ΓΙΑ ΤΟ ΦΕΤΙΝΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ

Η φετινή ατζέντα του Συλλόγου μας, είναι αφιερωμένη στους «Δάσκαλους του αγώνα».
Γνωστοί και άγνωστοι για τους πολλούς δάσκαλοι, που έδωσαν τη ζωή τους ή αφιέρωσαν τη
ζωή τους, στον αγώνα για το σχολείο των ονείρων μας, για την κοινωνία των ονείρων μας,
για την ελευθερία και τη δικαιοσύνη. Κυρίως στα χρόνια του μεσοπολέμου, στην κατοχή και
την αντίσταση, αλλά και στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν μετά τον εμφύλιο.

ris
fe
se
.g

w

w
w

Δεν είναι στόχος μας «να γράψοιμε την ιστορία» ή να
φτιάξουμε τον κατάλογο όλων των δασκάλων που αξίζει να
θυμόμαστε και να τιμάμε για τη ζωή τους και το έργο τους.
Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα αναφέρουμε, που
εκφράζουν και το κλίμα της εποχή αυτής, κυρίως μέσα από
κείμενα
των
ίδιων
των
«Δασκάλων
του
αγώνα».
Παραδείγματα που σίγουρα «ξεχνούν» δεκάδες άλλους άξιους
να αναφερθούν «δασκάλους του αγώνα», επώνυμους και
ανώνυμους.
Επίσης, δεν είναι στόχος μας να επαναλάβουμε τη γνωστή και
χιλιοειπωμένη πολιτική ή παιδαγωγική προσφορά, που όλοι
αυτοί που αναφέρονται είχαν. Εμείς θα μείνουμε στη στάση
της ζωής τους, στη δράση, στη σκέψη και τους αγώνες τους
για την παιδεία, για τα παιδιά, για το σχολείο, για τους
δασκάλους, για το συνδικαλιστικό κίνημα των εκπαιδευτικών.
Οι εποχές στις οποίες αναφερόμαστε είναι η περίοδος του
Μεσοπολέμου (δεκαετίες '20 και '30) και η περίοδος της

Ναζιστικής κατοχής.

u.
ed

t.g

o
sp
og
bl

Τα στοιχεία τα βρήκαμε από σχετικά βιβλία που είναι:
 «Η αριστερή παράταξη των δασκάλων στο μεσοπόλεμο» του Γιάννη Κατσαντώνη.
 «Η παιδεία στην αντίσταση» του Χάρη Σακελλαρίου.
 «Οι δάσκαλοι στους αγώνες για ψωμί, παιδεία, ελευθερία» του Γιάννη Κατσαντώνη.
 «Βασιλική Δρύς» της Έλλης Αλεξίου.
 «Τα πέτρινα Πανεπιστήμια» της Κυριακής Καμαρινού.
 «Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1940-45» (Συλλογικό έργο, επιμέλεια Βάσου
Γεωργίου).
 Διάφορα τεύχη του περιοδικού της Εθνικής Αντίστασης και του Περιοδικού «Θέματα
Παιδείας».
 Τα σχολικά βιβλία που εκδόθηκαν στην Ελεύθερη Ελλάδα, αλλά και αργότερα μέσα
στις φυλακές και τις εξορίες που βρέθηκαν σχεδόν όλοι οι πρωτοπόροι της
Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης.
 Oι φωτογραφίες απ΄ την περίοδο της Αντίστασης, είναι του Σπύρου Μελετζή.

r

Είναι περισσότερο από βέβαιο ότι έχουμε «ξεχάσει» να αναφέρουμε εκατοντάδες άλλους
που αξίζουν τη μνήμη μας. Ας είναι η μικρή μας προσπάθεια μια αρχή για να βρούμε και να
«κρεμάσουμε» στον τοίχο της μνήμης μας τα κάδρα όλων όσων το αξίζουν. Κυρίως ας είναι
μια στάση συλλογισμού, για το πώς ήταν, πως έγιναν και πως είναι τώρα τα «πράγματα» για
το δάσκαλο, για τον αγώνα του, για το σχολείο του.

Το Δ.Σ.

1.

Ο «ΠΟΛΕΜΟΣ» ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΕ … ΕΠΕΙΣΟΔΙΑ

ris
fe
se
.g

w

w
w

Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, το κυρίαρχο ζήτημα που
απασχολούσε την εκπαίδευση και τους εκπαιδευτικούς ήταν «το
γλωσσικό». Από τα τέλη του προηγούμενο αιώνα, είχαν αρχίσει κάποιες
προσπάθειες να επιβληθεί η δημοτική γλώσσα. Το πρώτο επεισόδιο της
αντιπαράθεσης, ήρθε όταν έγινε απόπειρα να μεταφραστεί το ευαγγέλιο
στη δημοτική (Ευαγγελικά), που έληξε με παρέμβαση της αστυνομίας. Στη
συνέχεια οι «καθαρευουσιάνοι» επιτέθηκαν στο Βασιλικό Θέατρο που
ανέβασε την τραγωδία «Ορέστης» στη Δημοτική (Ορεστεικά). Κι αυτή η
αντιπαράθεση έληξε με επέμβαση της αστυνομίας. Στα 1910, οι
δημοτικιστές ίδρυσαν τον Εκπαιδευτικό Όμιλο, που δημιουργήθηκε για
να συμβάλλει στην αναμόρφωση της Ελληνικής Εκπαίδευσης και την δημιουργία ενός
πρότυπου Δημοτικού Σχολείου, να εισάγει στα σχολεία τη δημοτική γλώσσα, να
κυκλοφορήσουν νέα σχολικά και παιδικά βιβλία, να εισαχθούν νέες μέθοδοι διδασκαλίας, να
μορφώσει ζωντανούς» ανθρώπους. Παρά το ότι ο Εκπαιδευτικός Όμιλος κι η δράση του
έφερε ένα κλίμα φιλελεύθερο, τελικά το 1911, καθιερώθηκε σαν επίσημη γλώσσα του
κράτους η καθαρεύουσα. Το Άρθρο 107 του συντάγματος έλεγε : «Επίσημος γλώσσα του
Ελληνικού κράτους είναι εκείνη, εις την οποίαν συντάσσονται το πολίτευμα και της Ελληνική
νομοθεσίας τα κείμενα. Πάσα προς παραφθοράν ταύτης επέμβασις απαγορεύεται».

o
sp
og
bl

u.
ed

Στη συνέχεια, αυτό άλλαξε με τη μεταρρύθιση του 1917, όταν
καθιερώθηκε η δημοτική γλώσσα σ΄ όλες τις τάξεις του δημοτικού,
ορίστηκε να γράφοναι τα σχολικά βιβλία της γλώσσας και της
αριθμητικής στη δημοτική, κλπ. Μ΄ αυτή τη μεταρρύθμιση ουσιαστικά
έγιναν δεκτές τις θέσεις του Εκπαιδευτικού Ομίλου.
Αμέσως
συγγράφονται νέα αναγνωστικά υπό συντακτική επιτροπή: Ανδρεάδης,
Δελμούζος,
Τριανταφυλλίδης,
Νιρβάνας,
Παπαντωνίου. Το
"Αλφαβητάρι με τον Ήλιο" παίρνει τον τίτλο του από τους ίδιους
τους μαθητές και αποτελεί σταθμό στην εκπαιδευτική ιστορία. Βάζοντας
στο επίκεντρο το παιδί και τη δημιουργικότητά του, όπως άλλωστε η
συμπεριφοριστική ψυχολογία και η παιδαγωγική της εποχής, το
αλφαβητάρι
έγινε
πολύτιμο
εργαλείο
στα
χέρια
των
δασκάλων. Ιδρύθηκε κι η «Παιδαγωγική Ακαδημία», κλπ.

r

t.g

Όμως το 1920, η μεταρρύθμιση αυτή ανατράπηκε. Κήρυξαν άκυρους
όλους τους νόμους της Μεταρρύθμισης του 1917. Επανέφεραν την
καθαρεύουσα σαν αποκλειστική γλώσα του Κράτους και του σχολείου.
Και επέβαλλαν «εκβληθώσι πάραυτα εκ των σχολείων και να καώσι, τα
συμώνως προς τους νόμους εκείνους συνταχθέντα και σήμερον εν χρήσει
υπάρχοντα αναγωστικά βιβλία ως έργα ψεύδους και κακοβούλου
προθέσεως».
Στη συνέχεια ήρθε η πιο σοβαρή σύγκρουση, τα «Μαρασλειακά». Το
1923 η κυβέρνηση Πλαστήρα επανέφερε τα μεταρρυθμιστικά μέτρα του
1917. Ανάμεσα στα άλλα, ξαναλειτούργησε το Μαράσλειο με διευθυντή
τον Αλ. Δελμούζο και η Παιδαγωγική Ακαδημία με διευθυντή τα Δημ. Γληνό.
Το 1925 ο ίδιος ο Δημήτρης Γληνός, περιέγραφε τον δημοτικισμό σε τρία στάδια. Το
πρώτο - όπως έγραφε - ξεκίνησε από τη γλώσσα, με στόχο τη γλωσσική αναγέννηση.
Επρόκειτο για τον «φιλολογικό δημοτικισμό». Ψυχάρης, Ροΐδης και Πολυλάς ήταν οι
εμβληματικές του φυσιογνωμίες. Το δεύτερο στάδιο συνδεόταν με την εκπαίδευση και είχε
στόχο την πνευματική αναγέννηση. Ήταν ο «εκπαιδευτικός δημοτικισμός». Το τρίτο στάδιο όπως υποστήριζε ο Γληνός - ήταν το «εθνικό κοινωνικό», «με ιδανικό σκοπό την καθολική
ανάπλαση της ελληνικής ζωής, εθνικής και κοινωνικής». Ο Δημήτρης Γληνός κατέτασσε σ'
αυτό το ρεύμα όχι μόνο τους κοινωνιστές, τους «σοσιαλιστάδες» και τους κομμουνιστές,

αλλά όλα τα ανήσυχα πνεύματα της εποχής του. Οι ίδιοι οι δημοτικιστές είχαν πλήρη
επίγνωση της κοινωνικής σημασίας του «γλωσσικού». Λένε οι ίδιοι : «Ο αγώνας μας δεν
είναι μονάχα για τη γλώσσα του λαού και την εκπαίδευση του. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι
εμείς οι νέοι, στους ανθρώπους τού χθες, η πρόοδος στην κούφια συντηρητικότητα, η
επιστήμη στην ημιμάθεια και στη δοκησισοφία, η αλήθεια στην ψευτιά! Δεν είναι αγώνας
γλωσσικός μονάχα αυτός που θ' αναλάβουμε, είναι αγώνας κάποιου πλατύτερου πολιτισμού
εναντίον ολέθριας νοοτροπίας».

2.

ΤΑ ΜΑΡΑΣΛΕΙΑΚΑ (1925-27)

Τα γεγονότα

ris
fe
se
.g

w

w
w

Οι πρώτες συγκρούσεις ξεκίνησαν το 1911 όταν το Σύνταγμα που ψηφίστηκε από την
Αναθεωρητική Βουλή περιέλαβε το περίφημο άρθρο 107 για τη γλώσσα: «Επίσημος γλώσσα
του Κράτους είναι εκείνη, εις την οποίαν συντάσσονται το πολίτευμα και της ελληνικής
νομοθεσίας τα κείμενα, πάσα προς παραφθοράν ταύτης επέμβασις απαγορεύεται». Η
αντιπαράθεση αυτή ξεπερνούσε κατά πολύ τη γλωσσική επιλογή και συνδεόταν με
γενικότερες ιδεολογικές, πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις. O Αλέξανδρος
Δελμούζος, ο Δημήτρης Γληνός και ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, σύνδεσαν το όνομά
τους με τη γλωσσική και εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Οι γενικότερες όμως εξελίξεις στον
ελληνικό χώρο κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου λειτούργησαν καταλυτικά στο πεδίο
αυτό. Τα "Μαρασλειακά", η δυσάρεστη δηλαδή έκβαση και η τελική ακύρωση των
προσπαθειών για την εποικοδομητική λειτουργία του Μαράσλειου Διδασκαλείου (1923) και
της Παιδαγωγικής Ακαδημίας (1924), με διευθυντή τον Αλέξανδρο Δελμούζο και το
Δημήτρη Γληνό αντίστοιχα, ενέτεινε το αρνητικό κλίμα που είχε δημιουργηθεί από τις
αποτυχημένες απόπειρες στην εκπαίδευση.

o
sp
og
bl

u.
ed

Με την όξυνση των αντιθέσεων η κοινωνικοπολιτική συγκυρία γίνεται ολοένα και πιο
αρνητική για τους πρωτεργάτες της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Στα τέλη του 1924 μια
μερίδα των Φιλελευθέρων συντάχθηκε με την αντίδραση και άρχισε να επιτίθεται στο
Μαρασλειακό συγκρότημα. Πρώτο θύμα ήταν ο Βάρναλης που παύθηκε για
αντιπατριωτικούς στίχους (στο δημοσιευμένο τρία χρόνια νωρίτερα Φως που καίει),
δεύτερος δέχτηκε επίθεση ο Ιορδανίδης, που ήταν κομμουνιστής και επιπλέον η σύζυγός
του ήταν υπάλληλος της σοβιετικής πρεσβείας (πρόκειται για τη Μαρία Ιορδανίδου, την
αγαπημένη συγγραφέα της Λωξάντρας), και το κακό τρίτωσε όταν στη συνέχεια δέχεται
επίθεση η Ρόζα Ιμβριώτου γιατί δίδασκε το μάθημα της ιστορίας σύμφωνα με τον ιστορικό
υλισμό (είχε εκδοθεί πρόσφατα και το βιβλίο του Κορδάτου για την κοινωνική σημασία της
επανάστασης του 1821). Τότε αρχίζουν και τα καθαυτό Μαρασλειακά. Με τη δικτατορία
Πάγκαλου η συντηρητική επίθεση εξαπολύεται πλέον ολομέτωπη, οι δημοτικιστές χάνουν τα
ερείσματά τους, και τελικά όλοι οι πρωτεργάτες της μεταρρύθμισης απολύονται στις αρχές
του 1926, η Παιδαγωγική Ακαδημία καταργείται και η μεταρρύθμιση ενταφιάζεται.

r

t.g

Η Ρόζα Ιμβριώτη ολοκλήρωσε τις σπουδές της στο Βερολίνο και στο
Παρίσι στα μέσα της δεκαετίας του 1920, επέστρεψε στην Ελλάδα προς
αναζήτηση εργασίας. Ο Αλέξανδρος Δελμούζος της πρόσφερε τη
δυνατότητα να διδάξει Ιστορία στο Μαράσλειο. Σύμφωνα με τους
ανεγκέφαλους της εποχής, η Ιμβριώτη δίδασκε την ιστορία της
Ελληνικής Επανάστασης του 1821 με έναν «περίεργο» τρόπο. Αντί να
υπογραμμίζει την εποποιία του έθνους και να αναδεικνύει την αρραγή
ενότητα της εθνικής κοινότητας, η Ιμβριώτη συζητούσε την
Επανάσταση του 1821 στο πλαίσιο της ανάπτυξης των εθνικών
ιδεολογιών κατά τον 19ο αιώνα ενώ παράλληλα εστίαζε στην
κοινωνική δυναμική της επαναστατικής διαδικασίας και εντόπιζε τις
απαρχές της συγκρότησης της εθνικής ιδεολογίας στην άνοδο

ελληνόφωνων αστικών στρωμάτων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Και μπορεί αυτά τα
ζητήματα σήμερα να έχουν αποφορτιστεί από τη συγκινησιακή τους ένταση, αλλά τότε τα
πράγματα ήταν πολύ δύσκολα.
Τα «Μαρασλειακά» συγκλόνισαν την εκπαιδευτική και κοινωνική ζωή, εισαγγελείς και
αρεοπαγίτες παρενέβησαν στην υπόθεση της διδασκαλίας της Ιστορίας στο εν λόγω σχολείο,
οι φημολογίες περί «αντεθνικής διδασκαλίας» συνδέθηκαν με τον «κομμουνιστικό
δάκτυλο». Επιπλέον, η Ρόζα Ιμβριώτη θεωρήθηκε ακατάλληλη για την ενίσχυση της
«πατρίδος, διά της ορθής διδασκαλίας της Ιστορίας και του δι' αυτής φρονηματισμού των
νέων». Η ακαταλληλότητά της δεν αποδόθηκε στην επιστημονική προσέγγιση ή στην
πολιτική ιδεολογία της. Η καθηγήτρια ήταν απλώς γυναίκα.

ris
fe
se
.g

w

w
w

Το σχετικό σημείο της έκθεσης για τα γεγονότα στο Μαράσλειο είναι χαρακτηριστικό: «Εάν
καθηγήτριαι είναι ικαναί να διδάσκουν Ιστορίαν και δη εις Διδασκαλεία, δεν έχομεν ανάγκην
άλλων μακρών αποδείξεων. Μας αρκεί το γεγονός ότι εν Ιταλία απηγορεύθη κατά το τέλος
του 1926 να διδάσκουν γυναίκες εις πάντα τα δημόσια σχολεία μέσης εκπαιδεύσεως
Φιλοσοφίαν, Ιστορίαν και Λογοτεχνίαν... Μόνον το ανδρικόν πνεύμα είναι ικανόν να δονήση
και να συγκινήση την ψυχήν των μαθητών και να κάμη αυτούς να αισθανθούν και να
κατανοήσουν τους μεγάλους του κόσμου σοφούς, τα σπουδαία σύγχρονα θρησκευτικά,
πολιτικά, κοινωνικά γεγονότα ή ρεύματα, ώστε ν' αποβώσιν οι αγαθοί κυβερνήται της
αύριον, οι οποίοι θα δημιουργήσουν τα εθνικά μεγαλουργήματα. Ο κ. Δελμούζος αντιθέτως
εκάλεσε γυναίκα διά να διδάξη την Ιστορίαν εις το Μαράσλειον».

Η επίθεση στον Βάρναλη και στην Ιμβριώτη δεν ήταν αυτοσκοπός, ήταν μέσο για να
χτυπηθούν μ’ ένα σμπάρο δυο τρυγόνια, αφενός η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και αφετέρου
η διείσδυση των ιδεών του κομμουνισμού στην εκπαίδευση. Ο Βάρναλης και η Ιμβριώτη δεν
ήταν οι κύριοι στόχοι, σχεδόν ήταν οι παράπλευρες απώλειες. Και οι Μαρασλειακοί δεν
ηττήθηκαν επειδή έκαναν λάθη τακτικής ή επειδή δεν είχαν αρραγές μέτωπο, αλλά επειδή
άλλαξε η γενικότερη πολιτική κατάσταση: άλλωστε, το αποφασιστικό χτύπημα στη
μεταρρύθμιση δόθηκε από τη δικτατορία του Πάγκαλου.

u.
ed

Η ουσία, όπως την περιγράφει ο Κ. Βάρναλης:

t.g

o
sp
og
bl

«Το σύνθημα της επίθεσης ενάντια στην Ακαδημία και
στο Μαράσλειο το έδωσε η «Εστία». Την επίθεσή της η
«Εστία» την άρχισε μ' ένα κύριο άρθρο. Κοινωνικό
σκάνδαλο! Μέσα σε δυο ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα
(Παιδαγωγική
Ακαδημία
και
Μαράσλειο)
γίνεται
αντεθνική εργασία! Εκεί «υπονομεύονται» τα τιμιότατα
της φυλής! Εκεί ονομάζονται σάπια τα ιδανικά της
πατρίδας, κουρελόπανο η σημαία μας! Εκεί βρίζεται η... Παναγία! Όλες οι άλλες εφημερίδες
τρέξανε να κρατήσουνε το «ίσο» στην «Εστία». Ήτανε μια πρώτης γραμμής ευκαιρία για
δημοκοπία και μεγάλωμα της κυκλοφορίας... Όμως το κράτος «συγκινήθηκε!». Και διάταξε
διοικητικές και δικαστικές ανακρίσεις. Και τότες όσοι εξεταστήκανε για μάρτυρες σταθήκανε
στο ύψος του νεοελληνικού πολιτισμού και των «υγιών αρχών του». Όλοι τούτοι φυσικά οι
μάρτυρες ή είχανε προσωπικά με το Γληνό και το Δελμούζο ή ήτανε βαλτοί ή ήτανε θύματα
της υποβολής των εφημερίδων.

r

Μα η Δικαιοσύνη; Κοτζάμ αρεοπαγίτες και
υφυπουργοί
δεχότανε
ν
ακούνε
και
να
καταγράφουνε
μαρτυρίες
σαν
αυτήν,
που
κατάθεσε ένας... μπάρμπας! Αυτός ο μπάρμπας
περπατούσε, λέει, στο δρόμο μαζί με την ανεψιά
του, μαθήτρια του Μαρασλείου. Ξαφνικά, λέει, το
κορίτσι στάθηκε, σήκωσε τα φουστάνια του,
κάθησε σε μια γωνιά του πεζοδρομίου κι έκανε με

τη φυσικότερη αφέλεια τα... τσίσια του. Ο μπάρμπας, λέει το παραμύθι, έγινε έξω φρενών!
Και ρωτάει κατακόκκινος από θυμό την ανεψούλα του:

w
w

- Μαρία (ας πούμε!), δε μου λες, πού έμαθες να φέρνεσαι έτσι ξετσίπωτα;
- Στο Μαράσλειο! ΄Ετσι μας διδάξανε οι καθηγητές μας. Να είμαστε «υπεράνω των
προλήψεων» κ.λπ.
Με τέτοια παραμύθια συνεννοούτανε μια χαρά ο Τύπος, το Κράτος, η θεά Θέμις κι η
χειρότερη μερίδα του λαού... Καλά τα πρόσωπα! Κι άλλα να ήτανε, δε χάθηκε ο κόσμος! Μα
το όνειρο της Μεταρρύθμισης; Ο σκοπός του «εκδημοκρατισμού» της παιδείας και της
διοίκησης και της δικαιοσύνης και της Βουλής; Μα ίσα-ίσα αυτό ήτανε το μεγαλύτερο
όφελος του νεοελληνικού πολιτισμού και η μεγαλύτερη απόδειξη της... ζωτικότητας της
φυλής! Γλύτωσε το έθνος από το να έχει γλώσσα! ΄Εχει κείνην, που δεν την καταλαβαίνει.
Και τώρα δεν πρέπει να έχει ούτε κι αυτήνε. Ο φασισμός θα την κόψει για να μη... μιλεί και
φλυαρεί ο καθένας ό,τι του κατεβαίνει!»

ris
fe
se
.g

w

3. Η ΔΟΕ, Ο ΓΛΗΝΟΣ ΚΑΙ Η ΜΑΧΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΟΤΙΚΗ
ΓΛΩΣΣΑ

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

Από την ίδρυση του Ελληνικού κράτους, στην
εκπαίδευση επικρατούσε με απόλυτο τρόπο το
αριστοκρατικό και ολιγαρχικό πνεύμα. Στόχος του
τετράχρονου σχολείου ήταν μάλλον να αλλάξει τη
μητρική γλώσσα του παιδιού από δημοτική σε
καθαρεύουσα και να του δώσει λίγες γνώσεις
ανάγκωσης, γραφής και αριθμητικής. Κι αυτά για
όσα παιδιά πήγαιναν στο σχολείο. Δηλαδή για τη
μειοψηφία των παιδιών. Υπάρχει η εκτίμηση ότι το
ένα δέκατο των αγοριών πήγαινε στο Δημοτικό
σχολείο. Ενώ τα κοσρίτσια δεν πήγαιναν καθόλου.
Για τα παιδιά των ανώτερων τάξεων υπήρχε και η
συνέχεια στο Γυμνάσιο και το Πανεπιστήμιο. Όμως
αυτό το δρόμο δεν τον έπερνε πάνω από το 5% των παιδιών που πήγαιναν στο δημοτικό.
Ακόμα και το τη δεκαετία του 1920, 500.000 παιδιά δεν πατούσαν το πόδι τους ποτέ σε
σχολείο. Τα σχολικά κτήρια ήταν τρώγλες. Εκατοντάδες σχολεία έμεναν κλειστά από
έλλειψη δασκάλων. Οι δάσκαλοι εξαθλιωμένοι. Το 1927, το 40% των αναρρωτικών αδειών
που πήραν οι δάσκαλοι, ήταν εξ΄ αιτίας φυματίωσης.
Η ανάγκη μεταρρύθμισης της παιδείας, άρχισε να αναδυκνύεται. Σημαντική πλευρά αυτής
της μεταρύθμισης, υπήρξε το αίτημα της καθιέρωσης της Δημοτικής (και στη διδασκαλία στο
δημοτικό σχολείο).
Οι αντίπαλοι του δημοτικισμού, χρησιμοποιούσαν και τότε τα καθιερωμένα επιχειρήματα
(πατρίδα, θρησκεία, παράδοση, ιδιοκτησία, κομμουνιστικός κίνδυνος, παρασύρουν τη
νεολαία, είναι άθεοι, κ.ά.)
Η ΔΟΕ ήταν με το μέρος των οπαδών των μεταρρυθμίσεων και της δημοτικής γλώσσας. Για
να διαφωτίσει την κοινή γνώμη και τους δασκάλους, οργάνωσε την παρακάτω συνέντευξη
με το Δημήτρη Γληνό, που δημοσιεύτηκε στο «Διδασκαλικό Βήμα» την 14η Ιούλη 1925.
Αντιγράφουμε απ΄ το Διδασκαλικό Βήμα :
«Το «Διδασκαλικόν Βήμα» παρακάλεσε τον κ. Γληνό, εκπαιδευτικό σύμβουλο και διευθυντή
της Παιδαγωγικής Ακαδημίας, να πει τη γνώμη του για την τελευταία μορφή του γλωσσικού
αγώνα.
Ο κ. Γληνός μας μίλησε με την ίδια αυτοπεποίθηση ανθρώπου, που αισθάνεται πόσο δίκαιη
και πόσο αληθινή είναι του δημοτικισμού η άποψη, με την αισιοδοξία ανθρώπου που
πιστεύει ότι ένας αγώνας στηριγμένος στην αλήθεια, δεν χάνεται ποτέ.

ris
fe
se
.g

w

w
w

Διδασκαλικό Βήμα (Δ.Β.): Τι ιδέα έχετε κ. Γληνέ για τη νέα επίθεση που γίνεται ενάντια
στο έργο σας και που την αποδίδεται;
Γληνός: Δεν είναι ανάγκη να κοπιάσει κανείς πολύ για να βρει τα αίτια. Ο
γλωσσοεκπαιδευτικός αγώνας έχει πάρει στην Ελλάδα μορφή αγώνα εκπολιτισμού. Από τη
μια μερίδα οι προοδευτικές δυνάμεις, από την άλλη μεριά οι δυνάμεις της συντήρησης και
της οπισθοδρόμησης. Μια τέτοια πάλη θα βαστάξει πολύ, πάρα πολύν καιρό και θα έχει
άπειρες περιπέτειες. Μια περιπέτεια της πάλης είναι και η σημερινή. Αμεσότερα αίτια δε
λείπουν ποτέ. Πότε προσωπικά συμφέροντα, πότε καταπατημένοι εγωισμοί, πότε ανησυχίες
γενικότερες. Ιδίως οι προσωπικοί λόγοι, ξέρετε, για τον Έλληνα είναι σημαντικότατο
ελατήριο. Αρκεί να εργάζεσαι ευσυνείδητα, να παράγεις κάτι, για να θεωρήσει ο άλλος
προσωπική προσβολή την ευσυνειδησία σας, να σας μισήσει θανάσιμα, να ζητήσει να σας
εξοντώσει και σας και το έργο σας. Αλλά ευτυχώς πρόκειται για ιδέες πολύ βαθιά ριζωμένες
στην υπόσταση της ζωής, που δεν κινδυνεύουν τόσο πολύ από την πολύ μοχθηρή και
συμφεροντολόγο εμπάθεια.
Δ.Β. Μα τώρα κύριε Γληνέ δεν γίνεται λόγος για τη γλώσσα. Το γλωσσικό ζήτημα μένει έξω
απ΄ τη συζήτηση. Τώρα διατυπώνονται πολύ βαρύτερες κατηγορίες. (Λένε ότι)
Υπονομεύεται η θρησκεία, η οικογένεια, το έθνος, η πατρίδα, ηθική, η ιδιοκτησία. (Ότι) εδώ
πρόκειται για κομμουνιστική προπαγάνδα.
Γληνός: Με τι σοβαρότητα λέγονται όλα αυτά, φίλε μου, και με τι … «ιερή αγανάκτηση» !
Προ πάντων με τέρπει αυτή η παράταξη της ιδοκτησίας κοντά στα άλλα ιερά και όσια. Κι
εκείνη η διαμαρτυρία της «Γενικής Ένωσης Ιδιοκτησίας»; Τι επιχείρημα κολοσσιαίο! (…) Οι
κακόμοιροι κύριοι! Δεν τους αφήνει να κοιμηθούν ο ρώσσικος εφιάλτης. Κάθε καμπάνα που
ακούν, νομίζουν πως είναι φωτιά στα χρηματοκιβώτιά τους. Η λέξη πρόοδος, μόρφωση του
λαού, φέρνει κρύο ιδρώτα στη ραχοκοκαλιά των κυρίων της «Γενικής Ένωσης Ιδιοκτησίας».
Βλέπετε η εποχή έχει και αυτό το προσόν. Μας αφήνει να διαβλέπουμε καθαρά τα ελατήρια
μερικών «ιερών αγανακτήσεων».
Δ.Β. Μα σήμερα κύριε Γληνέ παραθέτει αποδείξεις, τεκμήρια, χειροπιαστά.
Γληνός: Φίλτατέ μου, και τα τεκμήρια και τα σύμβολα, δεν έλειψαν ποτέ. Με τέτοια
τεκμήρια και σύμβολα κατηγορούσαν και τον Κοραή για άθεο. Με τέτοια κηρύγματα και
αποδείξεις έδιωξαν το Βερναρδάκη απ΄ το πανεπιστήμιο. Με τέτοια τεκμήρια και αποδείξεις
υποστήριζαν το 1910 ότι οι δημοτικιστές είναι όργανα της Πανσλαβιστικής Εταιρείας, ότι
έπερναν ρούβλια για να χαλάσουν την ορθοδοξία μας και να μας αποσπάσουν από τους
αρχαίους προγόνους (…). Με τέτοια τεκμήρια κι αποδείξεις, κήρυξαν Μητροπολίτες «Τα
Ψηλά Βουνά», σαν βιβλίο άθεο, μπολσεβίκικο, ανατρεπτικό, αντιοικογενειακό, ανήθικο.
Όλα αυτά δε σας πείθουν για ένα πράγμα; Ότι κάθε φορά κινείται το πιο ενεργό και
δραστήριο οχλγωγικό σύμβολο για να κινήσουν τον όχλο και να πνίγουν την ιδέα. Το
διανοητικό κατακάθι της Ελλάδας ανακινεί κάθε φορά με μια τρίαιανα το συναισθηματικό
κατακάθι. Η τρίαινα αυτή είναι πότε η θρησκεία, πότε το Έθνος, πότε η οικογένεια, πότε ο
Βασιλειάς, πότε η ιδιοκτησία. Τώρα η τρίαινα αυτή λέγεται κομμουνισμός. Είναι ο
μπαμπούλας της μόδας, για τα μικρά παιδιά. Κι οι «αποδείξεις» δεν λείπουν ποτέ. Μήπως
υπάρχει κανένας δισταγμός; Κανένας ηθικός φραγμός; Και οι άγριοι ακόμα, όταν παλεύουν
και πάει να φάει ο ένας τον άλλο, κάποιον κώδικα τιμής ακολουθούν στην πάλη τους. Μόνο
οι Έλληνες καθαρευουσιάνοι δε γνωρίζουν ως τώρα κανέναν κώδικα τιμής στα μέσα που
μεταχειρίζονται για να κατασπιλώσουν του αντιπάλους τους. Η ατιμότερη συκοφαντία
λέγεται από τα χείλη δήθεν επιστημόνων με τον πιο ανερυθρίαστο κυνισμό ως αλήθεια (….)
Ξαφνιάζεστε λοιπόν για τα μέσα; Δεν έχουν αποδείξεις; Πλαστογραφούν. Τους το
αποδείχνετε; Μήπως κοκκινίζουν; Τι έχουν να χάσουν;
Αλλα ακριβώς τα μέσα που μεταχειρίζονται, δείχνουν πόσο ψεύτικος είναι ο αγώνας τους.
Όταν μεταχειρίζεσαι την ψευτιά, τη διαστροφή, τη συκοφαντια, για να υποστηρίξεις τη
θρησκεία, την ηθική, τον εθνισμό, τότε αποδείχνεις ολοφάνερα, ότι δεν πιστεύεις εσύ
πρώτος στα ιδανικά που υποστηρίζεις. Γιατί, αν πίστευες αλήθεια, θα εμπόδιζε η πίστη στα
ιδανικά που υποστηρίζεις να μεταχειρίζεσαι άτιμα μέσα για υποστήριξή τους. Τα μέσα που
μεταχειρίζονται στον αγώνα τους δείχνουν ολοφάνερα, ότι είναι κάπηλοι ιδεών και όχι πιστοί
ενός αγώνα, που θα ήταν σεβαστός, αν δεν τον κατέβαζαν σε τέτοιο επίπεδο. Τα
συμφέροντά τους, τα πάθη τους, οι υπολογισμοί τους, οι εγωισμοί τους, είναι αληθινός θεός
τους. Μα ήρθε ο καιρός, όπου η καπηλεία των ιερών και των οσίων, δεν έχει πέραση. Γιατί

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

εκεί που απευθύνονται αρχίζει να υπάρχει φως. Ο λαός, που στο ψυχικό του σκοτάδι
στηρίζεται όλος ο υπολογισμός της καπηλείας τους, δεν τους πιστεύει πια. Τα οχλαγωγικά
τους σύμβολα δεν έχουν απήχηση. Και μόνος όχλος θα μείνουν σε λίγο αυτοί οι ίδιοι (…) Κι
εμείς, όπως ξέρετε, δεν έχουμε καμιά ανάγκη από διαστροφή, συκοφαντία, ψευτιά. Εμείς
παλεύουμε με τη ρομφαία της αλήθειας και μόνο μ΄ αυτή. Μα το ατσάλι της είναι γνήσιο,
καθαρό, γυαλιστερό και αποτελεσματικό. Γι' αυτό μην έχετε καμμια αμφιβολία ότι θα
νικήσουμε».

4. Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΝΙΚΟΣ ΠΛΟΥΜΠΙΔΗΣ ΣΕ ΔΙΚΗ ΣΑΝ
ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΗΣ ΤΩΝ ΔΑΣΚΑΛΩΝ

ris
fe
se
.g

w

w
w

Ο Νίκος Πλουμπίδης, ήταν δάσκαλος, από το
Σύλλογο Ελασσόνας. Ήταν όλα αυτά τα χρόνια
του μεσοπολέμου συνδικαλιστής στη Δ.Ο.Ε. και
μέλος
της
Εκτελεστικής
Επιτροπής
Δημοσιοϋπαλληλικής
Ομοσπονδίας
και
λίγο
αργότερα της Πανυπαλληλικής Συνομοσπονδίας.
Συνελήφθη το 1931, επί κυβερνήσεως Ελ.
Βενιζέλου, για παράβαση του Ν.2229 του
γνωστού Ιδιώνυμου και καταδικάστηκε σε 3 μήνες
φυλάκιση με παράλληλη απόλυση από τη θέση
του.
Ήταν η εποχή που η κυβέρνηση Βενιζέλου είχε
διαλύσει τη ΓΣΕΕ και το Εργατικό κέντρο Θεσσαλονίκης, είχε ψηφίσει το νόμο «Περί
απεργούντων δημοσίων υπαλλήλων» (απαγόρευε την απεργία με ποινή την απόλυση και
ποινικές διώξις), είχε ψηφίσει το περίφημο «ιδιώνυμο» (με το οποίο χαρακτηρίζονταν σαν
εχθρός του κοινωνικού καθεστώτος, κάθε ζωντανό στοιχείο που αγωνίζεται για τα
προβλήματα που απσχολούν την τάξη του).
Ήταν τότε που (όπως γράφει το Διδασκαλικό Βήμα της εποχής) «Εκεί που ανύποπτος (σ.σ. ο
δάσκαλος) ασχολείται με τη δουλιά του, τον παίρνει «μέσα» ένα πρωϊ η δημόσια ασφάλεια.
Τον πετάει στη φυλακή ως ύποπτο των «εν τω νομω τούτω αδικημάτων». Παρατείνουν την
προφυλάκισή του «εκ της ανάγης περισσυλογής των στοιχείων ή άλλων λόγων». Σαπίζει ο
δάσκαλος στη φυλακή, γιατί η περισυλλογή των στοιχείων δεν τελειώνει ποτέ και οι άλλοι
λόγοι υφίστανται πάντα. Κάποια μέρα παύεται. Κι όταν η θέση του δοθεί εκεί που …
θέλουμε, ίσως τότε βγεί απ΄ τη φυλακή, γιατί οι πληροφορίες ήταν … εσφαλμένες».
Ήταν τότε που ο Παπανδρέου σαν Υπουργός παιδείας έλεγε: «Διδάσκαλοι οι οποίοι δεν
συμφωνούν, δικαιούνται βεβαίως να διατηρούν τας πεποιθήσεις των. Αλλά όχι και τας θέσεις
των». Αλλά κι ακόμα παραπέρα, έλεγε για το ιδιώνυμο: «Ημείς προκειμένου περί
διδασκάλων προχωρούμεν πέραν και του ιδιωνύμου. Το ιδιώνυμον προς τιμωρίαν ζητεί
προπαγάνδαν των κομμουνιστικών ιδεών, ενώ το υπουργείο δια την απόλυσις των
διδασκάλων αρκείται εις την ύπαρξην κομμουνιστικού φρονήματος».
Ήταν τότε που για το δικαίωμα της απεργίας των δασκάλων και τη συνεργασία τους με
άλλους κλάδους, ο Παπανδρέου είχε πει: «Η κυβερνηση βρίσκεται αυστηρώς αντιμέτωπη …
Απεργία δημοσίων υπαλλήλων θα εσήμαινε άρνησιν και διάλυσις του κράτους … Η απεργία
αποτελεί αδίκημα συνεπαγόμενος όχι μόνον την εκ της θέσεως απόλυσις, αλλά και ποινικάς
ευθύνας».
Ήταν τότε που ο ίδιος ο Βενιζέλος είχε πει στη Βουλή (απαντώντας στις διαμαρτυρίες της
Δ.Ο.Ε. και της Συνομοσπονδίας Δημοσίων Υπαλλήλων): «Ικανόν μέρος των δημοσίων
υπαλλήλων θεωρούν την υποχρέωσίν των ουχί ως ανωτέραν λειτουργίαν, αλλά ως απλούν
επάγγελμα βιοποριστικόν, το οποίον μάλιστα εξωμοιώνουν προς το του συνήθους μισθωτού
εργάτου, φθάσαντες να διανοηθούν ότι είναι δυνατόν και δια της απεργίας να εκβιάσουν την
επιβολλήν των αξιώσεών των εναντίον του κράτους».
Ήταν τότε που ο Βενιζέλος, σε λόγο του που εκφώνησε στη Θεσσαλονίκη (1928) είχε πεί,
μιλώντας προς τους νέους:

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

«Αφήσατε τα Πανεπιστήμια, αφήσατε την πολλήν σοφίαν, την πολλήν εμβρίθειαν και
τραπείτε την οδόν των πρακτικών επαγγελμάτων. Γίνετε γωργοί, βιοτέχναι, εργάται».
Ήταν τότε (1928) που στο δημοτικό σχολείο φοιτούσαν 683.446 παιδιά. Δεν είχαν πάει
όμως καθόλου στο σχολείο, πάνω από 200.000 παιδιά.
Ήταν τότε που ο Πλουμπίδης τελικά απολύθηκε απ΄ το Δημόσιο σχολείο, με βάση αυτούς
τους νόμους που ναφέραμε πριν.
Από αυτή τη δίκη λοιπόν παραθέτουμε την απολογία του Πλουμπίδη:

ris
fe
se
.g

w

w
w

Πλουμπίδης: «Κύριοι Δικασταί,
Είμαι ένας φτωχός δημόσιος υπάλληλος, ζω τη ζωή μου, γνωρίζω τις συνθήκες κάτω από τις
οποίες περνάμε όλοι μας. Είμαι υποχρεωμένος από τώρα να πω πως ένα 50% των δημοσίων
υπαλλήλων παίρνει μισθό γλίσχρο ως 1.500 δραχμές, το άλλο 40% περί τις 2.000 δραχμές
και μόνο το 10% (διευθυνταί κλπ) μπορούμε να πούμε πως αμείβεται καλά. Κι αυτά χωρίς
να ληφθούν υπόψη οι οικογενειακές υποχρεώσεις αλλά κι η κάκιστη κατάσταση των
δημοσίων υπαλλήλων από απόψεως υγείας.
Και οι δημόσιοι υπάλληλοι κύριοι δικασταί, όπως και όλος ο εργαζόμενος κόσμος, που ξέρει
πολύ καλά κι από πείρα ότι οι (σ.σ. συνδικαλιστικές) οργανώσεις είναι απαραίτητες, φρούρια
των συμφερόντων τους και που μ΄ αυτές τα εξυπηρετούν, ίδρυσαν τις οργανώσεις τους.
Ήταν φυσικό κατόπιν τούτου να καταβάλλουν προσπάθεια όπως βρούν τα μέσα με τα οποία
θα διεκδικήσουν τα ζητήματά τους. Δεν αρκούν οι οργανώσεις. Χρειάζεται σαφής αντίληψη
του τρόπου με τον οποίο θα γίνει η πάλη, αυτό είναι το ουσιοδέστερο.
Τα γραφεία κύριοι, των υπουργείων, όλων των κρατικών υπηρεσιών, είναι γιομάτα από
υπομνήματα των δημοσίων υπαλλήλων και των εργατών, οι σκάλες τους έχουν σαπίσει απ΄
τα ανεβοκατεβάσματα. Εν τούτοις δεν έγινε τίποτα.
Αντίθετα η κυβέρνηση αντιλαμβανόμενη πως με την τακτική των υπομνημάτων δεν
αντιμετωπίζει δύναμη, έδινε διαρκώς υποσχέσεις που έμεναν υποσχέσεις, έλεγε στις
διάφορες επιτροπές πως τον Οκτώβρη θα κάνει δεκτά τα αιτήματα, άλλοτε ότι «θα σας
δώσω τα 80 εκατομμύρια» και άλλοτε πως θα συστήσει επιτροπές κλπ. Συνεχείς
παρεκλίσεις.
Αυτός είναι ο ένας τρόπος «διεκδίκησης» των ζητημάτων των υπαλλήλων και των εργατών,
τρόπος που δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντα των υπαλλήλων, αλλά του κράτους.
Μα ακριβώς η πείρα, η στάση της κυβέρνησης, έδωκαν στους υπαλλήλος ένα δίδαγμα. Τότε
οι δημόσιοι υπάλληλοι είδαν πως τα μέσα των υπομνημάτων, των παρακλήσεων κλπ
εχρεωκόπησαν, και στα συνεδριά τους, στις συγκεντρώσεις τους έπαιρναν αποφάσεις για
κήρυξη απεργίας, μόνου μέσου εξαναγκασμού της κυβέρνησης για να κάνει δεκτά τα
αιτήματά τους.
Μα και αυτό δεν αρκεί. Ο αγώνας για νάναι επιτυχής χρειάζεται συνεργασία με όλους τους
εργαζόμενους. Είμεθα κι εμείς οι δημόσιοι υπάλληλοι εργαζόμενοι και ως τέτοιοι
αποφασίσαμε να συνεργαστούμε με τις εργατικές οργανώσεις. Έχοντας δε την πείρα,
ξέροντας πως μόνο δια της πάλης και όχι των υπομνημάτων θα πετύχουμε τα ζητήματά μας,
βρήκαμε πως τέτοιες οργανώσεις είναι εκείνες που αποτελούν την Ενωτική Γενική
Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος. Μόνο αυτή εκπροσωπεί τα συμφέροντα ολοκλήρου της
εργατικής τάξεως, μόνο αυτή ήταν και είναι ικανή να μας καθοδηγήσει, για την
πραγματοποίηση των τόσων ζητημάτων».
Πρόεδρος: «Μα εσείς είστε υπάλληλος! Τι σχέση έχετε με τους εργάτας; Δεν το
καταλαβαίνω αυτό! Έχετε τα ίδια συμφέροντα;»
Πλουμπίδης: «Μάλιστα. Θα σας το αποδείξω αυτό εκτενώς παρακάτω. Οπωσδήποτε το ότι
είμαστε εργάτες εμείς οι δημόσιοι υπάλληλοι, το ομολόγησε κι αυτός ο ίδιος ο
πρωθυπουργός κατά την ψήφιση του φασιστικού νομοσχεδίου.
Πρόεδρος: «Όχι. Οι υπάλληλοι του κράτους δεν έχουν σχέση με τους εργάτας»
Πλουμπίδης: «Το γεγονός και μόνον ότι οι υπάλληλοι χάνουν και τις οργανωσεις τους
σήμερα, οι μισθοί τους όχι μόνον δεν αυξάνουν αλλά πρόκειται και να ελαττωθούν, όλη η
ταχτική της κυβέρνησης απέναντί μας δείχνει πόσο σφαλερή είναι η απλοϊκή ιδέα κατά την
οποία κράτος είμαστε εμείς. Η όλη στάση του κράτους είναι το καλύτερο πιστοποιητικό και
δίδαγμα για τους υπαλλήλους: ποιά είναι η θέση τους!

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

ris
fe
se
.g

w

w
w

Η κυβέρνηση δεν έδωσε τίποτε, αντιθέτως άρχισε να παίρνει όλα τα κεκτημένα. Στις
διαμαρτυρίες και απαιτήσεις μας έλεγε: Δεν αντέχει ο προϋπολογισμός. Το στομάχι των
χιλιάδων δασκάλων που οι προαγωγές τους καθυστερούν, άλλων 1.000 που μένουν άνεργοι
και των υπολοίπων που πήγαν με τις 50 δραχμές ημερησίως, αντέχει. Αντέχει επίσης ο
προϋπολογισμός για άλλα τεράστια έξοδα.
Θα ξέρετε κι εσείς κύριοι δικασταί σαν δημόσιοι υπάλληλοι που είστε, πως για τις προαγωγές
των δασκάλων 10 εκατομμύρια χρειάζονται και δεν δόθηκαν. Δίδονται όμως εκατοντάδες
και χιλιάδες εκατομμύρια για την αγορά καραβιών για τον πόλεμο».
Πρόεδρος: «Απαγορεύονται αυτά. Στο θέμα»
Ο Πλουμίδης επιμένει … «να απολογηθεί», αλλά ο πρόεδρος του το απαγορεύει και του
διατυπώνει την ερώτηση:
Πρόεδρος: «Για το ψήφισμα που κάνατε τι λέτε;»
Πλουμπίδης: «Το ψήφισμα περιείχε τα αιτήματα των δημοσίων υπαλλήλων, απεδοκίμαζε
τους αντιδραστικούς αρχηγούς της Συνομοσπονδίας μας και εχάρασε την γραμμή που
έπρεπε οι υπάλληλοι να ακολουθήσουν στον αγώνα τους. Το ψήφισμα αυτό εκφράζει τη
θέληση όλων των δημοσίων υπαλλήλων και είναι μια πράξη που δε θα ξεχαστεί ποτέ, γιατί
αποτελεί επίμονη προσπάθεια για να μη προδοθούν τα συμφέροντα των υπαλλήλων, που οι
προδότες – η πλειοψηφία – διοικητικοί υπάλληλοι ης Συνομοσπονδίας χαντάκωσαν.
Πρόεδρος: «Γιατί είναι προδόται;»
Πλουμπίδης: «Γιατί δεν επραγματοποίησαν την απεργία, παρά την θέληση και την εντολή
των δημοσίων υπαλλήλων, γιατί εξαπατούσαν τους υπαλλήλους με τις απειλές τους, ενώ
ταυτόχρονα κατέβαλλαν προσπάθεια για να εκφυλίσουν τον αγώνα μας».
Στο σημείο αυτό ο πρόεδρος απαγόρευσε στον Πλουμπίδη να συνεχίσει.

ΣΤΗ

u.
ed

5. Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ «ΠΑΛΛΑΪΚΟΥ ΜΕΤΩΠΟΥ»
Δ.Ο.Ε. ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ ΤΩΝ ΕΚΛΟΓΩΝ ΤΟΥ 1936.

o
sp
og
bl

Το 1936, λίγο καιρό πρις τις εκλογές της 26/1/36, η Δ.Ο.Ε. μέσω του Διδασκαλικού
Βήματος, ζητούσε από τα πολιτικά κόμμα που έπαιρναν μέρος στις εκλογές, να κάνουν
γνωστές τις θέσεις τους για τα ζητήματα της παιδείας και γενικότερα τα δημοσιοϋπαλληλικά.
Από όλες τις απαντήσεις που δόθηκαν (γιατί τα μεγάλα κόμματα δεν απάντησαν)
ξεχωρίζουμε εκείνη του «Παλαϊκού Μετώπου» τόσο για την ουσία των όσων αναφέρει, με
διορατικότα και με παιδαγωικο κριτήριο, όσο και γιατί το κείμενο αυτό της απάντησης
υπογράφουν δυό μεγάλοι «Δάσκαλοι»: Ο Δ. Γληνός κι ο Ν. Πλουμπίδης. Η απάντηση λοιπόν
αυτή είχε ως εξής :
«Προς την εφημερίδα «Διδασκαλικόν Βήμα», ενταύθα,

r

t.g

Στα ερωτήματα που μς θέσατε με το γράμμα σας των 8 του Γενάρη σας απαντούμε από
μέρους του «Παλαϊκού Μετώπου» τα ακόλουθα:
Η Ελληνική παιδεία είναι ένα από τα πιο καθυστερημένα επίπεδα του πολιτισμού μας. Εκατό
τώρα χρόνια οι τάξεις που κυβερνούν τη χώρα μας και τα πολιτικά κόμματα που τις
εκπροσωπούν ποτέ δεν θέλησαν να προσέξουν σοβαρά τα προβλήματα της λαϊκής
μόρφωσης και να οργανώσουν με ειλικρίνεια και σοβαρότητα την εκπαίδευση του λαού.
Έτσι άφησαν στο σκοτάδι του αναλφαβητισμού το 50% του λαού μας και τ' ομολογούνε
χωρίς ντροπή, έτσι αφήνουν ακόμα και σήμερα εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά του λαού
αμόρφωτα ή του δίνουν μια ψεύτικη μισομόρφωση, έτσι και αυτή τη μοναδική κατάχτηση
της λαϊκής παιδείας δηλαδή τη δημοτική γλώσα την καταργούν από το σχολείο και τη
νοθεύουν, έτσι άφησαν τα σχολεία χωρίς τα εποπτικά μέσα, έτσι άφησαν τους δασκάλους
επί χρόνια να πεινούν και σήμερα να προσπαθούν με διάφορα μέσα να τους κρατούν σε μια
μειονεκτική θέση, έτσι τέλος κάθε φορά που οι αντιθέσεις των κομμάτων αυτών και των
φατριών για την κατάχτηση της εξουσίας, τις εξωθούν σε άμεση σύγκρουση μεταξύ τους, οι

ris
fe
se
.g

w

w
w

δάσκαλοι πληρώνουν τα φαυλοκρατικά τους όργια με παύσεις, μεταθέσεις, υποβιβασμούς,
εξευτελισμούς και ταπεινώσεις κάθε λογής.
Το «Παλαϊκό Μέτωπο» που εκπροσωπεί τον πόθο του εργαζόμενου Ελληνικού λαού να
χειραφετηθεί απ΄ την πολιτική κηδεμονία των αστικών φατριών και να γίνει ο ίδιος κύριος
και ρυθμιστής των τυχών του. Το «Παλαϊκό Μέτωπο» που εκπροσωπεί τα αληθινά
συμφέροντα του εργαζόμενου Ελληνικού λαού, των εργατών, των αγροτών,
επαγγελματιών, βιοτεχνών, υπαλλήλων και διανοουμένων και παρέχει κάθε εγγύηση, πως
θα αγωνιστεί ειλικινά, τίμια και με κάθε θυσία για να προστατέψει τα συμφέροντα αυτά, έχει
και ως προς την παιδεία ολόκληρο πρόγραμμα από διεκδικήσεις, πρόγραμμα που βγαίνει από
μέσα από την πραγματικότητα, τα μορφωτικά συμφέροντα του λαού και τα επαγγελματικά
συμφέροντα των δασκάλων και που, όταν εφαρμοστεί, θα υπερνικήσει τη φοβερή
καθυστέρηση της παιδείας, που τοποθετεί τον Ελληνικό λαό στο τελευταίο σκαλοπάτι του
ευωπαϊκού πολιτισμού.
Το πρόγραμμα αυτό αρχίζει από την προσχολική παιδεία, αγκαλιάζοντας τη δημοτική, την
επαγγελματική και τη μέση παιδεία, φτάνει ως την ανώτατη εκπαίδευση, αγκαλιάζει όλα τα
εκπαιδευτικά προβλήματα, καθώς και τη μόρφωση και την επαγγελματική αποκατάσταση και
προστασία του δασκάλου.
Μέσα στο εκπαιδευτικό αυτό πρόγραμμα του «Παλαϊκού Μετώπου» που πάντα θα
προσαρμόζεται στις ανάγκες και τις απαιτήσεις της εξελισσόμενης πραγματικότητας και θα
βγαίνει από μια σταθερή συνεργασία με τις οργανώσεις των εκπαιδευτικών λειτουργών, τα
σημεία που αναφέρονται στα ερωτήματά σας είναι από τα πιο σημαντικά:
Το «Παλαϊκό Μέτωπο» θα προστατέψει και θα κατοχυρώσει με όλα τα μέσα καθώς και με
το σύνταγμα και τους νόμους όλες τις δημοκρατικές ελευθερίες και τα δικαιώματα του
ανθρώπου και του πολίτη και μέσα σ΄ αυτές πρώτα πρώτα την ελευθερία της σκέψεως και
τα συνδικαλιστικά δικαιώματα όλων των εργαζομένων και των κρατικών υπαλλήλων.
Το «Παλαϊκό Μέτωπο» θα κατοχυρώσει με το σύνταγμα και με τους νόμους τη μονιμότητα
και ισοβιότητα των δημοσίων υπαλλήλων και θα επανορθώσει όλα τα αδικήματα που η
κομματική φαυλοκρατία έκαμε ενάντια στους δασκάλους και τους άλλους υπαλλήλους.
Το «Παλαϊκό Μέτωπο» θα επιδιώξει την πλέρια αναδιοργάνωση της παιδείας με βάση τη
δημοκρατική αγωγή και την επαγγελματική προπαίδεια όλων των παιδιών του Ελληνικού
λαού, έτσι που όλα τα παιδιά να προετοιμάζονται ικανοποιητικά για τη δημιουργική εργασία.
Το οχτάχρονο γενικό υποχρεωτικό λαϊκό σχολείο είναι η βασική απαίτηση σ΄ αυτό το
αναμορφωτικό πρόγραμμα. Η δημοτική γλώσσα θα γίνει το μοναδικό όργανο όλης της
παιδείας και όλης της πνευματικής ζωής του λαού.
Μέσα στο αναμορφωτικό αυτό πλαίσιο είναι
ευνόητο, πως η θέση του δασκάλου και από
μορφωτική και από επαγγελματική άποψη
πρέπει
να
εξυψωθεί
έτσι,
που
να
ανταποκρίνεται στις μορφωτικές απαιτήσεις και
ανάγκες
του
λαού.
Η
Πανεπιστημιακή
μετεκπαίδευση
θα
ολοκληρωθεί,
οι
Παιδαγωγικές Ακαδημίες θα αναδιοργανωθούν
για να μορφώνουν το νέο δάσκαλο του
οχτατάξιου σχολείου. Η διαβάθμιση των
δασκάλων θα γίνει δικαιότερη, έτσι που να
φτάνει και στους ανώτερους βαθμούς της
υπαλλήλικής ιεραρχίας.
Η διοίκηση της Παιδείας θα στηριχτεί στην αποκέντρωση και αυτοδιοίκηση, με πυρήνα το
ίδιο το σχολείο και με τη συμμετοχή των αιρετών αντιπροσώπων των δασκάλων σε όλους
τους βαθμούς της διοικητικής ιεραρχίας και τέλος είναι αυτονόητο, ότι τα Ταμεία Πρόνοιας
και Μετοχικό Ταμείο πρέπει να διευθύνονται από αιρετούς αντιπροσώπους των ίδιων των
υπαλλήλων.
Στην απάντησή μας αυτή εδώσαμε με αναγκαστική συντομία το γενικότερο πλαίσιο των
εκπαιδευτικών γραμμών του «Παλαϊκού Μετώπου». Στους ίδιους τους δασκάλους απόκειται,
στη διαφώτιση του λαού από μέρους τους, στον ενθουσιασμό που θα δείξουνε για την
υποστήριξη του μόνου και πρώτου κομματος, που έρχεται ειλικρινά να υποστηρίξει τα

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

συμφέροντα του
πραγματικότητα.

εργαζόμενου

λαού,

να

ιδούν

το

πρόγραμμα

αυτό

να

γίνεται

Για το Παλαϊκό Μέτωπο
Δ. Γληνός - Παιδαγωγός
Ν. Πλουμπίδης – Δάσκαλος»

6. ΚΙ ΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑ ΓΙΑ ΤΗ … «ΔΑΣΚΑΛΑ» KI ΕΝΑ ΓΙΑ
TO … «ΔΑΣΚΑΛΟ»

ris
fe
se
.g

w

w
w

H δασκάλα – παιδαγωγός - ποιήτρια – αγωνίστρια της Εθνικής
μας Αντίστασης, από την Κρήτη, με το πλούσιο συγγραφικό της
έργο, είναι αυτή που έγραψε το ποίημα «ΕΜΠΡΟΣ ΕΛΑΣ» που
έγινε ο γνωστός ύμνος του ΕΛΑΣ. Στα χρόνια του μεσοπολέμου,
η αγωνιστική παράταξη των δασκάλων εβγαζε ένα περιοδικό με
τίτλο «Πρωτοπόρος Δάσκαλος», που κυκλοφορούσε με
υπεύθυνο σύνταξης τον Νίκο Πλουμπίδη. Στο πρώτο τεύχος
(1929) δημοσίευσε στην πρώτη σελίδα το ποίημα της Σοφίας
Μαυροειδή Παπαδάκη, με τίτλο:

Η ΔΑΣΚΑΛΑ
Έχει σβηστεί στο πρόσωπό της
κάθε της νιότης ομορφιά.
Κι όσα διδάσκει στο σχολείο της
δεν τα πιστεύει εκείνη πια.
Κι όλο να γίνεται η δασκάλα
πιο νευρική και πιο ασπρομάλλα.

Προβιβασμός, υποτροφία,
κάποια της τύχης αλλαγή,
δυο τρία χρόνια υπηρεσία
κι ένας λεβέντης μιαν αυγή
που θα την κλειούσε αρχόντισσά του,
στο σπίτι του και στην καρδιά του.

Άλλες μαθήτριες παντρευτήκαν,
αλλες παιδάκια, έγιναν νιές,
από τη μνήμη της σβηστήκαν
πόσες εδίδαξε γενιές.
Στη νιότη τους, π΄ ανθεί και δένει
μετράει τα χρόνια της θλιμμένη.
Κι όμως στην έδρα της εκείνη,
για λευτεριά και δικαιοσύνη,
διδάσκει π΄ντα και κηρύττει,
με ραγισμένη τη φωνή.
Που όλο και βγαινει πιο βραχνή
από το χρόνιο φαρυγγίτη.

r

t.g

Μα ΄ταν φτωχο το σπιτικό της
και καρτερούσαν να τραφούν
γονιοί κι αδέρφια απ΄ το μιστό της
και χρέη παλιά να πληρωθούν.
Κι αυτός, μικρός, δεν επαρκούσε,
Κι όλο πιο μπρός τον εξοφλούσε.

o
sp
og
bl

u.
ed

Πόσες φορές αποτραβιέται
μονάχη, πέρα απ΄ τα παιδιά
και πικραμένη συλλογιέται
όσα της σφύγγουν την καρδιά.
Ω! τα χρυσά που έφυγαν νιάτα,
Μ΄ όνειρα πόσα ήταν γεμάτα!

Ο γνωστός Βασίλης Ρώτας, θεατρικός συγγραφέας (που τον καιρό της κατοχής είχε
οργανώσει Θεατρικό Σπουδαστήριο με συνεργάτες τον Μάρκο Αυγέρη, τη Σοφία ΜαυροειδήΠαπαδάκη, τον Γιάννη Τσαρούχη, τον Αντώνη Φωκά, τον Μάνο Κατράκη κ.ά. και το Θέατρο
στο Βουνό (1944, με τη συνεργασία μελών της ΕΠΟΝ) και έδωσε θεατρικές παραστάσεις στο
βουνό, έγραψε ένα ποίημα με θέμα:

ΔΑΣΚΑΛΟΙ:

w
w

«Απ΄ τη Ραχούλα δάσκαλος ο Πόλκος ο Βαγγέλης
Καλόβολος, τριαντάφυλο με τη μοσκοβολιά του.
Κι απ΄ την Αθήνα δάσκαλος κι ο Κοσκινάς ο Μπάμπης,
Τραγουδιστής, χωρατατζής και πάντα πεινασμένος.
Κι από το Βόλο δάσκαλος ο Τάσος ο Τσαλίκης,
πάντα γλυκός και πρόσχαρος με λόγια και με γέλια.
Διδάσκαλοι που δίδαξαν και κράτησαν το νόμο
Γιατί ξαθώς μαθήματα δώσαν και τις ζωές τους
Σαν κλέφτες, σαν αρματωλοί, σαν Μαραθωνομάχοι.
Ας χαραχτούν ο μνήμες τους μεστο κατάστιχό μας
πούχει για άρε – δώσε του, τη δόξα και το χρέος
στης δόξας τη μερίδα αυτοί, στου χρέου εμείς που ζούμε.

ris
fe
se
.g

w

7. ΔΑΣΚΑΛΟΙ ΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ …
… ΦΥΛΑΚΕΣ – ΕΞΟΡΙΕΣ ….
ΚΙ ΕΝΑ ΓΡΑΜΜΑ ΑΠΟ ΕΝΑΝ ΣΥΝΑΔΕΛΦΟ
Στα χρόνια του μεσοπολέμου, πολλοί ήταν οι δάσκαλοι που έπαιξαν κάποιο ρόλο στα
διοικητικά της Δ.Ο.Ε. και για την αγωνιστική του δράση απόλύθηκαν, εξορίστηκαν,
διώχτηκαν, στη συνέχεια πήραν μέρος στην Εθνική Αντίσταση και πάλι απ΄ την αρχή: άλλοι
εκτελέστηκαν απ΄ τους Γερμανούς, άλλοι εξορίστηκαν απ΄ το Μετεμφυλιακό κράτος κλπ.
Αναφέρουμε ενδεικτικά κάποιους, απ΄ όσους εκτελέστηκαν. Για να αναφέρουμε όσους
διώχτηκαν κι εξορίστηκαν, θέλουμε τόμους.

Εκτελέστηκε την Πρωτομαγιά του 1940
στο σκοπευτήριο της Καισαριανής. Πριν
τον
πάρουν
απ΄
το
στρατόπεδο
Χαϊδαρίου, συγύρισε τα πράγματά του
που ήταν μια κουβέρτα, ένα σακάκι, ένα
μολύβι, το βαλιτσάκι του κι ένα ρολόϊ. Τα
άφησε δεμένα έτοιμα για την παραλαβή
από τους δικούς του κι άφησε κι ένα
σημείωμα που έλεγε:

Βαγγέλης Πόλκος:

r

t.g

Πρωτομαγία
Γειά σας όλοι
Πάμε στη μάχη
Κώστας Τσίρκας

o
sp
og
bl

u.
ed

Κώστας Τσίρκας:

η δικτατορία του Μεταξά τον φυλάκισε στην
Ακροναυπλία και στη συνέχεια τον παρέδωσαν στους
Γερμανούς δέσμιο μαζί με όλους τους φυλακισμένους
της Ακροναυπλίας. Εκτελέστηκε την Πρωτομαγιά του
1944, με τους 200 της Καισαριανής. Πριν εκτελεστεί
πήρε τη φωτογραφία της κόρης του κι έγραψε από
πίσω:

«Προς κόρη μου Καίτη Πόλκου
Μένει Κλειούς 22 Θεσσαλονίκη
Να γίνει δασκάλα
Ο πατέρας της»
Σ΄ ένα άλλο σημείωμα έγραψε :
«Φιλώ τη γυναίκα μου, την κόρη μου,
τη μάνα μου και τα΄ αδέρφια μου.
Βαγγέλης Πόλκος
Δάσκαλος απ΄ τη Ραχούλα Καρδίτσας 1.5.1944»

ris
fe
se
.g

w

w
w

Ένας από αυτούς που δεν εκτελέστηκαν, αλλά είχαν άλλου είδους διώξεις, ήταν ο
Κώστας Παπανικολάου: Μέλος της διοίκησης της ΔΟΕ πριν τον πόλεμο. Αντιπρόσωπος
της Δ.Ο.Ε. στο συνέδριο των δημοσίων υπαλλήλων. Από τους πρωτοπόρους της
ανασύνταξης της Δ.Ο.Ε. το 1936 (την είχε διαλύσει η κυβέρνηση το 1935) και στην
επανέκδοση του Διδασκαλικού Βήματος. Απολύθηκε απ΄ το δημόσιο σχολείο. Φυλακίστηκε
για συνδικαλιστική δράση και πριν και μετά τον πόλεμο. Στις 8 Σεπτεμβρίου 1935, ο
δάσκαλος Κώστας Παπανικολάου γράφει από το τμήμα μεταγωγών όπου βρέθηκε στο δρόμο
για την εκτόπιση.
«Τμήμα Μεταγωγών, Πειραιάς, 8/9/1935.

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

Συνάδελφοι,
Σας παρακαλώ πολύ να δημοσιεύσετε στην
«Υπαλλήλική» και στο «Διδασκαλικό Βήμα», τις
παρακάτω γραμμές μου, που σας στέλνω μέσα
απ΄ το κρατητήριο του τμήματος μεταγωγών
Πειραιώς, γιατί τώρα τελευταία απάνω στην
κρισιμότερη καμπή του υπαλληλικού αγώνα με
μια απόφαση της Επιτροπής Ασφαλείας Σερρών
εκτοπίζομαι για έναν ολόκληρο χρόνο στη
Σίκινο.
Ύστερα από επανειλημμένες κατηγορίες της Ασφάλειας και άλλων τοπικών αρχών των
Σερρών που αποσκοπούν να ανακόψουν την ενεργό συμμετοχή μου στο υπαλλήλικό κίνημα
και να καταπαύσουν κάθε συνδικαλιστική δράση στον τόπο μας με την τρομοκράτηση των
άλλων συναδέλφων, τον περασμένο Μάη είχα μετατεθεί από τις Σέρρες στο Δημοτικό
Σχολείο Αγίου Ευστρατίου της περιφέρειας Λήμνου. Μα η ασφάλεια κι οι άλλες αρχές δεν
έμειναν ευχαριστημένες μόνο μ' αυτή την επιτυχία. Κατά την περίοδο της εκκαθάρισης των
υπαλλήλων, ενισχυόμενοι και με ακατανόμαστες ραδιουργίες ανάξιων συναδέλφων
(Καρλάφτη και Αντωνόπουλου), είχαν ενεργήσει ν΄ απολυθώ απ΄ την υπηρεσία μαζί με
δεκάδες άλλους δασκάλους της περιφέρειας Σερρών.
Σαν είδαν όμως αργότερα πως δεν απολύθηκα ούτε εγώ, ούτε κι κανένας άλλος από τους
κατηγορούμενους συναδέλφους, κι ήταν επόμενο, γιατί κανένα στοιχείο συγκεκριμένο δεν
μας βάραινε, έκαναν σαν μανιασμένοι. Έτσι μόλις γύρισα απ΄ την καινούρια θέση μου για
τις καλοκαιρινές διακοπές, οι καλοθελητές αυτοί έκαμαν σωρεία από σατανικές συκοφαντίες
ενάντια σ΄ εμένα με ανήκουστες φημολογίες και δημοσιεύματα και προετοίμασαν το έδαφος
για τη σκηνοθεσία της εκτόπισής μου με αντικειμενικό σκοπό να σταματήσουν και να
καταπνίξουν κάθε υπαλληλική κίνηση στον τόπο μας.
Κι αρχίζει το μαρτύριό μου: Την 1η Αυγούστου πιάστηκα προκλητικά μαζί με το συνάδελφο
Τριατατικό Κώστα Σαμαρά με τη σκευωρημένη κατηγορία ότι τάχα είχα συντάξει μια
αντιπολεμική προκήρυξη και δήθεν την είχα λανσάρει με δικά μου όργανα παντού και στο
στρατό ακόμα. Μας έριξαν μέσα σ΄ ένα κάθυγρο και κατασκότεινο μπουδρούμι
συνωστισμένους με άλλους 10 κρατούμενους. Την πρώτη βραδιά μας απαγόρευσαν την
προμήθεια νερού και τροφής. Με κράτησαν στο κρατητήριο δυο μέρες και δυο νύχτες
απαγορεύοντας αυστηρά στους επισκέπτες μου να με ιδούν. Μετά τα μεσάνυχτα της

δεύτερης μέρας ευδοκίμησαν να με αφήσουν ελεύθερον αλλά με τον ρητόν όρο να φύγω
από τις Σέρρες. Δηλαδή να αλητεύσω. Κι επειδή δεν ημπορούσα να υποχωρήσω σε μια
τέτοια παράλογη αξίωση, μ΄ έσερναν στην Ασφάλεια 5-6 φορές σε λίγες μέρες, ώσπου
αναγκάστηκα να φύγω μετά από λίγο καιρό. Σε μια βδομάδα σκαρώθηκε η πρόταση της
ασφάλειας, πολύ σύντομα εκδόθηκε κι η απόφαση για την εκτόπισή μου με βασική
κατηγορία ότι τάχα είμαι πολύ επικίνδυνος, ανατροπέας !!! του καθεστώτος. Έκανα φυσικά
προσφυγή στη δευτεροβάθμια επιτροπή, αλλά απορρίφθηκε. Αλλά και ποιος αφελής
περίμενε την ακύρωση της απόφασης της πρωτοβάθμιας επιτροπής; Γι αυτό χαλκεύτηκε
όλη αυτή η σκηνοθεσία, για να ματαιωθεί τόσο εύκολα;

ris
fe
se
.g

w

w
w

Καταλαβαίνετε
λοιπόν,
συνάδελφοι,
τους
λόγους και τα πραγματικά ελαττήρια της
εκτόπισης μου. Η μορφή αυτή τη διώξεως των
υπαλλήλων για το πνίξιμο κάθε υπαλληλικής
φωνής και κάθε διαμαρτυρίας για την
καταπάτηση των υπαλληλικών ζητημάτων και
ελευθεριών εφαρμόστηκε και σε άλλους
συναδέλφους, αλλά βασικότερα εγκαινιάστηκε
πέρυσι με τον γραμματέα της ΚΠΕ, τον ηγέτη
του
υπαλληλικού
κινήματος
συνάδελφο
Δημακόπουλο … Έρχεται τώρα κι οξύτερα
εκδηλώνεται η νέα αυτή διωκτική μορφή
ενάντια σ΄ εμένα και πάλι για τους ίδιους
λόγους και σκοπούς. Γιατί μη νομίζετε συνάδελφοι πως η εκτόπιση η δική μου αποτελεί το
τέρμα και το επιστέγασμα των υπαλληλικών διώξεων. Αντίθετα η εκτόπισή μου θα εναι η
απαρχή για πολλές και πολύμορφες υπαλληλικές διώξεις στη μετεκκαθιστική περίοδο, γιατι
μελετώνται καθώς φαίνεται βαθύτερες περικοπές των κουτσουρεμένων μισθαρίων μας,
επιδιώκεται η εξασφάλιση της διάλυσης των οργανώσεών μας και η αποτροπή της
ανασυγκρότησης των, καθώς και το ολοκληρωτικό πνίξιμο των υπαλληλικών ελευθεριών, η
τέλεια φίμωση των υπαλλήλων.
Καλέσετε, σας παρακαλώ, συνάδελφοι, όλους τους υπαλλήλους όλων των κλάδων να
κάμουν έντονη διαμαρτυρία για τις κατάφορες αυτές αδικίες των συναδελφων τους.
Καταγγείλατε τις αχαρακτήριστες αυτές αδικίες στις μεγαλύτερες υπαλληλικές οργανώσεις
ξένων κρατών ότι κηρύξανε σε διωγμό τον εδώ υπαλληλικό κόσμο. Εμψυχώσατε τους
συναδέλφους για ν΄ αντιμετωπίσουν θαρραλέα αυτή την πνιγερή κατάστασή μας και να
ζητήσουν επίμονα με τις κλαδικές και τις Πανυπαλληλικές Επιτροπές την ακύρωση κάθε
εκτόπισης και όλων των πειθαρχικών ποινών (απολύσεων οριστικών και προσωρινών,
μεταθέσεων κλπ). Την επαναφορά όλων των απολυθέντων συναδέλφων κατά την τελευταία
στραγγαλιστική εκκαθάριση, τη μη εκτέλεση των δυσμενών μεταθέσεων, την άρση κάθε
περικοπής, την πλήρη αποκατάσταση των συνδικαλιστικών μας ελευθεριών και την
ανασυγκρότηση των οργανώσεών μας.
Κάνετε έκκληση σε όλες τις οργανώσεις του εργαζόμενου κόσμου (εργατών, αγροτών,
επαγγελματιών και βιοτεχνών κλπ) και σε όλους τους διανοούμενους της χώρας να
ενισχύσουν τον αγώνα μας για την επανόρθωση των γενομένων αδικημάτων μας και
διαβεβαιώσατέ τους πως κάθε χτύπημα δικό μας είναι και δικό τους γιατί κι εμείς όχι μόνον
βγαίνουμε από τα δικά τους τα σπλάχνα, αλλά κι αποτελούμε ένα κομμάτι αναπόσπαστο του
εργαζόμενου λαού και συνακόλουθα ενιαίος είναι και ο αγώνας μας για το χτύπημα της
κοινής καταδυνάστευσής μας.
Μ΄ αυτή την επιστολή μου, συνάδελφοι, αποχαιρετίζω στο πρόσωπό σας όλον τον
αγωνιζόμενο συνδελφικό κόσμο και παρ΄ όλη την ηλικία μου, γιατί έχω ηλικία 57 χρονών
θαρραλέος ανεβαινω το Γολγοθά του μαρτυρίου μου, γιατί αύριο αναχωρώ στο τόπο της
εκτόπισής μου, τη Σίκινο.

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

Μην παραξενεύεστε συνάδελφοί, τόπος λουτροθεραπείας και οίκος ξεκούρασης για τους
αγωνιστές υπαλλήλους και φτωχά παιδιά του λαού, είναι τα απόμερα νησιά μας Ας είναι
όμως, να είστε βέβαιοι πως απ΄ το στόμα μου δεν θα ακουστεί ούτε η παραμικρή

μεμψιμοιρία. Αντίθετα θα προσπαθήσω όλο το χρόνο της εξορίας μου ν΄ αντλήσω ανάμεσα
απ΄ τους φτωχούς νησιώτες της Σικίνου καινούργιες δυνάμεις που μου είναι απαραίτητες
για να συνεχίσω μαζί σας τον τίμιο αγώνα των υπαλληλικών δικαίων, που δεν εννοώ να τον
αφήσω ούτε για μια στιγμή πριν κλείσω τα μάτια μου.
Με συναδελφικούς χαιρετισμούς
Κώστας Παπανικολάου
Εκτοπισθείς Δημοδιδάσκαλος Σερρών

ris
fe
se
.g

w

w
w
8.

TO ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

o
sp
og
bl

u.
ed

Αντιγράφουμε απ΄το Βιβλίο «Ελεύθερη Ελλάδα» που γράφτηκε στην Ελεύθερη Ελλάδα
των βουνών και χρησιμοποιήθηκε για αναγνωστικό της Ε΄και ΣΤ΄τάξης του Δημοτικού
Σχολείου.
Μέσα στη μεγάλη αυλή της φυλακής στο Χαϊδάρι, κοντά στην Αθήνα, την 1 η του Μάη 1944,
είχαν μπει στη σειρά όλοι οι κρατούμενοι. Περίμεναν το Γερμανό, που θα φώναζε τα
ονόματα κείνων που θα τουφεκιζόταν τη μέρα κείνη. Σε λίγο κατέβηκε απ΄ το γραφείο των
φυλακών ένας αξιωματικός και στάθηκε μπροστά στη γραμμή. Στο χέρι του κρατούσε ένα
χαρτί με τα ονόματα των μελλοθανάτων. Είχε απλωθεί τόση σιωπή γύρω, που άκουες και
την αναπνοή των κρατουμένων. Ο αξιωματικός άρχισε να φωνάζει τα ονόματα:

r

t.g

- Τάσος Τσαλίκης.
- Παρών!
Ο αξιωματικός του΄καμε νόημα να βγει απ΄ τη γραμμή και να πάει να σταθεί μπροστά στον
αντικρινό τοίχο. Ύστερα εξακολούθησε να φωνάζει:
Κώστας Χυτήρης! Βαγγέλης Πόλκος! Κώστας Τσίρκας! Μύρωνας Παπαδόπουλος! Δημήτρης
Κοσμάς!
Παρών φώναξαν κι αυτοί.
Ήταν όλοι δάσκαλοι, απ΄ τους καλύτερους που είχε η Ελλάδα. Χρόνια τους κρατούσε η
δικτατορία Μεταξά στις φυλακές, χωρίς να τους δικάζει. Στα τελευταία τους παρέδωσε στους
Γερμανούς. Σήμερα, με πολλούς άλλους θα τουφεκιστούν κι αυτοί.
Όπως τους φώναζε ο Γερμανός αξιωματικός, έβγαινε ένας ένας με τη σειρά και πήγαινε και
στεκόταν μπροστά στον αντικρινό τοίχο.
Οι άλλοι να πάνε στα κελιά τους. Διέταξε ύστερα ο Γερμανός.
Πήγε κοντά σ΄ εκείνους που φώναξε και διάταξε μερικούς υπαξιωματικούς του να τους
βάλουν μέσα στο φορτηγό αυτοκίνητο, που θα ΄ρχόταν σε λίγη ώρα, και να τους πάνε στην
Καισαριανή να τους τουφεκίσουν.
Γεια σας παιδιά! Καλή λευτεριά! φώναξαν οι μελλοθάνατοι σε κείνους που έμεναν. Καλήν
αντάμωση!
Ο Γερμανός θύμωσε και τους διέταξε να σωπάσουν. Μα εκείνη τη στιγμή, σαν με ένα στόμα,
άρχισαν όλοι να τραγουδούν:

ris
fe
se
.g

w

w
w

«Έχε γεια καημένε κόσμε, έχε γεια γλυκιά ζωή. Και συ δύστυχη πατρίδα, έχε γεια
παντοτινή».
Οι πρώτοι που ήταν έτοιμοι να γυρίσουν στα κελιά τους, ξαφνιάστηκαν και έμειναν
καρφωμένοι στις θέσεις τους.
Στα κελιά σας!
Τους διέταξε κατακόκκινος από το θυμό, ο Γερμανός. Ύστερα γύρισε πάλι προς τους
μελλοθανάτους και τους διέταξε να σταματήσουν το τραγούδι. Όμως εκείνη τη στιγμή
ακούστηκαν φωνές απ΄ τους μελλοθανάτους, που έλεγαν:
Τραγουδάτε κι εσείς παιδιά! Όλοι μαζί!
Και τότε άρχισαν όλοι, κι εκείνοι που θα τουφεκίζονταν και κείνοι που μέναν, να
τραγουδούν μ΄ όλη τους τη δύναμη το τραγούδι του θανάτου:
«Έχε γεια καημένε κόσμε, έχε γεια γλυκιά ζωή …»
Η φωνή απλωνόταν γύρω κι αντιλαλούσε στους τοίχους των φυλακών. Ο Γερμανός έτρεχε
αγριεμένος πότε στη μια γραμμή και πότε στην άλλη και διέταξε να σταματήσουν τα
τραγούδια. Για απάντηση όμως έπαιρνε απ΄ όλους:
Ζήτω η Αθάνατη Ελλάδα!
Ζήτω ο Ελληνικός Λαός! Πεθαίνουμε ευχαριστημένοι γιατί πεθαίνουμε για την Ελλάδα.
Όσοι θα ΄κουγαν τα τραγούδια από μακριά, θα νόμιζαν ότι οι κρατούμενοι γλεντούσαν.
Αυτοί όμως πήγαιναν στο θάνατο.
Σε λίγο ήρθε το αυτοκίνητο και τους πήρε για την Καισαριανή. Σ΄ όλο το δρόμο οι
μελλοθάνατοι τραγουδούσαν. Και όταν περνούσαν τους δρόμους της Αθήνας, φώναζαν
στους ανθρώπους, που περπατούσαν στα πεζοδρόμια:
Ζήτω η Ελλάδα! Ζήτω η Λευτεριά! Πάνε να μας τουφεκίσουν τα σκυλιά! Αδέρφια,
εκδικηθείτε μας!
Κι οι άνθρωποι που τ΄ άκουγαν, άλλοι έμεναν με ανοιχτό το στόμα, άλλοι έσφιγγαν τις
γροθιές τους κι άλλοι έκλαιγαν.
Όταν έφτασαν στην Καισαριανή, τους έβαλαν πάλι στη γραμμή. Το εκτελεστικό απόσπασμα
ήταν έτοιμο στη θέση του. Πέντε – πέντε θα περνούσαν μπροστά του και θα τουφεκίζονταν.
Κείνη τη στιγμή ακούστηκαν οι καμπάνες όλων των εκκλησιών της Καισαριανής να χτυπούν
για νεκρό.
Ποια είναι η τελευταία σας επιθυμία; τους ρώτησαν οι γερμανοί.
Την τελευταία μας επιθυμία θα την πούμε εμείς στον ελληνικό λαό, χωρίς να σας ρωτάμε
εσάς! απάντησαν οι μελλοθάνατοι.
Και τότε ακούστηκε απ΄ολονών τα στόματα να βγαίνουν τα λόγια:
Θάνατος στον καταχτητή! Φωτιά στο φασισμό! καλύτερα ο θάνατος παρά η σκλαβιά.
Πιαστείτε όλοι στο χορό! φώναξε ύστερα ένας από τους μελλοθάνατους. Όλοι άρχισαν να
χορεύουν τραγουδώντας το «Έχε γεια καημένε κόσμε». Πήγαιναν τραγουδώντας και
χορεύοντας στο θάνατο.

o
sp
og
bl

u.
ed

9. ΜΟΡΦΩΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΜΕΣΑ ΣΤΙΣ ΦΥΛΑΚΕΣ
ΚΑΙ ΣΤΑ ΞΕΡΟΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΕΞΟΡΙΩΝ

r

t.g

Όλο το διάστημα απ΄τις αρχές του αιώνα, μέχρι και το 1974, ήταν
γεμάτο με συστηματικές δίωξεις και βιασμό των συνειδήσεων των
εκπαιδευτικών. Και είναι αξιοθαύμαστο το πλήθος των
εκπαιδευτικών που αποδείχτηκαν πιο δυνατοί από τους
μηχανισμούς ελέγχου και βίας και αντιμετώπισαν με αξιοπρέπεια τη
«νομοθεσία των βαρβάρων». Στη διάρκεια όλων αυτών των
φυλακίσεων και εκτoπίσεων, οι δάσκαλοι ποτέ δεν ξέχασαν το
ρόλο τους. Ακόμα και στη φυλακή ο νους τους ήταν στη μόρφωση
του λαού, με μαθήματα για αγράμματους, λειτουργία σχολείων και
σχολών, εκμάθηση γλωσσών, τεχνών, κλπ. Χαρακτηριστικό είναι
ότι ο Μιχ. Παπαμαύρος, στις φυλακές Αίγινας όπου «θήτευσε»,
εξέδωσε
τέσσερα
αναγνωστικά
για
τη μόρφωση
όσων

φυλακισμένων ήταν αγράμματοι ή μισοεγγράμματοι. Αυτά είχαν τίτλους (και περιεχόμενο):
Αλφαβητάρι για τελείως αγράμματους
Αναγνωστικό για Β΄τάξη Δημοτικού
Αναγνωστικό για Γ΄ και Δ΄ τάξη Δημοτικού
Αναγνωστκό για Ε΄ και ΣΤ΄ τάξη Δημοτικού
Απ΄ όλα αυτά σώθηκε μόνο εκείνο της Γ΄ και Δ΄ τάξης. Απ΄ αυτό το βιβλίο, αντιγράφουμε
το κείμενοι: «ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΗΣ ΦΥΛΑΚΗΣ» του Μιχάλη Παπαμαύρου.

ris
fe
se
.g

w

w
w

«Παιδιά της τετάρτης τάξης: Σας μιλούν οι φυλακισμένοι της φυλακής Αίγινας. Εσείς
μαθαίνετε τα γράμματα στο σχολείο σας ελεύθερα και με την ησυχία σας. Τώρα θα σας
πούμε πως μαθαίνουμε κι εμείς τα γράμματα στο δικό μας σχολείο της φυλακής. Εμείς όλοι
οι φυλακισμένοι στη φυλακή της Αίγινας είμαστε λαϊκοί αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης.
Άλλοι από μας πολέμησαν τον καταχτητή στα χρόνια της κατοχής στο βουνό και άλλοι στις
πόλεις. Οι προδότες όμως, με τη βοήθεια των Άγγλων, μας εξαπάτησαν στη συμφωνία της
Βάρκιζας και μας έριξαν στις φυλακές. Μας φυλάκισαν για να μας εξοντώσουν με τα βάσανα
και τις στερήσεις της φυλακής.
Μα εμείς, μόλις φυλακιστήκαμε, βάλαμε για σκοπό μας να βγούμε απ΄ τη φυλακή γεροί, όχι
μόνο στο σώμα μας, μα και στη ψυχή μας. Η πρώτη μας δουλειά ήταν να μάθουμε
γράμματα. Γιατί εμείς μεγαλώσαμε στην κοινωνία, χωρίς να ξέρουμε να γράφουμε και να
διαβάζουμε τη γλώσσα μας.
Τα γράμματα φυσικά, έπρεπε να μας τα μάθει το κράτος στα σχολεία του. Γι΄αυτό άλλωστε
πληρώναμε και ταχτικά του φόρους μας στο κράτος. Και αν καμιά φορά κανείς από μας δεν
είχε να πληρώσει, το έπιαναν και τον έβαζαν στη φυλακή. Μα το κράτος δεν ήθελε να μας
μάθει γράμματα! Δεν το συνέφερε να ανοίξει ο λαός τα μάτια του! Έτσι, μας άφησε
αγράμματους. Και όπως εμείς, έτσι είναι και άλλοι αμέτρητοι αγράμματοι ανάμεσα στο λαό
μας.
Έτσι λοιπόν αποφασίσαμε να μάθουμε γράμματα τώρα που μεγαλώσαμε. Να κάνουμε
δηλαδή μια δουλειά, που έπρεπε να την είχε κάνει το κράτος όταν ήμασταν παιδιά.
Στην αρχή πηγαίναμε καλά. Οι φύλακες της φυλακής μας άφηναν λεύτερους να κάνουμε το
σχολείο μας και τα άλλα ανώτερα μαθήματά μας. Μα όταν η κυβέρνηση έμαθε πως εμείς στη
φυλακή μαθαίνουμε γράμματα και μορφωνόμαστε, μας τα απαγόρεψε όλα! Δε μας άφηνε
ούτε γράμματα να μαθαίνουμε, ούτε να κάνουμε τα άλλα μαθήματά μας.
Μα εμείς και ύστερα από την απαγόρεψη αυτή εξακολουθούμε να έχουμε τα σχολεία μας.
Βέβαια όμως, κρυφά από τους φύλακές μας.
Και να δείτε πως το κάνουμε:
Άμα κάθε πρωί ανοίξουν οι θάλαμοι και βγουν οι φυλακισμένοι έξω, ένας συναγωνιστής
περνά με τη σειρά κοντά απ΄ τους αγράμματους και τους ψιθυρίζει: «Στο 7», ή «στο 11».
Κάθε μέρα δηλαδή αλλάζουμε θάλαμο. Σε λίγη ώρα αρχίζουν ένας – ένας οι αγράμματοι να
πηγαίνουν στον 7 ή στον 11 θάλαμο. Εκεί αρχίζει το μάθημα της Ανάγνωσης.
Έχουμε όλα κι όλα δυο βιβλία. Ένα που διαβάζουν οι μαθητές και ένα που βαστά ο
δάσκαλος. Το βιβλίο των μαθητών περνά από τον ένα στον άλλο, ώστε να διαβάσουν όλοι.
Πίνακα δεν έχουμε. Γράφουμε στο πίσω μέρος της πόρτας.
Άμα τελειώσει η ανάγνωση, αρχίζει η αριθμητική. Κάνουμε πρόσθεση, αφαίρεση,
πολλαπλασιασμό και διαίρεση των ακέραιων αριθμών. Εδώ και λίγες μέρες αρχίσαμε και
τους δεκαδικούς. Τις πράξεις και στο μάθημα αυτό, τις κάνουμε στο πίσω μέρος της πόρτας.
Δυο φορές τη βδομάδα κάνουμε και Γεωγραφία της Ελλάδας. Μαθαίνουμε ακόμα και για τα
ζώα, τα φυτά και τα ορυκτά της πατρίδας μας. Το τραγούδι και τη γυμναστική τα
μαθαίνουμε μαζί με τους άλλους συναγωνιστές της φυλακής.
Μα την ώρα που κάνουμε μάθημα, προσέχουμε να μη μας τσακώσει κανένας φύλακας. Ένας
από μας φυλάγει την πόρτα. Παρακολουθεί τους φύλακες. Άμα δει κανέναν να πλησιάζει το
θάλαμό μας, αρχίζει να χτυπά σιγανά με τα δάχτυλα απάνω στην πόρτα ή λέει σιγά τη λέξη:
«Προσοχή». Εμείς τότε καταλαβαίνουμε και αρχίζουμε να λέμε διάφορες ιστορίες άσχετες με
το μάθημα. Πότε – πότε μπαίνει ο φύλακας μέσα στο θάλαμο. Εμείς δεν το μιλούμε
καθόλου. Εκείνος, μένει λίγο, ακούει τις ιστορίες κι ύστερα φεύγει.

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

Εμείς εξακολουθούμε τότε το μάθημά μας. Έτσι μαθαίνουμε εμείς τα γράμματα. Και δεν
μπορούμε να σας περιγράψουμε πόση χαρά νοιώθουμε άμα μάθουμε να γράφουμε και να
διαβάζουμε.
Καθόμαστε τότε και γράφουμε αμέσως γράμμα με το χέρι μας στα σπίτια μας και τους λέμε
την ευχάριστη είδηση. Οι δικοί μας τότε μας απαντούν και μας λένε ότι τρίβουν τα μάτια
τους και λένε πως η φυλακή για μας στάθηκε το καλύτερο σχολείο.
Τώρα χαιρόμαστε πολύ, που άμα βγούμε απ΄ τη φυλακή θα μπορέσουμε να βοηθήσουμε
καλύτερα το λαό μας. Γιατί το ίδιο είναι να ξέρεις γράμματα και να μη ξέρεις; Να ξέρετε
όμως πως όταν ο λαός πάρει την εξουσία στα χέρια του, δε θα μείνει ούτε ένας Έλληνας
αγράμματος.

w
w

10. OI EKΠAIΔEYTIKOI ΣTHN ΕΘΝΙΚΗ ANTIΣTΑΣΗ

ris
fe
se
.g

w

Η μαζική συμμετοχή των εκπαιδευτικών στο κίνημα της εθνικής αντίστασης,
έχει τις ρίζες του στην εποχή του μεσοπολέμου και τη δράση της αριστρής
παράταξης. Απ΄ το 1941 ακόμα, είναι γεμάτη η Ελλάδα από εκπαιδευτικούς
που ηγούνται αντάρτικων ομάδων στα βουνά και αντιστασιακών ομάδων
στις πόλεις (ο κατάλογος ομάδων και δασκάλων θα απαιτούσε σελίδες ενός
ολόκληρου βιβλίου). Στη Θεσσαλονίκη, την ομάδα «Λευτεριά», που ήταν η
πρώτη αντιστασιακή οργάνωση σ΄όλη την Ελλάδα (1941), την έφτιαξε ο
δάσκαλος Αποστόλης Τζανής. Στο Κιλκίς το ίδιο, με επικεφαλής το δάσκαλο
Χρήστος Μόχος (Καπετάν Πέτρος). Στη Νιγρίτα δημιουργήθηκε η
αντάρτικη ομάδα
«Οδυσσέας Ανδρούτσος», απ΄ το 1941 ακόμα, με
επικεφαλής το δάσκαλο Θανάση Γκένθο (Καπετάν Λασάνη). Τα ίδια στη
Ρούμελη, στην Ήπειρο, στο Μεσσολόγγι και το Αιτωλικό, στη Μακεδονία,
στη Θεσσαλία, στη Θράκη, στην Πελοπόνησσο και στα νησιά.
Απ΄την πρώτη στιγμή δάσκαλοι βγήκαν μπροστά και δημιούργησαν ανταρτοομάδες. Στη
συνέχεια, στο κάλεσμα του ΕΑΜ, οι εκπαιδευτικοί ανταποκρίθηκαν αμέσως και ομαδικά
εντάχθηκαν στις γραμμές της Εθνικής Αντίστασης, για να καταθέσουν τη γνώση και την
εμπειρία τους όπου τους καλούσαν οι ανάγκες του αγώνα. Στελέχωσαν όλους τους τομείς
και βρέθηκαν σ΄ όλα τα κλιμάκια της ιεραρχίας της Εθνικής Αντίστασης, στις πολιτικές
οργανώσεις της αντίστασης, στους ΕΛΑΣίτικους σχηματισμούς, στην Παιδεία και τον
πολιτισμό με την πένα και με το όπλο, πρόσφεραν με πίστη και αυταπάρνηση τις υπηρεσίες
τους στον αγώνα.
Ο πρώτος οδηγός του Άρη Βελουχιώτη ήταν ο δάσκαλος Τάκης
Καρκάνης και σημαιοφόρος της πρώτης ανταρτοομάδας του ήταν ο
δάσκαλος Βασίλης Παπανικολάου.
Πολλοί πρωτοκαπετάνιοι του ΕΛΑΣ ήταν δάσκαλοι, όπως π.χ. ο
Βασίλης Πριόβολος -καπετάν Ερμής, ο Γιάννης Μιχαλόπουλος καπετάν Ωρίωνας, ο Θανάσης Ελεφάντης -καπετάν θρύλος, ο
Γιάννης Αναστασόπουλος -καπετάν Αχιλλέας, ο Βάγιος Χαριλόης
-καπετάν Ηρακλειώτης και άλλοι.
Σε πολλές περιοχές της χώρας, οι πρώτοι εκτελεσμένοι από τους
Γερμανούς, ήταν δάσκαλοι.
Ένας απ΄όλους αυτούς, χαιρετώντας τους μαθητές τους όταν έφευγε
για το βουνό, έγραψε το ακόλουθο κείμενο:

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

«Αγαπημένοι μου μαθητές,
οι μέρες που περνάει σήμερα η πατρίδα μας είναι μέρες σκλαβιάς. Μέρες δύσκολες. Ο κάθε
Έλληνας πρέπει να κάνει ότι περνάει απ΄ το χέρι του για τη λευτεριά της. Γι΄αυτό σας
άφησα κι εγώ κι έφυγα. Ξέρω ότι κι εσείς αγαπάτε με όλη τη δύναμη της ψυχής σας τη
λευτεριά της αγαπημένης μας πατρίδας. Θυμάστε τότε που ήρθαν οι Γερμανοί και κύκλωσαν
με τα χαράματα το χωριό και πήραν ένα κοπάδι ζώα; Αυτό θα πει σκλαβιά. Θυμάστε τότε
που ήρθαν και πιάσανε εκείνους που δεν ήθελαν να δώσουν το στάρι τους να το φάνε οι

ξένοι; Αυτό θα πεί σκλαβιά. Θυμάστε πως τρέμανε οι μανάδες σας κι όλος ο κόσμος, όταν
έμπαιναν οι Γερμανοί στο χωριό; Αυτό θα πει σκλαβιά. Το πολυτιμότερο πράγμα για ένα λαό
είναι η λευτεριά. Ξέρω καλά ότι το πολυκαταλαβαίνετε, γιατί βλέπετε με τα μάτια σας τι είναι
σκλαβιά. Πιστεύω λοιπόν να μη θυμώσετε μαζί μου, που σας άφησα και βγήκα να αγωνιστώ
και γω με τους άλλους πατριώτες για τη χιλιάκριβη τη λευτεριά. Σας χαιρετώ με μεγάλη
αγάπη και καλή λευτεριά. Γειά χαρά. Ο δάσκαλός σας».

w
w

11. Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΑ ΔΥΟ ΠΡΩΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ
ΚΑΤΟΧΗΣ - ΟΙ ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ
ΕΛΛΑΔΑΣ

ris
fe
se
.g

w

Στις χρονιές 1937-38, τα στοιχεία των παιδιών που
φοιτούσαν στις τάξεις των Δημοτικών σχολείων της
χώρας ήταν: στην Α΄τάξη: 231.087, στη Β΄τάξη:
180.655, στη Γ΄τάξη: 169.743, στη Δ΄τάξη: 140.432,
στην Ε΄τάξη: 100.000 και στην ΣΤ΄τάξη: 82.000.
Αριθμοί που δείχνουν πόσο «αναμορφωτική» ήταν η
προσπάθεια της δικατορίας του Μεταξά (και των
προηγούμενων κυβερνήσεων) και πόσο μεγάλο ήταν
το ποσοστό της σχολικής διαρροής (πάνω από 60%).
Φυσικό λοιπόν ήταν να είναι τεράστιο και το ποσοστό
των αναλφάβητων (σχεδόν 50%). Όμως όλη αυτή η
ζοφερή εικόνα ωχριούσε μπροστά στο τι συνέβη με την
είσοδο και την κατοχή των Γερμανών στη χώρα μας. Να ορισμένα στοιχεία:
Οι Γερμανοί επίταξαν 8.345 σχολικά κτίρια για τις ανάγκες του στρατού κατοχής. Απ΄αυτά:
Τα 3.035 έπαθαν σοβαρές ζημιές.
187 λεηλατήθηκαν.
590 βομβαρδίστηκαν κι άλλα τόσα κάηκαν.

u.
ed

r

t.g

o
sp
og
bl

Στο τέλος της κατοχής ήταν επείραχτα μόνο τα 416.
Το σχολικό έτος 1940-41 κράτησε 3 μήνες και το 1941-42
κράτησε 20 μέρες. Περίπου 600.000 παιδιά δεν φοίτησαν
καθόλου στο σχολείο.
Το χειμώνα του 1941-42 πέθαναν από πείνα 60.000 παιδιά κι
άλλα 130.000 έπαθαν σοβαρές ζημιές από την ασιτία.
Περίπου 400.000 παιδιά ορφάνεψαν από πατέρα και μητέρα.
450 παιδιά κλείστηκαν (μόνο στην Αθήνα) στο Δημόσιο
Ψυχιατρείο.
Αυτή την κατάσταση είχαν μπροστά τους οι αρχές του
Εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα, ειδικά
όταν άρχισε να
υπάρχει η «Ελεύθερη Ελλάδα», δηλαδή οι περιοχές που είχαν
απελευθερωθεί
με
τον αγώνα του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Οι δάσκαλοι του
αγώνα, έδειξαν πάλι όλη τη φροντίδα τους για τα
πεινασμένα παιδιά του λαού μας. Πρώτο μέλημα η
πείνα. Το τραγούδι που έλεγε «Το ΕΑΜ μας
έσωσε απ΄ την πείνα» είχε συγκεκριμμένη
έκφραση ιδιαίτερα στα παιδιά. Με πρωτοβουλία
δασκάλων του ΕΑΜ και με τη φροντίδα της
«Εθνικής Αλληλεγγύης» (ΕΑ) και της «Επιμελητείας
του Αντάρτη» (ΕΤΑ), ιδρύθηκαν παιδικοί σταθμοί
σε πολλές πόλεις και χωριά της Ελεύθερης
Ελλάδας. 35 τέτοιοι παιδικοί σταθμοί, λειτούργησαν

μόνο στην Ευρυτανία, χάρη στην προσπάθεια των δασκάλων του ΕΑΜ της περιοχής με
επικεφαλής την Ναυσικά-Φλέγγα Παπαδάκη.

ris
fe
se
.g

w

w
w

Λέει η ίδια: Υπολογίζεται ότι πάνω από 15.000 παιδιά περιμάζεψαν και περιέθαλψαν οι
παιδικοί αυτοί σταθμοί. Τρόφιμα, ρούχα, παπούτσια κλπ προμηθεύονταν από εράνους, αλλά
και από τον ΕΛΑΣ που έκανε επιθέσεις και τα έπερνε από αποθήκες των κατακτητών.
Ιδιαίτερο ρόλο στη λειτουργία τους, έπαιξε κι ΕΠΟΝ.
Χαρακτηριστική είναι η έκθεση του μικρού
Παναγιώτη
απ΄
το
μικρό
χωριό
της
Ευρυτανίας:
«15 Μαΐου 1944. Σήμερα στο σταθμό μας είναι
μεγάλη χαρά. Βάνουμε καινούρια παπούτσια.
Τα ΄φερε η κυρά δασκάλα μας η Ναυσικά.
Τα΄φτιασαν οι τσαγκάρηδες οι αντάρτες, γιατί
ήμασταν με σγαρόνια και μούσκεμα τα
ποδαράκια μας ήταν. Εμένα είναι λίγο μεγάλα,
αλλά η μανα μου θα μου πλέξει τσουράπια και
θα έχω άρβυλλα πρώτης τάξεως. Νάναι καλά η
Μαργαρίτα η δασκάλα που και του Παναγιώτη
(έδωσε) παπούτσια, γιατί είναι καλό παιδί και
λέει και τραγούδια στα παιδιά. Εγώ ξέρετε πόσα τραγούδια και παραμύθια ξέρω απ΄ τη
μανιά μου; Ού! Πολλά, και με βάζουν οι δασκάλες του παιδικού σταθμού να τα λέω στο
τραπέζι που τρώμε κι όσα παιδιά δεν έχουν όρεξη τρών το φαί τους. Πονηρούλης εγώ ε! χι,
χι, χι. Να΄ναι καλά οι αντάρτες που με αγαπάνε κι οι δασκάλες που μας μαθαίνουν τόσα
πράγματα.
Παναγιώτης ο ανταρτούλης».
Μόνο στη Θεσσαλία ιδρύθηκαν 121 λαϊκά ιατρεία, 177 λαϊκά φαρμακεία, 6 νοσοκομεία, 17
θεραπευτήρια και 89 παιδικοί σταθμοί.

u.
ed

12. Η ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΗΣ ΠΕΕΑ

r

t.g

o
sp
og
bl

Η ΠΕΕΑ ήταν η «Κυβέρνηση του βουνού». Δηλαδή
της Ελεύθερης Ελλάδας. Απ΄ τα πρώτα βήματά της,
στράφηκε με προσοχή στα θέματα των παιδιών, των
σχολείων και της παιδείας.
Με πρωτοβουλία του
«Γραμματέα
Παιδείας»
Πέτρου
Κόκκαλη,
συγκροτήθηκε μια πρώτη σύσκεψη γι΄αυτό το θέμα,
όπου πήραν μέρος ο Κώστας Σωτηρίου, ο Μιχάλης
Παπαμαύρος, η Ρόζα Ιμβριώτη και 5-6 ακόμα
δάσκαλοι. Έστειλαν ένα ερωτηματολόγιο στις διάφορες
περιοχές της χώρας, για να συγκεντρώσουν μια εικόνα.
Εικόνα που ήρθε γρήγορα κι ήταν τραγική. 3.500
σχολεία
ήταν
εντελώς κλειστά. Το μεγαλύτερο πρόβλημα ήταν η
έλλειψη δασκάλων, αφού μεγάλο μέρος τους είχε
σκοτωθεί στην Αλβανία ή και στη διάρκεια της κατοχής
μέχρι τότε. Κι ένα άλλο μεγάλο μέρος του ήταν
αντάρτες στα βουνά. Η πρώτη απόφαση ήταν ότι όλοι
οι δάσκαλοι να πάνε να ανοίξουν κάποιο σχολείο της
περιοχής τους. Κι όσοι ήταν αντάρτες, το ίδιο. Να
εναλλάσουν το βιβλίο και την κιμωλία με το ντουφέκι κι
το πολυβόλο. Την σχολική τάξη με το ταμπούρι του στο
βουνό. Έτσι καλύφτηκαν αρκετά κενά σχολείων. Αλλά
πάλι δεν ήταν αρκετοί οι δάσκαλοι για να καλυφθούν

όλα τα κενά. Σε βοήθεια ήρθε η πολιτιστική παρέμβαση της ΕΠΟΝ, που οργάνωνε τη
διασκέδαση των παιδιών στα χωριά με πλούσιο περιεχόμενο και μορφές (λέσχες, θέατρο,
χορωδίες, παιχνίδια, κλπ). Π.χ. στις Κορυσχάδες της Ευρυτανίας λειτουργούσε μουσική
χορωδία υπο την επίβλεψη του γνωστού μουσικοσυνθέτη Αλέκου Ξένου. Αλλά και
προσπάθειες μορφωτικής παρέμβασης γινόταν απ΄ την ΕΠΟΝ.
Οι αποφάσεις που καθόριζαν τις αρχές της μορφωτικής προσπάθειας ήταν:

ris
fe
se
.g

w

w
w

Αναγνωρίζεται ως επίσημη γλώσσα του κράτους η
Δημοτική, η οποία θα διδάσκεται σ΄ολες τις
βαθμίδες της εκπαίδευσης. Στη δημοτική θα
γράφονται οι νόμοι, οι επίσημες πράξεις, οι
δικαστικές αποφάσεις, η αλληλογραφία, τα
συμβολαια και οι εφημερίδες.
Η μόρφωση της νεολαίας είναι επιτακτική
υποχρώση του κράτους.
Η παιδεία πρέπει να είναι δημιουργική, με αληθινά
επιστημονικές γνώσεις σε θεωρία και πράξη.
Η Τεχνική Εκπαίδευση να γίνει τμήμα της Γενικής
Παιδείας.
Κοινωνική και όχι ατομιστική παιδεία, με υψηλά ανθρωπιστικά ιδεώδη.
Η Παιδεία να καλλιεργεί στους νέους γνήσιο λαϊκο πατιωτικό ιδανικό και το ιδανικό της
Δημοκρατίας.
Επαγγελματική εκπαίδευση-εργασία για όλους, που είναι δικαίωμα των νέων και υποχρέωση
του κράτους.
Αντιγράφουμε από την εισήγηση του Πέτρου Κόκαλη σ΄ αυτή τη σύσκεψη (της οποίας
μεγάλο μέρος αναφέρεται στο θάνατο του Δ. Γληνού και την δυσκολία που δημιουργεί η
απουσία του). Εισήγηση που δείχνει ποια ήτανε τα καθήκοντα, όπως τα αντιλαμβάνονταν
εκείνη την ώρα:

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

«Μέσα στις σημερινές δύσκολες συνθήκες του
εθνικοαπελευθερωτικού και λαολυτρωτικού αγώνα,
η Γραμματεία της Παιδείας, εμπνεόμενη από τις
παραπάνω γενικές αρχές της γενικής αγωγής, πήρε
τα μέτρα:
Α) Έκανε κάθε προσπάθεια για να λειτουργήσουν τα
σχολεία στην Ελεύθερη Ελλάδα. Τα προβήματα που
αντιμετωπίσαμε ήταν πολλά και δυσκολόλυτα. Και
ιδιαίτερα το πρόβλημα του διδακτικού προσωπικού.
Ένα μεγάλο μέρος των δασκάλων μας, πρωτοπόρων
στον απελευθερωτικό και λαολυτρωτικό αγώνα,
έχουν πάρει τα όπλα και γράφουν σελίδες ηρωϊσμού
και θυσίας μέσα στο ένδοξο βιβλίο του ΕΛΑΣ.
Β) Η Γραμματεία της Παιδείας θα καταβάλλει κάθε προσπάθεια για να ιδρυθούν όσο το
δυνατόν περισσότεροι παιδικοί σταθμοί με παιδικά συσσίτια.
Γ) Τοποθέτησε προσωρινούς επιθεωρητές που περιοδεύουν σήμερα από χωριό σε χωριό για
να λύνουν, σύμφωνα με την καθοδήγηση που πήραν, όλα τα σχετικά προβλήματα για τη
λειτουργία των σχολείων και των παιδικών σταθμών (...)
Δ) Η Γραμματεία της Παιδείας θα κάνει από τώρα κάθε προσπάθεια για τον περιορισμό του
αναλφαβητισμού στους νέους, που χάρη στην κατάσταση έμειναν αγράμματοι (…)
Ε) Η Γραμματεία της Παιδείας θα προσπαθήσει
επίσης να οργανώσει κατά τη διάρκεια του
καλοκαιριού παιδαγωγικά φροντιστήρια καθώς και
παιδαγωγικό
συμβουλευτικό
συνέδριο
με
αντιπροσώπους απ΄ όλη την Ελλάδα, λεύτερη κι
σκλαβωμένη. Τα κύρια θέματα του Συνεδρίου θα
είναι η λειτουργία των σχολείων και των παιδικών

σταθμών και το περιεχόμενο της παιδείας στις σημερινές συνθήκες.

w

w
w

Συναγωνιστές και συναγωνίστριες
Η Παιδεία για να εκπληρώσει το λαϊκό προορισμό της μέσα στις σημερινές συνθήκες πρέπει
να είναι διαποτισμένη με τα γνήσια λαϊκά ιδανικά που αναφέραμε παραπάνω και ιδιαίτερα να
αντλήσει το περιεχόμενό της, πρώτα από το σημερινό εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα και
δεύτερο από τον εκπολιτιστικό ρόλο που πρέπει να παίξει το σχολείο, ιδιαίτερα στις
σημερινές συνθήκες. Κέντρο επομένως και της διδασκαλίας πρέπει να γίνει από το ένα μέρος
η Νεοελληνική ιστορία των 120 τελευταίων χρόνων κι από το άλλο μέρος ο αγώνας για την
επιβίωση του λαού και της νεολαίας, για την κατάκτηση της εσωτερικής λευτεριάς με το
ξερίζωμα του φασισμού. Η παιδεία στο λαϊκό κράτος να διαπαιδαγωγήσει τα παιδιά όχι στην
ατομική ανάδειξή τους, παρά για την ευτυχία του συνόλου. Αυτό δεν θα πεί ισοπέδωση του
ατόμου. Αντίθετα η ευτυχία του συνόλου απαιτεί την καλλιέργεια κάθε ιδιότητας σωματικής
και ψυχικής του ατόμου.
Οργανώνοντας πάνω σε τέτοιες βάσεις την παιδεία η ΠΕΕΑ πιστεύει πως θα δώσει στο λαό
τα μορφωτικά αγαθά του σημερινού πολιτισμού και θα τον κάνει να πιστέψει βαθύτερα
ακόμα στην αξία της λευτεριάς».

ris
fe
se
.g

Τα αναγνωστικά που χρησιμοποιήθηκαν εκείνα τα χρόνια ήταν:
Για τις τάξεις Α΄ και Β΄ «ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΑΡΙ» της Β΄ τάξης του 1932-1934, των ΔεληπέτρουΔούκα-Ιμβριώτη.
Για τις τάξεις Γ΄ και δ, το νέο αναγνωστικό «ΤΑ ΑΕΤΟΠΟΥΛΑ».
Για τις τάξεις Ε΄ και ΣΤ΄ «Η ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ».
Στα βιβλία που γράφτηκαν «στο βουνό» δεν έγραφαν συγγραφείς, αφού ήταν συλλογικά
έργα.

o
sp
og
bl

u.
ed
13. ΤΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ

t.g

r

«Απόφαση Ίδρυσης Παιδαγωγικών Φροντιστηρίων.
Έχοντας υπόψη την ιδρυτική πράξη της ΠΕΕΑ της 10
Μάρτη 1944, αποφασίζουμε:
Άρθρο 1: Ιδρύονται δύο παιδαγωγικά Φροντιστήρια, με
έδρα το Καρπενήσι και την Τύρνα της Θεσσαλίας, που
θα λειτουργήσουν από 5 Ιούλη ως τις 10 Σεπτέμβρη
1944.
Άρθρο 2: Σκοπός των Φροντιστηρίων είναι ο
καταρτισμός προωρινών δασκάλων για τα σχολεία 1ου
βαθμού (Δημοτικά) στην Ελεύθερη Ελλάδα.

w

w
w

Άρθρο 3: Στα Φροντιστήρια θα φοιτήσουν προσωρινοί δάσκαλοι, που δεν έχουν
παιδαγωγική μόρφωση, και νέοι και νέες τελειόφοιτοι Γυμνασίου, που επιθυμούν να
διοριστούν προσωρινοί δάσκαλοι στα σχολεία 1ου βαθμού (Δημοτικά) της Ελεύθερης
Ελλάδας.
Άρθρο 4: Οι σπουδαστές των Φοντιστηρίων θα διδαχτούν: Στοιχεία Παιδαγωγικής,
Ψυχολογίας και Διδακτικής, με τις σχετικές εφαρμογές, καθώς και Νέα Ελληνικά και
Ελληνική Ιστορία.
Άρθρο 5: Σε κάθε Φροντιστήριο εγγράφονται 40-50 σπουδαστές. Το διδακτικό προσωπικό
κάθε Φροντιστηρίου αποτελείται από έναν παιδαγωγό, που θα είναι ο προϊστάμενός του και
από 3-4 φιλολόγους καθηγητές και δασκάλους. Στη λειτουργία του Φροντιστηρίου, όποτε
παραστεί ανάγκη, μπορούν να βοηθήσουν εκπαιδευτικοί και άλλοι ειδικοί επιστήμονες, που
τους προσκαλεί ο προϊστάμενος του Φροντιστηρίου.
Άρθρο 6: Οι απόφοιτοι των Παιδαγωγικών Φροντιστηρίων διορίζονται προσωρινοί δάσκαλοι.
Για να γίνουν μόνιμοι και να εξισωθούν με τους πτυχιούχους δασκάλους του 1 ου βαθμού, θα
πρέπει να μετεκπαιδευτούν, όπως θα καθοριστεί από ειδική πράξη.
Στην έδρα της Επιτροπής 8 Ιούνη 1944. Ο Γραμματέας της Παιδείας. (Τ.Σ.) Π. Κόκκαλης»

ris
fe
se
.g

14. ΤΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΤΥΡΝΑΣ

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

Λειτούργησε από τις 15 Ιούλη 1944 μέχρι τις 10 Οκτώβρη 1944.
Υπεύθυνη της λειτουργίας του ήταν η Ρόζα Ιμβριώτη, η οποία
περιγράφει και την αρχή της λειτουργίας του:
«Τον Ιούλη του 1944, μου ανατέθηκε η διεύθυνση του Φροντιστηρίου
της Τύρνας. Έμεινα αποσβολωμένη. Σ΄ αυτό το μικρό χωρίο, με 671
κατοίκους, με ύψος κάπου 1.200 μ., μέσα στην αγκαλιά του Κόζιακα,
έπρεπε να στήσω ένα Παιδαγωγικό Φροντιστήριο. Ούτε διδακτήριο,
ούτε προσωπικό, ούτε διδακτικό υλικό, ούτε βιβλιοθήκη, ούτε
καταλύματα, ούτε, ούτε, ….
Γίνεται συναγωνιστή, φροντιστήριο έτσι;
Έχουμε μη ξεχνάς, εμείς οι Έλληνες και το «κρυφό σχολειό». Δεν
έχουμε δασκάλους, τα σχολεία μένουν κλειστά. Είναι ανάγκη να
φτιάξουμε δασκάλους. Πήγαινε. Εκεί πάνω θα βρείς τον Καραγιώργη. Αυτός θα τα
τακτοποιήσει όλα. Έτσι μου απάντησε ο συναγωνιστής Γραμματέας της Παιδείας, Πέτρος
Κόκκαλης.
Ξεκινάω. Περνώ δυο φορές ξυπόλητη στην επικίνδυνη
ζώνη κοντά στην Πόρτα και βρίσκω τον Καραγιώργη και
τον Μπαρμουνάκη. Μένω κατάπληκτη. Τι έξαρση ήταν
εκείνη; Λες και τα λόγια τους ήταν σπαθιές. (….) Περπατώ
τώρα στα πόδια του Κόζιακα στην πανάρχαια Ρωμαϊκή οδό
και γοητεύομαι. Μόνος που δεν έχει κατανόηση είναι ο …
«συναγωνιστής» - έτσι λέγανε το γαϊδουράκι που με
κουβαλούσε. (…) Ανάταση παντού, απ΄ το «σύνδεσμο» ως
τον «καθοδηγητή». Κι ο λαός από δίπλα παραστέκει. Οι
δάσκαλοι, όθε κι αν στρέψω, γίνονται μια «κατ΄ εξοχήν»
δύναμη λαομορφωτική και πολιτιστική (…) Πως θα τα
βγάλω πέρα; Η αγωνία μου μεγαλώνει. Το χωριό είναι
σχεδόν ολότελα κατεστραμμένο. Με δέχονται καμιά τριανταριά σπουδαστές, αγόρια και
κορίτσια. Αποφασίζουμε να συγκεντρωθούμε το απόγευμα κατά τις πέντε … Μαζευόμαστε
όλοι στο χώρο που θα τον είχαμε τραπεζαρία. Είναι ημιυπόγειο 20Χ8 μ. Μείναμε κανά δυό
ώρες συζητώντας. Όταν βγήκαμε, είχαμε την εντύπωση ότι όλα θα πάνε καλά. Τα παιδιά
στεγάστηκαν σε διάφορα σπίτια. Το προσωπικό μαζεύτηκε σ΄ ένα μικρό ωραίο σπίτι, μέσα
στα έλατα, μπροστά σ΄ ένα θαυμάσιο φαράγγι. Όλοι γύρω μας παραστέκουν. Ο
«Κίσσαβος», συνταγματάρχης του ΕΛΑΣ, δάσκαλος το επάγγελμα, όλο με παίρνει στο
τηλέφωνο κι όλο ρωτάει για την υγεία μας. Μας στέλνει γιατρό. Ο Μπαρμπουνάκης,

ris
fe
se
.g

w

w
w

δάσκαλος κι αυτός, γίνεται ο φύλακας άγγελος του Φρονιστηρίου. Στέλνει κι όλο στέλνει
διδακτικό υλικό, καθώς και τα καλύτερα φαγώσιμα. Κι όλο μας δίνει συμβουλές. Ο Πέτρος
Κόκκαλης, καθηγητής του Πανεπιστημίου, μας κόβει συσσίτιο και μας φροντίζει. Στέλνουν
και περίφημους συνεργάτες (…) Μα το καμάρι του Φροντιστηρίου είναι το ανθρώπινο υλικό,
οι σπουδαστές κι οι σπουδάστριες, στην αρχή 85 και στο τέλος 107. Βλέπω γύρω μου τα
νιάτα, που έρχονται έπειτα από εφιαλτικά γεγονότα που γίνηκαν στην περιοχή τους, που
έχουν καταματωμένα τα πόδια και αμυχές στα χέρια και στο πρόσωπο, που κρύφτηκαν σε
φαράγγια, σε χαντάκια στις δημοσιές, που πέρασαν την επικίνδυνη ζώνη που τη θερίζουν οι
Γερμανοί, που γλύτωσαν από αλλεπάλληλα μπλόκα, για να φτάσουν στην Τύρνα
περπατώντας 10 και 15 μέρες. Βλέπω αυτά τα νιάτα να με κοιτάζουν με φρέσκια και
παλληκαρήσια ματιά, γεμάτα εμπιστοσύνη (…)
Το Φροντιστήριο λειτουργούσε στο
Μονοτάξιο Δημοτικό Σχολείο της Τύρνας. Ο ντόπιος δάσκαλος στην αρχή ήταν δύσπιστος,
έπειτα γίνηκε φανατικός οπαδός μας και μας βοήθησε πολύ ως το τέλος (…) Το πρόγραμμά
μας καταρτίστηκε έτσι:
Το πρωί απ΄ τις 7:30 ως τη 1 κάναμε τα θεωρητικά μαθήματα (…) Το απόγευμα 4 μ.μ.-7
μ.μ. λειτουργούσε το Δημοτικό σχολείο. Οι δάσκαλοι μοίρασαν τις τάξεις και εφάρμοσαν το
«σχολείο εργασίας» (…) Στις 7:30 μ.μ. συσσίτιο, συζητήσεις, διαλέξεις, ψυχαγωγία (…) Οι
σπουδαστές αναλάμβαναν και τους αναλφάβητους και τα νήπια με τις οδηγίες μας».
Άλλοι που δίδαξαν στο Φροντιστήριο της Τύρνας ήταν η Έλλη Δάνου, απόφοιτη του
Πανεπιστημίου της Σορβώνης. Απόστολος Ζορμπάς, φιλόλογος. Νίκος Παπαχατζής,
Ιστορικός. Στέργιος Ζυγουράκης, δάσκαλος. Κώστας Θετταλός, επιμελητης της Σχολής
Καλών Τεχνών. κ.ά.

u.
ed

Την πρώτη Κυριακή της λειτουργίας του Φροντιστηρίου, έγιναν επίσημα τα εγκαίνια του.
Στην τελετή μίλησε η Ρόζα Ιμβριώτη και κατέληξε την ομιλία της λέγοντας: «Η αποστολή
του δασκάλου είναι να φτιάξει ανθρώπους. Μα για να φτιάξουμε ανθρώπους, πρέπει πρώτα
εμείς να γίνουμε άνθρωποι. Δεν μπορούμε έξω απ΄ τους αγώνες του λαού να το κάνουμε
αυτό. Δε μπορούμε δήθεν «έξω απ΄ την πολιτική». Γιατί τότε κάνουμε πολιτική αντίθετη
απ΄ τα συμφέροντα του λαού. Εμεί θα φτιάξουμε ενθρώπους συνειδητούς και ελεύθερους.
Χρέος μας είναι να σταθούμε πλάι στο λαό μας και στην ανάγκη να τον οδηγήσουμε».

15. ΤΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΚΑΡΠΕΝΗΣΙΟΥ

o
sp
og
bl

Εκεί ορίστηκε σαν υπεύθυνοι διακεκριμμένοι Παιδαγωγοί Κώστας
Σωτηρίου και Μιχάλης Παπαμαύρος. Άλλοι που δίδαξαν εκεί
ήταν ο Αλέκος Παπαγεωργίου, Νεοελληνική λογοεχνία και
αισθητική. Τάσος Βαφειάδης, φιλόλογος. Νίκος Μπρούζος,
μαθηματικός, οικονομολόγος. Ο Μήτσος Βαϊτσος, καθηγητής
Φυσικής. Ο Δημήτρης Πάλλας, θεολόγος, καθηγητής στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών. Κώστας Παπανικολάου, δάσκαλος. κ.ά.

t.g

Γράφει ο Μιχάλης Παπαμαύρος:

r

« Ήταν μια θερμή Κυριακή, στις αρχές Ιούλη. Απόγευμα. Κόσμος
πολύς από το Καρπενήσι και τα γύρω χωριά. Αντάρτες με τα
γραφικά τους φυσεκλίκια κι ΕΠΟΝΙΤΕΣ κι ΑΕΤΟΠΟΥΛΑ και, φυσικά κι εμείς, οι σε λίγο
σπουδαστές, είχαμε μαζευτεί όλοι στο δυτικό κράσπεδο του Καρπενησίου, στο εξοχικό
κέντρο «Νεράϊδα», που η ΕΠΟΝ τα είχε μετατρέψει τότε από κέντρο για λίγους
αργόσχολους, σε Παιδική χαρά – παιδικό Σταθμό και «Φωλιά» για τα Αετόπουλα. Μιλούσε ο
παιδαγωγός Μιχάλης Παπαμαύρος κι εξηγούσε στο λαό το σκοπό της ίδρυσης των
Παιδαγωγικών Φροντιστηρίων. Αν και, όπως μάθαμε αργότερα, εκείνο τον καιρό είχε χάσει
τον μοναδικό γιό του και το φοβερό χτύπημα του χάρου τον είχε τσακίσει, εκείνες τις
στιγμές είχε συνεπαρθεί από το όραμα του έργου που πήγαινε τώρα να αρχίσει και ξαφνικά

ris
fe
se
.g

w

w
w

τα λησμόνησε όλα. Τα μάτια του άστράφτουν και τα φλογερά του λόγια αντηχούν μας
ολόγυρα στις ράχες του Καρπενησιού και συγκλονίζει τις καρδιές. Κάποια στιγμή, γυρίζει
προς εμάς τους υποψήφιους σπουδαστές, κι απλώνωντας το χέρι του κατά το μέρος μας τον
ακούμε να μας κράζει: «ΕΛΑΤΕ ΝΑ ΠΛΑΣΟΥΜΕ ΕΝΑΝ ΛΑΟ». Ναι. Αληθινά. Παιδοπλάστης και
λαοπλάστης είναι ο δάσκαλος κι ο μεγάλος παιδαγωγός είχε συλλάβει σ΄ όλο του το βάθος
και την έκταση τον τεράστιο ρόλο που είναι δυνατόν να διαδραματίσει ο δάσκαλος ανάμεσα
σ΄ ένα λαό (…) Μείναμε στο Καρπενήσι μέχρι τον Αύγυστο του 1944. Μαθήματα κάναμε σε
μια αίθουσα του Δημοτικού Σχολείου Καρπενησίου, όπου παρακολουθούσαμε και πρακτικές
ασκήσεις. Όσο για τη διατροφή μας, ήμασταν όλοι … υπότροφοι του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Με το
αλουμινένιο πιατάκι ή την τσίγκινη καραβάνα μας στο χέρι, μπαίναμε στη γραμμή, για να
πάρουμε απ΄ το συσσίτιο της 13ης Μεραρίας του ΕΛΑΣ. Μαζί μας, στην ίδια γραμμή κι οι
καθηγητές μας. Δεν υπήρχε διάκριση (…) Κι όλα αυτά ως την 6η Αυγούστου του 1944. Την
ημέρα αυτή εκδηλώθηκε η μεγάλη Γερμανική επίθεση ενάντια στις αντάρτικες δυνάμεις (…)
Δυο Γερμανικές φάλαγγες με τάνκς και θωρακισμένα έχουν
ξεκινήσει, η μια απ΄ τη Λαμία κι η άλλη απ΄ το Αγρίνιο και χτενίζουν
κυριολεκτικά τον τόπο καταστρέφοντας κι καίγοντας ό, τι βρουν
μπροστά τους. Οι Καρπενησιώτες ειδοποιήθηκαν να πάρουν ό,τι
μπορούσαν απ΄ το νοικοκυριό τους και να τραβήξουν πίσω απ΄ το
Βελούχι, προς τα Άγραφα (…) Κι ενώ το Καρπενήσι ήταν ανάστατο κι
άνθρωποι και ζώα παίρναν το δρόμο της φυγής, το Παιδαγωγικό μας
φροντιστήριο συνεδρίαζε μέσα σε μια ατμόσφαιρα όχι και τόσο
ευχάριστη. Η πρώτη αντίδραση των σπουδαστών ήταν «δώστε μας
όπλα να πολεμήσουμε». Η απάντηση απ΄ τους επικεφαλής ήταν:
«Που να τα βρούμε τα όπλα συναγωνιστές και συναγωνίστριες;
Αφού δεν υπάρχουν όπλα για τους αντάρτες! Αν είχαμε όσα όπλα
χρειαζόμαστε, νομίζετε ότι θα μπορούσε ο καταχτητής να καίει και
να ρημάζει την Ελλάδα; Πάμε λοιπόν στο Κεράσοβο να τελειώσετε
τα μαθήματά σας, να βγείτε δάσκαλοι. Η υπηρεσία που θα
προσφέρετε σαν δάσκαλοι στον αγώνα, έχει την ίδια αξία με την υπηρεσία του αντάρτη».
Τέθηκε το ζήτημα αν έπρεπε να σταματήσει η λειτουργία του Φροντιστηρίου ή να
σταματήσει και να τραβήξει ο καθένας για το χωριό του ή το πόστο του (…) Τελικά πάρθηκε
η απόφαση το Φροντιστηριο να συνεχίσει τη λειτουργία του, όπου κι όπως μπορέσει. Στο
τέλος σχεδόν της συνεδρίασης, ο Κώστας Σωτηρίου είπε χαριτολογώντας: «Μαθημένα τα
βουνά από τα χιόνια. Οι Ρωμιοί πάντα στα ταμπούρια τα΄χουν τα σχολεία», θυμίζοντας έτσι
και το στίχο του Παλαμά. Φορτωθήκαμε γρήγορα τα πράγματά μας κι από 10 οκάδες
τρόφιμα, από τις αποθήκες της ΕΤΑ και πήραμε την ανηφοριά κατά τον ΄Αϊ – Θανάση,
περπατώντας ανάμεσα στις κάτασπρες κοτρώνες του Ξεριά -του ξεροπόταμου του
Καρπενησιού».

o
sp
og
bl

u.
ed

r

t.g

Γράφει γι΄αυτό το περιστατικό πάλι ο Μιχάλης Παπαμαύρος:
«Άντρες, γυναίκες, άλογα, γελάδια, κατσίκια και κότες του σπιτιού στέναζαν στον ανήφορο.
Όλα αυτά τα ετερόκλητα όντα αποτελούσαν μια άγρια, μια τραγική εικόνα. Τέτοια άγρια
εικόνα είχα αντικρύσει άλλη μια φορά μέσα στον κεντρικό δρόμο της Αδριανούπολης, στο
τέλος της Μικρασιατικής καταστροφής».
Πίσω τους οι Γερμανοί κυριολεκτικά έκαιγαν το Καρπενήσι. Συνεχίζει ο Μιχάλης
Παπαμαύρος: «Την άλλη μέρα, το απόγευμα φτάσαμε στο Κεράσοβο. Εκεί είχαν
συγκεντρωθεί τα μέλη της ΠΕΕΑ. Θυμάμαι που ο Κώστας Σωτηρίου, κάποια στιγμή που
κουβεντιάζαμε, μου είπε πως στο πέτο του σακκακιού του περπατούσε μια ψείρα»
«Κι ενώ ετοιμαζόμαστε να πάρουμε το συσσίτιό μας, φτάνει η πληροφορία ότι μια Γερμανική
φάλαγγα έχει ξεκινήσει από τη Φραγκίστα, κάπου πέντε χιλιόμετρα μακριά από μας, κι
έρχεται προς το μέρος μας. Τα παρατάμε όλα σύξυλα και παίρνουμε πάλι δρόμο.
Χωριστήκαμε σε δυό ομάδες. Η μια πήρε όπλα, από ένα γκρά ή ό,τι άλλο βρέθηκε πρόχειρο,
κι ενώθηκε με τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ, για να παρενοχλήσει και να δυσκολέψει την πορεία
της φάλαγγας. Η άλλη με τους καθηγητές και τις κοπέλες του Φροντιστηρίου, πήρε τον
ασφαλέστερο δρόμο για τα Άγραφα.

w
w

Τρέχουμε με τα όπλα στα χέρια και πιάνουμε
θέσεις μαζί με τους αντάρτες στα πιο επίκαιρα
καρτέρια. Ήμασταν νηστικοί, ταλαιπωρημένοι κι
άμαθοι οι πιο πολλοί από μας από τέτοιες
κακουχίες. Κι όμως, ούτε μια στιγμή δε χάσαμε το
θάρρος και την αισιοδοξία μας (…) Την ώρα
εκείνη μάθαμε πω οι Γερμανικές φάλαγγες, κάτω
απ΄ την πίεση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ κι από
φόβο μην αφανιστούν κυριολεκτικά, αφού είχαν
κιόλας αρκετές απώλειες σε έμψυχο και πολεμικό
υλικό, αναγκάστηκαν να αναδιπλωθούν και να
πισωγυρίσουν (...) Εμείς συνεχίσαμε το άλλο
πρωϊ την πορεία μας σύμφωνα με το πρόγραμμα. Τέλος φτάσαμε στο απρόσιτο χωριό
Τρόβατο, στα σύνορα Ευρυτανίας, Μακεδονίας και Θεσσαλίας. Εκεί θα συμπληρώναμε τη
φοίτησή μας στο Φοντιστήριο».

ris
fe
se
.g

w

Γράφει πάλι ο Μιχάλης Παπαμαύρος:
«Μέσα στην εκκλησία του κάτω μαχαλά του Τροβάτου στεγάστηκε τώρα η Παιδαγωγική
Ακαδημία των βουνών. Είμαστε το κρυφό σχολείο του αγώνα. Μέσα στην εκκλησία αυτή
συνεχίσαμε τη διδασκαλία μας. Σ΄αυτή γίνονταν και με τα παιδιά του χωριού υποδειγματικές
και δοκιμαστικές διδασκαλίες όλων των μαθημάτων. Η διδασκαλία ήταν μυσταγωγία. Όχι
μόνο επικρατούσε άκρα σιωπή ανάμεσα στους σπουδαστές, μα και η αθρόα επίσκεψη των
κατοίκων του χωριού έδινε πανηγυρικό τόνο σ΄ όλη την εργασία. Ο παπάς του χωριού με
την γκλίτσα του στο χέρι, καθόταν σ΄ένα στασίδι, δίπλα στο δεσποτικό, και αφουγκραζόταν.
Ο πρόεδρος του χωριού, ο ευφυέστατος Αλέξης, καθόταν στα σκαλοπάτια του τέμπλου και
κάθε τόσο κουνούσε προς τα κάτω κεφάλι του, σημείο πως παραδεχόταν τα όσα άκουγε. Και
κάθε βράδυ κάτω απ΄ την καρυδιά, μαζευόταν αρκετοί κάτοικοι του απάνω και του κάτω
μαχαλά κι εκεί τους εξηγούσαμε και τους αναλύαμε διάφορα ζητήματα».

u.
ed

16. ΟΙ ΑΠΟΦΟΙΤΟΙ ΤΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΩΝ
ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΩΝ.

r

t.g

o
sp
og
bl

Με το τέλος της λειτουργίας των Παιδαγωγικών φροντιστηρίων, οι απόφοιτοι έπερναν
φύλλο πορείας για κάποιο σχολείο, σε κάποιο χωριό της Ελεύθερης Ελλάδας. Στην τελετή
αποφοίτησης του Φροντιστηρίου του Τροβάτου, στις 10/9/1944, οι απόφοιτοι έδωσαν τον
εξής όρκο:

«Ορκίζομαι ότι θα εκτελέσω πιστά
Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης
Πατρίδας μου και του Ελληνικού
απελευθέρωση της χώρας μου από το

τα καθήκοντά μου σαν υπάλληλος της Πολιτικής
(ΠΕΕΑ), έχοντας σαν γνώμονα το συμφέρον της
λαού. Ότι θα αγωνιστώ με αυτοθυσία για την
ζυγό των καταχτητών. Ότι θα υπερασπίζω παντού και

πάντοτε τις λαϊκές ελευθερίες και θα είμαι παραστάτης και οδηγός του λαού στον αγώνα για
τη λευτεριά του και τα κυριαρχικά του δικαιώματα».
Στη συνέχεια μίλησε ο Κώστας Σωτηρίου, σαν διευθυντής:
«Συναγωνιστές και συναγωνίστριες. Το έργο μας τελείωσε. Πρέπει να χωριστούμε. Από
σήμερα είστε δάσκαλοι των παιδιών του Ελληνικού λαού. Δουλέψτε με ενθουσιασμό, για να
πλάσετε χαρακτήρες, ευγενική ψυχή, γερή καρδιά στα παιδιά. Φανείτε αντάξιοι του ηρωικού
λαού μας. Γίνετε οδηγοί του. Κάμετε το λαό μας μεγάλο στη ψυχή, εργατικό και χαρούμενο.
Εργαστείτε για να γίνει η Ελλάδα μας ελεύθερη, χαρούμενη κι ευτυχισμένη.
Πηγαίνετε και να μη ξεχνάτε: Εμείς με το νού μας θα είμαστε πάντα κοντά σας»

ris
fe
se
.g

w

w
w

Κατόπι ένας ένας οι σπουδαστές περνούσαν απ΄ το τραπέζι, έπαιρνε το διορισμό του,
χαιρετούσε κι έφευγε.
Στην τελετή αυτή μίλησε κι ο Γραμματέας Παιδείας της ΠΕΕΑ, Πέτρος Κόκκαλης, που είπε:
«Πηγαίνετε στο καλό. Και μη ξεχνάτε πως είσαστε οι πρώτοι δάσκαλοι, που διορίζεστε στην
Ελεύθερη Ελλάδα. Ριχτείτε με περηφάνια και τόλμη στον αγώνα για τη λαϊκή Παιδεία. Στην
ανάγκη θυσιάστε και τη ζωή σας. Γιατί αυτό θα πεί ζωή: Θα πεί να θυσιάζεσαι για το λαό
σου».
Στην τελετή ορκωμοσίας του φροντιστηριου της Τύρνας, πήγε από πλευράς του ΕΛΑΣ ο
Καραγιώργης, ο οποίος τους έφερε και τα διοριστήρια. Ο ίδιος στην ομιλία του είπε: «Σας
ευχαριστώ για όσα το φροντιστήριό σας πέτυχε. Ο Θεσσαλικός λαός εκτίμησε τη δουλειά
σας. Η ΠΕΕΑ στέλνει στον καθένα σας διορισμό στην περιοχή σας. Περιμένουμε να
βοηθήσετε την ενότητα του λαού, να ενισχύσετε την απελευθερωτική του ορμή, να του
σταθείτε για να εξασφαλίσει μια ανεξάρτητη κι ελεύθερη ζωή. Σταθείτε το πλευρό του».
Στη συνέχεια μίλησε η Ρόζα Ιμβριώτη, που είπε:
«Σας θαυμάζω, σας καμαρώνω και σας καλοτυχίζω παιδιά της Ελλάδας. Με σας είμαι
σίγουρη πως θα δημιουργήσουμε μιαν Ελλάδα λεύτερη, χαρούμενη, δημοκρατική».
Παιδαγωγικά Φροντιστήρια λειτούργησαν ακόμα στη Θήβα, στα Γρεβενά και στην Πιερία.

u.
ed

17.

ΤΟ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΛΑΣΠΗΣ

r

t.g

o
sp
og
bl

Κι ενώ τα Παιδαγωγικά Φροντιστήρια είχαν
αρχίσει και συνέχιζαν το έργο τους, οι
δάσκαλοι
δεν
έπαψαν
στιγμή
να
δραστηριοποιούνται και να κινητοποιούναι
για τα καυτά και επείγοντα προβλήματα της
Παιδείας και του λαού μας. Και πρώτα πρώτα
ήταν αναγκαίο να ανασυγκροτήσουν τη
διαλυμένη απ΄ τη δικτατορία του Μεταξά
Διδασκαλική Ομοσπονδία Ελλάδας. Για το
σκοπό αυτό είχε πραγματοποιηθεί έκτακτη
συνέλευση του κλάδου, στο χωριό Παπαδιά
Ευρυτανίας, που πήρε την απόφαση να
επανασυστήσει τη ΔΟΕ. Παρόμοια Γενική Συνέλευση (φυσικά κρυφά) έγινε και στην
κατεχόμενη Αθήνα. Εκλέχτηκε προσωρινό διοικητικό συμβούλιο.
Στις 4 μέχρι 8 του Οκτώβρη 1943, έγινε στο Καρπενήσι Συνδιάσκεψη Δασκάλων της
Ρούμελης, στην οποία πήραν μέρος 250 δάσκαλοι.
Στις 20 Ιουλίου 1944, συγκροτείται στο χωριό Λάπη της Ευρυτανίας, το πρώτο μετά τη
δικτατορία του Μεταξά Παιδαγωγικό Συνέδριο, με θέματα:
- Η θέση του κλάδου στον Εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα και η ως τώρα συμβολή του
σ΄αυτον.
- Η θέση του κλάδου στη διαμόρφωση της νέας λαοκρατούμενης Ελλάδας.
- Η σημερινή κατάσταση των σχολείων κι τα μέτρα για τη βελτίωσή της.

- Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση – αρχές και οργάνωση τη λαϊκής παιδείας.
- Οργανωτικά και οικονομικά ζητήματα του κλάδου.
- Η διοίκηση της Παιδείας.

ris
fe
se
.g

w

w
w

Στο συνέδριο πήραν μέρος 100 αντιπρόσωποι που είχαν εκλεγεί από 20 Διδασκαλικούς
Συλλόγους της Στερεάς Ελλάδας και της Θεσσαλίας. Η συμμετοχη θα ήταν μεγαλύτερη αν
όλοι οι σύλλογοι είχαν πάρει έγκαιρα τις προσκλήσεις κι αν δεν πιάνονταν στο δρόμο από
τους Γερμανούς πολλοί αντιπρόσωποι που πήγαιναν στο συνέδριο. Κυρίως δεν μπόρεσαν να
περάσουν οι αντιπρόσωποι της Ηπείρου και της Δυτικής Μακδονίας.
Από τις αποφάσεις του Συνεδρίου της Λάσπης ξεχωρίζουμε και αντιγράφουμε
τις
παρακάτω:
Κάθε σύλλογος πρέπει να δώσει τη μάχη για το άνοιγμα των σχολείων. Για το σκοπό αυτό
λύεται η επίταξη όλων των σχολείων, είτε βρίσκονται στην Ελεύθερη Ελλάδα είτε στην
κατεχόμενη.
Να επισκευαστούν αμέσως από τις κοινότητες με προσωπική εργασία και τη συνεργασία της
ΕΠΟΝ και των δασκάλων, τα διδακτήρια που μπορούν να επισκευαστούν.
Όπου αυτό δεν είναι δυνατόν, τα σχολεία να στεγαστούν σε ιδιωτικά κτήρια που θα
επιταχθούν για το σκοπό αυτό, σε εκκλησίες, ή στην ανάγκη και σε παράγκες, που θα πρέπει
να φτιαχτούν γρήγορα με προσωπική εργασία.
Να επανδρωθούν τα σχολεία με δασκάλους που τώρα υπηρετούν σε μάχιμες μονάδες του
ΕΛΑΣ, όπου αυτό είναι δυνατό. Αλλιώς οι δάσκαλοι θα εναλλάσουν το ένα έργο με το άλλο.
Να απορροφηθούν αμέσως από τα σχολεία κάθε περιοχής οι απόφοιτοι των Παιδαγωγικών
Φροντιστηρίων.
Ο δάσκαλος εξομοιώνεται με τους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ. Η
Γραμματεία Στρατιωτικών σε συνεργασία με τη Γραμματεία
Παιδείας, αναλαμβάνει το πρόβλημα της διατροφής και της
κατοικίας των εκπαιδευτικών στην Ελεύθερη Ελλάδα.
Να συστηματοποιηθεί ο αγώνας για την υποχρεωτική φοίτηση,
που ως εκείνη τη στιγμή ήταν υποχρεωτική μόνο στα χαρτιά.
Από έρευνες που είχαν γίνει, είχε διαπιστωθεί ότι ένα 18-20%
δεν γραφόταν καθόλου στο σχολείο. Ένα 30% φοιτούσε απ΄
τις μέρες ακόμα της ειρήνης ελλιπέστατα. Κι ένα 49,5% δεν
προχωρούσε πάνω απ΄ την Τετάρτη τάξη του Δημοτικού
σχολείου. Τα ποσοστά αυτά ήταν μεγαλύτερα για τα κορίτσια.
Με βάση το γεγονός ότι ο αναλφαβητισμός του λαού έφτανε
στο 41% έως 49%, το Συνέδριο αποφάσισε να ιδρύσει παντού Σχολές Αναλφάβητων
Ενηλίκων.
Αποφασίστηκε να ιδρυθούν όπου είναι δυνατόν λαϊκές βιβλιοθήκες και αναγνωστήρια. Η
πρωτοβουλία για τη ίδρυση τους και τη λειτουργία τους, ανατέθηκε στους δασκάλους και
στην ΕΠΟΝ.
Αποφασίστηκε η υιοθέτηση του σχεδίου της ΠΕΕΑ για τη διοίκηση της Παιδείας.
Καθιερώθηκε η ισοτιμία των δύο φύλλων στην υπόθεση της Παιδείας. Εκείνη τη στιγμή
διορίστηκαν και κάποιες δασκάλες στη θέση επιθεωρητών, όπως π.χ. η Ειρήνη
Λαλαγιάννη-Στρατίκη, που τοποθετήθηκε επιθεωρήτρια των σχολίων της περιοχής
Στυλίδας-Πελασγίας του νομού Φθιώτιδας.
Το Συνέδριο έδωσε εντολή στους δασκάλους και στους συλλόγους τους, να κάνουν ό, τι
μπορούν:
Για να ιδρύσουν μαθηικά συσσίτια παντού
Να προμηθεύουν τα παιδιά με δωρεάν βιβλία
Να ιδρύσουν παντού παιδικούς σταθμούς
Να φροντίσουν ια την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των παιδιών.
Οι αποφάσεις που πάρθηκαν και δημοσιεύτηκαν στις 26/7/1944, αναλυτικά ήταν:

r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed

Ενημερωτικό προς όλους τους Συλλόγους Δασκάλων της χώρας για το γεγονός της
συνδιάσκεψης.
1η Απόφαση: Ο ρόλος του κλάδου στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα.

2η απόφαση: Για την επαναφορά των εκπαιδευτικών που έχουν διωχθεί (από τις
προπολεμικές κυβερνήσεις κι απ΄ τις δυνάμεις κατοχής).
3η απόφαση: Η σημερινή κατάσταση των σχολείων. Μέτρα για τη βελτίωσή της.
4η απόφαση: Περιεχόμενο της παιδείας και αναγνωστικά στα σχολεία της Ελεύθερης
Ελλάδας.
4η απόφαση: Οργάνωση των συλλόγων και της Δ.Ο.Ε.
5η απόφαση: Για τα οικονομικά ζητήματα του κλάδου.
Συνέδρια σαν αυτό της Λάσπης έγιναν στη συνέχεια στην Καρδίτσα, στα Τρίκαλα, στη
Βέροια, στην Πελοπόννησο, Θεσσαλονίκη, Κοζάνη, Καβάλα, Ήπειρο και αλλού.

ris
fe
se
.g

w

w
w
r

t.g

o
sp
og
bl

u.
ed