Poglaulje

7

Lipidi i tipoproteini
BoZidar Straus, Jozsef Petrik

Lipidi (ili masti) imaju znatajnu ulogu u ljudskom organizmu, oni su izvor

fl,:',ffi[f1l,|li,fifi-* 'i,o
Fosfolipidi

Glikolipidi
Neosapunjive wari

Lipidi u organizmu
Apsorpcrja lipida

lipidiukn*
Masne kheline

125 177 () dasnidke molekule. j:: Pod nazivom lipidi razumijeva se skup raznolikih kemijskih spojeva kojima 729 ,n je zajednidko svojstvo da su netopljive u vodi, a topljive u nepolarnim organ60 skim otapalima, kao 5to su eter, kloroform, petroleter i sl.
13? 135 136

energije, mogu stvarari energijske priduve, glavni su sastojci stanidnih membrana te su znadajni u stanidnoj signalizaciji, bilo kao steroidni hormoni bilo kao

Pmstaglandini Triglireridi Fosfolipidi (olesterol

137
138

7J.

Klasifikacija i kemija lipida

Ima nekoliko klasifikacija lipida. Mogu se podijeliti i na sledeii nadin: 1. H#;:l**r,ip0pr0reina T jednostavni lipidi: a) triacilgliceroli ili trigliceridi ili neutralni lipidi i b) voskovi 143 r# te 2. sloteni lipidi: a) fosfolipidi, b) glikolipidi i c) neosapunjive tvari. Apolipoproteini 144 Jednostavni lipidi sadrZavaju samo masne kiseline i neki alkohol. U lipidima lleabdiramlipwnrrina 145 je alkohol glicerol, a u voskovima je to neki alkohol veie molekularne mase (celipoproteina '" ,ou tilni' miricilni)' tt*,nri't-itto,o-i-J,nii,
Klasifi kacija

lipoproteina

Funkcija apolipoproteina

Poremecajimetabolizma

147

Sekundarne

hiperlipoproteinemije
lipoproteina

151 151

Laboratorijska drlagnostika poremeiaja

uetodeodredivaqpromentndJe 7.1.1. Triacilgliceroli (trigliceridi)
lipidr,lipopmteinaiapolipopmtelna
Metodeodredivanjakoncentracijetriglicedda Metodeodredivanjakoncentracijekolesterola
153

u trigliceridima su hidroksilne skupine glicerola MetodeodredivaniaHDl-kolesterola 156 lititim masnim kiselinama. Metode odredivanja LDl-kolesterola Hr- C- O- R Metodeodredivanja koncentncijelipoproteina(a)
155 157 158 158

15i

esterificirane istom ili raz-

lzvorvarijacija u odredivanju lipida i

lipoproteina

Metodeodredivanjakoncentracijeapolipoproteina 159
Noviji analiti vezani uz metabolizam lipoproteina, aterogenezu i kardiovaskularna

H-c-o-&
H2-

oSte(enja

C-O-&
u organizmu jesu zasiiene i
nezasiiene

160

Sve masne kiseline koje se nalaze

masne kiseline s parnim brojem C-atoma. Masne kiseline s 4-8 C-atoma teku-

124

Lipidi i

lipoproteirui 125

one s 8-12 C-atoma imaju uljnu konzistenciju, a one s viSe C-atoma su tvrste. Osim zasiienih masnih kiselina, u organizmu se nalaze i jednostruko ili viSestruko nezasiiene masne kiseline (tabl. 7-1.).
6e su,

Tablica 7-1. Masne kiseline

maslatna
kapronska

4 6 8
10
12

cHJCH2)2COOH

cH3(cH2)4cooH cH3(cH2)6cooH cH3{cH2)scooH cH3(cH2)rocooH
cH3(cH2)12cooH

kaprilna
kaprinska Iaurinska miristinska

't4
16 18

palmitinska
stearinska arahidinska lignocerinska

cH3{cH2}rlcooH
cH3{cHa16cooH
cH3(cH2)18cooH cH3(cH2)22cooH
1

20 24
16

palmitoleinska
oleinska nervonska

CU(CH2)?CH : CH(CH,)'COOH
CH3(CF|2)7CH : CH(CH')?COOH CH3{CH2)?CH : CH(CHr) r 3COOH

t8
24
18 18 2A

1

1

linolna
linolenska arahidonska

2 3

CH3(CH')4CH : CHCHTCH : CH(CH')?COOH
CH3 CH2 CH : CHCHTCH : CHCHTCH : CH{CH2)7COOH CH3{CH2}4CH : {CHCHTCH)3CH(CH2)3COOH

4
se

organizmu najvi$e nalaze palmitinska, stearinska, palmitoleinska i oleinska kiselina. Vi3estruko nezasiiene linolna, linolenska i arahidonska kiselina za organizam su esencijalne, 5to znaii da ih treba unositi hranom, jer se ne mogu sintetizirati. Te viSestruko nezasiiene kiseline, nazvane i vitaminom F, porebne su za pravilan rast i pravilno obavljanje metabolidkih procesa u kojima tvore ishodiSne molekule za biosintezu niza medijatora poput prostaglandina, leukotriena i dr. Tligliceridi u ljudskom organizmu mogu stvoriti energijske priduve, ponajprije u potkoZnome tkivu, ali i u drugim dijelovima tijela. Oni su energijski najbogatiji prirodni spojevi (39 kJ/S). tigliceridi su netopljivi u vodi. Dodatkom luZine (NaOH ili NarCOr) ili proteina daju stabilnu emulziju, jer se oko kapljica lipida stvara haptogena opna sapuna ili proteina koja sprjedava sjedinjavanje manjih u veie kapi. Kuhanjem s NaOH ili KOH trigliceridi se saponificiraju i stvaraju se slobodni glicerol i odgovarajuii sapuni, tj. natrijeve ili kalijeve soli masnih kiselina. TaliSte lipida ovisi o odnosu zasiienih i nezasiienih masnih kiselina te o duljini lanca masnih kiselina. Tali5te se smanjuje s relativnim porastom nezasiienih i masnih kiselina kraiih lanaca.

Od navedenih masnih kiselina, u ljudskom

7.1.2. Fosfolipid

i

Fosfolipidi (ili fosfogliceridi) sasavlieni su od glicerola esterificiranog dvjema masnim kiselinama, od kojih je barem jedna nezasiiena, i fosfatne kiseline na koju jevezanajoS jedna du5ikova
baza. Kao duSikovebazeu fosfolipidima sluZe kolamin (aminoetilni alkohol) i

kolin (oksietil-tri-

metilamonijev hidroksid) te aminokiselina serin (a-amino-p-oksipropionska kiselina):

126

Poglaulje 7

cH20H
cH2NH2

cH2-cHr-oH
N(CH3)3

CH.,OH

CHNH, COOH

OH
kolamin

tt-

kolin

serin

Prema tome koji od navedenih duSikovih spojeva sadrZavaju, fosfolipidi se dijele na:
1.

kefaline (fosfatidil-kolamin),2.lecitine (fosfatidil-kolin) i 3. fosfatidil-serin:
lt

o cH2o-c-R,

lo Itt cHo- c-& lo Irr
tlt OH

o cH2o-c-R,
il

cH2o- p-ocHzcH2NH2 cH2o- p-ocH2cHrN(cH3)3 cH2o-

lo lIt cHo- c-& lo Irr
OH

o cH2o-c-R,
il

lo Irr cHo- c-&
loNH, I tt
I

P-ocHf cH-cooH

l-

OH

OH
a-fosfatidil-serin

a-kefalin

a-lecitin

Svi se fosfolipidi sastoje od dvaju ugljikovodikovih lanaca koji dine nepolarni dio moIekule te od polarnog dilela koji sadrLavafosfatnu skupinu uz odgovarajuie supstituente.

Fosfolipidi su ropljivi u alkoholu i u ostalim organskim orapalima, ali se ne rope u aceronu. Kefalini su slabije topljivi u alkoholu od lecitina. Fosfolipida ima u membranama gotovo svih stanica, a osobito su njima bogate stanice SZS-a. U krvi se transportiraju vezani u lipoproteinima, a najviSe ih ima u lipoproteinima visoke gustoie (a-lipoproteini). Lecitini, kefalini i fosfatidil-serin nazivaju se zajednidkim nazivom monoaminofosfaddi, jer svi sadriavaju jedan du5ik. No, ima fosfolipida koji ne sadrZavaju duSikovu bazu. To su inozitolfosfaddi ili lipoziroli. Ovi spojevi umjesto glicerola imaju hidroaromatski alkohol inozitol esterificiran s dvije molekule fosfatne kiseline, na koje su vezane dvije masne kiseline:
OH
I

i-l-oocR,
HO HO

oH ort
I

o

-

o

i -oocR,

inozitolfosfatid

Inozitol fosfatidi su po topljivosti slidni kefalinima. Ima ih u mozgu. Posebnu skupinu monoaminofosfatida tine acetal-fosfolipidi ili plazmalogeni. Plazmalogena ima u iivtanome tkivu, jetri i, manje u drugim organima. U plazmalogenima, umjesto dviju masnih kiselina, nalazi se aldehid masne kiseline yezan za glicerol u obliku acetala, a ue(a hidroksilna skupina glicerola, kao i kod drugih monoaminofosfatida, esterificirana je fosfamom kiselinom na koju je vezana du5ikova baza:

pogl.CHz. Osim alkohola. te heksozu yezanu preko primarne OH-skupine sfingozina: *-?:O OH NH CH3(CH2).'-CH:Cn-EH-CH.. a veie se koncentracije nalaze u iivianome rkivu.N(CH3)3 ?i OH sfingomiielin Sfingomijelini su topljivi u vruiem eteru i alkoholu.cHz- cH2.cH. nego aminoalkohol sfin- oH cH3(cH2) "- cH. sadrZavaju zasiiene i nezasiiene masne kiseline s 24 C-aroma u lancu (tabl. tJ tu skupinu ubrajaju se cerebrozidi. a posebno u jetri i slezeni velike se kolidine nakupljaju u Gaucherovoj bolesti (v. bilelol moZdanoj tvari i u mijelinskoj ovojnici iivaca. a rjede od gluko ze. koje su Yezane amidnom vezom na sfingozin.3. O.rop!i1'i u aceronu. 24.cH.g_ol loH Ir H2C-O.P-OCH2CH2NH2 o a-palmital plazmalogen il | . masne kiseline i Seiera galaktoze.).rcH-criH3r HC-O' Sfingomijelini gozin: su diaminofosfatidi koji ne sadriavaju glicerol.a masna je kiselin ayezanaamidnom v€zom.oH sfingozin T". U sfingomijelinima je fosfatna kiselina esterski vezanana primarnu OH-skupinu sfingozina. pogI. 7-2.3n.cH. u Niemann-Pickovoj bolesti (v. 7.o . fosfame i jedne masne kiseline.CH.cH.(CHOH)1 CH. .). Glikolipidi Ovi sloZeni lipidi gradeni su od alkohola sfingozina. sadriavaju dulikovu bazu vezanu na fosfatnu kiselinu: cH3(cH2) "- OHNH ? cH:cH.cH.).cH.24.'l p *-?:o o . slezeni i u drugim tkivim a nalazi se npr.9H. LJ raznim tkivima.Lipidi i lipoproteini 127 H. Cerebrozidi. a nalaze se i u krvi. dok su n. a iz hladnog se taloZe. koji su dobili naziv po rome 3to ih ima u mozgu. sulfolipidi (ili sulfatidi) i gangliozidi. Ima ih u SZS-u.OH I masnakiselina sfingozin galaktoza lg Cerebrozida ima u malim koncentracijama u mnogim tkivima.1. Poveiana koncentraclia sfingomijelina u jetri.

t' HCOH HCOH HCOH I I I t' CH. Zudne kiseline.cH. Neosapunjive tvari i steroidi. Gangliozidi su glikolipidi koji sadriavaju masnu kiselinu s 22 ili 24 C-atoma. glukoze i galaktoze te heksozamr' Sulfolipidi se na: COOH COOH c:o I I C:O I I CH.'-CH:CH-Cu-E"-?".128 Poglaulje 7 Tablica 7-2. heksoze.(cHoH)'. tzv.cH.COOH Yezana Sulfolipidi sadriavaju iste sastojke kao i cerebrozidi. HOCH tI I HCNH-CO-CH2 HCOH HCOH HCOH I I cH2oH neuraminska kiselina I cH2oH sijalinska kiselina (acetil-neuraminska kiselina) I 7..cH. - CHOH - COOH (CH2)12CHOH oksinervon CH = CH . steroidni vitamini i steroidni hormoni.1. samo je na C-6 atom galaktoze jo5 i sulfatna kiselina: OH_NH-COR CH3(CH2). U raznim su gangliozidima razliditi odnosi i vrste heksoza.4. o.oH t6 ? sulfolipid takoder nalaze u moZdanim stanicama. ciklopentanoLJ ovu se skupinu ubrajaiu steroli perhidrofenantrensku jezgru : . heksozamin i neuraminsku ili sijalinsku kiselinu. HOCH HCNH.s. zatim sfingozin. kolesterol.o. Masne kiseline u cerebrozidima kerazin nervon cerebron (frenozin) lignocerinska nervonska cerebronska oksinervonska lltr]aOOtCH CH3{CH2)7 - = CH - {CH')'3COOH CHr(CH2)2r CH3(CH2). Svi ti spojevi imaju u osnovi opiu policikliiku strukturu.

. U pisanju formula spojeva. Funkcionalne skupine ."rrnine prsten". krvlju u jetru i u masne stanice. fosfolipidima. p-poloZaj se oznaiuje punom crtom (-OH).i. glikolipidima i kolesterol-esrerima. Kod kolesterola je hidroksilna skupina na C-3 u Prstenu A u p-poloLaiu: HO Samo OH.. uz neito kolesterola. Lipidi u organizmu U organizmu su u lipidima masne kiseline s parnim brojem C-atoma. Prenose u cirkugo. Ako je funkcionalna skupina tih iznad ravnine. fosfolipida duktusa. dok OH-skupina u a-poloZaju ne reagira. te srearinska. iznad ili ispoi .2. kao i po alifatskom lancu na C-L7 atomu. Steroidna Rezultirajuii srereo izomerizam od velike je vaZnosti. a a-poloLaj iscrtkano (---OH). Ovi egzogeni trigliceridi. Inade su to spojevi vrlo razliiitih fizioloSkih svojstava' ili potencijalne aktualne centara viSe sadriava struktura tot istoj osnovnoj strukturi.njihovu kemijsku reaktivnost. preko torakalnog masne kiseline transportiraitizenterocita nadin se i".oi. a glavni Proces probave i resorpcije lipida odigrava se u tankome crijevu. Kao sreroli oznaiuju se alkoholni derivari sterana koji nemaju hormonsko djelovanje. Masne se kiseline nalaze esterificirane u neutralnim lipidima. a u koprort"rronu je prr. dok Lipidi se unose u tijelo hranom. osim oleinske i palmitoleinske.2.r" r.. Razni steroli i steroidi razlikuju se Po broju dvostrukih veza i funkcionalnim skupinama (najdeSce OH i CH3-skupinama) na osnovnom steranskom C-5 atomu prsrenu. One se apsorbiraju mko Sto se veiu sa iutnim ki..r. 7. najieSie palmitinska.a". Glicerol je topljiv u vodenoj sredini i lako se apsorbira. a samo vrlo malo kao slobodne masne kiseline. 7. Djelovanjem iutnih kiselina iz Luti i alkalija g.1.prrt. oznaduje se kao p.r" proreina stvar"lo liilo-ikrone koji se limfom. Ako se reducira dvostruka Yeza ne su u ravniU kolestanonu Lol. DospjevSi u enrerocire. palmitoleinska i oleinska kiselina. guSteradna lipaza. ito odreduje i. prsteni A i B mogu zauzetidvrje prostorne konfiguracije.ia. A zavijen pod pravim kutom Prema Prstenu B.. a i metabolizam im je dvrunasro povezan s merabolizmom lipida. kao a-izomer..skupina u p-poloiaju reagira s digitoninom.r"ioog rlk" hpidi se u crijevu emulgiraju i na te fino emulgirane destice s velikom povriinom ilidrolitiif. ni. mona.rt. nalaze u manjim koncentracijama. Apsorpcija liPida vrlo mali dio hidrolizira.rril. a ako je ispod ravnine. U ieludcu se je apsorpcija masnih kiselina sloZeniji proces. Zato se digitonin upotrebljava za razdvajanje tih spojeva. U organizmu je kolesterol ma- tidni spoj izkojegnastaju drugi steroli i steroidi.rit. osobito u sludaju steroidnih hor- "rirrr.rola.r"rrrko. Na taj . dok se masne kiseline s manjim brojem C-atoma one s vije od 18 C-atom a i nezasitene.1i""r" i kolesterolom..Lipidi i lipoproteini 129 Zajednidko im je s lipidima da se otapaju u organskim otapalima.nu mogu takoder imati razliditu prostornu orijentaciju. masne se kiseline oslobadaju i veZu Ponovno s i traglicerolom stvarajuii trlgliceride. i o njemu ovisi njihovo fizioloSko djelovanje. a kao steroidi derivati s hormonskom aktivnoSiu.

na kojima se jade odrai. Strukturni su (tabl. Poremeiaji u vezi s lipotropnim dimbenicima mogu dovesti do nakupljanja lipida u jetri. Lipidi krvnih stanica manje variraju u raznim fizioloSkim i patoloSkim stanjima od lipida u plazmi. Hilomikroni su destice promjera oko 1. Sadriavaju manje triglicerida. krv transportira i lipide iz depoa u jetri i odatle u druge organe. kad njihova koncentracija u krr-i poraste. Leukociti su bogati lipidima. mogu prehranom promjenljiva deponirani u masnim stanicama depo hranjivih tvari lako se boje lako se ekstrahiraju se mijenjati koncentracija oblik uloga specifitan sastojak citoplazme i membrane stanica moguinost detekcije mogutnost ekstrakcije teiko se otkrivaju bojenjem jer su kompleksnovezani teiko se ektrahiraju DepoJipidi ne mijenjaju se nakon apsorpcije i sinteze u crijevnoj stijenci. Funkcija rezervnih lipida jest da organizmu osiguravaju rezervni materijal zaizgaranje. a i slobodni je kolesterol neSto niZi (ima ga u eritrocitnoj membrani). Tablica 7 -3. 7. jer antikoagulacijska sredstva mogu mijenjati osmotidke prilike u krvi. Znaiajke staniinih i depo-l i pida fosfolipidi. Rezervnih ili depo-lipida ima najviSe u potkoZnome rkivu. glikolipidi.). U krvnim stanicama lipidi su strukturni. kojih je oko 50-600/o u odnosu na ukupnu kolidinu fosfolipida. Lipidi su za to pogodniji od ugljikohidrata i proteina lipidi pak sastavni dio svake stanice. minimalno kolesterol-estera. gdje se pregraduju u pogodan oblik. ali se na njihov sastav moZe donekle utjecati prehranom. 7-3. Eritrociti sadriavaju gotovo dvaput viSe fosfolipida nego serum.130 Poglaulje 7 duljih lanaca. lipotropni dimbenici. energiju. serum za analizu lipida smije biti hemolitidan. a to su kolin. Zbog navedenih razhka izmedu seruma i krvnih stanica. Ukupni lipidi u eritrocitima ne5to su niZi nego u serumu. dok strukturni lipidi trebaju proii jetru. Rezervni lipidi u rim depoima karakteristidnog su sastava za pojedine iivotinjske vrste. metionin ili inozitol. Za odredivanje lipida bolje je rabiti serum nego plazmu. dok lipidi krvne plazme ili seruma tvore lipide u transportu u tkivo i iz tkiva. trigliceridi u mezenhimalnim stanicama ili u masnim stanicama. pa nakon masnih obroka. Zbogtoga stupanj mobilizacije rezervnih lipida ima veliki utjecaj na koncentraciju lipida u krvi. mezenteriju i uperianalnoj regiji. masne infiltracije (steatoze) jetre i do promjene koncentracije lipida u krvi. steroli kemijska priroda rrigliceridi se specifiinost kemijskog sastava specifitniza svako tkivo i ne mijenjaju stalna za svakiorgan sastavni dio stanitne strukture prehranom specifiiniza pojedinu vrstu. pospjeSuju transformaciju lipida u jetri (sinteza sloZenih lipida. lipemidan. Njihov je sastav karakteristidan i konstantan zapojedine vrste tkiva i na njih se ne moie utjecati prehranom zbog veie kaloriine vrijednosti. serum postaje mlijeino zamuien ili.3. omentumu. tj. integralni dio tih stanica. mlijeinim Llijezdama. Lipide u organizmu dine rezervni lipidi. prije svega fosfolipida). do rzv. ne . dok masne kiseline s kratkim lancem ulaze u portalni krvotok i jetru. uglavnom kefalina. te lipidi koji dine strukturni dio stanica. Lipidi u krvi Lipidi krvne plazme i krvnih stanica medusobno se razlikuju.000 nm. Pod normalnim uvjetima lipidi seruma u iste osobe vrlo malo variraju i tijekom duljeg razdoblja. kako se to naziva.avaju promjene u metabolizmu i mobilizaciji lipida. posebno fosfo- lipidima. Neki tzv. tj. Osim apsorbiranih lipida.

I i ir ili ri $ Koncentracije se podinju poveiavati vei u Prvom trimestru trudnoie. a poveiava se i udio slobodnog kolesterola. pa je i koncentracija ukupnih lipida i ukupnih masnih kiselina manja. Gaucherova bolest). a u doba puberteta doseZu koncentracije u odraslih osoba. Na koncentracije lipida u serumu utjetu i endokrin e Llijezde. osim koncentracije ukupnog kolesterola. a slobodni kolesterol moZe i porasti. Na koncentraciju lipida u serumu utjedu 'l ii . potpuni posr uzrokuje poveianje koncentracije lipida. te se pojatavaju anabolidki procesi i stvaraju masne rezerYe. tj. jer se energijske potrebe organizma zadovoljavaju razgradnjom tjelesnih sastojaka. poveiane su u hipofunkciji. U nedostatku spolnih hormona smanjuje se oksidacija u organizmu.0 nepromijenjena Na koncentraciju ukupnih i pojedinadnih lipida u serumu utjedu raznl dimbenici (tabl. ribofavina. Prednji retanj hipofize pospjeSuje masnu infiluaciju jetre. akumih infekcija. obratno nego na bazalni metabolizam..douoljne prehrane. Takoder je koncentraciia lipida i svilr. i pojedini lijekovi i kemikalije. kronidnih bubreinih bolesti. 7-4. a dosta rano poveiava . u starosti su lipidi nepromijenjeni. Veie kolidine tiamina. Utjecaj fiziolo5kih iimbenika na koncentraciju lipida u serumu djettnjstvo da puberteta menstruacija ffudhofa matniobrak nedovoljna prehrana post + poveiana. fosfot i tetraklorugljik djeluju toksidno na jetru i uzrokuju najprije prolaznu hiperlipidemiju s mobilizacijom rezervnih lipida.njihovih frakcija poveian a zavrijeme trudnoie.Lipidi i lipoproteini 131 Tablica 7-4.).ija lipida iz depoa. U vrijeme menstruacije lipidi su neSto vi5i. dok veronal i luminal dovode do hiperlipemije. a zatim hipolipidemiju kad je jetra vei jako o$teiena. Za razllku od-rr. povezan je s -etabolizmom ugljikohid rara. Sve se te koncentracije postupno poveiavaju. osim kolesterola dija se koncen uacija nesto smanjuje. Kolesterol je u djece relativno viSe u slobodnom obliku nego . Koncentracija rriglicerida i kolesterola smanjuje se i nakon intenzivne tjelesne aktivnosti.a s druge straneiegulira koncentraciju lipida u serumu. depresivnih bolesti i poremeiaja meabolizma lipida (Niemann-Pickova bolest. nikotinske kiseline i biotina pogoduju masnoj infiltraciji jetre i zato uzrokuju hipolipidemiju. Tiroksin iz Stitnjade utjede na koncentracije lipida o . Tomu ie uzrok pojadana mobiliza. poveiana koncentracijalipida nalazise kod hipofunkcije Stitnjade. Seierne bolesti.avamanje kolesterola. fosfolipida i ukupnog kolesteiola..1. Nedovoljna prehrana uzrokuje smanjenje koncentracija ukupnih lipida.rol".smanjena. u Seiernoj bolesti i fosfolipidi.^o.rornr. p? tako i masnih kiselina. U djece serum sadrL. a smanjene u hiperfunkciji Stitnjaie. kolestatske iutice. Kloroform. Utjecaj guSteraie. Narkoza eterom uzrokuje hiperlipidemiju zboginhibitornoga djelovanja etera na metabolizam ugliikohidrata. odr"rlih osoba. odnosno inzulina. Pritom u hipofunkciji Stitnjace osobito raste koncentracija kolesterola. fosfolipida i triglicerida. dok se trigliceridi ne mijenjaju.Inzulin stimulira sintezu lipida i djeluje antiketog. Esrrogeni hormoni smanjuju koncentracije lipida u serumu. l + + + + + + + 0 + + + + t+) + 0 + . U tom sludaju osobito je poveiana koncentraciie neesterificiranih masnih kiselina i kolesi. nefroze. koja se smanjuje vei pred menstruaciju.

). odnosno oksalacetata. gladovanju. U mitohondriju se zatim aktivirana dugolantana masna kiselina u obliku acil-CoA nizom reakcija p-oksidacije skraiuje za po dva C-atoma. prema Knoopu. i NADH r) iz koiih se u procesu stanitnog disanja i oksidacijske fosforilacije dobiva AIP + R-COOH -+ AMP-OCR + H4P2O7 AMP - OCR + HS - CoA -+ R. kaprilna i tako sve do palmitinske kiseline. Osobito su smanjene koncentracije kolesterola i triglicerida u degenerativnom te5kom hepatitisu. Aktivacijom nastale palmitinske kiseline nastaje palmitoil-CoA izkojegprocesom elongacije nastaju ostale masne kiseline.CO - SCoA + AMP.U odredenim fiziolo5kim i patolo5kim stanjima. anemiji zboghemoragije. Do ketonemije i ketonurije dolazi: 1. U svakom ciklusu reakcija oni se otpu5taju kao acetil-CoA. dok skraieni acil-CoA ulazi u ponovne reakcije p-oksidacije. U kolestatskoj iutici poveiava se i koncent racija slobodnog kolesterola. Masne se kiseline sintetiziraju uglavnom (na kompleksu masnokiselinske sinaze) u citosolu jetrenih stanica te manjim dilelom u stanicama adipoznoga tkiva. kada nedostaju ugljikohidrati (gladovanje) ili kad je poremeien njihov metabolizam (Seierna bolest). Masne kiseline Metabolizam. razlaLu u procesu p-oksidacrje koji se dogada u mitohondrijima stanica. pa se acetil-CoA nagomilava. koji je potreban za konadnu oksidaciju acetil-CoA nastalog djekom p-oksidacije masnih kiselina. Naime. Masne se kiseline.132 Poglaufe 7 se i koncentracija neesterificiranih slobodnih masnih kiselina. ne srvara se dovoljno piruvata za sintezu oksaloctene kiseline i onemoguiena je sinteza limunske kiseline.3. pernicioznoj anemiji. todnije. a serijom reakcija produljivanja lanca za 2 C-atoma nastaju masladna. kapronska. 7. tuberkulozi. Pod tim se nazivom razumijeva acetoctena kiselina. Glavni izvor ugljikovih atoma za njihovu sintezu jesu ugljikohidrati iz hrane te neke aminokiseline. Prije procese razgtadnje masnih kiselina potrebna je prethodna aktivacija (proces koji se dogada u citosolu ili mitohondrijima) masne kiseline s AIP-om (uz acil-CoA sintetazu) re povezivanje s CoA u acil-koenzim A (acil-CoA): aktivnosti acetil-CoA karboksilaze. 7-1. Taj spoj prenosi dugolandane masnokiselinske skupine kroz unutarnju membranu mitohondrija. mogu se u krvi i mokraii pojaviti ketonski ili acetonski spojevi. Ketonski spojevi nastaju iz masnih kiselina zbog njihove nepotpune oksidacije. zbog manjka metabolidkog produkta ugljikohidrata.1. mi5iii). Kao izvor reduktivne energije u procesu sinteze sudjelule NADPH2 nastao u pentoza-fosfatnoj skretnici. Biosinteza masnih kiselina odvija se na multienzimskom kompleksu u citoplazmi stanice. Smanjena koncentracija lipida nalazi se kod hiperfunkcije Stitnjade (Basedowljeva bolest). kronidnim infekcijama i shizofreniji. Regulacijaprocesa sinteze masnih kiselina odvija se kontrolom velika kolidina AIP (sl. cirozi jetre. Nagomilani acetil-CoA kondenzira se u p-hidroksi-p-metilglutaril-CoA . manjku ugljikohidrata u hrani ili prehrani s mnogo lipida uz malo ugljikohidirata i u Seiernoj bolesti. t/ procesu razgradnje znatajnu ulogu ima i karnitin. piruvata. npr. tI ovom se procesu stvara acetil-CoA i velika kolidina reduciranih koenzima (FADH. Ketogeneza. Karnitin je spoj koji se dobiva prehranom ili se sintetizkaizlizina reakcijama koje ukljuduju prijenos metilnih skupina sa S-adenozilmetionina i reakcije oksidacije zakojeje potreban vitamin C. Sinteza zapodinje s acetil-CoA. Nastali acetil-CoA u zdravih osoba ulazi u ciklus limunske kiseline u tkivima (npr. acetil-CoA nastao njihovim metabolizmom. a iz njega mogu u jetri nastari i ketonski spojevi. p-hidroksimaslaina kiselina i aceton.

[t.-clroo(\ -rffi NADH. unutarnja membrana mitohondrija acil-karnitin I-roo .r.-C(SCol '-C-C 8 | /nsc"a 'o . 16 .dehidrogenaza dugolantanih acil-CoA (LCAD) 8 . 10 .Lipidi i lipoproteini 133 CH. 15 . 7 ..dehidrogenaza elektron-transfer-flavoproteina IETFD).hidrataza enoil-CoA kratkih lanaca.hidrataza enoil-CoA dugih lanaca.4-karnitin-palmitoil-transferazal(CPTI).dienoil-coA reduktaza. p-oksidacija masnih kiselina.tiolaza 3-ketoacil-CoA dugih [1CHnO).): - 'u''t ketoni(jetra) [-.vezni protein vanjska membrana mitohondrija karnitin cH3(cH2)n -cH2-cH2-c o cH3(cH2)n acil-CoA -cH2-cH2 -c'/ to-5t acil-karnitin cH. kratkih tiolaza3-ketoacil-coA 17 lanaca. 18 enoil-coA lanaca.dehidrogenaza L-3-hidroksiacil-CoA dugih lanaca (SCHAD).6-karnitin-palmitoil-transfe raza ll (CPT ll). HO-CH cH3(cHJ"CH2 masna kiselina - CH2 - COOH l'l H2C -COOkarnitin CH.dehidrogenaza acil-CoA srednjih lanaca (MCAD).o I cH3(cH2)"- [l- tt'- z.SCoA + acetoacetil-CoA CHr(-5gsx acetil-CoA Slika 7-1. .rl!ll'-t"o ^ rC" cH.cH.- o L-3-hidroksiacil-CoA itd.(cH. cH3-cH2- ^ 11 rno L-3-ketoacil-CoA cur-ctscon '\*toon' to butiril-coA CHr-CH: Cn-C(Con I cH3 -cH-c ar'-c/dscoa runo lo fz- r rHro p-hidroksibutiril-coA At f.r. 1 1 . 14 . 13 .elektron-transferflavoprotein (ETF).dehidrogenaza L-3-hidroksiacil-CoA kratkih lanaca izomeraza. 1 - prijenosni protein masnih kiselina.5-acil-karnitin-translokaza.19 . - .dehidrogenaza acil-CoA kratkih lanaca (SCAD). 3-acii-Consintetaza. 2 .o CH3(CH2)"-CH-CH *--"raoo -C( _//o t}]fl* -C CH3(CH2)" : -ttraoo ttJ'g enoir-coA "12'13 ii.o *\o c cikrus rimunske ^ kiseline (misiti) 1.To'' CH.'t't l*toot.-coo- .-N-CH3 CH. H. -1-tt' cH3 *l- CH.n ('to..9 .prijenosni sustav karni- tina. 12 .rol I CH3^. *l- staniina membrana masna kiselina . cH.

pa njihova koncentracija djelomidno odratava i koncentraciju lipida u serumu. fosfolipidima i kolesterol-esterima. osim neesterificiranih masnih kiselina. U zdravih osoba srvara se vrlo malo acetona i krv ga sadriava samo u tragovima. Njihovo nagomilavanje u krvi uzrokuje metabolidku acidozu (v. o aceton I +HrO _ -. engl. non esterifcdfatty acids) ili slobodne masne kiseline (FFA.-C -il -SCoA + CH. metabolizira u jetri. -C -SCoA oo NADH+H* cH3-c-cH2-c-oH acetoctena kiselina I lo \il -. engl. 5.) te moZe uzrokovati komu i smrt. pogl. o ketonuriji (acetonuriji).CH3-CO-COOH + CH. Buduii da su. U cirkulaciju alaze iz masnoga tkiva i ftrvlju se rransportiraju . 7-2.feefatty acids) nalaze se u krvi vezane na albumin. Ukupne esterificirane masne kiseline.-Q:CH. B-h id lf tt.134 Poglaufie 7 masna kiselina { OH g-oksioaciia CH3-CH-CH2-CO -SCoA t CHr-f -CH2-CO -SCoA o +HSCoA -2H o I CHr-C- il SCoA .CH3-C+ oo ilil I'r I g lutaril-CoA SCoA oHo lil cH3-cH -cH2-c-oH I o lt *cH. jer se aceton.C-SCoA HSCoA +-O-C-CH.). to se u svrhu odredivanja masnih kiselina mogu odredivati i ukupne esterificirane masne kiseline (TEFA. Aceton najprije prelazi u enolni oblik i s molekulom vode stvara propandiol.OHa . Masne kiseline nalaze se u svim tipovima lipida. CH. Stvaranje ketonskih koji se enzimski cijepa na acedl-CoA i acetocrenu kiselinu. sve masne kiseline esterificirane u trigliceridima. Ova se moZe reducirati u Bhidroksimaslainu kiselinu ili spontano dekarboksilirati u aceton.-CH-CH. ooHo iltil C-CH'. Neesterificirane masne kiseline (NEFA."o il roksi-B-meti CH. ako ga je malo.e u acetar i formilni ostatak: CH3-C-CH. B-hidroksimasladna kiselina cH3-c-cH3 aceton Slika 7-2. total esterifedfatty acids). Neesterificirane masne kiseline (slobodne masne kiseline).| "-H"O 'l ' -CH3-COOH OH OH + enolni oblik piruvat acerar propandiol HC<O -oH mravlia kiselina ' Specifidne reakcije sinteze i razgradnje masnih kiselina te sinteze ketonskih spojeva detaljno su opisane u udibenicima osnovne biokemije. engl. a kad se pojave u mokraii. koji se dalje oksidira u piruvat ili razlaL. pa se njihove koncenrracije poveiavaju u krvi i izluduju se u mokraii (sl. Pri poveianim koncentracijama ketonskih spojeva u krvi govori se o ketonemiji (acetonemiji). miokardu i u drugim tkivima. 3 CH.

na C-9 i C-l1 atomima' PGH imaju na C-9 i C-l1 atomima vezanu peroksidnu skupinu.. PGA' ili PGA2 moler-i imai.razliditim funkcijama u organiProstaglandini (PG) iz ve(eskupine eikozanoida spojevi masnih kiselina.."ll PGB .2. izdanie ovog udibenika' masnih kiselina.^n. Buduii da su ro pG-a u velikol mjeri podsjeia na stvaranje vitamina iz no unijeti u organizam hranom. PGF. o odredivanju koncentracije TEFA 7. OH PGF l.dto. vrlo su Potentni il.. Porrr"tol. hormon uz glukozu to otPuStanie inhibira' NEFA iz masnih stanica u cirkulaciju.rJzpG u istu skupinu i djeluju vei pri masnih kiselina te leukotrieni.rii dvije dvostruke Yeze u dilelu " kahrle izvan p.kopit.3. neki hranom unesenih provitami na..--"---@* Sl i d 7 . PGH i PGI' pojedinih klasa jesu u supstituentima vezanima z^ Pr' C-9 atosten. nasranak spojeva ubrajaju se jos i tromboksani. noradrenarin.torri peterodlani prsten (s1' 7-3')' Supstituenti mogu Letati tznad ili ispod ravnine prse OH (cH2)3cooH )-----''*' o-----"' /i---'R' \--[-.}. .3.si-derivati koncentracijama od I PglL. sedam klasa PG koji se' slidno kao PGA' klase imunoglobulina. PG su derivati jednoga matiinog spoja od 20 C-atoma koji sadriava ciklopentanski Prsten prostanoidne ali kiseline.r*t llrtar.45-0.-.90 se i do tri puta iznadgornje granice refelipidi iz tljela.rotl"noga Prsten a' Za prirodne PG tromboksan A. Tako PGA i PGB imaju ketoskupinu na mu i po jednu dvostrukuvezu u ciklopentanskom Prstehinu.'. Kem ij s ke stru ktu re p1o5!?g!a n d in a i tro m boksa n a' .r. oznaduju velikim slovima: razlike Osnovne PGB.r.._. PGE. kisikojednog i imaju Sesteroilani prsten od 5 C-atoma va atoma. Tkomboksani su spojevi slidne strukture. --. gdje sluie kao izvor energije' Normalno postoji i glukoze u krvi. ponajprije arahidonske' zmu. ( ."1"o trioza-fosfati^iz i NEFA vidtz.a opisani su ovdje jer nastaju iz visokonezasiieniir sve esencijalne masne kiseline koje je potrebazatLmlinolne i linolenske kiseline. tirotropin. U Secernoj se bolesti koncentracija lipolire (manlak inzulina) i smanjene glipriie izrazitije hiperglikemije.Lipidi i lipoproteini 135 spojevi. dr. Iz krvi ih lako apsorbiraju miSiii i miou jetru. AGTH. PGG i|iPGH stena. gdje se iz njih sintetiziraju raznilipidni obratni omjer izmedu koncentracije NEFA kard.koncentracija NEFA u serumu poveiava NEFA Plveilva vei dosta rano' kadSto i renrnog intervala.!.-l_. --r'*' F*. dok inzulin mmol/L NEFA' Pri postu' kada se trose rezervni Serum zdravih osoba sadriava oko 0. Takav je sludaj sa supstituentom vezanim zaC-8 atom Prstena ili OH-skupinama na C- -ll i atomu u molekuli PGE i PGF U radikalima \ \ u nazivu moZe biti jedna ili viSe dvostrukihveza 5to se da pri pokazuje oznaiuje brojem. *.'rl PGA (. Do toga dolazi :bylate kojih se srvafa glicerol potreban zavezanje kolize. Kada je veza orrientirana ispod ravnine Prstena' ro se oznaduje crtkano. rasta i glukagon stimuliraju otpuStanje Adrenarin. Prostaglandini tY t.r"r. PGG. tijekom koje norm"lrro r.)-t'*' OH PGE hidroksilnu skupinu na C-I1 atomu' PGF ima dvije i PGG a droksilne . . PGE ima takoder ketoskupinu na C-9 atomu te o o o )----. PGI razlikuje od ostalih PG-a Po tome iro ima irrortroki Prsten' jer su C'9 i C-6 atomi vezani preko kisikar'. npr.

19a-OH PGA2. PGE2./ \ cit<tooksigenaza PGG2 rt lciktooksigenaza otpuitanje arahidonske kiseline (c-20:4) iz fosfolipida kljudno je zabrzinu biosinteze PG-a.lJzto se se u masne kiseline i glicerol te se resorbira i malo monoglicerida. l9a-OH pGB. Lipooksigenaznim purem stvara se l2-L-hidroperoksi-5. HHT.136 Poglaulje 7 fosfoglicerid sC-20:4 kiselinom na drugom fosfolipaza C atomu rakteristitno je da na C-15 aromu imaju hidroksilnu skupinu orijentiranu ispod ravnine prstena. 7. PGB' pGBz.g. U tim procesima djeluje n.10. je oko 30 sekunda. l9a-OH PGAr.u HPETE I HETE /\ . re antiagregacijski na tromsoka i : : masno tkivo inhibira lipolizu triglicerida bocite. Trigliceridi Tligliceridi koji hranom dospiju u tanko crijevo razlaLu resorbiraju u stanicama crijevne mukoz e.koliko enzima. (TXA') koji stvaraju trombociti. se moie dalje rezgraditi na l2-L-hidroksi-5. dok su rigliceridi nastali u jetri i masnome tkivu endogeni trigliceiidi. PGH2. PGt2 PGF2" ++ .1 2-L-hidroksi-5.g. koji se dalje rransporriraju u hilomikronima.14 -eikozatetranoidna kiselina (HPETE). Inaktivacija PG-a zbivase djelovanjem dvaju enzima: l5a-hidrok- 1 2-L-hidroperoksi-5.3. nastaje iz arahidonske kiselikapilare poveiava permeabilnost ne u vaskularnom endotelu i djeluje vazodilatacijski.1 4-eikozatetranoiina kiselina. Nakon sinteze poluvijek PG-a iznosi samo nekoliko sekunda. ali se zna da nesterioidni protuupalni lijekovi kao aspirin. Tako nastali trigliceridi. PGE3 PGF3J. I I + lizofosfoglicerid + arahidonska kiselina (C-20:4) lipooksigena. U .TX .. prikazani su fizioloiki udinci PG-a. Fizioloiki uii nci prostag la nd na dni put sinteze PG-a.nj". Nakon otpuStanja arahidonske P9E. (sl. poluvijek TXA.3. stvaraju se endoperoksidi pGG2 i pGFi2.10. nazivaju se egzo- genim trigliceridima. dok se COX-2 stvara izzdrawtvenih razloga gastrointestinalni trakt kao odgovor na upalu.1 0.14-heptadekatrienoitnu kiselinu (HHT). poznata su mijenja krvnitlak dva izooblika COX-I i COX-2.8. A.L0. siprostaglandin-dehidrogenaze i A13-prostaglandin-reduktaze. 7 -4. Do sada je opisan o 16 pG-a. PGG2. HpETE ciklooksigenaza(cox).U" istaknuti da se trigliceridi u crijevnim stanicama ponovno sinteti ziraju iz apsorbiranih masnih kiselina i glicerola. Suprotno djeluje tromboksan A. a onda prelaziu inaktivni tromboksan Br. pGI.8. Ostali pG jesu: pGAl.r4-eikozatetranoidnu kiselinu TX82 (HETE) koja ima kemotakridna svojstva. d. ibuprofen i indometacin inhiglatki mi$idiarterija biraju COX i time smanjuju sintezu pG-a.g. a PGH.8. Metabolizam triglicerida prikazan je na sliciT-5.prostaglandin. TXA. PGF2'. Drugi je put u kojem sudjeluje - 5l ika 7 -4. poieludac pove(ava sekreciju ieluianog gotovo na koronarne arterije. pobadaj dno je konstantna u stanicama. Kolifina COX-I obimaternica inducira ryApt*r. Sinteza prostag la nd i na iz a ra h idons ke kiseline. koji se trombociti povedava koagulabilnost joi naziva prostaciklinom.5.1 0. i tromboksan Br) nalazi se u tijelu i oni se zajednidkim imenom nazivaju primarnim PG.1 2-L-hidroksi-5.1 0-heptadekatrienoitna kiselina). koji nastaje iz a-glicerofosfata u metabolizmu ugljikohid rata.14-eikozatetranoitna kiselina. Jo$ nije poznato kako je kontroliran ulazak u specifiTablica 7 -5./ +\ PGH. Noviji nesteroidni lijekovi inhibipove{ava motilitet raju ponajprije COX-2itime se smanjuje njihovo nefroglatka muskulatura bronha bronhospazam toksidno i ulcerogeno poprarno djelovanje. kontrolira glatke miiiie i pospjeSuje agregaciju trombocita. PGIr) i 2 tromboksana (tromboksan A.. (PG . pGA2. koja se sponrano razgraduje na l2-L-hidroksi. HETE .). ---+ ggT TXA2 kiseline rijek reakcije moie iii jednim od dva metabolidka puta.tromboksan. U tablici 7-5. pGFr". Samo 7 pG-a (pGE. a ne iz resorbiranoga glicerola.

I . Ipak. Metabolizam triglicerida. sekundarne hipertrigliceridemije.dehidrogenaze (EC 1.7 mmol/L. Hipotrigliceridemija se moie naii kod hipertireoze. pojadavaju sintezu fosfolipida. lir: {j. to. vrlo telkih terminalnih stadija jetrenih bolesti. a zbog korelacije s koncentracijom kolesterola rjede se odreduju. Preporudene su vrijednosti za trigliceride u serumu do I. Smanjenje kon- fruktoza-1. veii je dio lipida u eritrocitima i leukocirima.4. i. uzrok je masne infiltracije jetre (steatoza). Nastali fosforilira djelovanjem glicerol-kinaze (ATP:glice-fosfo transfer aza. . fosfolipidi eritrocita bogati su kefalinom.glicerol. rj. (c) (mt) mitohondrijska. kolestatske iutice. koji izlazi iz medumembranskoga prostora i moie se dalje metabolizirati do CO. Djeca imaju manje koncentracije. oni djeluju kao lipotropni dimbenici. 'H.3 -fosfat.3. pri otrovanju hepatotoksiinim agensima ili malnutriciji.1. Ovisne su o Zivotnoj dobi i nadinu prehrane. do koje moie doii u alkoholidara.. jer manjak fosfolipida ogranituje sintezu lipoproteina u jetri. dok se primarne pojavljuju u nekim tipovima poremeienog metabolizma lipoproteina. u jetrenim bolestima moie se odnos fosfolipida i kolesterola mijenjati. Koncentracije triglicerida u serumu kreiu se od oko 0.5) iz mitohondrijske membrane prelazi ireverzibilno u dihidroksiaceton-fosfat. I V Olicerol kinaza glicerol-3-fosfat (c)glicerol-3-fosfat-dehidrogenaza +t | | (mt)glicerol-3-fosfat| | -dehidrogenaza di hid roksiaceton-fosfat It + I g licera ldehid-3-fosfat neogenezi.Lipidi i lipoproteini 137 jetri rol- se glicerol trigliceridi razlaLu na masne kiseline i glicerol. EC 2.3-4. Dok u plazmi fosfolipidi dine oko l/3 ukupnih lipida.fos3 se triglicerid I fa\ ataj se moZe iskoristiti dalje za sintezu endogenih lipida ili proteina Enzim glicerol-kinaza nalazi se i u citosolu i vezan na vanjsku membranu mitohondrija.92 mmol/L. koje s pubertetom doseZu one u odraslih osoba. iako je kod hipofunkcije Stitnjade jaie izra|en porast kolesterola. ili preko piruvata do proteina. Dok je u plazmi oko 50% fosfolipida u obliku lecitina i oko 25o/o iine kefalini.99. Zene obidno imaju malo manje koncentracije nego muSkarci.'e rijetko. Smanjena sinteza fosfolipida.8 do 1.0 mmol/L fosfolipida. glicerol I + ili u procesu glukoneogeneze. buduii da se re analize rade samo ako je bolesnik prethodno bio 12 sati nataSte. Stvoreni glicerol-3-fosfar moZe se oksidirad djelovanjem citoplazmatske glicerol-3-fosfat-dehidrogena ze (EC l.6-difosfat glukoza-6-fosfat l/ I . Fosfolipidi su nejednako raspodijeljeni u krvi.30) p a nastaj e glicerol-3 . Tu pod karalitidkim dj elovanj em mt. Serum zdravih osoba sadrZava 2. 7.7 . Odredivanje koncentracije fosfolipida nema veiega znadenja za klasifikaciju hiperlipoproteinemija. nefroze i hipofunkcije Stitnjade. Buduii da su kolin i metionin potrebni za sintezu fosfolipida (lecitina). malapsorpcije i malnutricije./\ pir uvat citratniciklus \ sinteza protein I CO. u pravilu. u cirkulaciji viSe ne bi smjelo biti egzogenih triglicerida. ali. citosolska. ili pak sudjelovati u gluko. glukoza Slika 7-5. kronidnih opstruktivnih pluinih bolesti i hipoli- poproteinemije. To su tzv. centracije triglicerida od manje je dijagnostidke vrijednosti i dosta. I 8 ) u dihidroksiaceton-fosfar ili uii u membranski prostor mitohondrij a. a koncentracija fosfolipida obiino korelira s koncentracijom kolesterola.l . Fosfolipid i Fosfolipidi se sintetiziraju u jetri. Poveiana koncentracija triglicerida u serumu (hipertrigliceridemija) nalazi se kod Seierne bolesti. Odredivanjem koncentracije triglicerida obuhvaieni su i endogeni i egzogeni trigliceridi.

a veiim dilelom u cirkulaciji.5 g na dan). njegovu stvaranju pridonose razne tvari: masne kiseline. 76. gdje se prenosi vezan u lipoproteinima (VLDL). Ako je pak koncentracija kolesterola veia. a simptomi su mentalna retardacija i oSteienje SZS-a.5 g na dan) stvara i u ekstrahepatidnim tkivima. Na prvu dvostruku vezu skvalena veie se kisik kao epoksi-skupina. Dalje. anemi- ji kod kronidne hemoragije.). nefrotitkom sindromu. kondenzacijom dviju molekula farnezil-pirofosfata nastaje skvalen. Buduii da biosinteza kolesterola zapotinje od acetil-CoA. acyl cbolesterol acyhransferase). Iz geranil-pirofosfata ponovno se odcjepljuje pirofosfat. srvara se konadno kolesterol (sl. re uz odvajanje jednog protona nastaje geranil-pirofosfat. ali se ne5to (oko 0. hranom se unosi mnogo potencijalnih prekursora kolesterola te je to razlogzbogkojeg se redukcijom unosa namirnica koje sadriavaju kolesterol ne postiZu veii udinci u pobolj5anju stanja kod hiperkolesterolemije.s. Kolesterol Ljudi uzimaju kolesterol hranom. pri ispitivanju utjecaja prehrane. Sinteza kolesterola podinje od aktivnog acetata. nasljeduju kao autosomalne recesivne mutacije. a geranil se s novom molekulom izopentenil-pirofosfata kondenzira u farnezil-pirofosfat. Iz mevalonske kiseline fosforilacijom nastaju dalje mevalonpirofosforna kiselina i 3-izopentenil-pirofosfat te izomerizacijom 3. Esterifikaciju kolesterola u jetrenim stanicama te u kori nadbubretne Llijezde i u arterijskim stijenkama katalizira enzim acil-kolesterol-aciltransferaza (ACAI. B-avitaminozi i u Niemann-Pickovoj bolesti. dok esterifikaciju u pla- . Tendencija prema manjim koncentracijama moZe se naii u pernicioznoj anemiji i u akutnim febrilnim infekcijama. Ulaskom jednogprotona i zamjenom mjesta dvrju metilnih skupina dolazido ciklizacije i nastaje lanosterol. katkad je potrebno odrediti pojedine fosfolipidne spojeve. 7. acetil-CoA. Iz nje redukcijom nastaje kludni intermedijar mevalonska kiselina. Oksidativnim odvajanjem triju metilnih skupina (kao COr) u nizu od 15-ak enzimskih reakcija. a taj poslije daje OH-skupinu na C-3 atomu kolesterola. Odredivanje koncentracije ukupnih fosfolipida malokad se primjenjuje u klinitkol praksi. a u manjim kolidinama i u sisavaca). Iz alil-derivata lagano se odcjepljuje pirofosfat. U jetri. Dvije molekule acetil-CoA spajaju se u aceto-acetil-CoA. Stvoreni kolesterol prelazi u krv. u veiini slutajeva cerebrozida i fosfolipida.3. stijenci aorte i u reproduktivnim organima. To su nasljedni metabolidki poremeiaji koji se. Oksidaclja i cr}Jizacija skvalena te daljnje reakcije do stvaranja kolesterola zbivaju se u endoplazmatskom retikulu. pogl. s izuzetkom Fabryjeve bolesti.3-dimetil-alil-pirofosfat. Redukciju p-hidroksi-p-metilglutarne kiseline u mevalonsku kiselinu katalizira mikrosomski enzim B-hidroksi-B-metilglutaril-CoA reduktaza (HMG-CoA reduktaza). ugljikovodik s 30 C-atoma (naden u jetri morskog psa. crijevnoj stijenci. na koji se dalje kondenziraue(a molekula acetil-CoA pa nastaje p-hidroksi-p-metilglutarna kiselina.138 Poglaulje 7 Poveiana koncentracija fosfolipida nalazise u Seiernoj bolesti. Laboratorijski se mogu dokazati odredivanjem specifidnih lipida koji se nakupljaju u tkivima i odredivanjem aktivnosti enzima diji manjak uzrokuje bolest (v. i to u sludajevima raznih lipidoza i bolesti koje karakterizira nakupljanje veiih kolidina pojedinih lipida. kolesterol se esterificira. a ostatak se veZe na dvostruku vezu izopentenil-pirofosfata. Biosinteza kolesterola dogada se najveiim dijelom u jetri (1. nadbubreLnoj LIljezdi. No. u kojima dolazi do zasiienja dvostruke veze u alifatskom lancu i na C-8 atomu te do stvaranja dvostruke veze izmedu C-5 i C-6 atoma. Upravo se na tom mjestu mehanizmom povratne sprege kontrolira sinteza kolesterola.koLi. enzim je manje aktivan i stvara se manje mevalonske kiseline.). enzim je aktivniji. Ako je u stanici manje kolesterola. Drugim rijedima. engl. ali je relativno iesto u istraZivadke svrhe. ugljikohidrati i neke aminokiseline. ali se kolesterol stvara i u organizmu.24. npr.

tt- t ) \\ ) Loorr" NADP ''Hi ll I . . CH. -i li"ll-. cH cHr ... mevalonska ' kiselina Mg2* dekarboksilnt -rr. a--x^ . -C-CH2-C-SCoA acetoacetil-CoA cH.TG-. H. geranil-kondenzirajuii HrC tit ct-t.. \.c I -cr.cH.../ cH. ^/1/1 .t."t1/\/ \t'.i>rY\/V\1"-o@@. -cr..-.zc\ -glutarilCoA OH CH.C-SCoA + CH...7 '"rr. Biosinteza kolesterola. H3 -3CO.- oo illl o CSCoA -HSCoA .. -' 'z -' 't glutaril-reduktaza .. I \. \-" t/\-/ cH.. '\ HrC t'H )t io./ Hooc\.tt' c cH.i)'*.rt*.C.rrHr-o(D(D CH.{ Hrc ."6"-c'. epoksiderivat H:C tf.C '\ cH: ' I HrC. H2o ATP. -4 HO lanosterol zimosterol dezmosterol kolesterol Slika 7-6..t. .HctHr. cH cH.['\.-o@@ .\.r.HC..Jn . ' .3-dimetil-alil-pirofosfat 3-izopentenil-pirofosfat HrC.H lHt Mg'*.HrC' tt. -.co2. cc Y"'( t\ tt. '.".\ G '/' -ra\raHr-ot9tg CH HtC 3.r\i\.-tt' ).H.*LFtr il o CH.-o@@-ef )o . cHr-cp-hidroksi-B-metil- ? ScoA acetil-CoA acetil-CoA HO !H. 5 I cH' H.zt^. CH /"' \. cH cH. anhidro.. | + HrC. r'H. ' llv.C "'.q"-J ttor-tirft' F.u... L'H2 ll . farnezil-Pirofosfat fttr. -cr.rtx /cH.')l\ cH HrC -+ !t' !t' - ...'l i' l' -t -tn' / *./\rrh.ll + '.\- CH.Lipidi i lipoproteini 139 CH3. > - izopentenilpirofosfat-rzomeraza ttt\ . kinaza mevalonpirofosforna kiselina -cHrt"a. skvalen *o' . H"cr. "t. I ll /a/\ NAD'H NAD'* .kurl"n-rt. . tH geranil-pirofosfat H2 . farnezil-kon9enziraju(i E'rt{'X .. p-oH o.-C-SCoA +HrO il \..\A^/"'._. CH.'\ 'r ry L.

Koncentracija kolesterola u serumu ovisna je i o dobi. Maksimum doseZe izmedu 45. godine. Oko 1/3 kolesterola iz cirkulacije uklanja se putem jetre. U cirkulaciji nije potrebno da se masna kiselina aktivira. nego LCAT katalizira prijenos masne kiseline s drugog C-atoma u lecitinu na kolesterol. sekundarnih hiperkolesterolemija. a onda podinje opet lagano padati (s1. vei se niz godina tomu poklanja velika pozornost i mnogo se istraiuju uzroci i moguinosti terapije hiperkolesterolemije. Sve su to primjeri tzv.7-7. a ako je nema. ali ga sadrZavaju i drugi lipoproteini. Zuine se kiseline s kolesterolom mogu vezati u micele i tako pomaiu njegovo izludivanje. razmatrati primarnu hiperkolesterolemiju (hiperlipoproteinemija tipa IIa prema Fredricksonovoj klasifikaciji). i 60. To se dogada pri bolestima nakupljanja kolesterol-estera (engl. Pteakcija u kojoj sudjeluje ACAI zapodinje aktiviranjem masne kiseline s CoA te nastali acil-CoA reagira s kolesterolom.s 5.5 4. Koncentracija kolesterola u serumu poveiana je (hiperkolesterolemija) u nizu bolesti: u podetnoj fazi hepatitisa.8 mmol/L. Kolesterol. Estrogeni hormoni pojaiavaju sintezu kolesterola. godine iznosi oko 3. obidno se smanjuje. tako da se kolesterolu pridaje vaZnost za diferenciranje kolestatske od hepatocelularne Zutice.-" " -- "* "" .). slobodni se kolesterol moZe taloiiti oko jednog nukleusa i tako se stvaraju Zudni kamenci koji katkad sadriavaju i 60-80% kolesterola. gdje se hidroksilira na C-7 atomu i prelaziu Zudne kiseline. Zbog toge. u lipoidnoj nefrozi.). Pri infekcijama. nakupljaju se kolesterol-esteri. ako se Zeli odrediti slobodni i esterificirani kolesterol.4 do 6. ali los viSe djeluju i u smislu izludivanja. engI. dalje.140 7. iako je smanjena sinteza kolesterola i masnih kiselina. a tada im se serumski kolesterol poveiava.5 Poglaulje 7 7. pa se kolesterol oslobada iz kompleksa sa Zudnim kiselinama. hipotireozi i $eiernoj bolesti. gdje se aktivira s apolipoproteinom apo-A-I. i 40. posljedica je smanjenog luienja i prjelaska kolesterola u druge steroidne spojeve. cb o LlPgl!. pa se s godinama poveiava. gdje je primarni poremeiaj u samom metabolizmu kolesterola. u kolestatskoj Zutici znatnije je poveiana.. lecitbin cbolesterol acyltransferase). najveiim dilelom u p-lipoproteinima. analizu treba 5to prije provesti.estere r azgraduje lizosomska kolesterol-esteraza.0 40 50 godine Slika 7-T. a u starijojje populaciji neito veia. tako da smanjuju koncentraciju kolesterola u serumu. koncentracija kolesterola u serumu u osoba izmedu 35.5 < o C 6. treba naglasiti da su preporudene vrijednosti za ukupni kolesterol u serumu kod odraslih osoba do 5 mmol/L.0 4. a vjerojatno i s apo . U Zuinom mjehuru moZe doii do kidanja yeze. To je razlogzbogdega Zene imaju u prosjeku manju koncentraciju sve do menopauze. 14. Iz kolesterola u organizmu nastaju i steroidni hormoni (v. nefritisu.s e as e) . . - "" . LCAI se stvara u jetri i prelazi u cirkulaciju.7 mmol/L. zbogsmanjene sinteze. U cirkulaciji se oko 60-80% kolesterola nelazi esterificirano. Tiroksin svojim opiim djelovanjem na metabolizam smanjuje kolesterol. Buduii da je utvrdena iinjenica da postoji korelacija izmedu hiperkolesterolemije i udestalosti koronarne bolesti i infarkta miokarda. Velike se koncentracije nalaze.. a ivezanje u lipoproteinima. Poveiana koncentracija u Seiernoj bolesti. Restrikcija kolesterolom Potrebno je posebn o . Opienito. a u djece do 4. jer moZe doii do promjena u odnosu slobodnog i esterificiranog kolesterola. Koncentracija kolesterola u serumu ovisi o viSe dimbenika. Zbog toga postoji obratan odnos koncentracije tiroksina i kolesterola. pogl. LCAI djeluje i nakon uzorkovanja krvi. ali poslije. les te ro I es ter s torage di.Koncentracija kolesterola u serumu u ovisnosti o dobi zmi katali zira enzim lecitin-kolesterol-aciltransferaza (LCAT.0 6.0 E s. Medutim.C -I.

U osoba s primarnom hiperkolesterolemijom recePtora je malo Pa se tazlate malo p-lipoproteina i malo kolesterolallaziu stanice. da unatod tomu 5to je sinteza kolesterola pod nadzorom. eesto je kolesterol smanjen i u zloiudnim bolestima. kljudnog enzima u sintezi kolesterola. treba pojatati katabolizam kolesterola tjelesnom aktivnoliu. torima za p-lipoproteine. Osim toga 5to smanjuju koncentraciju LDl-kolesterola. U takvom sludaju obidno se viie smanjuju kolesterol-esreri. Nadalje."biio u diferencijainoj dijagnostici bolesti Stitnjade.8 mmol/L imaju dvostruko veii rizrk za nastanak aterosklerotidnih promjena.. smanjena je i sposobnost esterifikacije. koji se nalazezajedno s polarnim lipidima napovriinskom dilelu makromolekularnoga kompleksa lipoproteina. tzv. naime. 6. a njihovo se djelovanje o*i.4.ra na inhibiciii HMG-CoA reduktaze. Slika 7-8. apolipoproteine. Male koncentracije kolesterola nalaze se i u i u teSkim kronidnim hepatitisima.avajtjednu ili viSe vrsta proteina. Tu su pojavu razjasnili Goldstein i recepsur. Lipoproteini Lipidi su u cirkulaciji vezani s proteinima u obliku hidrofilnih lipoproteina. [J destici su molekule lipida i proteina medusobno povezane slabim nekovalentnim silama (van der Waalsove i vodikove veze). Buduii da je u stanici malo kolesterola. intenzivnij a j e bios inteza kolesterola.0 mmol /L.nurcija u serumu treba biri ispod preporudene vrijednosti. Nalazi se obidno pri hiperfunkciji Ititnja^te (Basedowljeva bolest). 5to dopudta izmjenu lipida izmedu pojedinih lipoproteinskih destica te interakciju lipoproteinskih testica s raznim stanicama. Osnovna struktura lipoproteinske iestice. teSkim olteienjima funkcije jetre. Oni sadrL. prikazuje osnovnu strukturu lipoproteinske destice. Lipoproteini su sferiine destice. Postoji cijeli niz derivata statina. u cirozi 7. jer se kolesterol takoder sintetizira i u tilJo.tirtitno za kolestatsku iuticu uzrokovanu tumorom. ti lijekovi smanjuju i koncentraciju triglicerida. a ne smanjuju koncentraciju HDl-kolesterola. tako da se prije odredivanje koncentracije kolesterola u serumu . Hipokol.Lipidi i lipoproteini 141 bogate hrane ne daje sasvim zadovoljavajuce rezultate. Upravo zbog bolje topljivosti lipoproteini su pogodan transportni oblik lipida u krvi i u limfi. Normalno se p-lipoproteini veLu za odgovarajuie receptore na Tu se oslobada kolesterol i ulazi u stanicu te svojom koncentracijom u samoj stanici regulira biosintezu kolesterola. Zbog znaienjakolesterola kao rizidnog dimbenika u razvoiu koronarne bolesti smatra se da korr. Nadeno je. slika 7-8. pa je to karalt.. Hiperkolesterolemija se uspjeSno moZe lileiiti s pomoiu lijekova iz skupine sratina. No. osim smanjene sposobnosti sinteze kolesterola.sterolemija je rjeda nego hiperkolesterolemija. Takoder je smanjena koncen'gacijakolesrerola u poslijeoperacijskim stanjima i opienito pri slaboj prehrani. Poveianjem koncentracije kolesterola iznadpreporuiene vrijednosti koja za odrasle osobe iznosi 5. jer. rizik ne raste linearno ovisno o koncentraciji kolesterola' tako osobe koje imaju trajno poveiane koncentracije od npr. . kao 5to su kole- sterol i fosfolipidi rc sa specifidnim proteinima. negativnom Povratnom sPregom' u aktivosoba s primarnom hiperkolesterolemijom poveiana koncentracija kolesterola ne inhibira nost HMG-CoA reduktaze i stvaranje mevalonske kiseline. znatno se Poveiava rizlkza r^riojateroskleroze. nastaju povezivanjem nepolarnih lipida (triglicerida i kolesterol-estera) s polarnim lipidima. Oni su dokazali da je prigodom primarne hiperkolesterolemije poremeiaj u stanidnim stanici.

proteini proteini 1-2o/o fosfolipidi 3.5-1o/o kolesterol 6-8o/o kolesterol-esteri 12-14o/o Lipoproteini visoke gusto(e (HDL) trigliceri 3-60/o kolesterol 3-8o/o Slika 7-9. Struktura i sastav lipoproteina Glavne testice lipoproteina u serumu jesu: hilomilroni. oko 45o/o apo-C.low density tlpoprotelnl) i hpoproteini visoke gustoie (HDL. interil."1 od 8 do l2o/o triglicerida. pryelaznioblik koji se normalno ne nalazi u cirkulaciji. koji su obavijeni povrSinskim slojem polarnih lipida. oko 37o/o apo-B-100. lipoproteins). (VLDL.. l3o/o apo-Ei tragova apo-A-I i A-II. a vanjski omotad sadriava 5-l0o/o slobodnog kolesterola. obavijeni su s oko 1% slobodnog kolesterola.lipoproteini srednje gustoie (IDL. Sastav hilomikrona.1. uerlt low densitl. .. enf.-8olo \ fosfolipidi 12-18o/o 5-10o/o kolesterol 0. koji se sastoji od 6 do 8% slobodnog kolesterola i oko 12-18% fosfolipida te oko 5-10% proteina.lipoproteini niske gustoie (LDL. oko 60/o fosfolipida l-2o/o proteina medu kojima je oko 40o/o apo-C.ediate density lipoproains).4. higb densitl lipoproteins). VLD! LDL i HDL.. Z0-Z5o/o fosfolipida te 20-24o/o apo-B-100 uz tragove apo-C i apo-E.142 Poglau|r T 7. Inrermedijarni IDL. Od proteina ima najviSe . engl. VLDL i LDL imaju takoder oblik kugle.. oko 23% apo-B-48 i tragovi apo-B-100 te oko 40Zo apo- i Hilomikroni Lipoproteini vrlo niske gusto(e (vLDL) \. . A. U LDL-u je unutarnji dio sastavljen veiinom (35-40yo) od kolesterol-. lipoproreini vrlo niske gustoie eng!.r. sadrZava u unutarnjem dijelu oko 307o uigliceri da i 2\o/okolesterol- Hilomiftroni su velike kuglaste destice sastavljene od viSe od 85% triglicerida i manje od 3o/o kolesterol-estera. engl. U unutamjem dilelu VLOL-a nalazi se oko 60% triglicerida i oko l2o/o kolesterol-estera.

2. c-ilt 8-100 c-ll. Na elferogramu ziuzimaju zonu u podrudju a-globulina. Gustoia im je 1.006 g/^L. proteina Glavni lipidi egzogeni trigliceridi Glavniapoproteini Al. p-lipoproteini. a u manjoj mjeri i u tankome crijew u poietku su diskoidne te u cirkulaciji djelovanjem LCAr-a prelaze u sferitni oblik.210 g/mLkoje se t^tdu$iJelektrofor ezom. koja se razdvaia ultracentrifugiranjem. ima joi 5-11% apo-c te tragova apo-B-100.019 do 1. A-il l (a). Gl. Prema gustoii klasificiraju . slika 7-9.96 g/mL. Hilomikroni su sastavlieni preteZno od triglicerida. sadrZavaju trigliceride i fosfolipide u .7 start pokretljivost Molekularna masa a l 400-30. a omotat je sastavljen od 3 do 5% slobodnog kolesterol io-jow fosfolipida ^.3-100 E Prema elektroforetidkoj pokretljivosti klasificiraju se kao alipoproteini. . HDl-destice dijele se na podskupine HDL. sadrZavaju i proteine.019. Osim klasifikacije koja se osniva na razlikama u gustoii i pokretljivosti u elektridnom Polju.35 Promjer{nm} Udio lipida i 22-24 85:15 4-10 50:50 26-30 75:26*64236 kolesterol-esteri. pa je njihova gustoia mala.'u samo prolazno. tijekom metabolizma lipoproteina.4. gustoie od 1. frakciji lipoproteina koja zauzima mjesto izmedu ar-globulina i B-globulina.. trigliceride. HDL2 testice-sadriavaju manje proteina i viie lipida.75 19-73 80:20 0. Gustoia im je od 1. 25% fosfolipida i 15% proteina.lid'i.95-1.-Lipidi i lipoproteini 143 estera.9-4. endogeni trigliceridi i kolesterol'esteri B-100.063 do 1.125 do 1. i to kao Siroka frakcija izmedu i pre-p-lipoproteina. a gustoia im je 0. Oko 50_70% proteinsLog d.019-1. sr a. molekularnu masu iii sastav apolipoproteina. od 0. IDL.019 izmecfu pre-B-p 1.210 1. c-lll. osim njih.odnosima. a na elferogramu se pojavljuju samo u sludaju hiperlipoproteinemije tipa III. prikazuje jedan od.006-1..Odgovaraju pre-p-lipoproteinima na elferogramu.040*1.006 pre-B 1. LDL i Tablica 7-6.a elektroforetidka im je pokretljivost u zoni B-globulina.9 x t06Da 26-7A 90:10 2. VLDL.8*49.96 do 1. c-ll.125 g/mL i HDL3 gustoie od 1. Klasifi kacija lipoproteina pokredjivosti (tabl.9-3. osim kolesterola i fosfolipida. a pri elektroforezi zaostaiu na mjestu aplikacije.). HDlr-testicu koja u sre &itu sad ri:ava oko 3-6(% riglicerida i i41 t kolesterol-estera.063 g/mL.130 pre-p 2. LDL karakterizira B relativno visok sadrtai kolesterola.95 0. endogeni trigliceridi B-109 c-t. oblila HDL-ie stice.93 do 0. IDL koji se u cirkulaciji normalno pojavlju.7-6.18-g.000 5-I0 >7A 99:1 3. apo-E i apo-D.063 p 1. ali. tj. i io 67% apo-L-l i 22% apo-A-il. te HDL. 7.rjela tini apo-B-100. E kolesterol-esteri fosfolipidi : fosfolipidi A-l. ^og. HDl-iestice koje se sintetiziraju u jetrima. a ostatak je podjednako raspodijeljen na apo_C i apo-E. VLDL saJrZavaju takoder prete2no HDL. dok hilomikroni zaostaju na mjestu aplikacije.Znatajke lipoproteina u serumu Gustota (g/ml) Elektroforetidka < 0.063-1. Najieiie klasifikacije lipoproteina koje se rabe jesu prema njihovoj gustoii i elektroforetiikoj se kao hilomiftroni.postoje i druge klasifikacrje koje ukljuduju npr. pre-p-lipoproteini.006 do 1. i 44-50% proteint Najvedi &o apolipoproteina jest apo-A . a_u vanjskom 8% slobodnog kolesterola.

Glavni apolipoproteini i njihove znatajke navedeni su u tablici7-7. '. .5. Apo-A-IV je aktivator LCAI-a ili ligand za HDL-receptore u jetri. . . 6. osobito sijalinske kiseline. . 'hitomikroniVLru*Uf kofAktor'za.63S .gg(}. .'. Kada postoji poremeiaj u strukturi apo-B ili lipoproteina s apo-B. naden je joi jedan lipoprotein. ''2 t9 ' sekrec$adrigllee$da.1. pa se jo5 zove >>sinking pre-p<.' . a kolesterol mu je najveiim dilelom (vi5e od 90Yo) u esterificiranom obliku. F-IDL.723. a slidnog je i sastava lipida. HDL ..144 Poglaulje 7 Osim glavnih lipoproteina (hilomikroni. povr5inski dio lipoproteinskih destica jesu apolipoproteini.. 8. Buduii da je LPL djelatan u kaskadi lipoproteina bogatih trigliceridima. u serumu bolesnika s kolestazom pojavljuje se jedan atipidni lipoprotein koji u elekuitnom polju putuje katodno... Klasifikacija iosobine apolipoproteina u serumu apo-A-l apo-A-ll.909 : ' s.. nijepoznata: .ia. jetre apo-B'{g.DLIDL. strukturne funkcije. Njegova koncentracija u serumu bolje korelira s aterosklerozom nego koncentracija lipida u HDL-u.465 5t2.006 sedimentira.. sastavljen od 60/o proteina. tzv.145 1. : r.gJ:1! . Ima molekularnu masu oko 3. HDL) koji su uvijek prisutni u serumu. aval.800 34. LpX je lipoprotein gustoie 1. Ultracentrifugiranjem pri d> 1.LPl : ::. uz 45o/o proteina. 7. manjak apo-C-II. " t1 2 aktivira LCAT sekrec. lipoprotein nalazi pri elektroforetidkom rezdvajanju u pre-p-frakciji. " . Apo-A-I potreban jeza biosintezu HDL-a pa poremetaj u apo-A-I rezultira u poveianom riziku za aterosklerozu i koronarne bolesti. Z5o/okolesterola 1660/o fosfolipida. Lp(").s.DL ":' ' .. takvi se lipoproteini ne mogu luditi iz jetre ili crijeva. Zove se LpX (lipoprotein X). koji rezultira manjkom aktivnog enzima. 11 1 kofaktorza LCAT ' : '17l14 '.1.iCAT. dovodi do teSke hipertrigliceridemije s eruptivnim ksantomima i egzacer- . Nadalje.velidine 70 nm.ip trrglicerida iz hilorfiikroni.063. 3o/o triglicerida. SadrZava relativno mnogo ugljikohidrata..4.000 kDa. . . f{..:hilomikroni: apo{{ apo'C-ll" apo-C-lll aktivira. hilomikroni. apolipoproteini imaju i druge funkcije: neki kao aktivatori ili kofaktori enzima koji sudjeluju u metabolizmu lipoproteina.000 6 nije poznata 7. : ''i inhib'ira aktivbciju LPLIa sapo-Gll *fiomikroni.VLDL HDL LP{a} r87. apo-A-I djeluje inhibitorno na jetrenu lipazu. koji se nasljeduje autosomno dominanrno. vtDu *ot. T"j r.Vtsl.t. apo-A*lV apo-Bi-Tr00 ' :' :' ' : ]g.LDL . :. Osim toga. slidno kao i LDL.anje i kao aktivator LCAT-a.'.000-662.c+iieva. Osim ove.. Tablica 7-7. pa se u osoba s tim poremeiajem pojavljuje abetalipoproteinemija ili hipobetalipoproteinemija i u njihovoj se plazmi nalazi samo ili veiim dijelom HDL.0035 -l. Funkcija apolipoproteina Apolipoproteini imaju razne funkcije..l . a neki kao ligandi u vezanju lipopro teina za specifitne receptore. U metabolizmu lipoproteina ima vatnu ulogu apo-C-II koji je aktivator lipoprotein-lipaze (LPL).. Apo-B-100 i apo-B-48 strukrurni su sastojci lipoproteina koji su bogati trigliceridima i koji se lude iz jetre i tankoga crijeva. LDL. Proteinski dio LpX sadrZava albumin. apo-C i apo-X. VLDL. Apolipoproteini Proteini koji su sastavni.ikron. td{}. HDl "''. apq-f apo{a} olatc*ava unos ostatnih hilomikrona i IDL-a: hilomikroni...'.9 : 1t 19 hilom. VI.

Taj niz metabolidkih promjena neziva se kaskadom Slika 7-10. poveian je rizik za navedene bolesti.Lipidi i lipoproteini bacijom pankreatirisa. Metabolizam Iipoproteina Nakon enzimske hidrolize (lipaza. eitti se da apo-A-I ima ulogu liganda zaHDL-receptore i time utjede na uklanjanje kolesterola iz perifernih stanica.r. . dok apo-E. Apo-En jevezan uz parogenezu periferne koronarne arterijske bolesti i neurodegenerativni poremeiaj. a dilelom u masno tkivo. i apo-E. povratnim prijenosom natrag u jetru. Krvlju dospijevaju dijeekstrahepaticno tkivo lom u jetru. a apo-E. a vaLan je zau}Jranjanie ostatnih hilomikrona jetrom. ostatnim (engl. Apo-E se nalazi u veiini lipoproteinskih destica i ima srediSnju ulogu u kontroli koncentracije kolesterola u krvi. ge i u se kaabolizira u tkivima (sl. apo-Et i apo-En. obite!- ski oblik Alzheimerove bolesti. dok je u apo-E. Apo-E. to arginin. 'kojiuzapo-E prepoznaje i apo-B-100. Ovi.529 aminokiselina i vezan disulfidnim mostom s LDL-om srvara fp("). a na poziciji 158 u apo-B.6. rernnant) recePtorom. Poveiana koncentracija Lp(a) znakje povedanog rizika za razvoj kardiovaskularne bolesti (CVD. Promet lipoproteina. imaju na poziciji lI2 aminokiselinske sekvencije cistein. i mi5iina tkiva. kolesterola i fosfolipida te apolipoproteina sintetiziraju VLDL i HDL te lute u cirkulaciju. cardioaascular disease). u tipu II hiperlipoproteinemije (prema Fredricksonu). t apo-E-4 to je arginin. Apo-E. U stanicama masnoga tkiva trigliceridi hilomikrona seruzgradrrju i oslobodene masne kiseline pre- l vl i * ffi HI. egzogeni trigliceridi zajedno se s rragovima kolesterola i fosfolipida u obliku hilomikrona limfom prenose u krvotok. Tako apo-Eri apo-E. kada je poveiana koncentracija LDL-a. U jetri se iz endogenih riglicerida (nastalih iz masnih kiselina i glicerol-3-fosfara). u cirkulaciji VLDL prelazi preko IDL u nose u jetru H nq LDL. npr. Tii su izooblika apo-E koji se oznaduju kao apo-E. Stiti od ateroskleroze. i apo-E. infarkta miokarda i Alzheimerove bolesti. Pretpostavlja se da je strukturna slitnost apo(a) i plazminogena odgovornazayezv izmedu aterogenosti i tromboze. Pojedini apolipoproteini imaju vaZnu ulogu kao ligandi u vezanju lipoproteina za specifidne receptore. koji 10. Apolipoprotein (a) ili apo(a) sastavljen od 4. 7. Razlikuje se od sekvencije plazminogena. Sekvencija aminokiselina apo(a) slidna je onoj plazminogena koji ima 791 aminokiselinu. cistein. fosfolipaza) triglicerida. Apo-B-100 i apo-E reagiraju s LDl-receptorima. Apo-E reagira i s tzv. u serumu. Posieduju razliiiti afinitetvezanja zaLDL-receptor. Razlike izmedu pojedinih izooblika apo-E samo su u jednoj aminokiselini. pojavljuje se u tipu III. Po regiji koja sadriava arginin umjesto serina koji je u plazminogenu. Kad je smanjen apo-E.). engl. iime se omoguiuje endocit oza ikaabolizam LDL-a. tzy. Djelovanjem LPL-a iz stijenki krvnih Ltla. gdje se dilelom oksidiraju. 7- Pojedini lipoproteini prelaze jedni u drutim procesima dolazido promjena i medusobnih izmjena njihovih sastojaka. Pa zato nema Proteazne aktivnosti. Normalno se u lipoproteinima nalaziapo-Er. sastavni se dijelovi resorbiraju te u stanicama crijevne sluznice ponovno sintetiziraju iz glicerola i masnih kiselina. pojavljuju se samo u odre- 145 denim tipovima hiperlipoproteinemije.

a veii dio IDL-a prelazi u LDL koji se velu za ski materijal. jedan manji dio ostatnih VLDL-a i IDL-a uklanja se iz plazme tako da se veLu za ostatne receptore i LDL receptore u jetri. Nadalje. slobodni kolesterol kodi aktivnosr HMG-CoA reduktaze i time regulira sintezu kolesterola u stanici. koji je glavni apoprotein u strukturi LDL-a. a estere kolesterola na masne kiseline i slobodni kolesterol koji ulazi u citoplazmu. nakon lu- evahilomikroni sadriavaju apo-B-48 (prema nekima.Yezanje zareceprcrr omoguiuje apo-E koji ima afinitet za ostarne receptore (s1. U prvom putu (tzv. Nakon 5to se LDL veiu s receptorom. U drugom putu (tzv. nego samo apo-B-100. LDL se u normalnim uvjetima. Osim preko receptora na jetrenim stanicama. ali i stanica nadbubretne Llljezde i perifernih tkiva kao npr. Neito ce. pri temu nastaju ostatniVLDL (lDL) koji sadrZavaju apo-B-100. gdje se katabolizi raju. poveiani kolesterol smanjuje broj LDl-receptora na membrani da ne bi doilo do ulaska vi5ka kolesterola u stanicu. 7-ll. gustoieVLDL-a koje se uklanjaju jemasne kiseline koje ulaze u stanitrom putem receptora. Thkoder aktivira ACAI koji viSak kolesterola ponovno esterificira i takav se pohranjuje u stanici. i ne5to apo-B-100).lntestinalna kaskada oduigliceridi hilomikrona hidr olizinosi se na lutenje hilomikrona koji sadrZavaju apo-B-48. Nakon hidrolize triglicerida iz raju u monogliceride i slobodne hilomikrona nastaju ostatne hilomikronske cestice. LDl-receptorima bogate su i stanice kore nadbubre|ne Llijezde pa se time osigurava dovoljno kolesterola u tim stanicama. Kada dospiju u denj a iz crrj cirkulaciju. apoapo-E. rernnant) hilomikroni gustoie VLDL-a koji se veiim dijelom brzo uklanjaju iz cirkulacije preko receptora za ostatne hilomikrone u jetri.7-ll. b -Jetrena se kaskada odnosi na stvaranjeVLDL-a i hidrolizu triglicerida u VLDL. Naime.P19-19ry pgifertr tllligqpe ileqqlgsilinq p:. a . LDL nastali izIDL-a veiu se s LDl-receptorima na plazmatskim membranama jetrenih stanica. Apo-C-II aktivira za epitel kapilara pa se Slika 7'11. stanica glatkih miSiia i fibroblasta. Pri rome nastaju mal"*'-9. endocitozom ulaze u stanicu i razgraduju se (sl. S apo-C-II aktiviran LPL hidrolizira trigliceride izYLDL-a u monogliceride i masne kiseline. Thko nastaju LDL kao krajnji produkt ovoga metabolidkog puta. primaju od HDL-a dva daljnja apolipoproteina. endogeni put) metaboliziraju se VLDL. gdje mogu sluZiti kao energijostatnih VLDL-a i IDL-a uklanja se jetrom. a dogada se u dvama glavnim putovima. Njima se meraboliziraju trigliceridima bogati lipoproteini koji sadriavaju apo-B100 i apo-B-48. Nastali. Ti receptori imaju afinitet za apo-E i apo-B. pri demu VLDL prelaze najprije u osratne VLDL i potom u IDL te dielovanjem jetrene Lipaze dalje u LDL. VLDL takoder primaju od HDL-a apo-C-II i apo-E.146 Poglaufe 7 a) tanko crijevo lipoproteina.b). Nakon 5ro dospiju u krv. Tijekom pretvorbe najveii dio apo-C-II i apo-E disocira s ostatnih VLDL-a i IDLa i wa(a se natrag u HDL. manjim dljelom mogu razgradid i C-II i LPL vezan . A). Osim toga 5to prelaze u LDL.IDL) go riglicerida gube u tom putu svoje trigliceride. Hilomikroni koji se lude iz tankoga crijeva i sadrZavaju mno- ostatni hilomikron (VLDL. Shematski prikaz metabolizma lipoproteina. U stanici lizosomski enzimi hidroliziraju apo-B u aminokiseline. VLDL egzogeni put) dolazi do razgradnje hilomikrona. Ovi se lipoproteini lude iz jetre i ne sadrZavaju apo-B-48. a to je potrebno za sintezu steroidnih hormona.e"f-o-boJi!l ts:Qqylie e-tCglitqrqnji ostatni (engl.

anje za metabolizam kolesterola i o njemu dosm ovisi rizik razvoja ateroskleroze.. HDL se sintetiziraju Tijekom hilomikronima i vLDL-u' vu i odatle luie u cirkulacrju. u krvnoj se plazmi taj oblik HDL-a koji sadriava diskoidni se esterificira i alaziu sredilnji dio HDl-iestice.rrji.eniji kada modificirana (procesima glikacivisoka i kada je LDl-destica oksidativnoiti "" neki drugi naiin kolesterol-estere na stije. rati s HDL-om izravno u jetru preko HDl-recePtora u jetri ili preko VLDL-a i LDL-a u jetru HDL ili periferne stanice. gdje predaju apo-E i apo-c-Il hilomikrona i vLDL-a nars preoblikovanih metabolidkog puta dio tih apJripopro.LiPidi i liPoProteini 147 je koncentracija LDL-a u serumu nespecifidnim putem u makrofagima. gdle HDt. . iil. Smatra odnosno da se na taj nadin prenosi rom u jetrenim . Na taj naiin mogu makrofagi akumulirati (engl' plaque)' aterosklerotiine naslage . Meiabolizam HDL-a preko apolipoproteina crijejetri i tankome u je povezan s metaboli"-o.ilili .ktiin. HDL moie taj kolesterol ti"rrrportirati izravno jetru.. spremiSta vrsta neka rag na HDL. U tim je procesima vat'na uloga LCAI-a VLDL .Lrri.r f {$ gdje se te iestice razgraduju.irr" pt..!i *.rlr"r"jo urzro ulogu imaju i razlidite klase HDL-a (razlike Prema velidi- U metabolizmu lipoprotein" djelomidno ni i sadrZaju lipida i apolipoproteina). rzv.). gdje se u oba sludaja razgraduje (sl. Taj je put izrat."t""-"" Lrvnih Lilaitako se . agregacije.lobodni kolesterol. Na taj nadin rior . cbolesterol ester transfer protein) -."-" i da ie tako ukla nja iz cirkulacije.l 9 s-1}9j llg-q!g: LDL koji nastaje u cirkulaciji S I i ka 7 .r"zi za apo-C-II i apo-E.hilomiLrona i vLDL-a. bogat kolesterol-esterima. HDl_receptor O trk. Inzulin. .o izmedu HDL-a i vLDL-a ili LDL-a. Zatim vile slobodnog jednog proteina (cETp.l ill: .grog.-eiaj apolipoproteina nPr' u katabolizmu apo-A-I (T*"gu svrstatit4g:avr. tntenzitet spomenutog transPorta vai.. demu primarnu ulogu ima Metabolizam lipida u vezi je s metabolizmom ugljikohidrata.loz.iil. ililhi ". Poremeiaji metabolizma lipoproteina lipoproteina u serumu' a ukljuDislipoproteinemija je pojam koji oznaduie poremeien odnos dislipoproteinemija opienito se mocuje i hip. pri demu se s pomoiu kolesterola mijenja u sferidni oblik.r 7. S h e m a t k i p ka z p ov ra !I9 I q P izYLDL-a reagira s recePtorima na stanicama jetrenoga i Periferse prenosi preko HDl-recepnih tkiva. rlls.proio* kolesterol djelovanjem LCAI-a iz stanice ponajprije . uzroci pot.reagira s HDL. To j..). prvi kao aktivator' a drugi kao inhibitor. u cirkulaciji kao se da HDL reagira s recePtopJtrebnih o .. dok razgradnju lipida u masnome tkivu. djeluje u masnome tkivu lipogenetski. Na taj se nadin u stanicama skuplja viSak kolesterola koji u jetru. engl.r"i-.rora na HDL.rrom i endogenom metabolidkom putu. povratni na perifernoj stanici. Tako se uklanja rola koji poiinje interakcijom HDL-a s HDl--re. _receptorom ili moze kolesterol predati n" vtDL ili LDL pa s tim desticama dospijeva u s ri t t' ii/ ii .riipoproteinemij^u ihipolipoproteinemiju.p"ik"lfit"l LDL-receptor periferna stanica iiju aktivnost reguliraju apo-A-I i apo-A-II.. (engl..1 2.1.6. reuerse) transPort kolesteviSak kolesterola iz perifernih stanica u jetri. u manjak inzulina pospjeiuje inzulin. acetilacije i dr..izNa taj se nadin kolesterol-esteri mogu transporti-]. Z-tZ.prenosioca kolesterol-estera . rli.

primarne (nasljedne) i sekundarne hiperlipoproteinemije (uzrokuju ih neke druge bolesti. Koncentracije triglicerida. npr.). kolesterola. izgled plazme i elferograma lipoproteina u pojedinim . hipotireoza. i to na osnovi koncentracije kolesterola i triglicerida u serumu.rti+:.. Hiperlipoproteinemije ukljudujvtzy. lzgled elferograma hilomikroni hiperhilomikronemija (vrlo rijetko) fl) lzgled plazme24 sata u hladnjaku Koncentracija kolesterola Koncentrac'r'a triglicerida kremasti sloj iznad bistre plazme nije iliumjereno povetana jako poveiana hiperbetalipoproteinemija (testo) (lla) LDL bistra jako poveiana nue povecana kombinirana hiperlipoproteinemija (testo) flrb) bistra do blago zamutena jako poveiana umjereno pove(ana 9 prep d. 7-13. manjak apo-B-100/P. b) poremeiaj aktivnosti enzima vainih za metabolizam lipoproteina (npr. disbetalipoproteinemUa (vrlo rijetko) (il t) blago zamu(ena do jate povecana umJereno pove(ana zamufena 9 prep VLDL d. c) poremeiaj strukture i funkcije receptora (poremeiaj apo-B i apo-E receptora) rc d) nepoznata etiologija (poveiani VLDL. kolestaza i dr.148 Poglaulje 7 gierska bolest). razliku|uci 6 tipova hiperlipoproteinemija. Seierna bolest. hiperprebetalipoproteinemUa (vrlo testo) flv) hilomikroni bistra zamuiena ili nije ili umjereno . manjak LCAI-a).). manjak LPL-a. izgLeda seruma i elferograma lipoproteina (sl.48. nefroddki sindrom. manjak apo-CII. jo5 70-ih godina prodloga stolje ia. manjak apo-E i dr.. mlijeina cL pove(ana jako povetana 9 prep mije{ane hiper- lipoproteinemije (rijetko) (v) kremasti slojiznad mlijeine jako pove(ana poveiana - plazme hilo p prep d" Slika 7-13. smanjeni HDL). Prvu klasifikaciju primarnih hiperlipoproteinemija natinili su Fredrickson i sur.

a katkad i pankreatitis.Lipidi i lipoproteini 149 Tablica 7-8. a osim hilomikrona poveiana je i Lor. posljednji obidno su heterozigoti ili homoPremaelektroforetidkoj slici prvi oblik odgovara tipu I. Ne5to de3ii oblik jest onaj kad su trigliceridi u serumu viSi od 11. Primarne hiperlipoproteinemije Glavne znatajkehiperlipoproreinemija prema Fredricksonovoj klasifikaciji mogu se naii u 2.rir"cija VLDL-a. To su obiino predle osobe ili bolesnici sa Seiernom boleSiu koji prekomjerno . Klasifi kacija primarnih hiperlipoproteinemija prema genskom kriteriju poligenska LDL kolesterol tip lla tip lla. a drugi tipu IV hiperzigoti . metabolizma lipoproteina i na genskim osnovama pojedinih dislipoproteinemija.000 LDL kolesterol tip lla tip lll tip lv.2. Ovi. dosta rijetka bolest i njezini su simptomi retinalna lipemija i eruptivni ksantomi.000.3 mmol/L. ^po-E-4."r"jo ili nedovoljno kataboliziraju lipoproteine bogate trigliceridima. lipoproteinemij e prema Fredricksonovoj klasifi kacij i.t"boli"ma lipoproreina i razvoju ateroskleroze i CVD-a.. izdanju ovog udZbenika. tipv tip lv tip v tip I 1 :100-1 :300 :5. To j.000 visok visok nema rizika hilomikronii ostatniVLDL VLDL kolesteroli trigliceridi trigliceridi trigliceridi trigliceridi poligenski poligenski 1 i/ili utestala liceridem ija hilomikroni VLDL i/i|i obiteljska hipertrigliceridemija obiteljski poremeiaj LPL-a ili apo-C-ll dominantan 1 :500 hilomikroni hilomikroni potencijalni rizik nema rizika recesivan vrlo rijetka Suvremenije klasifikacije poremeiaja lipoproteina osnivaju se na poznavanju etiologije. . Najznadajnije primarne hiperfuoproteinemije prema genskom kriteriju prema preporuci EAS-a (European Atherosclerosis Society) i njihov odnos prema Fredricksonovoj klasifikaciji navedene su u tablici 7-8. Buduii Ja je posljednjih godina doSlo do dealjnih spoznaja o ulozi apolipoproteina u poremeiajima -. postavljanju dijagnoze primarne hiperlipoproteinemije pristupa se tek nakon iskljudivanja moguinosti da je rijed o sekundarnom poremeiaju.rl.6. nasljedne se hiperlipoproteinemije i hipolipoproteinemije mogu klasificirati i na sljedeii nadin: Tbika hipernigticeridemijaje poremeiaj kad se hilomikroni ne mogu katabolizirati zbog nasljednog manjka LPL-a ili manjka njegova aktivatora apo-C-II. U takvih se osoba moZe razvitipankreatitis ili prijevremeni CVD. vrlo visoka visok visok vrlo visok izuzetno visok hiperkolesterolemija kombinirana hiperlipidemija obiteljska hiperkolesterolemija obiteljski poreme(aj apo-B-l00 (FDB) hiperlipidemija tipa lll sporaditna hipertri g LDL i/i|iVLDL kolesteroli/ili trigliceridi kolesterol dominantan 1 :300 dominantan heterozigoti 1 :500 homozigoti 1 LDL :1. tip tip llb tip lla lV. 7.

dok je stvaranje apo-B normalno. Prema Fredricksonovoj klasifikaciji to je hiperlipoproteinemija tipa IIa. Delecija eksona 4 iz gena za LDL-receptor vjerojatno nastaje rekombinacijom izmedu dvaju identiinih odsiedaka od 25 bp koji su prisutni u 3. e. Obiteljsko poaeianje lipoproteina (a) uzrok je 50o/o CVD-a. Obiteljska hipernigliceridernijaje poremeiaj koji se nasljeduje autosomno dominantno. i 4. U takvih se bolesnika pojavljuju tuberozni ksantomi i CVD. a srvara se odviSe VLDL-a bogatih s apo-B. Uzrok joi nije sasvim razjaSnjen.150 Poglaulje 7 Disbetalipoproteinernija odgovara tipu III hiperlipoproteinemije. VLDL ili LDL ne otpuitaju u plazmu. U serumu je poveiana koncentracijaVl-Dl-a i triglicerida. a 5 puta veii rizik nakon 40. Poremeiaj se nasljeduje autosomno dominantno. Ispitivanja su pokazala jednu novu 1. Pri tomu se pojavljuje ataksija. Obitefska hiperkolesterolernija rjede je uzrok poveianog LDl-kolesterola od kombinirane hiperlipidemije i prisutna je u 3% bolesnika s CVD-om. . a smanjena koncentracija HDL-a. pigmentozni retinitis. To je autosomno dominantna bolest s izrazito poveianom koncentracijom kolesterola. ali se ostatni hilomikroni i ostatni VLDL ne uklanjajuiz cirkulacije. Sve su to poreme taji u kojima su poveiane koncentracije lipoproteina. a poreme&j je u tome da je normalni apo-E-3 zamijenjen s apo-E -2 i daje prisutan manjak jetrene lipaze. godine. Homozigoti s tim poremeiajima imaju vrlo male koncentracije kolesterola i triglicerida i potpuni manjak ili samo rragove hilomikrona.japoremeiaji su u kojima se ne sintetizira ili ne ludi apo-B. Sto upuiuje na autosomno kodominantan poremehj. Lp(a)-iestice bogate su kolesterolom i sadriavaju viSe apolipoproteina. jer se intenzivnije stvaraju endogeni trigliceridi. Hiperapobetalipoproteinemij a znaii rizik za koronarnu bolest.3 kB deleciju u LDl-receproru. pa se hilomikroni. Buduii da nedostaju ili su smanjeni aterogeni lipoproteini u serumu. Porem etaj je aurosomno recesivan. uzrokovana mutacijama. Odgovara tipu IV hiperlipoproteinemije prema Fredricksonovoj klasifikaciji. takve osobe ne obolijevaju od ateroskleroze. intronu. Pri ovojvarijanti nalazise poveianje koncentracije triglicerida i apo-B te manjak HDL kolesterola. Obitefska kombiruirana hiperlipidern/a nelazi se u oko 10% bolesnika s koronarnom boleiiu. Koncentracija Lp(a) u serumu bolesnika obidno je vera od 0. VLDL u serumu sadrZavaju mnogo kolesterola. Poreme taj LDL-receptora (LDLR) koti katabolizam LDL-a i rezultira visokim kolesterolom. U hipobetalipoproteinemiji heterozigoti imaju koncentracije LDl-kolesterola i apo-B smanjene 50oA. Pojavljuje se u bolesnika sa Seiernom boleiiu i u pretilih osoba. Iako mnogo rjede. Nelijeteni bolesnici heterozigoti imaju 100 puta veii rizrkzakoronarnu arterijsku bolest prije 40. Poznato je viSe od770 mutacija u LDLR-u. a na koZi se pojavljuju ksantomi.rto je smanjena i koncentracija HDl-kolesterola. godine. Heterozigoti imaju do dva pura. U abetalipoproteinemiji heterozigoti imaju koncentracije lipida u granicama preporudenih vrijednosti. Jedna varijanta obitelske kombinirane hiperlipidemije jest hiperapobetalipoproteinemija. LDl-iestice manje su od normalnih i sadrtavaiu samo jednu molekulu apo-B-100 po destici. odnosno promjenama LDl-receptora. U ili samo VLDL-a ili LDL-a. Neki od ovih sludajeva mogu se svrstati u hiperlipoproteinemije tipa IIb preserumu je poveiana koncentracijaVl-Dl--a i LDL-a ma Fredricksonovoj klasifikaciji. Nasljeduje se autosomno recesivno. dok koncentracije LDl-kolesterola nisu poveiane. VLDL-a ili LDL-a u serumu. manjak esencijalnih masnih kiselina te manjak vitamina topljivih u lipidima. akanto citoza. Sinteza i katabolizam hilomikrona su normalni. ima i poremeiaja a kojima su smanjene koncentracije ili potpuno nedostaju pojedini lipoproteini u cirkulaciji. a homozigori do detiri puta veie koncentracije kolesterola u serumu nego zdrave osobe. Abetalipoproteinernija i hipobetalipoproteinernr.4 g/L. Takve promjene uzrokuje i terapija B-blokatorima. po dvije molekule apo(a) i jednu molekulu apo-B u lipoproteinskoj iestici.

Ovaj je autosomni kodominantni poremeiaj rijedak. Varijante apolipoproteina A-I odred. Tangiersku bolest u homozigota prate izrai. Osim Seierne bolesti. egzogeni iimbenici popur unosa prekomjernih kolidina hrane i alkohola te oralni kontraceptivi i drugi lijekovi (. Poreme taj je autosomno kodominantan i vrlo riiedak. Najuiestaliji sekundarni uzroci koji se pojavljuju u prvoj godini Livota vezani su uz bolesti nakupljanja glikogena i uz kongenitalnu bililarnu atreziju. npr.en manjak HDL-a s HDl-kolesterolom niiim od 0. a razlikuju se u zamjenama pojedinih aminokiselina u apo-A-I molekuli. U cirkulaciji se nalazivrijednost od samo oko l% referentnih vrijednosti apoA-I. Laboratorijska dijagnostika poremeiaja lipoproteina Laboratorijska dijagnostika poremeiaja metabolizmalipoproteina obuhvaia rutinske i dodatne prerrage. Ima ih vi5e. autosomno dominantni poremeiai s vrlo malom koncentracijom HDl-kolesterola i koncentracijom triglicerida u granicama prePorudenih vrijednosti te smanjenom sintezom apo-A-I. apo-A-I i apo-C-III u serumu oko 50o/o odpreporuienih vrijednosti. 7. makrofagi bogati kolesterol-esterima.6. Obiteljska bipoalfalipoproteinem|o j. Uzrok je u promijenjenoj DNA apo-A-I gena.tPt steroidi i B-blokatori) glavni su uzroci sekundarnih hiperlipoproteinemija u odraslih osoba. Terapija sekundarnih hiperlipoproteinemija svodi se na lijedenje primarne bolesti koja uzrokuje hiperlipoproteinemiju. uzkoncentracije apo-C-III u granicama referentnih vrijednosti. ukupnog kolesterola. veiinom dolazi do prekomjernog stvaranja VLDL-a u jetri.4. Marburg. odnosno poremeiaja i u tom sludaju su zaPravo simptom primarne bolesti. U djedjoj dobi prevladavaju uzroci kao 5to su hipotireoidizam. . kao varijente Milano. dok im je koncentracija LDl-kolesterola u granicama preporudenih vrijednosti. zatim blago poveiana koncentracija triglicerida i smanjena LDl-kolesterola. Osim razlika u apo-A-I. utjede na lipolizu u masnome tkivu.3. U slutaju alkoholizma i uzimanja estrogena. intermitenrna neuropatija i prijevremena ateroskleroza i koronarna bolest. ako je koncentracija triglicerida manja od 4. 7.Lipidi i lipoproteini 151 Obiteljski rnanjak apolipoproteina A-I i C-ru u homozigota rezultira nemoguinoSiu sinteze apo-A-I i apo-C-III pa su im koncentracije HDl-kolesterola i triglicerida vrlo male. Giessen i Munster. Sekundarne hiperlipoproteinemije Sekundarne se hiperlipoproteinemije pojavljuju pri nekim bolestima ili stanjima kao poPratni simptomi primarnih bolesti. Medu rutinske pretrage ubraja se odredivanje koncentracije triglicerida. Hipotireoza uzrokuje smanjenje katabolizma LDL-a u ekstrahepatidnome tkivu i razvoj hiperlipoproteinemije tipa IIa uz veliku koncentraciju kolesterola. pojaiani katab olizam HDL-a.6 mmol /L i ako nisu prisutni hilomikroni) te Promatranje izgleda seruma nakon 24satnog stajanja na +4"C. te se masne kiseline u jetri vi5e ugraduju u VLDL.6. Zbogtoga je razlikovanje primarnih i sekundarnih hiperlipoproteinemija preduvjet za ispravno lijedenje. HDl-kolesterola i LDl-kolesterola (radunski. prisutan je i umjereni manjak HDL-a. Skloni su razvoju ateroskleroze i koronarne bolesti. Smanjena aktivnost LPL-a utjede na razvoj tipa I ili V koji se katkad pojavljuju u Seiernoj bolesti.ene su primjenom izoelektridnog fokusiranja. U heterozigota su koncentracije HDl-kolesterola i apo-A-I u serumu oko 50%o u odnosu na odgovarajuie koncentracije u zdravih osoba. Manjak inzulina. Ne zna se jo5 todno koji je uzrok toga poremecaja. nefrotidki sindrom i Seierna bolest.13 mmol/L. U plazmi se ne nalazi apo-A-I i apo-C-IIL U heterozigota su koncentracije HDl-kolesterola.

subklasa HDL-a (HDL. odnosno 3 mmol/L.0. IIb i IV) mogu vrlo dobro utvrditi samo iz podaaka o koncentraciji kolesterola i triglicerida u serumu. 7-9. Prema smjernicama Radne skupine ESC-a (European Societlt of Cardiolosi i drugih europskih druStya za prevenciju CVD-a u klinidkoj praksi (tabl. Uz rutinske pretrage. odredivanjem apo-B-100 moZe se proci.2 mmol /Lutena. koji ukljuduje ove dimbenike: puSenje. to upozorava na prisutnost hilomikrona.Pragzavisoki rizik koji se osniva na visokorizitnoj kardiovaskularnoj komplikaciji definira se kao ) 5o/o. S obzirom na izratenu gensku osnovu za nastanak CVD-a mogu se primijeniti i analize PCR-a. nedostatak tjelesne aktivnosti. Asimptomatske osobe s visokim ukupnim rizikom za nzvoj CVD-a. bez odredivanja pojedinih lipoproteina ne mogu se utvrditi tipovi I. Osim toga. dak i bolji od LDl-kolesterola i HDl-kolesterola.'eniti i jesu li lijekovi za smanjenje koncentracije lipida udinkoviti u smanjivanju kolidine lipoproteinskih destica koje sadrZavaju aterogene apo-B. a LDl-kolesterol < 3 mmol/L. III ili ry prema Fredricksonovoj klasifi kacij i. U asimptomatskih osoba utvrdivanje ukupnog kardiovaskularnog rizika i prepoznavanje pojedinog rizidnog dimbenika prvi je korak. i HDL3).'i rizika za. III i V prema Fredricksonovoj klasifikaciji. No. i apoproteina. ukupni kolesterol u plazmi trebao bi biti < 5. Medu najbolje istraiene gene kandidate znaiajne za procjenu rizika ubrzanog nastanka aterosklerotidnih promjena ubrajaju se geni zaapo-E te enzime N5-Nr0-metiltetrahidrofolat-reduktaza (MTHFR). jer se najteSii tipovi hiperlipoproteinemija (IIa. Ova procjena rizika ukljuduje sljedeie dimbenike: spol. ZaHDL-kolesterol i trigliceride nisu definirani posebni ciljevi lijeienja.7 mmol/L pokazatelji su poveianoga kardiovaskularnog rizika. imaju koristi od dodatnog smanjenja ukupnoga kolesterola na < 4. ako se stajanjem ne mijenja. psihosocijalni stres. izravno odredivanje LDl-kolesterola. alkohol te nezdravu prehranu.).5 mmol/L i LDl-kolesterol < 2. U asimptomarskih osoba odluka o uvodenju terapije ne ovisi samo o koncentracijama hpida nego i o procjeni ukupnoga kardiovaskularnog rizika. HDl-kolesterol < 1. fenotipizaciju i genotipizaciju apo-E te odredivanje aktivnosti LPL-a i LCAT-a. u kojih su koncentracije ukupnog i LDl-kolesterola bez terapije oko 5.).5 mmol/L.5to se odnosi na kobni koronarni ishod. upuiuje na tipove IIb. Mnoga su istraZivanja pokazala da su apo-B-100 i apo-A-I pouzdani pokazatel. dakle na tip I ili tip V a. Takoder jevatan opis izgleda seruma ili plazme prije i nakon stajanja u hladnjaku (sl. koji je izveden iz velikih baza podataka prospektivnih europskih ispitivanja i predvida arerosklerozu kardiovaskularnog susrava s kobnim posljedicama u desetogodi5njem razdoblju. otkrivanje asimptomatskih osoba sklonih ubrzanom razvoju ateroskleroze v svrhu smanjenja udestalosti obolijevanjai smrtnosti od komplikacija CVD-a znatajanje segment odredivanja lipoproteina. Odredivanje koncentracije apo-E i apo-C-II korisno je pak u dijagnostici hiperlipoproteinemija tipa III i tipa I. Lp("). pu5enje. hipertenziju.0 mmol/L u muSkaraca i < 1.152 Poglaufie 7 Dodatne pretrage ukljuduju elektroforezu lipoproteina. paraoksonazu I (PONI) i angiotenzin-konvertirajuii en- zim (ACE). te trigliceridi nata5te > I.5 mmol/L primjenom antilipemika. u veiini sludajeva nije potrebno provoditi elektroforetidko razdvajarye lipoproteina. 7-L3. na 5to se nadovezuje analiza RFLP-azaodredivanje genskih rizidnih dimbenika. Za njihov je dokaz potrebno nadiniti elektroforezu lipoproteina. pretilost. Ako desetogodi5nji rizik za razvoj kardiovaskularnih . aterosklerozu i CVD.0 mmol/L. dob. Ako se stajanjem bistri i stvara sloj lipida na povrlini. Osim odredivanja pojedinih tipova bilo primarnih ili sekundarnih poremeiaja metabolizma lipoproteina. sistolidki krvni tlak i ukupni kolesterol ili omjer kolesterol /HDL.5 mmol /L tz daljnje smanjenje LDL kolesterola na < 2.Za bolesnike s kliniiki powrdenim CVD-om i one sa Seiernom boleiiu ciljevi lijedenja trebaju biti niii: ukupni kolesterol < 4. Procjene ukupnog rizika osnivaju se na SCORE (Systernatic Coronaryt Risk Eualuation) sustavu.

7.7. Ukupni kolesterol < 5 mmol/L i LDL-kolesterol < 3 mmol/L Nastavak savjetovanja o Zivotnim navikama uz godi5nje praienje. pojadanu fizidku aktivnost i prestanak pu5enja pa bi se rizik za CVD trebao odrZati na niskoi rezini. Ukoliko ukupni rizik ostane 2 5o/o. Glicerol se zatim oksidira i nastaje formaldehid. minimalno u 5-godi5njim intervalima. triglicerid + 3 KOH -+ glicerol * 3 masne kiseline . a trigliceridi u ekstraktu podvrgnu se alkalnoj hidrolizi da bi nastale masne kiseline i glicerol. Metode odredivanja koncentracije lipida. Razvijene su mnoge analitidke tehnike i metode za odredivanje koncentracije lipida. promjena s kobnim ishodom ne premai :uje 5o/o. kromatog rafija u koloni. 7. kao 5to su glukoza i glicerol iz seruma. enzimske i imunokemijske merode. elektr oforeza. ftzmisliti o primjeni lijekova za smanjenje ukupnog kolesterola na < 4. One ukljuiuju kemijske.strutni savjet odnosi se na uravnoteZenu prehranu.lipoproteina i apolipoproteina u tjelesnim tekuiinama.1. Apsorpcija nastaloga kromogena mjeri se na 570 nm.5 mmol/1.Tabtica 7-9. Metode odredivanja koncentracije triglicerida Referentna metoda za trigliceride osniva se na sljedeiem principu: trigliceridi se najprije kvanritativno eksuahiraju s kloroformom kako bi se odijelili od interferirajuiih spojeva topljivih u vodi. lzraiu nava nje LDL-kolesterola. precipitacijske metode i dr. lipoproteina i apolipoproteina Odredivanje lipoproteina ili pojedinih lipidnih i apolipoproteinskih komponenata ima kljudnu ulogu kako pri odredivanju rizika za CYD. koji reagira s kromotroPnom kiselinom i daje obojeni produkt. tako i tijekom ispitivanja poremeiaja metabolizma lipoproteina. Bolesnik treba slijediti savjete o Zivotnim navikama najmanje 3 mjeseca. 7. metode molekularne biologije te tehnike kao 5to su ultracentrifugiranj e. Ponoviti od recliva nje. Eksuakt se obradi sa silikatnom kiselinom da bi se uklonili fosfolipidi. Ukupnikolesterol > 5 mmol/L ili LDL-kolesterol > 3 mmol/L Nastavak savjetovanja o 2ivotnim navikama i uvoclenje terapije. Pra(enje Ukupni rizik> 5o/o Ukupnikolesterol > 5 mmol/L Od retlivanje ukupnog kolesterola.5 mmol/L i LDL-kolesterola na < 2. Upute za smanjenje koncentracije lipida u asimptomatskih osoba sukladno procjeni ukupnog rizika za CVD s kobnim posljedicama Ukupni rizik<5o/o Ukupnikolesterol > 5 mmol/L Savjeti o Zivotnim navikama kako bi se ukupni kolesterolsmanjio na < 5 mmol/L i LDl-kolesterol na < 3 mmol/l. HDL-kolesterola i triglicerida nata5te. Referenma metoda mjeri samo triglicerid e bez slobodnoga glicerola jer se preliminarnom obradbom uklanjaju interferirajuii spojevi iz uzorka.

o. Kon- . glicerol-3. kofaktore i pufere za odredivanje koncentracije triglicerida. Razvijene su i brojne rutinske enzimske metode za odredivanje triglicerida u serumu. U toj metodi glicerol se oksidira u formaldehid koji s amonijevim ionom i acetil-acetonom kondenzira u iuto obojeni diacetil-lutidin. Tako se npr. Kod veiine metoda u indikatorskoj HrO.fosfat+o. a kod svih je prvi korak hidroliza triglicerida do glicerola i masnih kiselina katalizirana lipazom.5-diklor-2-hidroksibenzen sulfose Vrlo slidna prethodnoj metodi jest metoda u kojoj nat. glicerol * 3 masne kiseline Glicerol se tada fosforilira u reakci.) Osim navedene. u Wielandovoj metodi reakcija osniva na sljedeiem principu: glicerol + glicerol-3-fosfat + Arp Slicerolkinaza r glicerol-3-fosfat + ADp NAD* glicerolfosfat-dehidrogenaza r dihidroksiacetonfosfat + NADH + H+ U Eggsteinovoj i Kreutzovoj metodi sliled reakcija je ovaj: triglicerid + 3 KOH glicerol + ltPaza . (U novijim metodama umjesto vrlo agresivnog fenola koristi se DHBS: 3. na 5to se nadovezuje Tlinderova reakcija s 4-aminofenazonom i fenolom. r glicerol* 3 masnekiseline Arp glicerolkinaza glicerol-3-fosfat + ADp ADp + fosfoenolpiruvat piruvat + NADH + Piruvat-kinazar Arp + piruvat laktat + NAD* H+ laktat-dehidrogenazat Koncentracija triglicerida preko glicerola moie se odrediti kemijski ne samo kromorropnom kiselinom nego i Hantzschovom kondenzacijom. pri demu nastaje Hr. prema preporukama CRMLN -a (Cbolesterol Reference Method Laboratory Network) natinjene su modifikacije i postavljena je usporedna metoda koja ukljutuje ekstrakciju te enzimsko odredivanje glicerola nastalog iz rriglicerida. triglicerid + 3 H2O liPaza. primjenjuju se i metode koje u indikatorskoj reakciji prate prjelazakNAD-a u NADH 2. te zbog olakiane primjene u drugim laboratorijima. Opienito.154 Poglaulje 7 glicerol + perjodat -+ mravlja kiselina + formaldehid formaldehid + kromorropna kiselina -+ kromogen Zbogkompliciranosti i zahtjevnosti izvedbe navedene referentne metode. ArP Slicerolkinaza r glicerol-3-fosfat + ADp se u Kod veiine primijenjivih metodauz glicerol-3-fosfat-oksidazu. Pritom se primjenjuje niz enzimskih reakcija. glicerol-3-fosfat oksidira dihidroksiaceton. reagensi sadriavaju sve potrebne enzime. pri demu se porast apsorpcije mjeri na 339 ili 365 nm (optidki test).@dihidroksiaceton+H.'i koja zahdjeva glicerol + AIP i glicerolki naru. * 4-aminopirin * se reakciji mjeri nastali HrOr: Peroksidaza DHBS t kinoninin + 3H2O glicerol-3-fosfat oksidira i pri tome nastaje HrO.O.

Odredena stanja kao 5to su Seierna bolest. Tada se ukupni kolesterol ekstrahira iz smjese s pomoiu heksana. Metode odredivanja koncentracije kolesterola Referentna metoda za odredivanje kolesterola osniva se na kemijskoj reakciji koju su prvotno opisali Abbel. 3.7. stvoreni Aa-kolesten-3-on moZe se izravno mjeriti kod 240 nm. Opisane reakcije u svim su enzimskim metodama iste. anhidrida octene kiseline i sulfatne kiseline (Liebermann-Burchardov reagens) za razvoj boje. Zdrave osobe imaju endogenoga glicerola manje od 0. L. Najprije su se kolesterolesteri hidrolizirali alkalijama i kolesterol oksidirao kolesterol-oksidazom (CHOD. te se osuSeni ostatak obraduje s mje5avinom octene kiseline. + 2I. u prisutnosti KI u kiselom. Enzimske metode za odredivanje kolesterola koje su prvi put opisane godine 1972. emocionalni stres. Kolesterol je dalje reagirao s kisikom uz katalitidko djelovanje CHOD-a i nastali su Aa-kolesten-3-on i H2O2.60/o pozitivnogbiasa u usporedbi s IDMS-om koji je definitivna metoda za odredivanje kolesterola. CHOD-PAP): kolesterol-esteri + H2O kolesterol-ester-hidrolaza kolesterol * masne kiseline 3-OH skupina kolesterola tada sik.2.ry i Brodie.+ 2H* -+ 12 + HrO. Ova se metoda provodi prema odredenom protokolu koji zahtijeva ponavljanje odredivanja nekoliko puta. potro5ak kisika u reakciji kataliziranoj s CHOD-om moZe se mjeriti s pomoiu pO. cltolesterol oxidase) ili dehidrogenazom. a disti se kolesterol upotrebljava kao kalibrator.pod katalitidkim djelovanjem peroksidaze u 4-(p-benzokinon monoimino) -fenazon. prisutan je kao endogeni glicerol u serumu. a mogu biti: 1. Odredeni se volumen ekstrakta osuii u vakuumu. oksidira 4-aminofenazon (4-aminoanripirin) uz prisutnost fenola. I Aa-kolesten-3-on + HzO2 . Apsorpcija se odditava na 620 nm. intravensko uzimanje lijekova ili hrane koja sadrZava glicerol poveiavaju endogenu koncentraciju glicerola. engl. HKMB -azaodredivanje koncentracije triglicerida jest UV-spektrofotometrij a s glicerolkinazom i glicerolfosfat-dehidrogenazom. b) u metodama s peroksidazom primjenjuje se reakcija da HrO. Zato je rezultat potrebno korigirati s obzirom na endogeni glicerol. elektrode 2.Or: a) HrO. Preporudena metoda HKMB -e za odredivanje koncentracije kolesterola jest spektrofotome- trija s CHOD-om.Lipidi i lipoproteini 155 denzacijski se produkt mjeri spektrofotometrijski kod 412 nm ili fuorometrijski uz ekscitaciju kod 400 nm i fuorescenciju na 485 nm. uz molibden moie se odrediti ion-selektivnom elektro- dom: HrO. Razlike u pojedinim metodama jesu u nadinu odredivanja nastalih produkata reakcije. U CDC (Centerfor Disease Control and Preuention) verzrjt te metode. Metoda pokazuje oko l. kolesrerol + se oksidira do ketona u reakciji koju katalizira CHOD uz ki- O. najviSe ima metoda u kojima se odreduje nastali H. tzy.11 mmol/L. Poslije su se merode osnivale na hidrolizi esterificiranog kolesterola djelovanjem kolesterol-esteraze u slobodni kolesterol i masnu kiselinu. Buduii da je glicerol produkt normalnog metabolizma. konatno su rijeiile probleme oko odredivanja kolesterola i specifidnosti metoda. Preporudena metoda 7. serum se obraduje s alkoholnom otopinom KOH kako bi do5lo do hidrolize kolesterol-estera. Pogrjeike desto nisu klinidki znadajne.

3 Metode odredivanja HDL kolesterola Nekoliko je subklasa HDl-destica koje se razlikuju u sadriaju kolesterola i gustoii (1.3 mg/ml. dobivaju nedto viSi rezultati. Slijedi taloZenje lipoproteinskih destica koje sadrZavajtt apo-B-100 s pomoiu heparin-sulfata (1. T" metoda ovisi o nekim modifikacijama metoda s kolesterol-esterazom i CHOD-om te o prisutnosti a-ciklodekstrina u reakcijskoj smjesi. moZe se odvojiti brzo bez centrifugiranja. Nakon takvih uvjeta VLDL i neito hilomikrona nakuplja se kao plutajuii sloj na vrhu epruvere (d .1. Polianioni reagiraju s pozitivnim skupinama lipoproteina. Referentna metoda za odredivanje koncentracije HDl-kolesterola koristi se kombinacijom ultracentrifugiranja i precipitacije HDL-a. nakon dega slijedi odredivanje koncentracije kolesterola s referentnom metodom.ZL g/mL). Te subklase dobivaju se ultracentrifugiranjem i rabe se kao standard prema kojem se ocjenjuju druge separacijske tehnike. Ostatak iine IDL. Nova metoda za odredivanje HDl-kolesterola jest varijacija metode s dekstran-sulfatom za taloZenje lipoproteina koji sadriava apo-B-100. a u supernatantu se odreduje kolesterol.156 Poglaulje 7 HrOrkoji je nasrao u reakciji dalje sudjeluje u stvaranju obojenog produkta uz peroksidazuHror+ fenol * 4 aminoantipirin Peroksidaza t fenazon-kinonimin se + 2lHzO Umjesto agresivnog fenola moguie je u zavrSnoj reakciji koristiti hidroksibenzojevom kise- linom. pa se HDl-kolesterol odreduje selektivno. ultracentrifugiranjem uzorka mogu se ukloniti lipoproteini bogati trigliceridima. Metoda se osniva na stvaranju uvjeta pod kojima je kolesterol u HDl-reaktivniji nego onaj u drugim lipoproteinima. 7. Talog se odvoji centrifugiranjem. . Precipitacijske metode mogu dari netodne rezultate u uzorcima koji sadrZavaju velike koncentracije triglicerida (uglavnom veie od 4. 3.. Precipitat se tada sedimentira centrifugiranjem na 1. Kada se polianioni dodaju odredenom volumenu seruma.45 pm) kako bi se uklonile nesedimentirane destice i da bi se HDL-kolesterol mogao odrediti u filtratu. LDL. Jednom kada se stvorio kompleks lipoprotein-pre cipitant-magnetma testica. Postupak je sljedeii: VLDL i hilomikroni (ako su prisutni) uklanjaju se ultracenrifugiranjem kod 105. zamuieni se supernatant moZe filtrirati (milaofiltar 0.7. Primjenjuje se tehnika zarezivanja epruvete pri uklanjanju VlDl-frakcije. a njihovo je djelovanje pojaiano prisutnoiiu dvovalentnih kationa koji reagiraju sa skupinama s negativnim nabojem. U toj metodi precipitant je u kompleksu s magnetnim iesticama.enjas fosfovolframat-MgCl. HDL i ostali serumski proreini. uzorak se moZe razrijediti da bi se smanjila koncentracija lipoproteina bogatih trigliceridima prije precipitacije i 4.500 g tijekom 30 minuta i koncentracijaHDl-kolesterola odredi se u bistrom supernarantu.000 g tijekom 18 sati. daju pribliZno iste rezultate.046 mol/L).006 g/mL). 2. Sljedeii posrupci mogu smanjiti dobivanje netodnih rezukataz 1. Lp("). Metode aloi.) i MnClz(0. ili dekstran-sulfat i MgClr. odmah se stvara jaki precipitac Precipitacrjskafaza traje 10-15 minuta na sobnoj temperaturi. dok se taloienjem s heparin-sulfat-MnCl.063I. U rutinskim se merodama HDl-kolesterol u supernatantu nakon precipitacije lipoproteina koji sadrZavaju apo-B-100 odreduje izravno iz seruma uporabom polianiona i u prisutnosti dvovalentnog kationa. HDl-kolesterol se moie izravno mjeriti u serumu bez preliminarnog odvajanja HDl-frakcij. i dekstran-sulfat-MgCl. Primjenjuju se odredene kombinacije polianionskih i dvovalentnih kationa" ukljudujuii heparin-sulfat i MnCl. Supernatant koji sadrZava HDL rabi se za odredivanje H Dl-kolesterola enzimskom metodom. katkad se zamuieni supernatant moZe izbistriti duljim centrifugiranjem.5 mmol/L).

a da su granidne koncentracije 3. dok donji sloj sadriava primarno LDL i HDL.14 mmol/L LDl-kolesterola. Direktne su metode ili one na principu selektivne precipitacije ili one na osnovi homogenog imunokemijskog odredivanja.006 g/mL te u supernatantu nakon selektivnog taloienja. Potrebno je naglasiti da se s pomoiu ove referentne metode dobiva tzv. Vei je navedeno da je koncentracija LDl-kolesterola poveiana kod hiperkolesterolemije i da znati rizikzakoronarnu bolest.006 g/mL) obraduje se taloZnim reagensom (heparin-sulfat-MnClr) na vei opisani nadin. Friedewaldo: voj jednadLbi.lHDl-kolesterol] . 5to odgovara 3.11 mmol/L. oko l/5. metodama koje se primjenjuju u rutinskom radu takoder se odreduje kolesterol Sirokoj frakciji.[d t 1. \LDl-kolesterol i LDl-kolesterol se izradunaju kako sliledi: fVlDl-kolesterol] = [ukupni kolesterol] flDl-kolesterol] = ld > . da je ukupni kolesterol . osim primarnog LDl-kolesterola (1.019-1.4.019 g/mL) i Lp(a). Donji se sloj promijeia. Rutinski se koncentracijalDl-kolesterola odreduje izradunavanjem prema tzv.2 mmol/L kolesterola. dijelovi s d > 1.6 mmol/L i ako nisu iinjenici prisutni hilomikroni. i IDL (t. koja sadrtava odredene kolidine IDL-a i Lp(a).063 g/mL).LDl-kolesterol + VlDl-kolestekolesterola i triglicerida u VLDL-u oko l/4.006 g/mLkolesterola] . pe je reLinski odnos a odnos No.36-4.006 g/mL mogu se obraditi radi uklanjanja lipoproteina koji sadriavaju apo-B-100 [IDL.Oo6-1. HDl-kolesterol i trigliceride LDl-kolesrerol mmo I/L =ukupni kolesterol JednadZba se zasniva na - trigli-cJridi I . pri demu se gornji sloj koji sadrLava VLDL i hilomikrone uklanja. ako su prisutni. Pod tim uvjetima VLDL i. Plutajuii sloj uklanja se zarezivanjem epruvete. Preporudene metode 7.36-4. ali. Metoda p-kvantifikacije upotrebljava se u uzorcima zakoje Friedewaldova jednadZba nije prikladna.7. LDl-kolesterol moie se odrediti i elektroforezom. ako j.006 g/mL kolesterola] 1. LDl-kolesterol moZe se odrediti primjenom indirektnih i direktnih metoda. prisutni U u tzv.L4 mmol/L. Todno odmjeren volumen seruma centrifugira se pri 105. nakupljaj" se u plutajuiem sloju. nadomjesti do prvobitnog volumena i odredi koncentracije kolesterola. to vrijedi samo ako je koncentracija triglicerida manja od 4. Nakon odredivanja kolesterola u frakciji > 1. a donji sloj (d > 1.Lipidi i lipoproteini 157 HKMB -azaodredivanje koncentracije HDl-kolesterola su a) homogena enzimska metoda s modificiranim poliedlenglikolom (PEG) i alfa-ciklodekstran-sulfatom. HDl-kolesterol obidno se odreduje u odvojenom volumenu seruma. Ukljuduje ultracentrifugiranje. gdje su. te se HDl-kolesterol tada odredi u bistrom supernatantu. ako su prisutni. iz podataka za ukupni kolesterol. Postoji dobra korelacija izmedu koncentracije ukupnog i LDl-kolesterola u podruiju 5. hilomikroni i p-VLDL (karakteristitni za hiperlipoproteinemiju tipa III). Metode odredivanja LDL-kolesterola Referentna metoda za odredivanje koncentracije LDl-kolesterola osniva se na tehnikama opisanima pri odredivanju HDl-kolesterola. Smatra se da taj izrkpostoji ako je koncentracija LDl-kolesterola > 4. LDl-kolesterol se ratuna kao razlika koncentracije navedenih frakcija.000 g tijekom 18 sati na 10 'C. b) homogena enzimimunoinhibicijska metoda i c) homogena enzimska metoda azkaalazu. Indirekne metode za odredivanje koncentracije LDl-kolesterola jesu raiunska metoda ili metoda p-kvantifikacije.HDl-kolesterol l ! rol + HDl-kolesterol.17-6. Siroka frakclja. LDL i Lp(a)]. posebno. Ova frakcija isto tako moie sadriavati IDL i Lp(a).

mase fidnim antitijelima i detekcijom s pomoiu t2'I-vezanog proteina. upotrebljavaju poliklonska antitijela iz razlititih Zivotinjskih yrsra.6.'e se smarra da je poveia- na koncentracija Lp("). 4. Zaro NCEP (National Cbolesterol Education Programe) preporuduje da se provedu daljnja istraZivanja radi utvrdivanja doprinosa lDl-kolesterola i Lp(a)-kolesterola i LDl-kolesterola riziku za CYD. za odredivanje ukupnog kolesterola mogu se rabiti uzorci bez posta i nakon njega. Koncentracije Lp(a) mogu se izraziti s pomoiu broja destica. a koji se zepravo odrai. a imunoreaktivnost pojedinih antitijela takoder varira ovisno o velidini destice. lzvor varijacija u odredivanju lipida i lipoproteina Uzroci varljacija koncentracije lipida i lipoproteina u pojedine osobe mogu biti analitidki i fizioloSki. 3. Strudna skupina NCEP zalaboratorijsku standardizaciju izdala. da osigura uvjete za toina odredivanja pojedinih analita.avanje rizika za CYD. lipoproteina bogatih trigliceridima ili P-VLDL. Metode odredivanja koncentracije lipoproteina(a) Strukturna heterogenost fp(") kao poslje dica razliditosti velidine apo(a) znatno utjede na preciznost odredivanja koncentracije Lp(") u plazmi.'e posebne preporuke u svrhu smanjenja predanalitidkih utjecaja na odredivanje lipida i lipoproteina. VlDl-kolesrerol obidno se izradun a iz gor- nje jednadZbe.158 Poglaufe 7 Na koncentraciju LDl-kolesterola odredenog na ovakav nadin ne utjede prisutnost hilomikrona.7. Odredivanje Lp(a) za sada nije standardizirano. Prisutne su antigenske determinante koje se ponavljajurazliiit broj puta na raznim Lp(a)-desticama. Zatimse LDL-kolesterol izraduna kao razlika izmedu ukupnog kolesterola i onog u supernatanru ili se odredu- je izravno iz LDL-precipitata. ispitanici trebaju izbjegavati intenzivne tjelesne aktivnosti najmanje 24 sa:. {. Do danas je opisano viSe od trideset izo-oblika Lp("). njihove koliiine mogu biti znadajne u pojedinih osoba s visokim IDL ili Lp(") koncentracijama. odredivanja lipida i lipoproteina treba ponavljati tijekom dva mjeseca prije odluke o primjeni lijekova s razmacima od najmanje tjedan dana. Kod veiine se LDL selektivno taloti s polivinil-sulfatom ili heparinom pri niskim pH-vrijednostima.s. ispitanici trebaju imati normalnu pre- hranu i nepromijenjenu tjelesnu masu barem 2 lednaprije odredivanja lipida i lipoproteina. delie nego da se izravno odreduje u supernatantu dobivenom nakon ultracentri- fugiranja. 7.7. Za odredivanje LDl-kolesterola primjenjuju se i razne direktne metode.ava u aktualnom LDl-kolesterolu. odredivanje lipida i lipoproteina reba provoditi dok je metabolizam osobe u uravnoteienom stanju. osim u ELISA-i. ali. koncentracijaveia od 0. no. Postupak s najviSom rezolucijom i osjetljivoSiu za odredivanje apo(a) fenotipa kombinira razdvajanje apo(a) s pomoiu elektroforeze na agaroznom gelu s tehnikom imunoblota sa speci- 7.JoS nije definirano koji je nadin najbolji zaizraL.a prije odredivanja lipida i lipoproteina.bez obzirana analitidke poteSkoie. apo(a). U svima se. Uloga je laboratorija da izvorevarijacija svede na najmanju moguiu mjeru. 5. Ova tehnika omoguiuje idendfikaciju do 34 apo(a) polimorfnih struktura. ELISA i EIA. Lipoproteini ukljuteni u indirektno odredivanje LDl-kolesterola.3 g/Lukup- ne mase Lp("). te predloZila sljedeie: l. tradicionalno se uzimakao granidna vrijednost iznad ko. 2. kao ito su imunoturbidimetrija i imunonefelometrija te RIA. LDl-kolesterol zaprevo ukljuduje kolesterol iz LDl-destica te IDL-a i Lp(a). Za odredivanje koncentracije Lp(a) primjenjuju se razlidite imunokemijske metode. apo-B-100 ili kao Lp(a)-kolesterol. Iako IDl-kolesterol i Lp(a)-kolesterol obidno pridonose samo s nekoliko postotaka pri odredivanju LDl-kolesterola. za odredivanje triglicerida i lipo- .

7. plazmu treba odmah ohladiti na2-4 'C kako bi se sprijedila promjena sastava.7. Za apolipoproteine koji se nalaze u znatno manjim koncentracijama. primjenjuju se imunorurbidimetrijske i imunonefelometrijske metode. kao 5to su ELISA i RIA. triglicerida i HDL-kolesterola mogu se odredivati u serumu ili plazmi. PCR). Upute za pripremu bolesnika prije odredivanja lipidnoga statusa mogu se naii u prilozima. Sto dovodi do zamjene arginina triprofanom (R3500\7'). koje se kontinuirano usavrSavaju. Fenotipizacija apo-E nakon izoelektridnog fokusiranja ukljuduje tehniku imunoblota sa specifidnim antitijelima. pri demu ima znaiajnu ulogu u homeostazi LDl-kolesterola u plazmi. neenzimsko vezanie glukoze na apo-E. Sro rezuhirauzstrukturne promjene na apo-B-100 i poveianom koncentracijom LDl-kolesterola u plazmi.. 5to moZe rezultirati latno pozitivnim rezultatima za pojedine izo-oblike.7. o za odredivanje triglicerida. koji su prisutni u relativno velikim koncentracijama. mogu se pojaviti poteSkoie tijekom analitiikog postupk ayezane uz posttranslacijske modifikacije.i. No. za te metode. potrebno je postaviti graniine vrijednosti za dono$enje klinidke odluke.Lipidi i lipoproteini 159 proteina. tanzicijom gvanina u adenin na poloZaju 10708. Zaodredivanje izo-oblika apo-E tradicionalno se primjenjuje izoelektridno fokusiranje. Metode odredivanja koncentracije apolipoproteina Za sada nema posebnih preporukayezano uz odredivanje apolipoproteina.7. Genotipizacija pojedinih apolipoproteina Apo-B-100 kljudan je u metabolizmu lipida i lipoproteina. Za analizu apo-B-100 gena primjenjuiu se metoda PCR i digestija s restrikcijskim enzimima (PCR-RFLP. preporuiuje uporaba uzorka uzetog nakon 12 sati posta. lipoproteina i apolipoproteina na -70 rola treba duvati na -20 'C ili nite. Pri karakterizacijiizo-oblika potrebno je koristiti se svjeiim uzorcima ili uzorcima koji su bili duvani na -70 "C kako bi se sprijeiile promjene na strukturama prije analize. 7. Druga mutacija na kodonu 3500 jest tranzicija citozina u timin na poloZaju 10707.e biri transportiran smrznut ili na 4"C.10. No. podvezuLrle ne upotrebljavati dulje od I minute tijekom uzimanja krvi. tj. potrebno je uzeti u obzir slidne dinj enice za smanj enj e predanalitidkih izvora varijacija. 5to ukljuduje i izradbu nacionalnih refcrentnih intervala. Koncentracija apolipoproteina odreduje se razliditim imunokemijskim postupcima. treba uzeti u obzir dinjenicu da su uzorci krvi uvijek potencijalno zarazni i u skla- du s time treba s njima postupati. kao Sto su apo-C-I i apo-C-II. ELISA i RID te imunoturbidimetrijske i imunonefelometrijske metode. uz primjenu standardnih materijala. tehnika koja omoguiuje otkrivanje razlike u naboju pojedinih izo-oblika. koncentracije ukupnog kolesterola. Medutim. kada se EDTA rabi kao antikoagulans. engl. prikladnije su osjetljivije metode.7. pofi.Za odredivanje apo-A-I i apo-B-100. ispitanici trebaju biti u sjedeiem poloiaju barem 5 minuta prije uzimanja uzorka.merase chain reaction-restriction fagment length pofurnorphbm) ili metoda PCR u stvarnome vremenu (>>real ti- z. 9. te je potrebno vi5e informacija s obzirom na njihovu klinidku korist. uzorke za odredivanja kolesteoC.e. ukljudujuii RIA. serum za odredivanje se ukupnog kolesterola mo|. . Stoga apo-B-100 i strukturne modifikacije toga proteina imaju znarnu ulogu u razvoju hiperkolesterolemije te ateroskleroze. prisutnost rijetkih vrsta apo-E koje imaju naboj vrlo slidan uobidajenim izooblicima. 6. buduii da je rijei o slidnim postupcima kao i pri odredivanju lipoproteina. na kodonu 3500 (neSOOO dolazi do zamjene arginina s glutaminom. 8.7.

Angiotenzin-konvertirajudi enzim (ACE) ima znaiajnu ulogu u regulaciji krvnoga tlaka i homeostazi elektrolita. moie utjecati na razvoj hipertenzije te na rizik za nastanak kardiovaskularnih oSteienja. Literatura 1. U: Scriver CR. European guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. 24(17) :1601-L0' 3. sustav amplifikacije refraktorne mutacije (ARMS. drinking.u zamjenu glutamina argininom na poloZaju 192 te zamjenu leucina metioninom na poloiaju 55. Saito X Kita T.2006. DeBacker G. poglavlju. Sly'W'S. Granner DK. lipid peroxidation and oxidation resistance of lipoproteins. Individualne razlike u aktivnostima PON posljedica su genskogpolimorfizma. Lipid ffansporr and storage. dok se e4 smatraznatainimzapoveiani rizikrezvoja ateroskleroze te za razvoj demencije i Alzheimerove bolesti. ur. The Metabolic and Molecular Basis of Inherited Disease. Blaton VH.312:87-95' . Sakurabay"rhi I. National Heart. CCA 2001. Philadelphia:'W-B Saunders Company. Riccardo Albertini. engl. Uloga apo-E4 pri navedenim poremeiajima nije dovoljno poznata. Genska osnova navedenih alelavezana je uzkodon lI2 i 158. NewYork: McGraw Hill. NewYork: McGraw-HiII. smoking. DNA (SSCP. pri demu se smanjuje njegovo vazodilatacijsko djelovanje. Abuja. peter M. Borch-Johnsen K. Tietz Fundamentals of Clinical Chemistry.Za analintapo-E gena primjenjuje se PCR-RFLP. Mayes PA. dodatna istraiivanja i evaluaciju. 369:168-78. 6. 02-5215. B. Historical milestones in measurement of HDL-cholesterol: Impact on clinical and laboratory practice. Ashwood ER. CCA 2001. e2. Enzim katalizira pretvorbu angiotenzina I u angiotenzin II. Homocistein i njegova uloga u razvoju CVD-a opisani su u 17. Sepember 2002. 2000:268-84. Familial hypercholesterolemia. i sur. Evaluation. Beaudet AL. E3 (Cys/Arg) iE4 (Arg/Arg). CCA 2006. Valle D.150 Poglaulje 7 Gen zaapo-E je polimorfan s tri najudestalija alela. Z. izd. U: Murray RK. aktivnost PONl znaiajna je u prevenciji aterogeneze. 5. Hobb. Marsuzawa X Goro Y. Burris CA. koji je vrlo snaZan vazokonstriktor. ACE moZe inhibirati uiinak bradikinina. and E in healthyJapanese derermine d with a commercial immunoturbidimetric assay and effe cts of sex' age. NIH Publication No. National Cholesterol Education Program Expert Panel on Detection. alelu e2 pripisuje se uloga pri razvoju obiteljske dislipoproteinemije (hi- perlipoproteinemija tipa III). allele-specif.2001:2863-913' 4. Harper's Biochemisrry. Osim toga. Langlois MR. Methods for monitoring oxidative stre ss. Polimorfizmi ukljudu. Lung. C-II. and Lp(a)level. ur.8. Na mjestima ll} i 158 pojedine izoforme apo-E mogu sadrZavati sljedeie aminokiseline: E2 (Cys/Cys). Rodwel VW. and Tteatment of High Blood Cholesterol in Adults (Adult Treatment Panel III) National Cholesterol Education Program. C-IiI. metoda umnoZavanja specifidnih alela (ASO.306l-17 ' g. Insercijsko-delecijski polimorfizam ACE-a. e3 i e4. Brown MS. 7. Mayes PA. HH.6. and Blood Institute Nadonal lnstitutes of Health. engl.cation refactorlt rnutation systern) i odredivanje konformacijskog polimorfizma jednolantane pbism). arnplif.8. Povezanosr genskog polimorfizma PONI u razvoju ateroskleroze za klinidku primjenu zahtijeva.izd. aterogenezu i kardiovaskularna oite(enja Paraoksontzal (PONI) enzim je smjeSten na HDl-desticama koji ima znaiaina ulogu u sprjedavanju peroksidacije LDL-a. GoldsteinJL.7. >>real tirne<< PCR. Noviji analiti vezani uz metabolizam lipoproteina. European Heart Journ al 2003. Alel e3 je predominantan u zdravoj populciji. medutim. single stranded conformation polymor- 7. ur. Kako oksidacijske promjene u strukturi LDl-destica dine podetak ubrzanog stvaranja aterosklerotidnih plakova. eng|. Reference intervals for serum apolipoproteins A-I' A-II. Ambrosioni E.c oligonucleotide).

Zagrebt Me dicinska na[ada. - Re- r. Division ofNoncommunicable Diseases. Familial Hypercholesterolemia port of a second \7'HO Consultation. l3 \7HO-Human Genedcs Program.l. 1999. The American Association of Clinical Endocrinologists Medical Guidelines for Clinical Practice for the Diagnosis and teatment of Dyslipidemia and Prevention of Atherogenesis. 12.Frankfurt: TH-Books Verlagsgesellschaft. Krasuski RA.2004. I l. I0. i sur. ur. Geneva: IfHO. Topic E. . A randomized trial of a strategy for increasing high-density lipoprotein cholesterol levels: effects on progression of coronary heart disease and clinical events. Primorac D. 6(2). ThomasL. Endocr Pract 2000. rliliir rltillli flllli !: l + :i r{ * ll t? t :l .izd. 2002 Amended Version. Ann Intern Med 2005. Personius BE. 'Whitney EJ. Jankovii S. Medicinskobiokemijska dijagnosdka u klinidkoj praksi.l. AACE Lipid Guidelines.urClinicalLaboratoryDiagnostics:(JseandAssessmentofClinicalLaboratoryResults. 142(2):95-r04. I 998.r-ipidi i lipoproteini 161 9.jiillil liillir I'iil iii!.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful