You are on page 1of 161

ι:κ:δ όafις Ι ηΛΙnρα

1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111

J_"�_.
J_"�_.

11111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111 1111I1

«Αυτό το βιβλίο περιέχει μια απ6 τις μεγαλύτερες σε ένταση και λιτότητα αφηγήσεις ενός ανθρώπου που πέρασε. από βασανιστήρια. Κάτι ανάλογο έχει να γραφεί εδώ και πολί> καιρό». Guardian

«ο τρόπος περιγραφής αυτής της εμπειρίας είναι λαμπρότατος». Sunday Times

«Οι Αvθρωποφύλακες είναι κάτι παραπάνω από VΤOKoυμέντo. Ο mηγραφέας τους, διαθ�:τoντας γνήσιο συγγραφικ6 ταλέντο, πείθει πολύ πιο αποτελεσματικά απ' όσο θα μποροί)σε κανείς να φανταστεί για τη μη μεταβιβάσιμη εμπειρία του υπέρτατου πόνου». New Statsman

«Κατά κάποιον τρόπο είναι κρίμα που αυτ6 το βιβλίο είναι ένα καθαρό πολιτικ6 VΤOKoυμέντo, γιατί είναι ένα θαυμάσιο δείγμα περιγραφικής γραφής από μόνο του. Θυμίζει άμεσα τον Κέσλερ στο Darkne88 αl Νοοπ, όσον αφορά το θέμα του, και τον Τ. Ε. Λόρενς στο ΜίπΙ, όσον αφορά την ανεπτυγμένη

αίσθηση της αμεσότητας». Hudders[ield Daily Examiner

«ο Κοροβέσης γράφει εξαιρετικά καλά. Οι Αvθρωποφύλακες είναι ένα από τα κλασικά βιβλία με θέμα την ανάκριση». Times

«Από την εποχή της Ανάκρισης του Αλέγκ και της Ομολογίας του Λόντον είχαμε να διαβάσουμε κάτι τόσο συγκλονιστικό. Ο συγγραφέας του ας δεχθεί τις ευχαριστίες μας». Monde

ε"δόσεις Ι JlΛelσρο

Περικλής Κοροβέσης

Περικλής Κοροβέσης
Δεύτερη έκδοση: Ιούνιος 2007 © Copyήght Εκδόσεις ΗΛΕΚΤΡΑ 2007
Δεύτερη έκδοση: Ιούνιος 2007
© Copyήght Εκδόσεις ΗΛΕΚΤΡΑ 2007

Απαγορεύεται η αναπαραγωγή του συνόλου ή τμημάτων του παρόντος έργου με οποι­ ονδήποτε τρόπο, καθώς και η μετάφρασή του ή διασκευή του ή εκμετάλλευσή του με οποιονδήποτε τρόπο αναπαραγωγής έργου λόγου ή τέχνης, όπως ορίζουν οι διατάξεις του ν. 212111993 και της Διεθνούς Σύμβασης Βέρνης-Παρισιού, η οποία κυρώθηκε με τον ν. 100/1975. Επίσης, απαγορεύεται η αναπαραγωγή της στοιχειοθεσίας, του εξωφύλλου και της εν γένει αισθητικής εμφάνισης του βιβλίου, με φωτοτυπικά, ηλε­ κτρονικά ή οποιαδήποτε άλλο μέσα, σύμφωνα με το άρθρο 51 του ν. 2121/1993

Δεύτερη έκδοση: Ιούνιος 2007 © Copyήght Εκδόσεις ΗΛΕΚΤΡΑ 2007 Απαγορεύεται η αναπαραγωγή του συνόλου ή τμημάτων

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΗΛΕΚΤΡΑ

Νικ. Πλαστήρα 119, Ν. Σμύρνη, 171 22 Αθήνα

τηλ.: 210.94.14.010, φαξ: 210.94.14.034

e-mail: info@electrabooks.com www.electrabooks.com

ISBN: 978-960-6627-58-3

Δεύτερη έκδοση: Ιούνιος 2007 © Copyήght Εκδόσεις ΗΛΕΚΤΡΑ 2007 Απαγορεύεται η αναπαραγωγή του συνόλου ή τμημάτων

Περικλής Κοροβέσης

Περικλής Κοροβέσης

περιεχόμενα

Δημήτρης Ραυτόπουλος: Η Λογοτεχνία-Πράξη Σαράντα χρόνια μετά

ΑΝΘΡΩΠΟΦΥΛΑΚΕΣ Γνωριμία Πολιτισμένη ανάκριση Επιστημονική ανάκριση Το κελί 17 Συνομιλία Επιστημονική ανάκριση Β' Συνέχεια 401 Γενικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο Β' Εβδομάδα Ένας φίλος Δυο τρία μικρά επεισόδια Ένας επισκέπτης Το κελί 4 Ο κ. Γκραβαρίτης Οι άλλοι Εμείς Επίλογος Υστερόγραφο

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Πρόλογος του συγγραφέα στην πρώτη έκδοση Πρόλογος του συγγραφέα στην έκδοση του 1994 Η διεθνής κοινότητα και οι Ανθρωποφύλακες

7

Αυτό το βιβλίο θα μπορούσε να το είχε γράψει μια ολόκληρη γενιά: η γενιά της δικτατο­

Αυτό το βιβλίο θα μπορούσε να το είχε γράψει μια ολόκληρη γενιά: η γενιά της δικτατο­ ρίας. Και μιλώντας στο όνομα της γενιάς μου, θα θέλαμε να αφιερώσουμε την πcφoύσα έκ­ δοση στη μνήμη της Βαγγελιώς Τζιβάνη που, αν προλάβαινε να μιλήσει για τους δικούς της Ανθρωποφύλακες, αυτό το βιβλίο δεν θα είχε λόγο ύΠCφξης.

Αυτό το βιβλίο θα μπορούσε να το είχε γράψει μια ολόκληρη γενιά: η γενιά της δικτατο­

η λογοτ εχνία- πράξη

Ο τίτλος θα μ π ορούσε να ήταν Ανθρωποφάγοι ή Ανθρωποειδή, αλλά στις δύο αυτές επ ιλογές δυσφημούνται οι πρ ωτόγονοι και τα ζώα. Στον

εικοστό αιώνα , βλέπ εις , οι αναλογίες, οι π α ρ ομοιώσεις μας α π οδείχνονται ανε π α ρ κείς. Πάντως, ο άνθρω πος ως πρώτο συνθετικό είναι , νομίζω, α π αραίτητος. Μόνον άνθρω ποι θα μ πο ρ ούσαν -και μ π ορούν - να τα κά­ νουν αυτά. Αν αναδιφήσει κανείς το π αρελθόν της ιστο ρ ικής φρίκης , θα νιώ­ σει να γλιστράει σε βαρύ σκε πτικισμό. Κανένα τυραννικό καθεστώς στην ιστορία, που συνεχίζεται παρά τις π ροφητείες π ερί του τέλους της, κανένας Ροβεσπιέρος , Χίτλερ ή Στάλιν δεν δυσκολεύτηκε να βρει δη­ μίους και βασανιστές: κατά χιλιάδες Ες Ες και γκεστα πίτες, σταχανο­ βίτες των ανακρίσεων και των εκτελέσεων στη Λουμπ ιάνκα, όπ ου χι­ λιάδες θύματα -ιδιαίτερ α διανοούμενοι- ομολόγησαν ότι συνωμοτού­

σαν για τη δολοφονία του

Στάλιν.

..

Όλοι οι π ολιτισμοί έχουν τους Γ κ ρ αβαρίτες και τους Θ εοφιλογιαν­ νάκους τους. Μερικοί μάλιστα, όπως οι π ροκολομβιανοί της Αμερικής, ανήγαγαν τη μαρτυρική θανάτωση των αιχμαλώτων σε π ολιτικο -θρη­ σκευτικό θεσμό και όργανο της εξωτερικής π ολιτικής. Ο εικοστός αιώ­ νας ξε πέρασε σε μαζικότητα τον ευρω π αϊ κ ό και τον π ροκολομβιανό με­ σαίωνα ή την ασιατική ε πινοητικότητα του σαδισμού. Ο ναζισμός κατέχει βέβαια την π ρ ώτη θέση στις μαζικές εξοντώσεις , με κορωνίδα το Ολοκαύτωμα των Εβραίων. Αλλά και ο σταλινισμός δεν τα πήγε διόλου άσχημα στην τρομοκρατία και τις γενοκτονίες με μαζικές εκτ ελέσεις , π είνα και εκτ οπίσεις πλη θυσμών. Έξι εκατομμύρια συλλ ήψει ς ,

Ι

Ι

εκατοντάδες χιλιάδες εκτελέσεις, α π οθέωση του χαφιεδισμού. Τελευ­ τα ίος (;) ζηλωτής ο Πολ Π οτ εξόντωσε με το ίδιο σύστημα το ένα τρ ί ­ το του πληθυσμού της Καμπότζης και έφτασε τον κομμουνισμό στο από­ γειό του με την κατάργηση του νομ ίσματος και της π ερίθαλψης , τον χω­ ρισμό του πληθυσμού κατά φύλα, την εθνοκάθαρση δια της εξαντλητι­ κή ς εργασ ίας, της πείνας και των ασθενειών. Ο ναζισμός πλεονεκτεί στον φυλετισμό και στη βιομηχανοπ ο ί ησ η των εκτελέσεων , ενώ ο σταλινισμός διέπ ρεψε στην αυτοκάθαρση - σκοτώ ­ νει κατά προτεραιότητα κομμουνιστές, ιδίως διανοούμενους. Η αυτο­ κάθαρση φτάνει ώς τους αρχιδημ ί ου ς ο αιμοσταγής Γιάγκοντα ε κτε­ λε ίται και τον διαδέχεται ο κατωτερικός, σαδιστής Νικολάι Γιεζώφ, δε­ ξί χέρι του Στάλιν στις μεγάλες εκκαθαρίσεις. Αλλά έρχεται και η δική του σειρά. Μάλιστα, μαζί του θανατώνεται και η γ υναί κα του Ευγεν ί α, αλλά και όλοι οι π ρώην σύζυγο ι και εραστές της τελευτα ίας, μεταξύ των ο π ο ίων και ο Ισαάκ Μπ άμπελ. Στο τέλος έρχεται και η σειρά του ίδιου

του Μ πέρια, ενώ ο Στάλιν π ρόλαβε να φύγει, δυστυχώς όχι νωρ

ίς.

..

Μοιραίες, αναπόφευκτες ίσως, είναι οι θεματικές συσχετίσεις και οι συνειρμοί, αλλά δεν δικαιολογε ίται κανένας ισολογισμός. Τα μεγά­ λα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας δεν αλληλοεξουδετερ ώ νονται και δεν συγχωρούνται π αρά μόνον από τους συ νενόχους και τους νο­ σταλγούς . Ούτε τα αμαλγάματα νοούνται. Α κόμα και το έγκλημα έχει την ιεραρχί α του και την κ λίμακά του στη βαρβαρότητα. Η «ταράτσα» , το πλυσταριό της (οδού) Μπ ουμ π ουλίνας ήταν μικρή οικοτεχν ί α θα­ νάτου μ προστά στο βιομηχανικό κολοσσό των λάγκερ ή των άντρων της Γ κεστάπο , μ π ροστά στη Λουμ πιάνκα της NKVD . Π αρόμοια , το μα­ ζικό ή ατομικ ό έγκλημα ενός κρατικού μηχανισμού, ενός μιλιταρισμού, δεν μ π ορε ί να παραβληθεί με την ιδιωτική π ρωτοβουλία της κακουρ­

γίας , π ου π αρακολουθούμε καθημερινά και κατά κόρον. Ωστόσο, και στη μια και στην άλλη π ερ ίπτωση, είναι αδύνατο να ξε­ φύγουμε από ερωτήματα για την ανθρ ώπινη φύση, την ατομική ευθύ­ νη και τον νόμο. Δυο λόγια μόνο. Δεν ξέρω αν φτα ί ει ο Ρουσώ, π ου μας είπε ότι ο άνθρω π ος γεννιέται καλός και τον χαλάει η παιδεία, όμως ασύ­ γκ ριτα μεγαλύτερη και διαχρονικότερη ε πιρροή άσκησαν οι θρησκε ίες, αποδίδοντας το κ αλό και το κακό στη Θεία Π ρόνοια, α π ενοχο π οιώντας

12

τον άνθρω π ο , π αραχωρώντας του το ανεύθυνο. Απέναντι στα ίδια ερω­ τήματα, η φιλοσοφ ί α δοκίμασε διαφορετι κές α π αντήσεις, ή τουλάχιστον τα εξερεύνησε με βάση τον λόγο. Από τον Σπινόζα ώς τον Μοντεσκιέ και από τον Διαφωτισμό ώς τον Νίτσε και τον Φ ρόυντ, ο λόγος και η τέχνη αναζήτησαν τη θέση μας στον κόσμο , την ισορροπία, την αυτο­ γνωσία κ αι τη δυνατότητα του ανθρ ώπου όχι μόνο στο κακό, αλλά κ αι την ικανότητά του να π αράγει ευτυ χία. Ο π ωσδήπ οτε, λοιπόν, η ανθρ ω π ολογική πλευρά (φιλοσοφι κή, πο­ λιτισμική, ψυχαναλυτική) π αραμένει ανοιχτή, αλλά δεν π ρέπει να ε π ι­ σκ ιάσει, δια της γενικεύσεως, την ιστορική, την π ολιτική πλευ ρά. Κι αυτή είναι η κακουργηματική φύση μορφών εξουσίας και θεσμών, με­

ταξύ των ο π οίων στις μέρες μας συγκαταλέγονται ο ολοκληρωτισμός (φασισμός, ναζισμός, σταλινισμός), η δικτατορία, η ξενική κατοχή, ο μιλιτα ρ ισμός. Α ιώνες ευρω π αϊκού π ολιτισμού, ιδεών και θεσμ ών π α­ ραγράφονται: ουμανισμός, Αιώνας των Φώτων , φιλελεύθερες κατα κτήσεις δι κ αιωμάτων κ αι εγγυήσεων (Γαλλική Επανάσταση, δημο κρατι κές

ε π αναστάσεις του 1 848

...)

. Η ανομία κάθεται στη θέση του νόμου, η

νομιμότητα «τίθεται» εκτός νόμου. Εδώ εί ναι η κακοήθης ανατρο πή. Ο π ολίτης επ ανέρχεται στη θέση του υ π ηκόου, είναι δέσμιος κ αι ανυ­ περάσπιστος α π έναντι στο μηχανισμό βίας της κατα χρηστικής εξουσίας. Από την στιγμή π ου ανατρέπεται το Σύνταγμα που καθιέρωσε τη διά­ κ ριση των εξουσιών, την ανεξαρτησία της δι κ αιοσύνης, τον έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας από το κοινοβούλιο και τον Τύπο, ουσιαστι κά καταργείται το κ ράτος δι κα ίου και ο δρόμος είναι ανοιχτός για την κρα­ τική π αραβατικότητα, την αστυνομική αυθαιρεσία και το ίδιο το έγκλη­ μα. Η π λέον αντι π ροσω πευτική σχέση του π ρώην π ολίτη με την Αρχή γίνεται η αναμέτρηση του δεμένου ανθρώπου με τον βασανιστή.

Ν α π οιο είναι το θέμα του βιβλίου: ο ανθρ ώπ ινος λόγος και το σώμα αντιμετωπίζουν το ά-λογο, το γρύλισμα , το ρόπαλο, το σκοιν ί και τον θάνατο.

« Είναι εικοστός αιώνας [

] Θ α σας κ αταγγείλ ω» , λέει ο κρατού­

... μενος Κοροβέσης στον βασανιστή, αστυνόμο Σπ ανό.

1 3

Α π άντηση: « Θ α μου κλάσεις τ ' αρχίδια».

Α π ό την αρχή ώς το τέλος αυτής της περιπέτειας (σ ύ λληψη, ανά­ κριση, βασανιστήρια κ. τ .λ.) ένα αγαθό δια κυ βεύεται, π έρα απ ό τη ζωή , τη σωματικ ή ακεραιό τητα και την ελ ε υθερία ε νός ανθρώ που: ο αν θρ ώ πινος λόγος. Ο κρατούμ εν ος μιλάει στους δημίους ως άνθρωπος πολιτικός , με συνείδηση δικαιωμάτων του πολίτη , μεταξύ των οποίων είναι η αντί­ σταση κατά της παρανομίας, αλλά και ως πολιτικός με την πανάρχαιη έννοια : φορέας π ολιτισμού , κάτοχος του λόγου. «Το ν ' ακούς ανθρ ώ π ους να μιλάνε είναι μια ελ π ίδα», δια πιστώνει ο κρατούμενος στην απομόνωση, μετά τα βασανιστήρια, όταν ξανα­ κούει ανθρ ώ πινη ομιλία, άλλων κρατουμένων που δεν μπορεί να τους δει. Και χωρίς ν ' ακούει τί ποτα όμως, βρίσκει επαφή με τον ανθρώ π ι­ νο λόγο, διαβάζει τους τοίχους του κελιού του:

Α άντηση: Θ α μου τ ' αρχίδια». Α π ό την αρχή ώς το τέλος

« Ανάβω ένα σπ ίρτο. Οι τοίχοι είχανε σκαλισμένα ένα σωρό πράγ­ ματα. Μια μικρή βιβλιοθήκη. Κυριαρχούσαν συνθήματα πολιτικά . Π ού και πού καμιά βρισιά. Σε μια γωνιά υπ ήρχε μια λυρική έξαρση, τη μα­ θαίνω απ ' έξω. Είναι ένα τετράστιχο απ ό δημοτικό τραγούδι Π οια γλώσσα μιλάει ο βασανιστής;

...

»

Α άντηση: Θ α μου τ ' αρχίδια». Α π ό την αρχή ώς το τέλος

Η πιο γνήσια έκφραση αυτής της γλώσσας είναι το άναρθρο γρύλισμα , ο οργίλος βρυχηθμός που επιχειρεί να εξουδετερώσει τις αντιστάσεις του κρατουμένου, ό πως το δηλητήριο του φιδιού παραλύει τα νεύρα του θηράματος . Το ιδίωμα των βασανιστών χαρακτηρίζεται απ ό βαριά μαγκιά, ανέξοδο νταηλίκι με βορβορώδεις σεξιστικές βρισιές, στοιχεία α ργκό του υποκόσμου και άνθη χωροφυλακίστικου πνεύματος: «Δ ώ­ σε φιστίκι , Κώστα». Αλλά η γνησιότατη εκδοχή του είναι εκείνη του

σκοινιού και του παλουκιού

...

Α π ευθύνεται όχι στον νου αλλά στο

έντρομο ένστικτο και στη σάρκα, τα μόνα που μπορεί να θίξει , να κάμ­

ψει ή να εκδικηθεί , ικανοποιώντας σκοτεινά ορμέμφυτα. Ελ πίζει να βε­ βαιώσει έτσι τη δική του υπεροχή .

Α άντηση: Θ α μου τ ' αρχίδια». Α π ό την αρχή ώς το τέλος

Π έρα απ ό το βασικό αυτ ό ε π ιχείρημα, ό ταν μιμούνται τον έναρθρο λό­ γο οι ανθρωποφύλακες, ανάλογα με τη διανομή των ρόλων λλά κά­ π οτε και εναλλάξ , ντουμ π λάροντας αλλήλους- π αίρνουν διάφορους τ ό­ νους, απ ό τον υποκριτικά πατρικό , συμβουλευτικό , εμ π ιστευτικό , ως τον θεωρητι κ ό -π ολι τικό. Σ ' αυτόν τον τε λευταίο, παρά τη θανάσ ι μη απ λο ϊ ­ κότητά του, εκφράζονται δύο σταθερές ιδέες : η ψυχροπολεμική (ανή­ κουμε στο καλό , το αντικομμουνιστικό στρατ ό πεδο) και η θεωρία της συ νέχειας της εξουσίας, παρά τις καθεστωτικές αλλαγές (κοινοβου­ λευτισμός - δικτατορία) με την π ολιτική αστυνομία ακρογωνιαίο λίθο της συνέχειας , εννοείται :

«Υπ άρχουνε όρια , κ. Λάμπρο υ, υπ άρχουνε ανθρ ώ πινα δικαιώματα. Σ ας υπενθ υ μίζω τη Σύμβαση της Ρ ώμης, τον ΟΗΕ , τον Ερυθρό Σταυ­ ρό », διαμαρτύρεται ο κρατούμενος. Α πάντηση : «Η μουνα στη θέση αυτ ή σ ' όλες τις κ υ βερνήσεις και να 'σαι σίγουρος πως θα 'μαι και ύστερα απ ό αυτ ή». Ο βασανιστής αστυνόμος Καραπαναγιώ της αισθάνεται υ π ερασ π ι­ στής του «κατεστημένου», «μέχρι θανάτου». Και ο μοίραρχος Γιολά­ σης της Κ ΥΠ, εντεταλμένος του Λαδά , αναπτ ύσσει τη χαφιεδική του κοσμοθεωρία: «Υπ άρχουνε οι δυο όμοιοι μηχανισμοί , που έχο υ ν κα­ τακτήσει τον κόσμο και τον έχουν μοιράσει. Ο έξυ π νος άνθρωπος, στη Μόσχα, είναι Γκεπεού. Ο έξυπνος άνθρω π ος, στην Ουάσιγκτον, είναι

έρα απ ό βασικό αυτ ό ε ιχείρημα, ό μιμούνται έναρθρο λό­ γο οι ανθρωποφύλακες,

στη α Α [

] Δεν υπ άρχει περιθώριο να σιάξετε τον κόσμο. Ο κόσμος

... είναι ήδη φτιαγμένος και είναι α υτ ός πο υ είναι».

Υπ άρχουν ενδείξεις και σήμερα ακόμα, ό τι η Διεθνής των σκοτειν ών υπηρεσιών βαραίνει στη μοίρα το υ κ όσμου, α λλά ο υγιής οργανισμός της Δημοκρατ ίας αμύνεται α π οτελεσματικά. Τό τε όμως, σε μια ταρά­ τσα το υ « ελεύθερου κόσμου» Π .χ. και στη Λουμπιάνκα του «υπαρκτού σοσιαλισμού », παίζονταν άνετα παρόμοιες σκηνές φρίκης. Σ υγκρίνω σελίδες απ ό την καταγγελία Κοροβέση και ανάλογες στη Λουμπιάνκα, με θύμα επ ίσης έναν άνθρωπο του θεάτρου, τον μεγάλο σ κηνοθέ τη Βσέ­ βολοντ Μέγιερχολντ, ό πως διατυπ ώνονται με ιδιόχειρη επιστολή του, π ριν εκτελεστεί , προς τον τ ό τε π ρωθυ πουργό Μ ολό τωφ:

έρα απ ό βασικό αυτ ό ε ιχείρημα, ό μιμούνται έναρθρο λό­ γο οι ανθρωποφύλακες,

π άνω στις εκχυ

π ούσαν π άλι

μώσεις

]

Σ υ νέχιζαν με χτυπ

[

ήματα στη

...

«Με ξά π λωναν μπρούμ υτα καταγής και με χτυπούσαν στα π έλματα και στη ράχη με ματράκα από καο υτσούκ. Ύ στερα , με κάθιζαν σε καρέκλα και με χτυπούσαν στα καλάμια. Τις επό μενες μέρες , ενώ οι μηροί και οι γάμπες μο υ καλύ πτονταν α πό σημάδια εσωτερικής αιμορραγίας , χτυ ­

ράχη και με χαστούκι ζαν για πολλή ώ ρα. Σ ' α υτ ά σ υ νδ υ αζ όταν μια ψυ ­ χι κ ή επ ίθεση , και σ υ νολικά με κατέλαβε ένας φ ό βος τό σο άγριος , πο υ η προσωπικότητά μο υ βρέθηκε απογ υ μνωμένη ώς τις ρίζες της» . Ο αρχιβασανιστής το υ Μέγιερχολντ, εξήντα π έντε χ ρ ό νων τότε , όπως και το υ Μ π άμπ ελ , ήταν ο διά σ ημος δήμιος Λεβ Σβάρτζμαν , με βοηθ ό τον Μπό ρις Ρό ντος , πο υ συ νέταξαν τα πρωτό κολλα των ανακρίσε ών το υ ς , πριν το υ ς στείλο υ ν στο α πό σπασμα. Ο Μπέρια χαρακτ ήριζε « έρ­ γα τέχνης» α υτά τα πρωτό κολλα. *

Το αποκορύφωμα κτηνωδίας της ανεξέλεγκτης εξο υ σίας δεν είναι καν τα βασανιστ ήρια πο υ υπ έστ η ο Κοροβέσης. Βαθύ τερα από το μωλω­ πισμένο σώμα και το αίσθημα το υ φ υ σικού πό νο υ υποφέρει η συ νεί­ δηση από την ταπ είνωση και τον ηθικ ό εκβιασμ ό με αντικείμενο κά­ ποιο αγαπ ημένο πρ όσ ωπο , στο οπ οίο απειλούν να εφαρμ ό σο υ ν ακα­ τον ό μαστα μαρτ ύρια. Ο φοιτητής Δ . έλε γ ε στο υ ς συ γκρατο υ μένο υ ς το υ πως «υπάρχο υ ν και χειρ ότερα μαρτ ύ ρια από τον φάλαγγα». Είχαν κατάσχει το προσωπικ ό το υ ημερολ ό γιο , ερωτικά ποιήματα , και την αλληλογραφία με μια φ ί λη το υ . Στην ανάκριση τα διαβάζανε φωναχτά και ασ χ ημονούσαν :

« Το υ λέγανε πως , αφού κάνει τό σο ωραίο γαμήσι η κοπ έλα του, τι ήθελε κι ανακατε υόταν με την πολιτ ική ; Αν δεν μιλούσε , θα την πιάνα­ νε και κάθε βράδ υ ό λη η Ασφάλεια θα την πέρναγε νο υ μεράδα. Μετ ά , θα την κλείνανε στο μπο υ ρδέλο , πο υ είχε φτιάξει ο Παπαδ όπο υ λος για το υ ς φαντάρο υς» .

...
...

VitaH Chentalinski: La parole ressuscitee. Dans les archives litteraires du

KG.B. .

Μετάφραση στα γαλλικά Galia Ackeπnan και Pieue Louain, έκδ. Robert

Laffont, Paris 1993, σ. 41-43.

16

Τα σεξιστικά βασανιστ ήρια που είχαν εφαρμόσει στην Π., μια κοπελί­

τσα δεκαοχτ ώ χρονών, δεν απ είχαν και πολύ απ ό τις απειλές των δη­

μ ίων , με τι ς διεστραμμ έ νες

φαντασιώσεις τους.

Η απάντηση -συμπ έρασμα του ανθρώ που είναι απάν τηση του πολί τη:

«Ξέρεις ένα πράγμα, σίγουρο, καθαρό. Ό χι , μ ' αυτούς δεν υπ άρχει γ έ­

φυρα. Ανήκουμε σ' άλλον πολιτισμό ». Ο κρατούμενος Κοροβέσης θυ­ μάται τον Ανώ νυμο τον Έλληνα: «Α νθίστασις, η αρχή της αρετής εί­

ναι η ανθίστασις». Στον πρόλογό του με τον τί τ λο 25 Χρόνια Μετά, για

την επανέ κδοση του 1 994, ο

Π ερικλής Κοροβέσης καταλήγει:

« Η ύψιστη επαναστατική αρετ ή σήμερα είναι να είσαι π ολί της. Και είναι ο πιο αποτελεσματικός φραγμός σε κάθε αυθαιρεσία. Α π ό αυτ ή την ά ποψη λοιπ όν είναι καλύτερα να διαβάζει κανείς ένα τ έ τοιο βιβλίο , παρά να το γράφει». Αυτ ό το αυταπ όδεικτο δεν είναι τόσο απ λό όσο φαίνεται σε πρ ώ τη ματιά. Αν τ ί ποτα δεν διδαχτεί ο κόσμος απ ό την εμ πειρία αυτή , αν δεν δια­ βάσουμε Π ρίμο Λ έβι, Ν ταβί ντ Ρουσέ, Σολτζενίτσιν , Βασίλη Γκρόσμαν , Γιαν Βαλτ έν , Άρθουρ Λόντον, Άρθουρ Καίστ λ ερ, Μαργ καρ έ τε Μπούμπερ­

Νόυμαν , Κοροβέση, μπορεί να ξαναγραφτούν βιβλία σαν τα δικά τους.* Γράφονται μάλιστα σελίδες τ έ τοιες, ακόμα στα στρατ ό πεδα, στις φυ­ λ ακ έ ς, αλλά και στη γειτονιά μας, στο διπ λανό μας σπ ίτι. Τώρα έ χουμε και το προνόμιο να παρακολουθούμε « ζωντανά» , σε απευθείας μετάδο­ ση είτε σε φλας μπακ στιγμιότυ π α βασανισμών, χθες στο Αμ πού Γκράιμπ ,

Τα σεξιστικά βασανιστ ήρια είχαν εφαρμόσει στην Π., μια τσα δεκαοχτ ώ δεν απ είχαν απ

* Πρίμο Λέβι Αναυτ6είναι άνθρωπος, Νταβίντ Ρουσέ Το στρατοπεδικό σύμπαν (Ι' Univers concentationnaire), Σολτζενίτσιν Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς, Vassili

Grossman Vie et destin, Jan Valtin Sans patrie, nifrontieres, Άρθουρ Λόντον Η Ομο­

λογία, Άρθουρ Καίστλερ Το Μηδi:ν και το άπειρο, Margarete Buber-Neumann Deportee

cn Siberie - Prisonnίere de Staline et

d' Hitler. Μαργκαρέτε Μπούμπερ-Ν όυμαν

με τον σύζυγό της κατέφυγαν στην ΕΣΣΔ μετά την επικράτηση του ναζισμού στη

Γερμανία. Εκεί, ο Νόυμαν, μετά από συνεχείς ενοχλήσεις και διωγμούς, έπεσε στα χέρια της N.K.Y.D. και εξαφανίστηκε -ήταν ηγετικό στέλεχος του γερμανικού Κ.Κ.-, ι:νώ η ίδια εξορίστηκε σε στρατόπεδο του Γκουλάγκ και τελικά παραδόθηκε από τους �oβιεΤΙKoύς στους ναζί και κλείστηκε στο στρατόπεδο του Ράβενσμπρουκ).

  • 1 7

σήμερα σε ρωσικό στρατώνα

.. .

AJ.J..ά

οι θεσμοί του μιλιταρισμού K�Ι του

σωφρονισμού υφίστανται πάντα τον άγριο ανταγωνισμό από την ιδιωτι­ κή πρωτοβουλία. Αυτή η τελευταία έχει τη δική της <ωμερτά», πιο ανη­

συχητική από της δομημένης εξουσίας. Τα λέει όλα η κλασική πια φρά­ ση των «περιοίκων», συμπολιτών, στηριγμάτων της κοινωνίας: «Φιλή­

συχοι άνθρωποι

...

Δεν έχουν δώσει αφορμή

...

Δεν είδα, δεν ξέρω ..»

.

Οι «φιλήσυχοι» και οι «περίοικοι» των φιλήσυχων τροφοδότησαν τις στρα­ τιές των βασανιστών, που έδρασαν στα χιτλερικά λάγκερ, στα γκέτο, στα άντρα της Λουμπιάνκα και στα Γκουλάγκ, στην Μπουμπουλίνας.

Στην τηλεοπτική του συνέντευξη το 1 982, λίγο πριν το θάνατό του, ο Πρίμο Λέβι απαντά στην τελευταία ερώτηση:

στρατώνα .. AJ.J..ά θεσμοί του μιλιταρισμού K�Ι σωφρονισμού υφίστανται τον άγριο ανταγωνισμό Αυτή η τελευταία

«Δεν νομίζετε ότι οι άλλοι, οι άνθρωποι, βιάζονται να ξεχάσουν το Άουσβιτς σήμερα;» Α πάντηση: «Πολλά σημάδια δείχνουν ότι θέλουν να ξεχάσουν ή, ακόμα χειρότερα, ν' αρνηθούν. Έχει μεγάλη σημασία' εκείνος που αρ­ νιέται το Άουσβιτς, θα ήταν ο ίδιος έτοιμος να ξαναρχίσει». * Ο Περικλής Κοροβέσης, στον πρόλογό του, λέει πως ούτε η οικολο­

γική καταστροφή, ούτε η φτώχεια στα 4/5 του π λανή τ η είναι το πιο επι­ κίνδυνο. «Πάνω από όλα αυτά, εγώ, με την ταπεινή μου γνώμη, θεωρώ την πιο μεγάλη απειλή της ζωής στον πλανήτη μας την αδιαφορία». Ευτυχώς, ο Κοροβέσης δεν έχει την μαγική λέξη-κ λειδί, άλλη από

εκείνες που ξέρουμε αι ώνες τώρα: Πολίτης

...

Αντίσταση ή Ανθίστασις,

όπως εκφραζόταν ο Ανώνυμος ο Έλλην. Σ' εκείνον τον πρόλογο, πριν από 13 χρόνια, έλεγε: «Καμιά φορά, ο έφηβος γιος μου ή άλλοι νεαροί και νεαρές -που βρίσκουν τα δικά μας νιάτα ηρωικά και όμορφα- με ρωτούν για το τι πρέπει να γίνει για ν ' αλλάξει ο κόσμος. Κι εγώ τη συ­ νταγή που είχα κάποτε την έχω χάσει πια».

στρατώνα .. AJ.J..ά θεσμοί του μιλιταρισμού K�Ι σωφρονισμού υφίστανται τον άγριο ανταγωνισμό Αυτή η τελευταία

Το ιστορικό πια βιβλίο Ανθρωποφύλακες εν τ άσσεται στη «λογοτεχνία

* Ρήmο Leνi: Rαpport sur Auschwitz. Editions Κime, Paris 2005, σελ.ΙlΟ.

στρατώνα .. AJ.J..ά θεσμοί του μιλιταρισμού K�Ι σωφρονισμού υφίστανται τον άγριο ανταγωνισμό Αυτή η τελευταία

18

ντο κουμέ ντ ο» για τ ο απόλυ τ ο κακό που κυριάρχησε σ τ η ν ισ τ ορία τ ου μέσου εικοσ τ ού αιώνα. Αυ τ ή η πρόζα φαίνε τ αι πως εί ν αι η μόνη δυ­ ν α τ ό τ η τ α τ ου ιΝ τ εχνου λόγου πάνω σ ' αυ τ ό, η μό ν η δυνα τ ή και νόμι­ μη αναπαράσ τ αση, αφού η πραγμα τ ικό τ η τ α ακύρωσε τ η φα ντ ασία και τ η ν ίδια τ ην γλώσσα. Αισθά ν ε τ αι κανε ί ς ανασ τ ολές, δέος, τ απεινοσύ­ ν η τ ου καλλι τ εχνικού φρο ν ήμα τ ος, όπως μπροσ τ ά σ τ ον θάνα τ ο ή σ τ ο άπειρο. Θα θυμηθώ , τ ελειώνον τ ας, τ ο συμπέρασμα τ ου Τζβε τ ά ν Τον τ όροφ με τ ά τ ην ανάγνωση τ ου βιβλίου τ ης Μαργκαρέ τ ε Μπούμπερ- Νόυμαν :

« Βγαίνει κανείς με περισσό τ ερη εμπισ τ οσύ ν η σ τ ις εφεδρείες τ ου α ν ­ θρώπινου ε ί δους». Θα προσθέσω ό τ ι τ ο λογο τ εχνικό κείμενο εκ τ ός φα ντ ασίας, μό ν ο με πισ τ ό τ η τ α, με πίσ τ η, βεβαιώνε τ αι, πέρα από τ ον ρεαλισμό και τ ο

μον

τ

ερνισμό, ως

έ ργο .

Δ η μήτρ η ς Ραυτόπουλος

κουμέ ο» για ο απόλυ ο κακό που κυριάρχησε σ η ισ ορία ου μέσου

,

,

,

σαραvrα χρονια μετα

Ο Χοσέ Παντίλα για 1 .307 μέρες ήταν κ λειδωμένος σε ένα κελί δύο επί τρία χωρίς φυσικό φωτισμό, χωρίς ήχο, χωρίς ρολόι ή ημερολό­ γ ιο. Όταν τον έβγαζαν από το κελί του, του φορούσαν θερμομονωτι­ κή φόρμα, ηχομονωτικά ακουστικά και μαύρα γυαλιά, που δεν του επέτρεπαν να δει τίποτα. Δεν είχε απολύτως καμιά επαφή με το πε­ ριβάλλον. Συστηματικά του χορηγούσαν ενδοφλεβίως ένα μείγμα άγνωστων φαρμάκων. Του είχαν δημιουργήσει ένα τεχνητό κώμα και βρισκόταν στο απόλυτο κενό. Σε ακανόνιστα διαστήματα τον υπέβαλαν σε απότομες εκρήξεις ήχων ή δεχόταν καταιγισμούς φω τ ός από έντο­ νους προβολείς. Τις μέρες που θα κυκλοφορεί αυτό το βιβλίο θα αρχίσει η δίκη του

, στις ΗΠΛ. Είχε συλληφθεί τον Μάιο του 2002 στο Μπρούκλιν και εί ­ χε χαρακτηρισθεί «εχθρικός μαχητής». Ως πολίτης των ΗΠΑ, δεν μπο­ ρούσε να σταλεί στο Γκουαντανάμο. Η περίπτωσή του έγινε γνωστή μόλις βγήκε από την απομόνωση και ήρθε σε επαφή με τους δικηγό­ ρους του. Μιλούσε με ανθρώπους ύστερα από πέντε χρόνια. Όλον αυ­ τόν τον καιρό δεν είχε καμία ανθρώπινη επαφή εκτός από τους ανα­ κριτές του. Αποτέλεσμα αυτών των σύγχρονων βασανιστηρίων ήταν η πλήρης ψυχική του κατάρρευση, παραισθήσεις, παράλογες σκέψεις και αντικοινωνική συμπεριφορά. Οι γιατροί του θεωρούν πως δεν εί­ ναι σε θέση να παρακολουθήσει τη δίκη. Η περίπτωση του Χοσέ Παντίλα είναι μια τ υπική και νόμιμη μέ­ θοδος ανάκρισης στις ΗΠΑ, και ακολουθεί κατά γράμμα τις οδηγίες ανάκρισης της αΑ και του στραΤ,ού των ΗΠΛ. Το σχετικό εγχειρίδιο

, , , σαραvrα χρονια Ο Χοσέ Παντίλα λειδωμένος επί τρία χωρίς φυσικό φωτισμό, χωρίς ήχο,

2 ι

επανεκδόθηκε πέρυσι και είναι σε πλήρη εφαρμογή σε όλες τις φυλα­ κές των ΗΠΑ και από εκεί επεκτείνεται στο Γκουαντανάμο, το Αφγα­ νιστάν, το Ιράκ και τις μυστικές φυλακές της CIA σε όλον τον κόσμο. Και ό,τι γίνεται στις ΗΠΑ, σχεδόν αυτομάτως νομιμοποιείται σε όλες τις χώρες του κόσμου. Πριν από σαράντα χρόνια, τα βασανιστήρια ήταν γ νώρισμα των δικτατοριών. Σήμερα, δεν υπάρχει χώρα που να μην κά­ νει χρήση κάποιας μορφής βασανισμού. Ο εικοστός πρώτος αιώνας ξεκινάει σαν ένας σύγχρονος μεσαίωνας και στη θέση της Ιεράς Εξέ­ τασης έχουμε τις ανακριτικές μεθόδους της CIA, που είναι και αυτές παγκοσμιοποιημένες. Τ ο ευρωπαϊκό ΡΒΙ είναι στα σκαριά και στην ουσία θα είναι ανε­ ξέλεγκτο. Ήδη με τη συνθήκη του Πριμ, που υπογράφηκε από 27 χώ ­ ρες μέλη της ΕΕ., όλα τα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα θα είναι στη διάθεση αυτής της υπεραστυνομίας. DNA, δακτυλικά αποτυπώματα, αριθμός κυκλοφορίας αυτοκινήτου, τραπεζικοί λογαριασμοί, κίνηση πιστωτικής κάρτας, μετακινήσεις και πλήθος άλλα στοιχεία θα κατα­ γράφονται και θα αναλύονται. Μας καθησυχάζουν πως ο φιλήσυχος πολίτης δεν έχει να φοβηθεί τίποτα και όλα γίνονται για την ασφάλειά του, επιχείρημα έωλο και δημαγωγικό, γιατί όλο αυτό το ασφυκτικό κλίμα παρακολούθησης σημαίνει πως είσαι ένοχος εκ προοιμίου. Η αρχή της αθωότητας δεν ισχύει και πρέπει να την αποδείξεις. Αλλά το ποιος είναι και ποιος δεν είναι ένοχος βρίσκεται στη διακριτική ευχέ­ ρεια του νέου αστυνομικο ύ κράτους, που τείνουν να γίνουν οι χώρες μέλη της ΕΕ. Όμως, υπάρχουν και οι αντιστάσεις, τόσο στις ΗΠΑ όσο και σε όλη την Ε.Ε. Και εδώ είναι οι ελπίδες μας. Και ξέρουμε πως κανένας με­

σαίωνας δεν είναι αιώνιος. Και οι άνθρωποι πάντοτε πάλευαν για την

Αναγέννηση. Και οι άνθρωποι είναι προγραμματισμένοι να ζουν ελεύ­ θερα, εκτός αν έχουν αρκεστεί να ζουν σαν αναπνέοντα πτώματα. Τε­ λειώνοντας αυτό το σημείωμα, θα πρέπει να κάνω μια μικρή παρέμ­ βαση στο κείμενό μου 25 χρόνια μετά. *

...
...

Πρόκειται για τον πρόλσΥο της έκδοσης του 1994, που δημοσιεύεται στο παράρτημα της παρούσας έκδοσης.

22

Την επιμέλεια του βιβλίου Η Μ αύρ η Βίβλος τ η ς Δ ικτατορίας την είχε ο Άρης Φακ ί νος, και το υλικό το υ βιβλίου είχε συλλεχθεί και από την Αι­ κατερίνη Πατ ρ ώνη, σύντροφο της ζωής μου τότε. Αυτά γ ια την ακρ ί ­ βεια των γ ε γ ονότων.

Π ερικλής Κ οροβέσ η ς

Μάρτιος 2007

  • 2 3

ΑΝΘροποφγΜΚΕΣ

γν ωριμια

Χ τύ πησε το κου δ ο ύνι. Δεν περιμέ ν αμε κανένα. Ήταν τρεις το πρω ί . Η

γυνα κα μου κι εγώ μαζ ί

ί

με

δ

υο φ

ίλ

ους, που μόλις ε ί χαν

σχολάσει από

τη δουλειά τους στο θέατρο, τα λέγαμε κουτσοπ ί νοντας .

«

Ασφάλεια»

.

«Εγώ ».

« Τ αυτότητες έχετε;»

« Ποιος ε ί ναι ο Κοροβέσης ; »

ωριμια Χ τύ δ ύνι. αμε κανένα. Ήταν τρεις το πρω ί . γυνα κα

Ήταν ο αστυνόμος Σπανός μαζ ί με μια ομάδα πέντε ανθρώπων . Ο

α στυ νόμος Σπανός ε ί ναι πολύ κοντό ς έκφραση λί γο μάγκικη, προσποιητή

παλικαριά. Πρώτος βοηθός, ένας καλοθρεμμένο ς κοιλιά προτεταμέ­

νη, μάτια μικρά και έκφραση χαμογελαστή. Τ ο γέλιο του όμως δεν έδει­

ΥΥ ε καμιά ευφορ ί α. Δεύ τερος βοηθός, ένας μάλλον συμπαθητικός κοι­

νός άνθρωπος . Θ α μπορο ύ σε να 'τανε οτιδήποτε · και μανάβης και τα­

ξ ι τζής . Οι υπόλο ι ποι, απρόσωποι. Κρατο ύ σαν πιστόλ ι α στα χέρια.

«Κύριε Κοροβέση, θα ήθελα να σας πω κάτι ιδιαιτέρως. Ε ί ναι δυ­

νατόν;»

Πήγαμε στο μέσα δ ωμάτιο . Ο Σπανός έπαιρνε όλες τις προφυλά ­

ξεις, για κάθε εν δεχόμενο . Μ ' άφησε και προχώρησα εγώ μπροστά . Άκου­

σα το κλικ που έκανε η κόπιτσα της θήκης του πιστολιού . Έκλεισε την

πόρτα. Σιγουρε ύτηκε πως δ εν ήτανε κανένας άλλος, και μπήκε στο θέ­

μα. Μου ζητο ύ σε το υλικό που ήτανε σ ί γουρος πως υπάρχει στο σπ ί τι.

Σαν καλό παι δί που ε ί μαι, να του τα δώσω όλα, γιατ ί θα τα βρει μ ό νος

του και το σπ ί τι θα γ ί νει γυ αλιά καρφιά.

« Θ α δ ιατάξω θύελλα» , μου ε ί πε .

ωριμια Χ τύ δ ύνι. αμε κανένα. Ήταν τρεις το πρω ί . γυνα κα

αμπαζούρ;»

μό νο

28

Φώ ναξε τους άλλους χαφιέδες, έβα λ ε κάποιον να με προσέχει και τους

έδωσε χαμη λό φωνα οδηγίες, ακριβώς όπως ο προπονητής φωνάζει την

ομάδα μπάσκετ και τους δίνει συμβουλές. Ο Σπανός μού είπε να φ ύ ­

γω απ ό το δωμάτιο, γιατί θ' άρχιζε η έρευνα. Τ ου εξήγησα πως, επει­

δή έχω ακο ύσει πως στα σπίτια που γίνονται έρευνες χάνονται πράγ­

ματα, θέλω να 'μαι μπροστά.

Μία ώρα ψά χνανε

έ

να

διαμέρισμα δύο μικρ ών δωματίων. Πραγματικά ,

έγινε θύελλα. Τα έπιπλα

είχανε μετακινηθεί, ο ρουχισμός του σπιτιού

είχε γίνει ένας μεγάλος σωρός. Βιβλία, χαρτι ά ανακατεμένα στη μέση

του δωματίου. Αδειάσανε τον σκουπιδοτενεκέ και τα χαρτιά του απο­

χωρητηρίου. Τ α ψ ά χνανε με θρησκευτική προσήλωση. Σπάσανε τον πά­

γο από την κατάψυξη του ψυγείου. Κοιτάζανε τα πιά τα, χτυπάγανε τους

τοίχους, το πάτωμα. Ανοίξανε ένα μαξιλάρι, σκίσανε το χοντρό εξώ­

φυλλο εν ός βιβλίου. Εξετ άστηκαν όλα.

Κ αμιά φορά ζητού σαν διευκρινίσεις γεμάτες υποψία:

«Γιατί έχεις τόσα πολλά βιβλί α; Τι χρησιμεύει αυτό το μεγ άλο μο­

λύβι; Γιατί δεν έχει το δωμάτιο λάμπα κρεμασμένη στη μέση και έχεις

Οι απαντήσεις μου γιν όντουσαν δεκτές με συγκατάβαση. Λέ γανε

ένα «Κα λά , κα λά», α λλά η σημασία του ήταν πως «Αν νομίζεις πως τα

τρώμε εμείς αυτά , είσαι πολύ γελ ασμένος».

Δ εν είχα κρύψει τίποτα. Είχα την άποψη του «να δούμε», του (<να

μην είμαστε υπερβολ ικοί» και του «έλα τώρα που θ α ασχοληθούνε μ '

εσέ να» . Έ τσι, όλη η δου λειά

που είχα κάνει για το περιφερειακό θέα­

τρο πήγε χαμένη. Εκατοντάδες καταγραμμέ νες συ ζητήσεις αν άμεσα στους

εργάτες κατασχέθηκαν. Βιβλία που αγάπαγα και τα 'χα πάρει πραγμα­

τικά με αίμα, κατασχέθηκαν. Η αλληλογραφία μου, ένα μισοτε λειω­

μέ νο μονόπρακτο, η γραφομηχανή μου, κατασχέθ ηκαν. Μια συλλογή

τραγου δι ώ ν του Πό ντου, που τα μάζεψα μόνος μου στη Θρά κη. Αφη­

γήσεις προσφ ύ γων της Μικράς Ασίας, λαϊκά τραγούδια, κλασική μου­

σική. Καθετί που αγάπαγα, πάρθ ηκε.

Εκτός από τα μαρξιστικά, πήραν τα άπαντα του Πλάτωνα και του

Αριστοτέλη, που είχαν την ατυχία να έχουν εκδοθεί απ ό τον «Ζαχαρό­

πουλο». Το όνομά του, δεν ξέρω γιατί, τους θύμιζε τον Ζαχαρι άδη. Τ α

κατάσχεσαν, με τη δ ικαιολογ ί α πως ε ί ναι τα άπαντα του Ζαχαριάδη.

Τ ους διευκρ ί νισα με λ επτότητα πως νομίζ ω ότι κάνουν λάθ ος και ο Σπα­

νός μού ε ί πε:

κατάσχεσαν, με τη δ ί πως ε ί άπαντα του Ζαχαριάδη. Τ ους διευκρ ί νισα

«Αλλ ο ύ αυτά».

Τ ελικά όμως, αυτό σαν να τους δημιούργησε μιαν αμφιβο λία για το

τι πρέπει να παίρνουν. Ο Σπανός έδωσε τότε τη γενική οδηγία πως ό,τι

χοντρό βιβλίο υπάρχει να το πα ίρνουνε. Είναι κομμουνιστικό. Έτσι δεν

γ λίτωσε και ένας οδηγός μαγειρικής, που ήτανε ντυμένος με χοντρ ό χαρ­

τί. Ο τη λεφωνικ ός κατάλογος την γ λί τωσε.

Ο Σπανός ανακ άλ υψε ένα βιβλίο για την Αντ ί σταση. Τ ο φυ λλομέ­

τρησε και σταμάτησε στη φωτογραφ ί α ενός αντάρτη. Με ρώ τησε τι γρά­

φει το βιβλίο. Του διάβασα τον τ ί τλο. Δ εν ικανοποιήθηκε και με ρώ­

τησε για δεύτερη φορά:

«Τι γράφει το βιβλίο;»

Του εξήγησα πως όταν είχανε έρθει οι Γερμανο ί , σηκωθήκανε στην

αρχή λί γοι Έλληνες, έπειτα περισσότεροι, και πο λ έμαγαν τους Γερμα­

νού ς. Αυτό το ονομάζ ουν Αντ ί σταση και ε ίναι ένα

πράγμα πάρα πολύ

καλό. Δεν ξέρ ω τι ακριβώς τον εν όχ λ ησε και μου φώναξε να αφήσω

τις μαλ ακ ί ες που ξέρω και να του πω αν γράφει για τους παπάδες που

σφάξανε οι αντάρτες. Τ ον κα θησύχασα πως τέτοιο πράγμα δεν αναφέ­

ρεται πουθενά στο βιβλίο .

Κοφτά διέταξε να τον ακο λ ουθήσω. Ρώτησα αν έχει έ ντα λμα συλ­

λήψεως και μου ε ί πε πως είμαι φ λύαρος. Είπε στον φ ίλο μου να έρθ ει

μαζί μας. Ήτανε κι αυτός κρατούμενος.

Φ ορτωθήκαμε σ ' έ να πα λιό ZEPHYR. Κάθε αντ ίδρασή μας ε ί χε πα­

ραλύ σει. Μοιάζαμε σαν υποταγμένα σκυλάκια τσ ί ρκου, που κάνανε πρό­

θυμα ό,τι τους λέγανε. Δ εν μι λούσε κανέ νας στο αυτοκ ί νητο. Μια ατμό­

σφαιρα απαγωγής. Δρόμοι άδειοι. Πλήρης περιφρόνηση στα φώτα της

τροχα ί ας. Φ τάσαμε στην Ασφάλεια σχεδόν σε δευτερ όλ επτα.

Μπαίνοντας στο κτίριο της Ασφ άλ ειας σχε δό ν έτρεμα. Δ εν ήθελ α

να φανε ί , και έσφιξα τα δόντια. Αν ά φηνα ε λεύθερο το σαγόνι, τα δό­

ντια θα χτυπο ύσαν δ υνατά.

Μας πήγανε στο δωμάτιο του αξιωματικού υπηρεσ ί ας. Γυμνοί

γ λό μποι, ένας ξύλινος καναπές, δύο παλ ιά γραφεία. Μια φωτογραφ ί α

κατάσχεσαν, με τη δ ί πως ε ί άπαντα του Ζαχαριάδη. Τ ους διευκρ ί νισα

ρεσία του.

ρεσία του. ύλακα, ά ί «Υπό Εαμοκομμουνιστο­ βουλγ ω ν». Πινακ α σε κορνίζα: «ΜηδενΊ δίκην

υ παρχιφ ύλακα, που εί χε ά γρια κατασφαγε ί «Υπό Εαμοκομμουνιστο­

βουλγ άρ ω ν». Πινακ ίδ α σε κορνίζα: «ΜηδενΊ δίκην δικάσεις πρΊν αμφοίν

μύσον α κο ύ σεις ». Ν υσταγμένος ο υ παρχιφ ύλ ακας, άνοιξε ένα χοντρό

βιβλίο. Κ αμι ά συγκίνηση. Η όλη του δου λειά ήτανε να γράψει τα στοι ­

χεία μας, να π άρει τα ρολό για, τα λ εφτά, τις ζώνες, τα κορδόνια από

τα παπο ύ τσια, τα μαντίλια, τις βέρες, τα γυα λ ιά, και να μας βάλει να

υπογρ άψου μ ε τη δια δικασία. Ήτανε φανερ ό π ω ς εκεί τέλει ω νε η υ πη ­

Σ πανός, χαφιέδες

κι εγ ώ στη μέση, ανεβήκαμε στον τέταρτο ό ρο ­

φ ο. Ένι ω θα εντελώς αντικείμενο· κάτι σαν καρέκ λα ή καλύτερα σαν

ζώο που το οδηγο ύ νε. Οι άλλ οι είχανε την έ κ φ ραση του ανθρ ώ που που

αγόρασε ένα καινούργιο ρούχο ή μια καινο ύ ργια τη λεό ραση. Τ ο γλε ­

ντάγανε.

Με οδήγησαν στο γραφείο του Σ πανο ύ. Δύ ο συνεχό μενα δ ω μ ά τια

στον τέταρτο όροφο. Αργότερα έμαθα π ω ς δεν ήτανε το δικό του γρα ­

φείο, αλλά το υ υπαστυνόμου Κο λώ νια. Είναι ένα παλιό, αποτε λ εσμα ­

τικ ό κ όλπο ν ' α λλάζουνε γραφεία, για να μην εντοπίζεται η ταυτό τητά

το υ ς. Τον Σ παν ό τον αποκαλ ο ύσαν τουλάχιστον με τρία διαφορετικά

ον

ό

ματα.

Η γν ω ριμία μο υ με την Α σφ άλεια άρχιζε.

3 0

πολιτισμένη ανά κριση

«Ά κουσε, πα ι δί μου. Η Α σφ άλε ι α δ εν βυζ αίνε ι το δάχτυλό της. Δ εν σε

πι άσαμε αμέσως, γ ι α να δ ε ι ς την καλοσύ νη μας. Το τ ι έχε ι ς κάνει απ ό

την ημέ ρ α της Επαναστάσεως είνα ι γνωστό στας α ρ χ ά ς. Δ εν έχει ς κ ά ­

νε ι κα ι λίγα πρ άγματα. Τα ξέ ρ ουμε όλα. Λ ο ι πόν, σαν κα λό πα ι δί, π ες

τα. Ά ντε, θα π ε ρ άσε ι ς καλά.

Σκ έ ψ ου ένα

πρ ά γμα μό νο : η Α σφάλε ι α γ ι α

τους κακούς είνα ι Ν ταχάου κα ι γ ι α τους ε ι λ ι κ ρι νείς Π α ρ άδ ε ισος.

Π ρ ό ­

σεξε, δ εν εξετάζουμε την ενοχ ή σου, π ου είναι απο δ ε δ ε ι γμέ νη, αλλά

την ε ι λ ικ ρ ίνε ι ά σου, που θα καθο ρ ίσε ι τη δ ι κή μας συμπε ρι φο ρ ά. Σκέ ­

ψου: Ν ταχ άου ή Πα ρ άδ ε ι σος. Εγ ώ , π α ρ όλο που δ εν 'ξ ηγ ήθηκες εντ ά ­

ξει στο σ π ίτ ι, είμα ι έτο ι μος να σε συγχω ρ έσω».

Φ οβόμουνα. Α ι σθανόμουνα τον ι δ ρ ώτα να τ ρ έχε ι στην π λάτη

μου.

Είχα ακο ύσε ι καθα ρ ά τη λέξ η «Ν ταχάου» δ υο φο ρ ές. Β ρι σκ ό μουνα

στην

Ασφάλε ι α, σ ' αυτόν τον μυθ ι κ ό τό π ο, π ου τόσα κα ι τόσα είχανε γίνε ι.

Ό μως, ακ όμα κ ι αυτή την ύστατη στι γμή, είχα μ ια κ ρ υφή ελπίδ α π ως

ί σως να ' να ι λό γ ι α. Π ιο καθα ρ ά , σκ έφτηκα πως

γλίτωνα.

μ π ο ρ ού σε κα ι να την

Απάντησα π ως, έτσ ι γενικά που ρ ωτάε ι, δ εν με δ ι ευκο λύ νε ι κα θό ­

λου. Του δήλ ωσα π ως δ εν έχω κανένα λόγο να κ ρ ύ ψ ω τίποτα κα ι, αν

μ π ο ρ ούσα να κάνω κάτ ι, θα το έκανα. Μόλ ι ς τέλε ι ωσα αυτή τη φ ρ ά ­

ση, ζεματίστηκα. Ω ρ αία τα κατ άφε ρ α. Μέ σα στα πρ ώτα τ ρ ία λε π τά εί­

χα α ρ χίσε ι τ ι ς δ ι κα ι ο λ ογίες. Ντ ρ άπηκα, σ ιχ άθηκα. Το καλό π ου βγήκε

ήτανε π ως τ ώ ρ α είχα α ρ χίσε ι να ηρ εμώ . Φά νηκε ικανοπο ιημέ νος.

«Να ι , πα ιδ ί μου, κα λ ά έκανες . Μ ι α που πα ρ α δέχτηκες, λο ι πόν, π ως ανή­

κε ι ς στο Πατ ρι ωτ ικ ό Μέτω π ο

...

κα ι καλά έκανες π ου δ εν το α ρ νήθ ηκες

πολιτισμένη ανά κριση δ δάχτυλό άσαμε αμέσως, γ α να δ ς την καλοσύ Το τ

«Ν ομίζω πως κάνετε λάθος. Δ εν κατα λ αβαίνω για τι με ρωτάτε».

«Θα καταλάβεις. Αυτούς τους ξέρεις;» Είπε μερικά ονόματα.

«Είναι όλοι άγνωστου>.

«Αυτοί λένε πως σε ξέρουν».

«Δ εν ξέρω».

«Ν ομίζω πως λάθος. Δ εν κατα λ αβαίνω για τι με ρωτάτε». «Θα καταλάβεις. Αυτούς

Εδώ περίπου τέλειωσε αυτός ο διάλογος. Έ γινε έξω φρενών. Με βλα­

στήμησε. Μου είπε ένα «Θα το μετανιώσεις!», χ τύ πησε την π όρτα και

έ φυγε. Έμεινα μόνος. Ήμουνα ακ όμα φοβισμένος,

αλλά λ ιγάκι κάλμος.

Δ εν ήτανε και τόσο τρομεροί. Ανοίγει πάλι η πόρτα. Μια κεφάλα γίγαντα

προβάλλει. Με ρωτάει αν είμαι μόνος κι έρχεται άγρια καταπάνω μου.

Ενστικτωδώς κάνω μια κίνηση άμυνας.

«Θα βρούμε και κανένα μπελα», μουρμουρίζει ο γίγαντας και κο λ ­

λάει τη φάτσα του πάνω μου. «Πες τα, ρε μαλά κα! Τ α ξέρουνε όλα, θα

σε σακατέψουνε στο ξύλο, θα σε δώσουνε στους τρελούς να σε ρημά­

ξουν. Εγ ώ σ' τα λέω για το καλό σου. Εγ ώ που σ' τα λέω τώρα, ξέρεις

πως μπορώ να βρω τον μπελά μου;»

Πριν προλάβω να αντιδράσω, έφυγε. Και πριν προλάβω να εξηγή­

σω το φαινόμενο του «κα λ ού» συμβουλά τορα, ανοίγει η πόρτα με κλο­

τσιά και μπαίνει δεύτερος τύ πος αγριεμένος. Φωνές ακούγονται από

το βάθος. «Πιάστε τον τρελό. Ο τρελός θα σκοτώσει τον κρατο ύμενο».

Ο τρελός

αρπάζει την καρέ κ λα. Λέει:

«Ρε πο ύ στη, εσύ δεν ήσουνα που τον Δ εκέμβρη σκότωσες τον πα­

τέρα μου και του έβγα λ ες τα μάτια και τα 'παιζες κομπολόι; Α, ρε πού­

στη, τι έχεις να πάθεις τώρα που έπεσες στα χέρια μου».

Τ α πράγματα άρχιζαν να γίνονται σοβαρά . Σηκώθηκα απ ό την κα­

ρέκλα και οπισθοχώρησα ως τη γωνι ά του κα λοριφέρ. Ο τρελός με την

καρέκ λα πλ ησίαζε σαν θηριοδαμαστής . Πρόσεξα πως χαμογελο ύσε. Μου

φάνηκε λίγο σαν θέατρο. Μ ε την καρέκ λ α προτεταμένη, με χτύ πησε

καμιά δυο φορές. Επανέλαβε τα ίδια λόγια. Τα χτυπήματα ήτανε συ­

γκρατημένα. Το μάτι του χαμογελαστό. Πείστηκα ότι έκανε θέατρο. «Τη

δου λ ειά μας», σκέφτηκα.

Α κο λουθεί δεύτερη πράξη. Μπαίνουν μέσα διά φοροι χαφι έδες και

αρπάζουν τον «τρελό». Κάποιος με ρωτάει αν είμαι ακόμα ζωντανός,

άλλος προσθέτει:

33

«Τυχερ ός είσαι που δεν σε πέταξε από το παράθυρο».

Τώρα πια ο τρελός ωρύεται:

«Αφήστε με να π άρω το αίμα μου πίσω τώρα που τον πέ τυχα».

Τον καθησυχάζουν πως δεν μπορεί , δεν μπορεί να ' μουν εγ ώ , δεδο-

μ ένου ότι το σαρ άντα τέσσερα ήμουν

πολύ μικρ ός. Ο τρελός ανέ ν δο­

τος ζητάει εκδίκηση και αδιαφορεί για τα λ ογικά επιχειρήματα. Κι εγώ

να μην ήμουνα, έχω κομμουνιστική φάτσα και θα π ληρώσω. Τ α «Μή­

τσο μου, κάτσε φρ ό νιμα!» που του λέ γανε, δεν είχανε καμιά επίδραση.

Ακολουθεί η εμφ άνιση του Σπανού. Λέ ει ένα «Φ ρόνιμα παιδιά!» και τα

παιδιά , επικεφαλής του τρελού , απαντάνε «Μάλιστα, κ ύριε προϊστάμε ­

νε» και βγαίνουν ήσυχα, σχεδόν πο λ ιτισμέ να, σαν ηθοποιοί που έχουν

υποκλιθεί στο κοιν ό και χ ά νονται στις κουίντες.

Δ εύτερος διάλογος:

«Λοιπόν, π ώς πάμε; Άλλ αξες γνώ μη;»

«Μα δ εν διατ ύ πωσα καμιά γν ώ μη» .

«Δ εν θα ξαναρχίσουμε τα ίδια. Γυρίζω από την ανάκριση του άλ­

λου. Μας τα 'πε όλα για σένα. Θα τον φέρουμε μπροστά σου να τα πει

και να σε κάνει ρεζίλι».

Ο κ. Σπαν ός έλεγε ένα χοντρό ψ έ μα. Χάρηκα που το άκουσα. Ο φί­

λος μου ποτέ δεν είχε σχέση με την πολιτική. Είχα να τον δω σχεδόν

πριν από το πραξικόπημα. Εντελώς τυχαία βρέθηκε σπίτι μου.

«Δ εν μου κάνει καμιά εντ ύπωση, κ ύριε ανακριτά. Και εγ ώ μπορώ

να παρα δεχτώ πως η γη είναι τετράγωνη. Αυτό δεν σημαίνει πως είναι

αλήθεια».

«Η γη είναι ό ,τι μ ' αρέσει, ρε πα λ ιοπούστη. Και για να τε λ ειώνου­

με, είσαι ρε κομμουνιστής;»

«Είμαι το πανίσχυρο Βιμ».

«Είσαι κουμμο ύνα, ρε πούστη! Εκατό τόνους κομμουνιστικά βιβλία

είχες σπίτι σου, και κ άθομαι εγ ώ και σ' ακούω».

Ά ρχισε να με χτυπ ά ει με μπουνιές καθό μουνα ακίνητος και τον

κοίταζα. Εί χε κ άτι χεράκια πολύ κοντά , σαν ν άνου. Μετά μ ' έπιασε

από τα μα λλ ιά κι άρχισε να με χτυπάει στ' αυτιά με την κ όψη της πα­

λά μης. Έμενα ακίνητος. Ευτυχώς που άνοιξε η μ ύτη μου. Είχανε μα­

τώσει και τα δόντια μου. Ήτανε καλό αυτό. Λερώθηκαν τα χέρια του

3 4

και, έτσι όπως χ τ ύπαγε, υπήρχε κίνδ υνος να πιτσιλιστεί. Σ ταμά τησε,

Ι ;. ( οντα ς πως αν τον είχα λερώσει, θ α το πλήρωνα ακρ ι βά. Έφυγε.

Ilάλι

μόνος. Τ ο πουκάμισό μου είχε γίνει κατακόκκινο. Τ ο στό μα γε­

μάτο αίμα. Σ την πραγματικότητα δεν είχα πονέσει. Άλλα αισθήματα

κυριαρχο ύσαν. Μια παρήγορη σκέψη: αν το ξύλο σταμάταγε εδώ, θ α

'μουνα τυχερός. Κάτι παραπάνω κι από τυχερός . Ξ αναγύρισε. Ευτυ­

χιος , δεν τον είχα λερ ώσει. Ήτανε ήρεμος . Σχεδόν χαρούμενος. Με

κοί ταζε χωρίς να μιλάει. Κάθισε στο γραφείο και εξακολουθού σε να

μι; κοιτάζει. Του μίλησα εγ ώ , διαμαρτυρήθηκα, που να πάρει ο διάο­

λος , σ ' έναν τ όνο κόσμιο. Αρκέστηκα να του πω πως δεν μ ' έβρισκε

σύμφωνο αυτ ός ο τρ όπος ανακρίσεως, γιατί ήταν απάνθρωπος. Κά τι

για τα δικαι ώ ματα του ανθρώπου.

Γέλασε και μου είπε:

«Άκουσε, παιδί μου. Υπάρχουνε δύο τρόποι ανακρίσεως: ο πολι τι -

και, έτσι όπως χ ύπαγε, υπήρχε κίνδ υνος να πιτσιλιστεί. Σ ταμά Ι ;. ( ς

σμένος και ο επιστημονικός».

«Ποιος είναι ο πολιτισμένος;»

«Αυτός που κάνουμε τ ώρα».

«Και ο επιστημονικός;»

«Αυτός που θα ακολουθήσει».

Η

·

.

ε πι σrη μ O ν ΙKη ανακριση

Η ταρά τσα της Μπουμπουλίνας έχει το πιο γνωστ ό πλυσταριό του κό­

σμου. Η ασφαλίτικη επινοητικό τητα, με εντελώ ς μηδαμινά μέσα -ένα

πά γκο, ένα σκοινί

και μερικά στ ειλιάρια- δημιούργησ ε μια από τ ις πιο

έν δ οξες αίθ ουσες βασανιστηρίων της εποχής μας.

Π ριν σε πάνε εκεί, την ξέρεις. Όταν μπαίνεις, έ χ εις την εντ ύ πωση

πω ς την έχεις ξαναδεί . Αυτ ό που είναι καινού ργιο για σένα είναι ο πα­

νικός που σου δημιουργεί ται. Είναι κάτι που δεν ελέ γχεται. Π αίρνει δια­

στάσεις μεταφυσικ ές. Είναι κά τι σαν τον θρησκευτικ ό φόβο της κόλα­

σ ης. Κάθε τοπογρ ά φηση είναι αδύνατη. Υπάρχεις

φόβο, εντ ελώς ανίσχυρος.

μέσα σ ' αυτ ό ν τον

Μ' ανεβάζανε στην ταρ ά τσα. Η γνωστή παρέα και ο Σπαν ός. Κά­

π οιος χαφ ιές, που τους είδε να ανεβαίνουν, τους χαιρέ τησε λέγοντας:

«Απ ό κυνήγι έρχε στε;»

Στον δρόμο τα παιδιά κά νανε χιούμορ. Ό που το χιο ύ μορ δεν ήταν

α ποτ ελεσματικό, μια φάπα ή μια κλοτσιά το δ υνάμωνε. Α υτ ό έβγαζε

πά ντα γέλιο. Τ α αστεία των παιδιών:

«Πάει αυτ ός . Θα πεθάνει από ψε».

«Ρε μαλάκα, ξέρεις ό τι η γυναίκα σου εί ναι πουτάνα;»

· . ε πι σrη O ν ΙKη ανακριση Μπουμπουλίνας έχει σμου. Η ασφαλίτικη επινοητικό τητα,

«Τι πουτάνα, ρε; Τσιμπουκλού της οδού Αθ ηνάς είναι».

«Και η μάνα του είναι πουτ άνα. Τι να σου κά νει, το παιδί! Έχει με-

γαλώσει σε μπουρδέλω> .

«Θα πάμε να τις φέρουμε και να τις γαμήσουμε μπροστά σου».

«Θα του αρέσει το μπανιστήρι».

«Μα τ έτοιος πού στης που είναι!»

37

Εί χα σφιχτε ί και περ ί μενα. Κ ο ί ταζα τον Κώ στα. Ο Κώ στας έφτυσε στα

χ έ ρια του, πήρε το ξύλο. Ά ρχισε.

Ο φ άλαγγας ε ί ναι μια υπερβολικά μεγ άλη δύναμη που ενεργε ί πάνω

σου. Σ ου δί νει την εν τ ύ πω ση πως γλιστράς σε μια μεγάλη, επικ λινή , γυα­

λιστερή επιφάνεια και πέφτεις πάνω σ ' έ ναν σκληρό , γρανιτ έ νιο το ί χο.

Α ν δεν ήξερες πως σε χτυπάνε στα πόδ ια, θα σου ή τ α νε αδύ νατον να προσ­

δ ιορ ί σεις απ ό πο ύ έρχεται. Τις κινήσεις του βασανιστή τις βλέπεις. Τ α

χτυπήματα ε ί ναι ο γρανιτ έ νιος το ίχος. Η επικλι ν ής επιφάνεια ε ί ναι τα δια­

στήματα ανάμεσα στα χτυ πήματα. Ό ταν ο ρυ θ μ ός ε ί ναι κανονικό ς, ε ί ναι

λιγότερο επώδυνος από τον

ακαν ό νιστο ρυθ μ ό . Τη λεπτομέρεια αυτή τη ν

ξέρουνε και σε χ τυπάνε μια γρήγορα μια αργά . Αρχ ίζουνε να σε χτυπο ύν

από κάτω προς τα πάνω και αντ ί στροφα. Ξέ ρουνε πως η πρώ τη σου αντ ί ­

δραση ε ί ναι να μαζέψεις λί γο τα πέλ ματα. Α υτ ό τους αφήνει αδιάφορους,

γιατ ί ξ έ ρουνε πως ύστερα από δέ κα χ τυ πήματα το πόδι πρήζεται τ όσο

πολύ, που γεμ ίζει το παπο ύ τσι.

Ά ρχισα να φωνάζω. Δ εν ήξερα π όσο δυνατή ε ί ναι μια αν θ ρώπινη

φ ωνή . Φώ ναζα τ ' ό νομά μου . Ά κουγα τη φωνή μου, που ή ταν αφύσι­

κα δυνατ ή . Σ ταματήσανε. Μα θα ' ταν δεν θα ' ταν δέ κα

χτυπήματα . Δ εν

τ όλ μησα να κάνω καμιά σκ έ ψη. Ο Σ πανός με ρώτησε αν άλλ αξα γν ώ ­

μη. Δ εν τον κο ί ταξα. Ο Κώστας ξανάρχισε. Φώναζα . Κάποιος φεύ γει

και πηγα ί νει στο αποχωρητήριο και πα ί ρνει το σφουγγαρ ό πανο. Κ ολ ­

λάει το σφουγγαρόπανο πάνω στο στ ό μα μου. Όλη εκε ί νη η αηδί α κυ­

λάει στον οισοφάγο μου. Τ ο βαστάει σφιχτά και το παν ί στραγγ ίζεται

στο στό μα μου. Δ εν μπορ ώ πια ν ' αναπνεύσω. Σ κέφτηκα να κ ά νω γι ό ­

γκα, να κ όψω τη μεταβίβαση του πόνου. Μάταιο. Σ αν να θέλ εις να βά­

λ εις έ να χάρτινο φράγμα σ ' έ ναν καταρρά χτη. Τινά χτηκε στον α έ ρα η

γι ό γκα μου. Δ εν τ έλειωνε. Περ ί μενα να λ ιποθ υμήσω. Εί χα μια κτηνώ­

δη αντοχή . Π ερ ί εργο' εγ ώ , που για να βάλω τροχ ό στο δό ντι μο ύ κ ά­

νανε ένεση, ά ντεχα. Δ εν λέγανε να τελ ει ώ σουν. Π ρ έ πει να σκ έ φτομαι

κά τι άλλο. Ί σως αυτ ό ανακουφ ίζει. Αδύ νατον. Τώ ρα το ξύλ ο δημιουρ­

γε ί κι έ ναν ήχο. Σ αν μια μεγ άλη

ξύλ ινη καμπάνα. Σ αν να ' σαι μ έ σα στην

καμπ ά να. Ύ στερα γλιστράς. Σ κοτ άδ ι, η συχ ί α, ανακο ύ φιση.

Μου ρ ί χνανε νερά . Λιποθύ μησα. Σ υνερχόμουνα. Σ χεδόν ήμ ο υνα

περήφανος που λιποθύ μησα. Ά μεση συνειδητοπο ί ηση του χώρου. Η

Εί χα σφιχτε ί και περ ί μενα. Κ ο ί ταζα τον Κώ στα. Κώ

ελπίδ α. Ί σως σταματήσουνε τώρα. Μπορε ί να με λύσουνε. Ο φ άλαγ­

γας κανονικ ά πρέπει να ' χει έ να τέλος. Έ γινε π ι α ολό κ λ ηρος κύ κ λ ος.

Τι θέλουνε; Ο Σπαν ός ρωτά ε ι αν άλλ αξα γν ώμη. Δ εν τον προσέχω. Ο

Κώστας ξαναρχ ίζ ει. Μα μέχ ρ ι πότε ; Αν έλ εγα κάτι, θα μου έδινε την

ευκαιρ ί α να ξεφύγω για λί γο. Ο Κώστας συνέχιζε. Τ ο παν ί ξαναμπή­

κε στο στόμα μου. Αέρας, δ ε