You are on page 1of 148

ATLAS ANATOMII

DR N. MED. TREYOR WESTON

bpis treści
WSTĘP Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Narządy wewnętrzne Układy organizmu Błony Komórki i chromosomy Metabolizm Homeostaza Rozdział 2 UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Kości i chrząstka Stawy i więzadła Skóra Rozdział 3 UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie Ścięgna Rozdział 4 UKŁAD NERWOWY Komórki nerwowe Obwodowy układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy Ucho Receptory węchowe i smakowe Receptory dotykowe Mowa L Koordynacja ruchów
I|L f Rozdział 5
Oko 10

Rozdział 6 UKŁAD ODDECHOWY Nos Gardło Płuca Oddychanie Rozdział 7 UKŁAD KRWIONOŚNY Krew Serce Naczynia krwionośne Krążenie krwi Rozdział 8 UKŁAD LIMFATYCZNY Naczynia limfatyczne Tkanki i narządy Rozdział 9 UKŁAD TRAWIENNY Trawienie Jama ustna Przełyk i żołądek Jelito cienkie Wątroba Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Wydalanie Jelito grube Nerki Pęcherz moczowy Gruczoły potowe Rozdział 11 UKŁAD ROZRODCZY Narządy rozrodcze Menstruacja Zapłodnienie i rozmnażanie SŁOWNIK INDEKS

80 82 84

78 79

12 13 16 17 18 20 21 22 23 30 33
36 37 41

86 87 90 92 94 96 97 98

102 103 106 111 113 116 120 121 123 126 128 129 130 131 140 142 148 154

42 43 44 46 50 54 57 60 61 64

1

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony Gruczoły dokrewne

66 67 70

Wstęp

W czasach współczesnych w znacznym stopniu wzrasta ludzka wiedza o działaniu komputerów czy też budowie samochodów, w mniejszym zaś o procesach zachodzących w ich organizmach. Prawie każdy z nas zdobył wykształcenie, które pozwala pracować na swoje utrzymanie. Umiemy także miło i sensownie spędzać wolny czas. Dlatego tym bardziej zaskakujący jest fakt, jak niewielu z nas zna zasady funkcjonowania własnego organizmu lub potrafi określić rodzaj występujących w nim zaburzeń. Taki stan rzeczy jest nie tylko zadziwiający, ale i niepokojący. Dzisiaj częściej niż kiedykolwiek nasze zdrowie (a może nawet życie) spoczywa w naszych rękach. Możliwości lekarzy są nieporównywalnie większe niż kilka lat temu, lecz ich działanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy pacjenci będą dysponowali podstawową wiedzą dotyczącą funkcjonowania poszczególnych części ciała. Dzięki znajomości własnego organizmu można szybko rozpoznać stan chorobowy i zasięgnąć fachowej porady. Głównym celem ATLASU ANATOMII jest wprowadzenie w medyczne zagadnienia, ale przede wszystkim poprawienie stanu wiedzy w tej dziedzinie. Książka ta powinna znaleźć się w domu każdej odpowiedzialnej osoby, która dba nie tylko o zdrowie własne, ale także o zdrowie najbliższych. Opublikowanie ATLASU ANATOMII r zbiegło się w czasie ze wzrastającym zainteresowaniem społeczeństwa zaV gadnieniami medycznymi. Zaczyna ono dostrzegać, jak istotna jest relacja pomiędzy lekarzem a pacjentem. Ich współpraca przyniesie najlepsze rezultaty tylko wtedy, gdy pacjent będzie miał podstawy wiedzy medycznej. ATLAS ANATOMII to nie tylko cenny

informator w rodzinnej bibliotece. Książka ta może być także wykorzystana w szkołach, gdyż obejmuje swoim zakresem nie tylko anatomię, ale także zagadnienia fizjologiczne dotyczące funkcjonowania różnych części ludzkiego ciała. Wiedza w niej zawarta jest wyczerpująca, lecz bez zbędnych uproszczeń. Zastosowana terminologia odpowiada tej, jaką posługują się lekarze i pielęgniarki. Na sukces wydawniczy ATLASU ANATOMII wpłynął między innymi fakt, że bardzo złożone procesy są opisane w taki sposób, aby czytelnik nie zgubił się w gąszczu fachowych pojęć. Jednocześnie podane fakty są tak opracowane, by zadowolić najbardziej wybrednego odbiorcę. Kolejną rzeczą wartą podkreślenia są wspaniałe ilustracje ludzkiego ciała. Każda z nich to małe dzieło sztuki dokonale uzupełniające opisywaną strukturę ludzkiego organizmu. „Dobrze pamiętam zafascynowanie, jakie ogarnęło mnie, kiedy jako student medycyny zacząłem odkrywać nieznany, wspaniały świat ludzkiego wnętrza. Poznawanie tej dziedziny wiedzy jest jak niekończąca się podróż, podczas której ciągle ogarnia nas zdumienie i oczarowanie". W taką wędrówkę możemy wyruszyć teraz w towarzystwie tej książki.

/? /•
Trevor Weston, doktor nauk medycznych

Rozdział 1

Anatomia człowieka zajmuje się budową wielu zróżnicowanych narządów. Większość z nich może być zgrupowana w różne układy. Narządy danego układu współpracują z towarzyszącymi im strukturami i pełnią w organizmie określoną funkcję. Zdrowie człowieka i zachowanie wewnętrznej równowagi jego organizmu w ciągle zmieniających się warunkach zależy od wszystkich układów, a także od mikroskopijnych komórek, które są podstawowymi składnikami tkanek i narządów.

BUDO W A CIAŁA

Krtań Żyta szyjna wewnętrzna

Opłucna

Prawe ptuco

Serce

Żebro

Jama klatki piersiowej rozciąga się od podstawy szyi aż po przeponę, która oddziela ją od jamy brzusznej. Żebra chronią przed uszkodzeniami narządy klatki piersiowej, m.in. serce i płuca.

Mostek

Przepona

Przełyk

BUDOWA CIAŁA/13

Narządy wewnętrzne
Ludzki organizm jest niezwykle złożoną strukturą. Anatomia zajmuje się opisem poszczególnych części ciała i ich miejscem w organizmie. Rozszerzeniem anatomii jest fizjologia, która odpowiada na pytanie, jak dane elementy funkcjonują. Budowa określonego narządu czy też układu w dużej mierze zależy od funkcji, jaką spełnia on w organizmie. Wynika z tego, że anatomia i fizjologia są z sobą ściśle powiązane. Opisując budowę jakiegoś narządu, np. żołądka, nie sposób pominąć roli, jaką odgrywa - w tym przypadku będzie to trawienie pokarmu. Określony narząd stanowi różniącą się od pozostałych jednostkę, zbudowaną z różnych tkanek i spełniającą specyficzne funkcje. Naukę anatomii trzeba więc rozpocząć od przyjrzenia się poszczególnym elementom ludzkiego organizmu. Przed przystąpieniem do szczegółów należy zwrócić uwagę na główne narządy, które znajdują się w trzech dużych jamach ciała: w czaszce, klatce piersiowej i brzuchu.
Skóra Czaszka (kość)

|—<ręg i Kręgi szyjne Jszczytowyl I—obrotowy

- Tchawica

Rdzeń kręgowy

Grasica

Naczynia krwionośne płucne Oskrzele płatowe

Jamę czaszki wypełniają delikatne tkanki mózgu, które są chronione przez powłokę zwaną oponą twardą (poniżej). W dolnej części czaszki znajduje się otwór wielki, przez który przechodzi rdzeń kręgowy dający podstawę dla pnia mózgu.

Oskrzeliki

Kora mózgowa (zewnętrzna warstwa mózg

14/BUDOWA CIAŁA
Podstawową funkcją tych narządów jest dostarczanie tlenu z powietrza do tkanek. Proces ten jest niezbędny dla funkcjonowania organizmu. Żebra są zlokalizowane tuż pod powierzchnią skóry klatki piersiowej i warstwą mięśni powierzchownych. Układ żeber kształtem przypomina dzwon całkowicie otaczający płuca i serce. Od tyłu żebra łączą się z kręgosłupem, a gruba blaszka mięśniowa - przepona oddziela zawartość klatki piersiowej od brzucha. Pomiędzy żebrami znajdują się warstwy mięśni międzyżebrowych. Ściana klatki piersiowej jest więc zbudowana z umięśnionego worka w kształcie dzwonu, opartego na kostnym rusztowaniu utworzonym przez żebra. Dzięki możliwościom rozszerzania się ścian klatki piersiowej przy skurczu mięśni wdechowych i następnie biernego ich powrotu do położenia wyjściowego powietrze jest zasysane i wypychane na zewnątrz poprzez tchawicę, która z klatki piersiowej przechodzi do szyi. Jama klatki piersiowej jest częściowo wyścielona błoną zwaną opłucną. Podobne błony otaczają płuca i serce. Podrażnienie opłucnej powoduje stan zapalny - zapalenie opłucnej. Wnętrze klatki piersiowej w większości wypełniają płuca - prawe i lewe, które łączą się z tchawicą za pomocą oskrzeli. Oskrzele każdego płuca rozgałęzia się następnie w kształcie gałęzi drzewa. Przez te najmniejsze kanaliki powietrze jest przenoszone do pęcherzyków płucnych, gdzie następuje wymiana gazów. Tlen z powietrza przedostaje się do krwi, natomiast dwutlenek węgla, będący zbędnym produktem procesów zachodzących w organizmie, jest z niej wydalany i wydychany do atmosfery. Serce jest położone z przodu, pomiędzy dwoma płucami, i otoczone dwuwarstwowym workiem zwanym osierdziem. Krew z organizmu dostaje się do serca przez jego prawy przedsionek, a następnie przez prawą komorę jest przepompowywana do płuc. Z płuc krew bogata w tlen wraca do lewego przedsionka, z którego wpływa do lewej komory. Z lewej komory jest tłoczona do aorty, będącej główną tętnicą ciała. Oprócz serca i płuc w klatce piersiowej znajduje się przełyk, przez który pokarm przedostaje się z jamy ustnej i gardła do żołądka położonego tuż pod przeponą. W górnej części klatki piersiowej przed tchawicą znajduje się gruczoł zwany grasicą, który jest głównym organem uczestniczącym w procesach odpornościowych ustroju. Grasica rośnie do okresu dojrzewania płciowego, kiedy to może sięgać nawet do przepony. W późniejszym okresie stopniowo zanika, a jej tkanka limfatyczna jest zastępowana tkanką tłuszczową. Jama brzuszna Brzuch to największa jama w organizmie, która rozciąga się od przepony aż po okolice pachwinowe. Od tyłu ogranicza ją kręgosłup, a od góry przepona. Przednia część jest pokryta grubą warstwą

Przepona

Wątroba

Tętnica nerkowa Żyta nerkowa

Aorta brzuszna

Koniec usuniętego przewodu pokarmowego (odbytnica) Tętnica biodrowa zewnętrzna Żyła biodrowa ze' Pęcherz moczowy

Wnętrze jamy brzusznej kobiety z pominięciem przewodu pokarmowego. Tu znajdują się prawie wszystkie narządy płciowe żeńskie, zajmując stosunkowo niewielką powierzchnię. Należy zwrócić uwagę na rozmiary macicy w stosunku do wątroby.

Czaszka składa się z dwóch części: z jamy czaszki, w której znajduje się mózg, oraz twarzoczaszki, która jest podstawą dla oczu, nosa i ust. Jamę czaszki niemal całkowicie wypełnia mózgowie, którego rozwój wpływa na jej kształt. Początkowo kości czaszki są połączone błonami, które umożliwiają ich przemieszczanie. Pomiędzy 18. a 24. miesiącem życia błony stopniowo są zastępowane tkanką kostną, aż ostatecznie czaszka stanie się sztywna.

Jama czaszki

Mózg składa się z delikatnej, galaretowatej substancji, która łatwo może ulec uszkodzeniu. Chronią go kości czaszki oraz otaczająca go niezwykle mocna błona zwana oponą twardą. W przypadku urazu mózgu i wystąpienia obrzęku okrywająca od zewnątrz tkanka kostna poprzez ucisk może spowodować dalsze jego uszkodzenie. Czaszka zawiera też mniejsze przestrzenie, jak jama nosowa, i znacznie mniejsze od niej - jamy powietrzne, zwane zatokami obocznymi nosa. Szczęki zazwyczaj są rozpatrywane jako oddzielne struktury. W podstawie czaszki znajduje się szereg otworów, przez które przechodzą nerwy, tętnice i żyły. Największy z nich, zwany otworem wielkim, jest miejscem przejścia rdzenia kręgowego. Jama klatki piersiowej Klatka piersiowa jest konstrukcją kostną, w środku której znajdują się najważniejsze narządy ciała: płuca i serce.

4

BUDOWA CIAŁA/15
mięśni, które można wyczuć pod naciskiem. W brzuchu znajduje się wiele organów ogólnie zwanych trzewiami. Prawie cały przewód pokarmowy, począwszy od żołądka, a kończąc na prostnicy (czyli odbytnicy), znajduje się wewnątrz jamy brzusznej. Funkcją układu pokarmowego jest trawienie pokarmu oraz wydalanie nie strawionych resztek. W procesie trawienia pokarm jest rozkładany na czynniki podstawowe, które mogą być absorbowane przez krew i rozprowadzane do wszystkich części ciała. Niepotrzebne produkty przemiany materii są usuwane z organizmu. Ważną rolę w procesie trawienia odgrywają gruczoły: wątroba i trzustka. Wszystkie narządy wewnętrzne otacza ogromna sieć naczyń krwionośnych. Z tyłu przewodu pokarmowego są umiejscowione nerki. Każda z nich za pomocą moczowodu jest połączona z pęcherzem, który znajduje się w dolnej części jamy brzusznej, w jamie miednicy. W pęcherzu gromadzi się mocz, który jest wydalany na zewnątrz. Z układem moczowym ściśle powiązany jest układ rozrodczy. W przypadku kobiety prawie wszystkie główne narządy płciowe mieszczą się wewnątrz brzucha, a właściwie w jamie miednicy. U mężczyzny część narządów płciowych znajduje się na zewnątrz. Niewiarygodne wydaje się, że tak wiele ważnych organów zgrupowanych jest na stosunkowo małej powierzchni. W jamie brzusznej znajduje się około 7 metrów jelit. Utrzymanie organów wewnętrznych w stałej pozycji jest możliwe dzięki tkance, zwanej krezką, za pomocą której są one przyczepione do otrzewnej ściennej błony wyściełającej jamę brzuszną. Otrzewna trzewna okrywa każdy organ znajdujący się wewnątrzotrzewnowo. Otacza wątrobę, żołądek, jelita, śledzionę, pęcherzyk żółciowy, wyrostek robaczkowy, prawie całą macicę i jajowody. Dzięki otrzewnej poszczególne struktury wewnątrz jamy brzusznej mogą się swobodnie przemieszczać. Błona okrywająca organy nosi nazwę otrzewnej trzewnej, natomiast błona wyściełająca jamę brzuszną jest zwana otrzewną ścienną. Trzecim rodzajem otrzewnej jest otrzewna krezkowa tworząca krezki mocujące narządy i doprowadzające do nich naczynia i nerwy. Ze względu na bardzo silne unerwienie otrzewnej ściennej każdy uraz lub jej stan zapalny jest odczuwany w postaci ostrego bólu. Otrzewna trzewna nie jest tak wrażliwa. Ból może wystąpić tylko w przypadku, kiedy dojdzie do rozciągnięcia lub rozdęcia jelita. Ból pochodzący z otrzewnej ściennej jest łatwy do zlokalizowania, natomiast ból z otrzewnej trzewnej ma charakter rozlany i trudno ustalić miejsce, z którego pochodzi.

Położenie otrzewnej
Wątroba Tętnice Otrzewna trzewna Otrzewna ścienna Żyta wrotna wątroby Żyta główna dolna

Nerka prawa

Kręgi kręgosłupa

poprzeczny jamy brzusznej ukazujący powiązania pomiędzy różnymi narządami.
Śledziona Siec mniejsza Aorta brzuszna

Powyżej po lewej: Przekrój

Zawartość jamy brzusznej
Ift.
Przepona

Wątroba

Aorta brzuszna
Krezka jelita cienkiego Sieć większa

Jelito cienkie Otrzewna trzewna

Odbytnica Macica Pęcherz moczowy Spojenie łonowe

Po prawej: Przekrój strzałkowy jamy brzusznej. Diagram ukazuje wszystkie typy otrzewnej: trzewna, ścienną i krezkową.

Układy organizmu
Aby zrozumieć, w jaki sposób różne narządy są z sobą powiązane, należy przyjrzeć się poszczególnym układom. Określony układ stanowi zgrupowanie organów, które z sobą współpracują. Jednym z najbardziej znanych jest układ trawienny. Ponadto w organizmie wyróżniamy: układ kostny, skórę, układ mięśniowy, układ chłonny, układ krążenia, układ oddechowy, układ wydalniczy, układ wewnątrzwydzielniczy i układ rozrodczy. Każdy z nich jest oddzielnie omówiony w następnych rozdziałach. Poszczególne narządy w obrębie danego układu są zgrupowane razem nie tylko dlatego, że się z sobą łączą, ale również dlatego, że są zbudowane z podobnej tkanki. Wyróżniamy cztery główne rodzaje tkanek, a każdy narząd składa się przynajmniej z jednej z nich. Tkanka nabłonkowa, zwana nabłonkiem, jest tkanką pokrywającą lub też wyściełającą narządy ciała. Wiele z nich wydziela substancje takie jak hormony. Tkanka mięśniowa ma zdolność kurczenia się, dzięki czemu możliwy jest ruch całego ciała, podobnie jak i narządów wewnętrznych. Serce prawie w całości jest zbudowane z tkanki mięśniowej. Tkanka łączna, która obejmuje kości i ścięgna, łączy, podtrzymuje oraz wypełnia struktury ciała. Może występować w postaci luźnej, pomiędzy lub wewnątrz innych tkanek lub w postaci zbitej. Zarówno ścięgna, jak i więzadła są przykładem zbitej tkanki łącznej. Tkanka nerwowa jest spotykana tylko w obrębie układu nerwowego. Dzięki tej tkance zapewniona jest szybka komunikacja i kontrola, a czynności ciała są skoordynowane. Tkanka nerwowa jest zbudowana z komórek tworzących wypustki. Inne tkanki, takie jak np. tkanka łączna, współpracują z tkanką nerwową, jednak żadna z nich nie przenika do jej wnętrza.

Układ Kostny

Główne narządy i struktury Wszystkie kości ciała, chrząstki, stawy i więzadła, które je z sobą łączą Układ moczowy Mięśnie ciała - niektóre z nich działają pod wpływem naszej świadomości (mięśnie szkieletowe lub prążkowane), inne pracują niezależnie od naszej woli (mięśnie gładkie) Mózg, rdzeń kręgowy, narządy zmysłów (oczy, narządy słuchu i równowagi, kubki smakowe, receptory węchu i dotyku), nerwy Gruczoły wytwarzające hormony: przysadka mózgowa, tarczyca, przytarczyce, nadnercza, trzustka, grasica, części jąder i jajników, niewielkie obszary tkanek w jelitach Płuca, oskrzela (kanały prowadzące do płuc), tchawica, gardło, krtań, nos, przepona Serce, tętnice, żyły, naczynia włosowate, krew Narządy biorące udział w krążeniu limfy oraz czynnościach obronnych organizmu, m.in.: węzły chłonne, naczynia chłonne, śledziona, migdałki, grudki chłonne, grasica Jama ustna, zęby, język, gruczoły ślinowe, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie, wątroba, pęcherzyk żółciowy, trzustka Narządy i gruczoły, które biorą udział w wydalaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii: gruczoły potowe, układ moczowy (nerki, moczowody, pęcherz, cewka moczowa) oraz jelito grube, wydalające nie strawione resztki pokarmu Męski: jądra, prącie, gruczoł krokowy, nasieniowody, pęcherzyki nasienne, cewka moczowa, gruczoły opuszkowo-cowkowe Żeński: jajniki, jajowody, macica, pochwa, srom Męskie i żeńskie hormony rozrodcze wpływające na rozwój płciowy oraz wtórne cechy płciowe

Mięśniowy

Nerwowy

Wydzielania wewnętrznego

Oddechowy

Krążenia Limfatyczny

Trawienny

Wydalniczy

Rozrodczy

BUDOWA CIAŁA /17

Błony
Błony są warstwami tkanek, które pokrywają, wyściełają lub też oddzielają struktury organizmu. Wyróżniamy pięć głównych typów błon. Błony śluzowe wyściełają głównie wnętrza kanałów, np. przewodu pokarmowego. Powierzchnię stawów i ścięgien pokrywają błony maziowe. Błony surowicze otaczają narządy klatki piersiowej i brzucha. Mózg i rdzeń kręgowy okrywa specjalny rodzaj błon zwanych oponami. Każda z milionów komórek budujących nasze ciało, a także mikroskopijnie małe organelle, które znajdują się w ich wnętrzu, są otoczone lub przedzielone jakimś typem błon. Jak sama nazwa wskazuje, błony śluzowe posiadają wyspecjalizowane komórki, które wydzielają śluz. Wśród wielu jego funkcji jest również zwalczanie infekcji (zawiera przeciwciała spełniające funkcję ochronną), a także utrzymywanie wilgoci w naszych gardłach, nozdrzach i w przewodzie pokarmowym. Niektóre błony śluzowe, zwłaszcza te wyściełające drogi oddechowe, mają komórki zaopatrzone w włosowate rzęski. Rzęski, wykonując ruch w jedną stronę, przesuwają zanieczyszczenia (np. kurz) w kierunku gardła, skąd po odkaszleniu są usuwane na zewnątrz organizmu. Błony wyściełające jelita są pofałdowane w kształcie palczastych wypustek, zwanych kosmkami, które znacznie zwiększają powierzchnię wchłaniania składników odżywczych. Błony śluzowe są spotykane również w układzie rozrodczym. Macica jest wyścielona śluzówką, która każdego miesiąca ulega złuszczeniu i wydaleniu podczas menstruacji. Błony maziowe występują w obrębie ruchomych stawów, mają kształt woreczków wypełnionych płynem maziowym. Ścięgna, będące mocnymi pasmami tkanek, które łączą mięśnie z kością, posiadają pochewkę zbudowaną z błony maziowej. Błony surowicze okrywają narządy klatki piersiowej i brzucha, chroniąc je przed chorobami oraz zmniejszając tarcie pomiędzy sąsiednimi organami. W jamie klatki piersiowej spotykamy dwie błony surowicze. Wszystkie narządy jamy brzusznej okrywa błona surowicza otrzewna. W pierwszej fazie życia każdego organizmu błony spełniają specyficzną funkcję. Płód rozwijający się w macicy jest otoczony błoniastym workiem, zwanym workiem owodniowym, który jest wypełniony płynem. W płynnym środowisku płód jest znacznie mniej narażony na uszkodzenia. Worek owodniowy wraz z łożyskiem zostaje wydalony na zewnątrz tuż po urodzeniu dziecka.

Błona surowicza, zwana opłucną (kolor purpurowy), zapobiega tarciu pomiędzy płucami a żebrami.

Opony (kolor pomarańczowy) okrywają delikatną tkankę mózgu i oddzielają go od twardych kości czaszki.

Błona śluzowa wyścieła drogi oddechowe. Rzęski (kolor czerwony) zapobiegają przedostaniu się zanieczyszczeń do płuc.

Kosmki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie (kolor różowy) zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych.

Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca macicę umożliwia odżywianie i rozwój zarodka.

Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca torebkę stawową wydziela płyn, który smaruje stawy i ułatwia ich ruch.

Komórki i chromosomy
Ciało każdego dorosłego osobnika jest zbudowane z ponad stu milionów komórek. Średnica tych mikroskopijnych struktur wynosi średnio jedną setną milimetra. Żadna komórka nie jest w stanie sama funkcjonować poza organizmem (z wyjątkiem sztucznej hodowli w laboratoryjnych warunkach). Komórki organizmu różnią się rozmiarem, kształtem oraz strukturą w zależności od funkcji, jaką spełniają. Komórki mięśniowe są długie i wąskie. Mają zdolność kurczenia się i rozkurczania, dzięki czemu organizm może się poruszać. Jest wiele komórek nerwowych, które są także długie i wąskie, ale ich rola polega na przekazywaniu impulsów. Okrągłe, czerwone krwinki transportują tlen i dwutlenek węgla, a koliste komórki trzustki produkują hormon zwany insuliną. Wszystkie komórki organizmu, pomimo różnic w funkcjonowaniu, są zbudowane w podobny sposób. Każda jest otoczona błoną, a jej wnętrze wypełnia galaretowata substancja zwana cytoplazmą, w której osadzone jest jądro posiadające chromosomy. W cytoplazmie, zawierającej od 70 do 80 procent wody, zachodzą liczne procesy chemiczne. Znajduje się w niej również wiele drobnych struktur zwanych organellami. Każda z nich spełnia odmienną i ważną funkcję. Błona komórkowa jest porowata i składa się z trzech warstw: białka, tłuszczu i białka. Substancje, które przedostają się do wnętrza lub na zewnątrz komórki, zostają rozpuszczone w tłuszczach lub też przechodzą przez porowatą, półprzepuszczalną błonę. Błony niektórych komórek są zaopatrzone we włoskowate rzęski. W jamie nosowej rzęski te wychwytują cząsteczki kurzu. Potrafią również poruszać się w tę samą stronę, mogą więc unosić substancje w określonym kierunku. Cytoplazma wszystkich komórek zawiera mikroskopijne organy - mitochondria. Ich zadaniem jest przetwarzanie tlenu i składników pokarmowych w energię niezbędną do wszystkich procesów zachodzących w komórce. Mitochondria produkują energię dzięki kompleksom białkowym enzymom. Ich funkcją jest przyspieszanie reakcji chemicznych. Najwięcej mitochondriów występuje w komórkach mięśniowych. W cytoplazmie znajdują się również mikroskopijne lizosomy. Zawierają enzymy, dzięki którym wykorzystują obecne w komórce składniki pokarmowe. Najwięcej lizosomów mają komórki wątroby. Substancje wytworzone przez komórkę, a potrzebne w innej części organizmu (np. hormony), gromadzą się w strukturach zwanych aparatami Golgiego. Wiele komórek ma całą sieć drobnych kanalików, które spełniają rolę ich wewnętrznego „szkieletu". Wszystkie komórki zawierają reticulum endoplazmatyczne, będące systemem błon wypełniających cytoplazmę. Wzdłuż reticulum są rozsiane sferyczne struktury zwane rybosomami. Organelle kontrolują syntezę białek koniecznych do życia wszystkich komórek. Białka są niezbędne jako materiał budulcowy. Stanowią także część enzymów aktywizujących procesy chemiczne oraz biorą udział w wytwarzaniu złożonych cząstek, takich jak hormony. Chromosomy Każde jądro komórkowe zawiera informacje genetyczne zakodowane w związku chemicznym, zwanym kwasem dezoksyrybonukleinowym (DNA), który wchodzi w skład chromosomów. Każdy chromosom posiada tysiące genów. Gen zawiera informację dotyczącą syntezy określonego białka. Dane białko może mieć niewielki wpływ na komórkę, podobnie jak i na złożoną strukturę organizmu. Jednak od jednego białka może zależeć, czy ktoś ma piwne, czy niebieskie oczy, kręcone lub proste włosy, normalną albo albinotyczną skórę. Z wyjątkiem dojrzałych czerwonych krwinek, które tracą chromosomy w końcowej fazie procesu ich formowania, a także komórek rozrodczych (jajeczka i plemniki) zawierających połowę materiału genetycznego, każda komórka człowieka ma 46 chromosomów zgrupowanych w 23 pary. Jeden chromosom z każdej pary pochodzi od matki, a drugi od ojca. Komórki rozrodcze (jajeczka i plemniki) mają tylko połowę liczby chromosomów, dzięki czemu w chwili zapłodnienia nowy osobnik będzie miał właściwą ich liczbę. Geny wpływają na kształtowanie nowego organizmu ludzkiego już od momentu zapłodnienia. Chromosomy ojca determinują płeć. W zależności od ich kształtu wyróżniamy chromosomy X i Y. Jajeczko zawiera tylko chromosom X. Męskie komórki rozrodcze posiadają chromosom X albo Y. Jeżeli plemnik zawierający chromosom X zapłodni jajeczko z chromosomem X, urodzi się dziewczynka. W wyniku połączenia jajeczka z plemnikiem zawierającym chromosom Y urodzi się chłopiec. Podział komórki DNA zawarty w chromosomach oprócz tego, że zawiera kod genetyczny, ma również możliwości replikacyjne. Dzięki temu komórki ulegają podwojeniu, a informacja jest przekazywana z jednego pokolenia na drugie. Proces podziału komórki, w czasie którego następuje jej podwojenie, jest nazywany mitozą. Zapłodnione jajeczko ulega takim podziałom, co w konsekwencji daje możliwość powstania dorosłego organizmu. Zużyte komórki są zastępowane nowymi. Chromosomy komórki, która nie ulega podziałowi, są niewidoczne. W chwili zbliżania się podziału, chromosomy stają się krótsze oraz grubsze, uwidaczniają się jako parzyste struktury, które następnie rozdzielają się. Każda potowa przesuwa się do przeciwległego krańca komórki. W końcowym etapie podziałowi ulega cytoplazma i formują się błony dwóch

Budowa komórki
Cytoplazma - galaretowata substancja w której są zawieszone drobne struktury zwane organellami Mitochondriumwytwarza energię na potrzeby komórki Reticulum endoplazmatyczne - system kanalików pomiędzy jądrem a ścianą komórki Rybosom - wytwarza białka na potrzeby komórki Lizosom gromadzi enzymy

Jąderkowytwarza białka niezbędne do podziału komórki Jądro-zawiera informacje genetyczne (w chromosomach) Błona jądrowa

Pory-umożliwiają przenikanie substancji do wnętrza i na zewnątrz komórki Błona komórkowa

BUDOWA CIAŁA/19

Najbardziej istotne różnice pomiędzy dwoma typami podziału komórki są przedstawione powyżej w dużym powiększeniu. W czasie mejozy (sekwencja górna) chromosomy ulegają podwojeniu, układają się w pary i splatają. Następuje podział i chromosomy odsuwają się od siebie, dając nowe komórki rozrodcze. Zawierają one połowę informacji genetycznej koniecznej do powstania nowego organizmu. Druga połowa zostaje uzupełniona w chwili zapłodnienia. W procesie mitozy (dolna sekwencja) pary chromosomów dzielą się na dwie identyczne części, następnie połowy przemieszczają się do przeciwległych końców komórki. W wyniku równego podziału każda nowa komórka zawiera kompletną informację genetyczną niezbędną przy powielaniu się czy zastępowaniu istniejących komórek organizmu. Ilustracja (po prawej) przedstawia szczegółową budowę chromosomu.

' Chromosomy w jądrze

Struktura chromosomu zbudowanego ze splątanych nici DNA

chromosomu w znacznym powiększeniu

nowo powstałych komórek. Każda z nich posiada właściwą liczbę chromosomów. Codziennie wiele komórek zamiera, ale dzięki procesowi mitozy są one zastępowane innymi. W zależności od typu komórki podziały następują z różnym natężeniem. Komórki nerwowe, w tym te, z których zbudowany jest mózg, nie mają możliwości replikacji. Komórki wątroby,

Odcinki DNA są zwane genami. Każdy z genów _ zawiera informację o budowie białka

naskórka i krwi ulegają całkowitej wymianie kilka razy w roku. Komórki zawierające połowę liczby chromosomów powstają w wyniku innego podziału - zwanego mejozą. W pierwszym etapie mejozy chromosomy ulegają pogrubieniu i podziałowi, podobnie jak w mitozie. Następnie układają się w pary w taki sposób, że chromosom ojca znajduje się obok chromosomu matki. Po spleceniu się z sobą następuje kolejny ich podział. Każdy nowy chromosom posiada zarówno geny ojca, jak i matki. Nowo powstałe komórki ulegają jeszcze jednemu podziałowi, dając komórki rozrodcze zawierające połowę właściwej człowiekowi liczby chromosomów (23). Wymiana materiału genetycznego, która następuje w czasie mejozy, sprawia, że dzieci nie są całkowicie podobne do swoich rodziców. Każde z nich, z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych, posiada jedyną w swoim rodzaju strukturę kodu genetycznego.

\

Pojedyncza nić DNA

Metabolizm
Złożone procesy, które umożliwiają normalne funkcjonowanie naszego organizmu, są skutecznie stymulowane przez enzymy i hormony. Enzym wpływa na chemiczną konwersję, dzięki czemu niezbędne substancje stają się dostępne dla komórek. Hormony z kolei są odpowiedzialne za przebieg wzrostu czy wykorzystanie zapasów energii. Metabolizm to wszystkie reakcje chemiczne zachodzące wewnątrz organizmu, w wyniku których jest możliwe jego funkcjonowanie, wzrost, a także reprodukcja. Na metabolizm składają się całkowicie odmienne, lecz uzupełniające się procesy katabolizm i anabolizm. Katabolizm polega na rozkładzie węglowodanów, tłuszczów i białek, a także wielu zbędnych produktów, np. martwych komórek lub tkanek. W wyniku tego powstaje energia umożliwiająca poruszanie się mięśni, przy czym, część jest tracona w postaci ciepła. Anabolizm obejmuje procesy budowy. Składniki pokarmowe przyswojone przez organizm i zgromadzone w postaci energii są wykorzystywane podczas wzrostu, reprodukcji lub w procesach obronnych przeciwko infekcjom i chorobom. U rozwijającego się dziecka lub nastolatka potencjał pochodzący z rozkładu pokarmu zostaje całkowicie wykorzystany do procesów wzrostu. W przypadku dorosłego człowieka nie wykorzystana energia powoduje odkładanie się tłuszczu. Nadmierne wydatkowanie energii objawia się utratą wagi ciała. Rozkład węglowodanów Energia jest niezbędna do życia. Znaczna jej część pochodzi z rozkładu złożonych węglowodanów (występujących w takich produktach, jak chleb, ziemniaki) na cukry proste. Najczęściej spotykane cukry proste, jakie otrzymujemy z pożywienia, to: glukoza, fruktoza i galaktoza. Cukry najpierw są transportowane do wątroby, gdzie fruktoza i galaktoza ulegają przekształceniu w glukozę (zobacz Rozdział 9, strona 104). Komórki uzyskują energię z rozkładu glukozy na substancję zwaną kwasem pirogronowym. Potencjał uwolniony w czasie tego procesu jest tymczasowo gromadzony w postaci wysokoenergetycznego związku ATP. Rozkład tłuszczów i białek Tłuszcze i białka stanowią ważną część spożywanego pokarmu. W przypadku dostarczania organizmowi małej ilości węglowodanów jako źródło energii mogą być wykorzystane tłuszcze i białka. Kiedy węglowodanowe zapasy energii wyczerpią się, cząsteczki tłuszczu są rozkładane na glicerol i kwasy tłuszczowe, które następnie oddzielnie ulegają procesom katabolizmu. W wątrobie glicerol zostaje przekształcony w glukozę i w ten sposób wkracza na drogę metabolizmu tego cukru. Białka zawarte w diecie są rozkładane na aminokwasy, konieczne do procesu wzrostu, a także enzymy, które aktywizują każdy proces metaboliczny zachodzący w komórce. Przyczyną wielu zakłóceń metabolizmu jest niedobór enzymów. W rezultacie może dojść do akumulacji szkodliwych dla organizmu substancji. Zaburzenia w produkcji hormonów to kolejna często spotykana przyczyna nieprawidłowości w procesach metabolicznych. Niewydolność trzustki, która wytwarza zbyt małe ilości insuliny, nazywana jest cukrzycą. Insulina jest niezbędnym hormonem umożliwiającym komórkom absorbowanie i rozkład glukozy.

Sposoby wykorzystania pokarmu przez organizm
iałka

QQ

Węglowodany

W procesach metabolizmu z każdego pokarmu powstają produkty, które muszą być wydalona.

W,koi

1 v^lh.l U, \u

Homeostaza
W celu utrzymania wewnętrznej równowagi organizm ludzki wymaga ciągłego nadzoru. Jest to warunek zachowania zdrowia w nieustannie zmieniającym się środowisku. Stan takiej równowagi jest określany jako homeostaza. Każdy z wielu mechanizmów wzajemnego oddziaływania środowiska na nasz organizm może być postrzegany jako oddzielny system kontroli, spełniający określoną funkcję. Zebrane w całość formują jeden, ogólny system odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu. Wszystkie komórki ciała znajdują się w środowisku płynnym. Płyn dostarcza im składników pokarmowych oraz odprowadza zbędne produkty. Aby komórki mogły prawidłowo funkcjonować, właściwości płynu zewnątrzkomórkowego muszą być stałe. Homeostaza jest zatem stanem koordynacji utrzymującym normalne funkcjonowanie organizmu do chwili, kiedy działanie jednego lub kilku jego systemów ulegnie zachwianiu. Rezultatem zaburzenia równowagi jest stan chorobowy. Zdrowy organizm, dzięki mechanizmom adaptacyjnym i odpornościowym, może zwalczyć chorobę. W przypadku ataku choroby organizm jest osłabiony i nie może się bronić. Podatność organizmu na grypę w znacznym stopniu zależy od jego odporności. Tłumaczy to, dlaczego nie każdy, kto zetknie się z chorobą, od razu ulega zarażeniu. Stan homeostazy łatwiej jest wytłumaczyć, posługując się terminami technicznymi. Wiele procesów organizmu reguluje mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. Efekt końcowy ogranicza lub hamuje specyficzny proces i w ten sposób zachowana jest kontrola. Przykładem takich zjawisk jest termostat normujący pracę systemu ogrzewania. Jeżeli temperatura w pokoju spada poniżej ustalonej wartości, obwód elektryczny termostatu zamyka się. Powoduje to włączenie bojlera oraz pompy i obieg gorącej wody w systemie zostaje wznowiony. Kiedy wymagana temperatura ustali się, termostat przerywa obwód. W przeciwieństwie do centralnego ogrzewania organizm jest wyposażony w system bezpieczeństwa. Polega on na tym, że kilka różnych mechanizmów wykonuje podobne zadania. Ich sposób działania jest jednak odmienny. Kilka tysięcy systemów kontrolnych istniejących w organizmie człowieka reguluje właściwie wszystkie jego funkcje. Układ nerwowy i wewnętrznego wydzielania pełnią najważniejszą rolę w procesach kontrolnych. Obydwa układy są ściśle powiązane, a ich funkcjonowanie jest wzajemnie uzależnione. Z tego względu są czasem rozpatrywane jako jeden wspólny układ nerwowo-hormonalny. W utrzymaniu stanu homeostazy szczególne znaczenie odgrywa autonomiczny system nerwowy. Kieruje on w sposób Kiedy nastąpi odwodnienie organizmu, podwzgórze odnotowuje zmianę poziomu wody we krwi. Podwzgórze pobudza tylny płat przysadki mózgowej, który uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH). Powoduje on zmniejszenie wydalania wody przez nerki i pęcherz moczowy. Nadnercza również są pobudzane i zwiększają wytwarzanie aldosteronu, który hamuje utratę soli, a tym samym wody z nerek. Dostarczenie organizmowi wody w ilości gaszącej pragnienie uzupełnia jej zapas. Podwzgórze rejestruje tę zmianę i wpływa hamująco na wytwarzanie ADH i aldosteronu.

BUDOWA CIAŁA/21

Układ limbiczny

Sklepienie

Nadnercze Nerka

Pęcherz moczowy -

niezależny pracą serca, płuc, żołądka, jelit, pęcherza moczowego, narządów rozrodczych. Układ wewnętrznego wydzielania znacznie wolniej reaguje na określoną sytuację. Efekty jego działania są jednak trwalsze. Reakcje autonomicznego układu nerwowego są szybkie, a czas ich trwania zależy od sytuacji. Oba układy mogą funkcjonować oddzielnie lub też współpracować. Regulowanie zawartości wody w organizmie jest przykładem wykorzystania kilku systemów w celu utrzymania homeostazy. Zawartość wody w organizmie wynosi 70 procent. Niektóre tkanki, jak np. istota szara mózgu, mają wyższą zawartość wody (do 85 procent), inne, jak warstwy odłożonego tłuszczu, tylko 25 procent. Woda jest podstawowym składnikiem krwi (80 procent). W pewnych okolicznościach poziom wody w organizmie ulega zmniejszeniu. Odpowiednie mechanizmy sygnalizują ubytek i potrzebę uzupełnienia niedoboru. Pojawia się uczucie pragnienia. Ilość wody, jaką należy wypić, aby zaspokoić potrzeby organizmu, zależy od poziomu ubytku. Główny ośrodek kontroli powodujący uczucie pragnienia znajduje się w mózgu. Tak zwane podwzgórze kieruje autonomicznym sys-

temem nerwowym. Określone komórki nerwowe tego gruczołu reagują na zawartość wody we krwi. Jeżeli poziom wody we krwi w stosunku do zawartości soli i innych substancji obniży się, komórki te ulegają pobudzeniu. Rozpoczyna się wydzielanie hormonów hamujących wydalanie wody przez nerki (zobacz strona 126) i pojawia się powiązane z tym uczucie pragnienia.

Rozdział 2

Szkielet podtrzymujący ludzkie ciało jest arcydziełem architektury. Budowla ta charakteryzuje się dużą wytrzymałością, a dzięki stawom i więzadłom jest bardzo mobilna. Każda kość ma określony kształt, zależnie od jej specyficznej funkcji. Tam, gdzie jest wymagana większa elastyczność, kość została zastąpiona chrząstką. Ciało od zewnątrz pokrywa skóra. Jest to największy organ ludzkiego ciała. Skóra nie tylko chroni przed uszkodzeniem wewnętrzne struktury, ale też bierze udział w regulowaniu temperatury ciała.

UKŁADKOSTNY ISKÓRA

Po prawej: Zarówno kobieta, jak i mężczyzna mają taką samą liczbę kości, czyli około 206. Szkielet żeński z reguły jest mniejszy i lżejszy. Miednica kobiety jest szersza, a kształtem przypomina łódź, co nadaje jej biodrom charakterystyczny kształt. Dzięki tym przystosowaniom może pomieścić rozwijający się w okresie ciąży płód. Ramiona kobiety są stosunkowo wąskie. W przypadku mężczyzny proporcje są odwrotne - ma on szerokie barki i wąskie biodra.

Kości i chrząstka
Szkielet przeciętnie zbudowanej dorosłej osoby składa się z około 206 kości. Zewnętrzna warstwa każdej kości jest gruba i twarda, wewnętrzna - zwana szpikiem miękka i delikatna. Kości są mocne i pomimo podtrzymywania znacznych ciężarów nie ulegają złamaniom czy też deformacjom. Są połączone stawami, a przyczepione do nich mięśnie wprawiają układ szkieletowy w ruch. Kości tworzą strukturę, która chroni delikatne narządy ciała, jednocześnie zachowując wszechstronne możliwości ruchowe. Dodatkowo szkielet jest rusztowaniem podtrzymującym całe ciało. Kości, podobnie jak wszystkie organy ciała, są zbudowane z komórek. Komórki te i twarda, zbita substancja międzykomórkowa przesycona solami mineralnymi, tworzą tkankę kostną. Prawie dwie trzecie składu kości stanowią sole mineralne, które nadają jej twardość i sztywność. Pozostała część kości jest utworzona z włókien kolagenowych. Każdy z tych elementów wzmacnia swoją wytrzymałość dzięki właściwościom drugiego składnika. W rezultacie takiego połączenia kość jest strukturą twardą, a zarazem stosunkowo elastyczną. Rozwój kości W pierwszym etapie powstawania kości są pełne. Dopiero później w ich wnętrzu powstaje jama. Proces ten jedynie nie-

UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/23

znacznie zmniejsza ich wytrzymałość, a w dużym stopniu redukuje wagę. Rozwiązanie to (stworzone przez naturę) jest powszechnie stosowane w budownictwie. W jamie szpikowej kości znajduje się szpik, w którym zachodzi wytwarzanie komórek krwi. Szkielet nowo narodzonego dziecka ma więcej kości niż dorosła osoba. W chwili urodzenia drobną strukturę tworzy około 350 kości. Z biegiem czasu niektóre z nich zrastają się z sobą. Proces można prześledzić na przykładzie czaszki. W czasie porodu musi ona przejść przez wąski kanał. Gdyby czaszka noworodka była tak sztywna jak u dorosłego, nie zmieściłaby się w otworze miednicy. Dzięki obecności ciemiączek pomiędzy poszczególnymi częściami czaszki noworodka może się ona dostosować do kształtu kanału porodowego. Ciemiączka stopniowo zanikają po porodzie.

Poniżej: Twarz, zbudowana z 14 kości, chroni delikatne narządy zmysłów z receptorami wzroku, słuchu i smaku. Kości te podtrzymują również mięśnie twarzy, umożliwiając ruch w czasie mówienia, żucia czy też wyrażania emocji.

Szczęka

24/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA
głównie w czasie wzrostu, ale trwa przez całe życie. Kształty i rozmiary kości Istnieje kilka różnych typów kości. Każdy z nich spełnia określone funkcje. Kości długie kończyn mają kształt cylindrów zawierających w środku istotę gąbczastą kości. Ogólne zasady budowy kości krótkich, występujących np. w nadgarstku, są takie same jak kości długich. Są jednak bardziej masywne i dzięki temu posiadają duże możliwości ruchowe bez utraty wytrzymałości. Kości płaskie są zbudowane z dwóch warstw tkanki kostnej zbitej, pomiędzy którymi znajduje się trzecia warstwa - gąbczasta. Płaski kształt powoduje, że spełniają rolę ochronną (jak w czaszce) lub też stanowią płaszczyzny, do których są przyczepione mięśnie (np. łopatki). Kości rożnokształtne najczęściej mają wygląd nieregularnej bryły, a ich kształt zależy od spełnianej funkcji. Specyficzna budowa kręgów, które składają się na kręgosłup, daje im dużą wytrzymałość, a jednocześnie zapewnia wystarczającą powierzchnię wewnątrz dla rdzenia kręgowego. Puste jamy, charakterystyczne dla kości tworzących twarz, czynią je lekkimi. Chrząstka Chrząstka jest jedną z tkanek, z których zbudowany jest szkielet. Cechuje ją stałość konsystencji, niewielka twardość oraz sprężystość. Występuje we wszystkich strategicznych punktach szkieletu, gdzie konieczna jest obecność materiału charakteryzującego się takimi cechami. U dorosłego człowieka występuje głównie w okolicach stawów, pokrywając końce kości. Struktura chrząstki w obrębie całego szkieletu nie jest taka sama. Jej budowa jest uzależniona od funkcji spełnianej w ustroju.

Nie skostniałe, błoniaste miejsca między kośćmi to tak zwane ciemiączka. Umożliwiają przesuwanie się kości czaszki w czasie porodu. Szkielet dziecka jest zbudowany nie tylko z kości, ale również z chrząstki, która jest znacznie bardziej elastyczna. Wraz ze wzrostem ulega ona stopniowej zamianie w kość. Jest to proces kostnienia, który trwa aż do zakończenia wzrostu. Wzrost odbywa się poprzez wydłużanie kości kończyn górnych, dolnych i tułowia. Kości długie kończyn mają przy swoich końcach tak zwane płytki wzrostowe, gdzie zachodzą procesy wzrostu. Płytka wzrostowa jest zbudowana w większym stopniu z chrząstki niż z kości. Z tego powodu miejsca te są niewidoczne na zdjęciach rentgenowskich. Jeżeli płytka wzrostowa ulegnie skostnieniu, dalszy przyrost kości na długość jest niemożliwy. Kostnienie płytek wzrostowych we wszystkich kościach ludzkiego organizmu odbywa się według określonej kolejności. Ostateczny kształt szkieletu zostaje uformowany w wieku około 20 lat. W czasie rozwoju człowieka zachodzą znaczne zmiany proporcji w szkielecie. Długość głowy u sześciotygodniowego płodu jest taka sama, jak długość jego ciała. Głowa noworodka jest wciąż nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała. Środek ciała uległ jednak przesunięciu z brody na pępek. Linia dzieląca ciało na połowy u dorosłego człowieka przebiega na wysokości spojenia łonowego lub tuż nad genitaliami. Szkielet kobiety jest lżejszy oraz mniejszy niż mężczyzny. Jej miednica jest proporcjonalnie szersza, aby w okresie ciąży mogła zmieścić rosnący płód. Mężczyzna ma szersze ramiona, a jego klatka piersiowa jest większa, jednak zarówno mężczyzna, jak i kobieta mają taką samą liczbę żeber. Bardzo ważną cechą kości jest ich zdolność osiągania odpowiedniego kształtu. Cecha ta ma wyjątkowo duże znaczenie w przypadku kości długich, stanowiących podporę kończyn. Ich końce są szersze. Jest to niezmiernie ważne, gdyż zwiększa ich masywność w miejscach połączeń. Proces kształtowania kości odbywa się

Budowa kości długiej
Naczynia krwionośne nasady kości Linia nasadowa (pozostałość po płytce wzrostowej)

Okostna

Kość gąbczasta

Układ osteonów

Osteocyty (komórki kostne)

UKŁAD KOSTNY I SKORA/25 Pozycja chrząstki w krtani
Ciężkie lub szybkie oddechy
Nagłośnia (chrząstka sprężysta) Fałd przedsionkowy i głosowy -

W krtani struktury chrząstkowe nie tylko spełniają rolę podtrzymującą, ale również biorą udział w procesie wytwarzania głosu. Kontrolują ilość powietrza przechodzącego przez krtań, wpływając na wysokość wydawanego dźwięku. Chrząstka włóknista Chrząstka włóknista charakteryzuje się obecnością wielu grubych pęczków twardych włókien kolagenowych. Dzięki takiej budowie ten typ chrząstki jest elastyczny, ale równie wytrzymały. Obie cechy są bardzo pożądane, gdyż tkanka włóknista jest niezbędna pomiędzy kręgami kręgosłupa. Każdy kręg jest oddzielony od sąsiedniego krążkiem zbudowanym z tej chrząstki. Obecność krążków między kręgowych znacznie ogranicza wstrząsy kręgosłupa, a także umożliwia utrzymanie wyprostowanej postawy ciała. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości, zwanych kręgami; ich nazwa jest uzależniona od pozycji w szkielecie. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi, podobnymi do baniek z galarety. Każdy krążek międzykręgowy stanowi strukturę, wewnątrz której znajduje się galaretowaty, gęsty płyn, a z zewnątrz jest okryty chrząstką włóknistą. Część chrzestna, której powierzchnia jest sma-

Chrząstka nalewko wata Chrząstka rścieniowata

Crząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań Tchawica -

Powyżej: Struktury podtrzymujące krtań są zbudowane z chrząstki. Nagłośnię tworzy chrząstka sprężysta, a pozostałe trzy organy, zwane chrząstką tarczowata, pierścieniowatą i nalewkowatą, są zbudowane z chrząstki szklistej. Struny głosowe są zbudowane z elastycznych włókien. Poniżej: Komórki chrząstki szklistej obecne w płytce wzrostowej dzielą się, przesuwają w dół kości i budują zwapniała substancję międzykomórkową. Następnie komórki te zamierają, pozostawiając wolną lukę. Osteoblasty, aby zapełnić tę przestrzeń, wytwarzają kość, która zajmuje miejsce istoty międzykomórkowej.

Wytwarzanie dźwięku wysokiego Każdy rodzaj chrząstki składa się z istoty międzykomórkowej, w której są osadzone komórki oraz włókna białkowe, zbudowane z kolagenu lub elastyny. Podział chrząstki zależy od rodzaju włókien. Cechą wspólną wszystkich typów chrząstki jest brak naczyń krwionośnych. Składniki pokarmowe przenikają do niej przez okrywającą ją błonę zwaną ochrzęstną. Błony wyściełające stawy wytwarzają maź. Ze względu na różne właściwości fizyczne, chrząstki dzieli się na chrząstkę szklistą, włóknistą oraz sprężystą. Chrząstka szklista Chrząstka szklista jest niebieskobiałą, półprzeźroczystą tkanką. W porównaniu z pozostałymi typami zawiera najmniej komórek i włókien. Wszystkie włókna wchodzące w jej skład są utworzone z kolagenu. Z chrząstki szklistej zbudowany jest szkielet płodu. Jej ogromne możliwości rozwoju pozwalają około 45-centymetrowemu noworodkowi osiągnąć wzrost dorosłej osoby. W chwili zakończenia procesów wzrostu chrząstka szklista występuje na zakończeniach kości w obrębie stawów w postaci bardzo cienkiej warstwy (1-2 milimetry). Ten typ chrząstki spotykamy w drogach oddechowych. Z niej uformowany jest koniec nosa, a także twarde, ale sprężyste chrząstki budujące otaczające tchawicę i prowadzące do płuc oskrzela. Chrząstka szklista stanowi przedłużenie końców żeber i łączy je z mostkiem. W ten sposób bierze udział w oddychaniu, umożliwiając ruchy klatki piersiowej.

Okres wydłużania się kości

Zwapniała substancja międzykomórl

26/UKŁAD KOSTNY I SKORA
Kości kończyny górnej składają się z kości ramiennej oraz kości promieniowej i łokciowej, które tworzą dolną część kończyny zwaną przedramieniem. Górną i dolną część kończyny łączy z sobą łokieć. Nazwa ta dotyczy stawu zawiasowego łączącego kość ramienną z kością łokciową i stawu kulistego łączącego kość ramienną z kością promieniową. •

Kość ramienną

Kość promieniowa

Więzadło pierscieniowate

Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości, zwanych kręgami; ich nazwa zależy od pozycji w szkielecie. Ilustracja przedstawia odcinek lędźwiowy kręgosłupa. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi, podobnymi do baniek z galarety.

Kość łokciowa

rowana, zapobiega ścieraniu się kości kręgosłupa podczas ruchu. Płyn spełnia rolę amortyzatora wstrząsów. Chrząstka włóknista tworzy również mocne połączenie pomiędzy kością a więzadłem. Z grubej warstwy chrząstki włóknistej zbudowane jest spojenie łonowe, które łączy obie kości miedniczne. U kobiety chrząstka ta ma szczególne znaczenie. Hormony wydzielane w okresie ciąży powodują rozluźnienie jej struktur, dzięki czemu głowa dziecka może przejść przez kanał rodny. Chrząstka sprężysta Chrząstka sprężysta jest zbudowana, oprócz włókien kolagenowych, również z włókien elastyny. Ich obecność nadaje jej charakterystyczny żółty kolor. Chrząstka sprężysta jest plastyczna, ale wytrzymała. Z jej komórek zbudowana jest nagłośnia, która zamyka wlot do dróg oddechowych w chwili przełykania pokarmu. Chrząstka sprężysta tworzy również elastyczną część małżowiny usznej oraz stanowi konstrukcję podtrzymującą ściany kanału prowadzącego do ucha środkowego i trąbki Eustachiusza, która łączy każde ucho z górną częścią gardła. Chrząstka sprężysta występuje także w krtani, gdzie wraz z chrząstką szklistą tworzy struktury podtrzymujące i biorące udział w wytwarzaniu głosu. Budowa szkieletu Budowa każdej części szkieletu jest uzależniona od funkcji spełnianej w organizmie. Zadaniem czaszki jest ochrona mózgu, a także narządów wzroku i słuchu. Z 29 kości czaszki 14 z nich formuje

rusztowanie dla oczu, nosa i jamy ustnej. Dokładniejsze przyjrzenie się czaszce pozwala zauważyć, w jaki sposób najdelikatniejsze organy są chronione przez jej kości. Głębokie oczodoły znajdujące się pod czołem osłaniają gałki oczne. Podobnie narząd węchu jest schowany wysoko za nozdrzami przednimi. Charakterystyczną cechą czaszki są duże rozmiary żuchwy. Kość ta jest ruchoma i wraz ze szczękami stanowi doskonały mechanizm rozgniatania pokarmu. W tym procesie biorą udział również zęby. Duża efektywność mechanizmu nie jest tak łatwo zauważalna, kiedy twarz pokryjemy mięśniami, nerwami i skórą. Część czaszki tworząca twarz jest masywniejsza w okolicach oczu i nosa, dzięki czemu kości twarzy zachowują stałą pozycję. Kręgosłup jest zbudowany z serii małych kości zwanych kręgami, kształtem przypominających szpulki nici. Stanowi centralną oś szkieletu. Konstrukcja ta jest niezwykle mocna, ponieważ tworzą ją małe odcinki, a jednocześnie posiada duże możliwości ruchowe. Człowiek może wykonać skłon i dotknąć palców u nóg i właśnie dzięki kręgosłupowi zachowuje wyprostowaną postawę ciała. Kręgi tworzące kręgosłup ochraniają również delikatny rdzeń kręgowy, który przebiega ich środkiem. W końcowej, dolnej części kręgosłupa znajduje się kość ogonowa. U niektórych zwierząt, takich jak kot czy pies, ta część kręgosłupa jest znacznie dłuższa niż u człowieka i tworzy wyraźny ogon. Szkielet klatki piersiowej tworzą żebra ograniczające ją po bokach, kręgosłup z tyłu oraz mostek umieszczony z przodu.

Krążek międzykręgow

Kręgi lędźwiowe

UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/27 Szkielet klatki piersiowej od przodu Udział żeber w oddychaniu

Łopatka

Rękojeść mostka I Trzon > mostka

Łopatka Płuco Mięsień piersiowy mniejszy

Chrząstka żebrowa

Zebro

, Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne Wyrostek mieczykowaty Mięsień najszerszy grzbietu r Wątroba Mięsień — zębaty •i , .. i przedni Żołądek

Wyrostek mieczykowaty Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne

1 Wdech

Szkielet klatki piersiowej od tylu

Kręgosłup Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się

--

£ebra unoszą się iwysuwają do przodu

Obojczyk

Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się

Zebro

Klatkę piersiową tworzą żebra, które ochraniają ważne organy: płuca, serce, wątrobę i żołądek. Dzięki chrząstce żebrowej klatka piersiowa może rozszerzać się i kurczyć podczas oddychania. Żebra zbudowane w całości z kości byłyby zbyt sztywne. W sytuacji, kiedy organizm ma zwiększone zapotrzebowanie na tlen (np. w czasie ciężkiego treningu fizycznego), mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się. Umożliwia to przesunięcie mostka do przodu i zwiększenie obwodu klatki piersiowej. Wydechowi towarzyszy rozluźnienie tych mięśni. Przy silnym wydechu mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się, powodując zmniejszenie obwodu klatki piersiowej.

28/UKŁAD KOSTNY I SKORA
Żebra są połączone z kręgosłupem w sposób umożliwiający ruch w czasie oddychania. Z mostkiem większość żeber łączy się stawowo. Dwa najniżej położone żebra (jedenaste i dwunaste) są powiązane tylko z kręgosłupem, gdyż są zbyt krótkie i nie dochodzą do mostka. Są to tak zwane żebra wolne, które nie biorą udziału w oddychaniu. Zebra pierwsze są ściśle połączone z obojczykiem i tworzą podstawę szyi. Przez to miejsce przebiega kilka dużych nerwów i naczyń krwionośnych prowadzących do kończyn górnych. Głównym zadaniem szkieletu klatki piersiowej jest ochrona serca i płuc, które znajdują się w jej wnętrzu. Skutki uszkodzenia tych organów mogłyby być bardzo groźne.

Budowa nadgarstka i ręki

Kość czworoboczna większa

Kości kończyny dolnej są najdłuższymi i najcięższymi w catym szkielecie. Kość udowa łączy się poprzez panewkę stawu biodrowego z kością miedniczną. Panewka jest skierowana na zewnątrz, tak więc kończyny dolne są oddalone od linii środkowej ciała, co umożliwia utrzymanie równowagi i chodzenie.

Kość czworoboczna • mniejsza Kość główkowata — Kość haczykowata

Kośćgrochowata

Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej
Kość promieniowa Kość łokciowa

Kość trójgraniasta

Kość księżycowata Kość łódeczkowata Kość biodrowa Kość krzyżowa

Kość udowa

Kłykieć przyśrodkowy kości udowej

Kostka przyśrodkowa

Kostka boczna Stęp

skokowa

Ramiona łączą się z centralną osią_k^ęgosłupa za pomocą obręczy-ktTnćlEyngórnych, którą tworzą łopatka i obojczyk. Masywna kość górnej części kończyny zwana jest kością ramienną. Łączy się w łokciu z dwiema kośćmi przedramienia: kością promieniową i kością łokciową. Ręka jest zbudowana z nadgarstka, śródręcza i palców. Dzięki temu możemy łapać przedmioty i wykonywać mnóstwo skomplikowanych ruchów, w czasie których każda z wielu części ręki porusza się w inny sposób. Ruchy te są jednak w dużym stopniu skoordynowane. Kończyny dolne są połączone z kręgosłupem miednicą zbudowaną z bardzo twardych kości. Pierścień miednicy składa się z dwóch ciężkich, masywnych kości miednicznych, łączących się w części tylnej kością krzyżową. Zakrzywiony górny brzeg kości biodrowych jest z łatwością wyczuwalny pod skórą. Pionowo ustawione stawy krzyżowo-biodrowe są wzmocnione włóknami i wieloma krzyżującymi się więzadłami. Powierzchnie tych kości idealnie do siebie pasują, co zwiększa stabilność połączenia. W zewnętrznej dolnej części kości miednicznej znajduje się zagłębienie, zwane panewką, którego kształt jest dopasowany do głowy kości udowej, najdłuższej kości szkieletu. Po-

Kończyny i miednica

niżej panewki kość miedniczną ulega zakrzywieniu, jednocześnie wysuwając się do przodu. Ta część kości miednicznej jest nazywana kością łonową. Tylny i dolny odcinek obręczy miednicznej tworzą kości kulszowe, które formują podstawę pośladków. W przedniej części miednicy dwie kości łonowe połączone chrząstką tworzą spojenie łonowe. Jest ono dodatkowo wzmocnione więzadłami. Inne więzadła łączą kości kulszowe z krzyżową, zwiększając stabilność miednicy. Kości podudzia to kość piszczelowa i znacznie cieńsza strzałka. Stopa jest zbudowana z kości stepu, śródstopia i palców, których lokalizacja i wzajemne połączenia są bardzo precyzyjne. Dzięki temu możemy, nie tracąc równowagi, zarówno pewnie i wygodnie stać, jak chodzić lub biegać.

UKŁAD KOSTNY I SKORA/29
Po lewej: Ręka ma czternaście paliczków (kości palców). Każdy palec posiada trzy paliczki, z wyjątkiem kciuka, który ma ich dwa. Ruch kości jest możliwy dzięki stawom i mięśniom. Po lewej: Nadgarstek jest utworzony co najmniej z ośmiu oddzielnych kości, zwanych kośćmi nadgarstka, ułożonych w dwa rzędy. Kości nadgarstka są położone pomiędzy kośćmi śródręcza a kośćmi przedramienia - kością promieniową i łokciową. Kość grochowata jest jedyną z kości nadgarstka, którą można wyczuć pod skórą.

i

Paliczek

Paliczki środkowe Paliczki bliższe

Paliczki dalsze

Piszczel

Elastyczność ludzkiej stopy wypływa z jej skomplikowanej budowy anatomicznej. Ze względu na przenoszenie ciężaru ciała paliczki stopy są szersze i bardziej płaskie w porównaniu z paliczkami ręki. Ich kształt ułatwia utrzymanie równowagi.

Kość piętowa Paliczki

Kość sześcienna

Kości śródstopia

Kości stopy

Stawy i więzadta
Kości szkieletu łączą się z sobą za pomocą stawów. Połączenia muszą być solidne, powinny jednak zachować dużą swobodę ruchu. Dzięki stawom szkielet człowieka jest konstrukcją niezwykle sprawną. Połączenia kości dzielimy na dwa główne typy: ruchome (stawy) i stałe (więzozrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty). Stawy, czyli połączenia ruchome, są wyścielone błoną maziową, dzięki czemu kości połączone stawem mogą wykonywać ruch w szerokim zakresie. Ruch połączeń włóknistych kości ogranicza tkanka włóknista. Oprócz stawów i więzozrostów w szkielecie występują połączenia chrząstkozrostowe. Duża elastyczność chrząstki umożliwia szeroki zakres ruchów bez obecności maziówki. Połączenia chrząstkowe występują m.in. pomiędzy żebrami a mostkiem. Stawy Podział stawów można przeprowadzić w zależności od zakresu ruchów kości. Stawy zawiasowe (obecne m.in. w łokciu i kolanie) są stawami jednoosiowymi i pozwalają na ruch zginania i prostowania. Stawy płaskie, których nazwa jest związana z płaską lub prawie płaską powierzchnią kości występujących w takim połączeniu, umożliwiają nieznaczne przesunięcia w wielu kierunkach. Połączenia takie występują w kręgosłupie, nadgarstku i pomiędzy kośćmi stepu. Specyficznym stawem jednoosiowym jest staw śrubowy występujący w szyi u podstawy czaszki. Ruchy wykonywane w tym stawie to ruchy obrotowe w obydwu kierunkach. Ten typ połączenia umożliwia odwracanie głowy. Praca polegająca na przykręcaniu śrub jest możliwa ze względu na staw obrotowy występujący w łokciu. Połączenia pozwalające na ruch we wszystkich kierunkach, jak np. staw ramienny, to tak zwane stawy kuliste. Stawy pomiędzy paliczkami palców są typowym przykładem stawów zawiasowych. Zakończenia kości są pokryte twardą, elastyczną chrząstką stawową. Twarda błona otacza cały staw, tworząc torebkę stawową, chroniącą go przed niepożądanymi ruchami i utrzymującą kości w określonym położeniu. Wnętrze torebki stawowej jest wyścielone maziówką. Warstwa tkanki maziowej jest czasami bardzo cienka. Wydziela płyn zwany mazią stawową, który nawilża stawy i zapobiega ich wyschnięciu. W określonych warunkach staw może funkcjonować bez mazi stawowej, nie ulegając uszkodzeniu. Do takiej sytuacji dochodzi podczas reumatoidalnego zapalenia stawów. Stan nieprawidłowego funkcjonowania warstwy maziowej musi być jednak krótkotrwały. Zdrowa błona maziowa jest niezwykle ważna w utrzymaniu stawu w dobrej kondycji. Duża liczba stawów znajduje się w ręce. Łatwo jest zaobserwować, w jaki sposób, w przypadku ostrego reumatoidalnego zapalenia stawów, może dojść do trwałych zniekształceń palców i nadgarstka. Staw kolanowy jest bardzo skomplikowanym stawem zawiasowym. Gładko zaokrąglone kłykcie kości udowej spoczywają w zagłębieniu kości piszczelowej. W obrębie stawu, pomiędzy kością udową a piszczelą znajdują się dwa pasma chrząstki (łękotki). Ich funkcją jest zwiększenie stabilności bez ograniczenia sprężystości. Ta część stawu kolanowego najczęściej ulega uszkodzeniu podczas sportowych wyczynów, co często kończy się operacją. Kolano pozbawione łękotek może nadal funkcjonować, jednak jest bardziej narażone na urazy. W późniejszym okresie życia może dojść do zmian zwyrodnieniowych stawu. Powierzchnie stawowe są smarowane mazią stawową. W obrębie stawu znajdują się także tak zwane kaletki wypełnione mazią, chroniące staw przed uszkodzeniami. Stabilność i wytrzymałość połączenia stawowego zapewniają pasma warstwy włóknistej zwane więzadłami. W prawidłowo funkcjonującym stawie kolanowym więzadła występują po obu jego stronach oraz w środku. Ruchy stawu kolanowego odbywają się dzięki mięśniom uda i podudzia.

Staw kolanowy

Przekrój ręki z zaznaczeniem stawów
Kości śródręcza„

Patoek bliższy ~>JStaw międzypaliczkowy "m I Staw ' ^ ^ r - | » międzypaliczkowy

Paliczek dalszy

Staw promieniowo-nadgarstkowy

UKŁAD KOSTNY I SKORA/31 Staw kolanowy

Kaletka nadrzepkowa

Ląkotki (często uszkadzane podczas wyczynów sportowych)

Więzadlo rzepki Chrząstka

Piszczel

Strzałka

Mięśnie z przodu uda odpowiadają za prostowanie kolana, a mięśnie z tyłu za jego zginanie. Są przyczepione od góry do kości miednicznej, a także wierzchołka kości udowej. W kierunku kolana następuje ich kondensacja w formie włóknistego ścięgna, które jest przyczepione do kości piszczelowej (patrz Rozdział 3). Aby ścięgno znajdujące się z przodu nie ocierało się w czasie ruchu o staw, jest zrośnięte z kością zwaną rzepką, leżącą do przodu od kłykci kości udowej. Ścięgno przebiega w rowku wyściełanym chrząstką i jest smarowane mazią stawową. Rolę amortyzatorów wstrząsów rzepki pełnią kolejne kaletki, które znajdują się w okolicy tej kości. Kolano ma szczególnie ważną funkcję w czasie procesu chodzenia. Wykonanie każdego kroku wiąże się z ugięciem kolana, dzięki czemu noga może być przeniesiona do przodu. Przemieszczanie się na sztywnych nogach wymagałoby odsuwania ich na zewnątrz i jednoczesnego odchylania miednicy. Połączenia nieruchome Połączenia nieruchome występują w kręgosłupie, w czaszce, a także pomiędzy niektórymi kośćmi miednicy. W połączeniach tych brak maziówki, a łączenie kości odbywa się przez twardą tkankę włóknistą. W zależności od jej rodzaju połączenia są nieruchome lub posiadają ograniczoną możliwość ruchu. Wyjątek to połączenia kości w kręgosłupie,

Po lewej: Kości, więzadła i chrząstka stawu kolanowego ukazane od przodu. Po prawej: Przekrój strzałkowy stawu kolanowego z uwzględnieniem szczegółowej budowy, m.in. kaletek i błony maziowej. które są na tyle elastyczne, że umożliwiają pewien zakres ruchu. Zachowują jednocześnie funkcję ochronną dla rdzenia kręgowego.

nia. Naciągnięcie lub przerwanie więzadła może okazać się tak bolesne, jak złamanie kości. Budowa Więzadła stanowią pewną formę tkanki łącznej. Zbudowane są głównie z twardego białka zwanego kolagenem oraz sprężystej, żółtawej elastyny. W przypadku większości więzadeł tkanka ta występuje w postaci włóknistych wiązek. Pęczki włókien przebiegają w określonych kierunkach, w zależności od rodzaju ruchu, jaki ograniczają. W więzadłach o kształcie cylindrycznym przebiegających wzdłuż pnia kręgosłupa włókna są ułożone podłużnie i kontrolują jego rozciąganie. Inne więzadła, których funkcją jest ograniczenie przemieszczania się kości na boki, przybierają postać płaskiej obręczy, w której włókna wzajemnie się z sobą krzyżują. Pomiędzy włóknami znajdują się wyspecjalizowane komórki zwane fibroblastami. Komórki te wytwarzają nowe włókna kolagenowe lub regenerują ewentualne uszkodzenia. Wiązki włókien są osadzone w tkance, przez którą przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nerwy.

Więzadła

Kości połączone stawem są wprawiane w ruch za pomocą mięśni, które są do nich przyczepione nierozciągliwymi ścięgnami. Więzadła mogą być w niewielkim stopniu rozciągliwe, a ich funkcją jest wzmocnienie połączenia stawowego. Ograniczają możliwości ruchowe stawów. W przypadku braku więzadła kości bardzo łatwo mogłyby ulec przemieszczeniu. Więzadła są obecne również w jamie brzusznej. Utrzymują we względnie stałej pozycji takie narządy, jak wątroba czy macica, równocześnie umożliwiając im przemieszczanie w niewielkim zakresie. Ma to duże znaczenie przy zmianie pozycji ciała, a także w czasie jedzenia, trawienia czy też ciąży. Więzadła występują również w okolicy klatki piersiowej. Podtrzymują piersi i zapobiegają ich obwiśnięciu. Obecność więzadeł często uświadamiamy sobie dopiero w chwili ich uszkodze-

32/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA
Więzadła łączą się z kośćmi stawu za pomocą włókien, które penetrują zewnętrzną warstwę kości zwaną okostną. W okostnej przebiega sieć naczyń krwionośnych i nerwów. Umożliwia ona dostarczenie kości składników pokarmowych oraz stanowi miejsce przyczepu dla więzadeł i mięśni. Ewentualne uszkodzenie więzadeł jest związane z uszkodzeniem okostnej, ponieważ więzadła silnie w nią wrastają. Różnym typom stawów występującym w organizmie towarzyszą wyspecjalizowane więzadła. W przypadku większych stawów, takich jak kolanowy, biodrowy, łokciowy, czy też połączeń pomiędzy paliczkami palców lub w kręgosłupie, torebki stawowe są szczególnie grube, co Każdy ruch trenującego sportowca jest uzależniony od współdziałania stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł. Poniżej przedstawione są najważniejsze więzadła barku w fazie ruchu. Ilustracja poniżej (na prawo) ukazuje więzadła łokcia wykonującego ruch olimpijczyka Daleya Thompsona. bardzo wzmacnia połączenia. Wewnątrz lub na zewnątrz torebki stawowej znajdują się również więzadła. Spełniają indywidualną rolę ograniczającą określony rodzaj ruchu. Są to więzadła poboczne. Rola więzadeł Różnorodność ruchów, jakie może wykonać organizm, zależy od ukształtowania powierzchni kości tworzących staw, a także jego więzadeł. W przypadku niektórych stawów największe znaczenie odgrywają kości. W stawie łokciowym kość łokciowa, tworząca dolną część tego połączenia, jest półksiężycowato wycięta. Taki kształt panewki umożliwia jedynie proste ruchy do przodu i do tyłu. W tym przypadku więzadła zapobiegają jedynie bocznym wahaniom. Z kolei wyspecjalizowane więzadło pierścieniowate otacza jak kołnierz kość promieniową, łącząc ją z kością łokciową. Połączenie umożliwia ruch rotacyjny kości. W stawie kolanowym żaden kształt tworzących go kości nie ogranicza ruchów. Pomimo to, że kolano jest również stawem zawiasowym, ruchy są kontrolowane przez wyspecjalizowane więzadła krzyżowe. Zapobiegają one wysuwaniu się kości piszczelowej ze stawu kolanowego do tyłu lub przodu oraz hamują ruch obracania goleni do wewnątrz. Kości stawu są wprawiane w ruch dzięki temu, że jedne mięśnie kurczą się, a inne rozkurczają. Więzadła ograniczają pracę mięśni, zapobiegając nieprawidłowym ruchom. Więzadła nie mają możliwości kurczenia się. Funkcjonują zatem jako statyczne struktury organizmu, chociaż w nieznacznym stopniu mogą ulec rozciągnięciu w czasie pracy stawu. Kiedy zachodzi taka sytuacja napięcie więzadła wzrasta do chwili, gdy dalszy ruch jest niemożliwy. Istnieją także więzadła, których przeciwległe końce są przyczepione do tej samej kości i żaden ruch nie ma na nie wpływu. Utrzymują one w stałej pozycji oraz ochraniają takie struktury, jak naczynia krwionośne czy nerwy.

Więzadło i kruczo-oMjczykows-

Więzadło kruczo-ramienn

UKŁAD KOSTNY I SKORA/33 Budowa skóry

Ziarnistości barwnikowe

Łuski martwej skóry (keratyna)

Receptor bólowy Melanocyt Łodyga (trzon) włosa Gruczoł łojowy •—

|

- Naskórek

Mięsień prostujący włos - Skóra właściwa Mieszek włosowy Gruczoł apokrynowy Cebulka wtosa Włośniczki żylne i tętnicze ' / \ Kolagen i włókna elastyczne

Podskórna tkanka tłuszczowa

Kolba Krausego (receptor odczuwania zimna)

Skóra
Powierzchnię organizmu oddziela od iświata zewnętrznego ochronna powłoka [wspólna. Stanowi mocną, a zarazem elastyczną powłokę nieprzepuszczalną dla większości substancji rozpuszczalnych i gazowych. Chroni organizm przed niekorzystnym promieniowaniem słonecznym, a także przed inwazją flory bakteryjnej. Skóra odgrywa przewodnią rolę iw termoregulacji - zatrzymuje lub oddaje ciepło w miarę potrzeb organizmu. ostatecznie ulegają złuszczeniu jako płaskie, ledwo widoczne płytki. Komórka potrzebuje trzech do czterech tygodni, aby przemieścić się z najniżej położonych warstw na powierzchnię skóry. Zewnętrzna ochronna warstwa jest ściśle połączona z leżącą pod nią skórą właściwą. Drobne brodawki skóry właściwej wnikają w zagłębienia naskórka. Połączenie obydwu podstawowych warstw skóry najwyraźniej uwidacznia się na opuszkach palców w postaci linii papilarnych. Skóra właściwa jest zbudowana z pęczków włókien kolagenowych i elastynowych. W tej warstwie skóry osadzone są gruczoły potowe, łojowe i apokrynowe oraz mieszki włosowe, a także naczynia krwionośne. Nerwy docierają również do naskórka. Naczynia krwionośne są obecne tylko w skórze właściwej. Włosy i wyprowadzenia gruczołów wydostają się na powierzchnię poprzez kanaliki w skórze właściwej.

Unerwienie mieszka włosowego, gruczołów potowych i receptorów skóry

[Budowa skóry

Skóra jest zbudowana z dwóch różnych warstw komórek: nabłonka i skóry właściwej. W obydwu warstwach znajdują się zakończenia nerwowe, które przekazują odczucia bólu, ucisku, ciepła czy zimna. Gruczoły potowe odgrywają ważną rolę w termoregulacji, natomiast gruczoły łojowe natłuszczają skórę i włosy. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w okresie osiągania dojrzałości płciowej i są uznawane za jedną z cech płciowych. Melanocyty, będące komórkami produkującymi barwnik, mogą powodować powstawanie piegów. Każdy gruczoł potowy jest zwinięty na końcu w kłębek, a kanał wyprowadzający gruczołu, którego ujście znajduje się na powierzchni skóry, jest wyłożony nabłonkiem. Gruczoły potowe znajdują się pod kontrolą układu nerwowego. Wydzielanie potu może być spowodowane stanem emocjonalnym lub też potrzebą utraty ciepła przez organizm (patrz strona 129).

[Skóra składa się z dwóch podstawowych iczęści. Zewnętrzna, zwana naskórkiem, 'jest zbudowana z kilku warstw komórek. -Najgłębiej położona jest warstwa rozrodcza, gdzie komórki nieustannie dzielą się, a następnie przemieszczają na powierzchnię skóry. W miarę przesuwania się ku górze komórki ulegają spłaszczeniu, a następnie tworzą zrogowaciałą warstwę zwaną keratyna. Zrogowaciałe komórki

34/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Budowa skalpu
Okostna Wiotka tkanka łączna Mięsień naczaszrj i czepiec ścięgnisty

Szczegółowy przekrój skalpu ukazuje kilka warstw tworzących tę nietypową część skóry. Dzięki luźnej tkance łącznej mięśnie skalpu mogą go poruszać. Mieszki włosowe (na powiększeniu po prawej) są odpowiedzialne za wytwarzanie i wzrost włosów (na powiększeniu po lewej).

Mięsień czołowy Mięsień potyliczny

Poniżej: Paznokieć jest stru ktu rą ma rtwą, wytwarza ną przez żywe komórki skóry, zlokalizowane w okolicy korzenia paznokcia. Dzięki silnemu unerwieniu skóry znajdującej się pod paznokciem jest on wrażliwy na dotyk.

Trzon paznokcia

Gruczoły łojowe mają ujście do torebki włosowej. Zbudowane są z wyspecjalizowanych komórek naskórka, które produkują łój skórny. Gruczoły te są najliczniejsze na głowie, twarzy, klatce piersiowej i plecach. Kontrolowane przez hormony płciowe natłuszczają włosy oraz skórę. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w czasie osiągania dojrzałości płciowej. Występują w skórze dołów pachowych, w okolicach piersi i narządów płciowych. Wydzielają substancje wonne i są uznawane za jedną z cech płciowych. W początkowej fazie wydzielają gęstą, mlekopodobną substancję.

Zarówno w naskórku, jak i w skórze właściwej znajduje się sieć zakończeń nerwowych. Szczególnie silnie unerwione są opuszki palców. Nerwy przekazują zarówno przyjemne odczucia ciepła i dotyku, jak i zimna, ucisku, swędzenia oraz bólu, który może wyzwolić odruchy obronne. Włosy i paznokcie Zarówno włosy, jak i paznokcie stanowią specyficzną formę keratyny. Paznokcie są strukturą martwą, wytwarzaną przez żywe komórki skóry. Uszkodzony paznokieć nie krwawi ani nie boli. Widoczna część paznokcia zwana jest trzonem paznokcia, a o jego kształcie decydują czynniki genetyczne. Paznokieć jest otoczony z trzech stron fałdem skórnym. Fałd ten jest najgłębszy od tyłu, gdzie zakrywa korzeń paznokcia. U podstawy znajduje się białe pole, tak zwany

UKŁAD KOSTNY I SKORA / 35
obłączek, najwyraźniej widoczny na kciuku. Obłączek jest nieco grubszy niż pozostała część, tak że naczynia krwionośne znajdujące się pod nim są niewidoczne. Paznokieć leży na podłożu, zwanym macierzą, utworzonym przez skórę właściwą. Komórki macierzy dzielą się: ich górna warstwa grubieje i twardnieje, a w momencie obumierania komórki tej warstwy tworzą paznokieć. Zniszczenie macierzy prowadzi do trwałej utraty paznokcia. Włos budują komórki zlokalizowane w kanale zwanym mieszkiem włosa. Istnieją dwa rodzaje włosów. Miękkie i puszyste pokrywają całe ciało, z wyjątkiem dłoni i spodniej strony stóp. Grube, o określonym zabarwieniu, rosną na głowie, brodzie oraz w okolicy łonowej. Zewnętrzna, wystająca ponad skórę martwa część włosa (zwana łodygą) jest zbudowana z keratyny. Dzielące się komórki końca korzenia, osadzone w łącznotkankowej, unaczynionej brodawce, powodują wzrost włosa. Korzeń znajduje się w zagłębieniu skórnym zwanym mieszkiem włosa. W przypadku uszkodzenia korzenia proces podziału zostaje zahamowany i włos może nigdy nie odrosnąć. W obrębie mieszka znajduje się gruczoł łojowy oraz gładkie mięśnie przywłosowe. Skurcze tego mięśnia, zachodzące w chwilach strachu lub zimna, powodują wyprostowanie włosa i efekt tak zwanej „gęsiej skórki". Dorosły człowiek ma na głowie około 120 tysięcy włosów. Osoby rude mają ich trochę mniej, a blondyni więcej. Rodzaj włosów zależy od ich struktury. Delikatny, miękki meszek pokrywa tylko niektóre części ciała. Długie włosy rosną na głowie, krótkie i sztywne tworzą brwi. Najdelikatniejsze są włosy jasne, natomiast czarne - najgrubsze i najbardziej szorstkie. W zależności od kształtu łodygi wyróżnia się włosy proste lub kręcone. Proste są w przekroju cylindryczne. Kształt owalny mają włosy kręte lub pofalowane, a kędzierzawe są spłaszczone. Komórki wytwarzające keratynę tworzącą włosy należą do najszybciej dzielących się struktur organizmu. W ciągu miesiąca powodują przyrost włosa na głowie średnio do 1,25 centymetra. Wzrost włosów nie zachodzi bez przerwy. Co 5 lub 6 miesięcy włos przechodzi fazę spoczynku, podczas której wzrost zostaje zahamowany. Korzeń włosa będącego w fazie spoczynku przybiera kształt maczugi i traci swoje normalne ubarwienie. Około 10 procent naszego owłosienia na głowie znajduje się w danej chwili w spoczynku. To właśnie włosy w fazie spoczynku wydają się wychodzić garściami podczas mycia głowy. Mieszki włosowe nie są uszkodzone i po pewnym okresie rozpoczyna się normalny wzrost włosa. Pigmentacja skóry Barwa skóry człowieka zależy od czarnego barwnika - melaniny. Może on występować także we włosach i tęczówce oka. Barwnik jest produkowany przez komórki zwane melanocytami, które są zlokalizowane w naskórku. Niezależnie od rasy każda ludzka istota ma w przybliżeniu tę samą liczbę melanocytów. Ilość wytworzonej przez te komórki melaniny jest jednak bardzo zróżnicowana. U ras ciemnoskórych melanocyty są większe i produkują więcej barwnika. Mełanina chroni skórę przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Im skóra jest ciemniejsza, tym mniejsze prawdopodobieństwo poparzenia słonecznego. Złożony proces chemiczny, w czasie którego aminokwas tyrozyna ulega przekształceniu w melaninę, zachodzi przy zewnętrznej powierzchni każdego melanocytu. Powstały barwnik przemieszcza się do centrum komórki, gdzie stanowi osłonę dla bardzo wrażliwego jądra. Działanie światła słonecznego lub sztucznego ultrafioletowego stymuluje wytwarzanie melaniny, jednocześnie powodując opaleniznę. Wyprodukowany barwnik rozprzestrzenia się w skórze, dzięki czemu przybiera ona ciemniejsze zabarwienie. Reakcje skóry wystawionej na działanie promieni słonecznych są osobnicze, jednak każdy człowiek, z wyjątkiem albinosów, może się opalić przy odpowiedniej dawce promieniowania. Kolor skóry zależy również od ilości krwi przepływającej przez naczynia krwionośne skóry oraz od naturalnego, żółtawego zabarwienia naskórka. Bledniemy ze strachu, ponieważ małe naczynia krwionośne zwężają się, natomiast w chwilach złości wzmożony przepływ krwi sprawia, że gwałtownie czerwieniejemy. Siniejemy z zimna, kiedy krew przepływająca przez naczynia zawiera więcej dwutlenku węgla.

O kolorze skóry decyduje ilość produkowanej melaniny. Granulki barwnika są wytwarzane w naskórku przez komórki zwane melanocytami. Światło słoneczne intensyfikuje działanie melanocytów.

Anatomia paznokcia
Obrąbek naskórkowy paznokcia

Normalna reakcja skóry na światło słoneczne

Korzeń paznokcia I— (miejsce jego ożywionego wzrostu)

Rozdział 3

Każdy ruch ludzkiego ciała, począwszy od mrugnięcia powieką po skok wzwyż, odbywa się dzięki mięśniom i ścięgnom. Możliwość kurczenia się mięśni ma decydujące znaczenie w procesie wprawiania kości w ruch. Pracą mięśni kieruje Mięsień złożony mechanizm. Nawet podgrzebieniowy Mięsień obły większy najprostszy ruch głową jest skomplikowanym procesem, w którym bierze udział mózg, nerwy i narządy zmysłów.

MIĘŚNIOWY

Mięsień potyliczny

Mięsień czworoboczny Mięsień naramienny

Mięsień trójglowy ramienia Mięsień najszerszy grzbietu

Mięśnie proste nadgarstka i palcowi

Mięsień pośladkowy wielki

Mięsień brzuchaty łydki

Ścięgno Achillesa

Po prawej: Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają ruch kontrolowany przez naszą świadomość. Biorą również udział w reakcjach odruchowych organizmu, takich jak np. odruch kolanowy.

UKŁAD MIĘŚNIOWY/37

Mięśnie
U człowieka występują trzy rodzaje włókien mięśniowych. Pierwszy typ to mięśnie szkieletowe. Mięśnie te wraz z układem kostnym są odpowiedzialne za wszelkiego rodzaju ruchy uzależnione od naszej woli, jak na przykład wbieganie po schodach. Biorą także udział w odruchowych reakcjach organizmu. Druga grupa to mięśnie gładkie (nazwa pochodzi od ich struktury widocznej pod mikroskopem), które są odpowiedzialne za ruchy narządów wewnętrznych, takich jak jelita czy pęcherz moczowy. Ich praca nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Trzeci rodzaj to mięsień sercowy, budujący najważniejszy narząd organizmu. Mięśnie szkieletowe zwane są również poprzecznie prążkowanymi. Wynika to z ułożenia formujących je włókien, które pod mikroskopem dają obraz charakterystycznych prążków. Praca mięśni jest związana z procesem skracania ich długości, a więc kurczeniem. Skurcz musi czasami nastąpić nagle, jak w przypadku mięśni nóg przy skoku. Okres trwania skurczu musi być odpowiednio długi w celu utrzymania ciała w określonej pozycji. Mięśnie szkieletowe występują w obrębie całego organizmu i stanowią około 25 procent jego wagi (nawet u noworodka). Można je porównać do sprężyn zaczepionych w różnych miejscach szkieletu. Pod ich kontrolą znajduje się ruch różnych kości, począwszy od mięśnia strzemiączkowego, który nadzoruje ruch filigranowej kości ucha środkowego tak zwanego strzemiączka - po mięsień pośladkowy wielki, który tworzy pośladek i reguluje pracę stawu biodrowego. W przypadku mięśni gładkich każde włókno stanowi długą, wrzecionowatą komórkę. Praca tych mięśni nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Rytmiczne skurcze mięśni gładkich są pożądane w procesach trawienia, ponieważ umożliwiają przesuwanie pokarmu w jelitach. Mięsień sercowy budową bardzo przypomina mięśnie szkieletowe, z tym że włókna tego pierwszego są krótsze i grubsze oraz tworzą gęstszą sieć.

Mięsień czołowy . Mięsień okrężny oka . Mięsień okrężny ust Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Mięsień piersiowy większy

Mięsień dwugłowy ramienia Mięsień skośny zewnętrzny brzucha Mięsień prosty brzucha Mięśnie zginaczę nadgarstka i palców

Poniżej: Serce jest jedynym narządem ustroju zbudowanym z mięśnia sercowego. Skurcze serca są wywoływane przez bodźce, które są wytwarzane przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątrz tego organu. Impulsy te umożliwiają przetaczanie krwi do tętnic. CĘGOWA IZBA jvsfilARi!".£ i POŁOŻNYCH
j B j| !& ) Jm * • » i* T A A * V (• ^.

T 8-400 KROSNO (0-13)

Lewe uszko

Zastawka aorty

Zastawka dwudzielna

Mięśnie prostowniki palców stopy

Mięsień brodawkowy

Mięśniówka komory

Lewa komora

38 / UKŁAD MIĘŚNIOWY
Ruch uzależniony od naszej woli zostaje zainicjowany w korze mózgowej, która przesyła impuls poprzez rdzeń kręgowy i nerwy ruchowe do mięśni szkieletowych, odpowiedzialnych za wykonanie określonego ruchu. Niektóre z tych impulsów powodują skurcze mięśni, inne hamują nerwy ruchowe i wywołują rozluźnienie mięśni antagonistycznych. Mięsień gładki nie ma tak uporządkowanej struktury filamentow i włókien tworzących skomplikowany układ geometryczny. Składa się z luźno poukładanych, wrzecionowatych komórek. Skurcze mięśnia gładkiego są również uzależnione od pracy filamentów miozynowych i aktynowych. Mięsień sercowy oglądany pod mikroskopem ma budowę podobną do mięśnia szkieletowego, jednak jego włókna wzajemnie się krzyżują, tworząc zwartą sieć.

Sposób zasygnalizowania ruchu

Aktywacja mięśnia
Budowa mięśni Mięśnie szkieletowe można opisać jako serię równolegle ułożonych pęczków włókien, które łącznie tworzą określoną strukturę. Najmniejsze z nich to filamenty zbudowane z białek: aktyny i miozyny. Stanowią podstawową jednostkę roboczą mięśnia i są tak małe, że można je wyodrębnić dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. Mięsień kurczy się, kiedy filamenty zmniejszają swoją długość. Filamenty są zebrane w pęczki zwane miofibrylami. Pomiędzy nimi znajdują się cząstki glikogenu, będące depozytem energii mięśnia, oraz mitochondria, w których zachodzą przemiany energetyczne. Miofibryle z kolei są zebrane w wiązki zwane włóknami mięśniowymi. Są właściwymi komórkami mięśniowymi, w których można wyróżnić jądra komórkowe. Każde z włókien jest połączone z nerwem, który pobudza je do działania, gdy zachodzi potrzeba. Włókna mięśniowe są zgrupowane w wiązki otoczone tkanką łączną, podobnie jak izolacja otacza żyłę miedzi w kablu elektrycznym. Mały mięsień może składać się tylko z kilku takich wiązek. Duży, jakim jest np. mięsień pośladkowy wielki, jest zbudowany z setek takich pęczków. Cały mięsień otacza tkanka włóknista. Środkowa część mięśnia nosi nazwę brzuśca, który zwęża się przy końcach, przechodząc w przyczepione do kości ścięgno. Impuls elektryczny powoduje uwolnienie acetylocholiny zawartej w pęcherzykach obecnych w płytkowatym zakończeniu nerwu. Substancja ta aktywuje mięsień.

Szczelina synaptyczna

UKŁAD MIĘŚNIOWY / 39 Budowa mięśnia szkieletowego

Naczynia krwionośne Jądro komórki mięśniowej

Włókno mięśniowe (komórka mięśniowa) zbudowane z miofibryli

Wiązki włókien mięśniowych

Przed skurczem mięśnia
Miof ibryle zbudowane z filamentów aktynowych i miozynowych

Po skurczu mięśnia

Ftlamenty miozynowe

Filamenty aktynowe

Filamenty miozynowe

W mięśniu szkieletowym drobniutkie filamenty, zbudowane z aktyny i miozyny, tworzą pęczki zwane miofibrylami, które z kolei zebrane w wiązki składają się na włókna mięśniowe będące komórkami mięśniowymi. Włókna mają jądra komórkowe i są otoczone tkanką łączną.

Mięsień gładki jest zbudowany z długich wrzecionowatych komórek.

Mięsień sercowy tworzą włókna, które regularnie się z sobą krzyżują.

Miozynowe i aktynowe filamenty mięśnia szkieletowego zachodzą za siebie jak zęby dwóch grzebieni.

40/UKŁAD MIĘŚNIOWY
Mięśnie szkieletowe są pobudzane do działania przez nerwy ruchowe powiązane z rdzeniem kręgowym. Nerwy ruchowe rozgałęziają się, a ich włókna unerwiają mięśnie szkieletowe. Każde włókno dociera do innej komórki mięśniowej. Z mózgu poprzez zstępującą drogę nerwową przesyłany jest impuls elektryczny, który po dotarciu do końca nerwu uwalnia acetylocholinę zgromadzoną w granulkach. Związek ten pokonuje niewielką odległość pomiędzy zakończeniem nerwu a mięśniem i dociera do receptorów mięśnia, powodując skurcz, który utrzymuje się tak długo, jak długo acetylocholina będzie w kontakcie z receptorem. Rozluźnienie mięśnia następuje dzięki oddziaływaniu enzymów, które neutralizują acetylocholinę. Mechanizm najprostszej reakcji odruchowej organizmu polega na bezpośredniej aktywacji nerwów ruchowych. Receptory czuciowe wysyłają impuls prosto do rdzenia kręgowego. Przykładem tego procesu może być odruch kolanowy. Lekkie uderzenie wykonane tuż pod rzepką jest zarejestrowane przez receptory jednego ze ścięgien związanych ze stawem kolanowym. Receptory wysyłają impuls do rdzenia kręgowego i w nim pobudzają komórki ruchowe. Dalej impuls płynie przez włókna ruchowe wychodzące z rdzenia do mięśni uda. W rezultacie mięsień uda kurczy się błyskawicznie, powodując nagły ruch podudzia do przodu. Ruchy mięśni szkieletowych kontrolowane przez naszą świadomość są wywoływane przez impulsy przekazywane z mózgu w dół rdzenia kręgowego. Niektóre z tych impulsów powodują kurczenie się określonych mięśni, inne - rozluźnienie. Kurczenie się mięśnia to skomplikowany proces, w czasie którego nieustannie powstają i rozpadają się szeregi chemicznych wiązań pomiędzy miozynowymi i aktynowymi filamentami. Proces ten wymaga energii, która jest uzyskiwana z przemian zachodzących w mitochondriach. Energia jest gromadzona, a następnie transportowana w postaci wysokoenergetycznego związku ATP (adenozynotrójfosforanu). Proces kurczenia mięśnia rozpoczyna się od uwolnienia jonów wapniowych, które rozchodzą się w obrębie kanalików - zwanych mikrotubulami - i rozprzestrzeniają w obrębie miofibryli. W każdej chwili kilka komórek danego mięśnia kurczy się, dzięki czemu jest on w pewnym stopniu napięty. Kiedy wystarczająca ilość włókien mięśniowych skurczy się, cały mięsień się skróci. W rezultacie zmniejszy się odległość pomiędzy punktami jego przyczepu, a tym samym kości przemieszczą się w stosunku do siebie. Poszczególne mięśnie mogą się tylko kurczyć i nie mają możliwości wydłużania odległości pomiędzy punktami przyczepu. W celu wykonania ruchu w przeciwnym kierunku musi zostać pobudzony

Zasada działania mięśni

inny mięsień. Przykładem może być staw łokciowy. Jego zginanie powoduje np. mięsień dwugłowy ramienia, natomiast za wyprostowanie jest odpowiedzialny mięsień trójgłowy umiejscowiony na tylnej stronie ramienia. Mięśnie dwugłowy i trójgłowy są nazywane mięśniami antagonistycznymi ze względu na fakt wykonywania przeciwnej pracy. Mięśnie gładkie również są połączone z nerwami ruchowymi, jednak proces pobudzania zachodzi inaczej niż w przypadku mięśni szkieletowych, gdzie nerw ruchowy dociera do każdej komórki mięśniowej. W mięśniu gładkim impuls rozchodzi się w postaci fali, pobudzając kilka komórek.

Mięsień grzebieniowy Mięsień naprężacz powięzi szerokiej Mięsień krawiecki Mięsień przywodziciel krótki

Mięsień

Powyżej: Mięśnie podudzia i stopy. W czasie chodzenia stopa jest zginana podeszwowo dzięki skurczom silnych mięśni podudzia - mięśnia brzuchatego łydkij i mięśnia płaszczkowatego. Mięśnie oddziałują na staw skokowo-goleniowy, który spełnia rolę dźwigni. W ostatniej fazie ruchu mięśnie prostowniki palców powodują zgięcie grzbietowe palców stopy.

Po lewej: W ruchu kończyny dolnej do przodu biorą udział: mięsień naprężacz powięzi szerokiej, który łączy miednicę z kością udową, oraz mięsień krawiecki, i będący najdłuższym mięśniem w organizmie człowieka. Włókna tego mięśnia biegną od obręczy kończyny górnej aż do kolana. Trzy mięśnie przywodziciele - krótki, wielki i długi - biorą udział w ruchu cofania kończyny dolnej do pozycji wyjściowej
*

Falistość tego procesu ułatwia np. przesu wanie pokarmu w jelitach. Skurcze mięśnia sercowego są wywołane bodźcami wytwarzanymi przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątra serca, a nerwy ruchowe nie biorą udziah w tym procesie. Impulsy te z częstotliwoś cią około 72 razy na minutę powoduj; skurcze i przepompowywanie krwi.

UKŁAD MIĘŚNIOWY/41

Ścięgna
Ścięgna odgrywają ważną rolę w wielu ruchach. Zasadniczo ścięgno łączy aktywny brzusiec mięśnia ze strukturą (zazwyczaj jest to kość), która ma być wprawiona w ruch. Siła kurczących się włókien mięśniowych koncentruje się i zostaje przekazana poprzez ścięgno do punktu docelowego, tym samym powodując ruch. Ścięgna stanowią swego rodzaju przedłużenie mięśni. Zbudowane są z tkanki łącznej, która spaja z sobą pęczki włókien mięśniowych, a następnie przechodzi w bardzo twarde, sztywne pasmo. Unerwienie ścięgna jest niewielkie, podobnie mało jest naczyń krwionośnych. Brzusiec mięśnia kończy się ścięgnem, które z drugiej strony mocno łączy się z odpowiednią kością. Niektóre z jego włókien właściwie wrastają w strukturę kości. Część ścięgien ustroju jest zlokalizowana tuż pod skórą i łatwo można je wyczuć. Przykładem są ścięgna podkolanowe (kontrolujące proces zginania stawu kolanowego), które znajdują się z tyłu kolana. Ścięgna często spotykane są w tej części ciała, gdzie dużo stawów występuje na stosunkowo niewielkiej powierzchni. Wynika to z faktu, że zajmują one znacznie mniej miejsca niż mięśnie. W związku z tym cała seria ścięgien występuje zarówno w przedniej, jak i tylnej części ręki i stopy. Mięśnie przekazujące skurcze tym ścięgnom są umiejscowione w bliższych częściach kończyn. Nietypowe ścięgno znajduje się w obrębie serca, a jego obecność jest związana z mięśniem sercowym tworzącym ściany tego organu. Włókna tego mięśnia są przytwierdzone do grubych pasm tkanki łącznej włóknistej formujących pierścienie i tworzących swego rodzaju szkielet serca. Pochewki ścięgna Ścięgna w okolicy kostek i nadgarstka, w miejscach gdzie się krzyżują lub znajdują się w bliskim kontakcie z innymi Powyżej: Pochewka ścięgna zapobiega ocieraniu się ścięgna o inne elementy budowy anatomicznej ciała. Ścięgno tworzą błony, które łączą się na końcu mięśnia. niezbędnych do uzupełnienia zapasów płynu smarującego. Niedobór płynu w systemie sprawia, że warstwy pochewki ścięgna zaczynają ocierać się o siebie i dochodzi do ich podrażnienia. Kontynuowanie ruchu będzie zarówno bolesne, jak i spowoduje objawy w postaci trzeszczenia. W rezultacie może dojść do zapalenia pochewki ścięgna. Nagłe użycie określonego zespołu mięśni, bez wcześniejszego przygotowania, może zakończyć się wyżej opisanym stanem zapalnym. strukturami, są otoczone pochewką. Zabezpieczenie to umożliwia sprawne funkcjonowanie i wykluczenie powstania tarcia. Pochewka ścięgna stanowi swego rodzaju rękaw o podwójnej ścianie, którego zadaniem jest ochrona ścięgna przez izolowanie i smarowanie. Dzięki pochewce możliwość uszkodzenia ścięgna jest znacznie ograniczona. Pomiędzy dwoma warstwami tworzącymi pochewkę znajduje się płyn umożliwiający swobodne przesuwanie się dwóch warstw względem siebie. Organizm człowieka nie jest jednak w stanie znieść nieustannego powtarzania tych samych ruchów, dlatego też dochodzi do stanów zapalnych. Dzieje się tak, gdy występuje brak okresów spoczynku,

Ścięgna i ich pochewki maziowe
Mięśnie

Ścięgna prostowników

Ścięgna prostowników

\ \

Ścięgna prostowników ręki umożliwiają wyprostowanie palców.

Rozdział 4
Topografia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego

Układ nerwowy jest nieodzowny dla naszego postrzegania zmysłowego, odczuwania przyjemności i bólu, sterowania ruchami oraz dla regulacji funkcji życiowych, np. oddychania. Stanowi najważniejszy, a zarazem najbardziej złożony system wewnętrzny ciała ludzkiego, odpowiedzialny za umiejętność myślenia i mówienia. Jego część centralną stanowią mózg i rdzeń kręgowy, sprawujące najwyższą kontrolę nad całą tkanką nerwową w pozostałych częściach ciała.

NERWOWY

Móżdżek Nerwy rdzeniowe szyjne (8 par), unerwiające szyję, kończyny górne i przeponę

Nerwy rdzeniowe piersiowe (12 par), unerwiające tułów i kończyny górne

Nerwy rdzeniowe lędźwiowe (5 par), zmierzające do kończyn dolnych oraz dolnego odcinka odcinka grzbietu

Nerwy rdzeniowe krzyżowe (5 par), odchodzące do kończyn dolnych i narządów płciowych zewnętrznych

Nerwy rdzeniowe guziczne (1 para), unerwiające okolicę guziczną

Anatomia neuronu (komórki nerwowej)

Połączenie mózgu i rdzenia kręgowego z obwodowym układem nerwowym widok od tyłu (powyżej, po prawej). Ich wzajemne relacje są niezwykle złożone (powyżej, skrajnie na prawo): nerwy części somatycznej łączą się z nerwami części autonomicznej za pośrednictwem zwojów, a ponadto wspólnymi drogami wchodzą i opuszczają rdzeń kręgowy. Rysunek wycinka kręgosłupa (skrajnie na prawo) pokazuje, jak doskonale chroniony jest rdzeń. Ilustracja po prawej przedstawia neuron w osłonce mielinowej. Węzeł Ranviera wspomaga przekazywanie impulsów elektrycznych.

Zakończenie | nerwowe Osłonka mielinowa

Komórki nerwowe
czuciowe układu somatycznego (przenoszą bodźce do ośrodkowego układu nerwowego) I

UKŁAD NERWOWY/43

Zależności pomiędzy somatycznym i autonomicznym układem nerwowym
Rdzeń kręgowy • Trzon kręgu

Korzenie przednie nerwów rdzeniowych (przenoszą impulsy z ośrodkoweogo kładu nerwowego)

Nerwy układu somatycznego

Korzeń przedni i tylny, włókna biegną do i od rdzenia kręgowego. '

Czynne części układu nerwowego stanowią miliony nawzajem z sobą połączonych komórek nerwowych zwanych neuronami. Ich funkcjonowanie jest w pewnym sensie zbliżone do przewodów w skomplikowanych urządzeniach elektrycznych: odbierają bodźce na jednym krańcu układu nerwowego i przesyłają do innego, gdzie są przekazywane dalszym neuronom albo wywołują reakcje czynnościowe (np. skurcz włókien mięśniowych). Ze względu na swe funkcje neurony dzielą się na trzy typy: neurony czuciowe, przenoszące informacje z narządów zmysłów do ośrodkowego układu nerwowego, neurony pośrednie, przetwarzające odebraną informację, oraz neurony ruchowe (efektorowe), które powodują ruchy dowolne i mimowolne. Budowa neuronu Neurony są zróżnicowane pod względem wielkości i kształtu, ale wszystkie mają tę samą podstawową strukturę. Podobnie jak wszystkie komórki, zawierają jądro zawieszone w bańkowatym ciele komórkowym (perykarionie). Na obwodzie od ciała komórkowego odchodzi pewna liczba wypustek tworzących drzewkowate rozgałęzienia. Są to dendryty. Obok nich z ciała komórkowego wyrasta też dłuższa wypustka osiowa zwana neurytem lub aksonem - główny „kabel przewodzący" neuronu. Na końcu rozpada się on na wiele gałązek, z których każda jest zakończona kilkoma niewielkimi guzkami. Każdy taki guzek znajduje się w dużej bliskości dendrytu innego neuronu, ale nie dotyka go. Miejsce styku nosi nazwę synapsy. Impulsy są przekazywane przez synapsę za pośrednictwem związków chemicznych zwanych przekaźnikami lub mediatorami (neurotransmiterami). Każdy neuron jest otoczony cienką, półprzepuszczalną błoną komórkową, która odgrywa ważną rolę w przekazywaniu bodźców. Bodźce są wywoływane przez pobudzenie jednego lub więcej dendrytów, po czym są przenoszone do ciała komórkowego. Następnie zostają wysłane z ciała komórkowego wzdłuż neurytu. Dla przyspieszenia transmisji bodźców wiele aksonów posiada osłonkę mielinową. Dotarłszy do zakończeń guzkowatych, w pewnych okolicznościach bodziec może przeskoczyć przez synapsę do dendrytu przyległego neuronu i w ten sposób kontynuować wędrówkę. Neurony nie są jedynym typem komórek spotykanych w układzie nerwowym. W ośrodkowym układzie w dużych ilościach występują neurogleje (albo gleje), a w układzie obwodowym znaleźć można komórki Schwanna. Obydwa typy komórek łączą, chronią i odżywiają, a także wspomagają neurony.

Początek nerwu trzewnego (wspólczulnego)

Przekrój przez k
Zwój przykręgowy (ciała komórkowe) układu współczulnego

Wyrostek kolczysty

Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy)

Dendryty (odgałęzienia nerwowe) Płyn mózgowo-rdzeniowy

Zwój współczulny przykręgowy

Obwodowy układ nerwowy
Podstawowym budulcem obwodowego układu nerwowego są nerwy. Łączą układ ośrodkowy ze wszystkimi innymi częściami ciała oraz ze zwojami, czyli skupiskami komórek nerwowych, rozsianymi po układzie nerwowym. Nerw składa się z wiązki włókien czuciowych i ruchowych wraz z tkanką łączną i naczyniami krwionośnymi. Główne nerwy, w liczbie 43, mają swój początek w ośrodkowym układzie nerwowym: 12 par odchodzi z podstawy mózgu (nerwy czaszkowe), a 31 par powstaje z korzeni pochodzących z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe). Nerwy czaszkowe unerwiają narządy zmysłów i mięśnie głowy, chociaż jeden z najważniejszych nerwów czaszkowych — nerw błędny - swym obszarem działania obejmuje układ trawienny, serce oraz oskrzela. Niektóre nerwy czaszkowe, np. nerw wzrokowy prowadzący do oka, zawierają jedynie włókna czuciowe, inne, np. nerw odwodzący, mają tylko włókna ruchowe. Nerwy rdzeniowe są rozmieszczone przy rdzeniu odcinkowo i zawsze zawierają włókna czuciowe, ruchowe i współczulne. Unerwiają całe ciało poniżej szyi. Każdy nerw rdzeniowy jest przyczepiony do rdzenia kręgowego dwoma korzeniami, z których jeden tworzą włókna czuciowe, natomiast drugi - ruchowe. Zaraz za korzeniami włókna czuciowe i ruchowe łączą się, tworząc razem nerw, mimo że działają całkowicie niezależnie od siebie - jak dwa przewody w kablu elektrycznym. (Nerwy czaszkowe również są przyczepione do podstawy mózgu za pomocą korzeni, jednak włókna czuciowe i ruchowe często tworzą tam osobne nerwy.) Wkrótce po opuszczeniu otworu międzykręgowego każdy nerw rozgałęzia się kolejno na liczne, coraz mniejsze gałęzie, tworząc siatkę promieniującą na całe ciało. Włókna ruchowe i czuciowe są jedynie częścią składową neuronów ruchowych i czuciowych. W obwodowym układzie nerwowym włókna te to nic więcej, jak najdłuższe wypustki odpowiednich neuronów. Przykładowo - neuryty neuronu ruchowego w rdzeniu kręgowym mogą ciągnąć się nieprzerwanie aż do mięśnia w stopie. Układ somatyczny i autonomiczny Obwodowy układ nerwowy dzieli się na dwie części: somatyczny układ nerwowy będący pod naszą świadomą kontrolą oraz układ autonomiczny (wegetatywny) zawiadujący czynnościami niezależnymi od woli. Układ somatyczny pełni podwójną rolę. Po pierwsze - odbiera od narządów zmysłów (np. oka wyposażonego w specjalne komórki receptorowe) informacje o środowisku zewnętrznym. Impulsy pochodzące z receptorów są następnie przenoszone do ośrodkowego układu nerwogo za pośrednictwem włókien czuciowych. Po drugie - ma za zadanie przesyłać włóknami ruchowymi bodźce z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni szkieletowych, pobudzając je do ruchu. Układ autonomiczny jest związany z niezależnym od naszej woli oddziaływaniem na czynności narządów wewnętrznych, jak: serce, płuca, żołądek, jelita, pęcherz, narządy płciowe i naczynia krwionośne. Składa się w całości z nerwów ruchowych zorganizowanych w system przekaźników wiodących od rdzenia kręgowego do poszczególnych mięśni gładkich i gruczołów. Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na dwie części: współczulną (sympatyczną) i przywspółczulną (parasympatyczną). Każda z nich wykorzystuje inny typ przekaźnika elektrochemicznego w miejscu, gdzie włókno nerwowe dociera do narządu wykonawczego. Ponadto każda jest zbudowana w inny sposób i inaczej oddziałuje na narząd, któremu służy. Np. nerw przywspółczulny unerwiający oskrzele prowadzące do płuc sprawia, że ulega ono obkurczeniu. Nerwy współczulne prowadzące do tego samego obszaru powodują rozszerzanie się tych samych struktur. Całość układu autonomicznego jest sterowana przez obszar mózgu zwany podwzgórzem, które jest częścią międzymózgowia. Podwzgórze otrzymuje informacje na temat zakłóceń, np. w składzie chemicznym ustroju, i tak dostosowuje układ autonomiczny do zaistniałych warunków, by przywrócić stan równowagi w organizmie. Jeżeli, np. w wyniku wysiłku, opada poziom tlenu, podwzgórze nakazuje autonomicznemu układowi nerwowemu wzmożenie tempa pracy serca, a przez to dostarczenie większej ilości utlenowanej krwi.

Poniżej: Diagram pokazuje, jak obwodowy układ nerwowy kontroluje czynności serca. Gdy nerwy czuciowe nadsyłają wiadomość do ośrodka kardioregulacyjnego w rdzeniu przedłużonym, system współczulny lub przywspółczulny dostosowuje odpowiednio rytm serca. Głównym nerwem przywspółczulnym jest nerw błędny, hamujący tempo uderzeń serca.

Regulacja pracy serca

I

Układ nerwowy przywspółczulny (hamuje pracę serca) Układ nerwowy współczulny (przyspiesza rytm serca)

I

Włókna czuciowe

UKŁAD NERWOWY/45

Obwodowy układ nerwowy

31 par nerwów rdzeniowych

Nerwy rdzeniowej

Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe szyjne Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe piersiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe lędźwiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe krzyżowe

Obszary ciała kontrolowane przez nerwy rdzeniowe

Ośrodkowy układ nerwowy
Obwodowy układ nerwowy działa wyłącznie jako przekaźnik bodźców zmysłowych i ruchowych pomiędzy układem ośrodkowym a mięśniami, gruczołami i narządami zmysłów. Nie odgrywa żadnej roli w odczytywaniu impulsów czuciowych czy wysyłaniu bodźców ruchowych. Obie czynności, obok wielu innych, wykonuje ośrodkowy układ nerwowy. Centrum przetwarzania informacji całego układu nerwowego stanowią mózg i rdzeń kręgowy. Otrzymują dane za pośrednictwem włókien czuciowych biegnących od narządów zmysłów i receporów, filtrują je i analizują, następnie zaś, poprzez włókna ruchowe, wysyłają sygnały wywołujące odpowiednie reakcje w mięśniach i gruczołach. Czynności analityczne i przetwarzające mogą być stosunkowo proste w przypadku niektórych funkcji rdzenia kręgowego, jednak dekodowanie mózgowe jest zazwyczaj procesem bardzo złożonym, angażującym do pracy tysiące różnych neuronów. Chociaż wiele neuronów czuciowych kończy się, a wiele ruchowych zaczyna w mózgu, większość jego komórek nerwowych to neurony pośredniczące, których zadaniem jest filtrowanie, analizowanie i przechowywanie informacji. Dla prawidłowego funkcjonowania cały ośrodkowy układ nerwowy wymaga stałych i obfitych dostaw krwi bogatej w tlen i substancje odżywcze. Układ jest ponadto chroniony przez osłony dwojakiego rodzaju. Pierwszą z nich jest kość - czaszka mieszcząca w środku mózg - oraz kręgosłup otaczający rdzeń kręgowy. Na drugą osłonę składają się trzy błony z tkanki włóknistej, zwane oponami. Okrywają cały mózg, a także rdzeń kręgowy. Płyn mózgowo-rdzeniowy to przejrzysta, wodnista ciecz opływająca opony

Ogólny podział mózgu
Obszar sprawujący kontrolę nad ruchami ciała

t ciemieniowy Płat czołowy

Ptat skroniowy

Ptat potyliczny

i rdzeń kręgowy oraz wypełniająca komory mózgowe. Płyn działa jako amortyzator chroniący ważną tkankę mózgu przed urazami. Płyn jest nieustannie wytwarzany z krwi w komorach mózgowych przez wyspecjalizowane komórki splotu naczyniówkowego. Komory te, w przeciwień-

Drogi nerwowe wstępujące (domózgowe)

Droga zstępująca (odmózgowa)

Korzeń tylny (czuciowy) Istota szara

stwie do komór sercowych, zostały ponumerowane kolejno od położonych najwyżej w kierunku do dołu. Największe są komory I i II (nazywane również bocznymi). Płyn mózgowo-rdzeniowy wypływa z komór bocznych maleńkimi otworami międzykomorowymi i wpływa do komory III, następnie zaś jeszcze węższym kanałem - wodociągiem mózgu - przedostaje się do nieco szerszej komory IV. Stąd wydostaje się przez otwory w dachu komory ku wypełnionym płynem przestrzeniom (zbiornikom) wokół pnia u podstawy mózgu, po czym opływa górą mózg (półkule mózgowe) i zostaje resorbowany do krwi żylnej przez specjalne wyrostki, zwane ziarnistościami pajęczynówki, położone na oponie pajęczej, jednej z trzech opon. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy to, ogólnie ujmując, cylindryczny słup z tkanki nerwowej o długości około 40 centymetrów, który biegnie

Istota biała Opona miękka Płyn mózgowordzeniowy Pajeczynówka

Korzeń przedni (ruchowy)

Opona twarda

Para nerwów rdzeniowych

Przekrój poprzeczny przez rdzeń pokazuje do- i odmózgowe drogi czuciowe i ruchowe, którymi są przekazywane bodźce. Czynności odruchowe są efektem przejścia impulsu przez neuron wstawkowy.

UKŁAD NERWOWY / 47 Wewnętrzna budowa mózgu
bie informacje poprzez synapsę między neuronami obwodowymi i rdzeniowymi. Drugą funkcją rdzenia kręgowego jest kierowanie prostymi odruchami. Umożliwiają to neurony, których włókna ciągną się na niewielkich odległościach w górę i w dół rdzenia, oraz neurony pośredniczące, które przekazują informacje bezpośrednio z komórek nerwowych czuciowych do ruchowych. Jeśli na przykład przypadkiem położymy rękę na gorącej płycie kuchennej, receptory bólu znajdujące się w skórze wysyłają wiadomość włóknami czuciowymi do rdzenia kręgowego. Część bodźców jest natychmiast przekazywana do neuronów ruchowych kontrolujących ruchy rąk i mięśnie dłoni i w tej chwili szybko i bezwiednie cofamy rękę. Kolejna część impulsów wędruje w górę wzdłuż rdzenia i jest przekazywana przez neurony pośredniczące do neuronów ruchowych odpowiedzialnych za ruchy szyi. W ten sposób głowa automatycznie zwraca się w kierunku przyczyny bólu.

Ciato migdałowate Ciało suteczkowate Twór siatkowaty Układ limbiczny

Po lewej: Przekrój ukazujący główne struktury mózgu. Układ limbiczny (powiększenie) umiejscowiony m.in. we wzgórzu jest przede wszystkim związany z pamięcią, nauką i emocjami.

wewnątrz kręgosłupa od mózgu do dolnego odcinka grzbietu. Zbudowany jest ze skupienia neuronów i wiązek włókien nerwowych. Istota szara - nazwa stosowana na określenie skupienia komórek nerwowych - w przekroju poprzecznym ma kształt litery H z rogami (słupami) przednimi i tylnymi odchodzącymi z każdej połowy. W obrębie słupów przednich znajduje się wiele neuronów ruchowych, podczas gdy rogi tylne zawierają ciała komórkowe neuronów czuciowych i pośredniczących. Istota szara jest otoczona istotą białą podzieloną na trzy sznury. W jej skład wchodzą włókna zstępujące i wstępujące, za pomocą których rdzeń kręgowy i mózg komunikują się w obu kierunkach. Drogi zstępujące wysyłają impulsy ruchowe z mózgu do obwodowego układu nerwowego, natomiast drogi wstępujące przekazują bodźce czuciowe do mózgu. Czynności rdzenia kręgowego Rdzeń kręgowy pełni dwie zasadnicze funkcje. Po pierwsze - działa jako dwukierunkowy system przekaźniczy komunikujący mózg z obwodowym układem nerwowym. Jest to możliwe za sprawą neuronów czuciowych i ruchowych, których włókna ciągną się długimi wiązkami z różnych partii mózgu. Biegną one na odcinkach o różnej długości wzdłuż rdzenia kręgowego, by na przeciwległych końcach spotkać się z włóknami lub ciałami komórkowymi neuronów czuciowych lub ruchowych, należących do obwodowego układu nerwowego. Przekazują so-

Polożenie jąder podstawy
Mózgowie

r

A

48/UKŁAD NERWOWY
Pozostałe impulsy idą aż do mózgu i tam wywołują uświadomione wrażenie gorąca i bólu. Różnorodne struktury mózgowia w tym rdzeń przedłużony i most oraz układ siatkowaty aktywujący (twór siatkowaty śródmózgowia) - są odpowiedzialne za właściwe czynności życiowe. Sterują pracą serca, ciśnieniem krwi, przełykaniem, kaszlem, oddychaniem i świadomością. Kontrola stopnia świadomości jest jedną z najważniejszych funkcji mózgu. Zalew nadchodzących z otoczenia informacji jest przesiewany przez twór siatkowaty. On też decyduje, które bodźce są na tyle ważne, by powiadamiać o nich korę mózgową. Drogi nerwowe prowadzące z całego organizmu przechodzą przez twór siatkowaty, łącząc się z nim za pomocą odgałęzień włókien nerwowych, i nieustannie karmią go strumieniem impulsów elektrycznych powstających w komórkach nerwowych. Takie działanie pobudza twór siatkowaty do „wystrzeliwania" impulsów do różych celów w mózgu, tzn. właściwych im ośrodków, gdzie są zbierane, kojarzone i gdzie zapoczątkowują odpowiednie reakcje. Jeśli siła napędowa tworu siatkowatego ulegnie osłabieniu lub jeśli zostanie on wyłączony, kora mózgowa przechodzi w stan bezczynności, co powoduje utratę świadomości. Największą częścią całego mózgowia jest położone w przodomózgowiu kresomózgowie. Mózg człowieka, będący na znacznie wyższym poziomie rozwoju ewolucyjnego niż mózg zwierząt, jest narządem fundamentalnym dla funkcji myślenia, pamięci, świadomości i wyższych procesów umysłowych. Pozostałe części mózgowia nadsyłają tu wszelkie informacje w celu podjęcia decyzji. Kresomózgowie jest podzielone na dwie równe części, tzw. półkule mózgowe. Łączą się z sobą za pomocą grubego pęczka włókien nerwowych, zwanego ciałem modzelowatym lub spoidłem wielkim mózgu. Chociaż każda półkula jest lustrzanym odbiciem drugiej, posiadają one całkowicie odmienne funkcje, a porozumiewają się między sobą głównie za pośrednictwem ciała modzelowatego. W środku półkul mózgowych mieszczą się skupienia istoty szarej (komórek nerwowych) noszące miano jąder podstawy mózgu. Stanowią one złożony system koordynacji czynności mięśni, który pozwala ciału wykonywać pewne typy ruchów w sposób swobodny i automatyczny. Zjawisko to zaobserwować można np. podczas kołysania ramion w trakcie marszu, w mimice twarzy i ułożeniu kończyn przed wstawaniem lub chodzeniem. Podwzgórze leży u podstawy mózgu, pod obiema półkulami mózgowymi. Znajduje się bezpośrednio pod innym ważnym narządem przodomózgowia, a mianowicie wzgórzem, będącym stacją przekaźnikową między rdzeniem kręgowym a półkulami mózgowymi. Podwzgórze jest w rzeczywistości skupieniem wyspecjalizowanych ośrodków nerwowych, połączonych z innymi ważnymi obszarami mózgu, a także z przysadką mózgową. W tym rejonie mózgu odbywa się regulacja tak ważnych czynności, jak jedzenie, sen i utrzymanie ciepłoty ciała. Podwzgórze jest również ściśle powiązane z układem dokrewnym, czyli układem wydzielania wewnętrznego (patrz Rozdział 5). Podwzgórze jest wyposażone w drogi nerwowe łączące się z układem limbicznym (rąbkowym), ściśle powiązanym z ośrodkami węchowymi mózgowia. Ta część mózgu komunikuje się również Ośrodek snu i czuwania jest położony w pniu mózgowym. Stymulowany przez informacje m.in. o wrażeniach zmysłowych, przekazuje je dalej do kory mózgowej, która decyduje o zapadaniu w sen lub pozostawaniu w stanie czuwania. Ośrodek snu reaguje również na impulsy odkorowe, w efekcie czego, gdy nachodzą nas niepokojące myśli, przewracamy się z boku na bok, nie mogąc zasnąć. Podobnie spokój, ciepło, niektóre środki farmakologiczne, nawet monotonia, sprawiają, że ogarnia nas senność. Fale mózgowe zmieniają się w zależności od stanu pobudzenia: senności, snu lub czuwania.

Mózg i podwzgórze

Mózgowie

Mózgowie można podzielić na trzy różne regiony: tyłomózgowie, śródmózgowie i przodomózgowie. W każdym z tych obszarów można z kolei wyróżnić odrębne obszary odpowiedzialne za całkowicie różne czynności organizmu, wszystkie komunikujące się za pomocą misternej siatki połączeń z pozostałymi częściami mózgowia. Największym składnikiem tyłomózgowia jest móżdżek. Jest to narząd związany głównie z czynnościami ruchowymi. Wysyła sygnały, które sterują napięciem mięśni koniecznym dla utrzymania pionowej postawy ciała i równowagi. Współdziała również z obszarami ruchowymi mózgu w celu koordynacji ruchów. Pień mózgu łączący mózgowie z rdzeniem kręgowym obejmuje część tyłomózgowia, całość śródmózgowia i część przodomózgowia. To właśnie w pniu mózgu gromadzą się i krzyżują wszystkie informacje przybywające do mózgu i opuszczające go, jako że lewą połową naszego ciała zawiaduje prawa strona mózgu i na odwrót.

Kontrola snu
Sygnały 2 mózgu Kora mózgu Niepokojące myśli

Bodźce wzrokowe

Ośrodek snu i czuwania (aktywujący układ siatkowaty) Bodźce pobudzające mózg do czuwania Alkohol i leki nasenne Monotonia Ciepło Bodźce wstępujące z rdzenia kręgowego Te skłaniają do snu Te pobudzają nas do czuwania Impulsy aktywujące rdzeń kręgowy Ból i inne dolegliwości fizyczne Pień mózgu

Senność

Lekki sen

Głęboki sen

Oczy zamknięte Czuwanie

UKŁAD NERWOWY/49 Powstawanie dreszczy
z obszarami zawiadującymi pozostałymi zmysłami, zachowaniem oraz organizacją pamięci. Kora mózgowa Kora mózgowa jest grubą na trzy milimetry, pofałdowaną warstwą istoty szarej, otulającej kresomózgowie od zewnątrz. U ludzi osiągnęła takie rozmiary, że musiała się wielokrotnie zawinąć, by zmieścić się w puszce czaszki. Rozprostowana miałaby powierzchnię około trzydziestokrotnie większą niż w formie złożonej. Pomiędzy fałdami kory istnieją liczne głębokie bruzdy dzielące każdą z półkul na pięć obszarów zwanych płatami. Każdy płat spełnia co najmniej jedno konkretne zadanie. Płaty skroniowe są związane ze słuchem oraz węchem, płaty ciemieniowe z dotykiem i smakiem, płaty potyliczne ze wzrokiem, płaty czołowe zaś z ruchem, mową i złożonymi operacjami myślowymi. Głęboko, w szczelinie bocznej mózgu leży ukryty piąty płat zwany wyspą. W każdym płacie znajduje się specjalny wycinek przeznaczony do odbierania bodźców czuciowych z jednego obszaru ciała. Przykładowo w płacie ciemieniowym istnieje maleńki kawałeczek przeznaczony wyłącznie do odbioru impulsów dotykowych nadsyłanych z kolana i większy kawałek zarezerwowany dla kciuka. Wyjaśnia to, dlaczego niektóre części ciała, jak np. kciuk, są bardziej wrażliwe od innych, np. kolan. Tę samą zasadę stosuje się do innych ośrodków zmysłowych kory, a także ośrodków ruchowych. Zatem to właśnie w korze mózgowej informacje nadsyłane ze wszystkich pięciu zmysłów - wzroku, słuchu, powonienia, dotyku i smaku - ulegają analizie i przetworzeniu, tak by inne części ciała mogły w razie potrzeby odpowiednio na nie zareagować. Ponadto korowe ośrodki przedruchowe i ruchowe współpracują z innymi obszarami układu nerwowego ośrodkowego i obwodowego w celu koordynacji ruchów, niezbędnej dla wykonywania wszelkich świadomych czynności.

Ośrodek termoregulacyjny podwzgorza

Kierunek mięśnie i skóra

Wzrost aktywności tarczycy i przyspieszeni^ metabolizmu

Mięśnie zaczynają się na przemian szybko kurczyć rozkurczać

epfzywtosowe I kurcią siej powodując j ,jeżfniejsięwłosów J Obniża produkcja potu

Bodźce hormonalne

Proces powstawania dreszczy. Zjawiskiem dreszczy kierują cztery mechanizmy. Podwzgórze odbiera sygnały o obniżeniu temperatury i wysyła impuls do tarczycy, nakazując jej przyspieszenie metabolizmu. Mięśnie całego ciała zaczynają na przemian kurczyć się i rozkurczać, wytwarzając w ten sposób ciepło. Wówczas nerwy przekazują do skóry bodźce powodujące zwężanie się porów, zapobiegając tym samym uchodzeniu ciepła z ciała.

Oko
W celu wyjaśnienia mechanizmu działania oka często porównuje sieje do aparatu fotograficznego najwyższej klasy. Aby jednak w pełni pojąć, jak to się dzieje, że świat zewnętrzny jest widoczny wewnątrz •niewielkiej komory w środku gałki ocznej, należy zacząć od podstaw. Najlepiej przyjąć, że światło to pewnego rodzaju nośnik informacji. Bez względu na źródło rozchodzi się we wszystkich kierunkach i odbija od przedmiotów, pozwalając w ten sposób je zobaczyć. Należy tutaj również wspomnieć, że chociaż zazwyczaj światło porusza się po prostej drodze, może ulegać załamaniu przechodząc przez niektóre substancje, np. odpowiednio ukształtowane soczewki aparatu lub soczewki tkankowe w oku ludzkim. Co więcej, stopień załamania można precyzyjnie regulować poprzez zmiany krzywizn soczewki. Promienie światła mogą zostać załamane do środka, czyli skupione, przez co otrzymamy pomniejszone, lecz wierne obrazy przedmiotów. Rogówka Kiedy promień światła wpada do oka, pierwszą przeszkodą, na jaką napotyka, jest okrągłe, przezroczyste „okno" - zwane rogówką - jedna z dwóch soczewek ocznych. Rogówka jest silną soczewką o stałej ogniskowej. Moc optyczna rogówki stanowi około dwóch trzecich całkowitej mocy optycznej oka, choć ma zaledwie pół milimetra grubości w części środkowej i milimetr w miejscach zejścia się z białkiem oka zwanym twardówką. Rogówka składa się z pięciu warstw. Zewnętrzną warstwę o grubości pięciu komórek stanowi nabłonek przedni, który odpowiada powłoce skórnej. Pod nim leży elastyczna, włóknista warstwa Bowmana, następnie twarda (najgrubsza) warstwa zrębowa zbudowana z kolagenu. Zręby zapobiegają infekcjom rogówki, gdyż są siedliskiem różnych typów antygenów zwalczających zakażenia; podejrzewa się również, że zrąb pomaga pokonywać zapalenia rogówki. Następną po zrębie warstwą jest śródbłonek o grubości zaledwie jednej komórki. Ta cienka powłoka dba o to, by rogówka była stale przezroczysta, i zapewnia zrównoważony poziom wody napływającej od oka do rogówki. Jej komórki nie mają zdolności regeneracyjnych, dlatego uszkodzenia lub choroby śródbłonka grożą trwałym kalectwem oka. Ostatnia, sprężysta warstwa nosi nazwę blaszki granicznej tylnej lub błony Descemeta. Nabłonek jest pokryty warstwą cieczy łzowej. Bez łez rogówka byłaby pozbawiona ochrony przed drobnoustrojami bakteryjnymi, zanieczyszczeniami i ku-

Komora przednia

Tęczówka Soczewka

Obwódka rzęskowa Mięsień rzęskowy

\

rzem. Ciecz łzowa stanowi również warstwę optyczną - w wypadku jej braku nabłonek traci przezroczystość i matowieje. Po przejściu przez rogówkę promień światła wpada do jedej z dwóch komór wewnętrznych oka, określanej w terminologii medycznej komorą przednią. Wypełniona jest ona wodnistą cieczą, będącą w ciągłym obiegu. Błona naczyniowa Błona naczyniowa to nazwa używana na określenie obszaru obejmującego trzy oddzielne struktury położone w centrum gałki ocznej: naczyniówkę, ciało rzęskowe i tęczówkę, które łącznie bywają nazywane warstwą naczyniową.

Naczyniówka to cienka błona wyściełająca przestrzeń pomiędzy zewnętrzną, ochronną twardówką a siatkówką. Jest wypełniona naczyniami krwionośnymi i tworzy drobną siatkę, obejmującą swym zasięgiem niemal całą gałkę oczną. W jej skład wchodzą tkanki pomocnicze zawierające zmienną ilość barwnika; zapobiega to wielokrotnym odbiciom światła w tylnej części oka, zakłócającym nasze postrzeganie. Ciało rzęskowe to pierścieniowate zgrubienie powstałe z fragmentu błony naczyniowej. Zadaniem tego narządu jest akomodacja soczewki (poprzez ruchy mięśnia rzęskowego), pozwalająca uzyskać ostry obraz przedmiotów, oraz produkcja cieczy wodnistej - płynu krążącego w komo-

UKŁAD NERWOWY / 51
naszej woli. W świetle przyćmionym źrenica rozszerza się. Stan podniecenia, strachu oraz przyjmowanie niektórych farmaceutyków również powodują zmianę średnicy źrenicy. Tuż za tęczówką położona jest miękka, elastyczna, przezroczysta soczewka. Jest to stosunkowo mało istotny narząd, gdyż większość promieni ulega skupieniu już wcześniej - na rogówce. Za soczewką znajduje się główna, wewnętrzna komora oka. Wypełniona jest substancją - zwaną ciałem szklistym - mającą galaretowatą konsystencję, która sprawia, że pod palcami oko zdaje się być twarde i gumowate. Przez środek oka przebiega kanał ciała szklistego - pozostałość przewodu, którym prowadziła tętnica w czasie rozwoju płodowego. Wewnętrzna krzywizna gałki w części ciągnącej się ku tyłowi jest wyścielona światłoczułą powłoką zwaną siatkówką. W istocie tworzą ją dwa typy komórek światłoczułych, ze względu na swój kształt noszące nazwę pręcików i czopków. Pręciki są wrażliwe na światło o niskiej intensywności i nie posiadają zdolności interpretacji barw, które są odczytywane tylko przez czopki. Te ostatnie są również odpowiedzialne za czytelność obrazu. Ich największa koncentracja występuje w tylnej części oka zwanej doł-

Budowa oka

Ciało szkliste i siatkówka

- Naczynia krwionośne siatkówki

Komora wewnętrzna

Nerw wzrokowy

Dołek środkowy

Żyta środkowa siatkówki Tętnica środkowa siatkówki

U góry: Przekrój pionowy przez gałkę oczną człowieka z ukazaniem nerwu wzrokowego. Powyżej: Powiększona fotografia tarczy nerwu wzrokowego - miejsca wychodzenia z siatkówki nerwu wzrokowego.

Tarcza nerwu wzrokowego

Ukrwienie błony naczyniowej

• Naczyniówka

Tęczówka

ri

- Siatkówka

Po prawej: Przekrój przez gałkę oczną (przy ..odwiniętej" do tyłu twardówce) ukazuje naczynia krwionośne naczyniówki.

rach oka pomiędzy soczewką a wewnętrzną powierzchnią rogówki. Do ciała rzęskowego przyczepiony jest trzeci wyspecjalizowany narząd - tęczówka, tworząca ścianę przednią komory tylnej. Jest to część oka, której zabarwienie stanowi o kolorze oczu. Funkcjonuje na zasadzie przysłony w aparacie fotograficznym: jej włókna mięśniowe rozszerzają lub zwężają źrenicę, decydując o ilości i intensywności światła docierającego do siatkówki. Jeśli na siatkówkę padnie zbyt silne światło, źrenica zwęża się niezależnie od

Rogówka

Źrenica

Nerw wzrokowy

Twardówka Siatka tętnic i żył naczyniówki

52 / UKŁAD NERWOWY O s t r o ś ć widzenia
Soczewka Rogówkd

Mechanizm widzenia

Mięsień rzęskowy Obwódka rzęskowa

Obraz na siatkówce

Obraz na siatkówce oka lewego

Obraz na siatkówce oka prawego

Powyżej: Promienie światła odbite od przedmiotu umieszczonego blisko oka rozchodzą się pod dużym kątem, więc powierzchnia soczewki wysklepia się (u góry), by łatwiej było je skupić. Promienie biegnące od dalszego przedmiotu są prawie równoległe i ich skupienie wymaga mniejszej pracy soczewki (powyżej). kiem środkowym, który leży w obrębie tzw. plamki. Jest to też miejsce ogniskowania przez soczewkę najostrzejszych obrazów, a zatem obszar najlepszego widzenia. W partiach otaczających dołek środkowy siatkówka również odbiera ostre obrazy, jednak im bliżej jej krańców, tym bardziej mamy do czynienia z tzw. widzeniem obwodowym, polegającym na tym, że przedmioty znajdujące się na obrzeżach postrzegamy połowicznie. Widzenie środkowe i obwodowe łącznie dają kompletny obraz świata zewnętrznego. Nerw wzrokowy Każda światłoczuła komórka w siatkówce jest połączona za pomocą nerwu z mózgiem, gdzie informacje o wzorach, kolorach i kształtach są przetwarzane. Wszystkie włókna nerwowe zbiegają się w tyle oka i tworzą jeden główny „kabel", czyli Po prawej: Pola widzenia oka lewego i prawego nieznacznie się różnią. Każde z nich jest podzielone na połowę prawą i lewą. Kiedy promienie światła padają na siatkówki oczu, połowy zamieniają się stronami, a obraz zostaje odwrócony. Następnie wędrują wzdłuż nerwu wzrokowego do skrzyżowania nerwów wzrokowych. Wszystkie informacje pochodzące z bocznej połowy pola widzenia każdego oka są przekazywane wzdłuż dróg wzrokowych poprzez ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokową do okolicy wzrokowej kory mózgowej po tej samej stronie. Później obrazy nakładają się na siebie i zostają zinterpretowane przez mózg.
Ski/v/ov\..irnr nerwów wzrokowych

— — Ciało kolankowarai.boczr1

mózgowej

UKŁAD NERWOWY/53
Po prawej: Gałkę oczną porusza sześć głównych mięśni. Mięsień (a) obraca ją od nosa w kierunku do boku; (b) w kierunku do nosa; (c) obraca ją w górę, a (d) w dół; (e) porusza oko w dół i na zewnątrz, a (f) w górę i na zewnątrz. nerw wzrokowy. Biegnie on od gałki oczon od gałki ocznej poprzez tunel kostny w czaszce i wyłania się wewnątrz czaszki tuż pod mózgowiem, w okolicach przysadki mózgowej. Tu dołącza do niego drugi nerw wzrokowy. Nerwy z obu stron krzyżują się następnie z sobą, przez co część informacji z lewego oka przechodzi do prawej połowy mózgu i odwrotnie. Nerwy od skroniowej strony siatkówki nie krzyżują się i pozostają po tej samej stronie mózgu, podczas gdy włókna od tej strony oka, która ,,widzi" najwięcej, biegną do przeciwnych stron mózgu. Nerw wzrokowy to nic innego jak wiązka włókien nerwowych przenoszących niewielkie impulsy elektryczne po cieniutkich kablach, izolowanych osłonką mielinową. W środku głównego kabla biegnie grubsza tętnica, ciągnąca się przez całą jego długość. Nosi nazwę tętnicy środkowej siatkówki. Dochodzi do tylnej strony oka, po czym rozgałęzia się, pokrywając całą powierzchnię siatkówki coraz drobniejszymi naczyniami. Odpowiadająca jej żyła środkowa siatkówki wstępuje do nerwu wzrokowego i dołącza do tętnicy, zebrawszy uprzednio krew z siatkówki. Nerwy opuszczające siatkówkę należą do typu czuciowych. W przeciwieństwie do ruchowch, nerwy wzrokowe po drodze do mózgu tworzą więcej niż jedno przełączenie. Pierwsze z nich leży zaraz za miejscem wymiany informacji, zwanym skrzyżowaniem nerwów wzrokowych i ulokowanym w pobliżu przysadki mózgowej. Tuż za punktem skrzyżowania znajduje się pierwsze przełączenie, rodzaj „stacji komórkowej", zwane ciałem kolankowym bocznym. Impulsy z prawej i lewej strony są stąd częściowo ponownie przekazywane z jednej strony na drugą.

Ruchy gałki ocznej

J
Funkcja tego przełączenia wiąże się z reakcjami odruchowymi źrenicy. Od ciała kolankowego bocznego włókna nerwowe rozchodzą się wachlarzowato po obu stronach i wokół płata skroniowego, tworząc promienistość wzrokową. Potem lekko zakręcają i spotykają się, by przejść przez punkt głównej wymiany - torebkę wewnętrzną, gdzie dochodzi do koncentracji wszelkich informacji czuciowych i ruchowych, dotyczących wszystkich części ciała. Stamtąd nerwy zdążają ku tylnej stronie mózgowia do okolicy wzrokowej kory mózgowej.

% \
• V
Poniżej: Najczęściej spotykaną przyczyną krótkowzroczności (1) jest wydłużenie gałki ocznej w poziomie, w wyniku czego promienie światła po załamaniu rzucają obraz przed siatkówką. Wadę koryguje się soczewką wklęsłą. W przypadku nadwzroczności (zwanej potocznie dalekowzrocznością) gałka oczna jest zbyt „krótka", tak że obraz powstaje poza nią. Soczewka wypukła pozwala ogniskować promienie na siatkówce. (Obraz odwrócony powstały na siatkówce zostaje zinterpretowany przez mózg jako prosty.)

Krótkowzroczność

Nadwzroczność

Ucho
Ucho nie tylko służy nam jako narząd zmysłu słuchu, ale również jako narząd równowagi. Jest to organ niezwykle złożony, dzielący się na trzy zasadnicze części: ucho zewnętrzne, zbierające dźwięki jak antena radaru; ucho środkowe z przypominającymi mechanizm dźwigniowy kosteczkami słuchowymi, które wzmacniają odbierane dźwięki; ucho wewnętrzne, przetwarzające drgania akustyczne w impulsy elektryczne oraz ustalające aktualną pozycję głowy. Otrzymane bodźce są przekazywane do mózgu za pośrednictwem pary biegnących równolegle nerwów: przedsionkowego i ślimakowego - pierwszy z nich jest odpowiedzialny za zmysł równowagi, drugi zaś za dźwięki. Funkcja ucha zewnętrznego i środkowego ma związek głównie ze słuchem, natomiast elementy struktury ucha wewnętrznego interpretujące pozycję głowy i odczytujące dźwięki są od siebie odseparowane, mimo że znajdują się razem w jednym narządzie. To, co słyszymy, to fale akustyczne wytwarzane przez drgania cząsteczek powietrza. Wielkość i natężenie fal decyduje o głośności dźwięków, mierzonej w decybelach (dB). Ilość drgań lub cykli przypadających na sekundę to częstotliwość dźwięku: im więcej wibracji, tym wyższy dźwięk. Częstotliwość wyraża się w cyklach na sekundę lub hercach (Hz). Zakres dźwięków słyszanych przez osoby młode zamyka się w przedziale od 20 do 20000 Hz, chociaż ucho najbardziej jest wyczulone na dźwięki mieszczące się w środkowej części przedziału, tj. od 500 do 4 000 Hz. Zdolność słyszenia wysokich dźwięków słabnie z wiekiem lub w następstwie długiego przebywania w ponadnormatywnym hałasie. W celu pomiaru utraty słuchu zostały opracowane międzynarodowe normy poziomu słuchu. Indywidualny poziom słuchu to wyrażona w decybelach różnica między najsłabszym słyszanym pojedynczym dźwiękiem a tonem standardowym wytwarzanym w specjalnym urządzeniu zwanym audiometrem.

Słuch

Ucho spełnia rolę odbiornika (ucho zewnętrzne), wzmacniacza (ucho środkowe) oraz przekaźnika (ucho wewnętrzne). Odbiornik stanowi mięsista część ucha małżowina. W jej środku znajduje się przewód słuchowy zewnętrzny prowadzący do błony bębenkowej. Ze ścian przewodu wydzielana jest woskowina - substancja mająca za zadanie zapobiegać wysuszeniu i łuszczeniu się skóry. Wzmacniacz tworzy system dźwigienek z trzech kosteczek słuchowych. W ich skład wchodzą: młoteczek, przyczepiony do błony bębenkowej, strzemiączko, połączone z uchem wewnętrznym, oraz kowadełko, niewielka kosteczka służąca jako łącznik pomiędzy pozostałymi dwoma. Cały mechanizm wzmacnia drgania błony bębenkowej dwudziestokrotnie. Od jamy bębenkowej do jamy gardła prowadzi trąbka słuchowa, zwana trąbką W odpowiedzi na drgania śródchtonki i blaszki podstawnej włosowate receptory wysyłają informacje do mózgu za pośrednictwem pobliskiego nerwu.

Budowa ucha
Ucho zewnętrzne _L Ucho środkowe Ucho wewnętrzne

X

Okienko ślimaka

Ucho zewnętrzne odbiera dźwięki, ucho środkowe je wzmacnia, zaś ucho wewnętrzne przesyła impulsy do mózgu.

Trąbka słuchowa (Eustachiusza) \

Narząd ślimakowy (Cortiego) z zakończeniami nerwów słuchowych

UKŁAD NERWOWY / 55 Ułożenie i budowa wyrostków sutkowatych
Po lewej: Wyrostki sutkowate to twory kostne lezące za uchem. Połączone są z uchem środkowym i przypuszcza się, że pomagają utrzymać głowę w pozycji równowagi na szyi. Eustachiusza, której wylot znajduje się za nozdrzami tylnymi i która ma za zadanie wyrównanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. Jej działanie możemy zaobserwować, np. zjeżdżając gwałtownie windą: przytkanie uszu jest spowodowane niewielkimi ruchami błony bębenkowej, wywołanymi zmianami ciśnienia w uchu środkowym. Część przekaźnikowa ucha jest bardziej skomplikowana. Narząd słuchu i równowagi tworzą wspólną jamę wypełnioną płynem, przekazującym od ucha środkowego do receptora słuchu zmiany ciśnienia wywieranego przez fale dźwiękowe. Część słuchowa jest ulokowana w jednym końcu jamy i tworzy zwinięty twór przypominający wyglądem muszlę ślimaka. Na całej długości ślimaka ciągnie się cienka błona - blaszka podstawna, doprowadzająca tysiące maleńkich włókienek nerwowych do nerwu ślimakowego. Fale dźwiękowe dochodzące przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają błonę bębenkową w drgania. Wibracje te są przenoszone przez kosteczki słuchowe, które wzmacniają ciśnienie fal akustycznych i przekazują drgania okienku owalnemu przesłaniającemu wejście do ucha wewnętrznego. Równoczesne, pulsujące ruchy błony zamykającej okienko okrągłe wyrównują ciśnienie wewnątrz ucha wewnętrznego. Fale powstałe w płynie (przychłonce) przenoszą się na schody przedsionka i dalej na schody bębenka, wprawiając w wibracje rozdzielającą je blaszkę podstawna. Błona ta jest wyposażona we włosowate komórki rzęsate (słuchowe), stanowiące zasadniczą część narządu ślimakowego (Cortiego); wzbudzają one impulsy nerwowe, zmierzające nerwem ślimakowym do mózgu.

Młoteczek ucha środkowego

Komórki sutkowe (powietrzne)

Błona bębenkowa Gardło Trąbka Eustachiusza Kosteczki słuchowe

Młoteczek

Strzemiaczko

Ślimak

Słyszenie dźwięków

Kowadełko

Fale akustyczne Schody bębenka Błona bębenkowa Schody przedsionka Włoski komórek receptorowych

Okienko ślimaka

_

56/UKŁAD NERWOWY Utrzymanie równowagi ciata
Przewody półkoliste

Podczas ruchów ciała płyn śródchłonkowy wypełniający kanały półkoliste powoduje uginanie się włosków komórek nerwowych w masie galaretowatej. Włoski te łączą się z nerwem przedsionkowym, który ostrzega mózg o konieczności przywrócenia ciału równowagi.

Płyn

srodchlfllowy

jąc im pochylenie ciała w przód i powrót do stanu równowagi. Cała operacja przebiega odwrotnie w przypadku, gdy np. dziecko zachwieje się do tyłu na krześle. Rozpoczynanie i kończenie ruchu Od łagiewki odchodzą trzy przewody półkoliste wypełnione cieczą. U podstawy każdego z nich znajduje się owalna galaretowata bańka. W bańkach są ukryte zakończenia włosków zmysłowych, które uginają się w rezultacie poruszenia głową i ruchów płynu w przewodach. Przewody półkoliste odbierają informacje o tym, kiedy głowa rozpoczyna i zaprzestaje wykonywania ruchów, co ma szczególne znaczenie w przypadku drobnych, szybkich ruchów. Kiedy głowa zaczyna się poruszać w jedną stronę, płyn w przewodach pozostaje z reguły nieruchomy, napierając jedynie na włoski zmysłowe, które wysyłają do mózgu sygnał do rozpoczęcia działań. Kiedy jednak głowa przestaje się ruszać, zwłaszcza gdy zatrzymuje się po kilkakrotnych obrotach, płyn faluje wewnątrz przewodów półkolistych jeszcze przez niemal minutę lub dłużej, wywołując zawroty głowy. Ośrodek kontroli Obszarem mózgowia w największym stopniu odpowiedzialnym za czynności mięśni zmierzające do utrzymania równowagi ciała jest móżdżek. Niepoślednią rolę odgrywają tu również oczy, gdyż dostarczają istotnych informacji o fizycznej relacji pomiędzy ciałem a otoczeniem. Kiedy głowa zaczyna poruszać się np. w lewo, ruch płynu w przewodach półkolistych powoduje skierowanie wzroku w prawo. Mechanizm równowagi sprawia, że oczy następnie wracają w lewą stronę, by zająć pozycję stosowną do pozycji głowy. Taki ruch oczu tłumaczy częściowo, dlaczego wielu ludzi ma mdłości przy próbach czytania podczas podróży środkami lokomocji, np. autobusem lub samochodem. Czytanie przeciwstawia się owym naturalnym ruchom oczu, co prowokuje napady nudności i wymioty, określane jako choroba lokomocyjna. Uczenie się równowagi Jest to długi proces, zabierający prawie dwa pierwsze lata życia i jeszcze kolejny rok potrzebny do dokładnego opanowania sztuki stania na jednej nodze. Zanim osiągniemy doskonałą równowagę, zarówno mózg, jak i mięśnie muszą być tak rozwinięte, by zapewnić właściwą siłę i koordynację ruchów.

Ucho wewnętrzne

Trąbka słuchowa (Eustachiusza)

Zmiany wysokości lub głośności dźwięków są wychwytywane przez drobne komórki rzęskowe rozmieszczone na blaszce podstawnej dzięki temu, że ciśnienie fal akustycznych jest przekazywane przez śródchłonkę przepływającą tam i z powrotem przez ślimak. Impulsy płynące nerwem ślimakowym dochodzą do wyspecjalizowanego obszaru kory mózgowej zwanego ośrodkiem słuchowym. Sposób, w jaki fale akustyczne są kodowane jako impulsy elektryczne, a następnie dekodowane, nie jest w pełni wyjaśniony. Obecnie obowiązująca teoria głosi, że komórki narządu Cortiego dokonują pomiaru ciśnienia fal w śródchłonce i zamieniają je w bodźce elektryczne. Nie można też mieć pewności co do tego, jak ucho rozróżnia wysokość dźwięków od ich głośności. Zmysł równowagi Ucho, jako narząd równowagi, jest odpowiedzialne za nieustanną kontrolę pozycji i ruchów głowy. Prawidłowa kontrola dokładnego położenia głowy gwarantuje utrzymanie ciała człowieka w stanie równowagi. Delikatne narządy równowagi, dobrze chronione przez kości czaszki, leżą w najgłębszej części ucha, adekwatnie nazwanej uchem wewnętrznym. Znajduje się tam labirynt rurek wypełnionych płynem, każda na innym poziomie i w in-

nej płaszczyźnie. Spośród wszystkich struktur trzy są związane ze zmysłem równowagi: łagiewka, woreczek i przewody półkoliste. Łagiewka i woreczek służą jako detektor położenia głowy. Powierzchnie obu tych jam są wyścielone warstwą komórek, pokrytych galaretowatą substancją, noszącą miano błony kamyczkowej ze względu na osadzone w niej drobne kamyczki błędnikowe - skupienia kryształów związków wapnia. Gdy ciało znajduje się w pozycji pionowej, pod wpływem przyciągania ziemskiego kamyczki naciskają na włoski komórek nerwowych w substancji galaretowatej. Włoski wysyłają wówczas do mózgu impulsy nerwowe z wiadomością „pozycja pionowa". Kiedy pochylimy głowę w przód, w tył lub w bok, kamyczki napierają na włoski, zginając je w innym kierunku. W tym momencie zostaje wysłana inna informacja do mózgu, który, w miarę konieczności, może wysłać rozkaz mięśniom, by odpowiednio dopasowały pozycję całego ciała. Łagiewka pracuje również wtedy, gdy ciało porusza się do przodu lub do tyłu. Jeśli np. dziecko zaczyna biec, siła bezwładności odrzuca kamyczki w tył, jak gdyby przy upadku do przodu. Z chwilą, gdy taka informacja dotrze do mózgu, wysyła on sygnał do mięśni, nakazu-

LJ

Receptory węchowe i smakowe
'owonienie jest chyba najstarszym, a zarazem najmniej poznanym z naszych pięciu zmysłów. Podczas ewolucji zachowało bołączenie z tą częścią mózgu, która wyspecjalizowała się jako sortownia naszych Reakcji emocjonalnych, ściśle wiążąca zapachy obiektów z przeżyciami. Zmysł węchu odgrywa również kluczor ą rolę w odbieraniu podniet płciowych, ociaż w wyniku ewolucji człowieka ta je;o rola została znacznie osłabiona. Obecie powonienie spełnia funkcję systemu osItrzegawczego i ośrodka informacji: ostrzega nas o niebezpieczeństwie i gromadzi :enne wiadomości o otaczającym świecie. Nie zawsze jesteśmy świadomi bliskich iwiązków powonienia ze zmysłem smam. Dopiero przy przeziębieniach odkrywamy, że nie tylko przestajemy wyczuwać tapachy, ale również zanika zdolność odbierania wrażeń smakowych. 'owonienie 'odobnie jak w przypadku wielu innych larządów, aparat węchowy jest parzysty, >rzy czym jeden jego obwód działa niezaeżnie od drugiego. Komórki odbierające podniety zapa;howe są umieszczone na sklepieniu jamy losowej, tuż pod płatami czołowymi móz;owia. Obszar ten, zwany okolicą węchovą, jest gęsto zapełniony milionami maleńtich komórek węchowych. Każda z nich wsiada około tuzina włosków wnikająsych w warstwę błony śluzowej. Błona ślu:owa dba, by były stale wilgotne, i działa ako pułapka na substancje zapachowe. Rzęski zwiększają efektywną powierzchlię komórki węchowej, a co za tym idzie również naszą wrażliwość na zapachy. Nie wiadomo dokładnie, jak to się izieje, że śladowe ilości substancji chemiczrych wywołujące wrażenie zapachu pomdzają do czynności komórki węchowe. Jważa się jednak, iż cząsteczki tych subitancji rozpuszczają się w śluzie błony, wzyklejają do włosków węchowych, a naitępnie powodują, że komórki wytwarzaą impulsy elektryczne. i Włókna nerwu węchowego biegną jako pici węchowe i przenoszą impulsy poprzez otworki w kości sitowej do dwóch ppuszek węchowych w mózgowiu, gdzie sgromadzone informacje są przetwarzane przesyłane do kory mózgowej przez skomplikowany system drogi węchowej. N korze impulsy zostają odczytane i fakt stnienia zapachu dociera do naszej świalomości. Dokładny mechanizm molekularny rząIZTY powonieniem jest właściwie nieznaly. Podobnie jak zagadką pozostaje to, y jaki sposób komórki receptorowe potraią wychwycić tysiące różnych woni i wyzuć minimalne różnice pomiędzy nimi. o to jest zapach Vby posiadać zapach, substancje muszą vydzielać cząsteczki związków chemicznych, z których się składają. Generalnie rzecz biorąc, są to substancje złożone. Proste substancje chemiczne - np. sól są bezwonne lub mają słaby zapach. Dopiero gdy cząsteczki substancji unoszą się w powietrzu w formie lotnej, można je wciągnąć w głąb nozdrzy, by osiadły w śluzie otaczającym rzęski. Znalazłszy się tam, cząsteczki muszą się rozpuścić, by aparat węchowy mógł stwierdzić ich obecność. Związki chemiczne łatwo ulatniające się - np. benzyna - są postrzegane zazwyczaj jako silnie wonne, ponieważ do komórek węchowych docierają w dużych stężeniach. Silniej pachną również ciała mokre. W miarę parowania woda unosi wraz Substancje lotne rozpuszczają się w śluzie otaczającym włoski komórek węchowych. Dochodzi wówczas do reakcji chemicznej pobudzającej komórki węchowe do generowania impulsów elektrycznych. Bodźce przechodzą włóknami nerwowymi przez kość sitową do opuszki węchowej. Tu następuje przetwarzanie informacji, która następnie jest przekazywana po złożonych obwodach drogi węchowej do kory mózgowej. W tym momencie zapach dochodzi do naszej świadomości.

UKŁAD NERWOWY / 57

Powonienie

Substancja lotna (zapach) Błona stttzowa pokrywająca całą jam notową 3kolica węchowa kory mózgowej

Okolica węchowa

Opuszka węchowa

Nerw węchowy Pasmo węchowe

Komórki węchowe (receptory zmysłowe)

Komórki nabłonkowe Włoski węchowe

58 / UKŁAD NERWOWY
z sobą ich cząsteczki. Perfumy są celowo robione jako związki złożone, aby ułatwić ulatnianie. Zapach, emocje i pamięć Część mózgu analizująca bodźce nadsyłane z komórek odbiorczych w nosie jest ściśle powiązana z układem rąbkowym (limbicznym), czyli tym obszarem mózgowia, którego domeną są emocje, nastroje i pamięć. Związek między tymi organami wyjaśnia, dlaczego zapachom nadaje się często znaczenie emocjonalne. Zapach wiosennego deszczu wprawia ludzi w dobry nastrój i wzbudza w nich energię; może również przywoływać przyjemne wspomnienia. Woń świeżo upieczonego ciasta może wywoływać nagłe uczucie głodu, natomiast perfum - wprawiać w stan oczekiwania na doznania seksualne. Odwrotnie z zapachami nieprzyjemnymi, np. zgniłych jaj, które działają odpychająco, a nawet wywołują mdłości. Są jednak wyjątki. Szczególnie ostre zapachy wielu gatunków serów pleśniowych wabią ich zagorzałych wielbicieli: im bardziej ser czuć, tym większą stanowi atrakcję. Niektóre zapachy powodują natłok wspomnień dawno zapomnianych okoliczności i sytuacji. Dzieje się tak dlatego, iż ludzie przejawiają naturalną skłonność do pamiętania rzeczy, które miały specjalne znaczenie emocjonalne, jako że obszary mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie wspomnień i ich przywoływanie są jednocześnie zespolone z układem rąbkowym, który z kolei komunikuje się z węchowymi ośrodkami mózgowymi. Smak Zmysł smaku to najprymitywiejszy ze zmysłów. Jest bardzo ograniczony pod względem zakresu doznań i wszechstronności, a ponadto daje nam mniej informacji na temat otoczenia niż pozostałe zmysły. W istocie wyłączną funkcją tego zmysłu jest selekcja pożywienia i delektowanie się nim, w czym jest dodatkowo wspomagany przez bardziej wrażliwy zmysł powonienia. Powonienie dodaje kolorytu czterem podstawowym smakom rozróżnianym przez nasze kubki smakowe. W efekcie utrata zdolności czucia smaku - bez względu na przyczynę -jest mniej dotkliwa niż utrata węchu. Kubki smakowe Podobnie jak w przypadku powonienia, doznania smakowe są wywoływane przez substancje chemiczne zawarte w pożywieniu i napojach. Ich cząsteczki są wychwytywane w jamie ustnej i zamieniane na impulsy nerwowe przesyłane za pośrednictwem nerwów do mózgu, gdzie zostają zdekodowane. Sercem tego mechanizmu są kubki smakowe. Cała powierzchnia języka jest gęsto usiana drobnymi naroślami zwanymi brodawkami. Wewnątrz nich kryją się kubki smakowe. Człowiek dorosły ma około 9000 kubków, głównie na górnej powierzchni języka, lecz również na podniebieniu, a nawet w gardle. Każdy kubek jest zbudowany z grupy komórek receptorowych, zaopatrzonych w mnóstwo cienkich, włoskowatych wypustek - włosków smakowych - wystających na powierzchnię języka poprzez otwory smakowe w brodawkach. U podstawy komórka smakowa łączy się z siatką włókien nerwowych. Ze względu na ogromną liczbę wzajemnych połączeń pomiędzy włóknami nerwowymi a komórkami nabłonka siatka jest istną gmatwaniną nerwów. Dwie różne wiązki nerwów tworzące nerw twarzowy i nerw językowo-gardłowy przekazują impulsy do mózgu. Kubki smakowe odbierają jedynie cztery podstawowe smaki: słony, kwaśny, słodki i gorzki. Kubki wyczuwające dany rodzaj smaku mają swoje miejsce: kubki odczuwające smak słodki są ulokowane na szczycie języka, natomiast kubki odbierające smak słony, kwaśny i gorzki położone są kolejno w kierunku nasady języka. Choć dokładnie nie wiadomo, w jaki sposób kubki smakowe reagują na związki chemiczne w pożywieniu i jak inicjują bodźce nerwowe, jedno jest pewne: aby wyczuć te substancje, muszą one być w stanie płynnym. Sucha żywność stanowi nikłą podnietę smakową, a silniejsze doznania wywołuje dopiero po rozpuszczeniu się w ślinie. Dziś powszechne jest przekonanie, że związki chemiczne zawarte w jedzeniu powodują zmiany potencjału elektrycznego na powierzchni komórek receptorowych, co z kolei prowadzi do generowania impulsów elektrycznych w włóknach nerwowych. Analiza smaku Oba nerwy przenoszące bodźce smakowe od języka (nerw twarzowy oraz językowo-gardłowy) kierują się najpierw ku wyspecjalizowanym komórkom w pniu mózgu. Obszar ten stanowi zarazem pierwszy przystanek dla innych doznań nadchodzących z jamy ustnej. Po wstępnym przetworzeniu w ośrodku pnia impulsy smakowe zostają przekazane drugą wiązką włókien nerwowych na przeciwną stronę pnia i wstępują do wzgórza. Tutaj dochodzi do kolejnego „przekazu" polegającego na dalszej analizie bodźców, następnie zaś informacja zostaje podana do tej części kory mózgowej, która bierze udział w świadomym postrzeganiu doznań smakowych. Kora zajmuje się jednocześnie innymi wrażeniami zmysłowymi dochodzącymi z języka - takimi jak faktura czy temperatura. Wrażenia te prawdopodobnie ulegają integracji z podstawowymi doznaniami smakowymi, stając się źródłem niezwykle subtelnych doznań, doświadczanych podczas spożywania posiłków. Rezultaty tej analizy, przeprowadzanej w dolnej partii płata ciemieniowego, są modyfikowane przez bodźce węchowe i analizowane w sąsiednim płacie skronio-

Zmysl smaku
Migdalki podniebienny i językowy Nagłośnia

Kwaśny

— Różne typy brodawek

Słony

Słodki Każda brodawka zawiera sto do dwustu kubków smakowych

Brodawki na jęzku zwiększają powierzchnię kontaktową z pokarmem. Z wyjątkiem brodawek umieszczonych centralnie, zawierają liczne kubki smakowe. Kubki z kolei posiadają receptory smakowe rozmieszczone tak, by różne obszary języka były wrażliwe na poszczególne typy smaków: słodki, słony, kwaśny i gorzki.

wym. Większość niuansów odczuć smakowych jest pochodną wrażeń zapachowych. W porównianiu z innmi doznaniami zmysłowymi (zwłaszcza węchu) nasz zmysł smaku nie jest szczególnie wrażliwy. Obliczono, że aby rozpoznać smak substancji w jamie ustnej, komórki receptorowe potrzebują jej 25 000 razy więcej, niż aby wyczuć jej zapach. Mimo to kombinacja czterech typów kubków smakowych reagujących na podstawowe smaki: słodki, kwaśny, słony i gorzki zapewnia odbieranie szerokiej gamy wrażeń. Analiza w mózgu polega bowiem na określeniu względnej mocy smaków podstawowych. Niektóre z silniejszych smaków, np. ostry smak potraw pikantnych, powstają w wyniku podrażnienia językowych zakończeń nerwów bólowych.

UKŁAD NERWOWY / 59
Przekrój poprzeczny przez język •*Brodawki

Rowek okalający brodawkę wypełnia się śliną

Kubek smakowy Kubki smakowe pobudzone przez rozpuszczone cząsteczki pożywienia

Gdybyśmy utracili zmysł powonienia, zniknęłyby również wszelkie doznania smakowe. Ostrygi, podczas spożywania których zapach jest absolutnie niezbędny, by w pełni docenić ich walory, okazałyby się mdłe i praktycznie bez smaku.

Receptory
Owinięte wokół podstawy cienkich włosków skórnych leżą wolne zakończenia nerwowe, które reagują na każde pobudzenie włosa. Owe receptory dotykowe pod względem struktury są najmniej skomplikowane ze wszystkich komórek odbiorczych. Jeśli działanie bodźca przedłuża się, przestają wkrótce reagować. Receptory występujące w większych ilościach w partiach skóry bezwłosowej, np. na opuszkach palców lub na wargach, mają postać maleńkich krążków. Osadzenie włókien nerwowych wewnątrz krążków spowalnia reakcję na nacisk i powoduje nieprzerwane wytwarzanie impulsów, gdy nacisk się utrzymuje. Inne, bardziej złożone pod względem budowy receptory, są utworzone z wielu błon okręconych „na cebulkę" wokół zakończeń nerwowych i są wrażliwe na bardziej długotrwały nacisk. Ponadto rodzaj informacji wysyłanej przez nie do układu nerwowego zmienia się na ogół pod wpływem temperatury, w jakiej działają. Tłumaczy to, dlaczego nasz zmysł dotyku zdaje się być nieco przytępiony w niskiej temperaturze. Szlaki nerwowe Niektóre z włókien czucia somatycznego wchodzą do rdzenia kręgowego i nie zatrzymując się, zmierzają wprost do pnia mózgu. Sterują głównie doznaniami wywołanymi bodźcami mechanicznymi, zwłaszszcza posiadającymi konkretny punkt nacisku. Stąd też konieczność wysyłania informacji bezpośrednio do wyższych ośrodków mózgowych, by wrażenia miejscowe zostały oszacowane bez ingerencji analizatorów rdzenia kręgowego. Inne włókna nerwowe - przynoszące informacje o bardziej rozsianych bodźcach dotykowych - wchodzą do istoty szarej rdzenia kręgowego i tam napotykają na siatkę komórek analizujących wstępnie nadesłane informacje. Jest to ten sam obszar, który otrzymuje impulsy od receptorów bólu w skórze i innych organach. Spotkanie się w rdzeniu kręgowym bodźców bólowych i czucia somatycznego pozwala na scalenie tych dwóch doznań. Analiza w rdzeniu kręgowym polega na filtrowaniu wrażeń, które następnie są wysyłane w górę do mózgu. Istota szara rdzenia kręgowego służy tutaj jako układ bramkujący, tłumiący bodźce bólu za pośrednictwem nadciągających do rdzenia niektórych typów impulsów dotykowych, zapobiegając w ten sposób przedostaniu się nadmiernej ilości bodźców bólowych do ośrodków bólu. W ten sposób drogi dotykowe prowadzące do mózgu zostają podzielone na dwa strumienie: jeden, który idzie praktycznie wprost do pnia mózgu, oraz drugi, który zostaje wstępnie przeanalizowany przez komórki rdzenia kręgowego. Dzięki temu człowiek zachowuje zdolność po-

dotykowe
strzegania niewielkich nawet różnic między doznaniami dotykowymi. Możemy więc precyzyjnie określić wielkość nacisku i położenie jego przyczyny. Jeżeli jednak bodziec mechaniczny jest zbyt wielki lub zbyt gwałtowny, za sprawą połączenia w rdzeniu kręgowym zostają „włączone" analizatory bólu. Sortownia wrażeń zmysłowych Bez względu na to, czy doznania czuciowe nadchodzą ze skóry drogą bezpośrednią, czy też po analizie wstępnej z rdzenia kręgowego, ostatecznie kończą swą drogę w zbitym skupisku istoty szarej wzgórza, gdzie strzępy informacji z różnego typu receptorów skórnych zostają zebrane i skoordynowane. Pozwala to wyższym ośrodkom kory mózgowej na stworzenie zintegrowanego obrazu doznań czuciowych, których zaczynamy być wówczas
Plat ciemieniowy Kora mózgowa

świadomi. Surowe dane ze wzgórza podlegają projekcji na wąski pasek przedniej części płata ciemieniowego. To pierwszorzędowe pole czuciowe kory mózgowej przetwarza informacje, następnie zaś przekazuje je do pól drugoi trzeciorzędowych. W kolejnych polach projekcyjnych powstaje pełny obraz miejsca, rodzaju i znaczenia wrażenia czuciowego, jakim go postrzegamy. Obraz zostaje następnie skorelowany ze wspomnieniami wrażeń z przeszłości, jak również zintegrowany z bodźcami wzrokowymi i słuchowymi. Wrażenia dotykowe - nie mniej istotne - są na tym etapie skoordynowane z czuciem głębokim, czyli postrzeganą pozycją kończyn, stawów oraz palców; jest to niezwykle ważne, ponieważ pozwala nam określić rozmiary i kształty przedmiotów, a także je rozróżniać. Receptory dotykowe w skórze przesyłają impulsy do kory mózgowej dwoma drogami w rdzeniu kręgowym: jedna przekazuje wrażenia dotykowe miejscowe, druga przenosi informacje o bardziej rozsianych (rozproszonych) bodźcach dotykowych.

Szlak bezpośredni bodźca precyzyjnego czucia dotyku

Pośrednia droga czucia rozproszonego i bólu

Wlokna czucia ból i dotyku spotykają, się-analiza wrażeń

Rdzeń kręgowy

Ciałko Paciniego (nacisk ciągły)

Wolne zakończenia nerwowe (lekki dotyk i ból)

Mowa
Mowa to jedna z najbardziej złożonych i delikatnych operacji dokonywanych przez ciało na nasze polecenie. Całością mowy - mówieniem i rozumieniem - steruje mózg. To w korze mózgowej istnieją tzw. ośrodki mowy, gdzie słowa zostają odszyfrowane, a wychodzące sygnały i instrukcje kierują się do setek mięśni w krtani, gardle i jamie ustnej, które biorą udział w tworzeniu wypowiedzi. Cały układ oddechowy i konstrukcja mięśniowa od podbrzusza aż po nos odgrywają mniejszą lub większą rolę w artykulacji dźwięków mowy. Najważniejszymi organami są krtań, język, wargi oraz podniebienie miękkie. Krtań człowieka jest skrzynią głosową wyposażoną w struny, które wprawione w drgania wytwarzają głoski. Krtań jest organem niezwykle delikatnym. Pełni również mniej skomplikowaną funkcję - jest zaworem broniącym wstępu do płuc. Podczas jedzenia lub picia krtań szczelnie się zamyka, powodując, że pożywienie i napoje ześlizgują się w głąb przełyku wiodącego wprost do żołądka. Gdy istnieje potrzeba wykonania wdechu lub wydechu, krtań, rzecz jasna, z powrotem się otwiera. Krtań jest umiejscowiona mniej więcej w środkowej części szyi na szczycie tchawicy. Leży do przodu od części krtaniowej gardła. Zbudowana jest z 3 chrząstek nieparzystych i 3 parzystych. W jej górnej części znajduje się nagłośnia - miękka „klapa" opadająca w dół w celu zamknięcia wejścia do krtani - otworu łączącego dolną część jamy gardła z jamą krtani. Czynności nagłośni są automatycznie sterowane przez mózg, czasami jednak zdarza się, że mechanizm zawodzi, a wtedy płyny lub cząsteczki jedzenia wpadają do niewłaściwego kanału. O ile pokarm nie jest na tyle duży, by utkwić w przewodzie poniżej krtani, można go wykrztusić z powrotem. Struny (fałdy) głosowe pełnią funkcję podobną do ustnika w instrumentach dętych, np. klarnetu. Kiedy muzyk wtłoczy powietrze w ustnik, cienkie części drewniane lub plastikowe poczynają wibrować, wytwarzając podstawowy dźwięk, który następnie jest modelowany przez system rurek i otworów w instrumencie. Podobnie dzieje się ze strunami głosowymi - drgają, gdy człowiek wydobywa głos, a powstały dźwięk ulega „obróbce" w gardle, nosie i jamie ustnej. Struny głosowe składają się z dwóch fałdów wyglądem przypominających wargi, które otwierają się i zamykają, przepuszczając przechodzące przez nie powietrze. Jeden koniec przyczepiony jest do ruchomych chrząstkek nalewkowatych, natomiast drugi - trwale przymocowany
Krtań

UKŁAD NERWOWY/61

Położenie i budowa krtani
Gardło

Część krtaniowa gardła

Kość gnykowa Kieszonka krtaniowa Chrząstka tarczowata (jabłko Adama)

Krtań

do chrząstki tarczowatej, stanowiącej część grdyki (tzw. jabłko Adama). Chrząstki nalewkowate zmieniają swą pozycję, tak że przestrzeń pomiędzy nimi i strunami (szpara głośni) może przyjmować kształt od rozszerzonej litery V (podczas mówienia po zamkniętą szczelinę w trakcie przełykania). Drgania strun głosowych podczas mówienia powstają w wyniku zwężenia szpary głośni podczas wyrzucania powietrza z płuc przez krtań. Proces ten nosi nazwę fonacji. Głośność dźwięku jest uwarunkowana siłą, z jaką powietrze jest wyrzucane z płuc, a jego wysokość zależy od długości i napięcia strun głosowych. Naturalna barwa i tembr głosu są efektem kształtu i wielkości nosa, gardła oraz jamy ustnej: dlatego mężczyźni, którzy na ogół posiadają pokaźniejsze krtanie, mają niższe głosy niż kobiety, których krtanie są mniejszych rozmiarów. Jama ustna jest ściśle związana z mową, gdyż to ona nadaje formę dźwiękom

Przedni i boczny widok krtani. Wewnątrz krtani schowane są struny głosowe osadzone na specjalnie ukształtowanych tworach chrząstkowych. Powietrze przechodzące podczas wydechu w ich pobliżu wprawia struny w drgania, co prowadzi do powstania dźwięku. Chrząstki mają zdolność napinania lub rozluźniania strun głosowych, regulując w ten sposób wysokość dźwięków.

wydobywającym się z krtani. Artykulacja spółgłosek, np. k lub t, polega na nagłym odcięciu przez język i podniebienie dopływu powietrza z krtani, natomiast samogłoski (np. a lub e) nie wymagają przerwania strumienia powietrza, lecz odpowiedniej pozycji języka i zębów. Poszczególne dźwięki w każdym języku są określone przez minimalnie odmienne ruchy warg, języka i żuchwy. Zdolność

62 / UKŁAD NERWOWY
Polecenia wydawane przez okolicę ruchową w korze mózgowej sterują za pomocą impulsów nerwowch wszystkimi skomplikowanymi czynnościami składającymi się na proces mówienia. Dźwięki wytwarzane przez struny głosowe przekształcają się w słowa dzięki pracy warg, języka, podniebienia miękkiego oraz kształtowi ust.
Kora ruchowa wysyła szczegółowe instrukcje do warg, języka, mięśni twarzy i krtani Ośrodek czuciowy mowy interpretuje słowa

Ośrodek ruchowy mowy (formułuje odpowiedź)

Pozycja warg języka i podniebienia podczas wypowiadania dźwięku „ L "

Powstawanie dźwięku niskiego
Chrząstka tarczowataa

w pozycji swobodnej

Struny głosowe

i

T~

L

Chrząstki nalewkowate rozsuwają się . i odwodzą struny głosowe

Powstawanie dźwięku wysokiego A

Napięte struny głosowe •

&£»

osób niesłyszących do czytania z ust dowodzi roli, jaką odgrywają usta w procesie mówienia. Artykulacja dźwięków Zamiana prostych dźwięków wytwarzanych w krtani na zrozumiałe słowa odbywa się przy istotnym udziale warg, języka, podniebienia miękkiego i komór rezonansowych. Do tych ostatnich należą: cała jama ustna, nosowa, gardło (odcinek pomiędzy jamą ustną a przełykiem) oraz - w mniejszym stopniu - klatka piersiowa. Kontrolę nad tymi wszystkimi narządami możemy sprawować dzięki setkom niewielkich mięśni, które ściśle z sobą współdziałają z niewiarygodną wręcz szybkością. W dużym uproszczeniu na mowę składają się samogłoski i spółgłoski wszystkie samogłoski należą do głosek dźwięcznych.

Właściwości rezonacyjne różnych komór w jamie ustnej i układzie oddechowym stanowią o indywidualnych cechach naszego głosu. Przykładowo - wokalizacja tzw. głosek nosowych (m, n, c, ą) jest uzależniona od swobodnego rezonansu wjamie nosowej. Na dowód tego spróbujmy powiedzieć coś, zatkawszy nos efekt komiczny, który w ten sposób uzyskamy, udowadnia, że przestrzeń jamy nosowej, jedynie kiedy jest wypełniona powietrzem, gwarantuje naszej mowie poprawną dykcję i zrozumiałość. Ludzie różnią się między sobą kształtem nosa, klatki piersiowej oraz ust, stąd też biorą się różnice w brzmieniu głosów. Podczas mówienia rezonują również kości czaszki - część fal akustycznych, które sami wytwarzamy, jest przenoszona owymi kośćmi, podobnie jak część jest wyłapywana przez uszy. Zjawisko to jest nie bez znaczenia, gdyż pozwala nam

słyszeć to, co sami mówimy, a ponadto tłumaczy, dlaczego nasz głos zarejestrowany na taśmie magnetofonowej zdaje się brzmieć tak obco - nagrane zostają bowiem jedynie dźwięki przenoszone drogą powietrzną. Rola mózgu Mowa i pokrewne jej operacje zazwyczaj są skoncentrowane w jednej półkuli. W przypadku osób praworęcznych jest to na ogół lewa półkula, zaś u osób leworęcznych - prawa. Obszar ten jest podzielony na ośrodek ruchowy mowy (Broca), zawiadujący mięśniami jamy ustnej i gardła, oraz ośrodek czuciowy mowy (Wernickego), interpretujący sygnały dźwiękowe nadchodzące drogami słuchowymi. W pobliżu nich są też umiejscowione ośrodki odpowiedzialne za koordynację: słuchu (dzięki którym rozumiemy mowę innych), wizji (umożliwiające rozpozna-

UKŁAD NERWOWY / 63 Mięśnie poruszające wargami
Unosi górną wargę

Po lewej: Ruchem warg rządzą pokazane obok mięśnie. Wargi odgrywają ważną rolę w produkcji mowy - np. wypowiadając dźwięk b najpierw zaciskamy razem wargi, tak by zatrzymać prąd wychodzącego powietrza, a następnie otwieramy je, wydając dźwięk.

i ściąga wargi Pociąga w górę i w bok górną wargę

Wysuwa do przodu dolną wargę Obniża wargę dolną

Poniżej: Położenie języka i otaczających go mięśni. Podobnie jak krtań i wargi, również język bierze udział w artykulacji mowy-jest narządem nieodzownym dla komunikacji międzyludzkiej. Przyczyn różnicy pomiędzy ostrym, czystym s a niewyraźnym, szeleszczącym s, wypowiadanym przez osobę sepleniącą, należy szukać w sprawności działania mięśni języka.

Ułożenie języka

łie znaków pisarskich) oraz złożonych ruchów rąk (pozwalające na pisanie, grę na instrumentach muzycznych itp.). Rozmowa to operacja niezwykle skomplikowana. Kiedy ktoś się do nas odzywa, pierwszą naszą czynnością jest rozpoznanie mieszaniny nadchodzących od uszu bodźców dźwiękowych dokonujące się w ośrodkach słuchowych kory mózgowej. Ośrodek czuciowy mowy dekoduje słowa, tak by inne części mózgu biorące udział w procesie również mogły je rozpoznać i sformułować odpowiedź. Kiedy odpowiedź jest „wymyślona", do akcji wchodzą ośrodek ruchowy mowy i pień mózgowy. Pień mózgowy steruje zarówno mięśniami międzyżebrowymi, które rozszerzają płuca, jak i mięśniami brzucha, regulującymi ciśnienie powietrza wpływającego i wypływającego z płuc. Podczas wydechu powietrza ośrodki ruchowe mowy dają równocześnie strunom głosowym sygnał do wkroczenia w strumień powietrza, który wprawia je w wibracje i generuje prosty dźwięk. Wielkość nacisku wywieranego na płuca podczas wydechu reguluje prędkość, z jaką powietrze przechodzi przez szparę głośni - im szybszy prąd powietrza, tym głośniejszy uzyskany dźwięk. Podczas szeptu struny głosowe są rozstawione szeroko, tak że praktycznie nie drgają przy pędzie powietrza, a jedynie powodują lekkie tarcie. Fizyczną postać słowom nadają w głównej mierze ruchy warg, języka i podniebienia miękkiego, znajdujące się pod nadzorem kory mózgowej.

Gardziel Brodawki nadające górnej powierzchni języka chropowatą fakturę Mięśnie podniebienno-językowy i rylcowc-językowy pociągają język ku górze i tyłowi Mięsień gnykowo-językowy opuszcza język do pozycji spoczynku

Kośćgnykowa ,™ Mięsień bródkowo-językowy wysuwa język

Koordynacja ruchów
Zwinne ruchy czołowych gimnastyków lub lekkoatletów udowadniają, jak precyzyjnie nasz mózg potrafi sterować setkami mięśni tułowia i kończyn. By ruchy łączyły się w logiczną całość, ludzki mózg w drodze ewolucji wykształcił złożony system kontroli i wspomagania, przy którym bledną współczesne komputery. Dzieci przychodzą na świat wyposażone jedynie w umiejętność reagowania odruchowego. Przykładem odruchów pozostałych u osoby dorosłej może być reakcja natychmiastowego wycofania ręki, gdy dotkniemy przypadkiem gorącego garnka. Na ten prosty odruch nakładają się ruchy kierowane bezpośrednio przez mózg. Przy każdej wykonywanej czynności pewna grupa mięśni kurczy się, inna rozkurcza, a jeszcze inne pozostają napięte, by zapewnić stabilność reszcie ciała. Proces, w wyniku którego mózg synchronizuje ruchy wszystkich mięśni, by umożliwiać niczym nie zakłócone przeprowadzanie czynności, nosi nazwę uzgadniania, czyli koordynacji ruchów. Mechanizm koordynacji Dla lepszego zrozumienia zasady działania koordynacji przeanalizujmy czynność znaną z życia codziennego, np. pochylanie się nad stołem w celu sięgnięcia po szklankę herbaty. W jaki sposób mózg steruje tą na pozór prostą czynnością? Zanim szklanka znajdzie się w naszej ręce, zajść musi wiele zdarzeń. Po pierwsze musimy najpierw zorientować się, gdzie znajdują się szklanka i ręka oraz jaka jest pomiędzy nimi relacja. Znaczy to, że mózg musi stworzyć sobie „mapę" otoczenia, pozwalającą zaplanować niezbędne ruchy. Zjawisko to zwie się postrzeganiem przestrzennym. Taka mapa orientacyjna powinna zostać teraz odczytana przez mózg, by opracować strategię wzięcia szklanki ze stołu do ręki. Taki plan działania należy następnie przełożyć na język szczegółowych poleceń wydawanych mięśniom, by kurczyły się we właściwej kolejności. Podczas ruchów zapoczątkowanych przez „planujące" partie mózgu nieprzerwany strumień informacji napływa ze wszystkich nerwów czuciowych w mięśniach i stawach, powiadamiając mózg o ich pozycji i etapie skurczu. Wszystkie te informacje muszą być na bieżąco porządkowane i przekazywane dalej w celu aktualizacji mapy i nanoszenia wszelkich koniecznych poprawek. Aby poruszyć ręką i podnieść szklankę, musimy również pochylić się do przodu. Wymaga to przemieszczenia środka ciężkości ciała. Cały działający na zasadzie odruchu mechanizm równowagi musi zostać uruchomiony, powodując właściwe zmiany w tonusie mięśni, pozwalające na wykonanie ruchu pochylającego, nakazanego przez mózg. Oznacza to, że schemat napięcia wszystkich innych mięśni, nie biorących bezpośredniego udziału w czynności podnoszenia szklanki, musi być stale kontrolowany i koordynowany. Pierwszy etap koordynacji Nasze ciało, zanim nauczy się koordynować wszelkie ruchy zamierzone, musi je Wysoki poziom koordynacji pracy mięśni osiągany przez czołowych sportowców (takich jak widoczny poniżej płotkarz), jest możliwy przy udziale większej części mózgu. Ruchy oka współdziałają ze wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi, które następnie uzgodniają ruchy z nerwami i mięśniami pozwalającymi na precyzyjną kontrolę ruchów reszty ciała i ich koordynację w czasie.

UKŁAD NERWOWY / 65 tJak mózg kieruje sięganiem po szklankę herbaty
Okolica przedruchowa W okolicy przedruchowej dokonuje się rozwiązanie problemu i plan działania zostaje przekazany do okolicy ruchowej. Okolica ruchowa Okolica przedruchowa Ośrodek ruchowy mowy Płat przedni Postrzeganie przestrzenne czucie somatyczne emieniowy czuciowy mowy potyliczny •bejmujący okolicę -zrokową

Płat ciemieniowy Płat ciemieniowy otrzymuje informacje od narządów zmysłów pozwalające skonstruować mapę ułożenia ciała w odniesieniu do szklanki herbaty. Mózg musi następnie rozwiązać problem: jak poruszyć ręką i podnieść szklankę.

Płat skroniowy z okolicami słuchowymi

Móżdżek Podczas całego ruchu móżdżek weryfikuje informacje wysyłane do ręki i w miarę potrzeb nanosi na nie poprawki.

Okolica ruchowa Okolica ruchowa wysyła informacje do mięśni ręki ze wskazówką, jak podnieść szklankę.

Móżdżek Jądra podstawy mózgu Pozycja pozostałych części ciała zostaje tak dostosowana, by umożliwić ruchy ręki. Szklanka zostaje podniesiona

Diagram pokazuje, że nawet najprostsze wykonywane przez nas czynności w rzeczywistości składają się z licznych aktów ruchowych, angażujących do pracy mózg, nerwy i mięśnie, a wszystko to odbywa się w przeciągu ułamka sekundy.

aąjpierw przećwiczyć. Nawet tak zwykłe czynności, jak chodzenie stanowiły nie lada trudność ruchową dla małego dziecka. W miarę rozwoju mózgu dziecka i wzrostu jego powiązań z innymi narządami, pierwotne odruchy, z którymi się rodzimy (np. odruch rozkładania rąk w obliczu zaskoczenia), zostają stopniowo wypierane przez bardziej złożone sposoby poruszania się. Pojawiają się one w wyniku wyostrzenia zmysłów dziecka. Zabawka przyciąga wzrok niemowlaka, ponieważ jej ostre kolory stanowią silny bodziec dla ośrodków wzrokowych. Następnie dziecko odkrywa, że wyciągnięcie ręki nie wystarcza, by dosięgnąć przedmiotu i że należy podejść w jego stronę. Pierwsze próby poruszania się nie są koordynowane: kończyny dosłownie „rozjeżdżają się" na wszystkie strony. Pozwala to jednak wykształcić się pewnym połączeniom mózgowym, które prowadzą do skoordynowanego już raczkowania. Po osiągnięciu tego etapu polecenia wysyłane z mózgu do mięśni mogą być sys-

tematycznie ulepszane do chwili, aż wszystko, co znajduje się na podłodze, jest dla dziecka dostępne. Kiedy dziecko odkrywa, że może się wyprostować do pozycji pionowej, móżdżek musi zacząć analizować nowy zestaw wiadomości dochodzących od ośrodków równowagi w pniu mózgowym. Chodzenie to kolejna umiejętność, której pora się nauczyć i która wymaga wielu prób i błędów, podczas których móżdżek, współdziałając z ośrodkami ruchowymi kory mózgowej, wypracowuje odpowiednie wzorce komunikowania się z mięśniami. Oddzielne etapy każdego aktu ruchowego opanowane w ten sposób zostają zaprogramowane w rdzeniu kręgowym. Warunkiem koniecznym dla ich uzgadniania jest logiczny układ, podobnie jak orkiestra musi posiadać dyrygenta, aby wszystkie jej instrumenty zgodnie zagrały melodyjny utwór. Gdy te względnie proste umiejętności zostaną opanowane do perfekcji, wzorce zachowań są kodowane również w mózgu, tak że od tej pory nie wymagają koncentracji umysłowej - ośrodki przedruchowe wydają polecenie „Idź!" i uruchomiony zostaje odpowiedni schemat poleceń, prowadzący do automatycznego wykonania wielu skomplikowanych czynności. Móżdżek kontroluje przebieg

akcji, jednak jest to proces coraz bardziej mimowolny. Jeżeli do wyuczonego układu ruchów wprowadzamy jakieś innowacje (np. zmieniamy ułożenie stopy przez założenie butów na wysokich obcasach), należy przeprogramować wzorzec, co wymaga pewnej koncentracji uwagi, gdy okolica ruchowa kory otrzymuje instrukcje zachowania się w nowej sytuacji. Wyższe współdziałanie Obejmuje ono uzgadnianie ruchów oka z wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi mózgowia, a następnie ruchami pozostałych części ciała. Nie ulega wątpliwości, iż ten typ koordynacji, wymagający udziału większości mózgowia, jest ostatnią sprawnością opanowywaną przez dziecko. Stanowi podstawę dla nauki bardziej skomplikowanych ruchów, stosowanych w wielu dyscyplinach sportowych czy innych umiejętnościach, np. grze na instrumentach muzycznych. Mózgi niektórych ludzi pod wieloma względami zdają się być lepiej wyposażone w chwili urodzenia niż mózgi innych. W dużej jednak mierze różnice w opanowaniu bardziej złożonych typów koordynacji ruchowej przez poszczególne osoby zależą od ich zdolności koncentracji podczas budowania wzorców (programów) ruchowych.

Rozdział 5

Nad wieloma funkcjami naszego organizmu czuwają gruczoły wewnątrzwydzielnicze, czyli dokrewne, które pomagają zapewnić harmonijne współdziałanie różnych narządów. Uwalniane przez nie do krwi substancje chemiczne, zwane hormonami, umożliwiają przekazywanie wiadomości do narządów i pobudzają je do przeprowadzania rozmaitych procesów życiowych, w tym tak podstawowych, jak wzrost czy rozmnażanie. Ponieważ fizjologicznie wszystkie hormony łączą się z metabolizmem, ich działania są tak skorelowane, by wspólnie przynosiły pożądane efekty.

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO

Wodór

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 67

Hormony
Hormony to chemiczni „posłańcy" naszego ustroju. Produkowane są w specjalnych gruczołach rozsianych po całym organizmie, rozprowadzane zaś - wraz z krwią do innych komórek somatycznych, zwanych wykonawczymi, gdzie wywołują określone skutki. Gruczoły, których głównym zadaniem jest wytwarzanie oraz uwalnianie większości hormonów ustrojowych, to grupa bezprzewodowych gruczołów dokrewnych, zwanych tak, ponieważ swą wydzielinę wyprowadzają ezpośrednio do krwi, nie zaś za pośredjjjictwem przewodu lub kanału, jak gruoły zewnątrzwydzielnicze. iałanie hormonów W odróżnieniu od nerwów działanie więszości hormonów jest wolniejsze i bardej długotrwałe. Owe „powolne" horony biorą udział w podstawowych prosach życiowych, takich jak wzrost czy zmnażanie. Ujmując rzecz bardzo ogóle, rola hormonów sprowadza się do nitroli i regulacji przemian chemicz[ ch w komórkach wykonawczych, m.in. creślania szybkości, z jaką zużywają te substancje pokarmowe i wyzwalają lergię, lub decydowania, czy powinny idukować mleko, włosy, czy inne prokty metaboliczne. Wedle klasycznej definicji hormony :aściwe to te, które są wydzielane przez tówne gruczoły dokrewne i które swym iałaniem wywierają przemożny wpływ cały organizm. Należą do nich m.in. iulina i hormony płciowe. Ustrój wytwaRozszerzone źrenice Bledniecie twarzy Spierzchnięte usta Pot Ptuco (pobudzające oddychanie) Nadnercze Serce (podwyższone ciśnienie krwi, przyspieszone akcja serca i tętno) Mięśnie (wzmożenie aktywności) Wątroba (podwyższony poziom glukozy i kwasów tłuszczowych) Żołądek (zamknięty w wyniku odcięcia dopływu krwi) Podwzgórze (otrzymujące ostrzeżenie o stresie lub niebezpieczeństwie)

Śledziona (do przodu od nerki)

Zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych (ograniczony przepływ krwi)

i lewej: Model cząsteczki sterydu, ormony to białka, pochodne białka i sterydy. Do tych ostatnich zaliczają się irmony płciowe oraz hormony wydzielane : korę nadnerczy. Wszystkie sterydy siadają tę samą strukturę cząsteczki, ttada się ona z atomów tlenu, wodoru oraz gla. Konstrukcja cząsteczki jest oparta |17 atomach węgla ułożonych w cztery Ączone pierścienie. Poszczególne sterydy nią się między sobą jedynie odmienną frdową odchodzących od pierścieni gałęzi.

i prawej: Adrenalina, wydzielana przez |zeń nadnerczy, znana jest jako „hormon alki i ucieczki". Oddziałuje na ustrój już bhwilą uwolnienia przez gruczoł. Hormony ^wpływają na część autonomicznego adu nerwowego, tak ze w nagłej trzebię organizm człowieka jest gotowy bo stawić czoło niebezpieczeństwu, albo ucić się do ucieczki. Adrenalina jest varzana nie tylko w obliczu zagrożenia ycznego, ale również w sytuacjach Iresowych. Zahamowanie jej produkcji i dłuższy czas może mieć groźne stępstwa dla całego ustroju.

rza też wiele innych hormonów, tzw. lokalnych, których oddziaływanie ogranicza się do okolic ich powstawania. Jednym z przykładów hormonu tkankowego jest sekretyna, produkowana w dwunastnicy w obecności pokarmu. Hormon ten wędruje z krwią do pobliskiej trzustki i pobudza ją do wydzielenia

wodnistych soków zawierających enzymy (katalizatory chemiczne) niezbędne w procesach trawiennych. Innym przykładem hormonu tkankowego - neuroprzekaźnika - jest acetylocholina, pośrednik w przekazywaniu komórkom mięśniowym pobudzenia nerwowego z rozkazem skurczu.

68/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO
Białka i sterydy Wszystkie hormony działają w ilościach śladowych. W niektórych przypadkach do wypełnienia zadania wystarczy jedna milionowa grama tej substancji. Pod względem chemicznym istnieją dwie kategorie hormonów: hormony będące białkami lub pochodnymi białek oraz hormony 0 budowie pierściennej, czyli sterydowej. Hormony płciowe i hormony wydzielane przez zewnętrzną część, czyli korę nadnerczy, należą do kategorii sterydowych. Insulina z kolei to białko, natomiast hormony tarczycy wytwarzane są na podstawie białka i są pochodnymi białkowymi. Dotarłszy do punktu docelowego, hormon może zacząć działać jedynie pod warunkiem znalezienia w błonie komórki wykonawczej siedliska o odpowiednim kształcie. Kiedy osiądzie w receptorze błonowym, przystępuje do wypełniania swej misji, czyli pobudza wytwarzanie cAMP (cyklicznego adenozynomonofosforanu). Sądzi się, że działanie cAMP polega na uaktywnianiu enzymów wewnątrzkomórkowych dla przeprowadzania konkretnych reakcji i wytwarzania wymaganych produktów. Reakcja każdej komórki zależy od jej składu chemicznego. Tak więc cAMP, produkowany pod wpływem obecności insuliny, powoduje przyjęcie i spalenie glukozy przez komórki, podczas gdy glukagon, również wytwarzany w trzustce, powoduje uwolnienie glukozy z komórek 1 gromadzenie się jej we krwi, gdzie zostaje zużytkowana jako paliwo dostarczające energii dla czynności fizycznych. Po wykonaniu zadania hormony zostają unieczynnione przez samą komórkę lub odtransportowane do wątroby, gdzie następuje ich dezaktywacja i rozkład, po czym zostają albo wydalone, albo wykorzystane jako materiał na cząsteczki nowych hormonów. Rola podwzgórza Podwzgórze stanowi pomost pomiędzy układem nerwowym a gruczołami dokrewnymi. Jedną z jego głównych funkcji jest przekazywanie impulsów i bodźców na drodze pomiędzy mózgiem i takimi narządami, jak np. nerki. Niektóre z mediatorów chemicznych uwalnianych przez komórki nerwowe mózgu docierają do podwzgórza, zmuszając je do uwolnienia hormonów. Dwa hormony uwalniane przez płat tylny przysadki - hormon antydiuretyczny (ADH) i oksytocyna - są wydzielane w podwzgórzu pod ścisłą kontrolą bodźców nerwowych. Istnieje również związek komórek nerwowych podwzgórza z funkcjami wydzielniczymi przedniego płata przysadki. Specjalne komórki nerwowe podwzgórza wydzielają czynniki uwalniające, które, aby doszło do sekrecji hormonu, muszą zadziałać na komórki płata przedniego przysadki. Wpływ na stany emocjonalne Silna korelacja mózgu z przysadką w dużym stopniu tłumaczy, dlaczego istnieje tak zdecydowany związek pomiędzy

Ważniejsze hormony wydzielane w układzie dokrewnym
Fioletowy - Hormony przysadki wywierające bezpośredni wpływ na ustrój Czerwony - Hormony tropowe przysadki (oddziałujące na gruczoły podległe) Żółty HORMON WZROSTU Pomarańczowy - Produkcja hormonów regulowana przez przysadkę Decyduje o wzroście ustroju Brązowy Szary PROLAKTYNA Odpowiedzialna za produkcję mleka Zielony - Hormony produkowane niezależnie Niebieski OKSYTOCYNA Rozpoczyna akcję porodową HORMON ANTYDIURETYCZNY Utrzymuje poziom wody w organizmie

HORMON TARCZYCY Pobudza wszystkie układy do aktywności

PARATHORMON Reguluie gospodarkę wapniową ustroiu

ADRENALINA Mobilizuje ciało do wysiłku fizycznego

KORTYZON Pomaga przeciwdziałać stresowi ALDOSTERON Kontoroluje poziom sodu we krwi

INSULINA Obniża poziom cukru we krwi

ESTROGEN I PROGESTERON Regulują cykl menstruacyjny i utrzymują ciążę (Męskie cechy płciowe znajdują się pod kontrolą testosteronu)

hormonami a emocjami. Wiele kobiet zauważyło zapewne, że stany przygnębienia lub lęku prowadzą nierzadko do zakłóceń w cyklu miesiączkowym. Poziom estrogenu i progesteronu - tych samych hormonów, które zawiadują menstruacjami, może mieć ogromny wpływ na nastrój kobiety. Nagły spadek poziomu hormonu, który następuje tuż przed krwawieniem, jest prawdopodobnie w dużej mierze przyczyną objawów, zwanych napięciem przedmenstruacyjnym, podczas gdy wysokie poziomy hormonów w środkowej fazie cyklu mogą być wytłumaczeniem dobrego samopoczucia kobiet w tym okresie. I nie jest chyba przypadkiem, że jest to również czas najwyższej płodności u kobiet i najwyższej pobudliwości seksualnej. Poziom hormonów może jednak ule-

Oprócz sekrecji własnych hormonów przysadka mózgowa wywiera ogromny wpływ na wiele innych gruczołów dokrewnych. Hormony tropowe przysadki wpływają na aktywność nadnerczy, tarczycy i gruczołów płciowych.

gać zmianom pod wpływem czynników emocjonalnych. Uważa się, że podczas miłosnej gry wstępnej, w bezpośrednim następstwie dochodzenia do mózgu bodźców przyjemnościowych, rośnie poziom estrogenu i progesteronu. Tymczasem sama myśl o akcie płciowym z osobą fizycznie odpychającą działa dosłownie jak „wyłącznik", ponieważ hamuje produkcję hormonów. W okresie przekwitania, czyli meno-

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 69

Powiększenie zrazika gruczołowego

Mięsień •

Dodatkowa tkanka tłuszczowa i gruczołowa

Powiększone pęcherzyki gruczołowe

Przewody mleczne w zwiększonej liczbie i wielkości

Po p r a w e j : Za produkcję mleka w gruczole mlecznym są odpowiedzialne dwa hormony przysadki mózgowej: prolaktyna pobudzająca pierś do wytwarzania mleka, oraz oksytocyna - powodująca wydzielanie pokarmu. Sekrecja mleka następuje w warstwie wyściełającej pęcherzyki gruczołowe (powyżej). W trakcie karmienia dziecko ssące brodawkę sutkową ściąga mleko w dół przewodami mlecznymi.

pauzy, kobieta nierzadko doświadcza sporych wahań emocjonalnych. Jest to spowodowane częściowo tym, że jajniki przestają reagować na hormon folikulotropowy i zaprzestają produkcji estrogenu oraz progesteronu. Zmiany nastroju mogą być również wywołane czynnikami psychicznymi. Ciekawostką może być jednak to, że nagłe wycofanie hormonów z systemu po porodzie może mieć podobne skutki psychiczne jak menopauza.

Gruczoły dokrewne
Przysadka mózgowa jest „głównodowodzącym" gruczołem ustroju. Nie tylko wytwarza własne hormony, ale również wpływa na produkcję hormonalną pozostałych gruczołów. Przysadka leży u podstawy mózgu. Jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka zbudowanego z tkanki nerwowej i ściśle współdziała z tym obszarem mózgu. Przysadka i podwzgórze wspólnie kontrolują wiele aspektów metabolizmu ustrojowego, a więc rozmaitych procesów chemicznych, których zadaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania wszystkich części organizmu. Budowa i funkcja Przysadka jest osadzona w ochronnym zagłębieniu zwanym siodłem tureckim, które z łatwością da się zobaczyć na zdjęciach rentgenowskich czaszki. Powiększenie siodła jednoznacznie wskazuje na zmiany chorobowe przysadki i konieczność przeprowadzenia badań. Gruczoł ten jest podzielony na dwie, praktycznie niezależne od siebie pod względem czynnościowym, części. Tylna część, zwana płatem tylnym przysadki, jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka. Jest związana z uwalnianiem tylko dwóch głównych hormonów, które faktycznie są wytwarzane w podwzgórzu. Stamtąd wędrują wyspecjalizowanymi włóknami nerwowymi do płata tylnego przysadki, która uwalnia je w momencie, gdy podwzgórze otrzyma odpowiednie dane o stanie organizmu. Płat tylny i podwzgórze stanowią zatem swoisty układ scalony. Przedni płat przysadki wydziela hormony uaktywniające inne gruczoły w organizmie, a ponadto produkuje jeden lub dwa hormony oddziałujące wprost na tkanki. Chociaż nie jest połączony bezpośrednio z podwzgórzem, istnieje między nimi relacja funkcjonalna. Skoro płat przedni nie posiada bezpośrednich dróg nerwowych łączących go z podwzgórzem, jego działanie jest uzależnione od serii czyników uwalniających i hamujących, czyli kontrolujących wydzielanie hormonów. Niektóre z tych czynników same są hormonami podwzgórzowymi, działającymi na położoną o parę milimetrów dalej przysadkę. Są przenoszone przez specjalną siatkę żył zwanych przysadkowym układem wrotnym. Układ ten rozciąga się pomiędzy podwzgórzem a przysadką. Mimo że większość poleceń dotyczących uwalniania hormonów nadchodzi z podwzgórza, płat przedni w znacznym stopniu posiada zdolność samodzielnego stanowienia o sekrecji. Uwolnienie niektórych hormonów bywa hamowane przez substancje krążące wraz z krwią. Za przykład może służyć hormon tyreotropowy (TSH), dopingujący tarczycę umieszczoną w szyi do produkcji jej własnego hormonu. Uwolnienie TSH przez przysadkę zostaje zahamowane, gdy jego poziom we krwi jest wysoki. Taki mechanizm, zwany ujemnym sprzężeniem zwrotnym, stanowi niezwykle ważną zasadę sterowania wieloma hormonami przysadkowymi. Oznacza on, że poziom hormonu obwodowego wyprodukowanego w gruczole podległym przysadce nigdy nie może przekroczyć pewnej wartości, gdyż ujemne sprzężenie zwrotne, działające na przysadkę, przerwie produkcję odpowiedniej tropiny, czyli hormonu pobudzającego wytwarzanie danego hormonu obwodowego.

Położenie i budowa przysadki mózgowej

Tętnice przysadkowe górne Skrzyżowanie nerwów wzrokowych

Podwzgórze

Ptat

tyl ny przy sadki

1

Żyły wo!i e Ciało suteczkowate

Opona twarda I Lejek

Przysadka mózgowa jest podwieszona od spodu mózgowia. Ostania ją zagłębienie w kości zwane siodłem tureckim.

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 71 Czynności hormonalne przysadki mózgowej
^Naczynia włosowate podwzgónza Ko jelnicze podwzgórza

Tętnica podwzgorzowa Neurohormony podwzgórza przepływają włóknami nerwowymi

Układ wrotny przysadki

Oksytocyna: Odpowiedzialna za rozpoczęcie akcji porodowej i wydzielanie mleka

Płat przedni przysadk Żyła przysadkowa

ADH: Kieruje gospodarką wodną ustroju

TSH: Dopinguje gruczoł > tarczowy do produkc i

ACTH: Pobudza wydzielanie hormonu nadnerczy-

Prolaktyna: Przyczynia się do wytwarzania mleka

Hormon wzrostu: Reguluje wzrostorganizmu

FSHiLH: Kontrolują produkcję estrogenu, progesteronu i testosteronu

Progestęron Estrogen

Testosteron

Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia dwa hormony: antydiuretyczny (ADH) oraz oksytocynę. Wytwarza również wiele substancji zwanych neurofizynami, których znaczenie nie zostało do końca poznane. Nie ma jednak dowodu na to, że działają one tak, jak „prawdziwe" hormony. ADH jest związany z gospodarką wodną ustroju. Wpływa na zdolność kanalików nerkowych do zatrzymywania lub uwalniania wody. Oznacza to, że tkanka nerki może w miarę konieczności bardziej lub mniej nasiąkać wodą odciąganą z moczu opuszczającego kanaliki. Po sekrecji AiDH do krwi nerki zatrzymują wodę. W przypadku braku hormonu wraz z moczem wydalane jest więcej wody z organizmu. Rola oksytocyny jest mniej jasna. Daje sygnał do rozpoczęcia akcji porodowej i powoduje skurcze macicy. Odgrywa też istotną rolę w pobudzaniu wydzielania mleka przez gruczoł mleczny w procesie laktacji. Przypuszcza się, że u osobników męskich oksytocyna może być związana z wywoływaniem orgazmu.

Hormony przysadkowe

Przedni płat przysadki mózgowej produkuje sześć zasadniczych hormonów. Cztery z nich - hormony tropowe - są związane z kontrolą podległych im gruczołów: tarczycy, nadnerczy i gonad (jąder u mężczyzn i jajników u kobiet). Aktywność gruczołu tarczowego jest wywołana przez TSH, natomiast gruczoł kory nadnerczy pozostaje pod wpływem hormonu ACTH (adrenokortykotropowego). Ogólny poziom hormonu tarczycy i kortyzonu z kory nadnerczy jest utrzymywany dzięki układowi regulacyjnemu (sprzężenie zwrotne), któremu podlega przysadka, oraz dodatkowym sygnałom nadchodzącym z podwzgórza, np. w sytuacji stresowej. Przedni płat przysadki uwalnia również hormony FSH (folikulostymulinę) oraz LH (hormon luteinizujący). Określane są one mianem gonadotropin, a więc hormonów regulujących pracę gruczołów płciowych. Pobudzają sekrecję dwóch głównych hormonów płciowych: estrogenu i progesteronu, które w organizmie kobiecym sprawują kontrolę nad cyklem miesiączkowym. W przypadku mężczyzn

Cztery z hormonów przysadkowych działają pobudzająco na inny narząd wytwarzający pokrewny hormon. Część owego hormonu powróci do przysadki i na zasadzie sprzężenia zwrotnego dokona regulacji produkcji. Pozostała ilość przejdzie przez podwzgórze, rozpoczynając wytwarzanie neurohormonów, które powędrują do żył wrotnych i powrócą do przysadki, by kontrolować uwalnianie różnych hormonów. FSH i LH stymulują wytwarzanie hormonów męskich i nasienia. Prolaktyna jest jednym z dwóch hormonów płata przedniego, które wydają się oddziaływać bezpośrednio na tkanki, bez uprzedniego pobudzania innych gruczołów. Podobnie jak gonadotropiny, prolaktyna łączy się blisko z funkcjami rozrodczymi organizmu. Tak jak gonadotropiny, prolaktyna odgrywa znacznie bardziej złożoną rolę w organizmie kobiecym niż w męskim. W rzeczywistości jej rola w ustroju męskim nie jest do końca jasna, chociaż wiadomo, że jej nadmiar prowadzi do zaburzeń chorobowych.

72/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO
U kobiet prolaktyna pobudza wydzielanie mleka. Obecna w dużych ilościach hamuje również owulację i cykle miesiączkowe. Dlatego też kobiety karmiące piersią mają niewielkie szansę na zajście w ciążę (choć z drugiej strony karmienie nie jest absolutnie niezawodną metodą antykoncepcyjną). Drugi wspomniany hormon płata przedniego to hormon wzrostu. Jak sugeruje nazwa, ma on dbać o właściwy wzrost organizmu. Jest niezwykle ważny w okresie dzieciństwa i dorastania, jednak jego rola nie zanika w późniejszym okresie życia - określa on sposoby przemiany węglowodanów w tkankach somatycznych. Gruczoł tarczowy Gruczoł tarczowy, zwany pospolicie tarczycą, znajduje się w szyi, nieco poniżej krtani. Składa się z dwóch płatów położonych na przedniej i bocznych powierzchniach tchawicy. Oba płaty połączone są mostem tkankowym zwanym węziną. Czasami odchodzi od niej dodatkowy środkowy płat piramidowy. TarPoniżej: Rysunek anatomiczny ilustruje położenie gruczołu tarczowego względem sąsiednich części gardła, jabłka Adama i tchawicy. Na powiększeniu widzimy wycinek tarczycy z ukazaniem komórek produkujących i magazynujących główny hormon - tyroksynę. czyca osoby dorosłej waży około 20 gramów. Zadaniem tego gruczołu jest produkcja hormonu - tyroksyny. Miąższ tarczycy, oglądany przez mikroskop, jest zbudowany z pęcherzyków: są to wysepki tkankowe zawierające skupienia koloidu - substancji białkowej, z którą wiąże się hormon tarczycy i od której jest odszczepiany pod wpływem enzymów. Trudno jest sprowadzić rolę tyroksyny do jednej czynności. Uwolniwszy się z gruczołu, zostaje ona prawdopodobnie przechwycona z krwi przez komórki somatyczne. Powierzchnia jąder owych komórek pokryta jest receptorem reagującym na obecność hormonu. Ostatecznie działanie hormonu przejawia się w zwiększeniu zużycia energii przez komórkę. Zwiększa on również ilość produkowanego przez nią białka. Choć dokładna funkcja tyroksyny nie jest znana, wiadomo, że jest niezbędna dla życia. Składnikiem niezastąpionym, jeśli chodzi o funkcjonowanie gruczołu tarczowego, jest jod. Tarczyca to jedyny narząd wymagający jodu, którego każdą ilość bardzo sprawnie wychwytuje z krwi. Niedobór jodu w diecie powoduje zaburzenia pracy tarczycy i nadmierny rozrost gruczołu określany mianem wola nagminnego. Podobnie jak wiele innych gruczołów dokrewnych, tarczyca poddaje się kontroli przysadki mózgowej. Wyprodukowany przez przysadkę TSH zwiększa ilość hormonu tarczycy. Stężenie wytworzonego TSH wzrasta wraz ze spadkiem poziomu tyroksyny w ustroju, natomiast zmniejsza się w przypadku jej wzrostu, w efekcie czego ilość hormonu tarczycy we krwi jest względnie stała. Sama przysadka z kolei pozostaje pod wpływem podwzgórza - poziom TSH będzie wzrastać w miarę uwalniania hormonu tropowego TRH (tyreotropiny) z podwzgórza. Sytuacja ta ulega dalszym komplikacjom z uwagi na fakt, że hormon tarczycy występuje w dwóch wersjach, w zależności od zawartej liczby atomów jodu. Hormon uwalniany z tarczycy ma na ogól formę tyroksyny, czyli czterojodotyroniny (T4), składającej się z czterech atomów jodu. Najaktywniejszym hormonem na poziomie komórkowym jest jednakże trójjodotyronina (T3), posiadająca trzy atomy jodu. Pomimo że tarczyca uwalnia do krwi pewne ilości T3, głównym jej produktem jest • T4, przekształcana w tkankach w T3. Niekiedy dochodzi do odwrócenia procesu przemiany i T4 zostaje zamieniona w nieczynną pochodną, zwaną „odwróconą" T3. Pociąga to za sobą obniżenie poziomu aktywności hormonu tarczycy w tkankach, nawet jeśli jego zawartość we krwi jest wystarczająca.

Gruczoł tarczowy
Przekrój przez tarczycę
Lewy i prawy płat tarczycy

Tętnica

Komórki produkujące tyroksynę Jama wypełniona koloidem przechowującym tyroksynę

Luk aorty Tętnice tarczowe

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 73
Przytarczyce pomagają sprawować kontrolę nad stężeniem wapnia w ustroju. Górna para znajduje się za tarczycą. Dola para natomiast - co ciekawe - może być ukryta wewnątrz tarczycy (patrz rysunek) lub w gardle.
Chrząstka tarczowata

Gruczoły przytarczyczne

Absorbcja wapnia do krwi jest regulowana przez witaminę D 3 , której źródłem jest światło słoneczne i niektóre pokarmy, a także hormon wytwarzany przez gruczoły przytarczyczne zwany parathormonem (PTH). Przy zbyt niskim stężeniu wapnia przytarczyce wydzielają zwiększoną ilość PTH uwalniającego wapń z kości, co prowadzi do wzrostu jego stężenia we krwi. Odwrotnie - przy nadpodaży wapnia przytarczyce ograniczają lub wstrzymują sekrecję PTH, obniżając poziom pierwiastka. Przytarczyce są tak niewielkie, że ledwo dostrzegalne. Górna para jest umieszczona za gruczołem tarczowym; dolna zaś może być ukryta w utkaniu tarczycy lub niekiedy po prostu w głębi ściany gardła.

Gruczoły przytarczyczne dolne

Tchawica

przytarczyczne cjorne

W^^
Współzależność przysadki i tarczycy
Gruczoły przytarczyczne Przytarczyce to dwie pary niedużych gruczołów usytuowanych za tarczycą. Odgrywają one główną rolę w sterowaniu gospodarką wapniową ustroju. Wapń to niezwykle istotny pierwiastek: nie tylko z racji tego, że stanowi główny budulec kości i zębów, lecz również z uwagi na kluczową rolę w pracy mięśni i komórek nerwowych. Stężenie wapnia w organizmie musi być utrzymane w stałych granicach, w przeciwnym bowiem wypadku mięśnie przestają funkcjonować i może dojść do nadmiernej pobudliwości skurczowej mięśni, czyli tężyczki. To właśnie jest obszar działania gruczołów przytarczycznych: pilnują one równowagi poziomu wapnia.
Hormon tyreotropowy (TSH)

Gdy spada poziom hormonu tarczycy (po lewej), przysadka mózgowa wydziela TSH (hormon tyreotropowy) pobudzający jego produkcję. Gdy ilość hormonu tarczycy jest zadowalająca (po prawej), przysadka wstrzymuje sekrecję TSH.

74/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO
Trzustka
Trzustka to jeden z największych gruczołów organizmu, a właściwie dwa zespolone gruczoły. Prawie wszystkie jej komórki pełnią funkcję sekrecyjną. Jest ona gruczołem dokrewnym, którego najważniejszym hormonem jest insulina. Jest również gruczołem zewnątrzwydzielniczym, który wydziela do jelit, nie zaś do krwi. Trzustka jest położona na tylnej ścianie brzucha, przed kręgosłupem, do przodu od górnej części aorty brzusznej i żyły głównej dolnej. Wokół głowy trzustki okręcona jest dwunastnica. Pozostała jej część składa się z trzonu i ogona, który ciągnie się w lewo od kręgosłupa. Podstawowym składnikiem trzustki są zraziki - zgrupowania komórek zewnątrzwydzielniczych skupionych wokół ślepych zakończeń krótkich przewodzików. Każdy przewodzik łączy się z przewodzikami biegnącymi od innych zrazików, by razem dołączyć do głównego przewodu ciągnącego się środkiem trzustki. Pomiędzy zrazikami odnaleźć można niewielkie grupy komórek zwane wyspami Langerhansa: stanowią one podstawę „drugiego wcielenia" trzustki jako narządu dokrewnego wydzielającego insulinę, niezbędną dla ustroju, jako że pomaga ona utrzymać stały poziom cukru. Wysepki, tworzące wspólnie tzw. aparat wysepkowy, produkują również hormon o nazwie glukagon, którego działanie polega na podnoszeniu poziomu cukru. Jakie dokładnie znaczenie ma glukagon dla naszych codziennych czynności, nie wiadomo. Celem insuliny jest obniżanie stężenia cukru we krwi do poziomu normalnego. Niedobór tego hormonu wywołuje cukrzycę - chorobę, którą leczyć da się tylko przez zastrzyki insuliny uzyskiwanej od zwierząt lub produkowanej sztucznie. Jeśli poziom cukru we krwi zaczyna przekraczać wartość progową, aparat wysepkowy odpowiada uwolnieniem insuliny do krwi. Zaczyna ona wówczas przeciwdziałać skutkom działania innych hormonów, np. kortyzonu i adrenaliny, które podwyższają stężenie cukru w krwiobiegu. Aktywność insuliny powoduje przeniesienie cukru z krwi do komórek somatycznych, gdzie zostaje spalony jako źródło energii. W przypadku nieobecności insuliny w ustroju zanika mechanizm równoważenia poziomu cukru, gdyż cukier znajdujący się we krwi nie może zostać przekształcony w paliwo dla komórek. Prowadzi to wprost do cukrzycy. Wyróżnia się dwa typy schorzenia zwanego diabetes - moczówka. Typ pierwszy to diabetes mellitus - moczówka cukrowa, czyli schorzenie, które na ogół rozumie się pod nazwą cukrzycy. Typ drugi to moczówka prosta (diabetes insipidus), niezwykle rzadko spotykana, wynikająca z zaburzeń w czynnościach przysadki mózgowej. Większość diabetyków cierpi na niedobór insuliny wywołany niewydolnością trzustki, spowodowaną uszkodzeniem komórek produkujących insulinę. Nie wiadomo dokładnie, jak dochodzi do takiego uszkodzenia, jednak nieustannie prowadzi się badania nad tym zagadnieniem. Wydaje się, że niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój cukrzycy niż inne oraz że wywołać ją może nawet pojedyncze wydarzenie, np. infekcja. Rodzaj cukrzycy rozwijającej się niespodziewanie w następstwie bezwzględnego niedoboru insuliny najczęściej dotyczy ludzi młodych i dzieci, stąd też zwana jest cukrzycą młodzieńczą. Na szczęście może ona być opanowana za pomocą zastrzyków insuliny otrzymywanej z trzustki świń lub bydła. Większość diabetyków cierpi na tzw. cukrzycę typu dorosłych. W przypadku tej odmiany trzustka produkuje co prawda insulinę, nierzadko w normalnych ilościach, jednakże obniża się wrażliwość tkanek na jej działanie, co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi. Choroba ta często idzie w parze z otyłością, zatem częścią kuracji jest odpowiednia dieta prowadząca do ograniczenia zapasów cukru. Zazwyczaj dodatkowym zabezpieczeniem są środki farmakologiczne pobudzające trzustkę do wzmożonej produkcji insuliny.
Trzustka pełni dwojaką funkcję: produkuje hormony-insulinę i glukagon-pozwalające utrzymać zrównoważony poziom cukru w ustroju, oraz odgrywa ważną rolę w procesie trawienia jako gruczoł wydzielający do jelita cienkiego enzymy trawienne.

Położenie trzustki

' Punkt, wktoiym przewód żółciowy wspólny i główny pizewod trzustkowy uchodzą razem do dwunastnicy Pęcherzyk żółciowy Żołądek

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/75 Produkcja insuliny w organizmie
Tętnica śledzionowa transportująca natlenowaną krew

Przewód żółciowy wspólny Żyta krezkowa dolna

Komórki B wytwarzające insulinę

Komórki A wydzielające glukagon

Zraziki produkujące enzymy trawienne, odprowadzane do jelita poprzez przewód trzustkowy

9 O

Insulina Glukagon

Rola insuliny

Powyżej: Insulina i glukagon powstają w wysepkach Langerhansa. Przedostają się do żyły wrotnej poprzez żyłę śledzionową i regulują poziom cukru w ustroju. Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę: jej leczenie polega na uzupełnianiu tego niedoboru.

Insulina działająca normalnie Po lewej: W trakcie produkcji insuliny w trzustce glukoza - niezbędna komórkom do spalania w przemianie materii - może swobodnie gromadzić się w wątrobie. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania komórek na energię, a co za tym idzie na glukozę, zostaje ona uwolniona z wątroby, a insulina umożliwia komórkom jej zużycie.

Tkanki

o

Przedstawiony powyżej podział cukrzyc na dwa typy jest niestety wielkim uproszczeniem. W rzeczywistości oba te rodzaje występują łącznie. Niektórzy, w tym również dzieci, przeważnie cierpią na cukrzycę młodzieńczą, natomiast pacjenci w podeszłym wieku na ogół wymagają iniekcji insulinowych dla obniżenia poziomu cukru.

76/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony nadnerczy i ich działanie
Źródło Rdzeń nadnerczy Hormon Adrenalina Działanie Mobilizuje organizm do wysiłku fizycznego Gruczoły nadnerczowe albo nadnercza, jak sama nazwa wskazuje, są umieszczone nad nerkami, płasko spoczywając na ich biegunach. Każdy gruczoł składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części: środkowego rdzenia i zewnętrznej osłony kory. Części te wydzielają różne hormony, z których każdy ma odmienne zadanie. Rdzeń nadnerczy jest miejscem sekrecji adrenaliny i pokrewnej jej noradrenaliny. Razem znane są jako „hormony walki lub ucieczki", ponieważ przygotowują ciało do wykonania dodatkowego wysiłku, potrzebnego, by stawić czoło niebezpieczeństwu, przezwyciężyć stres lub wykonać trudne zadanie. Rdzeń nadnerczy jest ściśle związany z układem nerwowym, co nie powinno dziwić zważywszy, że jest to gruczoł odpowiedzialny za mobilizację organizmu do działań natychmiastowych. Stresy i zagrożenia, w obliczu których staje współczesny człowiek, są zarówno natury fizycznej, jak i psychicznej. Bez względu jednak na ich rodzaj reakcje organizmu są zawsze fizyczne. Gwałtownie wzrasta produkcja adrenaliny przyspieszającej i wzmacniającej bicie serca. Powoduje to podwyższenie ciśnienia i równoczesne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych, kierując główny strumień krwi ku sercu - stąd też nierzadko mówimy, że ktoś „blednie ze strachu". Efektem działania adrenaliny jest ponadto zamiana zmagazynowanego w wątrobie i mięśniach glikogenu w glukozę - szybki materiał energetyczny. Gdy niebezpieczeństwo mija lub znika przyczyna stresu, produkcja adrenaliny spada i organizm powraca do normalnego stanu. Jeśli jednak zagrożenie lub stres są długotrwałe, lub jeśli jesteśmy nieustannie w stanie nadpobudzenia emocjonalnego, względnie żyjemy pod stałą presją, organizm pozostaje w stanie mobilizacji, co w rezultacie prowadzić może do rozwoju zaburzeń stresopochodnych, np. nadciśnienia tętniczego. Kora nadnerczy Okalająca rdzeń kora nadnerczy wydziela kilka hormonów znanych jako sterydy (streoidy), z których najważniejsze to aldosteron i kortyzon. Aldosteron: Istnieją trzy typy sterydów, posiadające trzy całkiem odmienne funkcje fizjologiczne. Pierwsze, zwane hormonami elektrolitów, zwiększają gromadzenie wody w ustroju. Zasadniczym hormonem tej grupy jest aldosteron, działający jako przekaźnik chemiczny w wydawaniu nerkom polecenia ograniczenia ilości soli wydalanej z moczem. Sól decyduje o objętości krwi będącej w obiegu, co z kolei odbija się na sprawności serca jako pompy tłoczącej. Każdej cząsteczce soli w organizmie towarzyszy duża liczba cząsteczek wody. Oznacza to, iż utrata dużej ilości soli pociąga za sobą odwodnienie ustroju, a w następstwie ograniczenie objętości i ciśnienia krążącej krwi. Serce napotyka wówczas trudności

Gruczoły nadnerczowe

Noradrenalina

Utrzymuje jednakowe ciśnienie krwi

Kora nadnerczy

Aldosteron

Reguluje wydalanie soli przez nerki Zapewnia równowagę sodowo-potasową w ustroju

Kortyzon

Pobudza wytwarzanie i przechowywanie glukozy będącej źródłem energii Bierze udział w rozkładzie tłuszczów w organizmie Bierze udział w przemianie węglowodanów i białek

Hormony płciowe

Uzupełniają działanie hormonów płciowych wydzielanych przez gonady

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 77
Chlorek sodu (sól kuchenna) jest istotnym składnikiem płynu, w którym zanurzone są komórki, a ponadto rzutuje na ilość krwi będącej w obiegu. Nerki utrzymują poziom równowagi pomiędzy ilością soli wydalanej z moczem lub z potem a ilością soli zatrzymywanej w organizmie. Czynność ta jest kontrolowana przez hormon nadnerczy aldosteron, który nakazuje nerkom zredukowanie ilości wydalanej soli w przypadku, gdy jej poziom w ustroju jest zbyt niski. Większość jonów sodu znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym. Utrzymywane są tam za pomocą układu nośników zwanego pompą sodowo-potasową. Usuwa on sód z wnętrza komórki, pozostawiając w niej komplementarne jony potasowe. Taki układ potencjałów jest niezbędnym warunkiem do przekazywania impulsów nerwowych poprzez błonę komórkową.

Regulacja poziomu soli

Równowaga elektrolityczna w komórce (pompa sodowo-potasowa)

Utrata soli z potem

Potas wchodzący do :omórki zrównoważon1 przez opuszczający ją sód

Błona komórkowa Płyn zewnątrzkomórkowy Nadnercze • Nerka Torebka ciałka nerkowego (Bowmana)

Moczowód

Pęcherz-

Krew tętnicza Krew żylna

Wchłanianie zwrotne soli w kanalikach nefronu

w dotłoczeniu wystarczającej ilości krwi do tkanek. Sekrecja aldosteronu jest kontrolowana przez reninę - hormon wytwarzany w nerkach. Układ ten działa niejako na zasadzie huśtawki: przy niskim poziomie aldosteronu nerki produkują reninę i poziom hormonu zaczyna się podnosić; gdy jego poziom jest za wysoki, spada stopień aktywności reninotwórczej nerek i stężenie aldosteronu we krwi powraca do normy. Kortyzon: Hormony cukrowe, spośród których najważniejszy to kortyzon, są odpowiedzialne za podnoszenie poziomu glukozy we krwi. Glukoza stanowi podstawowy surowiec energetyczny organizmu. Gdy zatem zwiększa się zapotrzebowanie energetyczne, jak np. w sytuacjach stresowych, kortyzon rozpoczyna akcję przemiany białek w glukozę. Kortyzon jest ważnym, lecz nie jedynym, hormonem podnoszącym poziom cukru. Dla kontrastu - funkcjonuje wyłącznie jeden hormon obniżający poziom cukru, tj. insulina. Z uwagi na tę nierównowagę, istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia niedoboru hor-

monu obniżającego, a więc cukrzycy, która leczona jest przez podawanie tabletek lub zastrzyków insulinowych. Kortyzon, oprócz tego, że pełni kluczową rolę w metabolizmie (procesach przemiany materii niezbędnych dla podtrzymania życia), jest też nieodzowny dla układu odpornościowego, stanowiącego system obrony ustroju przed zakażeniami i uszkodzeniami. Jeżeli jednak w wyniku powziętych działań medycznych normalny poziom kortyzonu zostanie podwyższony (np. w celu zapobieżenia odrzuceniu przeszczepu), odporność na zakażenia obniża się. Organizm sam nie potrafi produkować zwiększonych ilości kortyzonu. Hormony płciowe: Ostatnią grupą hormonów powstających w nadnerczach są tzw. androgeny nadnerczowe. Wydziela je kora nadnerczy, by wspomagały pracę hormonów płciowych produkowanych w jeszcze większych ilościach przez gonady - męskie i żeńskie gruczoły płciowe. Główny męski hormon płciowy - obecny również w mniejszych ilościach u kobiet - to testosteron, odpowiedzialny za zwiększanie masy mięśniowej. Sterydy ana-

boliczne są sztucznymi pochodnymi m.in. męskich hormonów płciowych.

Regulacja kortyzonowa

Kortyzon jest tak ważny dla funkcjonowania organizmu, że jego sekrecja musi być pod ścisłą kontrolą. Mechanizmem regulującym jego produkcję - jak również produkcję sterydów -jest przysadka mózgowa. Przysadka wydziela hormon ACTH, pobudzający wytwarzanie kortyzonu. Podobnie jak w przypadku aldosteronu i reniny, obie te substancje podlegają mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. Gdy zawartość kortyzonu w ustroju jest zbyt niska, przysadka uwalnia ACTH i jego poziom wzrasta; jeżeli poziom jest zbyt wysoki, gruczoł ogranicza produkcję i stężenie kortyzonu maleje.

Rozdział 6

Tlen jest najważniejszą substancją chemiczną, od której zależy życie naszego organizmu - jest niezbędny każdej komórce i każdej tkance, które produkują energię konieczną dla podtrzymania życia. Tlen wprowadzamy do ustroju wdychając powietrze, a uboczne produkty jego przemiany są usuwane podczas wydechu. Proces zwany respiracją, czyli oddychaniem, angażuje do pracy płuca i przeponę oraz górne drogi oddechowe: nos, jamę ustną, gardło, krtań i tchawicę.

ODDECHOWY

Jama nosowa

Ucho środkowi. Trąbka słuchowa prawa

Po prawej: Jama nosowa, przechodząca w dolnej części w przedsionek zakończony nozdrzami przednimi, jest rozcięta pionową przegrodą nosową na dwie połowy: prawą i lewą. Każda połowa jest podzielona trzema małżowinami na trzy przewody nosowe, łączące się z tyłu z przewodem nosowo-gardłowym. Rysunek pokazuje położenie trąbki słuchowej (Eustachiusza) względem jamy nosowej.

Żuchwa

Ujście gardłowe lewej trąbki słuchowej

Nos
Nos oprócz tego, że jest narządem zmysłu powonienia, służy także jako naturalna droga przedostawania się powietrza do organizmu podczas spoczynkowego oddychania. Ponadto chroni przed czynnikami drażniącymi: prowokując kichanie, wyrzuca np. kurz z ustroju, by nie dopuścić do uszkodzenia płuc. Nos zewnętrzny składa się częściowo z kości, a częściowo z chrząstki. Dwie kości nosowe (po jednej z każdej strony) są wysunięte w dół, u góry zaś schodzą się między oczami, tworząc grzbiet nosa. Nos jest twardy, choć do pewnego stopnia giętki dzięki leżącym poniżej kości chrząstkom nosa i nozdrzy, które jednocześnie decydują o jego kształcie. Wnętrze nosa jest podzielone kostno-chrzęstną przegrodą, biegnącą od przodu ku tyłowi, na dwie wąskie komory. Przegroda jest pokryta miękką i delikatną błoną śluzową, która stanowi przedłużenie warstwy wyściełającej nozdrza. Powierzchnia wewnętrzna nozdrzy jest porośnięta sztywnymi włoskami skierowanymi w dół, które strzegą wejścia do nosa. U niektórych osób, zwłaszcza mężczyzn, często są znakomicie widoczne. Dwie komory oddzielone przez przegrodę tworzą łącznie jamę nosową. Są bardzo wąskie - mają poniżej 6 milimetrów szerokości. W górnej części jamy są umieszczone cienkie blaszki kostne z licznymi, niewielkimi receptorami nerwu węchowego. Podczas przeziębienia receptory są pokryte gęstym śluzem ograniczającym powonienie, a w konsekwencji także zmysł smaku. Tylny odcinek jamy nosowej jest podzielony na trzy części przez trzy fałdy kostne zwane małżowinami nosowymi. Są one cienkie, o wydłużonym kształcie i przebiegają wzdłuż osi nosa, kierując się w tylnej części w dół. Przestrzenie

UKŁAD ODDECHOWY / 79

Przewody nosowe

pomiędzy poszczególnymi małżowinami to przewody nosowe. Wyściełane są błoną śluzową, silnie unaczynioną, co pozwala nawilżać i ogrzewać wdychane powietrze. Błona wydziela około 0,5 litra śluzu dziennie. Pokrywają ją tysiące maleńkich włosków zwanych rzęskami. Śluz i rzęski wychwytują cząsteczki kurzu, które następnie są przesuwane dalej i połykane. Zatoki - przestrzenie w przedniej części czaszki - są połączone z wnętrzem nosa. Leżą za brwiami i w szczękach w trójkącie utworzonym przez nos i oczy. Zatoki, niczym amortyzator, zmniejszają siłę uderzeń w twarz. Od przewodów nosowych odchodzą dwa inne kanały. Kanał nosowo-łzowy odprowadza łzy z oczu (dlatego też musimy wydmuchiwać nos podczas płaczu). Drugi z nich - trąbka słuchowa - uchodzi w ścianie gardła, do tyłu od połączenia z jamą nosową.

Przekrój przez nos
Komórka sitowa -i Małżowina nosowa Małżowina nosowa górna

Oczodo Kość nosowa Chrząstka boczna nosa Chrząstka przegrody Oczodół

Małżowina nosowa dolna

Przegroda nosowa Zatoka szczękowa

Chrząstki skrzydłowe mniejsze Chrząstki skrzydłowe większe

Tętnica sitowa przednia

Tętnica sitowa tylna Tętnica klinowo-podniebienna

Powyżej i po prawej: Ilustracje pokazujące kości i chrząstki nosa (powyżej), przekrój poprzeczny nosa (powyżej po prawej) oraz wewnętrzne unaczynienie nosa (po prawej).

U

Przedsionek nosa

Gardło
Gardło to nazwa popularnie stosowana na określenie jamy prowadzącej w głąb układu trawiennego i oddechowego. Z reguły przyjmuje się, że gardło rozciąga się od jamy ustnej i nosowej aż do przełyku i tchawicy. W anatomii w obszarze tym wyróżnia się dwie odrębne części: krtań i jamę gardłową. Dla naszych potrzeb cały omawiany obszar podzielimy na trzy odcinki: jamę gardłową, krtań i tchawicę, które wraz z jamą ustną i nosową tworzą górne drogi oddechowe. Gardło spełnia różnorakie funkcje. Najważniejszą z nich jest przewodzenie pokarmu do przełyku oraz powietrza do płuc - tym zadaniem obarczona jest następnie krtań i tchawica. Rola krtani w oddychaniu jest widoczna w czynnościach strun głosowych: poruszane odpowiednimi mięśniami mogą się zacisnąć i odciąć dopływ powietrza, np. podczas kaszlu. (Bardziej szczegółowe informacje dotyczące budowy krtani i jej roli w procesie mówienia znaleźć można na strome 61. Części gardła biorące udział w trawieniu omówione są w Rozdziale 9.)

Przekrój poprzeczny dolnej części szyi
Tkanka tłuszczowa Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy

Żyła szyjna wewnętrzna Nerw błędny Tętnica szyjna wspólna

Tarczyca

Tchawica Mięśnie szyi

Trzon kręgu szyjnego Żyła szyjna zewnętrzna

Rdzeń kręgowy Wyrostek kolczysty

Budowa przedniej ściany gardła
Migdałek gardłowy

Przegroda nosowa

Część nosowa gardła Języczek podniebienia Migdatek podniebienny

Nagłośnia

Cieśń gardziel Część krtaniowa gardła \?

Jama gardłowa to przestrzeń do tyłu od jamy nosowej, ustnej i krtani, ciągnąca się nieco w głąb szyi. Wyłożona jest grubą warstwą mięśniową i posiada kształt zbliżony do odwróconego stożka, który ciągnie się około 12 centymetrów poniżej podstawy czaszki, gdzie łączy się z przełykiem. Górna, szersza część jamy gardłowej jest twarda dzięki otaczającym kościom czaszki, natomiast w odcinku dolnym i węższym jej mięśnie są przyczepione do chrząstek krtani. Wewnętrzna warstwa tkankowa okrywająca gardło, będąca przedłużeniem warstwy wyściełającej jamę ustną, zawiera wiele gruczołów śluzotwórczych, które dbają o to, by powierzchnia jamy ustnej i gardłowej była podczas jedzenia i mówienia zawsze pokryta śluzem. Topograficznie i fizjologicznie jama gardłowa dzieli się na trzy odcinki. Część najwyższa - nosowa leży nad poziomem podniebienia miękkiego i do tyłu od nosa. Jej dolną granicę wyznacza samo podniebienie miękkie: w chwili przełykania podnosi się i zamyka część nosową gardła, by zapobiec przedostaniu się pożywienia do nosa. Niefortunne skutki awarii tego mechanizmu koordynującego można czasami zaobserwować podczas kichania. W części nosowej znajdują się 3 skupiska tkankowe, szczególnie widoczne u dzieci, zwane migdałkami - trąbkowymi

Jama gardłowa

UKŁAD ODDECHOWY/81
Po lewej: Przekrój poprzeczny przez gardło. Poniżej po lewej: Główną częścią jamy gardłowej jest umięśniona rura ciągnąca się od podstawy czaszki po przełyk. Kanałem tym przechodzi wszystko, co jemy i wdychamy. Tu też schodzą się drogi oddechowe i pokarmowe.

Trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem Ujście gardłowe trąbki słuchowej

— Część nosowa

r

Część ustna

Gardło

Część krtaniowa

Jabłko Adama Po prawej: Schemat jamy (chrząstka tarczowata) gardłowej ukazujący jej położenie względem dróg Przełyk nosowych i ustnych. Gardło komunikuje się również z uszami za pośrednictwem Tchawica kanału wyrównującego trąbki słuchowej, która pomaga ujednolicić ciśnienie powietrza po obu stronach błon bębenkowych.

i gardłowym („trzeci migdałek"). Do części nosowej gardła, po obu jej stronach, uchodzi również trąbka słuchowa (Eustachiusza) - kanał łączący gardło z uchem środkowym. Takie rozmieszczenie narządów bywa przyczyną wielu chorób, gdyż drobnoustroje chorobotwórcze z jamy ustnej, nosa i gardła mają łatwy dostęp do uszu. Efektem tego są częste zapalenia ucha środkowego. Odcinek jamy gardła znajdujący się za jamą ustną - część ustna gardła - jest fragmentem drogi powietrznej łączącej usta z płucami. Skurcze i rozkurczę mięśni tego odcinka, znacznie bardziej ruchliwych niż mięśnie części nosowej, pomagają nadać fizyczny kształt dźwiękom wychodzącym z krtani. Wspomagane przez ruchy języka umożliwiają również wtło-

czenie pokarmu do otworu przełyku. Najważniejszymi organami części ustnej są dające się wielu z nas we znaki migdałki podniebienne - dwa zgrubienia tkanki, które często ponoszą winę za powikłania chorób gardła u dzieci. Rola najniższej - krtaniowej - części gardła sprowadza się do udziału w przełykaniu. Ruchy krtani muszą być tak zgrane, by gwarantowały powietrzu dotarcie do płuc, natomiast pokarmowi - do przełyku. Koordynacja taka jest możliwa dzięki układowi nerwów zwanemu splotem gardłowym. Jego czynnościami zawiaduje niższa część pnia mózgu, która kojarzy informacje nadchodzące z wyższych ośrodków mózgowych - oddechowego i połykania.

Tchawica Powyżej tchawicy do przodu od gardła leży krtań, która składa się z chrząstek, utrzymujących drożność światła tego sprężystego narządu. Łatwo je wyczuć palcami u nasady szyi. W górnej części szyi krtań jest pokryta chrząstką tarczowata (jabłko Adama). Od tego miejsca tchawica ciągnie się w dół aż do oskrzeli. Podobnie jak nos, jest wyłożona błoną śluzową zbudowaną z komórek posiadających rzęski, które usuwają wszelkie zarazki i kurz z powrotem do gardła, gdzie zostają połknięte.

Płuca
Większą część klatki piersiowej wypełniają dwa płuca, z których prawe jest nieco większe, ponieważ po lewej stronie część przestrzeni klatki zajmuje serce. Każde płuco dzieli się na płaty — prawe posiada trzy płaty: górny, środkowy i dolny, natomiast lewe płuco - dwa: górny i dolny. Płaty są rozdzielone od siebie, a granice między nimi wyznaczają wgłębienia na ich powierzchni, tzw. szczeliny międzypłatowe. Same płuca są niczym więcej jak gęstą konstrukcją kratową złożoną z rurek. Największe z nich to oskrzela główne, które powstają w wyniku rozgałęzienia tchawicy pomiędzy płucami. Oskrzele prawe biegnie do prawego płuca, lewe do lewego. Wewnątrz płuc oskrzela główne rozwidlają się na płatowe, następnie segmentowe, a te rozgałęziają się na coraz mniejsze odnogi zwane oskrzelikami. Ich zakończenie stanowią pęcherzyki płucne. Równolegle do drzewa oskrzelowego układ rurek tworzą tętnice płucne, które wpadają do płuc wraz z oskrzelami. One również dzielą się na mniejsze rurki - naczynia krwionośne, biegnące wraz z oskrzelikami. Wokół pęcherzyków płucnych tworzą siatkę naczyń włosowatych. Funkcjonowanie płuc Gdyby płuca usunąć z klatki piersiowej, skurczyłyby się niczym przebity balon. W stanie rozdętym utrzymuje je napięcie powierzchniowe płynu wydzielanego przez cienką błonę okrywającą płuca i wewnętrzną ścianę klatki piersiowej - opłucną. By lepiej to zrozumieć, wyobraźmy sobie dwie szklane szyby. Jeśli położymy je na sobie suche, łatwo się rozdzielają; jeśli jednak je zmoczymy, napięcie powierzchniowe wody sprawia, że silnie do siebie przylegają. Jedyny sposób na ich oddzielenie to rozsunięcie ślizgiem. Na tej samej zasadzie działają płuca: jeśli tylko pomiędzy nimi a ścianą znajdzie się cienka warstwa płynu, pozostają „otwarte". Rozszerzenie klatki piersiowej powoduje rozciągnięcie płuc i wpłynięcie powietrza do pęcherzyków. Podczas wydechu mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne stopniowo rozkurczają się. Gdyby pozwolić im rozkurczyć się całkowicie, płuca gwałtownie odskoczyłyby z powrotem, chyba że celowo pozostaną puste. W przypadku przedostania się powietrza do jamy opłucnej (potencjalnej przestrzeni między opłucną ścienną a płucną) napięcie powierzchniowe maleje i płuca zapadają się (odma płucna). Opłucna Wokół płuc dają się wyróżnić dwa typy błony opłucnej: wewnętrzna, tzw. opłucna płucna, oraz zewnętrzna, tzw. opłucna ścienna. Opłucna płucna okrywa całą powierzchnię zewnętrzną płuc, w tym również szczeliny. Opłucna ścienna wyścieła wewnętrzną powierzchnię ścian klatki pierTętnica szyjna wspólna Obojczyk I żebro Gruczoł tarczowy

. Grasica

I

Płuco lewe " w worku opłucnej

Przepona

Osierdzie otaczające serce

siowej. Obie blaszki opłucnej spotykają się wokół wnęki płuca, w miejscu, gdzie płuco łączy się z tchawicą za pomocą oskrzela głównego i z sercem za pośrednictwem naczyń krwionośnych płucnych. Na pozostałym obszarze są od siebie oddzielone. U osób zdrowych obie blaszki opłucnej są w stałym kontakcie i prześlizgują się po sobie w miarę, jak płuca poruszają się w rytm oddechu. Rzecz jasna, istnieje między nimi pewna przestrzeń wolna zwana jamą opłucnej. U osób zdrowych jama opłucnej jest minimalna - tylko taka, by pomieścić niewielkie ilości płynu zwilżającego powierzchnie blaszek, tak by się po sobie bez trudu przesuwały. Jedna z postaci zapalenia opłucnej polega na wypełnieniu jamy nadmierną ilością płynu - jest to tzw. wysiękowe zapalenie opłucnej. W przeciwieństwie do płuc, opłucna jest wyposażona w receptory bólu, o czym najlepiej wiedzą cierpiący na zapalenie opłucnej. Każdy rodzaj zapalenia sprawia, że powierzchnia opłucnej zostaje pozbawiona płynu, w następstwie czego opłucna płucna i ścienna ocierają się o siebie w czasie oddychania, wywołując ból.

UKŁAD ODDECHOWY / 83 Budowa płuc i zaburzenia

rzele

Żyta płucna

Naczynia włosowate

W płucu zdrowym (powyżej) tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających każdy pęcherzyk płucny (po lewej). Do typowych zaburzeń pracy płuc (powiększenia) należą: zapalenie płuc, w którym pęcherzyki płucne wypełniają się płynem; odma, polegającą na zapadaniu się ścian pęcherzyków; astma, czyli zwężenie umięśnionych ścian oskrzelików; nowotwór oskrzeli; bronchit, czyli zapalenie oskrzeli, podczas którego oskrzela wypełniają się wydzieliną śluzową.

Oddychanie
Czy to w stanie czuwania, czy podczas snu, oddychamy średnio 12 razy na minutę. W ciągu doby wdychamy i wydychamy ponad 8 tysięcy litrów powietrza. W trakcie wytężonego wysiłku fizycznego tempo oddychania znacznie rośnie, nawet do 80 razy na minutę. Celem wprowadzania powietrza do organizmu, a następnie jego usuwania jest pobranie tlenu niezbędnego dla podtrzymania życia i pozbycie się z ustroju zbędnego dwutlenku węgla, produktu wewnętrznych przemian chemicznych. Tlen stanowi około jednej piątej składu wdychanego powietrza, a praca płuc, serca i naczyń krwionośnych jest związana przede wszystkim z dostarczaniem tlenu z powietrza do wszystkich tkanek, gdzie jest potrzebny do produkcji energii, której nasz ustrój wymaga dla podtrzymania funkcji życiowych. Tak jak samochód spala benzynę przy udziale tlenu, a kominek ogrzewa pokój dzięki obecności i węgla, i tlenu, tak samo komórki wykorzystują tlen: spalają swoje paliwo - zazwyczaj w postaci cukru - za pomocą tlenu, w celu uzyskania energii. Produkty końcowe takiej reakcji chemicznej są identyczne w przypadku oddychania komórkowego i spalania benzyny, a mianowicie dwutlenek węgla i woda. Jakkolwiek niektóre tkanki są zdolne do funkcjonowania przez jakiś czas bez dopływu tlenu, mózg nie może się bez niego obyć. Większość pracy związanej z wdechem wykonuje przepona - cienki mięsień z tkanki włóknistej, szczelnie odgradzający klatkę piersiową od jamy brzusznej. Górną część „obudowy" mieszczącej serce i płuca tworzą żebra, natomiast dno stanowi przepona. Gdyby spojrzeć na przeponę od góry, zobaczylibyśmy duży, centralny obszar włóknisty, przymocowany włóknami mięśniowymi do wewnętrznej części dolnych sześciu żeber. Podobna jest do słońca z promieniami rozchodzącymi się w kierunku żeber, do których jest przymocowana. Przepona oglądana od przodu ma kształt wysklepionej kopuły, przyczepionej do żeber sznurami z mięśni. Włókna mięśniowe przepony kurczą się podczas wdechu i spłaszczają kopułę, ściągając jej najwyższy punkt centralny w kierunku jamy brzusznej. Dzięki temu zwiększa się objętość płuc i powietrze zostaje wciągnięte przez nos, gardło, krtań i tchawicę. Znalazłszy się w płucach, wędruje do pęcherzyków płucnych, gdzie zachodzi wymiana tlenu na dwutlenek węgla. Tlen łączy się z hemoglobiną krwi, a czerwone ciałka uwalniają ładunek dwutlenku węgla z powrotem do pęcherzyków, by został wypchnięty na zewnątrz przez płuca. Wydech następuje w wyniku prostego rozluźnienia mięśni, powodującego uchodzenie powietrza jak z balonu. Podobnie jak wszystkie inne mięśnie, polecenia skurczu lub rozkurczu przepona otrzymuje od układu nerwowego. Nerwy unerwiające przeponę zwane są lewym i prawym nerwem przeponowym. Co ciekawe, pochodzą z wyższego odcinka rdzenia kręgowego, a zatem muszą odbyć długą drogę od szyi ku dolnej części klatki piersiowej. W wyniku urazu lub przebytych chorób może dojść do uszkodzenia nerwów przeponowych. Tempo oddychania Częstotliwość oddychania podlega regulacji przez ośrodek oddechowy mózgu (rdzeń przedłużony) i jest zależna od stężenia dwutlenku węgla, nie zaś tlenu we krwi. Mózg reaguje na wzmożoną produkcję dwutlenku węgla, np. podczas znacznego wysiłku fizycznego, i dostosowuje do niej tempo oddychania. Oddechy stają się wtedy głębsze i częstsze, tak by zaczerpnąć więcej tlenu. Praca serca ulega przyspieszeniu, wzmaga się obieg krwi i usunięty zostaje dwutlenek węgla. Po zakończonym wysiłku poziom dwutlenku węgla spada i oddechy wracają do normy. Dowolne modyfikacje częstotliowści oddychania mają miejsce, np. podczas śpiewu, mówienia i jedzenia. Ziewanie, wzdychanie, kaszlenie i czkawka wymagają innego rodzaju oddychania. Śmiech i płacz, w przypadku których po długich oddechach następują krótkie „spazmatyczne" wydechy, są odmianami rytmu oddechowego wywołanymi przez bodźce emocjonalne. Wstrzymywanie oddechu, czy to celowe (podczas nurkowania), czy mimowolne (w następstwie ataku nerwowego), również wywołuje zakłócenia w rytmie oddechowym. Po kilku pierwszych głębokich oddechach poziom dwutlenku węgla obniża się, następnie oddech zostaje wstrzymany i zanika pobudzanie mózgu. Może to doprowadzić do utraty przytomności, a w przypadku nurkowania nawet do śmierci przez utonięcie, jeśli pływak nie zdąży powrócić na powierzchnię wody.

Przepona

Nerwy przeponowe

Przepona Żyla główna dolna Aorta

Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz reguluje objętość płuc w trakcie wdychania i wydychania powietrza.

HM
mr

UKŁAD ODDECHOWY/85 Obieg tlenu w organizmie
Tchawica Oskrzele

Aorta

Płuco Tętnica płucna

- Zyty płucne

Prawy _ przedsionek

Lewy przedsionek

Oskrzeliki Lewa komora

Prawa komora

Pęcherzyk płucny

-"^ r Powietrze / wpływające wypływające z pęcherzyka

Erytrocyty niosące tlen Pęcherzyk płucny Naczynie włosowate

Wnętrze pęcherzyka płucnego wypełnione powietrzem Erytrocyty przenoszące dwutlenek węgla

Strumień tlenu do komórek

Dwutlenekwęgla uwalniany z komórek

Powyżej: Powietrze wdychane przez tchawicę, oskrzela i oskrzeliki dociera do pęcherzyków płucnych, gdzie tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających pęcherzyk. Nasycona tlenem krew płynie do żyły płucnej, a następnie do lewej połowy serca.

które wtłacza ją do aorty. Krew okrąża całe ciało tętnicami aż do naczyń włosowatych. Tlen przenoszony przez czerwone ciałka krwi zostaje oddany tkankom, w zamian za produkt przemiany materii - dwutlenek węgla. Gaz zostaje odtransportowany z powrotem żyłami do prawej połowy serca

i na ostanim etapie krew wpływa tętnicą płucną do płuca. W pęcherzyku powracająca z obiegu krew oddaje dwutlenek węgla, który następnie wydychamy, pobiera zaś nową porcję tlenu.

Rozdział 7

KRWIONOŚNY
Układ krwionośny składa się z serca i systemu naczyń krwionośnych. Serce, zbudowane prawie w całości z tkanki mięśniowej, jest odpowiedzialne za tłoczenie krwi wokół ciała. Krew nie tylko transportuje substancje odżywcze i gazy z jednych części ciała do drugich, ale działa również jako środek komunikacji, przenosząc informacje chemiczne w postaci hormonów przebywających drogę z gruczołów dokrewnych do narządów i tkanek.

Luk aorty

Lewa tętnica płucna

Żyła główna górna Lewy przedsionek

Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego

i

Prawy przedsionek

Zastawka pólksiężycowata Aorty

Zastawka trójdzielna

Prawa komora Przegroda międzykomorowa

Mięśniówka

Tkanka tłuszczowa

Po prawej: Przekrój przez serce z ukazaniem aorty i jej gałęzi oraz ważniejszych zastawek, żył, przedsionków i komór.

Itr—>
Żyla główna dolna Aorta

Krew
Krew jest absolutnie niezbędna dla funkcjonowania organizmu. Serce zaczyna ją pompować przez wewnętrzny system tętnic i żył już w okresie życia płodowego i czyni to aż do śmierci, dostarczając tlenu, pokarmu i innych ważnych substancji do tkanek. W zamian zabiera dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii, które mogłyby być toksyczne dla ustroju. Krew ma też swój udział w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych, a przez zdolność do krzepnięcia pełni ważną rolę jako element mechanizmu obronnego organizmu. Krew jest płynem. Swą przysłowiową gęstość zawdzięcza obecności milionów komórek, których właściwości fizjologiczne decydują o tym, że krew klasyfikuje się jako tkankę, podobnie jak kości czy mięśnie. Jej składnikami są: przezroczysty płyn - osocze, w którym unoszą się krwinki czerwone (erytrocyty), krwinki białe (leukocyty) oraz maleńkie płytki krwi (trombocyty). Jak prawie całe ciało ludzkie, osocze składa się głównie z wody. Ponieważ jest cieczą, ma zdolność przenikania przez ściany drobnych naczyń krwionośnych, np. włośniczek, czyli kapilar. Stąd też jej pokrewieństwo z płynem zewnątrzkomórkowym, w którym są zanurzone wszystkie komórki ciała. Oznacza to, że związki mineralne i inne substancje mogą się przenosić za pośrednictwem osocza z komórki do komórki po całym ciele. Osocze Osocze jest środkiem transportującym „paliwa" ustrojowe - glukozę i podstawowe tłuszcze. Z osoczem po ciele rozprowadzane są i inne substancje, np. żelazo, ważny budulec barwnika wiążącego tlen - hemoglobiny, oraz wiele innych. Dlatego też osocze jest w istocie wodnym roztworem substancji mineralnych, odżywczych i niewielkich ilości innych ważnych związków (np. hormonów) oraz dodatkowo jednego niezwykle istotnego elementu - białka, które stanowi jego zasadniczy składnik. W litrze osocza występuje około 75 gramów białka dwóch głównych frakcji: albuminy i globuliny. Albumina jest wytwarzana w wątrobie. Jest nie tylko źródłem pokarmu komórek, ale także wywiera ciśnienie onkotyczne, które utrzymuje płynne składniki krwi w łożysku naczyniowym, zapobiegając ich ucieczce do tkanek, a dalej do komórek. Można przyjąć, że albumina jest jak krążąca z krwią płynna gąbka, zatrzymująca niezbędne ilości wody w krwiobiegu i przeciwdziałająca przekształceniu się ciała w rozmokłą, galaretowatą masę. Najważniejszymi globulinami są te, które działają jako przeciwciała zapobiegające infekcjom. Niektóre globuliny białkowe wraz z krwinkami biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. Płytki krwi to najmniejsze komórki ciała. Jeden mililitr krwi zawiera około 250 milionów płytek, każda zaś płytka ma średnicę około 3 mikronów (1 mikron -jedna tysięczna część milimetra). Trombocyty pełnią jedną podstawową funkcję: doprowadzać do krzepnięcia krwi tamującego krwawienie. Mechanizm działania płytek bardzo intrygu-

UKŁAD KRWIONOŚNY / 87

Płytki krwi

je lekarzy, ponieważ przybywa dowodów na to, że mogą odgrywać istotną rolę w arteriosklerozie - stwardnieniu tętnic, chorobie nagminnej w cywilizacji zachodniej. Trombocyty występują we krwi w takiej obfitości, że gdziekolwiek doszłoby do krwawienia, zawsze w najbliższej okolicy znajdzie się wystarczająca ich ilość.

Żyła szyjna wewnętrzna Tętnice szyjne

Prawa tętnica szyjna wspólną Tętnica podobojczykowa Pień płucny Żyły wątrobowe Żyla główna dolna Tętnica ramienna Nerka Tętnica jądrowa

Żyła szyjna wewnętrzna Aorta Żyła główna górna

Serce Żyła odpromieniowa Tętnica nerkowa Żyła odłokciowa Żyła nerkowa Tętnica krezkowa dolna Aorta brzuszna

Tętnice promieniowa i łokciowa Tętnica udowa

Żyła jądrowa

Żyła odpiszczelowa

Żyły powierzchowne

Tętnica piszczelowa przednia

Po lewej: Układ krwionośny jest zbudowany z naczyń krwionośnych i serca, których funkcje są związane z tłoczeniem krwi wokół ciała. Drogi cyrkulacji krwi dzielą się na: krążenie płucne (małe), w którym krew wędruje pomiędzy sercem a płucami, oraz krążenie wielkie (duży krwiobieg), prowadzące krew z serca do każdej części ciała i z powrotem.

88/UKŁAD KRWIONOŚNY
Ściany naczyń krwionośnych są wyłożone gładką warstwą komórek śródbłonkowych. W przypadku przerwania śródbłonka, a więc krwawienia, składniki krwi wchodzą w kontakt z innymi częściami ściany naczynia krwionośnego. Pod wpływem zetknięcia się trombocyty przylegają do ścian i do siebie nawzajem (agregacja), korkując otwór, którym wypływa krew. Pozostałe ciałka krwi zaczynają wchodzić pomiędzy sobą w reakcje w celu wytrącenia fibryny, czyli włóknika stanowiącego trwalszy środek zaradczy. Zdolność krwi do krzepnięcia, czyli koagulacji, a co za tym idzie do zapobiegania wykrwawieniu organizmu w przypadku nadwyrężenia naczynia, jest wynikiem połączonych wysiłków trombocytów i kilkunastu substancji biochemicznych, zwanych czynnikami krzepliwości, pośród których najważniejszą jest protrombina. Czynniki krzepliwości są składnikami płynnej części krwi - osocza. Zaburzenia procesu krzepnięcia mogą być dwojakiego rodzaju: niemożność uformowania się skrzepu oraz zakrzepica, polegająca na tworzeniu się zakrzepów wewnątrz naczyń kwionośnych. Krwinki czerwone Czerwone krwinki służą jako nośniki tlenu na drodze z płuc do tkanek. Po odtransportowaniu go nie wracają wolne, gdyż zabierają dwutlenek węgla, produkt uboczny działalności komórek i niosą z powrotem do płuc, skąd zostaje wydalony. Jest to możliwe dzięki zawartym w erytrocytach milionom cząsteczek hemoglobiny. W płucach tlen wiąże się bardzo szybko z hemoglobiną, nadając krwinkom jasnoczerwony kolor, od którego wywodzi się ich nazwa. Natleniona krew dociera tętnicami do tkanek. Za pomocą enzymów zawartych w krwinkach czerwonych dwutlenek węgla i woda (drugi zbędny produkt przemian komórkowych) łączą się z erytrocytami, które zabierają je żyłami do płuc. Produkcja czerwonych ciałek krwi rozpoczyna się w pierwszych paru tygodniach od chwili poczęcia. Przez pierwsze trzy miesiące cały proces ma miejsce w wątrobie, a dopiero po sześciu miesiącach życia płodowego przeniesiony zostaje do szpiku kostnego, gdzie odbywa się do końca życia. Do osiągnięcia dojrzałości krwinki czerwone wytwarza szpik we wszystkich kościach, lecz po około 20. roku życia produkcja erytrocytów zostaje ograniczona do kości kręgosłupa, żeber i mostka. Krwinki czerwone rozpoczynają żyw oi jako nieregularne, zaokrąglone, wielkojądrzaste komórki zwane hemocytobla^tami (komórki macierzyste krwinek). Komórki te przechodzą następnie mnóstwo szybkich podziałów, podczas których jądro staje się coraz mniejsze, aż do całkowitego zaniknięcia. Do produkcji erytrocytów ustrój potrzebuje żelaza - głównego składnika hemoglobiny, witaminy B 1 2 , kwasu foliowego i białek. W trakcie wędrówki w krwiobiegu czerwone krwinki często ulegają zużyciu, stąd konieczność ich stałego odnawiania. Każdy erytrocyt żyje przeciętnie 120 dni. Po tym czasie komórki pochodzące ze szpiku kostnego i śledziony atakują „stare" krwinki. Niektóre pozostałości chemiczne powracają zaraz do osocza dla powtórnego wykorzystania, natomiast inne, w tym hemoglobina, są wysyłane do wątroby w celu dokończenia procesu ich rozkładu. Organizm doskonale panuje nad ilością czerwonych krwinek w krwiobiegu, dostosowując ją do swych potrzeb. W przypadku dużych ubytków krwi, uszkodzenia części szpiku kostnego lub obPoniżej: W przypadku zranienia z przerwanych naczyń krwionośnych zaczyna wypływać krew i trombocyty (maleńkie, lepkie ciatka krwi), które podążają w kierunku miejsca urazu, by zatamować krwawienie (A). Uwalniają się tkankowe czynniki krzepliwości i wkraczają na teren działania wraz z czynnikami osoczowymi (B). Reakcja trombocytów, obu typów czynników krzepliwości i innych substancji biorących udział w procesie zmierza ku zamianie fibrynogenu (rodzaj białka) w pasma fibryny, czyli włóknika. Fibryna tworzy galaretowaty konglomerat pokrywający miejsce przerwania ciągłości naczynia (C). Schwytane weń płytki krwi i krwinki wydzielają surowicę (osocze pozbawione czynników krzepliwości), która wspomaga tworzenie skrzepu (D). Skrzep zapobiega wtargnięciu bakterii i wywiązaniu się zakażenia. niżenia poziomu tlenu docierającego do komórek (w następstwie niedoczynności serca lub przebywania na dużych wysokościach), szpik kostny natychmiast intensyfikuje produkcję erytrocytów. Nawet wytężona, codzienna gimnastyka pobudza organizm do wzmożonej produkcji czerwonych krwinek, gdyż wzrasta jego zapotrzebowanie na tlen. Obliczenia liczby krwinek czerwonych pokazują, że lekkoatleci mogą mieć nawet dwa razy więcej czerwonych ciałek krwi niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. Białe ciałka krwi Białe krwinki - leukocyty - są większe i całkowicie odmienne od krwinek czerwonych. W przeciwieństwie do erytrocytów nie są identyczne i poruszają się ruchem pełzającym. Biorą czynny udział w systemie obrony ustroju przed chorobami. Leukocyty dzielą się na trzy kategorie: granulocyty, limfocyty i monocyty. Granulocyty stanowią 50-75 procent wszystkich białych ciałek i również dzielą się na trzy grupy. Najliczniejsza z nich to granulocyty obojętnochłonne (neutrofile). Ńeutrofile przystępują do pracy w przypadku infekcji bakteryjnej. Wabione przez substancje chemiczne wydzielane przez bakterie „napływają" do miejsca infekcji i zaczynają je otaczać. Jednocześnie zawarte w ich wnętrzu ziarnistości rozpoczynają produkcję związków niszczących złapaną w potrzask bakterię. Ropa gromadząca się w miejscu zakażenia jest wynikiem aktywności granulocytów. Zbudowana jest w większości z martwych krwinek białych.
Fibryna (nierozpuszczalna)

Skrzep

UKŁAD KRWIONOŚNY / 89
Drugą grupą są granulocyty kwasochłonne, zwane eozynofilami, ponieważ, jeśli zmieszać krew z barwnikiem kwaśnym - eozyną, granulki tych granulocytów barwią się na kolor różowy. Stanowią one jedynie 1-4 procent białych ciałek i oprócz zwalczania bakterii spełniają drugą, nie mniej istotną rolę. Jeżeli do krwi przedostanie się jakiekolwiek obce białko lub antygen, pojawiają się przeciwciała zwalczające antygeny lub neutralizujące skutki ich obecności. Równocześnie wyzwalana jest histamina. Eozynofile niwelują szkodliwe działanie histaminy, ponieważ jej nadmiar może wywoływać reakcje uczuleniowe. Kiedy przeciwciała połączą się z antygenami, eozynofile usuwają resztki chemiczne. Trzeci typ granulocytów - granulocyty zasadochłonne, czyli bazofile - stanowią mniej niż 1 procent ciałek białych. Niemniej jednak są niezbędne do życia jako producenci heparyny - związku zapobiegającego krzepięciu krwi wewnątrz naczyń krwionośnych. Limfocyty Około 25 procent wszystkich białych ciałek krwi to limfocyty - komórki o gęstych, kulistych jądrach. Są niezastąpione w organizmie ze względu na ochronę immunologiczną, jaką mu zapewniają dzięki produkcji antytoksyn neutralizujących potencjalnie szkodliwe skutki działania silnych substancji trujących lub związków chemicznych wytwarzanych przez niektóre bakterie. Kolejnym ważnym zadaniem limfocytów jest produkcja przeciwciał oraz substancji chemicznych, które dają komórkom odporność na infekcje bakteryjne. Ostatnią grupą krwinek białych są monocyty, stanowiące do 8 procent ogólnej liczby białych ciałek. Największe monocyty zawierają duże jądra, pożerają (fagocytują) bakterie i usuwają szczątki ciał obcych. Czynności granulocytów i monocytów w postępowaniu z bakteriami chorobotwórczymi noszą nazwę odpowiedzi zapalnej, przy rozumieniu zapalenia jako reakcji organizmu na uraz na poziomie lokalnym. Czynności limfocytów w postępowaniu z drobnoustrojami inwazyjnymi i innymi substancjami noszą nazwę odpowiedzi immunologicznej. (Zjawisko to omówiono szczegółowo w Rozdziale 8.) Oba typy reakcji mogą być uruchamiane jednocześnie. Miejsce produkcji białych ciałek krwi Szpik kostny jest miejscem produkcji części białych krwinek. Powstają tu wszystkie trzy typy granulocytów. Tworzą się z mieloblastu w wyniku wielokrotnego podziału. Okres życia granulocytu wynosi przeciętnie 12 godzin, czas efektywnej walki z zakażeniami bakteryjnymi - 2 do 3 godzin. W przypadku wtargnięcia bakterii produkcja limfocytów wzrasta odpowiednio do zapotrzebowania organizmu. Żyją średnio 200 dni, a wytwarzane są w grasicy, śledzionie oraz niektórych innych narządach: migdałkach i węzłach chłonnych rozrzuconych po całym ciele. Zarówno monocyty, jak i płytki krwi powstają w szpiku kostnym. Długość życia monocytów wciąż nie jest dokładnie znana, ponieważ wydaje się, że część swego istnienia spędzają w tkankach, część natomiast w osoczu. Co więcej, organizm ludzki jako nigdy nie zatrzymująca się linia produkcyjna wymienia miliony trombocytow przeciętnie co 4 dni. Krwotoków, czy to wewnętrznych, czy zewnętrznych, nie należy co prawda lekceważyć, jednakże wbudowany mechanizm samozachowawczy organizmu sprawia, że utrata nawet jednej czwartej objętości krwi nie grozi poważniejszym długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (pomimo braku transfuzji). A ponieważ krew niczym dostawca kursuje między tkankami, nie powinno dziwić, że zaburzenia ustrojowe i choroby uwidaczniają się w zmianach we krwi. Krew, oprócz tego, że jest zwierciadłem stanu zdrowia organizmu, sama również może ulegać rozmaitym schorzeniom dotykającym krwinki czerwone, białe, płytki krwi, osocze, z których każde wymaga rozpoznania i odpowiedniej kuracji.

Produkcja krwinek

Wytwarzaniem ciałek krwi w organizmie zajmuje się wiele narządów - inne u dzieci, inne u dorastających. Proces ten stabilizuje się dopiero u dorosłych i ma miejsce głównie w kościach czaszki, kręgosłupa, żeber, mostka oraz w końcach większych kości. np. kości ramiennej. Tam szpik kostny produkuje wszystkie typy krwinek białych, czerwonych i płytek krwi. Białe ciałka krwi powstają tez w grasicy, śledzionie i węzłach chłonnych.

Serce
Serce to duży narząd zbudowany z tkanki mięśniowej, położony w środku klatki piersiowej. Choć często uważa się, że serce znajduje się po lewej stronie, w istocie jest ulokowane asymetrycznie na linii środkowej: większa część jest przesunięta w lewo. Waży około 340 gramów u mężczyzn i nieco mniej u kobiet. Rzut prawego brzegu serca leży nieco na prawo od prawego brzegu mostka. Część serca na lewo od mostka ma kształt zbliżony do spłaszczonego stożka, którego wierzchołek (koniuszek serca) leży tuż pod lewym sutkiem. Łatwo wyczuć pulsowanie towarzyszące każdemu skurczowi serca. Nosi ono nazwę uderzenia koniuszkowego serca. Zadaniem serca jest tłoczenie krwi do dwóch oddzielnych obiegów. Najpierw pompuje krew do tętnic przez aortę, główną tętnicę ciała. Krew krąży przez wszystkie narządy i tkanki, dostarczając im pokarmu i tlenu, po czym wraca do serca żyłami, oddawszy uprzednio cały tlen. Następnie serce wtłacza krew do drugiego obiegu, tym razem do płuc, by uzupełnić brak tlenu. Natleniona krew płynie powtórnie do serca. W sercu dają się wyróżnić cztery jamy związane funkcyjnie z kolejnymi etapami tłoczenia. Każda z nich ma postać worka mięśniowego o ścianach zdolnych do kurczenia się, a przez to do wypychania krwi na zewnątrz. Grubość ściany mięśniowej jest uzależniona od tego, ile pracy dana jama musi wykonać. Najgrubsze ściany ma lewa komora, gdyż musi dotłoczyć krew do najodleglejszych partii ciała. Jamy są ułożone parami. Każda posiada cienkościenny przedsionek, do którego wpływa krew z żył. Każdy przedsionek tłoczy krew przez zastawkę do komory o grubszych ścianach, która pompuje ją do tętnicy. Oba przedsionki leżą nad komorami i są w stosunku do nich nieco przesunięte w tył. Obydwa przedsionki i komory sąsiadują z sobą, przedzielone jedynie odcinkami ściany zwanymi odpowiednio przegrodami: międzyprzedsionkową i międzykomorową. Krew powraca do serca z płuc żyłami płucnymi z odnowionym zapasem tlenu. Wpada do lewego przedsionka, który kurcząc się, wypycha ją przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. Lewa komora również kurczy się i w tym momencie zastawka dwudzielna zamyka się, pozwalając krwi jedynie na wyjście przez otwartą zastawkę półksiężycowatą do aorty. Potem krew zmierza do tkanek, gdzie oddaje tlen. Z ciała krew powraca do serca dużą żyłą, zwaną żyłą główną dolną, natomiast z głowy żyłą główną górną. Wpada do prawego przedsionka, który kurczy się i pompuje krew przez zastawkę trójdzielną do prawej komory. Skurcze prawej komory wyrzucają krew do tętnic płucnych przez zastawkę pnia płucnego i stąd przepływa ona przez płuca, gdzie otrzymuje nowy ładunek tlenu. Następnie powraca do serca żyłami płucnymi, gotowa, by zacząć całą drogę od początku. Opisany proces odbywa się 50-60 razy na minutę. Podobnie do innych pomp, właściwa praca serca jest uzależniona od szeregu „zaworów" w formie zastawek sercowych. W prawej połowie serca występuje zastawka półksiężycowatą pnia płucnego i zastawka trójdzielna; po lewej natomiast zastawka półksiężycowatą aorty i zastawka dwudzielna. Wszystkie cztery zastawki otwierają się i zamykają automatycznie, wpuszczają i wypompowują krew z przedsionków i komór, uniemożliwiając jej cofnięcie. Zastawki pnia płucnego i aorty mają zbliżoną budowę. Złożone są z trzech płatków twardej, ale cienkiej tkanki włóknistej. Zastawki dwu- i trójdzielna są bardziej skomplikowane, choć również podobne do siebie. Zastawka dwudzielna posiada dwa płatki, trójdzielna zaś - trzy. Każda z tych zastawek jest położona w pierścieniu ujścia przedsionkowo-komorowego. Każdy płatek jest przymocowany podstawą do pierścienia, natomiast wolnymi brzegami styka się z płatkami sąsiednimi, przesłaniając światło ujścia i zamykając tym samym zastawkę. Owe wolne brzegi i powierzchnie komorowe płatków są przyczepione również do wielu cienkich sznureczków strun ścięgnistych - które biegną w dół komory i zapobiegają odskoczeniu zastawki (pod ciśnieniem krwi) do przedsionka.

Zastawki

Czynności tłoczące serca
Żyła płucna

Vl

-\

Przedsionki wypełniają się krwią

Zyla główna dolna

Zastawka trójdzielna Przedsionki kurczą się i krew wpływa do komór Zastawka mitralna -

Zastawka pnia płucnego

Rdzeń płucny

Aorta Zastawka aorty

Praca serca

Komory kurczą się tłocząc krew do płuc i dużego krwiobiegu

Komory rozkurczają się i cykl rozpoczyna się od początku

UKŁAD KRWIONOŚNY/91
Z każdym uderzeniem serca oba przedsionki równocześnie się kurczą i zapełniają komory krwią. Następnie kurczą się obie komory. Taka kolejność skurczów jest uzależniona od skomplikowanego „zegara" elektrycznego. Główną kontrolę nad nim sprawuje węzeł zatokowo-przedsionkowy położony w prawym przedsionku. Wysyłane przez niego impulsy powodują kurczenie się obu przedsionków. Obok niego istnieje drugi węzeł - przedsionkowo-komorowy, ulokowany w miejscu zejścia się przedsionków z komorami. Impuls przepływa z węzła zatokowo-przedsionkowego do przedsionkowo-komorowego za pośrednictwem kurczącej się mięśniówki „roboczej" przedsionków. Węzeł przedsionkowo-komorowy powoduje opóźnienie impulsu wywołującego skurcz i przesyła go dalej wiązką włókien przewodzących w przegrodzie międzykomorowej zwanej pęczkiem Hisa. Po przejściu przez pęczek i jego odnogi, a następnie tzw. włókna Purkinjego, impuls rozchodzi się po mięśniach komór, nakazując im skurcz w chwilę po skurczu przedsionków.

Zjawiska elektryczne

Zastawki - widok od góry
Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego

Położenie zastawek - widok od przodu

Żyla główna górna

Luk aorty

Struny ścięgniste

Tętnice płucne

Zastawka aorty

Lewy przedsionek — Zastawka pnia płucnego — Lewe uszko

Zastawki zapewniają przepływ krwi przez serce w jednym tylko kierunku i nie dopuszczają do jej cofania się. Złożone są z dwóch lub trzech płatków, które zwierają się z chwilą przepłynięcia krwi. Zastawka dwudzielna i półksiężycowata aorty kierują przepływem krwi natlenionej przez lewą połowę serca; zastawka pnia płucnego i trójdzielna sterują przepływem krwi odtlenionej przez prawą połowę.

Prawy przedsionek

Zastawka dwudzielna

Lewa komora Zastawka trójdzielna Prawa komora

\
Żyła główna dolna"

Naczynia krwionośne
Tętnice i żyły to dwa typy dużych naczyń krwionośnych w ciele. Tętnice przypominają rurki, przez które przepływa krew od serca do tkanek, podczas gdy żyły służą jako szlak powrotny. Główna komora tłocząca serca - komora lewa - wyrzuca krew do największej tętnicy naszego ciała - aorty. Pierwsze gałęzie odchodzą od niej już zaraz za sercem. Są to tzw. tętnice wieńcowe, zaopatrujące w krew samo serce. Prawie natychmiast po odejściu od aorty lewa tętnica wieńcowa rozdziela się na dwie duże gałęzie. Tak więc w rezultacie otrzymujemy trzy tętnice wieńcowe — prawą i dwie gałęzie lewej. W dalszym swym przebiegu opasują dokładnie serce i penetrują je, dostarczając krew do każdej jego partii. Pozostałe tętnice transportują krew do wszystkich części ciała, dzieląc się najpierw na odgałęzienia - tętniczki, następnie zaś na naczynia włosowate zwane włośniczkami lub kapilarami. Lewa komora jest źródłem ogromnego ciśnienia, które umożliwia wtłoczenie krwi do wszystkich odnóg siatki naczyniowej. Ucisk wywierany przez mankiet gumowy stosowany przy pomiarze ciśnienia jest taki sam jak maksymalna siła skurczu lewej komory przy każdym uderzeniu serca. Budowa tętnic Tętnice muszą posiadać grube ściany, by wytrzymać działanie wysokiego ciśnienia wywieranego przez silne skurcze serca. Od zewnątrz tętnica jest otoczona luźną powłoką z tkanki włóknistej. Pod nią znajduje się sprężysta warstwa z tkanki mięśniowej, stanowiąca umocnienie naczynia. Dodatkowo pośród tkanki elastycznej (śródbłonka) widnieją biegnące okrężnie włókna mięśniowe. Na wewnętrzną błonę składa się warstewka z komórek gładkich, umożliwiających swobodny przepływ krwi. Grube elastyczne ściany mają ogromne znaczenie dla funkcjonowania całego układu. Sprężyste ściany wielkich tętnic przejmują na siebie główną siłę ciśnienia wywołanego skurczem serca, a w przerwach pomiędzy kolejnymi skurczami popychają krew dalej. Tętno Kiedy lekarz mierzy puls, stara się wyczuć miarowość pracy serca pompującego krew wokół ciała przez system tętnic. Siła każdego uderzenia serca jest przenoszona po ścianach tętnic, podobnie jak fala biegnie po tafli jeziora. Sprężyste ściany tętnic rozszerzają się, aby przyjąć uderzenie czoła fali. W dalszym etapie skurczu sercowego ściany zapadają się i w ten sposób przyczyniają do swobodnego przepływu krwi przez cały układ.

Puls da się wyczuć w wielu tętnicach powierzchniowych. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu tętnicę promieniową w nadgarstku, tuż powyżej kciuka. Przyjęło się przykładać do niej jeden lub dwa palce, nigdy jednak nie kciuk, którego własne tętno może wprowadzić nas w błąd. Tętnica ramienna również posiada łatwo wyczuwalne tętno, najlepiej w wewnętrznej części dołu łokciowego na przedłużeniu linii małego palca. Tętno często mierzy się na tętnicy szyjnej, około 2,5 centymetra poniżej kąta żuchwy. Można do tego wykorzystać stetoskop, który czasami ujawnia szmer naczyniowy - regularny odgłos towarzyszący każdemu uderzeniu serca. Objaw ten wskazuje na częściową blokadę tętnicy, pomimo że wyczuwalne tętno wydaje się być całkowicie w normie. Innymi miejscami pomiaru tętna bywają: pachwiny, okolica podkolanowa, wewnętrzna strona stawu skokowego i powierzchnia grzbietowa stopy. Naczynia włosowate Naczynia włosowate (włośniczki), mierzące zaledwie osiem tysięcznych milimetra, są niewiele szersze od pojedynczej komórki. Każda kapilara jest zbudowana z bardzo cienkiej warstwy tkanki zwiniętej w rurkę i otoczonej równie cienką błoną. Wszystkie ściany kapilar są na tyle cienkie, by niektóre substancje bez trudu przenikały przez nie z krwi i do krwi. Kontrolę nad kapilarami sprawują mięśnie. Obok wymiany związków chemicznych naczynia włosowate skóry odgrywają spec-

Żywiczny model siatki naczyniowej mózgu. Komórki mózgowe pozbawione natlenionej krwi obumierają w ciągu kilku minut. jalną rolę - pomagają regulować ciepłotę ciała. Kiedy jest nam gorąco, kapilary skóry rozszerzają się, umożliwiając większej niż zazwyczaj ilości krwi dotarcie do skóry, gdzie oddaje ciepło i ulega ostudzeniu. Mając bardzo cienkie ścianki, włośniczki są narażone na uszkodzenia, zwłaszcza dotyczy to naczyń włosowatych skóry. Na skutek przecięcia lub zadrapania, ewentualnie uderzenia, następuje wylew krwi z naczyń włosowatych. Sińce są następstwem gromadzenia się w skórze krwi z uszkodzonych kapilar. Naczynia włosowate mogą zostać naruszone również w wyniku poparzenia, posiadają jednak w pewnym stopniu zdolność do samoodnawiania się, czyli regeneracji. U osób w podeszłym wieku lub od dłuższego czasu nadużywających alkoholu naczynia włosowate często kruszeją, pozostawiając na skórze fioletowa we plamy lub czerwonawe linie. Przeszedłszy przez naczynia włosowate, krew powraca do serca żyłami.

UKŁAD KRWIONOŚNY/93
Żyły są podobne do tętnic pod względem rozmieszczenia w organizmie - tętnice i żyły unaczyniające dany narząd lub tkankę często mają równoległy przebieg. Istnieją jednakże między nimi zasadnicze różnice. Przykładowo, wiele żył jest wyposażonych w zastawki, których tętnice nie posiadają. Ściany tętnic są zawsze grubsze niż ściany żył tej samej wielkości, natomiast ich światło, czyli przepustowość, są znacznie mniejsze niż odpowiadających im żył. Żyły to rury z tkanki mięśniowej i włóknistej. Ściana żyły dzieli się na błonę zewnętrzną (przydankę), błonę środkową z włókien mięśniowych i wewnętrzną warstwę wyściełającą - błonę wewnętrzną. Warstwa mięśniowa żył jest niezwykle cienka. Po prawej: Tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w potrzebny mu tlen i składniki pokarmowe. Zasadniczo istnieją trzy tętnice wieńcowe: dwa odgałęzienia tętnicy wieńcowej lewej oraz tętnica wieńcowa prawa. Poniżej: Ściany tętnic są zbudowane z kilku warstw mięśniowych, które przyspieszają przepływ krwi w łożysku naczyń po każdym uderzeniu serca. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować w miejscu pomiaru pulsu na tętnicy promieniowej w nadgarstku.

Żyły

Tętnice wieńcowe

-

Luk aorty

Kierunek przepływu krwi 1 Gałęzie lewej tętnicy J wieńcowej

rPrzydanka (btona zewnętrzna) Zewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa mięśniowa (btona środkowa) Wewnętrzna warstwa sprężysta Zgmacze

Warstwa wyścielająca (błona wewnętrzna)

Budowa tętnicy

Tętnica promieniowa (miejsce wyczuwania tętna) _._

Miejsce badania tętna
Tętnica łokciowa

Tętnica międzykostna przednia

Mechanizm krążenia krwi w tętnicach
Zastawka sercowa otwarta Przepływ krwi

I

Poszerzone ściany tętnicy Zwężenie mięśni ściany tętnicy £ ^ i _ ^ Krew popchnięta wzdłuż tętnicy

Zastawka sercowa zamknięta

Budowa i czynności tętnic

Krążenie krwi
Krew rozpoczyna drogę po ustroju w chwili opuszczenia lewej komory. Na tym etapie jest bogata w tlen, pokarm rozłożony na cząsteczki i inne ważne substancje, np. hormony. Rozdzieliwszy się na tętnice wieńcowe, aorta kieruje się w górę, po czym zakręca z powrotem w dół, tworząc łuk aorty. Od łuku odchodzą pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i lewa tętnica podobojczykowa. Potem aorta zstępuje w dół klatki piersiowej i jamy brzusznej. W jamie brzusznej tworzą się trzy główne tętnice, wiodące do jelit i wątroby, oraz po jednej do obu nerek. Następnie aorta rozwidla się na prawą i lewą tętnicę biodrową wspólną, które dowożą krew do miednicy i kończyn dolnych. Z tętnic krew płynie dalej tętniczkami prowadzącymi do każdego narządu i tkanki w ustroju, nie wyłączając serca, przechodzącymi następnie w rozległą siatkę naczyń włosowatych. W naczyniach włosowatych krwinki płyną „gęsiego", oddając cały tlen i pozostałe substancje i zabierając w zamian dwutlenek węgla i inne zbyteczne produkty przemiany materii. Gdy ciało znajduje się w stanie spoczynku, krew na ogół przepływa tzw. anastomozami, czyli naczyniami włosowatymi o większej niż przeciętna wielkości. W przypadku zapotrzebowania na dodatkowy tlen w danej części ciała krew przepływa niemal wszystkimi dostępnymi arteriami unaczyniającymi ten obszar. Po przejściu przez kapilary krew wkracza do układu żylnego. Początkowo biegnie naczyniami cienkimi - żyłkami, żylnymi odpowiednikami tętniczek. Następnie wpływa do żył mniejszych i zmierza z powrotem ku sercu żyłami już tak dużymi, że łatwo je dostrzec pod powierzchnią skóry. Duże żyły, prócz żył głowy i szyi, posiadają zastawki, które powstrzymują krew przed cofaniem się do tkanek. Mają one maleńkie, półksiężycowate listki zachodzące na światło żyły, pozwalające na przepływ krwi tylko w jednym kierunku. Żyły nadchodzące ze wszystkich zakątków ciała ostatecznie łączą się w dwa duże naczynia: żyłę główną górną i dolną. Pierwsza z nich odprowadza krew z głowy, kończyn górnych i szyi, druga zaś zbiera krew wracającą z dolnych partii ciała. Krew z obu tych żył wpada do prawej połowy serca, skąd jest tłoczona do pnia płucnego (jedynej tętnicy przewodzącej krew odtlenioną), kierując krew do płuc. W końcowym etapie podróży natleniona krew przepływa przez żyły płucne (jedyne żyły niosące krew natlenioną) i zmierza do lewej połowy serca. Obieg krwi w płucach jest zwany krążeniem płucnym (małym), a cyrkulacja po pozostałych częściach ciała - krwiobiegiem (krążeniem) dużym. Tętnicami dużego i małego krążenia płynie krew w kierunku od serca, a żyłami dużego i małego obiegu - krew powracająca.

Na skróty

Opuściwszy jelita, krew nie płynie bezpośrednio do serca, lecz jest odciągana do tzw. wątrobowego układu wrotnego żył. Umożliwia on krwi, która może być bogata w przetrawiony pokarm, transport wprost do wątroby. Dotarłszy z trzustki do wątroby, krew przepływa pomiędzy komórkami wątroby w specjalnych naczyniach włosowatych - tzw. naczyniach zatokowych, po czym uchodzi do kolejnego układu - żył wątrobowych. Te z kolei wiodą ostatecz-

nie do żyły głównej dolnej, a potem do serca. Układ taki gwarantuje najsprawniejszy sposób dostarczania wątrobie pokarmu, przechodzącego z jelit do systemu żylnego. Szczególne układy żył znajdują się również w krańcowych częściach ciała: dłoniach, stopach, uszach i nosie. Można tam znaleźć bezpośrednie połączenia pomiędzy drobnymi tętnicami i żyłami, przez które krew może przedstawać się bez konieczności przepływania przez system włośniczek w tkankach. Główna funkcja tych połączeń (anastomoz tętniczożylnych) wiąże się z kontrolą ciepłoty ciała. Przy ich otwarciu zwiększa się wytracanie ciepła z organizmu.

Układ tętniczy

Tętnica szyjna wspólna prawa

Tętnica szyjna wspólna lewa Tętnica podobojczykowa Tętnica płucna

Luk aorty

Tętnica wieńcowa prawa I

Tętnica ramięnna Gałąź tętnicy wieńcowej lewej

Tętnica krezkowa górna

Aorta Tętnica nerkowa

Tętnica krezkowa dolna

UKŁAD KRWIONOŚNY/95 Układ żylny
Zyla szyina wewnętrzna Zyla płucna Zatoka wieńcowa Żyla podobojczykowa Żyla główna górna Zyla odlokciowa

ło 59 procent znajduje się w żyłach, 15 procent w tętnicach, 5 procent we włośniczkach i pozostałe 9 procent w sercu. Podobnie tempo przepływu krwi nie wszędzie jest jednakowe. Jest ona wyrzucana z serca i pompowana przez aortę z szybkością 33 centymetrów na sekundę, jednak zanim osiągnie kapilary, jej prędkość obniża się do zaledwie 0,3 centymetra na sekundę. Szybkość prądu powrotnego krwi stopniowo wzrasta, tak że docierając do serca, porusza się już z prędkością 20 centymetrów na sekundę.

W dolnej części mózgu znajduje się obszar zwany ośrodkiem naczynio-ruchowym, który steruje krążeniem krwi, a zatem i jej ciśnieniem. Spośród naczyń krwionośnych, odpowiedzialnymi za kontrolę sytuacji są tętniczki, ogniwo pośrednie pomiędzy małymi tętnicami a naczyniami włosowatymi krwiobiegu. Ośrodek naczynio-ruchowy otrzymuje informacje o wysokości ciśnienia od nerwów czuciowych w aorcie i tętnicach szyjnych, następnie wysyła polecenia do tętniczek.

Regulacja krążenia

Żyla wątrobowa

Poniżej: Na rysunku żyły głębokie kończyny dolnej zaznaczono kolorem jasnoniebieskim. Szereg zastawek otwierających się i zamykających na zasadzie śluzy, w odpowiedzi na nieustanne zmiany w ciśnieniu krążącej krwi, zapewnia nieprzerwany przepływ, przeciwstawiając jej ruch sile grawitacji. Przekrój przez podudzie (rys. dolny) ilustruje relację topograficzną między żyłami głębokimi i powierzchniowymi.
Zyla udowa

Zyla podkolanowa

Zyla odpiszczelowa

- Żyla udowa

W niektórych częściach ciała, np. w kończynach górnych i dolnych, tętnice i ich odgałęzienia biegną parami, tak by mogły się dublować i stanowiły drogę alternatywną dla krwi na wypadek, gdyby jedna z pary uległa uszkodzeniu. Zjawisko to nosi nazwę krążenia obocznego. W przypadku zniszczenia tętnicy gałąź sąsiednia, która przejmuje jej rolę, poszerza się, przyspieszając krążenie krwi. Jeśli organizm znajduje się w stanie napięcia fizycznego (np. podczas ruszania do biegu), naczynia krwionośne w mięśniach kończyn dolnych rozszerzają się, natomiast naczynia narządów trzewnych zamykają, tak by krew kierowała się tylko do miejsca, gdzie jest najbardziej potrzebna. W trakcie np. poobiedniego odpoczynku odbywa się proces odwrotny, wspomagany przez wiele połączeń omijających, czyli anastomoz. Dystrybucja i przepływ Krew nie jest rozprowadzana równomiernie po całym ciele. W każdym momencie około 12 procent krwi znajduje się w tętnicach i żyłach krążenia płucnego, oko-

Mechanizm zabezpieczenia przeciwurazowego

- Żyla odpiszczelowa

- Żyla odstrzalkowa

- Żyla podkolanowa

Żyla piszczelowa przednia

- Żyla piszczelowa tylna Żyla strzałkowa

Rozdział 8

Układ limfatyczny jest drugim, obok układu krwionośnego, systemem naczyń przenoszących płyny w obrębie ciała. Naczynia limfatyczne są odpowiedzialne za transport nadmiaru płynu, obcych elementów i innych substancji z tkanek i komórek ciała. Układ jest zaangażowany w procesy neutralizacji potencjalnie szkodliwych cząstek. Przy realizacji tego zadania współpracuje ściśle z krwią, a szczególnie z limfocytami krwinkami białymi, ważnymi dla obrony organizmu przed chorobą.

LEiFATYCZNY
Wejście do prawego —7 przewodu limfatyczncgo

Naczynia limfatyczne

Po prawej: Układ limfatyczny tworzy sieć cienkich naczyń, które zbierają nadmiar płynu (limfę, chłonkę) z komórek i tkanek organizmu i przenoszą z powrotem do krwi. Dwa największe naczynia limfatyczne (prawy przewód limfatyczny i przewód piersiowy) uchodzą do żył w pobliżu serca. Powiększenie pokazuje przekrój węzłów chłonnych, będących skupieniami tkanki limfatycznej, rozmieszczonych w różnych częściach ciała wzdłuż naczyń limfatycznych.

Naczynia limfatyczne
W skład układu limfatycznego wchodzą naczynia limfatyczne oraz wysoko wyspecjalizowane tkanki i narządy, w tym grasica, śledziona i migdałki. Drobne naczynia limfatyczne - najdrobniejsze nazywane są włośniczkami oplatają ścianki żył i tętnic. Zbierają z tkanek nadmiar płynu nazywanego limfą lub chłonką. Ściany włośniczek limfatycznych są cienkie i bardzo przepuszczalne, tak że duże cząsteczki i cząstki - w tym i bakterie, które nie mogą przejść przez ścianę włośniczek do krwi są transportowane z limfą. W ściankach niektórych naczyń limfatycznych występują mięśnie gładkie, które kurcząc się rytmicznie w jednym kierunku, powodują ruch limfy. Na wewnętrznych powierzchniach ścianek znajdują się zastawki zapobiegające wstecznemu ruchowi chłonki. Naczynia limfatyczne można znaleźć we wszystkich częściach ludzkiego ciała, z wyjątkiem centralnego systemu nerwowego, kości, chrząstek i zębów. Skład chłonki jest zależny od lokalizacji naczyń. Na przykład w naczyniach drenujących kończyny jest zawarty bogaty w białka płyn, który przesączył się z komórek i tkanek, podczas gdy chłonka jelitowa

UKŁAD LIMFATYCZNY / 97

jest pełna tłuszczu, nazywanego mleczem (ma kolor mlecznobiały), który powstał w przewodzie pokarmowym podczas trawienia. W różnych miejscach swego przebiegu naczynia limfatyczne łączą się ze skupieniami tkanki limfatycznej, nazywanymi węzłami chłonnymi. Stąd właśnie pochodzą krwinki białe - limfocyty krążące w organizmie w naczyniach chłonnych i krwionośnych. Węzły chłonne można odnaleźć w tkance otaczającej duże żyły. Są wyczuwalne w tych miejscach, gdzie naczynia przebiegają pod powierzchnią skóry, np. w dołach pachowych, pachwinach i na karku. Bakterie oraz inne obce cząstki, które wraz z limfą wpływają do węzłów chłonnych, zostają w nich odfiltrowane i zniszczone, a limfa opuszczająca węzeł chłonny jest wzbogacona w limfocyty i przeciwciała - białkowe substancje odpowiedzialne za unieczynnienie obcych cząstek. Wszystkie naczynia limfatyczne łączą się, tworząc dwa duże przewody - przewód piersiowy po stronie lewej oraz prawy przewód chłonny - które uchodzą do kątów żylnych w pobliżu serca.Tak więc układ naczyń chłonnych doprowadza limfę z tkanek do krwi.

Rodzaje limfocytów
Limfocyt

Immunoglobuliny (przeciwciała)

Komórka szpiku kostnego

Limfocyt T-cytotoksyczny

Limfocyt T-supresyjny " Limfokiny Limfocyt T-pomocniczy

Po lewej: Limfocyty są odpowiedzialne za odporność organizmu. Chociaż są rodzajem krwinek białych, odgrywają także rolę w układzie limfatycznym i można je znaleźć w wielu narządach tego układu: w migdałkach oraz śledzionie.

Tkanki i narządy
Śledziona jest integralną częścią układu limfatycznego. Jej głównym zadaniem jest spełnianie roli filtra krwi oraz wytwarzanie przeciwciał. Co więcej - powiększona śledziona, którą lekarz może wybadać podczas badania palpacyjnego brzucha, często sugeruje występowanie jakiegoś schorzenia w organizmie i konieczność wykonania dalszych badań. Śledziona jest położona tuż pod przeponą, w górnej części jamy brzusznej po lewej stronie. Długość śledziony wynosi zwykle około 13 centymetrów, a jej oś długa przebiega wzdłuż 10. żebra. Waży przeciętnie około 200 gramów u dorosłych, a powiększona może dochodzić aż do dwóch i więcej kilogramów. Oglądana gołym okiem wygląda jak włóknista torebka otaczająca czerwoną, bezkształtną masę. Jedyne co można wyodrębnić z tej masy, to drobne ziarnistości zwane ciałkami Malpighiego, będące skupiskami limfocytów. Śledziona jest zaopatrywana w krew za pośrednictwem tętnicy śledzionowej, która jak każda inna dzieli się na mniejsze tętnice i tętniczki. Te drobne naczynia, przebiegając przez miazgę śledziony, są bardzo ściśle związane z tkanką limfatyczną, co więcej - w odróżnieniu od innych tętniczek nie dzielą się, tworząc sieci włośniczek, ale wylewają krew bezpośrednio w macierz śledziony. Niezwykły sposób, w jaki śledziona zaopatruje się w krew, umożliwia jej wypełnianie dwu podstawowych funkcji. Po pierwsze, przez to, że drobne tętniczki są jakby owinięte tkanką limfatyczną, dochodzi do bezpośredniego kontaktu tego układu ze wszystkimi obcymi białkami zawartymi we krwi, co z kolei uruchamia produkcję przeciwciał. Po drugie, dzięki temu, że krew z drobnych tętniczek jest wylewana wprost do miazgi śledziony, retikulocyty (komórki siateczkowe) mogą dokonać oczyszczenia krwi ze wszystkich zużytych bądź starych krwinek. Funkcje śledziony Śledziona pełni funkcję jednego z głównych filtrów krwi. Makrofagi nie tylko usuwają stare i zużyte krwinki, są także zdolne do wyeliminowania jakiejkolwiek nieprawidłowej komórki. Dotyczy to głównie erytrocytów (krwinek czerwonych), jednak w razie konieczności śledziona może także dokonać selekcji krwinek białych oraz płytek krwi. Narząd ten jest również odpowiedzialny za usuwanie wszelkiego rodzaju nieprawidłowych cząstek mogących pojawić się we krwi. Dlatego też odgrywa bardzo istotną rolę, chociażby w procesie oczyszczania organizmu z bakterii chorobotwórczych. Poza tym śledziona bierze udział w wytwarzaniu przeciwciał białek krążących we krwi, które wiążą się z obcą cząstką i unieruchamiając ją, ułatwiają jej zniszczenie przez krwinki białe zwane fagocytami. Przeciwciała są wytwarzane w obrębie ciałek Malpighiego. W pewnych okolicznościach śledziona może także przejmować funkcję wytwarzania nowych krwinek, co nie występuje w zdrowym, dorosłym organizmie. Dzieje się tak wtedy, gdy szpik kostny zostaje zaatakowany przez proces chorobowy. Wtedy to wątroba i śledziona stają się głównymi miejscami produkcji krwinek czerwonych. Co więcej, w życiu płodowym to właśnie śledziona wytwarza znaczną część krwi płodu. Badanie śledziony W przypadku normalnych zdrowych ludzi śledziony nie bada się. Istnieje jednak wiele chorób powodujących powiększenie tego narządu, co można zbadać przez powłoki brzuszne. Sposób postępowania jest prosty - u pacjenta leżącego na plecach lekarz zaczyna palpację (dotykanie, obmacywanie) od dolnej części brzucha, powoli przesuwając dłonie w kierunku lewego górnego rogu. Jako że śledziona przemieszcza się podczas wykonywania ruchów oddechowych, prosi się pacjenta 0 wykonanie głębokiego wdechu, tak by możliwe stało się wyczucie tego ruchu. Powiększenie śledziony może także być wykryte podczas zwykłego badania rentgenowskiego albo badania z użyciem izotopów promieniotwórczych. Grasica W ciągu ostatnich dwudziestu lat stało się jasne, że grasica spoczywa w centrum swoistej pajęczyny, utworzonej przez współpracujące z sobą tkanki i narządy układu limfatycznego, odpowiedzialnej za obronę immunologiczną ustroju, czyli ochronę przed atakiem jakichkolwiek czynników chorobotwórczych. Ciągle jeszcze nie wiadomo, w jaki sposób grasica spełnia swoje funkcje, pewne jest jednak, że jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu limfatycznego, szczególnie podczas kilku pierwszych lat życia. Poniżej: Śledziona znajduje się w lewym górnym rogu jamy brzusznej, zaraz pod przeponą. W takim położeniu jest ona względnie odsłonięta, dlatego też często dochodzi do jej uszkodzenia w wypadkach 1 czasami musi zostać usunięta.

Położenie śledziony
Przepona

Śledziona Tętnica śledzionowa

Jelito cienkie

UKŁAD LIMFATYCZNY/99 Rozmiar i położenie grasicy

Lewy i prawy płat grasicy

Dziecko on największy w okresie dojrzewania, kiedy to może osiągać wagę do 45 gramów. U dziecka grasica jest bardzo duża w porównaniu z resztą ciała i może sięgać za mostkiem w dół klatki piersio-wej. Powiększa się bardzo szybko aż do 7. roku życia, a następnie do okresu dojrzewania wzrost masy narządu następuje znacznie wolniej. Po zakończeniu procesu dojrzewania obserwuje się zmniejszanie się rozmiarów grasicy, co nazywane jest inwolucjąU ludzi starszych jedyną pozostałością tkanki grasicy może być strzępek tkanki łącznej i tłuszczu. Budowa i funkcja W grasicy występuje wiele rodzajów limfocytów ważnych dla obrony organizmu przed schorzeniami. Poza tym narządem komórki te znaleźć można we krwi, węzłach chłonnych, śledzionie i szpiku kostnym. Obserwuje się przemieszczanie się ich do tkanek w czasie reakcji zapalnych. Zewnętrzna warstwa grasicy - kora zawiera głównie limfocyty, w odróżnieniu od wewnętrznej nazywanej rdzeniem, w której poza limfocytami występują też inne komórki typowe dla tego narządu. Obecnie coraz rzadziej poddaje się w wątpliwość wpływ grasicy na powstawanie i rozwój systemów obronnych we wczesnych latach życia. Co więcej - wydaje się ona także odpowiedzialna za kontrolę tych systemów, tak by nie były aktywowane przez własne tkanki ustroju. W organizmie wyróżnić można dwa główne typy komórek odpornościowych, a są nimi dwa rodzaje limfocytów. Limfocyty typu T, zależne od grasicy, są odpowiedzialne za rozpoznawanie obcych substancji oraz za wiele sposobów ich atakowania. Inny rodzaj komórek immunologicznych to limfocyty typu B, wytwarzające przeciwciała dla obcych substancji. Metoda, jaką posługuje się grasica, nadzorując limfocyty T, nie jest dokładnie znana poza jednym ważnym mechanizmem. Otóż wydaje się, że około 95 procent powstałych w grasicy limfocytów zostaje przez nią samą zniszczonych, zanim jeszcze mają one możliwość opuszczenia tego narządu. Prawdopodobnie te podlegające eliminacji komórki miałyby szansę zaatakowania własnych tkanek organizmu, grasica zaś zachowuje wyłącznie te komórki, które niszczą substancje obce i pochodzące z zewnątrz. Grasica wytwarza też hormony oddziałujące zarówno na limfocyty T, jak i na struktury wewnątrzwydzielnicze podwzgórza. Dowodzi to współzależności układu nerwowego, hormonalnego i odpornościowego. Wpływ układu wewnątrzwydzielniczego na grasicę uwidacznia się również w opóźnieniu jej inwolucji u kobiet po licznych porodach.

U góry: Porównanie względnych rozmiarów grasicy u dorosłego i dziecka unaocznia jej wpływ na powstanie układu odpornościowego we wczesnych latach życia. W wieku dorosłym dochodzi do rzeczywistego jej zmniejszenia. Poniżej: Małe powiększenie przekroju przez prawidłową grasicę pozwala zobaczyć jej budowę. Grasica leży w górnej części klatki piersiowej, tuż za mostkiem. W organizmie młodego dorosłego człowieka waży ona około 15 gramów i ma parę centymetrów długości. To proste stwierdzenie odkrywa najbardziej zadziwiający fakt dotyczący tego narządu. Otóż w odróżnieniu od innych organów jest

100/UKŁAD LIMFATYCZNY
Migdałki są częścią pierścienia tkanki limfatycznej (pierścienia Waldeyera), który otacza w gardle wejście do dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Jakkolwiek obecne już u noworodka, są wtedy względnie małe. Szybkie ich powiększanie przypada na wczesne lata życia, a po okresie pokwitania migdałki stopniowo zmniejszają swoje rozmiary, nigdy jednak nie zanikają. Do dziś nie udało się precyzyjnie ustalić funkcji migdałków, pewne jest jedynie, że mają one znaczący udział w formowaniu bariery obronnej ustroju. Zajmują doskonałe położenie do tego, by poddawać dokładnej analizie połykane pożywienie i reagować na te substancje, które wydają się być zagrożeniem dla organizmu. Odpowiedź immunologiczną współtworzą powstające w migdałkach limfocyty i działające miejscowo przeciwciała. Nieomal każdy przebył przynajmniej raz w swoim życiu zapalenie migdałków (anginę). Mikroorganizmem wywołują-

Migdałki

cym tę chorobę jest zwykle paciorkowiec (Streptococcus), jeden z rodzajów bakterii. Do miejscowych objawów procesu zapalnego zaliczyć można powiększenie i zaczerwienienie migdałków oraz pojawienie się na ich powierzchni nalotów ropnych. Szczęśliwie, większość zwykłych antybiotyków wykazuje w takich przypadkach skuteczne działanie i poprawa następuje w drugiej lub trzeciej dobie kuracji. W celu złagodzenia objawów należy wypijać większe niż zwykle ilości płynów, stosować dietę lekkostrawną oraz przyjmować środki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe, jak na przykład aspirynę. Migdałek gardłowy to skupisko tkanki limfatycznej, leżące w części nosowej gardła, na granicy jej ściany górnej i tylnej. Jest migdałkiem nieparzystym. W tym położeniu układ limfatyczny tworzy kolejny system obronny, a migdałek gardłowy jest wypełniony komórkami odpornościowymi. Dzięki swojej lokalizacji wyłapuje on

szkodliwe substancje z wdychanego powietrza i, o ile to możliwe, natychmiast je unieszkodliwia. Jednak nie zawsze się to udaje. Chociaż migdałek gardłowy jest obecny od urodzenia, zwykle zanika on przed rozpoczęciem okresu dojrzewania. Najłatwiej zauważalny jest pomiędzy pierwszym a czwartym rokiem życia, czyli w okresie, gdy dziecko ciągle jest narażone na kontakt z nowymi typami wirusów i bakterii. Niewiele jeszcze wiadomo, jaka jest przyczyna zapalenia migdałka gardłowego, wydaje się jednak oczywiste, że każdy wdychany drobnoustrój może go zaatakować. Gdy dojdzie do trwałego uszkodzenia, rozpoczyna się zapalenie przewlekłe, a nawracające stany zapalne migdałka prowadzą do obrzęku nasilającego dolegliwości. Odpowiedź immunologiczna Odpowiedź immunologiczna jest to reakcja organizmu na atak obcych substancji pod postacią mobilizacji krwinek bia-

Lokalizacja migdałków

Trąbka Eustachiusza

Podniebienie miękkie

Język Migdałek podniebii e n 2ĆŁ

Migdałek językowy

Nagłośnia

Po lewej: Migdałki otaczają wejście do dróg oddechowych i pokarmowych, co wskazuje na ich rolę w obronie organizmu przed zakażeniem. W razie zakażenia stają się zaczerwienione i obrzęknięte, utrudniając przez to połykanie, a nawet oddychanie.

UKŁAD LIMFATYCZNY /101 Jak działają komórki układu odpornościowego Limfocyty B
Limfocyt (plazmocyt) w szpiku kostnym Komórka pomocnicza przenosi informację do plazmocytu Atak bakterii, wirusów albo innych mikrobów

Specyficzna globulina niszcząca albo unieszkodliwiająca „najeźdźcę"

..Najeźdźca" unieszkodliwiony przez globuliny

Limfocyty T

: w

„Najeźdźca" wchłonięty i zniszczony przez limfocyt Komórka pomocnicza przenosi informację do węzła chłonnego

Limfocyt T w węźle chłonnym

łych - limfocytów. Chociaż limfocyty powstają w szpiku kostnym, to krążą w naczyniach krwionośnych i limfatycznych; są także obecne w węzłach chłonnych. Dlatego są częściami składowymi dwóch układów: sercowo-naczyniowego i limfatycznego. Limfocyty różnicują się w dwa odmienne typy komórek. Pierwszy wytwarzający przeciwciała znany jest jako komórki B albo limfocyty B. Drugi, identyczny co do wyglądu, ale różniący się funkcją, tworzą limfocyty T, albo grasiczozależne. Podobnie limfocyty T dzieli się na dwie grupy: te, które współdziałają z limfocytami B przy produkcji przeciwciał, zwane pomocniczymi (helper), oraz komórki supresyjne (suppressor) hamujące produkcję przeciwciał. Limfocyty B i T, które mają zdolność niszczenia każdej obcej tkanki i organizmu, nazywane są cytotoksycznymi (killer). Wiele musimy się jeszcze nauczyć o istocie i mechanizmach działania odpowiedzi immunologicznej, ale ostatnie lata poszerzyły wiedzę immunologów o kilka nowych informacji. Wydaje się, że gdy w obrębie naszego ciała pojawi się jakikolwiek obcy organizm, natychmiast zostaje on przekazany do najbliżej leżącego węzła chłonnego lub też drogą naczyń limfatycznych do śledziony. Tam dochodzi do różnicowania monocytów albo do ich przekształcenia w makrofagi, które otaczają, a następnie pochłaniają (fago-

cytują) „najeźdźcę", a przez to swoiście przedstawiają go komórkom T i B. W czasie tego procesu limfocyty T i B zapisują w swej „chemicznej pamięci" antygeny, czyli skład białek charakterystycznych dla intruza. Limfocyty te nazywane są później komórkami immunokompetentnymi. W przypadku następnej podobnej infekcji są zdolne do natychmiastowego rozpoznania antygenu oraz rozpoczęcia wielokrotnych podziałów, mających doprowadzić do wytworzenia takiej ilości limfocytów T i B, która jest wystarczająca dla jego unieszkodliwienia. Dzięki takim mechanizmom nasz organizm buduje swój system obronny, specyficzny dla wielu obcych substancji. Po zetknięciu się z antygenem limfocyty B przekształcają się w plazmocyty. Rozpoczynają produkcję gamma-globulin, czyli przeciwciał, które łącząc się z antygenami, niszczą organizm „obcego". Proces ten jest nazywany odpornością humoralną, w odróżnieniu od zależnej od komórek T odporności komórkowej. Nadwrażliwość i reakcje odrzucania przeszczepów Działanie mechanizmów odporności komórkowej może prowadzić do odmiennych rezultatów, gdy tkanka innego osobnika jest użyta jako przeszczep. W tym przypadku limfocyty także rozpoznają ją jako obcą, co prowadzi do ich naciekania

Powyżej: plazmocyty. powstałe z limfocytów B, produkują białka odpornościowe (globuliny), które przemieszczają się z prądem krwi, aby odeprzeć atak bakterii, wirusów albo mikrobów. Tak limfocyty B, jak i wytworzone w węzłach chłonnych limfocyty T pobudzane są do ataku przez komórki wspomagające, które przenoszą informacje o wtargnięciu obcych organizmów. Limfocyty, które zetkną się z antygenami „najeźdźców", rejestrują je w swej „chemicznej" pamięci i w przypadku ponownej infekcji są zdolne do szybkiej reakcji.

i niszczenia przeszczepionej tkanki (odrzucenie przeszczepu). Podejmowane są próby przezwyciężenia tego procesu, bądź to przez stosowanie kuracji hormonalnej, bądź też przez łączenie tkanki dawcy z tkanką biorcy. Podobnie odporność humoralną zwraca się w pewnych sytuacjach przeciwko własnemu organizmowi, co może prowadzić do stanów nadwrażliwości (alergii). W tych przypadkach substancje zasadniczo nieszkodliwe, jak na przykład pyłki kwiatowe, pobudzają produkcję przeciwciał, które uwalniając w tkankach różne substancje, m.in. histaminę, wywołują niepożądane reakcje mięśniówki naczyń krwionośnych.

Rozdział 9

Proces trawienia pozwala tkankom i komórkom na wykorzystanie substancji energetycznych i odżywczych zawartych w pożywieniu. Działanie układu pokarmowego jest zależne od współdziałania wielu różnych organów, gruczołów oraz ich enzymów w celu przekształcenia pokarmu w oddzielne części, które następnie mogą być łatwo wchłonięte przez Mięsień skrzydłowy zewnętrzny krew z jelita cienkiego i odtransportowane do natychmiastowego wykorzystania albo zmagazynowania.
Mięsień skroniowy

TRAWIENNY .

o.

Mięsień policzkowy

Po prawej: W żuciu udział biorą niektóre mięśnie twarzy, zęby, język oraz gruczoły ślinowe. Gryzienie kontrolują dwa mięśnie żwacz i skroniowy, a skurcze mięśni policzkowych napinają policzki i utrzymują jedzenie w jamie ustnej w czasie żucia. Mięsień skrzydłowy wewnętrzny porusza żuchwę na boki, podczas gdy mięsień skrzydłowy zewnętrzny wywołuje ruchy do przodu, a część mięśnia skroniowego przesuwa ją do tyłu.

Ząb sieczny (siekacz) Kieł

Ząb przedtrzonowy

Położenie gruczołów ślinowych

J

Trawienie
Trawienie jest to proces, w którym dochodzi do rozłożenia spożytego pokarmu na substancje łatwe do wchłonięcia i późniejszego wykorzystania przez organizm dla uzyskania energii, wzrostu lub wykonania naprawy. Proces opiera się na działaniu substancji zwanych enzymami, które są wytwarzane przez narządy swoiście dołączone do dróg pokarmowych. Enzymy są odpowiedzialne za większość reakcji chemicznych, jakie mają miejsce w czasie trawienia. Trawienie rozpoczyna się już w jamie ustnej. W czasie żucia gruczoły ślinowe zlokalizowane pod językiem nasilają wydzielanie śliny i zawartego w niej enzymu - ptialiny, która rozpoczyna rozbijanie węglowodanów na małe cząstki znane jako maltoza i glukoza. Następnie pokarm przesuwa się przez gardło i dalej w dół przełyku aż do żołądka, gdzie zostaje zanurzony w mieszaninie śluzu, kwasu solnego i kolejnego enzymu - pepsyny. Ptialina przestaje już działać, ale impulsy nerwowe inicjują nową serię reakcji chemicznych. Objętość wydzielanego soku żołądkowego i soku jelitowego jest zależna od obecności pokarmu w przewodzie pokarmowym, od bodźców nerwowych oraz od wydzielania hormonów. Gastryna jest hormonem, który stymuluje komórki żołądkowe do wydzielania kwasu solnego i pepsyny. Gdy tylko pożywienie znajdzie się w żołądku, może natychmiast ulec rozłożeniu do peptonów. Śluz chroni wyściółkę żołądka przed szkodliwym działaniem kwasu solnego. Powyżej pewnego poziomu zakwaszenia gastryna hamuje dalsze wydzielanie kwasu. W jelicie cienkim Pokarm opuszczający żołądek i przechodzący do dwunastnicy - początku jelita cienkiego, ma postać gęstej, zakwaszonej treści żołądkowej. Dwunastnica wytwarza i uwalnia bardzo duże ilości śluzu, którego zadaniem jest ochronić jej błonę śluzową przed działaniem zawartego w miazdze pokarmowej kwasu oraz innych enzymów. Do dwunastnicy spływają także soki trawienne z trzustki i znaczne ilości żółci wytwarzanej w wątrobie i magazynowanej w pęcherzyku żółciowym aż do chwili, gdy jest na nią zapotrzebowanie. Po prawej: Przewód pokarmowy to rura mięśniowa długości około 1 0 metrów, która rozpoczyna się ustami, a kończy odbytem. W rzeczywistości wchodzi w skład dwu układów. Pierwszy, układ trawienny, obejmuje wszystkie struktury od ust aż do końca jelita cienkiego. Pozostałe części są zaangażowane w usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych i można je zaliczyć do układu wydalniczego.
Usta

UKŁAD TRAWIENNY /103 Przewód pokarmowy

Dno jamy ustnej

Przełyk

Żołądek Wątroba

Część wpustowa

Trzustka

Dwunastnica

Jelito czcze

Okrężnica-

Jelito kręte

Zastawka krętniczokątnicza

Kątnica-

. Okrężnica esowata

Wyrostek robaczkowy • Odbytnica Zwieracz odbytu •

104 / UKŁAD TRAWIENNY
Uwalnianie soków trzustkowych stymulują dwa hormony. Sekretyna wpływa na wytwarzanie dużych ilości alkalicznych płynów, które neutralizują kwaśną, częściowo strawioną miazgę pokarmową. Enzymy trzustkowe są wytwarzane w odpowiedzi na działanie innego hormonu - pankreozyminy, a spływająca do dwunastnicy żółć rozbija kulki tłuszczu. Poza tłuszczami, enzymy trzustkowe pomagają także w trawieniu węglowodanów i białek. Do tych enzymów zalicza się trypsynę rozbijającą peptony na mniejsze peptydy, lipazę, która rozkłada tłuszcze na małe cząstki kwasów tłuszczowych i glicerolu, oraz amylazę trawiącą węglowodany. Strawiony pokarm przechodzi następnie do jelita czczego i krętego, gdzie zachodzą końcowe etapy procesu trawienia. Enzymy trawienne są tutaj uwalniane z komórek spoczywających w małych zagłębieniach w ścianie jelita, zwanych kryptami Lieberkuhna. Wchłanianie odbywa się głównie w jelicie krętym, którego ściana wewnętrzna posiada miliony małych wypustek zwanych kosmkami. Każdy kosmek zawiera naczynia włośniczkowe (kapilary) oraz cienkie, ślepo zakończone odgałęzienie układu limfatycznego — naczynie mleczowe. Gdy kosmek styka się ze strawionym pokarmem, glicerol, kwasy tłuszczowe i rozpuszczone w nich witaminy dostają się do naczynia mleczowego, którym zostają odtransportowane do układu limfatycznego, a następnie do krwi. Aminokwasy (powstałe podczas trawienia białek) oraz cukry proste (uzyskane z węglowodanów) przechodzą bezpośrednio do kapilar wraz z witaminami i ważnymi minerałami, takimi jak żelazo, wapń i jod. Z kapilar krew spływa do żyły wrotnej, przenosząc te związki bezpośrednio do wątroby. Narząd ten wykorzystuje tylko część substancji dla własnych potrzeb; pozostałą przekazuje do komórek i tkanek organizmu. Rozkład skrobi Jednym z ważniejszych zadań układu trawiennego jest rozkład węglowodanów złożonych (m.in. występującej w ziemniakach i chlebie skrobi) na cukry proste. Proces rozpoczyna się już w jamie ustnej, gdzie działa rozkładający skrobię enzym śliny - amylaza. Jeszcze więcej amylazy zostaje wymieszane z pokarmem podczas jego przejścia przez dwunastnicę. W czasie trawienia skrobi przez amylazę powstają dwucukry, które są dalej rozkładane przez enzymy jelita cienkiego, tak że wchłonięte zostają jedynie cukry proste. Ostatecznie cukry są przenoszone do wątroby, która przekształca je w glukozę. W naszym organizmie istnieje wiele mechanizmów zapewniających odpowiedni (zgodny z potrzebami) poziom glukozy we krwi. Wszystkie powodują rozpoczęcie albo zahamowanie uwalniania glukozy z wątroby. Glukoza jest tam magazynowana w postaci związku zwanego glikogenem, który jest luźnym splotem

Metabolizm skrobi

Glikogen (zmagazynowana glukoza)

Ślinianki: podżuchwowa i podjęzykowa

Enzym amylaza

Okrężnica

Odbytnica (prostnica)

Powyżej: Podczas trawienia skrobia jest rozkładana do glukozy przez enzym amylazę. Glukoza wraz z krwią jest przenoszona do wątroby. Jeżeli poziom glukozy we krwi jest wysoki, insulina hormon uwalniany przez trzustkę -

powoduje, że nadmiar zostaje zmagazynowany w postaci glikogenu w wątrobie. Kiedy zaś poziom glukozy jest niższy niż potrzebny, trzustka uwalnia inny hormon - glukagon, który powoduje rozkład glikogenu na glukozę.

UKŁAD TRAWIENNY/105 Jak organizm zużywa glukozę
Enzymy,

>4«

Insulina obniża poziom glukozy we krwi przez wprowadzanie jej do komórek Wątroba przekształca galaktozę i fruktozę w glukozę utlenek węgla Białka mogą być rozłożone do glukozy Glukoza magazynowana jako glikogen

Do płuc Prąd krwi

Adrenalina i hydrokortyzon podnoszą poziom glukozy we krwi przez uwalnianie jej z wątroby i mięsni,

• • •

Nadmiar glukozy przechowywany jako tłuszcz

Energia magazynowana jest w postaci ATP (adenozynotrójfosforanu)

nie tłuszczów zamiast glukozy. Tłuszcze, podobnie jak glukoza, są dobrym źródłem energii, jednak w tym procesie powstają (jako produkt uboczny) ciała ketonowe. (Patrz strona 116.)
Woda

W czasie trawienia enzymy rozkładają węglowodany do glukozy, fruktozy i galaktozy, które są wchłaniane do krwi w jelicie cienkim. Wątroba przekształca je na glukozę, która może być zmagazynowana w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach albo przekazana do komórek, gdzie może być zużytkowana jako źródło energii (produktem ubocznym jest woda), albo zmagazynowana jako ATP. Hormony kontrolują poziom glukozy we krwi. cząsteczek glukozy. Glikogen jest także gromadzony w mięśniach. Jeśli tylko glukoza pojawi się we krwi, od razu jest wyłapywana przez komórki. Do tego procesu niezbędna jest insulina. Podobnie jak amylaza, wytwarzana jest ona w trzustce przez komórki szczególnej tkanki zgrupowane w tak zwanych wyspach Langerhansa. W odróżnieniu od amylazy jest wydzielana wprost do krwi, a nie do jelita. Kiedy glukoza znajdzie się wewnątrz komórki, zostaje spalona przy udziale tlenu w celu wytworzenia energii. Woda i dwutlenek węgla są produktami ubocznymi tej reakcji. Dwutlenek węgla zostaje następnie przeniesiony wraz z krwią do płuc i wydalony z wydychanym powiet-

rzem, podczas gdy woda pozostaje w organizmie. Tak jak wątroba gromadzi glukozę w postaci glikogenu, tak też i energia uzyskana ze spalenia glukozy musi zostać zachowana w każdej komórce, by później stopniowo zużywana umożliwiała przeprowadzanie życiowo ważnych reakcji chemicznych. Komórki rozwiązują ten problem, tworząc wysokoenergetyczne związki fosforanowe, które w razie potrzeby mogą łatwo zostać rozbite, a energia odzyskana. Związki fosforanowe (najpowszechniejszy to ATP, czyli adenozynotrójfosforan) funkcjonują jak akumulator, dostarczając w miarę potrzeb małych ilości energii. Kolejne spalone cząstki glukozy uzupełniają wyczerpaną baterię. Źródła energii w sytuacjach kryzysowych Zasoby glikogenu w organizmie nie są zbyt duże i jeśli ulegną wyczerpaniu, na przykład na skutek głodzenia, potrzebne są inne źródła energii. Organizm nasz rozwiązuje ten problem na dwa różne sposoby. Po pierwsze może rozpocząć przekształcanie białek - głównego składnika strukturalnego - w glukozę. Po drugie w tkankach może rozpocząć spala-

Kontrola poziomu glukozy we krwi Jako że glukoza jest tak istotnym źródłem energii, jej poziom we krwi musi być utrzymywany na określonym poziomie. Zachowywanie tego poziomu jest jednym z czynników sprzyjających zdrowiu organizmu. Zbyt wysoki poziom glukozy powodować może cukrzycę, a z kolei jego duże obniżenie upośledza pracę komórek mózgu i prowadzi do utraty przytomności - zjawisko znane jako hipoglikemia (niedocukrzenie). Utrzymywanie stałego poziomu glukozy we krwi jest wynikiem wspomagania działania insuliny (która obniża ten poziom, wprowadzając glukozę do wnętrza komórek) przez dużą grupę hormonów, wpływających na uwalnianie glukozy z wąttroby, a przez to podnoszących jej poziom we krwi. Do najważniejszych należą adrenalina i hydrokortyzon, produkowane przez nadnercza oraz hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę mózgową.

Jama ustna
Jama ustna człowieka jest rodzajem zagłębienia, w którym znajdują się język i zęby. Z jednej strony jest zamknięta przez wargi, podczas gdy drugie wyjście łączy się ze szlakami prowadzącymi do przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. Przez ten związek z dwoma najważniejszymi dla organizmu układami jama ustna jest zaangażowana zarówno w oddychanie, jak i przyjmowanie pokarmu, będąc jednocześnie narządem mowy. To wargi nadają ustom wyraz. Zbudowane są z włókien mięśniowych, splecionych z tkanką elastyczną i licznymi zakończeniami nerwowymi, które dają im niezwykłą wrażliwość. Wargi pokrywa rodzaj zmienionej skóry, będący w istocie tworem pośrednim pomiędzy prawdziwą skórą a błoną śluzową wyściełającą wnętrze jamy ustnej. W odróżnieniu od zwykłej skóry nie ma ona włosów, gruczołów potowych ani łojowych. Jama ustna jest wyłożona błoną śluzową, zawierającą gruczoły produkujące lepki płyn nazywany śluzem. Ciągłe wydzielanie tych gruczołów, wspomagane przez ślinianki, pozwala utrzymać stałą wilgotność wnętrza jamy ustnej. Błona wyściełająca wewnętrzne powierzchnie policzków wytrzymać musi różne obciążenia, dlatego cechuje ją znaczna zdolność do regeneracji. Przednią część powierzchni górnej jamy ustnej stanowi podniebienie twarde, a tylną - podniebienie miękkie. Podniebienie twarde jest utworzone przez wyrostki podniebienne kości szczękowych. Umożliwia językowi przyciskanie pokarmów do twardej powierzchni, a przez to ich zgniatanie i mieszanie. Elastyczność podniebienia miękkiego zezwala na jego ruch do góry podczas połykania pokarmów, zapobiegając ich przesunięciu się w kierunku części nosowej gardła. Ze środka podniebienia miękkiego zwisa w dół strzępek tkanki zwany języczkiem. Jego rzeczywista funkcja pozostaje do dziś tajemnicą, ale niektórzy przypuszczają, że pozwala na dodatkowe zamknięcie dróg oddechowych podczas połykania, czyli chroni przed zachłyśnięciem. Język ma kształt zbliżony do trójkąta szeroki u podstawy, zwęża się i jest nieomal szpiczasty na koniuszku. Podstawą, czyli korzeniem, jest przymocowany do żuchwy i do kości gnykowej. Po bokach jest połączony ze ścianami gardła -jamy, która stanowi przedłużenie jamy ustnej ku tyłowi. Powierzchnia górna środkowej części języka jest lekko zaokrąglona, a jego powierzchnia dolna jest przymocowana do dna jamy ustnej przez cienki pasek elastycznej tkanki zwany wędzidełkiem. Koniuszek języka może się swobodnie poruszać, jednak gdy człowiek nie mówi i nie je, spoczywa on wewnątrz jamy ustnej, opierając się na przednich zębach. Aktywność języka jest zależna od mięśni go tworzących oraz tych, z którymi jest złączony, a także od sposobu jego stabilizacji w jamie ustnej. Język tworzą pasma mięśniowe biegnące podłużnie i poprzecznie, które mogą powodować pewną ruchliwość języka. Większe możliwości wykonywania różnorodnych ruchów zapewniają językowi skurcze mięśni zlokalizowanych z tyłu i na bocznych powierzchniach szczęk i żuchwy. Mięsień rylcowo-językowy powoduje ruch języka do góry i tyłu, podczas gdy mięsień gnykowo-językowy przywraca go do pozycji spoczynkowej. Podczas jedzenia główną funkcją języka jest wsuwanie pokarmu pomiędzy zęby (do żucia) oraz formowanie z tego rozdrobnionego pożywienia gotowych do połknięcia kulistych kęsów. Zostaje to osiągnięte poprzez ruchy wypuklania i zagłębiania się języka. Kiedy zadanie to zostanie wykonane (szybciej u błyskawiczBrodawki okolone w obrębie podstawy języka

nie „łykających" jedzenie), język przepycha kęs do gardła, skąd następnie przechodzi przez przełyk do żołądka. Ślinianki Nasz organizm wytwarza codziennie około 1,7 litra śliny - wodnej wydzieliny zawierającej śluz. Posiada ona enzym ptialinę, która rozpoczyna trawienie, oraz związek chemiczny zwany lizozymem, który dezynfekuje jamę ustną. Można więc powiedzieć, że ślina ma słabe właściwości antyseptyczne. Za wydzielanie śliny odpowiedzialne są trzy pary ślinianek zlokalizowane w obrębie twarzy i szyi: przyuszne, podjęzykowe oraz podżuchwowe. Poza tym w obrębie jamy ustnej rozrzucone są liczne drobne gruczoły. Każdy taki gruczoł jest złożony z wielu rozgałęziających się kanalików, wyłożonych warstwą komórek wydzielniczych. Funkcja tych komórek jest różna w poszczególnych śliniankach, dlatego płyny, jakie one wytwarzają, nie mają takiego samego składu. Ślinianki przyuszne - największe spośród tych gruczołów są osadzone przed małżowiną uszną, w pobliżu kąta żuchwy i sięgają aż do kości jarzmowej. Ślina spływa z nich przewodami uchodzącymi na wewnętrznej powierzchni policzków, a w porównaniu z wydzieliną innych ślinianek jest bardziej wodnista i zawiera więcej ptialiny - enzymu rozkładającego skrobię . Jakkolwiek ślinianki przyuszne są największe, produkują zaledwie jedną czwartą wytwarzanej śliny. Ślinianki podżuchwowe leżą, jak wskazuje nazwa, pod żuchwą i poniżej zębów trzonowych, a podjęzykowe spoczywają pod językiem na dnie jamy ustnej. Te dwie pary gruczołów wylewają swoją wydzielinę po obu stronach wędzidełka języka (cienkiego paska tkanki uwypuklającego się z dolnej powierzchni języka i łączącego się z wyściółką dna jamy ustnej). Ślina ze ślinianki podjęzykowej jest bardzo lepka',

Język

Przekrój języka

Brodawki grzybowate

Brodawki nitkowate Wędzidelko przytwierdzające język do dna jamy ustnej

Tętnica, żyła i nerw językowy

Po prawej: Rysunek (bardziej na prawo) przedstawia sposób osadzenia języka w jamie ustnej. Powiększenie przekroju języka (na prawo) pokazuje brodawki i kubki smakowe na jego powierzchni oraz mięśnie i gruczoły ślinowe poniżej.

UKŁAD TRAWIENNY /107 Budowa jamy ustnej

Trąbka Eustachiusza

Migdatek gardłowy

Podniebienie twarde

Podniebienie miękkie

Gardło Błona śluzowa Ząb Warga Podniebienie miękkie Języczek Migdatek Język Podniebienie

Nagłośnia

i— I Szczęka dolna (żuchwa)

Krtań Przełyk

Język

V

Ślinianka podżuchwowa Tchawica

śluzowata, podczas gdy dominujący w produkcji śliny gruczoł podżuchwowy wytwarza ślinę będącą mieszaniną równych części śluzu i płynu zawierającego ptialinę. Funkcje śliny Najważniejszą funkcją śliny jest udział w procesach trawienia. Sprawia, że jama ustna jest odpowiednio zwilżona podczas jedzenia, a także nasącza suchy pokarm, czyniąc go łatwiejszym do przeżucia i połknięcia. Śluz w niej zawarty działa jak smar, pokrywając kęs pokarmowy. Pierwszy etap trawienia rozpoczyna ptialina, będąca składnikiem śliny. Roz-

bija wiązania skrobi, przekształcając ją w prostsze cukry, a jej działanie jest hamowane przez kwaśny odczyn treści żołądkowej. Jeżeli jednak kulka pokarmu jest zbyt duża i nie może zostać całkowicie spenetrowana przez kwas, ptialina kontynuuje rozkładanie skrobi. Dzięki ślinie możliwe jest także „smakowanie" pokarmów i płynów. Organem zmysłu smaku są tysiące kubków smakowych, w większości ulokowanych w obrębie błony śluzowej pokrywającej język. Działają jednak jedynie w odpowiedzi na płyny i dlatego pokarm stały w suchej jamie ustnej nie wywołuje żadnych wrażeń smakowych. Tak więc niezbędne jest,

Powyżej: Obrazek po lewej pokazuje nam to, co widzimy w lustrze po otwarciu ust. Na prawo ukazane są elementy wewnętrznej budowy jamy ustnej. aby ślina najpierw rozpuściła jakąś część pożywienia. Dopiero płyn zawierający cząstki pokarmowe może, omywając kubki smakowe, wywołać w nich powstanie impulsów, które następnie przekazywane na drodze chemicznej do mózgu umożliwiają rozpoznawanie smaku pokarmów. Małe ilości śliny są stale wytwarzane w ciągu dnia i nocy pod kontrolą autonomicznego układu nerwowego, który zawiaduje wszystkimi nieświadomymi

108/UKŁAD TRAWIENNY Ślinianki
Zęby to twarde kościopodobne twory osadzone w zębodołach szczęk i żuchwy. W ciągu życia pojawiają się dwa kolejne ich komplety. Każdy ząb składa się z dwu części: korony, widocznej w obrębie jamy ustnej, oraz korzenia zatopionego w zębodole, przy czym korzeń jest zwykle częścią dłuższą. Przednie zęby posiadają tylko jeden korzeń, podczas gdy tylne najczęściej dwa lub trzy. Główny element strukturalny zębów jest zbudowany ze zwapniałej tkanki zwanej zębiną, która jest twardym, podobnym do kości materiałem, zawierającym także żywe komórki. Zębina jest tkanką unerwioną i jej termiczne albo chemiczne drażnienie może prowadzić do powstania bodźców bólowych. W obrębie korony zębina jest pokryta ochronną warstwą szkliwa - niezwykle twardej, nie unerwionej i bezkomórkowej substancji. Korzeń jest otoczony przypominającym zębinę cementem, który dodatkowo stabilizuje korzeń w zębodole. Środek zęba ma kształt wydrążonej komory, wypełnionej dobrze unerwioną tkanką łączną - miazgą zęba, która rozciąga się od korony w dół, aż do końca korzenia i otwiera się na jego końcu. Przez ten właśnie otwór do wnętrza komory zęba wnikają drobne naczynia krwionośne oraz nerwy. Zębodoły Każdy ząb jest umocowany swym korzeniem w zębodole, który leży w wyrostku zębodołowym szczęki lub części zębodołowej żuchwy. Jednak sposób przymocowania jest dość skomplikowany i biorą w nim udział włókna tworzące więzadło okołozębowe. Składa się ono z grupy mocnych włókien kolagenowych, łączących cement pokrywający korzeń z częścią kostną zębodołów. Przeplecione są pasmami tkanki łącznej, które ponadto zawierają naczynia krwionośne i nerwy. Takiemu sposobowi umocowania zębów zawdzięczamy ich niewielką ruchliwość własną, co stanowi rodzaj zderzaka chroniącego zęby i kości przed uszkodzeniem podczas gryzienia. Szczególnie ważnym obszarem jest szyjka zęba, czyli miejsce, gdzie korona stapia się z korzeniem. Mankiet utworzony przez dziąsło szczelnie otacza to miejsce, chroniąc leżące poniżej tkanki przed zakażeniem i innymi szkodliwymi czynnikami. Rodzaje zębów Można wyróżnić dwie główne grupy zębów. Zęby mleczne, obecne w okresie dzieciństwa, później są zwykle wszystkie tracone. Dzieli się je na trzy zasadnicze rodzaje: siekacze, kły oraz trzonowce. Zęby stałe zajmują miejsce mlecznych. Można je uporządkować w podobny sposób jak mleczne, a ponadto wyróżnia się zęby przedtrzonowe — pośrednie co do kształtu i lokalizacji, pomiędzy kłami i trzonowcami.

Zęby

Ślinianka przyuszna Przewód przyuszny

Wędzidełko języka Ujście przewodu podjęzykowego Ślinianka podżuchwowa

Komórki ślinianki wydzielające śluz

Powyżej: Ślina dopływa do jamy ustnej poprzez przewody prowadzące od ślinianek. Uchodzą one w kilku miejscach w górnej części policzków oraz na dnie jamy ustnej. Ślina pozwala na utrzymanie wilgoci wjamie ustnej i nasączenie suchego pokarmu. Obecny w ślinie enzym - ptialina rozpoczyna proces trawienia przez rozbijanie wiązań produktów skrobiowych. Jej działanie kończy się jednak pod wpływem kwaśnej treści soku żołądkowego.

czynnościami. Impulsy nerwowe mogą, zależnie od potrzeby, zmieniać objętość śliny. Pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) powoduje zmniejszenie tej objętości, co objawia się uczuciem suchości w jamie ustnej podczas zdenerwowania. W takiej sytuacji mówienie sprawia trudność, gdyż nie zwilżony język i wargi nie mogą się swobodnie poruszać. Z drugiej strony wzrost wydzielania śliny następuje na drodze odruchu przenoszonego włóknami nerwowymi układu parasympatycznego (przywspółczulnego). Pobudzenie wydzielania śliny poprzez ten układ następuje wtedy, gdy wjamie ustnej znajdzie się jedzenie, co nazywane jest odruchem wrodzonym (bezwarunkowym). Podobny efekt można osiągnąć przez wywołanie odruchu warunkowego (nabytego) oglądaniem lub „zwykłym" myśleniem o jedzeniu.

UKŁAD TRAWIENNY /109
Dla siekaczy charakterystyczny jest podobny do brzytwy, zaostrzony brzeg, a położone w przeciwległych szczękach i żuchwie współpracują, tnąc jak ostrza nożyczek. Budowa kłów jest idealna do rozrywania i szarpania, podczas gdy kształt trzonowców i przedtrzonowców lepiej sprawdza się podczas rozdrabniania pokarmów. Zęby tworzą w jamie ustnej równy, owalny łuk z siekaczami i kłami w przedniej części, przedtrzonowcami i trzonowcami coraz bardziej do tyłu. Prawidłowe łuki zębowe są tak dopasowane, że podczas gryzienia przeciwległe zęby stykają się. Rozwój zębów Pierwsze oznaki rozwoju zębów pojawiają się u sześciotygodniowego płodu. Na tym etapie komórki nabłonkowe prymitywnej jeszcze jamy ustnej namnażają się i tworzą gruby wałeczek w kształcie łuku zębowego. W wielu miejscach, odpowiadających poszczególnym zębom, komórki te tworzą pączkowate wrośla w tkankę leżącą pod nabłonkiem. Pączki przybierają następnie kielichowaty kształt i stopniowo rozrastają się w taki sposób, jakby wyznaczały miejsce ostatecznego połączenia pomiędzy zębiną a szkliwem. Część z tych komórek zaczyna później tworzenie zębiny, podczas gdy pozostałe zapoczątkowują powstawanie szkliwa. Brzegi tych kielichowatych zawiązków wrastają coraz głębiej, ostatecznie wyznaczając ułożenie korzeni zębów; proces ten kończy się dopiero około roku po pojawieniu się mlecznych zębów. U noworodka jedynym objawem zamknięcia zawiązków zębowych są pogrubienia w obrębie dziąseł zwane „poduszeczkami". Około szóstego miesiąca życia pojawia się pierwszy z dolnych siekaczy i rozpoczyna się wyrzynanie zębów. Wiek, w którym to zachodzi, może być różny. Niewielka liczba dzieci ma po kilka zębów już przy urodzeniu, podczas gdy u innych mogą się one nie pojawić do końca pierwszego roku życia. Gdy proces wyrzynania dolnych siekaczy jest już ukończony, zaczynają się pokazywać górne siekacze, a następnie kły i trzonowce - chociaż i ta kolejność może się zmieniać. Problemy z ząbkowaniem dotyczyć mogą każdego z zębów mlecznych. Pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia większość dzieci ma już komplet 20 zębów mlecznych. Prawidłowo powinny być rozmieszczone w sposób zapewniający dość miejsca większym, stałym zębom. Następnie, po szóstym roku życia wypadają najpierw górne, a potem dolne siekacze, które zostają zastąpione przez zęby stałe. Stałe trzonowce pojawiają się nie na miejscu mlecznych, ale z tyłu za nimi. Pierwszy wyrzyna się około szóstego roku życia, drugi około dwunastego, a trzeci, zwany też zębem mądrości, około osiemnastego roku życia. Również i w czasie wyrzynania się zębów staNoworodek

9 miesięcy

\

łych jest zauważalna znacząca zmienność. U około 25 procent populacji nie pojawia się nigdy jeden lub więcej zębów mądrości. Zjawisko to mogą tłumaczyć teorie ewolucyjne - wraz ze zmniejszaniem się wielkości szczęki następowało zmniejszanie się liczby zębów. Niektóre zęby mądrości mogą nigdy nie przebić się przez dziąsła, a jeżeli dojdzie do ich wklinowania pod dziąsłem, konieczne może być ich usunięcie, co zdarza się u około 50 procent ludzi.

3 lata

<&> 6 lat

,1-

9 lat

12 lat

21 lat

Zęby mleczne zaczynają się wyrzynać około połowy pierwszego roku życia, co dla wielu niemowląt jest dość bolesne. Pierwszymi zębami są dolne siekacze, po których wkrótce pojawiają się górne, następnie kły i trzonowce, tworzące razem pełny zestaw 20 zębów mlecznych. Spośród stałych zębów najwcześniej ukazują się trzonowce w wieku około sześciu lat - a następnie pojawiają się inne, w miarę wypadania mlecznych zębów. Około 20. roku życia większość ludzi ma już wszystkie zęby stałe. Czasami u około 25 procent dorosłych nie pojawiają się nigdy zęby mądrości.

110/UKŁAD TRAWIENNY Zęby mleczne i stale
Siekacz przyśrodkowy (7-9 rok życia) _ Siekacz boczny (7-9 r.ż.)

*'*mu\.
Szczęka górna

Kiel (9-12 r.ż.)
Pierwszy ząb przedtrzonowy (10-12 r.ż.) . Drugi ząb przedtrzonowy - - " (10-12 r.ż.) Pierwszy ząb Uzonowy(6-7r.ż.)

Siekacz przyśrodkowy (6-8 m.ż.) Siekacz boczny (8-10 m.ż.) Kiet (16-20 m.ż.) Przedni ząb trzonowy (12-16 m.ż.) Tylny ząb trzonowy (2O40m.ż.)

Drugi ząb trzonowy (1113ż) ' Ząb mądrości (17 r.ż.)

Po zakończeniu procesu wyrzynania się mlecznych zębów części szczęk podtrzymujące je nie ulegają już więcej zauważalnemu powiększeniu. Zęby mleczne są zwykle mniejsze niż ich następcy, dopiero więc gdy pojawią się stałe siekacze, widoczny jest ostateczny kształt łuku zębowego. Stałe górne siekacze wyglądają zwykle na nieproporcjonalnie duże w stosunku do twarzy dziecka, jednak później wrażenie to znika, jako że twarz rośnie, podczas gdy wielkość zębów nie zmienia się. Jeśli górne siekacze mają jakąkolwiek skłonność do wystawania, można to łatwo stwierdzić, gdy mleczne zęby są zastępowane stałymi, gdyż większe stałe zęby uwypuklą każdą nieprawidłowość. Podobnie stłoczenie zębów jest widoczne dopiero wtedy, gdy ukażą się wszystkie zęby stałe. W okresie wyrzynania się zębów stałych, co może trwać około sześciu lat, pomiędzy górnymi siekaczami może występować przerwa, która zwykle zanika wraz z wyrzynaniem się stałych kłów, gdyż powodują one ścieśnianie siekaczy.

Zmiany ułożenia zębów

Przekrój zęba trzonowego

Korona zęba

Szyjka Korzeń

Ząb trzonowy - Korona Korzeń

• v
Ząb przedtrzonowy Siekacz

Kiet

Teoretycznie wszyscy mamy 32 zęby, a ich układ w żuchwie i szczękach jest identyczny: 4 siekacze, 2 kły, 4 przedtrzonowce i 6 trzonowców, czyli razem 16 zębów. Niemowlęta i małe dzieci mają tylko 20 zębów mlecznych, wśród których podobnie wyróżniamy 4 siekacze, 2 kły i 4 trzonowce, czyli 10 zębów w żuchwie i szczękach. Siekacze tną, kły szarpią, a trzonowce i przedtrzonowce rozdrabniają pokarm. W procesie ewolucji zmieniły się zęby człowieka: kły są znacznie mniej ostre, a zęby mądrości czasami w ogóle nie wyrastają.

Kość zębodotu

Więzadła okołozębowe Cement (kostniwo)

Naczynia krwionośne

Przełyk i żołądek
Faza ustna trawienia kończy się, gdy język, przyciskając kęs pokarmowy do górnego sklepienia, przepycha go jednocześnie w stronę leżącej za jamą ustną cieśni gardzieli. Funkcją położonej niżej, krtaniowej części gardła jest udział w połykaniu pokarmów. Część ta leży dokładnie do tyłu od krtani i jej warstwa wewnętrzna łączy się z chrząstkami - tarczowatą i pierścieniowatą, których ruchy pomagają w wytwarzaniu dźwięków mowy. Zaciskające ruchy mięśni gardła przepychają kęsy do dołu, kierując na dalsze etapy trawiennej podróży. Następny etap połykania jest przeprowadzany automatycznie i nie mamy na niego wpływu. Jeśli tylko jedzenie przesunęło się poza tylną część języka, rozpoczyna się odruch bezwarunkowy. Kęs pokarmu nie zsuwa się biernie w dół przełyku aż do żołądka. Spychają go serie falowych skurczów zwanych perystaltycznymi. Przesuwanie się pokarmu nie jest więc mechanizmem zależnym od siły ciężkości. Jest to proces czynny, dzięki któremu możemy pić i połykać pokarmy, zarówno stojąc na głowie, jak i siedząc. Gdy jedzenie znajdzie się w gardle, w ciągu paru sekund następuje po sobie wiele czynności, które mają zapobiec nałożeniu się aktu połykania i oddychania. Kurczą się mięśnie gardła, przepycha-

UKŁAD TRAWIENNY/111

jąc kęs do górnej części przełyku. W tym samym czasie inne mięśnie gardła i głowy przyciskają język do sklepienia jamy ustnej, tak że pokarm nie może tam wrócić; podnoszą jednocześnie podniebienie miękkie (ruchomy fragment tego sklepienia), zapobiegając przez to przesuwaniu kęsa pokarmowego do przestrzeni w tylnej części nosa i zamykając nagłośnią uniesione wejście do krtani. Ostatnia czynność zapewnia drożność tchawicy i krtani, zabezpieczając stały dopływ tlenu. Czasami, gdy nagłośnia nie zamknie wejścia do krtani odpowiednio wcześnie, pokarm albo płyn dostają się do krtani - zjawisko to zwane jest zakrztuszeniem się. Jeśli to nastąpi, rozpoczyna się silny kaszel, który usuwa połknięte substancje. Wejście do przełyku znajduje się bezpośrednio za tchawicą. Tuż poniżej wcięcia szyjnego w górnej części klatki piersiowej przełyk zagina się lekko w lewo i krzyżuje od tyłu z oskrzelem głównym lewym. Następnie przechodzi przez przeponę i łączy się z wpustem żołądka. Przełyk jest elastyczną rurą o długości około 25 centymetrów i średnicy przekroju równej 2,5 centymetra. Podobnie jak reszta przewodu pokarmowego, jest zbudowany z czterech warstw. Wyścieła go błona śluzowa, umożliwiająca łatwe przesuwanie pokarmu, podtrzymywana przez błonę podśluzową. Względnie grubą warstwę mięśniową tworzą włókna okrężne i podłużne, przykryte od zewnątrz włóknistą warstwą ochronną (przydanką łącznotkankową).

Gardło w czasie połykania
Ta część żołądka | znajduje się w klatce i piersiowej, zamiast •ą w jamie brzusznej. Żołądek został popchnięty do góry przez powiększoną macicę.

Przełyk

Zapalenie wywołane przez zarzucanie steczne treści żołądkowej Prawidłowe położenie żołądka i przepony Ujście trąbki Eustachiusza Część nosowa gardła

Część ustna t / gardła" Podniebienie miękkie Nagłośnia Część-/1 krtaniowa, gardl

Podniebienie twarde Jama ustna

Przełyk

Podniebienie miękkie przesuwa się, zamykając nosową część gardła.

Podniebienie miękkie obniża się

Kęs pokarmowy Nagłośnia opada w dół zamykając krtań. /

U góry: Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest często spotykane w okresie ciąży; powiększona macica wpycha górną część żołądka do klatki piersiowej, zawracając jego zawartość do przełyku. ff/~
Kęs pokarmowy w gardle

Przełyk
Tchawica

Nagłośnia

Poniżej: W czasie połykania jedzenie jest wpychane do przełyku przez mięśnie ustnej części gardła. Podniebienie miękkie przemieszcza się, blokując wejście do części nosowej gardła, a nagłośnia zamyka jamę krtani.

112/UKŁAD TRAWIENNY Budowa i położenie żołądka
Żołądek jest położony wyżej, niż sądzi większość ludzi-leży tuż pod przeponą. Jest to worek mięśniowy, służący jako zbiornik jedzenia, ze śliską warstwą okrywającą oraz pofałdowaną błoną wewnętrzną, która warstwą śluzu chroni się przed własnymi, kwaśnymi sokami trawiennymi. Soki przekształcają trafiające do żołądka jedzenie w papkę, która następnie przez pierścień mięśniowy - zwieracz odźwiernika - przechodzi do dwunastnicy.
Płuca

Przełyk

Przepona

Wątroba

Śledziona

Warstwa śluzu wyścielającego żołądek

objawy nazywane potocznie zgagą) uznawany bywa za zjawisko normalne, to jednak może prowadzić do wystąpienia zaburzeń trawiennych. Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest najczęstsze u niemowląt oraz ludzi starszych, ale często też dokucza osobom w średnim wieku. Powodować też może dolegliwości w okresie ciąży, gdy powiększona macica wypycha zawartość żołądka do góry. Żołądek Żołądek jest workiem mięśniowym, leżącym w górnej części jamy brzusznej. Jego górna część zwana wpustem łączy się z przełykiem, a dolna, czyli odźwiernik, z dwunastnicą - pierwszą częścią jelita cienkiego. Ściana żołądka składa się z grubej warstwy mięśni, wyłożonej specjalną błoną śluzową z licznymi fałdami. Żołądek jest przede wszystkim zbiornikiem pokarmu. Błona wyściełająca wytwarza duże ilości specjalnego soku, który rozpoczyna trawienie, a zawiera kwas i enzymy. Jedzenie jest mieszane w żołądku z sokiem tak długo, aż powstanie miazga, która następnie zostaje przepchnięta do dwunastnicy. W miejscu połączenia tych dwóch organów widoczny jest rodzaj pierścienia utworzonego z mięśni (zwieracz odźwiernika); w chwili rozkurczu przepuszcza on miazgę pokarmową do dwunastnicy. Następnie jest ona przepychana przez dalsze odcinki jelita, aż zostanie całkowicie rozłożona. Zwieracz odźwiernika nadzorujący wyjście z żołądka nigdy nie jest całkowicie zamknięty. Tak więc podczas przechodzenia fali perystaltycznej przez żołądek małe ilości jego treści stale wydostają się do jelita cienkiego.

Fałdy błony wewnętrznej zawierającej komórki wydzielające śluz i soki trawienne Śliska warstwa okrywająca Podłużne —

-—

i okrężne warstwy mięśni

ściany żołądka

j

Pomiędzy żołądkiem i przełykiem nie można odnaleźć struktury podobnej do typowego zwieracza (np. pierścienia mięśniowego tworzącego zwieracz odbytu). Powrotowi treści żołądkowej do przełyku zapobiega aktywność warstwy mięśniowej ściany przełyku oraz to, że przy przechodzeniu przez przeponę rurka, jaką jest przełyk, zostaje zaciśnięta. Jeśli zawiodą te mechanizmy, dochodzi do wystąpienia refluksów, czyli

zarzucania treści żołądkowej do przełyku. Lekarze używają pojęcia refluks, gdy w jakimkolwiek miejscu w organizmie następuje przepływ płynu w złym kierunku. Jakkolwiek refluks kwaśnej zawartości żołądka jest najpospolitszy, podobne problemy mogą pojawić się również w innych układach. Chociaż ze względu na częstość występowania refluks żołądkowy (dający

Jelito cienkie
Dwunastnica przyłączona do dalszej części żołądka stanowi pierwszy odcinek jelita cienkiego i w znaczący sposób wpływa na proces trawienia. Ma kształt podkowy otaczającej głowę trzustki. Dwie warstwy mięśni w jej ścianie kurczą się i rozkurczają naprzemiennie, przesuwając tym samym pokarm wzdłuż jej światła. Wewnątrz znajduje się warstwa podśluzówkowa, zawierająca liczne gruczoły zwane gruczołami Brunnera, które wydzielają ochronny śluz. Pomaga on uchronić dwunastnicę od samostrawienia i uszkodzenia przez kwasy żołądkowe. Najbardziej wewnętrzną warstwą jest błona śluzowa, wydzielająca alkaliczny sok dwunastniczy, bogaty w niektóre enzymy trawienne. Sok ma także neutralizować kwaśny odczyn treści żołądkowej. Komórki śluzówki muszą ciągle być zastępowane nowymi. Mnożą się szybciej niż jakiekolwiek inne komórki ludzkiego organizmu: co godzinę na każde 100 komórek jest wymieniana jedna. Trawienie Częściowo nadtrawiony i upłynniony pokarm wchodzący do dwunastnicy zawiera duże ilości kwasu solnego. Tutaj jest on neutralizowany przez własne soki dwunastnicy oraz przez działanie soku trzustkowego i żółci, które są transportowane z trzustki przewodem trzustkowym i z pęcherzyka żółciowego przewodem żółciowym wspólnym. Te trzy rodzaje płynów są odpowiedzialne za dalszy etap trawienia.
Krypty Lieberkuhna wydzielają enzymy trawienne oraz soki alkaliczne neutralizujące kwas żołądkowy. Gruczoły Brunnera wydzielają śluz ochronny.

UKŁAD TRAWIENNY /113

Dwunastnica

Błona podśluzówkowa Warstwa mięśniowa przesuwa pokarm przez dwunastnicę. • , . -,- i Naczynia krwionośne i limfatyczne zaopatrujące komórki dwunastnicy Przekrój ściany dwunastnicy

Kosmki, <lóre zwiększają powierzchnię błony wewnętrznej.

Dwunastnica łączy żołądek z jelitem czczym.

Wspólne ujście przewodu żółciowego wspólnego i trzustkowego do dwunastnicy

Jelito cienkie i grube
Dwunastnica

Powyżej: Wężopodobna dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego przyjmującą masę pokarmową Jelitoczcze z żołądka i - dzięki wydzielanym Okrężnica enzymom - kontynuującą procesy trawienia.

Jelito kręte Okrężnica Kątnica Wyrostek robaczkowy — Prostnica (odbytnica)

Po lewej: Dwunastnica, jelito czcze i kręte tworzą jelito cienkie - końcową część układu trawiennego. Jelito grube jest także częścią przewodu pokarmowego, ale spełnia wyłącznie funkcje wydalnicze.

Dwunastnica mierzy około 25 centymetrów. Od niej rozpoczyna się jelito czcze, długości około 2,5 metra, które następnie przechodzi w jelito kręte. Granica pomiędzy nimi nie jest ostra, wyznacza ją wiele stopniowo pojawiających się zmian. Średnica jelita czczego wynosi około 3,8 centymetra, podczas gdy jelito kręte jest trochę węższe. To pierwsze ma także grubsze ściany, chociaż oba posiadają dwie zewnętrzne warstwy mięśniówki i wewnętrzną warstwę błony śluzowej wyściełającą światło. Błona śluzowa jelita cienkiego posiada liczne fałdy okrężne, których wysokość i gęstość maleje w kierunku jelita grubego.

114/UKŁAD TRAWIENNY
Jelito czcze i kręte jest przyczepione do tylnej ściany brzucha przez wachiarzowaty twór zwany krezką. To właśnie w jelicie czczym z pokarmu do krwi przechodzą składniki odżywcze. Dlatego też ta część przewodu pokarmowego jest bardzo dobrze zaopatrzona w krew, dostarczaną przez liczne żyły i tętnice.

Lokalizacja jelit

Pęcherzyk żółciowy

Okrężnica Dwunastnica

Jelito kręte

Krezka W odróżnieniu od dwunastnicy, która lepiej lub gorzej jest jednak przymocowana do tylnej ściany brzucha, jelito czcze i kręte są podtrzymywane przez elastyczną błonę zwaną krezką. Ten wachlarzopodobny twór składa się z dwu warstw otrzewnej. Ma on około 15 centymetrów długości i jest przytwierdzony do tylnej ściany jamy brzusznej. Koniec podtrzymujący jelita ma natomiast około 5,5 metra długości. Szerokość krezki, mierzona od jej podstawy aż do jelit, wynosi prawie 20 centymetrów. Pozwala to obu częściom jelita cienkiego na wykonywanie w miarę swobodnych ruchów w jamie brzusznej. Funkcja jelita czczego Jelito czcze jest miejscem, w którym następuje wchłonięcie z pokarmu substancji odżywczych potrzebnych organizmowi. Tym, co pozostaje, jest głównie woda i resztki pokarmowe. Proces wchłaniania zostaje zakończony w jelicie krętym. Do wypełniania tej funkcji jelito cienkie posiada odpowiednio wyspecjalizowaną błonę wewnętrzną, dzięki której w kontakt z pokarmem wchodzi możliwie największa powierzchnia i wchłanianie jest niesłychanie wydajne.

Pęcherz moczowy

Odbytnica

Wnętrze jelita czczego tworzy szereg okrężnych fałd, których powierzchnia oglądana pod mikroskopem okazuje się być złożona z delikatnych, palczastych wypustek zwanych kosmkami. Każdy taki kosmek mierzy około 1 milimetra. Powierzchnia wchłaniania jest jeszcze większa, gdyż powierzchnia komórek pokrywających kosmki jest uformowana w strukturę zwaną „brzeżkiem szczoteczkowym''. Wchłanianie Jako że funkcją jelita czczegc jest przenoszenie substancji odżywcz} h z pożywienia do krwi, musi być v,ystarczająco dobrze w nią zaopatrzone. Tętnice i żyły prowadzące krew do i ze ścian jelita biegną w krezce, przy czym żyły zbierające krew nie prowadzą wprost do serca, ale łączą się z innymi żyłami jelitowymi, tworząc żyłę wrotną, która biegnie do wątroby. Oznacza to, że zanim wchłonięte substancje trafią do innych części ciała, najpierw zostają wykorzystane i przetworzone w wątrobie.

Podobnie jak substancje odżywcze do krwi, tak tłuszcze zostają wchłonięte przez naczynie limfatyczne biegnące w kosmku. Każdy kosmek posiada w środku kanał limfatyczny zwany też naczyniem mleczowym. Szczególny rodzaj bogatej w tłuszcze limfy, odpływającej z jelit, jest nazywany mleczem.

Jelito kręte

Jelito kręte - dolna część jelita cienkiego - jest ostatnim etapem, przez który przechodzi pokarm w drodze do jelita grubego. Ma około 3,5 metrów długości łączy jelito czcze i dwunastnicę z jelitem grubym i stanowi prawie połowę długości całego jelita cienkiego. Budowa jelita krętego jest podobna do budowy dwu pozostałych części jelita cienkiego. Powierzchnia zewnętrzna jest chroniona przez otrzewną - błonę wyściełającą całą jamę brzuszną. Wnętrze składa się z dwóch warstw mięśni odpowiedzialnych za przesuwanie trawionego pokarmu wzdłuż jelita, warstwy śluzówki i warstwy komórek wyściełającej światło jelita.

UKŁAD TRAWIENNY/115 Położenie i budowa jelita krętego

Tętnica Otrzewna Dwunastnica Naczynie limfatyczne

Jelito czcze

Gruczoł

Okrężnica

Jelito kręte

Światło jelita Okrężnica Rzęski Warstwy śluzówki Komórki śródbłonka Warstwy mięśni

Jelito kręte jest ostatnią częścią jelita cienkiego, przez którą przechodzi pokarm. Jego warstwa wewnętrzna (śluzówka) jest

pokryta małymi, palczastymi wypustkami nazywanymi kosmkami (poniżej, po lewej). Efektem tego jest zwiększenie powierzchni
Kosmki

jelita, umożliwiające szybkie wchłanianie substancji odżywczych do krwi w naczyniach włosowatych (poniżej, po prawej).
Włośniczki (kapilary) Rzęski Naczynie mleczowe

Krypty Lieberkuxhna

Wątroba
Wątroba spełnia dwie ważne funkcje: wytwarza nowe związki oraz unieszkodliwia trucizny i odpadki. Narząd ten staje na drodze każdej kropli krwi opuszczającej jelita, a więc przenoszącej wszystkie odżywcze substancje wchłonięte z pożywienia. Innymi słowy krew z jelit dopiero wtedy może trafić z powrotem do serca i płuc, gdy najpierw przejdzie przez system żył w wątrobie, tak zwany układ wrotny. Wątroba jest największym narządem organizmu - waży między 1,3 a 1,8 kilograma. Jest schowana pod przeponą i chroniona przez dolne żebra przed uszkodzeniem. Wyróżnia się dwie jej części zwane płatami: lewym i prawym, przy czym prawy jest zawsze większy i zajmuje zwykle całą górną część prawej strony jamy brzusznej. Lewy jest mniejszy i sięga zwykle środka tej okolicy po stronie lewej. Wybadanie całego dolnego brzegu wątroby przeważnie nie jest możliwe, ale jeśli - w wyniku choroby - następuje jej powiększenie, wysuwa się spod prawego łuku żebrowego i może być wyczuwany przy uciskaniu brzucha. Funkcje Podobnie jak w każdym narządzie, za podtrzymywanie procesów życiowych odpowiadają komórki działające na poziomie mikroskopowym. W naukach medycznych twórcze komórki wątroby są nazywane hepatocytami. Są wyspecjalizowane w posługiwaniu się podstawowymi dla naszego organizmu substancjami - białkami, tłuszczami i węglowodanami. Wytwarzanie białek Białka są niezbędne dla odnowy i tworzenia komórek w całym organizmie, dla wytwarzania hormonów, chemicznych informatorów naszego ciała oraz enzymów. Spożywamy białka w różnych postaciach, tak pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego, i z tych „surowych" białek wątroba musi stworzyć białka odpowiednie dla naszego organizmu, najpierw je rozbijając, a następnie przebudowując. Upraszczając, proces ten, czyli synteza białek, sprowadza się do pobrania przez hepatocyty surowych białek z krwi przynoszonej przez żyły układu wrotnego, zsyntetyzowania nowych białek przez enzymy wątrobowe i przekazania ich z powrotem do krwi. Produkty uboczne tego procesu nie zostają przekazane do krwi. Wytwarzanie węglowodanów Węglowodany są dużą grupą związków chemicznych, zbudowaną z trzech pierwiastków - podstawowych elementów budulcowych żywej materii: węgla, tlenu i wodoru. Występują w pokarmach skrobiowych i cukrowych, a potrzebujemy ich do wytwarzania energii. Nasze mięśnie podczas pracy spalają cukier lub cukropodobne związki - do tego procesu niezbędny jest tlen. Funkcją wątroby jest zorganizowanie paliwa w taki sposób, by mogło być łatwo zużyte. Wykonuje to zadanie, przekształcając węglowodany w dwa rodzaje związków blisko spokrewnionych z czystym cukrem. Pierwszy to energia „instant", czyli glukoza. Drugim jest substancja podobna do glukozy - glikogen, będący swoistym magazynem energii. Niedobór cukru szybko prowadzi do uszkodzenia mózgu, dlatego jego poziom we krwi musi być precyzyjnie nadzorowa-' ny i konieczne jest jego magazynowanie na okres wzmożonego zapotrzebowania (głodzenie, nagły wysiłek). Podobnie, w przypadku zbyt dużej ilości cukru we krwi, nadmiar zostaje szybko usunięty i zmagazynowany. Przekształcenia tłuszczów Tłuszcze są także niezbędne dla naszego organizmu. Przekształcane są przez wątrobę do formy, w której mogą zostać wbudowane lub mogą odnowić istniejącą tkankę tłuszczową, zwykle warstwę podskórną, która działa jako izolator i amortyzuje urazy. Tłuszcz poza tym jest także magazynem energii. Usuwanie odpadków Żyły wątroby są wyściełane warstwą komórek (od ich odkrywcy nazywanych komórkami Kupffera), które spełniają funkcję „odkurzacza" krwi. Wyławiają różne zanieczyszczenia, np. bakterie, a także nadmiar krwinek czerwonych (nasze ciało „normalnie" wytwarza ich zbyt dużo) i od razu przekazują je do przeróbki hepatocytom. Z wszystkich wymienionych powyżej źródeł - z samej krwi, wytwarzania białek, tłuszczów i w mniejszym stopniu węglowodanów - pochodzą produkty uboczne, które gromadzą się w hepatocycie. Niektóre z nich, tak jak amoniak, który powstaje podczas rozpadu białek, są trujące i hepatocyty od razu je neutralizują, wydalając do krwi nieszkodliwy mocznik. Odpady z krwi i przetworzonych tłuszczów trafiają do żółci. To samo dotyczy rzeczywistych trucizn, jakie spożywamy - takich jak alkohol i oczywiście lekarstw. Jeśli lek ma mieć długie działanie, musi albo być opornym w stosunku do enzymów wątrobowych, albo też całkowicie omijać wątrobę. Ketony Niezbędny dla organizmu jest stały dopływ glukozy do krwi w celu realizacji wszystkich funkcji życiowych oraz dostarczania tkankom energii. Kiedy spożycie glukozy jest niskie - np. podczas stosowania diety - rozbijane są białka i węglowodany. Rezerwy białkowe (głównie w mięśniach) nie są zbyt duże i dlatego wiele tkanek przestawia się na korzystanie z alternatywnego źródła energii, jakim jest spalanie produktów rozpadu tłuszczów nazywanych ketonami. Wyróżnić można trzy rodzaje ketonów: dwa typy ciał ketonowych (kwas acetooctowy i kwas betahydroksymasłowy) oraz aceton. Aceton - produkt rozpadu tłuszczów, jest wytwarzany równocześnie z ciałami ketonowymi, nie spełnia jednak żadnej użytecznej funkcji. Ciała ketonowe zaś są natychmiast wykorzystywane jako źródła energii. Gdy zabraknie glukozy, w tkance tłuszczowej wytwarzane są ketony, które następnie przenoszone z krwią do wątroby ulegają tam przebudowie do ciał ketonowych. Później są uwalniane do krwiobiegu, skąd pobierają je niektóre narządy (mięśnie, serce, mózg) i zużywają dla potrzeb energetycznych. . W zdrowiu i chorobie Ketony pojawiają się we krwi dopiero kilka godzin po posiłku. Gdy budzimy się rano, jesteśmy zwykle trochę zakwaszeni ketonami: małe ich ilości są obecne we krwi i moczu. Większość energii zużytej podczas porannej gimnastyki będzie pochodzić ze spalonych przez mięśnie ciał ketonowych, które znikną z krwi po obfitym śniadaniu. Podczas stosowania diety odchudzającej albo ostrzejszych form głodzenia można zaobserwować silniej wyrażoną kwasicę ketonową. Kobiety w czasie porodu często ulegają takiemu zakwaszeniu, jako że wysoki poziom ketonów we krwi zmniejsza tempo akcji porodowej, ujemnie wpływając na zdolność macicy do efektywnych skurczów. Często w takich sytuacjach stosuje się dożylne podawanie roztworu glukozy, co hamuje tworzenie ketonów. Gdy brakuje glukozy, tkanka tłuszczowa jest rozkładana do kwasów tłuszczowych, które następnie są przenoszone do wątroby, gdzie tworzą się ciała ketonowe. Wątroba posiada niezwykłą zdolność regeneracji - po operacyjnym usunięciu jednego płata zostaje on zastąpiony przez nową tkankę w ciągu paru tygodni. Tylko w przypadku uszkodzenia komórek wątrobowych nie następuje odnowa, a przeciwnie - dochodzi do ostrej niewydolności funkcjonowania narządu. Wyobrażenie sobie skutków niewydolności wątroby, gdy zna się wielość jej funkcji, nie jest trudne. Spadek poziomu cukru we krwi prowadzi do uszkodzenia mózgu. Załamanie produkcji białek, w tym też odpowiedzialnych za krzepliwość krwi, powoduje u pacjenta skłonność do krwawień oraz pojawianie się innych komplikacji, jak np. gromadzenie się w jamie brzusznej płynu, co nazywamy wodobrzuszem.

UKŁAD TRAWIENNY /117 Jak pracuje wątroba
Przepona

Substancje odżywcze są dostarczane do wątroby poprzez żyłę wrotną, a utlenowana krew ..paliwo" komórek - przez tętnicę wątrobową właściwą. ..Przerobiona" krew gromadzi się w żyłach wątrobowych i powraca do serca. Odpadki są zbierane przez przewody żółciowe.

Tętnica wątrobowa _ Pęcherzyk żółciowy Przewód żółciowy wspólny Gałąź tętnicy wątrobowej — Gałąź żyty wrotnej Zatoka .:. Hepatocyt
:

Żyła wrotna

Kanaliki żółciowe

Żyła miedzyzrazikowa Zrazik wątrobowy

Żyła miedzyzrazikowa prowadząca do żyły środkowej

Gałąź tętnicy wątrobowej - Przewód żółciowy Gałąź żyły wrotnej

Płaty wątroby dzielą się na zraziki, które są otoczone przez żyły i tętnice. Odgałęzienia tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej dostarczają utlenowana krew i substancje odżywcze do zatok wewnątrz zrazika. które są zbiornikiem omywającym rzędy komórek wątrobowych (hepatocytow). Substancje przetworzone są także wylewane do zatoki i transportowane przez żyły śródzrazikowe. a odpadki są zbierane przez przewody żółciowe.

Zrazik wątrobowy

Od tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej I Odpadki z hepatocytow wydalane kanalikami żółciowymi Do żyły wątrobowej

Żyła środkowa biegnąca do żyły wątrobowej

Dopę. cherzyka I żóldo- — — — * wego Substancje odżywcze i odpadki przenikają z zatoki Hepatocyty uwalniają zsyntetyzowane substancje

118 / UKŁAD TRAWIENNY
Żółć jest gęstym, gorzkim płynem barwy żółtej lub zielonkawej, wytwarzanym w wątrobie i magazynowanym w pęcherzyku żółciowym. Uwalniana z niego do jelita cienkiego w odpowiedzi na pojawienie się pokarmu, jest niezbędna do trawienia tłuszczów. Jako że zawiera resztki po zużytych i starych krwinkach czerwonych, staje się też częścią układu wydalniczego. Codziennie w wątrobie powstaje około litra żółci. Mimo że 95 procent składu stanowi woda, to jednak zawiera ona w sobie szeroki wachlarz związków chemicznych, wliczając w to sole żółciowe, sole mineralne, cholesterol oraz barwniki żółciowe, które nadają jej tak charakterystyczną barwę. Wytwarzana jest nieprzerwanie w małych ilościach przez każdą komórkę wątroby. Wypływając z komórek, gromadzi się w maleńkich kanalikach zlokalizowanych pomiędzy grupami komórek i nazywanych kanalikami żółciowymi. Następnie łączą się one w przewodziki międzyzrazikowe zbierające żółć z czynnościowych elementów wątroby - zrazików. Z tych kanałów żółć spływa do zbiorczych przewodów nazywanych przewodami wątrobowymi. Jeśli żółć nie jest natychmiast potrzebna do trawienia, spływa do pęcherzyka żółciowego - leżącej tuż pod wątrobą przechowalni, gdzie pozostaje aż do chwili, gdy ma szansę odegrać rolę w procesie rozkładu tłuszczów. Gdy pokarm - szczególnie ten zawierający tłuszcze - pojawi się w dwunastnicy (pierwszej części jelita cienkiego), wytwarza ona hormon - cholecystokinę. Hormon wędruje z krwią do pęcherzyka żółciowego i, wywołując silne skurcze jego ścian, wyciska żółć, która następnie spływa w dół kanału zwanego przewodem żółciowym wspólnym i przez mały otwór - zwieracz Oddiego - przechodzi do światła jelita cienkiego. Funkcje żółci Zawarte w żółci sole mineralne, w tym i dwuwęglany, pomagają w neutralizacji kwaśnej, częściowo strawionej treści żołądkowej. Sole żółciowe, które z chemicznego punktu widzenia są solami sodowymi kwasów glikocholowego i taurocholowego, rozbijają tłuszcze, ułatwiając pracę enzymom trawiennym. Poza funkcją detergentów solom żółciowym jest także przypisywana rola przenośników w dalszych częściach jelita, co umożliwiałoby tłuszczom przechod-zeBez żółci nasz organizm nie mógłby trawić tłuszczów. Wytwarzana jest w wątrobie, magazynowana w pęcherzyku żółciowym, a działa w jelitach. Każdego dnia powstaje około 1 litra żółci, która opuszcza wątrobę przewodem wątrobowym wspólnym. Podczas trawienia sole żółciowe dwukrotnie wracają do wątroby z krwią przynoszoną przez żyłę wrotną.

Żółć

nie przez ścianę jelita. Transportują także witaminy: A, D, E i K. Nasz organizm jest bardzo konserwatywny w metodach wykorzystywania soli żółciowych. Nie są niszczone po użyciu, wręcz przeciwnie - w 80-90 procentach są przenoszone z powrotem wraz z krwią do wątroby, gdzie pobudzają wydzielanie żółci i jeszcze raz są wykorzystywane.

Zabarwienie Zabarwienie żółci wynika z obecności w niej barwnika zwanego bilirubiną. Jedną z wielu funkcji wątroby jest rozbijanie starych i zniszczonych krwinek czerwonych. Gdy ma to miejsce, czerwony barwnik krwi - hemoglobina - jest chemicznie rozbijana i tworzy się zielona biliwerdyna, która szybko przechodzi w żółto-brązową bilirubinę.

Transport żółci

Okrężnica

UKŁAD TRAWIENNY /119
Pozostała, nie przetworzona część biliwerdyny nadaje żółci charakterystyczny zielonkawy odcień. Oprócz tego zabarwia oraz częściowo odpowiada za zapach stolca, a także wzmaga aktywność jelit. Obecność barwników żółciowych wpływa na kolor moczu. W świetle jelit bilirubina podlega działaniu kolonizujących nasz przewód pokarmowy bakterii, które przekształcają ją w urobilinogen, przez krew transportowany do nerek i uwalniany z moczem. Kiedy dochodzi do jakiegokolwiek zaburzenia w obrębie wątroby lub przewodów wątrobowych, poziom bilirubiny we krwi podnosi się, co manifestuje się żółtym zabarwieniem skóry oraz białkówek oczu. W takim przypadku za mało żółci spływa do jelit, stolec zatem ma kolor bladoszary.

Położenie pęcherzyka żółciowego
Przewody wątrobowe

Naczynia krwionośne

Przewód wątrobowy wspólny Przewód pęcherzykowy

Kamienie żółciowe

Fałdy błony śluzowej

Nawet podczas normalnego wytwarzania żółci w wątrobie mogą się pojawić nieprawidłowości w funkcjonowaniu pęcherzyka żółciowego. Najczęstsze są problemy związane z tworzeniem się kamieni żółciowych. Są to twarde grudki zbudowane głównie z cholesterolu (złożonego związku chemicznego), powstające już we wnętrzu pęcherzyka żółciowego. Wyróżnia się trzy odmiany kamieni żółciowych. Najpospolitsze są kamienie mieszane, zawierające zielony barwnik żółciowy oraz związek powstający w organizmie podczas rozbijania tłuszczów, czyli cholesterol. Wytwarzane w seriach, liczących nawet do dwunastu sztuk, przylegają do siebie ściankami, układając się ciasno w pęcherzyku żółciowym. Kamienie cholesterolowe, jak nazwa wskazuje, są utworzone przede wszystkim z cholesterolu. Najczęściej są to twory pojedyncze, które jednak mogą osiągać nawet do 1,25 centymetra średnicy, powodując czasami całkowite zamknięcie

Pęcherzyk żółciowy

żółciowy wspólny Przewód trzustkowy

światła przewodu pęcherzykowego lub nawet żółciowego wspólnego. Kamienie barwnikowe, zwykle niewielkie, ale bardzo liczne, składają się z połączonych z sobą cząstek zielonego barwnika żółci. Pojawiają się zazwyczaj w przebiegu schorzeń zaburzających skład krwi.

Pęcherzyk żółciowy może pomieścić około pół litra żółci. Opróżnia się do światła jelita przez otwór w ścianie dwunastnicy pod wpływem zawartych w niej pokarmów tłuszczowych. Żółć może rozbić albo zemulgować tłuszcze, podobnie jak czynią to detergenty.

Po lewej: Żółć jest zielonkawym płynem, którego sole działają tak jak detergenty. Podczas trawienia rozbijają globulki tłuszczu.

Rozdział 10

UKŁADY WYDALNICZE
Organizm posiada kilka sposobów wydalania produktów przemiany materii, które nie usunięte mogłyby doprowadzić do zatrucia. Proces ten dokonuje się poprzez różne układy wydalnicze, które składają się z organów i gruczołów służących do wydalania substancji resztkowych. Są to: układ moczowy z jego głównymi częściami składowymi pęcherzem moczowym i nerkami, a także jelito grube, pęcherzyk żółciowy i gruczoły potowe w skórze.
Kłębuszek nerkowy

Po prawej: Układ moczowy jest jednym z głównych układów wydalania. Składa się z nerek, moczowodów. pęcherza moczowego i cewki moczowej - przewodu, którym mocz przechodzi z pęcherza moczowego do ujścia cewki moczowej.

UKŁADY WYDALNICZE /121

Mężczyzna

Kobieta

Nerka

Moczowód

Macica

Spojenie tonowe

Prącie Pochwa

Wydalanie
Wydalanie jest procesem, za pomocą którego ciało pozbywa się ubocznych produktów przemiany materii. Różne części organizmu nieustannie wytwarzają własne substancje resztkowe, które muszą zostać usunięte, jeśli organizm nie chce spowodować samozatrucia. Wiele organów, włączając płuca, nerki, wątrobę i jelito grube, ma za zadanie do tego nie dopuścić. Dziwnym może wydawać się myślenie o płucach jako narządzie wydalania, ale dwutlenek węgla jest najważniejszym produktem przemiany materii wydalanym z organizmu. Gdyby większa niż normalnie ilość dwutlenku węgla rozpuściła się we krwi, wówczas krew stałaby się bardzo kwaśna. Sytuacja ta sparaliżowałaby wiele procesów chemicznych zachodzących w organizmie i mogłaby doprowadzić do śmierci. Zjawisko to jest nazwane niewydolnością oddechową i może być ostatnim stadium w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. Większość komórek naszego organizmu używa w reakcjach chemicznych białka, przy rozkładzie którego w substancjach resztkowych zawsze pojawia się azot. Za usunięcie z krwi zużytych substancji zawierających azot są odpowiedzialne nerki. Ich zadaniem jest również regulowanie ilości wody, która wydostaje się z organizmu, i utrzymywanie odpowiedniej równowagi soli w ustroju. Działania nerek są kompleksowe. Nerki otrzymują około 1 litra krwi w każdej

Układ moczowy

minucie. Krew ostatecznie dociera do filtra na końcu jednej z cewek (których jest 2 miliony w każdej nerce), gdzie następuje jej rozdział, tak że składnik wodny krwi (osocze) wchodzi do cewek, podczas gdy większość pozostałych składników zostaje we krwi. Filtrowany płyn przechodzi przez długie cewki nerek, w rezultacie czego większość wody, soli oraz innych cennych substancji jest z powrotem wchłonięta przez krew. Część wody, mocznika i innych zużytych produktów jest przekazywana w formie moczu wzdłuż dwóch kanałów do pęcherza moczowego. Nerki nieustannie produkują mocz, zarówno w dzień, jak i w nocy. W ciągu doby mogą wytworzyć około 2 litrów, ale ilość ta może się zmieniać. Delikatna

122/UKŁADY WYDALNICZE
kontrola równowagi poziomu wody zawartej w organizmie dokonuje się dzięki kanalikom nefronów, które mogą pochłaniać mniejszą lub większą ilość przepływającego przez nie, filtrowanego płynu. W przypadku odwodnienia organizmu polecenie wchłonięcia większej ilości wody pochodzi od hormonu ADH (hormon antydiuretyczny), który jest uwalniany do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej. Całkowita objętość wydalanego moczu pozostaje na prawie tym samym poziomie, ale może on być rozpuszczony w mniejszej lub większej ilości wody i stąd posiadać odpowiednio mniejsze lub większe stężenie. Bardzo podobny system kontroluje równowagę poziomu soli, a mianowicie hormon zwany aldosteronem, wydzielany przez usytuowane tuż nad nerkami nadnercza, oddziaływuje na nefron i sprawia, że wchłania on dawkę soli zgodną z potrzebami organizmu. Żółć jest składowana w pęcherzyku żółciowym, który wydalają do dwunastnicy, gdy spożyjemy pokarm zawierający tłuszcze. Dzieje się tak dlatego, że żółć zawiera substancje, które rozkładają duże kulki tłuszczu na mniejsze drobiny, co sprawia, że stają się łatwiejsze do wchłonięcia proces ten nazywa się emulsyfikacją. Tak więc działanie żółci nie tylko eliminuje w pożyteczny sposób zbędne produkty z wątroby, ale również odgrywa ważną rolę w trawieniu pokarmu (patrz strona 118).

Pęcherzyk żółciowy

Jelita

co pozostało po właściwym pożywieniu, stopniowo utwardza się, ponieważ zawarta w nim woda przechodzi do krwi przez ściankę jelita. Końcowa postać niepotrzebnych produktów, czyli masy kałowej, zależy od tego, ile wody zostało wchłonięte. Większość składników kału to po prostu resztki jedzenia po usunięciu z nich składników odżywczych. Spornym jest, czy proces ten można nazywać wydalaniem, ale jelito z pewnością posiada prawdziwe wydaliny, które zawierają produkty metabolizmu komórkowego w postaci żółci. Gruczoły potowe W gorące dni organizm traci dużo soli i wody w postaci potu. Pot jest wytwarzany przez znajdujące się w skórze gruczoły potowe, których jedyną funkcją jest regulowanie temperatury ciała, ponieważ organizm pozbywa się ciepła wraz z parowaniem potu ze skóry. Jednak jeśli ktoś nie pociłby się wcale przez cały dzień, wówczas nadmiar soli i wody zostałby z łatwością wydalony przez nerki. Dlatego też z całą pewnością można powiedzieć, że pot nie spełnia niezbędnych funkcji w oczyszczaniu ciała z produktów ubocznych.

Po wejściu pożywienia do żołądka jest ono rozkładane przez kwasy, aż staje się płynną papką. Następnie przechodzi do jelita cienkiego, gdzie ma miejsce prawdziwy proces trawienia i wchłaniania wszystkich potrzebnych składników odżywczych. W końcu przemieszcza się do okrężnicy, czyli inaczej jelita grubego. Jest to długi, szeroki kanał, który zaczyna się w prawym, dolnym rogu jamy brzusznej, następnie idzie w górę i zakręca na kształt podkowy, zanim dojdzie do swego końca, czyli odbytu. Podczas przejścia przez jelito grube to,

Jak organizm oczyszcza się z pozostałości przemiany materii
Skóra

Tchawica

Oto metody oraz układy, dzięki którym organizm pozbywa się zużytych substancji głównie skutków trawienia i różnych procesów metabolicznych koniecznych dla utrzymania życia.

Ptuco

Wątroba

Skóra wydala wodę i sól, pochodzące z pożywienia, poprzez pory gruczołów potowych. Płuca wydalają dwutlenek węgla, pochodzący ze spalania glukozy jako paliwa, i pewne ilości wody poprzez tchawicę, krtań, gardło i jamę nosową. Wątroba i pęcherzyk żółciowy wydalają bilirubinę, pochodzącą z rozkładu hemoglobiny w śledzionie; jest ona później poprzez żółć wydalona w kale. Nerki poprzez pęcherz i cewkę moczową wydalają mocznik, pochodzący z wykorzystania przez komórki białka, oraz wodę i sole mineralne.

- Pęcherzyk żółciowy

I

Pęcherz moczowy Cewka moczowa

Jelito grube poprzez odbyt wydala kał - pozostałość jedzenia - po usunięciu z niego składników odżywczych.

Jelito grube
Naukowcy dzielą jelito grube na cztery części: wyrostek robaczkowy, jelito ślepe, okrężnicę i odbytnicę. Jelito ślepe oraz wyrostek robaczkowy, który od niego odchodzi, są zamkniętymi drogami nie posiadającymi żadnej znanej funkcji w organizmie. Dalsza część jelita grubego to okrężnica wstępująca. Biegnie prosto wzdłuż prawej strony jamy brzusznej. Około 2 do 3 centymetrów od niższego końca znajduje się złączenie w kształcie litery T, gdzie jelito kręte (ostatnia część jelita cienkiego) uchodzi do jelita grubego. W prawej, górnej części jamy brzusznej, tuż pod wątrobą okrężnica skręca w lewo. Następnie przechodzi w poprzek organizmu pod żołądkiem i biegnie w dół po lewej stronie ciała, dochodząc do miednicy, gdzie jej przedłużeniem jest odbytnica. Pierwszy zakręt okrężnicy po prawej stronie jest nazwany zgięciem wątrobowym; drugi zakręt, wtedy gdy skręca w dół zgięciem śledzionowym. Część okrężnicy, która przecina organizm, jest nazwana poprzecznicą, stąd też część biegnącą w dół organizmu określa się jako okrężnicę zstępującą. Okrężnica jest zdecydowanie największą częścią jelita grubego, o długości 1,3 metra. Zadaniem okrężnicy jest przesuwanie masy kałowej do odbytnicy, co odbywa się za pomocą ruchów robaczkowych, oraz pochłanianie soli i wody dostarczonych z jelita cienkiego. Woda pochodząca z płynnych resztek procesu trawienia jest wchłaniana przez krew. Okrężnica wstępują-

UKŁADY WYDALNICZE /123

Okrężnica poprzeczna

0<ri,viin.j Wstępują: ,

Okrężnica zstępująca Kręgosłup

"Hrerz biodrow,'

Kość krzyżowa

Wyrostok iobacz<ovvv

Powyżej i na lewo: Okrężnica i odbytnica. Okrężnica przesuwa pozostałości przemiany materii w kierunku odbytu przez odbytnicę. W tej części układu wydalniczego często wywiązują się stany zapalne prowadzące do wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (ilustracja po lewej). ca i 2/3 poprzecznej, razem z jelitem cienkim są zaopatrywane w krew z tętnicy krezkowej górnej. Od zgięcia śledzionowego krew przechodzi tętnicą krezkową dolną do pozostałej części jelita. Obydwa naczynia krwionośne są gałęziami aorty. Dopływy żyły wrotnej przekazują krew z jelit do wątroby. Zapalenie okrężnicy Zapalenie okrężnicy jest zapaleniem błony śluzowej okrężnicy. Istnieją dwa rodzaje tego schorzenia: ostre zapalenie okrężnicy, które jest często skutkiem infekcji lub alergii i trwa tylko krótką chwilę, oraz przewlekłe albo wrzodziejące zapalenie okrężnicy - o wiele bardziej niebezpieczne, gdyż może wywołać poważne komplikacje i wymaga długiego leczenia. Przewlekłe zapalenie okrężnicy częściej występuje u ludzi od 20. do 40. roku życia, ale może pojawić się u osób w każdym wieku.

124 / UKŁADY WYDALNICZE Anatomia odbytnicy i odbytu

Zwieracz wewnętrzny odbytu

Splot żylny odbytniczy zewnętrzny

Wiele problemów nastręcza laikom odróżnienie odbytnicy od odbytu. Odbyt jest tylko wąskim otworem otoczonym przez pierścień mięśnia, który łączy odbytnicę, najniższą część jelita grubego, ze środowiskiem zewnętrznym. Głównym zadaniem odbytu jest wstrzymywanie kału, podczas gdy odbytnica funkcjonuje jako jego zbiornik. Przy normalnie działającym odbycie i odbytnicy człowiek może opróżniać jelita w dogodnym dla siebie momencie, a nie w chwili gdy masa kałowa zakończy wędrówkę przez jelito grube. Sama odbytnica, tak jak reszta jelita, składa się z umięśnionego przewodu wyłożonego nabłonkiem błony śluzowej. Nabłonek w odbytnicy zawiera gruczoły,

Odbytnica

które produkują śluz potrzebny do smarowania stolca, tak aby ułatwić jego wydostanie się na zewnątrz. Mięśniowa część odbytnicy kurczy się podczas oddawania kału, ale w innych sytuacjach jest zdolna do napinania się i wydłużania. Daje to możliwość działania odbytnicy jako zbiornika kału. Odbyt Kanał odbytowy (długości około 3 cm) jest końcową częścią odbytnicy. Przechodzą przez niego nie strawione resztki pokarmu wydalane w postaci stolca. Masa kałowa składa się zwykle z 75 procent wody i 25 procent substancji stałych. Część zawartej w niej wody jest śluzem, którym wysmarowany jest prze-

wód pokarmowy, a który ułatwia wydostanie się stolca z organizmu. Z substancji stałych około 1/3 to bakterie, 1/3 stanowią nie przetrawione tłuszcze i białka, a pozostała część to błonnik albo niestrawne resztki pokarmu lub fragmenty jedzenia pochodzenia roślinnego, które nie zostały strawione. Kolor kału jest określany przez barwniki żółci (produkty rozpadu chemicznego czerwonych krwinek) zwane sterkobiliną i bilirubiną. Barwniki żółci pomagają również w wyjaławianiu i odwadnianiu kału. Przykry zapach kału jest wywołany przez działanie bakterii w jelicie (które wytwarzają różnorodne związki azotowe) oraz siarkowodoru, który wydziela typowy zapach „zgniłego jaja".

UKŁADY WYDALNICZE /125 Kontrola jelit
Kontrola jelit jest kierowana przez mózg, który przesyła sygnały do mięśnia zwieracza zewnętrznego, aby pozostawał zamknięty do czasu, kiedy zaistnieje możliwość wypróżnienia się. Sygnały te nawet przez kilka godzin tłumią chęć pozbycia się kału.

miejscu co wyrostek robaczkowy posiadają narząd, który funkcjonuje jako dodatkowy żołądek i w którym błonnik, czyli włóknista część roślin, jest trawiony przez bakterie. Można sądzić, że w trakcie naszej ewolucji w ciągu wieków, wraz ze spożywaniem mniejszej ilości błonnika zastępowanego mięsem, ten specjalny narząd nie był już potrzebny w procesie trawienia. Z tych powodów wyrostek robaczkowy może być opisany jako pozostałość po procesie ewolucji człowieka. Zapalenie wyrostka robaczkowego Wiadomości, jakie posiadamy na temat wyrostka robaczkowego, zdają się przeczyć sobie nawzajem. Z jednej strony wydaje się, że jego głównym zadaniem, które wyznaczyła mu natura, jest obrona przed infekcją w niższej części jelit. Podobnie jak migdałki i węzły limfatyczne, zawiera dużo tkanki chłonnej służącej do tego celu, równocześnie jednak w chwili, gdy wyrostek robaczkowy ulega zakażeniu, następuje zapalenie, którego skutkiem może być konieczność jego usunięcia. Z drugiej strony posiadanie wyrostka robaczkowego nie jest koniecznym warunkiem naszego zdrowia. Wyrostek może zostać usunięty we wczesnym okresie życia, co nie odbija się na funkcjonowaniu organizmu. W warunkach fizjologicznych wyrostek robaczkowy niemal zupełnie się kurczy w wieku około 40 lat.

Zwieracz wew Zwieracz zewnęlr/n, odbytu Odbyt

Jak dochodzi do usunięcie kału W czasie gdy kał zbliża się do końca swojej wędrówki wzdłuż jelit, stopniowo staje się coraz gęstszy, ponieważ płyny są wchłaniane przez organizm, a stałe odpady popychane w kierunku odbytnicy. Na końcu odbytu znajdują się dwa pierścienie mięśni zwane zwieraczami - wewnętrzny i zewnętrzny. Zwykle te dwa zwieracze zamykają odbyt, ale w trakcie wypróżnienia, czyli usuwania kału, rozluźniają się, zezwalając w ten sposób na jego wyjście. Zwieracz wewnętrzny (który jest kontrolowany przez układ autonomiczny), gdy stwierdzi obecność kału, rozluźnia się, umożliwiając mu przejście do odbytu. Zwieracz zewnętrzny jest celowo zamknięty (zdolność, której uczymy się w okresie niemowlęcym) aż do dogodnego momentu, w którym możemy wydalić kał. Aby ułatwić mu wyjście z odbytu, tkanka wyściełająca kanał wydziela płyn nawilżający zwany śluzem. Wyrostek robaczkowy Wyrostek robaczkowy jest wąskim fragmentem jelita w kształcie rurki przypominającej ogon, która jest umiejscowiona na początku jelita grubego. Koniuszek wyrostka jest zamknięty, drugi koniec łączy się z jelitem ślepym. Wyrostek może mieć długość do 10 centymetrów i około 1 centymetra średnicy. Występuje tylko u ludzi, pewnych gatunków małp i u wombatów. Inne zwierzęta w tym samym

Poniżej: Wyrostek robaczkowy jest bezużyteczną częścią jelita grubego o nieznanych funkcjach. Jedynym momentem, kiedy odczuwamy, że posiadamy ten fragment jelit, jest jego stan zapalny (zbliżenie w kółku).

Położenie wyrostka robaczkowego

Okręznica poprzeczna

Wyrostek robaczkowy w stanie zapalnym

Odbytnica Okręznica esowata

Nerki
Człowiek posiada dwie nerki, które leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej. Z wnętrza każdej nerki wychodzi przewód zwany moczowodem, który biegnie wzdłuż tylnej ściany jamy brzusznej i wchodzi do pęcherza moczowego. Kanalik wychodzący z pęcherza jest nazywany cewką moczową. U kobiet jej otwór znajduje się do przodu od ujścia pochwy, a u mężczyzn na końcu prącia. Nerki zawierają tysiące maleńkich jednostek filtrujących, czyli nefronów. Każdy nefron może być podzielony na dwie ważne części: kłębuszek nerkowy oraz cewkę, w których woda i potrzebne składniki odżywcze są odciągane z krwi. Kłębuszek nerkowy składa się z kłębka małych naczyń włosowatych, które posiadają bardzo cienkie ścianki. Woda i produkty przemiany materii mogą zatem łatwo przenikać do cewki znajdującej się po drugiej stronie. System naczyń włosowatych nerek jest tak duży, że jest zdolny do przefiltrowania około 130 mililitrów krwi w każdej minucie. Otwory w ściankach naczyń włosowatych tworzą sito biologiczne i są tak małe, że drobiny powyżej pewnego rozmiaru nie mogą przez nie przenikać. Gdy nerki zostają zainfekowane, kłębuszki nerkowe znajdują się w stanie zapalnym i sito przestaje działać wybiórczo, pozwalając większym cząsteczkom przechodzić do moczu. Albumina jest jedną z najmniejszych drobin białka, która znajduje się w moczu. Dlatego też lekarze, aby sprawdzić, czy nerki funkcjonują prawidłowo, badają poziom zawartości białka w naszym moczu. Cewki przechodzą między kłębuszkami nerkowymi do układu odprowadzającego mocz, którym ostatecznie odpływa on do pęcherza moczowego. Każdy kłębuszek nerkowy jest otoczony przez torebkę Bowmana, która jest początkiem jego cewki. Właśnie tutaj prawie cała przefiltrowana woda i sól są powtórnie wchłaniane, powodując w ten sposób odpowiednie stężenie moczu. Wtórna absorbcja wody odbywa się dzięki bardzo skomplikowanemu systemowi posiadanemu przez nasz organizm, w którym hormon uwalniany do krwi przez przysadkę mózgową zmienia przepuszczalność cewki (jej zdolność do ponownego wchłaniania wody). W czasie gdy hormon znajduje się we krwi, cewka pozwala na wtórną absorbcję znacznej ilości wody. Gdy hormon jest „wyłączony", cewka staje się mniej przepuszczalna i większość wody przechodzi w skład moczu. Proces ten jest nazwany diurezą, a odpowiedzialny za niego hormon nazwano hormonem antydiuretycznym (ADH). W pewnych warunkach, takich jak moczówka prosta (diabetes insipidus, której nie należy mylić z diabetes mellitus, czyli cukrzycą), hormonu tego może brakować. Wtedy pacjent nie może utrzymać wody i traci jej znaczną ilość w moczu, a więc musi uzupełniać brak poprzez większe spożycie płynów. Inny hormon, aldosteron, wydzielany przez nadnercze umieszczone tuż nad nerkami, jest odpowiedzialny za wymianę soli sodowej na sól potasową, pomagając w ten sposób kontrolować ciśnienie krwi i równowagę poziomu soli w organizmie. Hormon przytarczyc, inny hormon wydzielany przez cztery małe gruczoły schowane za tarczycą, reguluje wchłanianie niezbędnego wapnia, z kórego są zbudowane nasze kości i zęby. Wysokie ciśnienie krwi Nerki regulują poziom soli w organizmie i wytwarzają hormon zwany reniną. Poziom reniny zależy od poziomu soli, który z kolei jest regulowany przez oddziaływanie hormonu nadnerczy - aldosteronu na cewki nerkowe. Renina uaktywnia inny hormon, angiotensynę, który ma podwójne działanie: po pierwsze zwęża tętniczki i powoduje wzrost ciśnienia krwi; po drugie sprawia, że nadnercze wydziela aldosteron, powodując w ten sposób zatrzymanie przez nerki soli i przez to dalszy wzrost ciśnienia krwi. Na lewo: Nerki wydzielają reninę, która uaktywnia angiotensynę, kiedy ciśnienie jest małe, przez co zwężają się tętnice, powodując wzrost ciśnienia. W tym samym czasie nadnercze produkuje aldosteron przyczyniający się do zatrzymanie soli, co również podnosi ciśnienie krwi i wstrzymuje wytwarzanie reniny. Po prawej: Nerka i jej części składowe. Tętnica nerkowa przenosząca krew do nerki dzieli się na tętnice łukowate i w końcu na tętniczki doprowadzające. Wszystkie kończą się w kłębuszkach nerkowych (patrz zbliżenie). Krew jest filtrowana przez ścianę kłębuszka i przechodzi do kanalika nerkowego. Podstawowe składniki krwi (białko, krwinki białe i czerwone) są zbyt duże, aby przeniknąć przez półprzepuszczalną błonę kłębuszka nerkowego, ale większość substancji (np. woda, sole i hormony) może przez nią przejść. Następny etap nazywa się selektywnym zwrotnym wchłanianiem (dalej na prawo). Surowce konieczne dla organizmu są wchłaniane przez kapilary poprzez ścianę kanalika. Gdy krew jest dokładnie przefiltrowana, opuszcza nerkę żyłą nerkową, a substancje resztkowe są wydalane w moczu.

W jaki sposób nerki kontrolują ciśnienie krwi

Nadnercze

Krew pod niskim ciśnieniem

.Wydalanie moczu o mniejszej zawartości soli

Pęcherz moczowy

Renina Angiotensyna Aldosteron

Zwężenie tętniczek i wzrost ciśnienia krwi

UKŁADY WYDALNICZE /127 Układ filtracyjny nerek

Filtrat przepływający z układu i - , krwionośnego^' kanalika nerkowego

Pożyteczne — składniki filtratu są wchlniane dokrw

Moczowód -;—

Mocz

Pęcherz
Pęcherz moczowy jest umięśnionym organem o grubych ściankach, który leży w dolnej części miednicy pomiędzy spojeniem łonowym i odbytnicą. Jest to worek o czterech ścianach w kształcie lejka przypominający piramidę wywróconą szczytem ku dołowi. Podstawą tej piramidy jest powierzchnia, na której spoczywa jelito cienkie, lub w przypadku kobiet -macica. Ściany pęcherza składają się z licznych warstw mięśni, które są w stanie rozciągać się, podczas gdy pęcherz napełnia się, a następnie kurczyć się w trakcie opróżniania. Nerki przepuszczają prawie stały strumyk moczu płynący moczowodami do pęcherza. Pęcherz nie działa jednak jak balon, którego ciśnienie w trakcie napełniania ciągle wzrasta. Włókna mięśniowe pęcherza pozwalają bowiem na znaczne jego powiększanie poprzez dostosowywanie się do ilości moczu aż do momentu, kiedy jest prawie pełny. Gdy zaczyna stawiać opór, odczuwamy konieczność oddania moczu. Dwa moczowody - przewody, poprzez które mocz przechodzi z nerek do pęcherza, wchodzą do niego niedaleko tylnych rogów górnej powierzchni. Uchodząc do pęcherza, przebijają skośnie jego ścianę, wskutek czego rozciągnięcie pęcherza zamyka ich ujścia, zapobiegając cofaniu się moczu. Mocz wydostaje się z organizmu przez cewkę moczową, która ma swój początek w najniższym punkcie pęcherza. Normal-

moczowy
nie otwór ten jest zamknięty przez zwieracz - okrężny mięsień, który kurczy się w celu zagrodzenia ujścia. W czasie oddawania moczu zwieracz rozluźnia się wraz ze skurczem mięśni ścian pęcherza. Cewka moczowa dorosłego mężczyzny osiąga przeciętnie 20 centymetrów długości i składa się z trzech części. Pierwsza lub sterczowa część ma długość około 3-4 centymetrów i przechodzi od otworu u wylotu pęcherza, przez środek gruczołu krokowego. Środkowa część cewki u mężczyzn ma długość tylko 12 milimetrów i jest często nazywana częścią błoniastą cewki moczowej. Ostatnia, najdłuższa część (około 12 centymetrów) nazwana jest częścią gąbczastą cewki moczowej. Znajduje się w obrębie prącia i otwiera się ujściem zewnętrznym na szczycie żołędzi. U kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i funkcjonuje tylko jako kanał do wydalania moczu. Ma średnicę 1 centymetra i jest otoczona przez gruczoły śluzowe. Fakt, że jest tak krótka, a jej ujście znajduje się na stosunkowo odkrytym i zanieczyszczonym obszarze, wyjaśnia, dlaczego kobiety często cierpią na zakażenie dróg moczowych. jak mocznik i kwasy, są ciągle wytwarzane przez organizm i muszą być wyeliminowane, tak aby utrzymać ich koncentrację we krwi na dopuszczalnym poziomie. Zawartość innych substancji, takich jak sól i woda, musi być również utrzymywana w ścisłych granicach. Proces ten, zwany homeostazą, jest głównym zadaniem nerek. Bez wątpienia organizm potrzebuje podatnego na zmiany, elastycznego systemu, szczególnie, że pobór płynów waha się od zera aż do 10 litrów dziennie. Skład moczu ostatecznie wydalanego zależy od tego, jakie substancje toksyczne wytwarza organizm. W rzeczywistości wszystko, co znajduje się w moczu, jest również obecne we krwi, różne jest tylko stężenie - to w moczu musi być bardzo zmienne, tak aby to we krwi utrzymywać w ścisłych granicach. Przykry zapach, często łączony z moczem, jest związany z jego rozkładaniem przez bakterie pochodzące z powietrza. Zapach świeżego moczu nie jest tak nieprzyjemny. . Cały proces jest niezmiernie delikatny i złożony, a jego końcowym efektem jest płyn, w którym substancje resztkowe i zmienna ilość innych produktów, takich jak sód, mogą być usunięte z organizmu. Codziennie około 1200 litrów krwi przepływa przez nerki i w efekcie tworzy się około 110 litrów filtratu, który prawie w całości jest ponownie wchłaniany do krwi, pozostawiając jedynie około 1 litra moczu. Przechodzi on nieprzerwanie z nerek przez moczowody do pęcherza i jest średnią ilością wydalaną w ciągu jednego dnia. Kontrola pęcherza W normalnych warunkach pęcherz moczowy dorosłego człowieka może utrzymać bez żadnego poczucia niewygody około 1/4 litra moczu, a opróżnianie (oddawanie moczu) następuje, zanim zbierze się 1/2 litra. W trakcie napełniania pęcherza napięcie mięśni ścian przesyła sygnały do rdzenia kręgowego. U małego dziecka sygnały te powodują automatyczne opróżnianie, co jest czynnością odruchową. Po nabyciu umiejętności oddawania moczu w toalecie odruch jest stopniowo eliminowany dzięki kontroli z wyższych ośrodków w mózgu. Jeśli sygnał pochodzący z pełnego pęcherza pojawi się w niewygodnej dla nas chwili, mózg wysyła bodziec nakazujący ścianom pęcherza rozluźnienie i w ten sposób pozwala na dalsze wypełnianie, zanim ponownie dotrze do niego nowy sygnał. Na lewo: Cewka moczowa u kobiet i mężczyzn narysowana w odpowiedniej skali. Zauważ odległość pęcherza moczowego od ujścia cewki moczowej na każdym rysunku: u kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i w związku z tym bardziej narażona na zakażenia.

Mocz

Zawartość płynu wewnątrzkomórkowego podlega bardzo ścisłym ograniczeniom. Pewne substancje toksyczne, takie

Męska

Przekrój cewki moczowej
Pęcherz Gruczoł krokowy

Część sterczowa cewki moczowej Wzgórek nasienny Dno miednicy Część błoniasta cewki moczowej Gruczoł Cowpera

Żeńska

Ujście gruczołu Cowpera Pęcherz Ciało jamiste

Zwieracz cewki moczowej

Otwory gruczołów śluzowych Cewka moczowa

Ciało gąbczaste

I
Pochwa | Ujście cewki moczowej

Dno miednicy

Zołądż

.'

Gruczoły potowe
Tradycyjnie przyjmuje się, że normalna temperatura ciała wynosi 37° C, chociaż istnieją pewne różnice i fluktuacje w zależności od osoby. Ważne jest, aby normalna temperatura albo temperatura wnętrza ciała była utrzymywana na mniej więcej stałym poziomie. Jeśli temperatura na zewnątrz zbytnio wzrasta, temperatura wnętrza ciała nie zmienia się dzięki pozbyciu się ciepła przez gruczoły potowe w formie potu. Niewielka ilość ciepła jest wydalana każdego dnia bezpośrednio przez płuca i poprzez skórę bez udziału gruczołów potowych. Nie trudno jednak wyobrazić sobie, że jest to dość mało wydajny sposób utraty ciepła. Metoda ta nie jest specjalnie podatna na zmiany, gdyż nie można zwiększyć oddychania, gdy tylko temperatura na zewnątrz wzrasta. W zasadzie większość ciepła traconego w ciągu dnia jest uwalniana dzięki poceniu się. Ciekły pot paruje zwykle ze skóry, zanim może być zauważony i z tego powodu proces ten jest nazywany „nieodczuwalnym poceniem". Właśnie to pocenie umożliwia utratę ciepła, działając według zasady, że ciecz, aby parować, potrzebuje energii, podobnie jak przy zamianie gotującej się wody w parę wodną. U ludzi energia ta pochodzi z powierzchni skóry, a skutkiem parowania potu jest zużycie pewnej ilości ciepła i energii, które powoduje nasze ochłodzenie. Gdy jesteśmy tak rozgrzani, że pot zaczyna się z nas „lać", oznacza to, że układ osiągnął moment krytyczny, do którego może znosić tę sytuację, i pracuje na najwydajniejszym stopniu fazy zwanej „nieodczuwalną". Rodzaje gruczołów potowych Ciało jest pokryte gruczołami potowymi wytwarzającymi płyn. Przed okresem dojrzewania funkcjonuje tylko jeden ich zestaw - gruczoły potowe typu ekrynowego, które są rozmieszczone na całym ciele z wyjątkiem warg i niektórych części narządów płciowych. Wiele z tych gruczołów znajdujących się w gruboskórnych częściach, takich jak wewnętrzna strona dłoni i podeszwy stóp, jest kontrolowanych tak przez system nerwowy, jak i przez niektóre hormony. Oznacza to, że działają zarówno pod wpływem zmian temperatury, jak i innych warunków - stąd spocone dłonie, gdy jesteśmy podekscytowani, i nieoczekiwane klimakteryczne napady zaczerwienienia twarzy. Drugie, gruczoły apokrynowe, są o wiele bardziej skomplikowane od gruczołów typu ekry nowego. Pod mikroskopem wyglądają jak mocno zwinięte zwoje glist. Rozwijają się i zaczynają funkcjonować w okresie dojrzewania, znajdują się pod pachami, w pachwinach i w obwodzie piersi. Nie są połączone z układem nerwowym, ale gęsta, mleczna substancja, jaką wytwarzają, powoduje przykry zaSkóra właściwa Tworzenie korfttrak Wyściółka przewodu

UKŁADY WYDALNICZE /129

• Włos

Naskórek

.71

Przewód wyprowadzający gruczołu R«łowego
Przewód wyprowadzający gruczołu potowego

Zaopatrzenie gruczołu potowego w krew

Tkanka podskórna

Powyżej: Z naczyń krwionośnych substancje resztkowe są usuwane i wydzielane poprzez komórki gruczołów potowych w postaci potu. pach ciała, jeśli nie jest ono regularnie myte. Przyczyną tego jest reakcja mlecznej substancji z bakteriami obecnymi na skórze, a skutkiem ubocznym tego oddziaływania jest niemiła, dokuczliwa woń. Przegrzanie Pot z gruczołów potowych typu ekrynowego to nie tylko woda - składa się z bogatego wachlarza substancji chemicznych znajdujących się w organizmie, z których najważniejsza jest sól. Osoby, które bardzo pocą się podczas pracy albo przebywają w gorącym środowisku, mogą utracić do 5 litrów płynu w ciągu dnia. Dlatego nie tylko muszą uzupełnić utracony płyn, ale również sól - w takich wypadkach polecane są tabletki zawierające sól. Inaczej może dojść do ostrych skurczów mięśni i bólów głowy - objawów znanych jako wstępna faza udaru cieplnego. Możliwe jest jednak dostosowanie się do warunków gorącego klimatu; organizm sam przystosowuje się do tego i wydala mniej soli. Jeśli organizm nie przyzwyczai się w pełni do wysokiej temperatury otoczenia, może dojść do udaru cieplnego. Jest to bardzo ciężki przypadek, przy którym organizm zaprzestaje wydalania potu, a temperatura wnętrza ciała bardzo wzra-

Przekrój gruczołu potowego sta. Jeśli nie doprowadzi się do szybkiego spadku temperatury, może nastąpić uszkodzenie mózgu, a nawet śmierć - na szczęście jest to wyjątkowo rzadka sytuacja. Przegrzanie może nastąpić przy wysokiej temperaturze ciała związanej z chorobą. Bakterie i wirusy wytwarzają substancje toksyczne, na które organizm reaguje, zwiększając kontrolę cieplną. Podnosi to temperaturę wnętrza ciała, stąd gorączkujące osoby mocno się pocą. Utrzymywanie chłodu Zasada wydalania potu, jako własnego systemu chłodzenia ciała, działa najlepiej w suchym powietrzu. Jeśli jest zarówno gorąco, jak i wilgotno, pot nie ma szans na wyschnięcie i warstwa potu, która pokrywa skórę, przestaje działać chłodzące Oto dlaczego gorący i wilgotny klimat, w którym niemożliwe jest utrzymanie chłodu, jest bardziej nieprzyjazny dla człowieka niż gorący i suchy. Podobnie obcisłe ubrania sprawiają, że odczuwamy lepkość naskórka i jest nam gorąco, a nasza skóra jest owinięta warstwą potu, tak jakbyśmy znajdowali się w lesie tropikalnym.

Rozdział 11

Aktywność seksualna jest podstawowym popędem i tym, co łączy ludzi z wszystkimi zwierzętami. Wywołuje ją potrzeba rozmnażania konieczna dla zachowania gatunku. U ludzi narządy rozrodcze i odpowiednie gruczoły zaczynają się rozwijać w okresie wzrostu, zwanym okresem dojrzewania. Precyzyjnie nastawiony mechanizm odmierzania czasu u kobiet kontroluje główne fizyczne procesy rozmnażania i jest widoczny przy menstruacji, poczęciu i ciąży.
Moczowód Pęcherz Pęcherzyk nasienny

ROZRODCZY

Kość łonowa

Mięsień opuszkowo-gąbczasty

Ciało gąbczaste

/,

Po prawej: Męskie narządy rozrodcze to prącie, moszna, gruczoł krokowy, pęcherzyki nasienne i różne kanaliki łączące drogi płciowe. Jądra są nie tylko częścią narządów płciowych, ale tworzą gruczoły płciowe, w których wytwarzany jest męski hormon płciowy - testosteron.

Napletek

L

Cewka moczowa - Zolądź prącia

Jądro

UKŁAD ROZRODCZY /131
Cewka moczowa Gruczoły Cowpera

.s I

I—

i—

Ciała jamiste Ciato gąbczaste

Zołądź

Zołądź

Ciała jamiste Cewka moczowa Tętnica Ciało gąbczaste

» . Gruczoł Cowpera

, . Moczowód Wzgórek nasienny, ujścia przewodów Pęcherzyk nasienny wytryskowych /. ,<\ _ I

Narządy rozrodcze
Narządy rozrodcze kobiety i mężczyzny dzielą się na dwie części - zewnętrzne i wewnętrzne. Gonady u mężczyzn są reprezentowane przez jądra, a u kobiet przez jajniki. W okresie dojrzewania gruczoły płciowe zaczynają rosnąć i stają się aktywne pod wpływem hormonów gonadotropowych wytwarzanych w przysadce. Hormony na zmianę stymulują wytwarzanie hormonów płciowych: testosteronu lub androgenów u mężczyzn i estrogenu lub progesteronu u kobiet. Hormony płciowe przyczyniają się do rozwoju genitaliów, jak również drugorzędnej cechy płciowej, takiej jak rozrost krtani u mężczyzn (który prowadzi do zmiany głosu) czy pierwszej miesiączki, czyli menarche u kobiet. Mężczyźni Męskie narządy płciowe składają się z prącia i moszny, które znajdują się na zewnątrz organizmu, oraz gruczo"•'m^Kjkcwcgo, pęcherzyków nasiennych i dróg wydalania nasienia umieszczonych wewnątrz jamy miednicy. Męski układ rozrodczy ma za zadanie wytwarzać nasienie i wprowadzać je do ciała kobiety. Prącie składa sie z centralnego kanału - cewki moczowej - przez który przechodzi mocz w trakcie opróżniania pęcherza (oddawanie moczu lub mikcja), lub przez który przesuwa się nasienie w czasie stosunku płciowego. Cewka moczowa łączy pęcherz, gdzie jest gromadzony mocz, z otworem znajdującym się na końcu prącia (ujście cewki). Nasienie płynie w kierunku cewki moczowej podczas stosunku płciowego przez parę kanałów zwanych nasieniowodami. Z nich dostaje się do cewki przewodami wytryskowymi, które łączą się z nią zaraz po opuszczeniu pęcherza. Ciasny pierścień mięśnia przy otworze łączącym pęcherz z cewką moczową utrzymuje przejście zamkniętym, tak że mocz wydostaje się tylko wtedy, kiedy tego chcemy. Prącie jest zazwyczaj wiotkie i zwisa przed moszną, pomarszczonym woreczkiem, który kryje jądra. Jego długość waha się od 6 do 12 centymetrów. Kiedy jest pobudzone seksualnie, staje się sztywne i wyprostowane i przy tym zwykle lekko skierowane ku górze. Jego długość wynosi wtedy od 10 do 20 centymetrów. Jego koniuszek - żołądź jest najbardziej wrażliwym miejscem. Wgłębienie za żołędzia to rowek zażołędny; główna długość Powyżej: Szczegółowy obraz prącia (na górze) przedstawiający wszystkie jego części. Ilustracja w środku jest przekrojem poprzecznym trzonu prącia i pokazuje trzy grupy tkanek odpowiedzialnych za wzwód. Dolna ilustracja pokazuje przekrój podłużny prącia, w którym cewka moczowa jest wyraźnie widoczna. prącia to trzon, a odcinek, którym prącie łączy się z podbrzuszem, nazywamy korzeniem. Erekcja Większa część prącia składa się z trzech ciał odpowiedzialnych za erekcję. Obszary te są zaopatrzone w gęstą sieć naczyń krwionośnych. Kiedy mężczyzna jest podniecony seksualnie, ilość krwi napływającej do tych obszarów wzrasta przy równoczesnym powstrzymywaniu przed odpływem. Przekrwienie wydłuża, pogrubia i usztywnia prącie, przyczyniając się jednocześnie do jego podnoszenia w chwili, gdy ciśnienie wewnętrzne wzrasta. Po wytrysku nasienia i po ustąpieniu podniecenia seksualnego przepływ krwi zmniejsza się do poziomu normalnego, a z chwilą odpłynięcia dodatkowej krwi

132/UKŁAD ROZRODCZY Jądro i droga nasienia

Mięsień dźwigacz jądra

Powrózek — nasienny - Nasieniowód Nasieniowód Tętnica jądrowa Najądrze Jądro Najądrze Zrazi ki jądra Moszna

Śródjądrze

Jądro

Moszna

Powyżej: Jądra składają się z cewek nasiennych krętych, w których wytwarzane są plemniki, i komórek śródmiąższowych jądra, które produkują męski hormon testosteron. Nasienie jest przetrzymywane w najądrzach, które opuszcza nasieniowodami tuż przed ejakulacją. Schemat w ramce pokazuje, w jaki sposób jądra są połączone z prąciem.

(powodującej wzwód) prącie wraca do swojego zwiotczałego stanu. Napletek i żołądź Delikatna żołądź jest chroniona przez luźny płat skóry zwany napletkiem. Wraz z powiększaniem się prącia w trakcie wzwodu zwija się do tyłu, tak aby pozostawić odsłoniętą żołądź, wystawiając ją w ten sposób na bodźce, doprowadzające do orgazmu. Skóra na żołędzi i napletek wytwarzają tłustą wydzielinę zwaną mastką, która działa jako substancja nawilżająca ułatwiająca przesuwanie napletka po żołędzi. Ważne jest, aby zmywać ją regularnie - u niektórych mężczyzn mastka ma tendencje do gromadzenia się, tworząc papkę o serowatej konsystencji i nieprzyjemnej woni; może ona spowodować pieczenie

V.

UKŁAD ROZRODCZY /133
lub zakażenie napletka - typowe objawy zapalenia żołędzi. Powtarzające się lub stałe zapalenie żołędzi jest czasami powodem do przeprowadzenia obrzezania, które zwykle jest wykonywane ze względów społecznych lub religijnych. Jądra Normalny mężczyzna posiada dwa jądra, które rozwijają się w zarodku z fałdu tkanek znajdujących się na tylnej ścianie brzucha. Kiedy jądra są uformowane, wędrują stopniowo w dół wewnątrz brzucha, tak że w momencie narodzin każde z jąder zwykle znajduje się już w docelowym miejscu, czyli w mosznie. Działania jąder są dwutorowe. Po pierwsze są miejscem wytwarzania nasienia, gdzie każdy plemnik zawiera wszystkie informacje genetyczne konkretnego mężczyzny. Po drugie jądra zawierają komórki, które wytwarzają męski hormon płciowy testosteron, odpowiadający za rozwój takich cech charakterystycznych, jak: porost włosów na twarzy i tułowiu, obniżenie wysokości głosu i typowy rozkład tłuszczu. Funkcje te są realizowane przez dwa zupełnie oddzielne zestawy komórek wewnątrz każdego z jąder. Jądra mają kształt owalny. Z tyłu każdego z nich jest przytwierdzony organ w kształcie długiego przecinka, zwany najądrzem. Najądrze składa się z szeregu mikroskopijnych kanalików zbierających nasienie z jąder. Kanaliki łączą się razem, tworząc jeden kanał zwany nasieniowodem, który przenosi nasienie w kierunku podstawy pęcherza. Wszystkie te struk-

Poniżej: Przedstawione postacie męskie wyszczególniają 5 etapów fizycznego rozwoju chłopca i podkreślają wygląd i rozwój drugorzędnej cechy płciowej owłosienia łonowego. Interesujące jest prześledzenie różnic w proporcjach prącia i moszny względem siebie w okresie od dzieciństwa do dojrzałości. Można również zauważyć stopniową zmianę w kształcie ciała.

I,

t
\

.tt • • <

T • "

134/UKŁAD ROZRODCZY Jak dojrzewa plemnik
Akrosom czapeczka na główce plemnika ' A

Moszna

Jądro

Cewki nasienne kręte

Cewka nasienna kręta Plemnik- produkt końcowego etapu podziału komórki Spermatyda - po drugim etapie podziału komórki Spermatocyt- po pierwszym etapie podziału komórki Spermatogonia - komórka plemnikotwórcza

tury, z wyjątkiem nasieniowodu, są bardzo małe. Każde jądro jest zawieszone w mosznie za pomocą powrózka nasiennego składającego się głównie z nasieniowodu, tętnicy jądrowej i splotu żylnego tworzącego żyłę jądrową. Struktury te są otoczone pierścieniem mięśnia zwanego dźwigaczem jądra. Powrózek nasienny służy dwóm celom: po pierwsze zaopatruje jądra w krew, po drugie odprowadza nowo utworzone nasienie z jądra. Plemnik Plemnik jest męską komórką rozrodczą. Jego jedynym celem jest dokonanie zapłodnienia poprzez zespolenie z komórką żeńską, czyli jajem. Każdy plemnik o długości około 0,05 milimetra ma ksztal 1 kijanki. Składa się z trzech głównych części: główki, części środkowej i ogona. Przód głowy, czyli akrosom (czapeczka na główce plemnika),

zawiera specjalne enzymy umożliwiające nasieniu przenikanie w głąb jaja w celu dokonania zapłodnienia. Część środkowa (wstawka) zawiera struktury zwane mitochondriami, które przechowują energię potrzebną plemnikowi w jego drodze do jaja. Jedyną funkcją ogona (witki) jest napędzanie plemnika, co osiąga, poruszając się ruchem falującym, wytwarzając przy tym prędkość około 3-3,5 milimetra na minutę. Nasienie składa się z licznych substancji chemicznych i materiału genetycznego - chromosomów, które przenoszą kopię kodu genetycznego ojca. Plemnik przekazuje informacje genetyczne określające płeć dziecka. Wytwarzanie nasienia Wytwarzanie plemników wymaga temperatury około 3°C niższej niż temperatura pozostałych części ciała. W rezultacie

Powyżej: Od okresu dojrzewania mężczyzny nasienie jest stale produkowane w kanalikach nasiennych. Aby stać się plemnikiem, podstawowe komórki plemnikowe przechodzą przez trzy etapy podziału komórki (zobacz zbliżenie), zanim przejdą przez kanaliki do najądrza. gdzie są przechowywanie. Normalny, dojrzały plemnik (powyżej na prawo) ma główkę, wstawkę i witkę.

UKŁAD ROZRODCZY/135
proces ten przebiega poza organizmem w mosznie. Otaczające tkanki pomagają regulować temperaturę jąder wewnątrz moszny poprzez podciąganie ich do góry w przypadku zimna bądź zwiększanie zaopatrzenia naczyń krwionośnych, co rozprasza ciepło, kiedy temperatura staje się zbyt wysoka. Wytwarzanie plemników w ilości od 10 do 30 miliardów miesięcznie ma miejsce w kanalikach nasiennych w jądrach. Nowo utworzone plemniki przechodzą następnie przez te kanaliki do najądrzy, które są ulokowane za jądrami. Najądrze służy jako magazyn i miejsce rozwoju, plemnik bowiem potrzebuje od 60 do 72 godzin na osiągnięcie pełnej dojrzałości. Najądrze może być opróżniane przez trzy albo cztery wytryski nasienia w ciągu 12 godzin, a ponowne napełnienie zajmuje mu około 2 dni. Jeśli ejakulacja nie ma miejsca, nasienie rozpada się i jest ponownie wchłaniane. Ejakulacja (wytrysk nasienia) Zanim nastąpi ejakulacja, nasienie przesuwa się wzdłuż nasieniowodów, dwóch kanałów łączących jądra z gruczołem krokowym, do dalszego, większego obszaru magazynowania - bańki nasieniowodu. Tutaj sperma otrzymuje wydzielinę z pęcherzyka nasiennego - dwóch skręconych kanałów przyległych do bańki. Wydzielina, zwana płynem nasiennym, pobudza ruchliwość - zdolność do spontanicznego poruszania się - plemników i pomaga im przetrwać w wydzielinie z pochwy. Gruczoł krokowy, przez który przechodzi nasienie podczas wytrysku, wytwarza niewielką ilość podobnej wydzieliny dającej nasieniu pełną ruchliwość. W chwili ejakulacji sperma i płyn nasienny są wypchnięte z bańki przez przeNasieniowód

Położenie gruczołu krokowego

Odbytnica Pęcherzyk nasienny —

° . j * - drj.vqfK'<:<. '.owy

Prucie J

Powyżej: Widok z boku ukazujący gruczoł krokowy i jego położenie w odniesieniu do innych organów. Zbliżenie wyraźniej pokazuje jego ułożenie w stosunku do pęcherza moczowego. Zauważ pozycję nasieniowodu i moczowodu.

wód wytryskowy do cewki moczowej serią skurczów mięśniowych. Jeśli nasienie zostało wytryśnięte w pochwie kobiety, wędruje tak szybko, jak potrafi przez szyjkę do jamy macicy, gdzie toruje sobie drogę do jajowodu. Właśnie w tym miejscu może mieć miejsce zapłodnienie pod warunkiem, że plemniki napotkają jajeczko. Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy jest strukturą w kształcie orzecha włoskiego, właściwą tylko mężczyznom. Umiejscowiony jest pod pęcherzem i otacza cewkę moczową. Gruczoł produkuje płyn, który miesza się z plemnikami, tworząc część płynu nasiennego. Chociaż dokładna funkcja tego gruczołu nie jest jasna, uważa się, że jednym z jego zadań jest wspomaganie utrzymania aktywności plemników, tak aby zapłodnienie łatwiej przebiegało. Jego miejsce w organizmie powoduje, że problemy z nim związane często dotyczą funkcjonowania pęcherza moczowego. Dolegliwość ta jest częściej spotykana u starszych mężczyzn.

Poniżej: Rysunek pokazuje badanie odbytu. Jest to prosta metoda badania lekarskiego używana do sprawdzenia stanu gruczołu krokowego w przypadku występowania jakichkolwiek problemów.

136 / UKŁAD ROZRODCZY Budowa sromu
wiadają na pobudzenie seksualne: wargi sromowe mniejsze posiadają tkanki jamiste zwane opuszkami przedsionka, które często powiększają się w czasie stosunku, a gruczoł Bartholina uaktywnia się. Istnieją dwie pary gruczołów związanych ze sromem. Pierwsza to gruczoły Skene'go, które znajdują się zaraz pod łechtaczką i wydzielają płyn alkaliczny zmniejszający naturalną kwasowość sromu. Druga, większa para znajduje się na dnie przedsionka. Są to gruczoły Bartholina, które wydzielają płyn w czasie, kiedy kobieta jest podniecona seksualnie, tak że wejście do pochwy staje się wilgotne, przez co może łatwiej przyjąć prącie. Gruczoły te - zwykle wielkości groszku - nie są wystające. Mogą jednak dosyć łatwo ulegać zakażeniom wenerycznym i innym, stając się obrzmiałe, czerwone i wrażliwe na ucisk. Zapalenie gruczołów Bartholina wymaga leczenia antybiotykami. W niektórych przypadkach w jednym z gruczołów może utworzyć się ropień Bartholina, co może wymagać nacięcia i uwolnienia ropy.

Wzgórek łonowy

— Napletek łechtaczki Łechtaczka• -Wędzidełko łechtaczk Wargi mniejsze
•» ,

"Wargi większe "Przedsionek • Błona dziewicza

Pochwa

Krocze -Odbyt

Pochwa

Kobiety W celu zapłodnienia układ rozrodczy kobiety musi nie tylko otrzymać nasienie, lecz również wyprodukować jajeczko, które, jeśli jest zapłodnione, musi utrzymać, aby zarodek mógł się rozwijać. Zewnętrzne żeńskie narządy płciowe to łechtaczka i wargi, które razem noszą nazwę sromu. Największą częścią sromu są dwie pary warg. Zewnętrzne większe składają się z grubych fałdów skóry, które zakrywają i ochraniają pozostałe części. Stają się cieńsze u podstawy, gdzie łączą się z kroczem. U szczytu wargi zewnętrzne łączą się ze skórą i owłosieniem na podściółce komórek tłuszczowych, które zakrywają kość łonową albo wzgórek łonowy, często określany jako wzgórek Wenery. Do wewnątrz od warg większych znajdują się wargi sromowe mniejsze. Łączą się na szczycie i tworzą ochronny napletek nad wrażliwą łechtaczką, dzieląc się na fałdy, które ją otaczają. Ochraniają również ujście cewki moczowej. Obszar między wargami mniejszymi tworzy przestrzeń nazwaną przedsionkiem pochwy. Zanim kobieta staje się aktywna seksualnie, przedsionek jest oddzielony od pochwy błoną zwaną błoną dziewiczą. Różni się ona w kształcie, rozmiarze i gru-

Powyżej: Usytuowany przy wejściu do pochwy srom składa się głównie z zewnętrznych i wewnętrznych warg. Tworzą one fałdy skóry, które pokrywają i osłaniają wrażliwe wnętrze razem z głównym narządem podniecenia seksualnego - łechtaczką. bości. Strzępki skóry, jakie wiele kobiet ma powyżej przedsionka, są pozostałościami błony dziewiczej i są określane jako strzępki po błonie dziewiczej. U swego końca wargi mniejsze łączą się, tworząc wędzidełko warg sromowych, które często ulega rozerwaniu podczas porodu. Łechtaczka i gruczoły Łechtaczka jest w zasadzie podobna w budowie do prącia, nawet do tego stopnia, że posiada osłonę z warg sromowych mniejszych, odpowiednik napletka, i małe, łączące pasmo zwane wędzidełkiem. Jest to głównie organ podniecenia seksualnego. Łechtaczka jest niezmiernie wrażliwa, a przy jej pobudzeniu gąbczaste komórki napełniają się krwią, doprowadzając do erekcji. Pocieranie łechtaczki w stanie wzwodu przez prącie w czasie stosunku albo innymi środkami zwykle doprowadza do orgazmu. Inne części sromu również odpo-

Pochwa jest kanałem, który prowadzi ze sromu do macicy. Podczas życia kobiety pochwa przechodzi kilka zmian. Pochwa dziecka jest oczywiście mniejsza niż dorosłej kobiety. Wyściółka ściany pochwy jest cieńsza u dziecka i u kobiety po menopauzie niż u kobiety w okresie zdolności do rozmnażania. Zmiany te są w dużym stopniu uzależnione od grupy hormonów, zwanych estrogenami, wydzielanych przez jajnik. Pochwa odgrywa ważną rolę podczas stosunku płciowego i porodu. Jej funkcja podczas porodu jest stosunkowo bierna, kiedy pochwa tworzy dolną część kanału porodowego i jest zdolna do otwierania się, tak aby umożliwić rodzenie dziecka. Stosunkowo niedawno zaczęto rozumieć niektóre zmiany, jakie zachodzą w pochwie podczas stosunku płciowego. Budowa pochwy Pochwa ma długość 7-9 centymetrów i jest otoczona przez tkankę włóknistą i mięśniową, ale wyściełaną warstwą komórek zwanych nabłonkiem płaskim. Ściany pochwy normalnie są zapadnięte, stykają się z sobą i są znacznie pofałdowane. Właściwość ta ułatwia pochwie rozciąganie się podczas stosunku albo porodu. Cewka moczowa leży na przedniej ścianie pochwy, a odbytnica na górnej 1/3 jej ściany tylnej. Ujście pochwy leży do tyłu od ujścia cewki moczowej w przedsionku pochwy. Pomiędzy sromem a odbytem znajduje się okolica zwana kroczem. Górne zakończenie pochwy nosi nazwę sklepienia. Obejmuje ono dolną (albo pochwową) część szyjki macicy. Sklepienie jest najgłębsze w części tylnej, tam też zazwyczaj jest deponowane nasienie podczas stosunku płciowego.

UKŁAD ROZRODCZY/137
W okresie reprodukcyjnym wydzielina pochwy jest lekko kwaśna. Ma to wpływać na zahamowanie rozwoju szkodliwych bakterii w pochwie, ale w okresie przedpokwitaniowym i po menopauzie pochwa staje się lekko zasadowa. W takich warunkach bakterie mogą się rozwijać i czasami przyczyniać do wywołania bólu w pochwie oraz uczucia dyskomfortu - zjawisko zwane zanikowym zapaleniem pochwy. Ściany pochwy są dobrze zwilżone wydzielinami z kanału szyjki macicy i gruczołów Bartholina. Podczas stosunku wydzielina przecieka również przez nabłonek do światła pochwy. Pewna ilość wydzieliny z pochwy jest normalna u kobiet, a jej ilość wzrasta podczas owulacji i podniecenia seksualnego. Hymen, zwany również błoną dziewiczą, nosi tę nazwę na cześć greckiego boga małżeństwa Hymena. Błona dziewcza nie ma żadnych znanych funkcji fizjologicznych, ale zyskała duże znaczenie w prawie wszystkich kulturach jako oznaka dziewictwa. Błona może występować w różnych kształtach i rozmiarach i nie ma sytuacji, w których może być wiarygodnym dowodem niewinności. Błona jest zwykle cienka i sitowata i może być łatwo uszkodzona podczas dużego wysiłku fizycznego, np. biegania czy jazdy konnej. Intensywny petting, masturbacja albo wkładanie tamponu może również spowodować jej rozerwanie. Mimo iż stan błony nie jest dowodem dziewictwa, to jednak bardzo często jest ona po raz pierwszy przerywana podczas stosunku płciowego. W przeciwieństwie do obiegowej opinii, nietknięta błona dziewicza nie zapobiega ciąży. Plemnik, który kontaktuje się z obszarem rozrodczym genitaliów, może wniknąć przez szczelinę w błonie dziewiczej i przejść dalej w górę pochwy, na przykład w wyniku intensywnego pettingu. Czynności pochwy Podczas podniecenia seksualnego organy rozrodcze, szczególnie wargi mniejsze i dolna część pochwy, stają się przekrwione, a ilość wydzieliny z pochwy wzrasta. W czasie orgazmu mięśnie miednicy, włączając te okalające pochwę, mimowolnie kurczą się. Jeśli kobieta jest szczególnie niecierpliwa podczas stosunku, mięśnie otaczające pochwę przechodzą w stan skurczu. Sprawia to, że pochwa jest węższa, a seks bolesny. Zaburzenia te są nazwane pochwicą i mogą być leczone przez lekarza seksuologa, ale często leczenie trwa wiele miesięcy, zanim kobieta w pełni może cieszyć się seksem. Po prawej: Pochwa jest mocnym, umięśnionym kanałem usytuowanym pomiędzy macicą i sromem. Pofałdowana budowa nadaje jej zadziwiającą elastyczność potrzebną przy porodzie. Macica składa się z dwóch głównych części: trzonu narządu oraz szyjki macicy i jest zdolna do przechodzenia znacznych zmian podczas okresu reprodukcyjnego kobiety. Od okresu dojrzewania do menopauzy śluzowka macicy rozwija się każdego miesiąca, aby dostarczyć pożywienie dla zapłodnionego jaja. Jeśli jajeczko nie zostanie zapłodnione, wówczas śluzówka macicy jest wydalana podczas menstruacji i powoli odbudowywana podczas następnego cyklu miesiączkowego. Szyjka macicy ma kształt cylindra, a jej dolna część wchodzi do pochwy. Szyjka jest długa na około 2,5 centymetra i ma cienki kanał biegnący wzdłuż niej, który uchodzi do jamy macicy powyżej i do pochwy poniżej. Jeśli włożyć palec do pochwy, szyjka jest wyczuwalna jako mały dołeczek. U kobiety, która nie rodziła dzieci, ujście macicy jest okrągłe i dość małe. W czasie porodu rozciąga się, aby umożliwić przejście dziecka, a po poro-

Macica

dzie zmienia swój kształt na szczelinę z otworem w kształcie krzyża. W czasie ciąży macica powiększa się, umożliwiając wzrost płodu, równocześnie chroniąc go i karmiąc. W tym samym czasie duże włókna mięśni są powstrzymywane przed skurczami. Macica zmienia swoją rolę, kiedy płód jest dojrzały. Zaczyna wtedy kurczyć się w celu otwarcia szyjki i umożliwienia dziecku i łożysku wyjścia na zewnątrz. Następnie macica mocno się zwęża, tak aby zamknąć duże naczynia krwionośne, które zaopatrywały łożysko. Po porodzie szybko powraca do poprzedniego stanu i jest gotowa do przyjęcia następnego zapłodnionego jajeczka. Rzadko odnotowuje się sytuację, aby nastąpiło to wcześniej niż 36 dni po porodzie. Macica zdaje się nie pełnić niemal żadnej funkcji przed okresem dojrzewania i po menopauzie, kiedy to posiadanie dziecka byłoby dla kobiety nieodpowiednie psychicznie i fizycznie.

Budowa pochwy
Jajowód Macica Jajnik—

Szyjka macicy

Mięśnie -

Pochwa

Przedsionek

Srom

138 / UKŁAD ROZRODCZY

Po urodzeniu

W wieku 4 lat

Po menopauzie

Po urodzeniu dziecka

Naturalne zmiany macicy
Po lewej: Płód płci żeńskiej przezywa przyspieszony wzrost macicy podczas ostatnich dwóch miesięcy przed porodem prawdopodobnie z powodu obecności dużej ilości hormonów matki. W ciągu pierwszych dni po narodzeniu macica noworodka kurczy się i pozostaje w tym stanie aż do roku lub dwóch przed pierwszą miesiączką, gdy jajniki zaczynają wytwarzać hormony. Kiedy dziewczyna ma około 1 5 lat, osiąga rozmiar macicy dorosłej kobiety. Ciąża powiększa macicę, która kurczy się ponownie po menopauzie. Macica dorosłej kobiety nie będącej w ciąży jest zwykle przechylona do przodu pod kątem 90° - jej umięśnione ściany są grube, a jama jest jedynie szczeliną. W czasie ciąży ściany powiększają się w znacznym stopniu, tak aby utrzymać płód i worek owodniowy.

Jajowód Jajnik

Pęc heiz moczowy

Pochwa

Macica dorosłej kobiety Macica przy zaawansowanej ciąży Wszystkie zmiany w funkcjonowaniu macicy są kierowane przez hormony wydzielane przez przysadkę i jajniki oraz podobne substancje, zwane prostaglandyną, które są wytwarzane w tkankach macicy. Sposób, w jaki substancje te oddziaływują na siebie, wciąż nie jest całkowicie zrozumiały. Pozycja macicy U dorosłej kobiety macica jest narządem o rozmiarze i kształcie zbliżonym do gruszki i znajdującym się wewnątrz miednicy. Wąski koniec gruszki jest równoważny z szyjką macicy, która wsuwa się do pochwy, a pozostała część tworzy trzon macicy. Jest on połączony z jajowodami, które przenoszą co miesiąc jajeczko uwalniane przez jeden z dwóch jajników. W ten sposób macica tworzy część kanału pomiędzy jamą brzuszną i środowiskiem zewnętrznym. Istnieje specjalny mechanizm, który zabezpiecza rozwój zakażeń przenoszonych tą drogą do jamy brzusznej. Po pierwsze, wyściółka macicy jest wydalana, kiedy kobieta przechodzi miesiączkę, po drugie, szyjka macicy wydziela zabezpieczające przeciwciała, a naturalna kwasowość pochwy powstrzymuje rozwój szkodliwych bakterii. Przód macicy opiera się na pęcherzu, a tył leży niedaleko odbytnicy. Macica jest normalnie podtrzymywana wewnątrz miednicy przez mięśnie, zwane mięśniami dna miednicy, a od strony ściany bocznej, tylnej i przedniej za pomocą pasm tkanki łącznej, które są przytwierdzone do szyjki macicy. Podczas ciąży macica powiększa się, ale do 12 tygodnia może być wyczuwalna tylko wewnątrz jamy brzusznej nad spojeniem łonowym. W okresie około 38 tygodnia zwykle dosięga otworu dolnego klatki piersiowej, a po blisko 2 tygodniach od urodzenia wraca do stanu sprzed porodu. Po menopauzie macica kurczy się. Różnice w rozmiarach są kontrolowane przez wydzielanie hormonów płciowych, które również zarządzają postacią śluzówki macicy. Podczas pierwszej połowy cyklu miesiączkowego śluzówka zwiększa swoją grubość aż do czasu, kiedy zostaje uwolnione jajeczko. Następnie przestaje rosnąć, za to rozpoczyna wydzielanie substancji bogatych

w składniki odżywcze, aby umożliwić późniejszy wzrost jajeczka (w sytuacji gdy jest ono zapłodnione). Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia, śluzówka jest złuszczana i wydalana w czasie menstruacji. Jajniki są częścią układu rozrodczego kobiety i ich zadaniem jest wytwarzanie i wypuszczanie dojrzałych jajeczek. W momencie, kiedy jajeczko zostaje zapłodnione przez plemnik, rozpoczyna się nowe ludzkie życie. W okresie od pierwszej miesiączki do menopauzy normalne jajniki wytwarzają jedno jajeczko każdego miesiąca. Są one również istotną częścią układu hormonalnego organizmu. Jajniki to dwa szaroróżowe narządy kształtu migdałowatego, każdy o długości 3 i grubości około 1 centymetra. Znajdują się w miednicy, jamie organizmu ograniczonej przez kości miedniczne, i leżą równolegle po bokach od macicy. Każdy jajnik jest utrzymywany przez mocne, elestyczne więzadła. Nad każdym jajnikiem znajduje się otoczone strzępkami ujście brzuszne jajowodu, które otwiera się do jamy otrzewnej. Chociaż

Jajniki

UKŁAD ROZRODCZY/139
znajdują się blisko siebie, nie ma bezpośredniego połączenia pomiędzy jajnikami a ujściami jajowodów. U dojrzałej kobiety jajniki mają guzowaty wygląd. Można to zaobserwować, oglądając ich budowę wewnętrzną pod mikroskopem. Jajniki pokrywa warstwa komórek nazwanych nabłonkiem płciowym. Właśnie z tych komórek znajdujących się na krawędzi jajników jest tworzone jajeczko. Można dostrzec tysiące niedojrzałych jajeczek, każde w okrągłej obudowie, czyli pęcherzyku jajnikowym, skupione niedaleko brzegu jajnika. Znacznie lepiej widoczne są pęcherzyki jajnika zawierające jajeczka w różnych stadiach dojrzewania. W trakcie powiększania się tych pęcherzyków i po uwolnieniu jajeczek wytwarzają one na powierzchni jajnika charakterystyczne guzy. Środek jajnika jest wypełniony elastyczną tkanką włóknistą, która działa jako podpora dla zawierającej pęcherzyki warstwy zewnętrznej. Owulacja Pod mikroskopem dojrzewające pęcherzyki jajnika mogą wyglądać jak małe piłeczki zawierające niewielkie skupisko komórek. W centrum tego skupiska znajduje się komórka jajowa w swojej ostatecznej formie dojrzewania. Kiedy pęcherzyk i jajeczko są dojrzałe, komórki na krawędzi pęcherzyka pozwalają na uwolnienie jaja. Dokładny przebieg tego procesu jest nadal tajemnicą. Jajeczko jest następnie unoszone przez strzępki jajowodu do jego ujścia brzusznego. Oprócz swojej roli producenta jajeczek jajniki również działają jako gruczoły hormonalne. Pracują pod kontrolą przysadki znajdującej się w podstawie mózgu. Przysadka najpierw wytwarza hormon zwany folikulotropowym (FSH), który z krwią jest przemieszczany w stronę jajników. FSH pobudza rozwój pęcherzyków jajnikowych oraz powoduje wydzielanie hormonu - estrogenu. Pod wpływem estrogenu wyściółka macicy pogrubia się, przygotowując do przyjęcia zapłodnionego jajeczka. Estrogen pobudza również budowę substancji białkowych oraz prowadzi do zatrzymywania płynów. Po dojrzeniu i pęknięciu pęcherzyka jajnikowego kolejny hormon przysadkowy, hormon luteinizujący (LH), zaczyna działać, wywołując rozwój ciałka żółtego w pustym pęcherzyku. (Ciałko żółte pomaga zajść w ciążę.) Z kolei ciałko żółte wytwarza i wydziela własny hormon, progesteron. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione w ciągu dwóch tygodni, ciałko żółte kurczy się, produkcja progesteronu zanika i wyściółka macicy jest złuszczana i wydalana w czasie comiesięcznej menstruacji. Wówczas produkcja FSH zaczyna się od nowa i cały cykl jest powtórzony. Jeśli jednak jajeczko zostało zapłodnione, wówczas ciałko żółte kontynuuje swoją pracę aż do momentu ukształtowania się

Poniżej: Jajniki są pokryte warstwą komórek. Komórki, które mają przekształcić się w jajeczka, przechodzą do wnętrza jajnika, gdzie są otaczane błoną pęcherzyka. Każdego miesiąca dojrzewa jeden pęcherzyk, który następnie pęka na powierzchni jednego z jajników i jest opróżniany. W przypadku zapłodnienia, ciałko żółte, które rozwija się z pęcherzyka po uwolnieniu jajeczka, rośnie i wydziela hormon, który podtrzymuje ciążę.

Położenie, budowa i funkcjonowanie jajników

\

Jajowód Odżywiające naczynia krwionośne Ciałko białkowe (obumarłe ciałko żółte)

Jajnik Macica

BJ

L B • B B B B B r ^^ Bf Bj Bj BJ

Komórka jajowa

łożyska.

Dojrzała komórka jajowa

- Rozwijające się ciałko żółte Dojrzale ciałko żółte

Menstruacja
Rozwój jajnika jest w dużej mierze zakończony do czasu, kiedy płód w macicy ma 3 miesiące, ale przed okresem dojrzewania nastąpi jeszcze kilka większych zmian. W czasie kiedy żeńskie niemowlę rodzi się, jego jajniki zawierają razem od 40 do 300 tysięcy pęcherzyków jajnikowych pierwotnych, a każdy z nich posiada niedojrzałe jajeczko. Jednak najwyżej około 500 z nich będzie w ogóle uwolnionych i prawdopodobnie nie więcej niż pół tuzina - jeśli w ogóle tyle - da początek ludzkiemu życiu. Kiedy jajniki po raz pierwszy zaczynają wytwarzać estrogen, nie są jeszcze zdolne do wyprodukowania dojrzałego jajeczka. Pierwsze wydzielenie estrogenu zapoczątkowuje zmiany fizyczne w okresie dojrzewania, takie jak wzrost piersi, rozwój owłosienia łonowego czy poszerzenie bioder. Zmiany te zaczynają się przynajmniej 1 rok przed pierwszą miesiączką i są znakiem, że estrogen zaczął pobudzać uwalnianie pierwszego dojrzałego jajeczka. Rozpoczęcie krwawienia miesiączkowego (menstruacji) z macicy znane jako menarche - to tylko jedna z faz cyklu miesiączkowego, który jest kierowany przez hormony przysadki mózgowej i jajników. Około 4 lub 5 lat przed pierwszą menstruacją podwzgórze poleca przysadce wydzielać hormon wzrostu. Wzrastanie osiąga swój szczyt 2 lata przed pierwszym krwawieniem i maleje tuż przed rozpoczęciem miesiączkowania. Hormony przysadkowe również skłaniają komórki znajdujące się w jajniku do wydzielania estrogenu - hormonu płciowego, który jest w dużym stopniu odpowiedzialny za powiększenie się biustu, pobudzenie wzrostu owłosienia łonowego i za przebudowę wy ściółki macicy. Około 1 roku przed pierwszą miesiącz-

Pierwsza miesiączka

ką dziewczęta mogą zauważyć delikatne upławy z pochwy. Towarzyszy to innym zewnętrznym i wewnętrznym zmianom występującym w czasie, kiedy dziewczyna staje się dojrzała płciowo. Wewnątrz organizmu wzrost i spadek poziomu estrogenu i hormonów przysadkowych rozpoczyna tworzenie wzoru wzajemnych oddziaływań, które będą utrzymywały cykl miesiączkowy. Pierwsza menstruacja pojawia się, kiedy poziom estrogenu spada, pozostawiając wytworzoną wy ściółkę macicy bez potrzebnego wsparcia, co powoduje jej złuszczenie i wydalenie na zewnątrz wraz z krwią menstruacyjną. Rozwój kobiety w okresie dojrzewania. Dziewczyna poniżej posiada zarówno rozwinięte owłosienie tonowe, jak i wykształcone piersi. Nie zawsze rozwój musi przebiegać w takim samym tempie, dziewczyna mogłaby być na trzecim etapie rozwoju piersi i tylko na pierwszym etapie rozwoju owłosienia łonowego.

•I

V

•*

v

j

UKŁAD ROZRODCZY /141 Produkcja estrogenu i rozwój jajeczka
Dzień 25/26: Ciałko żółte rozpada się z powodu nie zajścia w ciążę \ Dzień 20

t
Jajnik

1 dzień miesiączki: Pęcherzyk jajnikowy zaczyna się rozwijać

Poziom estrogenu

Dzień 4/5: Rozwija się pęcherzyk jajnikowy

D
'"«•»

Dzień 16/17: Ciałko żółte (pozostałość pęcherzyka jajnikowego) jest całkowicie rozwinięte

Dzień 14: Owulacja

Dzień 12/13: Pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty

Chociaż pierwsza miesiączka niesie z sobą ten sam rodzaj krwawienia jak pozostałe cykle menstruacyjne, to jednak jajnik nie wytwarza jeszcze żadnego dojrzałego jajeczka. Kilka miesięcy, a nawet rok zajmuje jajnikowi dojście do pełnego funkcjonowania, a młodej dziewczynie osiągnięcie pełnej dojrzałości płciowej, kiedy jej układ rozrodczy jest całkowicie rozwinięty (mimo tego, musi ona jeszcze dojrzeć fizycznie i emocjonalnie). Cykl miesiączkowy Czas od pierwszego dnia jednej menstruacji do pierwszego dnia następnej jest znany jako cykl miesiączkowy. W czasie tego cyklu narządy rozrodcze przechodzą serię zmian, które umożliwiają jajeczku opuszczenie jajnika i transport do macicy. Jeśli jajeczko ulegnie zapłodnieniu przez plemnik, będzie odżywiane przez wydzieliny z komórek wyściełających macicę aż do chwili, kiedy zagnieździ się w wyściółce macicy i zacznie być karmione przez krew matki. Jeśli jajeczko nie ulegnie zapłodnieniu, wyściółka macicy jest wydalana z krwią menstruacyjną. Pozwala to na powstanie nowej wyściółki, gotowej do przyjęcia następnego jajeczka. Ten skomplikowany cykl działania jest kontrolowany przez część w mózgu zwaną podwzgórzem, które funkcjonuje ja-

ko zegar miesiączkowania. Mechanizm ten działa poprzez mały gruczoł zwany przednią częścią przysadki, usytuowany u podstawy mózgu. Gruczoł ten uwalnia kilka hormonów, z których dwa są szczególnie ważne dla rozmnażania. Jeden pobudza wzrost i dojrzewanie kilku małych jajeczek w jajniku, podczas gdy drugi stymuluje uwalnianie już dojrzałych. Jajeczka, które dojrzewają podczas cyklu miesiączkowania, są otoczone przez komórki produkujące hormony. Jajeczko, razem z tymi komórkami, jest nazwane pęcherzykiem Graafa. Głównym hormonem wytwarzanym przez pęcherzyk jest estrogen. Podczas cyklu zwiększona produkcja estrogenu powoduje utworzenie i rozwój gruczołów w wyściółce macicy. Zmienia ona również wydzieliny w szyjce macicy, ułatwiając plemnikom wpłynięcie do niej i spotkanie jajeczka. Około 15 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki przysadka uwalnia dużą ilość hormonu luteinizującego, który (około 36 godzin później) pobudza uwalnianie jajeczka z jajnika. Jajeczko następnie podróżuje wzdłuż jajowodu do macicy. Zapłodnienie ma zwykle miejsce w jajowodzie. Komórki jajnika, które utworzyły pęcherzyk Graafa, przechodzą teraz zmiany, polegające na wchłanianiu tłuszczu.

Ilość estrogenu, który produkuje pęcherzyk jajnikowy jest różna w każdym okresie cyklu miesiączkowego. Z początku pęcherzyk wytwarza bardzo mało estrogenu, ale jego poziom stopniowo wzrasta, gdy rozwija się pęcherzyk (A i B), i osiąga szczyt w dniu 1 3. (C). W czasie owulacji (D) poziom estrogenu nagle spada. Wzrasta znowu, kiedy rozwija się ciałko żółte, i spada po 20. dniu, chyba że jajeczko zostało zapłodnione. Od tej pory funkcjonują jako ciałko żółte. Nadal wytwarzają estrogen, ale teraz dołączają do tego produkcję hormonu zwanego progesteronem. Progesteron ma dwie główne funkcje w cyklu miesiączkowym. Pierwszą jest zmiana śluzu w szyjce macicy, który staje się zbyt gęsty dla nasienia, aby weszło do macicy, drugą jest sprawienie, że gruczoły wyściełające macicę wydzielają płyn, który ma odżywiać nowo zapłodnione jajeczko. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione, ciałko żółte rozpada się. Małe naczynia krwionośne w tym obszarze kurczą się, komórki wyściełające macicę nie otrzymują tlenu i obumierają. Są następnie wydalane razem z pewną ilością krwi, gdy menstruacja i cały cykl dobiegają końca. Wszystkie hormony uwolnione podczas cyklu mogą wpłynąć na zegar miesiączkowania.

Zapłodnienie i rozmnażanie
Zapłodnienie jest połączeniem plemnika i jajeczka. Jest to złożony proces, w którym, aby zakończył się sukcesem, muszą być spełnione różne warunki. Jeśii stosunek płciowy ma miejsce mniej więcej w czasie owulacji, zapłodnienie jest bardzo prawdopodobne. Mężczyzna podczas ejakulacji wyrzuca około 400 milionów plemników. Są one otoczone przez płyn nasienny, który zabezpiecza je przed kwasowością pochwy. W chwili umieszczenia w pochwie plemniki natychmiast zaczynają podróż w głąb przez szyjkę macicy. Poruszają się żywiołowo, wykorzystując swoje „ogony". Niektóre z plemników nie docierają do celu wędrówki, lecz obumierają w kwasowym otoczeniu pochwy. Jest to naturalny sposób zabezpieczenia przed zapłodnieniem jajeczka przez uszkodzone lub niezdrowe plemniki. Zapłodnienie Miliony plemników, które dotarły do macicy, są odżywiane przez zasadowy śluz kanału szyjki macicy. Po przejściu przez jamę macicy wędrują w górę jajowodu. Droga ta, około 20 centymetrów, zabiera im około 45 minut i tylko 2 tysiące plemników może w zasadzie przetrwać. Plemniki mogą przeżyć w jajowodzie do 3 dni gotowe do połączenia z komórką jajową, jeśli owulacja będzie miała miejsce. Gdy jajeczko znajduje się już w jajowodzie, natychmiast następuje zapłodnienie. Zapłodnienie jest osiągnięte, kiedy plemnik przeniknie przez powierzchnię jajeczka. Każdy plemnik posiada enzym, który pomaga topić zewnętrzną powierzchnię jajeczka, tak aby uczynić łatwiejszym przeniknięcie pojedynczego plemnika. Kiedy jajeczko jest zapłodnione, reszta plemników obumiera. Jajeczko i plemnik (który teraz odrzucił swój ogon) łączą się i tworzą zygotę, która później zacznie dzielić się na dwie komórki. W ciągu 72 godzin komórki kontynuują podział aż do momentu utworzenia 64-komórkowej formy zwanej morulą. Zapłodnione jajko wędruje w ciągu następnych 7 dni do macicy (jest to 21. dzień w 28-dniowym cyklu). W czasie tego okresu wytwarza mały występ, który pomaga mu zagnieździć się w wyściółce macicy, gdzie może być odżywiane i ciąża może się rozpocząć. Gdy ten proces, zwany nidacją (implantacją), jest ukończony, kończy się również poczęcie. Utworzona z zapłodnionego jajka blastocysta może być teraz odżywiana przez obfity dopływ krwi obecnej w wyściółce macicy. Po 4 dniach od momentu zapłodnienia trofoblast produkuje hormon zwany ludzką gonadotropiną kosmówkową (HCG), który informuje jajnik, że nastąpiło zapłodnienie i który

Tworzenie blastocysty
Blastocysta zatopiona wwyściótce macicy , ,M°rula , , .. ' z b l t a 9 r u P a komórek) Podział zygoty Jajowód Zygota Plemnik zapladniający komórkę jajową

Pusty pęcherzyk jajnikowy /jT ' / i I | V ' s Pęcherzyk Graafa

= Etapy w dojrzewaniu pęcherzyka

Macica

Kosmki kosmówki (występ z wyściólki blastocysty)

Trofoblast (wyściólka blastocysty) Napełniona płynem grupa komórek /

Wyściółka macicy

utrzymuje dopływ krwi do wyściółki macicy, tak aby blastocyta mogła kontynuować swój rozwój. Łożysko Łożysko tworzy się, kiedy wyspecjalizowana część jajka, zwana trofoblastem, zagnieżdża się w ścianie macicy matki. Od 12. tygodnia łożysko jest osobnym organem - w czasie narodzin dziecka waży około 500 gramów i ma kształt ciemnoczerwonego, gąbczastego krążka. Dwie warstwy komórek utrzymują krążenie krwi płodu odzielone od krwi matki w łożysku, jednak wiele substancji może przejść od matki do dziecka. Czynności łożyska Wszystkie substancje odżywcze i tlen płód otrzymuje od matki i jest zdolny do wydalenia wszystkich produktów przemiany materii z powrotem do jej ciała. Ta istotna funkcja wymiany jest przeprowadzana przez łożysko, do którego płód jest przytwierdzony za pomocą pępowiny. Dwutlenek węgla, substancje resztkowe i hormony przechodzą od płodu do matki; tlen, składniki odżywcze (proste węglowodany, tłuszcze i aminokwasy) oraz hormony od matki do płodu. Łożysko działa również jak bariera, która ochrania płód przed potencjalnie

Powyżej: Zapłodnione jajeczko dzieli się, tworząc morulę (grupę komórek). Ta następnie dzieli się, aby utworzyć blastocystę, która zagnieżdża się w wyściółce macicy. szkodliwymi substancjami, ale mimo to wiele lekarstw może przejść przez łożysko i uszkodzić płód. Niektóre z przeciwciał matki również przechodzą przez łożysko. Łożysko wytwarza kilka hormonów, które m.in. zapobiegają uwolnieniu innych jajeczek albo występowaniu miesiączek w czasie, gdy kobieta jest w ciąży. Przygotowują również rozwój piersi przed mającym nastąpić karmieniem oraz doprowadzają do odkładania tłuszczu na udach, brzuchu i pośladkach jako przyszłego źródła energii. Inne hormony pobudzają wzrost macicy i prawdopodobnie zapobiegają jej kurczeniu się, zanim zacznie się poród. Są również dowody, które sugerują, że ilość hormonów uwalnianych przez łożysko może być ważnym czynnikiem w określaniu początku porodu. Rozwój płodu Płód to nazwa określającą nie narodzone dziecko od chwili, kiedy da się rozpoznać jako rozwijająca się istota ludzka (od

UKŁAD ROZRODCZY /143
około 2 miesięcy po zapłodnieniu jajeczka). Przed tym okresem rozwijająca się zygota jest nazywana zarodkiem (embrionem). Lekarz określa początek ciąży jako pierwszy dzień ostatniej miesiączki, a dodając do tego 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni podaje przybliżoną datę porodu. Ciąża jest dzielona na trzy trymestry (okresy trzymiesięczne w życiu zarodka i płodu), ale zapłodnienie ma miejsce między 10. a 14. dniem cyklu miesiączkowego (kiedy kobieta najprawdopodobniej ma owulację i jest najbardziej płodna), stąd ciąża może się właściwie zacząć podczas drugiego tygodnia pierwszego trymestru. Na tym etapie zygota składa się z pojedynczej zapłodnionej komórki lub jajeczka. Przez około 3 dni po zapłodnieniu zygota porusza się wzdłuż jajowodu w kierunku macicy, dzieląc się ciągle, tak aby utworzyć małą grupę komórek zwaną morulą. Pierwszy trymestr Przez następne 3 dni morula unosi się w macicy. Dzieli się na nowo, po to aby utworzyć wklęsłą bryłę komórek zwaną blastocystą, która już jest widoczna gołym okiem. Tydzień 2: Blastocystą zatapia się w śluzówce macicy: nazywa się to zagnieżdżeniem (implantacją). Kosmki, występy z jej pokrycia, zagnieżdżają się w wyściółce macicy w celu zapewnienia wyżywienia zarodka. Zewnętrzna wyściółka blastocysty, zwana trofoblastem, rozpoczyna rozwijać się w łożysko. Zaczynają formować się komórki krwi i wytwarzane są podwaliny pod pierwsze komórki serca. Tydzień 3: Zmiany hormonalne powodują, że śluzówka macicy staje się grubsza, a krew z niej odżywia blastocystę. Tydzień 4: Worek owodniowy jest już dobrze rozwinięty. Zarodek, a później płód będą w nim przebywać w czasie ciąży w stałej temperaturze wygodnie podtrzymywane i osłonięte przed wstrząsami w płynie owodniowym. Serce już bije, na początku nieregularnie, ale wkrótce całkiem równomiernie i szybciej niż serce matki. Kręgosłup i zawiązek systemu nerwowego zaczynają się formować w zarodku, który teraz ma długość około 7 milimetrów. Tydzień 5: Tworzą się pierwsze narządy. Rośnie połączona z kręgosłupem głowa, w której rozwija się cewa nerwowa. Kończyny ukazują się jako małe zawiązki, a serce i krwiobieg są już wyraźnie ukształtowane. Łożysko składa się z naczyń krwionośnych matki znajdujących się w ścianie macicy i naczyń krwionośnych płodu z pępowiny. Wymiana pożywienia, tlenu i substancji resztkowych ma miejsce w obszarze między naczyniami krwionośnymi, które nie są połączone. Odtleniona krew (niebieska) opuszcza płód wzdłuż tętnic pępkowych, a nasycona tlenem (czerwona) dociera do płodu poprzez żyłę pępkową. Naczynia krwionośne zarodka łączą się z innymi w rozwijającym się łożysku, aby utworzyć pępowinę. Kosmki kontynuują zwiększanie swej ilości, tworząc odgałęzienia i przytwierdzając zarodek mocno do ściany macicy. W samym zarodku (teraz o długości około 10 milimetrów) zaczął rozwijać się układ trawienny, rozpoczynając tworzenie od żołądka i części jelit. Nie ma jeszcze rozpoznawalnej twarzy, są tylko małe zagłębienia na oczy i uszy. Usta i szczęki zaczynają się formować, trwa ciągły rozwój mózgu i kręgosłupa. Tydzień 6: Rozwój głowy przyspiesza się. Wewnętrzne części ucha i oczu nadal się tworzą (te drugie są pokryte skórą, która przekształci się w powieki). Małe dziurki, które później staną się nozdrzami, zaczynają się rozwijać. Mózg ma postać 3 pęcherzyków. Kontynuowany jest rozwój układu trawiennego i moczowego, ale wątroba i nerki nie mogą jeszcze funkcjonować. Zawiązki kończyn urosły i jest teraz możliwe zobaczenie zaczątków rąk i stóp. Pod koniec tygodnia zarodek ma długość około 1,3 centymetra. Tydzień 7: Łożysko, przez które zarodek pobiera pożywienie z obiegu matki i oddaje substancje resztkowe do wydalenia, jest teraz dobrze rozwinięte. Jest to ważny okres dla rozwoju oczu i części ucha wewnętrznego, również serce bije mocniej. Nadal trwa tworzenie układu trawiennego, a wiele wewnętrznych narządów, chociaż wciąż w bardzo prostym stanie, już istnieje. Rosną płuca, ale w tym momencie mają jeszcze zwartą budowę. Wyczuwalne są małe ruchy kręgosłupa, twarz nadal się tworzy i można zobaczyć zaczątki ust. Kończyny rozwijają się, powstają stawy: biodrowy, kolanowy, ramienny i łokciowy.

Anatomia łożyska
Krążenie krwi w łożysku

Tętnice matczyne Żyły matczyne

Krew w przestrzeni między naczyniami krwionośnymi matki i płodu

144 / UKŁAD ROZRODCZY Rozwój ręki
Tydzień 8: Oczy są niemal w pełni rozwinięte, ale ciągle pokryte na wpół rozwiniętymi powiekami. Twarz nadal się rozwija, teraz istnieją zaczątki nosa. Można zobaczyć oddzielone palce u nóg i rąk, a kończyny są zdolne do małych ruchów. Duża w porównaniu z resztą ciała głowa jest pochylona w dół, w stronę klatki piersiowej. Płód ma obecnie około 4 centymetrów długości. Tydzień 9: Pępowina jest całkowicie utworzona i odżywia system krążenia płodu krwią. Tworzenie wewnętrznej części ucha jest zakończone; zaczyna się tworzyć część zewnętrzna. Wszystkie główne narządy wewnętrzne organizmu nadal się rozwijają, a macica zwiększyła rozmiary. W tym czasie płód ma około 4,5 centymetra długości. Tydzień 10: Układ naczyniowy zapewnia krążenie krwi w obrębie ciała płodu. Zaczął się tworzyć układ rozrodczy, ale tylko wewnątrz organizmu: zewnętrzne narządy płciowe nie są jeszcze widoczne. Twarz kontynuuje swój rozwój, a kończyny są już wyraźnie uformowane wraz z malutkimi, złączonymi błoną, palcami kończyn rąk i stóp. Ruchy są bardziej żywiołowe, ale wciąż jeszcze nie mogą być odczuwane przez matkę. Pod koniec 10. tygodnia płód mierzy 5,5 centymetra długości. Tydzień 11: Twarz jest niemal zupełnie uformowana, a powieki ukształtowane. Zaczynają się tworzyć mięśnie, rozpoczął się rozwój zewnętrznych narządów płciowych. Od tego czasu łożysko jest oddzielnym narządem, miękką podkładką tkanek. Objętość płynów w worku owodniowym wzrasta pomiędzy 11. a 14. tygodniem ciąży. Tygodnie 12 - 14: Niemal wszystkie wewnętrzne narządy są utworzone, ale nie mogą jeszcze funkcjonować niezależnie od matki. Macica może być teraz wyczuwalna, wzrastając ponad kośćmi miednicy, ale ciąża nie jest jeszcze widoczna.

Do szóstego tygodnia ciąży wypustki ramion rosYią, a płód ma zawiązek ręki.

W siódmym tygodniu zaczyna tworzyć się zarys ręki; są widoczne krawędzie palców.

W ósmym tygodniu palce i kciuk z ich szerokimi poduszeczkami oddzielają się od siebie.

Do trzynastego tygodnia poduszeczki zmniejszają się i tworzą się łożyska paznokci, a dłoń ie zaczynają się fałdować.

Płód w 28 dniu

Płód w 24 dniu

Po prawej: Rozwój płodu od trzeciego do siódmego tygodnia. W tym krótkim czasie trzykrotnie wzrasta jego wielkość, a kształt fizyczny przypomina istotę ludzką.

mm

7 mm

UKŁAD ROZRODCZY /145
Drugi trymestr
Tygodnie 14-16: Kontynuowane jest tworzenie kończyn, a stawy są zdolne do wykonywania ruchów. Rozwijają się paznokcie palców stóp i rąk, a cały płód pokrywają miękkie, delikatne włosy zwane meszkiem. Po 14. tygodniu łożysko jest w pełni uformowane, wzrost zaczyna być szybszy: płód waży około 135 gramów i ma około 12 centymetrów długości. Po 16 tygodniach nerki zaczynają wytwarzać rozcieńczony mocz. Tydzień 20: Od tej pory płód jest zdolny do wykonywania żywiołowych ruchów kopania, które matka będzie mogła odczuwać. Mięśnie rozwijają się szybko, a na głowie zaczynają rosnąć włosy. Płód ma około 21 centymetrów długości. Tydzień 24: Mięśnie są niemal zupełnie wykształcone. Łożysko ciągle się rozrasta: wszystkie potrzebne składniki odżywcze, włączając tlen, przechodzą przez nie od matki do płodu, a produkty przemiany materii wracają do obiegu matki w celu wydalenia. Krążenie krwi matki i dziecka pozostaje niemal całkowicie rozdzielone. Płód nadal nie jest zdolny do egzystowania niezależnie od matki, chociaż w bardzo rzadkich wypadkach dzieci urodzone przedwcześnie (w tym okresie) i fachowo odżywiane przez lekarzy przeżyły. Waga płodu wynosi 570 gramów, a długość około 33 centymetrów. Tydzień 28: Jest to moment, kiedy uznaje się, że płód jest zdolny do życia, ponieważ miałby 5 procent szans na przeżycie, gdyby urodził się przedwcześnie. Pokryty tłustą warstwą, nazwaną mazią płodową, w celu zabezpieczenia go przed płynem owodniowym, ma teraz około 37 centymetrów długości. Trzeci trymestr Wzrost organizmu płodu dorównuje teraz rozwojowi głowy, a płód ma fizyczne proporcje dziecka. Jest jednak znacznie szczuplejszy, ponieważ podskórny tłuszcz jeszcze się nie rozwinął. Ilość mazi płodo-

U dziewięciotygodniowego płodu obecne są już wszystkie części ciała, chociaż jeszcze nie w pełni uformowane. W widocznym na zdjęciu zaciemnieniu rozwiną się narządy wewnętrzne. Proszę zauważyć maleńkie paluszki rąk i stóp.

wej wzrosła. Długość ciała wynosi teraz około 45 centymetrów, a dziecko urodzone w tym okresie ma 15 procent szans na przeżycie. Tydzień 36: Do tego czasu szansa przetrwania wzrosła do 90 procent, ponieważ płuca są w pełni ukształtowane. W większości przypadków dziecko obróciło się, aby spoczywać głową w dół macicy, ale u kobiet, które już rodziły, może to jeszcze nie nastąpić.
Płód w 6 tygodniu

Płód w 7 tygodniu

Płód w 5 tygodniu

10 mm

2 cm

146/UKŁAD ROZRODCZY
Jądra dziecka płci męskiej obniżyły się do worka mosznowego, a ilość mazi płodowej zwiększyła się. Waga dziecka wzrasta o około 28 gramów dziennie. Niektóre dzieci rodzą sie z delikatnym meszkiem na ramionach, nogach i barkach, który zwykle znika w ostatnich tygodniach ciąży. Poród będzie miał miejsce w około 40. tygodniu, chociaż niektóre kobiety zaczynają go wcześniej lub później od wyznaczonej daty. W chwili narodzin na ciele dziecka (z wyjątkiem oczu i ust) wciąż będą znajdować się plamy mazi płodowej. Dziecko będzie miało około 50 centymetrów długości i średnią wagę około 3,4 kilograma. Ponieważ pierwszy trymestr ciąży jest okresem, w którym ma miejsce podstawowe kształtowanie płodu, ważne jest, aby matka unikała wszystkiego, co może spowodować wady rozwojowe płodu. Zażywanie jakichkolwiek lekarstw powinno być konsultowane z lekarzem, wszystkim kobietom radzi sie rzucenie palenia i picia alkoholu zaraz po zajściu w ciążę. Zanim nastąpi zapłodnienie, kobieta powinna upewnić się, że jest odporna na różyczkę. Jeśli nie - konieczne jest szczepienie przeciw tej chorobie. Zarażenie się nią podczas ciąży może spowodować, że dziecko urodzi się mocno upośledzone. Ważne dla matki jest odwiedzenie lekarza w początkowym okresie ciąży w celu dokonania dokładnych badań kontrolnych oraz zadbania o przedporodową opiekę. Około 1. tygodnia przed wystąpieniem normalnej miesiączki może mieć miejsce małe krwawienie, ponieważ tworzą się nowe naczynia krwionośne, aby odżywić rosnący zarodek. Należy o tym powiadomić lekarza, podobnie jak o jakichkolwiek innych objawach. Doradzi on również, jaką należy stosować dietę i sprawdzi, czy jest konieczne zażywanie dodatkowych witamin i żelaza, które mogą być potrzebne w okresie ciąży. Regularne badania moczu i ciśnienia krwi powinno się wykonywać dla upewnienia się, że matka jest zdrowa. Podczas drugiego trymestru matka będzie czuła ruchy płodu, szczególnie zaraz przed zaśnięciem. Jej własny układ krążenia zmienia się wraz z postępującym, ciągłym wzrostem wytwarzania krwinek. W tym okresie wiele kobiet zauważy, że pije znacznie więcej płynów niż zwykle, a niektóre będą musiały uzupełnić niedobory żelaza niezbędnego przy zwiększonej produkcji krwi. Około 20. tygodnia piersi są gotowe do karmienia: wiele kobiet zauważa, że sutki wydzielają żółty płyn zwany siarą. Nie dotyczy to wszystkich ciężarnych - te, które nie zaobserwują zjawiska, nie powinny się martwić, że ich zdolność do karmienia piersią będzie w jakikolwiek sposób ograniczona. Na tym etapie ciąży niektóre matki mają niestrawność, zgagę i zaparcia i mogą być zmuszone do ułożenia diety pod kątem tych problemów. W trakcie rozwoju ciąży wzrost wagi i nacisk na narządy wewnętrzne może spowodować powstanie hemoroidów w odbytnicy i żylaków na nogach. Hemoroidom można częściowo zapobiec poprzez unikanie zaparć, a podrażnienia przez nie wywołane mogą być leczone maściami lub czopkami przepisanymi przez lekarza.

Matka

Po prawej: Płód od ósmego do czterdziestego tygodnia ciąży. W tym czasie rośnie ponad 12-krotnie i dojrzewa do chwili, w której może wieść własne życie poza macicą matki. 24 tydzień 33 cm

28 tydzień 37 cm

30 tydzień 40 cm

\

20 tydzień 21 cm

1 6 tydzień 14 cm 1 2 tydzień 10 cm 8 tydzień 4 cm

Słownik
ACETYLOCHOLINA - neurohormon - związek chemiczny uwalniany z zakończeń włókien nerwowych autonomicznych przedzwojowych i przywspółczulnych pozazwojowych oraz niektórych zakończeń w ośrodkowym układzie nerwowym; działa depresyjnie na serce, rozkurcza naczynia, obniża ciśnienie krwi, pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. ACTH - hormon adrenokortykotropowy - hormon polipeptydowy przedniego płata przysadki mózgowej pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania glikokortykoidów. ADRENALINA - podstawowy hormon rdzenia nadnerczy uwalniany również na zakończeniach pozazwojowych włókien współczulnych; pobudza receptory autonomicznego układu nerwowego, kurczy obwodowe naczynia krwionośne, zwiększa ciśnienie krwi, przyspiesza pracę serca, rozszerza oskrzela, zmniejsza wydzielanie gruczołowe, osłabia ruchy jelit, rozszerza źrenice. ALBUMINY - białka wytwarzane w wątrobie, główny składnik białkowy osocza krwi; ich rolą jest przenoszenie wielu biologicznie czynnych związków i utrzymywanie odpowiedniego ciśnienia onkotycznego. Niedobór albumin prowadzi do powstania obrzęków. ALDOSTERON - hormon sterydowy kory nadnerczy, mineralokortykosteryd; zwiększa wchłanianie zwrotne jonów sodu i chloru oraz wody i wydalanie jonów potasu w kanalikach nerkowych. ALERGIA - nadwrażliwość - nadmierna reaktywność na antygen, z którym organizm już wcześniej się zetknął. Występuje uszkadzające działanie reakcji immunologicznej na tkanki, co jest przyczyną takich schorzeń alergicznych, jak np.: astma, katar sienny, pokrzywka, choroba posurowicza itp. ATP - adenozynotrójfosforan - jeden z najważniejszych związków bogatych w energię; jest wytwarzany i magazynowany w komórkach; stanowi źródło energii koniecznej do przeprowadzenia niezbędnych reakcji chemicznych. BAKTERIE - mikroby - organizmy jednokomórkowe o rozmaitych kształtach, długości kilku do kilkudziesięciu [im; liczne bakterie są chorobotwórcze (m.in. gruźlica, dur brzuszny, błonica); istnieją też saprofity. BIAŁKA - podstawowe wielkocząsteczkowe składniki wszystkich żywych organizmów; biorą udział we wszystkich zachodzących w nich procesach; są zbudowane z aminokwaBICEPS - (łac.) dwugłowy - potocznie tym mianem przyjęło się określać mięsień dwugłowy ramienia (łac: musculus biceps brachii), choć istnieje również mięsień dwugłowy uda. Mięsień dwugłowy ramienia należy do przednich mięśni ramienia. BŁONA - cienka warstwa substancji organicznych (błona komórkowa) lub blaszka tkanki oddzielająca struktury anatomiczne lub przestrzenie (np. błona bębenkowa, błona dziewicza, błona śluzowa i in.). BŁONA DZIEWICZA - (łac: hymen) - cienka błona oddzielająca pochwę od jej przedsionka; jest jednym z zewnętrznych narządów płciowych żeńskich; tradycyjnie jest uważana za oznakę dziewictwa, jednakże jej obecność nie wyklucza odbywanych stosunków płciowych, jąk również jej brak nie dowodzi, że miały miejsce. CEWKA MOCZOWA - (łac: urethra) - przewód odprowadzający mocz z pęcherza na zewnątrz. CHLOREK SODU - związek chemiczny będący podstawowym źródłem jonów sodowych i chlorkowych w pokarmach człowieka, potocznie zwany solą kuchenną. CHOLESTEROL - podstawowy steryd syntetyzowany w organizmie człowieka, a także przyjmowany w wielu pokarmach, jest prekursorem hormonów sterydowych i kwasów żółciowych; we krwi jest przenoszony z albuminami; jego poziom wzrasta w przebiegu miażdżycy. CHROMOSOMY - składniki jądra komórkowego u organizmów wyższych; zbudowane z kwasu DNA i białek; zawierają informację genetyczną o dziedzicznych właściwościach organizmu; ich wielkość, kształt i liczba są cechami charakterystycznymi dla gatunku; u człowieka występują 23 pary chromosomów, z czego 22 pary są identyczne u obu płci (autosomy), a jedna para to chromosomy płciowe (u płci żeńskiej XX, u męskiej - XY). CHRZĄSTKA - twór zbudowany z tkanki chrzestnej; może pokrywać powierzchnie stawowe (chrząstka stawowa) lub występować w połączeniu z mięśniami i więzadłami (np. chrząstki krtani) albo ze skórą (małżowina uszna). CHRZĄSTKA SPRĘŻYSTA - zawiera włók na sprężyste i kolagenowe; tworzy nagłośnię, inne fragmenty krtani, trąbkę słuchową; nie podlega kostnieniu. CHRZĄSTKA SZKLISTA - błękitnobiała, przezroczysta chrząstka, tworzy szkielet zarodka, następnie chrząstki nasadowe kości; u dorosłego pokrywa powierzchnie stawowe większości stawów; ma zdolność kostnienia. CHRZĄSTKA WŁÓKNISTA twarda i wy trzymała na zgniatanie, zbudowana głównie z włókien kolagenowych; występuje w krążkach międzykręgowych, pokrywa powierzchnie stawowe niektórych stawów. CIAŁA KETONOWE - drobnocząsteczkowe związki chemiczne powstające z kwasu octowego; pojawienie się ich we krwi towarzyszy źle leczonej cukrzycy oraz głodzeniu; należą do nich: aceton, kwas acetooctowy i hydroksymasłowy. CIAŁKO ŻÓŁTE - pozostałość w jajniku po pęcherzyku Graafa, który uwolnił komórkę jajową, tworzy się w trakcie każdego cyklu płciowego, wydziela progesteron; zanika, gdy komórka jajowa nie zostaje zapłodniona, w przeciwnym przypadku przekształca się w ciałko żółte ciążowe. CIAŁO SZKLISTE - przezroczysta, bezbarwna, galaretowata substancja, wypełniająca gałkę oczną do tyłu od soczewki. CIECZ WODNISTA - płyn wytwarzany przez ciało rzęskowe, wypełnia przednią i tylną komorę oka. CIEMIĄCZKA - błony łącznotkankowe wypełniające nie skostniałe miejsca połączeń płaskich kości czaszki u noworodka, największe ciemiączko przednie - zarasta między 12. a 18. miesiącem życia. CIŚNIENIE TĘTNICZE KRWI - ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń tętniczych, wykazuje wahania zależnie od fazy pracy komór serca - ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. CUKRZYCA - choroba metaboliczna objawiająca się nadmiernym poziomem glukozy we krwi, często uwarunkowana genetycznie. Wśród objawów dominuje wzmożone pragnienie, wielomocz i uporczywe stany ropne (czyraki); leczy się dietą i podawaniem insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. CZASZKA - kostne rusztowanie głowy, osłona mózgu, narządów zmysłów oraz początkowych odcinków przewodu pokarmowego i dróg oddechowych DOJRZEWANIE - pokwitanie - okres, w którym organizm osiąga dojrzałość płciową, fizyczną i psychiczną - kończy się ok. 20. roku życia. Dojrzewanie społeczne trwa do wieku ok. 25 lat. DNA - kwas dezoksyrybonukleinowy - materiał genetyczny przenoszony z pokolenia na pokolenie; występuje w jądrze komórkowym jako główny składnik chromosomów; zbudowany z nukleotydów zawierających zasady purynowe (adenina i guanina) i pirymidynowe (tymina i cytozyna); odcinki DNA nazywamy genami. DWUNASTNICA - pierwsza część jelita cienkiego o długości 25-30 cm. DWUTLENEK WĘGLA - związek chemiczny zawierający w cząsteczce jeden atom węgla i dwa tlenu, powstaje w procesie spalania; w organizmie tworzy się w procesach przemian związków organicznych; jest wydalany przez płuca z wydychanym powietrzem. DZIEDZICZNOŚĆ - dziedziczenie - przekazywanie dziecku przez rodziców niektórych cech w materiale genetycznym.

SŁOWNIK/149
EGZEMA - (łac.) wyprysk - powierzchowny stan zapalny skóry powstały pod wpływem czynników wewnątrz- lub zewnątrzpochodnych, często jako wynik reakcji alergicznych. ENZYMY - białkowe katalizatory przemian chemicznych w organizmach żywych, stanowią większość białek komórki; są też wydzielane na zewnątrz komórek (np. enzymy trawienne). ESTROGENY - żeńskie sterydowe hormony płciowe, wytwarzane przez dojrzałe pęcherzyki Graafa i łożysko; biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego. GAMMA-GLOBULINY - immunoglobuliny - przeciwciała - białka syntetyzowane po stymulacji antygenem. Znanych jest 5 klas: IgG, IgA, lgM, IgD i IgE. W IgG zawartych jest 80% przeciwciał krwi. GENETYKA - nauka o dziedziczeniu i zmienności organizmów. GENITALIA - potoczna nazwa zewnętrznych narządów płciowych. GEN - odcinek DNA kodujący ułożenie reszt aminokwasowych w polipeptydzie; podstawowa, materialna jednostka dziedziczności zapewniająca przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie. GLIKOGEN - skrobia zwierzęca - związek chemiczny zbudowany z wielu cząsteczek glukozy, wytwarzany w wątrobie i w mięśniach, pełni rolę „magazynu" glukozy. GLUKOZA - cukier gronowy - podstawowy węglowodan krwi; główne źródło energii; jest cukrem prostym; powstaje w organizmie w wyniku rozkładu cukrów pokarmowych (sacharozy i skrobi) oraz glikogenu; może być wytwarzany z niektórych aminokwasów. GONADY - gruczoły płciowe: u płci męskiej jądra, u żeńskiej - jajniki; wytwarzają komórki rozrodcze (gamety) oraz hormony płciowe. GRASICA - pierwotny, centralny narząd limfatyczny leżący w śródpiersiu i dolnej części szyi; steruje komórkową odpowiedzią immunologiczną, wydziela też hormony. GRUCZOŁ - narząd obdarzony czynnością wydzielniczą; gruczoły zewnątrzwydzielnicze mają przewody odprowadzające wydzielinę na zewnątrz, wewnątrzwydzielnicze wydzielają hormony do krwi lub swego otoczenia. GRUCZOŁY APOKRYNOWE gruczoły zapachowe - rodzaj gruczołów potowych; występują w określonych częściach ciała (pod pachami, w pachwinach, w okolicy odbytu i narządów płciowych); zaczynają działać w okresie pokwitania. GRUCZOŁY BRUNNERA - małe gruczoły śluzowe w dwunastnicy. GRUCZOŁ KROKOWY (łac: prostata) stercz - występuje u płci męskiej; leży pod pęcherzem moczowym; obejmuje cewkę moczową; wytwarza wydzielinę wchodzącą w skład GRUCZOŁY ŁOJOWE - gruczoły skórne wydzielające łój; najczęściej ich przewody uchodzą do mieszków włosowych. GRUCZOŁY ŁZOWE - małe gruczoły leżące w oczodołach; wytwarzają ciecz obmywającą przednią powierzchnię rogówki i spojówkę. GRUCZOŁY NADNERCZOWE - nadnercza - gruczoły dokrewne; leżące na górnych końcach nerek; ich kora wytwarza hormony sterydowe (gliko- i mineralokortykosterydy oraz androgeny), a rdzeń adrenalinę i noradrenalinę. GRUCZOŁY POTOWE - gruczoły skórne wydzielające pot; rozmieszczone prawie równomiernie w całej skórze - szczególnie obficie na dłoniach i stopach. GRUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE przy tarczyce - małe gruczoły dokrewne leżące na tylnej powierzchni płatów tarczycy; najczęściej 4; wydzielają parathormon podwyższający poziom wapnia we krwi. GRUCZOŁY WEWNĄTRZWYDZIELNICZE - narządy wytwarzające hormony uwalniane do krwi lub otoczenia; nie posiadają przewodów wyprowadzających. GRUCZOŁY ZEWNĄTRZWYDZIELNICZE - narządy odprowadzające wydzielinę przewodami na powierzchnię skóry lub błony śluzowej. HEMOGLOBINA - znajdujący się w erytrocytach czerwony barwnik transportujący tlen do tkanek i dwutlenek węgla do płuc; zbudowany z hemu i białka - globiny, swoistego gatunkowo, a nawet osobniczo. HIPERTROFIA - (łac.) przerost - powiększenie objętości komórek, a w następstwie - złożonego z nich narządu, bez zwiększenia ich liczby, np. przerost mięśni u kulturystów, macicy w ciąży itp. HORMONY - substancje biologicznie czynne, wytwarzane przez żywe komórki gruczołowe w żywym ustroju; wpływające na metabolizm i nie podlegające zużyciu jako źródło energii. HORMONY PŁCIOWE - wydzielane w większości przez gruczoły płciowe; kontrolują czynności narządów płciowych; warunkują wytworzenie drugo- i trzeciorzędowych cech płciowych. INSULINA - hormon polipeptydowy wytwarzany w wyspach Langerhansa w trzustce; obniża poziom glukozy we krwi. JAJNIKI - gonady żeńskie, wytwarzają komórki jajowe i żeńskie hormony płciowe; leżą na ścianach miednicy mniejszej w jamie otrzewnej. JAJOWODY - dwa przewody łączące jamę macicy z jamą otrzewnej; kończą się w sąsiedztwie jajników; przechodzą przez nie komórki jajowe do macicy. JAMA BRZUSZNA - dolna część tułowia leżąca poniżej przepony, ku dołowi bezpośrednio przechodzi w miednicę mniejszą; jest podzielona na 2 piętra - gruczołowe i jelitowe. W piętrze gruczołowym leżą: wątroba z drogami żółciowymi, trzustka, śledziona, nadnercza, nerki, żołądek, część przełyku i część dwunastnicy. W piętrze jelitowym - pozostałe części jelita cienkiego, jelito grube i moczowody. Ściany jamy brzusznej są od wewnątrz pokryte otrzewną ścienną. JĄDRA - gonady męskie; leżą w mosznie; wytwarzają plemniki i męskie hormony płciowe (głównie testosteron). JĄDRA PODSTAWY - 4 jądra (zgrupowania ciał komórek nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym) leżące w kresomózgowiu: jądro ogoniaste, soczewkowate, przedmurze i ciało migdałowate. JELITA - duża część przewodu pokarmowego, przewód łączący żołądek z odbytem. Jelito cienkie składa się z dwunastnicy, jelita czczego i krętego; jelito grube z wyrostka robaczkowego, jelita ślepego, okrężnicy i odbytnicy. JELITO CZCZE - druga część jelita cienkiego, a pierwsza jelita krezkowego; głównym zadaniem jest wchłanianie produktów trawienia. część jelita cienkiego krezkowego, stanowi 3/5 tego jelita; jest ostatnią częścią przewodu pokarmowego, przez którą przechodzi pokarm. Jelito kręte uchodzi do jelita grubego na granicy jelita ślepego (kątnicy) i okrężnicy. JĘZYCZEK podniebienny - część podniebienia miękkiego, zwisa pośrodkowo na granicy jamy ustnej, części nosowej i ustnej gardła. KĄTNIC A - jelito ślepe - niewielka część jelita grubego, przechodzi ku górze w okrężnicę; leży w prawym dole biodrowym; odchodzi od niej wyrostek robaczkowy, często mylony ze ślepą kiszką. KERATYNA - białko włókniste - zawiera dużo bogatej w siarkę cystyny; występuje w skórze, włosach, paznokciach, wełnie, rogach itp. KLATKA PIERSIOWA - górna część tułowia leżąca powyżej przepony, otoczona żebrami; zawiera min. płuca i serce. KOMORA SERCA -jedna z dwóch jam serca, pompujących do tętnic krew, którą otrzymuje z odpowiedniego przedsionka; prawa komora tłoczy krew odtlenowaną do płuc, a lewa wyrzuca utlenowaną przez aortę do całego organizmu. KOMÓRKA - podstawowy element strukturalny organizmu - każda komórka jest zbudowana z błony komórkowej i cytoplazmy, w której znajduje się jądro komórkowe (wyjątek - erytrocyty ssaków) i organelle; komórki o podobnej budowie i czynności tworzą tkankę. KORA MÓZGOWA - warstwa istoty szarej pokrywająca kresomózgowie, najwyższe piętro w hierarchicznej budowie układu nerwowego. KORTYZON - glikokortykosteryd, wytwarzany przez korę nadnerczy; nasila rozpad białek i syntezę węglowodanów z aminokwasów.

JELITO KRĘTE (BIODROWE) - druga

150 / SŁOWNIK
KOŚĆ KRZYŻOWA - trójkątna kość stanowiąca przedostatni odcinek kręgosłupa; powstaje ze zrośnięcia się 5 kręgów krzyżowych; buduje tylną ścianę miednicy. KOŚĆ ŁOKCIOWA - jedna z 2 kości przedramienia, łączy się z kością ramienną i promieniową. KOŚĆ OGONOWA - kość guziczna - ostatni odcinek kręgosłupa, złożony ze zrośniętych 4 lub 5 kręgów ogonowych, czyli guzicznych. KOŚĆ PIĘTOWA - największa kość stopy, posiada guz tworzący piętę. KOŚĆ PROMIENIOWA - jedna z 2 kości przedramienia; łączy się z kością ramienną, łokciową i kośćmi nadgarstka. KOŚĆ STRZAŁKOWA - STRZAŁKA atawistyczna kość w obrębie podudzia po bocznej stronie piszczeli; bierze udział w tworzeniu stawu skokowego górnego. KOŚĆ UDOWA - największa kość organizmu ludzkiego; łączy się z kością miedniczną stawem biodrowym, a stawem kolanowym z piszczelą i rzepką. KRĄŻEK MIEDZ YKRĘGOWY twór leżący między trzonami kręgów; ma część wewnętrzną - jądro miażdżyste i zewnętrzną - pierścień włóknisty; amortyzuje ruchy, zwiększa ruchomość kręgosłupa. Wysunięcie się jądra miażdżystego potocznie jest nazywane wypadnięciem dysku. KRTAŃ - narząd leżący w szyi, powyżej tchawicy, poniżej nasady języka i kości gnykowej, do przodu od dolnej części gardła; zawiera struny (fałdy) głosowe, które są główną częścią narządu głosu. KRYPTY LIEBERKUHNA gruczoły jelitowe - gruczoły wielkości 0,3-0,5 mm występujące w błonie śluzowej jelita cienkiego i grubego. KRZEPNIĘCIE KRWI - zespół reakcji enzymatycznych i zjawisk fizykochemicznych prowadzących do powstania skrzepu krwi. W tym złożonym procesie biorą udział osoczowe czynniki krzepnięcia, w tym jony wapnia oraz trombocyty (płytki krwi). LIMFOCYTY - rodzaj krwinek białych znajdujących się w krwi, chłonce oraz narządach limfatycznych; pełnią główną rolę w odporności. ŁECHTACZKA - zewnętrzny narząd płciowy żeński odpowiadający ciałom jamistym prącia, zakończony żołędzia; może ulegać erekcji. ŁOŻYSKO - narząd pośredniczący między matką a płodem w wymianie gazów oddechowych, substancji odżywczych i produktów przemiany materii; jest też gruczołem wewnątrzwydzielniczym. ŁÓJ - tłuszczowa wydzielina gruczołów łojowych. MACICA - wewnętrzny narząd płciowy żeński, kształtu gruszkowatego leży centralnie, wzdłuż osi miednicy mniejszej, powyżej pęcherza moczowego, do przodu od odbytnicy. Jama macicy jest miejscem rozwoju zarodka i płodu w trakcie ciąży. MAKROFAGI - duże komórki jednojądrzaste należące do krwinek białych; mają zdolność fagocytozy bakterii, a nawet większych elementów; do makrofagów zalicza się monocyty i histiocyty. MAŁŻOWINA USZNA - największa część ucha zewnętrznego; zbudowana głównie z chrząstki pokrytej z dwóch stron skórą; skupia fale dźwiękowe i przekazuje je do przewodu słuchowego zewnętrznego. MEJOZA - podział redukcyjny - podział jądrowy prowadzący do powstania gamet o haploidalnej liczbie chromosomów; mejoza składa się z 2 kolejnych podziałów jądra komórkowego; podczas zapłodnienia z 2 gamet powstaje zygota o diploidalnej liczbie chromosomów. MELANINA - ciemny barwnik wytwarzany przez melanocyty z aminokwasu tyrozyny; warunkuje zabarwienie skóry; jej ilość wzrasta pod wpływem promieni ultrafioletowych (opalanie). MENARCHE - pierwsza miesiączka - świadczy o dojrzałości błony śluzowej macicy; często pierwsze cykle są bezowulacyjne. MENOPAUZA - ustanie miesiączkowania w wyniku przekwitania. METABOLIZM - przemiana materii - wszystkie procesy syntezy (anabolizmu) i rozpadu (katabolizmu) odbywające się w żywym ustroju; zapewniają wzrost, wytwarzanie ciepła oraz dostarczenie energii wszystkim procesom życiowym. MIEDNICA - obręcz zbudowana z 2 kości miednicznych, kości krzyżowej i guzicznej; zawiera w sobie tzw. miednicę mniejszą, w której leży pęcherz moczowy, odbytnica i większość narządów płciowych . MIESIĄCZKOWANIE - okres w życiu kobiety, podczas którego dochodzi do cyklicznego wydalania złuszczonej błony śluzowej macicy wraz z krwią; jest to związane ze zdolnością rozrodczą kobiety. MIĘSIEŃ - twór zbudowany z tkanki mięsnej; ze względu na rodzaj tej tkanki może być gładki, szkieletowy lub sercowy; wszelkie ruchy są wykonywane przez mięśnie; ruchy szkieletu zależne od woli lub mimowolne (ale świadome) są zadaniem mięśni szkieletowych, a ruchy w obrębie naczyń i narządów wynikają ze skurczu mięśni gładkich. MIĘSIEŃ GRUSZKO WATY mięsień szkieletowy należący do mięśni obręczy kończyny dolnej; jego skurcz powoduje obrót na zewnątrz, odwodzenie i prostowanie w stawie biodrowym. MIĘSIEŃ POŚLADKOWY WIELKI - naj większy z mięśni pośladka, warunkuje jego kształt; mięsień prostuje, obraca na zewnątrz oraz odwodzi lub przywodzi w stawie biodrowym. MIĘSIEŃ TROJGŁOWY RAMIENIA mięsień szkieletowy, należy do tylnych mięśni ramienia prostuje staw ramienny i łokciowy. MIĘŚNIE GŁADKIE - niewielkie mięśnie kurczące się niezależnie od woli; występują w ścianach narządów wewnętrznych, naczyń i w skórze (powodują „gęsią skórkę"). MIĘŚNIE PRĄŻKOWANE - w większości są to mięśnie zależne od woli; ich skurcze powodują ruch elementów szkieletu (stąd nazwa „szkieletowe"); mają co najmniej jeden brzusiec i 2 ścięgna, którymi przyczepiają się do kości. MIĘŚNIE PROSTOWNIKI - grupa mięśni szkieletowych, których skurcz powoduje prostowanie danego stawu. MIĘŚNIE ZGINACZE - grupa mięśni szkieletowych powodujących zgięcie danego stawu, np. mięsień prosty uda jest dla stawu biodrowego zginaczem, a dla kolanowego prostownikiem. MIGDALKI - skupiska tkanki chłonnej leżące w ścianach gardła, w otoczeniu połączenia gardła z jamą nosową i ustną; zapalenie migdałków podniebiennych określa się mianem anginy. MITOZA - podział komórek somatycznych; składa się z podziału jądra, czyli kariokinezy i podziału cytoplazmy - cytokinezy. Komórki potomne mają taki sam skład chromosomów i genów, jak komórka wyjściowa. MOCZ - płyn wydzielany przez nerki, magazynowany w pęcherzu moczowym i wydalany z organizmu cewką moczową. MOCZOWÓD - parzysty przewód odprowadzający mocz z miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego. MOST - druga część pnia mózgu, leży powyżej rdzenia przedłużonego, poniżej śródmózgowia, do przodu od móżdżku, na tzw. stoku. MOSTEK - kość leżąca w przedniej ścianie klatki piersiowej, złożona z rękojeści, trzonu i wyrostka mieczykowatego; przyczepia się do niego bezpośrednio 7 górnych par żeber i pośrednio następne 3 pary. MOSZNA - zewnętrzny narząd płciowy męski, worek skórny zawierający jądra z nąjądrzami i części powrózków nasiennych. MÓŻDŻEK - część mózgowia; leży w tylnym dole czaszki, do tyra od rdzenia przedłużonego i mostu; zawiera ośrodek równowagi i centrum regulacji napięcia mięśni szkieletowych. NADGARSTEK - część ręki zbudowana z 8 kości ułożonych w 2 szeregach, połączonych stawowo i więzadłowo; łączą się z kośćmi śródręcza i z kością promieniową. NAGŁOŚNIA - najwyżej leżąca chrząstka krtani - nagłośniowa, pokryta z przodu i z tyłu błoną śluzową; w czasie połykania zamyka wejście do krtani. NAJĄDRZE - narząd leżący wzdłuż tylnego brzegu jądra; składa się z głowy, zbudowanej

SŁOWNIK /151
ze zrazików, oraz trzonu i ogona, utworzonych przez poskręcany przewód najądrza; przedłuża się w nasieniowód. NASIENIE - płyn wydalany przez mężczyznę podczas wytrysku; zawiera plemniki oraz wydzielinę licznych gruczołów uchodzących do cewki moczowej (gruczoł krokowy, pęcherzyki nasienne i in.). NASIENIOWÓD - parzysty przewód odprowadzający nasienie z najądrza; ma część jądrową, powrózkową, pachwinową i miedniczną; uchodzi poprzez przewód wytryskowy do cewki moczowej. NERW - pęczek wypustek komórek nerwowych (dendrytów i neurytów) wraz z osłonkami; należy do obwodowego układu nerwowego. NERW WZROKOWY - drugi nerw czaszkowy o charakterze zmysłowym; przewodzi bodźce wzrokowe z komórek zwojowych siatkówki. NIEPRZYTOMNOŚĆ - stan braku kontaktu z otoczeniem z areakty wnością na bodźce słowne, a czasem nawet bólowe. NORADRENALINA - amina katecholowa hormon rdzenia nadnerczy wydzielany również na zakończeniach włókien współczulnych pozazwojowych, powodujący wzrost ciśnienia tętniczego i częstości pracy serca, hamuje mięśniówkę przewodu pokarmowego. OBLACZEK PAZNOKCIA - przednia część korzenia paznokcia, barwy białawej, widoczna pod płytką paznokciową. OBOJCZYK - kość kształtu esowatego leżąca u podstawy szyi; łączy się stawowo z wyrostkiem barkowym łopatki i rękojeścią mostka. ODCHODY - ekskrementy - produkty zbędne lub szkodliwe wydalane z organizmu jako mocz i stolec. ODRUCH - odpowiedź narządu wykonawczego (efektor) na bodziec działający na narząd odbiorczy (receptor), wyzwolona za pośrednictwem układu nerwowego. ODRUCH KOLANOWY - odruch monosynaptyczny, somatyczny, polega na skurczu mięśnia czworogłowego uda w wyniku lekkiego uderzenia w jego ścięgno. ODŻYWIANIE - pobieranie pokarmu przez żywe organizmy, trawienie, przyswajanie i wykorzystywanie dla ich potrzeb budulcowych, energetycznych i do regulacji wielu procesów w tych organizmach. OKRĘŻNIC A - największa część jelita grubego; w jej skład wchodzą: okrężnica wstępująca, poprzeczna, zstępująca i esowata. OPŁUCNA - błona surowicza otaczająca płuco; opłucna ścienna zrasta się ze ścianą klatki piersiowej, a opłucna płucna z powierzchnią płuca; między nimi leży szczelinowata jama opłucnej. OPONY MÓZGOWE - 3 błony otaczające mózgowie i rdzeń kręgowy: opona naczyniowa przylega ściśle do ich powierzchni, bardziej zewnętrznie leży opona pajęcza i na zewnątrz opona twarda. ORGAZM - szczytowanie - stan szczytowego pobudzenia płciowego, połączony z uczuciem rozkoszy; u mężczyzny występuje podczas skurczu pęcherzyków nasiennych, towarzyszy mu wytrysk nasienia. OSIERDZIE - błona surowicza otaczająca serce, oddzielona jamą osierdzia od zewnętrznej powierzchni serca; zbudowana z 2 blaszek. OSŁONKA MIELINOWA zewnętrzna osłonka nerwów z wyjątkiem autonomicznych pozazwojowych; ułatwia przewodnictwo; chroni i izoluje włókna nerwowe. OSOCZE - plazma krwi - płynna (bezkomórkowa) część krwi, stanowi 50-60% jej objętości. OSTEOBLASTY - komórki kościotwórcze, występują głównie w okresie rozwoju tkanki kostnej; u osób dojrzałych pojawiają się przy gojeniu złamań kości. OTRZEWNA - błona surowicza występująca w jamie brzusznej; otrzewna ścienna wyścieła ściany brzucha i miednicy, trzewna - pokrywa powierzchnie niektórych narządów; oba rodzaje otrzewnej są połączone krezką. OWULACJA - uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego (Graafa), zwykle występuje 14 dni przed krwawieniem miesięcznym. PEPSYNA - enzym trawiący białka, wydzielany w żołądku. PERYSTALTYKA - ruchy robaczkowe - ruchy jelita będące wynikiem skurczu mięśniówki okrężnej; przesuwają się w postaci fali wzdłuż całego jelita. PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY część zewnątrz wątrobowych dróg żółciowych, gromadzi i zagęszcza żółć; leży pod wątrobą, w prawej okolicy podżebrowej; potocznie nieprawidłowo nazywany woreczkiem. PĘCHERZYKI PŁUCNE - najdrobniejsze elementy układu oddechowego, mają cienkie ściany wysłane nabłonkiem oddechowym; w nich odbywa się wymiana gazowa; w obu płucach jest ich 400-725 min. PĘCHERZ MOCZOWY - narząd o grubej ścianie mięśniowej, w którym zbiera się mocz spływający kroplami z moczowodów; leży w miednicy mniejszej, za spojeniem łonowym. PĘCZEK HISA - pęczek przedsionkowo-komorowy - część układu przewodzącego serca, zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego; pęczek wychodzi z węzła przedsionkowo-komorowego; dzieli się na 2 odnogi, których zadaniem jest przesyłanie do komór bodźca stymulującego do skurczu. PĘPEK - blizna w środkowym punkcie brzucha po pępowinie. PĘPOWINA - sznur pępowinowy - twór łączący płód z łożyskiem; zawiera 2 tętnice i 1 żyłę pępkową; jest wypełniony galaretą Whartona. PIEŃ MÓZGU - część mózgu, łączy kresomózgowie z rdzeniem kręgowym i móżdżkiem; w skład pnia wchodzi rdzeń przedłużony, most, śródmózgowie i międzymózgowie. PLEMNIKI - męskie gamety (komórki rozrodcze) obdarzone ruchem, wytwarzane w cewkach nasiennych krętych jądra. PŁÓD - dziecko rozwijające się w łonie matki od początku 3. miesiąca ciąży do urodzenia. PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY płyn wytwarzany w komorach mózgu przez sploty naczyniówkowe - wypełnia te komory oraz przestrzeń podpajęczynówkową (między oponą pajęczą a naczyniową). PŁYTKI KRWI - trombocyty - krwinki powstające w szpiku kostnym, biorą udział w procesie krzepnięcia. POCHWA - żeński narząd płciowy; przewód mięśniowo - łącznotkankowy długości 6-8 cm; obejmuje sklepieniem szyjkę macicy. POCHWICA - bolesny odruchowy skurcz mięśni otaczających pochwę; powstaje zwykle na tle urazu psychicznego. PODNIEBIENIE - górna ściana jamy ustnej i dolna jamy nosowej, ma część przednią - podniebienie twarde, i tylną - podniebienie miękkie. PODSTAWOWA PRZEMIANA MATERII - podstawowe wydatkowanie energii w spoczynku. PODWZGÓRZE - dolna (podstawna) część międzymózgowia, nadrzędny ośrodek układu autonomicznego i wewnątrzwydzielniczego; jego częścią jest lejek, na którym jest zawieszona przysadka. POLE BROCA - ośrodek ruchowy mowy w płacie czołowym mózgu. POLE WERNICKEGO - ośrodek czuciowy mowy leżący w płacie skroniowym mózgu. POTAS - pierwiastek chemiczny; w organizmie występuje jako kation; jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym; główną funkcją błony komórkowej jest utrzymanie równowagi między zawartym w komórce potasem a sodem zewnątrzkomórkowym. PÓŁKULE M Ó Z G O W E części kresomózgowia pokryte korą mózgu; najwyższe piętro w strukturze ośrodkowego układu nerwowego. PROSTAGLANDYNY - hormony tkankowe, pochodne nienasyconych kwasów tłuszczowych; działają regulująco na prawie wszystkie narządy i układy. PRZECIWCIAŁA - białka odpornościowe wytwarzane przez komórki plazmatyczne w odpowiedzi na obce antygeny.

152 / SŁOWNIK
PRZEDSIONEK SERCA -jedna z 4 jam serca zbierająca krew z żył i pompująca ją do komory; lewy przedsionek zawiera krew utlenowaną, a prawy - żylną. PRZEŁYK - przewód mięśniowo-błoniasty o gwiazdkowatym świetle, łączący gardłoz żołądkiem; ma część szyjną, piersiową i brzuszną. PRZEPONA - płaski mięsień szkieletowy oddzielający jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej; jest głównym mięśniem wdechu. PRZESZCZEP(TRANSPLANTACJA) wyrównanie ubytku w ustroju przez operacyjne przeniesienie tkanek lub narządów pobranych z tego samego lub innego organizmu. PRZEWÓD BARTHOLINA przewód od prowadzający gruczołu przedsionkowego większego; uchodzi do przedsionka pochwy. PRZYSADKA MÓZGOWA gruczoł dokrewny; leży poniżej podwzgórza; zawieszona na lejku, wydziela hormony tropowe regulujące czynność innych gruczołów oraz uwalnia dwa hormony podwzgórzowe: oksytocynę i hormon antydiuretyczny (ADH). RDZEŃ KRĘGOWY - część ośrodkowego układu nerwowego leżąca w kanale kręgowym; dochodzą do niego korzenie tylne, a wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych. RDZEŃ PRZEDŁUŻONY - najniższa część pnia mózgu; leży w tylnym dole czaszki, powyżej rdzenia kręgowego; zawiera życiowo ważne ośrodki, jak oddechowy, sercowy, naczynioruchowy i inne. REFLUKS (ZAWRACANIE) - przepływ substancji płynnej w organizmie w kierunku odwrotnym niż prawidłowy, np. z żołądka do przełyku, z pęcherza do moczowodu itp. ROGÓWKA - przednia część warstwy włóknistej gałki ocznej; przezroczysta; silnie załamuje promienie świetlne. RZEPKA - niewielka, okrągława kość leżąca w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda; wchodzi w skład stawu kolanowego. RZĘSKI - małe, podobne do włosa wyrostki niektórych komórek; rzęski w nabłonku dróg oddechowych przesuwają śluz w jednym kierunku; inne pełnią funkcję receptorową (narząd słuchu i równowagi). SEKRETYNA - hormon wytwarzany w dwunastnicy; pobudza trzustkę do produkcji enzymów trawiennych. SIATKÓWKA - najgłębsza warstwa ściany gałki ocznej; wyścieła od wewnątrz naczyniówkę (część wzrokowa) oraz ciało rzęskowe i tęczówkę (część ślepa); zawiera receptory wzroku - pręciki i czopki. SKROBIA -jeden z głównych węglowodanów zapasowych roślin; znajduje się w ziarnach zbóż i bulwach ziemniaków; jest podstawowym polisacharydem w pożywieniu człowieka. SOCZEWKA - elastyczna i przezroczysta struktura komórkowa; leży do tyłu od tęczówki i źrenicy; zawieszona na obwódce rzęskowej. SÓL - związek chemiczny kwasu i zasady - potocznie najczęściej nazwa dotyczy soli kuchennej (chlorek sodu), której fizjologiczne stężenie w krwi wynosi 0,9%. SPLOT SŁONECZNY - największy splot układu autonomicznego, zwany „mózgiem brzusznym"; leży w górnej części jamy brzusznej i unerwia większość narządów brzucha. SPOJÓWKA - błona śluzowa pokrywająca przednią powierzchnię twardówki gałki ocznej i tylne powierzchnie powiek. STERYDY - związki organiczne pochodne steranu, zaliczane do tłuszczowców; są bardzo ważnymi biologicznie związkami o różnorodnym działaniu (np. cholesterol, hormony kory nadnerczy, hormony płciowe, kwasy żółciowe, grupa witamin D i inne). SZCZĘKA - największa parzysta kość twarzoczaszki zbudowana z trzonu i 4 wyrostków (w tym zębodołowego zawierającego 8 zębodołów); w trzonie leży największa z zatok przynosowych - szczękowa. SZPIK KOSTNY - tkanka krwiotwórcza wypełniająca wnętrze kości - głównie kości płaskich, kręgów i nasad kości długich. SZYJKA MACICY - dolna część macicy częściowo objęta sklepieniem pochwy; zawiera kanał szyjki rozwierający się przed porodem. SZYJKI MACICY WYMAZ - metoda diagnostyczna - polega na pobraniu niewielkiej liczby komórek z części pochwowej szyjki macicy w celu wczesnego wykrywania raka tej części macicy. ŚCIĘGNO - narząd pomocniczy mięśnia przenoszący siłę jego skurczu na kość, do której jest przyczepiony. ŚLEDZIONA - narząd należący do układu krwionośnego i limfatycznego; leży w górnej części jamy brzusznej po stronie lewej. ŚLIMAK - część ucha wewnętrznego, zawierająca receptor słuchu - tzw. narząd spiralny Cortiego leżący wewnątrz przewodu ślimakowego wypełnionego śródchłonką. ŚLINA - płyn wydzielany do jamy ustnej przez gruczoły ślinowe; zawiera m.in. enzym amylazę. ŚLUZ - bezbarwna, lepka i ciągliwa substancja wydzielana przez komórki błon śluzowych np. przewodu pokarmowego, dróg oddechowych i in.; zawiera głównie mucyny i mukopolisacharydy. ŚRÓDRĘCZE - część ręki między nadgarstkiem a palcami; składa się z 5 kości drugich. TARCZYCA - gruczoł dokrewny leżący w szyi w otoczeniu tchawicy; hormony tarczycy (tyroksyna i trójjodotyronina) wzmagają przemianę materii; są niezbędne do prawidłowego rozwoju. TCHAWICA - przewód chrzestny przewodzący powietrze z krtani do drzewa oskrzelowego; należy do dolnych dróg oddechowych. TESTOSTERON - męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach. TĘTNICA - naczynie krwionośne, którym płynie krew od serca na obwód ciała; największą tętnicą jest aorta. TĘTNICA BIODROWA WSPÓLNA duża tętnica powstała z podziału aorty brzusznej, dzieli się następnie na tętnice biodrowe: wewnętrzną i zewnętrzną. TĘTNICA PISZCZELOWA - przednia i tylna - dwie końcowe gałęzie tętnicy podkolanowej; unaczyniają podudzie i stopę. TĘTNICA PODOBOJCZYKOWA tętnica pro wadząca krew do kończyny gómej, po lewej stronie odchodzi od łuku aorty, a po prawej od pnia ramienno-głowowego; przedłuża się w tętnicę pachową, a ta w tętnicę ramienną, która następnie dzieli się na 2 tętnice: promieniową i łokciową. TĘTNICA SZYJNA WSPÓLNA - parzysta największa tętnica w szyi, dzieli się na 2 tętnice szyjne: zewnętrzną i wewnętrzną; zewnętrzna zaopatruje narządy szyi, twarz i część głowy, a wewnętrzna głównie mózg. TĘTNICA UDOWA - przedłużenie tętnicy biodrowej zewnętrznej, unaczynia udo i przechodzi w tętnicę podkolanową. TĘTNO - puls - rytmiczne rozciąganie ścian naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmianami ciśnienia krwi w następstwie skurczów i rozkurczów komór serca; zazwyczaj bada się na tętnicy promieniowej. TKANKA ŁĄCZNA - zespół wielu tkanek wywodzących się rozwojowo z mezenchymy; są zbudowane z komórek i istoty międzykomórkowej; do tkanek łącznych należą: kość, chrząstka, krew, tkanka łączna wiotka i włóknista, tkanka tłuszczowa i inne. TKANKA TŁUSZCZOWA - rodzaj tkanki łącznej; zawiera duże komórki wypełnione tłuszczem, połączone w zraziki tłuszczowe. TLEN - pierwiastek chemiczny, gaz, stanowiący ok. 1/5 powietrza, niezbędny dla życia; z płuc przechodzi do krwi, która dostarcza go do wszystkich tkanek organizmu. TŁUSZCZ -jeden z podstawowych składników organizmów żywych, m.in. wchodzi w skład błon biologicznych; spożyty tłuszcz ulega w dwunastnicy zemulgowaniu pod wpływem kwasów żółciowych, następnie jest trawiony przez lipazę trzustkową i resorbowany do naczyń chłonnych. TRĄBKA SŁUCHOWA (EUSTACHIUSZA) - część ucha środkowego; łączy jamę bębenkową z częścią nosową gardła; jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. TRZUSTKA - narząd leżący na tylnej ścianie brzucha; gruczoł wewnątrz- i zewnątrzwy dziel-

SłOWNIK /153
niczy; do krwi wydziela insulinę i glukagon, a do dwunastnicy enzymy trawienne (amylazę, lipazy, proteazy). TWARDÓWKA - większa część warstwy włóknistej ściany gałki ocznej; nieprzezroczysta; barwy białej; jest miejscem przyczepu mięśni poruszających gałką; przebita przez naczynia i nerwy. UKŁAD LIMFATYCZNY - układ chłonny część układu krążenia składająca się z naczyń i narządów limfatycznych; po przefiltrowaniu przez węzły chłonne, odprowadza nadmiar płynu tkankowego w postaci limfy, do krwi; wchłania z jelit produkty trawienia tłuszczów. UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY część układu nerwowego zawiadująca narządami wewnętrznymi, gruczołami i mięśniami gładkimi; składa się z układu współczulnego i przywspółczulnego, których działanie zwykle jest antagonistyczne. CZULNY - część układu autonomicznego; zwalnia pracę serca, zwęża źrenice, przyspiesza perystaltykę jelit, zwęża oskrzela; ośrodki tego układu leżą w pniu mózgu i części krzyżowej rdzenia kręgowego. UKŁAD NERWOWY WSPÓŁCZULNY część układu autonomicznego; przyspiesza pracę serca, rozszerza źrenice, zwalnia ruchy jelit itd.; ośrodki układu współczulnego leżą w części piersiowej rdzenia kręgowego. UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ogół struk tur broniących organizm głównie przed infekcją; utożsamiany z układem limfoidalnym. WAPŃ - (Ca) - pierwiastek chemiczny, makroelement, występuje głównie w kościach; w postaci kationu jest aktywatorem wielu enzymów, niezbędny do skurczu mięśnia; wchłanianie jest zależne od witaminy D3; poziom regulowany przez parathormon i kalcytoninę. WĄTROBA - największy narząd organizmu; leży w piętrze gruczołowym jamy brzusznej, tuż pod przeponą; główne funkcje: odtruwanie (usuwanie toksyn z krwi), wytwarzanie i wydalanie żółci, produkcja białek, wiązanie bilirubiny; główna rola w metabolizmie węglowodanów. WĘGLOWODANY - cukry, sacharydy - organiczne związki chemiczne; jeden z głównych składników organizmów żywych; obok tłuszczów podstawowe źródło energii w pokarmie jako cukier i skrobia. WĘZEŁ PRZEDSIONKOWO-KOMOROWY - węzeł Aschoffa-Tavary - część układu przewodzącego serca; leży w przegrodzie międzyprzedsionkowej; odbiera impulsy elektryczne od mięśniówki przedsionka i przekazuje do pęczka Hisa. WĘZEŁ ZATOKOWO-PRZEDSIONKOWY - węzeł Keitha i Flacka - nadrzędna struktura układu przewodzącego serca; leży w ścianie prawego przedsionka; zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego; generuje impulsy elektryczne, które stymulują do skurczu przedsionki i przepływają przez roboczą mięśniówkę przedsionka do węzła przedsionkowo-komorowego. WIĘZADŁA OKOŁOZĘBOWE pasma tkanki łącznej biegnące od korzenia zęba do ścian zębodołu; stanowią strukturę mocującą ząb. WIĘZADŁO - mocne pasmo łącznotkąnkowe wzmacniające lub podtrzymujące różne narządy, np. więzadła stawowe, otrzewnowe i in. WITAMINY - związki chemiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych; nie są wytwarzane w organizmie; biorą udział w regulacji metabolizmu jako koenzymy. WŁOŚNICZKA - kapilara - cienkościenne naczynie krwionośne lub chłonne; jego ściana pozwala na filtrację i wchłanianie; kapilary krwionośne umożliwiają przekazywanie substancji transportowanych krwią do tkanek i resorpcję produktów przemiany materii. WŁÓKNO MIĘŚNIOWE - komórki mięśniowe - gładkie, poprzecznie prążkowane lub mięśnia sercowego; zawierają włókienka - miofibryle; zbudowane z białek - aktyny i miozyny, które umożliwiają skurcz. WYDZIELINA - substancja wytwarzana przez gruczoł i z niego wydalana; zwykle termin odnosi się do gruczołów zewnątrzwydzielniczych. WYROSTEK ROBACZKOWY - pierwsza część jelita grubego; odchodzi w jamie brzusznej od jelita ślepego i zwisa do miednicy mniejszej; zawiera dużo grudek chłonnych, stąd nazwa „migdałek brzuszny". ZAPŁODNIENIE - połączenie plemnika z komórką jajową, w wyniku czego powstaje zygota. ZARODEK - embrion - nowy organizm rozwijający się z zygoty; termin dotyczy rozwoju od końca 1. do końca 8. tygodnia życia wewnątrzmacicznego. ZASTAWKA - struktura umożliwiająca jednokierunkowy przepływ płynu; zastawki występują w sercu, w żyłach (prócz głowy i szyi), naczyniach chłonnych, nawet w jelicie (zastawka krętniczo-kątnicza). ZASTAWKA AORTALNA - zastawka leżąca w ujściu aorty z lewej komory serca; ma 3 płatki półksiężycowate; zapobiega cofaniu się krwi do lewej komory. ZASTAWKA MITRALNA - zastawka dwudzielna - zastawka leżąca w lewym ujściu przedsionkowo-komorowym; wyposażona w struny ścięgniste; zapobiega cofaniu się krwi do lewego przedsionka. pneumatyczne wysłane błoną śluzową; leżą w kościach otaczających jamę nosową; ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze; są rezonatorami głosu. ZWIERACZ - pierścień mięśniowy otaczający przewód u jego początku, ujścia lub w trakcie jego przebiegu; zapobiega ciągłemu przepływowi treści przez przewód, np. zwieracz odbytu, cewki moczowej i in. ZWÓJ - zgrupowanie ciał komórek nerwowych w obwodowym układzie nerwowym (poza obrębem ośrodkowego układu nerwowego). ŻÓŁĆ - płyn wytwarzany w komórkach wątroby i przesyłany drogami żółciowymi do dwunastnicy; w okresach międzytrawiennych gromadzi się w pęcherzyku żółciowym, gdzie jest zagęszczana; rolą żółci jest emulgacja tłuszczów i aktywacja nieczynnych enzymów trzustkowych. ŻUCHWA - nieparzysta kość twarzoczaszki; zawiera 16 zębodołów; połączona z kośćmi skroniowymi 2 stawami, co umożliwia żucie. ŻYŁA - naczynie krwionośne, którym płynie krew w kierunku serca. ŻYŁA WROTNA - duża żyła zbierająca krew z brzusznej części przewodu pokarmowego, śledziony, trzustki i pęcherzyka żółciowego i odprowadzająca ją do wątroby. ŻYŁY GŁÓWNE - duże żyły uchodzące do prawego przedsionka serca; płynie nimi krew z dużego krwiobiegu; żyła główna dolna odprowadza krew z podprzeponowej części ciała, a górna z klatki piersiowej, szyi i głowy oraz kończyn górnych. ŻYŁY SZYJNE WEWNĘTRZNE - duże żyły odprowadzające krew z głowy; łączą się z żyłami podobojczykowymi w żyły ramienno-głowowe, a z ich połączenia powstaje żyła główna górna.

k

UKŁAD NERWOWY PRZYWSPÓL-

ZATOKI PRZYNOSOWE

przestrzenie

Indeks

Numery stron zaznaczone kursywą odnoszą się do ilustracji acetylocholina, 40, 67; acetylocholiny pęcherzyki, 38; adenozynotrójfosforan (ATP), 40, 105, 705; adrenalina, 67, 68, 74, 76, 76; akrosomy, 134, 134; akson, 42, 43; albuminy, 87, 126; aldosteron, 68, 76-77, 122, 126; alergia, 101; aminokwasy, 20, 104; amylaza, 104, 104; anabolizm. 20; androgeny, 131; antygeny, 89; aorta brzuszna, 14; aorta, 12, 14, 15, 85, 87, 90, 94; astma, 83; autonomiczny system nerwowy, 21,44;

ciało szkliste, 51, 5/; ciąża, 137-138, 142-147; ciecz wodnista, 50; ciemiączka, 23, 24; ciśnienie krwi, 76, 126, 126; cukier, 74-75, 116; cukrzyca, 20, 74-75, 77; cykliczny AMP, 68; cytoplazma, 18, 18; czaszka, 13, 14, 23, 23, 26, 34, 46, 62; czopki, 51; czopki i pręciki, 51; czynności (reakcje) odruchowe, 40, 46; dalekowzroczność, 53; dendryty, 43, 43; dołek środkowy, 52; dotyk, 46, 49, 60, 60; dreszcze, 49; drogi oddechowe, 17; dwunastnica, 103, 103, 112, 112, 113, 113; dwutlenek węgla, 84, 87, 88, 94, 105; elastyna, 25, 26, 31; energia, 105, 116; enzymy, 18, 20, 67, 103, 104, 116; eozynofile, 89, 89; estrogeny, 68, 6<S, 69, 71, 131, 139, 140, 141;

D

histamina, 89; homeostaza, 21; hormon adrenokortykotropowy (ACTH), 71, 71, 77; hormon antydiuretyczny (ADH), 21, 68, 68, 71, 71, 122, 126; hormon folikulotropowy (FSH), 71, 71, 139; hormon luteotropowy (lutenizujący) (LH), 71, 71, 139; hormon stymulujący tarczycę (TSH), 70, 71, 72, 73; hormon uwalniający TSH (TRH), 72; hormon wzrostu, 68, 71, 72; hormony, 66-77; hormony gonadotropowe, 71; hormony płciowe, 67, 68, 77, 131, 138; hormony tarczycy, 68;

I

immunoglobuliny, 97; insulina, 20, 67, 68, 68, 74-75, 75, 77, 104, 105; istota biała, 46, 47; istota czarna, 47; istota szara, 46, 47, 48;

B

bańka kanału półkolistego, 56; bazofile, 89, 89; białka, 20, 68, 87, 116; bilirubina, 118-119; biliwerdyna, 118-119; blastocysta, 142, 143; blaszka podstawna ślimaka, 55; błona bębenkowa, 54, 54, 55, 55; błona Dcscemeta, 50; błona dziewicza, 136, 136, 137, 137; błona maziowa, 17, 17, 26, 30, 30, 31; błona surowicza, 17, 17; błona śluzowa, 17, 17; błona śluzowa jamy ustnej, 106; błona śluzowa nosa, 78, 79, 79; błony, 17, 17; ból, 60, 60; brodawki sutkowe, 69; centralny system nerwowy, 46-49; cewka moczowa, 120, 121, 126, 128, 128, 131; chlorek sodu (sól), 76-77, 77; cholesterol, 119; chromosomy, 18-19, 18, 135; chrząstka, 24-26; chrząstka nalewkowata, 25, 61, 62; chrząstka pierścicniowata, 25; chrząstka sprężysta, 26; chrząstka szklista, 25; chrząstka tarczowata, 25, 61, 61, 62, 72, 73, 81, 81; chrząstka włóknista, 25-26; ciała suteczkowale, 47; ciałka Malpighiego, 98; ciałka Meissnera, 33; ciałka Paciniego, 33, 60; ciałka Ruffiniego, 33; ciałko żółte, 139, 139, 141; ciało rzęskowe, 50; ciało kolankowate boczne, 53; ciało migdałowate, 47; ciało modzelowate, 47, 48;

F

fibroblasty, 31; fibryna, 88; filamcnty aktynowe, 38, 39, 40; diamenty miozynowe, 38, 39, 40; gardło, 61, 62, 80-81, 107, 111; gastryna, 103; geny, 18-19; gęsia skórka, 35; glej, 43; glicerol, 20; glikogen, 38, 76, 104, 105, 116; globuliny, 87, 101; glukagon, 68, 74, 104; glukoza, 20,77, 103,104,105, 116; glos, 61-63; gonadotropina kosmówkowa (HCG), 142; gonady, 131; grasica, 14, 61, 82, 98-99, 99; gruczoł Cowpera, 128, 131; gruczoł nadnerczowy, 21, 71, 76-77, 76; gruczoły apokrynowe, 33, 33, 34; gruczoły Bartholina, 136, 137; gruczoły Brunnera, 113, 113; gruczoły endokrynne (wewnątrzwydzielnicze), 70-77; gruczoły łojowe, 33, 33, 34, 129; gruczoły potowe, 33, 33, 122, 129, 129; gruczoły Skene'go, 136;

jabłko Adama patrz chrząstka tarczowata; jajniki, 14, 138-140, 139, 142; jajowody, 14, 137, 138, 139, 142; jama brzuszna, 14, 15, 15; jama czaszki, 13, 14; jama klatki piersiowej, 12, 14; jama nosa, 14, 78; jąderko, 18; jądra, 121, 130, 132, 133-135, 134; jądra podstawy mózgu, 47,48, 65; jelita, 122; jelito cienkie, 103-104, 103, 104, 113-115, 113-114; jelito czcze, 103, 104, 113, 114, 114; jelito grube, 123-125, 123-125; jelito kręte, 103, 104, 113, 114, 115; języczek, 80, 106, 107; język, 58, 58, 59, 62, 62, 106; język, mowa, 61, 63, 63; język, smak, 58, 58, 59; jod, 72;

K

komórki Kupffera, 116; komórki nerwowe, 18, 43; komórki, podział, 19, 19; komórki Schwanna, 43; koordynacja ruchów, 64-65; koordynacja, 64-65, 64-65; kora mózgowa, 13, 38, 47, 49, 57, 57, 58, 62; kora nadnerczy, 76-77, 76; kortyzon, 68, 71, 74. 76, 77; kosteczki, 54; kości, zobacz także stawy i szkielet, 23-24; kości twarzy, 23, 26; kość biodrowa, 28, 28; kość czworoboczna, 28; kość gnykowa, 61, 63; kość haczykowata, 28; kość jarzmowa, 23; kość klinowata, 29; kość krzyżowa, 28, 28, 123; kość kulszowa, 28, 28; kość łokciowa, 26, 28, 32, 32; kość łonowa, 28; kość łódeczkowata, 28; kość łzowa, 23; kość nosowa, 23; kość ogonowa, 26; kość piętowa, 29; kość promieniowa, 26, 28; kość ramienna, 26, 28, 32; kość sitowa, 57; kość skokowa, 29; kość sześcienna, 29; kość trójgraniasta, 28; kość udowa, 28, 28, 31; 1 kowadełko, 54, 54, 55; krążek Merkela, 60; krążenie krwi, 54, 94-95, 94-95; krew, 21, 55, 87-89, 88, 89, 98, 116, 126; krew, osocze, 87, 121; krew, płytki, 87-88, 88, 89; krezka, 15, 114, 114; kręgi, 26, 26, 27, 43; krótkowzroczność, 53; krtaniowa część gardła, 80, 81,8/; krtań, 12, 25, 25, 26, 61-62, 61, 80, 107; krwawienie, 88, 88; krwinki białe, 88-89, 89; krwinki czerwone, 18, 85, 87, 88, 89, 98, 116, 118; krypty Licberkiihna, 104, 113; kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA), 18-19, 19; laktacja. 69, 71, 72, 146; limfocyty, 88, 89, 89, 97, 97, 98, 99, 100-101, 101; limfokiny, 97; lizosomy, 18; lizozym, 106; łagiewka, 56, 56; łechtaczka, 136, 136; łokieć, 26, 28, 32; łopatka, 27, 28, 32; łożysko. 142, 144; łój, 34; łzowe kanaliki, 79; łzy, 50; macica, 14, 15, 15, \1,17, 71, 121, 137-138, 137-138;

H

hemocytoblasty, 88; hemoglobina, 88; hemoroidy, 146; heparyna, 89; hepatocyty, 116, 117; hipoglikemia, 105;

kaletki, 30, 31,5/; kamienie żółciowe, 119; kanaliki Havcrsa, 24; kanał ciała szklistego, 51, 51; kanały półkoliste, 56, 56; kapilary, 92, 94; karmienie piersią, 69, 72, 146; katabolizm, 20; kątnica, 103; keratyna, 34, 35; ketony, 105, 116; klatka piersiowa, 12, 14, 25, 27; kłębuszki, 120, 126, 127; kły, 109, 110; kłykieć kości udowej, 28; kolagen, 25, 31, 50; kolano, 30-31,5/, 32,40; kolba Krauzego, 33; komórki, 18-19, 19, 72; komórki alfa (A), 75; komórki beta (B), 75;

Ł

M

INDEKS/155
makrofagi, 101; maltoza, 103; małżowina uszna, 54, 54; maziówka, 30; melanina, 35, 35; melanocyty, 33, 35, 35; menopauza, 69; metabolizm, 20; metabolizm skrobi, 104- 105, 104; miednica, 22, 22, 24, 28, 28; miesiączkowania rozpoczęcie, (menarche) 140; miesiączkowanie, 68, 72, 138, 140-141; mięsień rylcowo-językowy, 63, 106; mięsień rzęskowy, 50, 50; mięsień bródkowo-językowy, 63; mięsień brzuchaty łydki, 31, 36, 40; mięsień czołowy, 34, 36; mięsień czworoboczny, 36; mięsień czworogłowy uda, 36; mięsień dwugłowy ramienia, 36, 38, 40; mięsień dżwigacz jądra, 132, 134; mięsień krawiecki, 36, 40; mięsień lędźwiowy większy, 40; mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy, 36, 80; mięsień najszerszy grzbietu, 27, 36; mięsień napinacz powięzi szerokiej, 40; mięsień naramienny, 36; mięsień obły większy, 36; mięsień okrężny oka, 36; mięsień okrężny ust, 36; mięsień piersiowy mniejszy, 27; mięsień piersiowy większy, 36, 38; mięsień płaszczkowaty, 40; mięsień podniebienno-językowy, 63; mięsień policzkowy, 102; mięsień pośladkowy wielki, 36, 37, 38; mięsień potyliczny, 34, 36; mięsień prostujący włos, 33; mięsień prosty brzucha, 36; mięsień sercowy, 37,37, 38,39,40; mięsień skroniowy, 102; mięsień trójgłowy ramienia, 36, 38, 40; mięsień zębaty przedni, 27; mięśnie, 16, 18, 32, 36-41, 36-40, 105; mięśnie antagonistyczne, 40; mięśnie gładkie, 37, 38, 39, 40; mięśnie międzyżebrowe, 12, 14, 27, 63; mięśnie przywodzące, 40; mięśnie skrzydłowe, 102; mięśnie żwacze, 102; mięśniowe włókna, 38, 39; migdałki, 55, 80, 81, 89, 100, 100, 107; mikrotubulc, 40; mitochondria, 18, 18, 38, 40, 134, 134; mitoza, 19; mlecz, 103, 112; młoteczek, 55; mocz, 71, 119, 122, 126, 128; moczowód, 14, 15, 15, 118, 121, 126, 127; mostek, 12, 27, 28; moszna, 130, 135; mowa, 46, 61-63, 61-63; mózg, równowaga, 56; mózg, 13, 14, 46, 46, 47, 48-49, 48; mózg, koordynacja, 64-65, 65; mózgu ukrwienie, 92; mózgu pień, 13, 46, 48, 58, 60, 60, 63; móżdżek, 42, 46, 47, 48, 56, 65; mózgowej, 52, 53; okostna, 24; okostna czaszki, 34; okrężnica esowata, 123; oksytocyna, 68, 68, 69, 71, 71; opłucna, 12, 14, 17, 82, 82; opona miękka, 13, 46; opona twarda, 13, 14, 46; opony, 17, 17, 46, 47; oskrzela, 12, 14, 82, 83; oskrzeliki, 82, 83, 85; osłonka mielinowa, 42, 43; osteoblasty, 25; osteocyty, 24; otrzewna, 15, 114, 775; otrzewna ścienna, 15, 75; otrzewna trzewna, 15, 75; owulacja, 72, 139, 139; protrombina, 88; przeciwciała, 89; przedtrzonowce, 109, 770; przełyk, 14, 61,(57,50, 707, 111-112, 777; przepona, 72,14,14,15,82, 84,84; przewody żółciowe, 75, 117, 118; przewód limfatyczny, 96, 97; przewód piersiowy, 96, 97; przewód pokarmowy, 14, 15, 17; przysadka mózgowa, 47, 68, 68, 70-72, 70-77, 77, 140, 141; przytarczyce, 73, 73; przywspółczulne (parasympatyczne) nerwy, 44, 44; ptialina, 103, 705;

N

nabłonek, 50, 124; nabłonka komórki, 88; nabłonkowa tkanka, 16; naczynia krwionośne, 92-93, 92-93; naczynia limfatyczne, 96-97, 97, 114, 115; naczyniówka oka, 50-51; nadgarstek, 28, 30; nagłośnia, 25, 26, 58, 61, 61, 80, 107, 111, Ul; najądrza, 130, 132, 134, 135; napletek, 132-133; narodziny, 146, 147; narządy płciowe, 131, 136; nasada kości, 24; nasienie, 71, 133-135, 134, 142; naskórek, 33, 33, 35; nefrony, 126; nerki, 14, 15, 15, 21, 21, 71, 77, 77, 118, 119, 120, 121-122, 121, 126, 126-127, 128; nerw błędny, 44, 80; nerw językowo-gardłowy, 58, 81; nerw podjęzykowy, 63, 106; nerw przedsionkowy, 56; nerwy czaszkowe, 44, 45; nerwy krzyżowe, 45; nerwy lędźwiowe, 42, 42, 45; nerwy ogonowe, 42; nerwy piersiowe, 42, 45; nerwy przeponowe, 84, 84; nerwy rdzeniowe, 44, 45; nerwy ruchowe, 38, 38, 46, 46; nerwy szyjne, 42, 45; nerwy ślimakowe, 54, 54, 55, 55; nerwy współczulne, 44, 44; nerwy zmysłowe, 43, 46; neuroglej, 43; neurony, 42, 43, 46, 47; neurony ruchowe, 43, 44; neutrofile, 88, 89; nogi, 28, 28, 40; noradrenalina, 76; nos, 79, 79; nos, mowa, 62; nosowa część gardła, 80, 80, 81, 81, 111;

R

P

O

moczu wydalanie, 126;
monocyty, 88, 89, 89; most, 47, 48;

obojczyk, 27, 28, 32, 82; obwodowy system nerwowy, 44, 44-45; ochrzęstna, 25; oczy, 50-53, 57- 53, 56; odbyt, 103, 124-125, 124; oddychanie, 27, 28, 84, 85; odpowiedź immunologiczna, 77, 89, 100-101, 101; odruchy, 37, 64-65; odrzucenie przeszczepu, 101; odwodnienie, 21;

pajęczynówka, 13, 46; palce stóp, 29; palce, 29, 30, 35; paliczek, 29, 30; paliczki, 29; pamięć, 58; panewka, 28, 28; pankreozymina, 104; parathormon, 126; paznokcie, 34-35, 35; pepsyna, 103; peptony, 103; peptydy, 104; perystaltyka, 11, 37, 123; pęcherz moczowy, 14, 15, 75, 21, 120, 121, 128, 725; pęcherzyk Graafa, 141; pęcherzyk żółciowy, 15, 103, 103, 113, 113, 118, 775, 119, 119, 122 pęcherzyki, 69, 82, 83, 84, 55; pęcherzyki nasienne, 130, 135,135; pęczek Hisa, 91; pętla Henlego, 727; piegi, 33; pień ramienno-głowowy, 87; pierścień Waldeyera, 100; piszczel, 28, 25, 29, 31; plamka żółta, 50, 52; płat ciemieniowy, 46, 49, 58, 60, 60, 65; płat czołowy, 46; płat potyliczny, 46, 49; płat skroniowy, 46, 49; płód, 17, 142-146; płuca, 72, 14, 28,63, 82-85, 52-55; płyn maziówkowy, 25, 30, 30, 31; płyn mózgowo-rdzeniowy, 46, 46; płytka ruchowa, 38; pochewki ścięgniste, 41, 41; pochwa, 727, 725, 137, 136-138; podniebienie miękkie, 80, 50, 106, 707; podniebienie twarde, 106, 707; podwzgórze, 21, 27, 44,44, 47, 48, 68, 70, 70, 72, 141; powonienie, 57-58, 57; poziomy soli, 76-77, 77; poziomy soli, kontrola, 126; pragnienie, 21, 27; prącie, 121, 727, 128, 725, 131-133, 130-133; progesteron, 68, 69, 71, 131, 139; prolaktyna, 65, 69, 71 -72, 77; prostaglandyny, 138;

rak płuca, 53; ramię, 26, 40; rany, 88, 55; rąbek, 34, 35; rdzeń kręgowy, 73, 14, 26, 26, 43, 44, 46-48, 46, 60, 60; rdzeń nadnerczy, 76-77, 76; rdzeń przedłużony, 47, 48; renina, 77, 126; reumatoidalne zapalenie stawów, 30, 30; reticulum endoplazmatyczne, 18, 75; ręka, 25-29, 30, 41, 144; rękojeść mostka, 27; rogówka, 50, 50, 51; rozedma, 52; rozmnażanie, 142-147; równowaga, 56; rybosomy, 18, 75; rzepka, 25, 31,37; schody bębenka, 55; schody przedsionka, 55; sekretyna, 67, 104; sen, 48, 48; serca unerwienie autonomiczne, 44, 44; serce, 72, 14, 28, 56, 90-91, 90-97; sercowy mięsień, 37, 40, 41; siatkówka, 50,50, 51-52, 53; siekacze, 109, 770; siodło tureckie, 70, 70; skalp, 34; skóra, 33-35, 33-35, 129, 729; skóra, barwa, 35; skóra, dotyk, 60, 60; . skrzepy krwi, 88, 55; słuch, 46, 54-56, 54-56; smak, 58, 55-59; smakowe kubki, 58, 59, 106, 107-108; sól, patrz chlorek sodu spojenie łonowe, 75, 28, 727, 130; spojówka, 50; srom, 136, 736; staw panewkowy, 30; staw zawiasowy, 30; stawowa chrząstka, 24-26; stawy, 17, 30-31; steroidy, 66, 66, 68, 76-77; sterydy anaboliczne, 77; stęp, 28; stolec, 122, 124;

ogniskowanie, 52:

okolica ruchowa, 65; okolica wzrokowa kory

prostata, 121,128, Ul, 135;

prostnica (odbytnica), 75, 703, 123, 124, 124;

StOpa; i9; 10; 11;

struny głosowe, 25, 61, 67, 62, 62, 63, 80;

156/INDEKS
strzałka, 28, 29, 31; strzemiączko, 54, 54, 55; synapsy, 43, 47; synaptyczna szczelina, 38; system endokrynny (wewnątrzwydzielniczy), 16, 21, 48, 66 - 77; system nerwowy, 16, 21, 42-65; system trawienny, 16, 102-119; system wydalniczy, 16, 120-129; szczęka, 23; szkielet, 16, 22-32; sznur pępkowy, 144; szpik kostny, 88, 89; trzustkowy przewód, 75; twardówka, 50, 51; tyroksyna, 72-73; tyrozyna, 35; U ucho, 26, 54 - 56, 54 - 56; ucho, słyszenie, 54-56; ucho, utrzymanie równowagi, 56; uczucia a hormony, 68-69; uczucia a zapach, 58; układ limbiczny, 47, 58; układ limfatyczny, 16,96-101; układ mięśniowy, 16, 36-40; układ moczowy, 120, 121-122, 121; układ oddechowy, 16,78-85; układ rozrodczy, 16, 130-147; układ scrcowo-naczyniowy, 16, 86-96; układ somatyczny, 43, 44; urobilinogen, 119; usta, 106-110, 706-770; usta, mowa, 61, 61, 62, 62; ustna część gardła, #0, 81,81, 111; utkanie tkanki włóknistej, 23; zapłodnienie, 142, 142; zastawka krętniczo-kątnicza, 103; zastawka mitralna, 90, 90-91; zastawka trójdzielna, 90, 90-91; zastawki aorty, 37, 90, 90-97; zastawki serca, 90-91, 90-97; zastawki tętnicy płucnej, 90, 90-91; zatoka klinowa, 78; zatoka wieńcowa, 95; zatoki, 14, 78, 79, 95; zawroty głowy, 56; zęby, 106, 108-110, 109; zęby mądrości, 109, 709; zęby mleczne, 109, 110; zgięcie śledzionowe, 123; zgięcie wątrobowe, 123; zwieracz odbytu, 103, 124, 125; zwieracz Oddiego, 118, 118; zwieracz odźwiernika, 705, 112; zwoje, 43, 44; żebra szyjne, 13; żebra, 72, 14, 24, 27, 28, 84; żołądek 75, 777, 112, 772; żołądź prącia, 130, 131, 737, 132-133; żółć, 103, 104, 113, 118-119.778, 122; żuchwa, 23; żucie, 702; żylaki, 147; żyła główna, 14, 15, 87, 95, 95; żyła nasienna, 87; żyła nerkowa, 14. 87, 118, 727, 127; żyła odłokciowa, 87, 95; żyła odpiszczelowa, 87, 95; żyła odstrzałkowa, 95; żyła piszczelowa, 95; żyła płucna, 83, 85, 87, 94, 95; żyła podkolanowa, 95; żyła podobojczykowa, 95; żyła szyjna, 72, 80, 87, 95; żyła udowa, 95; żyła wrotna, 117, 777; żyły, 93, 94, 95; żyły biodrowe, 14, 95; żyły krezkowe, 75; żyły przysadki, 70, 71; żyły wątrobowe, 87, 95, 95, 104, 117; źrenica, 51, 57;

S ścięgna prostowników, 36, 40, 41; ścięgna zginaczy, 36, 40, 41; ścięgna, 17, 31, 31, 40, 41, 41; ścięgno piętowe (Achillesa), 36, 40, 41; śledziona, 15, 15, 89, 89, 98; ślimak, 54, 55, 56; ślina, 58, 59, 106-108; ślinianka podjęzykowa, 106, 107, 107; ślinianka podżuchwowa, 106, 107, 707; W śluz, 57; wargi, 62, 62, 63, 63, 106; śluzówka macicy, 17, 137; warstwa Bowmana, 50; śródchłonka, 54, 55, 55, 56, 56; wątroba, 14, 15, 75, 18, 20, 27, śródręczc, 29; 103, 104, 116-119, 117-119; śródstopie, 29; węchowa opuszka, 57, 57; węchowe komórki, 57, 57; T węchowe pole, 57, 57; tarcza nerwu wzrokowego, 50,51; węchowy nerw, 57, 57; tarczyca, 61, 71, 72-73, 72; wędzidełko języka, 106, 107; tchawica, 12, 14, 61, 67, 81, 81; węglowodany, 20, 116; testosteron, 68, 11, 131, 133; węzeł Ranviera, 42; tetrajodotyronina (T4), 73; węzły limfatyczne, 89, 97; tęczówka, 50, 50, 51, 57; widzenie, 46, 50-53, 50-53; tętnica języka, 706; więzadła, 31-32, 32; tętnica łukowata, 727; więzadło pierścieniowate, 26, 32; tętnica nasienna, 87; witaminy, 118; tętnica nerkowa, 14, 87, 94, 118, włos, 33, 34-35, 34; 121, 127; włosowe mieszki, 33, 33, 34, 35; tętnica piszczelowa, 87; włókna elastyczne, 33, 33; tętnica płucna, #5, 94; włókna kolagenowe, 33, 33; tętnica podobojczykowa, 87, 94; włókna ruchowe, 44; tętnica podstawna, 70; włókna zmysłowe, 44; tętnica ramienna, 87, 94; woda w organizmie, 21, 21; tętnica szyjna, 87, 94; wole endemiczne, 72; tętnica śledzionowa, 75, 98, 98; worek mosznowy, 132; tętnica udowa, 87, 94; worek owodni, 17; tętnica wątrobowa, 777; wydalanie, 121-122; tętnice, 92, 93, 94, 94; wyrostek robaczkowy, 103, 125, tętnice biodrowe, 94; 125; tętnice krezkowe, 94; wyrostki sutkowate, 55; tętnice przysadki, 70, 71; wysepki Langerhansa, 74, 105; tętnice wieńcowe, 93, 94; wzgórek łonowy, 136, 7J6; tętniczki, 94; wzgórze, 47, 48, 58, 60, 60; tętno, 92; wzrok, 52-53, 52-53; tkanka łączna, 16; wzrokowa droga, 52; tkanka nerwowa, 16; wzrokowa promienistość, 52; tlen, 84, 87, 88, 94; wzrokowe skrzyżowanie, 52, 70; tłuszcze, 20, 87, 116, 118; wzrokowy nerw, 50, 51, 52-53, torebka Bowmana, 126, 727; 52; trawienie, 103-105, 113; trąbka słuchowa Eustachiusza, Z 54, 54, 55, 56, 78, 81, 81, 107; zagnieżdżenie, 142; trofoblast, 142, 143; zakończenia nerwowe, 33, 33, 60, trójjodotyronina (T3), 73; 60; trucizny, 89, 116; zapach, 57-58, 57; trzeszczenia, 41; zapalenie okrężnicy, 123, 72:?; trzon kości długiej, 24; zapalenie opłucnej, 14, 82, 82; trzustka, 15, 75, 67, 68, 74-75, zapalenie oskrzeli, 83; 74, 103, 113; zapalenie płuc, 82, 82; trzustkowe soki, 104, 113; zapalenie pochewki ścięgna, 41;

ż