P. 1
Jatyuchhedak Nibandh - Veer Savarkar

Jatyuchhedak Nibandh - Veer Savarkar

|Views: 16|Likes:
Published by pushkar_k123

More info:

Published by: pushkar_k123 on Sep 17, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/17/2009

pdf

text

original

जातयुचछे दक िनबंध भाग १ व २

समम सावरकर वाýमय खं ड ६
ःवातं¯यवीर सावरकर रा¶ीय ःमारक ूकाशन

www.savarkar.org

• मु िक-ूकाशक
ौी. पंÍडत बखले, मुंबई.
ौी. नाना गोडसे, पुणे.
ःवातं¯यवीर सावरकर रा¶ीय ःमारक ूकाशन
२५२ ःवातं¯यवीर सावरकर माग , िशवाजी उ²ान
दादर, मुंबई ४०००२८ फोन ४४६५८७७



सौ. Íहमानी सावरकर


• मुिणःथळ
जॉली ओफसेट
१४, वडाळा उ²ोग भवन,
मुंबई ४०००३१
• मू~यः ³ .५००.००






समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २

अनुबम

मनोगत............................................................................................................... १०
१ जातयुचछे दक िनबंध लेखांक १ ला ........................................................................११
१.१ ूःतुतचया जातीभेदाच इPािनPतव................................................................११
१.२ जातीभेद िन अध:पात यांच समकालीनतव ......................................................११
१.३ कोणाच मत ूमाण मानाव?....................................................................... १२
१.४ आजच Íवकृ त ःवFप................................................................................ १३
१.५ परदे शगमनाचा िनषेध .............................................................................. १३
१.६ परधाÍज ण Íवटाळवेड................................................................................ १४
१.७ जात राÍहली पण धम गेला......................................................................... १४
१.८ पराबमाचा संकोच ...................................................................................१५
१.९ मराठ| साॆाजाचया Hय ............................................................................१५
१.१० मुकçयापायी मुकु ट दवडले!..................................................................... १६
१.११ समाजाचा दे ह पोखरणार जातवेड.............................................................. १६
१.१२ उपेHा के ली तर? ..................................................................................१७
२ लेखांक २ रा ................................................................................................. १८
२.१ सनातन धम ¹हणजे जातीभेद न¯हे .............................................................. १८
२.२ धम श¯दाचे अथ ..................................................................................... १८
२.३ धम आÍण आचार.................................................................................... १९
२.४ जातीभेद हा चातुव Þया चा उचछे द आहे !..........................................................२०
३ लेखांक ३ रा ................................................................................................ २४
३.१ चार वणा चया चार हजार जाती! .................................................................. २४
४ लेखांक ४ था ................................................................................................२९
४.१ Hा आपdीवर उपाय काय? .........................................................................२९
४.२ हा काह| मूठभर ॄा(णांचा कट न¯हे .............................................................२९
४.३ Íकं वा हा ॄा(ण-HÍऽयांचा संयुñ कटह| न¯हे ..................................................२९
४.४ ज=मजात जातीभेदाचा उचछे द आÍण गु णजात जातीभेदाचा उ@ार......................... ३१
५ लेखांक ५ वा ............................................................................................... ३४

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३

५.१ अनुवांिशक गुणÍवकासांच तïव .................................................................. ३४
५.२ ूःतुतचया जाितभेदाच एक सथ मन ............................................................ ३५
५.३ एका अथ| संःकार हानीकारक आहे ............................................................. ३५
५.४ Íहं दू जातीने के लेला महान् ूयोग.................................................................३६
५.५ अनुवंश ह गुणÍवकसनाचे अन=य कारण नाह| ................................................ ३७
५.६ बीज हा एक घटक आहे ............................................................................ ३७
६ लेखांक ६वा ..................................................................................................४०
६.१ अनुवांिशक शाUाचा पुरावा ........................................................................४०
६.२ पÍरÍःथतीचा ूभाव..................................................................................४०
६.३ अनुवांिशक गुणÍवकासाचया मया दा .............................................................. ४१
६.४ बीज आÍण Hेऽशु @| ................................................................................ ४२
६.५ रामाची सीता कोण?................................................................................ ४२
७ लेखांक ७ वा ............................................................................................... ४५
७.१ सगोऽ Íववाह िनÍष@ कां?......................................................................... ४५
७.२ संकराची उपयुñता ................................................................................. ४५
७.३ संकर न¯हे च...........................................................................................४६
७.४ संकराचीं काह| उदाहरण ............................................................................४६
७.५ आणखी एक कारण : गुB संकर! .................................................................४६
७.६ अंधिन8ा .............................................................................................. ४७
७.७ पोथीजात बेट|बंद|................................................................................... ४८
८ लेखांक ८ वा................................................................................................ ५०
८.१ जातीसंकराचया अÍःतïवाचा साHीदार ¹हणजे ःवयमेव ःमृ तीच!........................ ५०
८.२ Íपतृ सावÞय ........................................................................................... ५०
८.३ मातृ सावÞय ...........................................................................................५१
८.४ अनुलोम, ूितलोम ..................................................................................५१
८.५ एक पांडवांचे कू ळच पाहा ...........................................................................५१
८.६ ूतयH अनुभव ...................................................................................... ५४
८.७ ¹हणून ूतयH गुणच पाहण बर ! ................................................................ ५४
८.८ जगातील इतर रा¶ांतील अनुभव पाहा! ......................................................... ५६

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४

८.९ अहो ह किलयुग!.................................................................................... ५७
९ लेखांक ९ वा ................................................................................................ ५८
९.१ उपसंहार .............................................................................................. ५८
९.२ ज=मजात जातीचा उचछे द आÍण गुणजात जातीचा उ@ार .................................. ५९
९.३ ूतयेक मुलाची ज=मजात जात एकच - Íहं दू !.................................................. ६०
९.४ बॅÍरःटर िन मोटारहा4या ........................................................................... ६१
१० पोथीजात जातीभेदोचछे दक सामाÍजक बांतीघोषणा! ...............................................६४
१०.१ तोडन ू टाका Hा सात ःवदे शी बेçया!! .........................................................६४
१०.२ सात ःवदे शी शृ ं खला .............................................................................. ६६
१०.३ जातीभेद मोडÞयासाठ| दसर ु काह| करावयास नको ....................................... ६७
११ अःपृ ँयतेचा पुतळा जाळला!............................................................................७१
११.१ टोलेजंग सहभोजन! ............................................................................. ७४
१२ माçया सनातनी नािशककर Íहं दू बंधूंना माझ अनावृ त पऽ....................................... ७५
१३ मिास ूांतातील काह| अःपृ ँय जाती ................................................................. ७८
१३.१ मिासमधील काह| अःपृ ँय जाती!............................................................८०
१४ हा अनुवंश, क|ं आचरटपणा? क|ं आतमघात?....................................................... ८४
१४.१ ‘कं चोळ ’ ूभूची जात का आÍण कशी झाली?................................................ ८५
१४.२ भंडार| जातीचया उतपdीÍवषयी पोथीपुराणांतील माÍहती ................................. ८७
१४.३ िशं !यांचया पोटजातींची उतपdी .................................................................८९
१४.४ अंçयावर पाय पडला ¹हणून पोटजात! ....................................................... ९०
१५ वळसूची!.....................................................................................................९३
१५.१ ौीमत् अ+घोषकृ त वळसूची.....................................................................९४
१५.२ जातीची िभ=नता ¹हणजे वाःतÍवक कशी असावयास पाÍहजे?......................... ९७
१५.३ वैशं पायन-धम -संवाद.............................................................................९८
१६ तौलिनक धम Íव7ान7ंçया मुसलमानांतील पंथोपपंथाचा पÍरचय ............................ १०३
१६.१ बुÍ@वादाÍव³@ आHेप.......................................................................... १०४
१६.२ पÍवऽ कु राणाची थोड| Fपरे खा ................................................................ १०८
१६.३ (उdराध )...........................................................................................११२
१६.४ हानीफाई (सुनी)..................................................................................११३

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५

१६.५ शफाई सुनी........................................................................................११३
१६.६ मालेक| सुनी ......................................................................................११४
१६.७ हानबाली सुनी ....................................................................................११४
१६.८ मोटाझली ..........................................................................................११४
१६.९ सेफे िशयन......................................................................................... ११६
१६.१० खारे जायी ......................................................................................... ११७
१६.११ िशया .............................................................................................. ११७
१६.१२ महं मद पैगंबरानंतरचे मुसलमानी पैगंबर....................................................११८
१६.१३ एक अगद| ताजे पैगंबर!........................................................................१२१
१६.१४ समारोप............................................................................................१२१
१६.१५ खताÍवयन पंथ ...................................................................................१२१
१७ मुसलमानी धमा तील समतेचा ट भा................................................................... १२४
१७.१ गौबांचा पूव पH.................................................................................. १२४
१७.२ Íवषमतेचा मुळारं भ............................................................................. १२४
१७.३ समतेचा िन सÍहंणुतेचा अक !!!............................................................. १२५
१७.४ अंत:ःथ Íवषमता ............................................................................... १२६
१७.५ गुलामिगर| ह| मानवी समतेचेच ूदश न आहे काय?..................................... १२६
१७.६ कçटर अःपृ ँयता...............................................................................१२७
१८ आमचया ‘अःपृ ँय’ धम बंधूंना धो4याची सूचना.................................................... १३०
१८.१ Íहं दू धम माझा आहे , तो सोडÞयास सांगणारा तू कोण?................................. १३४
१८.२ ःपृ ँयह| होईन आÍण Íहं दह| ू राह|न.......................................................... १३६
१८.३ बॅ. सावरकरांचे ‘समतासंघा’स पऽ ........................................................... १३६
१९ डॉ. आंबेडकरांचे िचरं जीव परत Íहं दधमा तच ु येतील! .............................................. १४०
१९.१ हवा तर एक नवा ‘बुÍ@वाद| संघ’ ःथापा! .................................................. १४०
१९.२ सºयाचया Íःथतीत धमा तरानेच अःपृ ँयांची अिधक हानी होणार आहे !!.............१४१
१९.३ असे धमा तर हे ह| माणुसक|स कािळमाच लावणारे आहे !.................................१४१
१९.४ शु @|चा दरवाजा - आता काय िचंता!........................................................ १४२
१९.५ जसा तो रा¶िोह - तसाच हा धम िोह........................................................ १४३
२० सावरकरांचे डॉ. आंबेडकरांना आमंऽण............................................................... १४४

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६

२१ धमा तराचे ू÷ांÍवषयी महारबंधूंशी मनमोकळा ÍवचारÍविनयम................................. १४८
२१.१ लेखांक १ ला...................................................................................... १४८
२१.२ लेखांक २रा ....................................................................................... १५०
२१.३ सामा=यत: महार हा महार धमा स सोडू इÍचछत नाह|!.................................. १५१
२१.४ लेखांक ३रा .......................................................................................१५३
२१.५ ऐितहािसक पुरावा पाहा! खुौू ची वीरगाथा..................................................१५५
२१.६ स¹यासोय¯ यांची दु :खद ताटातूट .............................................................१५७
२१.७ आिथ क दद शाह| ु तीच राहणार................................................................ १५८
२१.८ पण महार राहन

, Íहं दू राहन

, अःपृ ँयता जाणे श4य आहे काय? ..................... १५८
२१.९ रHािगर|ने अःपृ ँयतेची आÍण रोट|बंद|ची बेड| कशी तोडली? ......................... १५९
२१.१० गृ हूवेश .......................................................................................... १६३
२१.११ ÍUयांचे हळद| कुं कू समारं भ.................................................................. १६४
२१.१२ गाçया, सभा, नाटकगृ हे ....................................................................... १६४
२१.१३ Íहं दू बड ........................................................................................... १६५
२१.१४ पुवा ःपृ ँय मेळा िन दे वालय ूवेश........................................................... १६५
२१.१५ पिततपावनाची ःथापना ........................................................................१६६
२१.१६ अÍखल Íहं दू उपाहारगृ ह .........................................................................१६६
२१.१७ सा¯ या Íज~हाभर ूचार िन मालवणलाह| अःपृ ँयतेस मुठमाती!...................... १६७
२१.१८ अःपृ ँयतेचया मृ तयूÍदन! ःपृ श बंद|चा पुतळा जाळून रोट|बंद|वर चढाई!............. १६७
२२ महारा¶भर सहभोजनांचा धूमधडाका! (१९३६) ..................................................... १७०
२२.१ सहा वषा त रHािगर|ने रोट|बंद|ची बेड| तोडन ू टाकलीच क| नाह|?..................... १७१
२२.२ झुणकाभाकर सहभोजन संघ ................................................................. १७३
२२.३ सात वषा पूव| रHािगर|ने समाजबांतीची के लेली उठावणी आज महारा¶ ¯यापीत
चालली आहे !....................................................................................................१७३
२२.४ शाळा कॉलेज-संमेलने यांचयातील सहभोजकांची नावे छापा!........................... १७८
२३ जातीभेदोचछे दक पHाचे जातीसंघÍवषयक धोरण कोणते असावे?.............................. १७९
२३.१ जातीभेदाचया Íवषार| सपा चा मुFय Íवषार| दात कोणता?...............................१८१
२३.२ संबमणकालात जातीसंघ हे एक अपÍरहाय अिनP आहे ................................. १८४
२३.३ जातयुचछे दकांचे जातीसंघाÍवषयीचे धोरण कसे असावे?................................. १८७

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७

२४ िचतपावन िशHण साहा³यक संघ िन बॅ. सावरकर ................................................. १९१
२५ ज=मजात अःपृ ँयतेचा मृ तयूलेख.................................................................... १९५
२५.१ अःपृ ँयता मेली, पण ितचे औºव दे Íहक अजून उरले आहे !............................. १९५
२५.१.१ (पूवा ध ) ..................................................................................... १९५
२५.१.२ अमेÍरके तील गुलामिगर|चे उचचाटन आÍण Íहं दःथानात ु अःपृ ँयतेचे उचचाटन
१९८
२५.१.३ ‘ःपृ ँय’ Íहं दं ूमाणेच ू ‘अःपृ ँय’ Íहं दं नीह| ू तयांचया पापाचे ःवयंःफू त|ने ूायÍ°त
घेतले! १९९
२५.१.४ ूितकू ल पÍरÍःथतीवर मात करणारा कायापालट करÞयाची Íहं दरा¶ाची ु Hमता
२०१
२५.२ (उdराध )..........................................................................................२०३
२५.२.१ आजचया वःतुÍःथतीची उडती पाहाणी ............................................... २०६
२५.२.२ महारा¶ ूांितक हÍरजन सेवक संघ.................................................... २०८
२५.२.३ अÍखल भारतीय Íडूेःड 4लासेस लीग ............................................... २०९
२५.२.४ जातयुचछे दक Íहं दू महामंडळ............................................................ २१०
२५.२.५ अःपृ ँयतोचछे दक, िनब धाचया बजावणीचया काय बमाची Fपरे षा............... २१२
२५.२.६ अःपृ ँयतािनवारक आंदोलनाचे Hेऽ .................................................. २१२
२५.२.७ सरकार| ःवतंऽ Íवभाग .................................................................. २१३
२५.२.८ समाजÍहतकारक कोणताह| धंदा ह|न नाह|; पण तो सोडलात तर| राग नाह|. २१४
२५.२.९ शेवट|, ¯यñ|चया मन:Hेऽातून या अःपृ ँयतेचया दPु भावनेचे उचचाटन करा!
२१५
२६ बौ@धम ःवीकाराने तु¹ह|च असाH ¯हाल!........................................................... २१८
२७ बौ@धमा तह| भाकडकथा, भाबडे पणा, भंगड आचार िन अनाचार इतयाद|ंचा बुजबुजाट झालेला
आहे २२२
२८ सीमो~लंघन के ले, पण Íहं दतवाचया ू सीमाHेऽातच!................................................ २२९
२८.१ िचंतनीय पण िचंताजनक न¯हे ...............................................................२२९
२८.२ आंबेडकर Íभःती Íकं वा मुसलमान झाले नाह|त, ते काह| आमचयावर उपकार
करÞयासाठ| न¯हे ..............................................................................................२२९
२८.३ Íहं दं नी ू बाट¹यांचे कौतुक करणे हा कोडगेपणा होय....................................... २३१
२८.४ पण बौ@ होताच डॉ. आंबेडकरांची भंगड ूित7ाह| भंग पावली ........................ २३१

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८

२८.५ एक सावधानतेची सूचना - बौ@ःथान िन नागरा7य.....................................२३४
२८.६ Íहं दचया ू दे वळात अÍहं दं ना ू ूवेशाचा अिधकार नाह|!......................................२३४
२८.७ ौी पिततपावन मंÍदराची परं परा ............................................................ २३५
२८.८ मृ तयुंगत युसुफ मेहे रअ~ली यांनी ौीपिततपावन मंÍदरास Íदलेली भेट............... २३६
२८.९ Íहं दं चया ू दे वालयातून आÍण दे वःथानांतून अÍहं दं ना ू मुñ ूवेश असता कामा नये!. २३९
२८.९.१ आता Íवनोबा पाÍकःतानातच पदयाऽा का काढ|त नाह|त?....................... २४१
२९ Íहं दू नागलोक Íभ°न का होतात ?.................................................................. २४४
३० ह| Íखलाफत ¹हणजे आहे तर| काय?................................................................२५०
३०.१ िशया धम शाUी ................................................................................ २५३
३०.२ सुनी धम शाUी ................................................................................. २५३
३०.३ ीाता यथापूव मक~पयत...................................................................... २५५

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९
जातयुचछे दक िनबंध
मनोगत
Ôझाले बह

, होतील बह

परं तु या सम हाÕ या ूिस@ वचनाचे ूतयH ूाFप ¹हणजे Íवनायक
दामोदर सावरकर. आप~या परमÍूय मातृ भूमीवर|ल अÍवचल ौ@े पोट| तयांनी वैराण वाळवं टातून अखंड
ूवास के ला. तयांचे Íद¯य दाFण ोत अढळपणे सुF असताना भारतीय समाज संघÍटत कFन आप~या
पाठ|शी उभा ठे वÞयाचा तयांचा ूयH होता. धारदार लेखणी आÍण अमोघ वाणी ह| तयांची साधने होती.
ःवातं ¯यासाठ| समाज पेटन ू उठावा असे तयांना वाटत होते. समाजाला सतय Íःथतीची जाणीव कFन
दे ऊन एका िनÍ°त Íदशेने वाटचाल ¯हावी असा तयांचा ूयH होता. ःवातं¯याबरोबर समाजाचे सवा गीण
पÍरवत न ¯हावे असे तयांना मनोमन वाटत होते. तयांचे िनबंध, बातमीपऽे आÍण भाषणे या तीन
साधनांचया वाचनातून या गोPीचा ूतयय येतो.
भारतातील उदारमतवाद| नेते ÍॄÍटश अिधका¯ याचया आÍण संःकृ तीचया छायेत वावरत होते. आज
ना उ²ा ÍॄÍटश लोक भारताला ःवातं¯य दे तील यावर तया नेमःत नेतयांचा 7ढ Íव+ास होता.
ÍॄÍटशांचया सहवासामु ळे भारतीय समाजाचे सवा गीण उतथापन होईल, अशी तयांची समजूत होती.
सावकरकरांनी ÍॄÍटशांचे ःवाथ|, दट!पी ु आÍण दPु अंतरं ग ूकाशात आणले. तयाचबरोबर भारतातील
भोळसट नेतयांवर कठोर ट|का के ली. सतय आÍण अÍहं सेचया मागा ने भारताला ःवातं ¯य िमळे ल अशी म.
गांधींची भूिमका होती. सावरकरांनी म. गांधींचया Íवचारातील Íवसंगती समाजासमोर ठे वली. म. गांधींचा
माग ¯यवहार-Íवसंगत अस~याचे कठोर श¯दात दाखवून Íदले. सावरकरांनी रा¶ीय Íहताला सव ौे 8 ःथान
Íद~यामु ळे तयांचया 7Pीने जे जे रा¶Íहत Íवघातक होते तया तया गोPीवर घणाघाती ट|का के ली.
सावरकरांचया रा¶वाद| Íवचारांत रा¶ीय ःवातं ¯य ह| एक बाजू होती तर समाजाचा सवा गीण उतकष
ह| दसर| ु बाजू होती. सावरकरांची आधुिनक Íव7ान आÍण तंऽ7ानावर अपÍरिमत ौ@ा होती.
अ²यावतता हा तयांचया Íव7ान Íवचारांचा मूलमं ऽ होता. भारतीय मुःलीम Íव7ानिन8 झाले, तर
तयांचयातील धम वेड कमी होईल. तयातून तयांचे िन Íहं दं चे ू भले होईल असे तयांना मनोमन वाटत होते.
तयांचा अनुभव माऽ वेगळा होता. Íहं दं नी ू आधुिनक Íव7ान आÍण तंऽ7ान अवगत करावे िन आपला
उतकष साधावा यासाठ| तयांनी Íव7ानिन8ेचा आवजू न पुरःकार आÍण ूचार के ला. तका चया कसोट|वर
न बसणा¯ या Íहं दू जीवन प@तीतील दPु ःवFपाचया Fढ|, परं परा िन ूथांवर कठोर ट|का के ली. तयांचया
िनबंधांतून याचा ूतयय येतो. Íहं दू समाजातील अत4य आÍण दPु प@ती ¹हणजे जाित ¯यवःथा होय.
ज=मिधÍ8त जाित¯यवःथा आÍण ःपृ ँयाःपृ शता यांचयावर तयांनी कठोर आघात के ला. तयांचया
जातयुचछे दक िनबंधांतून तयाचा ूतयय येतो. सावरकर हे Íह=दतवाचा ु आमह| पुरःकार करणारे थोर
बांितकारक Íवचारवंत तर होतेच पण समाजपÍरवत कह| होते. तयांनी के वळ सामाÍजक Íवचाराचा िस@ांत
मांडला नाह| तर तयाचे ूतयHात उपयोजन के ले. सावरकरांचा हा सव Íवचार या खंड§यांत समाÍवP
के ला आहे . या सहा¯या खंडात Íव7ानिन8 िनबंध, अंधौ@ा िनमू लन कथा आÍण जातयुचछे दक िनबंध
समाÍवP के ले आहे त. तयातून वाचकाला सावरकरांचया िPेपणाची ूचीती येते. ूकाशकानी के ले~या
अनमोल काया ब£ल तयांचे अंत:करणपूव क अिभनंदन !!!
वष ूित दा २००१ प
शं. ना नवलगुंदकर

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १०
जातयुचछे दक िनबंध
१ जातयुचछे दक िनबंध लेखांक १ ला
१.१ ूःतुतचया जातीभेदाच इPािनPतव
Ôमला वाटते क|, दे शाचया राजक|य, सामाÍजकूभृ ती पÍरÍःथतीच आÍण ती सुधारÞयासाठ|
ठरले~या िस@ा=तूाय उपायांच 7ान मुलांना लहानपणापासूनच कFन दे ण अतयंत आवँयक
झाले आहे . राजक|य िस@ा=तांच िन सामाÍजक ूेम यांच Íव²ा°या स लहानपणापासूनच
बाळकडू दे ण (जस अवँय) त§तच जातीभेद, जाती§े ष िन जातीमतसर यांचे योगाने आमचा
दे श कसा Íवभागला जात आहे , कसा भाजून िनघत आहे , कसा करपून जात आहे याचह| 7ान
रा¶ीय शाळे तील मुलांना िमळाल पाÍहजे; जातीभेद सोडÞयाची आवँयकता Íकती आहे ह
आमचया Íव²ा°या ना समजल पाÍहजे.Õ
- लोकमा=य Íटळक (बेळगावच ¯याFयान, १९०७)
आप~या Íहं दू रा¶ाचया सामाÍजक, सांःकृ ितक, आिथ क आÍण राजक|य जीवनाशी ूथम
चातुव Þय आÍण नंतर तयाचच Íवकृ त ःवFप असलेली जातीभेद संःथा ह| इतक| िनगÍडत
झालेली आहे क|, आप~या Íहं दू वा आय रा¶ाचया वैिशंçयाची ¯याFया काह| काह|
ःमृ तीकारांनी Ôचातुव Þय ¯यवःथानं यÍःमन् दे शे न Íव²ते । तं ¹लेचछदे शं जानीयात् आया वत
तत: परम् ।।Õ अशीच Íदलेली आहे . अथा त् आप~या Íहं दू रा¶ाचया उतकषा च ौे य जसे या
आप~या जीवनाचया तंतूतं तूंशी गुंफू न राÍहले~या जातीभेदास असÞयाचा उतकट संभव आहे ;
तसाच आप~या रा¶ाचया अपकषा चह| तीच संःथा एक बलवdर कारण असÞयाचाह| िततकाच
उतकट संभव आहे . तयातह| मूळच चातुव Þय जे Ôगु णकम Íवभागश: सृ Pम् Õ ते लोपत जाऊन
आजचया ज=मिन8 जातीभेदाचा फै लाव होऊ लागला, तयाच वेळ| आÍण तसाच आप~या
Íहं दःथानाचा ू अध:पातह| होत आला; आÍण 7या वेळ| बेट|बंद आÍण रोट|बंद जातीभेदाने
अतयंत उम ःवFप धारणे के ले तोच काळ आप~या अध:पाताचाह| परमाविध करणारा ठरला.
१.२ जातीभेद िन अध:पात यांच समकालीनतव
या समकालीनतेमुळे तर तया जातीभेदाचा आÍण तया अध:पाताचा संबंध के वळ
काकतालीय योगाचा आहे क|ं काय कारण भावाचा आहे याची शंका अतयंत उतकटतेने न येण
के वळ अश4य आहे . यामुळे आप~या रा¶ाचया अपकषा चीं कारणे शोधताना इतर महïवाचया
गोPींूमाणेच या जातीभेदाचया ूःतुतचया ःवFपाचया इPािनPतेची छाननी करणे ह भारतीय
रा¶धुर|णांचे आजच एक अतयंत तवय (Urgent) आÍण अपÍरहाय कत ¯य झालेल आहे . एखाद
उ²ान खळांपुलांनी डवरलेल, िनकोप वृ Hांचया Íवःतीण ूौढ|ने िन िनरोगी लतावेलींचया सलील
शोभेने उ~हािसत असलेल पाहन

तेथील ूकाश, पाणी आÍण खत ह|ं बहधा

िनद|ष असावीं असे
अनुमान जस सहज िनघते; तसेच ते वृ H खुरटलेले फळ Íकडलेलीं, फु ल िशिथललेलीं Íदसताच
तया ¯ हासास आधारभूत असले~या ूकाश, पाणी, खतूभृ ती घटकांपैक| कोणते तर| एक वा
अनेक वा सव च दोषी झालेली असलीं पाÍहजेत ह ह| अनुमान तसेच सहज िनंपाÍदत होते.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ११
जातयुचछे दक िनबंध
आÍण तया ूतयेकाची छाननी कFन दोष कशात आÍण Íकती ूमाणात सापडतो याच िनदान
करणे आÍण तदनुसार ते ते दोष िनमू ल करणे ह च तया बागवानाच आ² कत ¯य ठरते.
परं तु या 7Pीने पाहता Íहं दू रा¶ाचया अपकषा स ह| आमची जातीभेद संःथा Íकती ूमाणात
आÍण कशी कारणीभूत झाली आहे Íकं वा झालीच नाह|, याच Íववेचन आवँयक असूनह|
आ¹हांस ¯यñ|श: ते सांगोपांग करणे आज श4य नाह|. कारण जातीभेदाचया आजचया
ःवFपाचे पÍरणाम Íवशद कF जाताच आमचया राजक|य पÍरÍःथतीचा Íवचार बमूाBच होणार
आÍण ूचिलत राजकारण सं=यासाचया शृ ं खलेने जखडलेली आमची लेखणी तयास तर िशवूह|
शकत नाह|. यासाठ| तो भाग तसाच सोडन ू या जातीभेदाने आमचया रा¶ाचया सुÍःथतीवर
आÍण ूगतीवर सामा=यत: काय पÍरणाम झालेले आहे त याच के वळ Íद¹दश न कFनच
आ¹हांस या ूाःताÍवक भागास आटोपते ¯यावे लागले.
१.३ कोणाच मत ूमाण मानाव?
आÍण ह Íद¹दश न करताना या Íवषयासंबंधी लो.Íटळकांवाचून दसर ु कोणाच मत अिधक
अिधकारयुñ असणार आहे ? गे~या शं भर वषा त Íहं दःथानात ु आप~या Íहं दू रा¶ाचया
ÍहताÍहताÍवषयी उतकट ममतवाने, सूआम Íववेकाने आÍण ःवाथ िनरे पH साहसाने सव बाजूंनी
समÍ=वत Íवचार के लेला जर कोणी पु³ष असेल तर ते लोकमा=य Íटळकच होत. याःतव
आमचया Íहं दू रा¶ाचया अपकषा चया कारणपरं परे Íवषयीची तयांचीं मते अगद| िस@ा=तभूत
नसलीं, तर| इतर कोणतयाह| मतापेHा अिधक आदरणीय, Íवचारणीय आÍण Íव+सनीय
असणारच. तयातह| जातीभेदासारFया धािम क संःथा ¹हणून, सनातन संःथा ¹हणून, साधारण
लोक 7या ू÷ास समजतात तया Íवषयांवर राजकारणात आÍण धम कारणात सनातनी
समज~या जाणा¯ या कोट| कोट| लोकांचा Íव+ास आÍण नेतृ तव 7यान संपाÍदल, तया
लोकमा=यांचया मताच महïव Íवशेषच असल पाÍहजे. वाःतÍवक पाहता आजकाल कोण
सनातन हे ठरÍवण दु घ टच आहे . जो 7या वेळ| एखा²ा सुधारणेस Íवरोध करतो आÍण एखा²ा
Fढ|स उचलून धरतो तो तया वेळे पुरता िनदान तया ूकरणीं तर| सनातनी ¹हणÍवला जातो,
इतक च काय ते सनातनीपणाच सºयाच लHण आहे . याःतव ःवत: लोकमा=यांवरह| जर|
बÍहंकार पडलेले होते, अनेक धम मात डांनी तयांनाह| जर| ूचछ=न सुधारक ¹हणून ÍहणÍवल
होते; तर|ह| Íहं दू संःकृ तीचया रHणाथ तयांनी उ¹या आयुंयभर जी नेटाची झुंज घेतली आÍण
अगद| िनFपाय होईतो ूचिलत समाज घटनेला कोणाचाह| अनावँय ध4का लागू नये आÍण
अंतग त यादवी वाढू नये ¹हणून सुधारणा Íवरोधाचा तीो आरोप सहन कFनह| जी सतत
काळजी घेतली; तयामुळे कोçयवधी Íहदं चा ू सनातन धम संरHक ¹हणून लोकमा=यांवरच
Íव+ास बसलेला होता; या सव कारणांसाठ| जातीभेदाचया ःवFपाÍवषयी लोकमा=यांसारखा
अमगÞय सनातनी राजक|य पुढार| दे खील काय ¹हणतो ह पाÍहल असता तो जातीभेद
आप~या Íहं दू समाजाचया अपकषा ला कसा कारणीभूत होत आहे ह तयांचया या लेखावर उqधृ त
के ले~या श¯दावतरणाने Íदसून येते. Ôजाती§े ष आÍण जातीमतसर यांनी आमचा दे श कसा
करपून जात आहे , कसा भाजून िनघत आहे (आÍण ¹हणूनच तो जातीभेद मोडÞयाची Íकती
आवँयकता आहे )Õ याÍवषयी तयांचे वर|ल जळजळ|त उqगार एÍकले असता आजचा जातीभेद

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२
जातयुचछे दक िनबंध
आप~या राजक|य जीवनासह| Íकती घातक आहे ते िनराळ िस@ कर|त बसÞयाची आवँयकता
उरत नाह|.
१.४ आजच Íवकृ त ःवFप
हा लोकमा=यांसारFयांचा आBवा4याचा आधार Hणभर बाजूस ठे वला तर|ह|, आज आहे या
ःवFपात तर| जातीभेद दे शÍहतास अतयंत Íवघातक होत आहे , ह िस@ करÞयास एक
सव सामा=य सबळ पुरावा असा आहे क|, चार वषा चया बेट|बंद| रोट|बंद|चया सहॐश:
हब4यं◌ात Hा आप~या Íहं दू जातींचया जीवनाचा गंगौघ खडं Íवखंड कFन कु जवून टाकणारा हा
आजचा जातीभेद तर| घातक आहे च आहे , यात काह|तर| सुधारणा झालीच पाÍहजे; याÍवषयी
तर| सनात=यांत~या सनात=यांचाह| मतभेद Íदसून येत नाह|. अगद| पंÍडत राजे+रशाUीदे खील
जातीभेदांचया आजचया अतयंत Íवकृ त ःवFपाच सव ःवी समथ न करÞयाच साहस कF शकणार
नाह|त. मग दसु ¯ याची काय गोPी? कारण तयांचया सनातन महासभेनेह| इ¹लंडमºये आपला
ूितिनधी बोलावला असता आपण जाऊ ¹हणून ठराव के लाच क| नाह|? दरभं¹याचे महाराजह|
बोट|वर चढताच परदे शगमन िनÍष@तेस समुिात ढकलून दे ते झालेच क| नाह|? तया ूकरणात
जातीिनब धाचया बेçया तयांनी त|ड~याच क| नाह|त?
१.५ परदे शगमनाचा िनषेध
जातीभेदाच ूःतुतच Íवकृ त ःवFप आपणांस हानीकारक होत असून तयात काह|तर|
सुधारणा के लीच पाÍहजे याÍवषयी ूःतुतचया बहतेक

Íवचार| पुढा¯ यांच जस ऐकमतय आहे ,
त§तच आप~या मागचया वैभवास जे आपण मुकलो, तयासह| Hा जातीभेदाचया आÍण
तदतप=न ु Íवटाळ-वेडाचया ॅांत समजुतीच पुंकळ अंशी कारण झा~या आहे त ह ह| कोणी
Íवचारवंत मनुंयास सहसा नाकारता येणे श4य नाह|. बाक| सव भाराभर गोPी सोड~या तर|
Hा एका परदे शगमन िनषेधाचाच ूताप आपणांस के वढा भोवला पाहा! परदे शगमन िनÍष@ कां!
तर माझी ÔजातÕ जाईल ¹हणून... आÍण जात जाईल ¹हणजे काय? तर जातीबाहे रचया
मनुंयाशी अ=नोदक संबंध घडे ल, जातीभेदाचया ूवृ dीमुळे बोकाळलेला, अ=नाचा Íवटाळ,
िचंधीचा Íवटाळ, अशा ÍवÍHB Íवटाळ-वेडाने परदे शगमन िनÍष@ होताच परदे शचा ¯यापार
आÍण ¯याप ठार बुडाला. इतक च न¯हे तर पृ °वीवर|ल दरदरचया ू ू खंडोखंड| या Íवटाळ-वेडाचया
रोगाने ूादभावापूव| ु Íहं दू ¯यापा¯ यांनी आÍण सैिनकांनी संपाÍदलेलीं आÍण वसÍवलेली नगर ची
नगर , बंदरे चीं बंदरे , रा7येची रा7य मातृ भूमीपासून अकःमात् Íवलग झा~याने आÍण ःवदे शातून
भारतीय ःवजनांचा जो सतत पाठपुरावा तयांस होत होता, तो नाह|सा झा~याने ितकडचया
ितकडे गडप झालीं, अHरश: ÔनामशेषÕ झालीं. कारण आता तयांची ःमृ ती के वळ खंडोखंड|
अजून Íवकृ तFपाने का होईना पण ूचिलत असले~या नावावFनच काय ती अविशP आहे .

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३
जातयुचछे दक िनबंध
१.६ परधाÍज ण Íवटाळवेड
इं डो-चायना (Íहं दू -चीन), झांझीबार (Íहं दू -बाजार), बाली, ¹वाटे माला (गौतमालय) अशा
नावाFनच काय तो Íहं दू वैभवाचा आÍण संःकृ तीचा आÍण ूभुतवाचा तया तया खंड|
Íवःतारलेला ¯याप आज अनुिमत करता येईल! Íहं दतव ु आÍण Íद͹वजय या श¯दांचा इतका
आतयंितक Íवरोधी भाव आला क|, जे¯हा अटके पार होऊन इःतंबूलवर चढाई करÞयाची, अंधुक
आकांHा मराठ| मनात उतप=न झाली, ते¯हा ितची संप=नता Íहं दतव ु राखून करता येण श4य
आहे ह| क~पनासु@ा म~हररावासारFया Íहं दपादशाह|चया ू खं²ा वीरालाह| न िशवता तो वीर
गजू न उठला - ÔÍहं दचे ू मुसलमान होऊ पण पुढ|ल वष| काबुलवर चाल कFन जाऊच जाऊ.Õ
Íहं दचे ू मुसलमान होÞयावाचून मुसलमानांचया दे शावर सdा ःथापÞयाचा अ=य माग च उरला
न¯हता काय? Íहं दह| ू राह

आÍण काबूल तर काय पण इःतंबूलवरह| मराठ| झडा आÍण मराठ|
घोडा नाचवू ह| गोP तपनतमोवत् अतयंत Íवसंवाद| जी वाटली ती Hा Íवटाळवेडाचया, या Ôमाझी
जात जाईल,Õ चया भीतीमु ळे च होय. Íहं दू ¹लचछदे शी गे~याने तयाची जात जाईल, पण के वढ
आ°य क|, ¹लचछ ःवदे शी ¹हणजे Íहं ददे शी ू आ~याने माऽ Íहं दं ची ू ती ÔजातÕ जात नसे, तो
Íवटाळ होत नसे. वाःतÍवक पाहता तयात~या तयात Íवटाळवेडच हव होते तर ते असे काह|
सुचल असते तर| याहन

पुंकळ बर होते. 7या Íहं दू गावी वा ूांती तो ¹लचछ ¯यापार| िशरला,
तयाला तयाला तया ¹लचछाचा Íवटाळ होऊन तया तया Íहं दू गावाची जात गेली अशी Fढ|
पडती तर ती आपdी खर|च, पण पुंकळ अंशी ती इPापdी तर| होती. पण एखादा कासम
Íकं वा 4लाइ¯ह Íहं द ूातांत आला, आÍण तयाने तयाचा उभा ¯यापार Íकं वा उभ रा7य घशात
घातल तर तयाचा Íवटाळ आ¹हां Íहं दं ना ू होत नसे. तयाने आमची जात जात नसे. तर ती
के ¯हा जाईल तर एखादा Íहं दु जन ¹लचछ दे शात जाऊन ितकडच धन वा सdा सं पादनू तयायोगे
आपली मातृ भू मी सधनतर आÍण सबलतर करÞयासाठ| तो परत ःवदे शी आला ¹हणजे!
१.७ जात राÍहली पण धम गेला
¹लचछ ¯यापा¯ यास तयाचया वःतू ःवदे शी आणÞयासाठ|, एखा²ा जावयाला िमळणार
नाह|त अशा, Íकतयेक सवलती Íहं दं नी ू Íद~या. पण ःवदे शीचे Íहं दू ¯यापार| परदे शात Íहं दवी
वःतू Íवकावयास आÍण Íहं दू वाÍण7य ूसारावयास जाऊ लागले तर, शऽूसह| घालू नयेत अशा
Íवशेष अडचणी, तयांचया मागा त घात~या. अस~या या आतमघातक अंधळे पणाची शेवट| इतक|
पराका8ा झाली क|, मलबारचया राजास आपले काह| Íव+ासाचे लोक अरबांचया सामुÍिक
वाÍण7य ¯यवसायात ूवीण ¯हाव असे जे¯हा मनात आल, ते¯हा तया जातीचया Íहं दं नी ू अशी
पोñ युñ| काढली क|, दरवष| Íहं दचया ू ूतयेक कु टं बामागे ु एके काने मुसलमानी धम ःवीकारावा,
आÍण नौवाÍण7य िशकाव! कारण तो Íहं दू आहे तोवर तयास समुिवाÍण7य िशकण िनÍष@च
असणार. समु ि ओलांडताच तयाची जात जाणार! ¹हणून जात राहावी याःतव धम च सोडन ू
Íदला! सप ण हव ¹हणून हातपाय कापून चुलीत घातले! बायकोला दािगने हवे ¹हणून
बायकोलाच Íवकू न टाकली! जात राखÞयासाठ| बेजात के लेले तेच हे ÔमोपलेÕ आज तयाच
जातीवा~या Íहं दं चा ू िनव श करÞयास तयांवर लांçयासारखे तुटन ू पडत आहे त! फार काय सांगाव,
4विचत् एखा²ा अqभुत दे वीूसादाने Íद~लीच िसंहासन चूण करणा¯ या सदािशवराव भाऊचया

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४
जातयुचछे दक िनबंध
तया घरास सकाळ| लंडनचे िसंहासन चूण करÞयाची शñ| आली असती आÍण तयाने
Íद~लीचया ूमाणे इ¹लंडला जाऊन लंडनचया िसंहासनावर Íव+ासरावास चढवून रा7यिभषेक
करवून घेतला असता तर इं ¹लंडमºये Íहं दु पद-पादशाह| ःथापन होती; पण ते दोघे Íहं दू माऽ
Íवदे शगमनाने तयांची जात जाऊन, अÍहं दू होते!!!
१.८ पराबमाचा संकोच
अगद| इसवीसनाचया अकरा¯या बारा¯या शतकापय त जातीभेदाचया Hयाने आमचया नाçया
आखडत आ~या असताह| Íवदे शगमनिनÍष@तेचया परमावधीला तो रोग पोचला न¯हता, तोवर
मिाचया पांçय वीरांचया सेना Íवदे शातह| Íहं दू रा7य चालवीत होतया. शेवटचया Íद͹वजयी
पांçय राजाने तयाच वेळ| ॄ(दे शाकडे पेगूवर ःवार| के ली. नुसते Ôूतःथे ःथलवतम नाÕ न¯हे
तर अगद| मोठ ूबळ नौसाधन (आरमार) घेऊन Ôजलवतम नाÕ ूःथान के ले आÍण ॄ(दे शाकडे
पेगूचा Íवजय कFन येता येता अंदमानाÍदक तया समुिामधील सार|ं बेट Íहं दू साॆा7यात
समाÍवP कFन तो परत आला. पण पुढे जे¯हा तो महासागरसं चार| Íहं दू पराबम घरचया
ÍवÍहर|तला बेडक ू होऊन बसला ते¯हा पराबम (पर + आबम), बाहे रचया परशऽूंचया दे शावरच
चढाई करणे, हा श¯दच Íहं दं चया ू कोशातून लुB झाला. श4यतेचा मूळ उगम आकांHेतच
असणार. पराबमाची, ख¯ या Íद͹वजयाची, नवीं रा7य संपाÍदÞयाची आपली संःकृ ती आÍण
ूभाव सBͧपा वसुंधरे वर Íद͹वजयी करÞयाची, आकांHाच जे¯हा ÔजातीचयाÕ Íहं दसू पाप झाली
ते¯हा तयास Íद͹वजय करÞयाची श4यताह| ÍदवसÍदवस नP होत गेली. आकाशात उडÞयाची
साहसी सवय ÍपçयानुÍपçया नP झा~याने 7यांचे पंख पंगू झाले आहे त असे ह Íहं दू पराबमाच
क|बडे आप~याच ÔजातीचयाÕ अंगणास जग मानून तयातच डौलाडौलाने आरवत बसल आÍण ते
के ¯हा? तर आततायी पराबमासह| पुÞय मानणा¯ या मुसलमानी िगधाडांनी आÍण युरोÍपयन
गुंडांनी सव जगाच आकाश नुसते झाकू न टाकल ते¯हा! अशा Íःथतीत तयांचया झेपेसरशी ते
अंगणातल क|बड Íठकाणचया Íठकाणी फडफडन ू गतूाण झाले यात काय आ°य ?
१.९ मराठ| साॆाजाचया Hय
के वळ अगद| शेवटचया Íहं दू साॆा7याचा, आप~या महारा¶ीय Íहं दपदपादशाह|चा ू , पतनकाल
¯या. आपली पूव|चीं साॆा7य आÍण ःवातं¯य जाÞयास के वळ जातीभेदच कारण झाला ह
Íवधान जस अितशयोñ|च होईल तसेच मराठ| रा7य के वळ जातीभेदानेच बुडाल ह Íवधानह|
अितशयोñ|च होईल. परं तु ह Íवधानह| िततक च Íवपय ःत =यूनोñ|च होणार आहे क|, आपली
जी Íहं दपदपादशाह| ू मूठभर इं मजी पलटणीचया पायाखाली तुडÍवली गेली, ती इतक| िनब ल
होÞयास जातीभेदाचा Hय मुळ|च कारणीभूत झालेला नाह|! समुिगमनिनषेध ह या भयंकर
Hयाच एक उपांगदे खील Íवचारात घेतल असता मराठ| साॆा7यकाळ|सु@ा आपल सामाÍजक
न¯हे तर राजक|य बलदे खील या भयंकर ¯याधीने Íकती िनज|व कFन सोडल ह ततकाल
ºयानात येणार आहे . 7या वेळ| इं मजांनी दे शातील उभा आयातिन¯ यात ¯यापार हःतगत के ला
होता, तया वेळ| तयांचया दे शात आप~या ¯यापाराची एकह| Íहं दू पेढ| न¯हती. शेवटचया
रावबाजीचया अंत:पुरात दासी Íकती, तयात बोलक| कोण, Íव+ासघातक होÞयासारFया कोण,

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५
जातयुचछे दक िनबंध
येथपय त आप~या दे शाची खडान् खडा माÍहती तयांचया पुÞयाजवळ|ल ÔबेटाÕमध~या लेखनालयात
Íटपलेली असता इ¹लंड दे श आहे कोठे , इं मजांच रा7य आहे Íकती, तयांचे शऽू कोण, तयांच बल
Íकती अशी घाउक माÍहतीदे खील आ¹हांस ूतयH पाहन

सांगेल असा एकह| Íहं दू तयांचया
दे शात गेलेला न¯हता! ृ चांची माÍहती इं मज सांगेल ती आÍण इं मजांची ृ च सांगेल ती. तया
ःवाथ ूेÍरत Íवपय ःत माÍहतीवर सार| िभःत!
१.१० मुकçयापायी मुकु ट दवडले!
एक Íहं दू राघोबादादांचा वक|ल कोठे एकदाचा Íवलायतेस जाऊन आला तो तयाचया तया
भयंकर जात गे~याचया पापाच ूायÍ°d तयाला ÔयोिनूवेशÕ करवून आÍण पव तावर|ल
पाहाडांचया कडे लाटशेलगतचया योनीसारFया आकृ तीतून बाहे र येताच तो पुनीत झालास मानून
परत घेÞयात आल. पाप एकपट मूख आÍण तयाच ूायÍ°d शतपट|ने मूख तर! जसे हजारो
इं मज Íहं दःथानात ु आले, तसे लाखो Íहं दू ¯यापार|, सैिनक, कारःथानी युरोपभर जात-येत राहते
तर काय तयांचया कला, तयांचा ¯यापार, तयांची िशःत, तयांचे शोध आ¹हांस आतमसात् करता
आले नसते? काळे , बव , Íहं गणे असले पçट|चे Íहं दू राजदतू जर लंडन, पॅÍरस, िलःबनला राहते
तर काय आमचया यादवीचा जसा तयांनी लाभ घेतला तसा तयांचया यादवीचा आ¹हांस घेता
आला नसता? पण आडवी आली ह| ÔजातÕ ह Ôसोवळ Õ - हा मु कटाÕ! Hा मु कçयापायी मुकु ट
दवडले पण तयायोगे तयाची जात गेली नाह| पण जर का तो वर उ~लेÍखले~या पांçय
राजासारखा लंडनवर चालून जाता तर माऽ तयाची जात िन:संशय गेली असती.
१.११ समाजाचा दे ह पोखरणार जातवेड
भारताच ःथलबल असे िनब ल झाले. भारताच जलबल तया रणतर|-तीं नौसाधन, जीं
अगद| दहा¯या शतकापय त सागरासागरावर Íहं दºवज ू डोलवीत संचार कर|त होतीं, तीं तर
ठारच बुडालीं; तया महासागरावर पाÞयात न¯हे , अÍहं दू पHीयांचया खçगाचे पाÞयात न¯हे , तर
या Íहं दू जातवेडाचया संºयेचया पळ|तील पाÞयात! आजह| हे सात कोट| अःपृ ँय,
मुसलमानांचया संFयाबलाइतक च ह संFयाबल, एखा²ा तुटले~या हाताूमाणे िनज|व होऊन
पडल आहे या जातवेडाने! कोçयवधी Íहं दू बाटले जात आहे त या जातवेडाने! हे ॄा(णेतर, हे
सतयशोधक फु टन ू िनघाले या जातवेडाने! ॄा(णाचया जातयहं काराचा के ¯हा अगद| ठ|क
समाचार घेताना जो ॄा(णेतर सतयशोधकपंथ समतेचया एखा²ा आचा¯ यासह| लाजवील अशा
उदाd तïवांचा पुरःकार करतो, तयातील काह| लोक तेच समतेच अिध8ान महार-मांग मागू
लागताच अगद| मंबाजीबुवासारखे Íपसाळून तयांचयावर लाठ| घेऊन धावतात, या जातवेडामुळे !
ॄा(ण मराçयांचे ॄा(ण बनू पाहतात! ह जातवेड एका ॄा(णाचयाच अंगी मुरलेल नसून
अॄा(ण चांडालापय त उ¹या Íहं दसमाजाचयाच ू हाड|मासी ³जल आहे ! उभा समाजदे ह या
जातयहं काराचया, या जातीमतसराचया, जातीकलहाचया, Hयाचे भावनेने जीण शीष झालेला आहे .

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६
जातयुचछे दक िनबंध
१.१२ उपेHा के ली तर?
Íहं दू रा¶ाचया आजचया आतयंितक अपकषा च ह आजच जातीभेदाच Íवकृ त ःवFप जर|
एकमाऽ कारण नसल तर| एक अनुपेHणीय कारण आहे च ह वर|ल अतयंत ऽोटक
Íद¹दशनावFनह| ःपP Íदसून येईल आÍण ¹हणून अशा Íःथतीत आप~या अपकषा चया तया
बाH कारणांचा नायनाट करÞयाचा ूयH करणे ह आपणां सवा चे एक अगद| अवँय कत ¯य
होऊन बसल आहे . जे Íहं दरा¶ाच ू ःवातं¯य आपणांस िमळवावयाच आह ते जातीभेदाने जज र
झाले~या या आप~या रा¶पु³षास जर| एक वेळ| िमळÍवता आल तर| या रोगाच जोवर
िनमू लन झाल नाह| तोवर एका बाजूस ते िमळÍवताच पु=हा गमावÞयाचाह| पाया भरत जाणार
आहे .
परं तु जातीभेदाचया आजचया Íवकृ त आÍण घातक ःवFपाचे िनमू लन करÞयाचा हा यH
कर|त असता या संःथेत जे काह| गुणावह असेल तह| नP न होईल अशाÍवषयी माऽ आपण
अथा तच श4यतो सावधान असले पाÍहजे. आज पाच हजार वष जी संःथा आप~या रा¶ाचया
जीवनाचया तंतूतंतूंशी िनगÍडत झाली आहे , ितचयात आजह| काह|एक गुणावह नाह| आÍण
पूव|ह| काह|एक गुणावह न¯हते असे वैतागासरशी धFन चालण अगद| चुक|च होईल. याःतव
या लेखमालेत आ¹ह| जातीभेदाचया मुळाशी कोणतीं तïव होतीं, तयातला गुणावह भाग
कोणता, तयाची ूकृ ती कोणती आÍण Íवकृ ती कोणती आÍण कोणचया योजनेने तयातील
Íहतावह ते ते न सोडता अिनP ते ते श4य तो टाळता येईल Hाच यथावकाश Íववेचन योÍजल
आहे .
- (के सर|, Íद. २९-
११-१९३०)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७
जातयुचछे दक िनबंध
२ लेखांक २ रा
२.१ सनातन धम ¹हणजे जातीभेद न¯हे
सव साधारण लोकांचा, जातीभेदाची ¯यंगे Íववेचून तो सुधारÞयास Íकं वा समूळ नP
करÞयास, जो भयंकर Íवरोध 7Pीस पडतो तयाचे मुळाशी बहधा

जातीभेद हाच सनातन धम -
िनदान सनातन धमा चा अतयंत महïवाचा घटक- होय ह| ॅांती आÍण तयामुळे च जातीभेद नP
झाला, क| सनातन Íहं दू धम नP झालाच पाÍहजे ह| अवाःतव भीती कळत वा नकळत
िनवसत असते. याःतव जातीभेदाचे इPािनPतवाची सांगोपांग चचा करÞयाचे आधी जर ह|
आमचया Íहं दू समाजात सव साधारणपणे पसरलेली ॅांती आÍण भीती दरू करता आली तर ती
चचा पूव महाने दÍषत ू होÞयाचा संभव पुंकळ कमी होईल; आÍण Íववेकबु@| तया चच तून
िनघणा¯ या अपÍरहाय िस@ा=तास त|ड दे Þयास अिधक िनभ यपणे स7ज होईल.
२.२ धम श¯दाचे अथ
एतदथ थोड4यात ूथमच ह सांगून टाकण अवँय आहे क|, सनातन ह Íवशेषण आपण
जे¯हा जातीभेद, ÍवधवाÍववाह, मांसाहारिनषेध Íकं वा अशाच इतर आचारांस ¯यñ करÞयासाठ|
योÍजतो ते¯हा तया वेळे स तया श¯दाचया होणा¯ या अथा पासून Ôसनातन धम Õ Hा श¯दात
होणारा सनातन श¯दाचा अथ िनराळा असतो. इं ͹लशमध~या Law श¯दाचया अथा चा Íवकास
आÍण प¯ याय होत होत तयाला जसे िनरिनराळे अथ येत गेले तसेच धम श¯दाचेह| पया याने
िभ=न िभ=न भाव झाले. Nature Law ¹हणजे नैसिग क धम वा गुण वा िनयम. जस पाÞयाचा
धम िवतव, गु³तवाकष णाचा धम ¹हणजे िनयम (law of gravity) हा एक अथ . दसरा ु , Hा
नैसिग क िनयमांचया, Hा िनसगा चयाच मुळाशी असणारा जो िनयमांचा िनयम आÍण तो
पाळणार| Íकं वा तयालाह| कHात ठे वणार| जी शñ| Íकं वा 7या शñ| तया आÍदिनयमाचा आÍण
आÍदशñ|चा शोध, Íवचार, 7ान 7यात के ले जाते, 7याने संपाÍदल जाते, तोह| धम च; पण तेथे
तयाचा अथ तïव7ान असा होता. तया आद|शñ|चया आÍण आद|िनयमाचया ूकाशात
मनुंयाच ºयेय ठरवून तयाचया ूाBीःतव मनुंयाने आपली ऐÍहक आÍण पारलौÍकक याऽा
कशी करावी याच Íववरण करणारा तोह| धम च. पण तेथे तयाचा अथ पंथ, माग , (A religion,
a Sect, a School) असा काह|सा होतो. तया सामा=य आÍण ूमुख िनयमांचा आÍण
िस@ा=तांचा िनवा ह करताना जीवनातील नाना ूसंगांचे आÍण संबंधाचेÍवषयी जे अनेक
उपिनयम के ले जातात तोह| धम च. पण तेथे तयाचा अथ कम कांड, Íवधी, आचार (Religious
rites, Religious laws) असा होते. बायबलमºये जे¯हा ¹हणून The law, the book of the law
श¯द येतो तेथे law चा अथ हाच असतो. पुढे या ई+रकृ त ¹हणून समज~या जाणा¯ या Íकं वा
ईशूेÍषतांनी घालून Íदले~या ¹हणून मान~या जाणा¯ या धम िनयमांवाचून अंशत: तर| ःवतंऽ
असणा¯ या आÍण सापेHत: अिधक पÍरवत नशील ठरणा¯ या मनुंयकृ त िनयमांचा उ~लेख करावा
लागतो ते¯हा तयांनाह| धम -law ¹हटले जाते. पण तयाचा तेथे िनब ध (कायदा) Political laws
असा अथ होतो. धम श¯दाचया या िभ=न िभ=न अथा तील फरक ºयानात न धर~याने सनातन

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १८
जातयुचछे दक िनबंध
धम ¹हणजेच जातीधम आÍण जातीधम ¹हणजे सनातन धम असा समजुतीचा घोटाळा
उतप=न होतो.
२.३ धम आÍण आचार
परं तु जे¯हा आचारधम श¯दास सनातन ह Íवशेषण लावतो, ते¯हा तयाचा अथ ई+र, जीव
आÍण जगत् यांचया ःवFपाÍवषयी आÍण संबंधाÍवषयी Íववरण करणार शाU आÍण तयांच
िस@ा=त, तïव7ान असा असतो. कारण आÍदशñ|च ःवFप, जगताच आÍदकारण आÍण
आद|िनयम हे माऽ खरोखरच सनातन, शा+त आÍण Íऽकालाबािधत आहे त. भगवqगीतेत Íकं वा
उपिनषदांत याÍवषयीचे जे िस@ा=त ूकट के ले आहे त ते काय ते सनातन असू शकतील.
कारण जगताच आÍदकारण आÍण तयाची इचछा वा शñ| ह बदलण ह| मनुंयशñ|चया
बाहे रची गोP आहे . ते जे आहे त ते आहे त, आÍण ते तसेच िनरवधी राहणार. मनुंय जातची
जात जर| नP झाली तर| ते नP होणार नाह|त. मनुंय तर काय, पण ह| उभी पृ °वीची पृ °वी
जर| एखा²ा आडदांड धूमके तूने आप~या जळतया दाढांत एखा²ा सुपार|सारखी कडकड दळून
िगळून टाकली तर|ह| तया महान् धमा चे अÍःतïवास रे सभरह| ध4का लागणारा नसून उलट ती
घटना तयाचया तया सनातन अÍःतïवाची आणखी एक साHच होईल. याःतव धमा चया Hा
अथा सच काय ते सनातन हे Íवशेषण यथाथा ने आÍण साक~याने लागू शकते. अथा तच 7याच
जीÍवत अतयंत अशा+त आहे तया मनुंयजातीचया जीÍवतावरच अवलंबून असणा¯ या, 7यांची
Fप आÍण रं ग तया अतयंत अशा+त अशा मनुंयजातीचया अ~पकालीन इितहासातह| अनेकवार
बदललेली धादांत Íदसत आहे त, 7या जवळजवळ मनुंयिनिम त, कृ Íऽम आÍण मनुंयाचया
इचछे सरशी भंग पावणा¯ या आहे त, तया जातीभेद Íकं वा अःपृ ँयता Íकं वा वणा ौम ¯यवःथा
अशा संःथांना आपण जे¯हा धम ¹हणून ¹हणतो ते¯हा तया धमा स तया अथ| सनातन,
शा+त, अन+र ह Íवशेषण लावण के ¯हाह| संपूण तया अ=वथ क होणार नसते. कारण तेथे धम
श¯दाचा अथ आचार असा असतो. Íऽकालाबािधत आद|तïवाचे आद| िनयम असा तेथे अथ
नसतो. आचार मनुंयूीतयथ आÍण मनुंयकृ तच अस~याने ते न+र आÍण अशा+त असलेच
पाÍहजेत, आÍण ¹हणूनच नुसता जातीभेद तर काय पण उभे जुन कम कांडच कम कांड जर|
बदलल गेल तर| सनातन धम बुडण श4य नाह|. सनातन धम बुडÍवण मूठभर सुधारकांचया
तर काय; पण मनुंयाजातीचयाह| हातच नाह|. ूतयH दे वाचया हातच आहे क|ं नाह| याचीह|
वानवाच आहे !
आÍण हा Íव+ाचा जो सनातन धम तयालाच आ¹ह| Íहं दू लोक सनातन धम ¹हणतो.
आ¹ह| तयाचेच अनुयायी आहोत क| जो ूलयानंतर असतो, िन जो ूभवापू व|ह| असतो. जो
ऽैगुÞयÍवषय वेदांचया पलीकडचया िनUैगुÞय ूदे शासह| ÔÍव+तो वृ तवा अतयित8£शांगुलम् Õ तो
आ¹हां Íहं दं चा ू सनातन धम होय! बाक| सगळे आचार, मनुंय-सापेH धम , मनुंयाचया
धारणाथ योजले~या यु4तया होत. ते धारण जोपय त तयांचया योगे होईल तोपय त ते धम -ते
आचार आ¹ह| पाळू, नाह|तर बदलू, नाह|तर बुडवू, नाह|तर नवे ःथापू. तयांचया बदलÞयाने वा
बुडवÞयाने तो आ¹हां Íहं दं चा ू सनातन धम बदलेल वा बुडे ल ह| भीती आ¹हांस Íऽकालीह| ःपश
कF शकत नाह|.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १९
जातयुचछे दक िनबंध
धमा चीं जी मूलतïव आहे त ती ःवभावत:च सनातन आहे त. जे आचार आहे त तो
आचारधम ःवभावत:च पÍरवत नशील आहे - असलाच पाÍहजे, कारण-
न Íह सव Íहत: कÍ°दाचार: संूवत ते ।
तेनैवा=य: ूभवित सोऽपरो बाºयते पुन: ।
आज जातीभेदाचया आचारास आ¹ह| बदलू पाहतो. असा आचार बदलÞयाचा Íहं दू
समाजावर हा काह| पÍहलाच ूसंग आलेला नाह|. तसे असते तर सनातन धमा स ध4का
लागतो क|ं काय ह| शं का काह| तर| Íवचाराह ठरती. पण असे शेकडो ूसंग आजवर येऊन
गेले आÍण 4विचत् ¹हणूनच Íहं दसमाज ू Íजवंतचया Íजवंत आहे . इतर सव गोPी सोड~या तर|
नुसतया एकçया Ôकिलव7य Õ ूकरणाचा उ~लेखदे खील ह िस@ करÞयास पुरे सा आहे .
सं=यासासारखे, िनयोगासारखे आप~या पूव युगातील आचारधमा चे अतयंत महïवाचे अंगभूत
असलेले आचार एका Hोकाचया फट4यासरशी या युगात व7य ठरÍवले, कारण समाजाच धारण
करÞयाचे काय तयांचयाकडन ू बदलले~या पÍरÍःथतीत यापुढे होण श4य नाह|, असे
ःमृ तीकारांस वाटल. पण तयायोगे सनातन धम बुडाला ¹हणून सनातन ¹हणÍवणा¯ यांना दे खील
वाटत नाह|. उलट हे किलव7य च सनातन धमा चया मुFयाचारातील एक सनातन आचार
¹हणून समजतात. वाःतÍवक पाहता चातुव Þय हा सनातन धम आहे ¹हणून ¹हणणारे लोकच
तया चातुव Þया चा जवळजवळ उचछे द कFन टाकणा¯ या Hा जातीभेदाचे कçटर शऽू असावयास
पाÍहजेत. पण आ°य असे क|, हे लोक चातुव Þया स आÍण जातीभेदास दोघांसह| सनातन धम
समजतात. आÍण जातीभेदाचया आजचया अतयंत Íवकृ त ःवFपासह| ते पालटल असता
सनातन धम बुडे ल ¹हणून, उचलून धF पाहतात या घोटा=याच कारण धम आÍण आचार
यांतील आरं भी दाखÍवलेला फरक लHात न येण ह होय. चातुव Þय काय आÍण जातीभेद काय
दोनह| आचार आहे त. सनातन धम न¯हत. चातु व Þया चया आचारात आकाशपाताळचा भेद
होऊन जातीभेदाचा आचार चालू झाला; तयामुळे जसा सनातन धम बुडाला नाह| तसाच
जातीभेदाच ह आजच Íवकृ त Fप नP के ~यानेह| खरा सनातन धम , ते ई+रजीव-जगत् यांचया
ःवFपाचे आÍण आद|तïवाचे आÍण िनयमाचे सतय िस@ा=त बुडू शकणार नाह|.
२.४ जातीभेद हा चातुव Þया चा उचछे द आहे !
ह वर सांिगतलेल Íवधान जातीभेदाचया इPािनPतेची मीमांसा करÞयाचया ूःतुत
लेखमालेचया मुFय Íवषयाचया उपबमातच Íकं िचत् Íवशद कFन सांिगतले असता पुढ|ल
ÍववरणाÍव³@ वाचकांचया मनात असू शकणा¯ या आणखी एका दÍषत ू पूव महाचा आÍण
पूव भयाचा िनरास होणारा अस~यामुळे चातुव Þया त आÍण जातीभेदात जे महदं तर आहे तयाची
आणखी थोड| फोड के ली पाÍहजे. चातुव Þय ¹हणजे चार वण . त चातुव Þय गुणकम Íवभागश:
सृ P के लेले, ज=मजात न¯हे . कारण सृ Pम् पदाचा संबंध चातुव Þय श¯दाशी आहे . Ôचातुव Þय मया
सृ Pम् Õ ¹हणजे मी चातुव Þय ह| संःथा उतप=न के ली. तयात गुणधमा ूमाणे लोकांस ज=म दे तो
आÍण तोह| वंशपरं परा दे त राहतो या अथा चा मागमूसह| तया Hोकात नाह|. लोकमा=यांनी
के सर| िनHेप (Trust) उतप=न के ला. असे ¹हणताना तयातील Íव+ःत मंडळाचे मंडळह|
(Board of trustees) तयांनी ज=मजात उतप=न के ले Íकं वा वंशपरं परा नेमून Íदल असा

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २०
जातयुचछे दक िनबंध
लवलेशह| अथ िनघत नाह|. उलट ूतयेकजण Ôज=मना जायते शू ि:Õ- ज=मत: के वळ शूिच
असतो, पुढे संःकाराÍदकांनी ͧजतवाÍदक अिधकार पावतो असे ःमृ तीकार ःपPपणे सांगतातच.
परं तु तोह| वाद Hणभर बाजूला ठे वून मा=य के ले क| चार वण ¹हणून कोणी राहतच नाह|!
मग Íहं दू समाजात चातुव Þय तेवढे आ¹ह| पाळू, ूःथापू असे ¹हणणारे माझे सनातन
धमा िभमानी बंधू सात कोट| अःपृ ँय Íहं दं ना ू एकदम शू िांचे तर| अिधकार दे ऊन टाकÞयास
िस@ आहे त का? - Ôॄा(ण: HÍऽयी वैँय:ऽयो वणा : ͧजातय: । चतुथ रे कजातीःतु शूिो
नाÍःत तु पंचम: ।।Õ अशीं पुरातन वचन आहे तच. मग हा पंचम वग साफ मोडण ह
चातुव Þया चा अिभमान बाळगणा¯ यांच कत ¯य नाह| काय? िनदान एवढ जर| होईल तर|
जातीभेदाने Íहं दू रा¶ाची चालÍवलेली हानी फारच मोçया ूमाणात भFन िनघेल. परं तु
अःपृ ँयता ठे वलीच पाÍहजे. सात कोट| Íहं दं सू , ¹लेचछांना आ¹ह| वागÍवतो तयाह|पेHा नीचंतर
प@तीने, वागÍवलच पाÍहजे! जो हात कु ¯याचया ःपशा ने Íवटाळत नाह| तो हात आंबेडकरांचया
सारFया शु िचभू त Íव§ानाचया ःपशा ने Íवटाळतो असे ¹हणून जे हा पंचमवग िनमा ण कFन
चातुव Þया स हरताळ फासतात तेच चातुव Þया च सरं Hक ¹हणून िमरवतात आÍण जे आ¹ह| तया
पंचम वणा स न जुमानता अःपृ ँयता नP कFन आमचया सात कोट| धम बंधूंना Íहं दं ूमाणे ू
चातुव Þया त समाÍवP कFन घेतो आÍण ते चातुव Þय तया ूमाणात तर| पुन: ूःथाÍपत कF
पाहतो तया आ¹हांसच चातुव Þया चे §े Pे, चातुव Þय बुडवून सनातन धम बुडÍवÞयास िनघालेले
पाखंड ¹हणून संबोिधतात! हा के वढा मितÍवॅम आहे ! तीह| गोP Hणभर बाजूस ठे वू. चार वण
हे ज=मजात होते, ह जसे वर वादासाठ| गृ ह|त धरले, तसेच ह ह| गृ ह|त धF क|, हा पंचम
वण - हे कोçयवधी अःपृ ँयह| - चातुव Þया चया संःथेस धFन आहे त. पण िनदान ते जे मुFय
चार वण ॄा(ण, HÍऽय, वैँय, शू ि हे तर| चारच होते ना? ज=मजात का होईनात पण Íहं दू
समाजाचे हे चारच Íवभाग काय ते होते ना?
तयांचया परःपरांमºये Íववाहाद| होत ह| गोP Íपतृ सावÞय , मातृ सावÞय इतयाद| आचारांचया
ःमात ¯यवःथेनेच िस@ होत असता तीह| गोP डो=याआड कFन नुसते इतक तर| खर ना क|
चार Íवभागातील ूतयेकात तर| बेट|बंद| आÍण रोट|बंद| न¯हती? सव ॄा(ण एकऽ बसू शकत,
आपसांत Íववाह कर|त. पण या जातीभेदाची आजची Íःथती काय आहे ? एका ॄा(णात शेकडो
जाती, HÍऽयात शेकडो जाती, वैँयांत शेकडो जाती. शू िांत तर हजारो जाती, पंथ ितत4या
जाती. ूांत ितत4या जाती. ¯यवसाय ितत4या जाती. पाप ितत4या जाती. अ=न ितत4या
जाती आहे त! िनदान 7या आहे त तयांच समथ न 7या तïवांनी के ले जाते तया तïवांनुसार
ितत4या असावयास पाÍहजेत. तया सव बेट|बंद| के ~या या जातीभेदाने! या चातुव Þया त
बेट|बंद| होती असे गृ ह|त धरल तर| रोट|बंद| न¯हतीच न¯हती. राम िभÍ~लणीचीं बोर खात,
कृ ंण दासीपुऽाचया घर| कÞयांचा भात खात, ॄा(ण ऋषी िौपद|चया ःथालीतील भाजी खात,
आÍण सूऽकार Ôशू िा: पाककता र: ःयु:Õ ¹हणून आ7ा दे त. पण भागाचे Íवभाग, Íवभागाचीं
शकल, शकलांचे राईराईएवढे तुकडे रोट|बंद, लोट|बंद, बेट|बंद, सं बंधशू =य, सहानुभूितशू=य
तुकडे तुकडे कFन टाकले या जातीभेदाने! आÍण अशा या जातीभेदाच पालन करÞयात आ¹ह|
चातुव Þया चच पÍरपालन कर|त आहोत असे आ¹ह| समजतो! खरोखरच चातुव Þया चा आÍण
तयासच जर सनातन धम ¹हणावयाचा असेल तर सनातन धमा चा - जर कोणी कçटर शऽू

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २१
जातयुचछे दक िनबंध
असेल तर तो जातीभेदाच िनमू लन कF िनघालेला सुधारक नसून जातीभेदासह| सनातन
¹हणून उचलून धरणारा Ôसनातन धमा िभमानीचÕ होय.
- (के सर|, Íदनांक
२-१२-१९३०)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २२
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २३
जातयुचछे दक िनबंध
३ लेखांक ३ रा
३.१ चार वणा चया चार हजार जाती!
ह| वर वÍण लेली Íःथती जर कोणास असH अितशयाñ| वाटत असेल तर तयाने
जातीभेदाचया आजचया अगद| नाकारताच न येणा¯ या वःतुÍःथतीच नुसते खालील कोPक तर|
एकदा Íवचारपूव क पाहाव. 7या तïवानुFप आÍण कारणानुFप आप~या Íहं दू समाजाचीं शकल
उडालीं आहे त तयांपैक| Íद¹दश नापुरताच काह|ंचा उ~लेख खाली कर|त आहो. तयावFन पूव|चया
के वळ चार Íकं वा फार तर पाच वगा चे आÍण जातींचे आज हजारो वण आÍण जाती कशा
झाले~या आहे त, जर तो पूव|चा जातीभेद सनातन धम असेल तर हा आजचा जातीभेद तया
सनातन धमा चा Íकती बीभतस Íवपया स झाला आहे आÍण तयासह| सनातन धम मानण
¹हणजे कसा Ôवदतो ¯याघात:Õ होणारा आहे ह श4य िततक Íवशद के ~यासारखे होईल. Íहं दू
रा¶ाचे मुFय चार तुकडे 7या क~पनेने पाडले ितचा वग पÍह~याने उ~लेÍखÞयासाठ| तया
जातीभेदास -
(१) वण ÍविशP जातीभेद ¹हणू - ॄा(ण, HÍऽय, वैँय, शू ि, फार तर पाचवा पंचम वा
अितशूि. पण या चार वणा चया अÍःततवाÍवषयी आÍण ¯यवःथेÍवषयीह| आज तर| मु ळ|च
एकवा4यता नाह|. Ôकलावा²=तयो: Íःथती:Õ ¹हणून एक बाजूस HÍऽय वैँय वण सºया
मूळ|च अÍःततवात नाह|त ¹हणून काह| मानतात. तर छऽपती िशवाजीपासून तो सोमवंशीय
महारसंघापय त इतर अनेक जाती आÍण ¯यñ| आपल HÍऽयतव ःथापन करतात. या मुFय
वण ÍविशP भेदात पुन: 7याने उपभेद झाले तो दसरा ु -
(२) ूांतÍविशP जातीभेद - एका ॄा(णात पंजाबी ॄा(ण, मैिथली ॄा(ण, महारा¶ीय
ॄा(ण, एका महारा¶ीयात पुन: क¯ हाडे , पळशे, दे व³खे, दे शःथ, कोकणःथ, गौड, िाÍवड,
गोवध न. इकडचया सारःवतांची ितकडचया सारःवतांशी रोट|बंद|, बेट|बंद|, तीच Íःथती
HÍऽयांची, तीच वैँयांची, तीच शू िांची, कोकणःथ वैँय िनराळे , दे शःथ िनराळे . कोकणःथ
कासार िनराळे , दे शःथ िनराळे , कोकणःथ कु णबी िनराळे , दे शःथ िनराळे . फार काय महार,
चांभार, ड|ब यांचयातह| पंजाब वा बंगाल वा मिास वा कोकण वा दे श अशी िभ=नता आÍण ती
रोट|बंद|, बेट|बंद| उन~लं¯य तटांनी िचरे बंद कFन टाकलेली! हरे ळ| चांभार आÍण दाभोळ|
चांभार यांचयातह| रोट|बंद|-बंद|ची अनु~लं¯य िचरे बंद|, तयांत पु=हा -
(३) पंथÍविशP जातीभेद - वण एकच ॄा(ण; ूांत एकच, उदाहरणाथ , बंगाल पण एक
वैंणव, दसरा ु ॄा¹हो, ितसरा शै व तर चौथा शाñ! वण एकच वैँय; ूांत एकच, गुजरात वा
महारा¶ वा कना टक वा मिास या पंजाब, पण एक जैन वैँय तर दसरा ु वैंणव वैँय तर
ितसरा िलंगायत. रोट|बंद|, बेट|बंद| िचरे बंद! बौ@, जैन, वैंणव, शीख, िलंगायत, महानुभाव,
मातंगी, राधाःवामी, ॄा(ो जो जो पंथ िनघे तयाची तयाची पÍहली महïवाकांHा ह| क|, तयांचा
पंथ 7या समाजाचा एक सलग अवयव होता तयापासून रोट|बेट|बंद|चया दोहाती तरवार|ंनी साफ
कापून िनराळा फे कला जावा. आÍण नवीन पंथांनी जर कोठे ह| िस@| िमळÍवÞयात कसूर के ली

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २४
जातयुचछे दक िनबंध
तर जु=या ÔसनातनींÕनी बÍहंकाराची ितसर| तरवार आपण होऊन हाणून तो अवयव मुFय
दे हापासून तोडन ू टाकावा. पण अशा र|तीने तो ÍवÍचछ=न अवयव आÍण हा ÍवÍचछ=न दे ह
दोघेह|ं घायाळ होऊन दोघांचीह| जीवनशñ| Hीणतर झा~याची जाणीव एकासह| येईना. या
वण , ूांत, पंथÍविशP भेदांसहच या ितघांहन

हानीकारक असा एक जो चौथा -
(४) ¯यवसायÍविशP जातीभेद - तयाची धाड कोसळली. या ¯यवसायÍविशP जातीभेदाने
तर के वळ कहर उडवून Íदला. वणा ूमाणे Íहं दू रा¶ाचा कमीत कमी नऊ-दहा कोट|ंचा शू ि गट
तर| एक असावयास पाÍहजे होता. पण दद वास ु ते न साहन

तयाच गटाचे ¯यवसायÍविशP,
कम िन8 जातीभेदाने तुकडे तुकडे पाडन ू टाकले. या एका शू ि वणा चया ूांताूमाणे िनरिनरा=या
जाती झा~याच होतया. पंथाूमाणे तयातह| पुन: Íवभाग झाले. तांबट, कासार, कु णबी, माळ|,
=हावी, धोबी, Íवणकर, लोहार, सुतार, रं गार|, िशं पी कोण कोण ¹हणून सांगाव! आÍण तया
जाती के वळ दकानापुरतया ु न¯हत तर ज=मोज=म, वंशपरं परा, रोट|बंद, बेट|बंद, िचरे बंद! बर ,
मुFय मुFय ¯यवसायपुरतयाह| न¯हे त तर एका मुFय ¯यवसायाची अशी ःवतंऽ जात तशीच
आÍण तयाच तïवाने आÍण बमाने तया ¯यवसायाचया उपांगाचयाह| ितत4याच रोट|बंद, बेट|बंद
िनरा=या जाती! के वळ उदाहरणाथ , कटक ूांतातील कुं भाराची जात पाहा. तयात काह| बसून
चाक ÍफरÍवतात आÍण लहान मडक| करतात तर काह| उ¹याने चाक ÍफरÍवतात आÍण
मोठालीं मातीचीं भांड|ं करतात. झाले, या फरकासरशी तयांचया दोन िभ=न िभ=न जाती झा~या
आÍण जाती ¹हणजे ज=मजात, बेट|बंद, संबंध साफ तुटलेला. काह| गवळ| कचचया दधापासून ु
लोणी काढू लागताच तयांची ःवतंऽ जात होऊन, तापले~या दधाचया ु लोÞयास काढणा¯ या
सनातन गव=याशी तयांचया बेट|¯यवहार बंद! एक को=याची जात आहे . ितचयात जे कोळ|
उजवीकडन ू डावीकडे तयाच जाळ Íवणतात तयांची जात जे डावीकडन ू उजवीकडे Íवणतात
तयांचया जातीहन

िभ=न झाली. बेट|बंद िभ=न झाली!!!
हा सव ॄ(घोटाळाह| जर कोणास सनातन धमा चा के वळ आधार आÍण Íवकास आहे असे
खरोखरच वाटत असेल तर तयांनी सुसंगतपणासाठ| तर| ते सनातनतव आज िनमा ण होत
असले~या न¯या जातींनाह| लागू कFन सनातनी धमा ची बाजू अिधक उ77वल करावी! नुसतया
लेखणीने िलÍहणा¯ या ॄा(णाची एक जात कFन टं कलेखकाने (Typewriter) िलÍहणा¯ या
ॄा(णांची दसर| ु जात करावी आÍण जात ¹हणजे अथा तच बेट|बंद, रोट|बंद, िचरे बंद!
Ôआगगाड|Õय ॄा(णांची एक जात आÍण Ôमोटार|Õय ॄा(णांची दसर| ु . =हा¯यांतह| जु=या Íःथर-
पाती वःत¯ याने ँमौू कFन, नवीन Íवलायती वःत¯ याने आÍण के शकत क यं ऽाने ँमौू
करणारांची दसर| ु जात करावी!
जाता जाता ह लगेच सांगून टाकतो क| वर|ल छे दकात (पॅÍरमाफात) आ¹ह| 7या अनेक
जातीस शू ि ¹हणून उ~लेÍखल ते के वळ जु=या धम मात ड|य परं परे ची भाषा अनुवादनू होय.
तयांचयातील काह| ःवत:स HÍऽय मानीत आहे त आÍण ते सव िनभ ळ ॄा(ण ¹हणवू लागले
तर| आमची तयास हरकत नाह|. कारण गुणावाचू न नुसतया बापाचे विश~याने कोणासह|
ॄा(ण वा शू ि ¹हणून आ¹ह| मानीत नाह|. आÍण ते ते गुण असतील तर भं¹याचया मुलासह|
ॄा(ण ¹हणÞयास आ¹ह| िस@ आहोत. कमा Íवषयी तर सव कम समाजधारणाथ अवँय
अस~याने आ¹हांस स=माननीयच वाटतात. आप~या या Íहं दू रा¶ाचया Íवराç शर|राचे हे उभे

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २५
जातयुचछे दक िनबंध
आडवे असे शतधा तुकडे पाडनह| ू समाधान न पाव~याने या भेदासुराने पुन: तयावर ितरकस
वार करÞयास जो ूारं भ के ला आहे तो पाचवा -
(५) आहारÍविशP जातीभेद - होय. वण , ूांत, पंथ, ¯यवसाय एक, पण शाकाहार तयांची
एक जात; मांसाहार करतात तयांची दसर| ु ! मग तया मांसाहार|य कु टं बात ु कोणी शाकाहार के ला
तर| तयांची एकदा जी ज=मजात जात िभ=न झाली ती वंशपरं परा िभ=नच राहणार|. मांसाहार|
ॄा(ण, शाकाहार| ॄा(ण, मांसाहार| आय , शाकाहार| आय . पुन: मांसाहारातह| मासे खाणा¯ या
ॄा(णांची एक जात तर क|बड| खाणा¯ यांची दसर| ु , बोकड खाणा¯ यांची ितसर|! तयाच बमाने
आÍण तïवाने कांदे खाणा¯ या सुनेची एक, बटाटे खाणा¯ या सासूची दसर| ु आÍण लसू ण
खाणा¯ या मुलाची ितसर| झाली नाह| एवढ च सुदै व! आप~या इकडचया ॄा(णाचे िशºयावर
आपण काकड|ची फोड जशी अगद| िनंपाप सरळपणे ठे वतो तशी बंगाली ॄा(णाचे िशºयावर
एक लांब मासळ|ची फोड िनंपाप सरळपणे ठे Íवली जाते; पण ःवयं ÔÍवंणुना धृ ितÍवमह:Õ
अशा मतःयास खाण ह महतपाप समजणारा कनोजी ॄा(ण तयापासून उ§े Íजत होतसाता तया
मतःयाहार| ॄा(णाचया जातीशी रोट|बंद| संबंध तोडन ू के वळ बक¯ याच मांस तेवढ वैÍदक धम
¹हणून ःवीकारतो. पण या सव भेदोतपादक तïवावरह| अगद| कड| करणारा जातीभेदाचा ूकार
अजून उरलाच आहे . तो ¹हणजे -
(६) संकरÍविशP जातीभेद - िनसगा चया ÍवÍHB लहर|ने एखा²ा Uीला आप~या पोट| साप
उपजलेला पाहताच जस तया आप~या अपतयाचच आप~या शऽूहनह|

भय वाटते तसे 7या
ःमृ तींनी या संकरÍविशP जातीभेदास ज=म Íदला तया ःमृ तीदे खील या ःवत:चया भेसू र
ूसवास पाहन

थरथर कापू लाग~या! मूळ चार वणर ् ; तयांचे अनुलोम-ूितलोम प@तीचे
पÍह~या ूतीचे संकर तयांनी कसेबसे मोजून तयांस नावह| शोधून काढलीं. ॄा(ण Uी-शू िपु³ष
यांचया संकराने चंडाल झाला. पुन: चंडालपु³ष आÍण ॄा(ण Uी यांपासून अितचंडाल झाला.
पुन: अितचंडाल पु³ष आÍण ॄा(ण Uी यांचा संकर - तयांचा तयांचा पुन: संकर, तयांचा पुन:
संकर; अित- अित- अित चंडाल! पण पुन: संकर आहे च! ह अनंत भेद, नुसते ॄा(ण
ूितलोमाचे! िततके च ÔअनंतÕ HÍऽय ूितलोमाचे, िततके च वैँय ूितलोमाचे, िततके च शूि
ूितलोमाचे, तयांत जर का या एका ÔअनंताचÕ पुन: दसु ¯ या, ितस¯ या चौ°या, ÔअनंताशीÕ
झालेले ूितलोमी संकर धरले, तयात जर का अनुलोमी संकराचे िततके च ÔअनंतÕ िमळÍवले तर
नुसती चार वणा चया या संकराचया संFयेचह| मापन ःवत: अंकगÍणताचयाच आवा4याबाहे रच
होईल ! तयांत तया वणा चया नंतर उतप=न झाले~या ¯यवसायाÍदक वर|ल जातींचे परःपर
संकर िमळÍवले तर मनुंय संFयेहनह|

ह| मनुंयाचया जातींची का~पिनक संFया अनंत पट|ंनी
भF लागेल! हा Íवचार करता करता हात टे कू न ःवत: ःमृ तीच ¹हणतात क| संकरोतप=न
जातींची ÔसंFया नाÍःत! संFया नाÍःत! संFया नाÍःत!Õ सुदै व एवढ च क| अशी ह| ¯यवःथेची
अनवःथा के वळ ःमृ तीकारांचया क~पनेतच तरं गत राÍहली आÍण ¯यवहारात िततक| उतF
शकली नाह|.
तर| ूःतुतचया जातीभेदाचया मु ळाशी असले~या भेदतïवांपैक| अगद| ूिस@, ूमुख आÍण
ूचिलत अशी Íद¹दश नापुरती ह|ं वण , ूांत, पंथ, ¯यवसाय, आहार, संकराÍदक काह| तïव वर

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २६
जातयुचछे दक िनबंध
सांिगतली. तयाहन

जातीभेदाचे पापÍविशP जातीभेद-जस महापाप करणा¯ या बÍहंकृ तांची जात-
वंशÍविशP जातीभेद-जसे यH, रH, Íपशाचच, इतयाद| अवांतर ूकार सोडूनच Íदले आहे त:
जातीभेदाचया ूःतुतचया ःवFपाची ह| अशी भेसूर Fपरे खा आहे . आ¹ह| आमचया
यचचयावत Íहं दू बंधूंना अशी सामह Íवनंती करतो क|, पूव|चया चातुव Þया चा हा ूःतुतचा
जातीभेद मूत|मान् उचछे द आहे . ¹हणून आ¹ह| जे ¹हणतो ते कां, ह समजÞयास या Fपरे खेच
तयांनी एकदा तर| लHपूव क िनर|Hण करावे. आप~या रा¶दे हाचे हे रोट|बंद,बेट|बंद, तटबंद असे
सहॐश: तुकडे पाडणारा हा जातीभेद; ह| चातुव Þयाची मारक Íवकृ ती-हा सामाÍजक Hयरोग-
अशाचा असाच भरभराटू दे ण ह आप~या रा¶ीय शñ|स पोषकच आहे असे आपणशं स अजूनह|
खरोखरच वाटते का? नसेल तर बाH शñ|ंनी आÍण संकटांनी आप~या पायांत आधीच 7या
परवशतेचया अवजड बेçया ठोक~या आहे त तयांचे जोड|सच Hा ज=मजात बेट|बंद-रोट|बंद-
तटबंद|चया जातीभेदाचया आपणच होऊन ठोकले~या बेçयाह| आपली ूगती अिधक च अव³@
कर|त नाह|त का? आपणांस अिधकच पंगू कर|त नाह|त का? मग Hा बेçया तर| ततकाळ
त|डण, ते काम तर| सव ःवी के वळ कत ¯य नाह| का? तया बाH संकटाचया बेçया त|ड|त
असताच आÍण त|डÞयासाठ|च जर Hा ःवत:च ठोकले~या बेçया, ह| ःवत:च ग=यात बांधून
घेतलेली भयंकर ध|ड, आपण तोडन ू फोडन ू टाकू न Íदली, तर आपल Íहं दू रा¶, ह| आपली Íहं दू
जाती, या वा अंतग त यादवीचया आÍण Hयाचया कचाçयातून तया ूमाणात तर| मुñ होऊन
जगातील इतर संघÍटत जातीचया आÍण रा¶ाचया धकाधक|चया रणघाईत Íटकाव धरÞयास
आÍण चढाव करÞयास अिधक शñ होणार नाह| का?
- (के सर|, Íद. ९-१२-१९३०)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २७
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २८
जातयुचछे दक िनबंध
४ लेखांक ४ था
४.१ Hा आपdीवर उपाय काय?
जातीभेदाचया Hा ज=मजात बेçया त|डÞयाने जर ह| Íहं दू जाती अंशत: तर|, पराबमशाली
बनले~या अÍहं दू िन आबमणशील ÍवपHांशी त|ड दे Þयास अिधक समथ होणार असेल तर हा
ज=मजात जातीभदे तोडÞयाचा मुFय उपाय कोणता? आमचया मते तो उपाय एका सुऽात
सांगावयाचा ¹हणजे, के वळ कृ Íऽम सं के ताने मानले~या या Ôज=मजात जातीभेदाचया उचछे द
आÍण गुणजात जातीभेदाचा उ@ार, हाच होय. कारण हा ज=मजात जातीभेद मुळ| ज=मजात
नाह|च. तो एका भावनेचा, वेडगळपणाचा खेळ आहे . तेवढ|ं भावना बदलली क|, हा पव तूाय
Íदसणारा डोलारा आपण होऊन खाली कोसळ~यावाचून राहणार नाह|.
४.२ हा काह| मूठभर ॄा(णांचा कट न¯हे
परं तु ह| भावना बदलताना आपण ूथम ह ºयानात धरल पाÍहजे क|, ती कोÞया चार-
पाच दPु वा कु Íटल माणसांनी वा कोÞया एका वगा ने आपली तुंबड| भरÞयासाठ| जाणून-बुजून
योजलेली एक लबाड युñ| आहे असे मुळ|च नाह|. कोÞया एका दPु Íदवशी, सव जगास
लुबाडÞयासाठ| हा जातीभेदाचा गुB कट के ला आÍण सव जगाचया Íपçयानु-Íपçयांचया माना
तयांचया दोन-चार Hोकजालांत प44या जखडन ू टाक~या, असे घडण ह Íजतके अश4य
िततक च असे समजण ह मूख पणाच होय. के वळ ॄा(णांचीच ह| 4लृ Bी असती तर ौीराम
आÍण ौीकृ ंण हे तर ॄा(ण न¯हते ना? मग तयांनी तेच चातु व Þय का उचलुन धरल? जर
¹हणाल क|, HÍऽयाÍदक वग Íबचारे भोळसर ¹हणून सहज ॄा(णी का¯यात फसले तर -
ौीकृ ंण का भोळा होता? का समुिगु B भोळा होता? का िशवाजी भोळा होता? मी कोणास
सांिगतल क|, Ôटाक उड| या ÍवÍहर|त िन दे जीव क| झालासच तू मुñ!Õ तर ते सांगणारा मी
Íजतका लुचचा िततकाच तयाूमाणे डबÍदशी ु उड| घेऊन मरणाराह| मूख ! मग ॄा(णाचे पदर|
लुचचेिगर|चा दोष जर बांधावयाचा तर आप~या सूय -चंि वंशातील सहॐावधी राजष|चया
परं परे स मूखा त काढÞयास आपणांस िस@ ¯हावयास नको काय? तो कावेबाजांचीह| कावेबाज
आÍण ूतयH कÍणकिशंय दय|धनाचीह| ु कणीक ितंबवणारा ौीकृ ंण तर चातुव Þया च
उतपादकतव ःवत:कडे च अस~याच सांगतो. आÍण ःवत: मनू कोण? HÍऽय! अस~या कु शाम
राजष|चया खçगाची आÍण बु@|ची धार भटांचया कु शाचया अमापुढे बोथट झाली असे ¹हणताना
भटांस अपशकू न करÞयासाठ| आपण आप~याच वणा चया पु³षौे 8 पूव जांचया थोरवीची नाक
कापीत आहोत ह अशा आHेपकांचया लHात कस येत नाह| याच राहन

राहन

आ°य वाटते.
४.३ Íकं वा हा ॄा(ण-HÍऽयांचा संयुñ कटह| न¯हे
जातीभेदाची क~पना ¹हणा, कावा ¹हणा, ॄा(णांनीच के ला असेह| Hणभर मािनले तर|
ॄा(ण या अफाट Íहं दू समाजात के ¯हाह| मूठभर अस~याने तया मूठभरांचया श¯दास िनब धाचे
(काय²ाच) कतु म् अकतु म् साम°य दे णार| राज शñ|, दं डशñ| - The sanction behind the law

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ २९
जातयुचछे दक िनबंध
- ती कोणाची होती? HÍऽयांचीच! बर , ॄा(णांचा श¯द आÍण HÍऽयांची शñ|, याचया
संयोगामुळे च जातीभेदाची ूथा द|घा युषतव पावली ¹हणून ितचा सव दोष ॄ(Hऽांवरच आहे
असे ¹हणून वैँयास वा शू िासह| कानावर हात ठे वून आपले िनद|षतव ःथापता येण श4य
नाह|. कारण 7या 7या काळ| तो ॄा(णाचा श¯द आÍण HÍऽयांची शñ| िनमा ~यवत् झाली -
जशी या आजचया काळ| - तया काळ|ह| वैँय, शू ि तर काय पण अितशूिह| आपआप~या
जातीस जे कवटाळून बसत आले आहे त ते कां? ते ॄा(णांचया श¯दाकÍरता न¯हे त, HÍऽयांचया
शñ|कÍरता न¯हे त, तर अथा तच ःवत:चयाच इचछे कÍरता होत! जातीभेदाचया ूथेने ूतयेक
जातीस आप~या खालचया जातीवर वच ःव गाजÍवÞयाची संधी अनायासच िमळत अस~याने ती
ूथा सवा सच तया तया थोçयाबहत

ूमाणात हवीशी वाटली ¹हणून आपली जाती सव ौे 8
¹हणून कोणी Íकतीह| धडपड के ली तर| जातीभेदाचच िनमू लन करÞयास कोणीह| इचछ|त
न¯हते; तर उलट आप~या जातयहं काराच ःतोम माजÍवÞयातच तया संःथेचा 7याने तयाने
उपयोग के ला आÍण तया उपयुñतेकÍरता ितला 7याने तयाने या वा तया ूमाणात उचलूनच
धरल ह| खर| वःतुÍःथती आहे . ूतयH बु@कालातह| जातीभेद चुक|चा आहे असे न ¹हणता
जातीौे 8तवाचा, अमवणा चा, मान हा ॄा(णांचा नसून HÍऽयांचा आहे एवढाच वाद Íकतयेत
िलखाणात घातलेला आढळतो. ते¯हा आजवर जातीभेदाचया ूःतुतचया अतयं ◌ंत Íवकृ त
ःवFपाने आप~या Íहं दू रा¶ाची अतयंत भयंकर हानी होत असेल तर ज=मजात जातीभेदाचया
तया हानीचा दोष हा कोणाह| एका वणा चे वा ¯यñ|चे माथी मारÞयापेHा तया दोषाचे वाटे कर|
आपण आॄा(णचंडाल सव जाती, सव वण , सव ¯यñ| आहोत असेच मानण यो¹य आÍण इP
होणार आहे . जातीभेदाने जे क~याण पूव| िन आज होत असेल वा झाले असेल तयाच ौे यह|
आपणां सवा च आहे . आÍण आपण सवा नी िमळूनच ती संःथा जर आज Íटकवून धरली असेल,
ितचयापासून लाभापेHा आप~या Íहं दू जातीची हानी जर शतपट|ंने अिधक होत असेल, तर तो
दोष सुधाFन वा साफ उखडन ू टाकावयाचा असेल तर तो यH करणे ह कत ¯यह| आपणां
सवा चच आहे . ते उdरदाियतव (जबाबदार|) आपणां सवा वर पडत आहे . एकमेकांचया डो4यावर
चढÞयाचे लçठालçठ|त आपणां सवा सच Hा सहॐबाहभेदासुराने

अधोगतीचया गत त ढकलल.
आता तीतून वर येÞयासाठ| मागील उखा=यापाखा=या काढ|त न बसता एकमेकांस हातभार
दे ऊन Hा भेदासुराचया िनदा लनाथ आपण सवा नीच एकवटन ू चारह| बाजूंनी तयावर घावामागे
घाव घातला पाÍहजे आÍण तया वेळ| हे ह| ºयानात धÍरले पाÍहजे क|, चातुव Þया चा Íकं वा
जाती-भेदाचाह| ूादभा व ु आÍण ूाब~य ह मूलत: समाजधारणेचया सqबु@|नेच ूेÍरत झालेल
असून तया पूव पुÞयाईचे जोरावरच तया संःथेत आजपय त इतका िचवट Íजवंतपणा राÍहला
आहे .
जोवर ितचयापासून होणा¯ या हानीपेHा समाजाचा एकं दर|त लाभच अिधक होत होता तोवर
आÍण तया तया पÍरÍःथतीत तो ौे यःकर असेलह|. Íहं दःथानात ु च न¯हे तर आ¯ याबाहे र -
सुदरवत| ू अशा इकडचया Ô!यारे होÕ चया िमसर दे शापासून तो ितकडचया इं कांचया मेÍ4सकोपय त
एकाकाळ| ह चातुव Þय वा हा जातीभेद जगभर Fढ होता, पू7य होता. काह| ूमाणात
लोकÍहतकारकह| होता. पण पूव| के ¯हा तर| तो एकं दर|त लाभकारक होता ¹हणून आज तो
एकं दर|त अतयंत हानीकारक ठरत असतानाह| तो चालÍवण यो¹य न¯हे . Ôतातःय कू ूोऽयम् Õ
¹हणूनच के वळ ते Hार जलच पीत राहण जस कापु³षतवाच लHण होणार आहे , तसेच आज

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३०
जातयुचछे दक िनबंध
एकं दर|त तया संःथेपासून लाभापर|स शतपट|ने हानीच अिधक होत आहे ¹हणून ती संःथा
सव था आÍण सव दा तशीच हानीकारक होती ह गृ ह|त धरण ह ह| अंध अ7ा◌ानाच ²ोतक
होणार आहे . चातुव Þया पासून Íकं वा जातीभेदापासून कोणतया काळ| कोणतया पÍरÍःथतीत
आप~या Íहं दू जातीचा Íकती लाभ झाला Íकं वा Íकती हानी झाली HाÍवषयीची या संःथेची
भूतकािलक चचा ह| Hा लेखमालेचया कHेबाहे रची अस~यामुळे ितच सÍवःतर Íववरण करणे
येथे अूःतुत होणार आहे , तर|ह| जातीभेदाचया आजचया Íवकृ त ःवFपाच Íववरण कFन तया
Íवकृ तीपासून, तया Hयापासून आप~या जातीचया ूकृ तीस कशी मुñ करता येईल हा जो Hा
लेखमालेचा मूळ हे तू आहे तयाच Íववरण करताना जातीभेदांचया मुळाशी असले~या अनेक
समाजÍहतसाधक तïवांना श4य तो ध4का न लावता तयांतील जे Íहतावह ते ते श4यतो
पÍरपािलत आÍण जे जे हानीकारक ते तेच यथासाºय तयागÞयाची आपण सावधिगर| बाळगण
अतयंत आवँय आहे .
Íवकृ ती ¹हटली क|, ती ूकृ ताचाच अंशत: वा पूण त: असणारा कु पÍरपाक होय. तया
Íवकृ तीचा नायनाट करÞयासाठ| शUÍबया कF िनघणा¯ या शUवै²ाने तया Íवचछे दनाचे समयी
(ऑपरे शनचे वेळ|) मूळ ूकृ तीस कमीत कमी ध4का कसा पोचेल याÍवषयी पराका8ेची िचंता
बाळगलीच पाÍहजे. जातीभेदाचया आजचया अतयंत हानीकारक ःवFपाच जे वण न वण ÍविशP
इतयाद| ूकारांनी के ले तयातील मुळाशी सव साधारण आÍण ÍविशP अशी जी काह|
लोकÍहतकारक मूलतïव आहे त Íकं वा होतीं तयांपासून होणा¯ या बहतेक

लाभांना 7या योजनेत
आपण अंतरणार नाह| Íकं वा तया तïवाचया अितरे काने Íकं वा Íवप¯ यासाने Íकं वा तÍदतर घातक
तïवाभासाने जी हानी होत आहे वा झाली ती बहतांशी

7या योजनेने आपणांस टाळता येणार|
आहे अशीच योजना, असाच नवा आचार आपण उqभÍवला पाÍहजे.
आमचया मते वर िनÍद P के ~याूमाणे ती योजना ¹हणजे ज=मजात जातीभेदाचा उचछे द
आÍण गुणजात जातीभेदाचा उ@ार ह| आहे . ह| आमची या वादाचया आरं भीची ूित7ा आहे .
तया ूित7ेस िस@ा=तïव दे Þयापूव| आता या लेखमालेचया उdराधा त वर वÍण ले~या
जातीभेदाचया मुFय ूकारात असलेलीं लाभक तïव आमचया योजनेत कशीं ूितपाळलीं जातात
आÍण ते ते हानीकारक Íवपया स कसे टाळले जातात हे संHेपत: तर| दाखÍवÞयाचा आ¹ह|
ूय=त करणार आहो.
४.४ ज=मजात जातीभेदाचा उचछे द आÍण गुणजात जातीभेदाचा उ@ार
तो ूयH करताना चातुव Þया चा Íकं वा जातीभेदाचया सव मुFय ूकारांचया मुळाशी जे एक
सव सामा=य असे मुFय तïव आहे तया अनुवांिशक गुणÍवकासाचया तïवाची छाननी ूथम
कF, आÍण नंतर तया तया ूकारचया बुडाशी जीं तÍदतर िभ=न िभ=न ÍविशP तïव आहे त
तयांचह| अनुबमानच िनर|Hण कF आÍण असे दाखवून दे ऊ क|, चातुव Þया चया Íकं वा
जातीभेदाचया संःथेपासून झालेले वा होÞयासारखे असणारे बहतेक

लाभ ज=मजात
जातीभेदापेHा गुणजात जातीभेदानेच अिधक ूमाणात आप~या पदरात पडू शकतात आÍण
तया संःथेपासून आज होणारे बहतेक

तोटे अिधक ूमाणात टाळता येतात.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३१
जातयुचछे दक िनबंध
- (के सर|, Íद. १३-१२-१९३०)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३२
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३३
जातयुचछे दक िनबंध
५ लेखांक ५ वा
५.१ अनुवांिशक गुणÍवकासांच तïव
मूळचया चातु व Þया चया Íकं वा तयाच Íवकृ त आÍण Íवपय ःत झालेल आजच ःवFप जो
जातीभेद तयाचया मुळाशी जनÍहतकारक अशीं जीं काह| तïव होतीं Íकं वा असावीत आÍण
7यांचया उपकारक ूवृ dींचया विश~यावरच आजवर ह| संःथा जगत आली, तया सवा त
अनुवंिशक गुणÍवकासाच तïव Íकं वा 7यास थोड4यात आपण अनुवांश (हे ÍरÍडट|) हा श¯द
आटोपसरपणासाठ| योजू शकू , ते खरोखरच महïवाच आहे . पूव| चातुव Þया च Fपांतर ज=मजात
जातीभेदात जे¯हा होत गेल ते¯हा गुणजाताच ते Fपांतर अगद| तया तïवासाठ|च आÍण
जाणूनबुजून Hा ज=मजाततेत झाले क| काय आÍण असेल तर ते एकं दर|त भूतकाळ| Íकती
उपकारक आÍण ¯यवहाय झाले याÍवषयीची चचा आपण एक वेळ बाजूला ठे वू. कारण या
जातीसंःथेचया भूतकाळातील इितहासाचे मंथन वा Íववरण हा या लेखमालेचा मुFय उ£े श
नसून सºया ितच जे ःवFप आढळत आहे , जो ज=मजात जातीभेद आपण पाळ|त आहो, तया
ूथेत ह अनुवंशाच तïव Íकती ूमाणात आÍण कशा ूकारे पाळल जाते आÍण ते 7या ूकारे
पाळल जाते तया ूकारे ते जनÍहतास उपकारक होते क|ं नाह| आÍण जर ते तसे होत नसेल
तर या आजचया ज=मजात जातीभेदाहन

अ=य अशा कोणतया ूकारे आपण पाळल असता ते
आपणांस अिधक उपकारक होईल ह मुFयत: पाहावयाच आहे .
अनुवांिशक गुणÍवकासाचया तïवाचा Íकं वा अनुवंशाचा अथ पाÍरभाÍषक अवडं बरास टाळून
आÍण ूःतुतचया Íवषयापुरता थोड4यात असा सांगता येईल क|, एखा²ा मनुंयात जर एखादा
गुण िन ूवृ dीचा िन कमा चा ¯यासंग तयाने सतत चालÍवला असता तयाचया संतानांतह| इतर
घटक समान असता तो गुण िन ती कम Hमता अिधक उतकटपणे ूकटण अपÍरहाय आहे .
आता तया संतानानेह| जर तोच गुण पुन: पुढे वाढवीत नेला आÍण तशाच गुणाचया Uीशी
संबंध के ला आÍण ह| परं परा तया कु ळात Íपçयान् Íपçया अशीच अÍवÍचछ=न चालली तर तो
गुण, तो ःवभाव िन ती ÍविशP काय Hमता तया कु लात, इतर घटक समान असता, अतयंत
उतकटपणे येऊ शके ल. हा िनयम सव ूाÍणमाऽांसह| लागू आहे . हdीचया Íपलाची स|ड
अनुवंशाने डकराचया ु ÍपलापेHा ज=मत:च आÍण अनुवांिशकत:च अिधक लांब होत जाते. FH
ूदे शातह| उं च उं च झाडांवरचीं तुरळक पान खाणा¯ या आÍण तयावरच जगणा¯ या पशूं चया माना
अनुवंशाने ज=मत: फार लांब आÍण उं च होत जातात. गो¯ या आईबापाचीं मुल बहधा

गोर|
आÍण का=यांची बहधा

काळ| होतात. तशींच उं चांचीं बहधा

उं च, ःवFपवानांचीं बहधा

Fपवान,
धPपुPांचीं धPपुP. एकाच वा³ळात राहणा¯ या मुं¹यांचया रा¶ातह| 7या मुं¹यांस सदोÍदत शñ|चीं
काम करावीं लागतात तयांची शर|र मुं¹यातील HÍऽयांस शोभतील अशींच धPपुP असतात
आÍण तयांचा डं ख Íवषार| असतो. तो अनुवंशाने ज=मत:च तसा होत जातो. ूजननाच काम
सोपÍवले~या मुं¹यांची ूजननÍिय ज=मत:च अिधक काय Hम होतात; पशू ूजननात आपणांस
हवा तया गुणांचा घोडा वा बैल वा कु ऽा उतप=न करÞयासाठ| आपण तया तया गुणांची नरमाद|

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३४
जातयुचछे दक िनबंध
िनवडतो आÍण तयांचयापासुन तया तया गुणांची सं तती आप~या अपेHेूमाणे बहधा

उतप=न
होते.
ूाÍणमाऽास लागू असणा¯ या या नैसिग क िनयमाच बुÍ@पूव क अवलंबन कFन, आप~या
समाजास 7या अनेक गुणांची आवँयकता आहे तयांपैक| जे जे गुण 7या 7या ¯यñ|ंत
उतकटपणे आढळून येतील तयांचया तयांचयातच तयाच शर|रसंबंध के ले असता या परं परे ने
तयांचया संतानात, कु लात आÍण जातीत ते ते गुण अिधक उतकटपणे Íःथर आÍण Íवकिसतह|
होत जातील अशा धोरणाने बु@|, शñ| इतयाद| काह| ठळक ठळक गुण िनवडन ू तयांच उतकट
अÍःतïव असले~या ¯यñ|त, कु लात आÍण जातीत तयांचेच Íवकसन के ले जाव, बीजानुबीजाने
ते तेच वाढवीत जाव, तयांना पोषक असच अ=न, Íवचार, ¯यवसायाÍदकाÍवषयीचे ÍविशP
आचार तयांस Íपçयान् Íपçया लावून ¯यावे, या सद£े शाने ु आÍण शाUशु @ तका ने ह| जातीसंःथा
ूःथाÍपली गेली अशी ॄा(ण-HÍऽयाÍदक िभ=न वणा ची आÍण तयानंतरचया सहॐावधी
ज=मजात जातींची जी उपपdी लावÞयात येते ती सव ःवी िनरथ क आहे असे मुळ|च ¹हणता
यावयाच नाह|ं.
५.२ ूःतुतचया जाितभेदाच एक सथ मन
जातीभेदाच जे ूःतुतच ःवFप आहे तयात तर या अनुवंशाच ूाब~य िनÍव वादपणे Íदसून
येत आहे . ूःतुतचया जातीभेदाच अतयंत अ¯यिभचार| लHण जर कोणच असेल तर ते
ज=मजातपणा ह च. तयाचे जे अनेक ूकार आ¹ह| गे~या लेखांकात Íदले आहे त तया ूतयेकाच
समथ न काह| म¯ यादे पय त या अनुवंशाचे तïवाने होऊ शकते. पÍहला वण ÍविशP जातीभेदाचा.
तयातील वण श¯दाचा अगद| उdान अथ जर| घेतला तर| 7यांचा वण अगद| Ôहं साÕसारखा
शु ॅ आÍण Fपसु ंदर असे अशा लोकांनी अगद| Ôकृ ंण आÍण राकटÕ लोकांचया जातींशी
सरसकट Íववाह कFन आपल गोरे पण आÍण सlदय गमावण तयांचया Íकं वा एकं दर
मानवजातीचया शर|रÍवकसनाचया 7Pीनेह| अHा¯यच होते. आजह|, अमेÍरका, आÍृका इतयाद|
खंडांत गौर आÍण सुःवFप युरोÍपयन जाती या कृ ंण आÍण कु Fप जातींबरोबर सरसकट
Íववाह कFन आपल शार|Íरक आÍण मानिसक ौे 8तव Íबघडवून घेत नाह|त ह के वळ
ःवाभाÍवकच नसून आंिशकत: तर| मनुंयÍवकसनाचया 7Pीनेह| Íहतावहच आहे .
५.३ एका अथ| संःकार हानीकारक आहे
अशा पÍरÍःथतीत संकर हानीकारक असून अनुवंशच Íहतावह असणार. वणा च गुणानुFप
वग|करण हा Fढ अथ घेतला तर| बु@|ूधान बीजाचा िनबु @ संकर झाला असता, इतर घटक
समान असतील तर, बीजातील बु@|चा अपकष होईलच होईल. ¹हणून श4यतो बु@|वंतांच
बु@|वंतांशीच शर|रसंबंध होण मनुंयजातीचया बु@|Íवकासास Íहतावह होणार आहे . जी गोP Fढ
भाषेत बु@|ूधान ॄा(णवगा ची, तीच शñ|ूधान HÍऽय वगा ची; इतक च काय पण एका
शू िवणा त 7या ¯यवसायिन8 जातीभेदामुळे अनेक तुकडे पडले तया ¯यवसायांना ज=मजात
करÞयातह| अनुवंशाच Íहतकारक तïव काह| अंशी तर| पाळÞयाचाच हे तू होता आÍण तसे ते
अगद| पाळल जात नाह|त असेह| नाह|. ूतयेक ¯यवसायात कोणचया तर| मानिसक आÍण

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३५
जातयुचछे दक िनबंध
शार|Íरक 7ानतंतूंनी पेशीवर ÍविशP पÍरणाम घडत असतो. सुताच उदाहरण पाहा. 7यांना
लहानपणापासून सुताचया जाती ओळखÞयाच काम करावे लागते तयाचया बोटांनी चाचपून
कळÞयाइतक| तेथील ःपश तंतूंची जाणीव वाढलेली असते. तेच आपणास नु सतया ःपशा ने
िततके सूआम फरक कळत नाह|त. आता तर एका Íपढ|त ते ःपश तंतू इतके Íवकिसत होतात
तर तयांचे संततीत ते ःपश 7ान उतFन ते Íपçयान् Íपçया तोच धंदा कर|त चाल~यास तया
कु लात ते ःपश 7ान उतकटतव पावÞयाचा - इतर घटक समान असता - पुंकळ संभव आहे .
तांबटाचे हात कणखर, सोनाराचे कु शल, लेखकाचे हलके होत जातात. तोच ¯यवसाय तेच
कु ल वंशानुवंश कर|त गे~यास तया गु णांचा अनुवांिशक Íवकास ज=मत:च होत होत तया कलेस
ते कु ल अिधकािधक सहज ूावीÞयाने उतकषा ूत नेऊ शके ल. आहारिन8 जातीभेदाच समथ नह|
याच तïवाने काह| म¯ यादे पय त करता येईल. एकच आहार ज=मभर के ~यास तयाचे ÍविशP
गुण मनात आÍण शर|रात ÍविशP फरक करणारच. तेच संतानात संबिमत होणार. Íपçयान्
Íपçया तोच आहार तशाच िन8ेने चालला तर इतर घटक समान असता तया कु लात ते ÍविशP
गुण ूबलतव पावतील. शाकाहार| कु ळांची Íकं वा जातींची मानिसक आÍण शार|Íरक रचनाह|
Íपçयान् Íपçया मांसाहार करणा¯ या जातीहन

Íविभ=न होÞयाचा उतकट संभव आहे . शाकाहार|
आÍण मांसाहार| ूाÞयांत असा फरक काह| अंशी आढळूनह| येतो.
५.४ Íहं द

जातीने के लेला महान् ूयोग
अनुवांिशक गुणÍवकसनाचया नैसिग क िनयमाचया अनुरोधाने ज=मजात जातीभेदाचया
संःथेÍवषयीच जे ज समथ न करता येते वा करÞयात येते ते या लहानशा लेखामालेपुरते तर|
आ¹ह| वर संHेपत: पण यथावत् Íद¹दिश ले आहे . खरोखर|च या ज=मजात जाती-संःथेने
अनुवंशाचया नैसिग क िनयमाचा लाभ मनुंय जातीस Íकती ूमाणात घेता येण श4य आहे
याÍवषयीचा हा जो महान् ूयोग 7या आ°य कारक िचकाट|ने इत4या मोçया ूमाणावर, इत4या
ःफु टतेने युगानुयुग कFन पाÍहला, तयाÍवषयी तया ूमाणात मनुंय जातीने ितच शेवट| तो
ूयोग तातपुरता तर| फसला असे जर| मानल, तर| दे खील असा ूयोग अशा ःवFपात अशा
कारणासाठ|ं असा फसतो िस@ करणे ह ह| काह| लहानसहान काम झाले असे नाह|. आप~या
Íहं दू जातीने Hा जातीसं ःथेचया महान् जातीचया ूयोगात जे अपयश संपादन के ले तयानेह|
मनुंय जातीचया अनुभवात एक महनीयभर टाकू न ितला उपकृ त करÞयाचे यश संपादन के ले
आहे ; इतक| तया ूयोगाचे मुळाशी असलेली शाUीय 7Pी आÍण सqबु@| आÍण तयाचे
ूवत नात दाखÍवलेल धाडस आÍण साततय आ°य कारक होते.
आÍण ¹हणूनच तो ूयोग कां फसला आÍण Íकती अंशाने फसला ते िनÍ°तपणे िनर|Hून
ितची फसगत यापुढे टाळÞयासाठ| समाजरचनेची पुनघ टना करÞयातह| आपण आता तसेच
धाडस, तशीच शाUीय 7Pी आÍण तशीच लोकÍहततपरता दाखÍवली पाÍहजे. अनुवंशाचया मूळ
तïवाचीच पुन: एकदा छाननी कFन तयाचयातील उपकारक शñ|ूमाणेच Íवघातक शñ| ह|
कोणची आÍण तयाचूमाण तयांच दौब ~य कोणच तेह| िनर|ÍHल पाÍहजे.अनुवंश अनुवंश

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३६
जातयुचछे दक िनबंध
५.५ अनुवंश ह गुणÍवकसनाचे अन=य कारण नाह|
ह िनर|Hण कF जाताना पÍहली गोP जी आपणांस आता िशकली पाÍहजे ती ह| क|
अनुवंश ह गुणÍवकासाच एकच कारण नसते. सृ Pीची वा समाजाची रचना आÍण ूगती ह|
अनुवंशाचया एकाच तंतूने पटÍवलेली नाह|; तर या अनुवांिशक गुणÍवकासाचे नैसिग क
िनयमांसहच इतरह| अनेक िनयमांचे उभे आडवे तंतू तया रचनेत गोवलेले आहे त. अनुवंशाने
गुणÍवकास होतो, पण तो इतर सव घटक समान असले तर. याःतव वर आ¹ह| आनुवंशाचे
तïव ःपP करताना ूतयेक ःथली Ôइतर सव घटक समान असताÕ ह पालुपद घालीत आलो.
Íपतरांचे गुण संततीत यथावत् उतरÞयास के वळ अनवंशावरच, के वळ Íपतरांचे बीजातील
अंतÍह त गुणांवरच अवलंबून राहता येत नाह|. याःतव एकाच आईबापाचीं मुल, अगद| जुळ|ं
मुलदे खील, सव दा आÍण सवा शी सारखी असत नाह|त. बीज तेच असल तर| गभा चे
धारणेवेळची मन:Íःथती, शर|रÍःथती, पÍरÍःथती, गभ वृ @|चया काळातील अ=नाचे ूकार,
ूदे शाच वायुमान, ूकाशाच ूमाण अशा Íकतयेक घटकांवरच गभ जात मुलाची मानिसक आÍण
शार|Íरक घडण अवलंबून असते. एकाच पुFषाचया बीजापासून दो=ह| गभ ; एकाच Uीच उदर;
पण पÍह~या गभा चे वेळे हन

दसु ¯ या गभा चे वेळ| नुसती मन:Íःथती बदलली तर, दसु ¯ या
गभा ची मन:Íःथतीच न¯हे , तर शर|रचनाह| बदलते. सूआम फरक दाखवीत बसÞयापेHा एखा²ा
अपघातातमक घटनेचाच उ~लेख अशा ूसंगी अिधक पÍरणामकारक होत अस~यामुळे मानिसक
शाUसंशोधक मंडळाने ूिस@ के ले~या अनेक उदाहरणांपैक| ह| एक गोP सांगण दे खील पुरे शी
होईल क|, एका बाईस झाले~या एका मुलाचे गालावर ज=मच: पाचह| बोटांचे वळ उमटलेले
होते. ितचया दसु ¯ या कोणचया मुलावर तसे काह| एक िच=ह न¯हते. तो असे कळल क| ती
बाई गभ वती असता ितला एकाने अकःमात् एक गालफडात मारली होती. ितचया गालावर तीं
पाचह| बोट उठलीं होतीं आÍण तया ध44याने ितच मन Íकतयेक Íदवस हादFन गेल होते.
अथा त् तया मन:Íःथतीचा पÍरणाम तया गभा वर इत4या उतकटपणे झाला क| तया गालावर|ल
वळाच ूितÍबंब एखा²ा आरशासारख तया गभा चया गालावर िनतयाच उमटन ू िनघाल.
५.६ बीज हा एक घटक आहे
बर , अ=नपाणी, ूकाश, पÍरÍःथती, मन:Íःथती, शार|रÍःथती हे सव घटक समान राÍहले
आÍण मूल उपजेतो बीजातील मूळ बु@|ूाधा=याÍदक गुण जसेचया तसेच घेऊन ज=मास आल
तर| काय? तयाचया उपजत गुणांचा Íवकास नुसतया उपजÞयाने होणार नाह|. तयाच जीवन
जस नुसतया Íजवंत ज=मÞयाने जगत नाह| तसाच तयाचया बीजानुगत गुणांचा Íवकास वा
संकोच हा के वळ बीजावर अवलंबून नसून ज=म~यानंतरचया बाH पÍरÍःथतीवरह| अवलंबून
असतो. मोठा दशमंथी ॄा(णाचा मुलगा. पण काह| उपजत Ôहर| ॐÕ ¹हणून वेदपठण कF
लागत नाह|. समजा तयाला ज=मभर काह| िशHणच Íदल नाह| Íकं वा अकबराने के ले~या काह|
ददै वी ु मुलांवर|ल ूयोगात तो सापडन ू ज=मभर मनुंयूाÞयाचा ºवनी ¹हणून तयाचे कानावर
पडला नाह|, तर तो मुलगा अगद| अHरश: िनरHर भçटाचाय च राहणार. ज=मभर मुकाच
मुका. तेच एखा²ा शू ि ÔढÕचा मुलगा उपजत शं ख, पण तयाला काह|तर| िशकवीत राÍहल तर
तो तया दशमंथी ॄा(णाचया मुलापेHा िनदान अिधक बोलका तर| िनघेल. तसाच अगद|

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३७
जातयुचछे दक िनबंध
एखा²ा िशवाजीचा लेक, अःसल HÍऽय, पण ज=मापासून जर तयास खायला, !यायला के वळ
मरतुकçया अÍहं सावादाच गवत घातल, शUास एखा²ा शापाूमाणे तयास उ¹या ज=मात
ःपश ह| कF Íदला नाह|, आÍण उपासमार|चया साÍïवक खुराकावाचून तयास दसरा ु खुराकच
चारला नाह|, तर खçया चया चढाईत 7याची तलवार खंबीर ठरली तो हं बीर िशFनाक महार,
ढोरे ओढन ू महाराचे बीजाचा असताह|, तया HÍऽय कु लावतंसास झ|बीचया पÍह~या पÍव¯यासच
टांग माFन लोळÍव~याÍवना कधी राहणार नाह|. गु णाÍवकासाचया का¯ यात बीज हा एक घटक
आहे . अन=य घटक न¯हे .
- (के सर|, Íद. २४-१-१९३१)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३८
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ३९
जातयुचछे दक िनबंध
६ लेखांक ६वा
६.१ अनुवांिशक शाUाचा पुरावा
गभ शाU7 सांगतात क|, जर अखादे Uीचे पोट| ूथम संबंधापासून एक संतान उतप=न
झाले तर ते¯हा के ¯हा ितचया गभा शयाÍद अवयवांवर िन मनावर संःकर इतका उतकट होतो
क|, ितचया गभा चा तो साचा Íःथरटं क| (ःट|Íरओटाइप) बळकट| पावून पुढे काह| के ~या
सहसा बदलत नाह| आÍण जर| ितचा पुढे दसु ¯ याशी Íववाह झाला तर| तया दसु ¯ याचया संततीच
Fपरं ग दे खील तया पÍह~या संबंधाचया पु³षाूमाणेच होतात. काह| लोक आजचया ज=मजात
जातीभेदाचे समथ नाथ चटकन बोलून जातात क|, अहो ते पाहा ते पा^चातय शाU7 दे खील, ते
ए¯हो~युशिनःट दे खील अनुवंशाचे, Hा Ôहे ÍरÍडट|Õचया तïवाचे कसे भोñे बनत आहे त ते! ते
लोक ह Íवसरतात क|, तेच गुणÍवकासवाद| (ए¯हो~युशिनःट) तया अनुवंशाचया तïवाच
Íववरण करताना बीजाला पÍरÍःथतीचया हातची के वळ ओली माती ¹हणून समजतात - जर
बीजानुगत गुण हे काह| के ~या बदलतेना आÍण तयांचे अनुवांिशक संबमण के वळ
बीजशु @|वरच अवलंबुन असते तर Ôउपजातीचया उतपdी (ओÍरजन ऑफ ःपेसीज) हा श¯दच
उचचारावयाची सोय न¯हती. वाघ वाघच राहता. पण पÍरÍःथती तयाची Íब~ली कFन सोडते!
घोडा घोडाच राहता, पण पÍरÍःथती तयाच गाढव कFन सोडते!
६.२ पÍरÍःथतीचा ूभाव
बीजाचा अगद| ूबळ असा जो गुण, रं ग, वण तोदे खील ःवयमेव िस@ राह

शकत नाह|.
आय ॄा(ण, वणा ने बीजानुगत हं सासारखा गोरा, पण पÍरÍःथती तयास आयल ड (आय भू)
मºये के तक|सारखा, इराणात गुलाबासारखा, आया वता त िलंबासारखा आÍण मिासचया अ³यर-
आयंगारांत काळा कु ळकु ळ|त कFन सोडते. के वळ सूय ूकाशाचया आÍण उंणतेचया िभ=नतेने,
जर रं गासारखे, उं ची, आकार आद| दे हगठनासारखे, बीजात अतयंत 7ढतेने अंतÍह त असणारे
ःथूल गुण पÍरÍःथतीने इतके बदलतात तर दया, शील, Íव²ा, पराबम इतयाद| मानिसक
गुणांच माणसामाणसांतील िभ=नतव - जे सहसा बीजात उतकटपणे 7ढ|भूत झालेल नसते ते -
पÍरÍःथतीने Íकती बदलते ते सांगणच नको. सारांश, गुणÍवकास करÞयाचअनुवंश ह संपूण वा
एकमेव साधन नसून तो गुणÍवकसनाचे का¯ यातील अनेक घटकांपैक| एक घटक आहे . इतक च
न¯हे तर तया गुणÍवकासाचा दसरा ु एक घटक जो संःकार (िशHण), वायुमान, भौगािलक
िभ=नता ूभृ ती ूकारांची पÍरÍःथती, तीपैक| नैसिग क भागास बदलÞयाच साम°य तया बीजात
इतक अ~प असते क|, तयाला Íजवंत राहÞयासाठ|दे खील तया पÍरÍःथतीशी िमळते - नमते
घेÞयापुरते ःवत:च बदलÞयावाचून गतयंतर नसते.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४०
जातयुचछे दक िनबंध
६.३ अनुवांिशक गुणÍवकासाचया मया दा
परं तु अनुवांिशक गुणÍवकासाचया नैसिग क िनयमांचया Hा दोनह| मया दांकडे दल H ु कFन
आजचया ज=मजात जातीभेदात अनुवंश हा एकमेव, ःवयंपूण आÍण ूबळतम घटक समजला
जात आहे . आÍण ह|च भयंकर चूक तया संःथेचा इतका Íवचका करÞयास मु Fयत: कारणीभूत
आहे . गुणÍवकास ¯हावा ¹हणून अनुवंश अवलंÍबला; पण आता तो गुण Íवकिसत तर राहोच
पण मृ तूाय झाला तर| तयाची ÍHती न बाळगता, अनुवंश तेवढा असला ¹हणजे गुणाच काय
काम, असे आ¯हानच करणार| Íविचऽ भोके पडली. पण आता काप गेले याच भान न राहता
आ¹ह| भोकांनाच काप समजू लागल|. भोके च कानांची भूषण होऊन बसलीं. अनुवंश असला,
ज=म तया जातीत झाला ¹हणजे तो तो गुण तया मनुंयात असलाच पाÍहजे ह| धारणा!
Íकं बहना

तो गुण आहे क|ं नाह| हा ू÷च नाह|. ज=म तया जातीत आहे क|ं नाह| हा मुFय
ू÷! 7याचयामºये ॄा(णाचा लवलेश गुण नाह|, जो आततायी, चो¯ या, लबाçया, जाळपोळ|
कर|त अनेकवार तु³ं गाची वार| कर|त आहे , 7याचया साती 7ात Íपçयांत ॄा(ण गुण
अस~याच ऐÍकवात नाह|, तयाचया अ7ात अशा कोÞया सतरा¯या Íपढ|चया पूव जात ते ॄा(ण
होते. ¹हणून तयाच नाव जे एकदा ॄा(ण पडल ते पडल. तया कु ळात तो ज=मला
एवçयासाठ|च तयाला ॄा(णाचा अिधकार. गंध पाÍह~याने तयाला. Ôदे वा! दं डवतÕ तयाला. दे वास
िशवÞयाचा अिधकार तयाला. वेदांचा अिधकार तयाला. दÍHणा तयाला आÍण ते ॄा(Þयाचे गुण
ूतयH 7याचया अंगी Íदसत आहे त तयाचा सdरावा पूव ज के ¯हातर| पÍरचया तमक कम कर|त
असे ¹हणून तयाच नाव जे एकदा शू ि ¹हणून पडल तयासरशी, आÍण तया कु ळात तो ज=मला
¹हणूनच तो शू ि, ह|न, तो अितशू ि, अःपृ ँय; मग तो अरÍवंद घोष असला तर| आ¹ह| तयास
वेदघोष कF दे णार नाह|. महातमा गांधी असला तर| गंधाचा अमािधकार तयाचा नाह|.
Íववेकानंद असला तर| Íऽंबके +राचया जोितिल गास तयाने ःपश ता कामा नये. चोखामेळा असला
तर| तया उपरोñ तयाची सावली पडताच तो ॄा(ण Íवटाळावा इतका तो नीचचा नीच! 7या
नंदाचया साॆा7याचे छातीवर नाचत ¹लचछ मीकांनी आया वत आप~या घोçयाचे टाचेखाली
तुडÍवला तो नंदह| एक वेळ HÍऽय. पण तया वादमःत सूय चंिवंशीय HÍऽयांचया सात Íपçयांत
जेवढ बिल8 साॆा7य कोणी ःथापल नाह| तेवढ साॆा7य ःथापून तया िशकं दराचया
जग7जेतया ¹लचछ सेनेचाह| जो Íवजेता झाला तो चंिगुB HÍऽय न¯हे ! Ð Ôनंदा=तं
HÍऽयकु लं!Õ तयास वेदोñ रा7यिभषक होणार नाह|. तयाने पराबमांची मात कशी के ली हा ू÷
गौण - तयाचया पणजीची जात कोणती हा ू÷ मु Fय! आÍण असा बखेडा के वळ ॄा(णच
घालीत, असे न¯हे . Íहं दचया ू दे वांचया मूत| पाल°या घालून तयास 7यांनी मिशद|चया पाय¯ या
के ~या तया मुसलमानी पातशहाचे 7यांनी पाय चाटले तया जातीचया HÍऽय बुवांनीह|! तया
पातशाह|स पालथी घालून आप~या िसंहासनाचया पाय¯ या 7याने के ~या आÍण
Íहं दपदपादशाह|चा ू मुकु ट Íहं दू जातीचया मूधा िभÍषñ मःतक| िमरÍवला तया छऽपतीस तो
जातीचा HÍऽय न¯हे ¹हणून शेवटपय त ÍहणÍवÞयास कमी के ले नाह|. िशवाजीपुढे या जातीचया
HÍऽयांची मान ताठ! Ôतू जातीचा HÍऽय न¯हे स, तु çया Íवजयावळ| आ¹ह| Íवचार|त नाह|;
तुझी वंशावळ काढ!Õ ¹हणून यांची मागणी! पण तया Íद~ली+राचया चरणांवर यांची मानच

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४१
जातयुचछे दक िनबंध
काय पण यांचया मुलींचा मानह| अप ण करÞयात अःसल HÍऽयांची जात गेली नाह|! जणू
काय हे मुसलमानी Íद~ली+र अगद| कौस~येचया उदर| ूतयH रामचंिासह ज=मास आले होते!
६.४ बीज आÍण Hेऽशु@|
आनुवंशाच असे ÍवÍHB खूळ माजÞयास तयाचया वर उ~लेÍखले~या मया दांकडे झालेल
आपल अH¹य दल Hच ु मुFयत: कारणीभूत झालेल आहे . अनुवंशाचया िनयमाचा मानवÍहताथ
उपयोग कोठपय कFन घेता येतो याचा Íवचार करताना वर Íदले~या दोन गोPीं ूमाणेच ितसर|
जी एक गोP महïवाची ºयानात धरली पाÍहजे, ती ह| क|, अनुवंशाने गुणÍवकसन होते याचा
अथ असा असतो क|, सqगुणाूमाणे दगु णाचह| ु 7ढ|करण Íकं वा Íवकसन होते. मनुंयाला
Íहतावह तेवढे च गुण 7ढ Íकं वा वृ Í@ं गत करÞयाच काय अनुवंशाचा िनयम कर|त राहता तर
के वढ| सोय होती! पण िनसगा चया बहतेक

िनयमांूमाणे, मनुंयाला जसे हे सव िनयम
माçयाच ब¯ याकÍरता दे वाने िनमा ण के ले असे भाबडे पणाने बहधा

वाटते तसे तया अनुवंशाचया
िनयमास काह| वाटतेस Íदसत नाह|. तो िनयम मनुंयाला मारणारे भयंकर Íवषार| दांत
सापलाह| ज=मजात दे त राहतो. आरो¹याूमाणे आईबापात आढळणारे महारोगह| संतानात
उतरतात. या गोPीकडे दल H ु के ~याने Íकतयेक मनुंयांस Íकतयेक ूसंगी मोठमोठाले अपघातह|
सहन करावे लागतात, लागले आहे त. अनुवंशाने सqगुणच वृ Í@ं गत होतात असे गृ ह|त धर~याने
मनुंयाने के ¯हा के ¯हा तया अनुवंशावर|ल आप~या िन8ेचा इतका भयंकर अितरे क के ला क|
बीजशु @| आÍण Hेऽशु @| अगद| शं भर ट4के सांभाळली जावी याःतव बह|णभावांची ल¹न ह|ंच
अतयंत ौे 8 Íववाहप@ित होय असे मानून तोच िशP कु लाचार तो पाळ|त राÍहला!
६.५ रामाची सीता कोण?
HÍऽयात Hाऽतेज उतकटÞयाःतव HÍऽयाने HÍऽय जातीतच Íववाह के ला असता ते तेज
अनुवंशाने अिधक उतकट होई, याच Íवचारसरणीस एक पाऊल पुढे नेल तर ह ह| मानाव
लागणारच क|, तया HÍऽय जातीतह| काह| कु ल जी अिधक शू र असतात, Íवशेषत: राजकु ल जे
जवळजवळ दै Íवक राजतेजाच अिध8ान, तयाचा जर तयाच कु ळाशी ल¹नसंबंध जुळत राÍहला
तर इतर Íहणकस HÍऽयांपेHा ते कु ल नेहमीच अिधक शू र, आÍण ते राजकु ल तर दै वी
संपdीचया राजगुणांनी ज=मत:च संप=न होणार! पण राजाचया बरोबर|चा HÍऽय दसरा ु कोण
असणार? तया अͧतीय राजाचे गुण तयाचया पुऽांत आÍण तयाचया पुऽीतच काय ते पूणा शाने
ूगटणार. अथा तच तया राजाचया पुऽाला तयाचया इतक|च दै वी राजगुणांनी युñ अशी वधू तया
राजाचया पुऽीवाचून दसर| ु कोठे आढळणार! पुरातन नील दे श, मेÍ4सको, ॄ(दे श आÍण इतरह|
अनेक दे श यांतील राजवंशात याच Íवचारसरणीने बह|ण भावंडांचीं ल¹न ूचिलत असत. कारण
राजा आÍण रा7ी Hा मनुंय जातीत अͧतीय, तयांचे ते दै वी गुण तयाच अͧतीय बीजाने
आÍण तयाच अͧतीय Hेऽात उतप=न झाले~या तयांचया कु मारात आÍण कु मार|त काय ते
अवतरणार. अथा त् जर बीज आÍण Hेऽशु @| अगद| िनभ ळ ठे वावयाची आÍण तयायोगे ते दै वी
गुणांच अनुवांिशक Íवकसन करावयाच तर तया राजकु माराच ल¹न तयाचया सFFया बÍहणीशी
लावÞयावाचून गतयंतर न¯हते. लाट नावाचया एका ूेÍषतांचे बीज ¯यथ जाऊ नये ¹हणून

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४२
जातयुचछे दक िनबंध
तयाचया दोघी मुलींनी तया आप~या Íपतयाशीच संबं ध के ~याची कथा बायबलात ूFयात आहे !
बु@ाच कु लह| सFFया बह|णभावंडांचया संबंधापासूनच आपली उतपdी झाली असे मानी, आÍण
4विचत् बु@ाचया या उतपdीच अूतयH समथ न करÞयासाठ| क| काय बु@ाचया रामायणात
राम आÍण सीता ह|ं सFखी बह|णभावंड असून तयांचा ूीितसंबंध पुढे Íववाहसंबंधात पÍरणीत
झाला असे वण न Íदल आहे ! आÍण अनुवंशाने मनुंयास Íहतावह असे गुण तेवढे च जर उतरत
राहते तर वर|ल Íवचारसरणी तया ूकारापुरती तर| जवळजवळ Íबनत|डच ठरती. आजचया
परं परे चया भाषेत बोलावयाच ¹हणजे समाजात ॄा(ण जात जशी बु@|ूधान तसेच तया
जातीतह| एखादे नाना फडनÍवशी Íकं वा चाण4य कु ल अतयंत बु@|मान ठरणारच. मग Hा
ज=मजात गुणांचया क~पनेपायी तया अतयंत बु@|मान् कु लांचे ल¹न, बीज आÍण Hेऽ यांची
अतयंत शु @| राहावी ¹हणून, Hाच कु लात आÍण शेवट| आप~याच औरस संतानांत करणे
अतयंत इP ठरणारच. परं तु शेवट| या Íवचारसरणीतील अनुवंशाचया िनयमावर|ल अितरे क|
िन8ेचा तया अनुवंशाचया िनयमानेच कसा बोजवारा उडÍवला, ह पुढे पाह

.
- (के सर|, Íद. १३-२-१९३१)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४३
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४४
जातयुचछे दक िनबंध
७ लेखांक ७ वा
७.१ सगोऽ Íववाह िनÍष@ कां?
एकाच आईबापांचया मुलांमु लींत जशीं ल¹न होत गेलीं, तशी तया आई बापांचया अंगातील
गुणांचया संबमणाूमाणेच आÍण के ¯हा तर तया गुणांहनह|

उतकटपणे तया Íपतरांतील
अवगुणह| संतानांत संबिमत होत गेले. ूथम एकçया बापाचाच उजवा डोळा थोडा अधू होता.
तो अधूपणा तयाचया मुलांमुलींत उतरला. आता तयांच बÍहणभावंडांच ल¹न होताच तया उभय
वधूवरं चया उज¯या डो=यातील अधूपणा तयांचया संतानांत, तया नातवांत, द!पट ु ूाब~याने
संबिमत झाला. आÍण पणतू तर उजवा डोळा मुळ| िनतयाचा िमटनच ू ज=मास आला! एकाच
कु लात ल¹न झा~याने तया कु लातील अवगुण असे वाढ|स लागतात, इतक च न¯हे तर कु P,
रñÍपती, उपदं श, अपःमार आद| भयानक रोग एका Íपढ|स होताच ते कु लच कु ल उतस=न
होÞयाचया मागा स कस लागते Hाचा अनुभव आ~यानेच सहोदर आÍण सगोऽ Íववाह या Íकं वा
तया ूमाणात पृ °वीवर|ल बहतेक

सुसंघÍटत समाजात िनÍष@ ठF लागले. आता जी गोP
कु लाची तीच Íवःतृ त ूमाणात जातीची. ¯यवहारातह| ॄा(ण जात बु@|मान् ¹हणून जशी
लौÍककोñ| तशीच Íकं बहना

ितचयाहनह|

अिधक लोकÍूय लौÍककोñ| ह|ह| आहे क|, ॄा(ण
¹हणजे िभऽा िन खादाड! जातीचा बिनया ¯यापारकु शल ¹हणून Íजतका लौÍकक तयाहन


अिधक लौÍकक हाच क|ं, Ôअरे तो बिनयाचा बेटा!Õ, जातीचा कवड|चुंबक!Õ Hा दो=ह|ह| लोकोñ|
जर| सारFयाच ॅा=त आहे त, तर| अनुवंशाने सqगुणांूमाणेच दगु णह| ु संतानांत उतरतात ह|
जाणीव जी तयांत ¯यñ होते ती काह| खोट| नाह|.
७.२ संकराची उपयुñता
जातीयअनुवंशाचा कçटर Íवरोधी ÔसंकरÕ तोच के ¯हा के ¯हा Íहतावह ठरतो. कारण
अनुवंशाचया िनयमाच पर|Hण करताना असे आढळून येतेक क|, के ¯हा के ¯हा Íपतरांचे गुण
संतानांत Íवकिसत होत होत शेवट| ते ¯ हास पावू लागतात. जणू काय ¯यñ|चया दे हाूमाणेच
गुणांचया दे हालाह| वृ @|ची एक ठराÍवक मया दा उ~लंिघताच Hयाची बाधा होÞयाचा िनयम लागू
आहे . अशा वेळ| तया दब ळ ु झाले~या बीजHेऽात इतर ूबळ बीजHेऽांचा संकर करणेच Íहतावह
ठरते. संकर ¹हणजे बुÍ@पूव क िभ=नकु लीन बीजHेऽांची िनवड आÍण संिमौण असा अथ
घेतला तर अशा संकरानेच Íकतीतर| इP सृ Pी मनुंय िनमा ण कर|त आला आहे - कF
शकणार आहे . रायवळ आं¯यापासून रायवळ आंबेच होतात. हपूसचया आं¯याचया बीजाला
बीजशु @|चे साÍïवक कु लाचार जर घालून Íदले तर तयाच बीज मुळ| िनंफळच राहते. पण
हपूसच कलम जर रायवळ आं¯यावर बांधल, जर तया दोन जातींचा हा संकर के ला, तर तयाचा
रायवळ आं¯याहन

एक अतयुdम आंबा उतप=न होतो. टोमॅटोपासून टोमॅटोच होतो.
बटाçयापासून बटाटा. पण अलीकडे च तया दोन जातींचा यथाूमाण संकर कFन एका
शाU7ाने एक अतयंत उपयुñ शाकभाजी िनमा ण के ली आहे . ितला खाली बटाटे आÍण वर
टोमॅटो लागतात. ितच नाव बटाटा-टोमॅटो!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४५
जातयुचछे दक िनबंध
७.३ संकर न¯हे च
मग 7या जातीभेदासाठ| आपण येथे Íवचार कर|त आहो तया आमचया Íहं दं चया ू Íवषयी तर
बोलावयास नको. कारण या आप~या Íहं दसमाजातील ू माणसामाणसांत बटाटा आÍण टोमॅटो
यांचयाूमाणे Íकं वा हdी आÍण गाय यांचयाूमाणे, फार काय जपानी आÍण नीमो यांचयाइतका
दे खील खरा नैसिग क जातीभेद मुळ| उरलेलाच नाह|. ॄा(ण, वैँय, शू ि, बंगाली, पंजाबी,
िशं पी, सोनार या जाती ज=मजात ¹हणून के वळ मान~या गे~या आहे त. तयांत ज=मजात
ःवतंऽ वा नैसिग क अशी जातीय Íविभ=नता लवलेशह| नाह|. तया ब¯हं शी ज=मजात जाती
न¯हतयाच. तया के वळ ¯यवहाराजात, के वळ संके तजात आहे त आÍण ¹हणूनच नैसिग क अथ|
जी एकच जात आहे तीत संकर होतो असे ¹हणण हा Ôवदतो ¯याघातÕच होणार!
७.४ संकराचीं काह| उदाहरण
पण तया ॅांत भाषेतच बोल~याने ती ॅांती िनःतरण अिधक सोप होणार अस~याने तेच
ÔजातीÕ आÍण ÔसंकरÕ हे श¯द येथे योजून असे ¹हणू क|, एकाच जातीचया Íपतरं चया औरस
संततीपेHा िभ=न जातींचया Íपतरांचया संकराची ूजा बहधा

सबळ आÍण के ¯हा के ¯हा तर
अिधक ूबळ िनघा~याचीं उदाहरण आप~यास आप~या Íहं दू इितहासात सहॐावधी Íदसून
येतील. Íवदरु दासीपुऽ. संकरजात ूजा; पण औरस अशा समज~या गेले~या तयाचया तया
धृ तरा¶ वा पंडू Hा HÍऽय भावंडांहन

तो Íकती 7ानी, Íकती साÍïवक िनघाला! तयाचया शू ि
मातेचया शू ितवाची कु शी तयाचया समकालीन ॄा(णींचया आÍण Hऽाणींचया कु शीहन

कोणतयाह|
ूकारे कमी साÍïवक वा कमी शु @ वा कमी सqगुणसंप=न न¯हती. उलट कु ³राजवंशीय रावांहन


ती दै वी संपdीने अिधकच संप=न ठरली. चंिगुB दासीपुऽ. अःसल बीजाचया HÍऽय नंदाहन

तो
संकरज पुऽच Hाऽगुणांनी सहॐपट ौे 8 ठरला. सनातनी भÍवंय पुराणातच वÍण ~याूमाणे
एका ¯याधाचया वीया ने ए4या ॄा(ण Uीचे पोट| ज=मले~या ÍवबमाÍदतयाचया मुFय
य7ाचाया पासून तो थेट आमचया मराठ| साॆा7याची पाÍटलक| Íद~लीचया राजपटावर
गाजÍवणा¯ या महादजीपय त संकरोतप=न संतानह| के ¯हा के ¯हा जातीचया संतानापेHा अिधक
तेजःवी आÍण मानवी गुणांचा अिधक Íवकास 7यात झालेला आहे असे िनपजते ह च सतय
िस@ होत आलेल आहे .
७.५ आणखी एक कारण : गुB संकर!
अमुक जातीचया ÍववाÍहताचया पोट| ज=मल ¹हणजे तया मु लाची ती जात असलीच
पाÍहजे Íकं वा तयात तयांचया लौÍकक Íपतरांचे सqगुण अवतरलेच पाÍहजेत हा जो आजचया या
ज=मजात जातीभेदाचा अढळ Íव+ास आहे , तो आणखीह| एका बलवdर कारणासाठ| मूलत:च
संशयाःपद ठरतो. ते कारण ह क| या के वळ मानवी जातींचा जातीय अनुवंश Íपçयान् Íपçया
शु @ राखण ह अगद| दघ ट ु आहे . 7या जाती आज तर| जवळजवळ िनसग िभ=नतव पावले~या
आहे त तया क|ट, कृ मी, पHी, मानव अशांमºये जातीय अनुवंश Íवजातीय संकरापासून शु @
ठे वÞयासाठ| ःवत: िनसग च पाहारा दे त असतो. परं तु िनसग जात जातींचया ूकरणी संकरास

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४६
जातयुचछे दक िनबंध
कçटर Íवरोध करणारा हा ूामाÍणक पाहारे कर| जो िनसग तो ःवत:च Hा के वळ पोथीजात
असले~या मनुंयामनुंयातील जातींचया अंत:पुरात संकराचा ूवेश ¯हावा ¹हणून उलट एखा²ा
सु(दासारखा सारखी कारःथाने कर|त असतो! िनसगा चा दं डक तर| हा आहे क| -
मतःय ूसवे न खगा, ूसव खग ना जसा कु णा पशूला
क|ं, एक जाती पशू ची ज=म न दे अ=य जातीचया िशशु ला ।१।।
मनूजीं न भेद तो! Uी असवण ह| गभ धारणा पÍर ते ।
वणा चया कवणाह| पु³षी संल¹न होऊनी धÍरते ।२।।
आÍण ¹हणूनच िनसग आमचया Hा जातीभेदातील पोथीजात जातींना जात ¹हणूनच
मानीतच नाह|. कारण जातीची मूळ ¯युतपÍdच सांगते क|, ज=मान येत तीच काय ती जात;
पोथीने येते ती न¯हे . आमचया तया वैँय, शू ि, िशंपी, सोनार, कचचया दधाच ु लोणी काढणारे
गवळ|, तापले~या दधाच ु लोणी काढणारे गवळ| इतयाद| के वळ आडनाव ठे Íवले~या मानीव
जातींच ते बेट|बंद अंत:पूर सुरÍHत ठे वÞयासाठ| आ¹ह| तया भोवती आमचया पो°यापुःतकांची
चीनचया िभंतीएवढ| जर| ूचंड तटबंद| उभारली, तर| तीस न जुमानता सं कर हा लिगक
आकष णाचया पुंपक Íवमानातून मनात येताच तया तटबंद|चया अंत:पुरात अलगद
उतर~यावाचून राहत नाह|.
७.६ अंधिन8ा
समाज¯यवःथेसाठ| के लेले हे आमचे मानवी िनयम आ¹हांस उपयुñ वाटतात ¹हणून ते
िनसगा चया िनयमांस साफ उलथून पाडÞयाइतके सदासव दा ूबळ असलेच पाÍहजेत अशी
िनÍ°ती बाळगणार| िन8ा ह| आतमवंचना आहे . ह| अंधिन8ा समाज¯यवःथेपुरती जर| एकवेळ
अपÍरहाय असली तर| ूतयH वःतुÍःथतीचया अखंडनीय अशा Íवरोधी पुरा¯यामुळे कोणतयाह|
वै7ािनक (Scientific) चच त तर| ती ॅामक ¹हणूनच बाजूला सरली गेली पाÍहजे. अमेÍरका,
युरोप, आिशया अशा स¹य जगतांतील =यायालयात ूतयह| जे सहॐाविध वैवाÍहक अिभयोग
होतात आÍण िनण य Íदले जातात ते डो=याआड करणे के वळ अश4य आहे .
संसारात सव ऽ जो पदोपद| ूतयH अनुभव येतो, तयावFन तर असेच ¹हणाव लागते क|,
कोणतयाह| वंशाÍवषयी वा कु लाÍवषयी Íकं वा घराÞयाÍवषयी, मग ते यहद|

असो, मुÍःलम असो,
Íभ°न असो, वा Íहं दू असो, शाUीय िनÍ°तीने ूित7ेवर असे सांगण ह के वळ साहसच होणार
आहे क| तया कु लात गे~या सात वा सdर Íपçयांत ूकटपणे Íकं वा गुBपणे कु लसंकर वा
जातीसंकर असा काह| झालाच नाह|. अशा Íःथतीत अम4या एका घरावर कधी हजार वषा पूव|
ॄा(ण वा महार वा िशं पी वा सुतार ¹हणून बमांक पडला Hाःतव तया घरात जो जो ज=मतो
तो ॄा(ण वा महार वा िशं पी वा सुतार असलाच पाÍहजे; न¯हे , तयात ते ते भटिगर|चे,
महारक|चे, सुईबाजीचे, वा बाकसबाजीचे गुण उतरले पाÍहजेत, न¯हे , तयाहनह|

पुढे जाऊन ते
तेथे Íदसत नसले तर| Íदसतात ¹हणून मानलेच पाÍहजेत अशी बळाबळाने ःवत:ची समजूत
कFन घेण ह| Íकती गैरसमजुतीची गोP आहे ? आÍण या आजचया जातीभेदाचा ज=मजातपणा
अशा या आंिशकत: तर| िनराधार असणा¯ या समजुतीवरच मुFयत: आधारलेला नाह| काय?

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४७
जातयुचछे दक िनबंध
¹हणून पोथीजात बेट|बंद|वर उभारले~या या मानीव जाती िनसग जात बेट|बंद|ने िनमा ण
के ले~या नैसिग क जातीइत4याच परःपरांशी सव थैव Íवल¹न राह

शकतात क|ं काय याची
शाUीय चचा करतेवेळ| गुB संकराचया अÍःतïवाकडे ह| कानाडोळा कFन मु ळ|च चालावयाच
नाह|.
७.७ पोथीजात बेट|बंद|
कोÞया उथळ वाचकाचा चटकन गैरसमज होऊ नये ¹हणून येथे जाता जाता ह सांगून
ठे Íवल पाÍहजे क|, या चच त संकर हा श¯द Íववाह श¯दाचा ूितयोगी ¹हणूनच काय तो
योजलेला आहे असे नाह|. येथे Íववाहसंःथा चांगली क|ं वाईट हा ू÷च नाह|. ू÷ एवढाच
आहे क|, कु ल आÍण जात यांतील पोथीजात बेट|बंद|ने संकर सव ःवी टाळता येतो क| काय?
जो संकर ÍववाÍहत दांपतयांचया ोतभंगानेच होतो तो तर संकर आहे च; पण Íववाहाच ोत
अतयंत अभंगपणे तया दांपतयाने पाळलेल असताह| के वळ वधूवरांची जाती मूळचीच िभ=न
होती एवçयासाठ| तो Íववाहह| या ूःतुतचया जातीभेदाचे भाषेत संकरच. आÍण तो
जातीसंकरह| आजचया या मानीव ज=मजात जातींचया शु @तेस बाधच आणतो.
तयाचूमाणे कोÞया ताÍïवक Íकं वा ताÍक क वाचकांचाह| गै रसमज होऊ नये ¹हणून ह ह|
सांगून टाकण इP आहे क|, येथे नैसिग क हा श¯दह| मनुंयकृ त या श¯दाचा ूितयोगी ¹हणून
तया मया Íदत अथ|च वापरला आहे . नाह|तर िनसगा चया ताÍïवक िन ¯यापक अथ| हे कृ Íऽम
आÍण हे ःवाभाÍवक असा भेदच उरत नाह|. ज कृ Íऽम, जे मनुंयकृ त, फार काय तर जे जे
घडू शकते ते ते वाःतÍवक नैसिग कच आहे ! तïवत: अनैसिग क असे काह| असूच शकत नाह|!
- (के सर|, Íद. १०-३-१९३१)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४८
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ४९
जातयुचछे दक िनबंध
८ लेखांक ८ वा
८.१ जातीसंकराचया अÍःतïवाचा साHीदार ¹हणजे ःवयमेव ःमृ तीच!
मानीव आÍण के वळ पोथीजात जाती परःपर संकरापासून अगद| िनभ ळ राखण वर
दाखÍव~याूमाणे दघ ट ु आहे ह सामा=यत: मा=य कFनह| आमचे पुंकळ Íहं दू लोक पुन:
असेच ¹हणत राहतात क| तो िनयम साधारणपणे Íकतीह| खरा असला तर| आमचया
चातुव Þया चया ूकरणी तर| तो आ¹ह| खोटा पाडला आहे . ॄा(णHÍऽयाÍदक आमचया िभ=न
जाती परःपर संकरापासून अगद| अिलB अशाच आहे त; कारण तया तशा ठे वÞयासाठ| आ¹ह|
तसाच असाधारण ूबंध आज शतकानुशतक ठे वीत आल| आहोत. तयांची अशी अHरश:
समजूत अस~याच ते दाखÍवतात क| 7या कोÞया शु भ पु रातन मुह

त| Íवराट पु³षाचया
Íवजृ ंिभत मुखातून ॄा(ण जातची जात अकःमात् टपकन खाली पडन ू उभी राÍहली आÍण
छा!याचेवेळ| झुडपाझुडपातून लपून बसलेले सैिनक जसे ूकट होतात तसे तया Íवराटाचया
बाहं चया

रोमारोमांतून शUाU सÍ7जत HÍऽय पटापट उçया टाकते झाले, तया
आद|संभवापासून आजपावेतो Hा चार वणा च रñ, बीज अगद| िनभ ळ आÍण संकररÍहत असेच
राहात अस~याने ॄा(णाचया मुलात ॄा(णाचे गुण उपजतच असले पाÍहजेत, HÍऽयाचया
मुलात HÍऽयाचे िन शू िाचयात शू िाचे!
पण 7यांची अशी खरोखरच समजून असेल तयांचा तो अपसमज Íकती का~पिनक आहे हे
सव सामा=य अशा ौृ ती, ःमृ ती, पुराण मंथांच पान पान िस@ कF शके ल. वैयÍñक उदाहरणांच
भाFडच भाFड सोडन ू Íदल तर| नुसतया दोन चार पुरातन Fढ|ंचा आÍण ौौतःमात ूथांचा
के वळ िनद शह| आमचया या चार जाती संकरापासून के ¯हाह| अिलB न¯हतया ह िस@ करÞयास
पुरे सा आहे . कारण तया सुूितÍ8त आÍण शाUोñ ूथांचया एके का नावात सहॐश: वैयÍñ
उदाहरण आपण होऊनच िनÍद P होतात.
आमचया चार| वणा त संकर हा अगद| शाUोñपणे होत आलेला आहे . आÍण आमचया
शेकडो जाती तर| मुळ| संकरोतप=नच आहे त.
८.२ Íपतृ सावÞय
अगद| उ£ालक ऋषींचा संगमःवातं¯याचा काळ, क| जे¯हा Íववाहसंःथेचा ज=मच झाला
न¯हता, तो जर| सोडन ू Íदला तर| पुराणकथेूमाणे 7या +ेतके तूने Íववाहूथा ूःथाÍपत के ली
तयानंतरचया काळ|दे खील ॄा(ण हे सव जातीचया ÍUयांशी अगद| शाUाचया अनु7ेनेच ल¹न
कर|त; इतक च न¯हे तर ित=ह| वणा चया ÍUयांचया पोट| झालेली तयांची संतती ॄा(णच
मानली जाई. ÔÍऽषु वण षु जातो Íह ॄा(णो ॄा(णात् भवेत् Õ आÍण हे िभ=नवण जात ॄा(ण
संतान ॄा(णांचया क=यांशी अिभ=नपणे Íववाह कर|. शेकडो वष ह| Íपतृ सावÞय ूथा शाUशु @
र|तीने आप~यात चालत आ~यामुळे आ¹हा ॄा(णांत या ित=ह| वणा चे रñ Íपçयान् Íपçया
संचिलत होत आलेल आहे . HÍऽयात आÍण वैँयांतह| ह|च Íपतृ सावÞय ूथा अस~यामुळे

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५०
जातयुचछे दक िनबंध
तयांचयातह| सव वणा च रñ तसेच खेळत आहे . ॄा(णाची आई शू ि, मावशी वाणी आÍण
चुलती HÍऽय असे. बेट|बंद|च Íजथे अशी संक|ण होती, ितथे रोट|बंद|ची तर गोPच बोलावयास
नको.
८.३ मातृ सावÞय
पुढे जे¯हा मातृ सावÞय ूथा चालू झाली आÍण आईची जात तीच मु लाची जात ठF लागली
ते¯हादे खील Ôशू िै व भाया शू िःय सा च ःवा च Íवश:ःमृ ते । ते चं ःवा चैव रा7° ःवा
चामज=मन:।।Õ हा िमौÍववाहाचा ूबंध चालू होताच. Íपतृ सावÞय मुळे ॄा(णात ित=ह| वणा च
रñ संबिमत झाले तर मातृ सावÞया त ॄा(णांचे रñबीज ित=ह| वणा त आÍण ित=ह|ंचे पु=हा
परःपरांत संबिमत झाल. मातृ सावÞयामुळे एकाच ॄा(णाचा एक पुऽ ॄा(ण, तर दसरा ु HÍऽय,
तर ितसरा वैँय आÍण चवथा शु ि असू शके !
अशा र|तीने आमचया समाजाचे चार| वण नुसतया लHणेने न¯हे त तर अगद| रñबीजाचे
भाऊ भाऊ असत. आÍण तयातच गुणकम ूभावाने एका वणा चे लोक अ=य वणा त वेळोवेळ|
घेतले जात अस~याने, जसे Íव+िमऽ ॄा(ण होऊन Íकं वा सूतपूऽ कण मूधा िभÍषñ अंगराज
HÍऽय होऊन तया तया वणा त ल¹न कFन जात अस~याने चार| वणा त परःपरांचया
रñबीजांचा जीवनैघ सारखा संचिलत झालेला असे.
८.४ अनुलोम, ूितलोम
तयाचूमाणे अनुलोम आÍण ूितलोम ूथा के ¯हा अÍःतïवात आ~या हा वाद जर| बाजूस
सारला तर| तया ूथांमुळे चातुव Þया तील संकरापासून अनेक उपताजी उतप=न झा~या, ¹हणूनच
सूतमगधाÍदकांपासून तो शू िपु³षसंबंधाने ॄा(ण Uीस झाले~या आÍण चांडाळ ¹हणून
मानले~या आमचया पूवा ःपृ ँय बांधवापय त ॄा(णाÍदक वणा चे रñबीज संक|ण झालेल आहे .
आ¹हा सव जातींचया नसानसातून परःपरांचे रñ ूवाहत आहे ह| गोP काह| कोणासच
नाकारता येण श4य नाह|.
ौृ तीःमृ तीपुराणोñ अशी अगद| िनभ ळ सनातनी मुिाच 7या ूथांवर मारलेली आहे तया
Íपतृ सावÞय , मातृ सावÞय , अनुलोम आÍण ूितलोम Hाच ूथांवFनदे खील ह िनÍव वाद िस@ होऊ
शकते क| चार| वणा त काय Íकं वा संकरोतप=न चारशे जातींत काय अगद| िन:संक|ण अनुवंश
असा कु ठे च राÍहलेला नसून अगद| शाUोñ Íववाहांचे आÍण संगमाचे §ारे च रñबीजांचा
परःपरसंकर Íपçयान् Íपçया होत आला आहे . आÍण ¹हणूनच अनुवांिशक गुणÍवकासाचया
िनयमा=वयेच आमचयांत परःपरांचे गुणवगुणह| संक|ण झालेले आहे त.
८.५ एक पांडवांचे कू ळच पाहा
उदाहरण हव असेल तर पांडवाचेच कू ळ ¯या. ते कू ळ ¹हणजे धम संरHक आय|dंस ूतयH
सॆाट भरताच-कोणी एखाद ह|न, अमंगळ कू ळ न¯हे ! आÍण तो काळ ¹हणजे Ôचातुव Þय मया
सृ PंÕ ¹हणून घोषणा कFन चातुव Þया ची हमी घेतले~या पूणा वतार| ौीकृ ंणाचा-कोणचा एखादा

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५१
जातयुचछे दक िनबंध
ÔHा मुसलमानांनी सारा घोटाळा के ला होÕ- Íकं वा ÔHा बु@ाचया पाखंडाने ह| अनवःथा माजली
होÕ -¹हणून रडत दसु ¯ याचया माथी सव दोष मारणारा धम ¯ हासाचा दबळा ु काळ न¯हे ! अशा
तया काळ|च Íवशु @ चातुव Þया चे वाळवंट| बंधारे फोडन ू आमचा जीवनौघ वाहत होता! ूतीपाने
शं तनूस सांिगतले, Ôराजा, ह| Uी कोण, कु ठली, काय जात, असे काह| एक न Íवचारता
ितचयाशी ल¹न करÕ तयावFन अ7ात जातीचया गंगेशी शं तनूने ल¹न के ले. तयाचा मुलगा
भींम, अिभषेकाह HÍऽय झाला. पुढे शं तनूने, ितची जातगोत माÍहत असूनह| उघडपणे एका
को=याचया मुलीशी, सतयवतीशी Íववाह कFन ितला पçटािभÍषñ राणी के ली तर| शं तनूची
जात गेली नाह|. इतक च न¯हे , तर तया को=याचया मुलीचे मुलगे िचऽांगद आÍण Íविचऽवीय
दोघेह| भारतीय ॄा(णांचे शाUोñ सॆाट झाले. पुढे तया को=याचया मुलीचे मुलगे
Íविचऽवीया ने, अंÍबका िन अंबािलका या HÍऽय राजक=यांशी ल¹न लावलीं. परं तु तो िनपुÍऽक
मरण पाव~याने तया राÞयांपासून िनयोग प@तीने संतती उतप=न करÞयासाठ| तयांची ती सासू,
को=यांची मुलगी, दे वी सतयवती, ौीमान् ¯यासास ूाथ ना करती झाली.
परं तु ¯यास कोण? ॄा(णौे 8 पराशरपुऽ; आÍण ते ॄा(णौे 8 पराशर कोण? Ô+पाकाचच
पराशर:।।Õ एका अःपृ ँय +पाकाचा पुऽ. तया अःपृ ँयाचा हा पुऽ पराशर ॄा(णौे 8 ठरला.
तया ॄा(णौे 8 पराशरास कोळ|ण कु मार|पासून जो पुऽ झाला तोच महा7ानी, महापती,
महाभारतकार ¯यास होय!
बर झाले! कोÞया ॄा(ण, HÍऽयापेHा +पाकापासूनच ॄा(णौे 8 पराशर मुनी उतप=न
झाला. बर झाले! कोÞया ॄा(ण, HÍऽय, वैँय 7ातीतील कोÞया कु माÍरके शीच पराशराने संबंध
के ला नाह|! नाह| तर 4विचत् आ¹हांस ¯यासासारFया लोकोdर पु³षास आंचवाव लागते. पण
पराशराहन

सवाई पुऽ जींत िनपजावा अशी ती धीवरक=या तया महाऋषीस मोÍहती झाली
¹हणून बीजHेऽांची अशी अलौÍकक िनवड झाली क| तया संबंधापासून ¯यासोÍचछPं जगतसव
अशी साथ गव|ñ| 7याचया अलौÍकक ूितभेमुळे आज आ¹हांस करता येते तो ¯यासासारखा
भारतकु लावतं स पुऽ िनमा ण झाला! कृ ंण§ै पायनासारखा, ौीकृ ंणाने दे खील ॄा(ण ¹हणून
वंदावा आÍण भारतीय सॆाटाचया मुकु टाने 7याची चरणधूली मःतक| धरावी, असा पुऽ जो
संकर ूसवतो तो संकरच खरा शाUोñ Íववाह होय! 7याने संतती ह|नतर होते तोच संकर -
मग तो सवण Íववाह का असेना! Ôसंकरो नरकायैवÕ असे तया संकरास काय ते ¹हणता येईल!
संतती उचचतर ूसवतो तो संबंध असवण असला तर| खरा Íववाह! असा संकर ÔनरकायÕ
नसून Ôःवगा यÕ कÍ~पला जातो.
तया महÍष ¯यासांनी वर|ल HÍऽय राÞयांशी िनयोगाधारे संल¹न होऊन पांडू आÍण धृ तरा¶
यांना ज=म Íदला आÍण तयांचया शु ि दासीपासून Íवदरास ु उतप=न के ल. हे ितघेह|
भावांूमाणेच तया राजकु लात वत त होते. पुढे पंडचया ू अनु7ेने तयाचया दोघी ÍUयांनी कुं तीने
आÍण माि|ने कोÞया अ7ात पाच पु³षांशी संल¹न होऊन पाच पांडवांना ज=म Íदला. तया
कुं तीदे वीलाह| पूव| कौमाया तच सूतपुऽ कण झाला होता. तया सूतपूऽ कणा स दय|धनाने ु
HÍऽयांचा मुFय गुण, कु ल हा नसून, शौय हा आहे अशी घोषणा कर|त गुणकमा नुसार HÍऽय
ठरवून अंग रा7यािभषेक के ला. भीमाने तर राHस जातीचया Íहं Íडबेशीदे खील ल¹न लावल.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५२
जातयुचछे दक िनबंध
ौीकृ ंणानेह| जांबुव=तीशी आÍण कु ¯जेशी ल¹न लाÍवलीं होतींच. अजु नाने नागक=येशी गांधव
Íववाह के ला. पण तयांचेपैक| कोणीह| जातीचयुत झाला नाह|.
पुर झाले! या एका आय ौे 8 पांडव कु लाचया मिथत इितहासावFन तया काळची सहॐश:
अमिथत उदाहरण सहजच अनुिमत होत अस~याने आजकाल आपल Íहं दरा¶ ु जस बेट|बंद|,
रोट|बंद|, लोट|बंद|चया िचरे बंद|ने िचणून टाकलेल आहे तसेच तया काळ| ते मुळ|च न¯हते, ह
कोणासह| नाकारता येणार नाह|. बु@कालात तर जातीसंःथा बोलून चालूनच तुचछ झालेली
होती. अशोकाची आई ॄा(णी! वैँयसॆाट ौी हषा ची मुलगी HÍऽयास Íदलेली. यH, तHक
नागाद| राजकु लह| HÍऽयच समजलीं जाऊ लाग~यापासून तर आय HÍऽयांचे तयांचयाशीह|
बेट|¯यवहार होत गेले.
जातीवणा त अगद| शाUोñ रñबीज संबंध Íजथे असे होत होते ितथे जातीजातींतील
Uीपु³षांचया लिगक आकष णाने ते गुBपणे Hाहन

Íकतीतर| पट|ने होत असले पाÍहजेत. आज
जातीजातीत बेट|बंद| इतक| कडकपणे पाळÞयाची इतक| पराका8ा होत असतानाह| लिगक
आकष णाने जर वण सं कर इत4या मोçया ूमाणात धडधड|त चालू आहे तर 7या वेळ| ती
बेट|बंद| शाUत:च आÍण ¯यवहारात:च इतक| सैल होती तया वेळ| जातींजातींतील रñसंबंध
Íकती अिधक ूमाणावर चालू असेल ह िनराळ सांगावयास नको.
आतापय त के ले~या अनुवंशाचया छाननीचा सारांश असा आहे क|, अनुवंश शु @ राखला
असता गुणÍवकास Íकं वा गुण7ढ|करण होते, हा नैसिग क िनयम जर| अंशत: खरा असला तर|
तयाचया आधारावरच आजचया बेट|बंद|चे आÍण जातीभेदाचे समथ न करताना आपण खालील
मया दा ºयानात धर~या पाÍहजेत.
(१) गुणÍवकासाचा अनुवंश हा एकच घटक नसून तो अनेक घटकांतील एक घटक आहे .
(२) अनुवंश शु @ ठे वला तर|ह| ूकाश, अ=न, पाणी, वायुमान, Íपतरांची मन:Íःथती,
तयांचेवर|ल संःकार, िशHण, संधी, साधन इतयाद| ूकाराची पÍरÍःथती जशी बदलते तसे
संतानाचे बीजभूत गुण िभ=न िभ=न ूमाणात Íवकास वा संकोच पावतात Íकं वा पालटतात.
(३) अनुवंश शु @ राखला तर|ह| सqगुणूमाणेच दगु णह| ु वध न वा 7ढ|करण पावतात,
आÍण ¹हणूनअनुवंश हा के ¯हा के ¯हा अतयंत हानीकारक ठFन संकरच दोष वा दगु ण ु
संतानांतून काढन ू टाकÞयाचे कामी समथ िन Íहतकारक ठरतो.
(४) अनुवंश शु @ राखला तर|ह| Íपतरांचे सqगुण काह| वेळ Íवकास पावत जाऊन पुढे
आपण होऊनच Hीण होत जातात Íकं वा Íवकृ त होतात. अशा वेळ|ह| संकर ूाÞयांना Íहतकारक
ठरतो.
(५) िनसग जात जातीतअनुवंश शु @ राखण सुकर आहे ; के वळ मानीव, के वळ पोथीजात
जातीत अनुवंश एकसारखा िनभ ळ राखण जवळजवळ अश4य आहे .
(६) आÍण ॄा(णाÍदक 7या जातीत आज परःपर बेट|बंद| अतयंत कडक आहे तया
आप~या Íहं दू जातीजातींतह| शाUानुरोधानेच पूव| Íपçयान् Íपçया अ=यो=य रñबीजाचा ओघ
अखंड वाहात अस~याने आÍण लिगक आकष णाने होणारा गुB संकर सदोÍदतच या Íकं वा तया

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५३
जातयुचछे दक िनबंध
ूमाणाने ूवाÍहत राहात आला अस~याने आÍण पुढे ह| राहणारच अस~याने आता के वळ
Íववाहापुरती बेट|बंद| Íकतीह| कसून चालू ठे वली तर| ॄा(णाचा मु लगा उपजतच
ॄा(णगुणसंप=न वा HÍऽयाचा HÍऽयगुणसंप=न असलाच पाÍहजे असा समज मूलत:च तया7य
ठरतो आहे . कारण आमचया सव जातींचा अनुवंश Íपçयान् Íपçया संक|ण होत
आ~यानेअनुवंशाचया िनयमांूमाणेच आÍण तया िनयमापुरते तर| कोणचयाह| जातीस कोणातर|
ÍविशP गुणांचे एकःव (Monopoly) िमळणे असंभव आहे .
८.६ ूतयH अनुभव
या ताÍïवक तका ने अनुिमत झाले~या िस@ा=तास ¯यावहाÍरक अनुभवाचाह| पाÍठं बा
एकसारखा िमळत आलेला आहे . आईबापाूमाणेच मुल िनघत नाह|त हा अनुभवह| साव Íऽक
आहे . ौीकृ ंणाचा एकह| पुऽ ौीकृ ंण िनघाला नाह|. डोळस ¯यासांचा मुलगा अंधळा धृ तरा¶
आÍण सचछ|ल ¯यासांचे नातू दय|धन ु , दु :शासन. शु @ोदनाचा पुऽ बु@ आÍण बु@ाचा पुऽ राहल

!
आप~या क=यकांचे बळाने नुसते मुखावलोकन कF इÍचछणा¯ या ¹लचछास, रñःनान घालणारे
िचत|डचे ूतापी महाराणे आÍण तयांचे पोट|, आप~या क=यका कोणी बळाने हरण कर|ल
¹हणून आप~या पोटचया कु मार|ंनाच Íवषाचे घोट पाजून ठार मारणारे नंतरचे भीमिसंगी
महाराणे! िशवाजीचा पुऽ संभाजी आÍण संभाजीचा शाह

! पÍह~या बाजीरावाचा पुऽ राघोबा
आÍण नातू दसरा ु बाजीराव! Íकं बहना

उ¹या पृ °वीचे इितहासात कोणी शककता ¹हटला क|
तयाचया चार, पाच Íपçयांचे आतच कोणीतर| दबळा ु रा7यÍवनाशक पुऽ िनपजावयाचाच, असा
ूकार जवळजवळ एखा²ा िस@ा=तसारखा आढळून येतो. कारण के ¯हा के ¯हा एखा²ा बीजातील
अ=तÍह त शñ| एखा²ा पु³षात परम उतकष पावून खचू न गेली क| ते बीज एखा²ा भारतीय
यु@ात Íरñ झाले~या भातयाूमाणे िनतयाचच Hीण होऊन जाते आÍण पुढ|ल Íपढ|त तयातील
पÍहल तेज संबिमत होत नाह|.
८.७ ¹हणून ूतयH गुणच पाहण बर !
आईबापांूमाणे संतती होत नाह| हा अनेक वेळा ¯यवहारात येणारा अनुभव, अनुवांिशक
गुणÍवकासाचा िनयम खरा असताह| कां येतो ह तया िनयमांचया वर के ले~या छाननीवFन
आता जातीभेदाला अवँय िततक तर| Íवशद झालेल अस~यामुळे आप~या ूःतुतचया
जातीभेदाची उभारणी जवळजवळ सव ःवी याअनुवंशाचया तïवावरच करÞयात आपली काय चूक
होते आहे आÍण ती सुधारÞयास आपण तयात काय फे रफार के ला पाÍहजे ह आपोआपच सूचीत
होणार आहे . आपण बेट|बंद|च आÍण ¹हणूनच त7ज=य ूःतुतचया शतश: जातींच समथ न कां
करतो तरअनुवंशाने ते ते गुण तया तया जातीत Íवकास वा 7ढ|करण पावतात आÍण संकराने
ते गुण गढळ ु होÞयाची आपdी येते ¹हणून. ¹हणजे आपणांस चातुव Þया त बु@|, शñ| ूभृ ती
ÍविशP गुणांचा Íवकास हवा ¹हणून. तर मग वधूवरांत ते गुण ूतयHपणे आहे त क|ं नाह|त ह
आपण Íवशेषत: पाÍहल पाÍहजे. तीं वधूवर अमुक जातींतली आहे त वा अमुक कु लांतली आहे त
एवढ च पाहन

चालणार नाह|. कारण वर Íदले~या सहा, सात कारणांमुळे आÍणअनुवंश हा
गुणÍवकसनाचा एकमेव घटक नस~यामुळे अमुक जात Íकं वा अमुक आईबाप असले क|

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५४
जातयुचछे दक िनबंध
संतानात अमुक गुण असलेच पाÍहजेत, असे िनÍ°पणे के वळ अनुवंशाचया आधाराने मुळ|च
तÍक ता येत नाह|. तयातह| के वळ पोथीजात, के वळ मानीव, के वळ का~पिनक Íविभ=नतेवर
उभारले~या आमचया Hा ूःतुतचया जातींÍवषयी तर असे मानण ह| अगद| आंधळ| समजूत
आहे . एवçयासाठ| तर असे मानण ह| अगद| आंधळ| समजूत आहे . एवçयासाठ| सºया
के वळअनुवंशावरच अवलंबून राहणार| बेट|बंद| तोडन ू टाकू न ूतयH गुणावर अवलंबून असणार|
बेट|बंद| जर आपण अनुसF लागलो तर आपला मुFय उ£े श जो सqगुणÍवकास तो अिधक
िनÍ°तीने आपण साधू शकू . वधूवर अम4या जातीचीं असलीं क| तयात तया जातीचा मानीव
गुण असतोच असे नाह|. कारण गुण हे के वळअनुवंशाने उतरत नाह|त, वाढत नाह|त; आÍण
आपणांस मु Fय काम तर गुणांशी आहे ,अनुवंशाशी नाह|. ते¯हा 7या वधूवरांस तो इP वा
अपेÍHत गुण ूकट झालेला असेल - मग तो के वळअनुवंशाने उतरलेला असो वा पÍरÍःथतीने
असो - तया वधूवरांच ल¹न लाव~यानेच आप~या जातीभेदाचया मुळाशी असलेला
गुणÍवकासाचा हे तू साºय होÞयाचा संभव अिधक. मग तया वधूवरांची मानीव जात कोणची का
असेना. ल¹न ठरÍवताना मंगळ वा शनी तया वधूवरांस कोणचया ःथानी आहे Hा नसतया
भानगड|कडे आपण Íजतक लH दे तो िततक जर| वधूवरात आपण तयांचया संतानात अपेHा
करतो तो गु ण ूकटलेला आहे क| नाह| ह पाहÞयात लH दे ऊ, तर| अनुवांिशक गुणÍवकास
करÞयात आपण आजचयापेHा पुंकळ अंशीं समथ होऊ. बीजाला अनुFप फळ लागेलच ह
Íजत4या िनÍ°तपणे सांगता येते तयाहन

शतपट िनÍ°तपणे फळ लाग~यावर ते अनुFप
बीजाच होते असे सांगता येते. तसेच एक वेळ ¯यñ|त गुण ूकट झाला क| तयाचाअनुवंश वा
जाती अमुक असलीच पाÍहजे ह ठराÍवण िततक धो4याच नाह| क| Íजतक ती ¯यñ| अमुक
Íपढ|जात जातीची आहे एवçयावFन तया ¯यñ|त तया जातीचा तो मानीव Íकं वा पोथीजात
गुण असलाच पाÍहजे ह सांगण धो4याच आहे . जर तो गुण ूकट झाला तर तयाची अनुवंश,
पÍरÍःथती इतयाद| कारणे ठ|क जुळलीं असलींच पाÍहजेत हे ूतयH िस@ होते, आÍण जर
गुण ूकट झालेला नसेल तर तया नुसतयाअनुवंशाला काय चाटायच आहे ? गुण ूकट नसेल,
तर तया ूमाणातअनुवंशे ठ|क असली तर पÍरÍःथती ठ|क नसेल. तयाशी कत ¯य! संतानात
गुणÍवकास हवा, तर तो गुण ूतयHपण तयात Íदसत असेल तया वधूवरांचे संबंध करावे, मग
तो गुण तया वधूवरांत अनुवंशबळे एकवटलेला असो वा पÍरÍःथतीमुळे असो. आजचया
आमचया Íहं दसमाजात ू 7यांचयामºये के वळ पोथीत तसे िलÍहल आहे Hा¯यितÍरñ दसु ¯ या
कोणतयाह| सहज लHणाने Íविभ=नतव Íदसून येत नाह| अशा ॄा(ण, शू ि, िशं पी, सोनार,
वाणी, िलंगायत, गवळ|, माळ| आद| सहॐश: उपजतच िभ=न असणा¯ या जाती मानण ह| मूळ
चुक|! तयात तया ूतयेक जातीÍवषयी महादे वाचया जटे पासून अमुक जात िनघाली, ॄ(दे वाचया
बबीपासून तमुक िनघाली अशा का~पिनक भाकड उपपïया अHरश: ख¯ या मानून तया
उपïयांूमाणे तया तया जातीचया अंगी एके क ÍविशP गुण उपजतच असतात, असे ठाम ठरवून
टाकण ह| घोडचुक|!! आÍण तो गुण तया जातीचया संतानात ूकट झाला नसला तर| तो
असेलच असे समजून, तया गुणानुFप मानपान, सोयीगैरसोयी, उचचता-नीचता तया जातीतील
तया संतानात उपजत भोगावयास लावण ह| पाहाड चुक|!!! आÍण ¹हणे ह च ते आमचया
ऋषींनी शोधून काढले~या अनुवांिशक गु णÍवकासाच सनातन रहःय!!!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५५
जातयुचछे दक िनबंध
जर एखा²ा मुलीच नाक नकट असल तर ितचया पडपणजीच नाक अगद| चाफे कळ|सारख
सुंदर होते ¹हणून आ¹ह| Íहचह| सुंदर ¹हणत नाह|; तर तया अनुवांिशक गुणÍवकसनाचया तया
सनातन रहःयाची लवलेश पवा न करता ितचया ूतयH Íदसणा¯ या नकçया नाकामुळे ितला
नकट|च ¹हणतो आÍण ितचया ल¹नाला सतराशे Íव¯न उपÍःथत करतो. जर एखा²ा मुलाचा
डोळा उपजतच गेलेला असला, तर तयाचया एखा²ा पणजाचे दो=ह| डोळे अगद| कमलासारखे
ूफु ~ल होते ¹हणूनच तया मुलास कमललोचन न मानता आपण काणाच मनातो; मग तोच
=याय चातुव Þया चया पोथीत न|दले~या (रÍजःटर) गुणांस का लागू नये? जर ॄा(णवंशात
एखादा ÔढÕ िनघाला तर तयाला ÔढÕच ¹हटले पाÍहजे आÍण शू िात Ô7Õ िनघाला तर तयाला
Ô7Õच ¹हटले पाÍहजे, मग तयाचा बाप वा आजा वा पणजा ÔढÕ असो वा Ô7Õ असो.अनुवंश
बरोबर उतरला असेल तर तो गुण ूकट होईलच. आÍण गुण ूकट झाला नसेल तरअनुवंश वा
पÍरÍःथतीचया वा इतर कोणचया तर| गुणÍवकासाचया घटकात घोटाळा झालेला असलाच
पाÍहजे.
कोणी ¹हणतात ¯यñ|चे गुण नेहमी मुलात उतरतातच असे नाह|. ते ितस¯ या चौ°या
Íपढ|तह| ूादभू त ु होतात. होय, होतात! पण के ¯हा, के ¯हा! आÍण मुळ| होतह| नाह|त के ¯हा,
के ¯हा! ते जे¯हा ूकट होतील ते¯हा तयांना मानूच मानू - पण कोÞया गवयाचा सुरे ल आवाज
तयाचया पणतूत सनईसारखा गोड होणार आहे अशी अगद| हमी जर| दे ता आली तर|
तेवçयासाठ| तयाचया मुलाला आÍण नातवाला गवई ¹हणून संगीताची मुFय कामे सांगून िन
तयाचया आवाजाचया भ|¹यांसह| सुरे ल सनईसारख वाखणीत पुन°! पुन°! (once more)
¹हणावयाच का काय? एक शू र पु³ष िनपजला तयाला आ¹ह| आमचा सेनापती के ला. तयाचा
पुऽ ¹याड िनघाला, घोçयाला पाहताच हा अडखळतो! पण तयाच शौय तयाचया नातवात पु=हा
ूकट होईल या आशेने तया ¹याड मुलासह| दाभाçयांचया कु ळातील नामधार| सेनापतीसारख
Íपढ|जात सेनापितïव दे ऊन घोçयावर बांधून एखा²ा पानपतावर पाठवावयाच क| काय?
ितस¯ या चौ°या Íपढ|त Íपतृ गुण उतरतात पण तुकारामांना आज १०/२० Íपçया होऊन गे~या
पण तया वंशात एकह| तुकाराम झाला नाह|. Íकं वा अनुवंशाचया गुणाची क|व कFन पांडरं गाने ु
तयाचया मुलानातवांसाठ| पु=हा आजवर एकदाह| Íवमान धाडल नाह|. गे~या सात Íपçयांत
रामदासाचया घरात दसरा ु रामदास नाह|, न बोनापाट चया घरात बोनापाट .
८.८ जगातील इतर रा¶ांतील अनुभव पाहा!
मानीव जातीच गौडबंगाल झुगाFन गुणÍवकसनाचया ूतयH Íव7ानाच आधारे जे समाज
आज जगात वावरत आहे त तयांचयातील बहतेकांत

7ातीची ूतयेक Íपढ| एकं दर|त पूव|पेHा
उं च, Íवशाल, सुंदर, सुबु@, शू र आÍण परोपकारिनरत अशी िनपजत आहे . उदाहरणाथ ती
अमेÍरका पाहा! ूतयेक Íपढ|स तयांचे पु³ष Ôद|घ|रःको वृ षःकं धो शालूांशुम हाभुज:Õ अशा
पौ³षीय लHणांनी अिधकािधक संप=न होत चालले आहे त. तयं◌ाचया ÍUया सुंदरतेत,
सुजनHमतेत, सुभगतेत आÍण अपतयसंगोपनातह| अिधकािधक Hमतर होत आहे त. आÍण
आमचया इकडे ूतयेक Íपढ| ह| पूव|हन

खुरट|, पूव|हन

Íकरट|, पूव|हन

करं ट| िनपजत आहे .
आमचया मते यास अनेक कारणे आहे त. जातीभेद ह एकच कारण न¯हे .

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५६
जातयुचछे दक िनबंध
जातीभेदामुळे च काय तो अनुवांिशक गुणÍवकास खरोखर होत असता तर वःतुÍःथती
याचया अगद| उलट असावयास पाÍहजे होती. कारण ते अमेÍरकन या दधखु=या ु पोथीजात
जातीभेदाचया वा¯ यासह| उभे राहत नाह|त आÍण आमचया अंगात तर तयाच वार भर~यासारख
झाले आहे . कोणी ¹हणेल ह असेच ¯हायच!
८.९ अहो ह किलयुग!
ह किलयुग, माणस खुजटणार, गाई आटणार, शेती िनकसणार, पाऊस पळणार! आमचया
Íऽकालदश| ऋषींनी ह आधीच सांगून ठे वल आहे . तर तयास आ¹ह| असे Íवचारतो क|, Hा
किलयुगाची ह| ¯याद सव मनुंयजातीवर आÍण सव पृ °वीवरच कोसळणार ¹हणून सांिगतल
आहे ना? मग अमेÍरके त तयाचया अगद| उलट Íःथती का होत आहे ? तयांचया माणसांची
छाती, उं ची, ूितभा ूितÍपढ| वाढत आहे . तयांची एक गाय आमचया दहा, दहा गाअ◌ी◌ंइतक
दधू दे त आहे . शेती, नारळाएवढे बटाटे , Íबयांवाचून िाH आÍण माणूस इÍचछल ते¯हा आÍण
इचछ|ल तेथे इं ि बनून पाऊस पाडÞयाची कला आटो4यात आणीत आहे .
हां, जर Íऽकाल7 ऋषींनी ते किलयुगाच करं ट भÍवंय के वळ भारतापुरतेच वत Íवल
असेल तर माऽ ते Íऽकाल7 होते खरे च. कारण 7या अनेक कारणांनी आमची ह| दद शा ु झाली
आहे तयांत ूतयHावलंबी सुजनन शाUाचया िनयमांना लाथाडन ू अंध=या अनुमानावर
उभारले~या जातीभेदाची लस Íपçयान् Íपçया अंगात टोचून घेण ह एक महïवाच कारण आहे .
तयाचा पÍरणाम आमचयात शेवट| मुं¹यांसारखी खुरट|, Íकडक|, सडक|, माणस उतप=न
करÞयातच होणार हे तया ऋषींसह| कळले असावे. असे असेल तर माऽ जी कारणे तयांचया
डो=यासमोर होती तयांचीं फळ तयांनी बरोबर वत Íवली!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५७
जातयुचछे दक िनबंध
९ लेखांक ९ वा
९.१ उपसंहार
या लेखमालेचा ूःतुतचा लेखांक हा शेवटचा आहे . वत मानपऽीय कHेत Íजतक| आणवेल
िततक| या Íवषयाची सांगोपांग चचा मागील लेखांकांत झा~यानंतर आता या लेखांकात ितचा
उपसंहार कFन आÍण या लेखमालेत~या आरं भी सांिगतले~या मूळ हे तूूमाणे ज=मजात
जातीभेदाचया उचचाटनाची एक योजना थोड4यात आखून ह| लेखमाला आ¹ह| आज पुर|
करणार आहोत.
आजचया जातीभेदाच अतयंत ूमुख लHण ज=मजातपणा आÍण ज=मजातपणाच समथ न
कF शकणार अतयंत ूमुख तïव िन हे तू ¹हणजे अनुवांिशक गु णÍवकासाचा नैसिग क िनयम.
याःतव आ¹ह| गे~या दोन तीन लेखांकांत तयाअनुवंशाच (Heredity) यथाःथल सांगोपांग
ÍवHेषण के ले आÍण तयाचया खालील मया दा Íद¹दिश ~या -
(१) अनुवंश हा गुणÍवकासाचा एक घटक असतो ¹हणून जे गुण आप~याला
सामजÍहतकारक वाटतात ते 7यात ूकट होतील अशा वधूवरांचे Íववाह के ले असता ते गुण
Íवकिसत वा 7ढ होÞयाचा, इतर पÍरÍःथती समान असता, संभव अिधक हे खरे आहे .
(२) पण गु णÍवकासाचा अनुवंश हा अन=य घटक नसतो. तर गभ कालातील मातेची
पÍरÍःथती ह| तया संतानात तो बीजातील गुण Íवकिसत होÞयास Íकं वा नP होÞयास फार
मोçया ूमाणात कारणीभूत होते.
(३)अनुवंशाने सqगुणÍवकास होतो तसाच दगु णÍवकासह| ु होतो. याःतव जातीय
बीजशु @तेचया जोड|स तया दगु णांच ु उचचाटन करÞयास समथ अशा संकराची जोडह| के ¯हा
के ¯हा Íहतावहच ठरते.
(४) एक गुण Íकतीह| उतकट असला तर|ह| ूतयेक ¯यñ|त वा जातीत तयाला उपकारक
अशा इतर गुणांच पाठबळ नसल तर तो गुण लुळा बनतो. नुसते डोक Íकतीह| उdम असल,
पण हातपाय समथ नसेल तर ते डोक पंगूच! याःतव उतकट बु@|ला शñ|ची आÍण उतकट
शñ|ला बु@|ची जोड हवीच! ¹हणून बु@|ूधान, शñ|ूधान, इतयाद| कु लांत वा जातीत तÍदतर
अनुकू ल-गुणूधान कु लांचा Íकं वा जातींचा संकरह| के ¯हा के ¯हा Íहतावहच ठरतो. ¹हणून सव
जातींचा यथाूमाण यथावँयक संिमौ बेट|¯यवहार चालू राहण ह तयांचया ÍविशP उतकषा स
आÍण काय Hमतेस Íहतावहच होईल.
(५) आमचया आजचया जाती Hा नैसिग कत:च िभ=न नस~यामुळे तया के वळ मानीव,
के वळ पोथीजात अस~यामुळे ; तयांचाअनुवंश, तयांची जातीय बीजशु @|, िनभ ळ राखण दघ ट ु
असणारच.
(६) ¯यावहाÍरक अनुभवह| ह च िस@ करतो. ॄा(णातह| परशु राम-िोणाचाय -दवा सापासून ु
तो थेट मराठ| साॆा7यातील पटवध नापय त Íकं वा चाफे कर, राजगुFपय त HÍऽयाहनह|

पराबमी,

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५८
जातयुचछे दक िनबंध
कोÍपP आÍण शू र अनेक पु³ष िनमा ण झाले. उलट HÍऽय-वैँयांÍदकांतह| जनक -बु@ापासून
तो तुकारामापय त अनेक सïवशील, शांितूधान तपःवी िनमा ण झाले. या ¯यावहाÍरक
अनुभवावFनह| आमचया Hा मानीव जातीत अमका गुण अम4या जातीत असतोच आÍण
इतरांत नसतोच असे गृ ह|त धFन तया जातींना तया गुणावर आÍण मनावर ज=म जात ःवतव
सांगÞयाचा अिधकार दे णार| जातीभेदाची ूथा अत°य िन अ=या³य आहे .
(७) आप~या इितहासाकडे पाÍहले तर| आज 7या जाती रñबीजाने Íविभ=न आहे त ¹हणून
आपण समजतो, तया मूलत:च संिमौ होतया ह ःपP Íदसते. पूव| िनदान चार वणा चया चार
हजार उपजाती न¯हतया. ¹हणजे तयांचे ूतयेक| अंतग त Íववाह होत होते. आÍण तया चारांत
परःपर बेट|¯यवहारह| िनÍष@ न¯हता. Íपतृ सावÞय , मातृ सावÞय , अनुलोम आÍण ूितलोम Hा
चार ःमृ ती-ूितपाÍदत ूथांची ह|ं चार नावच ह िनÍव वाद िस@ करतात क|, चार| वणा त
रñबीज परःपर संिमौ आहे . ¹हणूनच अमुक गुण ज=मत: असतोच अस आप~या अनुभवास
येत नाह|.
अनुवंशाचया नैसिग क िनयमांचया या सव मया दा आÍण ¯यंग लHात घेतली असता
ज=मजातपणा राखला Íकं वा राखलास मानीत गेल क| तया जातीत तो तो गुणÍवकास झालाच
पाÍहजे ह समजÞयात आपली के वढ| चूक होत आहे ह ºयानात येईल. याःतव जातीवFन गुण
न ओळखता गुणावFन जात ओळखण अिधक युñ आहे , अमका HÍऽयाचा मुलगा ¹हणून तो
शू र आहे च असे न समजता आÍण शू रपणाचीं पदके तयाचा ज=मजात अिधकार ¹हणून
तयाचया बारशासच तयाचया छातीवर न लटकवता, अमका शू र आहे असे ूतयH Íदसून
आ~यावर, मग तयास HÍऽय समजून शू रपणाच पदक दे णच युñ, मग तो शू रपणा तयात
बीजशु @|ने आलेला असो वा संकराने आलेला असो.
तयाचूमाणे एखा²ा गुणाच Íवकसन वा 7ढ|करण करÞयासाठ|ह| 7या ¯यñ|त तो गुण
ूकटपणे ¯यñ असेल तयांचा शर|रसंबंध जुळÍवÞयाचा अिधक उपयोग होÞयासारखा आहे . गोरा
मुलगा हवा असेल तर वधूवरांचा रं ग गोरा आहे क|ं नाह|ं ह पाहनच

िनवड के ली असता मु लगा
गोरा होÞयाचा बराच संभव आहे . पण ॄा(ण जातीचीं ¹हणून धडधड|त काळ|कु çट Íदसणार|
वधूवर ह| गोर|ं समजून तयांच ल¹न लावण हा काह| गोरे सं तान उतप=न करÞयाचा Íबनधोक
माग न¯हे . तीच Íःथती इतर गुणांची. एक वेळ ूतयH गुणावFन अनुवंश अनुमािनता येईल,
पण के वळ मानीव अनुवंशावFन गुण िनÍ°तपणे अनुमािनता येणार नाह|.
९.२ ज=मजात जातीचा उचछे द आÍण गुणजात जातीचा उ@ार
या आÍण येथे अनु~लेÍखत अशा इतर कारणांचा Íवचार कFन जातीभेदाच ूःतुत Íवकृ त
ःवFप टाळणार| एक ःथूल योजना आ¹ह| खाली दे त आहो. आमची अशी िन8ा आहे क|, या
योजनेइतक जर| काय झाले तर| ूःतुतचया जातीभेदाचया Íवषार| Íकड|पासून आपणांस आपला
समाज मुñ करता येईल ज=मजात जातीचा उचछे द आÍण गुणजात जातीचा उ@ार ह सूऽ
काय पÍरणत करणे दघ ट ु नाह|. जातीभेदाचा मुFय आधार के वळ भावना आहे .

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ५९
जातयुचछे दक िनबंध
आज तर| तयाचया मागे दसर| ु कोणचीह| शñ| उभी नाह|. आप~या मानÞयात तयाच खर
जीवन आहे . आÍण तयाच खर मरण आप~या न मानÞयात आहे . याःतव ती जातयहं कार|
भावना आपण ूतयेकाने सोडली क| तयाच मरण ओढवलच. याःतव 7यास आजचया या
Íवकृ त जातीभेदाची अिनP ¯याद नको असेल तयाने िनदान खालील योजनेूमाणे तर| ःवत:च
आचरण ठे वल क| पुर आहे . ¹हणजे तो ज=मजात जातीभेद वाटतो तयाहन

Íकती तर| सहज
उचछे Íदता येईल. 7या जातीभेदाची आपण चचा कर|त आहोत तो Íहं दसमाजातील ू जातीभेद
अस~याने खालील चच चा संबंध Íहं दं शीच ू काय तो पोचतो ह उघड आहे .
९.३ ूतयेक मुलाची ज=मजात जात एकच - Íहं द

!
(१) ूतयेकाने अमुक Íहं दू जात ज=मत: उचच आÍण अमक| ज=मत: नीच ह| भावना
मनास के ¯हाह| िशवू दे त कामा नये. उचचनीचता ह| ¯यñ|त ूकट झाले~या ूतयH गुणांवFन
ठरे ल. जर तया ¯यñ|चाअनुवंश उचच असेल तर उचच गुण तीत ूगट होतीलच. जर गुण
ूकट नसतील तर तयाअनुवंशात वा पÍरÍःथतीत काह| तर| दोष असलाच पाÍहजे.
(२) ूतयेक Íहं दू मुलाची ज=मजात जात अशी एकच- Íहं दू ! तयावाचून दसर| ु कोणतीह|
पोटजात मानू नये. Ôज=मतो जायते Íहं दू :Õ (वाःतÍवक पाहता मनुंयाची खर| ज=मजात जात
मनुंय ह|च तेवढ|! पण जोवर मुसलमान-Íभ°नाÍदक Íवधम|य लोक तया उचच ºयेयास सोडन ू
आपणांस मुसलमान वा Íभ°न मानतात आÍण Íहं दं सू िगळू पाहतात तोवर तर| ःवसंरHणाथ
इतका जातयहं कार सापेHतया आपणह| धरलाच पाÍहजे. ूतयेक वेळ| आÍण Íवशेषत:
िशरगणतीत Íहं दू ह|च एक जात िलहावी, इतर सव धंदे ¯यवसाय समजावे.)
(३) ूतयेक Íहं दमाऽास ू वेदासु@ा सव Íहं दू धम मंथ वाचÞयाचा आÍण िशकÞयाचा आÍण
इचछा अस~यास आपले संःकारह| वेदोñ करÞयाचा आÍण करÍवÞयाचा समान अिधकार
असावा. पुरोÍहतïव ह कोणतयाह| जातीचा ज=मजात ठे वा नसून जो Íहं दू पुरोÍहतïवाची
यो¹यता संपादन कर|ल Íकं वा ती पर|Hा उतरे ल तो पुरोÍहत होऊ शके ल. जातीने न¯हे , तर
Ôतःमाचछ|लगुणैͧज:Õ
(४) Íहं दं ची ू ÍविशP महïवाची तीथ Hेऽ, दे वालय आÍण पÍवऽ ऐितहािसक ःथल (जसा
पंचवट|चा राम, सेतुबंध रामे+र इतयाद|) जातीवण -िनÍव शेषपणे पूवा ःपृ ँयांसु@ा सव Íहं दमाऽास ू
समान िनयमांनी उघड| असावींत.
(५) ूतयHावलंबी अशा सुजननशाUाचया (Eugenics) 7Pीने यो¹य असेल तर कोणाह|
Íहं दू वधू-वरांचा Íववाह, तो के वळ ज=मजात िभ=न मानले~या जातीजातीत झाला ¹हणूनच,
िनÍष@ आÍण बÍहंकाय समजला जाऊ नये. (हा िनयम िनषेधातमकच काय तो आहे . ¹हणजे
ॄा(ण ¯यñ|ने महाराशी Íकं वा महार ¯यñ|ने ॄा(णाशी Íववाह के लाच पाÍहजे असे न¯हे . तर
गुण, शील, ूीती इतयाद| 7Pीने परःपर-अनुकू ल असले~या तया Íहं दू वधूवरांनी Íववाह के ला
तर के वळ तयांचया जाती िभ=न आहे त एवçयाच करणासाठ| तो Íववाह िनÍष@ मानू नये.)
(६) वै²कशाU7ंçया जे शु @ आÍण आरो¹यूद ते, वै²ाशाU7ंçया यो¹य अशा
कोणतयाह| माणसाबरोबर, ¹हणजे एका ताटात न¯हे तर एका पंगतीस, खाÞयास हरकत

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६०
जातयुचछे दक िनबंध
नसावी, शेजार| जेव~याने जातची जात Íपçयान् Íपçया बदलते ह| समजूत वेडगळ आहे .
मांसाहा¯ यांची मांसाहा¯ यांशी पंगत होÞयास हरकत नाह|. 7या Íदवशी शाकाहार असेल तया
Íदवशी सव च एका पंगतीत बसू शकतील. जे ³चेल आÍण पचेल ते अ=न सहभोजनात
खाÞयास हरकत नाह|. पूव| महाभारतकालापय त तर| चारह| वणा त सहभोजन होतच. Ôशू िा:
पाकता र: ःयु: (आपःतंब) Íकं वा ÔदासनाÍपतगोपाला: कु लिमऽाध सीÍरण:।। एते शूिे ष
भो7या=ना:।।Õ अशीं शेकडो वचन आहे तच.
शाकांतह| अतयंत तामसी गुण असणा¯ या शाका आहे तच. ःवत: मांसाहार करणा¯ यांना, जर
सव पंगत के वळ शाकाहाराचीच असेल तर तया वेळ| इतरऽ मास न खाणा¯ याबरोबरह| तया
पंगतीत बसÞयास काह| एक हरकत नाह|.
(७) ूतयेक Íहं दू मुलास ूाथिमक िशHण ¯यावहाÍरक आÍण धािम क समानतेने Íद~यावर
पुढे तयात जो गुण वा ूवृ dी ूकट होईल तयाूमाणे तो आपला ¯यवसाय कर|ल. आज सवा त
¯यवसायःवातं¯य आहे च. ॄा(ण पुणेर| जोडे Íवकतात. चांभार उdम िशHक होतात. आता
सुधारावयाच ते इतक च क|, ूतयH ¯यवसाय दसरा ु असताह| मूळचया ¯यवसायाची जी एक
मानीव रोट|बेट|बंद जात तयाचया मागे हात धुऊन लागते ितची ¯याद माऽ टाळावयाची.
¹हणजे जात िशं पी - धंदा सोनार; जात ॄा(ण - धंदा दकानदार| ु , हा जो आज ॄ(घोटाळा
झाला आहे तो मोडे ल. सवा ची जात Íहं दू , धंदा जो कोणता असेल तो.
९.४ बॅÍरःटर िन मोटारहा4या
आता या सव चच चा मिथताथ थोड4यात चटकन ºयानात यावा ¹हणून एक दोन
उदाहरण दे ऊन ह| लेखमाला संपवू. 7या गोPी लहानपणापासून चांग~या ¹हणून आपणांस
सांगÞयात येतात तयांचा हाःयाःपदपणा चटकन ºयानात येत नाह|. ¹हणून Hा उदाहरणात
जुनी जात न घेता तया जु=या तïवास काह| अवा चीन Íबनजात ¯यवसायांना लावून दाखÍवल
असता ती हाःयाःपदता चटकन Íदसू लागेल. ¹हणून नवीन अशा बॅÍरःटर|च वा मोटर
हाकÞयाचया ¯यवसायाच उदाहरण घेऊं . समजा, एक मनुंय बॅÍरःटर झाला Íकं वा दसरा ु
मोटारहा4या झाला. आता नुसतया रोट|बेट|बंद|ने तयांचया वंशात तो गुण Íवकसतो या जु=या
क~पनेूमाणे तयांची लगेच ¯यवसायिन8 अशी एक ःवतंऽ जात के ली पाÍहजे. तया
बॅÍरःटराचया मुलाला ज=मत:च बॅÍरःटर मानल पाÍहजे, जस ॄा(णाचया मुलास ॄा(ण! मग
तया बॅÍरःटराचया मुलानातवांत कोणीह| बॅÍरःटर|चा अ¹यास न के ला तर| तयांना ÔबॅÍरःटरचे
झगे, जागा, मान Íदले पाÍहजेत. तया ÔबॅÍरःटर|Õ ॄा(णांची, वा ÔमोटारवालेÕ ॄा(णांची ल¹न
इतर ÔबॅÍरःटर|Õ वा Ôमोटारे Õ ॄा(णांशीच लावलीं पाÍहजेत. न¯हे तयांनी जेवणखाणदे खील
तयांचया Ôमोटारे Õ जातीशीच के ले पाÍहजे. मग पुढे तयांचया वंशांत कोणी दकानदार| ु वा कारकु नी
के ली तर| तयांची रोट|बंद बेट|बंद जात ÔबॅÍरःटरे Õ वा मोटारे Õ ॄा(ण ह|च!!
डॉ4टरचया मुलानातवांची ज=मजात डॉ4टर. मरणास=न मनुंयाची नाड| पाहÞयात पÍहला
ज=मजात अिधकार तया जातीचया डॉ4टरचा; मग तयास डॉ4टर| Íव²ेचा ओनामा का माÍहत
नसेना! आज जे नवीन ¯यवसाय ूचारात येत आहे त तयांचया जर रोट|बंद बेट|बंद ज=मजाती

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६१
जातयुचछे दक िनबंध
पाड~या तर| अगद| Ôवचनातूवृ dीव नाÍ=नवृ Íd:Õ ¹हणून गज णारे वणा ौमसंघवाले पंÍडतदे खील
तयास हाःयाःपद पाखंड ¹हणून ¹हणतील! मग आज 7या लोकांचया जु=या िशं पी, सोनार,
तांबट, सुतार, लोहार, इतयाद| ज=मजात जाती आहे त, आÍण जे ¯यवसाय माऽ हवे ते करतात
तयांची ती अनवःथाह| तसेच एक हाःयाःपद पाखं ड न¯हे काय? पण आ¹ह| ¹हणतो तया
न¯या ¯यवःथेत जर कोणी बॅÍरःटर|ची पर|Hा उतरला तर तो बॅÍरःटर ठरे ल, तया वगा चया
संघांत - बारFममºये - तो सभासद होईल. अनुवांिशक गुणÍवकासाने जर तयाचया मुलांत तो
गुण उतरे ल आÍण तोह| बॅÍरःटर झाला तरच तया संघात तोह| जाईल. पण जर तो एखादा
झाडवाला ू , तर तयाचा पणजा बॅÍरःटर वा लढव³या HÍऽय, ¹हणून बॅÍरःटर वा HÍऽय मानला
जाणार नाह|. Íकं वा ¯यवसाय अमका ¹हणून इतर ¯यवसायवा~यांशी तयाचा रोट|बेट|¯यवहार
के वळ मानीव जातीिभ=नतेमुळे बंद पडÞयाचेह| कारण उरणार नाह|. Hा ूतयH गुणिन8
वग|करणांमुळे आजचया ज=मजात वग|करणाने के लेला सबगोलांकार मोडतो असे होत नाह|.
पण आ°य ह क| 7यांनीं आज तया पोथीजात जातीचा सबगोलंकार के ला आहे तेच तो
सबगोलंकार मोडणारास सबगोलंकार करणारे ¹हणून ¹हणÞयास धजतात!!
यावरह| कोणास अशी भीती वाटलीच, क| हा पोथीजात जातीभेद सोडला तर समाजाची
भयंकर अवनती तर होणार नाह|ना! तयांनी मनात इतकाच Íववेक करावा, क| ह| पोथीजात
जातीभेदाची ¯याद पृ °वीवर|ल इतर कोणतयाह| धुरं धर रा¶ात Fढ नाह|. जपान, रिशया, इराण,
तुक ःथान, इं ¹लंड, अमेÍरका, जम नी या सवा च या जातीभेदावाचून काह| अडल आहे का?
तयांचे धंदे ते ज=मजात नाह|त ¹हणून Íकं वा तयांच 7ान, बळ, सं घटना तयांचयात ज=मजात
जातीभेद नाह| ¹हणू न रोडावले आहे त का? उलट ते आज Hा सव गुणांत आमचयापेHा हजारो
पट|ंनी ौे 8, उ=नत, संप=न, ूबळ आहे त आÍण समाजो=नतीचा सनातन मंऽ ¹हणून Hा
जातीवेडास कवटाळून बसले~या आ¹हांसच चार|मुंçया चीत कFन आमचया छातीवर चढलेले
आहे ! ते¯हा या एका सकृ £श नी (Prima facie) गमकाने दे खील समाजाचया इॅतीचा जातीभेद
हा एवढाच बीजमंऽ न¯हे ह ःपP होऊ शकते. अवनतीचया मंऽांपैक| माऽ तो एक बीजमंऽ
असावा अशी साधार शं का येऊ शकते. कारण आजचया 7ात रा¶ांत आ¹ह|च तेवढे सग=यांचया
खाली आÍण सग=यांचया पदतली कु बलले जात आहोत.
शेवट|, लोकÍहताथ अपÍरहाय ¹हणून वाढलेली ह| लेखमाला िलÍहÞयाच ह कटकत ¯य ु
करताना 7या के सर|कारांनी आमची बाजू मांडÞयास िन:पHपातीपणाने ःथल Íदल तयांचे
आभार मानून आÍण या लेखांची श4य तर एक िनराळ| पुÍःतका लवकरच ूिस@ करÞयाचा
मानस आहे , इतक वाचकांस कळवून ह| लेखमाला पुर| करतो.
- (के सर|, Íद. ५-५-१९३१)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६२
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६३
जातयुचछे दक िनबंध
१० पोथीजात जातीभेदोचछे दक सामाÍजक बांतीघोषणा!
१०.१ तोडन ू टाका Hा सात ःवदे शी बेçया!!
तःता=न गोऽ+वत् कÍ^व7जाितभेदोऽÍःत दे Íहनाम् ।
काय भेदिनिमdेन संके त: कृ Íऽम: कृ त:।।१।।
न¯या-जु=या मताचया अनेक लोकांकडन ू वारं वार असे ÍवचारÞयात येते क| अहो, Hा
तुमचया ज=मजात जातीभेदोचछे दक आंदोलनाचे घटक तर| कोणचे, काय करायच तर| काय
काय Hा जाती मोडायला, जाती मोडण ¹हणजे तर| न4क| काय मोडण िन काय ठे वण, सूऽ
काय, काय बम काय?
अशा अगद| यो¹य, सहज िन अपÍरहाय शं कांचे वा आHेपाचे समाधानाथ Hा लेखात
आ¹ह| आज आप~या Íहं दरा¶ास ु िछ=नÍविछ=न कFन टाकÞयास कारणीभूत झाले~या आÍण
होणा¯ या या आजचया पोथीजात जातीउचछे ÍदÞयाःतव आपण Íहं दं नी ू जे आंदोलन के ले पाÍहजे,
जी एक सामाÍजक बांती घडवून आणली पाÍहजे, ितचीं मुFय सुऽे िन काय बम यांची के वळ
Fपरे खा Ôिनभ|डÕचया वाचक वृ ंदासाठ| दे त आहो.
(अ) आज आप~या Íहं दं तू जो ज=मजात ¹हणून ¹हणÍवला जातो, तो जातीभेद िन¯वळ
पोथीजात आहे . मिासी ॄा(णापेHा महारा¶ीय चांभार गोरे असतात. महारांत चोखामे=यासारखे
संत िन डॉ. आंबेडकरांसारखे Íव§ान् िनपजतात तर उdर Íहं दःथानाती ु ल शे कडो ॄा(ण Íपढ|जात
शेतक|चा धंदा करता करता िनरHरचे◌े िनरHर राहतात. ॄा(ण िशं !याचीं, सोनाराचीं,
कातçयाचे बूट ÍवकÞयाचीं दकान ु चालÍवतात तर िशं पी-सोनार-वाÞयात आय.सी.एस., एम.ए.
पदवीधर होतात. जाट लोकांस रजपूत अजूनह| इतके ह|नजाती मानतात, क| जाटाने HÍऽयाचा
घोçयावर बसणेचा ह4क िछनाव~यास जातीबÍहंकाय पाप समजून हाणमार होते; पण तयाच
जाटांची शेकडा प=नासवर भरती होऊन जो शीख समाज बनला तो आज HÍऽयांतील ितखट
HÍऽय ¹हणून गाजत आहे ; पठाणासारFयांची रग रजपुतांनी कधीह| ÍजरÍवली नाह| अशी
Íजरवून काँमीर-काबूलपय त रा7य तो चालवून राÍहला आहे . जाटच न¯हे त, तर पंजाबातील
अनेक खालचया शू िवण|य जातींतूनह| हजारो लोक शीख समाजात िशरले आÍण िसंग -ÕिसंहÕ
झाले! िनदान तïवत: तर| जातपात नाह|. तर|ह| आमचया ÔछापाÕचया HÍऽयांहन

तयांच बळ,
तेज िन पराबम कमी नाह|. कायःथ Ôशू िÕ, पण बंगा~यातील Íववेकानंद, अरÍवंद, सारे पाल,
घोष, बोस, कायःथ; बु@|त, Íव²ेत, बंगाली ॄा(णांचया रे सभर पुढे च! पानपतचा सेनानी भाऊ
ॄा(ण; Ôयाितशू ि वंशÕ तुकाराम परम संत. या सव ूितपद|चया अखंÍडत पुरा¯यावFन हे िस@
होत आहे , क| पूव| पाच हजार वषा चे आधी काय होते िन न¯हते, ते असो वा नसो, आज 7या
जाती Íविभ=न ¹हणून मान~या जातात तयांत वण वा गुण वा कम Hांचया कसोट|त संघश:
असा कोणचाह| ठाम Ôज=मजातÕ भेद आढळत नाह|. तया जाती Ôज=मजातÕ नसून आज
िन¯वळ ÔपोथीजातÕ काय तया झाले~या आहे त. कोणतीह| ज=मजात खर|खर| अशी ÍविशP
उचचता अंगी नसताह|, पोथीने ÔउचचजातÕ ¹हणून एक जुनाट पाट| ठोकले~या घरात ज=मला

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६४
जातयुचछे दक िनबंध
¹हणून हा ॄा(ण, हा HÍऽय! ह| वःतुÍःथती यथाथ पणे ¯यñÍवÞयाःतव आ¹ह| ÔपोथीजातÕ हा
श¯द बनÍवला. आजचा जातीभेद हा ज=मजात ¹हणÍवला जात असला तर| तो ज=मजात
नसून; आहे िन¯वळ पोथीजात! िन¯वळ मानीव, खोटा!
(आ) याःतव कोणतीह| जात वा ¯यñ| के वळ अम4या पोथीजात गटात गणली वा
ज=मली एवçयासाठ| उचच वा नीच मानली जाऊ नये. 7याची तयाची यो¹यता तयाचया
तयाचया ूकट गुणावFनच काय ती ठरÍवली जावी. आÍण तया ःवभावाचा गुणÍवकास होÞयाची
िन करÞयाची संधी सवा स समतेने Íदली जावी. गुणÍवकासाचा अनुवंश (Heredity) हा एकच
घटक नसून पÍरÍःथती (Environments) हाह| एक महïवाचा घटक आहे , अम4याचा
पडपणजा बु@|मान् िन शु र होता ¹हणूनच के वळ तयाचा पडपणतू, ूतयHपणे मूख वा ¹याड
असताह|, तो बु@|मान वा शू र असलाच पाÍहजे असे गृ Íहत धFन, तयास पंतूधान वा
सरसेनापती नेमीत राहणार रा¶ धुळ|स िमळालच पाÍहजे. मोटार|त बसायच तर तया
मोटारहा4यास मोटार|च ूमाणपऽ िमळाल आहे का ह च Íवचारल पाÍहजे. तयाचया पणजाला
मोटार हाकता येत होती ¹हणूनच के वळ,अनुवंशाने तो मोटारहा4या असलाच पाÍहजे असे
गृ ह|त धFन िन तया मनुंयास मोटार हाकÞयाची कला ःवत: ूतयHपणे येत नसताह| तयाला
मोटार|वर हाकÞयास बसवून तीत ूवासास िनघणे हा जसा आतमघातक मूख पणा आहे , तसाच
अम4या पोथीजात जातीत ज=मला ¹हणूनच अमुक उचच नीच मानण आÍण तयाला तयाला ते
ते ज=मजात ÍविशPािधकार दे ण हाह| रा¶घातक मूख पणा आहे . ूकट गुणावFनअनुवंश
अनुमानला जावा. के वळ मानीव अनुवंशावFनच गुण गृ ह|त धरला जाऊ नये.
(इ) मनुंयकृ त, पÍरवत नीय, िन ूसंगी परःपरÍवरोधी मंथांत काय सांिगतल आहे
तयावFनच काय ती कोणतीह| सुधारणा यो¹य क|ं अयो¹य ह ठरवीत न बसता Ôती ÍविशP
सुधारणा तया ÍविशP पÍरÍःथतीत रा¶धारणास Íहतकर आहे क|ं नाह|Õ हे ूतयH ूमाणच
काय ते Íवचारात घेतल जाव, आÍण पÍरÍःथती बदलेल तसे िनब धह| (कायदे ह|) बेधडक
बदलीत जाव.
(उ) Hा जु=या धम मंथांतील काह| Íकं वा सारे िनब ध वा Íवचार आजचया पÍरÍःथतीत जर|
तया7य वाटले तर| दे खील मागचया तया तया पÍरÍःथती रा¶धारणाच उपयुñ काय करÞयास
तयांपैक| Íकतयेक आचार िन Íवचार कारणीभूत झाले अस~यामुळे , ती रा¶ीय मंथसंपdी आ¹ह|
ऐितहािसक कृ त7तेने िन सािभमान ममतवाने आदरणीय िन संरHणीयच मानली पाÍहजे.
इतके च न¯हे तर जगातील तया काळचया रा¶ांशी तुलना के ली असता आमचया रा¶ाने संपdीच,
साम°या च िन संःकृ तीच अतयुचच िशखर जे गाठल तया आमचया रा¶ीय पराबमाच िन यशाच
हे ौृ तीःमृ तीपुराणेितहास ूभृ ती ूचंड संःकृ त वाýमय एखा²ा Íहमालयासारख मू त|मंत
ःमारकच अस~याने तयास तया 7Pीने आ¹ह| पू7य िन पÍवऽह| मािनले पाÍहजे.
(ए) एतदथ आप~या ौृ तीःमृ ती ूभृ ती मागील सव शाUांचा अगाध अनुभव िन ÍवÍवध
ूयोग यांच तातपय जमेस धFन परं तु तयांचया बेçया पायात ठोकू न न घेता या पोथीजात
जातीभेदास त|डÞयासाठ| आजचया पÍरÍःथतीचया Íव7ानाचया कसोट|स उतरतील तया
समाजसुधारणा आपण ततकाळ घडवून आण~या पाÍहजेत. अम4या सुधारणेस ÔशाUाधारÕ आहे
का? हा ू÷ द³यम ु . आप~या Íहं दू रा¶ाचया संघटनास िन अ¹युदयास अमक| सुधारणा

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६५
जातयुचछे दक िनबंध
आजचया पÍरÍःथतीत अवँय आहे ना? - हा ू÷ मुFय; मग तयास शाUाधार असो वा नसो.
मागील भूतकालचा रा¶ीय अनुभव ºयानी घेता िन श4यतो भÍवंयकालचया ÍHितजाची छाननी
करता, आजचया पÍरÍःथतीत Íव7ानाचया कसोट|स उतरतील तया तया समाजसुधारणा आपण
ततकाळ घडवून आण~या पाÍहजेत. 7या अथ| Hा पोथीजात जातीभेदाने आप~या Íहं दरा¶ाची ु
हानीच हानी होत आहे , 7या अथ| या पोथीजात जातीभेदाने मंÍदरांतून, मागा तून, घरांतून-
दारांतून, नोक¯ यांतून, मामसंःथातून, नगरसंःथांतून, Íवधीसिमतींतून (कौÍ=सलांतून,
अस¯लींतून), Íहं दजातींची ू शकल शकल उडवून, आपसांत कलहच कलह माजवून अÍहं दू
आबमणास त|ड दे Þयाची संघÍटत शñ| Íहं दरा¶ात ु उतप=न होणच दघ ट ु कFन सोडल आहे ;
आÍण 7या अथ| Hा कु जले~या पोथीजात जातीभेदापासून जे कोणते तथाकिथत लाभ आजह|
होत आहे तसे वाटते ते एरवी होणा¯ या अमया Íदत रा¶ीय ूगतीचया मानाने अगद| तुचछ आहे त,
तया अथ| हा पोथीजात जातीभेद आमूलाम उचछे Íदण ह च आजचया आप~या ख¯ या Íहं दरा¶ाचया ु
उ@ाराच एक अपÍरहाय साधन होउन बसलेल आहे . सारा युरोप, सार| अमेÍरका या पोथीजात
जातीभेदाचया ¯याद|पासून मुñ असताह| Íकं वा मुñ आहे ¹हणूनच एकसारखी समथ , ःवतंऽ,
सबल अशी भरभराट पावत आहे . आÍण आ¹ह| तयास कवटाळून बसलो असताह|, Íकं बहना


कवटाळून आहोत ¹हणूनच एकसारख ÍवघÍटत, परतंऽ, दब ल ु होत चाललो आहोत! यावFन
रा¶ीय बलसं वध नास िन अ¹युदयास तया ¯याद|ची अपÍरहाय आवँयकता नसून उलट
आडकाठ|च येते हे ◌े◌ं उघड आहे . याःतव मागचे शाUाधार असोत वा नसोत, आजची
आवँयकता ¹हणूनच हा पोथीजात जातीभेद अÍजबात उचचÍटलाच पाÍहजे.
१०.२ सात ःवदे शी शृ ंखला
तो उचचाÍटÞयाःतव आपणांस सात बेçया त|ड~या पाÍहजेत. आप~या रा¶ाचया पायात
7या बाH Íवदे शी आपdींचया बेçया आहे त तया त|डÞयाच साम°य , Hा आप~या पायात
आपणच हौशीने, धम ¹हणून ठोकू न घेतले~या Ôःवदे शीÕ बेçया त|ड~याने अिधकच संचरणारे
आहे . तयांतह| Hा सात ःवदे शी बेçया त|डण ह सव ःवी आप~या ःवत:चयाच हाती आहे . ÔतूटÕ
¹हटले क| तया तुटणा¯ या आहे त. Hा पायात आहे त तोवर आपणांस चालता, चढता,
ठोकर|मागून ठोकर| खाÞयास ÍवपHला लावता येते. पण आपण तया तोडन ू टाकू िनघालो तर
तया बळे च आप~या पायास डांबून टाकÞयाच साम°य माऽ ÍवपHात नाह|. अःपृ ँयता आ¹ह|
ठे वीत आहोत तोवर आमचया Íहं दरा¶ात ु ःपृ ँय िन अःपृ ँय हे भेद Íवकोपास नेऊन जातवार
ूितिनधीतव दे ऊन परःपर कलह पेटवून रा¶शñ|चीं छकल ÍवपHीय उडÍवणारच. पण जर
आ¹ह|, जे बोट कु ¯यास Íवटाळ न मानता लावतो तेच आप~या ःवत:चया बीजाचया, धमा चया,
रा¶ाचया सहोदरांस, तया अःपृ ँयांना लावून Hा अतयंत सो!या युñ|ने ती अःपृ ँयताच काढन ू
टाकली िन ःपश बंद|ची बेड| त|डन ू टाकली, तर ते तीन चार कोट| धम बंधू आपणापासून
कोणचा ÍवपHीय Íवलगवू शकले? ःपृ ँय अःपृ ँय हा एक Íवघटक Íवभाग तर| चुटक|सारखा
बोट लागताच नामशेष होऊ लागले. तीच गोP इतर Íवघटक ¯याद|ंची होय!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६६
जातयुचछे दक िनबंध
१०.३ जातीभेद मोडÞयासाठ| दसर

काह| करावयास नको
Hा सात बेçया त|ड~या पाÍहजेत. पण तया बेçया आप~या आपणच आप~या पायात
ठोकू न घेत आलो. कोÞया, Íवदे शीय शñ|ने तया ठोकले~या नाह|त. तसे असते तर तया त|डण
कठ|ण गेल असते. पण तया आपणच के वळ हौशीने पायांत वागवीत आहोत, ¹हणून तर
तयांस Ôःवदे शीÕ बेçया ¹हणावयाच. ती हौस आपण सोडली क| तया तुट~याच. 7याने तयाने
आपाप~यापुरता तर| Ôमी खालील सात बेçया माçया रा¶ाचया पायातून तोडन ू टाक|नÕ इतका
िनधा र के ला आÍण तया िनधा राूमाणे आपाप~या ¯यवहारात या सात बेçया जुमान~या नाह|त
क| झाले! पोथीजात जातीभेद एक मनाचा रोग आहे . मनाने तो मानला नाह| क| झटकन बरा
होतो. 7या सात ःवदे शी बेçया त|डताच Hा पोथीजात जातीभेदाचया ¯याद|पासून,
भूतबाधेपासून, ह Íहं दरा¶ ु मुñ होऊ शकते तया सात बेçया अशा -
(१) वेदोñबंद| - ह| पÍहली बेड| तोडली पाÍहजे. सव Íहं दमाऽां ू स वेदाÍदक यचचयावत्
धम मंथांवर समान ह4क असला पाÍहजे. वेदांच अºययन वा वेदोñ संःकार 7यास इचछा
होईल तयास करता आले पाÍहजेत. ¹लचछ लोक जर वेद वाचतात तर ःवत:चया HÍऽयाÍदक
धम बंधूंसु@ा वेदोñाचा अिधकार नाह| असे ¹हणणार| भटबाजी यापुढे चालता कामा नये. तशीच
HÍऽयाÍदक Ôःपृ ँयांचीÕ Ôअःपृ ँयांÕवर चाललेली दं डे बाजी बंद झाली पाÍहजे. उलट वेदाद| मंथ
मनुंयमाऽाला उघडे कFन आधुरवीुव ् वैÍदक अºययन चालू करÞयात ÔवैÍदकÕ धमा चा धािम क
7Pीनेदे खील, खरा Íवजय आहे !
(२) ¯यवसायबंद| - ह| दसर| ु बेड| तोडली पाÍहजे! 7या ¯यñ|स जो ¯यवसाय करÞयाची
धमक िन इचछा असेल तयास तो करता आला पाÍहजे. अम4या पोथीजात जातीत ज=मला
¹हणून तयाने अमका धंदा के लाच पाÍहजे, नाह| तर ते जातीबÍहंकाय पाप होय अशी सñ|
चालता कामा नये. चढाओढ|ची भीती नसली क| ज=मानेच पटकावले जाणारे राखीव धंदे िन
काय ते ते वग यो¹य दHतेने पार पाड|नासे होतात. जसे भट, पुजार|, भंगी, राजे ूभृ ती.
यापुढे पुरोÍहतह|, पौरोÍहतयास यो¹य ती Íव²ा िन पर|Hा पारं गतेल तर, वाटे ल तया जातीचा
असला तर| चालला पाÍहजे. जो भट-कामाची पर|Hा उतरे ल तो भट, जो भं गी-कामाची उतरे ल
तो भंगी. समाजोपयोगी सारे धंदे िनद|ष आहे त. आज ¯यवसायबंद| तुटलेलीच आहे . के वळ भट
िन भंगी हे माऽ मुFयतव जातीब@ धंदे आहे त. तीह| बंद| तुटली पाÍहजे. ¯यवसाय हे जातीचया
मानीव यो¹यतेवर न ठे वता तया तया ¯यñ|चया ूकट गुणांवर सोपÍवले ¹हणजे यो¹य मनुंय
यो¹य कामी लागून रा¶काय अिधक दHतेने पार पाडÞयाचा अिधक संभव असतो◌े. डॉ.
आंबेडकर महार ¹हणून जर तयांना महाराच ढोर ओढÞयाचच काम करणे भाग पाडल असते
तर आपल रा¶ एका उतकृ P िनब ध-पंÍडताला िन रा7यकारणधुरं धाराला आंचवल असते.
उलटपHी 7या भटाची वा मराçयाÍदक ःपृ ँयाची यो¹यता ढोर ओढÞयाचीच तयाला पुरोÍहत वा
सैिनक नेमण ¹हणजे तया का¯ याची धुळधाण उडÍवण होते. रा¶ीय शñ|चा िमत¯यय िन
Hमता वाढÍवÞयाच उतकृ P साधन ¹हणजे 7याचया तयाचया ूकट गुणानुFप 7याचे तयाचेकडे
ते काम सोपÍवण ह च होय. आजचया चांभाराचा मुलगा गुणोतकषा ने उ²ा मुFय ूधान होऊ
शके ल; जसा ःटॅ िलन रिशयाचा झाला. उलट आजचया मुFय ूधानाचा मुलगा उ²ा चामçयांचा
मोठा कारखाना चालवू शके ल - चांभार होईल.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६७
जातयुचछे दक िनबंध
(३) ःपश बंद| - ह| ितसर| बेड| तोडन ू ज=मजात अःपृ ँयतेच समूळ उचचाटन झाले
पाÍहजे. Íवटाळ के वळ तयाच ःपशा चा मानला जावा क| 7यायोगे आरो¹यास हानी पोचते.
सोवळ ते क| जे वै²काचया ूतयH िन ूयोगिस@ पुरा¯याने आरो¹यसाठ| अवँय आहे . नुसते
अम4या पोथीत अमुक िशवू नये, अम4याचा Íवटाळ मानावा असे सांिगतल आहे ¹हणूनच
काय ते वै7ािनक पुरावा ओरडणा¯ या धािम क कोलाहलास जुमानू नये; अःपृ ँय जातीची
अःपृ ँयता ह| तर िन¯वळ मानीव, पोथीजात माणुसक|चा कलंक. ती तर ततकाळ नP झाली
पाÍहजे. Hा एका सुधारणेसरशी कोट|कोट| Íहं दबांधव ू आप~या रा¶ात एकजीव होऊन सामावले
जातील. आप~या गोटात इतके एकिन8 सैिनक वाढन ू Íहं दरा¶ात ु चढाईत िन लढाईत झुंजू
लागतील.
(४) िसंधुबंद| - ह| चौथी बेड| त|डन ू परदे शगमनाची अटक साफ काढन ू टाकावी.
परदे शगमन जातीबÍहंकाय पाप ठरÍवÞयाची अवदसा 7या Íदवशी वा काली आ¹हांस आठवली
तयाच काली आमच Íहं दरा¶ ु मेÍ4सकोपासून िमसरपय त पसरले~या आप~या जागितक
Íहं दसाॆा7यास ू आंचवल. परदे शीय ¯यापार ठार बुडाला, नाÍवक बळ बुडाल, परदे शीय शऽूंचया
मुळावरच, ते िसंधू ओलांडन ू इकडे ःवा¯ या करÞयाइतके बलवdर होÞयाचया आधीच, ितकडे
जाऊन कु ¯ हाड घालण अश4य झाले; परदे शीय Íव²ांच संजीवनीहरण दघ ट ु झाले. आजह| जे
लHावधी Íहं दू लोक दे शोदे शी वसाहत कFन आहे त, तयांचयाशी संबंध अभंग न ठे वला तर Íहं दू
संःकृ ती िन Íहं दू धम यांचीं बळकट बंधन तुटन ू तेह| आपणांस अंतरतील िन अÍहं दं ू चया पोटात
गडप हाऊन ÍवपHाच बळ वाढÍवतील. हजारो धम|पदे शक, Íहं दसंघटक ू , Íहं दू ¯यापार|, यो@े ,
Íव²ाथ| यांचे तांडे चया तांडे परदे शात आले-गेले-बसले पाÍहजेत.
(५) शु@|बंद| - ह| पाचवी बेड| तोडन ू पूव| परधमा त गेले~या Íकं वा ज=मत:च परधम|
असले~या अÍहं दं ना ू Íहं दधमा त ु घेता आल पाÍहजे. इतक च न¯हे तर तयांस Íहं दरा¶ात ु ममतेने
िन समानतेने सं¯यवहाय कFन आतमसात् कFन सोडल पाÍहजे. मुसलमान-Íभ°नांत Íहं दू
Uीपु³ष बाटन ू जाताच जसा पाÞयासारखा िमसळून जातो तसे आपण शु @|कृ तांना समाजात
आतमसात् कFन सोडू तर एका दहा-वीस वषा चे आत एक कोट| अÍहं दू लोक तर| शु @ होऊन
Íहं दधमा त ु येऊ शकतील. ह| गोP वसई, राजपुताना, आसाम, का=हदे श, बंगाल ूभृ ती Íठकाणी
शु @|काय करणा¯ या थोर थोर काय कतयार◌ं◌ंनी ् वारं वार सांिगतलेली आहे , मंÍदरबंद|, रोट|बंद|,
बेट|बंद|चया अडसरामुळे च तया परधमा त अडकले~या Íहं दं चया ू मनात असताह| अÍहं दं चया ू
गोटातून फु टन ू एवढ मोठ संFयाबळ आप~या िशÍबरात येऊ शकत नाह|.
(६) रोट|बंद| - यासाठ|च रोट|बंद|ची सहावी बेड|ह| ततकाळ तोडली पाÍहजे. Íकं बहना

ह|
एक बेड| तोडली, खाÞयाने जातच जाते, धम च बुडतो, ह| अतयंत खुळचट रा¶घातक िन
मळमळ| भावना सोडन ू Íदली, ¹हणजे बाक|चया वर|ल सव बेçया एकदमच तुट~या जातात.
कारण Hा रोट|बंद|चया पायीच कोçयवधी Íहं दू लोकांना, दंकाळात ु िमशन¯ यांचया हातचे खा~ल
¹हणून, घरावर गोमांसाचा तुकडा फे कला ¹हणून, मुसलमानांनी बळ च दं ¹यात, शेकडो
लोकांचया त|डात अ=न क|बल ¹हणून जो तो Íहं दू बाटले! बाटले! ¹हणून बÍहंकारता झाला -
वंशपरं परा Íहं दतवास ू ते कोट| कोट| लोक मुकले!! शु @|बंद|, िसंधुबंद|, ह|ं या रोट|बंद|चींच
राHसी अपतय होत! अशी ह| रोट|बंद|ची ¯याद सहभोजनाचया टो~यासरशी हाणून पाडलीच

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६८
जातयुचछे दक िनबंध
पाÍहजे. खाणÍपण हा वै²कशाUाचा ू÷. वै²क7Pीने जे आरो¹य दे ते ते ते, वै²क 7Pीने
भो7या=न अशा कोणतयाह| मनुंयाबरोबर खाÞयास िन ÍपÞयास हरकत नाह|, तयाने जात जात
नाह|. धम बुडत नाह|. जात ह| रñबीजात असते, भाताचया पाते~यात न¯हे ! धमा च ःथान
(दय, पोट न¯हे ! ! जे ³चेल िन पचेल ते जगात कोणचह| कु ठे ह| िन कोणाबरोबरह| खुशाल
खा. मुसलमानाबरोबर Íहं दू जेव~याने Íहं दं चाच ू मुसलमान कां ¯हावा? मुसलमानाचा Íहं दू का
होउ नये? सा¯ या जगाने Íहं दं चे ू अ=न खाऊन टाकल. ते ÔबाटलेÕ नाह|त, Íहं दू होत नाह|त!!
¹हणून आता यापुढे तर| तयाच =याये Íहं दं नो ू , आपल अ=न वाचवा! आता पराबमे Íजंकू न
जगाच अ=नह| खा िन Íहं दं चे ू Íहं दह| ू राहा!! तर आता जगाल!!!
(७) बेट|बंद| - Íहं दरा¶ाचीं ु शकल शकले पाडÞयास कारण झालेली ह| सातवी ःवदे शी बेड|
आहे . ह| बेट|बंद|ह| तोडन ू टाकली पाÍहजे. ¹हणजे ूतयेक ॄा(ण-मराçयाचया वधूने वा वराने
महार मांग वराशी वा वधूशीच ल¹न के ले पाÍहजे Íकं वा महार मांग वधूने वा वरान भंगी
वराशी वा वधूशीच ल¹न के ल पाÍहजे असा Hाचा Íवपय ःत अथ न¯हे . तर गुण, शील, ूीती
Hांह| अनुFप असेल तर िन सृ जन7ंçया अनु=नततर संततीस बाध येत नसेल तर, वाटे ल तया
Íहं दजातीचया ू वरवधूशी Íववाहब@ होÞयास ज=मजात जातीची अशी कोणतीह| आडकाठ| नसावी.
असा Íववाह बÍहंकाय न मानता Íहं दसमाजात ू ते दांपतय पूण पणे सं¯यवहाय समजल जाव.
पण अÍहं दं शी ू Íववाह करणे तर माऽ, ूःतुत पÍरÍःथतीत, तया अÍहं द¯यñ|स ू Íहं दू कFन
घेत~यानंतरच काय तो Íववाह ¯हावा. ह| मया दा माऽ Íहं दरा¶ाचे ु Íहताथ आज अपÍरहाय आहे .
जोवर मुसलमान मुसलमानच राह

इÍचछतात, Íभःती Íभःती, पारशी पारशी, 7यू 7यू, तोवर
Íहं दनेह| ू Íहं दचू राहण भाग आहे , उिचत आहे , इP आहे . 7या Íदवशी ते Íवधम|य गट आपलीं
आकुं िचत कुं पण तोडन ू एकाच मानवधमा त वा मानवरा¶ात समरस होÞयास समानतेने िस@
होतील, तया Íदवशी Íहं दरा¶ ु ह| तयाच मानवधमा चया ºवजाखाली मनुंयमाऽांशी समरस होईल,
Íकं बहना

असा ÔमानवÕ धम ह|च Íहं दु धमा ची परमसीमा िन पÍरपूण ता मानलेली आहे .
वर|ल सात Ôःवदे शीÕ बेçया - ¹हणजे आपणच 7या आप~या पायात हौशीने ठोकू न
घेत~या आÍण 7या त|डण ह आजह| आप~याच हाती आहे , तया तेवçया त|ड~या क| Hा
पोथीजात जातीभेदाचा Íवषार| दात तेवढा तर| उपटन ू काढला गेलाच ¹हणून समजा. ूकट
गुण अंगी नसता, के वळ जातवार ज=मावर|च काय ते, ÍविशP अिधकार वा ÍविशP हानी
कोणचयाह| वाçयास आली नाह| ¹हणजे झाले. मग ह|ं जातींचीं नाव उपनावाूमाणेच वा
गोऽांूमाणे आपाप~या घरकु ~यातून आणखी काह| काल चालत राÍहली तर| राहोत!
Hा पोथीजात जातीभेदाचया ूाणघातक ÍवळFयांना तोडन ू फोडन ू एकदा का आप~या
Íहं दरा¶ात ु सं घÍटत साम°या चे हातपाय मोकळे झाले ¹हणजे 7या बाH आपdीने, 7या Íवदे शी
बेçयांनी, आज आपणांस चीत के ले आहे . डांबून टाकल आहे , तया संकटाशीह| उलट खाऊन
पु=हा एकदा ट4कर दे Þयात आपल रा¶ आज आहे तयाहन

शतपट|ने अिधक शñ झा~यावाचून
राहणार नाह| ह न4क|!
- (िनभ|ड)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ६९
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७०
जातयुचछे दक िनबंध
११ अःपृ ँयतेचा पुतळा जाळला!
रHािगर|तील ज=मजात अःपृ ँयतेचा मृ तयूÍदन!
पुÞयाचे कम वीर अÞणाराव िशं दे यांचे भाषण
पूव| ूिस@ झा~याूमाणे Íदनांक २५-२-३३ चया िशवराऽीचा Íदवस हा रHािगर|चया
संघटनािभमानी Íहं दसमाजाने ू मोçया धुमधडा4याने साजरा के ला. Íद. २१ ला संºयाकाळचया
बोट|ने पुÞयाचे कम वीर Íवçठल रामजी िशं दे , मुंबईचे ूिस@ Íहं दू पुढार| डॉ. सावरकर, ौी.
पु!पाला, ौी. राजभोज ूभृ ती द|डशे दोनशे पाहणे

मंडळ| बंदरावर उतरताच ौीमंत
क|रशेटजींनी तयांस हार घातले, आÍण लगेच तयांचया ःवागताची मोठ| िमरवणूक िनघून तयांस
पिततपावनात आणÞयात आल. ितथे चांभार पुढार|
ौी. राजभोजासु@ा पाहÞयांनी

थेट गाभा¯ यात जाऊन दे वदश न के ~यावर सभा झाली.
ःवातं¯यवीर बॅ. सावरकरांनी Íवçठल रामजी िशं दे ूभृ ती पुढा¯ यांचे रHािगर| Íहं दसभेचे ू वतीने
ःवागत करणारे भाषण के ~यानंतर डॉ. सावरकर हे पुढा¯ यांची रHािगर|करांस ओळख कFन
दे ताना ¹हणाले, ÔÍहं दसंघटन ू ह ूतयेक Íहं दच ू धािम कच न¯हे , तर रा¶ीय कत ¯यह| आहे आÍण
तया 7Pीने Íहं दं चया ू रHणाथ ौी. पु!पाला यांनी मुंबईत के लेली कामिगर| सव Íहं दवीरांस ू
साजेशीच होती.Õ कम वीर अÞणाराव िशं दे ¹हणाले क|, Ôअःपृ ँयता िनवारणाथ रHािगर|ने
के लेली उतकट कामिगर| ूतयH पाहÞयास आपण आलो असून अःपृ ँयतेचया पुढे जाऊन
ज=मजात जातीभेदाचाच उचछे द करÞयासाठ| आपण इत4या िनधçया छातीने झटत असलेले
पाहन

मला आ°य वाटते. ह| ÍवलHण मन:बांती रHािगर|सारFया पुराणÍूयतेचया िनशेत गुंग
असले~या नगरात झाली तर| कशी यातील Íक~ली मला या आंदोलनाचया धुरं धर वीरापासून,
बॅ. सावरकरांपासून ¯यावयाची आहे !Õ
महािशवराऽीचे Íदवशी सकाळ| ौी. Íवçठलराव िशं दे , राजभोज ूभृ ती मंडळ| समाजाची
मन:Íःथती ूतयH बारकाईने पाहाÞयासाठ| महारवाçयात, चांभारवाçयात आÍण इतरऽ जाऊन
चचा कFन आली. दपार| ु दोन वाजता अःपृ ँयता मृ तयूÍदनािनिमd पिततपावनात सभा झाली.
एक भुशाने भरलेला काळाकु çट भला थोरला पुतळा मºये ठे वÞयात आला होता. हाच तो
अःपृ ँयता FÍढ-राHिसणीचा पुतळा (effigy), 7याला त³ण Íहं दसभा ू जाळून भःम करÞयास
तरवारली होती! सारे पुढार| येताच ःवातं¯यवीर सावरकरांनी त³णांना संबोधून भाषण के ले क|
Ôहा पुतळा जाळÞयाचे आधी तु¹ह| अःपृ ँयतेस तुमचया अंत:करणातूनच न¯हे तर
आचरणातूनह| खरोखर|च नP के लेली मी गेलीं दोन वष पाहात आहे . ¹हणूनच मी तु¹हांला हा
पुतळा जाळÞयास संमती दे त आहे . अःपृ ँयता ¹हणजे, Íहं दू लोकांत ःपृ ँयाहन

एक अिधक
ज=मजात Ôन िशवÞयाचाÕ ूबंध जो काह| जातीचया बोकांड| लादला गेला आहे , ती Fढ|, 7या
अथ| सन १९३० मºये महार, चांभार, भंगी, ूभृ ती, Ôन िशवले जाणा¯ याÕ Íहं दबंधूना ू तु¹ह|
रHािगर|चया साव जिनक न¯हे तर शेकडा ९० घरांतूनह| सरिमसळपणे इतर ःपृ ँयांूमाणे ूवेश
दे ऊन ज=मजात अःपृ ँयतेस मF घातली होतीत, तयाच वष| रHािगर|चया ज=मजात
अःपृ ँयतेचया उचछे दक चळवळ|चे Fपांतर ज=मजात जाितभेदाचयाच उचछे दक आंदोलनात
झाले. अःपृ ँयांत िन ःपृ ँयांत जो Íवटाळ आडवा होतो तो तोडन ू अःपृ ँयांचे Ôपूवा ःपृ ँयÕ १९३०

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७१
जातयुचछे दक िनबंध
त तु¹ह| के लेत. आता 7या ज=मजात जातीभेदाचया Íवषार| वृ Hाची अःपृ ँयता के वळ एक
शाखा होती तया जातीभेदाचया मुळावरच सामाÍजक बांतीची कु ¯ हाड तु¹ह| तुमचयापुरती तर|
घालीत आहा; िनदान रHािगर|चया त³ण Íहं दं तू तर| शेकडा ९० वर त³ण सहभोजनांत ूतयH
भाग घेणार आहे त. महार, भंगी बंधूंबरोबर नुसती िशवािशवच काय पण ूतयह| खाणÍपणह|
करणारे , तïवत:च न¯हे , तर आचरणात रोट|बंद| तोडन ू दाखÍवणारे आहे त, ह| गोP मी पारखून
घेतली आहे . जीमुळे मालवीयजी के ळकरांचे पाणी पीत नाह|त ती ःपृ ँयांतील ज=मजात
अःपृ ँयताह| - हा पोथीजात जातीभेदच जे तु¹ह| रHािगर|चे त³ण Íहं दमंडळ ू ूतयह| मोड|त
आहांत, तया तु¹हांस अःपृ ँयतेचा हा पुतळा जाळून तया दPु Fढ|चा रHािगर|पुरता तर|
मृ तयू Íदन पाळÞयाचा पूण अिधकार आहे . तु¹ह| आधी कFन मग सव दे शास सांगत आहात
क|, ÔरHािगर|ने हा एक रा¶ीय ू÷ तर| आप~यापुरता सोडÍवला आहे . रHािगर| नगर| अशी -
या अःपृ ँयतेचया पापापासून मुñ झाली आहे !Õ ह| उqघोषणा, या पुत=यास लागणार| आग
सा¯ या दे शभर कळवो! तया आगीत हा पुतळा न¯हे तर तुमचया अंत:करणांतील सात हजार
वषा चा तो दPु संःकारदे खील जळून खाक होवो!Õ अशा आशयाच बॅ. सावरकर यांच उ£|पक
भाषण होता, एक भंगी, एक ॄा(ण, अशा दोघा मुलांकडन ू तया पुत=याचया दो=ह| पायांना
आग लावÞयात आली. Íकती अथ पू◌ूण Íवधी होता तो! अःपृ ँयता ह| ÔउचचांनीचÕ न¯हे तर
Ôनीचांनीह|Õ चालÍवली; ितच अÍःतïव दोघांचाह| दोष - ितचा उचछे द दोघांनीह| सहकाय कFन
के लात तरच होईल!Õ
ज=मजात अःपृ ँयता राHिसणीचा पुतळा पेटत असता बड, ताशे, ढोल वाजत होते.
भोवती वेढा घातले~या ॄा(णापासून भं¹यापय त हजारो Íहं दू नागÍरकांतून ÔÍहं दू धम क| जयÕ
चे िननाद झडत होते! तो दे खावा कधी न Íवसरता येणारा होता!
नंतर मोठ| थोरली िमरवणूक िनघाली. पालखीत दे वाचया पादका ु भंगी पुढा¯ याने आÍण
ॄा(ण मंडळ|ंनी एकऽ उचलून ठे व~या. िमरवणूक|त कु Þडिलनीकृ पाणांÍकत भगवा Íहं दºवज ू
घेऊन चालÞयाचा मान एका कणखर भंगी बंधूस दे Þयात आला होता! अमभागी महारांचा Íहं दू
बड िन एक भल मोठ िचऽ गाड|वर बांधलेल िमरवत होते. तयाच नाव Ôअःपृ ँयता हननÕ.
तयात एका बाजूस एक Uी एका ूचंड नािगणीने पायापासून कं ठापय त वेढन ू Íव¯हल के लेली
Íदसत होती! ती ¹हणजे Ôसात वषा पूव|ची रHािगर|Õ अःपृ ँयता नािगणीने मासलेली! आÍण
शेजार|च ती Uी तयाच नािगणीचे वेढे तोडन ू फोडन ू भा~याने ितची फणा ठ चीत आहे अशी
होती- ह| Ôआजची रHािगर|Õ!!
िमरवणूक Íक~~यावर येताच ॄा(णांपासून भं¹यापय त सरिमसळ पाच हजार समुदाय
दाटले~या तया भागे+राचया पटांगणात अÍखल Íहं दं ची ू सभा भरली. ूथमत: भंगी मुलींनी
ःपृ ँय Íहं दू समाजास दे वालय उघड|ं करÞयाÍवषयीचया ूाथ नेच एक पद ¹हटले. तयाच ते धृ पद
Ôमला दे वाच दश न घेऊ ²ा।।Õ ह तया मुली क³णपूण गोड¯याने ¹हणत असता 7याच
अंत:करण िवल नाह| असा मनुंय Íवरळा! नंतर एका महार कु माराने गीताºयाय संःकृ त
वाणीत ¹हणून दाखÍवला. तयानंतर 7या पु³षाने लHावधी Fपये खचू न िन पिततपावनाच
अÍखल Íहं दू मंÍदर बांधून रHािगर|चया Íहं दू संघटणास अHरश: ÔआकाराÕस आणले आÍण
आपले भागे+र मंÍदरह| पूवा ःपृ ँय Íहं दू बंधूंना उघड कFन Ôजे कां रं जले गं ◌ाजलÕ तयांसी

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७२
जातयुचछे दक िनबंध
आपले ¹हटले, तया साधुशील ौीमंत भागोजीशेट क|रांना, रHािगर|चया ूौढ िन ूमुखतम
नागÍरकांपासून तो Íव²ा°या पय त द|ड हजारांवर लोकांनी सHा के लेल अिभनंदनपऽ अºयH
कम वीर ौी. अÞणाराव िशंदे यांचे हःते समप Þयात आले. ौीमंत क|रशेटजींनी Ôआपण जे के ले
ते दे वाच काय ¹हणूनच के ले. माçया हातून Íहं दजातीची ू सेवा जी काय घडते ती आपण गोड
कFन ¯यावी. Hा झाले~या सुधारणा िचकाट|ने सांभाळा¯या. तातयाराव रHािगर|तून गेले तर|,
मागे पाऊल पडू दे ऊ नये.Õ असे सांिगतल समारोपाचया भाषणात अºयH ौी. अÞणाराव िशंदे
¹हणाले, ÔरHािगर|तील सामाÍजक मतपÍरवत नाची बार|क र|तीने जी पाहणी के ली तीवFन मी
िन:शं कपणे असे सांगते क| येथे घडत आलेली सामाÍजक बांती खरोखर अपूव आहे . सामाÍजक
सुधारणचे काय मी ज=मभर कर|त आलो. त Íकती कठ|ण, Íकती Íकचकट, मीदे खील
मधूनमधून िन³तसाह ¯हाव असे चगट. असे ह काय अव¯या सात वषा त रHािगर|सारFया,
अगद| रे ~वेटे िलफोनच त|ड न पाÍहले~या सोव=याचया बालेÍक~~यात तु¹ह| हजारो लोक
ज=मजात अःपृ ँयतेच उचचाटन करÞयास सजला आहात आÍण भंगी ूभृ ती धम बंधूंबरोबर
बेखटक, सहासन, सहपूजन, सहभोजन सारे सामाÍजक ¯यवहार ूकटपणे कर|त असताना मी
पाहात आहे . याचा मला इतका आनंद झाला होता, क| हे Íदवस पाहÞयास मी जगलो ह ठ|क
झाले असे मला वाटते. मी कु णाचा भाट होऊ इचछ|त नाह|. पण 7या ःवातं¯यवीराने आप~या
अ7ातवासाचया अव¯या सात वषा त ह| अपूव सामाÍजक बांती घडवून आणली तया बॅ.
सावरकरांचा Íकती गौरव कF, असे मला झाले आहे . कालपासून तु¹ह| हजारो नागÍरक
Íवशे षत: ह| त³ण Íपढ| तयांचेवर जो िन:सीम Íव+ास ठे वीत आहा तो मी पाहात आहे . पण
तया तु¹हा सा¯ या त³णांमºये खरा त³ण जर कोण मला Íदसत असेल तर तो िनघçया
छातीचा वीर सावरकर होय! मला असे ¹हट~यावाचून राहवत नाह| क|, बर झाले हा
अ7ातवास आला ! नाह| तर ह| सामाÍजक सेवा करÞयास ह| ःवार| उरली असती क|ं नाह|
ह|च शं का आहे . सावरकरबंधूंÍवषयी आ¹हांस ूथमपासूनच फार आदर वाटे . ¹हणून तयांना
भेटÞयासाठ|च मुFयतवेकFन इथे आलो. आÍण तयांनी चालÍवलेली ह| सामाÍजक बांतीची
यशःवी चळवळ पाहन

इतका ूस=न झालो आहे क|, दे वाने माझ उरलेले आयुंय तयांसच
²ाव! कारण माझे अपुरे राÍहलेले हे तू पुरवील तर हा वीरच पुरवील असे मला वाटत आहे .
सरकारने तयांस Hा सामाÍजक का¯ यापुरते तर| मोकळ सोडाव अशी खटपट सव
ःपृ ँयाःपृ ँयांचया िन सुधारकांचया वतीने करावी असे ौी. राजभोजांचे िन माझ ठरलच आहे .Õ
शेवट| ःवातं¯यवीरांनी एका उतःफू त भाषणात सांिगतल क| Ôमुळ|च काह| होत न¯हते तया
मानाने जे झाल ते ठ|कच झाले. पण जे ¯हावयाच आहे तया मानाने ह काह|च नाह|. ह|ं
नुसतीं साधन आहे त! महार अगद| ॄा(ण के ले पण ॄा(णच जगाचा महार झालेला आहे ! Íहं दू
हाच श¯द जगांत Ôकु लीÕ Hा अथ| वापरला जातो आहे - तयाच काय? ौीरामचंिाचया Íकं वा
ौीकृ ंणाचया काळात जगात जो मान, जो गौरव, जी सांःकृ ितक शñ| आप~या भारतभूमीची
होती ती सांःकृ ितक शñ| आÍण उचचतम ःथान जगात पु=हा ूाB कFन घेत~यावाचून
Íहं दू संघटनाचया आंदोलनाने हँश

कFन थकता कामा नये! जे लेशमाऽ काय झाले, तेह|
रHािगर|चया सुबु@ आÍण सतूवृ d Íहं दसमाजाच ू आहे . माçया सनातनी आÍण सुधारक दोघांह|
धम बंधूंनी Íहं दरा¶ाचया ु गौरवाथ आपाप~या Hुि वणा हं काराचा बळ| दे Þयास या वा तया
ूमाणात ततपरता दाखÍवली, िनदान कोठचाह| हलकट हçटाचा Íवरोध के ला नाह| ¹हणून ह

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७३
जातयुचछे दक िनबंध
काय झाले. याःतव ौे याचया ूाBीचा अºया हन

अिधक वाटा मी माçया न¯या िन जु=या
पHांचया धम बंधूंस-अÍखल Íहं दू समाजास दे त आहे . नाह| तर मी एकटा काय कFन शकतो!Õ
बॅ. सावरकरांचे भाषण संपताच Ôतु¹ह| आ¹ह| सकल Íहं दू ! बंधू बंधूÕ हे एकता गीत सव सभेने
एकःवराने ¹हट~यावर पूवा ःपृ ँयांसु@ा सारा समाज मंÍदरात दे वदश नाथ िशरला. Íजकडन ू
ितकडन ू ÔÍहं दू धम क| जयÕ सावरकर बंधू क| जयÕ चे जयघोष झडू लागले. समाजाचया
उतसाहास नुसती भरती आली.
११.१ टोलेजं ग सहभोजन!
दसरे ु Íदवशी Íदनांक २३ ला पिततपावनात टोलेजंग सहभोजन झाले. सकाळ| ११
वाज~यापासून तो दपार| ु ४ वाजेतो पंगतीमागून पंगती चाल~या होतया. महार, भंगी, मराठे ,
ॄा(ण, चांभार, भंडार| झाडन ू सा¯ या जातींचे आÍण वक|ल, Íव²ाथ|, अिधकार|, ¯यापार|,
शेतकर| वगैरे सव वगा चे लहानथोर एक हजारावर नागÍरक सहभोजनात सरिमसळ जेवून गेले.
ूतयेक पंगतीचे आरं भी आपण रोट|बंद|ची बेड| का त|ड|त आहो, ह ःपPपणे सांगून बॅ.
सावरकर ूकट संक~प सोड|त क| Ôज=मजातजातयुचछे दनाथ म् अÍखल Íहं दसहभोजनम ू ् कÍरंये.Õ
संºयाकाळ| मुंबईचे ¯यायामाचाय ौी. रे डकर िन हÍर^चंद लरकर यांचया मंडळ|ची अचाट
शñ|चीं काम दाखÍवÞयात आलीं. राऽौ ौी. गोधड बुवांचे िशंय चंिभानबुवा यांच क|त न झाल.
तया वेळ| मनःवी दाट| झालीं होती. महोतसवाचा सव ¯यय एकçया ौीमान् भागोजीशेट क|र
यांनीच के ला.
- (सतयशोधक, रHािगर|, Íद. ५-३-१९३३)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७४
जातयुचछे दक िनबंध
१२ माçया सनातनी नािशककर Íहं द

बंधूंना माझ अनावृ त पऽ
माçया सव Íहं दू बंधूंनो, आÍण Íवशेषत: माçया नािशककर धम बंधूंनो, माझी तु¹हांस
अतयंत नॆ पण अतयंत आमहाची Íवनंती आहे क|, अगद| पूवा ःपृ ँय Íहं दू बंधूंना पंचवट|चया
ौीराममंÍदराच दे ऊळ इतर ःपृ ँय Íहं दबंधूंूमाणेच ू उघड करावे.
या Íवषयीची सांगोपांग चचा मी आता इथे कर|त बसत नाह|. ती चचा यथेचछ झाली
आहे . युñ|वादाचया Íकं वा शाUाधाराचया बळावर मी ह पऽ िलह|त नाह| तर के वळ
Íहं दÍहताचया ू आÍण ूेमाचया बळावर मी ह पऽ िलह|त आहे .
दसु ¯ या एखा²ा दे वळाÍवषयीचया वादात मी ह पऽ खिचत् िलÍहल नसत. अÍखल Íहं दू
दे वालय नवीं िनमा ण कFन तसे ू÷ काह| अंशी सुटतील. पण पंचवट|चा राम, सीतागुंफा
Íकं वा सेतुबंध ूभृ ती ःथान यांचे एक पÍवऽ ऐितहािसक महïव आहे . ते इतर कोणतयाह|
दे वळाला येण अश4य आहे . याःतवच या पÍवऽ ऐितहािसक ःथानावर सव Íहं दं चा ू सारखाच
ÍविशP वारसा आहे . रायगड ह| िशवरायांची राजधानी. ितथे ती अवलोकन कF इÍचछणा¯ या
महारा¶ीयांस जर आपण ¹हणू लागलो क| Ôतुला नवा Íक~ला बांधून दे तो. तू ितथेच रायगड
अशी क~पना कर आÍण समाधान मान.Õ तर ते हाःयाःपद होईल. कारण ते ःथानमाहात¹य
अूितम आहे . तसेच Íजथे राम वनवासी राÍहले, Íजथे सीता वनवासी िनवसे, Íजथे कौरव-
पांडव लढले, गीता उपदे िशली तीं तीं ऐितहािसक दे वःथान, तीथ , Hेऽ, ह| अूितमच - 7यांच
वैिशंçय तयांचया कोणतयाह| ूितिलपीस (Copy स) येण श4य नाह|, तशींच सदोÍदत
राहणार. ते¯हा आप~या तीथ महात¹याÍदक मंथांनी तयांस जे अन=य पुÞयूदतव Íदल आहे
तयामुळे च ह|ं ःथान अÍखल Íहं दं ना ू आपण मुñ§ारे के ली पाÍहजेत. तयास दसर| ु त|डच नाह|.
याःतव काय होईल ते होवो, आपण होऊन आ¹ह|ं तीं ःथान आÍण या ूसंगापुरते ते
ौीराममंÍदर आप~या पूवा ःपृ ँय Íहं दू बंधूंना मोकळ करावेच.
मी मूळचा नािशकचा ¹हणून मला नािशकवीषयी जे अ~लड ममतव आज=म वाटत आल
आहे , आÍण मजÍवषयी नािशकनेह| आजवर अनेकदा जे आपुलक|च Íवशेष ूेम आÍण आदर
¯यñÍवला आहे , तया ूेमाचा आÍण ममतवाचा विशला लावून आÍण मी आबा~य Íहं दू
जातीःतव आÍण Íहं दःथानाःतव ू जी अ~पःव~प सेवा कर|त आलो, कP सोशीत आलो, आÍण
आज तीस वष ती सेवा करताना आपणां Íहं दं च ू ÍहताÍहत कशात आहे याच जे अनुभवज=य
7ान मला झाले आहे , तया सेवेची, तया कPांची आÍण तया अनुभवाची हमी दे ऊन मी
आपणांस ह| Íवनंती कर|त आहे , ह आ+ासन दे त आहे क|, पंचवट|च ौीराममंÍदर
अूितबंधपणे उघडे करताच आप~या Íहं दू जातीची शñ|, ूभाव आÍण जीवन अनेक पट|ंनी
अिधकच ूबल होईल - लेशमाऽह| दब ळ ु तर| होणार नाह|च नाह|!!
पूवा ःपृ ँयांची मंÍदरूवेशाची मागणी अतयंत ध¹य , =या³य आÍण ते 7या सतयामहाचया
िनकरावर आले आहे त, तो सतयामह आप~या Íपçयान् Íपçयाचया दु रामहाचाच के वळ अपÍरहाय
पडसाद आहे ! साठ- सdर Íपçया तयांनी वाट पाÍहली. आणखी वाट ती तयांनी Íकती
पाहावयाची? आता आपणच ती वाट तयांना मोकळ| कFन दे णे एवढ च बाक| उरल आहे .

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७५
जातयुचछे दक िनबंध
याःतव पूवा ःपँय Íहं दबंधू ू मंÍदराशी येताच तु¹ह| तयांचे उतकं ठ ूेमाने ःवागत करा आÍण
पिततपावन रामचंिासमोर एकऽ जाऊन आपण सव ःपृ ँयाःपृ ँय पितत दो=ह| कर जोडन ू
झा~या गे~याची Hमायाचना करा क| पाहा तर खरे , जातीय ूेमाची के वढ| लाट Íहं दःथान ु भर
उसळते ती! अÍखल Íहं दं चया ू कं ठातनू िनघाले~या ÔÍहं दधम क| ू जयÕचया अपूव गज नेने ते
राममंÍदर कधी दमदमल ु ु न¯हते तसे दमदमते ु ु ते आÍण तया गज नेसरसे अÍहं दू शऽूंचे मानभावी
जाळ तुटन ू तयांचया दPु आशांचीं त|ड कशीं काळ|ं Íठ4कर पडतात तीं!!
ूतयH राHस कु ळातील ÍबभीषणाÍदकांना तयांचयात भñ| उदय होताच अयोºयेचा आपला
राजवाडा मुñ§ार करणारा ौीराम तयांचयाच जातीचया, धमा चया आÍण रा¶ाचया या परं परागत
भñांस या पूवा ःपृ ँय Íहं दू बंधूंस, आप~या दे वालयाचीं §ार ह| मुñ करÞयाची सqबु@| आ¹ह|
ःपृ ँय Íहं दं ना ू दे वो ह| मनोभाव कFणा भाकणारा.
आपला,
रHािगर| 7ाितबंधू िन धम बंधू
Íद. १३-३-१९३१ Íव. दा. सावरकर

***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७६
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७७
जातयुचछे दक िनबंध
१३ मिास ूांतातील काह| अःपृ ँय जाती
जातीभेदाच आजच ितरःकाराह ःवFप Íकती भयंकर आहे आÍण तयायोगे आप~या Íहं दू
रा¶ाची कशीं छकल छकल उडलीं आहे त ह ÍवशÍदÞयाचया काय| नुसतया ताÍïवक वा सामा=य
Íववेचनाने मनावर जो पÍरणाम होतो तयापेHा शतपट|ने अिधक पÍरणाम तयाचया ःफु ट
Íववरणाने होतो. काँमीरपासून रामे+रपय त Íकती िभ=निभ=न जाती, तयांचया उपजाती, पु=हा
तया उपजातींचया पोटजाती, तया जाती-उपजाती-पोटजातीतील ूतयेक जात, इतरांपासून
बेट|बंद, रोट|बंद, लोट|बंद झालेली! ÔजातीभेदÕ ¹हणताच बहतेकांस

तयांचया Hा
ÔबहशाखाHनंता

°Õ अशा Íवषार| Íवःताराची काह| एक क~पना येत नाह| आÍण तयामुळे
जातीभेदाने आप~या Íहं दू रा¶ाची Íकती अपÍरिमत Íवघटना के ली आहे , Íकती तुकडे तुकडे पाडले
आहे त आÍण तयाचे पÍरणाम Íकती भयावह होत आहे त, याची पुसट अशीसु@ा क~पना येत
नाह|. ÔजातीभेदÕ ¹हणताच बहतेकांचया

7Pीपुढे नुसते चातुव Þय एवढाच अथ उभा राहतो आÍण
ते ¹हणतात, Ôतयात हो काय! बु@|शाली वग , शñ|शाली, वग , धिनक िन ौिमक, बःस, चारच
वग ! आÍण तो Íकती सोियःकर ौमÍवभाग! ूतयेक रा¶ Hा चार Íवभागांत Íवभñ नसते का?Õ
पण ूथमत: ूतयेक रा¶ात Hा चार Íवभागांना, रोट|बंद-बेट|बंद|चया दल ¯य ु तटांना मºये
उभाFन ज=मजातपणे पृ थक् के लेल नसते. कामापुरते ते वेगळे , पण संºयाकाळ| पु=हा घर|
येताच एकऽ राहणारे , एकऽ जेवणारे , एका कु टं बात ु िमसळून एकजाती होणारे कु टं बीय ू असतात.
ौमÍवभाग सव ऽ असेल; पण ौमÍवभागाने ितकडे जातीÍवभाग पडन ू रा¶ाचीं चार
बेट|रोट|लोट|बंद छकल उडालेलीं नाह|त!
पण ÔजातीभेदÕ ¹हणताच - Ôचातुव Þय Õ चारच काय तीं छकल - हा अथ जो बहतेकांचया


मनात येतो तोच Íकती चुक|चा आहे ह| गोP जातीभेद या सामा=य नावाच फु टकळ Íववरण,
नुसते पÍरगणन करताच ःपP होते! चातुव Þय ¹हणजे चार वण आÍण जातीभेद ¹हणजे कमीत
कमी चार हजार जाती! Ôॄा(णजातÕ या सामा=य नावाने, नुसतया ॄा(ण या जातीचया
ताÍïवक चच ने ती एकच जात असा बोध वरवर होत राहतो; पण ितच फु टकळ वण न कF
लागताच, नुसती कोणकोण ॄा(ण तीं नाव सांगू लागताच, ॄा(णांचयाच पाचश पोटजाती
बेट|बंद, रोट|बंद कशा आहे त याचा एक िनराळाच संःकार मनावर झटपट होतो. तीच गोP
HÍऽय Hा एका श¯दाची, वैँय Hा श¯दाची, शू ि Hा श¯दाची. ¹हणजे जातीभेद Hा सामा=य
श¯दाने वा तयाचया ताÍïवक चच ◌ेने जो एकपणाचा वा फार फार तर चारपणाचा पुसट बोध
होतो तो तया जातीभेदाच फु टकळ Íववरण कF लागताच नाह|सा होऊन, चार जातींचया चारशे
मोठमोçया जाती, तयांचया उपजाती-पोटजाती चार हजार होऊन पडतात!
तीच गोP Ôअःपृ ँयÕ Hा श¯दाची. अःपृ ँय वग असा सामा=य उ~लेख के ला ¹हणजे
मनाची कशी फसगत होते पाहा! तो जसा काह| एक गट आहे . ःपृ ँय नावाचया दसु ¯ या एका
गटाने काय तो तयांचा अःपृ ँयतेचा भयंकर छळ चालÍवला आहे , इतकाच अथ भासमान होतो.
पण अःपृ ँय कोण कोण, तया एका श¯दाचया पोटात Íकती जाती, उपजाती-पोटजाती भरले~या
आहे त आÍण एक अःपृ ँयह| दसु ¯ या अःपृ ँयास कसा अःपृ ँयच लेखतो, या पापाचा अिधकार|
Ôःपृ ँयÕ तेवढा नसू न अःपृ ँयह| कसा असतो, ह तया अःपृ ँय जातीचया Íववरणाने, फु टकळ

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७८
जातयुचछे दक िनबंध
वण नाने जस ºयानी येते तसे तया श¯दाचया नुसतया सामा=य उचचाराने वा ताÍïवक चचने
येत नाह|.
जातीभेद वा अःपृ ँयता ूभृ ती सामा=य श¯दाचया उचचारासरशी जो अथ वा अनथ
मनुंयाचया मनाला साधारणत: ूतीत होतो, तयाहन

तयाचया फु टकळ वण नाने वा पÍरगणनाने
Íकती उतकटपणे मनावर ठसतो, ते एका दसु ¯ या उदाहरणाने दाखवू. Ôजातीभेदाने Íहं दू रा¶ाचीं
छकल के लींÕ ह सामा=य िन ताÍïवक Íवधान वाचताच कोणाचयाह| मनावर Íहं दू रा¶ाचया
जातीभेदाने उडाले~या तया छकलांचा आÍण तयायोगे झाले~या भयंकर हानीचा जो पुसट ठसा
पडतो तो पाहा आÍण तीं छकल Íकती, तयांच नुसते महारा¶ापुरते ओझरते Íववरण, नुसतीं
जातींचीं नाव उचचारताच जो यथात°य ठसा उमटतो िन तया हानीची Íबनबोलता Íकती भयंकर
क~पना येते ती पाहा. महारा¶ातील जाती - दे शाःथ, िचत् पावन, क¯ हाडे , गोवध न, सामवेद|,
पळसे, सारःवत, शेणवी, कु डाळकर, भंडार|, मराठे , दै व7, कासार, िलंगायत, संगमे+र|, वाणी,
नामदे विशं पी, भावसार िशंपी, कोकणःथ वैँय, दे शःथ वैँय, पातारे ूभू, साळ|, माळ|, कोPी,
तांबट, सोनार, धनगर, Íजनगर आÍण ूतयेक| पु=हा पोटजाती! एका ÔमराठाÕ जात श¯दाच
Íववरण के ले तर शं भर पोटजाती! अःपृ ँय जात या एके र| श¯दाच Íववरण करताच, एके र| पेव
फोडताच अ=याच अ=या िनरा=या बाहे र पडा¯या तशाच जातीच जाती बाहे र पडतात. महार,
चांभार, मांग, वडार. तयांचयात पु=हा पोटजाती कोकणःथ महार, दे शःथ महार, कोकणे चांभार,
इतर चांभार! व¯ हाडातदे खील पु=हा पोटजाती असून तया एकमेकात Ôउचच जातीÕ आÍण Ôनीच
जातीÕ ¹हणून पृ थक् पृ थक् ! तया अःपृ ँयातील एक जात दसर|स ु अःपृ ँय मानणार|! या सा¯ या
जाती बहधा

एकमेकांपासून बेट|बंद|ने िन रोट|बंद|ने ज=माचया Íपçयान् Íपçया कधीह| एकजात
होÞयाचा संभव नसले~या!
जातीभेदाने आप~या Íहं दू रा¶ाचया पाडले~या Hा अनेक तुकçयांपैक| कोणतेह| दोन तुकडे
एकात सांधण अधम - पण तया पडले~या जातींचया शतश: तुकçयांपैक| ूतयेक Íपढ|त पु=हा
पोटतुकडे पाडÞयास पूण ःवातं¯य - तो धम ! ूभृ जातींत एकाचया हातून गंधाच कं चोळ पडल
ते जाितबÍहंकाय पाप ठरले. तया पडले~या कं चो=याचा पH उचला ते िनराळे पडले - Ôकं चोळे
ूभुÕ ¹हणून नवीन जात झाली! अशा जातींचया नुसतया नावािनशी, फु टकळ वण नास ऐकताच
या जातीभेदराHसाचया Íहड|स ःवFपाचा जो बोध होतो, तो तयाचयाच नुसतया ÔजातीभेदÕ अशा
एके र| सामा=य उ~लेखाने कधीह| होत नाह|!
ह| झाली नुसतया महारा¶ाची गोP. पण Íहं दू रा¶ाची Hा जातीभेदाने कशी दद शा ु उडÍवली
आहे याची क~पना करायची तर Íहं दःथानातील ु जातींचाह| नामोचचार के ला पाÍहजे. साधारणत:
महारा¶ीय वाचकांस तयाची क~पना नसते. जाितभेदाचया Íव³@ पाचशे पृ 8 सामा=य िन
ताÍïवक चच चा मंथ िलहनह|

जो ध4का महारा¶ वाचकांस बसणार नाह| तो तयास सा¯ या
Íहं दःथानातील ु Íहं दं मºये ू नुसतया मोठमोçया अशा Íकती जाती आहे त तयांची नुसती नामावळ|
ऐकू न बसेल! नुसते ॄा(ण पाहा - काÍँमर| ॄा(ण, पंजाबी, कनोजी, मारवाड|, गुजराथी,
बंगाली, तेलगू, तामीळ, ओÍरसा, आसाम, मलबार|, कानड| असे अनेक ूांितक भेद! तयांत
पु=हा शै व- वैंणव कु लीन-अकु लीन, शाकाहार|, मांसाहार| ॄा(ण; तयात पु=हा अंड| न खाणारे
िन खाणारे ॄा(ण, बोकड खाणारे पण क|बड| न खाणारे , मासे खाणारे पण बोकड न खाणारे

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ७९
जातयुचछे दक िनबंध
ॄा(ण! यांचया िभ=न जाती - रोट|बंद|, बेट|बंद|! HÍऽयांची तर गोPच नको! तीच वैँयांची
गत. जातीभेद ¹हणतात चातुव Þय - चार तुकडे तेवढे समजणारांची के वढ| भयंकर चूक होते ती
पाहा! चातुव Þय ¹हणजे ॄा(ण एक गट, एकच तुकडा, पण तया ॄा(ण श¯दाची फोड कF
जाताच पाचशे मोठमोçया मुFय जाती! ूांत ितत4या जाती, पंथ ितत4या जाती, भाषा
ितत4या जाती, धंदे ितत4या जाती - रोट|बंद|-बेट|बंद| याच नाव आजचा जातीभेद! कसल
घेऊन बसला आहात चातुव Þय ! ते कधीच मेल! जे आहे ते चतुंकोट|Þय !
Hा जातीभेदराHसाने आप~या Íहं दू रा¶ाचया Íवराट शर|राचे हे शेकडो तुकडे कसे उडÍवले
आहे त ते नुसतया ताÍïवक चच पेHा ते तुकडे कसे एके क मोजून फु टकळपणे दाखÍव~यानेच
खर| क~पना येÞयास सुलभ जाते, ¹हणून मधूनमधून महारा¶ास अपÍरिचत अशा अ=य
ूांतांतील जातींची नाव िन थोड| माÍहती दे ण Íजतक मनोवेधक िततक च (दयÍवदारकह| होईल,
जातीभेदाचा यावा तसा ितटकारा येऊ लागेल, याःतव तशी माÍहती दे Þयाचा यH होण अवँय
आहे . तया Íदशेने आज थोड| माÍहती दे त आहो. तयातह| मी मिासचया अःपृ ँय जातींचीच
ूथमत: िनवडÞयात हे तू हा क|, जातीभेदाची जशी िशसार| यावी तशीच तयात~या तयातह| जी
अतयंत अ=या³य िन आतमघातक अःपृ ँयता ितचेह| घातक Fप िन ितचया योगे होणार| Íहं दू
रा¶ाची जी भयंकर हानी ितची तर ओकार|च यावी! ःपृ ँयांनाच न¯हे तर, अःपृ ँयांनाह| पटाव
क|, अःपृ ँयतेचया पापाचे तेह| वाटे कराची आहे त, तयांना इतर ःपृ ँय जसे कु ¯यासारखे हडहड
करतात तसेच तेह| ःवत: ःपृ ँय बनून तयांचया खालचया जातींना िशवत नाह|त, कु ¯यासारखे
हडहड करÞयास सोड|त नाह|त! दसु ¯ याचया नावाने खडे फोडताना तया अःपृ ँयांनी ःवत:चया
नावेह| खडे फोडावे. दोषी सारे -सारे िमळून तो दोष दरवावा ू ह च उिचत. जी जी िशवी अःपृ ँय
ःपृ ँयांना दे तात ती ती तया अःपृ ँयांना ःवत:लाह| Íदली जाते ह तयांनीह| ÍवसF नये!
१३.१ मिासमधील काह| अःपृ ँय जाती!
चे³म (पुिलया) : ह| अःपृ ँय जाती मलबारात राहते. उdर मलबारात राहतात तयांना
पुिलया ¹हणतात आÍण दÍHण मलबारात वसतात तयांस चे³मा. ¹हणजे एका चे³मा जातीचया
ःथानपरतव दोन मुFय जाती झा~या. पण एवçयानेच संपत नाह|. तया दोन उपजातींपैक|
चे³मा जातीत २९ चे³मा, प~ला चे³मा, एलारे न, रोलन, बुडान ूभृ ती पड~या आहे त आÍण
पुिलयात १२ पोटजाती आहे त! Hांपैक| चे³माइरया हे ःवत:स पुिलया जातीहन

उचच समजतात
ते सारे चे³मा लोक ॄा(ण-HÍऽयांकडन ू अःपृ ँय मानले जातात; शू िह| तयांना िशवत नाह|त.
ती अःपृ ँयता इतक| कडक आहे क|, परं परे ूमाणे िनयम ¹हटला क| चे³मा अःपृ ँयाने
ॄा(णांपासून ९० फू ट अंतरावर आÍण नायर ूभृ ती अॄा(णांपासून ६४ फू ट अंतरावर उभ
राÍहल पाÍहजे. तया अंतराचया आत वाटे नेदे खील तयाने ॄा(णशू िाÍदकांजवळ येता कामा नये,
नाह|त तर Íवटाळ होतो! आप~या इकडे सावली तेवढ| पडू दे ऊ नये इतक| Íढली झालेली
अःपृ ँयता ¹हणजे या मिासी अःपृ ँयतेचया मानाने एक वरदानच ¹हणावयाच. जर कोणी
चे³मा अःपृ ँयाजवळ Hा अंतराचया आत बोलला तर तया ॄा(ण-शू िास ःनान कFन ूायÍ°त
¯याव लागते. काह| ःथली तयांना बाजारातदे खील ूवेश नाह|, मग तलावाची िन गावाची गोP
दरू !

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८०
जातयुचछे दक िनबंध
ॄा(ण शू ि ूभृ ती ःपृ ँयांकडन ू Hा चे³मांचा चाललेला हा अपमान िन पीडा ऐकू न Hांचा
दिलत ¹हणून Íजतक| दया करावी िततक| थोड|च आहे ! मग ःवत: इतके नीच िन दिलत
झालेले हे चे³मा अःपृ ँयसु@ा 7या पुला, पÍरया, नबाद| आÍण उ~लदन जातीचया लोकांना
अःपृ ँय मानतात, तयांची दया Íकती करावी! HÍऽय ूभृ ती Ôःपृ ँयÕ जस चे³मांना पीडतात िन
तयांना िशवणह| पाप समजतात तसेच वर|ल पÍरया, पुलाद| ूभृ ती जातींना तेच चे³मा
पीडतात िन तयांना िशवणह| पाप मानतात! वरचे जी पीडा िन नीचता तयांचयावर लादतात
तयाच पीडे चा िन नीचतेचा बोजा हे चे³मा खालचयावर लादनू ःवत:चया वरचयाकडन ू होणा¯ या
अपमानाची भरपाई खालचयांचा अपमान कFन भFन काढतात! तयामुळे ॄा(णHÍऽयांनाच
तेवढे ूपीडक ¹हणÞयास तयांस त|ड नसते; कारण तयाच शासनाचया आधारे ते अःपृ ँय
ःवत:स उचच समजून तयांचया खालचया जातीचे ॄा(ण HÍऽय बनतात; तयांस िशवणह| पाप
मानतात! अःपृ ँयतेचया बू रतेसाठ| जी जी िशवी अःपृ ँय ःपृ ँयास दे तो, ती ती अशी परत
तयांचयाह| डो4यावर येऊन आदळते; कारण ूतयेक अःपृ ँय जात दसु ¯ या कोणतयातर|
खालचया जातीस अःपृ ँय मानीत असते. अगद| सग=यांचया खालची जात कोणची ते सापडन ू
काढÞयाच काम तर शेषाची टाळच शोधून काढणारे एखाद पाताळयंऽ काय ते कF जाणे!
हे चे³मा लोम उचचवण|यांचया शेतीच सार काम करतात. 7या ःवामीचया पदर| हे असे
राहतात तयांचे ते वंशपरं परा कृ षक होऊन पडतात. दसु ¯ याचया शेतावर वाटे ल ते¯हा नोकर|
करणे तयांना दघ ट ु . ते शेतीत बांधलेले असतात. तया चे³माच ल¹न ¯हावयाच तर तयाला दहा
Fपये आप~या ःवामीस दे ऊन अनु7ा िमळवावी लागते. हे चे³मा आप~या Uीस Íवकू ह|
शकतात. सन १८४१ पय त तर मुलगा साडे तीन Fपयांना िन मुलगी तीन Fपयांपय त Hांचयांत
Íवकली जाई.
हे चे³मा लोक अगद| ूाचीन काळ| मलबारमºये लहानमोठ|ं रा7य कर|त असावे असा
इितहास7ांचा अिभूाय आहे , चेरनाि ह| अशीच एका राजाची राजधानी होती. पुढे ते पराभूत
होऊन जेतयाशीं तयांच हाडवैर जुंपल िन तयाचा पÍरणाम तयांची अःपृ ँयता ह| असावी.
तयांचया पुला, चे³मा ूभृ ती काह| पोटजाती गोमांस खातात. तयांना अःपृ ँय चे³माचया इतर
जातीह| अःपृ ँय मानतात. चे³ श¯दाचा अथ शेत असाच आहे . तयांचे आजचे मुFय धंदे ह|
शेतीचेच यावFन पूव| हे च Hा भूमीचे धनी असावे. पुढे भूिमच ःवामीतव दसु ¯ याकडे जाऊन हे
के वळ भूदास (Serfs) होऊन बसले असावे असा एक तक आहे .
चे³मा िन पुिलया Íहं दधम|य ू , दे वीदे वपूजक, परकु çट|, कमरकु çट|, चयन ूभृ ती तयांचया
ÍविशP दे वतापूव ज यांचीह| पूजा ते करतात. कक आÍण मकर संबा=तीस ते ओनम् (ॐ?) िन
Íवंणुभगवानांचे चरणी ूसाद वाहतात. तयांचया ÍववाहÍवधीत वृ @ांवर तांदळांचा ु मारा करतात.
आÍण Ôमंगलम् Õ नावाचा सं ःकार झाला क| ल¹न लागते. चे³माची Uी तयांचयाहनह|

नी 7यांना
तेह| अःपृ ँय समजतात तया पÍरया ूभृ ती जातींशी संबंध ठे वताना आढळली, क|
जातीतबÍहंकृ त होते - आÍण अथा तच इसाई िन इःलाम यांचया पंजांत अचानक सापडते! सन
१९२१ चया िशरगणीूमाणे Hांची संFया - चे³मा अड|च लH िन पुिलया पावणेतीन लH होती.
हे चे³म लोम आपलीं ूेते गाडतात.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८१
जातयुचछे दक िनबंध
होिलया - हे मलबारचया वर दÍHण कानडात मुFयतवे राहतात. होला श¯दाचा अथ भूमी,
तयापासून तयांचे होिलया ह जातीवाचक नाव पडल. चे³मा या श¯दाचा अथ जसा भूिमधर
तसाच या होलीयांचाह|. इतक च न¯हे तर, चे³मांचीं ूाचीन रा7य मलबारमºये होतीं, तशींच
होिलयांची दÍHण कानडांत होतीं. अथा त् तयांची भूिम Íवजयी लोकांचया हाती गेली, ते¯हा हे
के वळ भूिमदास होऊन बसले. हे ह| आपली ूेते गाडतात. हे ह| अःपृ ँय. हे ह| उचचवण|य
भूःवामींचया कृ षीच काम करतात. 4विचत् पोटधंदे ¹हणून कपडे Íवणतात, मासेमार| करतात.
यांच मुFय दै वत िशव िन मामदे वता. एक आ°य कारक चाल यांचयात आहे . ती अशी क|ं
होिलयांचा ःपश वा ूवेश ॄा(णवःतीत झाला तर जसे ॄा(ण अपÍवऽ होऊन ूायÍ°d घेतो,
तसेच जर ॄा(ण चुकू न होिलयावःतीत िशरला तर होिलया लोकह| आपली वःती बाटली असे
समजून ती शु @ करÞयाचा एक संःकार करतात! यांचया एकं दर र|ितभाती, अंगलट, इितहास
यावFन हे कानडांतील होिलया, मलबारांतील चे³मांचयाच जातीचे असून ूाचीन काळ| तयांचे
पूव ज एकच असावेत असे अनुमानण भाग पडते. तयांची संFया सन १९२१ चया
िशरगणतीूमाणे पावणेसात लH होती.
प~ला - ह| अःपृ ँयांतील ितसर| मोठ| जात. तंजोर, Íऽचनाप~ली, सालेम िन कोइमतून
Íज~Hांतून वसलेली आहे . प~ला श¯दाचा अथ खोल भूमी. Hांचा धंदाह| खोलगट भूमीत
तांदळाÍद ु क शेती करणे. HावFन कानडातील होिलया िन मलबारातील चे³माूमाणे हे ह| पूव|
Hा भूमीचे धनी िन नंतर तयांचे Íवजेते भूःवामी झा~यावर तयांचे भूदास झालेले असावे असे
तÍक ले जाते. ःपृ ँयांचया गावात हे राह

शकत नाह|त. गावाबाहे र यांची वाड| झोपçयांची असते.
तीस प~लाचेर| ¹हणतात. तयांची जातीसंःथा िचवट िन आ°य वाटÞयासारखी संघÍटत आहे .
ूतयेक गावी तीनचार जण ÔमुÍखयाÕ असतात ते पंच. तयांचयात एक अºयH तो Ôनाdुमु!पन.Õ
एक ÔअडमÍप~लची ु Õ चपराशासारखा पंचायतीचया वेळ| सवा स जमÍवणारा, आजचया भाषत
ÔूतोदÕ (Whip). यांचया जातीचेच =हावी, धोबी ःवतंऽ असतात. जातीिनयम मोड|ल तयास
जातीचयुत करतात िन तयाच काम हे =हावी, धोबी कोणी कर|त नाह|त. हे लोक िशव िन
मामदे वता भजतात. सन १९२१ त यांची िशरगणती नऊ लHांजवळ होती.
पाÍरया, माल आÍण माÍदगा - Hा मिासमकड|ल अःपृ ँयांचया उरले~या दोन मोçया
जाती. पाÍरयात काह| नगारा वाजÍवतात. पण बहतांश

लोक चे³मा, होिलमा िन प~ला या
वर|ल जातींूमाणेच शेतक| कFन शेताचया ध=याची बांधलेली नोकर| Íपçयान् Íपçया करतात.
माल िन माÍदगा हे तेलगु ूांतांत िन पाÍरया हे तामील ूांतात बसतात. Hांचया अपासात
रोट|बंद|, बेट|बंद| ूभृ ती जातबं²ा आहे तच ह सांगण नकोच. हे काली, िशव, Íवंणू, आÍण
मामदे वता पुजतात. गे~या िशरगणतीत पाÍरयांची संFया चोवीस लH, माल चौदा लH,
माÍदगा सात लH अशी होती!
दÍHण कानडातील होिलया, मलबारातील चे³मा, तंजोरकड|ल प~ला, तामील ूांतांतील
पाÍरया िन तेलगू भागांतील माल-मÍदगा Hा पाच जाती ¹हणजे ÔपंचमÕ जात! Hा पाच
मोठमोçया अःपृ ँय जातींची एकं दर संFया साठ लHांवर जाते! युरोपातील तीनचार पोतु गीज,
डे =माक , Íःवतझल ड रा¶ांइतक ह संFयाबळ! अध| इटली! इतक ह आप~या Íहं दू रा¶ाच
संFयाबळ आज आप~यापाशी असून नसून सारख झाले आहे ! या अःपृ ँयतेचया महारोगाचया

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८२
जातयुचछे दक िनबंध
खाईत आ¹ह|च आपण होऊन तयांना Íपचत ठे वीत आहोत, मृ तूाय कFन ठे वीत आहोत! ते
अःपृ ँय आहे त इतक च न¯हे , तामील ूांतातील चोवीस लH पाÍरयांपैक| बहतेक

जाित मिासीय
सनात=यांमºये अःपृ ँयच न¯हे , तर अ7ँय!! समज~या जातात. तयांचया ःपँया नेच न¯हे ,
सावलीनेच न¯हे तर नुसतया दFन ु Íदस~याने Íवटाळ होतो! ःनान करावे लागते. तयांचा श¯द
कानावर पडताच जेवण Íवटाळते! मागा ने जर 4विचत् दरवर ू पाÍरया उचचवण|यासमोर येत
असला तर तो पाÍरया चçकन आपल त|ड पदराने झाकू न घेईल; कारण तो अ7ँय! के वळ
अःपृ ँयच न¯हे ! तो Íदसताच उचचवण|य Íवटाळतील, तया पाÍरयास बहधा

गांवातून हाणमारह|
होई!
Hा पाची अःपृ ँय िन अ7ँय जाती मूळ एकजात होतया ह बहतेक

इितहास7
समाजशाUांच मत! तया एका कृ षक जातीचया पाच जाती, ूांत िन भाषापरतवे झा~या. तया
पाचाचया प=नास िन प=नासांचया पाचशे! अःपृ ँयांतह| अनुलोम, ूितलोमाचया सु¯ यांनी
बोकडाचा बळ| कापावा तसा - समाज, रा¶ कापून कापून तुकडे तुकडे उडÍवले! ःपृ ँय
अःपृ ँयांस िशवणार नाह|, त|ड बघणार नाह|. Hा सा¯ या पाचशे जाती ज=मजात पृ थक् ,
रोट|बंद, बेट|बंद!
हाय हाय! अशा आमचया या लोकांत कसली संघटना िन कसल ऐ4य होणार! छे : छे :!
Íहं दरा¶ाची ु संघटना जर हवी, आजचया पÍरÍःथतीशी ट4कर दे Þयास समथ असे जातीवंत ऐ4य
हव, तर हा ज=मजात जातीभेदाचा राHस ूथम मारलाच पाÍहजे आÍण तयास मारण इतक
सोपे◌े◌ं क|, ÔमरÕ ¹हणताच तो मरतो! के वळ आमचया इचछे त तयाच जीवन आहे ! Hाचयाच
उलट िस@ा=त ¹हणजे के वळ आमचया इचछे त आमच मरण आहे ! नुसती अःपृ ँयता काढून
भागणार नाह| तया Íवषार| शाखेच मूळ जो ज=मजात जातीभेदाचा Íवषवृ H तोच मुळासु@ा
उखडन ू टाकला पाÍहजे.
जोवर Hा जातीभेदांस आ¹ह| आमचयाच इचछे ने आमचया रा¶ाचया कं ठास नख लावू दे त
आहो, तोवर आ¹हांस मारÞयाच काम शऽूला करावयास नकोच; आ¹ह| आपण होऊनच मरत
आहोत. मिासमध~या Hा पाची अःपृ ँय जातीं इःलाम िन इसायी िमशन दोहो हातांनी आमच
संFयाबळ लुट|त आहे त यांत काय आ°य ! नुसतया इसायी लोकांनी प=नास हजारांवर
अःपृ ँयांस दोन-चार वषा त Íभःती के ले! मोपला मुसलमानंसारFया अडाणी जातीह|
अःपृ ँयांना धडाधड बाटवीत आहे त. तया ÍवपHाचया नावाने रडन ू आता काह|ह| होणार नाह|.
जी दु :Íःथती मिासची तीच सव ऽ!
जर आ¹ह| Íहं दू Hा ज=मजात जातीभेदाचा आमूलात उचछे द कF तरच तF! रा¶ ¹हणून,
धम ¹हणून यापुढे जगू शकू ! दसरा ु उपाय नाह|!!
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८३
जातयुचछे दक िनबंध
१४ हा अनुवंश, क|ं आचरटपणा? क|ं आतमघात?
आप~या Íहं दू रा¶ात आज 7या सहॐावधी जाती-ऊपजाती-पोटजाती पोटपोटजाती पडले~या
आहे त, तया सा¯ या जणू कायअनुवंशाचया (Heredity) सृ Pीिनयमांचा अतयंत सखोल अ¹यास
कFन कोÞया महान् समाजशाU7 पु³षाने गÍणतागत कोPकात आखून, रे खून मग पाडले~या
आहे त; तयांचया ूतयेक गटाचे रñबीजगुण हे अ=य गटशचया रñबीजगुणापासून िभ=न आहे त,
असे जणू काय अगद| अ²यावत् ूयोगशाळे त ते रñबीजगुण थब थब पर|Hून ठरÍवल आहे .
7याच 7याच रñबीजअनुवंशÍव7ानाचया कसोट|ने संक|ण झाल असता संतती िनकृ P
िनकृ Pतरच होणार असे ूयोगा=ती ठरल, तयांचे तयांचेच गट िनरिनराळे के ले आहे त आÍण
याःतव आजचया या सहॐावधी जाती-उपजाती-पोटजाती-पोटपोटजाती मोड~याने समाजशाUाच
कं बरड च मोडन ू जाणार आहे असा आभास काह| लोक आजकालचय शाUातील मोठमोठे
Heredity Eugenics ूभृ ती गालफु गाऊ श¯द वारं वार उचचाFन उतप=न कर|त असतात!
पण हा आभास Íकती खोटा आहे याचा अगद| िनÍव वाद पुरावा आज 7या हजारो
जातीपातींची वीण वाढलेली आपणांस Íदसत आहे ; तयांपैक| Íकतयेकांची पृ थक् पृ थक् उतपdी
पाÍहली असता सहज िमळू शकतो. कोणतयाह| रñबीजाची थब थब पर|Hा ूयोगशाळे त होऊन
अमुक कु ळाच रñबीज ह|न ठरत आहे ¹हणून तयाची जात आ¹ह| िनराळ| करतो, असा
उ~लेख एखा²ा समाजशाU7ाचया वा अनुवंशÍव7ानाचा असलेला पुराणात 7यांचया ूकरणी
मुळ|च सापडत नाह|, अशाच हजारो पोटजाती आहे त; इतक च न¯हे , तर तया पोटजाती वा
जाती कशा झा~या तयांची जी उपपdी वा उतपdी पुराणात Íदलेली आहे , तीत वर|ल ूकारचया
शाUोñ पर|Hेची लवलेश सूचनासु@ा नसून Íदलेलीं कारणे िन¯वळ भाकडकथाच काय तया
आहे त!
तयापेHा िनणा यक पुरावा असा. पुराणांची पान मुिणकलेने मोजून वरचा पुçठा तया
पोथीवर जे¯हा इतका प4का बांधला क|, तयापुढे एकदे खील अनुPु प तया पुराणात घुसडÞयास
जागाच उF नये, तया पुराणरचनेचया इितौी काळानंतर अगद| अवा चीन काळापय त 7या
जातीचीं पु=हा शकल उडत राÍहलीं िन ती शकल ःवतंऽ न¯यान¯या उपजाती बनत चाललीं,
तयांचया उतपdीची माÍहती अगद| साधार िन बहधा

सरकार| कागदपऽांतूनच न|दÍवली गेलेली
आहे . तया अगद| ऐितहािसक माÍहतीवFन तर ह ःपPच होत आहे क|, रñबीजांची शाUोñ
पर|Hा होऊन अनुवंशाचया 7Pीने समाजात उdम संततीची भर पडावी अशा कोणतयाह| हे तूने
Hा आजचया जातीपाती वेगवेग=या के ले~या नसून तयांचया फाटाफू ट| Ôतू मांस खातोस क|ं
नाह|?Õ Ôतू शै व क|ं वैंणव? Ôतू उ¹याने Íवणतोस क| बस~याने?Õ Ôता7या दधाची ु साय
काढतोस का तापÍवले~या?Õ Ôतू नािशक Íज~Hात राहतोस क| नागपूर?Õ अशा अतयंत
हाःयाःपद मतिभ=नतेने एकमेकांवर बÍहंकार पडन ू तया होत आ~या आÍण एके क जातीचे
तुकडे उडत न¯यान¯या काय तया जाती पडत चाल~या.
हातचया काकणास आरसा कशाला? आज चालू असले~या या हजारो िभ=निभ=न रोट|बंद,
बेट|बंद जातीपातींचया उतपdीÍवषयीची काह|ंची जी माÍहती पुराणांतील भाकडकथांत Íदली आहे
आÍण काह|ंची जी अगद| ऐितहािसक कागदपऽांत न|दली आहे , तयांचीच काह| उदाहरण खाली

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८४
जातयुचछे दक िनबंध
दे ऊ. तयावFन ह अनायासच उघड होईल क|, अशा शेकडो जातीपातींचा उगम
कोणचयाह|अनुवंश, रñबीजाद| शाUीय पर|Hा ूभृ ती वै7ािनक तïवात झालेला नसून तो
झालेला आहे िन¯वळ भाकडकथात िन आचरटपणात!
हो, िन¯वळ आचरटपणात! तया श¯दापेHा दसरा ु यो¹य श¯दच तीं कारणे एकऽ
उ~लेखावयास सापडणार नाह|. आचरटपणा ¹हणजे आचारांचे बांकळ ःतोम! उभ गंध का
आडव गंध! कोणी उ¹या गंधाचया वैंणवाने आडव गंध लावल क|, झालाच तो एकदम
जातीबÍहंकृ त! तयाचयाबरोबर तयाच घर, जो जो तयाचयाशी खाईल, Íपईल तो तो, क| तयांची
बनली एक नवीन पोटजात! आÍण जात ¹हणजे रोट|बंद, बेट|बंद. रा¶ाचया एकसंधी, एकजीवी
दे हाचा आणखी एक तुकडा टाकलाच ताडकन् वंशपरं परा तोडन ू ! के वळ गंध लावणयात प=नास
Íपçयांपूव| कोण दहापाच ¯यñ|ंची चूक झाली ¹हणून! शेकडो जातींचे तुकडे पडन ू आजचया
शेकडो िभ=न पोटजाती उतप=न झाले~या आहे त - अगद| अशाच आचरटपणापायी!
कोणाला ह| अितशयोÍñ वाटत अस~यास ह| एक अगद| अवा चीन िन कागदोपऽी
पुरा¯यातह| सापडणार|, एका उपजतीचया ज=मपÍऽके ची न|द पाहा!
१४.१ ‘कं चोळ ’ ूभूची जात का आÍण कशी झाली?
ती ग¹मत अशी! सरासर| द|डशे वषा पूव| पाठारे ूभू जातीत एक ल¹नसमारं भ होता.
पाठारे ूभू जातीची एकजात सव व¯ हाड| मंडळ| मंडपात जमली. जातीचा एकजीवीपणा वाढन ू
अिधक संघÍटत ¯हावी अशासाठ|च हे सामाÍजक िन धािम क समारं भ योÍजलेले असतात.
मंडपात जातीचे इP सगेसोयरे जमताच र|तीूमाणे गंध लावÞयासाठ| एक त³ण गृ हःथ कं चोळ
(गंधपाऽ) घेऊन सभेत आला. गंध आधी कोणास लावाव ह न4क| न कळ~यामुळे तयाने 7या
पÍह~या गृ हःथास गंध लावल तयाचयाÍव³@ अममान सांगणा¯ या गृ हःथाने ूितपादन करताच
गंधाचया अममाना-Íवषयी कडा4याच भांडण जुंपून ग|धळ माजला. तयात तया गंध लावणा¯ या
त³णाचीह| ओढाताण होत राÍह~यामुळे तो वैतागला िन गंधाच ते कं चोळे तसेच खाली फे कू न
दे ऊन संतापाने मंडपाबाहे र िनघून गेला.
एका ल¹नाचया एका मंडपात जमले~या एका व¯ हाड| मंडळ|ंतील ह य:कÍ°त् भांडण -
गंध सो¹याला सोडन ू गो¹याला लावल, गंधपाळ , ते कं चोळ , एका त³ण मनुंयाने खाली
फे कल. ह| द|डशे वषा पूव| घडलेली एका त³णाची एक अितHु~लक चुक|! आÍण ितचा
पÍरणाम? एका एकगट| पाठारे ूभू जातीचे दोन तुकडे होण! वंशपरं परा रोट|बंद, बेट|बंद! एक
नवीन जात फु टन ू िनघण!!
तया गंधपाळ फे कू न गेले~या त³णास िन अममानासाठ| भांडणा¯ या तयांनी गंध न
लावले~या मं डळ|स उलट पHाने दं ड के ला. कसला? तयांचया वैयÍñक अपराधासाठ| काह|
दे हदं ड वा ि¯यदं ड? न¯हे ! दं ड ¹हटला क| जातीबÍहंकाराचा! जातीबÍहंकार ¹हटला क|
तयांचयाशी कोणी जेवू नये, कोणी Íववाह

नये! रोट|बंद|, बेट|बंद|! बर ती तर| तया ¯यñ|पुरती
न¯हे . तयांचया यचचयावत् वंशजांचया Íपçयान् Íपçया चालणार|! एकाने द|डशे वषा पूव| एक
गंधाच कं चोळ फे कल Hा एकाचया अपराधासाठ| दं ड, तयाचया Íपçयान् Íपçयांस! तयाचयाबरोबर

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८५
जातयुचछे दक िनबंध
खाणा¯ याÍपणा¯ या सवा स!! तयांचया ज=मले~या मु लाबाळांस; न ज=मले~या सतरा¯या भावी
Íपढ|चया मुलाबाळांना!!! हा खा4या आमचयात शतकोशतक चालत आलेला आहे ! शेकडो
उपजाती, पोटजाती, पोटपोटजाती अशा पडत आले~या आहे त!
तया गंधाच कं चोळ फे कले~या त³णावर िन तयाचा पH घेणा¯ यांवर तया लहानशा मंडपात
जो बÍहंकार पडला, तयाची बातमी पाठारे ूभूंचया िनरिनरा=या गावी जसजशी पोचत गेली,
तसतशी गावोगाव ती बÍहंकार - ूितबÍहंकाराची ¯याद पसरत गेली. शेवट| तया बÍहंकृ तांची
एक Ôकं चाळे Õ ूभू नावाची पोटजात बनली! ते आपसात जेवतात, आपसात मुली दे तात घेतात.
तया दोन जातींना पु=हा एकवटÞयाचे यH करÞयात आले; पण काह| उपाय चालेना. बॅ.
जयकर ूभृ तींनी अगद| अलीकडे दे खील हे ूयH कFन पाÍहले, पण फु कट.
आज जर कोणी एका मनुंयाने एखा²ा संघाचा, मंडळाचा वा नगरसंःथेचा एखादा िनयम
मोडला, तर तया ¯यñ|स फार तर दं ड होईल; पण जर कोÞया =यायाधीशाने अगद| चोर|सारखे
अपराधसु@ा पु=हापु=हा करणा¯ या चोराला िशHा Íदली क|, तयालाच न¯हे तर तयाचया
ज=मले~या मुलांना, तयाचया न ज=मले~या नातवापणतवा-पडपणतवांना सdर Íपçयांपय त
तु³ं गात टाकाव वा दं ड कर|त राहाव, तर आपण तया =यायाधीशास भमीPालयातच (Lunatic
Asylum) बंद कF.
परं तु अगद| तशीच रानट| प@त आपण आप~या जातपंचाइतीतील आडदांड =याय-
िनवाçयातून शतकोशतके चालÍवलेली असून तया अ=यायी ÍवÍHBपणालाच Ôसनातन धम Õ
ÔिशPाचारÕ ूभृ ती नावांनी गौरवीत आलो आहोत.
काह|ह| Hु~लक गोP जातीपातीचया Fढ|Íव³@ घडली क|, लगेच जातीबÍहंकाराची िशHा
तया ¯यñ|ला वा पHाला दे Þयात येते आÍण जातीबÍहंकाराची ह| िशHा तया ¯यñ|पुरतीच न
ठे वता वंशपरं परा चालत राहते. तयामुळे तया एका जातीचया हटकू न दोन जाती होतात! जातीच
संघÍटत बळ कमी होते आÍण जातीबÍहंकार ¹हणजे रोट|बंद| िन बेट|बंद| हाच अस~याने,
रा¶ाचया अखंड जीवनाचया सतत ओघाचीच खंडÍवखंड तुटक डबक|ं होऊन पडतात! ¯यñ|चया
अपराधासाठ| रा¶ास दं ड पडतो! तया मूळचया Hु~लक वा मोçया वैयÍñक अपराधामुळे रा¶ाची
हानी होते, तयाहन

शतपट अिधक हानी तया अपराधभरपायीसाठ| के ले~या दं डामुळे च होते! ती
कशी याच ह वर Íदलेल कं चोळे ूभूचया पोटजातीचया उतपdीच अगद| अवा चीन उदाहरण ःपP
कर|त नाह| काय?
कं चोळ फे कल ते¯हा तयातील गंध सांडल, एकदोघांचा अपमान झाला हा अपराध! तया
अपराधापायी सांडले~या िशंपलीभर गंधाने वा कोÞया य:कÍ°त् एकादोघा गावठ| मानक¯ यांचया
अपमानाने रा¶ाची काय हानी झाली होती याचा Íवचार करा आÍण तो अपराध घडू नये
¹हणून जातीबÍहंकाराचया दं डापायी एका जातीचया रñबीजाचया भाऊबंदांत वंशपरं परे चा
संबं धÍवचछे द, ममतवÍवचछे द होऊन दोन िभ=न जाती झा~यामुळे रा¶ाची जी हानी झाली ितचा
Íवचार करा! ¹हणजे उठ~या बस~या जातीबÍहंकाराची, रोट|बंद|, बेट|बंद|ची िशHा दे णा¯ या
आमचया बांकळ सवयीचे घातक पÍरणाम चटकन् ºयानात येतील!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८६
जातयुचछे दक िनबंध
आता गंधाच कं चोळ द|डशे वषा पूव| एका त³णाने फे कल Hापायी पाठारे ूभूचया एकसंध
जातीचे दोन तुकडे पडले. तयात रñबीजाचया वै7ािनक पर|Hेचा वाअनुवंशाचया कसोट|चा
लवलेश तर| संबंध येतो का? पाठारे ूभूंतून फू ट~यानंतरह| कं चोळे ूभू अजूनह|, अितशय
अडचण पडते तर|, आपलीं ल¹न आपसातच कर|त आलेले आहे त! िभ=न रñबीजाचा ू÷च
काढण श4य नाह|. के वळ गंधाच कं चोळ एकाने द|डशे वषा पूव| फे कल, एवढ च कारण! आÍण
पÍरणाम एका जातीचया रोट|बंद, बेट|बंद अशाच वंशपरं परा दोन जाती पाडण! आता सांगा, हा
अनुवंश क|ं, िन¯वळ आचरटपणा क|ं, ॅिमP आतमघात?
अशाच अतयंत Hु~लक मानपानाद| गावंढळ क~पनावार| तंटे होऊन आÍण जातीबÍहंकार
एकमेकांवर पडून एका जातीचया दोन जाती, तयांचया चार जाती कशा पडत गेले~या आहे त
याची साधारण माÍहती Íरसले, ए÷ोवेन ूभृ ती लेखकांनी Íदलेली आहे . िशरगणती करणा¯ या
अ¹यासू अिधका¯ यांची ह| माÍहती कोणीह| उघçया डो=यांनी जर वाचली, तर तयाची िनÍ°त
पटे ल क|, Íहं दू रा¶ाचे जातीपातीपायी हे जे हजारो रोट|बंद, बेट|बंद तुकडे तुकडे पडलेले आहे त,
तयांतील शेकडो जाती अशाच िन¯वळ आचरटपणामुळे पड~या. अनुवंशाÍदक कस~याह|
वै7ािनक कसोट|ने कोणी बु@या आखून-रे खून तया पाड~या असा आभास उतप=न करणे
िन¯वळ कु भांड होय!
कोणी ¹हणेल क|, ह| गोP Íहं दं चया ू Hा अवा चीन पाखंड कालात पडले~या जाती-
पातीÍवषयी खर| असली तर| आमचया पोथीपुराणांचया कालाÍवषयी खर| नाह|. तया वेळ| जाती
पडत तयाअनुवंशाद| समाजशाUीय कसोट|ने, रñबीज पारखूनच पाड~या जात अस~या
पाÍहजेत, असे जर कोणास वाटे ल, तर तयाने एकदा पुराणांतून िन पो°यांतून अनेक जातींचया
Íदले~या उपपïया पाहा¯या! तया तर इत4या भाकड िन मूख पणाचया आहे त क|, तयापेHा वर
Íदलेली ऐितहािसक माÍहतीच कमी मूख नसली, तर िनदान अिधक ूामाÍणक तर| असतेच
असते! उदाहरणाथ , एक हजार वष तर| जातीचया अÍःतïवाचा उ~लेख सापडतो; ितचया
उतपdीÍवषयी संःकृ त पोथीपुराणांचया कालात काय वण न Íदलेल आहे ते पाहा!
१४.२ भंडार| जातीचया उतपdीÍवषयी पोथीपुराणांतील माÍहती
भंडार| जातीÍवषयी ॄा(ोdरखंड िन कथाक~पत³ या पो°यापुराणांत असे सांिगतल आहे क|
पूव| एकदा ितलकासूर नावाचा दै तय फार मातला. महादे वासह| फार पीडा झाली. ते¯हा
महादे वाने तयास दं डन ू घाÞयात घातला िन नंद|स आ7ाÍपल ÔÍफरव तो घाणा िन Íपळून काढ
तया दै तयाला!Õ नंद| घाÞयास तयाूमाणे Íफरवीत असता इकडे महादे व थक~यामुळे Ôहँश

Õ
कFन जो खाली बसतात तो तयांचया कपाळावFन एक घामाचा Íबंदू खाली गळला आÍण
तयातून ततकाल एक पु³ष उतप=नला! तयास पाहताच शं कर ¹हणाले, Ôतुझ नाव भावगुण!
कारण तू माझी ःतुती कर|त उभा आहे स! जा, मला तहान लागली आहे , ूथम पाणी आणून
दे !Õ (शं कराचया जटे त असणार| पितसेवािनरत भागीरथी या ूसं गी तीथ याऽेस कु ठे तर| गेली
असावी; नाह| तर पाÞयाची इतक| टं चाई महादे वास भासती ना, ह उघड आहे !) भावगु ण
¹हणाला, Ôदे वा, शीतोदक कु ठून आणू? इथे तर कु ठे दे खील ते नाह|.Õ असे ऐकताच शं कराने
इचछामाऽेकFन एक झाड उतपाÍदल. तेच ह नारळाच झाड! (वनःपितशाU7ांनी नारळ|चया

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८७
जातयुचछे दक िनबंध
झाडाची ह| उतपdी ºयानात ठे वावी. Hा कथेने अनुवंश Íव²ेतच काय पण वानःपतय Íव²ेतह|
ह| भंडा¯ यांची उतपdी सांगून भर टाकली आहे .) आÍण नारळ|चया झाडावर इचछामाऽेकFन
सुरामधुर फळ उतपाÍदली. ते¯हापासून नारळ|ला Ôसुतात³Õ ¹हणतात. भावगुण लगेच तया
झाडावर चढला आÍण तयाने तीं सुराफळ आणून, सोलून, त|डावर कोयतीचा टवचा माFन तीं
महादे वास !यावयास Íदलीं. (मनुंय-झाड-फळ इचछामाऽे उतप=न करणा¯ या महादे वाला तहान
लागताच त|डातच सुरा का उतपाÍदता आली नाह| वा झाडावरचया फळाला भावगुणाने वर चढन ू
तोडÞयाचया आधी, खाली का आणता आले नाह|, दे वच जाण!Õ) ूस=निचdे महादे व भावगुणास
¹हणाले, Ôजा अलकावतीचया भांडारावर तू अिधकार| हो, जा! ते¯हापासून तयास Ôभांडार|Õ
¹हणून लागले! आÍण शंकर सुरातFचीं सुराफल Íपऊ लागल. (तया Íदवसापय त भांग ूभृ ती
पदाथ च काय ते भगवान सेवीत असत; पण भंडार| भावगुणाची ओळख होताच भगवान् सुराह|
Íपऊ लागले. संगतीचा पÍरणाम! दसरे ु काय!)
पण इत4यात तया सुदै वाचया झाडावFन घसFन, नारळ|चया झाडावFन मनुंय आपटावा
तसा, भावगुण भांडार| खाली दद वाचया ु दगडावर आपटला. कारण पाव तीदे वी तयाला भांडारातील
सोन पाÍरतोÍषक ²ावयास आत गेली असता, एक ॄा(ण ितथे आला. तयास पाहताच भावगुण
भांडार| आपला पाट तया ॄा(णाला बसावयास दे ऊन उभा राÍहला. पाव ती सोन घेऊन आली िन
पाटावर पूव|ूमाणे भावगुणच बसला आहे असे समजून तया आगंतुक ॄा(णालाच सोन दे ऊन
चुकलीं. ॄा(ण लगेच उठून गेला. (पाव तीदे वींना साºया गुBपोिलसाइतक ह| अंत7ा न वा
¯यवहाराच भान या वेळ| राह

नये िन तया ॄा(णास अटक न होता तो सुटावा अं!) थोçया
वेळाने पाव ती वळून पाहतात तो भावगुण भांडार| पाठ|शीच उभा. ते¯हा तया ¹हणा~या, Ôअरे ,
तुला सोन Íदल तर| र गाळतोस कां?Õ ते¯हा तो Íबचारा ¹हणाला, Ôसोन ॄा(णास Íदल, मला
न¯हे ! मी धमा चाराूमाणे ॄा(ण पाहताच तयास माझा पाट दे ऊन उभा राÍहलो; तयाचया
दÍHणेत ¯यतयय येऊ नये ¹हणून मºयेच त|ड घातल नाह|. आपण दे वता! तो ॄा(ण ह
आपणांस कळणार नाह| असे माçया ःव!नातह| आल नाह|!Õ ह ऐकताच आपण फसलो याचा
पाव तीदे वींना राग आला आÍण तयांनी काय के ले ¹हणता? - तर तया ॄा(णाने तयांना
फसÍवल ¹हणून तया न फसवणा¯ या िशPाचारशील बापçया भावगुण भांडा¯ यास शाप Íदला क|,
जा ! तुçया जातीस नारळ|ची माड| िन ताड| Íवकू नच पोट भराव लागेल. दÍरि| राह|ल तु झी
जात सदै व! सोन असे भांडा¯ यास िमळणार नाह|! ते¯हापासून भांडार| जात नारळ|चया माड|स
Íवकू न उपजीÍवका करते. दÍरि|पणामुळे सोन गाठ| साचत नाह|! (समाधानाची गोP इतक|च
क| आमचया ओळखीपैक| एका चलाख भांडार| गृ हःथांनी तर| महादे वाचीं दोन चार दे वळ
बांधून तया विश~याने पाव तीदे वीचया शापाची नांगी Íढली पाडली आहे . ौीमंत भागोजीशेट क|र
भांडार| असताह| तयांचया हाती, Íखशात, बके त सो=याचया नाÞयांचे ढ|गचया ढ|ग खुळखुळत
असून आ¹ह| तया पाटावर बसले~या ॄा(णांचे वंशज असताह| आंगठ|इत4यादे खील सो=यास
पारखे झालेलो आहोत!)
जात कशी उतप=न होते तयाचया अशा पौरोÍणक कथा शेकडो आहे त; पण कु ठे ह|
रñबीजाचया पर|Hेनंतरअनुवंशा7ंçया सुूजनन साधेल अशी कसोट| लावून मग ह| जात नीज
िन उं च, ह| िनराळ| ती िनराळ| तशी आखणी के ~याची लवलेश सूचनादे खील सापडत नाह|!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८८
जातयुचछे दक िनबंध
जातीपातीचया उतपdीचय बहतेक

सा¯ या कथा अशाच साचयाचया, िनभ ळ भाकडपणाचया येथून
तेथून बांकळ!
वाःतÍवक पाहता भांडार| जात ह| भçटारक रजपुतांतून झालेली. भांड ¹हणजे मोठ| नौका.
संःकृ तात काय, Íकं वा पेशवाई कागदपऽांत काय, भांड हा श¯द तारवांस लावलेला आहे . (भांड
याच आप~यात जस पाऽ िन ताF असे दोन अथ होतात, अगद| तसेच Hा Vessal इं ͹लश
श¯दाचह| भांड आÍण ताF असे दोन अथ होतात. ह गमतीच सा¹य जाताजाता उ~लेखनीय
आहे .) मौय कालापासून भांडार| जातीचे पूव ज सामुÍिक सैिनक; ते पेशवाईचया अंतापय त
तसेच गाजत आले. तया मौय कालापासून Ôभांड, सेनेचे अिधप आÍण Ôभांड|Õ बनÍवणारे ह|
अस~याने तयांचया जातीस भांडार| हा श¯द लागला. ह| उतपdी Íवचारणीय क|, ती पुराणातील
महादे वाचया घामाचया थबाची िन घाÞयाला जुंपले~या नंद|ची? कोकणात भंडार| यांचा तारवांचा
धंदा मुFय, द³यम ु धंदा नारळ|ची माड| ताड| काढण, - Íवकण, तयाला अनुलHून कोÞयातर|
पुराÍणकाने ह| वर|ल भाकडकथा संःकृ तात दडपून Íदली. कारण पुराÍणक Íजतका भाबडट
िततके च तयाचे ते भंडार|. घरोघर ती Íटकली िन खर|खर| उतपdी सांगणार| माÍहती लोपली!
गंधाच कं चोळ एकाने फे कताच तयाचया िन तयाचया पHाचया सवा वर वंशपरं परा
जातीबÍहंकार टाकणार| ती पाठारे ूभू पंचाईत आÍण एका भावगुण भंडा¯ यावर रागावताच
तयालाच न¯हे , तर तयाचया Íपçयान् Íपçयांना, जातीचया जातीला, Ôिनतयाच दÍरि| रहाल!Õ
¹हणून Hा कथेतला शाप दे णार| पाव ती Hा दोघांचाह| अ=याय सारखाच असH,
अदरदश|पणाचा ू आहे ! मू ख भñांचया संगतीने दे वह| मूख बनतात ते असे! धांदलीत ॄा(ण
ओळखला नाह| ह| चुक| पाव तीची, रागावली भावगुण भांडा¯ यावर आÍण शाÍपली भांडार|
जातची जात ज=मोज=म! अयोºयाचया कै के यने Íकं वा पुÞयाचया आनंद|बाईने दे खील इतका
आततायीपणा सहसा के ला नसता!
१४.३ िशं!यांचया पोटजातींची उतपdी
सºया 7या ूकरणी िशं पी समाजात खूप खल चालला आहे तया भावसार HÍऽय जातीचया
उडाले~या तुकçयांची उतपdी आणखी एक गंमत ¹हणून दे ऊ. भावसार HÍऽय अगद|
नामदे वांचया काळापय त रोट|बेट| सव ूकरणी एकजात, एक रñ, एक बीज, मूळ Íहं गला दे वीचे
शाñपंथीय. पुढे नामदे वांचया िशंयांत जे मोडले तया भावसारांनी भÍñमाग ःवीकारला.
तयासरशी नामदे व िशं पी ह| उपजात झाली. शाñांनी भñांवर बÍहंकार टाकू न रोट|बंद| बेट|बंद|
के ली ¹हणून! तयांचयापैक| कोणाचया रñबीजाची वै7ािनक पर|Hा होऊन ते सु ूजननास कमी
यो¹य ठरले ¹हणून न¯हे ! के वळ दै वत िनराळे झाले ¹हणून! पुढे तया नामदे व िशं!यात काह|
नािशककडे , काह| कोकणात, काह| नागपुरात, गटागटांनी फार Íदवस राÍह~यामुळे एकमेकांशी
जाती¯यवहार घडू शकला नाह|. कारण, एखाद| वै7ािनकअनुवंशाची कसोट| न¯हे - तर तया
काळ| आगगाड|, मोटार न¯हती एवढ च! दळणवळण न¯हते. तयामुळे तया नामदे व िशं !यात
तीन पोटजाती पड~या. रोट|बंद, बेट|बंद! अगद| ऐितहािसक कालातील कागदोपऽांत गोवले~या
Hा गोPी. तयामुळे पुराÍणकाला तयांना शं कर, पाव ती, नंद| Hांचया ठराÍवक चौकट|त
बसÍवÞयास संधी सापडली नाह|. नाह| तर तया िशं पी लोकांचया जातीह| महादे वाचया अंगावर|ल

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ८९
जातयुचछे दक िनबंध
कफनी पाव तीने लगडझगçयात फाडन ू टाकली तया वेळ| पडले~या फाट4या िचंºयांतून
िनरिनरा=या अशा अगद| अनाद|कालीच उतप=न झाले~या आहे त, अशी पौराÍणक भाकडकथा
कु णी पंÍडतजी रचूनह| टाÍकते. Íकं वा Heredity, Eugenics ूभृ ती गालभराऊ श¯दांचीं पोकळ
आवत न कर|त, Hा पोटजाती तया शाUीय तïवानेच पाडले~या अशी अवा चीन भाकडकथा कु णी
समाजशाUा7 गोमाजी Íटचचून सांगू लागते! िशं !यांतील या सव पोटजाती अवा चीन. तयामुळे
हा िनÍ°त पुरावा िमळतो क|, तयांचयापैक| कु णीह| मूळचया सामाइकपणातील जातीबांधवांबाहे र
बेट|¯यवहार के लेले नाह|त. अथा त् रñबीज ूभृ तीतील उचचनीचतवामुळे Hा जाती पाड~या गे~या
हे धादांत खोट असून तया काळ| मोटार|सारखीं, अंतर नाह|शी करÞयासारखीं साधन नस~याने
तया जाती परःपरांपासून दराव~या ु , - पृ थक् झा~या. भौगोिलक, कोकणःथ, दे शःथ, पाटणे,
संगमे+र| ूभृ ती नावाचे िशंपी, वाणी, चांभार ूभृ ती जातीत, जे पोटजातीभेद पडलेले Íदसतात
तयांचे मुFय कारण ¹हणजे तयांचयातील पोटभेदांपैक| कोणात पडलेला उतकृ P रñबीजाचा
तुटवडा न¯हे , तर मोटार|ंचा तुटवडा, ह च होय!
१४.४ अं çयावर पाय पडला ¹हणून पोटजात!
अतयंत Hु~लक जातFढ| मोड~यासाठ| जातीबÍहंकाराचा दं ड दे ऊन एकदम वाळ|त
टाकÞयाची आÍण तयापायी नवीन जातींचे तुकडे पाड|त चालÞयाची ह| ूÍबया अगद|
आजदे खील सारखी चाललेली आहे . लहानसहान उदाहरण सोडन ू एका मोçया जातीचच एक
अगद| चटका लावून सोडÞयासारख ूकरण दाखला ¹हणून दे तो.
माळ¯यात ओसवाल नावाची एक ूाFयात िन ूमुख जात आहे . सन १९३१ मºये
तयांचयात एक मोठ| खळबळ उडÍवणार| गोP घडली. तया जातीतील एका शेठजीचया घरात
लावले~या एका तसÍबर|मागे एका िचमणीने दोन अंड|ं घातलीं होतीं. तयांतील एक लहान
सुपार|एवढ अंडे खाली घसरल. घसरल ¹हणून पडल. पडल ¹हणून फु टल, फु टताच तयांतील
िचकट रस भुईवर सांडला. तोच शेठजींचया दहा वषा चया एका मुलाने दार उघडन ू सप् कन आत
घुसÞयाचया धांदलीत तया फु टले~या िचमणीचया अंçयाचया िचकावर नकळत पाय टाकला हाच
तो भयंकर अपराध क| 7यायोगे ती जातची जात खळबळून उठली! पायास िचकट लागल
¹हणून ते मूल पाह

लागल, तो वड|ल माणसांच लH ितकड गेल िन अंçयाचया
वेलदोçयाएवçया पांढ¯ या कवचया, चीक, पाणी, सारे िमळून संºयेचया पळ|भर सामान
Íवखुरलेल Íदसल! झाले ! Íजकडे ितकडे , घर| शेजार| गवगवा होत बातमी फै लावली -
Ôअंçयावर पाय पडला! िचमणीच अंडे पायाखाली फु टल! मुलाचा पाय बाटला! शेठ बागमलांचा
मुलगा बाटला!Õ
ओसवाल जैन प4के शाकाहार|! तया लेकराला तयाचया घरचयांनीच तया Íदवसापासून
पंñ|बाहे र जेवणास बसÍवल. एक दोन Íदवसांत +ेतांबर जैनमंÍदरात जात पंचायत बोलावली
गेली - गंभीरपणे पूव|dर पH Íवचार कF लागला! िचमणीचया अंçयावर नकळत मुलाचा पाय
पडन ू चीक लागला, Hा भयंकर Íहं सादोषाःतव तया मुलास जातीबÍहंकृ त करावे क|ं नाह|?
खडाजंगी उडाली! दोन पH झाले! जात फु टली! तया मुलाचे घरचया घरच वाळ|त पडल!
तयांचया बाजूचे लोकह| वाळ|त पडले! Hा ूकरणाचा शेवट ठराÍवक पाय¯ यांनी दोन जाती

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९०
जातयुचछे दक िनबंध
पडÞयातच झाला असता; पण शेठ गोपीलाल छापेडावाले यांनी तयांचयावर असाच एक
बÍहंकार जातीने घातला होता, ते¯हा कोटा तच ते ूकरण खेचून तडजोड|तच काढण भाग
पडल होते; तयाूमाणे ह ह| ूकरण कोटा त नेÞयाचा धाक घालतच पंचायतीने मूग िगळून पुढे
काह| के ले नाह|. पण Íकतयेक गृ हःथांनी तया िचमणीचया फु टले~या अंçयावर पाय टाकणा¯ या
मुलाशी िन तयाचया घराशी रोट|¯यवहाराद| संबंध नाह| तर नाह|च ठे वला!
या दाख~यापुरता Íदले~या जु=यान¯या उदाहरणांवFन ह उघड होत आहे क|, आजचया
वैÍदक, जैन, िलंगायत ूभृ ती अÍखल Íहं दरा¶ात ु 7या हजारो जातीपाती पडले~या आहे त, तया
अनुवंश वा सुूजनन वा इतर कोणतयाह| समाजशाUीय रñबीजपर|Hेचया कसोट|स लावून
पडले~या आहे त, असा मोघम भास पसरÍवण िन¯वळ थापेबाजी आहे ! आजचया जातींतील
हजारो पोटजाती के वळ ूांत, भाषा, धम मते, क|बड| खाण क|ं बकरा खाण क| मासे खाण,
मांसाहार क| शाकाहार, लसूण क|ं कांदा, तंबाखू ओढण क|ं खाण, उ¹याने Íवणण क| बसून,
गंधाच कं चोळ फे कण, िचमणीचया फु टले~या अंçयावर नकळत पाय दे णÕ अशा अगद| बांकळ
कारणांवFन पड~या आहे त! एकसंधी, एकजीवी, अखंड अशा रा¶ीय दे हाचे Hा
ÔजातीबÍहंकारÕचया तलवार|ने खंड खंड असे हजारो तुकडे उडÍवले! काह| झाल क|, घाल
जातीबÍहंकार! आÍण जातीबÍहंकार ¹हणजे रोट|बंद|, बेट|बंद|, ज=मोज=म Íपçयान् Íपçया! हा
कसला अनुवंश! हा आहे िन¯वळ आचरट आतमघात!
¹हणूनच बडो²ासारFया काह| संःथानांतून गावंढळ, अडाणी िन तयांचया कृ तयांचे काय
रा¶ीय पÍरणाम होतात ह न समजणा¯ या जातपंचाइतांचया हातून जातीबÍहंकाराच ह
आतमघातक हतयार काढन ू घेÞयाचे जे िनब ध (कायदे ) होत आहे त, ते अगद| हवेतच. िन¯वळ
आचरटपणापायी पडले~या Hा जातीपाती - ह| जातीभेदाचीच ¯याद मुळापासून उखडन ू टाकली
पाÍहजे. तयाचे तडाFयात हाती येÞयासारख साधन ¹हणजे रोट|बंद|चा उचछे द, ूकट
सहभोजनांचा धूमधडाका!!
- (Íकल|ःकर)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९१
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९२
जातयुचछे दक िनबंध
१५ वळसूची!
फला=यथौदं बर ु वृ Hजाते: मूलाममºयािन भवािन वाÍप।
वणा कृ ितःपश रसैःसमािन तथैकतो जातीÍरित ूिचंतया।।१
तःमा=न गोऽ+रतकÍ°त् जातीभेदोÍःत दे Íहनाम् ।
काय भेदिनिमdेने संके त: कृ Íऽम: कृ त।।
- भÍवंयपुराण अ. ४०
बु@धमा चया महान् ूचारकात अ+घोष याची मोठ| यो¹यता मानÞयात येते. तयाने
िलÍहलेल संःकृ त Hोकब@ Ôबु@चÍरऽÕ ह का¯य बौ@ वाýमयातील एक उतकृ P, पू7य िन
ूासाÍदक मंथ असून ते संःकृ त वा%यातील का¯यसंपdीमºयेदे खील माननीय ःथान पावणार
आहे .
Hा Íव§ान् बौ@ ूचारकाने, तया काळ| वैÍदक िन बौ@ अशा आप~या Íहं दू रा¶ात पडले~या
धम पंथाचया दफळ|त ु जो एक अतयंत वादमःत िन तीो मतभेदाचा ू÷ होऊन बसला होता,
तया ज=मजात जातीभेदाचया ूथेवर तक मूलक चचा करणारा वळसूची नावाचा एक ूबंध
रिचलेला आहे .
उपिनषqकालापासूनच ःवतंऽ तïववादांनी वनोपवनातील आौमाआौमात भारतीय
वातावरण सदोÍदत िननादलेल असे. तयातह| ौृ तीःमृ तींचया मया दांचीसु@ा मंऽरे खा न जुमानता
बु@कालात जे¯हा बुÍ@वाद सव ःवी ःवतंऽपणे अकुं Íठत संचार कF लागला, ते¯हा तर रा¶ाचया
आÍण मान¯याचया ूतयेक Hेऽात Ôह असे कांÕ या ू÷ाचया अ͹नÍद¯यामºये ततकालीन
यचचयावत् मते, Fढ|, आचार, Íवचार साधकबाधक 7वालात तावून सुलाखून िनघू लागली.
वैÍदकांनी बौ@ांचीं आÍण बौ@ांनी वैÍदकांचीं वचन िन वचन, मंऽ िन मंऽ, कोÍटबम िन
कोÍटबम कु शाम तका चया Íपंजणाखाली नुसता तंतुन् तंतू Íपंजून काढला. वैÍदक वैÍदकांशी वा
बौ@ बौ@ांशी जे¯हा वाद घाली, ते¯हा तयांचया तक शु @तेला नेहमी Ôइित ौु ित:Õ Íकं वा Ôइित
बु@ानुशासनम् Õचया दल ¯य ु मंऽरे षेची आडकाठ| आडवी येई. कारण ौु ितवा4य खोट ह ¹हणण ह
वैÍदकावैÍदकांचया तका स अश4य; बु@वा4य खोटे ह ¹हणण ह बौ@ाबौ@ांतील तका वादास सव ऽ
िनÍष@. तयामुळे ौु तींची छाननी वैÍदक तका ला अश4य, बौ@ागमाची छाननी बौ@तक शñ|ला
अश4य. तयामुळे तया तया आBवा4यांचया कुं पणापय तच काय तो तका ची गित अकुं Íठत असे.
पण वैÍदक आÍण बौ@ यांचयात जे¯हा तेच उपिनषत् कालापासून ूचिलत असलेले ÔतͧqसंवादÕ
झडू लागले, ते¯हा ौु ितूभृ ती तया तया अनु~लंघनीय िन अशं कनीय मया दाह| तका चया गतीस
खुंटवू शक~या नाह|त. कारण बौ@ांना Ôइित ौु ित:Õ चा धाक नसे ितचा मंऽ िन मंऽ ते
तक मुशीत हे तूवादाचया सहाणेवर घासून, पारखून Íटकला तरच घेणार. वैÍदकांना Ôइित
बु@नुशासनम् Õची भाडभीड नसे. तया बु@ाचया श¯दानश¯दाचा तका चया मा¯ याखाली धु¯वा उडवून
दे Þयास ते कचरत नसत. अशा Íःथतीत बु@कालात ौु ती, ःमृ ती, आगम-िनगम, र|ितFढ|,
आचार-Íवचार या सा¯ यांची छाननी पु³षबु@|चया अ͹नÍद¯यात जशी झाली, ौु तींनादे खील

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९३
जातयुचछे दक िनबंध
पु³षबु@|ला पर|Hेला बसाव लागूनच काय जे ूमाणपऽ िमळÍवता येईल ते िमळÍवण भाग
पडल, तसा ूकार तयापूव| के ¯हाह| इत4या मोçया ूमाणावर झाला न¯हता.
यामुळे च बु@कालातील धमा धम , कमा कम , आचारानाचार यांची िचÍकतसा करणारे िनभ ळ
िन ःवतंऽ तका चयाच कसोट|वर पारखले जाणारे वादÍववाद आज मोठे मनोरं जक िन बोधूदह|
वाटतात. कु शाम बुÍ@वादांची तीं तया काळचया मानाने अूितम िन अकुं Íठत उदाहरण आजह|
वाचनीय आÍण Íवचारणीय वाट~यावाचून राहात नाह|त. अम4या मंथात अमुक आहे ¹हणूनच
ते खरे , हे पालुपद तया वादÍववादात तका च त|ड बंद करताना सहसा आढळत नाह|.
युñ|संगत, हे तूग¹य, बुÍ@िन8 अशा तया तया काळचया वादÍववादांचीं जीं काह| उदाहरण आज
उपल¯ध आहे त, तयातच ज=मजात जातीभेदाची खडखड|त भाषेत साधकबाधक चचा करणा¯ या
ौीमत् अ+घोष यांचया तया वळवूची नामक िनबंधास गणल पाÍहजे. तयात आजचया
तक प@तीचा अवलंब सव थैवपण नसण जर| साहÍजकच आहे तर|ह| तया काळचे चातुव Þय
Íवषयासंबंधी जे अनुकू ल ूितकू ल आHेपूतयाHेप चालू होते. तयांचा खल आजह| अ¹यसनीय
वाटावा इत4या बु Í@वादाने के लेला आहे . आजचया ज=मजात जातयुचछे दनाचया वादात आधार
घेÞयासाठ| न¯हे , तर Hा Íवषयावर तया काळ| आप~या रा¶ातील धुर|णांचीं काय मतामतं
असत तीं समजून घेÞयासाठ| उपयुñ आÍण अपÍरहाय असा एक ूाचीन अिधकृ त लेख ¹हणून
आ¹ह| तो ÔUीÕ मािसकाचया वाचकांचया सेवेस सादरवीत आहोत. मराठ|चया जुळणीस आÍण
ःथलावकाशास धFन भावाथा ची मांडणी करताना मूळ मंथांतील मते िन तक प@ती श4य
िततक| यथावत् अनुसरलीं आहे त.
१५.१ ौीमत् अ+घोषकृ त वळसूची
जगqगुF ौी मंजुघोषास शर|रवाýमनांह| ःतवून तयाचा िशंय जो मी अ+घोष तो
शाUाधारपूव क वळसूची नामक मंथ ूारं िभतो.
धम आÍण अथ यांना Íववेिचणा¯ या ौृ ती आÍण ःमृ ती Hांस मतमतांतरांचया भागाÍवषयी
जर| मी ूमाण मानीत नाह|, तथापी तयांचयातील Íव+सनीय िन सयुñ|क अशा भागाÍवषयी
ूामाÞयबु@| ठे वली तर|ह| चातुव Þया Íवषयीचया तुमचया क~पना तया मंथांचया आधाराने
िसÍ@ता येत नाह|त असे मला वाटते.
ूथम ॄा(णास Íववेचू. तु¹ह| कशास ॄा(ण ¹हणता? जीव, का जात, का ज=म, का
आचार, का वेद7ान, का 7ान? ॄा(Þय कशाने येते? ॄा(Þय ¹हणजे यांपैक| कोणते?
जीव ह च ॄा(Þय असे ¹हणाल तर वेदांत तसे समजÞयास मुळ|च आधार नाह|.
ॄा(Þययुñ अशी जीवांचीच एक ःवतंऽ जात आहे . ती काह| झाले तर| ॄा(णांची ॄा(णच
राहणार अशा मतास वेद मुळ|च समथ|त नाह|त. ूतयH दे वासंबंधी जर वेद ¹हणतात क|,
Ôसूय ! पशू रासीत् । सोम: पशू रासीत् । इं ि: पशू रासीत् पशवो दे वा:।।Õ दे वतासु@ा ूथम पशू च
होतया, नंतर कम बळाने दे व झा~या तर ॄा(णाचा जीव हा मूलत:च ॄा(ण होय,
अपÍरवत नीयपणे ॄा(ण ॄा(णच राहणार ह कस िस@ होईल? फार काय, नीचापेHा नीच असे
जे +पाक तेसु@ा ॄा(णच न¯हे त तर दे व होऊ शकले. Ôआ²dे दे वा पशव: +पाका अÍप दे वा

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९४
जातयुचछे दक िनबंध
भवÍ=तÕ असे ौु तीच ¹हणतात! तेच महाभारत अनुवाÍदते. महाभारतात एके Íठकाणी ःपP
िलÍहल नाह| का क|, कािलंजल टे कड|वर|ल सात िशकार| िन दहा हÍरण, मानस सरोवरावर|ल
एक बदक, शरq§|पावर|ल एक चबवाक् हे सव कु ³Hेऽात ॄा(ण असे ज=माला आले आÍण
वेदपारं गत झाले! मनू ¹हणतो चतुव द िन तयांची अंग-उपाग यांत ूवीण असलेला ॄा(ण जर
शू िापासनू दÍHणा Íकं वा इतर दान घेईल तर तयाला गाढवाचे बारा ज=म, डकराचे ु सहा ज=म
आÍण सdर ज=म कु ¯याचे येतील! यावFन ह उघड आहे क| ॄा(णाचा जीव ॄा(णःवFपी
असून तो के ¯हाह| अॄा(ण होऊच शकत नाह|, ह| क~पना ौु ितःमृ तींनाह| संमत नाह|.
आता जर असे ¹हणाल क| ॄा(Þय ह आईबापापासून ¹हणजे रñबीजातूनच ूाB होत.
ॄा(ण आईबापांचया पोट| जो ज=मतो तो आÍण तोच ॄा(ण होतो, तर तीह| क~पना
शाUाÍव³@ आहे . ःमृ तीतील ूिस@ HोकावFन ह उघड आहे . अचलमुनींचा ज=म हdीचया
पोट|, के शÍपंगलाचा घुबडाचया पोट|, कौिशक गवताचया पोट|, िोणाचाय मड4याचया पोट|,
तैÍdर| ऋषी पआयाचया पोट|, ¯यास कोिळणीचया पोट|, कौिशक|चा शू Íिणीचया पोट|, Íव+ािमऽ
चांडाळणीचया पोट|, विस8 वेँयेचया पोट| ज=मले, हे Hोक ःमृ तीतील ¹हणून तु¹हांस मा=य
असलेच पाÍहजेत. या सवा ची आईबाप ॄा(ण नसताह| तयांना तु¹ह| ॄा(Þयाचे अिधकार|,
ॄा(ण ¹हणून मानता तया अथ| आता माताÍपतयांचया §ारे च काय ते ॄा(Þय लाभते, ॄा(ण
आईबापांचया पोट| येतो तोच ॄा(ण होऊ शकतो ह ह| ¹हणण खोट ठरते.
ःमृ तींतील Hोकांची गोP सोडली तर| ूतयH ¯यवहारात जे ूकार आपण ऐकतो िन पाहतो
तयाचाह| Íवचार संकोच सोडन ू के लाच पाÍहजे. अनेक उदाहरण Íपçयान् Íपçया घडत आलीं िन
ूतयH घडतात नाह| का क|, 7यात शूि पु³षाशी ॄा(ण ÍUयांचा गुB संबंध घडन ू झालेली
संतती तया तया ॄा(ण कु लातच मोडत राहते? आई व बाप कोणी तर| वा दोघेह| ॄा(ण
नसताह| मनुंयाला ॄा(Þय ूाB झा~याची ःमृ ती िन ¯यवहार यांतील उदाहरण ॄा(Þय आई-
बापांचयामुळे िमळते या ¹हणÞयाला खोçयात काढतात.
बर , एकदा िमळालेल ॄा(Þय, ॄा(ण आईबापांचया पोट| िन:संशय ज=म घेत~याने
लाभलेल ॄा(ण, जर ॄा(Þयाची पैतृ क उपdीच तेवढ| खर| असे मानल, तर पु=हा मरे तो
नाह|स होता कामा नये. ॄा(ण Íपतरांचया पोट| आ~यानेच जे िमळते ते तसा ज=म होताच
िमळाल ते आजीवन राहणारच. कारण तयाचया ूाBीची जी एकच अट ती ूथम ज=मत:च पुर|
झालेली असते. पण ःमृ तीवFन तसे Íदसत नाह|. मनू ¹हणतात क|, जो ॄा(ण मांस खाईल
तो ततकाळ ॄा(Þयापासून चयुत होतो. मेण, मीठ, दधू Íवक|ल तो ॄा(ण तीन Íदवसांत शू ि
होतो! अथा त् ॄा(ण आईबापांचया पोट| ज=म घेण ह च काय ते ॄा(Þयाच कारण न¯हे ,
संपादनाचा उपाय न¯हे . ज=मावरच िनÍ°त होणारे ॄा(Þय नीच कमा ने एकाएक| नाह|स कस
होईल? आकाशात उडणारा घोडा पृ °वीवर उतरताच ड4कर ु बन~याची कथा कोणी कधी ऐÍकली
आहे वा Íव+ािसली आहे ?
आता ॄा(Þय हा शर|राचा धम आहे , ÍविशP शर|रात ॄा(णपण साठÍवलेल असते, असे
¹हणाल तर मोठाच घोटाळा होईल. ॄा(णच शर|र ूेत होताच जे तयास सरणावर ठे वून अ¹नी
दे तील ते ॄ(हïयेचया पातकाचे अिधकार| होतील, वधदं डाह ठरतील! कारण ॄा(णपण जर
शर|रात असणार तर ते शर|र जाळणारा ॄ(हतयाह| करणारच! पु=हा 7या Hोकात असे

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९५
जातयुचछे दक िनबंध
िलÍहलेल असते क|, यजनयाजन, अºययन, अºयापन, दानूितमह ह|ं सार|ं कृ तय ॄा(णाचया
दे हापासूनच िनिम ली जातात, तया मतवा²ांस आ¹ह| असे Íवचारतो क|, ॄा(णाचया दे हापासूनच
िनिम ली जातात, तया सा¯ या कृ तयांच गुणधम नाशतात काय? Ôमु ळ|च नाह|Õ असे तु¹ह| ठासून
सांगाल! तर मग ॄा(णाच शर|र ¹हणजे ॄा(Þय न¯हे , ॄा(कमा च उBÍdःथानह| न¯हे , ह
तु¹ह|च मान~यासारख होत नाह| काय!
आता 7ानामु ळे ॄा(ण होतो, असे ¹हणाल तर ठ|कच. पण मग तु¹ह| तसे वागावयास
हव. तया ¯याFयेूमाणे जो जो 7ानयुñ तयास तयास तु¹ह| ॄा(Þयाचे सारे अिधकार
अÍप Þयास हवेत. 7ानाने ॄा(ण येते तर मग असेन शू िह| ॄा(ण मानावे लागतील. चतुव द,
¯युतपÍdमीमांसा, सांFय, वैशेÍषक, 7योितष, तïव7ानूभृ तीत पारं गत असे पंÍडतामणी
शू िामºयेह| असलेले आजह| माçया ःवत:चया पÍरचयाचे आहे त. पण तयांपैक| एकालाह| तु¹ह|
ॄा(ण मानून ॄा(Þयाचे अिधकार अÍप लेले नाह|त! ते¯हा तु¹ह| 7यास ॄा(Þय ¹हणता ते
के वळ 7ानाने िमळते असे तु¹हांस कस ¹हणता येईल?
आचाराने ॄा(Þय ठरते असे ¹हणाल, तर|ह| आज तु¹ह| ¯यवहारात तया ¯याFयेूमाणे
लवलेशह| वागत नाह|. भाट, कै वत क आÍण भांड Hा लोकांचे आचार Íकती सो77वळ असतात
पाहा. अनेक कP सोसून ते कडकड|त धमा चार पाळतात. साधारण ॄा(णाहनह|

तयांचे आचार
इतके सो77वळ असता तयांस तु¹ह| चुकू नसु@ा ॄा(ण ¹हणत नाह|!
7ानाचया इतर Íवभागात कोणी Íकतीह| पारं गत असला तर| ॄा(Þय तयायोगे िमळत
नाह|. ते ॄा(Þय वेदपठण िन वेद7ान Hायोगेच काय ते संपाÍदता येते, असे ¹हणाल तर
आ¹ह| Íवचारतो क| रावण वेदांत पारं गत होता, पण तयास राHस ¹हणत, ॄा(ण न¯हे . तया
काळचे राHस वेद पठत, मग तयास तु¹ह| ॄा(ण का ¹हणत नाह|?
ते¯हा सारांश असा Íदसतो क| तु¹ह| कोणतया गुणावFन वा कोणतया धमा वFन ॄा(Þय
ठरÍवता ह तुमच तु¹हांलाच समजत नाह|ं. ॄा(ण कशाने ठरतो याचा तु¹ह| Íवचारच कर|त
नाह|. कोणतीह| एक कसोट| िन°यून तीवर Íटके ल तोच ॄा(ण असे तु¹ह| वागत नाह|.
माçया मते तर ॄा(णाच लHण ह च क|, तो एक िनंकलंक गुण आहे . 7याचया योगाने
पाप ÍवनPते ते ॄा(Þय! ोततपदान, शमदमसंयम यांनी सुसंप=न असा जो मनुंय, अÍववेक
िन अहं कार, राग िन §े ष यांपासून मुñ असतो, संग िन पÍरमह यांचया ठायी जो असñ, दया
ह च 7याच ॄीद तोच ॄा(ण! तया सqगुणाÍव³@ जो दगु णी ु िन दPु तोच चांडाळ! वेदांत िन
शाUांतह| ॄा(Þयाच ह सव मा=य लHण आहे च आहे . शु बाचाय तर याह| पुढे जाऊन सांगतात
क|, दे वांना जातीची पवा नसते. अधमाधम गणले~या जातीत जर| ज=म असला, तर| जो
स7जन तयासच ते ॄा(ण समजतात.
स7जन शू िासह| ूो7येचा अिधकार नाह|, तयांनी ͧजांची सेवाच कFन राÍहल पाÍहजे;
कारण शु ि हा नीच, अशा तुमचया Íवधानाला आधार काय, तर ¹हणे चातुव Þया चया
पÍरगणनात तो शू ि श¯द शेवट| येत अस~याने तो नीच समजला पाÍहजे. ह कारण धडधड|त
पुढे मांडताना पोरकटपणाची पराका8ा होते इतके दे खील तुमचया कस ºयानात येत नाह| कोण
जाण! बोलÞयाचया अथवा िलÍहÞयाचया ओघात जे श¯द आपण पुढे मागे घालतो, ते काह| उचच

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९६
जातयुचछे दक िनबंध
आÍण नीच या परं परे साठ|च घालीत नाह|, उचचारात सुटसुट|तपणा येÞयासाठ|च Íकं वा के वळ
¯याकरणूथेसाठ|च तसे श¯द पुंकळदा आगेमागे घातले जातात. तशा श¯दबमाचा अथ जर
नेहमी उचचनीचतेचया अथ| घेतला, तर काय हाःयाःपद ूकार घडतील पाहा! पाÍणनीचे एक
सूऽ Ô+ानं युवानं मधवानमाहÕ ह ूिस@च आहे . मग काय +ान पÍह~याने सांिगतला ¹हणून
कु ऽा हा मध¯यापेHा Ð इं िापेHा - ौे 8 िन इं ि कु ¯याहन

नीच समजायाचा? दं तौ8 समासांत
दं त ूथम सांिगतला ¹हणून दात ओठांहन

7ये8 मानायचा? वाःतÍवक ओठ 7ये8, दात
मागाहन

ज=मल! उमामहे श असे ¹हटले ¹हणून काय उमा ह| महे शाहन

वÍर8 ठरली? मग
ॄा(ण, HÍऽय, वैँय, शू ि ¹हटले ¹हणूनच शू ि ज=मादार¹य, Íकतीह| स7जन असला तर|ह|
नीचतम दज न ु ठरला असे ¹हणण िन¯वळ पोरकटपणाचच ठरत नाह| काय? अथा त शू िाला
ूो7येचा अिधकारह| आहे च आहे .
मनूमºये शू ि नीच अस~याÍवषयी सांिगतले आहे ¹हणून ¹हणता? शू Íिणीच ःतनपान
के लेला, शू Íिणीने 7यावर आपला नुसता सुःकारा टाकला, Íकं वा 7याची आईच शु ि|ण तया
ॄा(ण कु ळाला ॄा(ण जातीत ूायÍ°dानेह| येता येणार नाह|. जो शु ि|च अ=नपाणी घेतो, तो
ॄा(ण Hाच Ôज=मी शू ि िन पुढचया ज=मी कु ऽा होईल;Õ शू Íिणीला ÔअंगवUÕ ¹हणूनह|
बाळगता कामा नय. तसे करणारा ॄा(ण Ôमे~यावर नरकात जातोÕ असले दं डक मनूत आहे त
खरे च. पण ते खरे ¹हणाल तर ॄा(ण हा ज=मानेच ॄा(ण असून काह| के ~या ॄा(णाचा शू ि
होत नाह|, ह तुमच मुFय सूऽच चुक|च ठरते आÍण सदाचार| तो शू िह| ॄा(ण होतो, दराचार| ु
तो ॄा(णह| शू ि होतो ह आमच सूऽ खर ठरते! पु=हा तयाच मनूत शू िांनी पुÞयशाली
आचारांमुळे ॄा(Þय पटकाÍवल असेह| ःपP ¹हटलेल आहे . काठ|न मुिन, उव शी वेँयेचा पुऽ
विश8, कु लालणीचया पोटचा नारद हे शू ि असताह| तपाने, साºवाचाराने ॄा(ण झाले नाह|त
काय? नीच कु ळात ज=मून पुÞयाईने ःवग पटकाव~याची हवी िततक| उदाहरण सापडतात, तीं
काय तु¹हांस नाकारता येतील?
ॄा(णाÍवषयी मी जे ¹हटले तेच HÍऽयांनाह| तंतोतंत लागू आहे . वंश मोçया राजांचा
असला आÍण सqगुणांची वाण असली, तर तो HÍऽयसु@ा ितःकरणीय होय असे मनू सांगतात.
चार जातीवणा ची ह| क~पना मुळ|च खोट|. मनुंयाची जात अशी एक.
तु¹ह|च ¹हणता सव माणसे एका ॄ(दे वापासून उतप=न झालीं आहे त; मग तयांचया
एकमेकांशी रñबीजाचा संबंध नसले~या या चार िभ=न जाती कशा िनिम ~या गे~या?
माçयापासून माçया पHीला चार मुल झालीं, तीं एकाच जातीचीं न¯हे त काय? मग एकाच
ॄ(दे वाचीं ह|ं मुल जातीचींच िभ=न असतील तर| कशीं?
१५.२ जातीची िभ=नता ¹हणजे वाःतÍवक कशी असावयास पाÍहजे?
जात िनराळ| मानावयाची ¹हणजे भेद कसा असला पाÍहजे ते ठरÍवÞयास ूाÍणमाऽांचया
जाती आपण कशा ठरÍवतो तेच पाहण इP. इं Íियाद| रचनेचया मूलत:च असणा¯ या भेदावFन
जात िनराळ| ठरते. घोçयाचा पाय हdीचया पायासारखा नसतो. वाघाची तंगड| आÍण हरणाची
तंगड| एकसारखी नसते. अशा ूकारचया शर|र िन ऐंÍिय रचनातमक मूलभेदामुळे च ूाÞयांची

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९७
जातयुचछे दक िनबंध
एक जात दसर|पासून ु Íवभñ असे आपण ठरÍवतो. पण तशा अथ| ॄा(ण िन HÍऽय Hांचया
दोन जाती कधीह| मानता यावयाचया नाह|त. तयांचे पाय काय तशा िनरिनरा=या ूकारचे
असतात? बैल, टोणगा, घोडा, हdी, गाढव, माकड, बोकड, मढा Hांचया जननÍिय, रं ग, आकार,
वार, आवाज, मलमूऽापय त इतका मूलभूत फरक असतो क| तयास िभ=न जाती ¹हणून
चटकन् ओळखता येते, तशा अथ| मनुंयांतीनल ॄा(ण, HÍऽय हे िभ=न जातीचे असे कधी तर|
¹हणता येईल काय? पआयांची तीच Íःथित. कबूतर, पोपट, मोर ूभृ तींचे ºवनी, रं ग, पंख,
Íपसारे Íजतके मूलत: िभ=न रचनेचे िततके मूलत: िभ=नतव कधी तर| ॄा(ण, HÍऽय, वैँय
शू िांत असण श4य आहे काय? वृ Hांत वड, बकु ळ, पळस, अशोक, तमाल, नागके शर, िशर|ष,
चंपकाद| वृ Hांची खोड , पान, फु ल, फळ , साली, Íबया सव काह| िभ=न; तयांची जात िनराळ|
खर|, पण तया अथ| जात हा श¯द ॄा(ण-HÍऽयाÍदकात Íवभेदपणे लावताच येऊ नये इतके हे
चार| वगा तील लोक अंतबा H एकजाती हाड हडक , रñमांस, अवयव, इं Íिय, रस, सïव ूभृ ती
लHणांह| अिभ=न. हाःयरोदन, भावभावना, रोगभोग, जगÞया-मरÞयाची र|ितकृ ती, भीतीचीं
कारणे, कमा चया ूवृ dी सारे इतके एकसारखे क|, ूाÍणमाऽांत जातीिभ=नतव दश ÍवÞयास घोडा
िन बैल यांचयातील वैष¹यासारख जे वैष¹य आपणांस आढळाव लागते तसे वैष¹य या चार|
वणा त लवलेशह| आढळत नस~याने तयांचया ूकरणी तया अथ| िभ=न जात हा श¯दच लावता
येत नाह|, तया अथ| ते सारे एकाच जातीचे समजण भाग आहे .
औदं बराचया ु िन फणसाचया झाडांना फां²ा, खोड, सांधे, मूळ इतयाद| सा¯ या ःथळ|ं फळ
धरतात. पण ¹हणून फांद|वरच फळ खोडावरचया फळापेHा 7या अथ| रं गाकृ ितःपश रसांह|
अगद| समान असते, तया अथ| तीं फळ एकच होत ¹हणून आपण समजतो, िभ=न जातीचीं
मानीत नाह|ं. फांद|चया टोकाला उं बर आल ¹हणून ते ॄा(ण उं बर ¹हणावयाच काय? त§तच
तुमचया ¹हणÞयाूमाणे य²ापी ॄ(दे वाचया शर|राचया िनरिनरा=या भागापासून ॄा(ण-शू िाद|
उपजले असे मानल तर| तीं सार|ं माणसच अस~याने के वळ ःथलभेदे , अतयंत Íवषम वणा नेच
जी मानली जाते ती िभ=न िभ=न जातीमdा तयांचया ूकरणी कशी मानता येणार? ते वेग=या
वेग=या जातीचे कसे असणार?
१५.३ वैशंपायन-धम -संवाद
या ूकरणी महाभारतातच वैशं पायन-धम संवाद आहे तोह| तु¹हांस काय सांगतो ते ऐका.
धम राजाने ूÍ÷ल, Ôवैशंपायन ऋषे, आपण ॄा(ण कोणाला ¹हणता िन ॄा(णाच लHण
काय?Õ तया ू÷ास उdरताना वैशं पायन शेवट| ¹हणाले, ÔयुिधÍ8रा, सतय, दया, इं Íियदमन,
परोपकार िन तपाचरण हे गुण 7याचया ठायी असतात, तयाला मी ॄा(ण समजतो, 7याचया
ठायी तयांचा अभाव तो शू ि. हे पाच गुण ¹हणजेच ॄा(ण. फार काय, हे गुण एखा²ा
चांडाळाचया ठायी असले तर तोह| ॄा(णच होय. पूव| भूलोकावर एकच जात होती. पुढे
आचारकमा नी िभ=नतव वाढन ू चातुव Þया ची ¯यवःथा झाली. Ôएकवण िमदं पूव Íव+मासीत्
युिधÍ8र। कम Íबयाूभेदे न चातुव Þय ूितÍ8तमÕ। ह पाहा, सव मानवांची उतपdी Uीपासू न
एकाच प@तीने होते, सवा चया दै Íहक आवँयकता, अंतÍरÍिय सारखीच असतात. अथा त् जात
िनराळ| नसून 7याची वागणूक चांगली तो ॄा(ण, वाईट तो शू ि. अथा त् वागणूक सुधारताच

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९८
जातयुचछे दक िनबंध
तो शू ि ततकाळ ॄा(Þयाचा अिधकार| होणारच. हे राजा, याःतव इं Íियमोहापासून अिलB िन
सचछ|ल अशा शू िाला दान दे ण ह सतकृ तयच आहे िन ःव¹य फलूदह| आहे . जातीचा Íवचार
खोटा, सqगुणावरच ॄा(Þय अिधÍ8ते. जो दसु ¯ याचया क~याणासाठ| अहिन श िस@ असतो तो
ॄा(ण. जो आयुंय सतकृ तयांत ¯यियतो तो ॄा(ण. Hमा, दया, सतय, शौच, 7ानÍव7ान यांह|
जो युñ तो ॄा(ण.Õ
महाभारतासारFया धम मंथातील वैशं पायनासारFया ऋषीचीं ह|ं वा4य आहे त. तयांचा तर|
अथ िमऽहो, तु¹ह| नीट ºयानी ¯या, तो सनातनी धरा.
अ7ान िनरसाव या सÍदचछे ने ¹या, अ+घोषाने ह ूवचन के ले. पटल तु¹हांस तर ठ|कच;
न पटल Íकं वा कोणी तयास हे तूत:च हे टाळल तर| आ¹ह| तयाचाह| Íवषाद मानीत नाह|. इित
Ôवळसूची!Õ
वर|ल ूवचनात अ+घोषांनी तया ूाचीन काळचया ूचिलत आHेपाÍदकांचाच ऊह तया
काळचया तक प@तीनुसार के ला अस~यामुळे तयाच महïव ूाचीन काळचा लेख Hा 7Pीने
ततकालीन मापानेच मोजल पाÍहजे ह सांगावयास नकोच. याःतवच तयातील ज=मजात
जातीभेदावFन चातुव ÞयाÍव³@ जे जे कोÍटबम के लेले आहे त, ते ते आजचया पÍरÍःथतीत
वाचताना तयातील उÍणवांकडे ह| कानाडोळा होता कामा नये. तया आÍण यांपैक| अगद|
अनुपेHणीय अशी जी उणीव आपण ःवत:पुरती भFन काढली पाÍहजे ती ह| क|, तयात ॄा(ण
7ातीसच जर| मुFयतवेकFन सा¯ या कोÍटबमात संबोिधले आहे , तर| तीं ॄा(णांना
यथायो¹यपणे Íदलेलीं ूतयुdर HÍऽयांनाह| ÔपीडकÕ वणा हं कार| ¹हणून दषीत ू ःवत:
शू िाःपृ ँयाÍदक खालचया जातींना माऽ आप~या ÔउचचÕ वाणीपणाच पाणी दाखÍवÞयास िन
खालचयांचे आपणह| Ôॄा(णÕ बनÞयास न सोडणारे लHावधी वैँय आहे तच; शू िांतह|
ÔऽैवÍण कांनी 7ाितभेदाच ढ|ग काढन ू आ¹हांस नागÍवल, मनुंयमाऽ समान!Õ ¹हणून घोÍषणारे
शू िच तयांचया Ôखालचया शू ि पोटजातीससु@ा तयाच जातीभेदाचया तयाच ढ|गाखाली ह|न
लेÍखÞयास सोड|त नाह|त, बेट|रोट|¯यवहार कर|त नाह|त, महाराÍदक पूवा ःपृ ँयांस तर िशवतह|
नाह|त. पव ती-सतयामहात अःपृ ँयांचया डो4यात लाठ| घालणा¯ या ूमुखांत अनेक मराठे
होतेच. नािशकचया राममंÍदर-सतयामहात अःपृ ँयांना म7जाव करणा¯ यांतील कçटरांतील
कçटर Íवरोधक नुसते भटजीच नसून शेठजी आÍण रावजीह| होते. अःपृ ँयांची ज=मात
घोçयावर बसू नये, तो अिधकार HÍऽयांचा ¹हणून हं कार|त

अःपृ ँयांस अनेक HÍऽय राजांनी
पूव| कठोर दं ड के ले आहे त. राजपुता=यास झांशीस गे~या दोन तीन वषा त अनेक वेळा मारपीट
के ~याचीं ूकरणे घडलीं आहे त. एका िशÍHत मराठा त³णीने मराठे तर उचच कु ळात ूीितÍववाह
करावयाच ठरÍवताच तयांची जातगंगा भFन दं गाधोपा करÞयाचया धम4या दे Þयापय त पाळ|
आणलेलीं उदाहरण Íहं दसभांचया ू दBर| दाखल आहे त. पांडवूतापाची िमरवणूक काढणा¯ या
महारांवर लाठ|ह~ला शू िांनी नािशक Íज~Hात के ~याच वत मान अगद| आजकालच आहे , सव ऽ
गाजलेल आहे . खेडे गावांतील शाळांत आमचया मुलांशेजार| महारचांभारांचया मुलास बसू दे णार
नाह|, ¹हणून मराçयांनी आÍण ःवत: शू िांनी दांडगाया के लेलीं उदाहरण तर ूतयेक संघटक
काय कतया स पदोपद| आडवीं येतात. ͧजाबरोबर एकासन करणारा शू ि दं डनीय ¹हणून
सांगणा¯ या ःमृ तीस कडकडन ू िश¯या दे णारे शू ि ःवत:बरोबर अःपृ ँयांना एकासन करÞयाची

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ९९
जातयुचछे दक िनबंध
तशीच कठोर बंद| करतात!! फार काय, अःपृ ँयांतदे खील ूतयेक जात ÔखालचयाÕ जातीवर तेच
अ=याय तयाच ÔउचचÕ जातीमïवाचया सूऽाने कर|त आहे क|, 7या अ=यायास ॄा(णांनी के ले
¹हणून ॄा(णेतर िन अःपृ ँय ःपृ ँयांस िश¯या दे त आले, ॄा(ण ॄा(णेतर भांडले, तसेच
ॄा(णेतरांत मराठे मराठे तर भांडतात, ःपृ ँयाःपृ ँयेतर एकमेकांस कु चलतात, ःपृ ँयेतरांतह|
महारमहारे तर पंथ पडन ू महारे तरांवर महार फार अ=याय करतात ¹हणून ब|बाब|ब चालू आहे .
चांभार पुढार| आंबेडकरांवर महारांचा पHपाती ¹हणून आरोप करतात. फार काय, महारांतदे खील
आंबडे कर कोकणःथ महार ¹हणून दे शःथ महारांनी तयाच पुढार|पण नाकारÞयाचया िन दे शःथ
महारांचा सवता सुभा उभारÞयाचया चळवळ| के ~या आहे त, कर|त आहे त. ॄा(णातच
कोकणःथ ॄा(ण िन दे शःथ ॄा(ण नाह|त, तर वाÞयांत कोकणःथ वैँय, दे शःथ वैँय;
महारात कोकणःथ महार आÍण दे शःथ महार अशा िभ=न जाती आहे त!
फार काय सांगावे, नािशकला ॄा(ण, वाणी मराçयांनी ÔराममंÍदरात िशFÕ ¹हणताच
महारांना मारहाण के ली तया असमानतेÍवषयी साÍïवक िन =या³य संतापाने जळफळणा¯ या
महारांचया दे वळात जर भंगी तशाच अतयामहाने िशF लागले तर तेच महार तोच असमानतेचा
ºवज संरÍHÞयाःतव तशाच लाçयांनी तया भं¹यांस झोडपÞयास सोडणार नाह|त! रायगड|
गे~या माÍह=यात िशवोतसवी महार सहभोजनास आले ¹हणून काह| मराठे -ॄा(ण जसे उठून
गेले, तसेच महारांचया साव जिनक पंगतीत भंगी मंडळ| घुसताच महारह| तया Ôबाटाबाट|Õस
लाठ|काठ|नेह| ÍवरोधÞयास सोडणार नाह|त.
ते¯हा जातीभेदाचया खुळाच खापर ॄा(णांवर वा HÍऽयांवर वा ःपृ ँयांवरच फोडण िन¯वळ
पHपात आहे . Hा रोगाने भं¹यापय त ूतयेक जात पछाडली जात आहे . हा जातयहं काराचा दोष
सवा चा आहे . तयाÍवषयी 7या 7या िश¯या ॄा(णास वा HÍऽयास कोणी हासडू इÍचछतो तयांचया
तयांचया ÔूाBीचा अधा वाटाÕ यचचयावत् जातींना वाटन ू Íदला पाÍहजे.
उलट पHी Hा ज=मजात जातीभेदाचया रोगास िनदा ळू िनघाले~या सुधारकांत अतयंत
ूमुख सुधारक ॄा(णह| होते; बु@ाचया मागे तयाने तयाचया संघाचा सारा भार िन आपला
संचालकतवाचा अिधकार सोपÍवला एका ॄा(णावर! ःवत:चे अिधकार Ôपीठािध8ानवसनÕ बु@ांनी
मरताना 7या पçटिशंयावर घातल तो महाकाँयप होता ॄा(ण, बु@ पंथाचे मोठमोठे मंथकार,
सूऽकार, ूचारक िभHू होते ॄा(ण. संतवैंणवात अनेक ूमुख आचाय होते ॄा(ण, चैत=य
ूभू, 7ाने+र, एकनाथ, रामकृ ंण परमहं स सारे ॄा(ण. आय समाजाचे ःथापक दयानंद,
ॄा(ोसमजाचे अºवयू टागोर, ूाथ नासमाजाचे रानडे होते ॄा(ण. तयाचूमाणे अनेक HÍऽय,
अनेक वैँय, अनेक शू ि, न¯हे रोÍहदास, चोखा, नंद ितFपे~लुअरांसारखे अनेक Ôअःपृ ँयÕह|
थोरथोर सुधारक होऊन गेले, होताहे त.
अथा त् ॄा(णांत काय, भं¹यांत काय जातयहं कार|, वैष¹यवाद|, पीडक जसे सापडतात,
तसेच तया तया ूमाणात जातीभेदोचछे दक समतावाद| सुधारकह| सापडतात, ॄा(ण वा HÍऽय
¹हटला क|, लुचचा आÍण इतर तेवढे सारे के वळ परोपकार|, के वळ साधु, के वळ समतावाद|
िनFपिवी स7जन असे ¹हणणारा जातीभेदोचछे दक हा, तया तया जातयुचछे दक गज नेनेच
जाती§े षाच काय साधतो, कळत नकळत जातीभेद खरा आहे असे िस@ करतो. कारण
ॄा(णाची वा कोणचीह| जात ज=मत:च आÍण सगळ| जातची जात वाईट िन इतरांची जातची

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १००
जातयुचछे दक िनबंध
जात ज=मत:च हटकू न चांगलीं, असे ¹हटले क| Hा जाती नुसतया मानीव, नुसतया पोथीजात
नसून खरोखर|च ज=मजात आहे त, तयांचयात ज=मजात असा कोणता तर| ÍविशP Íवभेद आहे
असेच नाह| का िस@ होत?
पण ॄा(णाचया वा भं¹याचया जातीत सारे च वाईट वा सारे च चांगले लोक ज=मत:च
वाटले जात नाह|त. तसे ¹हणणा¯ या वेçया Íपरांचा तो आHेप समूळ खोटा िन §े षदÍष ू त
असतो. ¹हणूनच Hा सा¯ या जाती मूलत:च िभ=न नसून हा जातीभेद ज=मजात नसून,
िन¯वळ मानीव िन पोथीजात आहे असे ठरते.
अ+घोषांनी िलÍहले~या वर|ल वळसूचीत ह तïवह| गृ ह|त िन सूचीत असताह| ःपPीकृ त
नस~याने कोणाचाह| गैरसमज होऊ नये याःतव ते आ¹ह| वर ःपÍPल आहे .
- (Íकल|ःकर)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १०१
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १०२
जातयुचछे दक िनबंध
१६ तौलिनक धम Íव7ान7ंçया मुसलमानांतील पंथोपपंथाचा
पÍरचय
सºया Íहं दधमा त ु घुसले~या ज=मजात जातीभेद, अःपृ ँयता इतयाद| Fढ|ंकडे बोट दाखवून
मुसलमानी ूचारक भो=याभाबçया Íहं दं ना ू सांगत सु टले आहे त क|, Ôतु¹ह| मुसलमान ¯हा!
आमचयात जातीभेद, पंथभेद नाह|. आमचा धम मंथ एक, पैगंबर एक, पंथ एक. आमचया
धमा त सारा मुसलमान एक, समान, उचचनीचता नाह|! ह मुÍःलम मौलवींचे वा¹जाल Íकती
अत°य आहे ते दाखÍवÞयाःतव आ¹ह| मुÍःलम धम मतांची सतय ती माÍहती दे णारे एक दोन
लेख िलह|त आहोत.
कोणचयाह| एकाच धमा चा पHपात Íकं वा पHघात करÞयाची अ=या³य िन अÍहतकारक
दबु Í@ ु न धरता ÔसतयÕ- (जे आहे तयांचे यथावत् 7ान) ह|च सव धमा चया अ¹यासाची =या³य
िन Íहतकारक कसोट| समजून 7याला सव धमा चा ःवतंऽपणे अ¹यास करावयाचा असेल,
तयाने पÍहले सूऽ जे िशकले पाÍहजे, पÍहली अट जी पाळली पाÍहजे, ती ह| क|, मनुंयजातीत
अगद| अ7ान युगातील हाट टांट अंदमानी बेटांचया धम मतांपासून तो अतयुचच
वेदा=तÍवचारापय त जी जी धम मते ूचलÍवलीं गेली Íकं वा जात आहे त ती ती सार|ची सार|
अÍखल मानव 7ातीची सामाईक मdा आहे ; तया तया पÍरÍःथतीत मनुंयाचया Íहताथ च
सुचलेली तशी ऐÍहक िन पारलौÍकक क~याणाची के लेली ती एके क योजना अस~यामुळे ते ते
यH अÍखल मानव 7ातीचया कृ त7 आदरास पाऽ आहे त. अशा ममतवाचया िन समतवाचया
सादर भावनेनेच Hा सव धम मतांना अ¹यासावे, तया सव धम मंथांना स=मानावे.
तया ूतयेक धम मतात जे जे िचरं तन सतय असेल ते ते ःवीकारÞयातच आपणां सवा च
Íहत आहे ; जे जे तया तया पÍरÍःथतीत सतय भासल Íकं वा तया तया मानवी संघास तया
काळापुरते Íहतावह झाले-परं तु आज जे Íव7ानाचया शोध-7योतींचया (सच लाइटचया) झगझगीत
ूकाशात सतयाभास ठरत आहे , आजचया पÍरÍःथतीत मनुंयÍहतास बाधक होत आहे , ते ते
तयािगÞयातच आपणां सवा चे Íहत आहे , ते ते तयािगण ह च ÔसतयाÕचया शोधकांचे आÍण
मनुंयाचया उ@ाराथ झटू इÍचछणा¯ या ूामाÍणक साधकांचे कत ¯य आहे !
कारण काह| झाले तर| जो ऐÍहक िन पारलौÍकक धारण करतो तो धमर ् ; Ôधारणात्
धम िमतयाह

:Õ ह|च धमा ची ¯याFया तयात~या तयात इतक| सुसं गत िन बुÍ@िन8 आहे क|,
ितला नाकारÞयाच साहस धम|=मादकासह| सहसा करवत नाह|.
अथा तच, कोणचयाह| धम मंथात वा मतात ह अमुक अशा अ¹यासू बु@|स पÍह~या
पावलीच पंगू कFन अ¹यास कF िनघालेला Íव7ानवाद| ःवत:स बांधून घेणार नाह|. ह|
ूित7ा ¹हणजेच पूव मह! वेदांचया अ¹यासाचया ूारं भीच जर Ôवेद ई+रकृ त, याःतवतच अHर
िन अHर सतय असलच पाÍहजे, तयांतील कोणतेह| अHर लटक ¹हटले क| नरकात पडलासच!Õ
ह| ूित7ा ःवीकारली तर अवेःता, तौिलद, बायबल, कु राण ूभृ ती इतर धम रथांना िन:पHपाती
7Pीने अ¹यािसण श4यच राहणार नाह|! तसेच Ôकु राणÕ ह च ई+रकृ त याःतव तयातील अHर
िन अHर तेवढ च सतय! तयाला लटक ¹हटलेस क|, Ôमे~यानंतर पडलासच नरकात! न¯हे ,

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १०३
जातयुचछे दक िनबंध
इथ~या इथेच तुला ठार कFन टाकल पाÍहजे!Õ अशी ूित7ा करणे ¹हणजे कोÍटबम नसून
िन¯वळ लाठ|बमच होय! जो असे मानील तयास कु राणेतर मंथ धम मंथ ¹हणून वाचताच
येणार नाह|त. अधम मंथ ¹हणूनच काय ते आले तर वाचता येणार!
पण तसे पूव दÍषत ू मह कFन घेण साफ नाकारणारा Íव7ानवाद| वेद, अवेःता, कु राण,
पुराण ूभृ ती ूतयेक मंथास िन:पHपात 7Pीने, आÍण तया तया मंथातील ूवृ dीपर िनवृ Ídपर
िलखाणाने तया तया काळ| जो मनुंयजातीची सापेH उ=नित के ली असेल ती पारखून तीपुरत
कृ त7पणेह| अ¹यािसÞयास मोकळा असतो. ऍÍरःटॉटल, !लेटो, चाण4य, Hू म, ह4सले, हे के ल,
मा4स या धम वेडाचया कHेत न गवसले~या जागितक मंथांना, तयांतील िभ=न मतवादांनी
Íकं वा आज कचचया ठरले~या भौितक Íवधेयांनी ÍवषÞण न होता, जस ममतवबु@|ने,
समतोलपणे िन बुÍ@वादाचया कसोट|स िनभ यपणे लावीत आपण सारे मानव वाचतो िन ती
मानव जातीची समाईक संपdी समजून तयांना स=मािनतो तशाच वै7ािनक 7Pीने जर आपण
सारे जण वेद, अवेःता, बायबल, कु राण ूभृ ती यचययावत् धम मंथासह| वै7ािनक िन ऐितहािसक
7Pीनेच काय ते वाचू, तर तयांचया तशा तुलनातमक अ¹यासामुळे तया तया मं थातील ताÍïवक
सतये िन उपयुñ आचार ःवीकारÞयास आपण अिधक मनमोकळे ततपर होऊ, तया मंथाचया
नावे धम वेडाचया लहर|त 7या कdली िन रñपात झाले ते होÞयाचा संभवदे खील उरणार नाह| -
जसा Íव7ान-मंथास (Scientific Works) वाचताना Íकतीह| मतभेद झाला तर| तुझी Íवजेची वा
रे Íडयमची उपपdी सूऽ िन माझे िभ=न ¹हणून आप~यात रñपात होÞयाचा ूसंग सहसा येत
नाह|.
जगातील िम~टन, होमर, वा~मीक|, उ¹मर, ूभृ तींची का¯य; कांट, ःपे=सर, कÍपल,
Íःपनोसा, ूभृ तींचे तïवमंथ, इितहास मंथ, Íव²ुत् ूकाश - उंणता ूभृ तींवर|ल वै7ािनक मंथ,
यंऽÍव²ा, वै²क, िश~पकला, कादं ब¯ या ूभृ ती लHावधी मंथ जगात कु ठे ह| रचलेले असले, तर|
सा¯ या जगाची समाईक संपdी ¹हणून आपण ममतवाने िन समतवाने शांतपणे वाचतो, ते
वाचीत वाचीत अवसानात येऊन लोक वाचनालयात एकमेकांची डोक|ं अकःमात् सडकू लागले,
असे सहसा घडत नाह|ं. तसेच हे Ôधम मंथÕ- ह|ं दहा-पाच ÍविशP पुःतक ह| आपणांस का बरे
वाचता येउ नयेत? या दहा पाच पुःतकांपायीच ूतयेक| दहा-पाच शतके तर| कdली िन
रñपात, शाप िन िश¯या, यांचया धुमाकु ळ|त मनुंय मनुंयाचा इतका भयंकर वैर| होऊन का
बर उठावा? तसे पÍरणाम झालेच तर अधम मंथांचे ¯हावे - धम -मंथांचे न¯हे त!

१६.१ बुÍ@वादाÍव³@ आHेप
या सव धम मंथांना ममतवाने िन समतवाने सादर वाचून, आपण इतर कोणचयाह|
Íवषयावर|ल मंथसंघांस जस तक शु @ बुÍ@वादाने पारखून घेतो तसेच तयांचयातील 7ान िन
अ7ान, अ²यावत् Íव7ानाचया कसोट|स लावाव आÍण उdम ते मानवी समाईक संपdी ¹हणून
सवा नी ःवीकाराव. या आमचया वर|ल सूचनेवर एक ठराÍवक आHेप जो श¯दिन8 ूवृ dीचा
असतो तो हा क|, Ôपु³षबु@| ह| ¯यÍñपरतवे Íविभ=न, अÍःथर, पÍरवत नशील अस~यामुळे

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १०४
जातयुचछे दक िनबंध
मनुंयाला कोणचाह| ठाम आधार असा ितचयामागे लाग~याने कधीह| सापडणार नाह|.
पु³षबु@| ःखलनशील, पण ई+र|य आ7ा अःखलनशील, Íऽकालाबािधत. तयामुळे कोणतया
तर| अशा ई+रोñ मंथास ूमाण मान~यावाचून शीड नसले~या िन सु काणू मोडले~या
तारवाूमाणे मनुंयसमाज वाटे लतसा वा¯ यावर भरकटन ू लागतो; चांग~यावाइटाचे ठाम माप,
गव , वाद तोडन ू टाकणारे अंितम ूमाण असे माणसास सापडणे दघ ट ु होते.Õ
जर असे एखाद ठाम ूमाण ई+र खरोखरच दे ता तर ते अितशय चांगल होते यात शं का
नाह| - पण!
वेद, अवेःता, कु राण, बायबल हे ई+रूणीत मंथ आहे त असे मानल तर| वर|ल आHेपाची
आपdी टळत नाह|! ह|च तर मुFय अडचण आहे ! कारण ई+रिनिम त, अपौ³षय, ईशूेÍषत
¹हणून जे कमीत कमी प=नासपाउणशे मंथ आज दे खील िभ=न संघातील मनुंयांनी मानलेले
आहे त, ते अतयंत परःपरÍव³@ Íवधानांनी भरलेले आहे त. फार काय, तयांतील ूतयेक मंथ जर
काह| िनÍव वादपणे एकःवर सांगत असेल, तर ह च क|, तो ःवत: तेवढा ईशूेÍषत परमूमाण
असून बाक| सारे ÔपाखंडÕ आहे त!
बर , तयांतील एक कोणचा तर| मंथ वेद ¹हणा, कु राण ¹हणा, ई+रोñ समजला तर|ह|
भागत नाह| ते नाह|च. कारण हा एकच तेवढा ई+रोñ, बाक| मनुंयकृ त असे ठरÍवणार
कोण? पु³षबु@|! पण 7या 7या कोÍटबमाने ते इतर ई+रोñ नाह|त असे ठरवाव, तया तया
कोÍटबमांनी तो एकह| ई+रोñ नाह| असे ठरते!
अगद| कोÍटबम ¹हणून सारा हाणून पाडन ू िन¯वळ लाठ|बमाने जर| एकच कोणचा मंथ
मनुंयजातीवर लादला - तो मंथ ई+रोñ, ःवयंूमाण; बाक| सव झूट! असे मानलच पाÍहजे
¹हणून अगद| लाठ|फमा न सोडल तर|ह| पु³षबु@| पु=हा आपले चाळे चालÍवÞयास िन तया
ःवयंूमाण मंथास ःवत:चया हातच बाहल

बनÍवÞयास सोड|त नाह|! कारण मं थ जर| एकच
ठरÍवला, तर| तयाचे अथ अनेक होतात! ती आपdी काह| के ~या टळत नाह|! ती टळती एकाच
उपायाने - जर ई+र एकच मंथ चहकडे

ई+रोñ ¹हणून धाडता आÍण तयाचबरोबर तया
मंथातील ूतयेक अHराचा एकच एक अथ काय तो मनुंयमाऽास ःफु रण अवँयंभावी कFन
टाकता, दसरा ु अथ सुचूच नये अशी पु³षबु@|ह| एकसाचीच करता, तर माऽ ई+रोñ मंथ
एकच एक सव ऽ िन सव दा राह

शकता. पण तशी काह| एक ¯यवःथा ई+राने के लेली नाह|.
तयामुळे जर| एकच मंथ अहं ूमाण, ःवयंूमाण, ई+रोñूमाण ¹हणून मानला, तर|ह| तयाचा
अथ करÞयाचे काम शेवट| पु³षबु@|लाच करावे लाग~याने ती Íजतक| िभ=न, अÍःथर, अूित8
िततकाच तो एक मंथच अनेकपणा, अÍःथरपणा, ÍवÍवधपणा पावून अूितÍ8ताथ होऊन
बसतो!
उदाहरणाथ वेद ूथम घेऊ. वेद अपौ³षेय आहे ; परं तु धम Íज7ासूंना Ôूमाणं परमं ौृ ती:Õ
असे अगद| ूामाÍणकपणे मानणा¯ या कोçयवधी Íहं दं मºये ू नावाला जर| वेद हा एकच धम क ि
असला, तर| तयाचया ूतयेक मंऽागÍणक िन श¯दागÍणक अथ 7ंçया अनेक वेद होऊन
बसतात. पु³षबु@|वाचून तयांचा अथ लावÞयाच दसर ु साधनच मनुंयास उपल¯ध नस~यामुळे
Íजतके पु³ष Íजतके वेद, िततके पंथ, िततक| िभ=न ूमाणे होऊन बसायची ती बसतातच!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १०५
जातयुचछे दक िनबंध
एकाला वेदात पशू य7 आहे स वाटते, दसु ¯ याला नाह|स वाटते, ितस¯ याला Íवक~प वाटतो.
एकाला मांशासन, ज=मजात अःपृ ँयता, मूत|पूजा, के शवपन, वेदांत आहे स वाटते; तयाच
वेदाचया तयाच मंऽांचया आधारे Hा सव आचारूथा वेदबाH आहे त ¹हणून दसु ¯ यास वाटते.
फार काय, ई+र एक आहे हे वेदांचया नावे एक पH उचचःवरे सांगतो, तर मीमांसकांÍदक पंथ
िभ=न पु³षांपलीकडे वा दे वतांपलीकडे ई+र असा नाह|च ¹हणून सांगतात! सं=यासाची िनंदा
वेदाधारे च कोणी करतो तर Ôयदहरे व Íवरजेत् । तदहरे व ूोजेत् । वनाqवा गृ हाqवा ।। असे
वेदाधारे च इतर पंथ मानतात! बर , ह अथ वैिच¯य िन हे Íवरोध कोणी अलबतेगलबते सं◌ागत
नाह|त तर याःक, कÍपल, जैिमनी, शं कर, रामानुजापासून दयानंदापय त मोठमोठे आचाय
सांगतात! कोण खरे , कोण खोटे , कस िनवडणार? िनवड~यावाचूनह| कस राहता येणार? आÍण
िनवड ¹हटली क|, पु³षबु@|ने होणार! शेवट हाच क| य²पी वेदमंथ अHरFपाने एकच राÍहला
तर| अथ Fपाने Íजतके ट|काभांय अथ कार, िततके शतावधी वेद होऊन बसतात!
सारांश, पु³षबु@|ला बगल दे Þयासाठ| एक मंथ परमूमाणच न¯हे तर ई+रोñूमाण
मानला तर| मनुंयाला शेवट| असा ऐÍहक िन पारलौÍकक वाटाçया पु³षबु@|वाचून दसरा ु
कोणताह| सापडण श4य नाह|.
फरक इतकाच होतो क| पु³षबु@|ने तक ूित8 वाटते ते घेऊ ¹हणून च4क सांगून इतर
मंथांूमाणेच वेदकु राणबायबलाÍदक मंथह| वाचले िन पाळले, तर मतभेद झाला तर| तो
िश¯याशाप, लाठ|काठ| चालÞयाइतका Íवकोपास जाÞयाचा फारसा संभव नसतो. वै7ािनक मंथ
वाचताना आÍण पÍरÍःथतीूमाणे ितला त|ड दे ऊन पÍवऽे बदलÞयाला मनुंय मोकळा राहतो.
पण ई+रोñ वेदांचा मी करतो हाच अथ ई+रोñ, असे ¹हणत िन ूामाÍणकपणे भावीत वेद
वाचÞयाचा िन आचरÞयाचा दरामह ु धरला, तर माझ मत तेच ई+राच असा अतयंत खोडसाळ
अहं कार तया तया मनुंयास धम वेडाने ÍझंगÍवतो आÍण वेदाचया अथा चा मñा माझा, तुझा
न¯हे असे आरडत िन ओरडत मनुंय मनुंयाचा भयंकर शऽू होऊन मत दे Þयाचा शेवट जीव
घेÞयात होतो. माझ मत माçया मानवी बु@|ूमाणे आहे अशी भावना मनुंयांना िततक|
भयंकर धम वेड| के ¯हाह| कF शकत नाह|, क| Íजतक| माझ मत ह च ई+राच मत आहे ह|
उ=मादावःथा कFन टाकते! सव सामा=य मनुंयाला लागू असणार ह सतय नाकारता येत नाह|.
परं तु 7यांना ऐितहािसक िन बुÍ@िन8 7Pीने या धम मंथांना अ¹यासावयाच असते, तयांना
दे खील 7या मंऽिंçया ऋषींचे वा ईसा, मोझेस, महं मद ूभृ ती लहान, मोçया शतश: पैगंबरांच
, ईशूेÍषतांचे, संतांचे, साधूंचे तयांनी तयांनी Íदलेले अंत:ःफू त संदे श दे वाने ःवत:च सांिगतलेले
आहे त अशी उतकट िनÍ°ित होती, तया थोर पैगंबर, साधू , संत, ऋÍष, महष|शी तयांचया
¯यñ|पुरता वाद घालÞयाच मुळ|च कारण उरत नाह|. तया थोर Íवभूतींची तशी ती िन8ा अगद|
ूामाÍणक होती, तयांना ते ःवत:च दे वाचे अवतार वा दे वाचे ूेÍषत, ÔपैगामÕ आणणारे , असे जे
वाटल ते तयांचयापुरते तर| िनतांत सतयच होते, वरपांगी ढ|ग न¯हते, ह मानूनह| आ¹हां
Íव7ानिन8 अ¹यासूंना ते धम मंथ श¯दिन8 7Pीने न वाचता आमचयापुरते, िन¯वळ मनुंयकृ त
मंथ वाचावे तसे तका चया कसोट|त धFन वाचÞयाच बु@|ःवातं¯य उपभोगÞयाचा अिधकार
सांगता येतो.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १०६
जातयुचछे दक िनबंध
ते बु@|ःवातं¯य आ¹ह| सांगून सवFन उपाभोगू इÍचछतो. पु³षबु@|नेच या धम मंथांना
अ¹यािसणे श4य आहे , असे ःपPपणे ¹हणतो. पण या मंथांना ईशूेÍषत वा अपौ³षय
मानणारे लोक तयांचा अथ लावताना अवशपण, न सांगता पण समजून उमजून, पु³षबु@|सच
शेवट| शरण Íरघतात एवढे च काय तो फरक!
मंथच मनुंयकृ त समजून पु³षबु@|चया ःवचछ उपनेऽाने वाचला काय Íकं वा मंथाचे श¯द
ई+रोñ समजून तयांचा अथ तेवढा तयाच पु³षबु@|चया मळकट उपनेऽाने वाचला काय,
पÍरणाम एकच होतो. वेद जर| श¯दापुरता एकच राÍहला, तर| अथा नुरोधे वाःतÍवकपणे Íजतके
आचाय , भांयकार, ःमृ तीकार, वाचक िततके Íविभ=न वेद होऊन बसतात. ह| झाली वेदांची
गोP पण ह| गोP एका वेदाचीच नाह|. मनुंयात आजवर जे जे ई+र|य मंथ ¹हणून ूFयातले
गेले आहे त वा जातील, तया सा¯ यांची ह| गती झालीच पाÍहजे. तक त: ते अपÍरहाय आहे .
वःतूत: ते घडलेल आहे .
तयाच दसर ु ूतयंतर ¹हणून या लेखात ÔपÍवऽ कोराणÕ कु राणशर|फ, याच ूFयात मंथाचा
वा ूकरणींचा इितहास पाह

. वेदातून शतविध पंथोपपंथ िनमू न तया ूतयेकाचा वेदाचा िभ=न
अथ कसा ¯यवहारात शतावधी वेदमंथ िनिम ता झाला ती कहाणी आप~याला आप~या घरचीच
अस~यामुळे पुंकळच पÍरचयाची आहे . पÍवऽ बायबल या वेदासारFया अपौ³षेय, ई+रूेÍषत,
¹हणून स=मािनले~या मंथाचीह|, श¯दश; जर| एकच बायबल असल तर|, अथ श: शतावधी
बायबल कशी होऊन पडली तेह| युरोपचया इितहासाचा बराच पÍरचय असणा¯ या आमचया
सुिशÍHत वगा स अंधुकपणे तर| माÍहत आहे . पण आमचया शकडा न¯याÞणव Íहं दं ना ू आÍण
Íहं दःथानातील ु लHावधी मुसलमानांना ह न4क| ठाऊक नाह|, क| ई+रोñ ¹हणून
स=मािनले~या मनुंयजातीतील आणखी एका ूFयात िन सुूितÍ8त मंथाची, कु राणशर|फचीह|,
तीच गत झालेली आहे . कु राणशर|फ श¯दश: जर| एकच मंथ असला, तर|ह|, िभ=निभ=न
संूदाय तयाचयातील वा4यावा4यांचा िन मिथताथा चा जो िभ=नच न¯हे तर अ=यो=यÍवरोधी
अथ पु³षबु@|चया अपÍरहाय 7Pीने कर|त आले, तयामुळे अथ श: शतावधी िभ=न कु राण होऊन
बसलीं आहे त. तया िभ=नाथ वाद| पंथोपपंथातील कोणाचा अथ खरा हा ू÷ आमचयापुढे इथे
नाह|. तयांचयातील काह| ूमुख पंथांचया मते एकाच कु राणीय Íवधेयाचे Íकती Íविभ=न अथ
के ले गेले आहे त ती िन¯वळ वःतुÍःथती, आहे तशी ःथालीपुलक=यायाने दाखÍवण एवढाच Hा
लेखाचा हे तू आहे .
ती माÍहती दे ताना अगद| पÍह~या ूतीचया ूमाणभू त मंथकारांचाच आधार घेतलेला आहे .
इं ͹लशमºये कु राणाच अिधकृ त भाषांतर करणारे जॉज सेलल, कु राणाच मराठ| भाषांतरकार,
युरोपास पटे ल अशा न¯या 7Pीने कु राणाचे अथ लावून अगद| इं ͹लशमºये तयास भाषांतरणारे
इं ¹लंडमधील ूFयात मुसलमानी ूचारक डॉ. महं मदसाहे ब, मुसलमनी संःकृ तीचे मानी िन
ूगाढ अ¹यासक जÍःटस अमीर अ~ली ूभृ ती नामांÍकत मुसलमानी धम , इितहास, िन
संःकृ ती यांवर|ल लेखकवगा चया मंथांच आ¹हांस अनेक वष अºययन जे घडल तयाचयाच
आधारवर खालील माÍहतीचा श¯द िन श¯द अवलंबेल अशी सावधानता आ¹ह| बाळगली आहे .
हव तयास ती माÍहती पडताळून पाहता यावी, याःतव ूथमत: आधारांचा हा सव सामा=य

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १०७
जातयुचछे दक िनबंध
उ~लेख कFन ठे वतो. माÍहती जशीचया तशीच दे ताना आमचया ःवत:चया ट|कÍटपणी दे णच
तर अशा ( ) कं सात दे ऊ.
१६.२ पÍवऽ कु राणाची थोड| Fपरे खा
कु राण श¯दाचा अथ ÔपढÞयाचेÕ, ÔपाçयÕ असा Íकं वा ÔसंचयÕ असा आहे . वेळोवेळ|
ई+राकडन ू पाçय ¹हणून महं मदसाहे बांस जे संदे श आले, ते ऽुÍटत संदे श 7यात एकऽ के ले तो
संचय, संमह, ¹हणजे कु राण. पैगंबर ¹हणजे पैगाम (संदे श) आणणारा, ई+र|य संदे श
आणणारा, ईशूेÍषत. कु राणाचे अºयाय ११४ आहे त. तयांस सूरा ¹हणतात. ूतयेक अºयायात
जे Hोक असतात, तयाला ÔआयतÕ ¹हणतात. कु राणाचया िनरिनरा=या सात मूळ ूती तर|
ूFयात होतया; दोन मÍदना पंथी, ितसर| म4का पंथी, चौथी कू फा येथे ूचिललेली, पाचवी
बाUा येथे स=मािनलेली, सहावी सीÍरयातील, सातवी सव साधारणत: ूचिलत. या ूतींतील
HोकसंFया Íविभ=न आहे . एक|त ६००० Hोक, तर एक|त ६२३६.
7यू लोकांूमाणेच मुसलमानांनीह| कु राणातील श¯द ७७६३९, अHर ३२३०१५ अशीं मोजून
ठे वलीं आहे त; इतक च न¯हे , तर ूतयेक अHर कु राणात Íकती वेळ आल, तेह| मोजलेल आहे .
अथा तच Hा संFया Íववादाःपद समजणारे ह| आचाय आहे तच.
कु राणाचया काह| अºयायांचया आरं भी Fढ अथ नसलली दोनचार अHर असतात. यांचया
हे तूÍवषयी, 7यू लोकांचया धम मंथांूमाणेच मुसलमानी धम शाUी मतभेदाचया जा=यात
सापडलेले आहे त. काह| ¹हणतात, या अHरांचा अथ एका ई+रासच माÍहत! Íकं वा महं मद
पैगंबरास!! इतर ते न मानता तयांचा यथामती अथ करतात. ूतयेक जण आपलाच अथ खरा
ई+र| अथ मानतो. उदाहरणाथ , काह| अºयायांचया आरं भी Ôअ, ल, मÕ ह|ं तीन अHर येतात.
काह| आचाय ¹हणतात यांचा अथ मनुंयांनी कFच नये. एक ई+र क| पैगंबर तो जाणत!
दसरा ु पंथ ¹हणतो, छç अथ के लाच पाÍहजे िन तो हाच क| Ôअ~लाह, लतीख, मजीदÕ या
श¯दांचीं ती तीन आ²ाHर असून अथ आहे Ôई+र कृ पाळू िन गौरवाह आहे !Õ ितसरे ¹हणतात,
ती आ²ाHर ÔअनािलिमनीÕ ह वा4य सु चÍवतात - 7याचा अथ Ôमला िन माçयापासून (सव
पूण िन शु भ ूभवते!)Õ चौथे ¹हणतात- ते वा4य Ôअना अ~ला आलमÕ िन तो अथ Ôसव ऽ
ई+र ते मी!Õ हाच आहे . पाचवे ¹हणतात- तीं सार|ं आ²ाHर च न¯हे त! अ~ला-जेÍॄयल-महं मद
Hा कु राणाचया कतया , ूकÍटतया, ूचाÍरतया ऽयींच ते ²ोतक असून पाÍहल आ²ाHर, दसर ु
अंतयाHर िन ितसर उपांतयHर तया तया श¯दांच अनुबम घेतल पाÍहजे. ¹हणजे अ, ल, म,
येतील! सहावे ¹हणतात- अ हा मूळ ःवर, ल हा ताल¯य, िन म हा ओंçय िमळून सुचÍवतात
क|, ई+र सव जगाचा िन कमा चा आद|, मºय, अंत आहे िन तया अथ| आद|मºयअंतीं सव
कामी ःमरला जावा! सातवा पंथ ¹हणतो- ह|ं अHर संFयावाचक, तयांची बेर|ज येते ७१, िन
ती सुचÍवतात, क| इत4या वषा त इःलामी धम सा¯ या जगात पूण पणे ूःथाÍपत होईल. अशीं
अनेक मते अनेक अथ करतात.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १०८
जातयुचछे दक िनबंध
(ई+र|य धम मंथ अHरश: जर| एकच असला तर|ह| अथ त: पु³षबु@| वाःतÍवकपणे तयाचे
अनेक Íविभ=न मंथ कसे कFन सोडते, याच ह Íकती सुरे ख उदाहरण आहे ? तीन अHर , तीस
अथ !)
कु राणाचया अºयायांची नाव िन मंगलारं भ - वा4य ह|ं काह| धम शाUांचया मते कु राणातील
अºयायांूमाणेच थेट ई+रोñ आहे त; तर काह| धम शाUी मुसलमानांचया मते तीं ई+रोñ
नसून मनुंयकृ त आहे त!
मुसलमानी परं परागत मुFय शाUोñ मताूमाणे कु राण हा मंथ महं मदाने वा कोणीह|
मनुंयाने रचलेला नाह|. तो अनाद| आहे . इतक च न¯हे तर ई+रानेदे खील रचलेला वा
सांिगतलेला नसून ई+रकृ त ¯यñ|तवातच अंतभू त आहे . तयाची पÍहली ूतदे खील नाह|, तर
ई+रमयच आहे . तयाची पÍहली ूत अशी जी िलÍहली गेली, ती ई+राचया िसंहासनावर|ल एका
Íवशाल टे बलावर असून यचचयावत् ःवगा त मिथलेल आहे . तया ई+र|य टे बलावर|ल कु राणाची
एक कागद| ूत दे वदतू जेÍॄयलचया हाती सग=यात खालचया ःवगा त धाडÞयात आली, तया
राऽीच नाव Ôशñ|मतीÕ होय. तया कागद| ूतीतील कु राण तया जेÍॄियल दे वदताने ू महं मद
पैगंबरास भागश: ूकटÍवल. काह| म4के त, काह| मÍदनेत, जसजसा ूसंग पडला तसतसे
वेळोवेळ| िलÍखत भाग पैगंबरास जेÍॄयलकडन ू ःफु रÍवले गेले. परं तु ते सव चया सव Íद¯य
पुःतक बघÞयाच भा¹यह| महं मद पैगंबरास जेÍॄलयचया कृ पेने वषा चया काठ| एकदा लाभे.
रे शमी बांधणी, सोनेर| कलाकु सर|त ःवग|य Íहरे माÍणकांनी खचलेल असे ते Íद¯य पुःतक होते!
य²पी वर|ल मताूमाणे कु राण अिनिम त िन अनाद| आहे आÍण ूतयH कु राणात महं मद
पैगंबरारने तसे न मानणा¯ यास पाखंड ¹हटलेल आहे , तर|ह| ूतयेक महïवाचया धम ू÷ाूमाणे
या ूकरणीह| मुसलमानी धम शाPयात तीो मतभेद ¯हावयाचा तो झालाच! मोटाझलाइट आÍण
मोझदोरचे अनुयायी हे दो=ह| ूबळ इःलामी पंथ Hा मताचया सव ःवी Íव³@ असून तयांचया
मते कु राणास अनाद|, ई+रमय िन अिनिम त मानण हं भयंकर पाप आहे , पाखंड आहे . या
ूकरणीचया कु राणवा4यांचा ते असा वरचयाचया अगद| उलट अिभूाय काढतात! हा मतभेद
इतका Íवकोपाला गेला क|, अलमामून खिलफांचया राजवट|त कु राण ह अनाद| नसून िनिम त
आहे , अशी धमा 7ा सुटली िन जो कु राणास अनाद|, अिनिम त मानील तयास फटके , बंद|वास
िन मृ तयूदं डह| दे Þयात आला. शेवट| अलमोताव4के ले खिलफाने उभयपHांस आपापल मत
पाळÞयाच ःवातं¯य Íदल.
कु राण 7या भाषेत िलÍहलेल आहे , ती अरे बी भाषाशै ली अरबांत इतक| सव|कृ P मानÞयात
येते क|, के वळ तयावFनच ते पुःतक मनुंयकृ त नसून ई+रकृ त असलच पाÍहजे, असे िस@
करÞयाचा ते यH करतात. कु राणातच पु=हा पु=हा ते गमक पुढे कFन अशा अथा चीं वा4य
आलेलीं आहे त क|, Ôजे ूितपHी महं मद पैगंबरांना ढ|गी ¹हणतात, तोच कु राणवा4य रचतो िन
तशी वा4य अनेक अरबी कवी तशाच भाषाशै लीतह| रचू शकतात ¹हणून ज~पतात तयांस
आ¹ह| आ¯हानीतो क|ं, तु¹ह| इतक सुंदर अरे बी िलहन

दाखवा, अशीं का¯यमय वा4य रचून
दाखवा!Õ 7या अथ| कु णीह| असे उdम अरे बी िलह

शकत नाह| तया अथ| ह कु राण ई+रोñच
असल पाÍहजे! कु राण मनुंयकृ त नसून ई+र|य आहे , Hाचा बळकट पुरावा हाच क|, तयातील
अरबी भाषाशै ली अतुलनीय आहे !

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १०९
जातयुचछे दक िनबंध
(पण Hा कोÍटबमाने महं मद पैगंबर उतकृ P अरबी कवी होते इतक च काय ते तक िस@
होईल. मुसलमानांतील मीटाझलाईट, मोझदोर, िन नोधम हे धम शाUीय पंथसु@ा वर|ल मतास
उपाहासून उघडउघड ूितपाÍदतात क|, Ôकु राणाइतक|च काय, पण तयाहन

उतकृ P अरबी
भाषाशै ली मनुंय िलह

शकतो.Õ ितसर| गोP अशी क|, या कोÍटबमाूमाणेच जर उतकृ P अरब
भाषाशै ली आहे ¹हणून कु राण ई+र|य, तर उतकृ P संःकृ त भाषाशै ली वा उतकृ P मराठ|,
बंगाली, तामीळ, जम न, ॄ(|शै ली असलेले मंथह| ई+र|यच मानावे लागतील.)
कु राण महमद पैगंबरास कस ूकटल? महं मद पैगंबर सरासर| ४०वषा चे असता एका गुहे त
ई+रºयानी म¹न होते. तो जेÍॄयल दे वदतू मनुंयFपे आला िन ¹हणला, Ôजो तुझा धनी, तया
कृ पाळू ई+राने िलÍहलेल ह वाच!Õ महं मद ¹हणाला, Ôपण मला तर अHरह| न िलÍहता येते न
वाचता!Õ ते¯हा महं मद पैगंबरांना अंत:ूेरणेने ई+र| संदे श येऊ लागला. ते जसे येत तसे
महं मद उचचार|त, तयांचे िशंय पाठ कर|त, काह| िलहन

काढ|त. असे वीस वष चालून जे¯हा
६५ ¯या वष| महं मद पैगबं र परलोकवासी झाले, ते¯हा तया वेळे पय त वेळोवेळ| आलेले जे संदे श
- तया काळ| अरबांत कागद फारसे ूचिलत नस~याने - कातड| आÍण खजुर|ची पान यांवर
िलÍहले गेले िन अःता¯यःत असे एका जागी होते ते संमहÞयात आले. ते िन त|ड| होत ते
िमळून एकऽ कFन महं मदाचा ूतयH िशंय िन उdरािधकार| अबुबकर याने काह|
¯यवÍःथतपणे एका मंथात गोवले, तेच कोराण. महं मदाचे ूथम िशंय बहधार

लढायांतून
मारले गे~यामुळे जे¯हा ह कु राण मंिथल ते¯हा पुंकळ वा4य गळलीं, ःथलकाळांचा अनुबम
राÍहला नाह|. या मंथात नसलेली महं मद पैगंबराचीं अनेक वा4य तया इतरांना आठवत ते या
मंथास तया ूकारात अपू ण ठरवू लागले. याÍवषयी मुसलमानी धम शाUी मंडळाच एकमत
आहे .
(¹हणजे आप~या वेदांची जी गत क| Íकतयेक ौृ ती लुB; मूळ ौु तींच संकलन ¯यासांनी
के ले तोच ूःतुतचा अनुबम, मूळचा न¯हे ; ऋषी, दे वता, Íवषय यांच सुसंगत एक|करण नाह|;
तीच Íःथती अित अवा चीन असताह| या कु राणाची झालेली आहे . Íकतयेक ई+र| संदे श गळलेले
अस~यामुळे ई+र|य ूमाणमंथ ¹हणून तया कु राणास मानल तर तयाचयातील आ7ा तेवçयाच
ई+र| धम असे समजण अश4य. कारण असले~या आ7ांहन

िभ=न अशा आणखी काह| आ7ा
ई+राचया न¯हतयाच असे सांगता येत नाह|.)
अबुबकरने के लेला हा ÔसंमहÕ (कु राण) महं मद पैगंबराचया, अनेक पõयांपैक| एक Íवधवा
Uी ह!सा, खिलफा उमरची मुलगी, Íहचया हाती सोपवला. परं तु पैगंबराचया मृ तयू नंतर तीसएक
वषा चया आतच वर Íदले~या नाना कारणांमुळे कु राणाचया एकास एक न जुळणा¯ या अनेक
आवृ ïया मुसलमानी साॆा7याचया िनरिनरा=या भागात चालू झा~या. जो तो आपलच कु राण
खर मानून दसु ¯ याचया कु राणातील पाठभेद पाखंड, धम बाH ¹हणून लागला. अबुबकरचया
ूतीस तयाचे ूितःपध| अबुबकरचीच पु³षकृ ती ¹हणून ई+र|य अःखलनीयतेचा अिधकार तया
ूतीस नाकार|त. हा सारा घोटाळा मोडन ू टाकÞयासाठ| खिलफा (उःमान) आ°मन Hाने श4य
ितत4या कु राणाचया ूती जमवून तयांत ह!साचया हातचया अबुबकरचयाच ूतीस धFन असेल
तेवढ खर मानाव असा हकू म

काढला! अबुबकरचया कु राणाचया हजारो ूती करवून ूांतोूांती
वाट~या; आÍण तयापासून जी जी वेगळे वा अिधक उणे मंऽ असणार| ूत ती ती जB के ली

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ११०
जातयुचछे दक िनबंध
वा जाळून टाकली! इत4या ूयासानंतर आजची कोराणाची ूतच खर| ई+र|य िन सव सामा=य
ूत ठरली.
पण तर|ह| आजदे खील बरे च पाठभेद इःलामी धम शाUांचयाच मते अÍःतïवात आहे त.
इत4याने भागल नाह|. परःपरÍव³@ता टाळÞयासाठ| Íविभ=न ूती ितत4या जाळून टाकू न
ूत अशी एकच ठे वली तर| दे खील ितचयात वर िलÍह~याूमाणे काह| पाठभेद आले ते आलेच.
पण तयाह|पेHा अिधक अडचणीची िन आ°¯ याची गोP ¹हणजे तया ई+र|य ठरÍवले~या
अन=य ूतीतच अनेक परःपरÍव³@ वचन महं मद पैगंबरांचयाच त|डचीं अिनवाय पण आलली
आहे त. पैगंबराने एके Íदवशी दे वाचा ¹हणून संदे श दे वाचा ¹हणूनच महं मद पैगंबरांनीच
सांगावा. ूामाÍणक िशंयांनी श¯द न् श¯द तया तया वेळ| Íटपावा. पण तयामुळे च लवकरच, Hा
दोन परःपरÍव³@ आ7ा दे वाने ²ा¯या - सव 7 दे वासह| आपलीं मते मनुंयासारखीं
िभ=निभ=न पÍरÍःथतीत बदलावीं लागावीं - Hाच महं मदाचया ूितपHासच न¯हे तर
अनुयायांसह| आ°य िन संदे ह वाटू लागला! ूितपHी तर उघड ¹हणत क|, HावFनच हा
कु राणमंथ भूतभÍवंयवत मान जाणणा¯ या सव 7 दे वाचा नसून तयावर मनुंयकृ तïवाचा छाप
ःपP उमटलेला Íदसतो! (एका पÍरÍःथतीत महं मदाचया सdेस िन Íहतास जे अनुकू ल ते तयाने
दे वाची आ7ा ¹हणून सांिगतल. दसु ¯ या पÍरÍःथतीत तो िनयम तयाचया सdेवर|ल िभ=न
संकटांचया पÍरÍःथतीत अÍहताचा होऊ लागताच महं मद पैगंबराने उलट िनयम सांगून ती
दे वाची ता7यातली ताजी आ7ा ¹हणून ूचलÍवली.) सव 7 दे व जर ते कु राण िलÍहता तर
ूथमच आपली पÍहली चुक|ची आ7ा दे ता ना Íकं वा सांगूनच ठे वता क|, काह| काळाने अमुक
पÍरÍःथती येताच मी उलट आ7ा दे णार आहे , तोपय त ह| पÍहली पाळावी. ¹हणजे
परःपÍव³@ता होती ना, दे वपणास ते अिधक साजते. पण 7या अथ| तसे न सांगता पÍहली
आ7ा Íऽकालाबािधत धम ¹हणूनच सांिगतली, िन नंतर, ते चुकल ह दसर ु मी सांगतो ते
पÍह~याचया उलट असलेलच Íऽकालाबािधत होय असे सांगाव लागल, तया अथ| दे वास असा
मनुंयसारखा ग|ध=या बु@|चा Íकं वा लहर| मानÞयापेHा ह सार कु राण मनुंयकृ तच आहे असे
मानण दे वाचया ख¯ या भñांना भाग आहे .Õ महं मद पैगंबरांनाच ूितपHाचा हा ह~ला परतÍवण
ःवत: तयांचया Íव²मानतेतच कठ|ण गेल. तयाच ूतयुतर ते इतक च दे त क|, Ôमी तयास काय
कF? दे वाला वाटल अशी उलट आ7ा आता ²ावी! तयाने Íदली! दे वाचा हात कोण धर|ल? तो
वाटे ल ते सुलट सांगेल, वाटे ल ते उलट! कारण खरोखर दे व सव शñ|मान् िन ःवतंऽ आहे !Õ
(मुसलमानांतील अतयंत श¯दिन8 धम शाUीह| या परःपरÍव³@ कु राणवा4यांच ःपPीकरण
वरचया उdरावाचून अिधक सुसंगतपणे कF शकत नाह|त.)
कु राणातील ूतयH पैगंबराचयाच त|डचीं परःपरÍव³@ वचन जीं वर उ~लेÍखलेलीं आहे त
तीं तशीं परःपरÍव³@ आहे त याÍवषयी बहतेक

इःलामी आचाया चच न¯हे तर ःवत: पैगंबरांचच
ऐकमतय आहे . बर , तीं दोनतीन अपवाद ¹हणूनच न¯हे त तर इःलामी धम शाUी हे च तया
वचनांची संFया कमीत कमी दोनशेतीसवर आहे असे मानतात. उदाहरणाथ , पूव| मुसलमानास
पैगंबराचया त|ड| दे वाने आ7ा धाडली क|, तु¹ह| सवा नी जे³सलेम (7यू लोकांची काशी) कडे च
त|ड कFन ूाथ ना ¹हणा¯यात. हा िनयम अ~पकािलक आहे असेह| सांिगतल नाह|. इतर सव
फमा नांूमाणे ह| आ7ाह| Íऽकालाबािधतशी, सव ऽ सव था उनु~लंघनीय धम शी, तशा इतर

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १११
जातयुचछे दक िनबंध
आ7ांचयाच डौलात िन भाषेत ूथम Íदलेली आहे . परं तु तयापुढे Íकतयेक वष लोट~यानंतर
दे वाने दसर| ु आ7ा अगद| पÍहलीचया उलट Íदलीं क| Ôजे³सलेमकडे त|ड कFन ूाथ ना न
करता ूतयेक सचचया भñाने, म@म|याने म4के कडे त|ड कFन ूाथ ना करा¯यात.Õ (कु राण
दे वकृ त मानल क| Íवरोध Íवसंगत भासतो! ते कु राण मनुंयकृ त मानल क| या दोन ूाथ नांत
काह|च आHेपाह भासत नाह|. कारण ूथम म4के त जु=या अरबी धमा चे मूत|पूजक लोक ूबळ
असत तयांनी महं मदाच उचचाटन कFन तयास दे शोधड|स धाडल होत. ते जोवर म4के चे धनी
होते तोवर महं मदाचया धमा चया तया शऽूंचे ते क ि होते. ¹हणून म4ककडे त|ड कFन ूाथ ना
करणे महं मदास पसंत नसे. पण पुढे म4का महं मदाने Íजंकली. आधीच Hेऽ होती, जी
मूलभूमी, ज=मभूमी, ती म4का तयाचया हातात पडताच तीच तयाचया इःलामी धमा ची
राजधानी िन पÍवऽ Hेऽ झाले. ¹हणून मग यचचयावत् मुसलमानांनी, तयांचया धम रा¶ास
एकसूऽी, एकमुखी, एकजीवी करÞयासाठ| जी एकFप ूाथ ना करावी ह ह| बंधन घातल.) 7या
मुFय धम मं थाचया घटनेमºयेह| इत4या संदे होतपादक =यू=यता आहे त, तयास अÍवकल,
अशं कनीय, िन अन=य ई+र|य मंथ मानण ह तयांचया एकिन8 अनुयायांसह| कठ|ण होऊन ती
=यूनता भFन काढÞयाचया कामी शेवट| पु³षबु@|च साहा³य कस ¯याव लागल आÍण पु³षबु@|
¹हटली क|, Ôौृ ितÍव िभ=ना ःमृ तय° िभ=ना:Õ जशा होऊन पडणारच, पडतातच, तसेच मूळ
कु राण कोणाच, कोणचे Hोक खरे , कोणची ूत पूण , कोणतया पाठभेदात कोणाचा अथ माH
HाÍवषयी िभ=न िनण य दे णा¯ या आचाया चया सं Fयेइतक|च वाःतÍवक र|तया कु राणह| अनेक
होऊन बसलेलीं आहे त.
आÍण जी Íःथती कु राणाचया मूळ घटनेची तीच तयातील ूतयेक वा4याचया अथा Íवषयीची.
एकाच वा4याचया वा Íवधेयाचया अनेक इःलामी आचाया चया पंथोपपंथातील Íविभ=नतेची ती
अतयंत उपयुñ अशी माÍहती या लेखाचया उdराधा त दे ऊ.
१६.३ (उdराध )
पÍवऽ कु राणाÍवषयी सव सामा=य Íहं दू वाचकांनी आÍण मुसलमानांनीह| 7या ऐितहिसक
घटना ºयानी ठे वÞयासारFया आहे त तयांपैक| या लेखात पूवा धा त 7या ÍवशÍद~या तयांच
लहानस टाचण असे -
(१) ई+राने जे संदे श आप~याला धाडले असे महमंद पैगबरांना वाटल ते सारे च सारे तया
वेळ| Íटपले गेले नस~यामुळे आÍण अनेक गहाळ झा~यामुळे पैगंबरांचया मृ तयूनंतर अबुबकरने
संमÍहलेल आजच कु राण ह अपूण आहे .
(२) Hा अपूण कु राणातह| अनेक ई+र| आ7ा परःपरÍव³@ असून, मागची आ7ा
सांगूनसवFन दे वाने र£ करावी आÍण उलट आ7ा धाडावी अशी द|डशेदोनशे उदाहरण आहे त.
यावFन या अपूण कु राणात 7या आ7ा आहे त, तयांनाह| र£ करणा¯ या आ7ा तया लुB
झाले~या िन गाळले~या भागात असÞयाचा पुंकळ संभव! यासाठ| आहे ह कु राणह| काह|
पंथांचया मुसलमानी आचाया चया मते Íव+ासाह नाह|.
(३) यामुळे च अबुबकरचया या ूितपासून िभ=न अशीं सातआठ कु राण ूचिलत होतीं.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ११२
जातयुचछे दक िनबंध
(४) या सातआठ कु राणांपैक| अमक|च ूत खर| ह ई+राने ूतयH कोÍटबमाने सांिगतल
नाह|, तर उःमान खिलफाने आप~या दं डशñ|चया लाठ|बमाने शेवट| पु³षबु@|स पटली ¹हणून
अबुबकरचीच ूत खर| ठरÍवली आÍण बाक|चया जाळून वा जB कFन टाक~या. ती ूत
सुनीपंथाने ःवीकारली.
(५) पण इतक झाले तर| Hा सुनीपंथाचीं तïव मा=य नसणा¯ या िशयाूभृ ती मोठमोçया
मुसलमानी पंथांनी तो िनवाडा मानला नाह|. आजच सुनीं मुसलमानांच कु राण ह सुनींनी
गाळागाळ के लेल िन ूÍHB िलखाणाने भेसळलेल अतएव अÍव+सनीय ूत होय असे
िशयाूभृ ती पंथांचे अनेक मुसलमानी आचाय उघडउघड ¹हणत आले आहे त. उलटपHी खर
कु राण आप~याशी आहे , असे जे िशयाूभृ ती पंथातील लोक ¹हणाले तयांच खर कु राण ह च
खोट , तया पंथांनी भेसळलेल अतएव अÍव+सनीय होय असे सुनी लोकह| तयांस उलट
ूतयाHेÍपतात. ¹हणजे सव मुसलमानांस सव ःवी ई+रूदd िन ई+रोñ वाटणार कु राण एकह|
अÍःतïवात नाह|.
(६) सुनींची जी ूत आज कु राण ¹हणून सुनींकडे स=मानली जाते तीतह| अनेक पाठभेद
अस~याच मुसलमानी धम शाUी िनÍव वादपणे मानतात.
सारांश असा क|, कु राण ह नाव जर| एक उरल तर| तया नावाचया ई+रदd मंथाची खर|
ूत कोणती ह पु³षबु@|नेच ठरवाव लागल. तयामुळे िभ=न ूती िभ=न आचाया नी ख¯ या
ठरÍव~या. ¹हणजे कु राण वाःतÍवकपणे अनेक झालीं. श¯दश: पाÍहल तर| कु राणांची
एकवा4यता नाह|.
आता अथ श: पाह

लागले तर घोटाळा शतपट|ने वाढलेला! कारण श¯दश: जी मते एक
पंथ मानतो तींतील श¯द जर| सारखे असले तर| तया ूतयेक श¯दाचा िन वा4याचा अथ
लावÞयाच काम पु=हा पु³षबु@|कडे च आ~याने एके का ूतीचे शेकडो अथ होऊन शेकडो उपपंथ
झाले. तयातील ूमुख असे -
१६.४ हानीफाई (सुनी)
या उपपंथाच नाव तयाचा ूमुख आचाय जो हानीफा तयाचया अिभधानावFन पडल आहे .
महं मद पैगंबराचया Ôःमृ तीÕ Hा पंथास जर| अमा=य नस~या तर| तयांस हा पंथ श¯द िन श¯द
अनुसरत नाह|.
१६.५ शफाई सुनी
हा पंथ शफ| Hा आचाया चा अनुयायी. मुसलमानी ौृ ती (कु राण) आÍण ःमृ ती
(पैगंबराÍवषयीचया आFयाियका िन तयाचीं ःवत:चीं वचन) यांचया कHेत पु³षबु@|ला मुळ|च
ःवातं¯य नाह|. श¯द िन श¯द परमूमाण असे यांच मत. आचाय शफ| अमक| गोP खर| वा
खोट|ं ह सांगतांना दे वाची शपथ के ¯हाह| घेत नसत.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ११३
जातयुचछे दक िनबंध
१६.६ मालेक| सुनी
या पंथाचा आचाय मालेक. 7या ू÷ाÍवषयी कु राण िन पैगंबराचया आFयाियका यांतील
श¯दांत ःपP अिभूाय नाह|, तया तया ू÷ाÍवषयी मालेक काह|च मत दे त नसे, इतक| या
पंथाची श¯दिन8 ूवृ dी आहे . तयाचया अंितम रोगश³येवर तो पडला असता तयास रडताना
पाहन

जे¯हा अनुयायांनी Íवचारल ते¯हा आचाय मालेक ¹हणाला, Ôकु राण वचन Hांचया बाहे र
मी ःवत:चया मते काह| िनण य के ले तर नाह|त? या िचंतेने मी ¯याकू ळ आहे . शाUा7ेबाहे र
जर मी कधी ःवत:चया मताने वागलो असेन वा िनण य Íदला असेल तर तशा ूतयेक ःवैर
श¯दासाठ| दे व मला चाबकाचया ितत4या फट4यांनी झोडपून काढो!!Õ
१६.७ हानबाली सुनी
पैगंबराचया वचनाद| आFयाियकांचा हा पंथ अतयंत अिभमानी. Hाचा आचाय हानबाल.
Hाला पैगंबराचया अशा दहा लH आFयाियका मुखोqगत असत अशी तयाचया अनुयायांत
ूिस@| आहे ! कु राण ह अपौ³षयच न¯हे तर अनाद|, अिनिम त िन ःवयंिस@ असून ते ई+राने
दे खील िनिम लेल नाह|, तर ई+रमयच आहे अशी Hा हानबल आचाया ची िशकवण होती.
कु राणास ई+रमयच समजण ह धम बाH पाखंड होय अशा मताचया मोटारास खिलफाने हानबल
Hास कु राण ह ई+रमयच होय असे िशकÍवÞयाची मनाई के ली असताह| जे¯हा ते मत हानबल
सोड|ना, ते¯हा तयास फटके माFन रñबंबाळ कFन बंद|त घातल. हानबाली पंथ कçटर कम ठ.
एकदा तर तयांनी बगदाद राजधानीत बंड कFन जे मुसलमान कु राणातील आ7ांचया पालनात
कम ठ नाह|त असे तयांस वाटल, तयांचया घरोघर घूसून तयांचया म²ाचे साठे ओतून टाकले.
म²पाऽ फोडन ू टाÍकलीं, गाÞयानाचÞयास िनÍष@ ठरÍवणा¯ या ÍUयांना बेदम मार Íदला िन
वा²ांचा चुराडा उडÍवला. मुसलमानी धमा Íवषयीचीं Hा पंथाचीं इतक|ं कम ठ मते मा=य
नसले~या तयांचया मुसलमानी ूितःपºया ना शेवट| Hा पंथाÍव³@ अतयंत कडक उपाय योजावे
लागले आÍण अतयंत कठोर दं ड दे ऊन तयांना दडपाव लागल. हा पंथ, तयाचीं मते िन असा
कम ठपणा न मानणा¯ या मुसलमानांसह| पाखंड िन पितत समजून ते सारे नरकात जातील
असा शाप दे तो िन तयास श4य ती िशHा करावयास सोड|त नाह|.
परं तु या चार| सुनी पंथांत, ःमाता त, कु राण िन आFयाियका यांचया ूामाÞयाÍवषयी जी
वरकरणी एकवा4यता आहे तीदे खील यापुढे Íदले~या पंथास अिभूेत नसून तïवत:च ते ःवतंऽ
आहे त. सुनी वगा त न मोडणा¯ या पंथांतील काह| ूमु ख पंथ असे -

१६.८ मोटाझली
Hा पंथाचा ूवत क वासेल. Hाचया मते ई+र एकच अस~यामुळे तया एकतेस Íवशेषणांचया
अनेकतेने दे खील बांधÍवण पाप आहे , ई+र आहे , अÍःतसत् , Hापलीकडे तयाला िचत् ूभृ ती इतर
गुणधम Íवशेषणे लावता कामा नयेत. तयांचया अखंड ःवFपास तयामुळे खंड पडतो. िचत् ूभृ ती
िभ=न गुणधम एकाच अनंत, अखंड, एकरस पदाथा स कसे लावता येतील! तयायोगे एकाहन



समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ११४
जातयुचछे दक िनबंध
अिधक असीम पदाथ मान~याचा दोष घडतो, एके +र| धमा चया ह Íव³@ आहे . तयांच दसरे ु
ÍविशP मत असे क|, िनयितवाद खोटा आहे . ई+र जे चांगल आहे , तयाचाच काय तो कता ; जे
वाईट तयाचा तो कता न¯हे . ितसर मत ह क| चांगल Íकं वा वाईट ¹हणÞयाच इचछाःवातं¯य
मनुंयास आहे . तयांचे मते ूलयकाली शेवटचया Íदवशी सा¯ या जगाचा जे¯हा =याय करÞयात
येईल ते¯हा ई+र आप~या चम चHूंनी मनुंयास पाहता येईल ह ¹हणण खोट आहे . ई+राला
Íदले~या साकार उपमा ते अवमािनतात - मग तया कु राणात का असेनात! या आÍण अशाच
ूकारचया अनेक मतांचा कु राणांस अHरश: ूमाण िन सतय मानणा¯ या धम शाUाचया मतांशी
भयंकर Íवरोध आ~यामुळे Hा पंथाचया लोकांच त|ड पाहण नको, असे कçटर कम ठास वाटू
लागाव ह साहÍजकच होते. ह मोटाझली लोकह| िततके च जहाल िन तयांचया मते होणा¯ या
कु राणाचया अथ| धम िन8ूर! तयामुळे हे ह| इतर मुसलमानी पंथाच कçटर शऽू बनले. हळूहळू
वासेलचया Hा न¯या पंथात सु@ा पु=हा पोटभेद पडत चालले. तयातील महïवाचे काह| भेद असे
-
(१) हशेिमयन - हे हाशेमचे अनुयायी. यांच एक मत आहे क|, 7या अथ| ई+र हा
वाइटाचा कता होऊच शकत नाह|, तया अथ| वाइटातली वाईट वःतू जे काफर, मुसलमानी
धमा वर न Íव+सणारे , तयांना दे व घडवील ह ह| संभवत नाह|. जे मुसलमान नाह|त तीं सार|ं
माणस असलीं तर| कु राणास एकमेव ई+रोñ परमूमाण धम मंथ न मानणारे आÍण महं मद
पैगंबर हाच अंितम दे वूेÍषत असा Íव+ास न ठे वणारे काफर अस~यामुळे अशा अतयंत पापी
पदाथा स दे व कसा िनम|ल? दे वाचया दे वपणास ते लांछन होईल, याःतव मुसलमान नसले~या
सा¯ या काफरांना दे वाने िनिम ल नाह|.
(२) नोधेिमयन - Hांच एक दाख~यापुरते मत ²ावयाच तर ह दे ऊ क|, ई+र सव शñ|मान
जर आहे , तर तो चांगल तेवढ िनिम तो आÍण वाईट िनिम Þयाची शñ|च तयाला नसेल तर
ई+र सव शñ|मान ठरणार नाह|! यासाठ| ते ¹हणतात, Ôई+रास वाईटह| िनिम Þयाची शñ|
होती; पण इचछा न¯हती. ¹हणून तयाने चांगल तेवढ िनिम ल िन वाईट िनिम ल नाह|.
(३) हे ियÍटअन - Hांचया मते ई+र दोन मानले पाÍहजेत. एक परमे+र िनतय, अनंत.
दसरा ु ई+र, अिनतय, सा=त. ते पुनज =मह| काह| अंशी मानतात आÍण ¹हणतात क|, जीव हा
ज=मापासून दे हा=तर पावतो; नाना शर|र धरता धरता जे जगाचया अंताचया वेळच शर|र
असेल तया शर|रासच काय ते शेवटचया =यायाचया वेळ| परलोकातील िशHा वा भोग
भोगÞयाःतव ःवग| वा नरक| धाडÞयात येते.
(४) मोझदर| - हे मोझदर| आचाया चे अनुयायी. ई+रास वाईट करÞयाची शñ|च नाह|
असे मानणा¯ या धम शाUींचया हा पंथ इतका Íवरोधी होता क|, सव शñ|मान् ई+र असतयवाद|
िन अ=यायीह| होऊ शकतो असे हा ःपP ¹हणतो. तयांचया या ई+रिनंदे ने इतर पंथ इतके
िचडतात क|, ह मत ऐकण दे खील पाप मानून Ôतोबा! तोबा!Õ ¹हणतात. कु राणातील ज वा4य
लाखो मुसलमानांत गायऽीसारखे पÍवऽ मानल जाते, ते Ð Ôतया एका दे वावाचून दसरा ु दे व
नाह|Õ - ह वा4य उचचारणह| हा मोझदर आचाय धम बाH, महापाप समजतो. कारण तयात
Ôदसरा ु दे वÕ, हा श¯द िनषेधाथ| का होईना पण उचचारावा लागतो आÍण एके +र| ॄीदाचया
कçटर अनुयायांस तो उचचारदे खील असH होतो. मोझदर ¹हणे क|, Ôआमचया पंथाने के लेला

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ११५
जातयुचछे दक िनबंध
कु राणाचा अथ च खरा अस~यामुळे मुसलमान नाह|त ते तर काय पण इतर पंथांचे मुसलमान
आहे त तेह| कु राणाचा वेगळा अथ लावीत अस~यामुळे सारे चे सारे पितत, नीच िन धम शऽू
समजून नरकातच ढकलले जाणार!Õ हे ऐकू न एका मुसलमानी िभ=नपंथीय आचाया ने उपाहासून
मोझदाराला Íवचारल क|, कु राणात वÍण लेला पृ °वी आÍण आकाश Hातून Íवःतृ त असा, तो
सुÍवशाल ःवग के वळ मोझदार िन तयाचे दोनचार अनुयायी Hांसाठ| दे वाने िनिम ला क|ं काय?
(५) बाशेर| - हे ¹हणतात, दे व सव शñ|मान् . याःतव लेकराला ज=मत:च दबु @| ु दे ऊन
तयाने नरकांतच पडल पाÍहजे अशी िनयित तो घडवू शकतो. पण ह कृ तय दे वाने के ल तर| ते
अ=यायाच होय असे माऽ ¹हणण भाग! सा¯ या मनुंयांस मुसलमान ¯हाव अशी सqबु@| दे ण
दे वाचया हाती अस~यामुळे मुसलमान नसणा¯ या दPांसाठ| ु नरक िनिम Þयाची बू रता टाळण
दे वाचया हातच होते. पण दे वाने नरक िनिम ला आÍण मनुंयास इचछाःवातं¯य Íदल. यावFन
चांगल तेच दे वास करता येते, वाईट येत नाह|, ह इतर मुसलमानी धम शाUांच मत खोट
पडते.
(६) थमामी - थमामाचे अनुयायी. हे ¹हणतात, पा!यास अनंत काळ नरकात पडल
पाÍहजे. तया छळाचा काह| काळानंतर अंत होतो, ह इतर मुसलमानी आचाया च मत खोट .
शेवटचया ूलयÍदनी नुसते मुसलमान नाह|त ते मूत|पूजक तर भयंकर नरकात पडतीलच
पडतील; पण Íभ°न, 7यू, पारशी, नाÍःतक ूभृ ती जो जो िनभ ळ मुसलमान नाह| तया
सवा चा सतयनाश कFन दे व तयांस मातीस िमळवील!
(७) कादे Íरयन - दे व हा के वळ चांग~याचाच िनमा ता. वाइटाचा न¯हे , असे तयांच ¹हणण.
तयामुळे वाइटाचा िनमा ता सैतान ठरतो. ¹हणजे दोन िनमा ते मानले जातात. यासाठ| इतर
मुसलमान Hा पंथास पारशांचया §ै ताच पाखंड मानणारे ¹हणून पितत समजतात.
१६.९ सेफे िशयन
Hा पंथाचेह| नाना पोटभेद आहे त. Íवःतारभयाःतव दोनचारच दे ऊ.
(१) आशाÍरयन - Hांचया मते ई+राचे अनेक गुणधम च न¯हे त तर Fपवण नह| सांगण
ध¹य आहे . 7या अथ| कु राणात Ôई+र िसंहासनावर बसतो. ई+र ¹हणतो माçया हाताने मी
िनिम तो, माçया दोन बोटांत Íव+ासू लोकांचे (दय आहे Õ इतयाद| शेकडो वा4य आहे त तया
अथ| तीं खर| मानलींच पाÍहजेत. त वण न के वळ आलंकाÍरक कस ¹हणाव? तसे असते तर
कु राणात तसे ःपPपणे सांिगतल असते. याःतव ई+राला हात, बोट , ूभृ ती अवयव आहे त,
पण ते कस ते कोणी सांगू नये, फार काय कु राण पढतेवेळ| Ôमाçया हाताने मी तयास
िनिम लÕ ह ई+राच वा4य वाचताना जर कोणी आपला हात पुढे कFन अिभनियल तर तेदे खील
पाप होय. कारण ई+राचा हात मनुंयासारखाच आहे , असे तयायोगे सूचीत होते! इतक च न¯हे ,
तर कु राणातील अरबी, श¯द, जे हात, पाय, बोट ूभृ ती ई+र| अवयवाथ| योजले तयाच
भाषांतर इतर भाषेत हात, पाय, बोट असे न करता ते अरबी श¯दच वापरावे. न जाणो तयांचा
दै वी अथ ूाकृ त परभाषेत चुके ल! दे व मनुंयाकृ ती आहे असे ¹हणÞयाच महापाप घडे ल!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ११६
जातयुचछे दक िनबंध
(२) मूशाबेह| - यांस वर|ल मत मा=य नाह|. कु राणातील ई+राचया त|डचया वा4यांत जे
श¯द येतात ते अHरश: सतय मानावे, दे व मनुंयाशी अगद| अस7शच आहे असे मानÞयाच
कारण नाह|. तयाला अवयव आहे त, वरखाली जाणयेण इतक च काय, पण मनुंयFप धरण ह ह|
दे वास श4य आहे . जेÍॄयल हा दे वदतू मनुंयFप धर| असे ःवत: महं मद पैगंबर सांगतात
आÍण तसे ःपP ¹हणतात क|, Ôमला दे व एका अतयंत सुंदर ःवFपात Íदसला. मोझेसबरोबरह|
तो समH येऊन बोलला.Õ कु राणातील अशा अनेक वा4यांचा अथ अHरश: न घेण ह च महपाप
होय.
(३) के रािमयन - Hा पंथातील लोक कु राणातील दे वाचया वण नातील अथ श¯दश: घेताना
इतक पुढे जातात क|, दे व हा साकार, सावयव आÍण खाली वर, बाजूंनी, सम¯ यादह| असलाच
पाÍहजे. काह| जण ¹हणतात, तो वर अनंत असला तर| खालचया बाजूने तेवढा मया Íदत आहे .
नाह| तर दे व खाली आला, बसला, इतयाद| कु राणांतील वा4य लटक|ं पडतील. दे वास मनुंयाला
हाताने ःपिश ता येते, अगद| या चम चHूंनी पाहता येते. तयाह|पुढे जाऊन Hा पंथातील काह|
आचाय कु राणाचया आधारे असे ठरÍवतात क|, हात, पाय, डोक , जीभ, ूभृ ती अवयव िन शर|र
जर| दे वास असले तर| मनुंयाचया शर|राहन

थोडे Íविभ=न आहे त. कारण मःतकापासून
वH:ःथलापय त ते भर|व नाह|, वH:ःथलापासून खाली भर|व आहे िन तयाचे के स काळे
कु ळकु ळ|त िन कु रळे आहे त. Hाला आधार कु राणाचा. कारण तयात महं मद पैगंबर ःपPपणे
ई+राÍवषयी Ôदे व बोलला, चालला, बसला, ई+राने माçया पाठ|वर हाताचया बोटाने ःपिश ल
ते¯हा तीं बोट शीळ लागलीं!Õ अशीं वण न करतात आÍण सांगतात क|, Ôदे वाने आप~या
ःवत:चया मू त|ूमाणेच मनुंय िनिम ला.Õ अथा त् ई+राशी मनुंयाच दै Íहक सा7ँय न मानल
तर कु राण खोट पडे ल.
१६.१० खारे जायी
Hा पंथाची उतपdी राजक|य ू÷ावFन झाली. तयांचया मते मुसलमानी सdेचा िन धमा चा
मुFय खिलफा वा इमाम असलाच पाÍहजे असे नाह|; जर इमाम नेमावयाचा तर जो =या³य
िन उतकृ P तोच असावा. महं मद पैगंबराचया कोरे श वंशातील मनुंयच खिलफा वा इमाम होऊ
शकतो ह िशया मुसलमानांच मत यांना मा=य नाह|. पु=हा खिलफा िनवडÞयाचा ह4क
मुसलमानांचया जमावाचया बहमतास

नाह|. खिलफा अलीचा अतयंत §े ष करतात, तयास
ूाथ नेत शापतात. Hांचया अशा धम मतांमुळे अ~लीने Hांची भयंकर कdल के ली. इमाम जर
दव त नी ु िनघाला तर तयास पदचयुत करणे वा मारण ह| ध¹य होय, असेह| हा पंथ ¹हणतो.
१६.११ िशया
हा पंथ वर|ल खारे जायी पंथाचया अगद| उलट. खिलफा अ~लीचा अतयंत अिभमानी. यांच
¹हणण ह क|, इमाम हा धम मुFय; तो कोण असावा ह ठरÍवÞयाचा अिधकार जमावाला नाह|.
मनुंयाचया मूख बहमताने

तयाची िनवड करणे ¹हणजे अगद| दराचार| ु पण बिल8 माणसह|
इमाम होऊ दे ण होय! ते याचा पुरावाह| यथेचछ दाखÍवतात. इमाम िन खिलफा Hा पदावर
अनेक दराचार| ु दा³डे पापी माणस येऊ शकलीं ह मुसलमानी इितहासात ूFयात, असे तयांच

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ११७
जातयुचछे दक िनबंध
¹हणण. याःतव ते अ~लीनंतरचया सुनी खिलफास महापापी समजून शापतात. सुनी लोक तोच
उलट आहे र िशयांस कFन तयांस पाखंड आÍण काफर ¹हणÞयासह| कमी कर|त नाह|त.
अलीचा वंश परम पÍवऽ याःतव िशया लोक तयाचयाच वंशात इमामपद दे वानेच नेमल असा
Íव+ास ठे वतात. पुढे अलीचे मुलगे हसन, हसेन

िन तयाचया अनुयायांचा उचछे द झाला
करबेलाचया लढाईत. सुनी लोकांनी तया िशयांची कdल के ली - तोच ूसंग ताबुताचया Fप
आप~या इकडे मुसलमान शोकद|न ¹हणून पाळतात. तर| दे खील अलीचया वंशातील शेवटचा
मुलगा अमर आहे - मारला गेलाच नाह| - आÍण तो परत येणार आहे अशी िशयांची धम ौ@ा
आजह| आहे . तयांचयातील काह| पंथ अली िन तयांचे वंशज इमाम Hांचया Fपाने दे वच अवतीण
झाला, ते दे वःवFपच होते असे ¹हणतात. ई+र मनुंयFपाचा अवतार घेऊ शकतो. साबाई
लोक तर अलीला मूत|मं त ई+रच मानीत. ई+राच अवतरण, Ôअल होलूलÕ होते आÍण
मनुंयाचया दे हाने ई+र वावरतो. ईशाक| ूभृ ती पंथ तर ¹हणतात, अली हा ःवग िन पृ °वी
यांचया आधी अÍःतïवात होता; तो महं मद पैगंबरासारखाच पैगंबर होता. या िशयांचयाह| पुढे
जाऊन सुफ|पंथी लोक तर इतर अनेक मनुंयांच दे वतव मा=य करतात. तयांचयात Íकतयेक
साधू ःपPच ¹हणतात, Ôआ¹ह| दे वाशी समH बोलतो, दे व पाहतो, मीच दे व आहे Õ अशा
ूकारचीं वा4य उचचारण ह सुनीूभृ ती एके +र| मुसलमानांस Íकती असH होत होते ह| गोP
हसेन

अल Íहलाज ूभृ ती अनेक जणांना - जे अशा दे वाचया साHातकाराची वा ःवत:च दे वमय
होऊन गे~याची भाषा बोलत तयांस ठार मारÞयात येई, या गोPीवFन Íदसून येईल. या सू फ|
पंथात मोठमोठे साधू होऊन गेले, वेदा=ती होऊन गेले, ॄ(वादाकडे याच तïव7ान थोçयाफार
अंशी झुकते.
िशया लोकांचया मते, सुनी लोक जे कु राण वाचतात तयात तयांनी अनेक ूÍHB घुसडन ू
भेसळ के ली अस~यामुळे मूळ सतय कु राण ते न¯हे ; उलट सुनी लोकह|, मूळ कु राणात भेसळ
के ~याचा आHेप िशयांवर करतात. ¹हणजे िशयांच कु राण ःवतंऽ, सुनीस ते अमा=य; सुनींच
ःवतंऽ, िशयांस ते अमा=य. दसरा ु अतयंत Íवरोधाचा ू÷ पैगंबरपणाचा. सुनींचया मते
मुसलमानी धमा च अपÍरहाय आÍण मुFयातील मुFय लHण ह च क|, महं मद पैगंबर हे च
शेवटचे सव ौे 8 िन पÍरपूण पैगंबर! तयांनी सांिगतले~या कु राणाबाहे र दसरा ु पैगंबर नाह|. पण
िशया लोक हजरत अ~लीलाह| महं मदासमान पैगंबर मानतात. काह| पंथ तर महं मद
पैगंबराहन

अ~लीस ौे 8 आÍण काह| तर दे वमयच समजतात. िशया िन सु नी हे या अतयंत
मूलभूत Íवरोधांमुळे च एकमेकांस ÔकाफरÕ मानतात. सुनींचया मोठमोçया आचाया चया
मताूमाणे िशया हे मुसलमानच न¯हे त. तोच अहे र िशयाह| सुनीस अÍप तात.
१६.१२ महं मद पैगं बरानंतरचे मुसलमानी पैगं बर
वाःतÍवक पाहता Ôमाçयानंतर कोणताह| पैगंबर येणार नाह|, माçया पूव| अॄाहाम,
मोझेस, जीजस ूभृ ती अनेक पैगंबर - ई+रदतू - आले पण तयांनी दे वाचा समम संदे श
मनुंयास Íदला नाह| आÍण तयांचया अनुयायांना तयांनी Íदले ते संदे शह| यथावत् न संमÍहता
तयांत भेसळ कFन बायबल ूभृ ती धम मंथ बनÍवले. यासाठ| समम िन सतय संदे श दे ऊन
दे वाने मला धाडल. आता पु=हा पैगंबर ¹हणून कोणीह| माçयावाचून दसरा ु मानला जाऊ नये.Õ

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ११८
जातयुचछे दक िनबंध
असे महं मद पैगंबराने वारं वार सांिगतल असता आÍण जो महं मदावाचून दसरा ु पैगंबर मानील
तो मुसलमन नसून महापापी होय अशी मुसलमानांतील शेकडो धम पंथांची ूित7ा असता,
Ôमहं मदानंतरचे मुसलमानी पैगंबरÕ ह वा4य वदतो ¯याघाताच समजल पाÍहजे. परं तु
वःतुÍःथती अशी आहे क|, ःवत:स मुसलमान ¹हणÍवणा¯ या अनेक पंथांत महं मदानंतरह|
पैगंबर झाले असे मानतात. 7या पु³षांनी महं मदानंतरह| आपण पैगंबर अस~याचा, दे वाने
धाडलेले ई+रदतू अस~याचा, अिधकार सांिगतला तयांपैक| काह|ंची माÍहती दाख~यासाठ| खाली
दे त आहोत-
मोिसलेमा - हा महं मद पैगंबराचा समकालीन. अरबांचया एका जमातीत ूमुख. तया
जमातीचया वतीने महं मदास भेटावयास गेला िन मुसलमानी धम ःवीकारता झाला. पण पुढे
आपणह| ई+रदतू आहो, पैगंबर आहो अशी §ाह| तयाने ÍफरÍवली. तयालाह| अनुयायी िमळाले.
कारण पैगंबर कोणचा खर ह ठरÍवÞयास 7याचया तयाचया तसे हटातटाने सांगÞयावाचून वा
भÍवंयावाचून कोणचह| ूतयH वा मापनHम ूमाण िमळणच अश4य! पुढे महं मद
पैगंबरासारखी हा मोिसलेलमाह| अरबी प² रचू लागला िन दे व ते मला ःफु रÍवतो असे ूितपादू
लागला, महं मद पैगंबर फार िचडले. तयाला ÔलुचचाÕ ÔतोतयाÕ ¹हणाले पण तयाचेह| अनुयायी
वाढू लाग~यामुळे महं मद पैगंबराचया मृ तयूपय त तयाच काह| वाकड झाले नाह|. पुढे
महं मदाचया मृ तयूनंतर अबुबकरचया राजवट|त Hा दोन पैगंबरात खरा कोण याचा िनण य
लागला. कोणतया कसोट|ने? दे वाने काह| खूण धाडली ¹हणून न¯हे , तïवांचया तुलनेने न¯हे ,
कोणाचयाह| बौÍ@क, आÍतमक वा ताÍक क कोÍटबमाने न¯हे तर िन¯वळ लाठ|बमाने! लढाईत
मुसलमानांनी मोिसलेमाचया दहा हजार सै=याची कdल के ली िन मोिसलेमा ठार मारला गेला,
¹हणून तो खोटा पैगंबर ठरला आÍण लाठ| बळकट तो खरा!
अल आःवाद - आणखी एका अरब जमातीचा हा मुFय. महं मदाचा समकालीन . पूव|
मुसलमानी धम ःवीकारला, पण पुढे आपणह| पैगंबर ¯हाव, अशी आकांHा धFन
महं मदाूमाणेच दोन दे वदतू ई+र| संदे श मला दे तात असे तयाने ूिस@|ल. Hा पु³षाने नाना
ूकारचे आ°य कारक चमतकारह| करÞयास आरं िभल. ते पाहन

हाच खरा पैगंबर असे वाटणारे
हजारो लोक महं मदास सोडन ू Hाचे उनयायी झाले. जीं काह| आ°य कारक कृ तय महं मद पैगंबर
कर|ल. तयां◌ास Ôदै वी चमतकारÕ ¹हणून जे मुसलमान ¹हणत, तींच तशीं िन तयाहन


आ°य कारक कृ तय हा अल आःवाद जे¯हा कF लागला ते¯हा तो माऽ Ôजादू Õ, ÔहातचलाखीÕ
करतो ¹हणून तुचछवीत; उलट अल आःवादचे अनुयायी महं मदाचया काह| चमतकृ ती कोणी
सांिगत~या क| तयास Ôजादू Õ, Ôलुचचेिगर|Õ ¹हणून महं मदावरह| आरोप कर|त आÍण आप~या
पैगंबराने काह| चमतकृ ती तशाच जर| के ~या तर| तयांना माऽ ख¯ या पैगंबरपणाचया दै वी िस@|
िन खुणा असे गौरवीत. हा गडबडगुंडा पैगंबराचया ूकारणी पूव|पासून आतापय त सारखा चालू
आहे . पुढे अल आःवाद फारच ूबळला. महं मदाचया सुभेदाराला िन तयाचया मुलाला ठार
माFन तयाचया बायकोशीच तयाने ल¹न के ले. Hाच बाईचया या नव¯ याूमाणेच ितचया
बापालाह| अल् आःवादाने ठार के ले होते. तयाचा सूड ¹हणून ितचयाशी अल आःवादाने ल¹न
लाव~यानंतर ितने एका राऽी महं मदाचया वतीने मारे कर| महालात गुपचूप आणÍवले आÍण या
आप~या न¯या नव¯ याचा गळा घोटला. अल् आःवाद मोठमोçयाने बैलासारFया डरका=या ु फोडू

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ ११९
जातयुचछे दक िनबंध
लागला. मारे कर| घावावर घाव घालू लागले. तो तया पैगंबराचे पाहारे कर| दारावर ठोठावून
साहा³यास धावले असे पाहताच तया बाईने आतून सांिगतल, Ôचूप रहा! पैगंबर अल आःवाद
Hाचया अंगात दे व संचारला आहे , याःतव ते हं कारत

आहे त!Õ पैगंबराचया बायकोचेच ते श¯द,
ती आ7ा, ¹हणून पाहारे कर| दबले. ितकडे महालात तया बाईने आधी तया नव¯ याच िशर
कापवून Ôअल् आःवाद पैगंबर तो ठार झाला!Õ ¹हणून गज त महमदाचया सै=यास आत घेतल
आÍण मुसलमानांचया हाती सारा ूदे श पडला. ¹हणजे खरा पैगंबर कोण ह पु=हा एकदा
मारे क¯ यांचया सु¯ याने काय ते ठरÍवल! 7याची लाठ| बळकट तो पैगंबर!
तोलीहा - Hानेह| ई+रदतू ¹हणून ःवत:स ¹हणवून घेतल.
पैगंबर|ण सेजाज - ह| Uी परतु पैगंबर|ण ¹हणून ूFयात झाली; हजारो अनुयायी ितला
िमळाले. वर Íदले~या मोिसलेमा पैगंबराशी ितने ल¹न के ले; पण थोçया Íदवसात पु=हा ःवतंऽ
होऊन ःवत:चया पैगंबर|णपदास उपभोगू लागली. पण ितचा पंथ पुढे नामशेष झाला.
हाÍकम Íबन हाशम, अथात् बुरखेवाला - हाह| ःवत:स महं मदानंतरचा पैगंबर ¹हणवी. तो
सोनेर| झ¹यात आपदामःतक झाकलेला असे, कारण तयाच ई+र| तेज मनुंयास पाहवणार
नाह| असे तयाचे अनुयायी ¹हणत. तयाचे शऽू ¹हणत - तो आपला एक डोळा लढाईत आलेल
कु Fपपण झाकÞयासाठ| ह ढ|ग कर|! Hाने अनेक चमतकृ ती करा¯या! एकदा तयाने एका
ÍवÍहर|तून चंि वर काढन ू अनेक राऽी ूकाशत ठे वला असे तयाचे अनुयायी ¹हणतात.
ते¯हापासून तयास चंििनमा ता ह| अलौÍकक पदवी िमळाली. इतक च न¯हे , तर दे वाचा अवतार
¹हणूनच तयाची पूजा चालू झाली. दे व मनुंयास अवतरतो ह आपल मत तो कु राणातील
वा4यावFनह| ःथापी. मुसलमानीं सु=नी खिलफांशी याने तुंबळ यु@ के लीं आÍण तयामुळे
आपल मेलेले सैिनक तो पुन³7जीवÍवतो ह| ूFयाित झाली. तयाने घोÍषल क|, तो अ7ँय
होऊन पु=हा अवतरणार. तयाूमाणे एका Íक~~यात मुसलमानी सै=याने वेÍढल असता तो
अ7ँय झाला! सु=नी मुसलमान ¹हणतात तयाने शेवटचया हा~यात आगीत गुBपणे उड| टाकू न
ःवत:ची राख कFन घेतली. परं तु हजारो अनुयायांचा Íव+ास क|, चंििनमा ता दे वावतार हाÍकम
पैगंबर अ7ँयच झाला. तयाचया अनुयायांचा फार मोठा पंथ Ô+ेतांबर|Õ Hा अथा चया Ôसफे त
जामावालेÕ नावाने चालू राÍहला. मुसलमानी खिलफाचया ºवजाचा काळा रं ग ¹हणून हे पांढरा
वेष कर|त. आपला चंििनमा ता पैगंबर पु=हा अवताFन सार| पृ °वी तयांस अÍप णार हा तयांचा
Íव+ास!
बाबेक| करमाितयन, इशमेिलयन, बाब - ूभृ ती अनेक पंथांचे ःथापक आÍण
महं मदानंतरचे मुसलमानांतू न उतप=न झालेले पैगंबर Íकती तर| होत आलेले आहे त. बहधा

दर
प=नास वषा त एक तर| कोणी मुसलमान ःवत:स पैगंबर ¹हणÍवणारा, ःवत:चया पैगंबर|स
जुळे ल अशा अथा ने कु राणाचे संदभ िन Hोक ÍवशÍदणारा Íकं वा नव कु राण दे वाने मला धाडल
आहे ¹हणून सांगणारा, आज हजारो लोक 7याचयामागे लागले आहे त असा पु³ष िनघतोच
िनघतो. मुसलमानांचया इितहासातील महं मद पैगंबराचया कालापासून हा बम सारखा आजपय त
चालू आहे . वर Íदले~या बाबी, करमाितयन आÍण इशमेिलयन यांनी तर Íभ°नाÍदक
मुसलमानेतरांचा के ला नाह| इतका मुसलमानांचाच §े ष के ला, हजारो मुसलमानांचया कdली
के ~या. हसन सबाह Hाचया हाताखाली मानून तयाचया श¯दासरशी हतया करÞयाचा एक

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२०
जातयुचछे दक िनबंध
धम संूदायच ूचलÍवला. या हसनचया नावावFन ि◌अं͹लशमºये assassin ¹हणजे हतयार| हा
श¯द आला आहे . बाब Hा पैगंबराने महं मद पैगंबरÍवषयीचा मंऽच ःवत:स लावून Ôदे वावाचून
दे व नाह| आÍण बाब हाच दे वाचा ूेÍषत पै गंबर आहे !Õ अशी घोषणा िनमाजाचया वेळ|
¹हणÞयाचा ूघात पाडला.
Hा वर Íदले~या सुनी, िशया, बहाबी ूभृ ती नाना पंथोपपंथांची गुंतागुंत िन लçठालçठ|
Íहं द| मुसलमानांचया इितहासातह| आरं भापासून चालू आहे .
१६.१३ एक अगद| ताजे पैगं बर!
अगद| या प=नास वषा तील ताजे उदाहरण ¹हणजे पंजाबातील काÍदयानी पंथाचया
मुसलमानांच होय. हजरत अबदलु िमझा काÍदयानी या पु³षास आपण महं मदानंतरचे अ~ली
अकबर, पैगंबर आहोत असा साHातकार झाला. आप~यापूव| जे अनेक पैगंबर झाले, तयांतच
Hांनी जीजस, महं मदाबरोबर रामकृ ंणाद| Íहं दू अवतारांचीह| गणना के ली. वेद हाह| ई+रूणीत
मंथ मानला - जसा कु राण. पण पूव|चया सव पैगं बरांचया आÍण धम मंथांचया §ारे काय पुरते
झाले नाह| ¹हणून ई+राने िमझा अबदलु काÍदयानी हा सग=यांहन

शेवटचा - िन ¹हणूनच ते
ःवत:स मुसलमान ¹हणÍवतात - पÍरपूण पैगंबर धाडला अशी तयांची िन8ा आहे . परं तु इतर
सारे मुसलमान तयांस ÔकाफरÕ मानतात. काबूलकडे मागे तयांचया ूचारकास दगडांनी ठे चू न
मारÞयाची िशHा झाली होती.
१६.१४ समारोप
वर|ल सव उपपंथांची मते मुसलमानांचयाच श¯दांत, तयात खरे खोटे वा बरे वाईट कोणते
तयाचा मुळ|च खल न करता जी Íदली आहे त तयावFन Ôकु राणÕ हा यचचयावत् मुसलमानांचा
अन=य धम मं थ आहे , ते सारे एकच ई+रूदd पुःतक मानतात हा लोकॅम Íकती अत°य,
िनमू ल िन पोकळ आहे हे उघड होते.
कु राण श¯दश: तर एक नाह|च; अथ श: तयाचा िनरिनराळा अतयंत परःपरÍव³@ अथ
लावणारे सातशे पंथ मुसलमानी धम शाUीय मोजून दे तात. हा ूतयेक पंथ कु राणाचा आपलाच
खरा ई+र| संदे श मानून इतर झाडन ू सा¯ या मुसलमानी पंथांसह| बहधा

ÔकाफरÕ, Ôधम बाHÕ,
ÔपाखंडÕ असे शापून ते नरकात पडतील असे बळपूव क ूित7ाÍपतात! ¹हणजे वाःतÍवक पाहता
कु राण कमीत कमी सातश आहे त; एक न¯हे !
१६.१५ खताÍवयन पंथ
एकाच कु राणाचे अतयंत Íव³@ असे Íविभ=न अथ लावÞयाचया परं परे चा कळस जर
पाहावयाचा असला, तर अ¯दलु खताव Hा मुसलमानी आचा¯ याचा पंथ पाहावा. Hाचया मते
कु राणाचा अथ श¯दश: न घेता लाHÍणकपणेह| कु ठे कु ठे घेण यो¹य. तसा अथ लावता तयाचा
खरा ई+र| संदे श जो िमळतो तो हा क|, ःवग ¹हणून जो कु राणात दे वाने सांिगतला तो
¹हणजे या लोक|चीच यचचावत् सुख िन उपभोग; नरक ¹हणजे दु :ख िन रोग, ूलयाची गोP

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२१
जातयुचछे दक िनबंध
खोट|. जग ह असेच चालणार. याःतव, Ôम²ं मांसं च मीनं च मुिामैथुनमेव चÕ Hांस् यथेचछ
उपभोगण हाच धम होय. 7या 7या इहलोक| दु :ख दे णा¯ या उपास-तापास ूभृ ती गोPी तोच
अधम (Sale’s Koran Intoduction Page १३६). ÔÍदवसातून प=नास वेळा िनमाज पढला
पाÍहजे. पाच वेळांनी काय होणार!Õ असा ÔकरमातीÕ पंथ 7या कु राणाचा अतयंत कम ठ अथ
लावतातच तयाच कु राणाचा ÔखतÍवयनÕ हा अथ लावतात!!
पु³षबु@| िन तक अूित8, अÍःथर, याःतव कोणचा तर| एक अपौ³षेय, उन~लं¯य,
तका तीत, दे वदd धम मंथ परमूमाण मानणच युñ असे ¹हणणा¯ यांनी कु राणाची गतह|
वेदासारखीच, बायबलासारखीच कशी झाली ते लेखावFन िचdी आणाव. मंथ जर| एक Ôकु राणÕ
हाच ठरÍवला, तो Íऽकालाबािधत िन अनुलं¯य मानला, अितक च न¯हे , तर तो धम मंथ तसा न
मानणा¯ यांचया बोकांड|, कोÍटबमाने काम न भागल तर रñबंबाळ लाठ|बमाने बसÍवला तर|
दे Íखल तया कु राणाचा अथ लावÞयाचया कामी पु=हा पु³षबु@|वाचून दसर ु कोणचह| साधन
मनुंयपाशी नस~यामुळे तया एका कु राणमंथाचीं सातश कु राण ¯हावयाचीं तीं होतातच,
होणारच! कोणतयाह| मंथास ई+रूदd मानल क| मनुंयाचया ूगतीचया िन Íव7ानाचया पायात
बेçया ठोकू न धमा धता िन धम|=माद मोकाट सुटलाच ¹हणून समजाव!
यापेHा ह कु राण, पुराण, वेद, अवेःता, बायबल, टालमद ूभृ ती सारे मंथ मनुंयकृ त,
तया तया पÍरÍःथतीतील 7ान िन अ7ान यांह| संपृ ñ, पण लोकÍहतबु@|ने ूचलÍवलेले िन
¹हणूनच आदराह मानून आपण सा¯ यांनी ते अ¹यासावे; ूतयH ूयोगांती जे तयात आज
अत°य ठरते, अÍहतकारक ठरते, ते तयागाव. त°य िन Íहत ते सा¯ यांनी सामाईक मानवी
संपdी समजून ःवीकारावे हे च इPतर, त°यतर, Íहततर होय - न¯हे काय?
- (Íकल|ःकर, जुलै-ऑगःट - १९३५)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२२
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२३
जातयुचछे दक िनबंध
१७ मुसलमानी धमा तील समतेचा ट भा
तयाला जो धम Íूय तयाने तो आचरावा, 7यास जो धम मंथ ई+र|य वा पÍवऽ वाटे ल
तयाने तो मानावा. इतरांनीह| तो यथाूमाण आदरावा. ह| सार| िशPाचाराचीं सुभाÍषते तंतोतंत
पाळÞयास िनदान Íहं दू तर| के ¯हाह| अनमान करणार नाह|.
Ôयेऽ!य=यदे वताभñा यज=ते ौ@याÍ=वत:।
तेऽÍप मामेित कौ=तेय यज=तयÍवधीपूव कम् Õ
ह| िशकवण Íहं दं चया ू अतयंत थोर अशा भगवqगीतेसारFया मंथातच Íदलेली!
१७.१ गौबांचा पूव पH
परं तु जे¯हा कोणी मुÍःलम वा अ=य अÍहं दू धम|य आपण होऊनच धमा चया तुलनेचा ू÷
काढ|ल, इतक च न¯हे तर Íहं दधम ु Íवषमतेने ओतूोत भरलेला असून आमचा मुÍःलम धम
तया माणसा-माणसांत मान~या जाणा¯ या Íवषमतेपासून अगद| अिलB आहे . आमचया दे वाचीं
लेकर ; समतेच िन Íवचारःवातं¯याच, दयेच िन परधम सÍहंणुतेच अमृ त हव असेल तर Hा
Íहं दधमा स ू ÍझडकाFन आमचया मुसलमानी धमा त या! अशीं ूकट (जाह|र) आमंऽण िन
आ¯हान दे ऊ लागले, तर अशा वेळ| तया आHेपांना न खोडता, तया आ¯हानास न ःवीकारता
Ôरामाय ःवÍःत रावणाय ःवÍःतÕ अशी गुळमुळ|त वृ dी धFन ःवःथ बसणे ¹हणजेह|
िशPाचाराचा भंग करणेच होय, िन¯वळ नेभळे पणा होय. डॉ. आंबेडकराÍदक काह| अःपृ ँय
धमा तराचया गोPी बोलताच गौबा ूभृ ती मुसलमानांनी मुसलमानी धमा चा वर|ल ूकारचा
उदोउदो िन Íहं दधमा ची ु िनंदा ूतयHपणे िन प¯ यायाने आरं िभली आहे . धम तुलनेचा ू÷ मूळ
तयांनी काढला; तयांचे आHेप िनभ य संयमाने ऐकले. तसेच तया ू÷ांची आ¹ह| दे त असलेलीं
उdर ह| आता तयं◌ं◌ानी ऐकू न घेण भाग आहे .
मुसलमानी धमा त तïवत: Íकं वा ¯यवहारात : सव माणसे समसमान लेखलेलीं आहे त.
तयात धािम क उचचनीचता वा ज=मजात जातीौे 8ता मुळ|च नाह| ह| ूौढ| एक िन¯वळ थाप
आहे ह उघडक|स आणÞयासाठ| मुसलमानी धम मतातील िन ¯यवहारातील, गौबासारFया
पHपाती मुÍःलम धम ूचारकांसह| नाकारता येऊ नयेत अशी थोड|ं उदाहरण वानगी ¹हणून
खाली दे त आहोत. तयावFन ह ःपP होईल क| मुसलमानी धम तïवांत िन धम ¯यवहारात
नुसती Íवषमता आहे इतक च न¯हे तर ती काह| ू÷ी अतयंत असÍहंणू िन आततायी Íवषमता
आहे . श4य वाट~यास गौबांनी ह|ं उदाहरण नाकारावीं!
१७.२ Íवषमतेचा मुळारं भ
(१) मुसलमानी धमा चया मूळ ूित7ेमºयेच जगाचे एकदम दोन तुकडे के लेले आहे त.
महं मदसाहे बांना शेवटचा पूण िन खराखु रा पैगंबर मानणारे तेवढे मुसलमान िन बाक|ची शं भर
कोट| मनुंयजात काफर. जो मुसलमान तोच ःवगा त जाणार, काफर तो िचरं तन नरकात!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२४
जातयुचछे दक िनबंध
¹हणजे महं मद साहे बांना पैगंबर मानण हा माणुसक|चा पÍहला गुण! सदाचार, परोपकारता
ूभृ ती सव गुण द³यम ु !! जे महं मदांना पैगंबर मानणार नाह|त ते अनंत काळ नरकात Íपचत
राहणार! ¹हणजे बु@, कॉ=9युिशअस, िचनी, जपानी, संतमहं त, जीजस, सारे Íभःती संत,
विस8, मुनल ¯यास, 7ाने+र, तुकाराम, रामानुज, चोखा रोÍहदास, चैत=य, नानक, सारे
रा¶भñ, लोकसेवक, सारे जगातील यचचयावत् थोर पु³ष िन कोट| कोट| सवगत िन Íव²मान
माणस - तयांनी महं मद पैगंबर हाच काय तो खरा िन शेवटचा ईशूेÍषत मानला नाह| या
एकाच अपराधासाठ| नरकात ÍपचÞयासच काय ते यो¹य!!! ह| िशकवण 7या धमा ची पÍहलीच
ूित7ा आहे तो धम के वçया भयंकर Íवषमतेचा पुरःकार| असला पाÍहजे ह काय सांगावयास
पाÍहजे! Ôनीचातील नीच असला तर| महं मद साहे बांना जो पैगंबर मानील तो मु सलमान मनुंय
हा साधूतील साधू अशा काफराहन

ौे 8 आहे ! दे वास Íूयतर आहे !Õ असे कु राणाचया पानोपानी
उqघोषणारा धम हा सव माणसे समान मानणारा धम आहे काय Íकं वा माणसां माणसांत
भयंकर िन असमथ नीय अशा धम|=मादाची Íवषमता फै लावणारा आहे ? जो सुखेनैव अनुसरावा.
पण दसु ¯ या धमा स ÔÍवषमतेचा फै लाव करणाराÕ असे Íहणवीत आमचा मुसलमानी धम माऽ
सव माणस समान मानणा¯ या Íवचार िन आचार यांचया ःवातं¯याचा भोñा आहे Õ अशा थापा
माF नयेत.

१७.३ समतेचा िन सÍहंणुतेचा अक !!!
(२) जे मुसलमान होऊन कु राणांतील ूतयेक वा4य, मग ते बु@|चया वा तका चया
कसोट|स Íकतीह| Íहणकस ठरो, ई+र-वा4यासमान अनु~लंघनीय सतय मानणार नाह|त तीं
कोçयनुकोट| माणस नरकातच पडणार - ते काफर. Hा मूळ तïवातील Íवषमता Íजतक| कठोर
आहे तयाहनह|

मुसलमानी राजवट|चया अनुशासनांतील, तयांचया ःमृ ितिनब धमंथातील Íवषमता
शतपट बू रता आहे . तयांचया अनेक मौलवींनीह| असा धम दं डक घालून, जे बाटले नाह|त
तयांचया कdली उडÍव~या. तयांचयावर मुÍःलम रा7यात एक Íवशेष ह|नतेचा कर ÔÍजझीयाÕ
¹हणून बसÍवला. तयांना घोçयावर बसू दे ऊ नये, शU ठे वू दे ऊ नयेत, तयांचे धमा चार
अधमा चार समजून बंद पाडावे, असे मुसलमानी धमा च जे ¯यावहाÍरक अनुशासन पिश या,
अफगÍणःथान, Íहं दःथान ु , ःपेन ूभृ ती मुसलमानांनी पूव| Íजंकले~या सव दे शांमºये धडधड|त
चालू होते, 7यापायी शेकडो माननीय हतात¹यांचे

रñ मुसलमानांनी सांडल, ते मुसलमानी
अनुशासन काय Ôसव माणस एकाच ई+राची लेकर समजून तयांस समसमान मानणार Õ होते?
महं मद गझनवी, अ~लाउ£|न, औरं गजेब Hांचया राजवट| मानवी समतेचया आÍण परम
सÍहंणुतेचा अक च होतया वाटते! समता तर सोडाच पण मुÍःलमेतर माणसांना माणसासारख
जगÞयाचीह| चोर| करणा¯ या भयंकर Íवषमतेचया आÍण आततायी असÍहंणुतेचया पायी
सांडले~या Íहं दू रñाने मुसलमान राजवट|चे Íहं द| इितहासातील पान िन पान िभजून ओलिचंब
झालेले आहे ! तसेच ःपेनच, तसेच िसÍरयाच िन इराणच!
(३) आजह| मुÍःलम धम ूचारकांनी धम शाUाूमाणे मनुंयजातीचे तसेच एकदम दोन
तुकडे पाडलेले असून मºये Íवषमतेची बू र िभंत पाताळापासून ःवगा पय त उभारलेली आहे .

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२५
जातयुचछे दक िनबंध
मौलवी महं मद अ~ली, शौकतअ~ली यांसारखे अगद| Ôपीअस सोपÕने धुतलेले मुÍःलम
ूचारकह| धडधड|त ¹हणतात, Ôगांधी Íकतीह| सचछ|ल असला तर| तो जोवर काफर आहे
तोवर नीचातील नीच मुÍःलमह| मला तयांचयापेHा ौे 8च वाटणार, अिधक ÔपाकÕ (शु @)
वाटणार.Õ
१७.४ अंत:ःथ Íवषमता
(४) मनुंयजातीत मुÍःलम िन काफर असे दोन िचरं तन भेद पाडणार| ह| Íवषमताच
तेवढ| मुÍःलम धम शाUात बोकाळलेली आहे असे नसून मुसलमाना-मुसलमानांतह| ÔसमताÕ वा
ÔसÍहंणुताÕ नांदत नाह|. तशी समता धम बाH आहे ! उदाहरणाथ , पैगंबर महं मदसाहे ब 7या
कु रे श जातीत ज=मले ती जात बहतेक

मुसलमानी पंथांचया िन आचाया चया मते ज=मत: शु @
वा ौे 8 वा Íवशेष माननीय जात मानली जात आहे . सुनी आचाया तील दे खील बहतेक

आचाय
याच मताचे! ह मत इतक धमा नुकू ल समजलेल आहे क| मुसलमानांचा खिलफा (शं कराचाय
िन सॆाट) हा तया कु रे श जातीतीलच असला पाÍहजे हा धम शाUाचा एक बहमतिस@ा=तच


झाला. इतर मुÍःलम जातींत Íकतीह| यो¹य पु³ष असले तर| खिलफा असा ज=मजात उचच
ठरले~या महं मदासाहे बांचया कु रे श जातीतीलच धम माH! यापायी मुसलमानांनी रñाचे सडे
सांडले. िशया पंथाचे मते अ~लीसाहे बांचा वंश हा ज=मजात उचचवण|य! खिलफा तया पंथाचा
पाÍहजे! या वादापायीच करबेलात मुसलमानांनी मुसलमानांची भयंकर कdल के ली. महं मदाचे
ूतयH नातू महं मदाचया अनुयायांनी हालहाल कFन ठार मारले!
१७.५ गुलामिगर| ह| मानवी समतेचेच ूदश न आहे काय?
(५) आÍण गुलामिगर|? मनुंयाला िन¯वळ पशू च समजणार| गुलामिगर| ह| कु राणाूमाणे
धम बाH नाह|. ःवत: महं मद पैगंबराचे घर| आÍण तयांचया अनुयायांतील ूतयेक जण गुलाम
पाळ|त असे. ते मुसलमानी धमा ूमाणे पशू पाळÞयाइतक च सहजकृ तय, वैधकृ तय समजल जाई
ह| गोP तर अगद| िनÍव वाद आहे ना? इतक च न¯हे , तर मोठमोçया लढायांत हजारो पाडाव
के ले~या शऽूंना मुसलमानांनी Uीपु³ष बालबािलकांसु@ा ÔगुलामÕ कFन आपण बाजारात वांगी
Íवकतो तसे Íवकलेले आहे त! गुलाम ¹हणजे एक पशू. तयांची मुले याची न¯हे त, तर ध=याची.
घरचया क|बड|ची Íपले वा गाईची वासर जशी ितचयापासून िछनाऊन वाटे ल तयास Íवकतात
तशी Hा गुलाम के ले~या माणसांची मुले मुसलमानी ध=याला Íवकता येत. धनी मे~यावर इतर
ÔवःतूंÕसारखी तयांची वाटणी ध=याचया वारसं◌ात होई. गुलामाला कौटं Íबक ु जीवन नाह|,
बायकोला नवरा ह नाते नाह|, गर वा कवड|ह| ःवत:ची ¹हणून ठे वता येत नाह|. अशी ह|
मनुंयामनुंयांतील समनाताच न¯हे तर मनुंयाची माणुसक|च िछनावून घेणार| भयंकर ूथा
7या मुसलमानी धमा त वैध आहे िन लाखो मु ~ला, मौलवी, खिलफा, बादशहा, अमीर,
उमरावांनी आचरलेली आहे तया मुसलमानी धमा त समतेच रा7य आहे असे ¹हणण उलçया
काळजाच न¯हे काय? गुलामिगर| बंद के ली ती Íभःतयांनी. मुसलमानांना ती बंद करणे भाग
पडल! पु=हा Íभःती रा¶ांनीह| बंद के ली तीह| मुFयत: राजक|य कारणपरं परे ने! कारण Íभ°न
धमा त ती धम बाH नाह|. Slaves, obey your masters ¹हणून बायबलच सांगते!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२६
जातयुचछे दक िनबंध
१७.६ कçटर अःपृ ँयता
(६) जी गोP तïवाची आÍण अनुशासनाची, तीच चालू लोकर|तीची. पठाणी मु सलमनांत
अमक| जात उचच िन अमक| नीच हा भेद इतका तीो आहे क| पठाणी मुसलमानांतील िभ=न
जातींत बेट|¯यवहार Fढ नाह|त. इतरह| अनेक मुसलमानी जातींची तीच गोP आहे . उचच
जातीचे पठाणी मुसलमान अ=य पंथीय ह|न जातीचया मुसलमानांस आपली बेट| दे ण Fढ|बाH
समजतात. मुसलमानांत अःपृ ँयतादे खील Fढ आहे . बंगालमºये मुसलमानांत ःपृ ँय मुसलमन
िन अःपृ ँय मुसलमान हा भेद इत4या कçटरपणे मानला जातो क| बंगालमºये मुसलमानांस
िमळाले~या नोक¯ या िन ूितिनधीतव ःपृ ँय मुसलमन हे च लाटतात, अःपृ ँय मुसलमानांचया
त|डास पान पुसलीं जातात; याःतव अःपृ ँय मुसलमानांसाठ| राखीव जागांची ¯यवःथा ¯हावी
अशी Íवनंती अःपृ ँय मु सलमांनानी के ~यावFन आज बंगाल मुसलमानी Íवधीमंडळात वाद
चालू आहे .
(७) मुसलमानांचया मिशद|सु@ा अनेक ःथळ| िनरिनरा=या असतात. एका पंथाचया
मिशद|त दसु ¯ या पंथाचया लोकांना म7जाव असतो. कारण तो पंथ बहधा

तया दसु ¯ या पंथालाह|
काफर ¹हणजे Ôदे वा, तयांना नरकात धाडÕ ¹हणून ूाथ ना करÞयास चुकत नाह|. िशयांचया
मिशद|त हसन हसेनचया

वंशातील दै वी इमामांचया ूाथ ना होऊन सु=नी मतांचया खिलफांना
Ôखोटे Õ ¹हणून संबोधÞयात येत असता तया मिशद|त सु=नी जाणार तर| कसे? उलट तयाच
तीो धािम क मतभेदाने िशया हे सु=नींचया मिशद|त पाऊल टाकण पाप मानणार! कारण पुढे
तेथे इमामांना िनषेधून खिलफांचयावर ूभूची कृ पा असावी ¹हणून ूािथल जाणार! 7या
मुसलमानी धमा त एकमेकांची ूाथ नामंÍदरे दे खील एक होऊ शकत नाह|त, तयांनी Ôआमचयांत
सव ऽ समतेच रा7य आहे . माणसांमाणसांत Íवषमता आ¹ह| मानीत नाह|, जातीभेद नाह|,
मुसलमान तेवढा एकमती, एकपंथी, एकजातीÕ ¹हणून शपथेवर सांगत Íफराव ह| थापेबाजी
न¯हे तर काय? मिशद| तर राहोतच परं तु सुनी ूभृ ती मुसलमानी पंथाची ÔकबरःथानÕसु@ा
बहधा

िनरिनराळ|ं असतात. सु=नीचया कबरःथानात िशयांच ूेत पुरल जात नाह|, िशयांचया
कबरःतानात सु=नीच ूेत पुरल जात नाह|.
काह| अःपृ ँय गृ हःथांनी वत मनापऽांतून िन ¯याFयानांतून असा गवगवा जसा के ला आहे
क| ते Íहं दधमा तूनच ू समतेचया िन सतयाचया 7Pीने धम शोधÞयास बाहे र पडले असून कु राण
अ¹यासीत आहे त तयांनी हा तुलनातमक अ¹यास अवँय करावा. तुलनेचया Íद¯यास िभऊन
कोणाचयाह| उपेHेवर वा दयेवर Íहं दू धम िन Íहं दू संःकृ ती जगू इÍचछत नाह|. तुलनेत Íटकू नच
ती जगू इÍचछते. पण ती तुलना करताना खोट|ं माप तया अःपृ ँय बंधूंचया हाती मु~ला-मौलवी
न दे तील अशी तयांनी सावधानता ठे वावी. गौबा ूभृ ती पHपाती ूचारकांचया म~लीनाथीवFनच
मुसलमानी धमा ची क~पना कF नये. तयांनी िनदानपHी, मुसलमानी गृ हःथांनीच के लेल
कु राणाच मराठ| भाषांतर आहे ते सारे श¯दश: वाचाव. तयानंतर Sale Hांचे कु राणाच इं ͹लश
भाषांतर िन Íवशेषत: तयाची Íवःतृ त िन Íवशद ूःतावना वाचावी. नंतर जÍःटस
अमीरअ~लीसारFया कçटर मुÍःलमानेच िलÍहलेला History of the Sarasins हा मुसलमानी
इितहास वाचावा. आÍण नंतर आ¹ह| Íकल|ःकर मािसकाचया जुलै िन ऑगःट सन १९३५ चया
दोन अंकांत िलÍहलेला Ôमुसलमानांचे पंथोपपंथÕ हा िनबंध समीHक Íववेचनाची 7ÍP कशी

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२७
जातयुचछे दक िनबंध
असावी ह कळÞयासाठ|, अवँय वाचावा. इतके कमीत कमी वाच~यावर मग शेवट| ःवामी
दयानंदजींचया Ôसतयाथ ूकाशातीलÕ ÔमुÍःलम मतखं डनाद|Õ उdरपH ¹हणून वाचावे. ¹हणून
मुसलमानी धमा त िन आचारात आÍण Íवशेषत: Íहं द| मुसलमानांत अमया द Íवषमता,
अःपृ ँयता िन असÍहंणुता Íकती आहे ते तयांना आपोआपच कळून येईल.
- (के सर|, Íद. १७-१-१९३६)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२८
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १२९
जातयुचछे दक िनबंध
१८ आमचया ‘अःपृ ँय’ धम बंधूंना धो4याची सूचना
आप~या Íहं दू समाजात जी अतयंत अ=या³य आÍण आतमघातक| अशी अःपृ ँयतेची Fढ|
पडलेली आहे ितचा नायनाट करÞयासाठ| आ¹ह| Íकती ततपरतेने झटत आहो ह Ôौ@ानंदाÕचया
वाचकांस तर| सांगावयास नकोच. अःपृ ँयता जी िनघाली पाÍहजे ती मुFयत: आमचया सात
कोट| धम बंधूंना िनंकारण पशूहनह|

Ôअःपृ ँयÕ लेखण हा मनुंय जातीचाच न¯हे , तर आप~या
ःवत:चया आत¹याचाह| घोर अपमान करणे होय ¹हणून िनघाली पाÍहजे असे आमच ःपP मत
आहे . अःपृ ँयतािनवारणाने आज आप~या Íहं दू समाजच Íहत आहे , ¹हणूनह| ती िनघाली
पÍहजे. पण वेळूसंगी तया Fढ|पासून Íहं दू समाजाचा आंिशक लाभ जर| होत असता, तर|ह|
आ¹ह| ितचयाÍव³@ इत4याच ूबळपणे खटपट के ली असती. कारण माçया अःपृ ँय
समजले~या बंधूस जे¯हा मी, तो के वळ अम4या जातीत उतप=न झाला ¹हणूनच ःपश कर|त
नाह| आÍण एखा²ा कु ¯यामांजरास ःपश करतो, ते¯हा मी मनुंयतवाÍव³@च एक अतयंत गH
असा अपराध कर|त असतो. के वळ आप@म ¹हणून अःपृ ँयता काढण अवँय आहे . इतक च
नाह| तर धमा चा कोणतयाह| 7Pीने Íवचार के ला तर|ह| तया ूःतुतचया अमानुष Fढ|च समथ न
करणे अश4य आहे . एतदथ धमा ची आ7ा ¹हणून ती Fढ| नP के ली पाÍहजे. =यायाचे 7Pीने,
धमा चे 7Pीने, माणुसक|चे 7Pीने ते कत ¯य आहे ¹हणूनच अःपृ ँयतेच बंड आपण Íहं दं नी ू साफ
मोडन ू टाकल पाÍहजे. तयापासून आजचया पÍरÍःथतीत लाभालाभ काय आहे त हा ू÷ द³यम ु
आहे . हा लाभालाभाचा ू÷च आप@म होय आÍण अःपृ ँयतािनवारण हाच मुFय आÍण िनरपेH
धम होय.
परं तु 7याूमाणे भगवंताची भñ| करणे हा मुFय धम असला तर|ह| 7यास ती उचच
भावना भावता येत नसेल तयास आपण िन:ौे यसाकÍरता िनंकाम बु@|ने नसल, तर िनदान
अ¹युदयाकÍरता, पुऽधनदारारो¹यÍदक ऐÍहक सुखाच साधन ¹हणून तर| ई+रभñ| कर ¹हणून
आपला मनुंयपणाचा के वळ =यायासाठ| आÍण आपला मनुंयपणाचा धम ¹हणून अःपृ ँयता
तया7य समजÞयाइतक| कोणाकोणाची उदारमनःकता Íवशाल झाली नसली तर|, धम ¹हणून
नसल तर िनदान आप@म ¹हणून तर| अःपृ ँयतेची Fढ| नP कर ह सांगण इP असते;
इतक च न¯हे तर =याय7ंçया आÍण नीित7ंçयाह| ते कत ¯यच असते. शाळे त िशकÞयाकÍरता
जात नसशील तर िनदान ूतयह| खड|साखर दे त जाईन तीसाठ| तर| जा ह आपण मुलास
सांगतो. ते अशा बु@|ने असते क|, ूथम खड|साखरे साठ| शाळे त तो गेला तर| हळूहळू तयास
िशHणाची ³ची लागत तो पुढे िशHणासाठ| शाळे त जाऊ लागेल. तीच Íःथती धमा ची उदार
रहःय 7या Íहं दू समाजाचया असंFय अनुयायांतून लुB होऊन अ=या³य आÍण आतमघातक
Fढ|च धम ¹हणून समज~या जात आहे त, तया समुदायाची आहे . =या³य ¹हणून अःपृ ँयता
तयागावी ह तुला पटत नसेल, तर ते तुला पटे तो थांबÞयास आता वेळ नस~याने Hा अमानुष
Fढ|ने रा¶पु³षाचा ूाण कासावीस होऊ पाहात अस~याने िततका Íवलंबदे खील आता असH
होणार आहे . ¹हणून िनदान ह| Fढ| आतमघातक आहे ¹हणून तर| तू सोड असे अनेक वेळा
सांगाव लागते आÍण ते सांगण अगद| अपÍरहाय च न¯हे , तर अशा ूसंगी एक पÍवऽ कत ¯यच
असते. हे कत ¯य करताना वारं वार िस@ कFन दाखवाव लागते क|, अःपृ ँयता या अ=या³य

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३०
जातयुचछे दक िनबंध
छळाने ऽासून परधम|यांचया गोटात िशरÞयाचया ःवाभाÍवक परं तु अतयंत िनं² मोहास बळ|
पडतात आÍण तयामुळे आमचया Íहं दू समाजाचया संFयाबळाची आÍण गुणबळाची भयंकर हानी
होते. धम शाUास अःपृ ँयता ह| संमत आहे असे Hणभर गृ ह|त घेतल तर|दे खील तयाच
धम शाUात आप@म ¹हणून ूकरण सांिगतल अस~याने आÍण तया ूकरणात काह| ूसंगी
Ôरा¶ाÍव!लवे ःपृ Pाःपृ षÍPन Íव²तेÕ अशा अनेक ःपP आÍण िनणा यक आ7ा सांिगतले~या
अस~याने, धम शाUाचया नसेल तर आप@म शाU आ7ेूमाणे ¹हणूनह| अःपँयतेची Fढ|
तयािगण ह कत ¯य ठरत आहे असे सापेHत: द³यम ु ूतीचे कोÍटबम करावे लागतात. अशा
कोÍटबमाने ूथमत: Íहं दरा¶ ु तारणास अवँय ¹हणून, धम नाह| तर आप@म ¹हणून, शेकडो
लो◌ेक अःपृ ँयतािनवारणारस उ²ुñ होतात आÍण तयाूमाणे एकदा तयांचे Íपçयान् Íपçया
मुरलेले ते अःपृ ँयतेचे दPु संःकार उलट सवयीने पुसट होत जातात आÍण अःपृ ँयांÍवषयी जे
मूख पणाचे पूव मह झालेले असतात ते अःपृ ँयांचया संगतीने, अिधक Íवचाराने आÍण
सवयीसवयीने खोटे आहे त ह तयांचे तयांचयाच लHात येऊन ते अ~पावधीत आप@म ¹हणूनच
न¯हे तर धम ¹हणून, लाभकारक ¹हणूनच न¯हे तर =या³य ¹हणून, उपकाराकरता न¯हे तर
माणुसक| ¹हणून अःपृ ँयतेचया Fढ|चा मन:पूव क िध4कार कF लागतात. अःपृ ँय जातीस
अःपृ ँय ¹हणणदे खील Íजवावर येऊन तयांसÕपूवा ःपृ ँयÕ- आÍण तह| मोçया कPाने - ¹हणू
लागतात. हा अनुभव आ¹हांस शेकडो Íठकाणी, अगद| ूामाÍणक पण पुराणÍूय
धम शाUींपासून तो अ7ानी आÍण ¹हणूनच तया शाUाहनह|

अिधक Fçयंध अशा गावं ढळ
शेतक¯ यापय त अनेक समयी आला आहे .
ह Íववरण करÞयाचा मुFय उ£े श हा आहे क| Ôौ@ानंदÕ पऽात जे¯हा
अःपृ ँयतािनवारणापासून अमुक लाभ आहे त ¹हणून ते करा, धम शाUात तु¹हांस सापडत
नसेल पण आप@मा त तर| तु¹हांस आधार सापडतात ¹हणून तु¹ह| अःपृ ँय बांधवास
सÍ=नºय करा असे सांगÞयात येत असते हे मम Íवशद ¯हाव हा होय. ौ@ानंदचे लेख नेहमी
समम न वाचणा¯ या कोणा कोणा ूामाÍणक मनुंयाचा मधूनच काह| छे दक (!याÍरमाफ) Íकं वा
वा4य वाचून ॅांत समज होÞयाचा संभव अस~याने ह ःपPपणे आÍण वारं वार सांगण भाग
आहे क|, ूःतुतची अःपृ ँयतेची Fढ| ह| अतयंत अ=या³य आÍण ¹हणूनच ितच आ¹ह| Íहं दं नी ू
िनदा लन के ले पाÍहजे. इतर सव कारणे ह|ं द³यम ु होत, ह च आमच अबािधत मत आहे .
वर उ~लेÍखले~या आÍण ¯यावहाÍरक अशा दो=ह|ह| 7Pीने Íवचार के ला असता आ¹हांस
असे वाटते क| जर आमचया तथाकिथत (so called) अःपृ ँय धम बंधूंना िनब धाूमाणेच
(काय²ाूमाणेच) ूाB झालेले अिधकारह| उपभोगू दे Þयास यापुढे ह| बजावÞयासाठ| अगद|च
अपÍरहाय तेथे तथाकिथत अःपृ ँयांनी सामसतयामहह| के ~यास तयात तयांचयाकडे काह|ह| दोष
दे ता येणार नाह|. अथा तच मन:ूवत नाचे आÍण ःपृ ँयांचे मन वळवून ते नैब िधक अिधकार
पदरात पाडन ू घेÞयाचे सव गोड|गुलाबीचे उपाय थक~यानंतरच िनFपाय ¹हणून असे सतयामह
के ले जावे. अनेक Íठकाणी ःपृ ँय लोकांस =यायत: आÍण ¯यवहारात: आज अःपृ ँयता
साव जिनक ूसंगी तर| तया7य मानण ह अवँय आहे ह| गोP पटÍवता येते, ह आ¹ह|
ःवानुभवावF न सांगू शकतो आÍण अशा बंधूूेमानेच बह

तेक Íठकाणी तो ू÷ सुटे ल ह|
आमची िनÍ°ती आहे . परं तु 4विचत् ूसंगी तो तसा न सुटला तर आप~या नैब िधक

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३१
जातयुचछे दक िनबंध
अिधकाराचे सं रHणाथ आमचया अःपृ ँय बंधूंना सतयामह-साम सतयामह-करÞयाच भागच पडे ल
ह ह| आ¹ह| जाणून आहो. सतयामह ह िनतय धोरण नाह|, पण ÍविशP आÍण अपवादभूत
ूसंगी अवलंÍबÞयाचा तो एक कडू पण अपÍरहाय असा अंितम नैिमÍdक उपाय आहे .
साव जिनक शाळा, पाणवठे , नळ, नगरसंःथा, Íज~हामंडळ , Íवधीमंडळे , सभा इतयाद| सव
साव जिनक ःथळ| - Íवशेषत: Íजथे मुसलमानाÍदक अÍहं दू ःपृ ँय समजले जातात ितथे आÍण
तयांचयापुढे एक पाऊल तर| - आमचया तथाकिथत अःपृ ँय बंधूंना आमचया ःपृ ँय बंधूंनी येऊ
Íदलच पाÍहजे. तो तयांचा =या³य अिधकार आहे ; तो तयांचा नैब िधक अिधकार आहे . याःतवच
डॉ. आंबडे कर यांची महाडचया सतयामहाची चळवळ - ह| आ¹हांस दोषाह वाटत नाह| ह आ¹ह|
ःपPपणे घोÍषत कF इÍचछतो. कारण महाडचया ूकरणी Hा गोPी अगद| ःपPपणे िस@
झाले~या आहे त क| 7या त=यावर मु सलमान लोकह| पाणी Íपतात आÍण आपली भांड|ह|
धुतात, तया त=यावर पाÞयाचया दिभ Hतेचया ु Íदवसांतह| आप~या Ôअःपृ ँयÕ Íहं दबंधूंना ू पाणी
ÍपÞयाचा म7जाव करÞयात आला. इतक च न¯हे तर तयांनी शांतपणे तया त=यावर येऊन
पाणी ÍपÞयास नगरसंःथेचया आ7ेूमाणेच आरं भ के ला असता महाडचया शेकडो ःपृ ँय Íहं दं नी ू
तयांस मारहाण के ली. Ôअःपृ ँयÕ दे वळात िशरणार अशा भुमके ने ह| गोP झाली ह ¹हणण
सव ःवी Íव+सनीय होऊ शकत नाह|. कारण, नाह|तर गोमूऽ िशं पडन ू तया त=याची शु @|
करÞयात आली नसती. आप~या धमा चया, रñाचया, बीजाचया Íहं दू मनुंयाचे ःपशा ने पाणी
बाटते आÍण ते पशू च मूऽ िशं पडल क| शु @ होते! Hा अतयंत ितरःकरणीय ूकारात ती
मनुंयःपश ज=य ॅPतेची भावना अिधक िध4कारणीय आहे Íकं वा ती पशू चया मूऽाने शु @
करÞयाची भावना अिधक िध4कारणीय आहे ह सांगण कठ|ण आहे ! अशा र|तीने नगरसंःथा
आÍण Íवधीमंडळ Hा दो=ह|ह| राजसंःथांनी जे नैब िधक अिधकार अःपृ ँयांस Íदलेले होते, ते
बजाÍवÞयाची अनु7ा श4य तया तया सामोपचाराने िमळÞयाची पराका8ा के ली असताह| 7या
महाडचया लोकांनी ती बंधूूेमाने Íदली नाह|, आÍण मुसलमान त=यावर पाणी पीत असता
Íहं दं ना ू म7जाव कFन आप~या Íहं दु तवास कलंक लावला, तया महाडास जाऊन तया त=यावर
सामसतयामहाने अःपृ ँयांस पाणी Íपऊ दे Þयाचा यH करणे ह अःपृ ँयांचच न¯हे तर सव
Íहं दमाऽाच ू कत ¯य आहे . जर Hात काह| अितरे क होत असेल तर तो डॉ. आंबेडकरांचया
सतयामहमंडळाकडन ू नसून तो महाडचया धम Íवमूढ ःपृ ँयांकडन ू होय आÍण हा अितरे क जर
टाळावयाचा असेल तर डॉ. आंबेडकरांचया मंडळास Ôजाऊ ²ा होÕ ¹हणून सांिगत~याने तो
टाळता येणार नाह|. आमची आमचया महाडचया Íहं दबंधूंस ू ूेमामहाची Íवनंती आहे क|, तयांनी
अजून तर| सावध होऊन दु :खद ूसंग टाळावा आÍण तो टाळण Íकती सोप आहे ! जर एक पऽ
सव समाजाचे वतीने Íकं वा नगरसंःथेचे वतीने आमचे महाडकर Íहं दबंधू ू आप~या Íहं दधमाचे ू
नावासाठ| तयांचे जे काय अपमान झाले असतील ते ÍवसFन ूिस@ करÞयाचा उदारपणा
दाखÍवतील क|ं Hापुढे Hा त=यावर आमचया Ôअःपृ ँयÕ बंधूंनी येऊन सुखाने पाणी !याव तर
आपसांत सतयामह करÞयाचा दु :खद ूसंग आजचया आज टळे ल. Íहं दं नी ू तहाने~या Íहं दं सू
त=यावर पाणी Íपऊ दे ऊ नये आÍण ती गंमत तयाच त=यावर तेच पाणी पीत उ¹या
असले~या मुसलमानाने आÍण Íभःतयाने खो खो हसत बघावीं ह अतयंत लाÍजरवाण 7ँय
आता आमचया महाडकर Íहं दं नी ू जगतास पु=हा दाखवू नये अशी आमची उतकट ूाथ ना आहे .
महाडकरांस एकमुखाने असे पऽ ूिस@ नच करता आल, तर तयांनी िनदान इतक तर| करावे

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३२
जातयुचछे दक िनबंध
क|, जर आÍण जे¯हा हे आपले Íहं दबंधू ू पाणी ÍपÞयास दळबळासÍहत येतील तर आÍण ते¯हा
तयास लवलेशह| Íवरोध न करता ते पाणी सुखेनैव Íपऊ ²ाव, ¹हणजे कलहÍूय परधम|य
लोकांचा सव खटाटोप ¯यथ जाऊन िशकार न सापडले~या ¯याधाूमाणे ते परधम|य शऽू
फजीत पावतील. आÍण आपले हे अःपृ ँय, आपले Íहं दधमा चे ू बंधू ूेमाने Íजंकले जातील.
आप~या या अःपृ ँय धम बंधूंचया ःवार|स आप~या ःपृ ँय बंधूंनीं ःवत:च पराजय पावून
पराÍजत करावे. इं मजांपुढे आÍण मुसलमानी गुंडांपुढे पराजय पावू नये - काय धमा िभमान
आÍण शौय असेल, ते ितथे दाखवाव! Hा आप~याच ओठास आप~याच दातांनी कचकचून
चावÞयात काय पु³षाथ आहे !
7याूमाणे आमचया Ôःपृ ँयÕ धम बंधूंना आमची ह| एक सूचना आहे तयाचूमाणे आमचया
Ôअःपृ ँयÕ बंधूंसह| एक धो4याची सूचना दे ण आ¹हांस आमच कत ¯य वाटत आहे . ती ह| क|
तयांनी इतर Íहं दं ना ू Ôअःपृ ँयता काढा नाह| तर आ¹ह| बाटूÕ असा धमा तराचा धाक घालू नये!
कारण असे नुसते ¹हणण दे खील तयांच तयांनाच अतयंत लांछनाःपद आहे . अःपृ ँयता जो
काढणार तयाचा तेवढा Íहं दधमा वर ु अिधकार आहे आÍण Ôअःपृ ँयÕ तेवढा Íहं दु धमा वर आलेला
कोणी एक उप¯ या आहे क| काय? - क| 7याला तो धम ¹हणजे एखा²ाला वाटे ल ते¯हा फे कू न
दे ता येणा¯ या जीण वUाहन

Íकं वा बाजारात सवदा करÞयासाठ| आणले~या भाजीपा~याह


अिधक महïवाचा वाटत नाह|? Íहं दु धमा ची आÍण Íहं दु संःकाराची, Íहं दु दे शाची आÍण
Íहं दु इितहासाची आÍण Íहं दु वाýमयाची, थोड4यात ¹हणजे Íहं दु तवाची ह| आपली पूवा Íज त मdा
ह| के वळ विस8ासारFया 7ानी ॄा(णांनी Íकं वा ौीकृ ंणासारFया गीतािंçया HÍऽयांनी Íकं वा
हषा ÍदकासारFया साॆा7य चालÍवले~या वैँयांनी Íकं वा नामदे वतुकारामाÍदक वÍण¹शू िांनी वा
शू िांनीच उपाÍज त के लेली नसून, ती िमळकत िमळवावयास चोखो महारा, रोÍहदास चांभार,
स7जन कसायी इतयाद| तु¹हां अःपृ ँय जातीचे अनेक पूव जह| झटले आहे त. Hा Íहं दतवाचे ु
रHणाथ पूव| आÍण आताह| हजारो Ôअःपृ ँयÕ वीर रणांगणावर झुंजत आलेले आहे त.
महाभारतातील एका अतयंत उ77वल अºयायास उपदे िशणा¯ या ¯याधगीतेचया तया Ôअःपृ ँयÕ
िंçयापासून तो Íहं दतवाचया ू जÍरपट4याचे रHणाथ धारातीथ| ¹लचछांना मार|त मार|त
मरणा¯ या िशदनाईक महारापय त लाखो अःपृ ँय संत, तïववेdे आÍण वीर Hा Íहं दतवाचया ू
समाइक संपdीची उपाज ना आÍण जोपासना करÞयासाठ| झटत आलेले आहे त. Íहं दतवाचया ू
गावाचया वेशीवर आज अनेक सहॐक जागता पाहारा 7या Ôअःपृ ँयÕ महारांनी Íदलेला आहे ते
सव महार हे आप~या राजधानीचे ÔयेसकरÕ तुमचेच पूव ज होते!
न¯हे , पूव जांÍवषयी बोलायच तर अनु लोम-ूितलोमाÍदक Íववाहांनीच अःपृ ँयाÍदक जातींची
उतपdी बहश

: झालेली अस~याने तुमचे पूव ज आÍण Hा चातुव ÞयाÍदकांचे पूव ज एकच होते ह|
गोP िनदान तया ऽैवÍण कांना तर| नाकारता येणार नाह|. कारण अःपृ ँयांच रñ ःपृ ँयांचया
अंगात खेळत आहे आÍण ःपृ ँयांच अःपृ ँयांचया, या Íवधानाचया सतयाची साH तयांची
मनुःमृ तीच दे त आहे . पंचमाÍदक वणा चया उतपdींची ह| मीमांसा तयांना मा=य अशा तयाच
ःमृ तीने सांिगतली आहे ! मग जर काह| काळापूव| आजचया ःपृ ँयांचे आÍण अःपृ ँयांचे पूव ज
बहश

: एकच होते तर अथा तच ह| Íहं दतवाची ू मdा Íजतक| ःपृ ँयांची िततक|च अःपृ ँय
Íहं दं ु चीह| Íपतृ परं परागत ःवायd संपdी आहे . ती तुमचया आÍण आमचया पूव जांनी ते एकऽ

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३३
जातयुचछे दक िनबंध
होते ते¯हा आÍण ते पुढे गावात~या गावात ःपृ ँयाःपृ ँयाÍदक वादांनी Íवभñ झाले तर|ह|,
समाइक ौमांनी िमळÍवली आहे , समाइक शौया ने संरÍHली आहे . तीवर Íजतका ःपृ ँयांचा
िततकाच अःपृ ँयांचाह| वारसा आहे ! मग तु ¹ह| असे कस Íवचारता क|, ÔHा Íहं दतवावर ू
आमचा अिधकार आहे क| नाह|? Íहं दधम ु आमचा आहे क|ं नाह|?Õ
Hा ू÷ात तु¹ह| तु¹हांसच नकळत ह गृ ह|त धरता आहा क| Íहं दतव ु ह| जशी काह|
एकçया ःपृ ँयांचीच मdा आहे ! तु¹ह| होऊन अिधकार असा सोडन ू कसा दे ता? एखा²ा रा7याचे
दोन वारस असले आÍण जर तया वारसांतील एका वारसाने दसु ¯ यास ह|न Íःथतीत ठे वल, तर
तया दिलत वारसाने छलकाचया ऽासास कं टाळून तया रा7यासच सोडन ू दे ण आÍण दसु ¯ याचया
परशऽूचया दाराशी तुकडे मोड|त पडण ह ौे यःकर आÍण वीरवृ dीस शोभणार आहे का? तया
वारसाने सांिगतल क| तू रा7याबाहे र चालता हो तर| न जाता, तयाला न जुमानता तया
रा7यातील आपल =या³य ःवािमतव गाजÍवण ह ख¯ या वीरवृ dीच लHण आहे !
तथाकिथत अःपृ ँय बंधूहो, तु¹ह| या Íहं दु तवाचया सनातन आÍण पूवा Íज त साॆा7यावर
आपला अिधकार सांगा - दारापुढ|ल िभका¯ यासारखे ÔिभHा ²ा, नाह| तर चाललो दसु ¯ याचया
दार|Õ असे काप Þय ूदिश त कF नका. घराचया ध=यासारखे घरात बरोबर|ने उभे रहा. तुमचय
ःपृ ँय बंधूंनी जर| ¹हटले, Ôतू ह|न आहे स; ह Íहं दु तवाच सांःकृ ितक महान् रा7य माझ
एकçयाच आहे , बाहे र जाÕ, तर तयांनाच उलट सांगा ते एकçया तुçया बापाने संपाÍदल नाह|!
त संपादÞयास आÍण रÍHÞयास सहॐकामागून सहॐक माझेह| पूव ज झटत आलेले आहे त; मी
बाहे र जात नाह|, मला बाहे र जा असे ¹हणणारा तू कोण? Hा आप~या समाईक मdेचा
आजवर बहतेक

उपभोग तू घेतलास; आता मी तो तुला तसा अ=यायाने घेऊ दे णार नाह|!
१८.१ Íहं द

धम माझा आहे , तो सोडÞयास सांगणारा तू कोण?
असे उलट तु¹ह|च ःपृ ँयांस ¹हटले पाÍहजे, Íहं दधमा त ु राह

दे णारे Íकं वा न दे णारे हे
ःपृ ँय लोक काय ते अिधकार| आहे त, अशी दÍरि| भावना आमचया अःपृ ँय बंधूंनी कधीह|
कFन घेऊ नये आÍण ती दÍरि| भावना ¯यñ करणार| Ôआ¹हांस िशवा; नाह| तर आ¹ह| दसर ु
घर पाहतोÕ अशी अतयंत िभकारड| आÍण नेभ=या कु लकलंकासारखी वा4य उचचाFन
आप~याच पूव जांचया घरास सोडन ू तयांचया शऽूंसच पूव ज समजÞयाचा ¹याडपणा कधीह| कF
नये. कारण Íहं दतवावरचा ू अिधकार सोडण ¹हणजे चोखामे=याचया दै वतास मुकणे होय; सजन
कसाई, रोÍहदास चांभार, रामानंदाने ःथाÍपलेले तयांचे अनेक डोम, मांग इतयाद| जातींतींल
संतिशंय Hा सवा नी, अःपृ ँयांनो, Hा तुमचया अगद| ूतयH पूव जांनी उपाज न के लेली मdा
िभऽेपणाने सोडन ू पळून जाण होय. जे Íहं दतव ु तुमचया हजारो Íपçयांनी ूाणापलीकडे - हे
अःपृ ँयतेचे हाल सोसूनदे खील - जतन के ले, ते Íहं दतव ु िध4काFन आÍण तया तुमचयाच
महार, मांग ूभृ ती सोमवंशी कु लांतील शतसहॐ पूव जांस मुखा त काढन ू आप~या बापाच नाव
बदलण होय! मग तु¹हांस चोखामेळा आमचा, रोÍहदास आमचा, ित³व~लुवर आमचा, अÍजंठा
आमचा, काशी आमची, पंढर| आमची, कािलदास आमचा ह| Íहं दसंःकृ ती ू आमची ¹हणून
अिधकार सांगता येणार नाह|. जे तुमचे ःवत:चे वाडवड|ल Íहं दू ¹हणून नांदले तयांना ÔकाफरÕ

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३४
जातयुचछे दक िनबंध
¹हणाव लागेल. तर आता पु=हा अशी अमंगल भाषा तुमचया ःवत:चया जातीय
अिभमानासाठ|च बोलू नका.
एके भावाने दसु ¯ यास छळल तर तया दसु ¯ याने पÍह~याशी झुंजून आपल =या³य ःवतव
िमळवाव, का तया भावावरचा राग काढÞयासाठ| आप~या बापासच बाप ¹हणण सोडन ू दे ऊन
ौा@ाचे Íदवशी कोÞया दसु ¯ याचा तयातह| 7या दसु ¯ याशी आपले समाईक वाडवड|ल सारखे
लढत आले अशा परशऽूचा Íपतृ पद| नामोचचार करावा? एतदथ हे धम बंधूंनो, ह| नीच भावना
मनास िशवू दे खील दे ऊ नका.
अशी ःवधम तयागाची भावना 7याचया मनात उदय पावते तो माऽ खरा अःपृ ँय होय!
तयाने तवÍरत प^चाdापाच ूायÍ°d ¯याव. अशा वृ dीने जर| मुसलमानांचया दाराशी तु¹ह|
गेलात, तर| तु¹हांस तुकडे च मोडावे लागतील. तयांचयातील हसन िनजामीनेदे खील आप~या
Ôभयसूचक घंटे मºये (The Alarm bell Booklet) ःपP सांिगतले आहे क|, Ôउचच िन कु लीन
मुसलमानांनी Íहं दू भंगी, महार इतयाद| जे लोक मुसलमान होतील तयांचयाशी बेट|
¯यवहाराÍदक ¯यवहार करावा असे मी मुळ|च ¹हणत नाह|!Õ मुसलमान झाले~या महाराÍदकांचे
पाणी िनमाजाचे वेळा न घेणारे Íकतयेक मुसलमान आ¹ह| ःवत: पाÍहले आहे त. मागे
बाटले~या अःपृ ँयांचया अनेक जाती मुसलमानी समाजात अजूनह| जशाचया तशा दरू
ठे वले~या आहे त, Íभःतयांमºये तर ऽावणकोरास ःपृ ँय Íभ°न आÍण अःपृ ँय Íभःतयांमºये
दं गे वारं वार होतात ह Íवौु तच आहे . ते¯हा मुसलमान होऊन ¹हणजे मोठे स रा7य िमळणार
आहे असे थोड च आहे ? परं तु तसे ते रा7य िमळते तर|ह| तेवçयासाठ| तुमचयाच हजारो
पूव जांचया संःकृ तीस आÍण तïव7ानास आÍण धमा स आÍण समाजास अंतFन ज=मदातया
आईस आÍण बापास सोडन ू , परशऽूचया पायी शरण Íरघण ह| अतयंत नीच ूवृ dी होय. अशा
नीच ूवृ dीस आमचे अःपृ ँय धम बधु आजवर बळ| पडले नाह|त, एवढा अमानुष छळ सोशीत
Íपढ| Íपढ| मरणी मेले पण बळ| पडले नाह|त. तयांनी Íहं दतवाचया ू पूवा Íज त रा¶ाचा Íव+ासघात
के ला नाह|. ह Íजतक तयांचा तसा छळ करणा¯ या ःपृ ँयांना ल7जाःपद आहे , िततक च तया
अःपृ ँयांना भूषणावह आहे .
Íहं दू धमा वर|ल अःपृ ँयतेचा कलंक वेळ पडली तर आ¹ह| आप~या रñाने धुऊन काढू ह|
डॉ. आंबेडकरांची ूित7ा ख¯ या Íहं दसू शोभÞयासारखी आहे . ¹हणूनच तयांचया सतयामहासह|
आ¹ह| =या³यच समजतो. पण तयाचबरोबरच अतयंत ूेमाने पण िचंताम¹न मनाने धो4याची
सूचनाह| दे तो क|, ÔÍहं दधम ु आमचा आहे क| नाह| ते सांगाÕ असे आतमघातक| ू÷ कFन
Ôनाह| तर आ¹ह| Íहं दतव ु सोडू, अशी अभि आÍण लाÍजरवाणी वा4य उचचारÞयाने तïवत:
Íजतका नाश होणार आहे , िततकाच ¯यवहारालाह| होणार आहे . ती एक युñ| ¹हणून योजणे
दे खील ल7जाःपद आहे .
कारण सFखा पण दPु भावाला िभवÍवÞयाकरताच का होईना, पण तुçया बापाला मी
आजपासून माझा बापच ¹हणणार नाह| हा धाक घालण Íजतक ःवत:सच लाÍजरवाण आहे ,
िततक च ःपृ ँयांस धाक दाखÍवÞयासाठ| तुमचयाह| Íपतृ परं परे ने पूÍजले~या Íहं दतवाचे ु त|डावरच
थुंकण हे अतयंत िनं² आÍण तुमचयाच आत¹यास कलंक लावणारे आहे .

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३५
जातयुचछे दक िनबंध
१८.२ ःपृ ँयह| होईन आÍण Íहं दह|

राह|न
ह| ूित7ा करा, Íहं दधम ु , Íहं दसंःकृ ती ू , Íहं दतव ु एकçया ःपृ ँयांचया बापाच नाह|; ती
दोघांचयाह| बापाची समाईक िमळकत आहे . ती सोडन ू जाऊ का ¹हणून ःपृ ँयासच काय
Íवचारता? ते का ितचे धनी आÍण तु¹ह| का चोर आहा आÍण जे पापी आÍण िनद य ःपृ ँय
तुमचे लाखो लोक बाटन ू गेले, तर| अजून अःपृ ँयता काढÞयास मा=य होत नाह|त ते तु¹ह|
आणखी काह| लाख िनघून गेलेत तर| थोडे च घाबरणार आहे त? यासाठ| अशी अमंगळ भावना
Íजतक| ःवत:स ल7जाःपद िततक|च पÍरणामी Íवफल अस~याने, आमचया अःपृ ँय बंधूंनी
ितचयाशी वरवरदे खील अंगलट करÞयाच पातक कF नये अशी आमची कळकळ|ची तयांस
Íवनंती आहे .
- (ौ@ानंद, Íद. १-९-१९२७)
१८.३ बॅ. सावरकरांचे ‘समतासंघा’स पऽ
(डॉ. आंबेडकरांचया पHाची ÔसमतासंघÕ नावाची एक संःथा असे. तयाचे मुखपऽ ÔसमताÕ.
तयात Ôआमचा माणूसÕ ¹हणून जातीभेदोचछे द Íवषयावर काह| लेख आहे . तयातील Íवधेयांना
बॅ. सावरकरांनी खालील उdर टाकले ते ÔसमतेÕचया २४ ऑगःट १९२८ चया अंकात समम
ूिसÍ@ल गेल.)
(१) ौी संपादक ÔसमताÕ यांस, न. Íव. Íव. समता संघाचे ूमुखपऽ जे ÔसमताÕ तयाचे
अंक आपण मजकडे धाडता याÍवषयी आभार| आहे त.
(२) तया पऽात आपण अनेक लेखांतून असे भासÍवÞयाचा यH कर|त असता क| मी
जातीभेदाचा मोठा अिभमानी असून तयाचे िनमू लनाथ ूयH करÞयाचया क~पनेचा, िन°याचा
आÍण तदनुFप आचरणाचा मñा जो आपण आप~याकडे च आहे असे समजता तयात माझा
काह| एक संबंध नाह|. इतके च न¯हे , तर तया सुधारणेचा मी पूण आÍण 4विचत् ूचछ=न
Íवरोधी आहे .
(३) जर ह| गोP खर| असती तर तु¹ह| के ले~या ट|के Íवषयी ती ूामाÍणक आहे ¹हणून
मी काह|च दोष Íदला नसता. परं तु तु¹हांस ूतयH भेट|त माझे मत जातीभेदाचया िनदा लनास
पूण पणे अनुकू ल असून तयाूमाणे मी ःवत: रोट|बंद| ¯यवहाराचया सुधारणा आचरणात येतील
ितत4या आणीत असतो आÍण इतरांकडन ू आणवीत असतो, ह| गोP माÍहत झालेली आहे .
तर|दे खील 7याअथ| तु¹ह| ÔसमतेÕत माçया नावाचा उ~लेख कFन मी तयाÍव³@ आहे असे
भासÍवता, तया अथ| आप~या ट|के चा हे तू दसराच ु काह| तर| असला पाÍहजे. तसे असेल तर
7या का¯ यावर आपण पेरम ् करता, तया काया साठ| तर| िनदान आपण यापुढे जाणुनबुजून
लोकांत अशी ॅममूलक समजूत पसरवू नये, असे मी आपणांस दे शबंधुतवाचया िन
धम बंधुतवाचया नातयाने सुचÍवतो.
(४) तर|ह| वृ dपऽ जर तुमचया ¯यñ|चे असते तर मी तु¹हांस माÍहत असलेले
जातीभेदाÍव³@चे माझे मत आÍण आचार तु¹हांसच पुन: सांगत बसÞयाचे ौम न घेता तो ू÷

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३६
जातयुचछे दक िनबंध
तुमचया वैयÍñक सतयिन8ेवर सोपवून ितकडे दल H ु के ले असते; पण समता संघाचे मु खपऽ
¹हणून ÔसमताÕ िनघत अस~याने मी हे ःपPीकरण करणे अवँय समजतो क| -
(५) Íहं दसमाजातून ू ज=मजात जातीभेदाचे आमूलात् उचचाटन करणे अतयंत आवँयक
आहे . तयाचे अÍःतïव कोणचयाह| अनुवांिशक ःवFपात असमथ नीय आÍण रा¶ीय शñ|स
हानीकारक आहे . Íहं दसमाजात ू ूांितक Íकं वा जातीय असे कोणतेच भेद न मािनता
पंÍñ¯यवहार आÍण Íववाह¯यवहार चालू झाले पाÍहजेत. अ=न¯यवहार के वळ वै²क|य,
आरो¹यीय आÍण ³िचिभ=नतेनेच काय ते मया Íदत असावेत. शु @, आरो¹यूद आÍण उिचत
अ=नपाणी असल तर ते कोणीह| आÍण कु ठे ह| िशजÍवले असले Íकं वा आÍणले असले तर|
खाÞयास आÍण ÍपÞयास हरकत नाह|. जातीचा ¹हणून तयात कोणचाह| ू÷ नसावा; आÍण
Íववाह के वळ वधूवरांचया यो¹यायो¹यतेवर, आरो¹यूदतवावर आÍण परःपरूीितभाजनतेवर
अवलंबून असावा. तयातह| जातीपातीचा काह| संबंध नसावा.
(६) अथा त् वर|ल ःपPीकरण के वळ Íहं दु रा¶ातील अंतग त ¯यवहारापुरतेच आहे .
(७) जातीभेदाचया िनदा लनासाठ| वर|ल मताूमाणे मी शाळे त होतो ते¯हापासून, ूकटपणे
वागत आलो आहे . कॉलेजामºये मी हा उघड उपदे श दे ई. Íवलायतेत तर बोलावयासच नको.
पुढे अंदमानातह| हाच उपदे श दे ई आÍण तो ूतयH ¯यवहारात आणीत मी शेकडो लोकांचया
जातीभेदमूलक दPु समजुती पालट~या आहे त. कारागारातून बाहे र येताच मी तीो लोक§े षास
त|ड दे ऊनह| जातीभेदाचया िनदा लनाचे यH ूकटपणे ¯याFयानांतून, लेखांतून, चच तून कFन
माçया ¯यñ|पुरते तसे आचरण ूकटपणे के ले आहे . याÍवषयी माझा श¯दाचाह| पुरावा पुरे
होता; पण ऽोटकपणे दोन चार घटनाह| उ~लेÍखतो. Ôअंदमानचीं पऽÕ ूिस@ झाली आहे त.
तयात मी तया काळ|ह| जातीभेदाचे हानीकारकतवावर वेळोवेळ| िलÍहले असून रोट|बेट| ¯यवहार
सव Íहं दं तू चालू ¯हावेत ¹हणून उतकट इचछा ूकट के लेली आढळे ल. Ôज=मठे पेÕत ूकरणेची
ूकरणे या Íवषयास वाÍहली असून Íहं दू तेवढा एक, Íहं दू ह| एकच जात आ¹हांस माÍहत आहे
- असा उपदे श आÍण आचार यांचा ितकडे कसा सारखा ूयोग मी चालÍवला होता हे िलÍखत
आहे . भगूरला मी ूिस@पणे माçया पूवा ःपृ ँय बंधूंसह (तयांस अःपृ ँय ¹हणण दे खील मला
पाप वाटते - पूवा ःपृ ँयह| िनFपाय ¹हणून ¹हणतो) दधू आÍण चहा !यायलो. नािशकला
हजारो लोकांचया उघड सभेत ह| घटना सांगून मी ूामाÍणकपणे इचछा ूकट के ली क|, माçया
ूेतास ॄा(ण, मराठा, महार आÍण ड|ब, अशा माçया सव Íहं दू बंधू ंनी खांदा दे ऊन अःपृ ँयता
आÍण जातीभेद मेला असे दाखÍवले तर माझा आतमा सुख पावेल. Hा गोPी ततकालीन
Ôःवधम Õ आद|क पऽातून ूिस@ झाले~या आहे त. Ôौ@ानंदÕत लेखणी थके तो रोट|¯यवहाराÍव³@
िलÍहले जात आहे . Ôधमा च ःथान (दय - पोट न¯हे !Õ ह वा4य ौ@ानंदांचया िलखाणाने मराठ|
भाषेत ¹हणीसारखे पÍरिचत होत आहे . माçया घर| एक वेळ न¯हे तर ूतयह| सहभोजने
होतात. रHािगर|स शेकडो लोक भं¹यांचे मुलांबरोबर चहा-िचवडा घेतात. मी उघडपणे मराठे ,
वैँय, ॄा(ण इतयाद| माçया Íहं दू बंधूंकडे जेवतो. आÍण अंदमानापासून आतापय त अनेक
आंतजा तीय Íववाह घडवून आणÞयात मी उघड आÍण यशःवी खटपट के ली आहे .
(८) इत4या उ~लेखासह| अवँय ¹हणून उचचारण भाग पडले. अHरश: हजारो हजार
लोकांस मी जातीभेद मोडÞयास उपदे िशले आहे . शेकड|ची मते तयाला अनुकू ल कFन घेतली

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३७
जातयुचछे दक िनबंध
आहे त. ूतयह| मी तसा वागत आहे . कोणाचे ूमाणपऽ (सÍट Íफके ट) िमळÍवÞयासाठ| न¯हे ,
तर ूामाÍणक गैरसमज अस~यास तो राह

नये ¹हणून इतके िलÍहणे भाग पडले.
(९) जातीभेदाचे आमूलात् िनदा लन करणे आप~या Íहं दरा¶ास ु Íहतकर अस~याने मी तया
का¯ यापुरते समतासंघाच अिभनंदन करतो.
(१०) के वळ इतके च बजाÍवतो क| मला जातीभेद नको असला तर| आज Íहं दतव ु हवे आहे .
आÍण ¹हणून रोट|¯यवहारातील आरो¹याÍदक अट|ूमाणे कोणाह| अÍहं दशी ू तो करÞयास हरकत
नाह| हे जर| आज मी समिथ तो तर| बेट|¯यवहाराÍवषयी माऽ आणखी काह| काळ Íहं दं नी ू
अÍहं दसू मुली दे ऊ नयेत असे मला वाटते. अÍहं दू मुली करÞयास हरकत नाह| अशी समजूत
आÍण Fढ| Íहं दं तू पुंकळ अंशाने ब@मूल झाली क| मग तशा मुñ Íववाहासह| मी समथ|न.
आज नुसतया मुली जातील - तयांचया वंशास अंतF ह| भीती आहे . शु @|, जातीभेद-िनमू लन
आÍण अंतग त संघटन प4के पणी ब@मूल झाले ¹हणजे मग बेट|¯यवहारह| अÍहं दं शी ू - ते 7या
ूमाणात मुñपणे वागतील तया ूमाणात - करÞयास आपणह| िस@ होऊ.
(११) इतके च न¯हे तर जर मुसलमानतव, Íभ°नतव इतयाद| ÔतवÕ इतर सोड|त असतील
तर मग माझ Íहं दतव ु ह| मानुषकतेत Íवलय पावेल. जसे माझे रा¶ीयतवह| - Íहं दपणह| ू - मानव
रा¶ात ते¯हा Íवलय पावेल क| जे¯हा इं ͹लशपण, जम नपण इतयाद|ÕपणÕ लुB होऊन
मुनंयपणा तेवढा जगात मनुंयमाऽात नांदू लागेल! आजदे खील जो खरा मनुंयवाद|
(Humanitarian)असेल तयाचयापुरते तयाचीशी मी सव भेदभाव सोडन ू वागेन.
(१२) ते¯हा मी ÔÍहं दतव ु Õ सºया राखू इÍचछतो हे मत 7या कोणास मा=य नसेल तयाने
तयाÍवषयी मजवर वाटे ल िततक| ट|का करावी. ती ूामाÍणकपणाची होईल. परं तु यापुढे मी
जातीभेद राखू इÍचछतो ¹हणून माऽ कोणी आपला समज कFन घेऊ नये. तशी ट|का
अूामाÍणक ठरे ल. समता संघाचया तया उ£े शास, मी अनुकू ल आहे हे ूिस@ झा~याने जे थोडे
बहत

बळ तया जातीभेद - िनदा लनास िमळणारे आहे , ते िमळावे ¹हणून हे पऽ ूकटपणे
(जाह|र र|तीने) मी िलह|त आहे . हे ÔसमतेÕ त जसेचया तसे छापून आपण िन:पHपातपणे या
ःपPोñ|स ःवीकाराल अशी मला आशा आहे . आपणांस जाता जाता ह ह| बजाÍवल पाÍहजे क|,
Ôौ@ानंदाÕत माçया नावाने आले~या लेखातील मतांपुरता मी उdरदायी आहे . कळावे लोभ
असावा ह| Íवनंती.
रHािगर|
आपला
१४।८।१९२८ Íव. दा. सावरकर

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३८
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १३९
जातयुचछे दक िनबंध
१९ डॉ. आंबेडकरांचे िचरं जीव परत Íहं दधमा त

च येतील!
पाÍहजे तर बुÍ@वाद| िनधम| ¯हा!
- पण धम असा Íहं दधू मा हन

चांगला सापडणार नाह|!!
डॉ. आंबेडकर यांनी Íहं दधम ु सोडÞयाचा िन°य के ला आहे . या बातमीचे मला िततके से
आ°य वाटले नाह| क| - Íजतके ते Íहं दु धमा पेHा कोणता तर| चांगला धम शोधून काढÞयाचा
ूयH कर|त आहे त, या बातमीचे वाटले! Íहं दधम ु सोडÞयाची कारणे तयांनी Íदलेली जी ूिस@
झालेली आहे त तीं अतयंत संÍद¹ध अस~यामुळे तयांचा हे तू अमुकच एक आहे , असे सांगता
येत नाह|. तर| जर ते Íहं दू धम बुÍ@वादाचया (Rationalismचया) कसोट|स पूण पणे उतरत
नाह|, ¹हणून धम तयाग कर|त असतील तर तया गोPीचा अथ काह| तर| ºयानात येÞयासारखा
आहे . - Ism या अथ| धम ¹हटला क|, तयात बुÍ@बाH अशी काह| ÍविशP ौ@ा असणारच!
बु@|ला जे पटत नाह|, अशी ौ@ा ठे वण 7यांना आवडत नाह| इतके च न¯हे , तर तका ला Íव³@
जाणार|ं धम मते ह| अशा अंधौ@े चया आ7ेने धFन ठे वणे हे 7यांना िन¯वळ अूामाÍणकपणाचे
वाटते, धम ¹हटला क| 7या काह| जुनाट आÍण आजचया पÍरÍःथतीत िनथ क न¯हे त तर
अनथ कह| झालेले असे आचार आÍण संके तह| जे असतातच तयांना लोकÍहतासाठ| सुधारण ह
7यांना आपल कत ¯य वाटते, आÍण पारलौÍकक ¹हणून समज~या जाणा¯ या गोPीवरह| जे
ूतयHिन8 तका चया पलीकडे जाऊन Íव+ासू इÍचछत नाह|त; अशा Positivists Íकं वा
Ratioanalists ूभृ ती बु@|वा²ांनी एखादा धम सोडला तर तयांचे कारण सहज ºयानात येते.
तया अथ| जर डॉ. आंबडे कर हे सोड|त असतील तर तयात काह| मोठे स आ°य नाह|!
१९.१ हवा तर एक नवा ‘बुÍ@वाद| संघ’ ःथापा!
परं तु 7या बुÍ@वादाचे कसोट|ने Íहं दधम ु सोडावसा वाटतो, ती कसोट| लावली असता
जगातील आजचा एकह| धम माH ठरण अश4य आहे . उदाहरणाथ मुसलमान िन Íभःती धम
¯या. वेद अपौ³षेय आहे , अ͹नपूजेने ःवग िमळतो, ूभृ ती Íहं दधम| ू मते 7या बुÍ@वादास
िन¯वळ अंधौ@े चे थोतांड वाटते, तया बुÍ@वादास मुसलमान धमा ची जी अगद| मूलभूत ूित7ा
क| महं मदसाहे ब हे शेवटचे पैगंबर, तयांचया कु राणातला श¯द िन श¯द हा ई+राचया टे बलावर
जगाचे आधीच िलहन

ठे वले~या एका ूचंड पुःतकातून पानेचीं पान फाडन ू दे वदताचया ू हःते
महं मदास धाडÞयात आला; आÍण महं मदाला सव ौे 8 पैगंबर जो मानणार नाह| तो तो नरकात
अखंडपणे Íपचत राह|ल; इतयाद| मते मी मानतो असे शपथेवर सांगÞयाचा अूामाÍणकपणा
कसा करवेल! Íकं वा जीझसला कु मार| मेर| दे वीचया उदर| ई+र| तेजाने अपौ³षेय संभोगाने
ज=मास घातले आÍण तयाचा ूतयेक श¯द ह| अनु~लंघनीय ई+र| आ7ा होय, ह| ूित7ा तर|
कशी करता येईल? ते¯हा जर डॉ. आंबेडकर हे बुÍ@वादाचया कसोट|स उतरत नाह| ¹हणून Íहं दू
धम सोड|त असतील तर तयांनी बुÍ@ग¹य नसले~या, ौ@े चया पायावर उभारले~या, धडधड|त
पौ³षेय असले~या मंथास अपौ³षेय मानणा¯ या आÍण अनेक भाकडकथांनी भरले~या
कोणतयाह| इतर धमा स, धम ह| एक टम ू (Fashion) घरचया बंग~यात असलीच पाÍहजे अशा

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४०
जातयुचछे दक िनबंध
मोहास बळ| पडन ू ःवीकाF नये. तर आजचया पÍरÍःथतीत लोकÍहतास ूतयHपणे साधणारे
असे िनयम हाच 7यांचा आचार, तक िन8 आÍण ूतयHागत तïव7ान ह|च 7याची उपिनषदे
आÍण Íव7ान (Science) ह|च 7याची ःमृ ती, असा बुÍ@वाद| संघ ःथापावा आÍण तयाचया
अनुयायांस अंधौ@े चया आÍण भाकडकथांचया Íपंज¯ यातून सोडवून एका झट4यासरशी अ²यावत्
अशा वै7ािनक बु@|ःवातं¯याचा उचचतम आÍण आरो¹यूद वातावरणात नेऊन सोडाव ह च इP
आहे . परं तु Íहं दू धम हे भोळे पणाचे एक लाकड| लोढणे आहे ¹हणून फे कू न दे ऊन तयाचे जागी
जर Íभःती Íकं वा मुसलमानी धम वेडाची िन धम|=मादाची भली थोरली दगड| ध|ड ते
ःवत:चया आÍण तयांचया अनुयायांचया ग=यांत बांधू इÍचछत असतील तर तयायोगे
माणुसक|चया 7Pीने झाला तर तयांचा अध:पातच होणार आहे . काह| झाले तर| बुÍ@वादाचया
7Pीनेह| एकं दर|त पाहता धमा त माHतम धम असेल, तर तो Íहं दधम ु होय! ÔÍकल|ःकरÕ
मािसकात तया पुःतकांत समाÍवP के लेले मुसलमानी धम|पपंथांवर आ¹ह| जे दोन लेख िलÍहले
आहे त ते धम तुलनेचया ू÷ी ूतयेकाने अवँय वाचावे!
१९.२ सºयाचया Íःथतीत धमा तरानेच अःपृ ँयांची अिधक हानी होणार आहे !!
आता डॉ. आंबेडकर जर के वळ अःपृ ँयांची माणुसक| वाढÍवÞयासाठ| आÍण आतमस=मान
संरÍHÞयासाठ| Íहं दधमा स ू सोड|त असतील तर तयांनी हे ºयानात धरावे क|, येतया दहा वषा त
अःपृ ँयता Íहं दू समाजातून उचचाटली गे~यावाचून कधीह| राहणार नाह|. आणखी दहा वष
तयांनी दम धरावा, ह| गोP एवढ| मोठ| रा¶ीय सुधारणा घडवून आणÞयाचया 7Pीने अगद|
कत ¯यच आहे . कारण आज अःपृ ँयतेचा ू÷ सव बाजूंनी सुटÞयाचा समय इतका िनकट
आला असता, शतक|शतकांचे Íहं दसमाजाशी ू िनगÍडत झालेले महाराÍदकांचे Íहतसंबंध तोडन ू
परधमा त जाताना तयांना जो आिथ क आÍण सामाÍजक ऽास आÍण हानी भोगावी लागणार आहे
तया मानाने तर|, आहे तया Íःथतीतच दहा वष तर| झुंजत राहन

अःपृ ँयतेची बेड| तोडन ू
टाकणे अिधक सुलभ िन मानाचे आहे . काह| झाले तर| पूवा ःपृ ँयांतील लाखांत (१०) दहा
आÍण अगद| महारांतील हजार| (१०) माणसेदे खील डॉ. आंबेडकरांचया मागोमाग आपला
पूव परं परागत संत रोÍहदासाचा िन चोखामे=याचा Íहं दधम ु सोडतील ह| गोP श4य Íदसत नाह|.
१९.३ असे धमा तर हे ह| माणुसक|स कािळमाच लावणारे आहे !
पु=हा माणसुक|चया 7Pीने पाÍहले तर| मुसलमानी वा Íभःती धमा त जाताना तयांस जी
अपÍरहाय ूित7ा करावी लागणारच, क| Ôमहं मदावर Íकं वा येशू वर Íव+ास न ठे वता जे जे के ले
ते ते िचरं तन नरकातच पडलेÕ ती ूित7ा करणे तर| माणुसक|स कािळमा लावणारे च न¯हे
काय? कोणीह| माणुसक| असणारा मनुंय एखा²ा नोकर|करता वा लाभाकÍरता माताÍपतरांस
भर चौकात १० िश¯या हासडू शके ल काय? मग आप~या जातीचे सdर Íपçयांतील सारे पू7य
वाडवड|ल आÍण साधुसंत हे , तयांनी मह¹मदावर Íकं वा येसू Íभःतावर Íव+ास ठे वला नाह|
¹हणून, घोर नरकात Íपचत आहे त असे सांगून 7यांचया पोट| आपण ज=मलो तया आईबापाचे
पांग फे डÞयाचे नीच धाडस डॉ. आंबेडकरांचया Íकं वा तयांचया अनुयायांचया हातून घडले तर ते
तर| माणुसक|चे कृ तय होईल काय?

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४१
जातयुचछे दक िनबंध
मनुंय मुसलमान Íकं वा Íख°नात गेला ¹हणजे अःपृ ँयतेपासून एकदम मुñ होतो असे
¹हणणेह| खोटे आहे . बंगालमºये मुसलमानातह| अःपृ ँय मुसलमान (हलाल) आÍण ःपृ ँय
मुसलमान (अौाफ) यांचा वाद इतका तीो झाला आहे क|, बंगाल Íवधीमंडळात अःपृ ँय
मुसलमानांनी ःपृ ँय मुसलमानांचया लाटबाजीपासून संरHणासाठ| राखीव जागा मािगत~या
आहे त. इतर ूांतातह| अनेक Íठकाणी स³यद ूभृ ती ःपृ ँय मुसलमन जाती अःपृ ँय
मुसलमानांबरोबर बेट|¯यवहार कर|त नाह|त. आÍण ऽावणकोर ूभृ ती दÍHण Íहं दःथानातील ु
Íभ°नांत अःपृ ँय Íभ°नांस ःपृ ँय Íभ°न Íहं दू ःपृ ँयासारखेच िशवत नाह|त. नािशकचया
पुजा¯ याूमाणेच ःपृ ँय चचा त येऊ दे त नाह|त. अःपृ ँय Íभ°नांनी ःपृ ँय Íभ°नांÍव³@
ऽावणकोरचया Íवधीमंडळात ःवतंऽ ूितिनधीतव मािगतले आहे ह| गोP डॉ. आंबेडकरांचे कानी
गेली नाह| काय? ते¯हा अःपृ ँयतेचया आÍण समतेचया 7Pीने पाÍहले असताह| महार ूभृ ती
अःपृ ँयांनी सामाÍजक उलथापालथीचया अतयंत ऽासदायक खççयात पडÞयापेHा आणखी १०-
१२ वषा नी आप~या धम बंधू असले~या Íहं दतील ू जातयूचछे दक सुधारकांशी सहकाय कFन
अःपृ ँयतेचाच न¯हे तर जातीभेदाचाह| ू÷ सोडवावा यातच तयांचे खरे सामाÍजक आÍण
आिथ क Íहत साठÍवलेले आहे .
आता ःपृ ँय Íहं दसू एकच श¯द क|, तयांनी अस~या अपÍरहाय आपdीने मुळ|च न
डगमगता ज=मजात ¹हणÍवणा¯ या पण िन¯वळ पोथीजातच असणा¯ या या अःपृ ँयतेचयाच
न¯हे तर आजचया जातीभेदाचया दPु Fढ|चे मुळावर कु ¯ हाड श4य ितत4या लवकर घालावी.
डॉ. आंबेडकर जावोत वा राहोत! आजवर मोठमोठे पंÍडत िन राजे Íहं दधमा स ू सोडन ू परधमा त
जाÞयाचा धम िोह कर|त आले, या नीचतेचे घाव सहन कFनह| या Íहं दरा¶ाचया ु कुं डिलनी
कृ पाणांÍकत भग¯या ºवजाखाली अजूनह| वीस कोट| कçटर अनुयायी ूाणपणाने उभे आहे त.
ते¯हा न डगमगता परं तु के वळ सनातनपणाचया भंगड गुंगीत झोपतह| न पडता आप~या
रा¶दे हाचया अंगात मुरले~या या आजचया जातीभेदाचया रोगावर शUÍबया के ली पाÍहजे.
तयापायी असले काह| रñाचे Íबंदू Íकं वा धारा गळून पडणारच. काह| मांसाचे तुकडे तुटन ू
जाणारच. परं तु जर ह| जातयुचछे दक सुधारणेची शUÍबया आपण कु शलपणे कF तर
गळले~या रñापेHा शतपट शñ|शाली असे नवे रñ आप~या नसानसात सळसळू लागेल िन हे
झालेले घाव भFन िनघतील.
१९.४ शु@|चा दरवाजा - आता काय िचंता!
काह| ५०-७५ वषा पूव| डॉ. आंबेडकर परधमा त गेले असते तर तयांची Íजतक| िचंता
वाटावयास पाÍहजे होती िततक|दे खील आज वाटावयास नको आहे . कारण आता शु @|चा
दरवाजा सताड उघडा झालेला आहे . जसे गोमंतकातले ७ Íपçयांपूव|चे दहा हजारा Íभ°न लोक
आज परत आले Íकं वा साठ हजार मलकाना रजपूत परत Íहं दू झाले Íकं वा आता गे~या
मÍह=यात Íद~लीस ४०० Íभ°न लोक Íहं दधमा त ु शु @ कFन घेतले, तसेच या संबमणाचया
गडबड|त हे धम िोह करणारे हजार-दोन हजार वा लाख-दोन लाख लोकह| बायबलातील उध=या
पुऽाूमाणेच बापाचे घर शोधीत उ²ा परत Íहं दधमा त ु येतील, शु @ कFन घेतले जातील!
आंबेडकरांचे कु टं ब ु रHािगर| Íज~Hाकड|लच आहे . जर| आंबेडकर आÍण तयांचे अनुयायी आज

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४२
जातयुचछे दक िनबंध
परधमा त गेले तर|ह|, Íहं दू संघटनेचया जातयुचछे दक संजीवनीने नवूाÍणत झाले~या Íहं दधमा त ु
आपणास पु=हा शु qध कFन ¯या अशी Íवनंती डॉ. आंबेडकरांचे िचरं जीव थोड4या वषा नी
रHािगर| Íहं दू सभेकडे करतील असाच संभव अिधक!
१९.५ जसा तो रा¶िोह - तसाच हा धम िोह
वर आ¹ह|, काह| तातकािलक लाभासाठ| Íहं दू तयागाचया या कृ तयास धम िोह ¹हटलेले
आहे . ते जर कोणास अ=यायाचे वाटत असले तर तयास आ¹ह| असे Íवचारतो क|, जर
Íहं दःथानाचे ू काह| नागÍरक या भारतरा¶ास आज अध:पितत झालेले पाहन

आप~या ःवत:चया
Íखशात जार Fपçया अिधक पडा¯या यासाठ| Íहं दरा¶ाचया ु शऽूस जाऊन िमळाले Íकं वा
रिशयाचया दÍद नात ु आप~या रा¶ासाठ| सव ःव पणास लावून न झुंजता जर एखादा लेिनन
रिशयात दे शबंधुंशी आपले सारे संबंध सोडन ू दे ऊन जम नीचे वा अमेÍरके चे नागÍरकतव पतकFन
तेथील मोठा अिधकार| झाला असता तर तया नामद मनुंयाचया ःवाथ| कृ तयास तु¹ह| रा¶दोह
¹हटले असते क| नाह|? तो जसा रा¶िोह ◌ेतसाच हा धम िोह. ते जसे माणुसक|चे कृ तय न¯हे ,
तसे हे ह| न¯हे .

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४३
जातयुचछे दक िनबंध
२० सावरकरांचे डॉ. आं बेडकरांना आमंऽण
रHािगर| Íद. १३-११-१९३५
ौीयुत डॉ. आंबडे कर यांसी,
महाशय,
गेली पाच-सहा वष रHािगर| नगरात पोथीजात जातीभेदोचछे दक आंदोलन ब¯ याच मोçया
ूमाणावर चालू आहे . आप~या Íहं दधमा चया ू िन Íहं दू रा¶ाचया मुळासच लागलेली ह| ज=मजात
¹हणÍवणा¯ या पण पोथीजात असणा¯ या जातीभेदाची क|ड मार~यावाचून तो संघÍटत िन सबळ
होऊन आजचया जीवनकलहात Íटकाव धF शकणार नाह|, याÍवषयी मलाह| मुळ|च शं का वाटत
नाह|. आप~याूमाणेच िन आप~या इत4याच ःपP श¯दांत मी अःपृ ँयता ूभृ ती अ=या³य,
अध¹य िन आतमघातक अशा अनेक Fढ|ंची ¯याद ूसÍवणा¯ या या ज=मजात जातीभेदास
िनषेधीत आलो आहे . सोबत माझे दोन तीन लेखह| धाड|त आहे . वेळ झा~यास पाहावेत.
परं तु हे पऽ मी जातीभेदाÍवषयी शाͯदक िनषेध वा चचा करÞयासाठ| धाड|त नाह|. या
Íपढ|त हा जातीभेद मोडÞयासाठ| Íहं दू समाज ूतयH काय असे कोणते कF इÍचछतो याची
काह| सब|य हमी, ूतयH पुरावा, मानोवृ dी पालट~याची िनÍव वाद साH आपणास हवी आहे ,
असे आपण मसूरकर महाराजांशी झाले~या भेट|त बोल~याचे समजते. अःपृ ँयता िन जातीभेद
मोडÞयाचे दाियतव (Responsibility) ःपृ ँयांवरच काय ते नाह|. अःपृ ँयांतह| अःपृ ँयता िन
जातीभेद यांचे ूःथ ःपृ ँयांइतके च आहे . भट िन भंगी जातीभेदाचया पापाचे भागीदार असून
मनोवृ dी पालट~याची साH दोघांनीह| एकमेकांना Íदली पाÍहजे. दोघांनी िमळून हे पाप
िनःतÍरले पाÍहजे. दोष सग=यांचा, ूमाण काय ते थोडे फार. अथा त जातीभेद मोडÞयाचे
ूतयH काय ितथेच उतकटपणे िन यथाथ पणे झाले असे ¹हणता येईल क|, Íजथे ॄा(ण
मराठे च महाराबरोबर जेवत नाह|त, तर महारह| भं¹याबरोबर जेवतो. जातयहं काराचया ूपीडक
(tyrannical)वृ dीपासून महारह| इतका मुñ नाह| क|, तयांनी के वळ ःपृ ँय वगा पासूनच काय
तो मनोवृ dी पालटÞयाÍवषयी सब|य पुरावा मागÞयाचा िनरपराधी अिधकार गाजवू पाहावा हे
माçयाूमाणेच आप~याह| अनुभवास पदोपद| आलेले असेल.
नुसती शाͯदक सहानुभूती नको. आता सब|य हमी काय दे ता ते रोखठोक ठरवू न काय ते
कFन दाखवा! हे आपले मागणे =या³यच न¯हे तर उपयुñह| आहे . मीह| गे~या पाच-सहा
वषा पासून रोखठोक हे च काय ते काय हे सूऽ Íहं दू रा¶ापुढे इतर ूकरणी तसेच सामाÍजक
बांतीÍवषयीह| ठे वीत आहे . ते सूऽ ¯यवहारÍवÞयाचा िन ज=मजात जातीभेद ूतयह|चया
आचरणात तोडन ू दाखÍवÞयाचा ूयोग माçया मते रHािगर| नगरात मोçया ूमाणात िन
तयाखालोखाल मालवण नगरात यशःवी झाला आहे . ूयोग हा ूयोगशाळे तील एका कोप¯ यात
जर| यशःवी झाला तर| तयामुळे िस@ होणार| श4यता िन िनयम हे सव सामा=य अस~याने तो
तया ूमाणात यशःवीच समजला पाÍहजे. यासाठ| आपण मािगतलेला सÍबय पुरावा, Ôकाय
करता ते दाखवाÕची मागणी, रHािगर|चा जातीउचछे दक पH आप~यापुरती तर| आपणास
कृ तीनेच दे ऊ इÍचछत आहे . याःतव तया पHाचया वतीने हे आमंऽण मी आपणास धाड|त आहे .

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४४
जातयुचछे दक िनबंध
जातीभेद तोडÞयाचा बहतेक

¯यावहाÍरक काय बम रोट|बंद| त|डÞयात सामावलेला असतो.
जो रोट|बंद| त|डतो तो वेदोñबंद| वा ःपश बंद| त|डतोच त|डतो. बेट|बंद| तेवढ| उरते, पण ती
काह| ूतयेक| ूतयेकाला त|डÞयाची गोP न¯हे . वधुवरांचाच तो पृ थक ू÷. इतरांनी तसा
िमौÍववाह धम बाH वा बÍहंकाय मानला नाह| िन तया जोड!यास इतर ÍववाÍहतांूमाणेच
सं¯यवहाय मानले, ¹हणजे संपले. याःतव जातीभेद ¯यवहारात त|ड|त अस~याचा कोणतयाह|
वेळ|, घाऊक ूमाणात झटकन दे ता येईल, अशा िनÍव वाद पु रावा ¹हणजे तयात~या तयात रोट|
बंद| ूकटपणे (जाÍहरपणे) तोडन ू दाखÍवणे हाच होय. हे ºयानात घेऊन आप~या आगमनाचे
ूसंगी साधारण काय बम ठे वू.
१) आपण एका पंधरवçयाचे आतबाहे र सवड|ूमाणे रHािगर|स यावे. येÞयाचे आधी एक
आठवडा आगावू कळÍवÞयाची तसद| ¯यावी.
२) पिततपावनामºये दे वळाचया भर सभामंडपात सरासर| एक हजार ॄा(ण, मराठा, वैँय,
िशं पी, कु ळवाड| ूभृ ती अनेक ःपृ ँय मंडळ|ंचे ूितÍ8त ूमुख नागÍरकापासून तो
कामक¯ यापय त सव वगा चे ःपृ ँयांसह 7यात अःपृ ँय महार, चांभार मंडळ| जेवतात इतके च
न¯हे तर, महार-चांभार मंडळ| भंगीबंधूसÍहत सरिमसळ पंगतीत बसतात असे टोलेजंग
सहभोजन आप~या अºयHतेखाली होईल. अशी सहभोजने ौी. राजभोज,पिततपावनदास सकट
इतयाद| पूवा ःपृ ँयांचे समH िन सह अनेकवार झाली आहे त.
३) आपली इचछा अस~यास ÍUयांचेह| एके सहभोजन होईल. तयात ॄा(ण, HÍऽय,
वैँयाÍदक ूितÍ8त कु टं बातील ु ÍUया-ूौढ िन त³ण - आप~या महार, चांभार, भंगी ूभृ ती
धम भिगनींचया पंगतीत सरिमसळ जेवतील.
४) या सहभोजकांची नावे ूकटपणे (जाÍहरपणे) वत मानपऽी ूिस@|ली जातील. ह| अट
मा=य असणारासच सहभोजनात घेतले जाईल.
५) येथील भंगी कथेक¯ यांची Íकं वा आपणाबरोबर पूवा ःपृ ँय सुयो¹य कथेकर| कोणी येतील
तर तयांची कथा राऽौ होईल. दे वळात इतर कथेक¯ यांूमाणेच तया भंगी कथेक¯ यास ओवाळून
र|तीूमाणे तयाचे पायीह| शेकडो आॄा(ण चांभार मंडळ| दं डवत कर|ल. ौी. काजरोळकर यांचा
तसा स=मान गे~या गणेशोतसवी के ला होता.
६) आपली इचछा ूितकू ल नस~यास आपले एक ¯याFयानह| ¯हावे असा मानस आहे .
७) काय बमाची जागा पिततपावन मंÍदर, ौीमंत भागोजीशेट क|रांचयाच सdेचे आÍण
सहभोजनाÍदक ूकरणी अनुकू ल तेच भाग घेणार. तयामुळे ितस¯ या कोणाचाह| संबंध ितथे
पोचणार नाह| आÍण ¹हणून नैब िधक (कायदे शीर) अशी कोणतीह| अडचण येÞयाचा संभवसु@ा
नाह|.
८) हो, सवा त महïवाची गोP ह| क|, अशी लहान मोठ| द|डशेवर सहभोजने इथे झाली
असताह| नावे छापून भाग घेणा¯ या हजारो सहभोजकांपैक| कोणाचयाह| जातीने कोणासह|
जातीबÍहंकाय ठरÍवलेले नाह|. उलट सहभोजन हवे तयाने के ले वा के ले नाह|, तर| तो ू÷

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४५
जातयुचछे दक िनबंध
7याचा तयाचा, ते जातीबÍहंकाय कृ तय न¯हे च हे च येथील आजचे धम शाU होऊन बसले आहे !
ती वःतुÍःथतीह| आपण समH अवलोकालच.
हा काय बम झाला ¹हणजे हा रा¶ीय ू÷ सुटला असे मानÞयाइतका कोणीह| मूख नाह|.
पण तशाने वा¯ याची Íदशा कळते. आपणास काह| सÍबय आरं भ हवा आÍण जर सहा हजार
वषा चया बलवdर Fढ| सहा वषा त एवçया ूमाणावर Íजथे के वळ मन:ूवत नाने मोडता येतात
तर इतरऽ येतीलह| ह| िनÍ°ती वाटÞयास हरकत नाह|. एवçयासाठ| आ¹ह| हे आमंऽण दे त
आहोत. आ¹ह| Íहं दू आपण Íहं दू या Íपçयान् Íपçयांचया धम बंधुतवाचया ःमरणासह (दयात जे
उतकट ममतव उतप=न होते, तया ममतवाने हे अनावृ त ूकट आमंऽण धाड|त आहे .
आपला माझा काह| वैयÍñक ःनेहह| आहे च. तया ःनेहासाठ| ¹हणून तर| हे ूेमपूव क
आमंऽण ःवीकारावे.
आमचया पHाचया दोघाितघा ूमुख पुढा¯ यांचया सHा Hा पऽावर तयांचयाह| उतकट
इचछे ःतव घेऊन हे पऽ धाड|त आहोत. कळावे लोभ असावा ह| Íवनंती.
आपला
Íव. दा. सावरकर
डॉ. िशंदे
रा. Íव. िचपळूणकर M.A.LL.A.
दdोपंत िलमये, B.A., LL.B.
संपादक, सतयशोधक
(सकाळ Íदनांक २२-११-१९३५)

१. रHािगर|चया ज=मजात जातयुचछे दक पHाचया वतीने बॅ. सावरकर, िचपळूणकर वक|ल,
दdोपंत िलमये, संपादक सतयशोधक, डॉ. िशंदे या Íहं दू पुढा¯ यांनी धाडले~या आमंऽणास डॉ.
आंबेडकरांनी खालील उdर धाडले.
ÔरHािगर|ला आपण जे काय कर|त आहात तयाची माÍहती वाचून मला आनंद होत आहे .
येथील लॉ कॉलेजचया कामामुळे मला आप~या आमंऽणाचा लाभ घेता येत नाह| याÍवषयी खेद
वाटतो.Õ
(सकाळ Íद. २४-११-१९३५)
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४६
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४७
जातयुचछे दक िनबंध
२१ धमा तराचे ू÷ांÍवषयी महारबंधूंशी मनमोकळा ÍवचारÍविनयम
२१.१ लेखांक १ ला
डॉ. आंबेडकरांनी येव~यास धमा तराचा ू÷ काढ~यापासून अःपृ ँय वगा चया 7या हालचाली
चाल~या आहे त, तयावFन असे Íदसते क| आमचया मातंग ूभृ ती धम बंधूंचया पुढा¯ यांत
बहतेकजणांचे

मत धम तयागाचया अितरक| चळवळ|स Íव³@ पडत आहे . ह| सुदै वाची गोP
आहे . Íहं दू संघटनवाद| जातयुचछे दक पHाशी सहकाय कFन Íहं दू समाजातील ज=मजात
जातीभेदाची ¯याद हाणून पाडÞयातच आजचया अःपृ ँयतेचया रोगापासून अःपृ ँयांची खर|
मुñता होणार| आहे . धम तयागाने अःपृ ँयांचया Íहताचीच अिधक नासाड| होणार| असून
तयांचया जातीचे ःवतव, माणुसक| िन अÍःतïव ह| सव था नP होणार आहे त, ह| गोP आमचया
मातंग िन चांभारबंधुंचया लHात बहधा

आली आहे . तयांनी दाखÍवले~या Hा Íहं दतवाचया ू
ममतवाÍवषयी Íहं दमाऽाने ू तयांची अःपृ ँयता न¯हे तर ह| जातीभेदाचीच बेड| श4य ितत4या
लवकर तोडन ू टाकू न तयांचे उतराई होणे अवँय आहे .
परं तु अःपृ ँयांचया Íहताचयाह| 7Pीने धमा तर हे Íकती घातूक आहे ह| गोP लHात न
आ~यामुळे महारबंधुंतील काह| मंडळ| बर|च ह~लड

माजवून राÍहली आहे त. ह| चळवळ आज
महारा¶ात थोड| फै लाÍवली आहे ती मुFयतवे कFन महार जातीमºयेच होय. यासाठ| आ¹ह| ह|
लेखमाला आमचया महारबंधुंनाच संबोधून िलÍहणार आहोत. तयांना Hा ह~लड|त

आ¹हाÍवषयी
धािम क ममतव वा Íहं दतवाचे ु नाते जर| वाटे नासे झाले असले तर|ह| ते जोवर Íहं दचू आहे त
तोवर आ¹हास तर| ते आमचे Íहं दू धमा चे िन रा¶ाचे बंधूच वाटणार आहे त. आमचयाच न¯हे
तर तयांचया Íहताचीह| िचंता वाहणे आमचे कत ¯यच झालेले आहे . यासाठ| धमा तरापासून
एकं दर Íहं दू रा¶ाचाच न¯हे तर तयांचा ःवत:चाह| ते के वढा तोटा कFन घेणार आहे त, याची
ःपP Fपरे खा एकदा तयांचया समोर मांडावी मग तयांना जे काय यो¹य वाटे ल ते ते भले
करोत. Hा हे तूने ह| लेखमाला आ¹ह| िलह|त आहो. अःपृ ँयतेचया बू र Fढ|ची चीड आ¹हास
Íकती आहे , =यायाचया िन माणुसक|चया 7Pीनेह| अःपृ ँयता नP करणे अवँय आहे याची
जाणीव आ¹हास Íकती तीोपणे झालेली आहे हे आ¹ह| तया Fढ|स िनदा िळÞयासाठ| गेली दहा
वष अÍवौा=त खटपट आमचया ःथलब@ कHेत कर|त आहो तयावFनच Íदसून येईल. यासाठ|
आमचया या लेखमालेस आमचया महार धम बंधूंनी तयांचयाÍवषयी ममतव वाटणा¯ या तयांचयाच
एका Íहं तिचंतकाने िन 7ाितबंधूने िलÍहलेली आहे अशा Íव+ःत बु@|ने वाचावी अशी आमची
इचछा आहे . िनदान कोणी का िलÍहलेली असेना - तीत सांिगतले आहे ते Íकती त°य वा
अत°य आहे हे Íववेिचणे झा~यास आप~या Íहताचेच होईल. तयात तोटा तर| काह| नाह|, अशा
ित¯ हाईत बु@|ने तर| तयांनी ह| लेखमाला वाचावी िन Íवचारात ¯यावी अशी आमची तयांना
Íवनंती आहे .
या लेखमालेत आ¹ह| ःवधमा िभमान, Íहं दतवािभमान ू , पूव जािभमान ूभृ ती Íहं दमाऽांचया ू
अतयुदार भावनांची ¹वाह| दे ऊन काह| एक िस@ कF पाहणार नाह|. कारण जे महारबंधू
धमा तराचया चळवळ|त पडलेले आहे त ते आता या भावनांचया पलीकडे गेलेले आहे त. Hा

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४८
जातयुचछे दक िनबंध
भावना बळ| दे ऊन जे इP ते साधू ¹हणतात, ते इP तयांना आता तया भावनांपेHा अिधक Íूय
वाटते हे उघड आहे . याःतव आ¹ह| जर तयांना असे पटवून दे ऊ शकलो क|, तया इPाला ते
Hा भावनांना बळ| दे ऊन िमळवू शकणार नाह|त, इतके च न¯हे तर ते इP Hा भावनांचया बळे च
अिधक लवकर तयांना ूाB कFन घेता येईल. Íहं दतव ु सोड~याने तयांची लाभापेHा हानीच हानी
अिधक होÞयाचा संभव आहे , तरच तयांचा हा तापट माग सोड~यास ते सोडतील.
तयांचया धमा तराचया चळवळ|चे जे जे उqगार बाहे र पडले आहे त तयावFन असे ¹हणता
येते क|, तयांचा धमा तरातील मुFय हे तू ¹हणजे अःपृ ँयतेचया ¯याद|पासून ततकाळ मुñ होता
यावे हा होय. कोणता धम तïवाचे 7Pीने चांगला, §ै त क| अ§ै त, ॄ( क| माया, िनराकार क|
साकार, Íहं सक क| अÍहं सक हा ू÷च तयांचयापुढे नाह|. 7या धमा त गे~याने तयांची अःपृ ँयता
समूळ िनघून जाईल आÍण ते कोणचया तर| बिल8 समाजात सामावले जातील तो धम तयांस
हवा. ह|च तयांची यो¹य िन ःवीकाय धमा ची कसोट| आहे असे तयांचया वतीने वारं वार
सांगÞयात येत आहे . आ¹ह| या कसोट|वर तयांचा धमा तराचा बेत घासून घासून असे दाखवू
इÍचछतो क| तयांचे हे दो=ह|ह| हे तू, महार जातीची आजची सव ूकारची पÍरÍःथती िन
अवःथा लHात घेता धमा तरापेHा Íहं दधमा त ु िन Íहं दू रा¶ाचया ºवजाखाली राहनच

अिधक
उतकटपणे िन िनÍ°ततेने साधणार आहे . इतके च न¯हे तर धमा तराचे खççयात ह~लड|सरशी


उड| घेत~याने तयांची लाभापेHा हानीच शतपट अिधक होणार आहे . ती कशी याचा आता
बमवार Íवचार कF.
१) मूठभर ¯यñ| ¯यñ|ची न¯हे तर अःपृ ँयता महारजातीचया जातीचीच गेली तर ती
गेली असे ¹हणता येईल. काह| ¯यñ| बाट~या तर 4विचत तयांना एखाद| नोकर| िमळू शके ल
वा मोठ| ग¯हन र| िमळू शके ल. उलटपHी बाटनह| ू बबज|पणापेHा अिधक काह| एक हाती न
आ~यामुळे आÍण Íवशेषत: पूव|चया स¹यासोय¯ यांना अंतर~यामुळे अनेकांची Hा परधमा त िन
परसमाजात फार दद शा ु उडते. जे¯हा शु@| चळवळ नसे ते¯हा असे बाटलेले िन फसलेले Íकती
तर| लोक तसेच Íखचपत पडत. आताशा शु @| श4य झा~यामुळे असे ¯यñ|श: बाटलेले
Íकतीएक महार ूभृ ती अःपृ ँय शु @ होऊन आप~या अंतरले~या स¹यासोय¯ यात श4य तर
पु=हा िमसळू इÍचछतात. अशा शु @| होत आहे त. शु @|कृ तांना Íहं दू समाज जसजसा संपूण पणे
सं¯यवहाय मानू लागेल तसतशी बाटले~यांपैक| फार मोठ| संFया परत Íहं दू होऊ लागेल. हे
तयांचयाच वारं वार िनघणा¯ या उqगारावFन उघड होत आहे . Íहं दू समाजाचया मूख पणामूळे आज
बाटन ू परत आले~यांना तयांचया नुसतया पूव|चया अःपृ ँय जातीतच तेवढे घेतले जाते. तर|ह|
Íकतीक महार िन मांगबंधु शु @ झालेले आहे त. या ूतयH उदाहरणांवFनच आमचे वर|ल
Íवधान िनÍव वाद ठरते.
ते¯हा ¯यñ|श: जे महार आजवर बाटले तयांचा तया बाटÞयामुळे महार जातीचया वा
कोणाचयाह| अःपृ ँय जातीचया अःपृ ँयतेचा ू÷ सुटत नाह|, हे उघड आहे . महारांतील काह|
¯यñ| आजवर बाट~याच नसतया, असे असते तर Hा ूयोगाचे काय पÍरणाम होतात ते तर|
पाहावे असा मोह पडणे सहज होय. पण आजवर शेकडो महाराÍदक अःपृ ँय ¯यñ|श: िन
4विचत लहान ःथािनक गटांनीह| बाटलेले आहे तच. तयांची Íःथती जवळजवळ मुळ|च
सुधारलेली नाह|. फार काय बहधा

इतर जातीत ते अःपृ ँयच राÍहले आहे त, इतके च न¯हे तर

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १४९
जातयुचछे दक िनबंध
महार, Íभ°न, मांग Íभ°न, ूभृ ती गट तसेच पडन ू तयांचयातयाचयात दे खील ते सहसा रोट|,
बेट|, लोट| ¯यवहार कर|त नाह|त. 7या बाटले~यांची Íःथती बाट~यामुळे सुधारली आहे , तयांची
¯यñ|श: अःपृ ँयता गेली असली तर| ते तयांचया जातीस िन बहसंFय

Íहं दू रा¶ास सव ःवी
मुक~याने कोçयवधी अःपृ ँयांची अःपृ ँयता घालÍवÞयास तयांचाह| जवळजवळ मुळ|च उपयोग
झाला नाह| ह| गोP अनुभवांनी Íजतक| ःपP िन ःवयंिस@ झालेली आहे क| अशा मूठभर िन
मोटभर अःपृ ँयांचया ¯यñ|श: धमा तराने अःपृ ँय जातीचीच अःपृ ँयता नP करÞयाचे काय|
काह| एक ¹हणÞयासारखे सहा³य िमळणारे नाह|. जर अःपृ ँयतेचया ¯याद|पासून सारा
अःपृ ँय समाज मुñ करणे असेल तर डॉ. आंबेडकरांसारखी पाच प=नास मोठ| माणसे वा एक
दोन हजार लहान माणसे बाटन ू भागणारे नाह| हे सतय महार जातीचया लHात ततकाळ
येÞयासारखे आहे . तो ूयोग होऊन चुकला आहे .
ते¯हा जर महार जातची जात अःपृ ँयतेचया खोçयातून िन खççयातून बाहे र काढावयाची
असेल तर ूतयेक गावचया महारवाçयातील दहा पाच माणसांनी धमा तर करÞयाचा काह|
मोठासा उपयोग नसून जर महार जातची जात, िनदान तयांचयातील शेकडा न¯वद माणसे तर|
धमा तर कF धजली तरच तया योगाचा काह| तर| पÍरणाम झा~यास होÞयाचा संभव.
Ð िनभ|ड Íद. ८-१२-१९३५)
२१.२ लेखांक २रा
पण आजचया पÍरÍःथतीत काÍहह| के ले तर| शेकडा दहापेHा जाःत महार मंडळ| धमा तर
करÞयास एक तर इÍचछणार नाह|त आÍण दसरे ु कF इÍचछतील तर| धजू शकणार नाह|त!
िनदानपHी महार जातची जात, शेकडा ९० तर| बाटणे सव ःवी अश4य!
ह| वःतुÍःथती महारातील कोणतयाह| समंजस अशा माणसास नाकारता येणार नाह|.
शेकडा न¯वद महार के ¯हाह| बाटणार नाह|त. कारण तयांतील बहतेक

बाटू इÍचछत नाह|त.
याची कारणे अशी-
महारांतह| ज=मजात जातीचा अिभमान िन जातगंगेचया पंचायतीचा ूभाव, कोणा
ःपृ ँयास क~पना नसेल इतका ूबळ आहे ! महार तयाचया खालचया भंगी, धेड ूभृ ती
जातीबरोबर रोट| ¯यवहार करÞयास ॄा(णाइतकाच ताठ Íव³@ असतो ह| आमचया ःवत:चया
पदोपद|चया अनुभवाची गोP. जे तुरळक महार आजवर बाटले तयांना महार जात अतयंत नीच
समजून धमा िोह|चया-जातीिोह|चया सारखे जातीबÍहंकृ त करतात. बाटले~या ॄा(णांस शु @
के ~यानंतर परत ॄा(ण जातीत ःथापणे Íजतके कठ|ण, जवळजवळ िततके च बाटले~या
महारास तयाचया जातीत शु@ कFन ःथापणे कठ|ण. बाटले~यांची शु @| ह| धमा स धFन आहे
हे महार मंडळ|स पटÍवणे कोणचयाह| इतर जातीइतके च कठ|ण असते. आ¹ह| महाराबरोबर
जेवताना Íजत4या ितरःकाराने ॄा(ण मंडळ| बाटगा ¹हणून आ¹हास Íझडकार|त, ितत4याच
ितटका¯ याने आ¹ह| भं¹याबरोबर जेवताना पाहन

आ¹हास महार लोक बाटगा ¹हणून
Íझडकार|त! सहभोजनात अनेक समयी भंगी तर काय पण चांभार पंगतीस बसलेला पाहताच
महार उठून जातात. मांगांना आप~या ÍवÍहर|वर महार पाणी भF दे त नाह|त ह| गोP मातं ग

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५०
जातयुचछे दक िनबंध
पुढार| ौी. सकट नेहमीच ःवानुभवाने सांगत असतात. ती ूतयेक Íठकाणी अनुभवता येते.
भंगीकाम महार अगद| जीवावर बेतले तरच एखादा दसरा ु कर|ल, महार भं¹यांस, मांगास
अःपृ ँयच लेखतात. सारांश असा क|, महार जातीतील खेडोपाड| पसरले~या हजारो लोकांमºये
इतर कोणाचयाह| तयांचयाहन

7यांना ते नीच मानतात तया जातीशी रोट|, बेट|, भेट| ¯यवहार
कडकपणे िनषिधलेले असून तया तयांचया जातीय भावना, इतर कोणाचयाह| ःपृ ँय जाती
इत4याच ब@मूल, अगद| हाड|मासी Íखळले~या आहे त. तीच गोP तयांचया दे वदे वता,
धम Íवषयक Fढ|ंची.
उदाहरण ¹हणून हे कोकण घेऊ. येथील दापोली, िगमवणे, खेड, िचपळूण. संगमे+र,
दे व³ख, रHािगर|, राजापूर, खारे पाटण, दे वगड, कणकवली, मालवण, वगुल या सव तालुका
नगरातील मोठमोठे महारवाडे आÍण अनेक खेडे गावचे महारवाडे आ¹ह| पुंकळ वेळा पायी
जाऊन घरोघर पाहन

तयांचया हातचे पाणी बळे बळे मागवून, Íपऊन, अ=न वा खा² बु@या
खाऊन आलेली आहोत. तया महारवाçयांतून Íभःती क िे , शाळा, घर ूचारक ूाथ ना पऽके -
¯याFयाने ूभृ ती ूचारक| उपायांनी सु स7ज अशी ःथापलेली आहे त. मोठा महारवाडा ¹हटला
क| मोठे िमशनक ि आहे च! Hा िमशन शाळा िन क ि गेली तीस चाळ|स वष तया महारवाçयात
ठाणबंद ूचार फार Íदवस कर|त आहे त. ते फु कट औषधे दे तात. मुलांना फु कट िचऽे आÍण
खाऊ दे तात. Íहं दू दे वी-दै वतांना फु कट िश¯याशाप दे तात. महारांनी बाटावे ¹हणून चाळ|स वष
ते ूतयह| ूतयेक| उपदे शीत आले आहे त. बाटÞयाचे लाभ िन Íहं दू धमा स िश¯या हे ूतयह|
मोजतात. मधून मधून जर एखादा दसरा ु महार बाटला तर तयाचा बडे जाव कFन तयाला दहा
बारा Fपयांची ¹हणजेच तया बापçया, द|न, दÍरि| मृ तमांस खाऊन Íवटले~या इतर महारांना
एखा²ा ग¯हन रसारखी वाटणार| नोकर| दे ऊन एकदम माःटरसाहे ब Íकं वा कचेर|त सव ःपृ ँय
7यांना समतेने िशवतात असा पçटे वाला कFन ठे वतात. मधे मधे मोठे मोठे गोरे साहे ब िन
मड¹मा तया बापçया महारांना मोटार| उडवीत डामडौलाने भेट दे ऊन तेच सांगणे सांगतात.
टमचा ु Íहं दू ढम खोटा. आमचा येशू Íभःत खरा. टमी ु Íभःती ¯हा!Õ
बाहे र तया महार मंडळ|स ःपृ ँय जनता अःपृ ँय ¹हणून हे टाळ|त आहे . आÍण ती महार
मंडळ| डोम, भंगी इतयाद| तयांचया खालचया जातीचे ॄा(ण HÍऽय बनून ितत4याच ऐट|ने
तयांना हे टाळ|त आहे त.
पण कोणतयाह| महारवाçयात बाहे रचया ःपृ ँय छळाने, िमशन दाखवीत असले~या
आिमषाने वा चाळ|स प=नास वष राऽंÍदवस डासासारFया तयांचया कानाशी चावत असले~या
या टमी ु Íभःती ¯हा ने शेकडा १० महारांपेHा अिधक बाटलेला महार आ¹हांस आढळला नाह|!
२१.३ सामा=यत: महार हा महार धमा स सोडू इÍचछत नाह|!
कारण ते 7या दे वी, दै वतांना भजतात, धम Fढ|स पाळतात तोच धम ते तयांचा
ःवत:चाच धम समजतात! तो तयांचयावर दसु ¯ या कोणी लुचचया पंÍडताने वा रावाने लादलेला
आहे Íकं वा दसु ¯ या कोणावर उपकार करÞयाकÍरता ते पाळताहे त ह| तयांची भावना नाह|! जसा
तयांचा ÔमीÕ हा तयांचा ःवत:चा, जशी तयांची महार जात ह| तयांची ःवत:ची, तसाच तयांचा

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५१
जातयुचछे दक िनबंध
धम हा तयांचा ःवत:चा धम आहे . तो महार धम आहे - दसरा ु कोणचा न¯हे ! ¹हणूनच
पंढर|चया वार|चया वेळ| महार पु³ष काय, महार बाया काय, मुले काय, ¹हातारे कोतारे काय
शेकडो महार चोखा-तु4याचे अभंग गात ूेमाने डो=यांतून Íटपे गाळ|त, ¹यानबा तुकाराम
गरजत पायी पंढर|कडे लोटताना आ¹हांस Íदसतात. गावचया पालखीचा, गावचया दे वळाचा,
तयांचया महार धमा चा महार हा कçटर अनुयायी आहे . कçटर सनातनी आहे .
जी गोP महारांची, तीच चांभार, मांग, बेरड ूभृ ती यचचयावत् अःपृ ँय जातींची. वर|ल
थोçयाशा चच नेह| ह| गोP उघड होते क|, आजचया आज महारांची जातची जात आपला धम
सोडू इचछ|ल ह| गोP अश4य. तयांचयातील शेकडा पंचाहdर लोक तर| धमा तर कF इÍचछत
नाह|त. कोणी इचछ|ल तर| धजणार नाह|!
पण जर| अनेकांनी इÍचछले तर|ह| महारांतील बहसंFय

जनता धमा तर कF धजणार नाह|.
ह| दसर| ु महïवाची अडचण! कारण जर महार एक गटाने सलग ूदे शात बहसंFयेने

एकजूट
िनवसत असते तर कदािचत ते धमा तर कF धजते. पण आज तयांची दहा वीस घरे एके का
गावी असतात. कु ठे ह| ते अतयंत अ~पसंFय. सारा गाव महारे तर, बहसंFय

ःपृ ँयांचा. तयांतह|
महार दÍरि|, अिशÍHत, Íपçयान् Íपçयांचा दिलत, कु वत अशी उरलेली नाह|. तयांचे सारे जीवन
गावःक|शी ब@. तो Íहं दू राहन

Íहं दचेच ू मन ूवत न होऊन ःपृ ँय ठरला तर ठरे ल. तयातह| ते
मनापासूनच गावःक|चया काय| तयांचे महारांचे राखून ठे वलेले ÔमानपानÕ सांभाळÞयास ततपर
असतात. तयांचया महारवाçयातील मर|आईचे वा Íवठोबाचे दे वळात जर भंगी वा चांभार वा
मांग वा वडार| िशF लागला तर नािशकचया राममंÍदरात महार िशरताना जसे ॄा(ण, मराठे
लाçया घेऊन धावतात तसेच महार तया महारे तरांवर धावून तयांची डोक| फोडतात!
काय चांगले, काय वाईट हा ू÷ ितथे नाह|. वःतुÍःथती काय हा ू÷ आहे . वःतुÍःथती
ह| अशी आहे . अशा आप~या जातीस िन जातीधमा स Íपçयान् Íपçया Íबलगत राÍहलेली ह|
महार जाती, काह| महार जर| परधमा त गेले तर|, आप~या पूव जांचया जातीधमा स एकदम
सोडतील िन बाटतील ह| गोP अगद| असंभवनीय, चुटक|सरशी एका वा अकरा वषा त होणे तर|
दरापाःत ु .
शु @| करा, रोट|बंद| त|डा, सा¯ या जाती मोडा, हा उपदे श महारांचया गळ| उतरÍवणे
आ¹हास जवळजवळ िततके च कठ|ण जात आहे क|, Íजतके तो ॄा(णाचया गळ| उतरÍवणे!
फार काय अःपृ ँयता मोडा हे दे खील महारांना तयांचया खालचया जातीचया ूकरणी पटÍवण
ःपृ ँयांना पटÍवÞयाइतके च कठ|ण जाते. पु=हा धमा तराची इचछा जर| कोÞया गावचया सा¯ या
महारवाçयास झाली तर| ती दहावीस कु टं बे ु सा¯ या गावाची शऽू होणार, तयांची उघड वा
आडपड²ाने ते Íहं दू गाव पावलोपावली अडवणूक करणार, गावचा महार Íहं दू धमा स लाथाडन ू
दे तो हे पाहताच रागावलेला खोत घरे सोडा ¹हणणार, सावकार पैसे टाक ¹हणणार, गावा
दे वळांतील तयांची आहे ती जागा, ती बलुती, ते वेशीचे मानकर|पण, ते सारे गावसंबंध पटापट
तुटन ू तो महार सा¯ या गावचा - आज अःपृ ँय असला तर| वेसकर असलेला, Íहं दू असलेला -
गावचा बाटगा शऽू ठरणार! बहसंFय

Íहं दू गावचा गाव एका बाजूस - शऽू झाले क| बाटलेली
महारांची दहा पाच घरे दसु ¯ या बाजूस! िनब ध (कायदा) पुःतकात काह|ह| असला तर| उ¹या
गावाचया सोनार, सुतार, भट, राव, पाट|ल कु ळवाçयांचया असहकाÍरतेपुढे आÍण

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५२
जातयुचछे दक िनबंध
आडवाआडवीपुढे िनब ध काय करणार! पु=हा महार जे बाटतील ते तयांचया मागे Íहं दधमा त ु
राÍहले~या स¹यासोय¯ यांना िनतयाचे दरावणार ु ! बापापासून बेटा, बÍहणीपासून बह|ण, आईपासून
मूल ताटातूट होऊन ज=माचे Íपçयांचे परके होणार, वैर| होणार! जातीची बेजात.
Íभःती झाले तर| काह| Hा हजारो Íवखुरले~या महारांना वषा नुवष गांवोगाव कु णी
पाटलुणी, टो!या, नोक¯ या दे ऊन साहे ब कर|त नाह|. मडमा दे त नाह|. असे आज एके क
बाटलेले महार आढळतात तसे तयांस भटकताह| येणार नाह|. कारण गावात ते डांबलेले. तयांची
गाठ तया गावचया खोत-पाटला- भटा-वाÞयांशी ज=माची पडलेली! मुसलमान झाले तर| तीच
गत! खेडे गावी दहा वीस मुसलमानांची घरे - तयात ह| दहा वीस आणखी ! बाट¹या महारांना ते
Íकती नोक¯ या दे णार - Íकती मुली दे णार! न¯हे मुसलमानातह| तयांनी कमीना मुसलमान,
कमजात मुसलमान ¹हणूनच राहावे लागणार - जसे पंजाबात ते सारे ज नावाचे अःपृ ँय
मुसलमान राहतात.
- (िनभ|ड Íद. १५-१२-१९३५)
२१.४ लेखांक ३रा
मागील दोन लेखांकांतील मुFय Íवधेये पुढ|ल चच चया अनुसंधानाथ आÍण वाचकांचया
िचdावर ठसठशीतपणे Íबंबावी ¹हणून पु=हा एकदा अगद| थोड4यात सांगू आÍण तोच
कोÍटबम पुढे चालवू -
१) धमा तराची चळवळ महारांतच फै लावली आहे . इतर चांभार, ढोर, मांग ूभृ ती आप~या
अःपृ ँय धम बंधूंचया जातीचया ौी. राजभोज, ौी. बाळू, डॉ. साळु ं क|, ौी. सकट इतयाद| अनेक
पुढा¯ यांनी धमा तराची भाषा माणुसक|स शोभत नसून तयायोगे अःपृ ँयतेचा ू÷ सुटणे श4य
नाह|. इतके च न¯हे तर अशा आततायी घाईने तया तया जातीचे ःवतव िन अÍःतïवच मातीस
िमळा~यावाचून राहणार नाह| अशा अथा ची ूकट चेतावणीह| Íदलेली आहे .
२) अथा तच धमा तराने काय साधणार Íकं वा Íबघडणार याची चचा मुFयतवे कFन
आप~या महार धम बंधूंशीच करणे भाग आहे . ¹हणजे महारा¶ातील महार 7ातीची सºयाची
एकं दर पÍरÍःथती िन ूवृ dी काय आहे ितचीच या ू÷ी मुFयत: छाननी के ली पाÍहजे आÍण
तीवFनच धमा तराने तया महार 7ातीची अःपृ ँयता िन दरव ु ःथा सुधारे ल क| Íबघडे ल हे
ठरÍवले पाÍहजे.
३) 7याअथ| कोणतयाह| पारलौÍकक वा तïव7ानÍवषयक हे तू ने हा धमा तराचा Íवचार
महारांतील तया मताचे पुढार| यांनी मनात आणलेला नाह|, 7याअथ| धमा तर आ¹ह|
एवçयाचसाठ| करतो क|, तयायोगे आमची अःपृ ँयता समूळ नP होऊन कोणचया तर| अÍहं दू
अशा बिल8 समाजात आ¹ह| सामावलो जाऊ. हे च काय ते तया चळवळ|चे सूऽ ःपPपणे
घोÍषले जात आहे आÍण वाःतÍवक पाहता 7या अथ| धमा तराचे नाव ितला पडले असले, तर|
चळवळ|पुढे धम हा ू÷च नसून, आपली सामाÍजक Íःथती ऐÍहक लाभालाभाचया 7Pीने
कोणाचया गटात राÍह~याने सुधारे ल हाच खरा ू÷ तयांचया डो=यांसमोर आहे , तयाअथ| ॄ( वा
माया, आÍःत4य वा नाÍःत4य, तïव7ान वा नीती, ःवग वा नरक, सतय वा असतय इतयाद|

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५३
जातयुचछे दक िनबंध
7Pीनी Íहं दधम ु ौे 8 िन इतर कोणता धम ौे 8 हे ठरÍवÞयासाठ| एक अHरह| िलÍहणे िन¯वळ
Íवषयांवर होणारे आहे . Íहं दू धमा चे तïव7ान Íकतीह| ौे 8 असो वा नसो, वेद हे ई+रोñ
असोत वा कु राण असो, हा धम खरा असो, वा तो पोटापाÞयासाठ| पूवा Íज त धम तयागणे
माणुसक|स शोभते क| काय याचा खल करÞयाने या बाटू पाहणा¯ यांचया मनावर काह| एक
पÍरणाम होणार नाह|. धमा तराने तयांची जातची जात के ¯हाह| अःपृ ँयतेचया ¯याद|पासून मुñ
होणार नाह|. धमा तराने तयांची ऐÍहक लाभापेHा शतपट|ने हानीच अिधक होणार आहे . आÍण
Íहं दधमा त ु राÍह~यानेच तयांची अःपृ ँयता जाऊन तयांची जात सामाÍजक7ंçया बलवdर
होÞयाचा अिधक संभव आहे . असे जर रोखठोक Fपये आÍण पैचया भाषेत तयांना पटÍवता
आले तरच तयाचा तयांचे मनावर काह| पÍरणाम होईल. 7या धमा ने अःपृ ँयता सुटन ू एका
बिल8 समाजात सामावले जाता येते तो धम खरा, एवढ|च तयांची ख¯ या धमा ची आजची
¯याFया आहे . तया ¯याFयेूमाणे दे खील Íहं दू धम च, Íहं दरा¶ ु संबंधच ख¯ या Íहताचा ठरतो असे
िनÍव वादपणे िस@ होत असले तरच आपण तयांचे समाधान करावयास जावे, नाह| तर ते
आ¹हांस अंतरले असे समजून पुढचा माग चोखाळावा.
४) ूथमत: महार जातची जात जर अःपृ ँयतेचया रोगापासून मुñ करावयाची असेल तर
आÍण धमा तराने ती गोP साºय होते असे गृ ह|त धरले तर|ह|, एक गोP अगद| अपÍरहाय
आहे . ती ह| क| तसे काह| पदरात पडावयास महार जातची जात धमा तर कFन एक गटाने
मुसलमान Íकं वा Íभःती झाली पाÍहजे. दोन चार मोçया ¯यñ| - वा दोन चार हजार -
नुसतया फु टकळपणे बाटन ू काम भागणे अश4य. जे बाटतील तया मूठभर महारांना अगद|
उचचवण|य अिधकार िन साम°य जर| ूाB झाले तर|ह| तया तया ¯यñ|चे Íहत काय ते
तयामुळे साधेल - पण ते महार ¹हणून न¯हे ! तयांचया जातीला, जे हजारोहजार महार न
बाटता आप~या वाडवÍडलांचया धमा शी एकिन8पणे राहतील तया महार समाजाला, ते थोडे फार
बाटलेले महार मे~यासारखेच होणार! जो जो बाटे ल तो तो मुसलमानच होणार, तो महार असा
राहणारच नाह|. Ôमहार| मुसलमानÕ असा काह| ःवतंऽ वग असणे वा Íटकणे, जर आ¹ह|
ज=मजात जातीभेद मानीत नाह|. ह| मुसलमानांची शेखी खर| असेल तर, अगद| दघ ट ु ! सारे च
सारे महार एकगट| बाटतील तर|ह| जे दघ ट ु ते मूठभर वा मोटभर महार बाटन ू घडणे श4यच
नाह| ¹हणजे जे कोणी बाटतील तयांना महार जात मेली आÍण महार जातीस ते मेले अशीच
Íःथती होणार, ह| गोP नुसतया अनुमानाची नाह|. ूतयH पुरा¯याची आहे . शेकडो ॄा(ण गटचे
गट बाटले. ते जसे ॄा(ण जातीस मेले, ॄा(ण ¹हणून राÍहलेच नाह|त. तसेच आजवर जे
शेकडो महार ¯यñ|श: िन मुठ|मुठ|ने बाटले ते महार जातीस सव था मेलेले आहे त, ते महार
राÍहले◌ेलेच नाह|त. तयांचया सुखदु :खाचे तर राहोच काय, ते ितकडे साहे ब झाले वा शेख झाले
तर| बहसंFय

महार आप~या जातीची बेजात करणारे , धमा तराचे दंकृ तय ु करणारे नाह|त,
तयांचया सुखदु :खाशी िन सामाÍजक अवःथेशी तया बाट¹यांचा काह|ह| ूतयH संबंध राÍहलेला
नाह|. उरले~या बहसंFय

महारांची, महार जातीची खर| उ=नती जर करावयाची असेल तर ती
तया जातीत राहनच

करता येÞयासारखी आहे , करता येणे श4य आहे . डॉ. आंबेडकर वा तयांचे
अनुयायी हे काह| बाटावयास िनघालेले पÍहले महार न¯हत. तो ूयोग होऊन चुकला आहे .
शेकडो महार आजपय त बाटले ते ग~लोग~ली भटकताना महार जातीकडनच ू बाटगा ¹हणून
बहधा

िध4कारलेच जात आहे त. महारांचया 7Pीनेह| ते पितत, जातीबाहे र टाकलेले असेच

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५४
जातयुचछे दक िनबंध
मानले जात आहे त. तयांचे पाणी महारदे खील पीत नाह|त. सहॐावधी जातीवंत महार आप~या
ÔसोमवंशाचेÕ कçटर अिभमानी असतात ह| वःतुÍःथती आहे . ते तयांचयाबरोबर जेवणार नाह|त,
आप~या कु ळधमा त तयांचया वा¯ याशी दे खील उभे राहणार नाह|त. पूव| ते बाटगे िनदान
महारात तर| समान मानाचे अिधकार| असत. बाट~याने तयांचे सामाÍजक ःथान महारे तरांत
उचच ¯हावयाचे ःथली उलट इतके ह|न समजले जाते क| महारातह| ते नीचतर गणले जातात!
मग इतर Íहं दं चया ू 7Pीची गोPच काढावयास नको! बाटन ू गे~यामुळे काह| ¯यñ|ंना पैसे चारले
जातील, काह| ¯यñ|ंचा थोडासा उतकष होईल. पण बाटलेले बहतेक

दद शतेच ु भटकणार-भटकत
आहे त. आÍण तया बाटले~यांचे काह|ह| झाले तर| उरले~या बहसंFय

महारांची ¹हणजेच महार
जातीची अःपृ ँयता िनवारÞयास वा तयांची Íःथती सुधारÞयास तया बाटले~यांचया सुÍःथतीचा
वा दु :Íःथतीचा कोणाचाह| ¹हणÞयासारखा उपयोग होणारा नाह|. उलटपHी तया बाटले~यांचया
संFयेचया ूमाणात महार जातीचे संFयाबळ घटे ल, तयांची शñ| Hीणतर होईल. महार जात
जात या 7Pीने अिधक Íवप=न, दब ळ ु िन ÍवघÍटत होईल. या सव कारणाःतव हे उघड आहे
क| महार जातीची अःपृ ँयता घालवायची असेल तर ती सबंध जातची जात िनदान शेकडा ९०
तर| सांिघकर|तया एकदम परधमा त गेली पाÍहजे. के वळ एक दोन हजारांचया वैयÍñक िन
तुटक बाटÞयाने महार जातीची अःपृ ँयता नाह|शी होणे श4य नाह|.
५) परं तु संबंध महार जातीची जात एकदम बाटणे असंभवनीय आहे ! कारण क| महार
जातीला तयांचया वाडवÍडलांचया धमा चा, दे वतांचा िन कु ळाचाराचा आजह| इतका िचवट
अिभमान िन ममतव आहे क| तयांचया शेकडा वीस जणदे खील एकं दर|त एका चार वषा तच
काय पण चाळ|स वषा त दे खील महाराचे मुसलमान वा ÍकÍरःताव होÞयास मा=य होणार
नाह|त.
7या दे वतांना तो भजतो, जे कु ळाचार तो पाळतो, तयाची दे वःक|, तयाची गावःक|,
तयाचया दे वलसी भावना, तयाचया धम भो=या समजुतीसु@ा, तयांचया ःवत:चया जीवनाशी
तादात¹य पावले~या आहे त िन तया पाळÞयातच आपले ऐÍहक िन पारलौÍकक Íहत आहे ह|
महार जातीतील शेकडा ९० लोकांची तर| आजह| अतयंत एकिन8 भावना आहे . ॄा(ण जसा
भं¹याबरोबर जेवÞयाचया, आपले कु ळाचार सोडÞयाचया Íभःती मुसलमानाद| परधम|यांचे
दे वतांना मानून ःवत:चया दे वतांना पायाखाली तुडÍवÞयाचया उपदे शास लाथाड~यावाचून सहसा
राहत नाह|, ॄा(ण Íजतका धमा स ूाणपणाने Íबलगलेला आहे िततकाच महार हा महार
जातीस िन महार धमा स ूाणपणाने Íबलगलेला असून तयाÍव³@ वागÞयास तयाचे मन मुळ|
घेतच नाह|. ह|च खर| वःतुÍःथती कोणाचयाह| महारवाçयात तु¹हास एकं दर|तला िनयम
¹हणून आढळे ल.
२१.५ ऐितहािसक पुरावा पाहा! खुौू ची वीरगाथा
एक हजार वष Íहं दःथान ु भर मुसलमानांचया बादशहामागून बादशहांनी ॄा(ण-HÍऽयांना
बाटÍवÞयासाठ| Íजतके अतयाचार, कdली, जाळपोळ, छळ के ले िततके च महाराÍदक
अःपृ ँयांनाह| बाटÍवÞयासाठ| तयांना छळले; पण अपवाद सोडता कोçयवधी ॄा(ण HÍऽयाद|
ःपृ ँय जसे आपाप~या जातीधमा ना मृ तयूसदे खील न िभता, िचकटन ू राÍहले तसेच िचवट

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५५
जातयुचछे दक िनबंध
धम वीरतव Hा आमचया महाराÍदक अःपृ ँय बंधूंनीह| गाजÍवले. तयांचया तयांचया वाडवÍडलांचया
जातीधमा स, जीवदे खील धो4यात घालून, तयांनी रÍHले, ःवतवास, ःवक|य जातीस िन ःवक|य
धमा स तयांनी सोडले नाह|. एका बाटले~या अःपृ ँयाची कथा तर Íहं दःथान ु चया इितहासात
अमर िन अqभूतच आहे . खुौू हा अःपृ ँय Íहं दू ूथम बाटला गेला, ःवपराबमाने Íद~लीचा
बादशहा झाला. यादवांची राजक=या मुसलमानी बादशहाने बळाने बाटवून ÍववाÍहली होती.
ितचया पHाशी खुौू ने संगनमत कFन Íद~लीचया मुसलमानी तñावर चढताच तयाने अकःमात
Íहं दू पदपादशाह|चा झडा उभारला. ःवत:स Íहं दू ¹हणवून, Íद~लीला मुसलमानी मंथांचा िन
मिशद|चा तयाने के वळ Íहं दं चा ू सूड उगÍवÞयासाठ| समारं भपूव क उचछे द मांडला! सा¯ या
मुसलमानी जगात एका Íहं दू अःपृ ँयाने के ले~या तया अqभूत रा7यबांतीने आकांत उडाला!
शेवट| जे¯हा पंजाबपासूनचा सारा मुसलमानी सdाधीश तयाचयावर चालून आला ते¯हा तो वीर
ससै=य रणांगणात झुंजत मेला - Íहं दं ू ¹हणून!! इतका िचवट ःवधमा िभमान, पÍरÍःथतीने
बाटावे लागले~या अःपृ ँयांचया अंतरं गात, रñात, िचdातदे खील मुरलेला असतो! मुसलमानंचे ते
पाचप=नास बादशहा, तया Íहं दं ना ू मुसलमान करÞयासाठ| उपसले~या लाखो तलवार|, ती
मुसलमानी बादशाह|ची बादशाह| धुळ|स िमळाली - पण आमची महार जात अजूनह|
जातीधमा स िचकटन ू आहे . महारची महार आहे . आप~या जातीचे ःवतंऽ अÍःतïव आÍण
ःवतव संरHून आहे ! तयांचया जातीचे िन जातीधमा चे तयांना इतके अढळ ूेम वाटत आहे !
उगीच काह| तया जातीत चोखामो=यासारखे भगवqभñ िनपजले नाह|त. हजारो महार वारकर|
चंिभागेचया वाळवंट| भजनात शतकानुशतके Íवçठल Íवçठल चया नामघोषाने वातावरण
दमदमून ु ु टाक|त आले नाह|त!
मुसलमानांचया तñाचे िन तरवार|चे मराçयांनी तुकडे तुकडे उडवून Íहं दु ःथानास बळाने
बाटÍवÞयाचया तयांचया महïवाकांHेचे मःतक उडÍव~यानंतर िमशन आले! तया िमशनने ॄा(ण
HÍऽयवाडे सोडन ू सार| शñ| महारवाçयातच एकवटली. द|डशे वष तयांनी पैसे, नोक¯ या, िनंदा,
औषधे, शाळा यांची नुसती उधळपçट| के ली. पुतनेचया ःतनातील सारे दधू महारवाçयात
सांडले. पण तया पुतनेची पूव| गोकु ळात जी गत झाली तीच आमचया महारवाçयात आजह|
झाली. कोकणातील महारवाçयातून तर िमशने उठून चालली. एकं दर महार जातीत महारा¶ात
गे~या द|डशे वषा चया अ¯याहत ौमांचया अंती सा¯ या िमशन मडमा िन सारे िमळून शेकडा १
महार बाटवू शकले असतील नसतील. महारांची तयांचया जातीधमा वरची िन8ा अशी अढळ
आहे ! भाकर|चया बाजारभावी दरावार| दे ÞयाघेÞयाची ती वःतू नसून महारांचा जातीधम
महारांचया जीवनाचाच एक घटक आहे .
६) आÍण तयातह| अगद| दल ¯य ु अडचण ह| आहे क| जर| 4विचत फार मोçया संFयेने
महार जनता धमा तर करावयास दोन चार वषा त िस@ होऊ शके ल, तशी इचछा कर|ल, ह|
दघ ट ु गोP वादासाठ| गृ ह|त धरली तर|ह| महारांची बहसंFया

धमा तर कF धजणार नाह|.
कारण तयायोगे गावोगाव िन खेडोपाड| Íवःकळ|तपणे पसरलेले तयांचया मूठ मूठ वसतीचे
जीवन अितशय दु :सह होऊन जाईल. धमा तराचया लाभापेHा तयांची आिथ क, कौटं Íबक ु िन
सामाÍजक हानी शतपट अिधकच होणार आहे . हे तयांना धडधड|त Íदसत अस~याने धमा तर
करÞयाची बहसंFय

महारांना Íहं मतह| होणार नाह|. जर महार जात एक गटाने सलग वसलेली

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५६
जातयुचछे दक िनबंध
असती वा काह| काह| तालु4यातून तर| बहसंFय

असती तर 4विचत तयाचे सांिघक धमा तर
तयांना कमी जाचक झाले असते असे गृ ह|त धरता येते. पण आजची Íःथती अशी आहे क|,
महार ते बहतेक

खेडोपाड| वसणारे . ूतयेक खेçयात िन गावात तयांची बहधा

दहा-वीस घरे ,
शं भर घरांचा महारवाडादे खील अगद| Íवरळा. इतर अःपृ ँयांशी तयांचा काह| संबंध नाह|.
इतके च न¯हे तर महार तयांशी िन ती चांभार भंगी ूभृ ती जातीची जनता महारांशी ूितःपध|
उचचनीचपणाचया तुचछतेनेच फटकू न वागतात. अशा Íःथतीत के वळ अःपृ ँयता
घालÍवÞयासाठ| ¹हणून Íहं दू समाजाचया छातीवर िन के वळ Íहं दं ना ू िचडÍवÞयासाठ| Íहं दू धमा स
महारांनी उघडउघड लाथाडले तर तयायोगे ःपृ ँय Íहं दं चयाच ू न¯हे तर चांभार ूभृ ती
Íहं दतवाचयाच ू अिभमानी असणा¯ या आमचया तथाकिथत अःपृ ँय Íहं दू बांधवांचया भयंकर
रोषास तयांस त|ड दे णे भाग पडे ल. गावचा हा रोष अगद| नैब िधक कHेत (कायदे शीर कHेत)
जर| ¯यñ झाला तर|दे खील सबंध गावचे गाव जर अडवून घेऊ लागले तर तया मूठभर दÍरि|
िनराधार महार वसतीचे काय चालणार! महारा¶ात तर| आज Íहं दं चू Íहं दू ूतयेक गावी वसलेला.
तयामुळे तया बाटले~या मूठभर महारवाçयास कोणाचाह| पाÍठं बा नसणार.
२१.६ स¹यासोय¯ यांची द

:खद ताटातूट
फार काय तयांचयाच जातीचे जे महार आB तयांचयासारखे बाटगे झालेले नसतील िन
महार जातीस िन महार धमा स वाडवÍडलांचया परं परे ूमाणे मदा सारखे संरHून राहतील ते
महारदे खील, तया बाटले~या महारांचे शऽू होऊन उठतील, बाप लेकास घराबाहे र काढ|ल. आई
मुलास पारखी होईल, Íूयकर|ण ूेिमकास सोडन ू जाईल. मामा, मावशी, आतया, भाऊ, िमऽ
एकमेकांना ज=माचे अंतFन नाते गोते साफ तुटन ू Íहं दू महार तया बाटÞयापूव|चया नातलगाचे
पाणी Íपणार नाह|त. घरबंद| होणार, सोयर|क तुटणार. हा महार तो मुसलमान! जातीची
बेजात!!! Hा घोटा=यात Íज¯हा=याचया Íवयोगदु :खाने सार| महार जात घरोघर Íव¯हळे ल.
फु टन ू फाटन ू ितचे आहे तेह| संFयाबल नPेल. कौटं Íबक ु ताटातुट|ने घरोघर| वैर िन यादवी
माजेल!
बरे , धमा तराचया Hा !लेगाची साथ पसरताच महार जातीची ह| जी कौटं Íबक ु , आिथ क,
धािम क िन सामाÍजक वाताहत होईल तीत गावग=ना वसले~या Hांचया फु टकळ हजारोहजार
माणसांना मुसलमान काय साहा³य दे ऊ शके ल? ूतयेक गावी महारा¶ात तर| मुसलमानांनी
वीस तीस घरे आहे त! मुसलमान लोकह| गावग=ना दÍरि|, कु छ रोट|, कु छ लंगोट|! तयांनाच
बहश

: ना खायला, ना िशHण, ना सdा! ती ूतयेक गावची दहा-वीस मुसलमान घरे तयात ह|
बाट¹या महारांची दहा-वीस भर पडे ल. Hा बाट¹या महारांना ते ःवत:च कसेबसे जगणारे
मुसलमान Íकती जिमनी वा पैसे वा नोक¯ या दे ऊ शकणार ते Íदसतच आहे . पु=हा
मुसलमनाह| फार मोçया ूमाणात महारा¶ातील ूतयेक गावी अःपृ ँयच आहे . Íहं दू दे वळात,
उपाहारागृ हात, घर|, ÍवÍहर|वर, साव जिनक जागा सोड~या असता मुसलमानह| गावोगावी
अःपृ ँयच आहे ! मुसलमान झाले तर| अशा ूकारे गावगाçयातील घरगुती अःपृ ँयता
समूळपणे जाणार नाह|. उलट महार| अःपृ ँयता गेली असे घटकाभर मानले तर| मुसलमानी
अःपृ ँयता बोकांड| बसणार! कारण मागे पुरा¯यािनशी दाखÍवलेच आहे क|, पंजाब, बंगाल,

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५७
जातयुचछे दक िनबंध
मिास ूभृ ती सव ूांतांतू न बाटले~या अःपृ ँयांचया अःपृ ँय Íभ°न, कमीना, रं गरे ज ूभृ ती
Ôह|न मुसलमानÕ ¹हणून िनरा=या जाती पडले~या आहे त. ÔअःसलÕ मुÍःलम वा Íभ°न तया
बाट¹यांना असं¯यवहाय च मानतात!!
२१.७ आिथ क दद शाह|

तीच राहणार
कारण धमा तर के ले~या, ते धमा तर फार मोçया संFयेने महारांनी के ले तर| मुळातच
मुठ|मुठ|ने गावग=ना पसरले~या तया हजारोहजार बाट¹या महारांना मÍह=याचे मÍह=याला
आÍण ज=मभर काय शौकत अ~ली वा िम. गौबा मनीऑड र| धाडू शकणार आहे ? मुÍःलमांचे
Íपढ|जात बादशहा ती गोP कF शकले नाह|त! ःवत: एवढे ौीमान् िमशन पण तयांना आज
जे मूठभर बाटले आहे त तया बाटले~या महारांनाच ज=मभर पोसता येत नाह| - मग मोठा~या
नोक¯ यांचे नावच दरू . गावचया बहसंFय

धन, बु@|, सdा हाती असले~या Íहं दं ना ू धमा तराने
िचडÍव~यानंतर मूठ मूठ महार घरांची Íकती दद शा ु होईल तयाची क~पना ूतयेक गावचया
महारवाçयाने आप~यापुरती करावी!
ते¯हा धमा तराने महारांचया सबंध जातीची अःपृ ँयता जाईल हे श4य नसून उलट तयांचया
जातीची भयंकर कौटं Íबक ु , आिथ क िन सामाÍजक दद शा ु उडÞयाचा उतकट संभव आहे . जर
कधी अःपृ ँयता जाऊनह| वर|ल दद शा ु पण टाळता येणार| असेल तर ती Íहं दतïवाचया ू
ºवजाखाली राहनच

आÍण Íहं दसमाजाचे ू मनूवत न कFनच होय. तयाला दसरा ु माग नाह|. जो
दसरा ु एक माग धमा तर हा आंबेडकर सुचवीत आहे त तयाने अःपृ ँयता जाऊन महार जातीची
उ=नती तर होणे नाह|च पण उलट महार जातीच नामशेष होणार| आहे ! सोमवंशी महार असा
जगात उरणार नाह|!!!
मुसलमान होणे ¹हणजे महार जातीचा मृ तयू! महार राहन

अःपृ ँयता जाईल तर ती
शोभा! जातच मFन, महारांचे ःवतवच माFन, वाडवÍडलांचा महारवंश असा जगातून नाह|सा
कFन, िनव श कFन, जी अःपृ ँयता जाणार ती गेली काय, न गेली काय, सोमवंशी महार
7ातीचे 7Pीने सारखीच! मनुंय मे~यावर तयाला अलंकार घातले काय िन न घातले काय,
सारखेच!
२१.८ पण महार राहन

, Íहं द

राहन

, अःपृ ँयता जाणे श4य आहे काय?
होय! होय! होय!
जर काह| श4य असेल तर तेच काय ते श4य आहे . इP आहे . सापेHत: सुसाºय आहे .
तयातह| आजचयासारखी सुसंधी पूव| के ¯हाह| आलेली न¯हती. कारण आज लHावधी ःपृ ँय
Íहं दचू तया अःपृ ँयतेचया समूळ उचचाटनासाठ| ूामाÍणकपणे झटत आहे त. आय समाज,
दे वसमाज, Íहं दू महासभा, रा¶ीय सभा अशा ूमुखांतील ूमुख िन कतया तील कतया
भारत¯यापी संःथा आमचया आजवरचया अःपृ ँय धम बंधूंना आÍण रा¶बं धूंना, पूवा ःपृ ँय
¹हणजे पूव| जे अःपृ ँय होते पण आता ःपृ ँय झालेले आहे त असे Ôपूवा ःपृ ँयÕ कFन
सोडÞयासाठ| या अःपृ ँयतेचया Íवषवृ Hाचया मुळावर कु ¯ हाड|चे घाव घालीत आहे त. अशा वेळ|

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५८
जातयुचछे दक िनबंध
Hा Íहं दू ःपृ ँयांचयाच खां²ाशी खांदा िभडवून जर Íहं दू अःपृ ँय तयांचयाह| कु ¯ हाड|चे घाव
संगनमताने या Íवषवृ Hाचे मुळावर घालू लागतील; दोष सवा चा, सव जण िमळून तो सुधाF या,
अशा मनिमळावू वृ dीने ह| सुधारणा करतील तर ह| सुधारणा दहा-वीस वषा चे आता
िनÍ°तपणे होऊ शके ल, हा Íवषवृ H उ=मलून पडू शके ल. जर आमचया चांभार, मांग, वडार|,
ूभृ ती तथाकिथत Ôअःपृ ँयÕ धम बंधूंना पÍरÍःथती पाहन

अःपृ ँयता उखडन ू टाकू च टाकू , Íहं दचे ू
Íहं दू राहन

, धमा तराचे दंकृ तय ु ूाण गेला तर| न करता Íहं दं चे ू Íहं दू राहनच

अःपृ ँयतेला गाडन ू
टाकू ¹हणून पूण Íव+ास वाटत आहे . तयांनी तसे करÞयाचा कृ तिन°य के ला आहे . तर के वळ
महारबंधुनीच असा कु लिोह, जातीिोह िन धम िोह करÞयाचा पापी Íवचार मनात का आणावा?
अःपृ ँयता मारÞयाचा महामंऽ आता सापडला आहे ! तो मंऽ ¹हणजे Íहं दू संघटन! ज=मजात
जातीभेदोचछे दक Íहं दू संघटन! आता वीस-पंचवीस वषा चे आत अःपृ ँयतेचा नायनाट आ¹ह|
कFन दाखवू, तरच आ¹ह| खरे Íहं दू !
- (िनिभ ड Íद. २९-१२-१९३५)

२१.९ रHािगर|ने अःपृ ँयतेची आÍण रोट|बंद|ची बेड| कशी तोडली?
Íहं दू रा¶ाचया उ@ारासाठ| आÍण जगातील ूबळात ूबळ रा¶ांचया मािलके त तयाची गणना
¯हावी इतके साम°य तयात आणÞयासाठ| काय काय काय के ली पाÍहजेत Hांचे Íटपण करणे,
ह| गो◌ेP Íकतीह| आवँयक असली तर| तया का¯ यापैक| लहानातील लहान काय ह| पार
पाडÞयापेHा ते Íकती तर| सोपे असते! Íहं दःथान ु हे पÍह~या ूतीचे रा¶ कसे होईल, असा ू÷
एखा²ा पर|Hेत घातला तर मराठ| पाचवीतील मुलेह| एका अºया तासात एके क फ4कड
योजना कागदाचया िचठो¯ यावर भराभर िलहन

दे तील. पण तया योजनेपैक| अगद| सो!यातील
सोपी गोPह| करÞयाची धमक िन िचकाट| अंगी बाणÞयास िन ते काय कFन दाखÍवÞयास
शतके लोटली तर| अपुर|च पडतात. कारण योजना आखणे हे नेहमीच सापेHत: सोपे असते.
ती पार पाडणे, योजनेतील कृ तये कFन दाखÍवणे, हे शतपट|ने अवघड असते. भ4कम घर कसे
बांधावे याची फ4कड Fपरे खा कोणाह| िश~प7ास दस Fपड| दे ताच आखून घेता येते. पण तया
Fपरे खेूमाणे ते भवन बांधून पुरे करÞयास लागणार| हजारो Fपयांची र4कम, ौम िन नेट
यांची जुळवाजुळव कFन ते भवन उभारÞयाचे काय पार पाडणे हे तया कागद| योजनेपेHा
Íकती दघ ट ु असते! पण खरा उपयोग तया घर बांधून पुरे करÞयाचाच असतो. घराची नुसती
Fपरे खा Íकतीह| पÍरपूण िन सोयीःकर भासली तर| तया घराचया Fपरे खेत काह| कोणास राहता
येत नाह|, थंड| वा¯ यापासून ःवत:चे रHण करता येत नाह|!
असे असताह| आज जो तो आप~या Íहं दू रा¶ाचया उतथापनाचया नुसतया Fपरे खा आखीत
बसलेला आहे . योजना आखणेह| अवँय असते पण योजना ¹हणजे पूत| न¯हे . खरे काम
¹हणजे काय काम करावे हे नुसते सांगत बसणे नसून ते काम कFन दाखÍवणे, िनदान ते
काम कF लागणे हे होय! पण ते दघ ट ु ! याःतव काम कFन दाखÍवÞयापेHा हे के ले पाÍहजे, ते
के ले पाÍहजे याचया सो!या चच तच माणसे आपला वेळ घालÍवतात. अशी Íटपणे करÞयातच

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १५९
जातयुचछे दक िनबंध
आपण जे करावयाचे ते दे शकाय कर|त आहो अशा खोçया समाधानाने आ¹ह| बहतेकजण


ःवत:ची फसवणूक कFन घेत आहो. जर हे आपले रा¶ उ@ारावयाचे असेल तर यंव के ले
पाÍहजे िन तयंव के ले पाÍहजे, असे आ¹ह| तु¹हास सांगावे िन तु¹ह| आ¹हांस सांगावे यात
सारा काळ िन शñ| सºया खिच ली जात आहे . वृ dपऽे, मािसके , पÍरषदा, उतसव Hांचयातील
सारे िलखाण िन चचा पाहा. योजना, मनोरथ, परोपदे शपाÍडतयम् यांनी भरले~या! काय काय
के ले पाÍहजे याची Íटपणवार Íटपणे लाखावार|, पुन: पु=हा तेच तेच दळलेले दळताहे त! हे
अमूक के ले असे सांगणारा लेख, के ले~या कामाचे ूितवृ d (Report) अगद| Íवरळा!
अमुक अमुक के ले पाÍहजे हे जे रानçयांचया Íपढ|ने सांिगतले, तेच Íटळकांचया, तेच
आमचया Íपçया सांगत आहे त. योजना लाखो लोकांचया आता त|डपाठ झा~या आहे त.
पण अमुक के ले, तया योजनेपैक| अमुक काम झाले, हे सांगणारा लाखात एक आढळणेह|
दघ ट ु ! काम करÞयाचे साहस िन नेट िन उरक ह|च आमची मुFय उणीव! शेकडो कामे 7यांची
तयाने आप~यापुरती के ली तर| होणार| आहे त. पण जो तो दसु ¯ याने काय करावे हे च सांगÞयात
आपले काम संपलेसे मानतो!
तोच दोष अःपृ ँयता िनवारÞयाचया कामीह| आढळून येतो. अःपृ ँयता िनवारणा करावे या
मताचे हजारो लोकह| तया ू÷ाचा शाUाथ , मिथताथ , अथ Hाचाच का°याकू ट कर|त बसले
आहे त. तेह| अवँयच आहे , पण मुFय काम ¹हणजे 7याने तयाने िनदान आप~यापुरती तर|
अःपृ ँयता ूकटपणे ÍझडकाFन आप~या घर|दार| सव ¯यवहारात अःपृ ँयांना ःपृ ँयांसमान
वागÍवणे हे च असता तया तïवाचया ¯यवहाराचा ू÷ आला क| ःवत:च मागे मागे घेतो!
अपवाद असा लाखांत एखा²ाचाच! ¯यñ|ची ह| गोP, मग एखादे मोठे नगरचया नगर
अःपृ ँयता तोडन ू मोकळे झालेले सापडÞयाचा योग सबंध Íहं दःथानात ु दहा-पाच Íठकाणीह|
आढळणे कठ|ण! तीच गोP रोट|बंद| त|डÞयाची.
याःतव रHािगर| िन पुंकळ अंशी मालवण या दोन नगरांनी अःपृ ँयतेचा आÍण
रोट|बंद|चा नायनाट कFन जे एक रा¶काय आपाप~या कHेत पार पाडले आहे , तयाचे ूितवृ d
(Report) तया नगरांना भूषणावह िन इतरांस जसे उdेजक तसेच अनुकरणीयह| होणारे आहे .
इतयथ या लेखात मुFयत: रHािगर|, नगर| अशी (as a city) तया ःपश बंद|, रोट|बंद|चया
¯याद|पासून Íकती मुñ झाली आहे आÍण कशा कशा साधनांनी िन पाय¯ यांनी तशी मुñ होऊ
शकली ते थोड4यात आ¹ह| या लेखात दाखवू इÍचछतो.
Íकल|ःकर मािसकात Ôअमुक के ले पाÍहजेÕ अशा नुसतया योजनांचे आमचे ूिस@ झालेले
अनेक लेख पंजाबपय त हजारो वाचकांना फार आवडले असे वारं वार ःपP झाले आहे . ते
आमचया काया चया 7Pीने आ¹हाला समाधानकारक वाटणारच, परं तु Ôअमुक एक काम, लहान
¹हणा मोठे ¹हणा, पण नुसते, करावयास ह¯या तया कामाचया Íटपणीतच न ठे वता कFन
टाकले, असे सांगणारा आÍण ते कसे करता येते याचा यशःवी झालेला ूयोग लोकांपुढे
मांडणारा हा लेख नुसतया ताÍतवक वा ट|कातमक लेखापेHा कमी मनोरं जक वाटला तर|
अिधक उपयुñ िन Íहतावह आहे असे जाणून जर वाचकांनी लHपूव क वाचला आÍण तयाूमाणे
ःवत:चया नगरातून Íकं वा िनदान ःवत:चया ¯यवहारातून तर| अःपृ ँयतेचा नायनाट के ला तर

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६०
जातयुचछे दक िनबंध
आ¹हास शतपट|ने अिधक समाधान आÍण आप~या Íहं दू रा¶ाची शतपट|ने अिधक सेवा होणार|
आहे .
रHािगर|त दहा वषा पूवी महारांचया सावलीचा Íवटाळ खरोखर|च मानीत. महार िशवला तर
सचैल ¹हणजे कपçयांसु@ा ःनान करणारे हजारो लोक असत. कम ठ ॄा(णांचया घर| महार हा
श¯दसु@ा उचचारणे अशु भ समजून Ôबाहे रचाÕ ¹हणत. मग शाळांतून तयांची मुले सरिमसळ
बसवणे के ¯हाह| अश4यच!
Íज~Hात तर अःपृ ँयता याहनह|

कडक. चांभार, महार, भंगी यांची आपसातह| तशीच
कडक अःपृ ँयता. कोणी कोणास िशवणार नाह|. जवळ घेणार नाह|, घर| जाणार नाह|. महार,
चांभार, भंगी ह| नावे ःपृ ँय लोकांमºये िशवी ¹हणून वापरली जात. महारह| भंगी कु ठला!
¹हणून दसु ¯ या महारास िशवी दे त.
अशा Íःथतीत सन १९२५ चया गणेशोतसवात आ¹ह| अःपृ ँयतेचया घातुक Fढ|स
उचचाटÞयासाठ| चळवळ आरं िभली. ितचयापासून Íहं दू रा¶ाचया संघटनेस के वढा अडथळा होत
आहे , ती Íकती अ=या³य िन अध¹य ह| आहे , ूभृ ती Íवषयांवर ¯याFयानांची, लेखांची, संवादांची
झोड उडवून Íदली. इतर काह| मोठे काय होत नाह| तर िनदान हे एवढे एक तर| रा¶काय
तुमचयापुरते कFन टाका, हे काय करणे सव ःवी तुमचया, 7याचया तयाचया हाती आहे , इतयाद|
ूकारे बुÍ@वाद कFन लोकमत ब¯ याच मोçया ूमाणात अनुकू ल कFन घेतले. पण ते के वळ
तïवापुरते. ूतयH काय करÞयास, ते ःवत: आचFन दाखÍवÞयास मूठभर माणसेह| पुढे
येईनात. तर|ह| जी काह| माणसे अःपृ ँयता ःवत: पाळणार नाह| असे ¹हणाली, तयांस घेऊन
सो!यातली सोपी गोP ¹हणून महारवाçयात भजने करÞयास जाऊ लागलो.
१) महारवाçयात भजने िन पाहणी करÞयाचया कामास आरं िभले. महारांस गावात आणून
भजनास मंडळ|त बसÍवणे तया काळ| इतके कठ|ण होते क|, ह| पुढे आलेली ःवयंसेवक
मंडळ|ह| ते कF धजेनात. याःतव ःपृ ँयांनीच महारवाçयात जाÞयाचा काय बम आखला. पण
ूथम ूथम महारवाçयात वा चांभारवाçयात आ¹ह| पांढरपेशी लोक गेलो क|, महार-चांभारच
घराबाहे र येईनात. हाका मार~या तर घरात नाय ¹हणून आतूनच कोणी तर| सांगावे. आ¹ह|
ःवत: सतरं जी बरोबर नेऊन अंथरली िन बसलो तर| ते बैठक|वर बसेनात, तयांनाह| ते संकट
वाटे . कधी सात ज=मी न घडलेली गोP. Íकतयेक महार-चांभारांना ÔबामणावाÞयांनीÕ तयांचया
वाçयात यावे याचा िततकाच ितटकारा वाटे , अधम घडलासे वाटे , क| Íजतका भटािभHुकाद|
ःपृ ँयांना वाटत असे. बळे बळे भजन कFन मंडळ| घर| परतत ते¯हा घरोघर एकच गंमत उडे .
कोणाची आजी कोणास घरातच घेईना. कपडे बदलÞयाचया अट|वर काय ते कु णी घरात जाऊ
शके . भजनाला येणा¯ या मंडळ|तच काह|जण ती गोP आपqधम ¹हणून कर|त. स@म ¹हणून
न¯हे , याःतव ते घर| जाताना ःवत:च होऊन ःनान कर|त, मग घरात िशवत. इत4यावरच
गोP थांबली नाह|. दहा पाच वेळा महारवाçयात राऽी भजनास आÍण नंतर दसरा, संबात
ूभृ ती ूसंगी सोने वा ितळगूळ वाटÞयास अःपृ ँय वःतीत जाऊन परत येऊन आ¹ह| मंडळ|
गावभर तशीच िशवाशीव प@तशीरपणे कालÍवतो हे पाहन

तयास संघÍटत Íवरोध होऊ लागला.
महारवाçयात जाऊन ःनान न करता घरात येणा¯ या आ¹हा मंडळ|वर तया पापासाठ| बÍहंकार
टाकÞयाचया भयाने ूायÍ°d घेणे भाग पाडÞयाची धमक| िमळाली. ौी. आ!पाराव पटवध न

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६१
जातयुचछे दक िनबंध
यांना तयांचया गावी बÍहंकार पडला होता ते ूिस@च आहे . पण या Íवरोधास न जुमानता Íहं दू
सभेची बर|च मंडळ| वारं वार महार-चांभार वाçयात जाऊन तयांचे पाणवठे िनर|ÍHत, औषधे
टाकू न िनरोगी कर|त, झाडझूड कर|त, तुळशी, फु लझाडे लावीत, भजने कर|त, साबण वाटन ू
कपडे धुववीत आÍण घरोघर परत जात. होता होता के वळ सवयीमुळे लोकांस ते मानवले.
तेवढा Íवटाळ Íढलावला.
पण ितथेच जर चळवळ थांबती तर ितथेच ती खुरटन ू जाती. पुढची पायर| घेत~यावाचून
मागची मागे पडत नाह|. यासाठ| महारवाçयातून जाऊन भजने करणे समाजाचया सवयीचे होते
न होते तोच महारचांभारांना गावात आणून संिमौ भजने करÞयास आरं िभले.
२) अःपृ ँयांसच गावात आणून संिमौ भजने, ¯याFयाने इतयाद| समारं भ यातह| ूथम
तीच अडचण, तीच खळबळ. भरवःतीत ःपृ ँय मंडळ| चांभार महारांस भजनात वा सभेत
सरिमसळ घेÞयास Íजतका ितटकारा कर|त िततकाच हे महार-चांभारह| ितथे बसÞयाचा
ितटकारा कर|त, तयासह| ते आवडे ना. 7यांस आवडे ते भीत. मोçया कPाने, पैसे दे ऊन दे खील
दहा-पाच मंडळ|ंना गावात ूकटपणे आमचया संघटक ःपृ ँय मंडळ|ंना एका बैठक|वर बसून
भजन करÞयास वा एखा²ा सभेत एकाच टोळ4यात उभे राहÞयास मा=य कFन आणावे.
गावात चालताना सवा समH तयांचया खां²ावर हात टाकावा, हातातील वःतू उघड उघड ²ावी
¯यावी, क| 7यायोगे अःपृ ँयांस िशवून घेÞयाची िन नागÍरकांना तयांना िशवताना वारं वार
बघÞयाची सवय लागावी. हळूहळू लोकांची मने वळवून काह| पालFयांचया िमरवणुक|त िन
Íदं çयात अःपृ ँयांस जागा िमळू लागली. काह| Íहं दू संघटनािभमानी दकानदारांनी ु आप~या
दकानांचया ु पाय¯ यांवर उभे राह

Íदले. काह|ंनी नंतर इतरांूमाणे तयांचया हातात ःवहःते
सामान दे Þयाचा, दFन ु न टाकÞयाचा पÍरपाठ पाडला.
३) शाळांतून मुले सरिमसळ बसÍवÞयाचे आंदोलन सन १९२५ पासूनच Íहं दसभेने ु हाती
घेतले. अःपृ ँयांचया शै HÍणक उ=नतीःतवच न¯हे तर अःपृ ँयतेचया भावनेवरचया मुळावरच
कु ¯ हाड घालÞयासाठ| शाळे तील मुलांना सरिमसळ बसÍवÞयाची सवय लावणे हा सव|dम उपाय
होता. पण तो Íजतका दरवर ू पÍरणामकारक िन मूलमाह| िततकाच दघ टह| ु होता. सा¯ या
Íज~Hात शाळाशाळांतून अःपृ ँय मुले कु ठे गड¹याचया, कुं पणाचया िभंतीपाशी, उघçयावर तर
कु ठे बाहे रचया ओçयावर Íकं वा पडवीचया कोप¯ यात दडपलेली. तयांचया पाçया पेÍ=सलीस
माःतरह| िशवत नसत. काह| माःतर तया मुलांना मारावयाचे तर| छड| फे कू न मार|त! दोन-
चार अपवाद सोडले तर कु ठे ह| सरिमसळ मुले बसÍवÞयाचे नावह| काढÞयाची सोय न¯हती.
ःवत: रHािगर| िन मालवणला एकह| शाळा सरिमसळ नसे. सरकार| एक अध| कचची आ7ा -
मुलांत भेदभाव न करÞयाची १९२३ सालची होती. पण ितला ःकू ल बोडा नेह| कु ठ~या टाचणाला
टाचून टाकली होती ती सापडणेह| कठ|ण गेले. अशा Íःथतीत Íहं दसभेने ु तो ू÷ सन १९२५ त
हाती घेतला. दापोली, खेड, िचपळूण, दे व³ख, संगमे+र, खारे पाटण, दे वगड, मालवण ूभृ ती
यचचयावत मोठमोçया नगरातून दौ¯ यावर दौरे काढन ू , ¯याFयानांची झोड उठवून लोकमत
वळवून, अनेक शाळांतून मुले सरिमसळ बसÍवली. रHािगर| नगरात तर ूतयेक शाळे चे ूकरण
ःवतंऽ लढवावे लागले. या कामी वाणी, ॄा(ण वगा पेHाह| मोठा ऽासदायक Íवरोध मराठा,
कु ळवाड|, भं डार| ूभृ ती अिशÍHत िन वृ dपऽीय वाचनाचया अभावी 7यांना Íहं दू रा¶ाचया

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६२
जातयुचछे दक िनबंध
संघÍटत आकांHांची आच अशी लागलेलीच न¯हती; तया वगा चाच Íज~हाभर गावोगाव झाला.
कोतवडे , फ|डा, कणकवली, िशपोशी, कांदळगाव, आÍडवरे ूभृ ती साठ-सdर गावी सं◌ंप, Íवरोध,
मारामा¯ या, ूसंगी जाळपोळ, यांची नुसती धुम°ब| उडली. ःकु ल बोड डगमगले. Íज~हा
बोडा ने तर १९२९ मºये सरिमसळ बसÍवणे अवँय नसावे ¹हणून Íव³@ ठराव के ला! पण
Íहं दसभेने ु िचकाट| सोडली नाह|. इकडे लोकमत वळवीत, ितकडे वÍर8 अिधका¯ यांकडे िन
Íवधीमंडळापय त सारखी चळवळ चालÍवली. तयातह| 7यांचया मुलांसाठ| ह| धडपड ते अःपृ ँयच
मुले धाडÞयास िस@ नसत. भीतीने काह|, पण पुंकळसे भीती न¯हती ितथेह| मुले शाळे त
धाड|नात. कारण तयांना िशHणाचे महïवच कळे ना. आईबापांस तीन तीन Fपये पगार दे ऊन,
पाçया पेÍ=सली फु कट दे ऊन, कपडे दे ऊन, महार, चांभार, भंगी मुले शाळांतून बळे बळे बसवावी
लागत. पावसा=यात तयांनी ¹हणावे. Ôछ¯या ²ा, शाळे त मुले धाडतो.Õ तयाूमाणे सभेने छ¯या
²ा¯या, तया हातात पड~या क|, लगेच तया अःपृ ँय मुलांनी गुंगारा ²ावा! पण हळु हळू
तयांचयातह| िशHणाची बर|चशी आवड उतप=न झाली. मालवण, रHािगर| ूभृ ती Íठकाणी
तयांचया मोठमोçया पÍरषदा, सभा भरÍव~या. हजारो Fपयांचा ¯यय िन सात वष सारखी
चळवळ करता करता शेवट| रHािगर| नगरातीलच न¯हे , तर Íज~हाभर बहतेक

शाळा सरिमसळ
बसू लाग~या. सरकार| आ7ाह| िन:शं क भाषेत Ôसरिमसळ बसवाÕ ¹हणून कडकपणाचया
िनघा~या. ःकू ल बोड ह| धीटपणे तया वत वू लागले. Íहं दसभेने ु ूतयेक गाव Íटपून Íटपून
वरचेवर पाहÞया के ~या. चोFन माFन अनेक शाळांतून मुले िनराळ|च बसत. पण ूितवृ d
तेवढे वर खोटे च धाड|त क| मुले सरिमसळ बसतात! ते सव ूकार उघड|क|स आणून आणून
काह| माःतरांना दं ड करÍवले. दोन-चार शाळा बंद झा~या. अशा अनेक उपायांनी शेवट|
शाळांतून आज अःपृ ँयता उखडली गेली आहे . मुले Íज~हाभर सरिमसळ आहे त. पुढ|ल Íपढ|ची
अःपृ ँयतेची भावना लहानपणाचया सवयीनेच नP~यामुळे शाळांतून मुले सरिमसळ बसÍवÞयात
अःपृ ँयतेचया मुळावरच कु ¯ हाड पडली आहे . शाळांतून मुले सरिमसळ बसÍव~याने एका बाजूस
अःपृ ँयांचे िशHण िन राहणी सुधाFन ती उ=नत होतात िन दसु ¯ या बाजूस अःपृ ँयांतील
अनेक Íव²ाथ| आप~या बरोबर|ने िन ूसंगी अिधकह| बु@|मानह| िन चलाख असू शकतात, या
अनुभवाने ःपृ ँयांचा खोटा अहं कार नाह|सा होतो. लहानपणाचया समतेचया सोबतीने
िशवािशवीची िन Íवटाळाची जाणीवच उखडली जाते. यासाठ| अःपृ ँयता-िनवारणाचया सव
साधनात शाळांतून मुले सरिमसळ बसÍवÞयाचे साधन हे फार पÍरणामकारक आहे , असा
Íहं दसभेचा ू ठाम िस@ांत होता. ितने सहा-सात वष यापायी Íकती कP सोसले ते ितचया
पंचवाÍष क ूितवृ dाचया दोन भागात ूतयेक काय कतया ने अवँय वाचावे असा आमचा अनुरोध
(िशफारस) आहे .
२१.१० गृ हूवेश
शाळांतून मुले सरिमसळ बसÞयाची चळवळ Íज~हाभर चालूच असता रHािगर| नगरात
अःपृ ँयतेची हकालपçट| घरातूनह| ¯हावी ¹हणून सन १९२७ पासूनच Íहं दसभेने ु गृ हूवेशाचा
उपबम के ला. दसरा िन संबांत Hा दोन Íदवशी सोने िन ितळगूळ वाटावयासाठ| ॄा(ण,
HÍऽय, वैँय ूभृ ती जातींचया मंडळ|सहच महार, चांभार, भंगी Hांचेह| दोन दोन लोक घेऊन

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६३
जातयुचछे दक िनबंध
Íहं दसभेचया ू वतीने घरोघर जावे िन अंगणातूनच Íवनवावे क|, Ôआ¹ह| सोने ²ावयास आलो
आहो, आपण आप~या घर| Íभ°न मुसलमानाÍदक अÍहं दसू Íजथपय त येऊ दे ता ितथपय त तर|
आ¹हा Íहं दसू येऊ ²ावे! अÍहं दहन ू ू
दे खील तुमचया Íहं दधम ु बंधूस अःपृ ँय लेखणे ¹हणजे
Íहं दधमा सच ू अपमािनणे िन उपमÍद णे न¯हे काय? Hा Íवनंतीसरशी काह| Íहं दं चे ू (दय
कळवळावे, तयांनी महाराÍदकांसह सवा स ओट|वर, कु णी तर बंग~यातह| नेऊन ितळगूळ िन
सोने ²ावे-¯यावे. Íहं दधम ु क| जय चया जयजयकारात मंडळ|ंनी परतावे. परं तु पÍहली दोन वष
अनेकांनी अंगणातच येऊन ितळगूळ िन सोने ²ावे-¯यावे, घरात येऊ दे ऊ नये! काह|ंनी तर
रागावून, अपश¯द बोलून, अंगणातू नदे खील बाहे र चालते ¯हा ¹हणून सांगावे! पण तर|ह| न
रागावता सभेचया ःवयंसेवकांनी तयांस समजावीत परतावे. दोन-चार वष हा उपबम सारखा
चालू ठे वला. तीच Fढ| होत गेली. शेवट| सन १९३० वष|चया दस¯ यास गावभर सरसकट सोने
वाट~यानंतर घर| येणा¯ यांची वत मानपऽांत नावे छापली जातात हे माÍहत असताह|, शेकडा ९०
ट4के घरांनी अःपृ ँयांसह सवा स घराघरांमºये अÍहं दू येतात तेथवर नेले, कोणी पानसुपा¯ या
बंग~यात के ~या, तर कोणी पेढे वाटले! अंगणातून परतवून दे णारा एकह| िनघाला नाह|.
बाजारातील बहतेक

दकानातून ु (उपाहारगृ हे सोडन ू )अःपृ ँयांना िमळू लागला ते¯हा तो उपबम
पुढे अनावँयक ¹हणून सं पÍवला.
२१.११ ÍUयांचे हळद| कुं कू समारं भ
सुधारणेचे िन Uीचे Íवशेषच वाकडे अशी समज आहे . तयातह| तयांना एखाद| सुधारणा
पटली वा आवडली तर| ती आचरÞयाची Íकं वा बोलून दाखÍवÞयाचीह| ःवतंऽता नसावयाची.
अशाह| Íःथतीत तयांचयातूनह| अःपृ ँयतेची भावना काढन ू टाकÞयासाठ| ¯याFयानाद|
बुÍ@वादांनी मनोभूिमका साधारणपणे अनुकू ल कFन घेत~यानंतर संिमौ हळद|कुं कवाचे
समारं भ चालू के ले. सन १९२५ मºये पÍह~या हळद|कुं कवात अःपृ ंय ÍUयासु@ा काह| के ~या
ःपृ ँय ÍUयांत िमसळे नात आÍण उलटपHी तया महारचांभारणीस ःवहःते कुं कू लावÞयास
सा¯ या रHािगर|मºये मोçया ूयासाने अव¯या पाच ःपृ ँय ÍUया िस@ झा~या. पुढे उसाचया
गाçया लुटÞयाचे Íकं वा पेढे वाटÞयाचे आिमष अशा वेळ| दाखवावे. अःपृ ँय ÍUया तयामुळे
पुंकळ येत चाल~या आÍण बुÍ@वादाचया बळे ःपृ ँय ÍUयांची मनेह| िनवळत जाऊन तया
हळद|कुं कू समारं भातून शेकडो ÍUया कत ¯य ¹हणून मनमोकळे पणे परःपर हळद|कुं कू दे ऊ घेऊ
लाग~या. पुढे याऽा, सभा, संमेलनातून गावात ूितूसंगी ÍUया वा पु³ष ःपृ ँयाःपृ ँय भेदभाव
ÍवसFन सरिमसळ बसÞयाÍफरÞयाची र|तच पडली िन पु³षांचया ूमाणे ÍUयांतह| अःपृ ँय
ÍUयांचा साव जिनक ूसंगी तर| Íवशेष Íवटाळ वाटे नासा झाला.
२१.१२ गाçया, सभा, नाटकगृ हे
पूव| नाटकगृ हातूनह| अःपृ ँय ÍUया िन पु³ष ःपृ ँयांपासून िनराळे बसत. सभेने ती Fढ|
मोडÞयासाठ| ूयH कF लागताच ूथम ूथम मोठ| बाचाबाची होई. एकदा बॅ. सावरकरांचया
उ:शाप नाटकाचया ूयोगाचया वेळ| फु कट खुच|ची ितÍकटे दे ऊन अःपृ ँय मंडळ|स बुqºया
सरिमसळ असे ूमुखःथानी बसÍवले. आÍण ÍUयं◌ासह| ितÍकटाूमाणे सरिमसळ बसÍवले.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६४
जातयुचछे दक िनबंध
ते¯हा खुच|वर महारांना पाहन

एवढा ग|धळ झाला क|, मॅÍजःशे टलादे खील शांतताभंगाची भीती
वाटन ू मºये पडावे लागले पण बॅ. सावरकरांनी ःवत:ची हमी दे ऊन, सवा चीच समजूत घालून
महारांचा सरिमसळ बसÞयाचा ह4क ूःथाÍपला. हळूहळू ती र|तह| समाजाचया अंगवळणी
पडली. तसेच गावातील गाड|वाले पूव| अःपृ ँयांस आत घेत नसत. यासाठ| तयांचयाशी अनेक
वेळा चचा कFन Ôमुसलमानास घेता, अःपृ ँय आपले Íहं दू ! तयांना कसे टाकता?Õ अशी समज
पाडÞयात आली. काह| वळले पण काÍहं नी Ôनोकर| सोडू पण महार चांभारांना गाड|त बसÍवणार
नाह|Õ असाह| ऽागा के ला! जे वळले तयांचया गाçयांतून महारांना ःवखचा ने घेऊन Íहं दसभेची ू
मंडळ| काह| Íदवस उगीच गावात बंदरावर Íफरावयास जात. हे तू हा क|, लोकांचया 7Pीने ते
7ँय पाहÞयाची सवय ¯हावी! हळूहळू तीह| र|त अंगवळणी पडन ू गाçयांतून अःपृ ँयतेची
हकालपçट| झाली.
२१.१३ Íहं द

बड
पूवा ःपृ ँयांची आिथ क Íःथती सुधारÞयाःतव तयांना भांडवल दे ऊन बड घेतला िन
िशकवीला. पूव| बडवाले मुसलमान असत. ते Íहं दं ू ची इचछा नसली तर| मिशद|वFन Íहं दं चया ू
िमरवणुक| जाताना वा²े बंद ठे वीत. ती Fढ| पाड|त. याःतव सव Íहं दं नी ू हाच पूवा ःपृ ँयांचा बड
लावावा असा ूचार के ला िन रHािगर|चया Íहं दतवािभमानी ू समाजाने कसोशीने तो िनयम
पाळला. तयामुळे दसरा ु महïवाचा लाभ अःपृ ँयता संःकारातह| नP झाली हा झाला.
ल¹नामुंजीतून सनईवा~यासारखेच हे अःपृ ँय बडवाले ॄा(णाÍदकांचया ¯याह|ÍवÍहणींचया दाट|त
सरिमसळ िमरवू लागले, वावF लागले. अःपृ ँयांचे पूवा ःपृ ँय झाले! आिथ क Íःथती
सुधारÞयासाठ| कोट कचे¯ यांतून अनेक पूवा ःपृ ँयांना नोक¯ या लावून Íद~या.
२१.१४ पुवा ःपृ ँय मेळा िन दे वालय ूवेश
सन १९२६ पासूनच दे वालय ूवेशाचा ू÷ह| हाती धरला होता... गणपतयुतसवासाठ| एक
महार-चांभार-भं¹याचा मेळा काढला. पण ती अःपृ ँय मुलेह| आपसात िशवेनात, येईनात, चणे,
खावू वाटला तर येत, पण महार हा चांभाराचे चणे खाईना, तो भं¹याचे! ते सारे जमÍवले तर
तया मे=यास िशकवीÞयास जाग िमळे ना, अंगण िमळे ना! पुढे तयास िशकवून साव जिनक
गणपती ÍवçठलमंÍदरात असे, ितथे मोçया सायासाने बाहे र अंगणात दरू उभे राहÞयाचया
करारावर अनु7ा िमळवून नेले. तेथे मे=याने एकच खळबळ उडाली! शेकडो लोक ते अqभुत
बघावयाला भोवती दाटली - पण दहा दहा हात अंतरावर! दसु ¯ या वषा पय त एकं दर|त
अःपृ ँयता वर|ल नाना बाजूंनी के ले~या आघातांमुळे इतक| घायाळ झाली होती क|, तो
पूवा ःपृ ँय मेळा दे वळाचया अंगणातून पायर|वर लोकांनीच आप~या आमहाने नेला आÍण शेकडो
लोक तयाला िशवून तसेच दे वळात~या सभेत जाऊन बसले. हे कृ तयदे खील अनेक जु=या
लोकांस ॅPाकार| वाटले. पण आणखी दोन वषा चया आत सन १९२९ ला तया पूवा ःपृ ँय
मे=याचाच अÍखल Íहं दमेळा ू झाला. मॅÍशक वा कॉलेजपय त िशकले~या Íव²ा°या पासून तो
ःवतंऽ धंदे करणा¯ यांपय त शं भर िनवडक ःपृ ँय त³ण तया पूवा ःपृ ँय मे=यात िमसळले आÍण
हजारो लोकांसमH िन तयांचया टा=यांचया अनुमोदनात तया Íवçठल मंÍदराचया भर

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६५
जातयुचछे दक िनबंध
सभामंडपात ूवेश के ला. पूवा ःपृ ँयांसह अधा तास टोलेजंग अÍखल Íहं दू मे=याचा काय बम
सभामंडपात झाला! तया Íदवसापासून ¹हणजे १९२९ पासून ÍवçठलमंÍदरात गोकु ळअPमी ूभृ ती
उतसवात, अधूनमधून क|त नात, सभांत दे वालयूवेशास अनुकू ल असले~या शेकडो लोकांचया
साहा³याने पूवा ःपृ ँय मंडळ| आजवर ूकटपणे जात आहे त. दे वालयूवेशास असमंत असणारा
वग तया कृ तयास िनषेधीत आहे . दे वळात पुढे पूवा ःपृ ँयांसह एका एकादशीस दोनशे तीनशे
Íहं दू त³णांनी सभामंडपात ूकटपणे एक तासभर भजन कFन तयाचे छायािचऽह| घेतले.
सारांश Íवçठलाचे मंÍदर पूवा ःपृ ँय त³णवगा ने सरसहा उघडे के ले. समाजाचया दसु ¯ या जु=या
मताचया वगा ने ते सरसहा स¹मातीले नाह|. अशा समाजÍःथतीतच पिततपावनाचया अÍखल
Íहं दू मंÍदराची ःथापना होऊन दे वालयूवेशाचा ू÷ िनरा=याच र|तीने, पण अतयंत यशःवीपणे
िनकालात िनघाला.
२१.१५ पिततपावनाची ःथापना
जु=या दे वळास यचचयावत Íहं दसू उघडÞयाची खर| Íक~ली जु=या पंचांपाशी सापडणार|
नसून न¯या अÍखल Íहं दू दे वालयांचया पंचापाशीच िमळू शकते. हे तïव ओळखून Íहं दसभेने ु
एक अÍखल Íहं दू दे वालय बांधÞयाची ठरÍवले. जु=या दे वळास उघडÞयाचे समाजाचया मनात
आले तर| नैब िधक (Legal) अडचणीह| मागा त आड¯या येतात. परं तु अÍखल Íहं दू न¯या
दे वळात ःपृ ँयाःपृ ँय समाज बेखटक एकऽ पूजा ूाथ ना करÞयास िशकला, ती सवय लागली
क|, जु=या दे वळाचे एक तर महïवच कमी होत Íकं वा तेथे ःपृ ँयाःपृ ँय Íहं दू जाऊ-येऊ
लागÞयात अिनP असे काह|च वाटे नासे होते. याःतव Íहं दसभेचया ू ÍवनंतीवFन दानशू र ौीमंत
भागोजीशेठ क|र यांनी दोन-अड|च लH Fपये खचू न पिततपावनाचे अÍखल Íहं दू मंÍदर िन
संःथा ःथापून आजवर चालÍवली आहे . Hा अÍखल Íहं दू मंÍदराची क|त| भरतखंडभर इतक|
दमदमली ु ु आहे क|, ितचे वण न इथे दे णे अनावँयक ¯हावे. रHािगर|स अःपृ ँयतेचया दPु
Fढ|त वर|ल सव ूकारचया आघातांतूनह| जो थोडा दम उरला होता तो Hा ौी पिततपावन
संःथेचया ःथापनेसरशी उखडन ू गेला. हजारो ःपृ ँयाःपृ ँय Uीपु³ष आज चार वष सरिमसळ
दाटताहे त. पोथीजात जातीभेदाचया मानीव उचचनीचतेस थारा न दे ता Íहं दमाऽ ू िततका Íजथे
एकमुखाने सांिघक पूजाूाथ ना कF शकतो आÍण करतो असे Íहं दू जातीचे हे एक रा¶ीय क ि
होऊन बसले आहे . तेथे चाळ|तून ॄा(ण HÍऽयाद| कु टं बासहच ु पूवा ःपृ ँय कु टं बह| ु समानतेने
शेजार| शेजार| राहतात. ÍवÍहर|, बाग, मंडप सव Íहं दमाऽास ू समतेने वापरता येतात. ःवचछता
ूभृ ती ूतयH गुणांचा तेवढाच भेद मानला जातो. अम4याच जातीत ज=मला एवçयाचसाठ|
कोणी ज=माचा उचच वा नीच, ःपृ ँय वा अःपृ ँय मानला जात नाह|. रHािगर|चया Íहं दू
समाजानेह| Hा िनयमांनी Hा संःथेस आतमसात कFन ितला रा¶ीय ःवFप आणून Íदले.
Íक~~यावर|ल शेठजीचे भागे+राचे मंÍदरह| पूवा ःपृ ँयांस उघडे झाले.
२१.१६ अÍखल Íहं द

उपाहारगृ ह
दहा वषा पूव| रHािगर|स उपाहारगृ हाद| जागी अःपृ ँयांस चहा ूभृ ती पदाथ मागा वर उभे
राहन

ःवत:चया कपात वा नरोट|त दFन ु ओतले जात. मुसलमानांÍदकांस बाके , कप दे ऊन

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६६
जातयुचछे दक िनबंध
ःवागितले जाई! अःपृ ँयता िनवारणाची चळवळ बळावता बळावता जे¯हा रोट|बंद|च
त|डÞयापय त सामाÍजक बांतीचया चळवळ|ची धुम°ब| पोचली, ते¯हा अÍखल Íहं दू
उपाहारगृ हाची संःथा ःथापून तीत यचचयावत पोथीजात भेदभावास ितलांजली दे Þयात आली.
महार, मराठे , ॄा(ण, भंगी सा¯ या जातीचे शेकडो लोक ूकटपणे तीत सरिमसळ चहापाणी िन
उपाहार कर|त आहे त. उपाहार करणा¯ यांची उघडपणे नावे Íटपून ूिस@Þयात येतील असा ःपP
िनयम आहे . तर|ह| शेकडो ःपृ ँयाःपृ ँय जातीने कोणासह| जातीबÍहंकाराह मानले नाह|.
२१.१७ सा¯ या Íज~हाभर ूचार िन मालवणलाह| अःपृ ँयतेस मुठमाती!
रHािगर|चया Hा सामाÍजक सुधारणेचया आंदोलनाचे ध4के सा¯ या Íज~हाभर दे ऊन
¯याFयाने, दौरे , पÍरषदा, सहभोजने यांचा धुमाकू ळ चहकडे

घालून Íज~Hातह| अःपृ ँयतेची िन
पुढे रोट|बंद|ची पाळे मुळे Íढली कFन सोडली गेली. तयातह| सभेचया ूचारास अनुकू ल अशी
भूमी मालवणाचया ूगत समाजात सापडली. ितकडचया अ!पाराव पटवध न ूभृ ती
काय कतया चया सहका¯ याने िन समाजाचया ूगत पाÍठं ¯याने आज मालवणला अःपृ ँयतेचा
नायनाट झाला आहे . तीन चार मोठ| दे वळे ह| िनÍव वादपणे पूवा ःपृ ँयांस उघड| आहे त.
२१.१८ अःपृ ँयतेचया मृ तयूÍदन! ःपृ श बंद|चा पुतळा जाळन ू रोट|बंद|वर चढाई!
अःपृ ँयतािनवारणाचा हा एक रा¶ीय ू÷ तर| रHािगर|ने िन मालवणने आप~या
कHेपुरता असा पूण पणे सोडवून अःपृ ँयांचे पूवा ःपृ ँय कFन सोडले! Hा नगरांचया सीमेत
पाऊल टाकताच पाच हजार वषा ची ज=मजात अःपृ ँयतेची बेड| अःपृ ँय बंधूंचया पायातून
खळकन तुटन ू पडते! ¯यñ|¯यñ|चा मतभेद Íकतीह| असला, तर| ह| नगरे अशी (as cities)
सामुदाियक नातयाने अःपृ ँयतेचया पापापासून मु ñ झालेली आहे त आÍण तीह| के वळ
बुÍ@वादाचया बळे , सामाÍजक मन:बांतीचयाच आधारे ! ह| सुधारणा ूकटपणे उqघोषÍवÞयाःतव
Íद. २२ फे ॄुवार| सन १९३३ ला रHािगर|स मोçया गाजावाजात हजारो अॄा(ण भंगी
Íहं दबंधूंचया ू समH िन अनुमतीने जाळÞयात आला. तो Íदवस अःपृ ँयतेचा मृ तयूÍदन ¹हणून
साजरा करÞयात आला.
या Íदवसापासून ःपृ ँयबंद|चया पुढार| पायर| चढन ू रHािगर|ने रोट|बंद|चया ठाÞयावर ह~ले
चढÍवले. हजारो Uीपु³षांनी जातपातीचे खुळचट भेदभाव ÍझडकाFन सहभोजनाची धुम°ब|
उडवून Íदली. सकाळ| दहा वाजता भं¹याचा मैला साफ करÞयाचया उपयुñ काया त गढलेली
भंगीण ःनान कFन ःवचछ वेषात बारा वाजता सु वािसनी ¹हणून पिततपावनात जेवावयास
येते िन नगरातील मोठमोçया ूितÍ8त ॄा(णाÍदक घराÞयातील शेकडो मÍहला ितचयासह
पंगतीत ूकटपणे नाव छापून सहभोजने करतात! रोट| बंद|ची बेड| ह| अशी तोडन ू टाक~यामुळे
गे~या गणोशो◌ेतसवात ता. ११ स!ट बर १९३५ ला रHािगर|ने रोट|बंद|चा राHसी पुतळाह|
जाळून टाकला!
आज रHािगर|त बहश

: ूतयेक Íहं दू नागÍरक एक तर सहभोजनात तर| जेवलेला आहे ,
नाह| तर संपÍक त सहभोजकाबरोबर तर| जेवलेला आहे . ¹हणजे सहभोजन हे जातीबÍहंकाराह

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६७
जातयुचछे दक िनबंध
कृ तय मानले जात नाह|. याचाच अथ असा क| रHािगर|ने ःपश बंद|चीच न¯हे तर रोट|बंद|चीह|
बेड| तोडन ू टाकली आहे ! अव¯या दहा वषा चया आत घडलेली ह| सामाÍजक बांती एका अथ|
आ°य कारक िन भूषणावह आहे खर|. पण ती Ôअकरणा=मदं करणं ौे य:Õ याच नातयाने काय
ती होय, हे माऽ Íवसरता कामा नये! या दहा वषा त जग Íकती पुढारले - तो झारशाह|तला
रिशया वैमािनक वेगाने लेिननशाह| झाला! आÍण आ¹ह| पांगु ळगाçयावर चालू शकलो! पण
तर|ह| मृ तवत् होतो ते चालू लागलो, एवढे च Íवशेष! हे न Íवसरता के ले याहन

सहॐपट कFन
दाखवू तर खरे !
***

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६८
जातयुचछे दक िनबंध

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १६९
जातयुचछे दक िनबंध
२२ महारा¶भर सहभोजनांचा धूमधडाका! (१९३६)
Íकल|ःकर मािसकाचया सन १९३५ चया फे ॄुवार| अंकात Ôजातीभेद मोडावयाचा ¹हणजे
काय करावयाचे?Õ हा लेख िलÍहला होता. तयात आ¹ह| असे दाखÍवले होते क|, ज=मजात
¹हणÍवणा¯ या परं तु वाःतÍवकपणे के वळ पोथीजात असणा¯ या या आजचया जातीभेदास
उचचाÍटÞयाचया काय| सहभोजन हे च अमोघ साधन आहे . रोट|बंद|ची बेड| तुटली क|,
जातीभेदाची नांगीच गळली ¹हणून समजावे! जातीभेद त|डणे ¹हणजे दसरे ु ितसरे काह|
करावयाचे नसून जातीभेदांचे पूव|चे जे एक महïवाचे उपांग असे, तया ¯यवसाय बंद|ची आज
जी गत झालेली आहे , तशीच रोट|बंद|ची गत कFन सोडली पाÍहजे.
पूव| जातीभेदाचे एक अतयंत महïवाचे लHण ¹हणजे ¯यवसायबंद| हे च होते. ॄा(णांनी
धो¯याचा, सुताराचा, लोहाराचा, धंदा करणे िनÍष@, लोहाराने मासोळ|चा िनÍष@, सुताराने
भटपणाचा िनÍष@. पण आज काय आहे ? धं²ाचा जातीशी काह| एक संबंध राÍहला नाह|.
जातीचा ू÷ िनराळा, धं²ाचा िनराळा. वाटे ल तयाने वाटे ल तो धंदा के ला तर| तयाची जात
जात नाह|, ह|च आज इतक| ठाम समजूत झालेली आहे क|, जणू काय तेच मूळचे
ौु ितःमृ तीपुराणोñ सनातन शाU होय! अगद| वेदशाळे तील गु³जीस जर| ¹हटले क|, Ôअहो, ते
गोडबोले ÍकराÞयाचे दु कान घालून बसले आहे त, शामभट ¹हशी ठे वून दधू Íवकतात आÍण
मवांडे कर ÍवÍवध Íवबे तयाचे (जनरल मच टचे) दकान ु घालून तयात Íवलायती बूट Íवकताहे त,
तयांना ॄा(णांनी जातीचयुत ठरवावे तर ते वेदशाUसंप=न गु³जीसु@ा आज अगद| ठामपणे
¹हणतील, Ôते काय ¹हणून? दका ु नाचा वा दधू ÍवकÞयाचा ॄा(णपणाशी काय संबंध? दकान ु
घातले ¹हणून काय ॄा(णाची जात बदलते वाटते? खुळा कु ठला! धंदा हा पोटापाÞयाचा ू÷.
जातीचा न¯हे !Õ धंदा लोहाराचा, वै²ाचा, डॉ4टराचा, गाड| वा~याचा, मोटार|चा, गव=याचा
कसलाह| के ला तर| िशं पी जातीत ज=मला तो जात िशं पीच लावतो. अपवाद अःपृ ँय धं²ाचा
तेवढा काह|सा आहे . पण यांÍऽक साहा³याने के ~यास तयाह| धं²ाने जात जात नाह|. मराठा,
ॄा(ण, वाणी जात न गमावता बुटांचा यांÍऽक कारखानदार होऊ शकतो. चामçयाने के लेले
पदाथ तर बेखटक शेकडो ॄा(ण, मराठा, वाणी दकानदार ु ूतयह| Íवकताहे त. ¹हणजे ूतयेक
ॄा(ण जर| मूळचे शू िाचे ¹हणून ठरलेले धंदे करतो असे नाह| तर| वाटे ल तया ॄा(णाने
तयाला वाटे ल तो धंदा के ला तर| तयाची जात जात नाह|. तीच Íःथती सव जातींची, धंदा
सुताराचा, जात गवळ|, धंदा लोहाराचा, जात क¯ हाडे ॄा(ण, धंदा गव=याचा, जात िशं पी, धंदा
िशं !याचा, जात गवळ| अशी नुसती Íखचड| होऊन जातीची नावे ¹हणजे धं²ापुरती तर| नुसती
आडनावे झालेली आहे त. धं²ाने जात जाते ह| समजूत आज ठार झाली आहे . ¯यवसायबंद| या
अथ| एकं दर|त तुटली आहे .
तशी रोट|बंद|ची गत झाली क| जातीभेद मरणाचया दार| बसलाच ¹हणून समजा. Ôधं²ाचा
हो जातीशी काय संबंध?Õ असे जसे आज अगद| भटिभHुकदे खील तावातावाने Íवचारतो आÍण
वाटे ल तो धंदा के ला तर| जात तशीच राहते ¹हणून जशी ठाम समज सवा ची झालेली आहे ,
तशीच जेव~याने जात जात नाह| अशी ठाम समजूत सव ऽ फै लावली क|, रोट|बंद|ची बेड|
तुटली. इतके च न¯हे तर जातीभेदाचीह| शं भर वष भरत आली असे समजÞयास हरकत नाह|.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७०
जातयुचछे दक िनबंध
ूतयेक ॄा(णाने वा मराçयाने इतर जातींबरोबर जेवलेच पाÍहजे, सहभोजन के लेच पाÍहजे
असा काह| रोट|बंद|ची Fढ| तोडÞयाचा अथ नाह|. जर कोणी ॄा(ण वा मराठा, वाणी
कोणतयाह| इतर जातीबरोबर जेवला, सहभोजनात भाग घेता झाला, तर| तयामुळे तयाची जात
जाÞयाचे काह| एक कारण नाह| अशी समज Fढावली क| रोट|बंद|ची बेड| तुटली. आज जसे
िभHुकसु@ा Íवचारतो क|, Ôधं²ाचा हो जातीशी काय संबंध? तसेच उ²ा तो Íवःमयाने Íवचार|ल
क|, जेवÞयाचा हो जातीशी काय संबंध? सहभोजनात कु णी जेवला तर तो तयाचया ¯यñ|चया
आवड| िनवड|चा ू÷ आहे . 7याला जो परवडे ल तो धंदा तयाने करावा, 7याला Íजथे परवडे ल
ितथे तयाने जेवावे! तयामुळे जात हो कशी जाणार?Õ असे आ°य 7यालातयाला वाटू लागले
क|, रोट|बंद|ची बेड| तुटली! कोणी ¹हणले, Ôअहो हे श¯द झाले, ¯याFया ठ|क आहे , पण गे~या
दोन तीन हजार वषा ची Fढ|, शाU, िशPाचार, Hांह| अतयंत बळावलेली िन लहानपणीच
रñमांसात मुरत जाणार| ह| रोट|बंद|ची भावना इतक| साफ बोलता बोलता उखडली जाणार
कशी? महादु घ ट!Õ
तयास उdर असे क|, Ôबोलता बोलताÕ ह| रोट|बंद|ची Fढ| उखडली जाणार नाह| हे अगद|
खरे . पण Ôकरता करताÕ माऽ ती Fढ| नामशेष करता येते. अगद| मोज4या दहा वषा चया आत
रोट|बंद|ची बेड| तोडन ू जातीभेदाचे कं बरडे च मोडता येते. हा नुसता आशावाद नाह|, तर कFन
दाखÍवलेला ूयोग आहे . कारण रHािगर|स आज रोट|बंद| हा जातीपातीचा Íजवंत भाग
राÍहलेला नसून ¯यवसायबंद|सारखीच ब¯हं शी तर| पांगुळली आहे .
२२.१ सहा वषा त रHािगर|ने रोट|बंद|ची बेड| तोडन ू टाकलीच क| नाह|?
सन १९३० चया गणेशोतसवात रHािगर|चया संघटक पHाचया वतीने रोट|बंद|ची बेड|
त|डÞयाची चळवळ हाती घेÞयाचा संक~प आ¹ह| ूकटपणे सोडला. लगेच मतूसाराची
धुम°ब| चालू झाली. परं तु मुFय भर सहभोजनात ती रोट|बंद| ूतयHपणे तोडन ू दाखÍवणा¯ या
कृ तीवरच संघटक पHाने Íदला. सहभोजनाची संतत धार धरली. संघटक पHाचे शेकडो Uीपु³ष
नावे छापून छापून, बÍहंकारांना त|ड दे ऊन ूकटपणे Ôजातयुचछे दनाथ अÍखल Íहं दू सहभोजनं
कÍरंयेÕ असे च4क संक~प सोडन ू सहभोजनांमागून सहभोजने वषा नुवष ठोठावीत राÍहले. भंगी
ते भटापय त कोणासह| आज असे ¹हणता येत नाह| क|, मी सहभोजनात जेवलेलो नाह|!
ॄा(ण, मराठे , महार, भंगी Uीपु³ष हजार हजार पाने सरिमसळ सहभोजनात सारखी जेवत
राÍहली. तयामुळे शेवट| जेवÞयाचा जातीशी संबंध असा रHािगर|त उरला नाह|. घरोघर बहश

:
ूतयक Íहं दू सहभोजनात तर| जेवत आहे Íकं वा सहभोजकाबरोबर तर| जेवत आहे . कोणचयाह|
जातीने जात ¹हणून तयांचया जातीतील कोणीह| सहभोजकावर जातीबÍहंकार टाकलेला नाह|.
रHािगर|स तो ू÷च िमटला आहे . धं²ाने जात जात नाह|. तशीच जेव~यानेह| जात जात
नाह|. हाच आजचा रHािगर|चा सामाÍजक दं डक, ¯यवहाराचे शाU, चालू Fढ| होऊन बसली
आहे . ¹हणूनच गे~या १९३५ चया गणेशोतसवी Íहं दसभेचया ू दशवाÍष क वाढÍदवसािनिमd
रोट|बंद|चा पुतळा हजारो लोकांचया जयजयकारात िन वा²ांचया िननादात जाळून भःम के ला
गेला!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७१
जातयुचछे दक िनबंध
रHािगर|ने पाच वषा त जर रोट|बंद| तोडली तर इतर नगरासह| ती तशीच त|डणे का श4य
नसावे? नुसतया बोलÞयाची, नुसतया ताÍïवक चÍव तचव णाची, नुसते अमुक के ले पाÍहजे हे मी
तु¹हास िन तु¹ह| मला के वळ सांगत सुटÞयाची खोड सोडन ू जो तो जातयुचछे दक सुधारक जे
करावयाचे ते कF लागला पाÍहजे. 7याने तयाने ःवत: नावे दे ऊन ूकटपणे िन पुÞयकत ¯य
¹हणून सहभोजनात ूकटपणे जेवत राÍहले पाÍहजे! के ली, आचरली, ःवत: कFन सोडली क|,
सुधारणा होतेच होते, Fढ| तया ूमाणात तुटतेच तुटते. इतर बहतेक

बांतीस जे लागू पडते
तेच समथा चे सूऽ सामाÍजक बांतीसह| लागू पडते क| -
वÍ=ह तो चेतवावा रे ! चेतÍवतािच चेततो!!
के ~याने होत आहे रे ! आधी के लेिच पाÍहजे
Hा कारणासाठ|च आ¹हास आजचा हा Ôसहभोजनांचा धुमधडाकाÕ हा लेख िलÍहÞयात
Íवशेष आनंद वाटत आहे . कारण क|, रोट|बंद| त|डÞयाचे हे लाभ आहे त िन ते आहे त,
जातीभेद असा त|डावा िन तसा, सहभोजने कशी करावी िन का करावी, या नुसतया
का°याकु ट|मºये, नुसतया शाͯदक योजना चिच Þयामºये हा लेख दवडÞयात येणारा नाह|. तर
रोट|बंद| ह| अमुक अमुक Íठकाणी अम4या अम4यांनी तोडन ू दाखÍवली आहे . काह| तर| काम
कFन दाखÍवले आहे हे सांगÞयाचा योग या लेखात जुळून येत आहे .
नुसतया योजनांचा आÍण श¯दांचा आ¹हांस आता अगद| ितटकारा आला आहे . तयाच तया
योजना खलीत िन तेच ते शाUाथ चघळ|त बसÞयात तीन Íपçया गे~या! रानçयांनी 7या
योजना आख~या, Íटळकांनी 7या ूितपाÍद~या तयाच पु=हा पु=हा ह| Íपढ|सु@ा िलह|त,
आखीत, सांगत बसली आहे . पण तया योजनांपैक| शतांश कामाचासु@ा उरक ¹हणून झाला
नाह|. जो तो दसु ¯ याने काय करावे हे सांगतो. दर Íदवशी मािसक, साBाÍहक, दै िनकांचे भारे चया
भारे , नुसतया तयाच तया शाͯदक योजना, नुसती तीच ती ताÍïवक चचा , तीच ती अमुक
करावे ची रडकथा गात बाहे र पडत आहे त. पण काड|चे कामसु@ा ःवत: कFन दाखÍवणारा, ह|
अमुक योजना पार पाडली ¹हणून सांगू शकणारा, हजारात एक आढळत नाह|! अशा Íःथतीत
रोट|बंद| त|डÞयाचया काय| तर| Ôह| पाहा अमुक सहभोजने घडवून ूकटपणे तोडन ू टाकली,
तया ूकरणी काह| तर| काम कFन दाखÍवलेÕ हे सांगÞयाचे समाधान आ¹हास हा लेख
िलह|ताना लाभत आहे . यासाठ| या लेखाचे आ¹हांस Íवशेष महïव वाटते.
रोट|बंद| का तोडावी िन कशी तोडावी या Íवषयाची नुसती शाͯदक चचा करणा¯ या पाचशे
लेखांपेHा पूवा ःपृ ँयांसु@ा सरिमसळ पंगतीत जेवून ती ूतयH िन ूकटपणे तोडन ू टाकणारे
पाचजणांचे एक सहभोजन हे अिधक महïवाचे आहे !
रोट|बंद| त|डणे श4य आहे हे रHािगर|ने ःवत:चया कृ तीने िस@ कFन दाखÍवले. ह|
घोषणा करÞयासाठ| जे¯हा गे~या सन १९३५ चया गणेशेतसवी रोट|बंद|चया पुत=यास
समारं भपूव क एका ॄा(ण िन महार त³णाचया हःते आग लावून Íदली, ते¯हा आ¹ह| के ले~या
भाषणात असे सांिगतले होते क| जी आग तु¹ह| आज सा¯ या महारा¶ाचया एका कोप¯ यात
चेतवीत आहा, ितचया Íठण¹या सा¯ या महारा¶भर उडतील! आÍण रोट|बंद|ची राखरांगोळ| कFन
टाकतील! ते आमचे भÍवंय एका वषा चया आत इत4या वेगाने खरे ठF पाहत आहे क|, ह|

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७२
जातयुचछे दक िनबंध
समाजबांती घडवून आणÞयासाठ| उतावीळ झाले~या रHािगर|चया जातयुचछे दक पHाससु @ा
थोडे फार सा°य समाधान वाटावे! रHािगर|चया जातयुचछे दक आंदोलनाचे लोण पव तापलीकडे
नेऊन महारा¶ात पोचÍवÞयाचे हे ौे य मु Fयत: 7यांचयाकडे आहे , रHािगर|चया समाजबांतीचया
होमकुं डातुन उडन ू जी पÍहली Íठणगी महारा¶ात पडली, ती ¹हणजे ौी. अनंतराव गिे हे च
होत. Íहं दसभेचया ू दशवाÍष क महोतसवात गणेशेतसवी डॉ. मुंजे महाशयाÍदक महारा¶ातील थोर
थोर पुढार|, संपादक िन काय कत रHािगर|स आमंÍऽले गेले, तयातच मुंबईचे ौी. अनंतराव गिे
हे रHािगर|स आले होते. तयांनी Hा पोथीजात जातीभेदोचछे दक आंदोलनाचे चाललेले
रHािगर|तील काय ःवत: पाÍहले. हजारावर Uीपु³षांची झडणार| आॄा(णभं¹यांची सहभोजने
तयात ःवत: भाग घेऊन िनर|ÍHली आÍण तेच काय महारा¶भर फै लावÞयाचा यथाशñ| यH
कर|न असे ूित7ापून तयांनी तया Íदवसापासून तयांचया िनभ|ड साBाÍहकासह आंदोलनास
वाहन

घेतले. दसु ¯ यांनी रोट|बंद| सोडÞयाचया काय| यंव करावे िन तयंव करावे असा
बोलघेवडे पणा कFनच ते थांबले नाह|त तर तयांनी ते काय ूतयHपणे ¯यवहाFन टाकÞयासाठ|
एक काय कत| संःथाह| काढली.
२२.२ झुणकाभाकर सहभोजन संघ
ौी. गिे यांचया डो4यातून िनघालेली Ôझुणकाभाकर सहभोजनाचीÕ 4लृ िB ह| तयांचया
आजवरचया अनेक 4लृ Jयांूमाणे एक नुसती चटकदार 4लृ Bीचा काय ती राÍहलेली नसून एक
दरवर ू पÍरणाम करणारे रा¶ीय काय होऊन बसलेले आहे . आपला नावाचा तेवढा एक भपके बाज
संघ पण कामाचया नावाने माऽ पू7य अशी तया संःथेची Íःथती नाह|. अगद| ूथमपासून
अनंतराव गिे यांनी तया संघाचया नावाूमाणे काय ह| कFन दाखÍवÞयासाठ| अंगी कP के ले
आहे त. तयांना ौी. अऽे, ौी. खांडे कर आद|कFन अनेक उतसाह| Íहं दू संघटनी गृ हःथांचा
मन:पूव क पाÍठं बा िन सहकाय लाभले. तयायोगे Hा झुणका भाकर सहभोजन संघाने Hा एका
वषा चया आत Íजतक| मोठमोठ| सहभोजने घडवून आणली आहे त क|, रोट|बंद|ची बेड| तयांचया
घणाघावाखाली अ~पावधीतच करकF लागली! कारण तया सं घाचया वतीने ¹हणून घडले~या
सहभोजनांचया योगे रोट|बंद| ूकटपणे तोडन ू टाकÞयाच एक ूबळ ूवृ dी इकडे ितकडे उqभवू
लागली आहे . Íकं बहना

तो संघ ¹हणजेच ह| ूवृ dी! ती काह| संःथा न¯हे , घटना न¯हे ,
सभासदांची Íटपणी न¯हे , ÍविशP नावदे खील न¯हे तर झुणकाभाकर सहभोजन संघ ह| ूवृ dी
आहे ! जो कोणी येथे वा तेथे कोणतयाह| नावाखाली वा नावावाचून पण जातयुचछे दनाथ ¹हणून
ूकटपणे अÍखल Íहं दू सहभोजनात भाग घेतो आÍण नाव छापून रोट|बंद|ची बेड| तोडन ू
टाकतो, तो झुणकाभाकर सहभोजन संघाचा सभासद, ह|च तयाची घटना!
२२.३ सात वषा पूव| रHािगर|ने समाजबांतीची के लेली उठावणी आज महारा¶
¯यापीत चालली आहे !
झुणकाभाकर सहभोजन सं घाूमाणेच, अनेक मंड=या, संघ, Íहं दू सहभोजनांची झोड कशी
उडवीत आहे त, हजारो ूामाÍणक ःवयंसेवक िन ःवयंसेÍवका ूकटपणे रोट|बंद|ची बेड| तोडन ू
टाकू न जातीभेदाचे कं बरडे च मोडन ू टाकÞयास पुढे सरसावत आहे त Hाची जाणीव एकएकçया

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७३
जातयुचछे दक िनबंध
सहभोजनाची यऽतऽ छापलेली ःफु ट बातमी के ¯हा तर| वाचून Íजतक| ¯हावी तशी होत नाह|.
पण तया सवा ची संकिलत Íटपणी पुढे ठे वताच जो सहज पÍरणाम मनावर होतो, तयामुळे माऽ
Hा चळवळ|चे खरे बळ नीट र|तीने मापता येते. यासाठ| आ¹ह| गे~या सहा मÍह=यात
रHािगर|ने के ले~या उठावणीचा फै लाव महारा¶भर कसा होत चालला आहे हे ÍठकÍठकाणी
झाले~या सहभोजनातील काह| ूमुख सहभोजनांची एक Íटपणी या लेखात खाली दे त आहोत.
ती Íद¹दश नापूरतीच अस~याने काह| सहभोजनांची नावे तयात गळली तर कोणी Íवषाद मानू
नये. आठवतात तयातून थोड| फार उदाहरणे दे णेच काय ते अशा संÍHB ूितवृ dात ःथलाभावी
श4य असते.
गे~या Íडसबर १९३५ पासून -
१) झुणकाभाकर सहभोजन संघाचे पुणे येथे ौी. राजभोज यांचया घर| झालेले ूकट
सहभोजन
ौी. बापूराव राजभोज हे चांभार पुढार|. हे सहभोजन चांभारवाçयात झाले. चांभार भिगनींनी
ःवयंपाक कFन तयात वाढले आÍण अºयH के शवराव जेधे हे होते. सहभोजनात ौी.
काकासाहे ब गाडगीळ,
ौी. वैशं पायन, ौी. अ. ह. गिे ूभृ ती गृ हःथ आÍण ॄा(ण मराठे ूभृ ती ÔउचचÕ जातीची
अनेक मंडळ| होती. तयातह| Íवशेष क|, चांभाराहन

खालचे समज~या जाणा¯ या मांग अःपृ ँय
बंधूंचे पुढार| ौी. सकट हे ह| राजभोजांचया पंगतीस जेवले. नावे छापली होती. सव 7Pीने हे
सहभोजन रोट|बंद|चा पुरता खुदा उडÍवणारे होते. (Íडसबर १९३५)
२) भेलसा, ¹वा~हे र येथे सहभोजन - हÍरजन सेवक संघाचे ौी. दाते, सुर िजी माःतर,
म=नुलालजी, पंÍडत काशीनाथ ूभृ ती अनेक ःपृ ँयाःपृ ँय मंडळ|ंनी भाग घेतला. ःवयंपाक
करणा¯ यांत िन वाढणा¯ यांत चांभार मंडळ|ह| होती. नावे छापली. (ता. २४-१२-१९३५ - ःवरा7य
खांडवा)
३) रा¶सभा सुवण महोतसव सहभोजन - हे मुंबईस झाले. ौी. नÍरमान ूभृ ती थोर थोर
पुढार| पंगतीत होते. सोळाशेवर पान झाले. तयात पाचसहाशे पूवा ःपृ ँय मंडळ| होती. पण
उणीव एवढ|च एक राहन

गेली क|, समम नावे छापली गेली नाह|त. नावे छाप~यावाचून
सहभोजनाचा मुFय उ£े श जो Fढ| ूकटपणे त|डणे तो साधत नाह|.
४) नायगाव (वसई) - येथे शु @|कृ त को=यांशी आजवर रोट|¯यवहार बंद असे. तो करावा
या मताचया काह| जु=या कोळ| मंडळ|ंनी तया शु @|कृ तांशी सहभोजन के ले. इतके च न¯हे , तर
शर|रसंबंधह| घडवून आणले. जोवर आपण शु @|कृ तांशी रोट|बंद| िन बेट|बंद|ची बेड| तोडून
सं¯यवहार कर|त नाह| तोवर शु @| कधीह| ूबळ होणार नाह|. शु @| हवी तर रोट|बंद|ची बेड|
तोडलीच पाÍहजे! पुÞयाचया शु @|सभेत
ौी. मसुरकर महाराज, ौीमत् शं कराचाय कू त कोट|, पाचलेगावकर महाराज यांचया अनुमतीने
शु @|कृ तांशी पूव वत् रोट|¯यवहार करावा हा ठराव झाला. Hा थोर पुढा¯ यांनाह| ह| सुधारणा
शेवट| पटली हे चांगले झाले.

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७४
जातयुचछे दक िनबंध
५) राजपुताना Ôूगत Íहं दबंधू ू Õ यांचे सहभोजन - जातयुचछे दक संक~पपूव क चारशेवर
ःपृ ँयाःपृ ँय मंडळ|ंनी भाग घेतला. परं तु सव नावे ितकडे चया पऽांतून छापली क| नाह| ते
कळले नाह|.
६) झुणकाभाकर संघाचे मुंबईचे पÍहले दांडगे सहभोजन - ितक|ट Íवकत घेऊन सहाशेवर
मंडळ| जेवली. रोट|बंद| तोडÞयाचा तोडÞयाचा जातयुचछे दक संक~प ःपPपणे सोडनच ू हे तूत:
Íहं दसंघटनाथ ू घडलेले अशा ूकारचे मुंबईचे हे च पÍहले सहभोजन होय. पूव| ूाथ ना समाजाची
सहभोजने कै . चंदावरकराÍदकांचया खटपट|ने काह| झाली. तया काळ| आप~या हाती होता तो
तो यH तया तया आ² सुधारक मंडळ|ंनी के ला हे तयांना Íवशेषच भूषणाःपद होते हे ह| खरे च.
तयांनी पेरलेली बीजे ¯यथ ह| गेली नाह|त हे ह| खरे . पण सहभोजनांची जातयुचछे दक सतत िन
संघÍटत चळवळ अशी उठावणी, जी रHािगर|ने के ली, ितचया Íहं दू संघटनाचया ¯यापक तïवांवर
अिधÍ8लेले असे ःपृ ँयाःपृ ँयांचे इतके मोठे सहभोजन ¹हटले ¹हणजे मुंबईला हे च पÍहले होय!
ूो. गजिगडकर, डॉ. वेलकर ूभृ ती अनेक पुढार| आÍण ॄा(ण, HÍऽय, शू ि, महार, चांभार
ूभृ ती सव जातीचे Uीपु³ष पंगतीत सरिमसळ बसले होते. ! Ôिनभ|डÕ मºये नावे ूिस@|ली
होती. हे सहभोजन सव 7Pींनी महïवाचे होते.
७) इं दरू साÍहतयसंमेलनात सहभोजने - तेथे जमले~या मंडळ|त तया मराठ|
साÍहतयसंमेलनाचे अºयH ौीमंत पंतूितिनधी औं धकर हे ह| होते. समाभसदांÍदक सवा चा
ःवयंपाक 7या पाकशाळे त होई तीत Ôशारदाराजे होळकर वसितगृ हाÕतील पूवा ःपृ ँय मुली इतर
ःवयंसेÍवकांसह सरिमसळपणे ःवयंपाक, वाढणे, चहापाणी इतयाद| कामे कर|त होतया.
साÍहÍतयकांनी जातीिनÍव शेषपणे, सरिमसळ पंगतीत बसून सहभोजने झोडली. तया ःवयंपाकाद|
अ=नपाणी ¯यवःथेत खपणा¯ या कु माÍरकांची नावे मंजुळा, चंिभागा, लआमी,
सौ. निगना राजा. पण या सहभोजनात एक ¯यंग राÍहलेच. ते ¹हणजे तयातील नावे छापली
नाह|त! कारण ती नावे गुB राÍह~यामुळे ितथे चापून ःपृ ँयाःपृ ँयांसह प4वा=नावर हात
मारलेले Ôसुवण मºयमीÕ अनेक साÍहÍतयक परत पुÞयामुंबईस आपाप~या घर| येताच सोव=या
गोPी बोलतात. Ôनाव छापून जे सहभोजन होते तेवढे च काय ते चुक|चे!Õ ह|च एका सोनेर|
टोळ|ची सुवण मºयाची ¯याFया आजकाल ठरली आहे ! तया सोनेर| टोळ|चा हा िम°याचार
उघडक|स आणणे अवँय अस~यामुळे कोणाचयाह| सहभोजनात ते भाग घेतातसे Íदसले क|
तयांची नावे चापून छापीत चलावे! (Íडसबर १९३५)
८) पुÞयाचया Íहं दमहासभेचया ू ःवा. म. चया वतीने Íदलेले सहभोजन - यात शेकडो
मोठमोठ| ःपृ ँयाःपृ ँय मंडळ|, िनरिनरा=या ूांतातली, सरिमसळ पंगतीत जेवली. पण ¯यंग
जे राहन

गेले ते हे च क| तयांची नावे छापली गेली नाह|त. तयात~या तयात िनभ|डकारांनी ौी.
िशखरे , ौी. तातयाराव के ळकर ूभृ ती काह|ंची नावे पूवा ःपृ ँयांसह सरिमसळ सहभोजन
करणारात छापली हे बरे झाले. तशीच जर का सवा ची छापली जाती तर सुवण मºयिमकांची
एक मोठ| सोनेर| टोळ| पाडाव होऊन सहभोजक संूदायाचया छावणीत आणता आली असती.
पण तसे न झा~यामुळे तया सहभोजनात पुFखा झोडलेले Íकतयेकजण अजूनह| सहभोजनास
एक अितरे क| चळवळ ¹हणून साळसूद लबाड| करÞयास मोकळे राÍहले आहे . (Íडसबर १९३५)

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७५
जातयुचछे दक िनबंध
९) भावसार मंडळ|ंचे शहाबाद येथील सहभोजन - भावसार मंडळ| ौी. हं चाटे यांचया
क=येचया ल¹नािनिमd आली असता शहाबादचे ौी. सुलाखे यांनी पूवा ःपृ ँय मंडळ|स
जेवावयास बोलावले. सव मंडळ|ंचया अनुमतीने मुFय पंगतीचया समोरच पूवा ःपृ ँयांसह
बसणा¯ यांची सहभोजक पंगत बसली. दावणिगर|चे नरिसंगराव आंबेकर, शहाबादचे हं चाटे , ौी.
सुलाखे ूभृ ती मंडळ|ंनी तया सहभोजनात भाग घेतला. इतर ल¹नमंडपी मंडळ|ंनीह| ते
सहभोजनकृ तय जातीबÍहंकाय मानले नाह|. भावसार मंडळ|ंची ह| ूगतीÍूयता Íवशेष
उ~लेखनीय आहे . (भावसार HÍऽय Íद. १५-२-१९३६)
१०) िचंचोली (Íज. पुणे) येथील सहभोजन - Hा सहभोजनाचा Íवशेष हा क|, यात
िनमगाव, दे ह

, भोसर|, क पूर, जांभूळ ूभृ ती वीसएक खेçयांतील पूवा ःपृ ँय मं डळ| आली होती.
महार, मांग, चांभार इतर अःपृ ँयांतील रोट|बंद जातींनीसु@ा रोट|बंद| तोडली. पाचशेवर पान
झाले. (Íद. १-३-३६) या सहभोजनास १८ ते २० Fपये खच आला! कारण ौी. गायकवाड यांनी
बाजर| आणली आÍण ती अनेक घरांत वाटन ू Íदली. तया ूतयेकाने ती घर| दळून, भाकर|
तयांचया राशी भोजनःथळ| पोचÍव~या. तयामुळे कोणालाच ऽास न पडता थोçया खचा त
भागले! ह| सांगÞयासारखी युñ| खर|च! (िनभ|ड)
११) कराचीचे ÔिमऽमंडळÕ सहभोजन - रावबहादरू मुजुमदार यांचया ूयHे पार पडले.
तीनशे पाने झाली. ःपृ ँयाःपृ ँय सरिमसळ पंगतीत जेवले. ूोफे सर जु=नरकर, डॉ. तांबे,
बाबुराव गिे , अणावकर, Ôिसंधमराठा कतÕ, डॉ. मुजुमदार, रावबहादरु ज. वा. मुजुमदार,
¯हाईसरॉय क पचया उçडार ःपध त दसरा ु बमांक पटकावणारे ूिस@ वैमािनक गाडगीळ इतयाद|
थोरथोर मंडळ| होती. नावे छापली. हे एक महïवाचे सहभोजन होते. (२५-२-३६)
१२) मुंबईचे झुणकाभाकर संघाचे दसरे ु दांडगे सहभोजन - अनंतराव गिे , ौीमती वागळे ,
को~हापूरचे Ôसतयवाद|कारÕ पाट|ल इतयाद| मंडळ|ंचया पÍरौमे ितÍकटे लावून घडवून आणलेले
हे मुंबईचे दसरे ु सहभोजन पÍह~याहन

दांडगे झाले. एक हजार पाने उठली! महार, मांग,
ॄा(ण, मराठा, चांभार, वाणी, भंगी, ूभू, भंडार| ूभृ ती अनेक जातींचे Uीपु³ष सरिमसळ
पंगतीत जेवले. Ôज=मजातजातयुचछे दनाथ अÍखल Íहं दू सहभोजनं कÍरंयेÕ हा संक~प!! शेकडो
नावे ःतंभचे ःतंभ भFन छापली. ूोफे सर, वक|ल, डॉ4टर, संपादक इतयाद| सुिशÍHत
पुढा¯ यांची अशी दाट| उडाली होती क| कोणास इथे Íद¹दश नाथ उ~लेखावे हे च आ¹हास कळत
नाह|.
१३) सांताबू झचे ÔÍहं दसंघ ू Õ सहभोजन - अºयH डॉ. उदगांवकर हे Íहं दू संघटनाचे ूिस@
पुढार| होते. ौी. वद (Íवहारकत), मानकर (वसुंधराकत ), ौी. नानाराव चाफे कर महाशय,
ौीमती वागळे , इं Íदराबाई िशक , नाथीबाई सावंत, लआमीबाई साने, ौी. काळे , मोÍहते, माने
इतयाद| िलंगायत, मराठा, ॄा(ण, महार, चांभार, ूभू, भंगी वैँयाद| जातीची मंडळ| सरिमसळ
होती. तीन मोçया पंñ| उठ~या. नावे छापली. (१५ माच १९३६)
१४) इं दरचे ू चटणीरोट| सहभोजन - पूवा ःपृ ँय मÍहला ःवयंपाकातह| होतया. जातयुचछे दक
संक~प ूकटपणे सोडून पंगती बस~या. रावबहादरू भांडारकर, ूो. पाट|ल, सौ. भांडारकर,
कÍण क इतयाद| ूमुख मंडळ| जेवली. नावे छापली. (Íद. २४-३-१९३६)

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७६
जातयुचछे दक िनबंध
१५) सांगली मांगवाडा सहभोजन - मांगांनी ःवयंपाक के ला. महार ूभृ ती अःपृ ँयांनी
रोट|बंद| जातीभेद पायाखाली तुडवून सहभोजन के ले. नावे छापली. (२४-३-१९३६)
१६) पुणे लंकर पूवा ःपृ ँय सहभोजन - महारांचया ल¹नसमारं भात महार, मांग, मोची
एकऽ जेवले. (१७-३-१९३६)
१७) पुÞयाचे टोलेबाज झुणकाभाकर सं घ सहभोजन - पुÞयाचया या अतयं◌ंत यशःवी
सहभोजनाने तर सहभोजनाचा उचचांक पटकावला! एक हजारावर पाने उठली. ितÍकटे होती.
ज=मजात जातयुचछे दनाचा च4क संक~प सोडन ू सहभोजन झाले. ूो. अÞणाराव कव, Íू.
आठवले, सर गोÍवंदराव माडगावकर, रा. ब. सहॐबु@े , बालगंधव ूभृ ती सव जातींचे अनेक
सुूिस@ पुढार|, Íव²ाथ|, मÍहला शेकडो ःपृ ँयाःपृ ँय मंडळ|ंचया पंगतीमागून पंगती उठ~या.
7ानूकाश, िनभ|ड पऽांतू न शेकडो नावे छापली गेली. को~हापूरचया सतयवाद|चे संपादक
पाट|ल, िनभ|डचे गिे होतेच. Íू. ू. के . अऽे, खांडे कर हे साÍहÍतयक िन काकाराव िलमये
Hांनी आटोकाट मेहनत कFन हे आजवरचया संमेलनातील अगद| उचचांक पटकावणारे
सहभोजन घडवून आणले! (२२-३-३६)
१८) अमरावतीचे झुणकाभाकर सहभोजन संघटनपुढार| शेठ प=नालाल िसंघई, व¯ हाड
दे शपांडे , ौी. कु ¯ हाडे या सवा नी मेहनत के ली. रोट|बंद| त|डÞयासाठ| ¹हणूनच ःपृ ँयाःपृ ँयांची
चारशेवर मंडळ| सरिमसळ जेवली. वाढणे ःवयंपाकसु@ा ःपृ ँयाःपृ श मंडळ|ंनी सरमिमसळपणे
के ला. (७-४-३६)
१९-२०) को~हापूरची दोन झुणकाभाकर सहभोजने - सतयवाद|चे संपादक पाट|ल Hांचया
मेहनतीने अ~पावधीत को~हापूरला दोन मोठमोठ| सहभोजने जातयुचछे दनाचा संक~प सोडन ू
झडली. महारवाçयात मºयेच दसरे ु दांडगे सहभोजन झाले. पाचशेवर Uी-पु³षांनी भाग घेतला.
मुंबईचे गिे , ूभातचे संपादक Íवजयकर, डॉ. कांबळे , सdूर, लालनाथजी इतयाद| अनेक ॄा(ण-
ॄा(णेतर मंडळ|ंनी भाग घेतला, ःथलाभावाःतव इथे ूमुख नावेसु@ा दे ता येत नाह|त.
(सतयवाद| Íद. १०-४-१९३६)
२१) क¯ हाड येथील झुणकाभाकर संघाचे सहभोजन - जातयुचछे दनाचया च4क संक~पाने
अनेक ःपृ ँयाःपृ ँय मंडळ|ंनी सहभोजनात भाग घेतला. ौी. सdू र, ौी खानोलकर, ौी. गिे ,
बुqºया गेले होते. पवार महाशयांनी फार कP घेतले. (एÍूल)
२२) क~याणचे झुणकाभाकर संघाचे सहभोजन - पेठे बंधू यांनी मेहनतीचा पुढाकार
घेतला. ऍ. खंडे राव मुळे , भाई गोडे बोले, अ. ह. गिे , डॉ. फडके , िभवंड|चे भागवत, उÍकडवे, डॉ.
सबनीस, करं द|कर, भोसेकर, ौी. म. वद , डॉ. भालेराव, जगताप, डे ͯहड (Íभ°न), गांगल, बी.
एस. सी., डॉ. कु ळकण| इतयाद| शं भर एक मंडळ| ःपृ ँयाःपृ ँयांसह सरिमसळ जेवली. ितक|टे
होती. नावे छापली. (२५-४-३६)
२३) सावंतवाड|चे सहभोजन - हÍरजन सेवक संघ रHािगर| यांचया Íव²माने एक मोठे
सहभोजन सावंतवाड|स झाले. सावंतवाड|चे कारभार| महाशय हे ःवत: शं भरस¯वाशे महार
चांभाराÍदक पूवा ःपृ ँयांसह सरिमसळ पंगतीत बसले होते. अनेक ॄा(ण, मराठा, वाणी ूभृ ती

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७७
जातयुचछे दक िनबंध
मंडळ|ंनी तयात भाग घेतला. रोट|बंद| ूकटपणे तोडÞयाचाच सं क~प सुटला. नावे ूिस@|ली
होती.
या मुFय मु Fय सहभोजनांवFन ह| रोट|बंद|ची बेड| तोडन ू टाकÞयाची सÍबय चळवळ
गे~या सहा मÍह=यात कशी झपाçयाने महारा¶भर फै लावत चालली आहे हे िनÍव वादपणे कळून
येईल. तर| या सहभोजनामºये रHािगर|तील गे~या सहा मÍह=यांतील सहभोजने आ¹ह|
मोजली नाह|त. गंधव नाटक मंडळ|चे ौी. बापूराव राजहं स यांनी Íदलेले सहभोजन, रHािगर|स
दर पंधरवाçयास एक तर| सहभोजन नावे छापून, ज=मजात जातीभेदोचछे दनाथ घडतच आले
आहे ! पण ःथलाभावाःतव तयांची Íटपणी इथे दे ता येत नाह|.
पण हा नुसता आरं भ आहे . Hाचया शतपट|ने बलशाली असा सहभोजनांचा भÍडमार चालू
झाला पाÍहजे. आणखी पाच वष तर| ती सहभोजने तयाच तया Íठकाणी पु=हा पु=हा झडत
राÍहली पाÍहजेत आÍण तो संूदाय फै लावत ूतयेक खेडे गावात सु@ा सहभोजने ह| ूतयह|ची
एक घटना होऊन बसली पाÍहजे.
२२.४ शाळा कॉलेज-संमेलने यांचयातील सहभोजकांची नावे छापा!
या कामी आता Íव²ा°या ना सहजासहजी एक महïवाचे साहा³य दे ता येÞयासारखे आहे .
शाळांतून नगरोनगर| Íव²ा°या ची संमेलने ूितवष| होतात. तयामºये बहतेक

Íव²ाथ|
सहभोजनी पंगतीतच सरिमसळ बसतात. पण नावे छापली जात नस~यामुळे तेच Íव²ाथ| घर|
गेले क| पु =हा सोवळे ओवळे होतात! सहभोजनात उघडपणे बसत नाह|त आÍण शाळा-कॉलेजे
सोडन ू ते उ²ोगास लागले क|, सनातनी पुढार|, अमुक वक|ल वा अमुक डॉ4टर वा अमुक
संपादक ¹हणूनह| िमरवू लागतात. सहभोजने हा अितरे क आहे ¹हणून लोकांत त|डदे खली
पाÍटलक| कF लागतात. या िम°याचार| लोकांना असे दट!पी ु वत न कF दे ता कामा नये.
यासाठ| शाळा-कॉलेजांतील ूतयेक संमेलनामºये जो जो Íव²ाथ| सहभोजनाचया सरिमसळ
पंगतीस जेवील तयाचे नाव छापून टाकले जावे.
संमेलनातील ¯याFयाने, नकला, पाÍरतोÍषक ूभृ ती सार| माÍहती जर वृ dपऽी ते
संमेलनकत छापतात, तर तेथे उघड पंगतीत जेवणारात सरिमसळ कोण कोण बसले हे ह|
छापÞयाचा वृ dपऽांना अिधकार पोचतो. ह| संमेलने घरगुती गृ H संःकार न¯हे त - ते जिनक
(Public) िन ूकट (जाÍहर) समारं भ होत. ते¯हा जातयुचछे दक पHाचे अिभमानी असणा¯ या
शेकडो सहभोजक Íव²ा°या नी यापुढे तयांचया समH सरिमसळ पंगतीत जे जे जेवतील तयांची
तयांची नावे छापून ूिस@|साठ| िनभ|डकडे वा इतरऽ धाडावी. अशी नावे छापत जातील तर ह|
शेकडो शाळा-कॉलेजातील संमेलने ¹हणजे रोट|बंद| बेड| त|डन ू टाकणारे Íबनखच| झुणकाभाकर
सहभोजन संघच होऊन बसतील. पण नावे छापली पाÍहजेत. तर| यापुढे ूतयेक संमेलनात
Íव²ा°या नी सहभोजन थाटन ू नावे छापून ²ावीत आÍण तया समाजबांतीस एक महïवाचे
साहा³य दे Þयाची संधी गमावू नये!

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७८
जातयुचछे दक िनबंध
२३ जातीभेदोचछे दक पHाचे जातीसंघÍवषयक धोरण कोणते असावे?
आजचया ज=मजात जातीभेदाचा उचछे द के ~यावाचून Íहं दरा¶ाचे ु सामुदाियक ऐ4य,
पराबमशñ| िन ूगतीHमता वाढणे आता दघ ट ु झालेले आहे , ह| गोP 7यांना पूण पणे पटली
आहे आÍण तया जातीभेदास उचचाटÞयासाठ| 7यांनी ¯यñ|श: वा संघÍटतपणे सब|य ूयH
चालÍवले आहे त, तयांचयापुढे हा ू÷ नेहमी दd ¹हणून उभा राहतो क| आजचया ज=मजात
जातीभेदाची संःथा जर आमूलात् मोडायची, तर ती मोडÞयाचया ूयHांचया मागा त उ¹या
असले~या Hा जातीसंघाचया ूचंड अडथ=याचे उचचाटन करÞयाचे सुलभातील सुलभ, अगद|
¯यवहाय असे आÍण =यूनात =यून हानीकारक असे कोणचे धोरण ःवीकारणे इP आहे ?
जातयुचछे दक पHाने Hा जातीसंघाशी कसलाह| संबंध ठे वू नये, Íकं वा ठे वायचा तर कसा
ठे वावा? तयांचयापासून काह| तर| उपयोग आहे त काय? आÍण असतील तर तयांचया पासून
होणार| अतयंत Íवघटक हानी टाळून तयांचा तो तातकािलक होत असलेला तेवढा पदरात पाडन ू
घेता येईल काय? Hा जातीसंघांना चुटक|सरशी नाह|से करणे श4य आहे काय? आÍण
नस~यास ते नाह|से होईतो तया द|घ संबमणकालात तया जातीसंघाचया उपिवी पाहाडांना कु ठे
वळसे घेऊन, कु ठे बगल दे ऊन, Íकं वा कु ठे ल¹गा लागेल तर ितथे तयांचया मधूनच बोगदे
पाडन ू =यूनतम ूितकाराचया धोरणाने आप~या जातयुचछे दक आंदोलनाची वाट कशी मोकळ|
कFन घेता येईल? जातयुचछे दक पHाचे जातीसंघाÍवषयक धोरण काय असावे?
या Íहं दू संघटनातील अतयंत महïवाचया Íवषयासंबंधी एक सुिनÍ°त काय बम आमचया
जातयुचछे दक पHापुढे असणे अतयंत अवँय आहे . एवçयासाठ| तया Íवषयीचे आमचे मत
आ¹ह| या लेखात Íवशदपणे एकदा सांगून टाकणार आहोत.
आमची जात ÔÍहं दू Õ इतर कोणतीह| पोटजात आ¹ह| मानीत नाह| Íकं वा आ¹ह| कोणतयाह|
जातीसंघाचे सभासद झालेलो नाह|!
या लेखाचया आरं भीच या Íवषयासंबंधी आमचया Íवषयी कोणताह| गैरसमज होऊ नये
¹हणून, हे ःपPपणे कळÍवणे अवँय आहे क|, आ¹ह| ःवत: Íहं दू जाती ह|च काय ती आमची
अन=य जाती मानतो. ःपृ ँय वा ॄा(ण वा िचतपावन ूभृ ती कोणचीह| पोटजात आ¹ह| मानीत
नाह| Íकं वा तशा कोणतयाह| जातीसंघाचे आ¹ह| सभासद झालेलो नाह|. रHािगर|चया िचतपावन
संघाचे आ¹ह| सभासद झालेलो आहो अशी भूिमका गेली दोन-तीन वष महारा¶ात जी
पसरलेली आहे , ती अगद|र िनराधार आहे . रा¶वीर ूभृ ती काह| पऽांनी ती जे¯हा ूिस@|ली
आÍण तीवर ट|कातमक लेख िलÍहले क|, जातयुचछे दनाचा एक|कडे पुरःकार कर|त असता
दसर|कडे ु आ¹ह| िचतपावन संघाचे सभासद होÞयाचे कपट| वत न चालÍवले आहे , ते¯हा आ¹ह|
तयाचा ूितवाद के ला होता. पण ितकडे काह| लोकांनी, तयांना सोयीःकर पडले ¹हणून दल H ु
करÞयाचे कपट| वत न अ²ापह| ःवत:च चालÍवले आहे . तयावाचून आमचया काह| ूामाÍणक
सहका¯ यांचया ºयानातच तो ूितवाद न आ~याने तयांनाह| बुचक=यात पडलेसे होऊन Ôिनभ|डÕ
ूभृ ती वृ dपऽांतह| मधूनमधून तयांना वाटले~या तया आमचया ÍवसंगतीÍवषयी शं काकु ल पण
सÍदचछ लेख येत आहे त. परं तु ती आमचया Íवरोधकांची ट|का िन सहका¯ यांची शं का मुळातच
िनराधार आहे . हे आ¹ह| या लेखात ूथमारं भीच ूकटपणे पु=हा सांगून टाक|त आहो. आ¹ह|

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १७९
जातयुचछे दक िनबंध
िचतपावन संघाचया दोन अिधवेशनात आमंऽणावFन उपÍःथत होतो िन आमहावFन दोन
¯याFयानेह| Íदली. पण तयातच आ¹ह| Íहं दू ह|च काय ती जात मानतो िन आजचा ज=मजात
¹हणÍवणारा पण वःतूत: िन¯वळ पोथीजात असलेला आÍण Íहं दसंघटनास ू सव तोपर| Íवघातक
ठरणारा जातीभेद मानीत नाह|, हे च अगद| ःपPपणे उqघोÍषले.
आ¹ह| एकदा मुंबई इलाखा महार जातीपÍरषदे चे अºयH होतो. मालवणला रHािगर|
अःपृ ँय पÍरषदे चेह| एकदा अºयH होतो. रHािगर| येथे भरले~या Íज~हा महार पÍरषदे चेह|
एकदा अºयH होतो. संगमे+रचया वैँय पÍरषदे त आमंÍऽत ¹हणून उपÍःथत होतो. इथे
अलीकडे च ःथापले~या मराठा िशHण पÍरषदे चया अनेक चालकांशी आ¹ह| ÍवचारÍविनमय
के ला. पण तयायोगे जसे आ¹ह| महार वा चांभार वा वाणी, मराठा जातीचे ठरत नाह| Íकं वा
तया जाती मानतो असे होत नाह|, तयाूमाणे तया िचतपावन संघात आमंऽणावFन गेलो,
तयांचयाशी ÍवचारÍविनमय के ला, ¹हणून िचतपानव जात तेवढ| आ¹ह| मानतो Íकं वा
जातयुचछे दक काय| ती जात तेवढ| अपवाद ¹हणून तशीच रोट|बंद, बेट|बंद ठे वावी असे
समजतो असा िनंकष काढणे हे अगद| चुक|चे होणारे आहे .
तयातह| रHािगर|चया िचतपावन संघाने इतर सव जातीसंघांना जे अितशय अनुकरणीय
उदाहरण घालून दे Þयाची ूगतीूीयता िन रा¶ीय जाणीव ¯यñÍवली आहे , तयायोगे तर
Íवघटकपणाचया आHेपातू न तो पुंकळ अंशी मुñ झालेला आहे . Íकं बहना

तयाचया मूळ
घटनेतच हे तïव मिथले जावे हा आमचया पHाचया वतीने आमहच के ला गेला. ते तïव असे
आहे क|, रHािगर|चया िचतपावन संघाचया काय बमातील -
‘...None of the activities of this society shall have any connections with any
movement for the creation and furtherence of disparity based on birth alone.’’
¹हणजे के वळ ज=मावरच अवलंबणार| कोणतयाह| मानीव उचचनीचतेची भावना हा संघ
संमतीणार नाह| आÍण तशा जातीजातीतीलच के वळ गृ ह|त धरले~या अशा ज=मजात ौे 8-
किन8पणास पुरःकाÍरणा¯ या कोणतयाह| चळवळशी सं बंध ठे वणार नाह|. 7या जातीची वा 7या
¯यñ|ची ूकट गुणांवFनच काय ती जी यो¹यता ठरे ल तीूमाणे काय ते ितला वागÍवले जावे
आÍण या सूऽानूFप िचतपावनांची तयांचया ूकट गुणाूमाणे जी ठरे ल तेवढ|च तयांची पाऽता
आÍण तया मानानेच इतर कोणतयाह| जातीचया तशाच यो¹य ¯यñ|ंना जे िमळावयाचे तेवढे च
तयांचे अिधकार! ते िचतपावन कु ळाचे Íकं वा ॄा(ण जातीचे ¹हणूनच काय ते तयांचे ज=मजात
ौे 8तव गृ ह|त धरले जावे, Íकं वा ज=मजात असे ÍविशPािधकार तयांना िमळावे, असे के वळ
बापाचया नावावर Íवकले जाÞयाचे िभकारडे मागणे न मागता दै वायdं कु ले ज=म मदायdं तु
पौ³षम् अशी बाणेदार महïवाकांHा तयांनी धरावी आÍण तशी ूकट गुणािधÍ8त यो¹यता
संपाÍदÞयाःतव संघÍटपणे यH करणारे जातीसंघ ःथापावयाचेच असेल तर ःथापावे. ¹हणजे ते
Íहं दसंघटनाचया ू रा¶ीय 7Pीने =यूनात =यून आHेपाह ठरतील. असाच आमह आ¹ह| आमचया
भाषणात तया संघास के ला आÍण तया सं घानेह| आप~या घटनेचया मुखबंधातच
(मेमोर डममºयेच) तया आशयाची वर|ल ूित7ा गोवू न टाकली. आप~या Íहं दरा¶ात ु आज जे
सहॐावधी जातीसंघ आहे त तया सवा नी जर हे च धोरण ःवीकारले, तर अÍखल Íहं दसंघटनांचया ू

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १८०
जातयुचछे दक िनबंध
काय| ते आज होत आहे त िततके तर| हानीकारक होणार नाह|त. ते कसे हे या लेखात आ¹ह|
यापुढे दाखÍवणारच आहोत.
२३.१ जातीभेदाचया Íवषार| सपा चा मुFय Íवषार| दात कोणता?
जातीभेद तोडायचा ¹हणजे काय करावयाचे याÍवषयीचा सÍवःतर Íवचार आ¹ह| आजवर
काह| लेखात जो के लेला आहे , तयातील या जातीसंघासंबंधी जी Íवधेये (point) ूथमत: लHात
घेतली पाÍहजेत, ती थोड4यात अशी -
१) आजचया जातीभेदात जे अतयंत Íवघटक असे मूळ तïव आहे , ते ¹हणजे हे च होय क|,
ूकट गुणांवFन कोणतयाह| ¯यñ|ची उचचनीचता न ठरÍवता ती, ती ¯यñ| कोणतया जातीत
ज=मली Íकं वा ती जाती एका ठराÍवक पोथीचया कोPकात कोणतया ःथानी सहॐावधी वषा पूव|
न|दÍवली गेली, या एका गोPी वFनच काय ती ठरÍवली जाते. के वळ ज=मानेच काय ती,
ूकट गुणांचा मुळ|च Íवचार न करता, मनुंयाची उचचनीचता ठरÍवली जाते, आÍण या िन¯वळ
मानीव िन पोथीजात उचचनीचतेचया आधारे मनुंयास ज=मत:च काह| ÍविशP अिधकार वा
¯यंगे तो ःवत:चया गुणाने तयास पाऽ आहे क| नाह| ते मुळ|च न पाहता, भोगता येतात वा
भोगावी लागतात. जातीजातीत जी वैमनःये िन बेक| उतप=न होते, तया सा¯ याचे मूळ या
ूतयH पाऽापाऽतेचा Íवचार न करता गृ ह|त धर~या जाणा¯ या, ज=मजात मान~या जाणा¯ या
ज=मजात उचचनीचतेत िन Íद~या जाणा¯ या ÍविशPािधकारातच साठÍवलेले आहे . जातीभेदाचया
ूाणघातक सपा चा मुFय Íवषार| दात तो हाच!
२) जातीभेदामुळे Íहं दसंघटनास ू अतयंत मारक झाले~या सव Fढ| िन वैमनःये Hा के वळ
मानीव अशा ज=मजात उचचनीचतेवर कशा अवलंबतात तयाची दहा-पाच उदाहरणे पाहा -
¯यवसायबंद| ह| उचच कु लात ज=मला तयाला, पाऽापाऽता न पाहाता, उचच धं²ाचा, आÍण
पोथीजात नीच छापाचया कु ळात ज=मला तयाला नीच धं²ाचा राखीव अिधकार दे ते. भटाचा
मुलगा मूख असला तर| भट, मराçयाचा मुलगा चोर, ¹याड असला तर| लढव³या ःपृ ँय,
भं¹याचा मुलगा बु@|मान असला तर| भंगी, महाराहनह|

नीच! आज ¯यवसायबंद| तुटलेली
असली तर| भट िन भंगी Hांची कामे तया तया पोथीजात छापाचया उचचनीचपणावर ज=मत:
वाटलेली आहे त. दसरे ु उदाहरण ःपश बंद|चे. काह| जातीत महार ¹हणूनच तो अःपृ ँय, मग
राजभोज, काजरोळकर वा आंबेडकर का असेना! आÍण ॄा(णात वा वाÞयात ज=मला ¹हणूनच
भटजी, शेटजी ःपृ ँय! मग तो ःवत: Hयी, पापी, Íदवाळखोर, दरातमा ु का असेना! ितसरे
उदाहरण, वेदोñ बंद|चे, िशवाजी महाराज शू िकु लात ज=मले, तुकाराम वाणी ¹हणूनच तयांनी
वेद सांगता कामा नयेत! अरÍवंद, ौ@ानंद, Íववेकानंद अॄा(ण ¹हणून सं=यासाचे वा
वेदपठनाचे अनिधकार|! आÍण िनरHर, वेदÍव4या वा वेडसर, सैपाक| असला तर| ॄा(ण
कु लातला ¹हणून उपिनषदांचा अिधकार|! सं=यासाची वUे तयाची पैतृ क संपदा! चौथे उदाहरण
रोट|बंद|चे. गिलचछ ॄा(ण असला, दे शिोह| बाळाजी नातू Íकं वा सू¯ याजी Íपसाळ असला तर|
तयाचयासह जेव~याने इतर ॄा(णांची वा मराçयांची जात जाणार नाह|, तो पाýत; पण अगद|
ःवचछ शाकाहार| वारकर|, दे वलसी चोखामेळा असला तर| तयाचयासह जेवताच ॄा(ण-
मराçयाची जात जाते, धम बुडतो. गांधीसहे जेवणे ॄा(णास व7य , मराçयास िनÍष@, पण

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १८१
जातयुचछे दक िनबंध
गदळ अशा कोणतयाह| ॄा(ण-मराçयाचया खाणावळ|त जेव~याने ती जात जात नाह|! महार
हा अगद| मृ त मांस खावू असला तर| उचचतर महार कु ळात ज=मला ¹हणूनच, माळकर|
शाकाहार|, साधू अशा सूरदासाचया Íकं वा भं¹याचया घर| जेवला क| पितत, जात जाते!
महाराहन

भं¹याचे कु ल ज=मजात नीच! बेट|बंद|ची गोPच बोलणे नको. लुळा, पांगळा, पापी
ॄा(ण वरला तर| ॄा(ण वधु पितत नाह|. पण ितने सुÍव², स¹य, ूभू गृ हःथाशी Íववाह
के ला क| ती पितत! दा³डा, मोळ|वाला मराठा वरला तर| मराठ|ण पितत न¯हे , पण ितने
राजभोजासारFया शाकाहार|, लोकसेवक, सुÍव² चांभाराशी ूीितÍववाह के ला तर ती बÍहंकाय ,
नीच, ितचे त|ड पाह

नये! खरा संकर ¹हणजे, संतती उdरोdर उतकष पावत नाह| ते ल¹न. हा
सुजिनÍव7ानाचा (Eugenicsचा) िनयम कशाशी खावा Hाचाह| पdा नाह|. या आजचया
जातीभेदाचा संकर ¹हणजे पोथीछाप उचच वा नीच जातीजातीतील Íववाह! मग तया वधुवरात
कोणी Hयी असो वा तयांची संतती ूकटपणे अधोध: जाणार| Íदसो! अगद| महाराची गोP
¯या. तयांचया मुलीला जर एखादा पाच Íपçयांचा िनरोगी, सुÍव², सुरे ख, सधन असा काठे वाड|
भंगी मुलगा वरÞयास सजला, तर तो महार कधीह| दे णार नाह|. पण काळा, घाणेरडा, रोगट,
अडाणी, िनध न का असेना, पण महार मुलगा पाह|ल. सुजिनशाUाचया 7Pीने उतकृ P संतती
होÞयास तो भंगी वरच युñ. तया महार मु◌ुलाला ती मुलगी दे णे ¹हणजे िनकृ P संततीला
आमंÍऽणे, तो खरा संकर! पण ती 7Pीच नाह|. कारण ॄा(ण-मराçयांूमाणेच तो महार
मुलगाह| महार जातीत ज=मला ¹हणूनच तया भंगी मुलापेHा उचच मानला जाणार -
महाराकडन ू सु@ा! आप~या जातीला भंगी जातीहन

उचचतर समजणार!
आज ऽावणकोर येथे मंÍदरे अःपृ ँयांना उघड| के ली ती एझुवा अःपृ ँयांना काय ती! पण
पालुवा िन पÍरया जातींना तयात ूवेश Íदलेला नाह|. पÍरयात काह|जण एझुवाइतके च
सुधारलेले आहे त. पण तयांना मंÍदरात येऊदे Þयास एझुवा अःपृ ँयांचाह| Íवरोध आहे ! एझुवा
ःवत: इतरांचे अःपृ ँय असले िन इतरांचा तयांना तो घोर अ=याय वाटत असला, तर| तेच
एझुवा जे¯हा पालुवा िन पÍरया यांना अःपृ ँय मानतात ते¯हा तो माऽ तयांना अ=याय न
वाटता सनातन धम वाटतो, िन तेच अःपृ ँय एझुवा पालुवांना िन पÍरयांना अःपृ ँय मानतात.
पालुवा 7या मंÍदरात िशरे ल ते माऽ खरे च बाटे ल असे समजतात! कारण एखा²ा एझुवाइतकाच
पÍरया ¯यñ|श: सुधारलेला असला, तर| तो नीच जातीत ज=मलेला! ःपृ ँयांचया पोथीत एझुवा
ज=मत: नीच! एझुवांचया पोथीत पालुवा, पÍरया ज=मत: नीच!
य²पी आप~या रा7यातील रा7यमंÍदरे एझुवा अःपृ ँयांना अगद| सताड मोकळ| करÞयात
ऽावणकोरचया महाराजांनी आÍण तयांचे कारभार| ौी. रामःवामी अ³यर Hांनी अतयंत
अिभनंदनीय सुधारणा के ली आहे , तर|ह| रHािगर|चया पिततपावनाद| मंÍदराूमाणे महारांनाच
न¯हे , तर भं¹याÍदक यचययावत् Íहं दं ना ू मंÍदर ूवेश समानतेने दे Þयात जातीभेदाचे कं बरडे च जसे
पुरतेपणी मोडले गेले आहे , तसे ितथे अ²ाप झालेले नाह| हे Íवसरता कामा नये. दसर|ह| ु एक
Íवषमता ऽावणकोर मंÍदरात आहे ती वेदोñ पूजेची. पिततपावनात पूवा ःपृ ँय मूत|चीसु@ा िन
वेदोñानेसु@ा पूजा कF शकतो. तो अिधकार एझुवांनादे खील अ²ाप िमळालेला नाह|, ितसर|
गोP ह| ºयानात ठे वÞयासारखी आहे क|, हा मंÍदरूवेश सबंध रा7यात ¯यवहाFन दाखÍवÞयाचे
दाियतव ऽावणकोरचया कारभार|पदावर मुसलमान कारभार| होते तोवर कोणीह| अंगावर घेऊ

समम सावरकर वाýमय - खंड ६ १८२
जातयुचछे दक िनबंध
धजला नाह|. पण शेवट| ती दघ ट ु सुधारणा ¯यवहारावून घडवून आणÞयाचे दाियतव ौी.
अ³यरसारFया एका ॄा(ण कारभा¯ यानेच अंगावर घेऊन पार पाडले! उचचवण|य ःपृ ँय,
अःपृ ँयतािनवारÞयास कधीह| अनुकू ल होणार नाह|त ¹हणून बांकळ हाकाट| करणा¯ या
Íहं द§े ंçयांनी ू ह| गोP ºयानात ठे वावी क|, एक HÍऽय महाराजा िन एक ॄा(ण ूधान
अःपृ ँयांना शेकडो राजमंÍदरे उघडतो. पण एझुवा अःपृ ँय हा माऽ पालुवा, पÍरयाला
आप~याहन

ज=मत:च नीचतर, अःपृ ँयतर समजÞयास सोड|त नाह|, तयांना िशवत नाह|!
¹हणजे जातीभेदातील मानीव अशी ज=मजात उचचनीचता अ²ापह| उचलून धरÞयाचया
पापांतला साराच वाटा उचचवणीय ःपृ ँयांचा नसून तयांनाच काय तया भरसमाट िश¯या
मोजणा¯ या आंबेडकरांचया, भं¹याला न िशवणा¯ या महार जातीचा िन पÍरयाला न िशवणा¯ या
एझुवा अःपृ ँयांचाह| तया िश¯यांत िन पापात ूाBीचा अधा वाटा राखून ठे वलेला आहे !
३) वर|ल सव ÍववेचनावFन हे ºयानात येईल क|, ज=मजात जातीभेदातील सव
हानीकारक ूवृ dीचे मूळ मानीव िन पोथीछाप ज=मत: लटकाव~या जाणा¯ या उचचनीचतेत
आहे . पूव| के ¯हा तर| ह| जातीजातीचया वाçयास आलेली उचचनीचता आÍण तयापासून
ूसवले~या Hा ःपश बंद|, रोट|बंद|, बेट|बंद| ूभृ ती Fढ| Hा