You are on page 1of 35

D Y A N ET LER BA K A N LI I Y A Y IN LA R I

NAMIK KEMAL'N SLM'A BAKII

lrof.Dr. Sleyman Hayri HOLAY

A N K A R A -1 9 )2

Diyanet Ilci Bakanl Yaynlan. Cep K itaplar....................................

9 2M .Y.0003.312
ISBN 975-19-0595-8

Diyanet leri Bakanl Dizsi - Bask: Emek Ofset Tel:"'4 3 1 25 87 - A N K A R A

NAMIK KEMAL N SLM'A BAKII

KONFERANS

Y c

A nkara K ocalepe C a m ii Konferans Salonu

T arili K onusu K onumac O r g i i n i / c -Elcn B iin

19 K A S I M

19X9

N a m k K e m a l ' i n s l m 'a B a k P r o f .D r . S . H a y r B O L A Y

D i n H / n c t l e r i Da ir es i B akanl

Bu kitap. Din leri Yksek Kurulunun 29.11.1990 larih ve 94 sayl ml:l;s ile baslmtr.

N A M IK K K M A L'N IS L M 'A BAKII

N;nk Kemal bundan 100 sene evvel vefat elmi. Ve tabi gen bir yala. 48 yanda. Namk Kemal'i biz. tarih, lisedeki edebiyat kitaplarnda bir vatan ve hrriyet airi olarak tanrz. Bu tabi dorudur. Yani, devrin ihtiyalarn gz nne alm. Avrupa'daki gelimeleri gz gnnde bu lundurmu ve Fransa'da ortaya km ve tesirleri dnyay sarm olan, ayn zamanda, tesirleri halta gnmzde de devam eden Fransz ihilali'in ge tirdii manev, sosyal, siyas. ktisad sarsntlarn, alkantlarn neticesinde ortaya kan muhtelif fi kirlerin tesirinde kalmtr. Bir ok, dier mem leketlerin aydnlar gibi o zamanki nslman Trk aydnlar da Tanzimat sonras mtefekkirleri de. edebiyatlar da bu fikirlerden fazlasyla usiblcrni almlardr. Ve dolaysyle Tanzimat Fermanfn am olduu uurda yetien bir kimse olarak ve bilhassa 1856 slahat Ferman'nn ge lirmi olduu slktlarda sosyal ve ticari hayatta doan problemlere de o zaman bir air olmasna ramen, cevaplar vermeye, bunlar kendi apnda zmeye almtr. S

Hayat
Ben evvel. Namk Kemal'in hayalndan ksaca bahsetmeyi uygun gryorum. 21 Aralik 1840'ta Tekirda'da dodu. Asl ad Mehmed Kemal, Ba bas onun Islm'a Kemal, yani slmiyet iin m kemmellik olmasn arzu ettii iin bu ad koymu. Babas II. Abdulhamid'i mneccimba Mustafa Asm Bey, Annesi Fatma Zehra Hanm. Babas ta rafndan I. Murat devrinde Iran savalarnda ehit den Sadrazam Osman Paaya kadar kmaktadr. Kendisi yani Namk Kemal, Magosa'da srgnde bulunduu srada yazm olduu bir mektubunda iki sadrazam 7-8 vezir 56 devlet adam yetitirmi, bir aileden geldiini belirtmitir. 8 yanda an nesini kaybetmi, 17 yana kadar dedesi Abdullatif Paa'nn yannda kalmtr.

Eitimi
ocukluu dedesinin yannda ve onun m e muriyeti dolaysyla memleketin muhtelif yer lerinde dolaarak gemitir. Bundan dolay uzun boylu bir mektep eilimi grmemitir. stanbul'da bulunduklar srada 3 ay kadar Beyazt ve 7-8 ay kadar da Valide Rdyesi'nc devam edebilmitir. Dedesinin 1853'te Kars Kaymakamlna (ayini ktnda o zaman 13 yandadr. Tahsili yanda kalmtr. 1,5 yla yakn bir sre Kars'ta kalm. Orada yal bir eyh'ten tasavvuf ve edebiyat renmi, Kars'la iken Krm Harbi patlak vermi, bu 6

harbin heyacanl havas iinde yaamtr. Kars'ta geen gnlerinin onun sonraki gnlerinde ve eserlerinde etkili olduu bilinmektedir. Temmuz 1854te K;us'ian ayrlp stanbul'a gelmelerinden 10 ay sonra Mays 1855 Namk Kemal'in dedesi Abdullatip Paa Sofya Kaymakamlma tayin e dilm itir. stanbul'da kaklklar sre iinde Kemal'in zel hocalardan Farsa, Arapa dersleri ald ve babasyla Osmanl Tarihi okuduu ri vayet edilmektedir. Namk Kemalin iire cidd bir ekilde balamas ve hiss uyannn. Eref Paa tarafndan Namk adnn veriliinden sonra Sofya'da olduu sylenmektedir. Sofya'da Ni Kads Mus tafa Ragp Efendi'nin kz Vesile Hanmla ev lenmi. stanbul'a dndkten sonra srasyla 1858, 59'da dedesinin ve byk annesini kaybetmi, bun dan sonra babasnn evine yerlemi, zamann byk bilginlerinden Tefsir, Fkl. Tasavvuf. Hadis. Arapa ve Farsa dersleri almtr. 19 ya ma girdiinde dini bi.lgiler sahasnda olduka cidd hilg sahibi olduu sylenmektedir. Bundan sonra memuriyet hayal var. Oralarm pek nak letmek islemiyorum. Esas iki cephesine iaret etmek isliyorum; 1864de kurulan Cemiyet-i Tedrisiyc-i Islmiye yani slm Eitim Cemiyetinde hi bir karlk beklemeden fahri olarak dersler verdii malum. 1859'da o devirde renmi ol duu Franszca'syla Bat dnyasna alm ve 7

bat dnyasndaki eitli kitaplar ve yazlar oku maya balamtr. O devrin gzde olan iki ola yndan yani Fransz htilalini meydana getiren fikr havay oluturan fikir adamlarndan, fi lozoflardan bilhassa Montesjuicu. Jea Jacqucs Rousseau'yu ve ona benzer kimseleri yakndan tet kik etmi bunu kendisi ilade etmekte, hatta ba zlarn m eserlerini de o zaman 19-20 yalarnda tercmc etmeye balamtr. Kendisi bildiiniz gibi o zaman eitli gazetelerde yazlar yazmaya balam, devrin iktidarna muhalefetinden dolay muhtelif yerlere srgne gnderilmitir.

Devrin Aydnlar
Yalnz burada unu belirtmekte fayda var. O zamann aydnlarnda yle bir anlay vad: Bir ksm vatan stanbul'dan ibaret gryorlard. N i tekim daha sonraki zamanlarda yani 1900'larda Ingilizler Gney Afrika'da Bocrlci igal edip, hr riyetlerini ellerinden aklklar zaman ngiliz Sefaretinde bunlar alklayan baz aydnlar, airler ve hrriyet kahramanlan Abdlham id tarafndan tesbit edilmitir. Bunlardan birisi smail Sefa Bey. Peyami Sefa'nn babasdr. Samimiyetsizliinden dolay Sivas'a srgn edilmi ve bu da srgn sa ylmtr. Yani Anadolu'nun ortasndaki bir ehre gnderilmesi srgn saylmtr. Demek ki o za mann anlay biraz da bu ekilde idi. Geri biraz sonra greceiz; Namk Kemal'in vatan anlay o 8

kadar da dar deil idi; hatta bugnk vala top raklan dediimi/. Anadolu kadar da deildi. Yani o /.anan Osmatl mparatorluunun hudutlar g neyden. kuzey Afrikadaki devletleri dc iine ala cak kadar geniti. rann bir knm da iine al yordu. Balkanlar zaten elden kmamt. Dolaysyla Kafkaslarda-Macarisian'a kadar uzanan, k tadan yine hkmferma olan bir devlet vad. Bu devletin merkezinden ayrlmak srgn saylmtr.

Deerlere timatszlk
imdi bir baka hususa iaret edelim: Osmanl mnevveri ve ulemas yani din limleri, bilhassa Kanun'den sora. ykselme devrinden sonra ken dilerini yeniliklere kapal tutmulardr. Osmanl o zaman hl kazanlm oian zaferlerin verdii biiyk gurur ierisinde. Avrupa'y, kk g ryordu. Hatta buna sebep te tabi avrupallann klm olmalaryd. Mehmet Akif'in bir bey tinde belirttii gibi; Donanma yrrken muzafferen ileri zengi pmeye hasretti garbn elileri. Hakikaten o zaman bir hanimin, batl devletin elisinin bir sadrazamn, bir vezirin alrn zen gisini pebilmesi' onlar iin bir erefti. Fakat hu bizi byk bir gurura evketti. Batdaki gelimeleri grmezlikten gelmeye haia kmsemeye evketti. Bir mddet .sonra. Osmanl Devletinde tabi ilimler

vc matematik ledrisaltan yava yava kaldrlmaya haland. Serbest dnceye kar bir ksm cahil hocalardan tepkiler gelmeye balad. Katip elebi 1600 ksurlarda yazd bir kitapta, devrinde tabiat ilimlerinin, matematik ilimlerinin, medreselerin ders programlarndan kaldrldn sylyor. Hal buki gnmzde yaplm bir aratrma. Katip ecbi'nin buula yanldn sylyor. Katip eIcbi'nin yazd, doru da olsa bu yanl la olsa ortada bir nclicc var. Yani Avrupalmn 1400 k surlarda kullanm olduu matbaa ancak 1729'larda basma alnabilmi, kitap baslabilmitir. Bu ta biatyla da okuma yazmann vs.in hem iler lemesini, hem de fikrin gelimesini deta en gellemitir. 1830'lava,geldiimiz zaman Tanzimat Ferman iln edilmek mecburiyetinde kalnm. s teyerek veya islemeyerek. Vc Tanzimat Fer manyla artk nslim. gayri nslim hepsi ayn haklara sahip olmular.

Osmanl maj ve Yeni Ortam


Byle bir havada Tanzimat Ferman'n ge lirmi olduu havada batj deslcklcri basks da Osmanl Devletine kar btn iddetini gs termeye balamn'. nk biraz nce ifadeye a ltm gibi Kanun dnemlerinden kalan bir Os
manlI imaj vad hanllarda. Bu tnlhi Trk,

hametli Trk, adaletli Trk, kudretine eriilmez vc yenilmez bir kuvvet olarak kabul edilmitir.

10

Ama

1800'lerden

itibaren

ank

hanlnn

Os

manlya bakc deilm i ve hasta bir devlet, hasta bir imparatorluk grmeye balamtr. Bu hasta devleti bir an evvel akihetine ulatrmak, m i rasndan pay almak emelleri ve planlan daha da kuvvetlenmitir. Tan/.imat'n gelirmi olduu ha vada. batl tesirler kendini bu kadar kuvvetle gs termeye balaynca medrese de biraz kuvvetlenmeye, din limlerinin bir ksm kendisini toparlamaya balamtr. Ve Batdan alnacak bir takm de erlere. metodkua vc iln esasl;ra kar, hatta on lardan alnacak bir takm ahlk, kanun esaslara dikkat ekilmeye balanmtr. Daha dorusu kendi kurallannda medrese, deiiklik yapmak zo runda kalmtr. Bu deiiklik yapmak ihtiyac 1910'lara. 1920'lere kadar devam etmitir. te. Ba lyla Dou kltrnn Batyla Dou inancnn y/.-y/.e daha canl bir ekilde gelmeye balad bir dnemde Namk Kemal onaya kmtr. nk N;mk Kemal'i yetitiren ortan). Tan/imal ortamyd. Niiekin Namk Kemal'den bir hayli nce domu olan ve bir hayli sonra da ve fal elmi olan Almc Cevdet Paa (1822-1895) -ki 19. asrn en byk mtefekkiri en byk ilim adamdrMecellevi hazrlayan komisyonun bakamdir. O da bu Tanzimat'n elemandr. Tanzimat Fermanm iln eden Mustafa Reit Paa'n yetitirdii, hi maye ellii bunun iin de Mustafa Reit Paaya

11

bal olan hr kimsedir. Fakat o da Namk Kemal gibi Avrupa'dan alnacak kanunlara kar bizim ka nunlarmzn olabileceini ispal emek babndan Mecelle Komisyonunu kurup 8 sene gibi bir za manda Mecelle-i Ahkm- Adliveyi hazrlayarak varln kabul enirmi ve avn zamanda kabul elirmcklc kalmam. Fransz Kanun-i Medensinin olduu gibi Tiirkcye tecme edilerck benimsenmesini mdafaa eden o /amann sadrazam Ali Paa ve d i erlerinin yannda stnln ortaya koymutur. Fransz Meden Kanununun Trkiye'ye naklini n lemi olan bu Ahmet Cevdet Paaya Fransz H kmeti o zaman Legio D'honneur niann ver mitir. te byle bir vasatla Osmal Devleli'i kuran, gelitiren, yaatan, muhafaza edecek olan deerlerin muhafazasna Namk Kemal, inanm, sarlm ve onu mdafaa etmitir. Bunlarn ba nda da. slm gelmekledir.

Aydnianmit ve Tesiri
Namk Kemal, dedik ki. Avrupal mtefekkirlerin bir ksmnn tesirinde kalmtr. Bir de ben yle bir hulsada bulunmak isliyorum. Avrupada bir aydnlanma devri var. IX. asrda ortaya gkm. Her trl dine kar olan, her trl inanca kar olan, her trl rf ve dele kar olan bir-felsefi an lay. Akl mutlak hakim olarak en doruyu bulan lek hkm sahibi gibi kabul eden, oulan baka bir mercii kabul etmeyen bir anlay. Dolaysyla bu 12

anlayn Batda olduu gibi Trkiyede de eitli tesirleri vardr. B ir de bu ferdiyeti ve mutlakiyeti anlayn karsnda yeni bir anlay geliti. Bu an layn temsilcileri bilhassa Almanya'da, Alman idealistleri. Bu Alm an idealistlerin banda Fichte, Schellig. Hegel ve SchlaierMaher gibi filozoflar gelir. Bunlarn hepsi ilahiyatdr, ilahiyat me zunudur. Ve bunlarn hepsi farkl ve deiik e killerde Hristiyanln yorumunu felsef yorumunu yapmlardr. Hegel'in felsefesine baknz, Fichte, Schelling'i felsefelerine baknz. Dolayl ifadelerle, deiik ifadelerle lemin yaratln ve Hristiyalkta bulunan leme, leslis inancnn felsef izahn yapmaktadr. Bunun izahn niin ya pyorlar? nk 17. ve 18. asrlarda ve 19. asr larda gelimi ve yaam materyalist, maddeci, m addeyi putlatran ve m ekanik determinist anlaylarn karsnda ruhun stnln, maneviyatn stnln, inancn stnln mdafaa eden bir romantizmi gelitirmek iin ya pyorlar. Daha dorusu bunu mdafaa eden ro mantizmin tesiriyle yapyorlar. nk 16., 17. asrlardan itibaren bir taraftan smrgecilik an lay geliirken, bir taraftan da ay zamanda tarih aratrmalar, arkeoloji aratrmalar gelimiti. Bilhassa bu. Almanya'da hz kazanm. 19. asrda; " Asrn acs. strab" denilen bir fikir yay gnlamt. Bu fikir Romantizmin ana fikridir. Bu

13

fikir Ingiltere'de, Fransa'da ve Almanya'da baka trl benimsenmi. A m a biz gryoruz ki daha ok Almanya'daki fikr anlayn, romantizmin fikr anlay ve edebiyata tesirleri bize aksetmi. nk bilindii gibi romantizm, bilhassa asrn acs veya dnyann acs denilen duyguyu eitli ekillerde ifade etmektedir. Almanlar, biraz evvel sylediini Alman idealistleri bilhassa ve onlarn tesirinde bulunan romanclar, romantik romanclar, bunu daha ok sonsuzlua ulamann engellerine kar strab ifade etmekte kullanmlar. Y ani bu sonsuzlua ulamann engelleri ne olacakt? Be deni arzularn hakimiyeti, maddeci hayat an laynn yaylmas, materyalist fikirlerin ya ylmas. Materyalistlerin hakim olmasna kar ruhun stnln ruhun madde-fizik llere samayacan, elem ve aclar, ne'e ve sevinleri maddenin ifade edemediini mdafaa.

Romantizm ve Namk Kemal


ite bu dnyann sdrab veya asrn sdrab de nilen hu acy Namk Kemal Vatann A cs , Va tann Istrab" ekline dntrm ve vatann da ancak bizim velinimetimiz Allah'n bize vermi ol duu velinimet olarak grd iin bizim onun sa yesinde ayakla durduumuzu sylemi, bunun iin de tarihe byk nem vermitir; toprak m u habbetine, sevgisine nem vermitir. nk her romantikle bu vardr. Yahya Kemal'e bakn, tarih 14

ve vatan i iedir. Mehmet kife bakn, tarih ve vatan i iedir. Aa yukar hepsinde Tk-lslm laihi hakimiyeti vardr. imdi greceiz rneklerini; Namk Kemal'de atk hu fikirleri yayabilmek iin tarihin nceki devrelerine uzanmak lzm geldiini anlyor. Cellettin-i Harzemah. Harzemahlar devletinin son hkmdardr. Namk Kemal "Celledtli Har zemah" adnda bir eser yazyor. Ve bunun bu gnk mukaddemesini yazyor. Bunu bir slm kahraman slm idealin en byk timsali olarak gryor ve gsteriyor. Cezm diye bir roman ya zyor. 1550'Ierde dnyaya gelmi. Bu da slm ahlkn, slm idealin, slm kahramanln tim sali olarak grlyor ve gsteriliyor. Piyeslerinde de bu byle. Dolaysyla tarihten ald rneklerle mslmanlarn bugnk yani 120-130 sene nceki halini, meskenetini uyuukluunu ortadan kal drmaya alyor. Ve vatan hamiyetle, m ill ha miyetle slm gayretle m ill birliin mdafaa edi lebileceine inanyor. Geri bir ksm romantikler iine kapanktrlar. Ama iine kapank olan kimse de ve ok fazla da alm olan kimse de ifrat ve tefritten kurtulamadklar iin ahsiyetlerini tam olarak ortaya koyamazlar. Bunlar belki de ift ah siyetli ikili oynayan insanlardr veya sahte in sanlardr. Hakiki kahraman veya hakiki insan h viyetinde kendilerini gsterememektedirler. Bir de 15

u nokta var. Dedik ki Bat'nn teknii ilerliyor, Bat'nn ilmi ilerliyor, Bat'da bir ok bulular var. Zaten 18. yzylda buhar makinalarnn kefinden sonra smrgecilik faaliyetleri hzla artm, tek noloji hzla artm ve ngiltere gibi adalar lkesi asrlarca mahsur kalm bir devlet, lkesinde gne batmayan bir imparatorluk kurmu, la uzak Asya'dan bilmem nereye kadar, Arjantin'deki ada lara varncaya kadar hepsini igal etmi. Dierleri de ayn ekilde Asya'da, Afrika'da smrge yap madk yer brakmamlar, slm dnyasnn her ta raf bunlarn hakimiyeti altna girmi. Ve ayn za manda ilmi, gelien ilmi kendi lehlerine ve kendi istismarc emelleri lehinde kullanmlardr, ilm i, bir taraftan putlatrrken ve Allah', dini, inkr iin vasta klarlarken, bir taraftan da bu ilim anlay zerine kurmu olduklar felsefelerle slmiyet'in mslmanlan geri braktn, mslman memlekellcri perian hale getirdiini, nk slmiyet'in ancak bilim dman olduunu terakki, ilerleme dman olduunu, maarif yani eitim-relim dman olduunu syleyerek aa lk duygusuna itmilerdir. Bizde bylece ilim adamlarnn takviyesiyle alanm olan aalk duygusu ile btn mslman memleketlerde ol duu gibi, Osmanl lkesinde de bir ksm ay dnlar tamamen Bat hayran haline getirmitir. A m a bazlar da Bat'da vazgemek m m kn ol

16

madna gre ondan baz eyleri alrken baz ey leri de biz kendimiz ilve edebiliriz diye d nmlerdir. T a nzim at deolojisi B ild iiniz gibi Fransz htilalinin verdii neticelerden 1850lerden sonra Avrupa'da, panislvizm yani Slav rknn mensuplarn bir araya toplamak veya pargermeizm Alman rknn mensuplarn bir bayvk altnda, bir devlet altnda toplamak gibi siyas bir takm ideolojiler ortaya kp hakim ol maya balamtr. Neticede Osnal Devletinde de Namk Kemal bata olmak zere baz aydnlar Panislamizmi mdafaann zaruretine inanmlar. Yani paslamiz,m tslm lkelerini bir bayrak al tnda toplamak tslm birlii Allah'n emrettii e kilde tahakkuk ettirmek. Tabii bunun da vastas Osmanl Devletidir. nk Osmanl Devleti o zaman hilafetin merkezidir. Osmanl Devletinin bir takn tatbikatlarnda, noksanlklar, yanllklar, eksiklikler olsa bile Islm'a lam sarlmas lzmdr ki Osmanl Devleti yine eski kudretini ve ba siretini bulsun ve Islm Dnyasnn zilletten, ge nlikten ve aalktan kurtulmas temin edilsin. Bal'mn karsna da bu ekilde kabilsin. Namk Kemalden 50 sene sonra Mehmet A k ifin i irlerinde biz ayn problemleri gryoruz. Bir ta raftan Anadolu'yu igal eden ve Batllara kar ate pskrrken. onlar tek dii kalm canavar

17

diye tahkir ederken, bir taaftanda A lnz ilm ini garbn; alnz sanatn veriniz hem de mesaimize son sratini" diyerek. Batnn ilim ve tekniini almadan bir yere gitmenin mmkn olmadn ifade ediyor. Hatta, vatann meydana gelmesinde, daha dorusu topran vatan haline gelmesinde dinin en byk rol oynadn, kltrn en byk rol oynadn ve bunda da dinin en bata gelen unsur olduunu Mehmet A k if in iirlerinde. Yalya Kemal'in i irlerinde ve eserlerinde gryoruz. Bu Namk Kemal'in Mehmed k ife ve Yahya Kemale olan tesirlerini de ortaya koyar. imdi sizlee vatanla il gili iki iirinden sz edeceim Namk Kemal'in. Yalnz Namk Kemal'in iirlerini okumadan evvel Mehmet Akif'in Safahat"ndan bir paray oku mak istiyorum. Mehmet A kifle byle her tarafn istil iinde olduu, aydnlanl mitlerinin krld bir zamanda, inan gibi midinin parladn ifade ediyor, ama zaman zaman da mitsizlie ka plarak Fatih Krsiisndc diyor ki: .... Gelin bri bir du edelim! Kabul eder diyelim... Hakka iltica edelim: Y Rab bizi, .kahretme, helak eyleme... mn! T ibret olup kalmayalm leme... mn! Yetmez mi cellinlc grndklerin artk? Kurban olaym, biz bu Icccllden usandk!

18

Bir l'ecr-i iimd etmeli Icrdlar ic'mn...*1 1 Gsler bize, y Rab. o gzel gnleri... mn! Ferdalara kaldksa eer... Nenle o l'erd?u> h l m bu slm' ezen mlem-i yekl? Hl m bu lka ken perde-ihn? Nrn y e ti ir .B e k liy o ru z , nurunu... riin.! Mstakbel iin snc-i millette emel vok!1 " 1 1 Bir ukde var ancak, o d i "TelVk-i ezel yok!"*' 1 ensin cdecck "va !" diye vicdanlar tatmin. ok grme. ll bize bir efha... n! Kur'a ayak altnda srnsn m. lh? ytmn stnde yrnsn m, lh? Hh Kabe'nin alnnda grnsn m lll? ksn m nihayet yklp koskoca bir din? ektirme, lll, bu kadar zilleti... mn! Namk Kemal c diyor bakalm. nce iirin ikinci ksmm okuyorum. Yani burayla ilgili olan ksmn,

T) Yarnlarmza .bir iil bize aydnlk lemii elindi. 2) Nenle o yarn ? 3) Atein yetiir. 4) Gelecek iin sie-i milletle, milletin gnlnde bir emel yok. bir ideal yok. 5) Allah bize yardm etmiyor. Tevfik-i ezelin olmadna inanyorlar.

19

De ki ya Rb! Bu Hueynindir? u mbarek Habb-i zianndr u kefensiz yalan ehidnn(6) Kimi Bcdr'in kimi Huneyn'indir(7) Tazelensin mi kanl yreleri'? Mey dklsn m Kabr-i Ashaba(< S ) Yakr m sanem u m ihaba!(9) Ha m konsun bedel .u mizaba(10) Dinin kalmasn m bir eseri? Adem evlad bir lakm ci Senden alsn m sr- eytam?(,1) Grlyor ki u okuduum ksmda Mehmet Akif'in syledii ile Namk Kemalin syledikleri aa yukar ayn. Mehmel k if imdi ne diyordu.. yatnn stnde yrnsn m. lh? Ha Kabe'nin alnnda grnsn m lh? ksn m nihayet yklp koskoca bir din? ektirme. lh, bize bu kadar zilleti... Amn!..

6) ehitlerin. 7) Huneyn muharebesinde vefat eden ehillerin. 8) Ashab- KianVn kabrine mey mi dklsn iki mi dklsn? 9) Fut u mihraba yakr m? 10) u yamur oluuna, ha m taklsn? 11) Senden eytann cn alsn m?

20

br yani N am k Kemal de ite oku duum gibi Bedrin ehitlerini, Huneyn'in e hitlerini, Sahabe-i Kiram'n, Peygamberimiz Efendim iz'in kabrini gsteriyor ve bunlarn kanlannn tazelenmesinin uygun olmayacan, onlara mey, arab dklmesinin uygun olmayacan, oraya putlar konmasnn, ha konmasnn uygun ol mayacam sylyor. Dedik ki, Namk Kemal, D in fikri ile Vatan fikrini birletiriyor. Bunlar bir gryor, daha dorusu. Vatan fikrinin, M illet fik rinin de asln din olarak gryor. u iire baknz: O zaman, vatan, dediim gibi, ktalk bir toprak paras olarak dnlsn, vatann mukaddesliini nelerle izah ediyor: "Vatan- Osman iirinde yle diyor: Bunda domutur Mesih etmise de Mihre Sud<12) Bunda inmitir K elm e Nr-i Hak bi'liftihar(l3) Ademi cennetten ib'ad eyleyince k ird ig /14)
12) Hz. Isa bu valada domutur her ne kadar gk yzne kmsa da. 13) ftiharla Ceab- Hakkn nuru Hz. Musa'ya bu vatanda inmitir. O gnk Osmanl topraklarnda. Tur danda. 14) Adem-i Cennetten karm ama, bu topra da cennete bedel gzellikte yaratm ve bu topra ona ihtiyar etmi, seip vermi.

21

H fz N uh?(I5)

eden tohm- hayat

lemi

Keti-i

Eyledi bu hkidamn bir kenarnda karar/16) Ademi eytan bu yerlerde Nemrud eylemi/17^ Atei Allah'ta etmi bu yerlerde llezr. Name-i Davud sesinden nle-i Sokrt ile^1^ Din- akl eylemitir birbirine yadigr/20^ Zulm e t malup edince eyleyen endin yine? Ordusuyla leme bir drl skender hisar. Vatann azizlii mukaddeslii N am k Kemal'e gre nederen geliyor? Hz. Musa'nn bu topraklarda Hz. Isa'nn bu topraklarda ve H z. brahim'in yine bu topraklarda domu olmasndan, gezmi ol masndan ve ilh emri yerine getirmi ol

15) Nuh (.S.) gemisi hayaln tohumlarn iinde tayan o gemiyi hfz eden, muhafaza eden bugn dahi tutan, yine bu vatandr. 16) Hz. Nuh'un gemisi ite bu toprak parasnn bir kesinde karar kld. Orada kald. 17) tnsan olunu eytan, batan kararak Nemrud'a dndrm. Bu topraklarda, o da bu topraklarda. 18) Ceab- Hakklcm bu atei de bu yerlerde bu mbarek top raklarda lle bahesine dnm; Urfa'da Nemmd'un ateinde Cenab- Hak'kn H.lbrahim'i yakmadn ifade ediyor, 19) Davul (A.S.) sesi ve namesi ve Sokrat'n inlemesi ile. 20) Akl ve dini birbirine yadigr, dost, aricada klmtr. Yani din ve akl birbirine kar dman deildir, dosttur.

22

malarndan ileri gelmektedir. imdi acl. strabl bir vatan. Drt tarafndan dveli muazzama de nilen devletler, o gnk Almanya. ngiltere, Fran sa ve Ortodoksluun hmisi grlen ve onun iin Trkiye'yi hassaten sktran Rusya, her taraftan kuatmlar. Bu byk devleti paralamak, ha yatn sona erdirmek: sonra en byk engeli. Islm'n en byk mdafisini ortadan kaldrmak iin ibirlii yapyorlar. Byle bir vatan dertli bir vatan, acl bir vatandr. Byle bir vatann s traplarna onda oturanlar hemdert olmuyorlar. Onun elemini strabn anlamyorlar. Bir ksm bu emellere hizmet ediyor, onun iin bildiiniz bir i irinin birinci ksmn okuyacam, burada. Ve dik kat buyrulsun vatan Kabe'ye gnderecek. Kabe'de Allah'a iini amasn istiyor. Ve dikkat ederseniz baka bir yere gndermiyor. Yani ran'a, Turan'a git. demiyor. Kbeye git diyor. Siyaha brn diyor ve bir elini Ravza- Nebiye uzat, diyor. Pey gamberimizin kabrine uzat diyor. Bir elini Mehede Yani Hz. Hseyinin ehid olduu yere at. Ve kinata o hey'elinle. o byklnle grn diyor:

G it vatan Kabe'de siyaha brn Bir kolun Ravza-y Nebi'ye uzat Birini Kerbelda Mehed'e at

23

Kainata o hey'etinle grn O temaaya Hak da k olur Gze bir lem eyliyor izhar^22^ K i cihandan byk letfeti var. O letafet olunca ger inkr Mezhebimce demek muvafk olur. A vatan gsn ilhna a! hedn kar da ortaya sa!(23) De ki ya Rab bu Hseynindir24) u mbarek Habib-i ZiannZ25^ u kefensiz yatan ehidnm K im i Bedr'in kim i Huneyn'indir Tazelenmesin m i kanl yreleri Mey dklsn m Kabr-i Ashab'a Yakr m sanem u mihraba iirin te tarafn okudum zaten.

21) Cenab- Hak da bu grnne k olur. 22) nk sen byk bir lemi izhar ediyorsun. Ortaya koyuyorsun. 23) ehitlerini ortaya sa o zaman Cenab- Hak senin derdine derman verir. 24) Hz. Hseynin Peygamber torunun naadr. 25) hedadan olan Habib-i Zianndr. PeygBmberinindir.

24

Nam k Kemal'in slamcl


Demek ki N am k Kemal vatan byle bir dini temele dayal grmekte, kuvvetini, gcn Allah'tan, Peygamberden ve Islmdan alan bir inanca da yandrmakla ve m ill birlii de o zamanki Osmanl devletindeki m ill birlii de aicak bu ekilde ko rumak istemekledir. imdi bir baka oklaya temas elmek isliyorum. O da u: Bir beyli var, onu sylemek yerinde olur. Diyor ki. Izz-i ddarm fedadr maksad- slm iin Halk lemin ederim dinimle imanmla ben Demek ki kendisini dini, Islm uruna adam bir kimse olarak gryor ve gsteriyor. Bir de S leyman Nazif'in bahsettii bir eyh var. K b rs'tayken eyh Ahned Efendiye balanm. Almc Efendi ile ihtill ve onun msahibatndan fevkalde mstefd olduunu syleyen Sleyman N azif bu eyh Ahmed Efendi'nin Kemal zerinde Eref Paa. inas ve Galip'ten daha ziyade m essir okluunu iddia ediyor. eyh Galip gibi byk airlerden ve ias gibi o zamanki devrin byk airlerinden daha fazla tesirli olmutur. Namk Kemal, tarihten kahramanlar seiyor. Ta rihten setii bu kahramanlar Celalettin Harzemah, Cezmi. Fatih, Kanun, I. Selm ve d i erleridir. Hatla enteresandr: Salahattin Eyyb'yi de ayn ekilde ele alyor, bunlar slm kah

25

ramanl/ en byk timsali oldarak gryor ve grdn de aka ifade ediyor. Eser konusunun srf din olduunu sylyor. Mesel Celalettin Harzemah'n hayatn, kahramanlklarn ve Moollara kar slm davasna giritii mcadeleleri semitir. Zira ona gre Celalattin Harzemah'n ahsnda kendisi slm birliini mdafaa etmitir. Celalettin Harzemah biliyorsunuz. Cengiz or dularna malup oldu. Ve Cengiz askerleriyle onu takip elti hatta atyla tek bana kald, btn as kerleri yok oldu. Ve bir daa srd atn, dan te pesine kt, arkasnda Cengiz, ve askerleri ge liyorlard. Bir taraf uurum ve nehirdi. nds nehri, atn oraya slnce at nehri grp, gitmedi. Bunun zerine alnn gzlerini balad ve sratle srd, atn o yzlerce metre ykseklikteki uu rumdan nehre indirdi ve kurtuldu. O zaman Cengiz'in askerleri onu nehre inmeden yani uarken okla vurmak islediler. Cengiz dedi ki yapmayn byle bir kahraman ldrlmez, buna ancak hay ranlk duyulur. Tarihi bir vakadr. Tarih ki taplarnda da vardr, ite byle bir kahraman ele alyor. Ve onun ahsnda kfre kar slm m cadeleyi anlatyor, lrken, dervi klna b rnen. kendisini ldrecek olan, Cahir'e sen iye dervi klna brndn diyor. O d kendisine yle cevap veriyor: Dnyann tarafnda ayr birer devlet tekil eden bir padiahm. Irak'tki me-

26

murlanm hyancl elliler. nc defa olarak kur duum devlet de elimden gitti. Buralara drdnc devlei tekil etmeye geldim. Dervi klna gi riimin hikmetini senin gibi kpekler anlayamaz. Cenab- Hakkn inayetiyle bir devlet daha ku racam. Yine Cengiz dinsizi ile sizin gibi slm dmanlaryla uraacam, diyor ve lyor. Ce lallenin Hazemah'm zellii karakteristii, ds turlar prensipleri nedir? htiraslarna ve hislerine gre deil idealine gre hareket eden bir insan oluu. Fenalklara kar koymak, slmiyet, adalet ve iyilik yoludur. Yani o slmiyet'in adalet vc iyi lik yolu olmasndan dolay slmiyet'in adaletine dayanarak zulme, fenala ve ahlakszla kar mcadele eden bir kiniklere sahiptir. Bunun iin Cell. Islm'n mahhas yani canlr bir timsalidir, insanlar yapt zulm ve fenala yahul onlara ka yapt'mukavemet ve derecelere gre ky met alrlar. Celaleltin Harzemah eserde Aka bir yaren deil, yabanc deil, ama ak ile cihad ara snda bir tercih yapmam icap etlii zaman, hi te reddt etmeden cihad tercih ederim. diyor. D o laysyla onun kahramanl bir slm kahramaMktu-, halta sadece onun iin deil. Bunu ayni zamanda Selahaltin Eyyub iin de sylyor. Fatih iin de. Selim iin de bylfcdir. Selahattin Eyyub iin syledii eyler, bir kahramann nasl olmas lzm geldiini ortaya koyar. nk bir

27

kahraman dmanlk edebilmesi iin evvel ta biatyla, kendi nefsini yenmesi lzm, ona hkim olmas lzm. Arzularna hkim olmas lzm dr ki dnyev bir takm emellerle kandrlanlasn, ey lemleri yarda kalmasn. Hani Krm Han Gazi Giray'm mehur bir gazeli var. Rayete meylederiz gameti dilcu yerine Tga di! balamz kkul-i hob yerine. Yani ho kokulu bir kkl yerine tga dil ba layp sancaa meylederiz, diyor, ideal bu olduu mddete ve bu galip ideal olursa o zaman bir' takm igdsel arzularn peinden komaktan insan kendisini alkoyabilir. Bylece dmanna kar birinci zaferi kazanm olur. nk insan ha kiki hrriyetine byle ular.

Renan ve Namk Kemal


Namk Kemal'in anlatmak istedii de budur. Bir de unu syleyeyim. Namk Kemal esas btn bu hususiyetlerin yannda bir tarafyla daha b yktr: Tanzimat dneminden bugne slmn en byk mdafaasn yapm olmasdr. O .da Renan Mdafaanamesi adyla yazm olduu kitapta ken disini ortaya koymutur, (Bu kitap bugnlerde Kltr Bakanl tarafndan yaynlanmtr. Ben hepinize tavsiye ederim. Aslnda byk bir ey deil, Renan Mdafaanamesi. bin temel eser ara snda kmtr.Ve bunu hazrlayan arkadamz

28

Do.Dr.

Abdurrahman

KK

ba

tarafnda

geni bilgi vermitir.) Dinin yeie ilmin geecei iddia ediliyordu. Bunun c byk iddiaclarndan birisi Erncst Rcnan (18221893)dr. Enest Renan Fransz Fi lozofu 1893'tc ld. Bu adam aslnda, lim bir adam. Yani sahasnda Bat dillerini biliyor. Latinccyi biliyor, Yunaca'y biliyor, Arapa'y bi liyor; hatta eski Dou dillerini biliyor. Yani Sryanice'yi biliyor, tbranice'yi biliyor, Sami dillerini v.s.'yi biliyor. Btn bu Sahalarda derin ara trmas var. Papaz olarak yetimi. Kilisenin o gnk sunduu Hristiyanla kar Hz. Isa'nn ha yatn, Hristiyanl tarihini vs. incelenmi. bir ok eseri var. Bunlarn birou 1950'dcn nce M illi Eilim Bakanl tarafndan basld. "B ilim in Gclccci" diye bir kilab var. Mesel orada diyor ki. yarnn menlsn ilim yazacaktr. yle bir zaman gelccek ki herkes bilecek kimse inan mayacak. Ve tabi bunu sylerken de slmiyet'e iddetle hcum ediyor. nk slmiyet'in hem fkh ynnden hem de dier ynlerden ok zayf olduunu ve Batya gre okumaya gelen mslmalarnda dinlerini brakacan sylyor. Yani yermi olduu, Hristiyanla kar doan menf havay lehine evirebilmek iin Mslmanla hcum sureliyle kilisenin gzne girmeye a lmtr. Dolaysyla 18X3 ylnda Fransz limler

29

Akademisinde vermi olduu bir konferansla, slmiyet ilim dmandr. Terakki dmandr. Vc maarif dmandr, diye iln elmi kcndincc. O zaman buna muhtelif.cevaplar verilmi. O srada Namk Kemal'de stanbulda deildi. M id illide idi. elde etlii kitaplarla bir tepki mektubu da o yaz m. 1884de yazd'reddiyeler imdi hu kitapla. slmiyetin nasl bir ilerleme fikrine sahip ol duunu. slm medeniyetinin nasl olduunu, Islm dininin nasl gelitiini ortaya koyuyor. Vc Avrupann ark bilmediini dorusu da bilmek istemediini anlatyor. Vc ayn zamanda E. Rena'n eserlerinden veya dier eserlerden- fay dalanarak savunduu fikirlerin yanlln an latmaya. aljmlr. Hatla bu elikileri de ortaya koymutur. Namk Kemal, kendi yazd bu ki taptan menimin deil. u bakmdan memnun deil: Elinde kfi, dcreccdc malzeme olmad iin ok doyurucu bir kilap yazmad kanaatinde. Onun iin neredilmesine taraflar deil. Kendisine baz malzemelerin verilmemesinden de ikayeti. Ama lmnden sonra 1326da bir kilap halinde yaynlanm, sonra I966'da Rahmetli Fuat Kp rl yei haillerle yaynlam ve bugnk Kltr Bakanl sadeletirilmi bir ekilde onu yeniden yaynlamtr. imdi bir de Islma, itihada ver dii nene iaret edelim: Bu Islm lkesinde yani Osmal devletinde memleketimizin bnyesine

30

uygun olmadna kanaat getirdii iin haly ten kit ediyor: Vc hu kanunlarn ancak bizim bn yemizden milletimizi ayakla lula rf vc detlerden tekrar ortaya karlmas gerekliini sylyor. Demek ki Namk Kemal.-gerek vala anlay, gerek devlet anlay, gerek hukuk an lay. gerekse rf ve de anlay itibariyle ce m iy d in deerlerinin muhafazasna, ama bir ks mnn Bai'dan aiacak esaslarla yenilenmesine ve Bat'nm lanl. liil bir ekilde memlekete kont roll bir ekilde girmesine taraftardr. Ve bunda vatan fikrimle de temel olarak, galip fikir olarak, galip inan olarak slmiyet'i almaktr. Dokyisiyle Namk Kemal vatan kasidesinden veya dier i irlerden. romanlardan, piyeslerden,, tiyatro eser lerine vc ok saydaki yazd yazlarna varncaya kadar, ortaya koyduu iledii terennm ettii, mr boyunca da hayaln feda ederek anlatmaya alt, yz sene sonra da bizim gibi nesillere devctmi olduu fikir, budur. Nitekim.demin de ifade etmeye altm gibi ondan ok sene sonra yani 50-60 sene sonra Mehmet kil gibi. Yahya Kemal gibi veya ona benzer bir lakm air, edip ve fikir adam kimseler onun fikirlerini daha deiik ekilde ve asrn ihtiyalarna gre yenileyerek hu gnk nesillere sunmulardr. Bizim bulan bil memizde vc onlara yeni ilaveler yaparak ge litirmemizde fayda var. O , kendi dneminde, tat bik edilecek hukukun slm Hukuku olmasn.

bilhassa sylyor vc Montesquieu'nn. kanun hkimiyetini eriat olarak deitiriyor; ondan al d ilhamla. nk o insanlara'verilmi haklarn ve hrriyetlerin doutan verilmi olduu ka naatindedir. Namk Kemalde yle sylyor. Batl dnrler. A llahn verdiini sylemiyorlar. Fakat Namk Kemal insanlara hrriyetin insana doutan verildiini, bir takm haklarn doutan verildiini ve Islmn bu haklar insanlara tanm okluunu, dolaysyle hkmdarlarn insana bir ltf ol madn ortaya koyuyor. yle diyor: Fkh yani slm Hukuku, hakimane kaidelerden ve dilne ahkmdan iba rettir. Yani hikmetli kaidelerden ve dilne h kmlerden ibarettir. AvrupalIlardan birou bun larn knhne vakf olamadklar iin slm' (Yani, derinliine Vakf olmadklar iin) ilham edi yorlar. Ve bizden'bir ksm cahiller de (yani Tr kiye'den) onlarn kanaatlerine itirak ediyorlar. (Bugnkler gibi.) Diyor ki birka evheves (yeni hevesli) be kelime Franszca renmekle adale vc hikmetin zplesi olan zple-i kemali olan (yani mkemmel z) olan slmiyet'i, chilc vc bcdcbne (yani edepsizce, saygszca) istihzaya kyametmi. (Yani alaya kalkmlar) Ve ahkm- diniyeye uygun ol mayacak ekilde bir takm szler sylyorlard.

32

Bir dc. o zaman daha nce iaret etmitim. Avupadan tercme edilmek sureliyle ithal edilen ka nunlarn da faydas yoktur. Aksi takdirde hem iler leme olmaz, hem de mill kltrden kopmu olabiliriz. Bunlardan kopmakla hibir yere varmak m m kn deildir. Bala da sylediimiz gibi insan ifrat ve lefrillcn kurtulmaldr. frattan ve tefritten kur tulmaldr ki. kii de ahsiyetsizlikten kurtulsun. Ancak inan ve m ill hviyetine sahip olduu zaman ahsiyetini korur, varlnn uuruna erer. Vc ancak bu ekilde nslman olarak hasm kuv vetler karsnda dimdik ayakta kalma imknna salip olabilir. SONU Grlyor ki Namk Kemal, slma bir din. bir sosyal nizam , bir hukuk sistemi, bir ahlk dzen, vatann ve birliim izin kayna. Osmal Toplumunu problemlerinin zm vastas. tima dzenin, i ve d huzurun garantisi olarak bak makladr. slm ona ge valann kutsallnn ve deerlerimizin dc kaynadr. Bu baka bizim tekrar bakmamz ve zerinde durmamz, onu yeniden deerlendirmemi/, ge rekmektedir. Bugnk artlarda bu bak, bize k lulabilir.

3*

F A Y D A L A N IL A N E S E R LE R
1) N.Kemal. Renan Mdafaanamesi. Ak. 1988 Yay.Hazrlayan : A.Kk. 2) M.Nihad zn. N.Kem al ve bret Gazetesi, st. 1933. 3) N.Kemal Hakknda. DTCF Yay., Ak. 1942 (eitli imzalara ait makeleler var) 4) Mehmet Kaplan. N.Kemal. 5) A.H.Tanpnar. 19. Asr Trk Edebiyat Ta rihi, 6. Bask. st. 1985. 6) Kmurn Birand, Aydnlanma Devri Devlet Felsefesinin Tanzimat'a Tesirleri, Ankara 1955.

34