., s. 67; Bilal Erylmaz, Osmanl Devletinde Millet Sistemi , Aa Yaynlar, stanbul 1992, s. 6366.

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

II. Mahmut Dnemi Osmanl Merkezileme Politikasnn Dou Vilayetlerinde

509

Ynetimde uzmanlam bilgi ve etkinlik ihtiyalar sebebiyle, II. Mahmut, merkez hkmeti grevleri itibariyle bakanlklara blme srecini balatt. Yasama ve yrtme grevleri ayrld 23. Bakanlklarn yrtme grevlerini koordine etmek zere Meclis-i Has- Vkela, Meclis-i Has ya da Meclis-i Vkela ad verilen ve bavekilin (sadrazam) bakanlnda bir kabine kuruldu. Bu kabine ayn zamanda hkmet politikas oluturacak ve yaama nerileri hazrlayp Padiaha sunacakt24. Mustafa Reit Paann nerisiyle Padiah 1838de bir dizi dan ma meclisleri kurdu. Eski ve yeni pek deerli memurlardan oluan bu meclisler hem yasama nerilerini gzden geirecekler hem de yenilerini nereceklerdi. Meclis-i Vl-y Ahkm- Adlyye25 sarayda toplanarak dzenli ve yerlemi bir devlet yaratma amacna ynelik almalar yapacakt. Dr - r-y Bb- lide de toplanarak askerlik yasalar dndaki dier yasama ileriyle uraacakt. Askerlik ileri 24 Mart 1838de nc meclis olarak Bb- Seraskerde toplanan Dr- r-y Askeriyyeye braklmt. Merkez idarenin etkisini artrmak ve mparatorluun gcn halk zerinde hissettirebilmek iin eyaletlerin merkeze balanmas salanmtr. Merkezden eyaletlere atanan ve merkeze bal alan memurlar araclyla bu yaplanmann eyaletlerde de yaygnlatrlmasna allmtr. Merkezyeti brokratik yaplanma dorultusunda vilayet ynetimlerinde valilerin maaa balanmasyla merkez idareden bamsz olarak vergi toplayp harcamalarnn nne geilmitir. Yine ky ve mahalle muhtarlklarnn kurulmas, nfus saymnn yaplmas, posta tekilatnn kurulmas ve yabanc lkelere seyahat iin pasaport uygulamasna geilmesi, merkezyeti bir brokratik devletin kurulmas adna atlm nemli admlard 26. 1835 ylna gelindiinde merkez hkmet kalemiye, seyfiye ve ilmiye olmak zere l bir yapya kavuturulmu ve vergi sisteminde kurumlamay salamak iin mltezimler yerine maal muhassllar grevlendirilmitir 27. Merkez devlet ayrca reformlar hayata geirecek bir aydn kadrosuna da ihtiya duymaktayd. II. Mahmut dneminin sonlarna doru reform dncesini benimseyen brokratlarn ve devlet adamlarnn says olduka fazlayd. Bu brokrat ve devlet adamlar, devletin umr - kalemiyyesinde yetimi ve tecrbe kazanm kiilerdi. Bunlar Bblinin hariciye ve mlkiye ilerinde altklarndan, lkenin i ve d sorunlarna yabanc deillerdi. Tanzimat dneminin mimarlar kabul edilen Mustafa Reit Paa (1800-1858), Mehmet Emin li Paa (1815- 1871) ve Fuat Paa (1815-1869) hep byle bir gemie sahiptiler. Bu paalar Bblinin Tercme Odasnda Franszca renerek devletin daha ok d ilerinde grev almlard. Bunlarn amac, Osmanl Devletinin kurumlarna Avrupa bir biim vermekti. Tanzimat hareketi, saylar az da olsa byle bir kadroya dayal olarak gerekleti28. 2. II. Mahmut Dnemi Merkezyetiliin Dou Vilayetlerinde Uygulanmas XVI. ve XVII. yzyllarda Dou vilayetlerinin Osmanl mparatorluuna dhil edilmesinden sonraki idar yaplar, mparatorluun dier blgelerinden farkl olmutur. Bir ksm vilayetler, merkezden atanm valilerin yerine, kendilerine Osmanl unvanlar verilmi, blgelerinde etkili
23 I. Shaw ve K. Shaw, age., s. 66; Robert Mantran, Osmanl Tarihi II, ev.: Server Tanilli, Alkm Yaynevi, stanbul 2004, s. 45. 24 I. Shaw ve K. Shaw, age., s. 67. 25 Meclis-i Vl-i Ahkm Adliye hakknda geni bilgi iin bkz. Mehmet Seyitdanolu, Tanzimat Devrinde Meclis-i Vl (1838-1868), TTKB, Ankara 1994, s. 1. 26 lber Ortayl, mparatorluun En Uzun Yzyl, 25. Bask, Alkm Yaynlar, stanbul 2006, s. 46; Carter V. Fndley, Osmanl Devletinde Brokratik Reform, Babli, ev.: Latif Boyac- zzet Akyol, z Yaynclk, stanbul 1994, s. 120-121; Hlr ve Aka, agm., s. 326. 27 Musa adrc, age., s. 22; I. Shaw ve K. Shaw, age., s. 68. 28 Bill Erylmaz, Tanzimat ve Ynetimde Modernleme, s. 59; Ortayl, agm., s. 441-447.

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

510

Cabir DOAN

Krt aileleri tarafndan yar zerk bir ekilde ynetiliyordu. Krt emirliklerinin zamanla glenmesi ile birlikte bu durum, merkezce tannan baz ailelerin dier aileler zerindeki nfuzunu da artrmt. Bu emirliklerin zerkliklerinin boyutlar farklyd. ounlukla da emirlerin szde bal bulunduklar blge valileri ile olan ilikilerine, mevcut asker ve ekonomik dengelere gre deiiyordu. Baz emirlikler daha XVII. yzylda merkezn denetimi altna alnmt; ne var ki, merkez ynetim XVIII. yzyl boyunca gten dtke, mparatorluun farkl blgelerinde ortaya kan yan tipi feodal yaplanmalarn benzerleri XIX. yzyl balarnda Dou vilayetlerinde de ortaya kt29. Bunlar arasnda en nemlileri; gneyden kuzeye doru Sleymaniyeyi merkez alan Baban; Revanduzu merkez alan Soran; Amidiyeyi (madiye) merkez alan Behdinan; lemeriki merkez alan Hakkri; Cizreyi merkez alan Bohtan Emirliidir 30. ekil-1. II. Mahmut ncesi Dou Vilayetlerinde Krt Feodal Yaps31

II. Mahmut, mparatorluun i idaresinin yeniden dzenlenmesi ve modernletirilmesi gereine inanmaktayd. ktidarn kendi elinde merkezletirilmesi iin hem bakentte, hem de tarada btn arac otoritelerin ortadan kaldrlmas gerekiyordu. Veraset, gelenek veya halk desteinden gelen btn iktidarlar kaldrlarak hkmdarn iktidar, imparatorlukta tek otorite kayna olarak kalacakt32. 1806-1812 Rus Savann hemen ardndan merkezletirme politikasn balatan Sultan II. Mahmut, bu amala kendisini iktidara getiren yar bamsz yan ortadan

A. Haluk ay, Her Ynyle Krt Dosyas, 4. Bask, Turan Kltr Vakf Yaynlar, Anka ra 1996, s. 106. Sinan Hakan, Osmanl Ariv Belgelerinde Krtler ve Krt Direnileri 1817 -1867, Doz Yaynlar, stanbul 2007, s. 24. 31 Hakan zolu, Osmanl Devleti ve Krt Milliyetilii, ev.: Nilay zok- Gndoan ve Azat Zana Gndoan, Kitap Yaynevi, stanbul 2004, s. 88. 32 Lewis, age., s. 90.
30

29

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

II. Mahmut Dnemi Osmanl Merkezileme Politikasnn Dou Vilayetlerinde

511

kaldrmak iin harekete geti33. lk olarak 1812-1817 yllarnda Anadoludaki byk ya nlar ortadan kaldrlm ve ayns 1814-1820 yllar arasnda Balkanlarda gerekletirmitir. Dou vilayetlerinde ise durum daha farklyd. Orada hemen hemen yar bamsz durumda olan Krt ve Yezidi beylerini, yani byk airet koalisyonlarna hkim olan emirleri yola getirmek biraz daha g olacakt34. 2.1. Reit Paa Dnemi Dou Vilayetlerinde Merkezleme Faaliyetleri (1827 -1836) Padiah II. Mahmut, Dou vilayetlerindeki slahat programn gerekletirmek amacyla Sivas valiliine Reit Paay35 atad (1833). Reit Paa Rumelide olduu zaman Arnavutlukun slahna alm ve buradaki asilere kar sert tutumuyla hret kazanmt. Paaya verilen grev blgeyi slah ederek burada devlete baml olmayan unsurlar denetim altna almakt. Bunun iin olduka geni yetkilerle donatlmt. Keban ve Ergani Maden-i Hmayunlar ile Diyarbakr ve Rakka eyaletleri onun ynetimine braklmtr. Kolaylkla asker ve zahire tedarik edebilmek iin Mu yresinin idaresi de kendi istei zerine ona verilmiti. Bylece Sivastan Vana, Hakkrinin batsndan Musulun Kuzeyine kadar uzanan olduka geni ve bir o kadar sorunlu blge dorudan Reit Paann denetimine girmitir 36. Reit Paay zor bir grev beklemekteydi. Zira bu blge yzyllardr kendi haline braklm gibiydi. Dersimden Musula kadar blgenin her taraf bana buyruk yaayan derebeyleri ve airet reisleriyle doluydu. Bunlar arasnda en gl olan Revanduz Beyi Mehmet Paayd. Cizre, Mardin ve Musul blgesi de tmyle onun kontrol altndayd 37. Reit Paann Revanduz, Hakkri ve Kuzey Irakta Sincar blgesinde yapmaya alt idar dzenlemeler, blgede 1830da birok yeni ve byk isyann balamasna sebep oldu 38. Bu isyanlar ierisinde en nemlileri; Bedirhan Bey, Said Bey, Revanduzlu Kr Mehmet Paa39 ve Soran aireti reisi Mir Muhammed isyanlardr40.

Martin Van Bruinessen, Airetler ve Devlet, Aa, eyh, Devlet, ev.: Banu Yalkut, 4. Bask, letiim Yaynlar, stanbul 2006, s. 269. 34 Zrcher, age., s. 51; Hammer, Byk Osmanl Tarihi, C. IX, dal Neriyat, stanbul 1996, s. 226-229; Fnkel, age., s. 381-383. 35 1826 ylnda Sivas valiliine atanan Reit Paa, Grc aslldr. II. Mahmutun sa kolu olarak ifade edilmesine ramen reformlara pek yatkn birisi deildir. Reit Paa, Osmanl ordusunun dou kanadnn seraskeriydi (mareal). Osmanl ordusunun bandayken, 1832 yl Ekim aynda Konya savanda Msrl brahim Paaya yenildi ve esir dt. Martin Van Bruinessen, Reit Paann Dou harekt srasnda izledii stratejiler iin asker bir deha ifadesini kullanr. Lewis, age., s. 105; Bruinessen, agm., s. 270. 36 Fatih Gencer, Merkeziyeti Dzenlemeler Balamnda Bedirhan Bey Olay, Baslmam Doktora Tezi, Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih (Yakna Tarihi) Anabilim Dal, Ankara 2010, s. 19-20. Bkz. Wadie Jwadieh, Krt Milliyetiliinin Tarihsel Kkeni ve Geliimi, ev.: smail ek ve Alper Duman, 4. Bask, letiim Yaynlar, stanbul 2007, s. 114; Mehmet Bayrak, Krtler ve Ulusal-Demokratik Mcadeleri stne Gizli Belgeler Aratrmalar-Notlar, z-ge Yaynlar, Ankara 1993, s. 54. 37 Gencer, a.g.t., s. 20. 38 ay, age., s. 286; Robert Olsen, The Emergence of Kurdish Nationalism And The Sheikh Said Rebellion 18801925, University Of Texas Press, Texsas 1989, s. 6. XIX. yzylda meydana gelen bu isyan hareketleri, devlete kar bir hareket olmaktan ziyade, yerel yneticilerin keyf uygulamalarna bir tepki olarak ortaya kmtr. Bu dnemde Anadolunun baz eyaletlerinde buna benzer hadiselerin meydana gelmi olmas, byk lde merkez otoritenin zayflamasndan kaynaklanmaktadr. Bu sebeple, oluan bu isyanlarn siyas, din veya etnik bir mahiyeti bulunmamaktadr. brahim Ylmazelik, XIX. Yzylda Diyarbakr Eyaletinde Ynetim Halk Mnasebetleri, Prof. Dr. Bayram Kodamana Armaan, Eser Ofset Matbaaclk, Samsun 1993, s. 387. 39 smi, Osmanl belgelerinde Revanduz Beyi, Revanduzlu Mehmed Bey veya Paalk unvan aldktan sonra Revanduzlu Mehmed Paa olarak ifade edilir. Krtler tarafndan Mir Muhammed olarak adlandrlm ve tannmtr. Bir gz kr olduundan Mir Muhammed, Kore olarak da bilinir. Hakan, age., s. 68. 40 V. Minorsky vd., Krtler Krdistan, ev.: Kamuran Fratl, 2. Bask, Doz Yaynlar, stanbul 2004, s. 99.

33

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

512

Cabir DOAN

Bu ilk merkezletirme giriimine tepki olarak isyan eden emirlikler, uluslararas politik durum ve Osmanl-Msr gerginliinden de yararlanarak eski parlak gnlerini geri getirdiler ve ok geni arazileri igal edip merkez otoriteye bakaldrdlar41. Reit Paa, Dou vilayetlerinde otoriteyi yeniden kurmak amacyla blgeye ynelik askeri hazrlklara balad. Kendisine yardmc olmak amacyla Padiahn yaveri Semih Paann komutasnda ikinci bir ordu hazr duruma getirildi. Semih Paann ordusunun yolu, TrabzonErzincan zerinden Van Glne doru mparatorluun kuzeydou blgelerinden gemektedir 42. Reit Paann ordusunun yolu ise; Samsun, Sivas ve Malatya zerinden daha douya gitmektedir. Bu ordunun asl amac, Soran Emiri Mir Muhammedi itaat altna almaktr 43. Badat Valisi Ali Rza Paa ve Musul valisi nce Bayraktar Muhammed Paa ise, gerektiinde kuvvetlerini Reit Paann emrine verme talimat aldlar 44. Reit Paa, 1833 ylnda blgede denetimi yeniden salamak ve asker harekt gerekletirebilmek iin ncelikle Karadenizden Diyarbakra silah tamak zere 645 km. uzunluunda asker bir yol ina ettirdi. 1834 ve 1835 yllarnda Anadolunun ortasnda ve kuzeydousunda yaayan Krtleri itaat altna ald. taat altna alnanlar arasnda Yezidi reisi Rdvanl Mirza Aa da vard. Ayn dnemde Osmanl ordusu Urfay yeniden kontrol altna alarak Mardindeki isyan bastrd45. Reit Paa, ayn yl byk ammar aireti reisi Sofuku yakalayarak stanbula gnderdi. Sincarl Yezidilerle, Telaferli Trkmenleri de itaat altna alarak Sason-Mafkan blgesini kontrol altna ald46. 1835 yl baharnda Reit Paa, ounluu Yezidilerden oluan Garzan blgesi zerine yrd; bu blgeyi ve Yezidhaneyi Austos 1835te kontrol altna alarak Diyarbakr blgesi airetleri ile de anlat47. Reit Paa, 10 Recep 1251 (1 Ekim 1835) tarihinde Dersaadete yazd raporda, Cizre ile ilgili olarak bu sancan, Diyarbakr eyaleti dhiline bulunmasna ramen bir mddetten beri Revanduz Beyi Mehmet Paann elinde olduunu, ismi geen kiinin bir takm asker gndererek Cizre, Midyat, Siirt ve irvan taraflarnda tahrik ve tazyike sebep olduunu bildirmektedir. Ayrca, Cizre alnmadan blgede tahriklerin nnn alnamayacan, ancak buraya sahip olu nduu takdirde Diyarbakr eyaletinin tam anlamyla dzen ve huzura kavuacan ifade etmektedir 48. Reit Paann, yapt asker harektlarla blge zerindeki etkisini gn getike artrd grlmektedir. Blgenin istikrara kavumasnda Cizrenin kilit rol oynad fikrinde olan Reit Paa, 1835 yl sonlarna doru ar k artlar ve Msr meselesi sebebiyle harekt ertelemek zorunda kalmtr.Blgedeki seferlerine zaman zaman ara vermek zorunda kalan Reit Paa, 1836 baharnda Cizre zerine yeniden yneldi49. Harekt srasnda Cizre emiri olan Seyfettin50, Osmanl birliklerini bir hayli uratrm; fakat sonuta kaarak Badat Valisine snm ve validen
Bruinessen, agm., s. 270. Ahmet Kahraman, Krt syanlar Tedip ve Tenkil, 2. Bask, Evrensel Basm Yayn, stanbul 2004, s. 37. 43 M.S. Lazarev vd., Yeni ve Yakn ada Krt Siyaset Tarihi, ev.: M. Aras, stanbul 1998, s. 124; Ersal Yavi, Krdistan topyas, Yazc Yaynevi, zmir 2006, s. 34-35. 44 Jwadieh, age., s. 114. 45 John S.Guest, Yezidilerin Tarihi, ev.: brahim Bingl, 2. Bask, Avesta Yaynlar, stanbul 2007, s. 133. 46 Jwadieh, age., s. 115. 47 BOA, HAT, 447/22311-A, Lef: 2; BOA, HAT, 377/20477-H, Lef: 3. 48 BOA, HAT, 447/22311-A, Lef: 2. 49 Hakan, age., s. 77. 50 Reit Paann Dou harekt srasnda (1836) Cizre Beyi bulunan Emir Seyfettinin ne zaman ve nasl bu greve geldii konusunda kaynaklarda ve ariv belgelerinde aydnlatc bilgi yoktur. Oysaki 1821den beri Bedirhan Bey, Cizre ve Bohtan Emiridir. htimal ki, Revanduz Emiri, Cizreyi ele geirdii dnemde geici olarak buraya Bedirhan Beye gre daha lml biri olan Seyfettin Beyi geirmitir. Cizrenin yeniden Osmanl Devletinin kontrolne gemesi sonras Bedirhan Beyin harekt srasnda izledii devlet yanls politikadan dolay dl olarak Cizre Emirliine yeniden getirilmesi bu dnceyi dorulamaktadr. BOA, .MSM, 48/1229, Lef: 17.
42 41

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

II. Mahmut Dnemi Osmanl Merkezileme Politikasnn Dou Vilayetlerinde

513

affedilmesi iin arac olmasn istemitir. Bu talebi kabul edilerek kendisine konak ve vazife verilerek taltif edilmitir51. Bedirhan Bey, Reit Paann Cizre harekt srasnda Osmanl birliklerine kar koymamtr 52. Bu tavrndan dolay Paa, Bedirhan yanna ararak ona gvenlik teminat vermi ve onu Cizre Beyi olarak tayin etmitir. Bedirhan Bey, Reit Paann kendisine gsterdii itimat ve gven sonrasnda hkmet tarafndan Cizre ve Bohtan Mtesellimi 53 ve Askiri Redife Miralayl unvanlar ile dllendirilmitir 54. Kardei Seyfettin Bey de, Bedirhan Bey vastasyla

BOA, .MSM, 48/1225, Lef: 4. Bedirhan Bey, Reit Paann Dou harekt srasnda en kk bir kar koyma hareketinde bulunmazken ideolojik kaynaklarn pek ounda Bedirhan Beyi efsaneletirme adna bilimsel tarih metedolojisinden uzak hayal birtakm mcadele ve kahramanlk senaryolar retilmitir. Babakanlk Osmanl Arivinde bulunan o dneme ait yer alan resm kayt ve tutanaklarn tamam bizim yukardaki ifadelerimizi dorular niteliktedir. Zekeriya Paa hazretleri bendeleri tezkere-i mezkrelerinde hl nevhi-i merkme mtesellimi bulunan Bedirhan Beyin Ferikn- kirmdan atfetl Hamdi Paa bendeleri vstasyla mteveff Reit Paaya arz - dehlet eylediini beyn ve tezkir eylemi iseler de hakikati u vechledir ki mteveff-y mrn-ileyhin Cezire zerine hareketinde mir -i mma-ileyh Mir Seyfettin ile bil-ittifk mteveff-y mrn-ileyhin refkatinde bulunan askir-i muntazama ve gayr- muntazamaya karu durarak hayli dadaa ve tel virmi ve birka gice mtekiben ebhn iderek mteveff-y mrn-ileyhi ziyde ztrba drm ve bil-hire bi-lutfehu teala kuvve-i fhire Devlet-i Aliyyeye tb-ver olamayarak rfirr irtikb itmi iseler dahi mir-i mma-ileyhma tek durur malleden olmayub bir aralk uygunsuzlua tasaddi ideceklerini mteveff -y mrn-ileyhin veftndan sonra ker-i mtehassslarnn Diyarbekire vrd- abidnemde mma-ileyh Bedirhan Bey bana bir takm haert cemiyle Bohtan havlisinde gezinmekde olduu tahkik olunarak def -ilgas in mrn-ileyh Hamdi Paa bendeleri iki alay askir-i mansre ve birtakm babozuk asker ile Cezire taraflarna tayin ve kerleri dahi Sincar zerine azimetle tli -i nusrat-metli-i hazret-i padih asryla Sincar ve Telafer ekyas tedib ve ol havli teshir olunduktan sonra mir-i mma-ileyh kuvve-i fhire-i saltanat- seniyyeyi grerek banda bulunan cemiyet ile mrn-ileyh Hamdi Paa bendelerine arz- dehlet ve cemiyet-i mezkreden be yz adam tutub askir-i mansre alaylarna virerek ibrz- hsn-i hidmet eylediine bin-en Ferik-i mrn-ileyh bendeleri vstasyla taraf- kernemden it-y rey ve emniyetle Diyarbekire celb ve temin ve sye-i ihsn-vye-i hazret-i mlknede binbalk rtbesiyle km-bin ve uhdesine birka mahallin5 mtesellimlii bil -ihle ide klnm ve dorusu her hlde medda-y sadkati isbt eylemi olduundan muahharan cnib-i seniyyl-cevnib Devlet-i Aliyyeden Miralaylk rtbe-i refias ihsn ve nn vstasyla dahi mma-ileyh Mir Seyfettin celb ile taraf- saltanat- seniyyeden Kapucubalk rtbesi inayetiyle mazhar- eltf cenb- ehriyar draderban olmu ve mirlik merkrdan infisl -i bendeganeme kadar ikisi dahi ibrz- levzm rza-cyu ve sadkat ve hayli balca hidmetlerde dahi istihdam ile izhr - gayret etmiler.. BOA, .MSM, 48/1225, Lef: 4. 53 Mtesellim, Tanzimattan nce vali ve mutasarrflarn zerinde sancak ve kazalarn idaresinde memur edilenler hakknda kullanlan bir terimdir. Mtesellimlik, 16. yzyln ikinci yarsnda karmza kmaktadr. Tanzimatn iln edildii 1839 ylna kadar varln srdrmtr. 1839da Tanzimat Ferman ile mparatorlukta yeniden dzenlemeye gidilirken mtesellimlik kurumu da ele alnm, slah mmkn grlmediinden kaldrlarak yerine muhassllk getirilmitir. Geni bilgi iin bkz. Musa adrc, Tanzimat Srecinde Trkiye lke Ynetimi, mge Kitabevi Yaynlar, Ankara 2007, s. 29-43. 54 BOA, .MSM, 48/1229; BOA, .MSM, 48/1228, Lef: 10; BOA, .MSM, 48/1226, Lef: 6; BOA, Ayniyt Defteri, nr. 609, s. 3-8; Ahmet Ltfi Efendi, age., s. 1246; Nazmi Sevgen, Krtler, BTDD, S. 11, Austos 1968, s. 49; Musa adrc, Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yaplar, TTKB, Ankara 1991, s. 194; Sabri Ate, Empires at the Margin; Towards a History of the Otoman-ranian Borderland and the Borderland Peoples, 1843-1881, Baslmam Doktora Tezi, New York University, Deportment of History and Middle Eastern and slamic Studies, New York 2007, s. 85. Osmanl ordusunda grev yapan Alman subay Feld Mareal Von Moltke de 12 Mays 1838 tarihli mektubunda, Bedirhan Beye ismi var cismi yok redif alaynn Miralaylnn verildiini yazmaktadr. Helmuth Von Moltke, Moltkenin Trkiye Mektuplar, ev.: Hayrullah rs, 3.Bask, Remzi Kitabevi Yaynlar, stanbul 1999, s. 220. atufetl Mehmed Hamdi Paa bendelerini vsta ve rey ve emniyet suretini re ile mir -i merkumu nezdine celb ederek hakknda usl-i taltifi icr ve salifz, zikr Cizre kazas mtesellimliini uhdesine ihale ile oralarn nizm ve iltizmn ibk eylemi ve mrrrileyhin veftna dein mir -i merkumun dahi baz mertebe hsn-i hizmeti zuhura gelerek muahharan eylt- mezkre devletl Hfz Paa hazretlerinin uhdelerine tevcih ve ihsn - li buyruldukda hakknda tahriren nevazi ve iltifat - kmileyi icr buyurmu olduklarndan mir -i merkum dahi emniyet-i tmme hsl iderek nezd-i hazreti mrn-ileyhe gelp ferden bana itat ve isbt - muedde-y sadkat eylemi olduundan mrn-ileyh hazretleri dahi mukbelesinde kendsn hk-py- li-ye bil inh askir-i redife miralayl rtbe-i refiasyla Bohtan ve Hac Behram kazalarn dahi ilhaken uhdesine ihale ile halline ide ve izm buyurmu, BOA, .MSM, 48/1225, Lef: 6.
52

51

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

514

Cabir DOAN

Diyarbakr mirlii srasnda Badat Muhafz Hafz Paann55 hizmetine girmi; zamanla o da devletin itimat ve gvenini kazanarak Miralaylk nian ile dllendirilmitir. Seyfettin Bey, daha sonra Cizreye dnm ve aabeyinin Cizrede bulunmad dnemlerde onun adna y netime veklet etmitir. Reit Paann oullar tarafndan gnderilen pusulada, Revanduz Miri Muhammed Beyin elinde olan Cizrenin kontrolnn, hkmet kuvvetlerince ele geirildii haberi verilmektedir. Pusulann devamnda Cizre hakknda u bilgiler yer almaktadr: Cizre dedikleri yer, olduka etin, ky ve kaleleriyle salam, ahalisi cesaretli ve cengver olarak bu hususta pek ok zahmet ve meakkat ekilmi ise de Allaha hamdolsun ki Hazreti Padiah sayesinde ele geirilmitir. Bunun zerine sair asiler dahi dehalet ve itaat etmi olduklarndan Revanduz meselesinin tamamlanmas sras gelmitir56. Blge hakknda da bilgi veren Reit Paa, blge halk arasnda atmalarn eksik olmadn, pek ok kyde barut imalatnn yapldn da yazsna eklemitir. Reit Paann, Cizre ve Cizre Beyi Seyfettin Bey hakkndaki mektubu ise, dnemin Cizre toplumu, kltr ve kendilerini nl slam komutan ve sahabe Halid bin Velidin soyundan sayan Cizre Beyleri (Aziz ailesi) hakknda nemli bilgiler vermektedir. Reit Paann kardeine Cizreden yazd 07.05.1836 tarihli mektup yledir: Cizre Blgesi Krtleri geen sene grdmz Krtlere benzemeyip meer bunlar onlardan birka kat fena milletmi. te, Cizre Beyi Seyfettin Bey dedikleri hainin ele geen saraynda bulunup yazma ilitirilerek tarafnza gnderilen Arapa evraklarndan da anlalmaktadr. yle ki buralarda Seyyid ve eyh diye tabir edilen birtakm fesatlar olup daima dalarda gezip, tmyle beyaz elbise giyerek her nereye gitseler bazlar Ca-i bi eyhna57 bazlarna da eyh-i ma hat58 diyerek, kadn ve erkek ellerini pp eteklerine sarlyorlar. Bunlar kendi kabilelerine her ne syleseler, yani filan ile muharebe ediniz ve filan ile barnz! dedikleri anda ylece hareket ediyorlar. u ekildeki faraza iki airet birbirleriyle savamaya balayp, iki taraftan da tfekler kullanlyor iken, bu eyhlerin biri aralarna girdiinde derhal tfek kesilip yerli yerine giriyorlar. zetle bunlarn halleri hibir millette grlmemitir. te zikredilen evrakn dahi hain ahsn (Seyfettin Beyin) bu gnlerde dalarda olan eyhinden olduu meseleye vakf olanlardan tahkik olunmu ve tarafnza gnderilmitir. Hain ahsa bu derece hrmet ve tabir olmadan gya Halid bin Velid atalarndan olduu iinmi. Lakin yle midir, deil midir? Orasn bilemem. Huda bilir ki bunlar hutbelerinde bile padiahmz efendimizin adn yd etmezler. Birtakm Revanduzlunun59, bu havali civarlarnda da Seyfettinin ismini anyorlar. te her ne kadar tafsil olunsa bu haaratn hareket ve halleri tarif olunmaz.60 Cizrenin dmesinden sonra 1836da Osmanl kuvvetleri, Revanduz Mirine kar Reit Paa kumandasnda harekete geti. Bedirhan Bey de bu harektta birlikleriyle birlikte hazr bulundu. Badat Valisi Rza Paa ve Musul Valisi Mehmet Paa da, birlikleriyle bu harekta destek

erkes asll Hafz Paa, 1836da Reit Paann Diyarbakrda lmesi zerine Dou harektnn bana getirilmitir. Hafz Mehmed Paa, modern asker yntemlerden yanayd ve Dou harektna gen Alman subaylarndan Helmut Von Moltkeyi de birlikte gtrmt. Osmanl ile Msr arasndaki Nizip Savanda (Haziran 1839) Osmanl ordusunun komutanyd. Msr birlikleri karsnda yaanan yenilgi sonrasnda komutanlk grevinden alnm ve Erzurum Valiliine atanmtr. Jwadieh, age., s. 114; Lewis, age., s. 105. 56 Hakan, age., s. 78. Ayrca bkz. BOA, .MSM, 48/1229, Lef: 17. 57 Arapa eyhimiz geldi anlamndadr. 58 Krte de (Kurmanci) eyhimiz geldi! anlamndadr. 59 Revanduz Miri, Mir Muhammed Paa y kastetmektedir. 60 Hakan, age., s. 79-80.

55

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

II. Mahmut Dnemi Osmanl Merkezileme Politikasnn Dou Vilayetlerinde

515

verdiler. Osmanl ordular karsnda daha fazla direnemeyen Soran Beyi Mir Muhammed, 1836 ylnn sonlarna doru teslim oldu ve stanbula gnderildi 61. Reit Paann bundan sonra ki amac Anadolu snrna dayanm olan Msr ordusuna kar blgede gerekli hazrlklar yapmakt. Fakat Reit Paann 11 Kasm 1836da Diyarbakrda koleradan lmesi onun bu dncesini gerekletirmesine frsat tanmad 62. Reit Paa dneminde Dou vilayetlerinde merkezi otorite kurularak gvenlik sorunlar byk lde halledildi. 1840 ylnda blgeyi gezen Brant, Paann seferleri sonucunda yamalarn ve lmlerin son bulduunu ve blgede salanan asayiten ahalinin olduka memnun olduunu belirtmektedir63. 2.2. Hafz Paa Dnemi Dou Vilayetlerinde Merkezileme Faaliyetleri (1836 -1839) Reit Paa ldkten sonra yerine Sivas Valiliine, Sivas, Rakka, Diyarbakr Eyaleti Mirlii unvanyla Hafz Paa geirildi. Hafz Paann grev alannn nemini gz nnde bulunduran Hkmet, daha nce Reit Paann grev alan ierisinde bulunan yerlerde herhangi bir deiiklie gitmeden aynen Hafz Paann ynetimine verilmesine karar verdi. Bunun zerine Mu Sanca, Hns, Tekman ve Malazgirt kazalaryla beraber Hafz Paann ynetimine brakld. Bylece Hafz Paada Reit Paa gibi blgeyi tek elden ynetmeye balad. Hafz Paann grevlerinden birisi de selefinin uramaya zaman bulamad Msr meselesini halletmekti. Ancak daha nce blgede tam olarak kurulamam olan devlet otoritesini dzene konulamam olan devlet otoritesini kurmak gerekiyordu 64. Hafz Paa ilk i olarak 1837 baharnda Yezidiler zerine gerekletirilecek askeri harekt iin hazrlklara balad. Yezidiler, yaadklar blgede srekli olarak sorun karan bir topluluk olarak bilinmektedirler. Merkez idarenin kendilerinden asker ile vergi talebine kar kmakta ve blgelerinden geen kervanlara saldrmak suretiyle asayisizlie neden olmaktadrlar 65. Hafz Paa, blgede asayii temin etmek ve devlet otoritesini burada yeniden kurmak amacyla 1837 Hazirannda hazrlad askeri birliin bana Krt Mehmet Paay getirerek Yezidiler zerine yrd. lk nce Garzan blgesine giren Hafz Paa buradaki Yezidileri itaat altna aldktan sonra Sincar Da Yezidilerine yneldi. haftalk bir kuatma neticesinde Sincar Da Yezidileri teslim olarak itaati kabul etmesinden sonra, Hafz Paa ynn Telafer Yezidilerine evirdi. Konu ile ilgi olarak merkeze gndermi olduu mektupta Telaferin Sincar Dana 12 saat mesafede olup iki bin haneden olutuunu ve halknn bir ksmnn Sincarllar gibi Yezidi olduunu ifade etmektedir. Telaferi kuatan Osmanl birlikleri karsnda tutunamayan Yezidiler, Hafz Paa ile anlama yoluna gitmi, vergi vermeyi ve devlete itaati kabul etmilerdir 66. Douda isyan hlinde bulunan kiilerden birisi de, Cizre blgesindeki Sait Bey idi. Msr ordusunu durdurmak iin zaten blgede toplanm olan Osmanl ordusu, Cizreli Bedirhan Beyin
Sinan Hakan, Mks Krt Mirleri Tarihi ve Han Mahmut, Peri Yaynlar, stanbul 2002, s. 58 -59; Lazarev vd., age., s. 125-126; Jessica R.Eber, Fatal Ambivalence: Missionaries in Ottoman Kurdistan (1839-1843), A thesis submitted to the Faculty of Wesleyan University Degree of Bachelor of Arts With Depaertmental Honors in History, April 2008, s. 42; Henry J. Barkey and Graham E. Fuller, Turkeys Kurdish Question, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, New York 1998, s. 7; ay, age., s. 287; adillili Vedat, Trkiyede Krtlk Hareketleri ve syanlar, C. I, Kon Yaynlar, Ankara 1980, s. 28. 62 Gencer, a.g.t., s. 39; Guest, age., s. 133, Safiye Dndar, Krtler ve Aznlk Tartmalar, Doan Egmont Yaynclk, stanbul 2009, s. 93. 63 Gencer, a.g.t., s. 46. 64 Gencer, a.g.t., s. 48. 65 Yurdaer Abca, Yezidilik ve Osmanl Ynetiminde Yezidiler , Baslmam Yksek Lisans Tezi, Eskiehir Osman Gazi niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Eskiehir 2006, s. 70 -71. 66 Sinan Hakan, Osmanl Ariv Belgelerinde Krtler ve Krt Direnileri (1817-1867), s. 85-86; Celile Celil, XIX. Yzyl Osmanl mparatorluunda Krtler, ev.: Mehmet Demir, z-ge Yaynlar, Ankara 1992, s. 116-118.
61

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

516

Cabir DOAN

de yardmyla Sait Beyi itaat altna ald. Sait Bey kalesi ykld (Mays 1838) 67. Kalenin alnmasna Hafz Paann yannda bulunan Alman subay Helmuth Von Moltke de katlmtr 68. Hafz Paa son olarak blgede isyan halinde bulunan Krt beylerinden Han Mahmut ve madiyeli smail Paaya69 ynelecektir. Bunlardan Han Mahmut 1838 ylnda kendi blgesi iinde yer alan Mks, Kava ve Vestan blgelerinin dna karak stratejik nemi olan Hoap Kalesini alm, blgenin en gl beylerinden biri haline gelmitir. Ayn yl Osmanl Devletinin Van ve evresinde balatt merkeziletirme politikalarna kar gelerek isyana giriti. Bunun zerine Hafz Paann emriyle Cizre Emiri Bedirhan Bey ile Hakkri emiri Nurullah Bey, Han Mahmutun zerine saldrya geti. Zor durumda kalan Han Mahmut, Van Kaymakam shak Paaya teslim oldu. 4 Kasm 1838de Erzuruma getirilen Han Mahmut ve kardeleri buradan da Erzurum Miri Osman Paa tarafndan stanbula gnderildi70. madiyeli smail Paann, 1838 ylnda devlete kar balatt isyan, Aralk 1838de, Badat Valisi Ali Paa ve Musul Valisi ncebayraktarolu Mehmet Paann abalaryla dzenlenen bir harekt sonrasnda bastrlm ve madiye, Musula balanmtr. Bu olay sonrasnda madiye emir ailesi nce Badata, daha sonra da Musula yerlemeye mecbur tutulmutur 71.

Bill N.imir, Krtlk (1787-1923), Bilgi Yaynevi, Ankara 2007, s. 24; Ahmet zer, Be Byk Tarihi Kavakta Krtler ve Trkler, Bar Matbaas, stanbul 2009, s.24. 68 Prusyal Temen (daha sonra Feld Mareal olan) Helmut h Von Moltke, 1836-1839 yllar arasnda yalnz gezi iin geldii Trkiyede asker uzman ve danman olarak kald. Bata stanbul ve Boaz olmak zere birok yerin haritasn yapt. Dou illerinde kk asker harektlara katld. Bu harektlar srasnda Osmanl birliklerinin komutan Hafz Paann yannda Genelkurmay danman olarak yer ald. Katld harektlardan biri de, Sait Bey Kalesinin alnmasyd. Bu harekt srasnda Osmanl ordusu iinde yer alm Bedirhan Beyin karargh ile ilgili izlenim lerini kitabnda etraflca anlatmtr. Moltke, ayrca Msr ordusuyla Nizipte yaplan ve bozgunla sonulanan savata aktif bir ekilde rol almtr. Moltke, age., s. 219-231; Garo Sasuni, Krt Ulusal Harektleri ve 15. Yzyldan Gnmze Ermeni Krt likileri, ev.: Bedros Zartaryan ve Memi Yetkin, Med Yaynlar, stanbul 1992, s. 203 -205. Richard Andree, Feldmareal Helmut Von Moltkenin Trkiye Gezisi, TDA, ev.: Seluk nl, S. 43, Austos 1986, s. 203-205. 69 madiye (Amidiye) ehri Behdinan blgesinin merkezi konumundadr smail Paa madiye beylerinden olup Kuzey Iraktaki Baban ve Soran Krt yneticileri gibi Osmanl Devletinden Paalk unvan almtr. Hakan, age., s. 88. 70 Hakan, age., s. 91-110. 71 BOA, .MSM, 48/1225, Lef: 43.

67

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

II. Mahmut Dnemi Osmanl Merkezileme Politikasnn Dou Vilayetlerinde

517

ekil-2. 19. II. Mahmut Dnemi Osmanl Merkezlemesinin Dou Vilayetlerinde Uygulanmas Sonras Krt Feodal Yaps72

Osmanl Devletinin 1827 ylnda Reit Paa ile Dou vilayetlerinde balatt merkezileme politikas, onun yerine geen Hafz Paa ile 1839da sona ermitir. Bu sre zarfnda blgede isyan halinde olan birok feodal Krt beyi ve airet lideri ordu birlikleri tarafndan tamamen itaat altna alnm ve merkez ynetim yeniden kurulmutur. Artk Krt blgelerinin yneticileri, hkmet tarafndan atanmaktadr. lke ynetiminin merkezletirilmesi, bu dnemin en nemli baarlarndan birisidir. Sonu Osmanl merkeziyetilii istisnal bir merkeziyetiliktir. Zamana, artlara ve blgenin durumuna gre deiiklik gstermitir. Dou vilayetlerinde corafi zelikleri nedeniyle tam bir merkez otorite kurulamam, bundan dolay devlet blgede farkl bir idar bir yaplanmaya giderek zaman zaman yerinden ynetim uygulamtr. Blgedeki birok vilayet merkezden atanm valiler yerine, kendilerine Osmanl unvanlar verilmi Krt beyleri tarafndan yar zerk olarak ynetilmilerdir. Fakat bu durum merkez otoritenin gc ile doru orantl olarak deimekteydi. Merkezi yap daha nce Krt beylerine verdikleri ayrcalklar 17. yzylda blgeyi dorudan kendi ynetimi altna alarak dorudan merkezn denetimi altna almtr. Ne var ki merkez ynetimin 18. yzyl boyunca zayflamas zerine Dou vilayetlerinde ki Krt beyleri tekrar zerk konuma geldiler. II. Mahmut yapt reformlarla Batl devletleri rnek alarak merkeziyeti bir politika izledi. lk i olarak devletin nndeki en byk engel olarak grd yar zerk ayanlar kaldrmakla ie balad. Bunu Anadolu ve Balkanlarda byk lde baard. Fakat merkeziyetilik politikasnn Dou vilayetlerinde uygulamaya geildiinde byk bir direnile karlat. Sahip olduklar gc
72

zolu, age., s. 88.

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

518

Cabir DOAN

ve nfuzu kaybetmekten korkan Krt beyleri devlete kar isyana giritiler. Uzun sre devleti megul eden bu isyanlar 1827 ylnda Sivas valiliine atanan Reit Paa ve onun yerine geen Hafz Paa dnemlerinde baarl bir ekilde blgede uygulanm ve blgede byk lde merkez otorite salanmtr. II. Mahmut dneminde ortaya kan bu isyanlara bir ksm blc unsurlar tarafndan siyas ve etnik bir mahiyet verilmek istense de, gerek resmi kaytlar gerekse misyoner raporlar bunun byle olmadn bize gstermektedir. Ayrca Krt kimlii henz bu dnemde siyas bir ierik kazanm deildir. Onun iin bu dnemde ortaya kan isyan hareketlerini dorudan devleti hedef alan bir isyan hareketi olmaktan ziyade, sahip olduklar makam ve yetkileri merkezleme politikasyla kaybetmek istemeyen yerel yneticilerin bir tepki hareketi olarak grmek mmkndr. KAYNAKLAR 1. Ariv Kaynaklar BOA(Babakanlk Osmanl Arivi) BOA, Diyarbakr Ayniyat Defteri, nr. 609 BOA, rade-i Mesail-i Mhimme (BOA, .MSM) BOA, Hatt- Hmayun (BOA, HAT) 2. Dier Kaynaklar ABCA Yurdaer; Yezidilik ve Osmanl Ynetiminde Yezidiler, Baslmam Yksek Lisans Tezi, Eskiehir Osman Gazi niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Eskiehir 2006. Abdurrahman eref Efendi, Osmanl Devleti Tarihi, Hzl. Musa Duman, Bilimevi Basn Yaym, stanbul 2005. Ahmet Cevdet Paa, Tarih-i Cevdet Osmanl Tarihi, C. V, dal Neriyat, stanbul 1994. Ahmet Ltfi Efendi, Vakanvis Ahmet Ltfi Efendi Tarihi, C. I, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 1999. ANDREE Richard, Feldmareal Helmut Von Moltkenin Trkiye Gezisi, Trk Dnyas Aratrmalar, ev.: Seluk nl, S. 43, Austos 1986, s. 185-206. ATE Sabri, Empires at the Margin; Towards a History of the Otoman-ranian Borderland and the Borderland Peoples, 1843-1881, Baslmam Doktora Tezi, New York University, Deportment of History and Middle Eastern and slamic Studies, New York 2007. BARKEY Henry J. and Graham E. Fuller, Turkeys Kurdish Question, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, New York 1998. BAYRAK Mehmet, Krtler ve Ulusal-Demokratik Mcadeleri stne Gizli BelgelerAratrmalar-Notlar, z-ge Yaynlar, Ankara 1993. BOZKURT Glnihal, Tanzimat ve Hukuk, Tanzimatn 150. Yldnm Uluslararas Sempozyumu, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1994, s. 271-279. BRUNESSEN Martin Van, Airetler ve Devlet, Aa, eyh, Devlet, ev.: Banu Yalkut, 4. Bask, letiim Yaynlar, stanbul 2006, s. 199-303.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

II. Mahmut Dnemi Osmanl Merkezileme Politikasnn Dou Vilayetlerinde

519

CARTER V.Fndley, Osmanl Devletinde Brokratik Reform, Babli, ev.: Latif Boyac- zzet Akyol, z Yaynclk, stanbul 1994. CELL Celile, XIX. Yzyl Osmanl mparatorluunda Krtler, ev.: Mehmet Demir, z-ge Yaynlar, Ankara 1992. ADIRCI Musa, Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yaplar, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1991. ADIRCI Musa, Tanzimat Srecinde Trkiye lke Ynetimi, mge Kitabevi Yaynlar, Ankara 2007. AVDAR Tevfik, Trkiyenin Demokrasi Tarihi (1839-1950), mge Kitabevi Yaynlar, Ankara 1995. AY A. Haluk, Her Ynyle Krt Dosyas, 4. Bask, Turan Kltr Vakf Yaynlar, Ankara 1996. DNDAR Safiye, Krtler ve Aznlk Tartmalar, Doan Egmont Yaynclk, stanbul 2009. EBER Jessica R., Fatal Ambivalence: Missionaries in Ottoman Kurdistan (1839-1843), A thesis submitted to the Faculty of Wesleyan University Degree of Bachelor of Arts With Depaertmental Honors in History April 2008. ERYILMAZ Bill, Osmanl Devletinde Millet Sistemi, Aa Yaynlar, stanbul 1992. ERYILMAZ Bill, Tanzimat ve Ynetimde Modernleme, aret Yaynlar, stanbul 1991. FINKEL Caroline, Ryadan mparatorlua stanbul Osmanl mparatorluunun yks (13001923), ev.: Zlal Kl, Tima Yaynlar, stanbul 2007. GENCER Fatih, Merkeziyeti Dzenlemeler Balamnda Bedirhan Bey Olay, Baslmam Doktora Tezi, Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih (Yakna Tarihi) Anabilim Dal, Ankara 2010. GUEST John S. Yezidilerin Tarihi, ev.: brahim Bingl, 2. Bask, Avesta Yaynlar, stanbul 2007. HAKAN Sinan, Mks Krt Mirleri Tarihi ve Han Mahmut, Peri Yaynlar, stanbul 2002. HAKAN Sinan, Osmanl Ariv Belgelerinde Krtler ve Krt Direnileri 1817-1867, Doz Yaynlar, stanbul 2007. HAMMER, Byk Osmanl Tarihi, C. IX, dal Neriyat, stanbul 1996. HLR Himmet ve Gney Aka, mparatorluktan Cumhuriyete Toplum ve Ekonominin Dnm ve Merkezilemenin Dinamikleri, Trkiyat Aratrmalar Dergisi, S. 311, Yl: 2005, s. 311-341. JWADEH Wadie, Krt Milliyetiliinin Tarihsel Kkeni ve Geliimi, ev.: smail ek ve Alper Duman, 4. Bask, letiim Yaynlar, stanbul 2007. KAHRAMAN Ahmet, Krt syanlar Tedip ve Tenkil, 2. Bask, Evrensel Basm Yayn, stanbul 2004. KARAL Enver Ziya, Osmanl Tarihi, C. VI, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1995. KARPAT Keml H., Osmanl Modernlemesi, ev.: Akile Zorlu Durukan ve Kaan Durukan, mge Kitabevi Yaynlar, Ankara 2002.

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

520

Cabir DOAN

KARPAT Kemal H., Osmanlda Deiim, Modernleme ve Uluslama, ev.: Dilek zdemir, mge Kitabevi Yaynlar, Ankara 2006. KARPAT Kemal H., Trk Demokrasi Tarihi Sosyal, Ekonomik, Kltrel Temeller, Alfa Yaynlar, stanbul 2006. KL Suna ve A. eref Gzbyk, Sened-i ttifaktan Gnmze Trk Anayasa Metinleri, 2. Bask, Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, stanbul 2000. Kprl Fuat, Ayn, slm Ansiklopedisi, C. II, Milli Eitim Basmevi, stanbul 1979, s. 40-42. LAZAREV, M. S. vd., Yeni ve Yakn ada Krt Siyaset Tarihi, ev.: M. Aras, stanbul 1998. LEWS Bernard, Modern Trkiyenin Douu, ev.: Metin Kratl, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 2004. MANTRAN Robert, Osmanl Tarihi II, ev.: Server Tanilli, Alkm Yaynevi, stanbul 2004. MERT zcan, II. Mahmut Devrinde Anadolu ve Rumelinin Sosyal ve Ekonomik Durumu (1808 1839), Trk Dnyas Aratrmalar, S.18, Haziran 1982, s. 33-68. MERT zcan, II. Mahmut Dneminde Taradaki Merkeziyetilik Politikas, C. XIII, Trkler, Yeni Trkiye Yaynlar, Ankara 1999, s. 720-730. MERT zcan, Osmanl Devleti Tarihinde Aynlk Dnemi, Osmanl, C. VI, Yeni Trkiye Yaynlar, Ankara 1999, s. 174-180. MNORSKY V., Th. Bois, D.N. Mac Kenzie, Krtler Krdistan, ev.: Kamuran Fratl, 2. Bask, Doz Yaynlar, stanbul 2004. MOLTKE Helmuth Von, Moltkenin Trkiye Mektuplar, ev.: Hayrullah rs, 3.Bask, Remzi Kitabevi Yaynlar, stanbul 1999. Mustafa Nuri Paa, Netayic l -Vukuat, Kurumlar ve rgtleriyle Osmanl Tarihi, C. III-IV, Sadeletiren. Neet aatay, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1980. OKUMU Ejder, II. Mahmut Dnemi Yenileme apalar, Trkler, C. XIV, Yeni Trkiye Yaynlar, Ankara 2002, s. 647-656. OLSEN Robert, The Emergence of Kurdish Nationalism And The Sheikh Said Rebellion 18801925, University Of Texas Press, Texsas 1989. ORTAYLI lber, mparatorluun En Uzun Yzyl, 25. Bask, Alkm Yaynlar, stanbul 2006. ORTAYLI lber, Osmanl mparatorluunda ktisadi ve Sosyal Deiim, 2. Bask, Turhan Kitabevi Yaynlar, Ankara 2004. ZER Ahmet, Be Byk Tarihi Kavakta Krtler ve Trkler, Bar Matbaas, stanbul 2009. zkaya Ycel, Merkezi Devlet Yapsnn Zayflamas Sonular: Aynlk Sistemi ve Byk Hanedanlklar, Osmanl, C.VI, Yeni Trkiye Yaynlar, Ankara 1999, s. 113-167. ZKAYA Ycel, Osmanl mparatorluunda Aynlk, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1994. ZOLU Hakan, Osmanl Devleti ve Krt Milliyetilii, ev.: Nilay zok- Gndoan ve Azat Zana Gndoan, Kitap Yaynevi, stanbul 2004. PAMR Aybars, Osmanl Egemenlik Anlaynda Sened-i ttifakn Yeri, Ankara niversitesi Hukuk Fakltesi Dergisi, C. 53, S. 2, Yl: 2004, s. 61-82.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011

II. Mahmut Dnemi Osmanl Merkezileme Politikasnn Dou Vilayetlerinde

521

SASUN Garo, Krt Ulusal Harektleri ve 15. Yzyldan Gnmze ErmeniKrt likileri, ev.: Bedros Zartaryan ve Memi Yetkin, Med Yaynlar, stanbul 1992. SEVGEN Nazmi, Krtler Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, S. 11, Austos 1968, s. 49-59. SEYTDANOLU Mehmet, Tanzimat Devrinde Meclis-i Vl (1838-1868), Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1994. SHAW Stanford I. ve Ezel Kural Shaw, Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye, ev.: Mehmet Harmanc, C. II, e Yaynlar, stanbul 1983. SOFUOLU Ebubekir, Osmanllar Devrinde Islahatlar ve I. Merutiyet, Bilimevi Basn Yaym, stanbul 2004. SONYEL Slhi R., Minorites and The Destruction of the Otoman Empire, Turkish Historical Society Printing House, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 1993. SNMEZ Mustafa, Dou Anadolunun Hikyesi Krtler Ekonomik ve Sosyal Tarih, 2. Bask, Arkada Yaynlar, Ankara 1992. MR Bill N., Krtlk (1787-1923), Bilgi Yaynevi, Ankara 2007. UZUNARILI smail Hakk, Ayn, slm Ansiklopedisi, C. II, Milli Eitim Basmevi, stanbul 1979, s. 40-42. NAL Mehmet Ali, Osmanl Devletinde Merkez Otorite ve Tara Tekilt, Osmanl, C. VI, Yeni Trkiye Yaynlar, Ankara 1999, s. 111-122. VEDAT adillili, Trkiyede Krtlk Hareketleri ve syanlar, C. I, Kon Yaynlar, Ankara 1980. YALINKAYA Alaaddin, III. Selim ve II. Mahmut Dnemleri Osmanl D Politikas, Trkler, C. XII, Yeni Trkiye Yaynlar, Ankara 2002, s. 629-659. YAV Ersal, Krdistan topyas, Yazc Yaynevi, zmir 2006. YILMAZ Fehmi, Osmanl Tarih Szl, Bilimevi Basn Yaym, stanbul 2010. YILMAZELK brahim, XIX. Yzylda Diyarbakr Eyaletinde Ynetim Halk Mnasebetleri, Prof. Dr. Bayram Kodamana Armaan, Eser Ofset Matbaaclk, Samsun 1993, s. 387. ZRCHER Erik Jan, Modenleen Trkiyenin Tarihi, ev.: Yasemin Saner Gnen, 14 Bask, letiim Yaynlar, stanbul 2003.

Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011