UNIVERZITET U ZENICI

MAŠINSKI FAKULTET

Viši asistent mr. sci. Ibrahim Plančić

OBRADA METALA DEFORMISANJEM
- skripta -

Zenica, januar 2011. godine

Skripta: Obrada metala deformisanjem: Sadržaj

SADRŽAJ
1. TEHNOLOGIJA PLASTIČNOG DEFORMISANJA−UVODNE DEFINICIJE I NAPOMENE.......................................................................................................... 5
1.1 Podjela postupaka OMD...................................................................................................7 1.2 Primjeri primjene TPD ......................................................................................................7 1.3 Primjeri mašina i alata ......................................................................................................14

2. TEORIJSKE OSNOVE POSTUPAKA OMD (TPD) ................................................. 19
2.1 PRETPOSTAVKE U TPD.................................................................................................19 2.2 NAPONI............................................................................................................................20 2.2.1 Vrste naponskih stanja i njihove mehaničke šeme .....................................................21 2.3 DEFORMACIJE................................................................................................................22 2.3.1 Deformaciona stanja i njihove šeme ...........................................................................23 2.4 BRZINA DEFORMACIJE I BRZINA DEFORMISANJA ....................................................24 2.5 VEZA IZMEĐU NAPONA I DEFORMACIJA ....................................................................24 2.6 USLOVI PLASTIČNOSTI .................................................................................................24 2.6.1 Energetski uslov plastičnosti.......................................................................................25 2.6.2 Uslov najvećeg smičućeg napona ..............................................................................25 2.7 DEFORMACIONO OJAČAVANJE I KRIVE OJAČAVANJA .............................................26 2.7.1 Hladno i toplo deformisanje ........................................................................................26 2.7.2 Krive ojačavanja..........................................................................................................27 2.7.3 Aproksimacije krivih ojačavanja ..................................................................................29 2.8 DEFORMABILNOST ........................................................................................................30 2.9 PARAMETRI PROCESA ..................................................................................................31 2.10 KONTAKTNO TRENJE I GRANIČNI USLOVI ...............................................................33

3. OBRADA RAZDVAJANJEM (SHEARING) ............................................................ 35
3.1 ODSJECANJE..................................................................................................................35 3.1.1 Odsecanje na makazama sa pravim paralelnim noževima.........................................36 3.1.2 Odsecanje na makazama sa pravim nagnutim noževima ..........................................37 3.1.3 Odsjecanje na makazama sa kružnim noževima........................................................38 3.2 PROSJECANJE I PROBIJANJE ......................................................................................39 3.2.1 Deformaciona sila i rad prosjecanja (probijanja).........................................................40 3.2.2 Mogućnosti za smanjenje sile prosjecanja..................................................................41 3.2.3 Principi racionalnog korištenja materijala pri prosjecanju ...........................................42 3.2.4 Osnovne napomene o alatima za prosjecanje i probijanje .........................................43 3.3 VIBRACIONO RAZDVAJANJE ........................................................................................46 3.4 FINO PROSJECANJE......................................................................................................46

4. SAVIJANJE (Bending) ........................................................................................... 50
4.1 UGAONO SAVIJANJE .....................................................................................................50 4.1.1 Naponi i deformacije ...................................................................................................55 4.1.2 Neutralna osa i razvijeno stanje..................................................................................56 4.1.3 Momenti savijanja .......................................................................................................57

2

Skripta: Obrada metala deformisanjem: Sadržaj 4.1.4 Minimalni i maksimalni radijus savijanja .....................................................................57 4.1.5 Elastična povratnost....................................................................................................58 4.1.6 Momenti spoljnih sila i sile savijanja ...........................................................................58 4.1.6.1 Dvougaono savijanje ............................................................................................59 4.1.6.2 Jednougaono savijanje u zatvorenom alatu .........................................................60 4. 2 PROFILNO SAVIJANJE NA SPECIJALNIM PRESAMA .................................................61 4.3 KRUŽNO SAVIJANJE ......................................................................................................63 4.3.1 Kružno savijanje profila na valjcima............................................................................65 4.4 PROFILNO SAVIJANJE LIMOVA POMOĆU VALJAKA ..................................................69 4.5 SAVIJANJE CIJEVI ..........................................................................................................70 4.6 SAVIJANJE DIJELOVA MANJIH DIMENZIJA NA SPECIJALNIM MAŠINAMA ...............73

5. DUBOKO IZVLAČENJE (Deep Drawing) .............................................................. 75
5.1 DUBOKO IZVLAČENJE OSNOSIMETRIČNIH KOMADA................................................78 5.1.1 Pokazatelji stepena deformisanja ...............................................................................80 5.1.2 Naponi i deformaciona sila izvlačenja.........................................................................81 5.1.2.1 Radijalni napon na obodu .....................................................................................82 5.1.2.2 Napon usljed trenja na obodu...............................................................................82 5.1.2.3 Napon usljed trenja na zaobljenju matrice............................................................83 5.1.2.4 Napon usljed savijanja i ispravljanja .....................................................................84 5.1.3 Naknadne operacije izvlačenja ...................................................................................85 5.1.4 Izvlačenje drugih tijela pravilnog geometrijskog oblika ...............................................86 5.1.5 Određivanje oblika i dimenzija polaznog komada .......................................................87 5.1.6 Alati za duboko izvlačenje...........................................................................................88 5.1.7 Mašine za duboko izvlačenje ......................................................................................91 5.1.8 Posebni postupci dubokog izvlačenja .........................................................................95 5.1.8.1 Hidromehaničko duboko izvlačenje ......................................................................96 5.1.8.2 Izvlačenje uz pomoć gume ...................................................................................97 5.1.8.3 Oblikovanje razvlačenjem.....................................................................................98 5.1.8.4 Rotaciono izvlačenje.............................................................................................98 5.1.8. 5 Razna oblikovanja izvlačenjem............................................................................100 5.1.9 Duboko izvlačenje sa stanjenjem (Ironing) .................................................................101 5.1.10 Osnovni elementi projektovanja tehnološkog procesa dubokog izvlačenja ..............103 5.1.11 Primjer tehnološkog postupka dobijanja konzerve za pića .......................................104

B. MASIVNO (ZAPREMINSKO) OBLIKOVANJE (Bulk Forming)............................. 105 6. OBRADA SABIJANJEM (Upsetting) ..................................................................... 105
6.1 POKAZATELJI DEFORMACIJA I GRANIČNE MOGUĆNOSTI OBLIKOVANJA PRI SABIJANJU VALJKA .......................................................................................................105 6.2 DEFORMACIONA SILA I RAD ZA SABIJANJE VALJKA.................................................107

7. PLASTIČNO DEFORMISANJE KOVANJEM U TOPLOM STANJU (FORGING) ........................................................................................................... 108
7.1 SLOBODNO KOVANJE ...................................................................................................109 7.2 KOVANJE U KALUPIMA ..................................................................................................110

3

....145 13.......1 Postupak stereolitografije (SL)...............................................4 OBLIKOVANJE LOKALNIM UDARNIM DEJSTVOM (PEEN FORMING) ...............6 Postupci sa korišćenjem čvrstih materijala u vidu folija (Laminated Object Manufacturing-LOM) ..................................................142 12............154 13....................1.................5.......................161 13.....2 KONKURENTNI INŽENJERING (CONCURRENT ENGINEERING ............ 164 4 ....140 12...3 ODREĐIVANJE PARAMETARA ZA IZBOR MAŠINA PRI KOVANJU U KALUPIMA .......................................................................................................................................4 INTEGRACIJA „BRZIH” TEHNOLOGIJA I REVERZIBILNOG INŽENJERSTVA ........... 135 11.............................. ŠIPKI I CEVI (Hot Extrusion) ...........150 13...................5.1 ISTOSMJERNO ISTISKIVANJE (PUNIH KOMADA) ........................ VUČENJE ŽICE (Wire Drawing).................................................142 13.......1 Završno kovanje na kovačkim čekićima........................129 8...............................161 14............. IZRADA I IZBOR POLUFABRIKATA ........4 3D štampanje (3D Printing – 3DP)................................................................................................................................................. TOPLO ISTISKIVANJE PROFILA..................156 13...5................................................................................144 13.......... SPECIFIČNI POSTUPCI OBLIKOVANJA ...................1 Kovanje u tzv................6 SUPERPLASTIČNO OBLIKOVANJE........ NOVE TEHNOLOGIJE ZASNOVANE NA TEHNOLOGIJI BRZE IZRADE PROTOTIPOVA (RAPID PROTOTYPING – RP)......................................... 139 12..2 Izrada modela nanošenjem istopljenog materijala (Fuse Deposition ModelingFDM) ..............................5......4 OSNOVNI REDOSLJED TEHNOLOŠKIH OPERACIJA PRI KOVANJU ............2 ELEKTROHIDRAULIČNO OBLIKOVANJE ................................5 Termojet Printing (Multijet Printing)............................126 8.....................................123 7............................................119 7......................... 127 8........158 13.............................................................1 Definisanje geometrije (crteža) otkovka.........................................5.... 134 10....123 7............................................3......5 ULTRAZVUČNO OBLIKOVANJE.................126 7........................ 137 12..........5 POSTUPCI BRZE IZRADE PROTOTIPOVA (RAPID PROTOTYPING – RP) ......7 Upoređenje pojedinih RP tehnologija i upoređenje RP tehnologija sa klasičnim tehnologijama izrade modela i prototipova......................3 ELEKTROMAGNETNO OBLIKOVANJE ............................1 OBLIKOVANJE EKSPLOZIVNIM DEJSTVOM ..........................................123 7..............2 SUPROTNOSMJERNO ISTISKIVANJE......5........................140 12....................7 THIXO – DEFORMISANJE (THIXO-FORMING)..2............................................................139 12...161 13............ otvorenim kalupima .........................................140 12...................................126 7....2.........CE) ......5 SPECIJALNI POSTUPCI KOVANJA...............................................................117 7..................................3 Selektivno lasersko sinterovanje (Selective Laser Sintering – SLS).................148 13..2 Horizontalne kovačke mašine .............................................................................Skripta: Obrada metala deformisanjem: Sadržaj 7........................5.............124 7................................................................ ISTISKIVANJE (Cold Extrusion)...........3................................. 144 13..................................... BRZA IZRADA ALATA (RAPID TOOLING – RT)....131 9.......................1 Orbitalno kovanje .....141 12.....................2 Završno kovanje na kovačkim presama.......................................5..................5......3 REVERZIBILNI INŽENJERING (REVERSE ENGINEERING – RE) .........................147 13...

Kod svih vrsta obrade deformisanjem zajedničko je da moraju postojati alat i mašina.visok stepen iskorišćenja materijala. .ОБРАБОТКА МЕТАЛОВ ДАВЛЕНИЕМ (рус.UMFORMUNG (UMFORMTECHNIK) (nem.plastične (suprotno od elastične. punih profila itd. 5 . TEHNOLOGIJA PLASTIČNOG DEFORMISANJA (TPD). TEHNOLOGIJA PLASTIČNOG OBLIKOVANJA (TPO). kao što su: OBRADA METALA DEFORMISANJEM (OMD). PLASTIČNO DEFORMISANJE METALA (PDM). a mašina ostvaruje potrebne sile i kretanja. ploča. Po svojoj prirodi deformacije se dijele na: . koji se najčešće izrađuje kao specijalni za određeni predmet. .veliki broj dijelova je moguće proizvesti isključivo postupcima TPD. TEHNOLOGIJA PLASTIČNOG DEFINICIJE I NAPOMENE DEFORMISANJA−UVODNE U obradu metala deformisanjem spadaju procesi kod kojih se potrebni oblik i dimenzije predmeta dobijaju plastičnim deformisanjem polaznog materijala pripremka. prestankom opterećenja ostaju trajno). Alat. . .elastične (postoje samo pod odgovarajućim opterećenjem. .) Tehnologija plastičnog deformisanja (TPD) metala obuhvata procese kod kojih se pod dejstvom dovoljno velikog opterećenja ostvaruje plastična deformacija. Polazni materijal je polufabrikat u obliku: limova. Glavne prednosti TPD: . Više od 80% svih metalnih materijala u ranijoj ili kasnijoj fazi prerade biva obrađeno nekim od postupaka TPD. Danas se u literaturi i praksi susreće veći broj terminoloških izraza koji podrazumijevaju navedene tehnoške postupke izrade bez odvajanja materijala.).).relativno jednostavna i brza izrada dijelova čak i kod složenih geometrija i većih dimenzija. . odnosno trajno mijenja oblik polaznog materijala. Na nekim stranim jezicima ova tehnologija se izražava kao: . .Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1.niža cijena izrade proizvoda. cijevi. daje geometrijski oblik predmetu. .METAL FORMING (eng. Uvodne definicije i napomene 1. TEHNOLOGIJA PLASTIČNOSTI i sl.relativno niži utrošak energije po jedinici mase komada. prestankom opterećenja nestaju). Osnovna osobina TPD jeste očuvanje neprekidnosti strukture oblikovanog materijala uz poboljšanje karakteristika čvrstoće i nepromenljivost zapremine.izuzetno dobre mehaničke karakteristike dobijenih dijelova koji se koriste kod najtežih opterećenja i na najodgovornijim mjestima.

. eksploatacija). duboko izvlačenje (1600g. konzervi i druge ambalaže.vezom sa okruženjem (transport. Potrebnu silu i energiju ostvaruju mašine za plastično deformisanje: prese za obradu lima. mašina. mašine za savijanje itd. Najvažnije oblasti primjene: . ojačanje. .alatom (konstrukcija. upravljanja. deformabilnost. automatizacija.izrada elemenata u građevinarstvu (krovne i zidne konstrukcije itd.). …. brodova.pojava velikih sila i pritisaka tokom pojedinih procesa oblikovanja što otežava i poskupljuje izradu alata i zahtijeva mašine velike snage.). parametri procesa itd.izrada vezivnih elemenata: vijci. neki visokolegirani čelici). danas kompjuterske tehnologije daju novu dimenziju TPD (modeliranja i simulacije.izrada rezervoara. velikoserijske i masovne proizvodnje. vučenje žice (200 g. osovinice itd. .puna ekonomska opravdanost i izraziti rezultati najčešće u uslovima serijske. . Uvodne definicije i napomene Nedostaci TPD: .. potrebno je primjenom opterećenja dovesti ga u stanje plastičnog tečenja. prvi pisani trag Homerova ILIJADA (kovanje bronzanog oružja za Ahila).mašinom (parametri za izbor. tačnost itd. Za uspešnu praktičnu realizaciju procesa TPD potrebno je ovladati: .izrada ručnog alata i hirurških instrumenata. Neposredno oblikovanje izvodi se u alatu koji se montira u radnom prostoru mašine. reciklaža otpada itd.teškoće pri obradi materijala sa vrlo niskom polaznom plastičnošću (npr. . navrtke. . . aviona i drugih letjelica. PH (arheološki nalazi). . trenje.) . valjanje (1500g. sudova. naponsko−deformaciono stanje. brzine. Da bi se materijal mogao prerađivati. ekološki zahtevi.industrija svih vrsta vozila.). . . 6 . alata i uređaja.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1.g.procesom oblikovanja (osobine materijala pripremka. kovačke prese.). Istorijat: prva pojava oko 5000.izrada dijelova u elektrotehnici i elektronici.). virtuelna proizvodnja). čivije.).vojna industrija. izrada.

Moguća podjela TPD na razne postupke 1. Uvodne definicije i napomene 1.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1.1 PODJELA POSTUPAKA OMD Slika1.2 PRIMJERI PRIMJENE TPD 7 .

Uvodne definicije i napomene 8 .Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1.

Uvodne definicije i napomene 9 .Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1.

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1. Uvodne definicije i napomene 10 .

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1. Uvodne definicije i napomene 11 .

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1. Uvodne definicije i napomene 12 .

Uvodne definicije i napomene 13 .Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1.

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1. Uvodne definicije i napomene

1.3 PRIMJERI MAŠINA I ALATA Mašine su razne vrste presa koje obezbjeđuju deformacionu silu i prostor za smještaj alata.

14

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1. Uvodne definicije i napomene

15

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1. Uvodne definicije i napomene

50 000 tonska presa 500 000 kN 500 MN

16

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1. Uvodne definicije i napomene 17 .

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 1. Uvodne definicije i napomene 18 .

2.1 PRETPOSTAVKE U TPD Da bi se matematičko−fizička interpretacija veoma složenih zavisnosti pojednostavila i učinila praktičnijom za razumjevanje i primjenu. d) idealizacija elastičnih i plastičnih svojstava (slika 2.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD 2. Pri obradi deformisanjem ne smiju se prekoračiti vrijednosti graničnih iznosa deformacije. kristalna struktura metala).1). b) hipoteza o prirodnom naponskom stanju (prije početka deformisanja nema unutrašnjih napona ili su uravnoteženi). Ukupna deformacija je rezultat plastične deformacije svakog pojedinačnog kristalnog zrna materijala. Za analizu i prethodnu procjenu navedenih pojava kod TPD neophodno je poznavanje osnovnih teorijskih relacija baziranih na mehanici kontinuuma odnosno teoriji plastičnosti. e) nepromjenljivost /konstantnost zapremine. Raspodjela deformacija po zapremini komada može biti veoma različita što zavisi od tipa i uslova oblikovanja. Tokom plastičnog deformisanja materijal mjenja svoju strukturu. TEORIJSKE OSNOVE POSTUPAKA OMD (TPD) Plastično deformisanje metala odvija se pod dejstvom odgovarajućeg spoljašnjeg opterećenja koje izaziva unutrašnje napone i trajnu promjenu oblika polaznog materijala. ali (uz prihvatljivu grešku) daju zadovoljavajuća rješenja za važne parametre procesa: a) hipoteza o homogenosti elastično−plastičnog tijela (zanemaruje se stvarna diskretna. Zbog toga se za svaku tehnološku metodu OMD izvodi proračun komponenti napona i deformacija. Ovi parametri neophodni su za pravilno dimenzionisanje alata i izbor odgovarajućih mašina. jer se u protivnom razara struktura materijala ili pojavljuju drugi neprihvatljivi defekti. zatim proračun deformacionih sila i rada. c) izotropnost strukture materijala (realni materijali imaju različita svojstva u raznim pravcima po zapremini). koje međusobno ne moraju da budu jednake. 19 . što za posljedicu ima promjenu mehaničkih svojstava u smislu povećanja čvrstoće i žilavosti. uvode se pretpostavke koje često nisu sasvim realne. Takođe se ne smijju prekoračiti intenziteti kontaktnih napona jer može doći do oštećenja alata.

b) idealno plastično tijelo. τ −tangencijalni naponi σ1> σ2 >σ3 −glavni normalni naponi (djeluju u ravnima u kojima nema tangencijalnih napona) Srednji (hidrostatički) napon: Ova vrijednost predstavlja intenzitet napona ravnomjernog pritiska ili zatezanja u posmatranoj tački i definiše tzv. 20 . sferni dio tenzora u tom smislu nije značajan. c) elasto-plastično. d) plastično sa ojačavanjem.2 NAPONI Naponsko stanje u bilo kojoj tački napregnutog tijela određeno je tenzorom napona: Gdje su: σ−normalni naponi. e) elasto-plastično sa ojačavanjem 2.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD Slika 2. gde je: Dσ − devijator tenzora napona Proces plastičnog deformisanja izvodi se upravo pod dejstvom devijatora tenzora napona dok tzv. sferni tenzor napona (Tσs).1 Idealizacija elastično−plastičnih svojstava materijala a) idealno elastično tijelo.

2 Šeme različitih naponskih stanja 21 . jer je moguće analizom npr.2.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD Efektivni (ekvivalentni) normalni napon: To je veoma značajna vrijednost jer predstavlja intenzitet fiktivnog jednoosnog napona čije dejstvo reprezentuje odgovarajuće troosno naponsko stanje. 2.1 Vrste naponskih stanja i njihove mehaničke šeme Slika 2. jednoosnog zatezanja dobiti univerzalne karakteristike vezane za proces plastičnog oblikovanja. Ovako definisan efektivni napon pri prostornom naponskom stanju uvijek je moguće upoređivati sa odgovarajućim stvarnim naponom pri jednoosnim naprezanjima (zatezanju i pritiskivanju) što je od velikog praktičnog značaja.

deformiše se do različitih iznosa deformacije. uopštenu) deformaciju: Ova veličina je pogodan reprezent deformacionog stanja. zapremina i za nju definiše ostvarena deformacija. ali praktično veoma teško izvodljivo. U praktičnim pokazatelja.3 DEFORMACIJE Deformacija predstavlja mjeru promjene oblika i dimenzija posmatrane zapremine ili tijela u cjelini. u opštem slučaju.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD 2. a njen iznos predstavlja srednju vrijednost svih realnih vrednosti. izračunavanjima vrijednosti deformacija izražavaju se preko Slika 2. Zato se u tehnologiji plastičnog deformisanja pribjegava pojednostavljenju tako što se posmatra veća.3 Idealno deformisanje paralelopipeda Pokazatelji deformacije: − apsolutna deformacija −relativna (jedinična) deformacija: 22 . Smatra se da je po posmatranoj zapremini deformacija ravnomjerna (homogena). a najčešće i osnovni oblik tijela. Slično efektivnom naponu moguće je definisati i efektivnu (ekvivalentnu. Svaka elementarna zapremina. deformaciono stanje u svakoj tački moguće je definisati tenzorom deformacije. makro. Pri plastičnom deformisanju mjenjaju se dimenzije. Slično naponima. Za potpuno određivanje deformacionog stanja potrebno je takav tenzor odrediti u velikom broju tačaka što je teorijski značajno.

Npr. 23 .1 Deformaciona stanja i njihove šeme Slika 2.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD −deformacija površine (proširenje ili suženje): −prirodna (logaritamska) deformacija: Iz uslova o nepromenljivosti zapremine u oblasti plastičnosti dobija se veza između deformacija u sva tri pravca: 2.4 Šeme deformacionih stanja Deformaciona stanja se razlikuju od naponskih.3. a) i b)−ravanska naponska stanja. čistom jednoosnom naponskom stanju pri zatezanju odgovara troosno (prostorno) deformaciono stanje.

s-1). 24 .5 Primjeri naponsko−deformacionih stanja 2. • l. a onda u kritičnom trenutku počinje ostvarivanje procesa plastičnog oblikovanja. 2.6 USLOVI PLASTIČNOSTI Pod dejstvom spoljašnjeg opterećenja polazni materijal (polufabrikat) se u prvoj fazi deformiše elastično. ϕ . koji traje sve do konačne promjene oblika.4 BRZINA DEFORMACIJE I BRZINA DEFORMISANJA I brzine su tenzorske veličine (tenzori drugog reda kao naponi i deformacije) ali ovde će se dati samo vrednosti na makro nivou. Razlikujemo brzinu deformisanja (brzina kretanja izvršnog elementa mašine. mm/s) i brzinu deformacije (promjena deformacije u jedinici vremena. mm−trenutna dimenzija zapremine koja se deformiše.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD c)−ravansko deformaciono stanje Slika 2. U oblasti plastičnosti ta zavisnost je složena i nelinearnog karaktera.5 VEZA IZMEĐU NAPONA I DEFORMACIJA U oblasti elastičnosti postoji linearna jednoznačna veza između napona i deformacija definisana poznatim Hukovim (Hooke) zakonom. 2. Značajne su pri teorijskim razmatranjima i numeričkim simulacijama procesa deformisanja. Pri veoma malim deformacijama pravi se analogija sa elastičnim deformisanjem i to su Levi−Mizesove jednačine (Levy−Misses). v.

Glavni normalni napon.6 Stvarni i tehnički napon pri jednoosnom zatezanju Ilustrativno je pratiti prelaz iz oblasti elastičnosti u oblast plastičnosti na primjeru jednoosnog zatezanja (sl. Počiva na sledećoj energetskoj hipotezi: da bi otpočelo plastično deformisanje u napregnutom tijelu.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD Da bi se ostvario prelaz iz elastičnog u plastično deformisanje. što predstavlja glavni normalni. brzina. 25 . dostigne vrijednost granice tečenja RP0. stepen deformacije). već isključivo od svojstava materijala. Ova energija ne zavisi od naponsko−deformacionog stanja. Deformacioni otpor (napon tečenja.6). 2. Konačna forma ovog uslova može se dati preko sljedećeg izraza: što praktično znači da plastično deformisanje počinje kad efektivni napon dostigne vrijednost deformacionog otpora. potrebno je da budu ispunjeni određeni uslovi u pogledu intenziteta i međusobnog odnosa napona koji deluju po zapremini tijela. po jedinici zapremine.1 Energetski uslov plastičnosti Poznat je i kao Mizesov kriterijum plastičnosti (Misses) i važi u opštem slučaju prostornih naponskih stanja. odnosno deformacioni otpor (deformacionu čvrstoću) K. 2. Slika 2. Zavisnost deformacionog otpora od plastične deformacije određuje se najčešće eksperimentalno pri jednoosnom zatezanju ili pritiskivanju. treba da dostigne jedan kritičan iznos u datim uslovima (temperatura.2 (ili Re). količina unutrašnje energije elastične promjene oblika.6. odnosno glavni normalni napon. odnosno stvarni napon. ujedno predstavlja efektivni napon i napon tečenja. On se dešava u tački T kad tehnički. kao jedini stvarni napon. Njegov intenzitet raste sa porastom plastične deformacije (efekat ojačavanja). deformaciona čvrstoća) jednak je ekvivalentnom (efektivnom) naponu u uslovima jednoosnog naponskog stanja.

prema ovom uslovu. Materijal se opire deformisanju i u skladu sa njegovim osobinama treba djelovati sve većim i većim deformacionim silama. Karakteristike plastičnosti i žilavosti opadaju.7 DEFORMACIONO OJAČAVANJE I KRIVE OJAČAVANJA Tokom procesa deformisanja sa povećanjem ostvarene plastične deformacije raste napon tečenja potreban da se proces nesmetano odvija.7. deformisanje je u hladnom stanju ako je temperatura obrade niža od temperature rekristalizacije (T<Tr). Efekat ojačavanja zavisi od: a) vrste (hemijski sastav) i osobina materijala (stanje strukture). Znači.6.1 Hladno i toplo deformisanje Egzaktno posmatrano. To je temperatura na kojoj se obnavlja (oporavlja) kristalna struktura i njena plastičnost.2 Uslov najvećeg smičućeg napona Poznat je pod nazivom kriterijuma Treska (Tresca) i glasi: da bi otpočeo proces plastičnog deformisanja maksimalni smičući napon u materijalu treba da dostigne odgovarajuću kritičnu vrijednost. 2. plastično deformisanje nastupa kad razlika između najvećeg i najmanjeg glavnog normalnog napona dostigne vrijednost deformacionog otpora. a sobzirom da se τ max izražava preko normalnih napona. može se reći da. da bi otpočelo plastično deformisanje u opštem slučaju naponsko−deformacionog stanja.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD 2. Upravo taj efekat izraženog porasta napona tečenja sa povećanjem plastične deformacije praćen padom plastičnosti materijala predstavlja deformaciono ojačanje. 26 . b) brzine deformacije. 2. Najbolji način za kvantifikovanje tog procesa je preko krivih ojačanja. prema uslovu najvećeg smicajnog napona. S druge strane. potrebno je da maksimalni smičući napon dostign polovinu vrednosti deformacione čvrstoće. c) temperature obrade. dok su svojstva čvrstoće u porastu.

efektivnog napona) od ostvarene efektivne plastične deformacije. struktura). u isto vrijeme jednak deformacionom otporu (naponu tečenja) i ekvivalentnom (efektivnom) naponu. Tabela 2. Zbog toga je to veoma važna univerzalna karakteristika materijala koja omogućava kvantifikovanje naponskih komponenti i parametara procesa. 2. što donosi uštede u procesu proizvodnje. b) povećana plastičnost.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD U većini slučajeva hladno deformisanje podrazumijeva obradu na sobnoj temperaturi (bez ikakvog termičkog tretmana). krive ojačavanja se određuju eksperimentalno.1 Temperature rekristalizacije nekih značajnijih materijala Deformisanje u toplom stanju vrši se ako je temperatura obrade viša od temperature rekristalizacije. najčešće u uslovima jednoosnih naponskih stanja zatezanja i pritiska. temperature. kada postoji samo jedan glavni napon. ali ne zavise od naponskog stanja. c) niži kvalitet površina i niža tačnost dimenzija. Osnovne karakteristike ove obrade (u odnosu na oblikovanje u hladnom stanju) su: a) znatno niži deformacioni otpor. brzine deformacije. d) viši troškovi proizvodnje zbog zagrijavanja. 27 . U tabeli 2.2 Krive ojačavanja Krive ojačavanja predstavljaju zavisnost deformacionog otpora (napona tečenja. Izvorno.7. Neposredno pokazuju intenzitet efekta deformacionog ojačavanja. deformacione čvrstoće.1 date su temperature rekristalizacije značajnijih materijala. Postoji i polutopla obrada (temperatura obrade je u intervalu između hladne i tople obrade). Kod većine čelika taj temperaturni interval je između 450 i 700°C. Zavise od: materijala (vrsta.

u oblasti ravnomjernog (homogenog) deformisanja (sl.7 Dijagram zatezanja Test jednoosnog zatezanja se veoma često koristi za određivanje osnovnih mehaničkih karakteristika materijala: granice tečenja (Re ili RP0. deformacija dužine (u ovom slučaju.2). tehničkog napona i stvarnog napona (koji je istovremeno jednak deformacionom otporu i ekvivalentnom naponu). 2. maksimalnog izduženja (A). Takođe. zatezne čvrstoće (RM). Veza između deformacionog otpora K i napona σ jednostavno se određuje: na osnovu uslova o nepromjenljivosti zapremine: A0 l0=A l i osnovnih definicija pokazatelja deformacije (npr.8 Kriva ojačavanja 28 . Paralelno sa tim moguće je odrediti i krivu ojačavanja. Naime. najveća−prva glavna deformacija) predstavlja efektivnu (ekvivalentnu) deformaciju.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD Slika 2.7) vlada jednoosno naponsko stanje i tu je moguće doći do direktnih zavisnosti između sile zatezanja. relativnog izduženja): Slika 2. .tehnički napon (fiktivna vrijednost proporcionalna sili zatezanja).

Za veće stepene deformacije moguće je koristiti analitičke aproksimacije ili drugačiji eksperimentalni postupak (npr. Slika 2. najčešće eksponencijalnog tipa.10 Primjeri krivih ojačavanja Slika 2. ali najveću primjenu ima funkcija oblika: K=C ϕn 29 . pritiskivanje). To se najčešće radi po metodi prikazanoj na slici 2.11 Uticaj temperature na krive ojačavanja 2.7. Različite su funkcije u pitanju. Deformacija u tački M je pri jednoosnom zatezanju najčešće manja od 30%.8). pa za veće iznose nije moguće odrediti krivu ojačanja.9.3 Aproksimacije krivih ojačanja Aproksimacije krivih tečenja su odgovarajuće matematičke funkcionalne zavisnosti koje sa dovoljnom tačnošću mogu da zamjene stvarne (eksperimentalne) krive.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD Na osnovu prethodne veze između K i σ moguće je dobiti krivu ojačavanja (u oblasti lijevo od tačke M na slici 2.9 Sabijanje po metodi Rastegajeva Slika 2. Da bi u procesu sabijanja (najčešće cilindričnog polaznog komada) vladalo jednoosno naponsko stanje potrebno je eliminisati trenje na kontaktnim površinama.

Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD C i n su konstante koje je moguće odrediti iz uslova nepromjenljivosti zapremine i maksimuma sile na dijagramu zatezanja (primjeri u tabeli 2. plastičnost. dubokim izvlačenjem. Ako je riječ o trajnom (plastičnom) deformisanju deformabilnost i plastičnost se odnose na opštu sposobnost materijala da se trajno deformiše bez pojave razaranja ili nekog drugog oštećenja strukture.2 Vrijednosti konstanti C i n u zavisnosti od vrste materijala 2.12 Zavisnost deformabilnosti i otpora deformaciji od naponskog stanja 30 . istiskivanjem itd. struktura. Slika 2. brzina deformacije i naponsko stanje. Tabela 2.2). Obradivost se najčešće vezuje za konkretan tip obrade (npr. KM−deformacioni otpor u trenutku postizanja maksimuma sile pri zatezanju. temperatura obrade. obradivost.8 DEFORMABILNOST U oblasti tehnologije plastičnog oblikovanja često se koriste termini: deformabilnost.). ϕeM−efektivna deformacija pri maksimalnoj sili zatezanja. Najznačajniji uticajni faktori na deformabilnost su: vrsta materijala (hemijski sastav).

USA) Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD Kvantitativna mjera koja izražava deformabilnost pri zapreminskom oblikovanju je granična ekvivalentna deformacija (ϕeg) u trenutku pojave oštećenja strukture (lokalizovano deformisanje ili razaranje). 2. poznat i kao Kiler−Gudvinov dijagram (Keeler−Goodwin) (slika 2. 31 . srednji površinski pritisak (radni pritisak. Kod deformisanja limova. najčešće se deformabilnost izražava preko intenziteta glavnih deformacija u ravni lima u trenutku lokalizovanog deformisanja i razaranja. Zavisnost ϕeg od naponskog pokazatelja β predstavlja dijagram granične deformabilnosti ili kriva granične deformabilnosti (KGD) koji je predstavljen na slici 2. Da bi se ostvario proces plastičnog deformisanja.13 Dijagram granične deformabilnosti pri zapreminskom oblikovanju Dijagram na slici 2. najčešće izvršni element mašine (pritiskivač prese. Stuart Keeler (Keeler Technologies LLC.13.14 Dijagram granične deformabilnosti kod limova 2. 2. bat kovačkog čekića. Detaljnije definisanje i konstrukcija krizahtjeva primjenu i složenijih naponskih stanja.14). Sl. itd.) nosi pokretni dio alata i ima pravolinijsko kretanje. radni napon) i deformacioni rad. Aktivna sila kojom se preko mašine djeluje na radni komad naziva se deformaciona sila i za pravilan izbor mašine potrebno je poznavati njen intenzitet.9 PARAMETRI PROCESA Osnovni parametri procesa plastičnog deformisanja su: deformaciona sila. Zavisnost veće glavne deformacije (ϕ1) od manje (ϕ2) pri graničnim uslovima predstavlja dijagram granične deformabilnosti kod limova.13 moguće je dobiti eksperimentalno preko tri tačke koje odgovaraju jednostavnim naponskim stanjima.

srednji deformacioni otpor 32 . uvodi se pojam radnog pritiska koji predstavlja srednju vrijednost kontaktnog napona (σ) pa je: F=p A Najčešće se radni pritisak dovodi u vezu sa deformacionim otporom K preko izraza: p=m•K gde je m>1 koeficijent koji zavisi od kontaktnog trenja. ¯ -srednja vrijednost radnog pritiska tokom gde je V=const. p procesa sabijanja.-deformisana zapremina. geometrije komada i vrste obrade i definiše se analizom naponsko−deformacionog stanja u konkretnom procesu obrade.. ϕh-ukupna prirodna deformacija. sabijanju) izraz za rad je najčešće u obliku: . srednja vrijednost deformacione sile tokom procesa. dobija se tzv. ho h gdje je Fsr=const. Ovakav pristup u definisanju deformacione sile je veoma pogodan kod zapreminskog oblikovanja.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD Sl. Pri zapreminskom oblikovanju (npr. Kod oblikovanja limova do konačnog izraza dolazi se analizom sila i napona svakog procesa oblikovanja pojedinačno. 2.15) pa se deformaciona sila definiše kao: F= ∫∫ σ dA Umjesto traženja funkcije napona od koordinata. Deformacioni rad karakteriše energetski aspekt obrade i predstavlja ukupno potreban rad za izvođenje određenog procesa obrade tokom radnog hoda mašine i alata. Ako se zanemari trenje (m=1).15 Princip određivanja deformacione sile U opštem slučaju raspodjela napona (σ) na komadu je vema složena (slika 2. bez korištenja radnog pritiska. idealni rad: . W= ∫ Fdh ili pojednostavljeno W=Fsr h.

kvazi hidrodinamičko (sloj maziva potpuno razdvaja površine u kontaktu). 2. granično (postoji film maziva koji može biti prekinut i pod većim pritiscima ostvareno hladno privarivanje) i mješovito (elementi graničnog i kvazi hidrodinamičkog trenja. vrsta materijala u kontaktu.10 KONTAKTNO TRENJE I GRANIČNI USLOVI U toku procesa plastičnog deformisanja metala na kontaktnim površinama između alata i radnog predmeta nastaje odgovarajuće trenje. pogoršanja kvaliteta površina komada itd. grafit. Po svojoj prirodi ovo trenje je bitno drugačije od trenja između krutih mašinskih parova. za razliku od mašinskih parova gde je to najčešće ispod 50 MPa. temperatura. povećanja deformacionih sila. 33 . Glavni utjecaji na kontakno trenje su: kontaktni pritisak. emulzije (smješe ulja i vode) i maziva u čvrstom stanju (praškovi. nehomogenog deformisanja. vrste materijala itd. Primjena zavisi od vrste procesa. sapuni i polimeri). Dalje. a vrijednosti se kreću u rasponu od 0. primjenjeno mazivo itd. uslova obrade.95. od jednoosnog postaje prostorno). parametri kontaktnih površina (hrapavost. zavisi od vrste i karakteristika procesa. molibden disulfid. netoksičnost itd. • lako odstranjivanje i pranje i • rashladno svojstvo Izbor mazivog sredstva za obradu plastičnim deformisanjem osim osnovnih karakteristika samih maziva zavisi od: vrste operacija. cink sulfid. Druga razlika je u površini kontakta. duboko izvlačenje). Kontaktno trenje dovodi do: promjene naponskog stanja (pri sabijanju. fizičko−hemijske osobine). umanjenje habanja. kod mašinskih parova trenje je uvijek štetno. Moguća podjela tipova trenja: suho trenje (metalni kontakt bez maziva). maziva za obradu plastičnim deformisanjem pored primarnog svojstva podmazivanja moraju imati i niz drugih osobina kao što su: • različita moć zamašćenja i podnošenja trenja. Dakle. prirode i karakteristike materijala za obradu. • antikorozivno dejstvo. najčešće prisutno u praksi). Pri oblikovanju deformisanjem kontaktni pritisci mogu preći iznad 2500 MPa. Osnovne vrste maziva su: ulja.2−0. Pri deformisanju kontaktna površina se najčešće povećava i mijenja njena konfiguracija. brzina klizanja. pošto dolazi do relativnog kretanja između alata i komada. • prijanjanje. pri deformisanju u brojnim slučajevima može da bude i korisno (valjanje. koji rade u oblasti elastičnosti.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD Koeficijent korisnog dejstva procesa deformisanja: . tipova mašina i alata i brzine deformisanja. Sredstva za podmazivanje treba da obezbijede željene otpore trenja (najčešće smanjenje). održanje filma maziva.

08 − 0. μ=0. Za praktičnu primjenu mogu se usvojiti sljedeće vrednosti koeficijenta trenja: μ=0.5 K. σ >> K.Skripta: Obrada metala deformisanjem: Teorijske osnove postupaka OMD Sile trenja deluju na kontaktnim površinama i predstavljaju smicajne sile usmjerene suprotno od smjera pomjeranja metala.15 za hladnu obradu sa podmazivanjem. τk = μ σ .2 − 0. pa je očigledno najveća vrijednost koeficijenta trenja μ=0. gdje je μ koeficijent trenja. pri obradi dubokim izvlačenjem).4 − 0.3 za hladnu obradu bez podmazivanja. Data je jedna od mogućnosti: 1) Normalni napon u kontaktu je znatno veći od deformacione čvrstoće (npr. pri toplom kovanju).5. Tada važi da je smicajni napon usljed trenja: τk = μ K. Prema hipotezi maksimalnog smičućeg napona τmax= 0. Određivanje ovih sila zasniva se na različitim pojednostavljenjima i pretpostavkama. što odgovara Kulonovom trenju. 34 . 2) Normalni napon u kontaktu je manji od deformacione čvrstoće.5 za obradu u toplom stanju. σ<K (npr. μ=0.

Odsjecanje. Linija razdvajanja je uvijek prava.1 ODSJECANJE Odsjecanje je postupak kojim se obrađuju najčešće limovi raznih debljina. Razlozi za izučavanje procesa razdvajanja u okviru tehnologije plastičnog oblikovanja su sljedeći: isti su polufabrikati (najčešće limovi). Vibraciono razdvajanje i 4. Proces razdvajanja se ostvaruje smicanjem po površinama koje određuje geometrija komada. c) zapremina gotovog komada uvijek je manja od zapremine polaznog komada.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3. odnosno alata. Prosjecanje i probijanje. Kad ti naponi dostignu maksimalnu vrijednost nastaje razdvajanje strukture. iste ili slične mašine i činjenica da su operacije razdvajanja početne u ukupnom tehnološkom procesu plastičnog oblikovanja. 2. b) zona obrade je koncentrisana na usku oblast oko rezne ivice. Fino prosjecanje. Postupke razdvajanja je moguće podijeliti na: 1. Obrada razdvajanjem (Shearing) 3. Slika 3. 3. OBRADA RAZDVAJANJEM (SHEARING) Razdvajanje se po svojim osobinama razlikuje od svih ostalih postupaka plastičnog deformisanja jer podrazumijeva fizičko odvajanje dijela polufabrikata razdvajanjem (’’sječenjem’’).1 Faze procesa razdvajanja 35 . ali i (rijeđe) šipke i profili. 3. Osnovne razlike razdvajanja u odnosu na ostale metode obrade deformisanjem su: a) suština procesa razdvajanja je ostvarivanje tangencijalnih (smičućih) napona u određenim ravnima.

jačinu materijala na smicanje.1. −na makazama sa pravim nagnutim noževima. S obzirom na korištenu mašinu postoje tri varijante odsjecanja: −na makazama sa pravim paralelnim noževima.3 Spoljašnji izgled makaza sa pravim paralelnim noževima 36 . Postupak je pogodan za primjenu u pojedinačnoj i serijskoj proizvodnji. Na slici 3. Zbog toga je opterećenje mašine udarno.2 Shema odsjecanja na makazama sa pravim paralelnim noževima Slika 3. dolazi do razaranja strukture. Prva faza procesa je elastično deformisanje. 3. Kod tanjih limova to je red veličine desetinke sekunde. a kada smičući napon u zoni razdvajanja dostigne maksimalnu vrijednost.1). Slika 3. t. Obrada razdvajanjem (Shearing) Polazni komad se postavlja između pokretnog i nepokretnog noža (slika 3. Porastom deformacione sile nastaje plastično deformisanje.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3.1 Odsjecanje na makazama sa pravim paralelnim noževima Rezne ivice noževa u jednom trenutku djeluju po cijeloj liniji razdvajanja (slika 3. Za realizaciju razdvajanja potrebni su univerzalni alati (noževi) i specijalne mašine (tzv. makaze). −na makazama sa kružnim noževima.j. Proces traje veoma kratko. Radni predmet nije deformisan (ostaje ravan).3 je fotografija mašine. odnosno razdvajanja polaznog komada na dva dijela.2).

Deformaciona sila je znatno manja u odnosu na odsjecanje sa pravim paralelnim noževima. gdje je b−dužina linije odsjecanja (najčešće širina polaznog komada).Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3. b−ukupna dužina linije odsjecanja. ugao trenja je: ρ=arc tgμ. Obrada razdvajanjem (Shearing) Maksimalna sila odsjecanja: . 3.3−0.1.75 −koeficijent srednje sile.2 Odsjecanje na makazama sa pravim nagnutim noževima U ovom slučaju ostvaruje se parcijalni zahvat rezne ivice noža i lima (slika 3. o 37 . ali je gotov komad u manjoj ili većoj mjeri savijen. Ako je koeficijent trenja između lima i rezne ivice μ. Pošto sa dvije strane postoji trenje mora se zadovoljiti uslov: α < 2ρ Za μ=0. s−debljina lima i τsM−smicajna čvrstoća.1 α<11 20' Praktično je ugao nagiba noža α=2−6o. Mjerodavna sila za izbor mašine: FM= 1.4). Deformacioni rad: W = FM b tgα . gdje je λ =0.4 Shema odsjecanja na makazama sa pravim nagnutim noževima Mjerodavna sila odsjecanja za izbor mašine na ovim makazama iznosi: Ugao nagiba noža (α) mora biti tako odabran da ne dolazi do izmicanja lima. Slika 3.3 F Deformacioni rad se može približno odrediti po sljedećem izrazu: W = λ F s .

7 Makaze sa kružnim noževima u sklopu linije za pripremu traka 38 .3 Odsjecanje na makazama sa kružnim noževima Primjenjuje se samo za odsjecanje limova (obično u vidu traka velike dužine). Okretanjem noževa ostvaruje se odsjecanje. Vrlo često se vrši istovremeno odsjecanje više užih traka iz jedne šire (slike 3.6 i 3.7).1. Slika 3.5 Izgled makaza za odsjecanje sa pravim nagnutim noževima 3.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3.6 Shema položaja kružnih noževa Slika 3. Obrada razdvajanjem (Shearing) Slika 3.

Proces se najčešće izvodi na mehaničkim presama.11). 39 . Slika 3. a koriste se i nemetalni materijali u pločastoj formi. Gotovi komadi su ravni sa konturama različitog oblika.10.2 PROSJECANJE I PROBIJANJE Prosjecanje i probijanje su postupci obrade razdvajanjem po zatvorenoj konturi uz pomoć posebnih preserskih alata. Proces u okolini rezne ivice je potpuno isti.8 Prosjecanje i probijanje Slika 3. Prikazani su radni elementi alata i položaj materijala.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3. a termin probijanje − dobijanje finalnog komada sa unutrašnjom konturom (slika 3. ali je mehanizam njegovog odvijanja relativno složen (slika 3. Polufabrikati su limene trake ili pojedinačni komadi od lima.9 Radni elementi alata Za razliku od ostalih postupaka deformisanja ovdje nije potrebno da materijal ima dobre osobine plastičnosti i deformabilnosti. Prosjekač Ploča za prosjecanje /matrica/ Slika 3. Obrada razdvajanjem (Shearing) 3.10 Prosjecanje Osnovna shema prosjecanja data je na slikama 3. Termin prosjecanje podrazumjeva dobijanje finalnog komada sa spoljašnjom konturom.8). Proces razdvajanja traje veoma kratko (djelić sekunde) čak i kod većih debljina lima.9 i 3.

koja prerasta u plastično oblikovanje na skici c). a materijal između njih ponovo sječe (f). veći zazor daje lošiju presječenu površinu uz manju silu i smanjeno habanje alata. Kod manjeg zazora pukotine se mimoilaze. zatežući naponi u okolini rezne ivice matrice prelaze kritičnu vrijednost i tu se javlja pukotina (d). 40 .3 FM + FPOM . Manjim zazorom postiže se bolji kvalitet presječene površine. 3. Ona brzo propagira u pravcu rezne ivice prosjekača. Deformacioni rad: W= λ FM s . izbacivanje) koja se svojim dejstvom suprostavlja deformacionoj sili. zazorom.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3. što zavisi od vrste materijala i zazora i rezultira u gotovo udarnom razdvajanju. Obrnuto.1 Deformaciona sila i rad prosjecanja (probijanja) Deformaciona sila prosecanja (probijanja): FM =L s τsM .11 Mehanizam procesa razdvajanja Pod a) je dat polazni položaj sa označenom najvažnijom karakteristikom alata.2. ali je deformaciona sila veća. Kod žilavijih materijala pukotina se javlja i u zoni rezne ivice prosjekača (e). gdje je L−dužina konture prosjecanja. Obrada razdvajanjem (Shearing) Slika 3. gdje FPOM podrazumjeva bilo koju pomoćnu silu (držanje. skidanje. Na slici b) je faza elastičnog deformisanja. Sila za izbor mašine: F=1. slično kao kod odsjecanja na makazama sa pravim paralelnim noževima. Prethodni izrazi važe samo za prosjecanje i probijanje na alatima sa ravnim (nezakošenim) reznim ivicama. Daljim rastom sile.

13 Varijante zakošenih reznih ivica Sljedeći način se koristi kod alata sa više probijača. Slika 3.14). Kod alata sa kosim reznim ivicama (slika 3. ali su alati složeniji. b) izrada prosjekača različitih dužina i c) prosjecanje na povišenim temperaturama. analogno sječenju na makazama sa nagnutim noževima.2.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3.12 i 3. Slika 3.2 Mogućnosti za smanjenje sile prosjecanja Primjenjuju se sljedeći načini: a) alati sa zakošenim reznim ivicama. a radni predmet u nekim slučajevima savijen. odnosno vrši pojedinačno razdvajanje odgovarajućih kontura (slika 3.12 Zakošene rezne ivice Slika 3. odnosno prosekača.13) nema istovremenog kontakta po cijeloj konturi prosjecanja već je zahvat parcijalan. Najčešće se smanjuje dužina manjih prosekača. Obrada razdvajanjem 3.14 Princip korišćenja noževa različitih dužina 41 . Zbog toga je deformaciona sila znatno manja.

Na povišenim temperaturama smanjuje se čvrstoća. Njihova primjena.16 Utjecaj rasporeda kružnih kontura na stepen iskorišćenja materijala 42 . zahtijeva uređaje za odmotavanje i ispravljanje prije uvođenja u alat. Najveći uticaj ima veličina serije i vrsta materijala lima. a time i sila prosjecanja. U velikoserijskoj i masovnoj proizvodnji obično se direktno iz željezare dobijaju koturovi lima potrebne širine.3 Principi racionalnog korištenja materijala pri prosecanju U uslovima većih proizvodnih serija od velikog je značaja ekonomično korišćenje materijala pri prosjecanju. obično se koristi kod veoma debelih pločastih materijala. obezbjeđenje pravilnog rasporeda komada na traci uz tehnologičnu geometriju. Od posebnog je značaja pravilno koncepcijsko rješenje. zatim. Obrada razdvajanjem Treći način za smanjenje sile razdvajanja.2.j. prosjecanjem i probijanjem dobijaju gotovi dijelovi ili polazni komadi za naredne operacije. kako bi otpadak bio minimalan. osim prese sa alatom za prosjecanje i probijanje.15 Raspored kontura na traci Slika 3.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3. Na sljedećim slikama date su varijante rasporeda kontura na traci. alata. t. Slika 3. položaja kontura na traci i širine trake. Kod većine čelika to je 750−900oC. Od takvih traka se. Lim se dobija iz željezara najčešće u obliku tabli. Temperatura zagrijavanja zavisi od hemijskog sastava i stanja strukture polufabrikata. 3. Iz njih se odsjecaju trake odgovarajuće širine.

alate za prosjecanje možemo podjeliti na: . slike 3. S obzirom na broj prosjecanja alati se mogu podjeliti na: .alate sa ravnim reznim ivicama.4 Osnovne napomene o alatima za prosjecanje i probijanje Alati se sastoje od dva podsklopa: gornjeg i donjeg.višesječne alate (više od jedne konture prosjecanja. slika 3. Obrada razdvajanjem Slika 3.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3.jednosječne (jedna kontura) i . način povezivanja elemenata itd.22).alate bez vođenja (koristi se vođenje prese.10 i slika 3. slika 3.21).19).18). .alate sa kombinovanim vođenjem (pločasto i stubno.14). slika 3.20 i 3. Gornji se vezuje za pritiskivač prese (pokretan je). Prema formi rezne ivice razlikujemo: . 43 .2. . a donji za radni sto (nepokretan).alate sa pločastim vođenjem (preko profilisanog otvora u ploči za vođenje. vođenje. slika 3. Ako vođenje gornje polovine alata u odnosu na donju postavimo kao kriterijum.12 do 3.19). Sve je podređeno pravilnom funkcionisanju sklopa prosjekač−matrica: krutost. . .alate sa stubnim vođenjem (klizno ili kotrljajuće. Centralno mjesto imaju radni (izvršni) elementi: prosjekači i matrice. centriranje.17 Primjeri rasporeda kontura na traci 3.alate sa kosim reznim ivicama (slike 3.

19 Višesečni alat sa pločastim vođenjem 44 . Obrada razdvajanjem Slika 3.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3.18 Alat za prosjecanje i probijanje bez vođenja Slika 3.

22 Alat sa kombinovanim vođenjem Na sljedećim slikama prikazane su dvije prese sa ekscentarskim pogonskim mehanizmom koji se najčešće koristi za operacije prosjecanja i probijanja. Slika 3.23 Ekscentar presa u radu Slika 3.20 Alat sa stubnim kliznim vođenjem Slika 3.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3.24 Jednostubna ekscentar presa 45 . Obrada razdvajanjem Slika 3.21 Alat sa kotrljajućim vođenjem Slika 3.

Obrada razdvajanjem 3. Slika 3. protivdržača i utiskivanjem rebra koje prati konturu (slike 3.28) sastoji se u odlaganju nastanka pukotine. Noževi su relativno malih dimenzija i imaju veliki broj hodova u jedinici vremena. Tabla lima se postavlja na radni sto mašine koji je pokretan u pravcu dvije koordinatne ose.29 i 3.27).32).26 Radna glava kod vibracione mašine Slika 3. formiranjem troosnog pritisnog naponskog stanja u zoni rezne ivice.25. Pritisne komponente napona ostvaruju se delovanjem držača.28.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3. Ovakve mašine obično imaju CNC upravljanje (slike 3.4 FINO PROSJECANJE Klasičnim postupcima prosjecanja i probijanja dobija se relativno nizak kvalitet presječene površine i niska dimenzijska tačnost. odnosno povećanju plastičnosti materijala. Pri finom prosjecanju postiže se znatno viši nivo dimenzijske tačnosti i veoma glatka presječena površina bez tragova obrade. 3.27 Prosjecanje krivolinijskih kontura 3. Na taj način je moguće dobiti bilo koji oblik krivolinijske konture. a moguće je koristiti i laser za sječenje umesto noževa. U teoriji plastičnosti je poznato da deformabilnost naglo raste u uslovima pritisnog naponskog stanja. 46 .26 i 3. 3.3 VIBRACIONO RAZDVAJANJE Vibraciono razdvajanje je postupak pri kome se na specijalnim mašinama ostvaruje prosjecanje i probijanje po pravolinijskim ili krivolinijskim konturama.25 Mašina za vibraciono razdvajanje Slika 3. Osnovna ideja ovog postupka (slika 3.

To su specifične prese kompaktne konstrukcije koje imaju pogonski sistem sa donje strane. Alati su robusnije konstrukcije (slike 3.33 i 3. pri čemu je debljina lima obično velika (iznad 5 mm).29 Položaj utiskujućih rebara prema konturi prosjecanja Geometrija komada je vrlo raznolika (slika 3.31). Obrada razdvajanjem Slika 3.30 i slika 3.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3. 47 . Od mašine (slika 3.28 Princip ostvarivanja procesa finog prosjecanja Slika 3.35) se zahtijevaju tri nezavisna dejstva.34) u odnosu na klasične.

31 Tipična geometrija komada za izradu finim prosjecanjem Slika 3.30 Geometrije komada dobijenih finim prosjecanjem Slika 3. Obrada razdvajanjem Slika 3.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3.32 Upoređenje tehnologija klasičnog i finog prosjecanja 48 .

Obrada razdvajanjem Slika 3.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 3.33 Shema alata za fino prosjecanje Sika 3.35 Izgled prese trostrukog dejstva za fino prosjecanje 49 .34 Izgled alata za fino prosjecanje Slika 3.

) ili na specijalnim presama. Debljina limova za savijanje kreće se od stotih dijelova milimetra pa do nekoliko desetina milimetara. Savijanje cijevi. lokalno plastično deformisanje. 3.1 i 4.1 i 4. Jasno je da se ostvaruju i najrazličitije kombinacije ovih osnovnih oblika.1 UGAONO SAVIJANJE Izvodi se najčešće u alatima postavljenim na univerzalne prese (ekscentarske. Omogućava izradu širokog asortimana proizvoda. Slika 4. Profilno savijanje na specijalnim (‘’abkant’’) presama. koljenaste. Savijanje dijelova manjih dimenzija (od traka i žice) na specijalnim mašinama. sa dimenzijama od dijelova milimetra pa do nekoliko metara. 5. puni profil. mada ima postupaka gdje se deformiše kompletna zapremina (kružno savijanje npr. SAVIJANJE (Bending) Savijanje spada u grupu postupaka tehnologije plastičnog deformisanja koji se najčešće primjenjuju.3).Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4.1).1 Različiti prikazi ugaonog savijanja 50 . S obzirom na oblik i broj mjesta savijanja može biti: jedno − dvo i višeugaono (slike 4. Dijelovi složenih geometrija izrađuju se u više operacija. Kružno savijanje. Za jednougaono savijanje često se koristi termin V savijanje (slike 4. Osnovni postupci savijanja su: 1. Savijanje (Bending) 4. 2. cijev. hidraulične itd. a u primjeni je i termin Z savijanje (slika 4. 4.). ali to može da bude žica.2) . Profilno savijanje pomoću valjaka.1). Polazni materijal (polufabrikat) je najčešće lim u vidu trake ili table. za dvougaono U ili C savijanje (slike 4. 4. 6. u većini slučajeva. Savijanje se primenuje kako u serijskoj tako i u pojedinačnoj proizvodnji. Karakteristika procesa savijanja je. Savijanje pomoću alata na univerzalnim presama (ugaono savijanje). Deformisana zona tada obuhvata manji dio zapremine komada.

3 Faze procesa dvougaonog savijanja (slobodno−lijevo i sa držačem−desno) 51 .2 Faze procesa jednougaonog savijanja u zatvorenom alatu Slika 4. Savijanje (Bending) Slika 4.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4.

presavijanja 52 .5 Jednougaono savijanje sa obrtnim pritiskivačem Slika 4.6 Jednougaono savijanje na primjeru tzv.4 Slobodno jednougaono savijanje Slika 4.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Savijanje (Bending) Slika 4.

Slika 4.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Razlika je u radnim elementima.7 i 4. Savijanje (Bending) Alati (slike 4.8) su po koncepciji slični alatima za prosjecanje i probijanje.7 Primjer alata za polukružno savijanje Slika 4. ovde su to pritiskivač (savijač. oblikač) i matrica (kalup) za savijanje.8 Primjer složenog alata za ugaono savijanje sa 4 savijene zone 53 .

Savijanje (Bending) Fizički izgled savijenih komada dat je na slikama 4. 4.9. Slika 4.9 Fotografije dijelova dobijenih ugaonim savijanjem (a) Slika 4.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4.10 i 4.11.10 Fotografije dijelova dobijenih ugaonim savijanjem (b) Slika 4.11 Fotografije dijelova dobijenih ugaonim savijanjem (c) 54 .

1. U skladu sa naponima.1 Naponi i deformacije Pri savijanju se ostvaruju plastične i elastične deformacije. U unutrašnjoj zoni vladaju pritisni naponi. Slika 4.13 Parametri u savijenoj zoni 55 . pri čemu se teži da udio elastičnih deformacija bude što manji. Odgovarajući uzdužni naponi imaju različit karakter sa svake strane lima. a u unutrašnjoj skraćuju.12 Djelovanje uzdužnih napona pri jednougaonom savijanju Geometrija savijene zone se opisuje sa parametrima prikazanim na sl.13. To su radijusi ru − unutrašnji. slojevi materijala se u spoljašnjoj zoni izdužuju.12 i 4. 4. U spoljašnjoj zoni lima (prema radijusu rs na slikama 4. Savijanje (Bending) 4. φo = 180 − αo αo = 180 − φo α− ugao savijanja φ− ugao savijene zone Slika 4.13) vladaju zatežući naponi od kojih zavise granične deformacije (prekoračenjem maksimalno dozvoljenih zatežućih napona dolazi do razaranja). α − ugao savijanja i φ − ugao savijene zone.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. rn − radijus neutralne ose.12 i 4. rs − spoljašnji.

Kod komada dovoljne širine umjesto sloja.2 Neutralna osa i razvijeno stanje S obzirom na prethodno pomenutu prirodu uzdužnih napona koji djeluju u savijenoj zoni i na ostvarene deformacije (izduženje vlakana u spoljašnjoj zoni i njihovo skraćenje u unutrašnjoj) moguće je zaključiti da na jednom mjestu po debljini lima postoji sloj materijala koji se nije ni izdužio niti skratio.1. Taj sloj se naziva neutralni sloj.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Određuje se prema izrazu: 56 . dovoljno je da se u reprezentativnom presjeku definiše neutralna osa.13) i određuje se prema izrazu: x − faktor pomjeranja neutralne ose (empirijski podatak koji se bira iz preporuka) Za opšti slučaj savijanja početna dužina komada (L) jednaka je zbiru dužina nesavijenih dijelova van zona savijanja i dužina lukova neutralne ose u zonama savijanja. linija koja ne mjenja svoju dužinu tokom savijanja (sl. Poznavanje položaja i nalaženje dužine neutralne ose je važno zbog definisanja početnih dimenzija komada prije savijanja (tzv. c) čisto plastično savijanje bez ojačavanja.14 a) čisto elastično savijanje. iako je promjenio oblik (od ravnog u lučni). d) čisto plastično savijanje sa nelinearnim ojačavanjem 4. Savijanje (Bending) Raspodjela uzdužnih napona po debljini lima se obično pojednostavljuje (slika 4. 4. b) elastično−plastično savijanje bez deformacionog ojačavanja.13). a takođe vrši linearizacija promjene napona tečenja. 4.12 i 4. Poluprečnik neutralne ose zavisi od odnosa ru/s (sl.14) tako što se zanemaruju mali iznosi deformacija i deformaciono ojačavanje. d) Slika 4. razvijenog stanja).

15 Savijen komad i razvijeno stanje (dužina L=174.1. Kriterijum za definisanje je vrijednost odnosa ru/s prema sljedećem: Izjednačavanjem momenta unutrašnjih sila Mσ i momenta spoljašnjih sila M određuju se sile savijanja F: Mσ=M⇒F 4.4 Minimalni i maksimalni radijus savijanja U velikom broju slučajeva teži se savijanju sa malim unutrašnjim radijusom ru čime se. Savijanje (Bending) li − dužine ravnih (nesavijenih)dijelova komada.) i tzv.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. sile otpora. Iz jednakosti ovih momenata definiše se potrebna deformaciona sila. definisane na osnovu naponskog stanja. pored ostalog.2 mm) 4. k − ukupan broj zona savijanja Sl. 4. Zavisno od veličine uzdužnih napona po debljini lima postoje dva tipa savijanja: čisto plastično i elastično plastično. sile trenja itd.1.3 Momenti savijanja Pri savijanju razlikujemo momente spoljašnjih sila (deformaciona sila. Međutim. n − ukupan broj nesavijenih dijelova. momente unutrašnjih sila. smanjivanje radijusa 57 . poboljšava krutost komada.

4.1. RP.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Sl.debljina materijala.1. Ta druga dozvoljena ekstremna vrijednost radijusa savijanja određuje se prema izrazu: . 4.5 Elastična povratnost Ukupnu deformaciju pri savijanju gotovo uvijek čini. što rezultira povećanjem ugla savijanja (sl.13) sve do granične vrijednosti radijusa iza koje dolazi do loma na komadu. stanja materijala i položaja komada u odnosu na pravac valjanja polufabrikata. kao što je izrada alata sa manjim uglom savijanja. pored plastičnog.16).1 Dvougaono savijanje Na sl.6 Momenti spoljnih sila i sile savijanja 4. 58 . a kao primjer dat je sljedeći empirijski izraz. Povećavanjem unutrašnjeg radijusa ru smanjuje se stepen deformisanja pri savijanju i povećava udio elastičnih deformacija sve do granične vrijednosti ru iza koje uopšte i nema plastične deformacije. i elastični dio (posebno oko neutralnog sloja). sl.16 Elastična povratnost pri savijanju Veličina ugla Δα zavisi od vrste materijala i stepena deformisanja pri savijanju. 4. Po oslobađanju savijenog dijela iz alata elastične deformacije nestaju.6. gdje je E – modul elastičnosti.granica tečenja. Ta granična vrijednost se naziva najmanji (minimalni) radijus savijanja i definiše prema izrazu: Faktor c zavisi od vrste materijala.1. kako bi komad poslije elastičnog vraćanja imao zahtjevane dimenzije. 4. 4. Pojava je štetna i kompenzuje se raznim mjerama. Savijanje (Bending) dovodi do povećanja nepovoljnih zatežućih napona u spoljašnjoj zoni komada (npr. koji važi za lim od ugljeničnog čelika Č0260: 4.17 data je shema lijeve polovine simetričnog komada koji se dobija dvougaonim savijanjem i trougao sila. Postoje razni izrazi za određivanje Δα (o). s.

Zato se kao mjerodavni parametar za izbor mašine uzima sila kalibrisanja. 4. 4.2 Jednougaono savijanje u zatvorenom alatu Postupnost procesa jednougaonog savijanja u zatvorenom alatu data je na sl. U slučaju postojanja završnog poravnavanja (kalibrisanja) na ravnoj površini dna komada i intenzitet sile kalibrisanja ulazi u ukupan iznos mjerodavne deformacione sile.gde su: pk. sila FS se povećava za intenzitet sile držanja. Uopšte. Raspon između tačaka oslanjanja se smanjuje od l1 do lk.17 Dejstvo sila pri dvougaonom savijanju Deformaciona sila savijanja FS može da se odredi preko izraza: Moment spoljašnjih sila M uvjek je jednak momentu unutrašnjih sila i određuje se prema izrazima u pogl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4.2. Savijanje (Bending) Sl. 59 . Promjena sile savijanja zavisno od hoda pritiskivača data je na sl. radijusa pritiskivača rP i debljine lima s: L=rM+RP+s Prethodni izraz.1.6. 4. egzaktno posmatrano. Ako postoji dejstvo držača.3.1. sila kalibrisanja je jednaka: Fk = pk Ak. Ak – specifični pritisak i površina kalibrisanja. Vidi se da je završna sila kalibrisanja znatno veća od deformacione sile savijanja.18. 4. Veličina l naziva se krak savijanja i predstavlja zbir radijusa matrice rM. 4. ali se u praksi sa manjom greškom koristi i za druge uglove dvougaonog savijanja. važi samo za ugao φ od 90o.

Moment M se zamjenjuje momentom unutrašnjih sila (pogl.18 Zavisnost sile savijanja od hoda pritiskivača Sl.19 Shema sila pri jednougaonom savijanju u zatvorenom alatu Konačan izraz za silu savijanja je : . gdje je rn – radijus neutralne ose (pogl. 4. Sila kalibrisanja određuje se na potpuno isti način kao kod dvougaonog savijanja.2). 4. 60 . 4.3).1. 4.1. Savijanje (Bending) Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Prethodni izraz nije povoljan za male (bliske 0) i velike (bliske 180o) uglove savijene zone.

4. 2 PROFILNO SAVIJANJE NA SPECIJALNIM PRESAMA Ovaj tip savijanja zapravo predstavlja ugaono savijanje komada koji najčešće imaju veliku širinu savijene zone (i više od nekoliko metara) i to na specijalnim tzv. izvodi jednougaono savijanje uz pomoć univerzalne matrice (sl. Savijanje (Bending) 4. 4. Međutim. 4. sl. ‘’abkantpresse’’) presama (sl. Na sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4.25 dat je izgled pojedinih gotovih profila .24 prikazano je profilno savijanje sa dvije operacije dvougaonog savijanja.23) tako da se dobijaju i vrlo složeni profili. Sl.22). oblikovanje je uglavnom višeoperaciono (više jednougaonih savijanja uz zamjenu alata.20 Izgled prese za profilno savijanje Pritiskivač je velike dužine. 4.20).21 Alat na presi za profilno savijanje u zahvatu (detalj) 61 .21 i 4. 4. Na sl. 4. Sl. najčešće. ‘’abkant’’(od njem. 4. nožastog oblika i.

22 Alat na presi za profilno savijanje u zahvatu (detalj) Sl.23 Profilno savijanje složenog komada po operacijama Sl. 4.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. 4. 4. Savijanje (Bending) Sl.24 Profilno savijanje sa alatom za dvougaono savijanje 62 .

29). 4. Savijanje (Bending) Sl. 4.27 Mašina za savijanje sa valjcima u radu 63 .25 Izgled pojedinih gotovih profila 4. 4. Sl.28 i 4.26 Mašina sa kružno savijanje sa tri valjka Sl.26.3 KRUŽNO SAVIJANJE Izvodi se na specijalnim mašinama sa 3 ili 4 valjka (sl. 4. 4.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. 4.27.

koja predstavlja deformacionu silu savijanja dobija se na osnovu sljedećeg izraza: gdje je b − širina komada.29 Mašina za savijanje sa valjcima u radu Savijaju se limovi manjih i većih debljina. Rp − granica tečenja. Regulacija prečnika komada. Savijanje (Bending) Sl.28 Mašina za savijanje sa valjcima u radu Sl.1 − 1. 64 . a prečnik donjih valjaka Dd=(0. 4. Sila na gornjem valjku (sl. −spoljašnji prečnik komada DS=2R+s.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4.8 − 0. 4.30). 4.9)Dg. Preporučena vrijednost za rastojanje između valjaka iznosi L=(1. odnosno radijusa savijanja izvodi se promjenom rastojanja između gornjeg i donjih valjaka h (sl. 4.3)Dg .30). E− modul elastičnosti.

34). 4.36).1 Kružno savijanje profila na valjcima Pored savijanja limova i pločastih materijala. a elastično ispravljanje ima značajan uticaj (koristi se izraz za moment unutrašnjih sila pri elastično−plastičnom savijanju).35 i 4.31 i 4. Princip oblikovanja potpuno odgovara kružnom savijanju na valjcima. 65 . Mašine su veoma slične.3.32). 4.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. 4.4). 4. Sl. s tom razlikom što su valjci manje dužine. Savijanje (Bending) Prethodni izraz za silu savijanja izveden je s obzirom da su pri kružnom savijanju na valjcima plastične deformacije relativno male. a mašine kompaktnije (sl.1. Na sličnim mašinama sa profilisanim valjcima dobijaju se profilni dijelovi od lima (sl. vrlo često je potrebno kružnim savijanjem oblikovati profile (najčešće valjane) različitih presjeka (sl.30 Shema kružnog savijanja na valjcima Ugao koji definiše položaj donjih valjaka (φ) određuje se iz geometrijskih odnosa: Kod kružnog savijanja često se zahtijevaju veliki prečnici komada pa je potrebno uporediti vrijednost željenog poluprečnika sa graničnom vrednošću maksimalog radijusa (pogl. 4. 4.33 i 4.

4. 66 .31 Savijeni valjani profili velikih dimenzija Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Debljina lima (ili profila) može dostizati i nekoliko desetina milimetara.32 Savijeni profili Kod ovakvog savijanja deformisanje se prostire na cijelu zapreminu komada. Pripremno savijanje krajeva komada se posebno izvodi na istim mašinama. Savijanje (Bending) Sl. 4. što za oblikovanje savijanjem nije tipično.

4.4).Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. 4. dimenzijama poprečnog presjeka profila i vrstom materijala. 67 . Savijanje (Bending) Sl.34 Savijanje profila na mašini sa tri horizontalna valjka Maksimalni radijus savijanja je ograničen elastičnim osobinama materijala (pogl. 4.33 Savijanje valjanih profila na mašini sa tri vertikalna valjka Sl. radijusom srednjeg valjka.1. a minimalni.

4. 4. 4.36 Savijanje obruča iz trake lima Sl.35 Mašine za savijanje profila na valjcima (za manje veličine komada) Sl. Savijanje (Bending) Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4.37 Primjeri savijenih komada manjih dimenzija 68 .

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Savijanje (Bending)

4.4 PROFILNO SAVIJANJE LIMOVA POMOĆU VALJAKA Masovna proizvodnja limenih profila veće dužine i talasastih limova izvodi se na mašinama za profilisanje limova pomoću valjaka. One mogu imati i više od 20 radnih pozicija sa odgovarajućim valjcima u zahvatu (sl. 4.38). Iako traka kontinualno ide (sl. 4.39) (često brzinom i preko 3 m/s) oblikovanje je postupno, višeoperaciono, sa relativno malim uglom savijene zone u jednoj operaciji (sl. 4.40a). To omogućava dobijanje veoma složenih profila od lima (sl. 4.40b). Izvode se i dopunske operacije (odsjecanje itd.)

Sl. 4.38 Primjer nekoliko pozicija na mašini za profilisanje lima valjcima

Sl. 4.39 Shema profilisanja lima na valjcima

69

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Savijanje (Bending)

a)

b)

Sl. 4.40 Postupnost oblikovanja (a) i primjeri profila (b) pri profilisanju limova na valjcima

4.5 SAVIJANJE CIJEVI Savijanje i druga oblikovanja cijevi kružnog presjeka i drugih šupljih profila, zahtijevaju primjenu posebnih alata i mašina (sl. 4.41, 4.42, 4.43, 4.44 i 4.45) da bi se spriječila ili u dovoljnoj mjeri kompenzirala pojava nekontrolisanog deformisanja u savijenoj zoni. Defekti se odnose na dobijanje spljoštenog profila, pojavu nabora u zoni unutrašnjeg radijusa, lom u spoljašnjoj zoni itd. Uspješno savijena cijev podrazumijeva savijanje u jednoj ili više savijenih zona sa očuvanim dimenzijama otvora i stanjenjem zida komada ispod kritičnog iznosa. Sklonost ka pojavi defekata je veća kod tankozidnih cijevi. Ako je debljina zida cijevi dovoljno velika nije potrebno preduzimati bilo kakve mjere, cijev se savija kao puni profil. Najstariji način (i danas se koristi u pojedinačnoj proizvodnji) za sprečavanje defekata pri savijanju cijevi, se sastoji u punjenju šupljine cijevi deformabilnom materijom i zatvaranju krajeva. Materija treba da je takvih osobina da može bez većih problema da pouzdano ostane u cijevi tokom oblikovanja, kao i da se zatim lahko izbaci van. Pokazalo se da je pijesak najpogodniji za ovu namjenu, ali se koristi guma i slični sintetički materijali.

70

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Savijanje (Bending)

U industrijskoj praksi pri većim serijama cijevi se ispunjavaju fleksibilnim jezgrima (sl. 4.41 d) ili šipkom sa zaobljenim krajem (radijus odgovara radijusu savijanja). Po završenom savijanju jezgro se izvlači. Na sl. 4.41 prikazana su tri najčešće korišćena principa kod savijanja cijevi. Pod a) je savijanje oko nepokretnog profilisanog bloka pri čemu se preko držača djeluje na oba kraja cijevi. Postupak se rjeđe primjenjuje. Pod b) je šema tzv. rotacionog savijanja cijevi koje ima najširu primjenu. Centralnu poziciju ima rotirajući profilisani blok koji je vezan za pogonski sistem mašine (najčešće hidraulični) i koji ostvaruje aktivni moment savijanja. Donji držač cijevi je nepokretan, a gornji rotira zajedno sa centralnim blokom. Oblikovanje je vrlo efikasno, a proces je pogodan za kompjuterizovano upravljanje. Mašine su kompaktne i produktivne (sl. 4.42, 4.43, 4.44 i 4.45).

Sl. 4.41 Metode savijanja cijevi
Pod c) je sličan princip, ali je centralni blok nepokretan. Savijanje izvodi gornji držač.

Sl. 4.42 Jednostavan hidraulični uređaj za savijanje cijevi po metodi b) sa sl. 4.41

71

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Savijanje (Bending) Sl. 4. 4.43 Industrijska mašina za rotaciono savijanje cijevi Sl.44 Primjer kompaktne mašine za rotaciono savijanje sa upravljačkom jedinicom 72 .

6 SAVIJANJE DIJELOVA MANJIH DIMENZIJA NA SPECIJALNIM MAŠINAMA Sitni dijelovi od žice i užih traka (sl. 4. 4. b. Proizvodnost ovakvih mašina je veoma velika (i do 300 kom/min). uz ispunjavanje cijevi fluidom ili drugim deformabilnim materijalom.46 Savijanje cijevi sa oštrim uglovima primjenom aksijalnog sabijanja u alatu 4.46). Savijanje (Bending) Sl. c. Postupak oblikovanja je višeoperacioni.48). Ako se ostvari pritisno naponsko stanje aksijalnim sabijanjem krajeva. 4.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. a radni komad se dobija uzastopnim djelovanjem alata koji su postavljeni radijalno (zvjezdasto) u odnosu na centralnu zonu mašine (sl. 4.) izrađuju se na specijalnim automatskim mašinama koje imaju više radnih pozicija.45 Primjer mašine za rotaciono savijanje u radu Savijanje cijevi je moguće izvoditi i u alatima. moguće je postići velike promjene oblika i velike stepene deformisanja bez defekata (sl. d. 4.47-a. Sl. 73 .

47 Primjeri sitnih dijelova dobijenih oblikovanjem na automatskim mašinama Sl. U tom slučaju. 4. 4.48 Višepozicioni automat za oblikovanje sitnih dijelova Ovakvi dijelovi mogu da se izrađuju i na univerzalnim jednopozicionim presama.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 4. Savijanje (Bending) a) b) c) d) Sl. Gotov komad se dobija poslije toliko hodova pritiskivača prese koliko ima radnih pozicija u alatu. alati su koračni višepozicioni. 74 .

dok sa druge ima zatvoreno dno. Prema ponašanju debljine lima tokom procesa oblikovanja razlikuju se dva postupka: a) duboko izvlačenje bez promjene debljine lima (primenjuje se kod tankih limova i ima jedno od dominantnih mjesta u industriji prerade metala uopšte). U principu. DUBOKO IZVLAČENJE (DEEP DRAWING) Pod dubokim izvlačenjem lima podrazumjeva se takav vid oblikovanja pri kome se od početnog nedeformisanog. 75 . ima karakteristike zapreminske obrade i posebno se izučava).mala plastičnost). c) izvlačenje dijelova ‘’nepravilnog’’ geometrijskog oblika (npr. b) duboko izvlačenje sa stanjenjem (primenjuje se kod debljih limova. 5. b) duboko izvlačenje ostalih dijelova pravilnog geometrijskog oblika (kutijasti dijelovi). to je oblik posude otvorene sa jedne strane.1). razvijenog stanja) dobija tijelo prostorne neprekidne konfiguracije. osim u posebnim slučajevima kada se komad mora zagrijavati (pogoršani uslovi obrade . Duboko izvlačenje (Deep Drawing) 5. Prema geometriji gotovog komada moguća je sljedeća podjela: a) ‘’čisto duboko izvlačenje’’ (izvlačenje šupljeg cilindričnog tijela sa ravnim dnom) i duboko izvlačenje rotacionih dijelova (sl. Obrada izvlačenjem se redovno vrši u hladnom stanju.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. blatobran karoserije automobila). ravnog oblika (razvijene ploče.

).Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. 5) poljoprivrednoj i procesnoj tehnici. 6) drugim oblastima (u manjem obimu). 5. 5. dobijenih dubokim izvlačenjem tankih limova. 2) avio-industriji. 4) elektro i elektronskoj industriji.1 Osnovni oblici dijelova koji se dobijaju dubokim izvlačenjem Dijelovi dobijeni postupcima dubokog izvlačenja imaju široku primjenu u: 1) automobilskoj industriji (dijelovi karoserije itd.2 Rotacioni oblici dobijeni dubokim izvlačenjem 76 . industriji šinskih vozila. Sl. Na sljedećim slikama dati su primjeri realnih komada. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl. brodogradnji. 3) industriji kućnih aparata i posuđa.

5.3 ‘’Kutijasti’’ dijelovi proizvedeni dubokim izvlačenjem 77 . Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.

5. Sl. 5.5). 5.2 i sl. 5. savijanje) u ovom slučaju (sl.1 DUBOKO IZVLAČENJE OSNOSIMETRIČNIH KOMADA Tipična geometrijska forma u ovom slučaju podrazumijeva dobijanje cilindričnog komada sa ili bez oboda i sa ravnim dnom (sl. 5. 78 . Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl. Postupak dobijanja je poznat po terminu: ‘’čisto duboko izvlačenje’’. 5.6 Osnovna shema oblikovanja u alatu za duboko izvlačenje Za razliku od ostalih postupaka obrade lima (prosjecanje.4 Dijelovi geometrijski ‘’nepravilnih’’ (složenih) oblika 5.5 Komad koji se dobija ‘’čistim dubokim izvlačenjem’’ Sl.6) postoje tri glavna (radna) elementa alata: izvlakač (najčešće prenosi deformacionu silu). matrica – prsten za duboko izvlačenje i držač lima. Vrlo često se uzima kao reprezentativni proces i detaljno izučava sa naponskodeformacionog aspekta.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.

7 Shema djelovanja napona pri dubokom izvlačenju Centralni dio procesa oblikovanja izvodi se na obodu komada i zaobljenju matrice pod dejstvom dva napona: tangencijalnog-pritisnog i radijalnog-zatežućeg (sl. Poslije toga izvlakač svojim glavnim dejstvom otpočinje oblikovanje komada sve do njegovog potpunog provlačenja kroz otvor matrice. potreban je dovoljan intenzitet sile držanja zbog spriječavanja nabora. 5.7) i prije početka procesa oblikovanja postavlja se na gornju površinu matrice. ali ako je trenje pojačano lako se dolazi do preopterećenja komada i pojave razaranja u kritičnom (tzv. sl. kada se aktivira dejstvo držača koji silom držanja FD priteže obod komada. odgovarajuća maziva) i olakšava klizanje lima. Tangencijalni napon teži da izazove pojavu nabora na obodu (sl. Intenzitet sile držanja i uopšte uslove trenja na obodu treba pažljivo definisati. 5. 5. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Polazni komad ima kružnu konturu (prečnika D0.8) i ona se spriječava djelovanjem sile držanja. Naime. nosećem) presjeku komada (sl. Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. 79 . 5.5 i 5.8). Zbog toga se trenje na obodu i zaobljenju matrice maksimalno smanjuje (glatke površine kontakta. 5.7).

koje imaju posebne pogone za dejstvo izvlakača i dejstvo držača. Proces oblikovanja često nije moguće izvesti u samo jednoj operaciji dubokog izvlačenja. gasnih ili hidrauličnih cilindara za obezbijeđenje dejstva držača (FD). Za nominalni prečnik i radijus dna komada. r1=r): a) stepen . Sila deformisanja se prenosi preko čela .Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. pri čemu je glavni otpor deformisanju na obodu.odnos izvlačenja β: b) koeficijent izvlačenja m : c) relativna deformacija pri izvlačenju: 80 . za prvu operaciju izvlačenja): ( vidjeti sl. doći će do kočenja lima na obodu i do razaranja u kritičnom presjeku. To su za slučaj jednooperacionog procesa izvlačenja (d1=d. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl. Kritični (noseći) presjek je najčešće iznad radijusa dna komada (A≅dn π s).8 Defekti pri dubokom izvlačenju (nabori-lijevo i razaranje-desno) Za obradu se najčešće koriste prese dvostrukog dejstva.vrha izvlakača. 5.7). U tom slučaju riječ je o dvo ili više operacionom postupku. koji se koriste u raznim izračunavanjima korisno je usvojiti sljedeće preporuke (npr. Prese jednostrukog dejstva mogu se koristiti dogradnjom pneumatskih. Ukoliko je sila držača suviše velika i postoje nepovoljni uslovi trenja. 5. 5.1.1 Pokazatelji stepena deformisanja Koriste se različiti pokazatelji deformacije koji karakterišu stepen izvršenog izvlačenja. s obzirom da prstenastu površinu lima treba prevesti u cilindričnu.

2 Naponi i deformaciona sila izvlačenja Deformaciona sila je parametar potreban za izbor mašine i od posebnog značaja je poznavanje njenog maksimalnog intenziteta. 81 σr- .dio napona koji nastaje usljed trenja na ravnom dijelu oboda između lima i matrice. npr. 5. σtrd.sila držanja FD i sl.1.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. 5. odnosno držača (oko 10 % σu).napon koji nastaje usljed savijanja i ispravljanja lima pri klizanju preko zaobljenja ivice matrice (oko 5 % σu). Duboko izvlačenje (Deep Drawing) d) prirodna deformacija: Veza između pojedinih pokazatelja: Ukoliko se pri obradi prekorače dozvoljene vrijednosti pokazatelja izvlačenja.dio napona koji nastaje usljed trenja na zaobljenju ivice matrice (ispod 15 % σu).7): radijalni napon na obodu. Od značaja pri izvlačenju je i relativna debljina lima: Smanjivanjem vrijednosti sr raste sklonost ka pojavi nabora na obodu. iznad 70 % σu).veličina napona i sile izvlačenja . koji nastaje usljed bočnog sabijanja materijala na obodu pri njegovom povlačenju ka centralnom dijelu (ima najveću vrijednost. odnoso razaranja na kritičnom mjestu komada. Za određivanje sile izvlačenja (za prvu operaciju) potrebno je poznavati uzdužni napon (σu) u cilindričnom omotaču tijela. koji se uvijek postiže u prvoj operaciji izvlačenja. koji predstavlja i ukupan napon izvlačenja. β>βmax dolazi do loma. . Napon σu sačinjavaju 4 osnovne komponente (sl. σsav. Od veličine navedenih pokazatelja zavise: .broj potrebnih operacija izvlačenja. σtrm.

držača i ravnog dijela matrice. Na osnovu uslova ravnoteže sila (sl.9 Naponi i sile na obodu σr – radijalni (zatežući) napon σt – tangencijalni (pritiskujući) napon σ+dσ .deformacioni otpor na kraju izvlačenja (pri φ1.korekcioni faktor.1. 5.1. odnosno ε1 sa krive ojačanja) β = 1.1 Radijalni napon na obodu Sl.napon σr raste ka spoljašnjoj ivici matrice (sl.djeluju na dvije površine) 82 . zavisno od odgovarajućih deformacija: K0.2.deformacioni otpor na početku izvlačenja K1.7). 5. Sila trenja na obodu: FT=μ FD Napon usljed ovih sila (ima ih dvije . Duboko izvlačenje (Deep Drawing) 5. 5.1.2.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.2 Napon usljed trenja na obodu Ovaj napon je posljedica trenja na kontaktnim površinama oboda komada. 5.9) i uslova plastičnosti dobija se sljedeći konačan izraz za radijalni napon: Vrijednost K približno određuje kao aritmetička sredina deformacionog otpora na početku (K0) i kraju (K1) oblikovanja.

10 desno). odnosno horizontalni pravac u zoni elementarnog ugla dα i primjenom uslova ravnoteže.1 – 0. Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.1. 5.površina držanja q . Do potrebnih odnosa se dolazi projektovanjem svih sila na vertikalni.10 Sile u zoni zaobljenja ivice matrice Konačno se dobija: Odnosno.2. 5.15) FD .specifični pritisak držanja q = 2 − 3 MPa 5. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) μ . napon koji nastaje u ovom slučaju: 83 .3 Napon usljed trenja na zaobljenju matrice Sila izvlačenja formirana na osnovu napona na obodu (σr i σtrd) iznosi: Ova sila se uvećava zbog trenja na zaobljenju ivice matrice na silu F1 (sl.koeficijent trenja (najčešće μ=0.sila držača AD .

11) može se definisati iznos sile savijanja na ukupnom obimu komada i vrijednost odgovarajućeg napona. ostvaruje se efekat savijanja. ukupni napon izvlačenja iznosi: Prethodni izraz važi za prvu operaciju izvlačenja. Najveća sila izvlačenja: FM=d1 π s (u FMAS=1.11 Savijanje oko zaobljenja ivice matrice Konačno. Ukupna sila savijanja odnosi se na savijanje po obimu komada: b=d1 π a napon savijanja (i ispravljanja): Sl. a zatim i ispravljanja pojedinih zona komada.ukupan hod (dubina komada). uzimajući u obzir sve komponente. 5. ukoliko je proces višeoperacioni. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) 5. Razmatranjem utrošenog rada na savijanju i ispravljanju (sl.4 Napon usljed savijanja i ispravljanja Pri klizanju lima preko zaobljenja ivice matrice pored ostalog. .faktor srednje sile.3 FM Deformacioni rad: W= FM x h x=Fsr/Fm.1. h.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. 84 . 5. Za orijentaciono izračunavanje moguće ga je primjeniti i na sljedeće operacije.2.

npr. 5.prečnik izvlakača u prvoj operaciji izvlačenja d2 . izvlačenje se obavlja u više operacija.1) važi: D0 > d1 > d2 > . Duboko izvlačenje (Deep Drawing) 5.12 Shema dvooperacionog postupka izvlačenja Na sl..dn > dn −1>dn dn . U svakoj fazi izvlačenja smanjuje se prečnik i povećava dubina komada.3 Naknadne operacije izvlačenja Ukoliko je stepen izvlačenja suviše veliki da bi uspješno mogao da se ostvari u jednoj operaciji..završni prečnik komada.13 Druga operacija izvlačenja (direktno. 5.. kod dubokih komada. 5. istosmjerno izvlačenje) 85 .1.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.12): a) istosmjerno izvlačenje (najčešći postupak) b) suprotnosmjerno izvlačenje a) Pravo izvlačenje /istosmjerno/ b) Obratno izvlačenje /suprotnosmjerno/ Sl. 5. Sl. Postoje dva osnovna načina naknadnog izvlačenja (sl.prečnik izvlakača u drugoj operaciji izvlačenja Kad je riječ o nominalnim prečnicima komada (poglavlje 5.12 korištene su oznake: d1 .

Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl. suprotnosmjerno izvlačenje) 5. Sl.16 Razvijeno stanje (1) i konture poslije I (2) i II (3) operacije 86 .40 − 0. 5. Glavni otpor oblikovanju nastaje na uglovima usljed bočnog sabijanja i zatim radijalnog izvlačenja.radijus ugla komada i ri . 5.25 − 0.16. Pri obradi na uglovima komada dolazi do tangencijalnog sabijanja (kao kod izvlačenja cilindričnog komada). a na pravim dijelovima do savijanja. Karakteristične mjere su širine A i B i visine H.40 . 5. npr.15 Izvučeni komad pravougaonog preseka Sl.55 i sl. potrebno je na odgovarajući način pripremiti razvijeno stanje (npr.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.14 Druga operacija izvlačenja (obratno. Koeficijenti izvlačenja se definišu preko radijusa na uglu komada: a njihovi granični odnosi određuju eksperimentalno.radijus čela izvlakača.4 Izvlačenje drugih tijela pravilnog geometrijskog oblika Osnovni predstavnici ove grupe dijelova su komadi kvadratnog i pravougaonog presjeka (kutijaste forme). Da bi se ovaj otpor smanjio. 5. kao i dva zaobljenja: rug .1. m2 = 0. za čelik: m1 = 0.16).15 i 5. prema slikama 5. kod izvlačenja pravougaonog komada sl.

Pošto se zanemaruje promjena debljine pri oblikovanju. kao i homogenizaciju deformacionih polja.18 Oblici profila zateznih rebara Sl. 5. Uslov za definisanje prečnika razvijenog stanja je jednakost zapremina polaznog i gotovog komada. 5. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sila izvlačenja kutijastih dijelova se sastoji iz dvije komponente: F = Fug + Fs gdje je: Fug .sila za izvlačenje uglova komada Fs .5 Određivanje oblika i dimenzija polaznog komada Kod rotacionih oblika polazni komad (razvijeno stanje) ima kružni oblik.sila za savijanje pravih zidova Sila Fug se određuje po izrazima za izvlačenje cilindričnih dijelova a Fs prema obrascima za silu savijanja. Zbog velike razlike u uslovima deformisanja oboda savijenih zona u odnosu na ugaone. Sl. prethodni uslov se mjenja u jednakost površina. 5. 5.18a Ugradnja zateznih rebara 5. 87 . zatezna rebra (sl.17 Položaj zateznih rebara kod pravougaonih dijelova Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. često se uvode tzv.1.17). Cilj je postići ujednačavanje uslova oblikovanja i uvlačenja pojedinih zona oboda.

5. Imaju tri glavna radna elementa (izvlakač.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. Međutim.19 Razvijeno stanje i gotov komad Konačan izraz za prečnik razvijenog stanja D0 (sl.21 date su dvije varijante takvih alata (u presjeku) sa naznačenim važnijim pozicijama. matrica.19) ima oblik: dn i rn su nominalni prečnik i radijus dna komada (poglavlje 5. a Δh dodatak za opsjecanje (bira se iz preporuka). sl. 5. Daleko više su u upotrebi alati koji imaju objedinjenu operaciju prosjecanja razvijenog stanja (npr. 5.6 Alati za duboko izvlačenje Alati za jednooperaciono oblikovanje cilindričnog komada su relativno jednostavni. 5. 20 i 5.7) i gotovo uvjek stubno vođenje gornje u odnosu na donju polovinu alata. 5. držač lima. 5. Na sl. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl.1. Sl.1). takvi alati se rijetko koriste. iz trake) sa dubokim izvlačenjem.20 Alat za prosjecanje razvijenog stanja i izvlačenje (prije radnog hoda) 88 .

stubić izbacivača.22 89 . 6. hidro ili vazdušni jastuk) ili bez njega. Sl.22 prikazan je rad alata na presi jednostrukog dejstva koja ima pomoćni vazdušni jastuk za obezbjeđenje držanja na obodu. 5. Rjeđe se koriste prese trostrukog dejstva (glavno dejstvo – pokretanje izvlakača.23 Faza izbacivanja poslije izvlačenja sa sl. 5. Sl. 5. 5. držač lima. 5. kada se konstrukcijom samog alata mora obezbjediti dejstvo držača (klasične ili gasne opruge). 4. 8. graničnik.21 Alat za prosjecanje polaznog komada i izvlačenje (kraj radnog hoda) Konstrukcija alata za duboko izvlačenje veoma zavisi od broja dejstava kojima raspolaže presa.23 izgled alata poslije završenog oblikovanja i izvedenog izbacivanja komada iz otvora matrice. Najčešće su u upotrebi tzv. a na sl. 7. 2. drugo dejstvo – držača i treće izbacivača) zbog visoke cijene. 5. matrica za prosjecanje. nož za prosjecanje. 10.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.13 i 5. matrica za izvlačenje. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Alati za drugu i ostale operacije dubokog izvlačenja se bitno razlikuju od alata za prvu operaciju i ovdje se neće detaljnije opisivati (vidjeti sl. 1. Na sl.22 Tri faze hoda pri izvlačenju na presi jednostrukog dejstva sa ugrađenim jastukom držača Prese jednostrukog dejstva mogu da budu izvedene u dvije varijante: sa ugrađenim sistemom za držanje (tzv. Prese jednostrukog dejstva sa ugrađenim hidro ili vazdušnim jastucima su veoma pogodne zbog povoljnog odnosa mogućnosti i cijene. 5. izbacivač.14). izvlakač. stubić sistema za držanje. prese jednostrukog i dvostrukog dejstva. 5. Sl.12. 5. vođica trake lima. 9. 3. skidač trake.

5. 5. 5. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Na sl. ovakve prese se uglavnom koriste kada je potrebno obezbjediti velike intenzitete sile držanja (najčešće kod dijelova velikih dimenzija kao što su neki dijelovi karoserije vozila).Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. Sl. 3 –umetak matrice) 90 .24 Na sl. matrica. Zbog visokih cijena.26 prikazan je alat za duboko izvlačenje dijela velikih dimenzija.26 Alat za izvlačenje komada većih dimenzija (1 – izvlakač.24 prikazan je rad alata na presi dvostrukog dejstva. 5.25 Faza izbacivanja poslije oblikovanja prikazanog na sl. 5. 2 – donji dio alata. Livene je konstrukcije i montira se na presu dvostrukog dejstva. 5. Sl.24 Tri faze hoda na presi dvostrukog dejstva Sl.

29) znatno veća zbog većih brzina izvršnih organa prese. prese za duboko izvlačenje mogu biti: 1. 5.27 Shema hidraulične prese jednostrukog dejstva sa hidro jastukom 91 .27). prese dvostrukog dejstva. 3) radni hod alata. 4) brzina deformisanja. prese trostrukog dejstva. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) 5. S obzirom na broj radnih pozicija prese mogu biti: a) jednopozicione. Sl. 5) veličina serije komada. 3. 2. od kojih su najvažnije: 1) parametri procesa (deformaciona sila i rad. Sa stanovišta odvijanja procesa oblikovanja povoljnije su hidro prese (podešavanje parametara.28. konstantna brzina pritiskivača)(sl. 5. prese jednostrukog dejstva sa ugrađenim jastukom držača. ali je produktivnost mehaničkih presa (sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. 5. S obzirom na broj aktivnih dejstava. 5. 4. sila držanja). b) višepozicione.7 Mašine za duboko izvlačenje Za operacije dubokog izvlačenja koriste se prese sa mehaničkim i hidrauličnim pogonom. 2) dimenzije alata. prese jednostrukog dejstva bez ugrađenog jastuka držača.1. sl. Izbor prese vrši se istovremeno sa konstrukcijom alata. Mašina za duboko izvlačenje se bira na osnovu tehnoloških karakteristika procesa.

28 Shema mehaničke prese jednostrukog dejstva sa hidro jastukom 92 . Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl. 5.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.

Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.29 Shema mehaničke prese dvostrukog dejstva 93 . Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl. 5.

zato što u svom radnom prostoru između pritiskivača i radnog stola mogu da prime samo jedan alat. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl. 5.32 prikazana je shema transfer prese koja može da primi više alata. Na sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.29 Sl.30 spadaju u jednopozicione.30 Shema ekscentarskog krivajnog pogona presa sa sl. 5. 5.27 do 5. Poslije onoliko hodova prese koliko ima radnih stanica (alata) dobija se gotov 94 . 5.31 Izgled mehaničke prese od 8 MN u radu Prese shematski prikazane na slikama 5.28 i 5.

Pomenuće se oni koji su najzastupljeniji u praksi. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) komad.8 Posebni postupci dubokog izvlačenja U odgovarajućim uslovima (specijalni materijali. posebne geometrije komada. Presa ima automatizovani sistem za transport komada od alata do alata (otuda naziv transfer). 5. specijalni zahtjevi i sl. ‘’nekonvecionalni’’ postupci. 5. Sl. male serije. Na sl.32 Shema transfer prese Sl. 5. pa se primjenjuju posebni tzv.1.33 data je fotografija velike petopozicione transfer prese sa maksimalnom raspoloživom silom od 52 MN (5200 t).33 Izgled velike transfer prese sa silom od 52 MN 5. 95 .) opisani klasični postupci nisu cjelishodni.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.

ali uz znatno veće troškove. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) 5. 5. za limove od nehrđajućih čelika 300 – 1000 bara.35 unutar matrice se nalazi fluid. Sl. dok je izvlakač u standardnoj varijanti. za čelične limove 200 – 600 bara.34) uslovi deformisanja su znatno poboljšani u odnosu na klasične alate. Pritisak se ostvaruje snagom prese ili pumpom visokog pritiska.8. 5.1. 5. Sl.35 Hidromehaničko izvlačenje sa čvrstim izvlakačem 96 . 5. Postižu se veći stepeni izvlačenja (β>2.7) i složeniji oblici komada u odnosu na klasično izvlačenje (βmax≈2).1 Hidromehaničko duboko izvlačenje Oblikovanje se izvodi uz pomoć fluida pod pritiskom u različitim varijantama. Pritisnim dejstvom fluida i formiranjem sloja (sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. Red veličine potrebnih pritisaka fluida iznosi: za aluminijum i njegove legure 50 – 200 bara.34 Formiranje sloja fluida pri hidromehaničkom izvlačenju U postupku shematski prikazanom na sl.

37 izvlačenje gumom 97 .2 Izvlačenje uz pomoć gume Guma kao veoma deformabilan materijal. itd.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. Guma može da igra ulogu izvlakača (sl. aktivnog hidromehaničkog izvlačenja 5.36 sa strane matrice djeluje fluid pod visokim pritiskom i na taj način prinudi lim da se deformiše saglasno obliku izvlakača.37. 5. Dopunskom silom deluje se i preko izvlakača.1. 5. Umjesto gume mogu da se koriste pojedini polimerni materijali.). 5.37) ili matrice. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) U postupku datom na sl. koristi se u alatima za duboko izvlačenje specifičnih komada u uslovima maloserijske proizvodnje (aluminijumski dijelovi u vazduhoplovnoj industriji.5.8. 5.36 Postupak tzv. Sl. složeniji oblici dijelova kao na sl. Sl.

4 Rotaciono izvlačenje Deformisanje se izvodi na mašinama koje su u principu slične strugu.8.).).39 Prikaz oblikovanja razvlačenjem na uređaju sa obrtnim oblikačem i pokretnim steznim čeljustima 5.40 Rotaciono izvlačenje (lijevo – početni položaj. 5.3 Oblikovanje razvlačenjem Ovaj postupak je namjenjen dobijanju dijelova pretežno većih dimenzija (avio industrija itd. 5. desno – kraj oblikovanja) 98 . Sl.1. Dobijaju se osnosimetrični komadi često složenih krivolinijskih kontura (satelitske antene itd.8. Oblikač sa profilom koji odgovara gotovom komadu rotira zajedno sa limom koga priteže držač. Alat (valjčić ili drugi oblik) u parcijalnom zahvatu oblikuje komad (sl.39). Sl. 5. Steznim čeljustima lim se steže na krajevima i oblikuje preko oblikača (sl.1.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.38 i 5. 5.40).38 Shema oblikovanja postupkom razvlačenja Sl. 5. koji se proizvode u manjim serijama. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) 5.

41.41 Rotaciono izvlačenje na CNC mašini Primenjuje se i postupak rotacionog izvlačenja sa stanjenjem u dvije varijante: istosmjerno i suprotnosmjerno (sl.42) i to za spoljašnju i unutrašnju obradu. Sl. i primjenjuju se upravo za dobijanje komada sa složenim krivolinijskim konturama. Deformacione sile su znatno veće u odnosu na postupak sa sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. 5. 5.42 Rotaciono izvlačenje sa stanjenjem 99 . Sl. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Mašine za rotaciono izvlačenje mogu da budu veoma sofisticirane (CNC). 5. Profil oblikača nije fiksan već se programski formira kretanjem valjka (pokretan u dvije koordinatne ose).40. 5. Polazni komad ima veću debljinu i na račun njenog smanjenja dobija se željena geometrija rotacionog komada.41). 5. Principska shema takve mašine data je na sl. Na isti način djeluje i valjčić za oblikovanje (desno na sl. 5.

izvlačenje iz trake) ili veoma jednostavni (proširenje kraja cijevi.44 Postupnost pri dubokom izvlačenju koničnih oblika 100 .8. Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. Mogu da budu složeniji (npr. 5.43 Duboko izvlačenje sitnih komada neposredno iz trake Sl.1.). Duboko izvlačenje (Deep Drawing) 5. izrada rebra na cilindričnom komadu itd. 5 Razna oblikovanja izvlačenjem Na sljedećim slikama dati su postupci veoma često prisutni u praksi. 5.

a na sl. 5. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl. Sl. a debljina dna ostaje nepromjenjena. 5. 5.9 Duboko izvlačenje sa stanjenjem (IRONING) Početni oblik je razvijeno stanje prečnika Do i debljine so. 5.1. 101 . Na račun promjene debljine povećava se visina.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.48.46 Proširivanje (izvlačenje) probijenog otvora na komadu od lima 5.49 primjer prese sa dvije radne pozicije za oblikovanje u dvostepenim alatima. 5.47 Faze dubokog izvlačenja sa stanjenjem Relativno stanjenje za prvu i n-tu operaciju: εmax=30÷40 % Primjer alata sa držačem za izvlačenje kroz tri prstena dat je na sl. U toku procesa obrade mjenja se prečnik komada i debljina zidova.45 Proširivanje cijevi (lijevo) i oblikovanje rebra (desno) Sl. prema donjoj slici.

po naponsko-deformacionim osobinama 102 .48 Alat za izvlačenje sa stanjenjem. Pri obradi je obavezno podmazivanje. Iako se oblikovanje dubokim izvlačenjem sa stanjenjem vezuje za deformisanje limova. 5.49 Horizontalna dvopoziciona presa za izvlačenje sa stanjenjem Zbog većih debljina polaznog materijala držač često nije potreban.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. pa se mogu koristiti i mašine jednostrukog dejstva. 5) Sl. b) sa 3 matrice (2. 4. Duboko izvlačenje (Deep Drawing) Sl. a) sa jednom matricom. 5. S obzirom da se obrada završava u jednom hodu izvlakača koji prolazi kroz više matrica neophodan je veći hod mašine (najčešće hidraulične prese). Mora se obezbjediti stroga centričnost osa izvlakača i osa postavljenih matrica (prstenova).

prije svega istiskivanju. Sljedeće aktivnosti su potrebne za projektovanje procesa oblikovanja limova dubokim izvlačenjem: 1) 2) 3) 4) Analiza tehnologičnosti konstrukcije gotovog komada. Izvlačenje sa stanjenjem se najviše koristi u masovnoj proizvodnji ambalažnih konzervi (različite vrste alkoholnih i bezalkoholnih pića. hladno kovanje).) 6) Definisanje podmazivanja (zone.11 dat je primjer tehnološkog procesa dobijanja konzerve u kome značajnu ulogu igra ovaj postupak plastičnog oblikovanja. način. parametri.brzine itd. sredstva). 103 . 7) Definisanje eventualnog međuoperacionog žarenja (parametri.1. pa je i priprema za podmazivanje komada od čelika slična. Određivanje oblika i dimenzija razvijenog stanja.).). mašine itd. uređaji). kao i potrebu poštovanja svih mjera na zaštiti okoline i bezbednosti u radu. Definisanje procesa izrade razvijenog stanja (tip. vojnoj industriji itd. konstrukcija). Zato je potrebno detaljno predvidjeti sve aktivnosti po odgovarajućem redosljedu. a kao mazivo (koje se ponekad prinudno dovodi kroz otvore na matricama). Duboko izvlačenje (Deep Drawing) procesa ono je bliže procesima zapreminskog oblikovanja.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5. 10) Izbor mašina. Važno je podvući ekonomski aspekt u svakoj aktivnosti. najčešće se koristi molibdendi-sulfid (MoS2). Kvalitet površina i tačnost dimenzija su na visokom nivou slično kao kod postupaka hladne zapreminske obrade. hrana itd. 5.1. deformacioni radovi. probijanje itd. najznačajnija tehnologija u okviru obrade deformisanjem i jedna od najznačajnijih u okviru obrade metala uopšte. Prethodno se površine komada elektrohemijski tretiraju (fosfatiraju). Kombinacija fosfatiranja i MoS2 je veoma česta i praktično neophodna kod ove obrade i drugih postupaka hladnog masivnog oblikovanja (istiskivanje. 8) Definisanje operacija poslije oblikovanja (opsjecanje. 5) Definisanje parametara procesa po operacijama (deformacione sile. U poglavlju 5. koje će omogućiti da se od polazne table ili trake lima dobije gotov komad (u manjoj ili većoj seriji). Određivanje broja operacija oblikovanja i definisanje geometrijskih parametara komada po operacijama. 9) Projektovanje alata (parametri. prema različitim pokazateljima.). alati.10 Osnovni elementi projektovanja tehnološkog procesa dubokog izvlačenja Duboko izvlačenje je.

Duboko izvlačenje (Deep Drawing) 5.1.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 5.11 Primjer tehnološkog postupka dobijanja konzerve za pića 104 .

Sabijanje (Upsetting) B. uglavnom. Sl. Sabijanjem se izvodi preraspodela mase u smislu smanjenja početne visine komada uz istovremeno povećanje njegovih poprečnih dimenzija. b-realni oblik sabijenog dijela.1 Osnovne vrste sabijanja 6.1 POKAZATELJI DEFORMACIJA I GRANIČNE MOGUĆNOSTI OBLIKOVANJA PRI SABIJANJU VALJKA Sl.2 Slobodno sabijanje valjka (a-polazni komad. izrazito manja treća dimenzija lima kao polufabrikata uslovljava da je moguće smatrati ostvarena naponska stanja ravanskim (uz manja pojednostavljenja). b) slobodno sabijanje (između ravnih površina . MASIVNO (ZAPREMINSKO) OBLIKOVANJE (BULK FORMING) Kod plastičnog deformisanja limova. OBRADA SABIJANJEM (UPSETTING) Sabijanje (u toplom ili hladnom stanju) predstavlja elementarnu operaciju masivnog oblikovanja koja se izvodi kao samostalna operacija ili operacija predoblikovanja pri izradi dijelova složenih geometrija. Kod masivnog oblikovanja naponska stanja su prostorna (troosna). cidealizovani oblik sabijenog dijela) 105 . Zapreminsko oblikovanje-6. Zanimljiva je razlika između ova dva tipa oblikovanja prema kriterijumu odnosa površine deformisanog komada prema zapremini (ili debljini).cjelokupne zapremine).1): a) slobodno sabijanje (između ravnih površina . 6. a u slučaju masivnog oblikovanja. 6. vrlo mali. 6.1 pod c i d).jednog dijela zapremine). 6. 6. U slučaju deformisanja limova taj odnos je relativno veliki. c) sabijanje u kalupu (sl. Osnovne vrste sabijanja su (sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.

Sabijanje (Upsetting) a) relativna deformacija b) procentualna deformacija c) prirodna (logaritamska) deformacija d) relativno raširenje Faktori koji mogu ograničiti mogućnost obrade sabijanjem su: a) pojava izvijanja.2) na kontaktnim površinama postoji trenje koje dovodi do pojave ispupčenih bočnih površina i stvaranja složenog troosnog naponskog stanja. ostaje sačuvano jednoosno naponsko stanje.2 pod c). Tada postaje sasvim opravdano primjeniti idealizaciju datu na sl. U tom slučaju smatra se da. Ipak. Pokazatelj opasnosti od izvijanja: za sabijanje u hladnom stanju mg ≈ 2. 6. b) razaranje materijala. trenje je moguće smanjiti pogodnom pripremom kontaktnih površina i podmazivanjem. Zapreminsko oblikovanje-6. pored cilindričnog oblika komada.4 za sabijanje u toplom stanju mg = 3 Kao tehnički pokazatelj opasnosti od razaranja materijala koristi se granična prirodna deformacija: Pri slobodnom sabijanju (sl. 6. 106 .Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.

deformacioni otpor i geometrijske pokazatelje (sl.2 c). Sila dostiže maksimum na kraju hoda. 6.3). Zapreminsko oblikovanje-6.Sabijanje (Upsetting) 6.3 Zavisnost sile sabijanja od hoda i odgovarajući deformacioni rad (W) Analitički izraz za deformacioni rad (W) ima oblik: K0 i K1 su vrijednosti deformacionog otpora na početku i kraju oblikovanja (određuju se sa krive ojačanja). 107 . 6. kada treba definisati deformaciju.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.Kod sabijanja u kalupu vrijednosti za deformacionu silu i rad su dvostruko veće u odnosu na slobodno sabijanje zbog promjene graničnih uslova. Sl.2 DEFORMACIONA SILA I RAD ZA SABIJANJE VALJKA Pri slobodnom sabijanju cilindra vrijednost radnog pritiska iznosi (sl. 6. μ – koeficijent kontaktnog trenja. K – deformacioni otpor.2): Deformaciona sila: gdje su: A – površina poprečnog preseka komada (sl. 6.

U tehničkom smislu razlikuju se dva vida kovanja: a) slobodno kovanje i b) kovanje u alatima (kalupima) (sl. Zagrijavanje je iznad temperature rekristalizacije. kod ugljeničnih čelika to je austenitna struktura sa metalnim zrnima odgovarajuće krupnoće. U odnosu na druge tehnologije prerade metala (van oblasti plastičnog deformisanja) kovanje nema konkurenciju u pogledu mehaničkih i strukturnih osobina materijala komada (neprekidna vlaknasta struktura) i u pogledu ekonomičnog korišćenja materijala (sl. odnosno povećanja plastičnosti materijala koji se kuje. 7. P. pri čemu se materijal izlaže pritisnim i zateznim naponima u uslovima većih brzina (često i sa udarnim dejstvom). Zagrijavanje se izvodi u cilju smanjenja deformacionog otpora. Toplo kovanje se masovno primjenjuje.Kovanje (Forging) 7. PLASTIČNO DEFORMISANJE KOVANJEM U TOPLOM STANJU (FORGING) Kovanje je masivno (zapreminsko) oblikovanje metala između dva kalupa (alata) koji su u relativnom kretanju.2). Zavisno od vrste materijala definiše se režim zagrijavanja kako bi se dobila odgovarajuća struktura.). Kovanje u zanatskim uslovima je uglavnom. Sa aspekta izdržljivosti prema mehaničkim opterećenjima dijelovi dobijeni kovanjem su superiorniji u odnosu na druge tehnologije. industrijsku dimenziju. Kovanje se izvodi na posebnim kovačkim mašinama: kovačkim presama i kovačkim čekićima u kovačkim alatima (kalupima). relikt prošlosti (sl. Zapreminsko oblikovanje-7.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. 7. Npr.H. kovanje je najstariji način plastičnog deformisanja metala (arheološki nalazi sežu do 5000 g. 7. ali tek u poslednja dva vijeka dobija savremenu.3).1) i ovdje se neće razmatrati. Sl. Istorijski posmatrano.1 Kovanje u zanatskim radionicama prošlih vjekova 108 . a hladna i polutopla obrada rjeđe. 7.

7. Primjenjuje se u pojedinačnoj i maloserijskoj proizvodnji. Zapreminsko oblikovanje-7.1 SLOBODNO KOVANJE Obavlja se na kovačkim mašinama uz pomoć univerzalnog jednostavnog alata (najčešće višestrukim ponavljanjem operacije sabijanja između ravnih površina). Koristi se i kao pripremno kovanje za operacije kovanja u kalupima.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. 7. opterećeni dijelovi velikih mašina u željezarama itd. 109 . 7.2 Ušteda u materijalu i superiorna strukturna svojstva komada dobijenih kovanjem u odnosu na tehnologiju obrade skidanjem strugotine (rezanjem) Sl. vratila propelera velikih brodova. Ovaj vid kovanja je jedina tehnologija obrade primjenljiva na oblikovanje dijelova veoma velikih dimenzija (vratila velikih brodskih motora.4).) (sl.3 Slobodno kovanje (lijevo) i kovanje u kalupu (desno) 7.Kovanje (Forging) Sl.

Sve gravure su smještene u dva monolitna bloka (gornjem i donjem kalupu) (sl. Zapreminsko oblikovanje-7. Kovanje na mehaničkim krivajnim kovačkim presama (najčešće se koriste. ali to mogu da budu i obojeni metali i njihove legure. pri čemu u završnoj fazi dolazi do sudara gornjeg i donjeg kalupa. odnosno mašine.10).6). Geometrije otkovaka mogu da budu veoma različite (od relativno jednostavnih do vrlo složenih) (poglavle 1. gravura) koja potpuno odgovara otkovku po obliku i dimenzijama. sl.5 i 7. 7.8) je mirnije (brzina obično do 0. Veličine otkovaka ograničavaju jedino dimenzije alata. Donji dio alata (donji kalup) po pravilu je nepokretan i učvršćen za postolje kovačke mašine – kovačkog čekića ili prese. 7.5 m/s). U svakoj gravuri obrada se vrši iz nekoliko (3-5) udaraca. 7.2. Kuju se najčešće čelici.2 KOVANJE U KALUPIMA Obavlja se u dvodjelnim alatima (sl. gravure se bolje popunjavaju u horizontalnim ravnima.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. a kovanje se u svakoj gravuri završava u samo jednom hodu. strane 6 i 7). 7. 110 . Svaka gravura ima odvojen kalup (sl. Ne dozvoljava se kontakt gornjeg i donjeg kalupa (precizno se definiše konstantan iznos hoda pritiskivača prese). 7.7).3 desno) – kalupima.Kovanje (Forging) Sl. U kalupima se izrađuje šupljina (tzv. 7. Zbog inercijalnih sila bolje je popunjavanje gravure gornjeg kalupa (može da bude složenija). Kod kovanja na kovačkim čekićima koristi se dinamičko – udarno dejstvo padajućih masa (bata ili malja sa gornjim kalupom) brzinom koja je često iznad 10 m/s (sl.4 Slobodno kovanje na hidro-presi sa manipulatorom 7.

5 Izgled kovačkih čekića sa elektro-hidrauličkim pogonom Presjek A-A Sl. Zapreminsko oblikovanje-7. 7. 7.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.6 Donji kalup alata za kovanje na čekiću (lijevo) i detalj vijenca (desno) 111 .Kovanje (Forging) Sl.

Zapreminsko oblikovanje-7. klipa glavnog cilindra itd. koje (i pored toga) zahtjevaju vrlo pažljivo podešavanje. padajućih dijelova čekića (masa bata. 7.9 dat je fizički izgled mašine. onda masa tzv. Osnovni razlog je potreba da se izbjegne bilo kakav kontakt gornjeg i donjeg kalupa (sl. 7.7 Izgled elektro-hidrauličnog čekića sa nominalnom energijom kovanja od 25 kJ u radu Čekići sa elektro-hidrauličkim pogonom mogu da rade sa velikim brzinama bata (preko 10 m/s). Ako se pretpostavi brzina bata od 10 m/s.7 iznosi 500 kg. 7. 7.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Na sl. 112 . Prema tome ona spada u najmanje kovačke čekiće koji su namjenjeni za kovanje otkovaka malih dimenzija. sa nominalnom silom od 25 MN (≈2500 t).10).8 data je shema krivajne mehaničke prese namjenjene kovanju. 7.Kovanje (Forging) Sl.) mašine sa sl. Na sl. gornjeg kalupa. To su izuzetno snažne mašine. robusne konstrukcije.

Kovanje (Forging) Sl.8 Shema mehaničke krivajne kovačke prese sa nominalnom silom od 25 MN 113 . Zapreminsko oblikovanje-7. 7.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.

7. Zapreminsko oblikovanje-7.Kovanje (Forging) Sl.8 114 .9 Spoljašnji izgled prese sa sl. 7.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.

otvorenim alatima ili kovanje sa vijencem. Zapreminsko oblikovanje-7. On predstavlja značajnu rezervu i doprinosi uspešnijem oblikovanju. uvodi kompenzacioni otvor (sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Takva varijanta je najteža jer nosi niz problema (trajnost alata. pločica itd. Pri kovanju u zatvorenim alatima (b) početna zapremina je jednaka zapremini otkovka (sl. Često se.11 i 7.). 7. b) kovanje u tzv.12-b).11): a) kovanje u tzv. a ne za bukvalno značenje.11 Kovanje u tzv.Kovanje (Forging) Sl. kao rasterećenje. 7. Privlačnost kovanja u zatvorenim kalupima leži u maloj naknadnoj obradi.10 Shema smeštaja kalupa na kovačkoj presi Postoje dva principijelno različita načina kovanja u kalupima (sl. trajnosti alata itd. Postupak pod a) preovlađuje u praksi (preko 90%) i podrazumjeva višak materijala pri kovanju u odnosu na čistu zapreminu otkovka (vijenac. otvorenim (a) i zatvorenim (b) kalupima 115 .). itd. 7. Sl. Termini: otvoreni i zatvoreni kalupi mogu da izazovu nerazumjevanje i najbolje je vezati ih za zapreminu otkovka i postojanje vijenca. 7. 7.13). nestabilnost visine otkovka. zatvorenim alatima ili kovanje bez vijenca.

12 Kovanje u otvorenom alatu sa vijencem (a). 7.Kovanje (Forging) Sl.12 –c) je veoma rijetko zbog teškoća oko tačnosti visine komada. 7. ali se često javlja u pojedinačnim gravurama za pripremne operacije kovanja.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. u zatvorenom alatu (b) i otvorenom alatu bez vijenca (c) (rijetko se koristi) Kovanje u otvorenom alatu bez vijenca (sl. Sl.13 Kovanje u zatvorenom alatu sa kompenzacionim otvorom u 5 faza 116 . Zapreminsko oblikovanje-7. 7.

14-pločica.14). 7.1 Kovanje u tzv. 13vijenac. pločica.2. Sl. 10-klin nosača. Geometrijske mjere biraju se iz odgovarajućih preporuka zavisno od dimenzija i složenosti otkovka. Kod kovačkih presa vijenac se formira zahvaljujući minimalnom zazoru između kalupa (sl. Zapreminsko oblikovanje-7. 1-gornji kalup.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.14 Kovanje na kovačkom čekiću (kalupi sa prikazom završne gravure) i komad prije i poslije krzanja Vijenac ima suštinski značaj i njegova uloga obuhvata: .15. 7. . na kovačkom čekiću prikazana je na sl. 2-donji kalup.prima višak materijala. 5 i 6-klinovi za pritezanje kalupa. 12-otkovak poslije operacije krzanja.14. U sklopu kalupa vidi se završna gravura sa vijencem (lijevo na sl.10). 7. 7 i 8-bočni centrirači. 3-bat (malj) mašine. krzanja zajedno sa vencem uklanja (opsjecanje vijenca i probijanje pločice). 9-nosač donjeg kalupa.stvara potreban otpor bočnom isticanju i omogućava potpuno ispunjavanje gravure. . Pri kovanju se uvijek na mjestu otvora formira tzv. 117 . 11-otkovak u završnoj gravure poslije završnog udarca.Kovanje (Forging) 7.pri kovanju na čekićima ublažava direktan sudar gornjeg i donjeg kalupa. 7. otvorenim kalupima Tipična šema alata za kovanje komada rotacione forme sa centralnim otvorom. koja se u naknadnoj operaciji tzv. Skice pojedinih vrsta kanala za vijenac pri kovanju na čekiću dati su na sl. 7. 4-nakovanj mašine.

14) ili u posebnim blokovima (kovanje napresi. 7. prethodne i završne gravure (samo završne gravure imaju vijenac).Kovanje (Forging) Sl. pripremne.6 i 7. Zunder/cunder) koji nastaje pri zagrijavanju u plamenim pećima. Gravure se izrađuju u monolitnim blokovima (kovanje na čekiću. 7. Drugi način zagrijavanja je skoro obavezan za kovanje na presama pošto se u prvoj operaciji kovanja zbog neudarnog dejstva mašine ne može skinuti oksidna kora (sagorjeli površinski sloj. sl. na tečna goriva) ili u električnim pećima (najčešće elektro-indukcione). nem. 7.9 i 7. sl. 118 .Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.15 Različiti oblici kanala za vijenac pri kovanju na kovačkom čekiću U najvećem broju slučajeva konačni oblik otkovka se formira postupno. Zapreminsko oblikovanje-7.10). Zbog toga postoje tzv. Zagrijavanje polaznih komada vrši se u plamenim pećima (gasne.

1. odnosno površinu po kojoj se formira vijenac. Geometrija otkovka se uvijek (manje ili više) razlikuje. Zapreminsko oblikovanje-7. b) veličinu dodataka za obradu i kovačke tolerancije. Da bi se definisala geometrija otkovka kao osnova za projektovanje alata i tehnologije kovanja potrebno je odrediti: a) položaj i oblik podione ravni/ površine. e) oblik i dimenzije pločica na mjestima otvora /pločice za probijanje i slijepa udubljenja. (sl. 7. veličine serije. 7.17). c) kovačke nagibe i kovačke radijuse zaobljenja.16) predstavlja površinu sastava gornjeg i donjeg kalupa. 16 Položaj podione ravni kod otkovaka 119 . d) površine za oslanjanje (bazne površine).Kovanje (Forging) 7. različitih zahtijeva itd. i da bi se pravilno definisala treba poznavati tehnologiju kovanja i naknadnu obradu. Sve ostalo (tečenje metala u gravuri.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.). izrada gravure. Kriterijum izbora položaja podione ravni koji mora uvijek da bude zadovoljen je izvlačenje otkovka iz gravure. 7. Podiona površina (sl. Međutim. Sl. složenost alata za krzanje itd. Teži se da to bude ravan upravna na pravac kretanja gornjeg kalupa zbog jednostavnije izrade alata i odsustva bočnih sila.2. u nekim slučajevima to nije moguće i tada se preduzimaju mjere za uravnoteženje bočnih sila (simetričan raspored gravura itd.1 Definisanje geometrije (crteža) otkovka Polazna osnova za definisanje konačne geometrije otkovka je konstruktivni crtež dijela spremnog za ugradnju.) definiše se poslije analize tehnološkog procesa.

Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. 120 .Kovanje (Forging) Sl. 7. Zapreminsko oblikovanje-7.17 Preporuke za pravilan izbor podione površine Pri određivanju dimenzija otkovaka potrebno je uzeti u obzir dodatke za obradu (naknadna obrada rezanjem kako bi se dobio traženi kvalitet površine i tačnost dimenzija) i kovačke tolerancije (prouzrokovane netačnostima kovanja po visini.

Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Zapreminsko oblikovanje-7.Kovanje (Forging)

nepotpunog ispunjavanja završne gravure, krivljenja ose, ekscentričnostima pri probijanju pločice itd.)(sl. 7.18). Podaci su empirijski i biraju se iz odgovarajućih preporuka.

Sl. 7.18 Šema dodatka za naknadnu obradu i kovačkih tolerancija

Kovački nagibi i zaobljenja imaju dvostruku ulogu: olakšavanje vađenja otkovka iz gravura (prije svega kod kovanja na čekiću) i smanjivanje otpora pri tečenju zagrijanog metala u cilju potpunog ispunjavanja gravure (sl. 7.19). Uglovi nagiba i potrebni radijusi biraju se iz preporuka zavisno od visine otkovka.

Sl. 7.19 Uticaj radijusa na ispunjenje gravure (manji –a i veći-b)

Površine za oslanjanje (bazne površine) imaju značaj za operacije naknadne obrade rezanjem zbog potrebe stabilnog i pouzdanog stezanja komada. Potrebno ih je odabrati tokom definisanja geometrije otkovka i naznačiti na crtežu otkovka. Po pravilu, to su površine čiji položaj ne zavisi od habanja alata pri kovanju.

121

Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Zapreminsko oblikovanje-7.Kovanje (Forging)

Pri kovanju nije moguće direktno dobiti otvore (odnosno dobijaju se tzv. slijepi otvori). Oni su u operacijama oblikovanja pri kovanju zatvoreni tzv. pločicama. Osnovni razlog umetanju pločica (sl. 7.20) je omogućavanje tečenja materijala u horizontalnom pravcu i ispunjavanje gravure uz istovremeno definisanje udubljenja potrebnog za otvor. Pločica se odstranjuje naknadnom kovačkom operacijom krzanja, kada se (obično u jednom alatu) odstranjuje i vijenac.

Sl. 7.20 Različiti položaji i oblici pločica pri kovanju otkovaka sa otvorima

Na osnovu prethodno iznesenog postupka formira se crtež otkovka. Primjer je dat na sl. 7.21. Označene mjere su tzv. hladne mjere. Da bi se dobile konačne mjere završne gravure uzima se u obzir koeficijent širenja metala pri zagrijavanju, mjere koriguju i definiše završna gravura.

Sl. 7.21 Dio spreman za ugradnju (lijevo-a) i geometrija otkovka (desno-b)

122

Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Zapreminsko oblikovanje-7.Kovanje (Forging)

7.3 ODREĐIVANJE PARAMETARA ZA IZBOR MAŠINA PRI KOVANJU U KALUPIMA 7.3.1 Završno kovanje na kovačkim čekićima Pri kovanju na kovačkim čekićima mjerodavni parametar za izbor mašine je energija kovanja. Pošto je način dejstva udarni, umjesto kinetičke energije potrebne za oblikovanje, obično se kao parametar koristi tzv. masa padajućih dijelova čekića. U opštem slučaju kovanja složenih geometrija nije moguć tačan proračun energije kovanja, pa se određuje približno: empirijsko-analitičkim postupkom. Poslije relativno složenog postupka moguće je dobiti sljedeći konačan izraz za masu padajućih dijelova čekića pri kovanju otkovaka koji imaju kružnu projekciju u podionoj ravni (prečnika D, cm):

Prečnik otkovka D mora da bude izražen u cm, a zatezna čvrstoća materijala na temperaturi kovanja (RM(t)) u Mpa, da bi izraz imao smisla i konačan rezultat se dobio u kg. Ukoliko je projekcija otkovka neokruglog oblika sa maksimalnom dužinom L i srednjom širinom Bsr, onda se prethodni izraz koriguje prema sljedećem:

gde je: m masa padajućih dijelova za okrugle komade pri čemu je Dn = D računski (fiktivni) prečnik i određuje se kao: Dn≈1,13 A , cm. A je stvarna površina projekcije neokruglog otkovka u podionoj ravni, a

7.3.2 Završno kovanje na kovačkim presama Poslije sličnog empirijsko-analitičkog postupka i za kovanje na kovačkim presama moguće je dobiti sljedeći izraz (okrugli otkovci) za mjerodavni parametar – silu kovanja:

Za neokrugle otkovke:

123

bubnjanje itd. Navedeni tehnološki postupak figurativno je prikazan na sl. krzanje (opsjecanje vijenca i probijanje pločice. zagrijavanje komada (odgovarajući režim i temperatura zavise od vrste materijala). Prethodni izrazi daju približne vrijednosti parametara za izbor mašina.22. kontrola oblika. površina i unutrašnjih grešaka (ferofluks.). ali se smatraju operacijama u sklopu ukupnog tehnološkog procesa dobijanja otkovka : 1. čišćenje otkovka (pjeskarenje.). U narednoj tabeli (tab. 3) su slične preporuke za orijentaciono definisanje mase padajućih dijelova čekića zavisno od mase otkovka. 2. 6. 1. Tabela 3. 3. 124 . Masa padajućih dijelova čekića u f (mase otkovka) 7. U praksi se često daju preporuke za definisanje npr.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. 4. dimenzija. poboljšanje. kalibrisanje i ispravljanje (u hladnom stanju).Kovanje (Forging) Značenje svih veličina je isto kao i kod kovanja na čekiću. 5. Zapreminsko oblikovanje-7. sile kovanja u vidu dijagrama. sa odgovarajućim brojem gravura.4 OSNOVNI REDOSLJED TEHNOLOŠKIH OPERACIJA PRI KOVANJU Pri uobičajenim uslovima tehnološki postupak toplog kovanja podrazumjeva odgovarajući redosljed neophodnih operacija od kojih pojedine nisu vezane za plastično oblikovanje. ultrazvučni uređaji i radiografsko snimanje). s tim što treba obratiti pažnju da se ovdje prečnik D izražava u mm. 7. odsjecanje polaznog materijala odgovarajućeg oblika sa tačnim dimenzijama ili masom (zavisno od potrebne zapremine). 7. termička obrada (normalizacija. ako postoji). Nisu pogodni za otkovke velikih dimenzija (prečnici veći od 500 mm). kovanje u jednom ili više alata. žarenje itd.

Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. 7. Zapreminsko oblikovanje-7.22 Redosljed operacija pri toplom kovanju 125 .Kovanje (Forging) Sl.

Gornji dio mašine je nagnut pod odgovarajućim uglom i u takvom položaju rotira oko vertikalne ose komada. 7.1 Orbitalno kovanje To je postupak za kovanje osnosimetričnih otkovaka po principu parcijalnog zahvata između alata i otkovka. Sl. praktično jedan tip geometrije i ograničena veličina komada.24. Šema jedne takve mašine data je na sl.23 Šema orbitalnog kovanja 7.23). 7. pečurkasti oblici (šipkasti komadi sa proširenjima na kraju). Nedostatak postupka je. Pogodne su za automatizaciju procesa.5 SPECIJALNI POSTUPCI KOVANJA 7.2 Horizontalne kovačke mašine Na ovim mašinama najčešće se dobijaju tzv.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.5.5.Kovanje (Forging) 7. Kvalitet otkovaka je na višem nivou u odnosu na klasično kovanje i moguće je kovanje na nešto nižim temperaturama. Zapreminsko oblikovanje-7. Istovremeno on vibrira sa velikom učestanošću (i oko 1000 puta u min) (sl. 7. Šema horizontalne kovačke mašine 126 .

1 Vrste procesa hladnog istiskivanja 127 . U zavisnosti od geometrije tečenja postoje tri osnovne vrste istiskivanja: istosmjerno.1). d) izbacivač. donji pritiskivač. c) radni komad. Izvodi se najčešće u hladnom stanju. Sl. f) trn. Zapreminsko oblikovanje-8. mada može da bude polutoplo i toplo. 8. ISTISKIVANJE (COLD EXTRUSION) Istiskivanje je proces masivnog oblikovanja pri kome se materijal. e) dno. Istiskivanje (Cold extrusion) 8. b) matrica. dovodi u plastično stanje i oblikuje tečenjem kroz predviđene otvore u alatu.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. suprotnosmjerno i radijalno (sl. a) pritiskivač. 8. Nazivi su formirani prema odnosu smjera kretanja pritiskivača (istiskivača) i smjera tečenja materijala. pod dejstvom opterećenja.

loptasti oblik karbida u strukturi pogoduje obradivosti. 8. opravdana je primjena kod većih serija (iznad 1000 mesečno za veće delove). aluminijum). ulja). bakar. Tek je primjenom elektrohemijskog nanošenja sloja cinkfosfata (najviše u primjeni) ili ferooksalata (kod legiranih i nehrđajućih čelika) kao nosača maziva riješen problem podmazivanja. Zapreminsko oblikovanje-8. poslije rješenja pitanja podmazivanja. prije svega u automobilskoj industriji. masa dijelova je najčešće do oko 3 kg (maksimalna postignuta masa čeličnih komada oko 50 kg. Od 1934. grafit. Danas se hladno istiskivanje primjenjuje pretežno na čeličnim materijalima. opštoj mašinogradnji. Istiskivanje obojenih metala počelo je krajem XIX veka bez naročitih problema. elektrotehnici i vojnoj industriji. Zbog ekstremno visokih kontaktnih pritisaka dolazi do hladnog zavarivanja. Ako su karbidi lamelasti treba ih mekim žarenjem (sferoidizacija) prevesti u sferični. molibden disulfid. Istiskivanje (Cold extrusion) Sl. Sa nižim sadržajem ugljenika i legirajućih elemenata obradivost je bolja. visoka tačnost i kvalitet obrađenih površina. uz podmazivanje klasičnim mazivima (masti. kod istiskivanja čelika neophodna je elektrohemijska priprema površine komada. velika opterećenja alata (kontaktni pritisci i do 2500 MPa pri istiskivanju čelika). plastične materijale (olovo. Međutim kod istiskivanja čelika nijedno klasično mazivo (uključujući ona u čvrstom stanju. poboljšanje mehaničkih osobina materijala. Takođe. Obradivost čelika hladnim istiskivanjem zavisi od hemijskog sastava i strukture.) ne zadovoljava. Fosfatni (ili oksalatni) sloj sa 128 . visok stepen iskorišćenja materijala i energije. omogućeno je istiskivanje čelika.g. sapune itd.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. - U početku primjene tehnologija istiskivanja primjenjivana je na meke. kratko vrijeme izrade.2 Dijelovi dobijeni hladnim istiskivanjem Osnovne karakteristike procesa: najčešće se dobijaju osnosimetrični dijelovi prečnika D ≤ 50mm i dužine L ≤ 100mm . zahtijeva mašine ogromne snage i alate specijalne konstrukcije).

8. Ftcm – komponenta koja se odnosi na otpore trenja u cilindričnom dijelu matrice.3). 8. Zapreminsko oblikovanje-8. Pritiskivač deluje silom F i materijal ističe kroz otvor matrice. Istiskivanje (Cold extrusion) nanijetim mazivom uspješno razdvaja kontaktne površine i pri ekstremnim pritiscima reda 2500 MPa.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Sl.1 ISTOSMJERNO ISTISKIVANJE (PUNIH KOMADA) Cilindrični polazni komad postavlja se u matricu (sl. pri čemu je prelaz sa većeg na manji (izlazni) prečnik pod uglom α. Fut – komponenta koja se odnosi na otpore unutrašnjeg trenja usled promene pravaca metalnih vlakana. 129 .3 Istosmjerno istiskivanje punih komada Pokazatelji deformacije su: -prirodna deformacija: -relativna deformacija: Ukupna sila istiskivanja može da se odredi kao zbir sljedećih komponenti: Fid – idealna sila istiskivanja (bez trenja). 8. Ftkm – komponenta deformacione sile potrebna za savladavanje otpora trenja u konusnom dijelu matrice.

Deformacioni rad (sl. 8.3. Zapreminsko oblikovanje-8. 8.4 Zavisnost sile istosmernog istiskivanja od hoda Koso šrafirana površina na sl. 8.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Istiskivanje (Cold extrusion) Konačno se dobija izraz za deformacionu silu istiskivanja punih komada: Oznake su prema sl. 8. A0 je površina presjeka polaznog komada.3): W = F (h0 − h1) Sl. 130 . K je srednja vrijednost deformacionog otpora (aritmetička sredina napona tečenja na početku-K0 i kraju obrade-K1 – vrijednosti sa krive ojačavanja oblikovanog materijala). Dvostruko šrafirana površina odnosi se na tzv. idealni rad (bez trenja i ostalih otpora).4 (odgovara srednjoj sili F) odnosi se na ukupan deformacioni rad oblikovanja. μ je koeficijent trenja.

ukupni izraz za deformacionu silu: 131 .2 SUPROTNOSMJERNO ISTISKIVANJE Ovim postupkom dobijaju se šuplji komadi najčešće oblika tankozidne čahure. a p2 pritisak istiskivanja kroz otvor između pritiskivača (istiskivača) i matrice. Na njega djeluje pritiskivač. Zapreminsko oblikovanje-8. 8.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. 8. Sl. U drugoj fazi ostvaruje se tečenje u vertikalnom pravcu.5 Suprotnosmjerno istiskivanje Pokazatelji deformacije su: Prirodna (logaritamska) deformacija: Relativna deformacija: Ukupni radni pritisak istiskivanja (srednji pritisak na pritiskivač): p = p1 + p2 Pri tome je p1 pritisak koji se odnosi na prvi dio procesa oblikovanja (slobodno sabijanje).5). Istiskivanje (Cold extrusion) 8. odnosno istiskivanje. Polazni komad se stavlja u matricu (sl. a zatim prinudi da teče vertikalno naviše kroz prostor između matrice i pritiskivača. u prvoj fazi ga sabija. nešto debljeg dna. Konačno. Prva faza procesa obično se pojednostavljuje i smatra da odgovara slobodnom sabijanju.

Istiskivanje (Cold extrusion) A – površina čela istiskivača. 8.6 data je zavisnost sile od hoda. 8.7 Primjer alata za istosmjerno istiskivanje punih komada 132 . sa opisom faza procesa oblikovanja. Sl. Sl. 8. 8. Deformacioni rad: W = F (h0 − h2) Na sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B.6 Zavisnost sile od hoda pri suprotnosmjernom istiskivanju Na sl. Zapreminsko oblikovanje-8.8 dati su primjeri alata za istosmjerno istiskivanje punih komada i suprotnosmernoj istiskivanje.7 i 8.

8 Primjer alata za suprotnosmjerno istiskivanje 133 .Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Zapreminsko oblikovanje-8. Istiskivanje (Cold extrusion) Sl. 8.

a tzv. kvadratni. Služi kao polazni materijal za izradu tzv. Deformaciona sila vučenja sastoji se iz tri komponente: Fvuč = Fid + Ftkm + Futr Fvuč – ukupna sila vučenja žice. Aktivni dio matrice (ili jezgro) koji je u kontaktu sa žicom izrađuje se od tvrdog metala ili dijamanta. Dijamantske matrice se koriste uglavnom za veoma tanke žice vrlo visoke tačnosti (hirurgija. šestougaoni itd. Futr – sila unutrašnjeg trenja. Opseg prečnika žice ide od 0. Ftkm – sila trenja u konusnom delu matrice. VUČENJE ŽICE (Wire Drawing) Žica je specifičan proizvod koji ima široku primjenu u mašinstvu. uz povećanje dužine. Kod istiskivanja djeluje na ulazu i ima pritisni karakter dok kod vučenja djeluje na izlazu i ima zatežući karakter što je nepovoljniji slučaj sa aspekta deformisanja. K1=K(ϕ). Pod žicom se (u smislu sekundarne obrade plastičnim oblikovanjem) smatra proizvod prečnika do 9 mm. elektronika. industrija nakita itd. Uočava se da je osnovna geometrija oblikovanja identična geometriji pri istosmjernom istiskivanju punih komada. zaštitnih ograda itd. Najčešće se koristi čelična žica. Iznad tog prečnika smatra se da je proizvod primarne metalurške obrade deformisanjem u željezarama. građevinarstvu i ostalim granama industrije.). vijčane robe. 134 .001 do 9 mm. Konačno prema sl. je srednja vrijednost deformacionog otpora. raznih mreža. ali se u pojedinim oblastima (elekrotehnika i elektronika) koriste žice od obojenih metala. 9. Princip vučenja dat je na sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. nosač jezgra od alatnog čelika.1: . armatura za beton.1.Vučenje žice (Wire Drawing) 9. Žica može imati razne presjeke (kružni. Zapreminsko oblikovanje – 9. Polazna žica poprečnog presjeka A0 provlači se kroz konusnu matricu (ugao konusa 2α) pri čemu se smanjuje poprečni presjek na A1. Razlika je u načinu djelovanja deformacione sile. elektroda za zavarivanje. 9. Fid – idealna sila (bez trenja i drugih otpora). lanaca. a ϕ= ln (A0/A1) Alati za vučenje žice su odgovarajuće matrice.). Proces izrade žice poznat je pod nazivom vučenje i obavlja se u hladnom stanju.

Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Zapreminsko oblikovanje – 10.Toplo istiskivanje (Hot extrusion)

10. TOPLO ISTISKIVANJE PROFILA, ŠIPKI I CEVI (Hot extrusion)
Toplo istiskivanje profila, šipki i cijevi obično se klasifikuje kao metalurška disciplina primarne obrade deformisanjem (slično valjanju, dobijanju bešavnih cijevi, dobijanju raznih profila, žice itd.). Ovde se daju osnove procesa, s obzirom da se navedeni polufabrikati koriste u tehnologiji plastičnog deformisanja. Toplim istiskivanjem se najčešće obrađuju obojeni metali (Al, Cu i njihove legure), a u znatno manjoj mjeri pojedini čelici. Temperature zagriavanja su iznad temperature rekristalizacije po određenom režimu. Dobijeni polufabrikati imaju dužinu od nekoliko do nekoliko desetina metara (kod manjih presjeka). Po završetku procesa skraćuju se na potrebnu dužinu. Na sl. 10. 1 prikazane su neke od geometrija profila, šipki i cijevi koje se dobijaju ovom tehnologijom (od Al legura).

Sl. 10.1 Polufabrikati dobijeni toplim istiskivanjem

135

Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Zapreminsko oblikovanje – 10.Toplo istiskivanje (Hot extrusion)

a – istisnuti profil, b – matrica, c – pritisna ploča, d – potpore, e – zagrijani materijal (blok), f – tzv. recipijent, g – pritiskivač.

a – istisnuta cijev, b – matrica, c – pritiskivač, d – trn, e – zagrijani materijal, f – recipijent, g – košuljica.

Sl. 10.2 Toplo istiskivanje punih profila (lijevo) i cijevi (desno)

Kod istiskivanja punih profila (šipki) otvor matrice direktno definiše konačnu geometriju presjeka profila (sl. 10.2 lijevo). Kod istiskivanja cijevi (odnosno šupljih profila) (sl. 10.2 desno) pored geometrije matrice važnu ulogu ima trn (jedan ili više, zavisno od složenosti profila). Djelovanjem pritiskivača, zagrijani metal se prinudi da ističe, formirajući profil saglasno geometriji alata. Pritiskivač je obično nešto manjih dimenzija od otvora tzv. recipijenta (sl. 10.2 desno) tako da se formira košuljica kao sporedni efekat (sadrži površinske nečistoće, oksidnu koru itd.).

136

Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. Zapreminsko oblikovanje – 11.Izrada polufabrikata

11. IZRADA I IZBOR POLUFABRIKATA
Polufabrikati za postupke tehnologije plastičnog deformisanja izrađuju se tehnologijama primarne (metalurške) prerade, najčešće valjanjem. Polufabrikati mogu da se podijele na sljedeće grupe: a) limovi (toplo valjani i hladno valjani), b) razni puni profili (kružnog, kvadratnog, pravougaonog i ostalih presjeka, sl. 11.1), c) ostali profili (sl. 11.1) i cijevi.

Sl. 11. 1 Različiti polufabrikati (profili) dobijeni valjanjem Osnovna šema valjanja data je na sl. 11.2 ( 1 – valjani materijal, 2 i 3 su gornji i donji radni valjak). Valjanjem se vrši redukcija debljine lima ili odgovarajućeg profila. Toplim valjanjem dobijaju se limovi obično debljine iznad 5 mm. Služe kao polufabrikati za hladno valjanje ili postupke razdvajanja (odsjecanje, prosjecanje, probijanje), savijanja, kovanja itd. Hladno valjani limovi odlikuju se visokom tačnošću i kvalitetom površine. Dijele se obično na: fine (debljina do 1 mm), tanke ( debljina do 3 mm), srednje (3 do 5 mm) i debele (preko 5 mm debljine). Postupak hladnog valjanja (naročito tanjih limova) je veoma složen i uključuje: pripremu (čišćenje) polaznog toplo valjanog lima (mehaničko i hemijsko dekapiranje), hladno valjanje (i preko 10 operacija, odnosno faza valjanja), međufazno žarenje i dodatnu doradu (ravnanje, tzv. dresiranje-završno valjanje sa malim stepenom redukcije od 0,5-3 %; opsjecanje i kontrola izrade).

Sl. 11.2 Osnovna šema valjanja

137

Najčešći kriterijum za izbor polufabrikata u tehnologijama plastičnog deformisanja je definisanje potrebne zapremine polufabrikata (na osnovu zapremine gotovog komada i različitih gubitaka).). tzv. Kod savijanja kriterijum je jednakost dužine neutralne ose na gotovom komadu i dužine razvijenog stanja polaznog komada. Služe kao polufabrikati za postupke savijanja cijevi. kvadratnog. 138 . istiskivanje itd.1 (1.1) oblikuju uglavnom savijanjem.Skripta: Obrada metala deformisanjem: B. dok se ostali (5 do 11 na sl.Izrada polufabrikata Puni profili sa sl. 3 i 4) su polufabrikati uglavnom za postupke masivne obrade (sabijanje. Kod oblikovanja limova dubokim izvlačenjem prethodni kriterijum se pretvara u jednakost površina (zbog zanemarivanja promjene debljine) na osnovu koga se definiše geometrija polaznog komada. kovanje. 11. 2. pravougaonog i ostalih oblika otvora. Cijevi (uglavnom se za plastično deformisanje koriste bešavne cijevi) se dobijaju specifičnim metalurškim postupcima i mogu da budu kružnog. razvijeno stanje. Mogu da budu tankozidne i debelozidne zavisno od debljine zida. Više detalja oko izbora polufabrikata (polaznog komada) dato je pri razmatranju konkretnih postupaka oblikovanja. 11. Zapreminsko oblikovanje – 11.

1MPa=10 bar).). Zbog toga materijal treba da ima povoljne karakteristike sa aspekta uticaja brzine deformacije na proces deformacionog ojačanja. K – konstanta zavisna od vrste eksploziva. 12.1 OBLIKOVANJE EKSPLOZIVNIM DEJSTVOM Spada u visoko brzinska oblikovanja. SPECIFIČNI POSTUPCI OBLIKOVANJA To su postupci koji iz različitih razloga (složenost procesa. Alat je smješten u rezervoaru (bazenu) sa vodom.) nemaju široku rasprostranjenost. Npr. Oblikuje se lim. nego su ograničeni na primjenu u pojedinačnoj i maloserijskoj proizvodnji u specifičnim industrijama (vojna. 12. Najčešći način oblikovanja eksplozijom je prema sl. Sl. 12.1.15 onda treba uzeti masu M u gramima (g). najčešće pri deformisanju teže obradivih materijala. na sl.2 mogu se oblikovati debelozidne cijevi sa debljinom zida iznad 25 mm. 12. Najčešće se koristi voda. Veoma je bitno rastojanje eksploziva od polaznog komada (mjera a. Ako se za eksplozivno TNT punjenje uzme K=7265 i m=1.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 12. posebni zahtjevi. Deformabilnost materijala i bezbjednost u radu su jedina ograničenja postupka. a rastojanje a u santimetrima (cm).1 Oblikovanje eksplozivnim dejstvom Maksimalni pritisak udarnog talasa može da se izračuna prema izrazu: M – masa eksploziva. vazduhoplovna. svemirska itd. Radni fluid treba da je nestišljiv i da ima povoljnu akustičku impedansu (proizvod gustine i brzine zvuka). postupkom na sl. 12.1). Eksplozivom mogu da se oblikuju i cijevi po sljedećoj principskoj shemi. 12. Sl. pri čemu treba voditi računa o naprezanjima dvodjelne matrice. m – empirijska konstanta i a – rastojanje od komada za oblikovanje do eksploziva. Ima matricu (iz koje mora da se izvuče vazduh prije obrade) i držač.Specifični postupci oblikovanja 12.2 Oblikovanje cijevi eksplozivnim punjenjem 139 . visoka cijena itd. Pritisak p dobija se u barima (bar. 1 bar=105 Pa. Eksplozivnim dejstvom se najčešće oblikuju limovi od raznih materijala. Brzina udarnog talasa poslije detonacije TNT eksplozivnog punjenja je oko 6700 m/s a konkretna brzina deformisanja na komadima za oblikovanje je obično 30 do 200 m/s.

4 Elektromagnetno oblikovanje 12.Specifični postupci oblikovanja 12. Blokovi kondenzatora pune se iz izvora jednosmjerne struje. keramike ili drugih materijala.2 ELEKTROHIDRAULIČNO OBLIKOVANJE Poznato je kao oblikovanje električnim pražnjenjem ili podvodnim električnim lukom.5). Unutar cijevi je oblikač. 12. U principu je slično oblikovanju eksplozijom (sl. Na pojedine zone površine komada djeluje se udarno. metal ne mora da ima posebne magnetne osobine. Rezultanta magnetnog polja kalema i magnetnog polja radnog komada je deformaciona sila koja sažima radni komad prilagođavajući ga obliku oblikača. Brzim pražnjenjem između elektroda dobija se luk. 12. Djelovanjem formiranog snažnog magnetnog polja u zidu radnog komada indukuju se struje koje imaju svoje magnetno polje. energija akumulirana u blokovima kondenzatora brzo se prazni kroz namotaje elektromagnetnog kalema (sl.3 Oblikovanje električnim pražnjenjem 12. odnosno pojavljuju se pritisni zaostali naponi. 12. a u radnom fluidu (vodi) udarni talas.4 OBLIKOVANJE LOKALNIM UDARNIM DEJSTVOM (PEEN FORMING) Koristi se za dobijanje komada sa odgovarajućim krivim površinama od različitih vrsta limova. Sl. Sl. To uzrokuje zakrivljenje lima uz povoljan efekat otpornosti 140 . koji oblikuje komad saglasno geometriji alata. snopom kuglica (najčešće) od livenog gvožđa.5 mm pri oblikovanju avionskog krila dužine 25 m (sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 12. Kalem je prstenastog oblika i obuhvata radni komad u vidu cijevi. čelika. 12.3 ELEKTROMAGNETNO OBLIKOVANJE Pri ovom oblikovanju. 12. U zoni udara materijal se sabija. Brzina udara je iznad 60 m/s za čelične kuglice prečnika 2. Inače.3) s tom razlikom što je uzrok udarnog talasa električni luk i što je oslobođena energija znatno manja. Što je bolja elektro provodljivost radnog komada biće ostvarene veće deformacione sile.4).

Ljudski slušni sistem je u stanju da osjeti elastična oscilovanja (zvuk) u rasponu frekvencija od oko 16 Hz pa do oko 16 000 Hz (1 Hz se odnosi na jednu oscilaciju u sekundi).5 Oblikovanje panela od lima udarnim dejstvom snopa kuglica (shot peening) 12.5). Peen forming-om se najčešće oblikuju zahtjevni dijelovi velikih dimenzija u avio industriji. 12. savijanjem ili drugim tehnologijama (npr. 12.6 prikazan je princip dubokog izvlačenja pri kome matrica (2) osciluje u ultrazvučnom opsegu zahvaljujući dejstvu uređaja 1. najčešće pri obradi lima. Sa aspekta plastičnog oblikovanja. Ova tehnika se često koristi samo u svrhu poboljšanja čvrstoće i dinamičke izdržljivosti različitih dijelova dobijenih npr. primjenjuju se oscilovanja sa frekvencijama iznad 20 kHz sa amplitudama oko 10 μm. Sl. Sl.5 ULTRAZVUČNO OBLIKOVANJE Princip oblikovanja pomoću ultrazvuka sastoji se u tome da se neki od radnih elemenata alata. a 4 je izvlakač. Pravilnim doziranjem udarnog dejstva snopa kuglica na odgovarajuće zone komada dobija se željeni oblik.6 Shema dubokog izvlačenja pomoću ultrazvučnih vibracija matrice 141 . Svako oscilovanje sa frekvencijom iznad 16 kHz (sve do oko 10 GHz) predstavlja ultrazvučno oscilovanje.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 12. a uređaj za udarno djelovanje snopom kuglica se kreće po odgovarajućim vođicama (šinama). Radni komad je nepokretan (učvršćen na platformi) (sl.Specifični postupci oblikovanja prema dinamičkom opterećenju koje je posebno važno za letjelice. Na sl. Sa 3 je označen radni komad. skidanje strugotine). Ultrazvučne vibracije mogu da traju tokom cijelog procesa oblikovanja ili samo u pojedinim fazama. dovede u stanje oscilovanja (vibriranja) sa frekvencijama koje su u ultrazvučnom opsegu (otuda naziv) i sa amplitudama reda mikrometra. 12. 12.

Mašine treba da obezbijede vrlo tačno vođenje i veliku brzinu pritiskivača (i do 3 m/s). dobijanje složenih geometrija sa finim detaljima u samo jednoj operaciji. Ograničenja i nedostaci su: . struktura sadrži tečnu i čvrstu fazu i veoma je plastična (liči na maslac odnosno buter).7 THIXO – DEFORMISANJE (THIXO-FORMING) Thixo deformisanje predstavlja plastično oblikovanje (najčešće masivno) materijala zagrijanog na odgovarajuću temperaturu između likvidus i solidus linije na dijagramu stanja. Kad je reč o livenju to su mašine za livenje pod pritiskom. omogućavaju sljedeće prednosti superplastičnog oblikovanja: jednostavniji alati od materijala manje čvrstoće. odnosno thixo-deformisanje se 142 . kombinuje jednu i drugu tehnologiju. Tada se postižu vrlo velike deformacije (iznad 2000 %).potreba za zagrijavanjem (temperatura zagrijavanja T≈0. .6 SUPERPLASTIČNO OBLIKOVANJE Superplastično ponašanje pokazuju pojedine legure (na pr. kovanjem i livenjem. To su najčešće legure aluminijuma (AlMgSi1. velika ušteda materijala. Praktično.bolja raspodela deformacija na komadu.mali broj metala i legura pokazuje efekat superplastičnosti i zbog toga im je cijena visoka.Specifični postupci oblikovanja Uz pomoć ultrazvučnih vibracija postižu se sledeći efekti: . oblikovanje je pri vrlo malim brzinama i može da traje i do nekoliko sati.) dobijene specijalnim metodama (livenje u magnetnom polju i druge) sa vrlo finom globularnom strukturom. .zbog vrlo velike osetljivosti superplastičnih materijala na brzinu deformacije.povoljan uticaj na strukturu i kvalitet površine radnog komada. . I pojedini nemetalni materijali pokazuju slična svojstva (staklo. Zagrijavanje je uglavnom indukciono i zahtjeva upravljački sistem kako bi se precizno kontrolisala temperatura komada tokom zagrijavanja. .veći stepen izvlačenja u prvoj i drugoj operaciji (iznad 25% u odnosu na klasično).Skripta: Obrada metala deformisanjem: 12. Sam proces oblikovanja može da se vrši sabijanjem. . prenosa do alata i tokom procesa oblikovanja. . s tim što se obično zahtijeva njihovo zagrijavanje tokom procesa oblikovanja. AlSi7Mg itd.materijal ne smije da pokazuje efekat superplastičnosti na radnoj temperaturi. u izvesnom smislu.omogućava oblikovanje teže obradivih materijala. što. Alati u geometrijskom smislu odgovaraju klasičnim. istiskivanjem. .smanjenje deformacione sile izvlačenja (i do 30% u odnosu na klasično izvlačenje). Thixo deformisanje se najčešće upoređuje sa kovanjem i livenjem jer. 12. što je mnogo duže nego kod klasičnih (konvencionalnih) procesa oblikovanja. ZnAl22 i TiAl6V4) sa vrlo finom strukturom (veličina zrna manja od 10 do 15 μm) u odgovarajućem temperaturnom opsegu i pri malim brzinama deformacije (10-4 do 10-2 s-1).4Tt gde je Tt temperatura topljenja). polimeri). To su obično specijalne servo-hidraulične prese. 12. nema zaostalih napona (ili su zanemarljivi). Vrlo visoka plastičnost i relativno mala čvrstoća materijala radnog komada u uslovima oblikovanja. Materijali pogodni za ovakvo oblikovanje su još uvijek malobrojni.

. 143 .mali izbor veoma skupih polaznih materijala. . Otežavajuće okolnosti za primjenu ovog procesa oblikovanja su: . mali broj operacija. izvodi kao kovačka operacija u alatima za završno kovanje ili kao livačka operacija u alatima za livenje pod pritiskom.opravdana primjena pri velikoserijskoj proizvodnji složenih dijelova. kvalitet komada odgovara otkovcima. Prednosti su: dobijanje dijelova vrlo složene geometrije.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 12. manje opterećenje alata i mašine.visoki troškovi postrojenja za tačno zagrijavanje. ušteda u materijalu i energiji (manje operacija i niže temperature).Specifični postupci oblikovanja uglavnom.

Novo uspostavljena tržišna konkurencija zahtjeva napuštanje nekih postulata koji su važili decenijama i uvođenje novih. uz istovremeno zadovoljavanje visokih standarda kvaliteta. potrošnim i vrše nezapamćen pritisak na kupca da ga zamijeni.Smanjenje veka trajanja proizvoda u marketinškom smislu. . Proces globalizacije. 13. novi model automobila tržišno je atraktivan zapanjujuće kratko vrijeme.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. U borbi za profit i kupca čak i pri velikoserijskoj proizvodnji kupac ima utisak da kupuje proizvod po svojoj mjeri zbog velikog broja verzija. a estetski neatraktivan proizvod nema šanse za uspjeh na tržištu sa globalnim marketingom i zastrašujućim reklamnim kampanjama. NOVE TEHNOLOGIJE ZASNOVANE NA TEHNOLOGIJI BRZE IZRADE PROTOTIPOVA (RAPID PROTOTYPING – RP) U poslednjih desetak godina došlo je do velikih strateških promjena u oblasti proizvodnih tehnologija. marketinško-tržišne okolnosti ga proglašavaju kratkotrajnim. sa manje ili više problema. koga ubrzavaju najmoćnije industrijske sile. . 13. a s druge.1 Razni uzroci pada profita 13. .Zahtjevi u pogledu zaštite prirodne okoline.Dizajn proizvoda. I najkvalitetniji. Ti novi postulati mogu se podijeliti u nekoliko grupa: . To je uzrokovalo pojavu novog 144 . otvorena je grčevita trka sa vremenom u ostvarivanju veoma složenog procesa razvoja novog proizvoda. npr. a manje kao stvarna briga za prirodu.1).Smanjenje vremena za razvoj novog proizvoda. jer ga vrlo brzo (1-2 godine) smjenjuje novi ili bitno modifikovan.2 KONKURENTNI INŽENJERING (CONCURRENT ENGINEERING . Pojavljuje se protivriječnost: potreba za brzom zamijenom proizvoda sve novijim i novijim. Zanimljivi su primjeri u auto industriji. U prilog takvoj tvrdnji ide pojava globalnog zagrijavanja i pojačane emisije štetnih gasova u atmosferu.CE) Stavljanjem što kraćeg vremena razvoja proizvoda na prvo mjesto faktora koji bezbjeđuju profit na tržištu. Estetski utisak sve više postaje odlučujući faktor pri prodaji. Postaju sve rigorozniji.Individualizacija proizvoda. doveo je do zaoštrenih tržišnih uslova. industriji kućnih uređaja itd. ali čini se više kao sredstvo za odmjeravanje snaga velikih kompanija. ali često i više od toga. S jedne strane proizvod ima sve uslove za realno dugo trajanje. Simbolizuje ga engleska kovanica: time to market. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) 13. Sl. Ključnim se za uspjeh na tržištu pokazalo da se što više smanji vrijeme razvoja proizvoda (sl. Uspjeh na tržištu (profit) postaje alfa i omega za opstanak pojedinačnih privrednih subjekata. .

3 REVERZIBILNI INŽENJERING (REVERSE ENGINEERING – RE) Sve faze procesa razvoja proizvoda u SE sistemu su kompjuterizovane. sl. uz postojanje centralne zajedničke baze svih podataka dostupne svim učesnicima u procesu. drvo itd. Inventor itd. gips. odnosno pokrivene odgovarajućim softverima. često je daleko brža varijanta da umjetnik (dizajner) uradi prostorni model u nekom materijalu koji njemu najviše odgovara (glina.). osobine itd. Sl. t. On se uobičajeno dobija direktim projektovanjem u nekom od CAD softvera (Catia. Praktično. smjer 145 .j. a zatim i fizički model. Razvoj proizvoda obuhvata ne samo njegovu geometriju (uključujući materijal. Jedno od najvažnijih mjesta predstavlja kreiranje 3D CAD modela novog proizvoda.) pa se onda tehnikama 3D skeniranja (3D digitalizacije) uz dopunske korekcije. 13. Simultaneous (SE) Engineeringa 13. sa novom filozofijom i novim tehnikama. ProEngineer. mašine itd.) nego i kompletne tehnologije izrade svih elemenata gotovog proizvoda (uključujući sve parametre procesa.2.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) pristupa nazvanog Concurrent engineering (CE) ili Simultaneous engineering (SE). Osnovne karakteristike procesa SE su: težnja ka što višem stepenu paralelnog odvijanja faza razvoja proizvoda i postojanje jedinstvene baze podataka dostupne svim učesnicima procesa. Klasičan sistem ima karakter sukcesivnog (rednog) nizanja aktivnosti u procesu što zahtijeva veliki broj iteracija. MD. Novi pristup stavlja akcenat na paralelan rad i izvođenje potrebnih izmjena u što ranijoj fazi posla (najbolje u fazi ideje ili što bliže toj fazi). alate.).2 Niz aktivnosti pri klasičnom procesu razvoja proizvoda (a) i pri razvoju po principima Concurrent (CE). 13. dobije konačan 3D CAD model proizvoda. Međutim.

realizuje izrada nekom od brzih CNC ili RP tehnologija. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) projektovanja je obrnut (otuda naziv). elementa. Poslije 3D skeniranja (laserski sistemi. za koji ne postoji 3D CAD model ili tehnička dokumentacija. koordinatne mjerne mašine. crosssectional (generisanje površine na osnovu presječnih krivih linija) i poligonalna mreža koja se dobija iz oblaka tačaka. kompjuterska tomografija –CT u medicini itd. Sl.3 vidi se razlika između „klasičnog” i RE projektovanja.4 Osnovne faze procesa RE 146 . Softverskim putem te greške se otklanjaju kako bi se dobila pravilno definisana površina 3D CAD modela. Iza toga se. Iza toga slijedi generisanje potpunog (solid) 3D CAD modela. NURBS (Non Uniform Rational BSpline) površine. 3D pantografi. Sl. Postoje dva prilaza: tzv. reverzibilni inženjering podrazumjeva projektovanje gde je polaz konkretan fizički objekat koji se zatim tehnikama 3D skeniranja i raznim korekcijama prevodi u 3D CAD model. 13. Na sl. 13.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13.) dobije se tzv. poslije eventualnih izmjena. u užem smislu. oblak tačaka koji može da sadrži izvjesne greške i nedostatke. 13.4 date su osnovne faze procesa RE. komponente. a zatim prevodi u tzv. Vrlo često se.3 Klasično i RE projektovanje Na sl. 13. Prema tome. pod reverzibilnim inženjeringom podrazumjeva cijeli proces dupliranja (ponovne brze izrade) nekog postojećeg proizvoda.

Uređaji su razne vrste printera. Za sada. Postoji analogija sa dobijanjem 2D objekata na papiru na osnovu odgovarajuće elektronske (kompjuterske) verzije. klasične tehnologije velikoserijske i masovne izrade pokazuju daleko bolje rezultate u proizvodnji.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. negativ) u formi kalupa sa gravurama. postalo je izvodljivo (još uvjek za veoma mali broj realnih proizvoda) izvesti kompletnu serijsku proizvodnju direktno na RP uređajima ili indirektno preko RT izrade alata. nose naziv Rapid Tooling (RT) – brza izrada alata. potreban je samo jedan jedini uređaj (bez ikakvih dopunskih alata i mašina) da bi se od kompjuterskog modela dobio fizički model.4 INTEGRACIJA ''BRZIH'' INŽENJERSTVA TEHNOLOGIJA I REVERZIBILNOG U sveopštoj trci sa vremenom. međutim. ali je moguće govoriti o integraciji RE i RP u okviru SE sistema razvoja proizvoda (sl. predstavljaju brzu vezu između virtuelnog kompjuterskog svijeta (3D CAD modeli proizvoda. Pomenuti postupci su poznati pod nazivom Rapid Prototyping (RP). sa konačnim ciljem sve bržeg dobijanja gotovog proizvoda bilo koje složenosti i visokog kvaliteta. alata. sličnom brzom tehnologijom dobije alat (tzv. najčešće za odgovarajća livenja polimera ili metala. moguće je zaključiti da RP tehnologije. 13. mašina. mogu da se manje ili više razlikuju od gotovog proizvoda a prototip je potpuno isti (razlikuje se samo način izrade). simulacije procesa sve do virtuelne proizvodnje) i svijeta relanih predmeta („fizičkog” – stvarnog svijeta). Poslije velikih uspjeha na značajnom broju proizvoda primjenom RP i RT tehnologija. 13. Vrlo brzo je postignut takav kvalitet modela da oni u mnogim slučajevima odgovaraju prototipu. Modeli. Ovakav prodor otvorio je mogućnost da se na osnovu prototipa. Postupci. Dakle. Takva tehnika kompletne proizvodnje primjenom RP i RT tehnologija poznata je pod nazivom Rapid Manufacturing (RM) – brza proizvodnja. odnosno prototip proizvoda. zajedno sa RE. U svjetlu prethodno iznijetog. naime. sve podignuto za jednu prostornu dimenziju i moguće je na raznim uređajima (neki se i nazivaju 3D printerima) potpuno opredmetiti 3D CAD model u fizički model. može da se očekuje sve veći broj proizvoda (ili komponenti) dobijenih RM tehnologijom.5 i 13. uporedo sa novom filozofijom u razvoju proizvoda razvijaju se i konkretni novi tehnološki postupci za veoma brzo dobijanje fizičkih modela (bilo kakve složenosti) na osnovu 3D CAD modela. pa zatim serije gotovih proizvoda. Sl. iako zasnovani na RP tehnikama. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) 13. odnosno u mnogim slučajevima i prototip. ali zbog intenzivnog razvoja.5 Mjesto RP i RE u integrisanom sistemu razvoja proizvoda 147 . Ovde je. Cijeli integrisani razvojni i proizvodni sistem (intenzivan razvoj je u toku) još ne živi u praksi.6).

Pravac razvoja ide u smjeru dobijanja. Na sl. Iako su učinjeni tek prvi koraci. to je bilo gotovo upola manje (1. 13.86 miliona komada). na RP sistemima proizvedeno je 3. To je slučaj i ovdje (sl.7 prikazane su najznačajnije oblasti primjene RP postupaka.8).g.550.6 Ciklus (re)dizajna proizvoda u integrisanom RP i RE sistemu 13. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Sl. ne više modela i prototipa nego gotovog proizvoda direktno primjenom RP postupaka. 13.000 modela i prototipova. 13. 13.g. 1998. Trend u primjeni RP sistema poprima eksponencijalni rast. trend razvoja najavljuje ostvarenje sna mnogih SF pisaca o materijalizaciji složenih virtuelnih objekata (sve do živih bića). Sl. 2001.5 POSTUPCI BRZE IZRADE PROTOTIPOVA (RAPID PROTOTYPING – RP) Dobijanje fizičkog modela (ili u mnogim slučajevima prototipa) na osnovu virtuelnog 3D CAD modela je stvarnost.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13.8 Procentualna raspodjela instaliranih RP uređaja u svijetu 148 . Kao i u drugim slučajevima vrhunska dostignuća (pogovu ona profitabilna) dugo ostaju monopol najrazvijenijih zemalja.

Ispravan CAD model prevodi se u fajl gde se model formira pomoću odgovarajuće površine (blok konverzije podataka na sl. Oblik nastaje sloj po sloj (sl. Pogodne su tzv. položaj modela u procesu itd. ograničene zapremine.10). oblik se generiše inkrementalno.13.9 Princip izvođenja RP procesa Za realizaciju RP postupka potreban je niz aktivnosti (sl. 13. (blok provjera i priprema na sl. Svaki sloj odgovara približno jednoj površini presjeka modela. Sl.10).Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. Nisu najpogodnije zapremine sa veoma malom debljinom zidova. prepustima itd.10 Aktivnosti na realizaciji RP postupka Potrebno je da CAD model bude bez grešaka tipa pukotina (nezatvorenih površina). 13.10). Iza toga obavlja se neposredna priprema parametara RP procesa na računaru uređaja (mašine) i započinje sam proces.9). Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) U klasičnim tehnologijama oblici se dobijaju: a) skidanjem „viška” materijala (tehnologija skidanja strugotine) tzv. njegova dorada sa skidanjem potpornih elemenata i eventualno naknadno očvršćavanje zagrijavanjem ili sl. Po završenom procesu najčešće slijedi postprocesiranje (čišćenje predmeta. Može da bude direktno kreiran u nekom od CAD softvera ili RE metodom.). otvorima. U primjeni RP. 13. 13. formativnim putem. zazora itd. Osnovu čini 3D CAD model. subtraktivnim putem i b) oblikovanjem date zapremine (tehnologije plastičnog deformisanja i livenja) tzv. aditivnim putem. konzolama. Poslije toga se model posebnim softverom obrađuje. 13. da bi se definisali slojevi. potporni elementi. 149 . Sl.

u praktičnoj realizaciji ima dosta problema za čije rješavanje treba dobro poznavati konkretan uređaj i softvere koji se koriste. SAD) uopšte.12 Princip SL postupka 150 . 13.) su u najširoj praktičnoj primjeni. 13. prah) koje se povezuju i očvršćavaju pod uticajem laserskih zraka i sredstava za vezu.1 Postupak stereolitografije (SL) To je prvi RP postupak (1988. voxela) čiji redovi formiraju slojeve (sl. 13. Slojevi očvršćavaju u vidu elementarnih zapremina (tzv. papir.5.11) Sl. 3. Kalifornija. FDM. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Iako je u principu RP proces jednostavan. 2.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13.12). SLS. Sl. 3D printing. čvrsti materijali u vidu traka .g. Postoji dosta RP postupaka koji se međusobno manje ili više razlikuju. firma 3D Systems. diskretne čestice (npr.folija (plastične folije. 13. Pored geometrijskih ograničenja (oblik i veličina komada) izbor materijala za RP je relativno mali. Zasniva se na fotopolimerizaciji. Koriste se 3 vrste materijala za RP: 1. Veoma pogodna klasifikacija postupaka je upravo prema vrsti materijala koja se koristi u procesu formiranja modela. Ipak pojedini postupci (SL. I danas dominira u primjeni (oko trećine svih instaliranih uređaja). fluid-fotopolimer (otvrdnjava pri osvetljenju laserom ili UV zracima). tanak lim).11 Klasifikacija RP (i RT) postupaka prema vrsti materijala modela Od velikog broja RP postupaka biće izneti nešto detaljniji podaci samo o najvažnijim. Za dominantne RP postupke to su materijali relativno male čvrstoće i mogu da služe samo kao modeli u narednim fazama razvoja proizvoda i projektovanja tehnologija proizvodnje. odnosno pojavi da odgovarajući tečni monomeri ili polimeri očvršćavaju pod dejstvom laserskih ili UV zraka. odnosno prototipa (sl. 13. LOM itd. Broj različitih postupaka i njihovih modifikacija raste i već sada je dostigao nekoliko desetina.

13a Shema SL postupka Formiranje sloja izvodi laser pokretan u horizontalnim pravcima (x-y). 13. Na sl. 13.sl. Debljinu sloja. 13.15.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. Sl. 13. odnosno treću dimenziju definiše pokretanje platforme u vertikalnom pravcu (z osa).15 data je shema potrebnih softverskih operacija prije samog SL procesa fotopolimerizacije. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Od suštinskog je značaja tačno fokusiranje laserskog zraka i vrijeme djelovanja (u skladu sa kompjuterskim modelom).13a data je osnovna shema procesa na SL uređaju. 151 . Na sl. a cjelina SL postupka na blok shemi.13 i 13.13 Shema SL postupka Sl. 13.

a) CAD model. 13. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. b) formiranje slojeva c) kreiranje potpora (oslonca). d) definisanje pravaca kretanja lasera po slojevima Sl. 13.14 Softverski koraci prije SL fotopolimerizacije.15 Blok shema celokupnog SL procesa 152 .

13.18 Primjeri modela dobijenih SL tehnologijom 153 .16 Položaj potpora (oslonaca) pri SL postupku Na slikama 13. Nedostaci SL postupka: Sl.17 Primjeri modela dobijenih SL tehnologijom Sl.025 do 0. 13. mogućnost izrade delova veoma složene geometrije.18 dat su primeri pojedinih modela dobijenih SL postupkom. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Prednosti SL postupka: neprekidan rad mašine (24 sata na dan) bez nadzora.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. mehaničke osobine gotovog modela nisu često na potrebnom nivou. 13.5 mm). transparentnost modela ili prototipa (vidljivost cele zapremine). tečni foto monomeri su toksični i zahtevaju mere zaštite.17 i 13. neophodnost postprocesiranja (naknadne dorade modela). dobra tačnost (debljina sloja 0. dobra podrška korisniku (kompjuterizovan proces). potreba za naknadnim očvršćavanjem. neophodnost oslonaca (potpora)(sl. Sl.16). 13.

13.20 Princip FDM postupka 154 .5. 13.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. Sl. 13. posuda (kada) za fotopolimer i pokretna platforma sa modelima (desno) 13. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Sl.18 mm istiskuje na predviđemu platformu. a debljinu sloja vertikalno pomjeranje platforme (sl.2 Izrada modela nanošenjem istopljenog materijala (Fuse Deposition Modeling-FDM) Kod ovog postupka princip je sljedeći: termoplastična masa ili vosak u vidu žice uvodi se u radnu glavu gde se topi i kroz mlaznicu prečnika 0. peć za očvršćavanje-lijevo dolje.19 Primjer SL uređaja (kompletan uređaj-lijevo gore.20). Kretanje glave sa mlaznicom formira horizontalni sloj.

otvora.5oC iznad temperature topljenja materijala modela (70oC za vosak i oko 270oC za ABS termoplastične mase). nema toksičnih efekata itd. manja tačnost uslovljena debljinom žice od 1.27 mm (znatno manje od laserskog zraka).). 13. 13. Prednosti FDM postupka: izrada modela i prototipova sa dobrom čvrstoćom (često i preko 85% čvrstoće gotovog proizvoda). konzola itd. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Debljina žice je obično 1. a temperatura zagrijavanja 0. relativna sporost u radu zbog viskoznosti tečnog materijala.22 Dijelovi dobijeni FDM postupkom 155 . minimalan gubici materijala. jednostavnost instalacije i rada. nepovoljni zaostali naponi poslije hlađenja mogu da izazovu štetne deformacije primjena na kompaktne geometrije (bez izbočina. lahko uklanjanje eventualnih oslonaca. Nedostaci FDM postupka: Sl. lahka promjena materijala modela.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13.21 Izgled FDM uređaja Sl.27 mm.

Sl. 13.3 Selektivno lasersko sinterovanje (Selective Laser Sintering – SLS) Princip postupka se sastoji u sljedećem: na platformu se nanose čestice praha prečnika 50 do 100 μm (najčešće valjkom). Spuštanjem platforme za debljinu sloja i nanošenjem novog sloja praha proces se ponavlja. 13.23 FDM model instrument table automobila (u sredini) 13.) 156 . metal sa polimernom prevlakom itd.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. termoplastični elastomeri. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Sl. keramika sa vezivom. Oksidacija materijala modela se sprečava primjenom inertnih gasova. 13. kako bi laserski zrak saopštavao manju energiju za topljenje. Za materijal modela može se koristiti praktično svaki materijal koga je moguće dovesi u oblik praha (najlon. zagrijavaju se do topljenja laserskim zrakom i hlađenjem formira sloj modela.24). drugi sloj se vezuje za prvi i tako sloj po sloj nastaje cijeli model (sl. polikarbonati. poliamid.24 Princip SLS postupka Za praktičnu realizaciju procesa bitno je da radna komora bude na temperaturi malo ispod temperature topljenja praha.5.

26 Izgled dva SLS uređaja Sl. 13.27 Modeli dobijeni SLS postupkom 157 .Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Sl. 13. 13.25 Shema SLS uređaja Sl.

nisu potrebni oslonci (potpore). relativno brz proces (25. Sistem radi sloj po sloj (sl. 13. Nedostaci SLS postupka: Sl.4 3D štampanje (3D Printing – 3DP) I u ovom postupku polazni materijal je u vidu praha.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. posebno pri radu sa PVC materijalima. brzo i ekonomično dobijanje delova složenih geometrija. pojava toksičnih gasova. velika potrošnja energije.4 mm visine na sat). 158 . Spuštanjem platforme za debljinu sloja ostvaruje se visina modela. nije potrebno naknadno očvršćavanje modela odnosno prototipa. relativno mala naknadna dorada. 13. potreba za zaštitnom atmosferom u komori. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Povoljne osobine SLS postupka su: - široka paleta materijala modela.5. hrapava površina komada.29) pri čemu se očvršćavanje sloja vrši zahvaljujući dodavanju vezivnog sredstva u vidu kapljica postupkom koji je veoma sličan kretanju glave kod klasičnog 2D ink džet štampača.28 Primeri SLS delova 13.

30 Izgled jednog 3DP uređaja (lijevo) i dva modela (desno) Tačnost postupka zavisi najviše od veličine kapljica vezivnog sredstva i veličine čestica praha. Materijali su na bazi skroba. 13. 13. gipsa. Zanimljiva je mogućnost dobijanja dijelova u različitim bojama po zapremini. 159 .29 Princip 3DP postupka Sl. kombinacije gipsa i livačkog pijeska itd. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Sl.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13.

32 Primjeri modela dobijenih 3DP postupkom Sl. 13. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Prednosti 3DP postupka su: jednostavnost procesa i brzina (modeli veličine fudbalske lopte rade se za oko 2 sata). mali izbor polaznih materijala (ipak. nešto je veći izbor materijala za naknadnu infiltraciju i očvršćavanje). hrapava površina koja zahtijeva naknadnu obradu (postprocesiranje). 13.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. Nedostaci 3DP postupka: Sl. jednostavnost korištenja (nije potrebna visoka stručnost).31 Put od modela (3DP) do gotovog proizvoda Sl. pun kolor po zapremini. 13. nema gubitaka materijala. ograničena funkcionalnost modela (najviše u odnosu na SLS postupak).33 Primjer dva 3DP uređaja (lijevo) i dva primjera modela za primjenu u medicini (desno) 160 . rasprostarnjenost zahvaljujući relativno niskoj cijeni uređaja i korišćenju standardnih komponenti ink džet printera.

34). što je jedan od osnovnih nedostataka RP postupaka. čvrstoća modela je relativno loša.5 Termojet Printing (Multijet Printing) Princip realizacije postupka zasniva se na izbacivanju kapljica rastopljenog materijala modela (razne vrste termoplastičnih masa) na platformu sa potpornim slojem. tako da je moguće dobiti prototip velikih dimenzija potpuno funkcionalne čvrstoće. Slaganjem i spajanjem lamela dobija se model. postoji potreba za potporama i naknadnom doradom.34 Princip relizacije termodžet štampanja (desno) i izgled uređaja (levo) Izbor materijala za ovaj postupak je relativno mali. 13. Sl. 13. 13. Taj nedostatak otklonjen je kod LOM postupaka.35 Princip LOM postupka (lijevo) i primjer prototipa (desno) 161 . 13.5.35). papir) ali i tanki lim.04 mm) (sl. prototip ili gotov proizvod (sl. postupci nanošenja slojeva nisu primjenljivi zbog sporosti. Moguće je dobiti veoma složene geometrije komada. Laser kod ovog postupka samo isjeca konturu jednog lista (lamele). ali se postiže relativno dobra tačnost.5. Sl. 13.6 Postupci sa korišćenjem čvrstih materijala u vidu folija (Laminated Object Manufacturing-LOM) Za veće dijelove. Visina se dobija spuštanjem platforme za debljinu slojeva (oko 0. Kao materijal koriste se razne folije (plastične mase.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) 13.

13. uobičajeno je da se otpad izdjeli na manje pravougaonike koji se otklanjaju na kraju postupka. 13. a traka se pomjeri za korak. Poslije te operacije sve se iznova ponavlja za svaki korak trake.5. Pošto je sa donje strane trake nanijet vezivni materijal. Takođe. Platforma (sl.7 Upoređenje pojedinih RP tehnologija i upoređenje RP tehnologija sa klasičnim tehnologijama izrade modela i prototipova Tab. relativno veliki gubici materijala zbog otpada.35) je na početku podignuta do ravni trake i tu se isjeca prva kontura. potreba stalnog nadzora rada mašine. potrebno ga je aktivirati zagrijanim valjkom. 13. Sl. Treba primjetiti da se u svakom koraku (osim prvog) poslije isjecanja konture isjeca pravougaoni okvir otpadnog materijala.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. Prednosti LOM postupka: velike dimenzije modela. povoljna čvrstoća. Tada se platforma pomjeri na dolje u vertikalnom pravcu za debljinu trake. 4 Uporedni prikaz karakteristika RP postupaka 162 . teškoće oko izrade modela sa velikim šupljinama. velika brzina izrade i velikih modela. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Materijal je u vidu trake. konzolama i prepustima. primjena raznih materijala u vidu tankih traka uključujući i limove od raznih metala i legura.36 LOM postupak sa korišćenjem papirne trake i izgled otpadnog dijela materijala Nedostaci LOM postupka: različite osobine modela u pravcu ravni slojeva i upravno na njih (anizotropija). poslije čega se isjeca druga kontura.

37 Poređenje klasičnih i RP tehnologija u izradi modela i prototipova 163 . 13.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 13. 5 Uporedni prikaz karakteristika RP postupaka Sl. Nove tehnologije (Rapid Prototyping – RP) Tab.

providnost. Meki alati koriste se jednokratno ili za izradu malih serija zbog male izdržljivosti i postojanosti. RT postupci se mogu podijeliti prema čvrstoći i trajnosti materijala alata na: meke (silikonska guma. odnosno više kopija prototipa sa funkcionalnim osobinama gotovog proizvoda (mehaničke osobine. Postupak je veoma brz a kalupi odgovaraju klasičnim kalupima za livenje u pijesku. a zatim se izrađuje alat na osnovu njega).). keramike i metala. BRZA IZRADA ALATA (RAPID TOOLING – RT) Pod ovim nazivom obično se podrazumijeva: a). tvrde (alatni čelici).1. boja itd. Osnovna osobina RT postupaka je brza izrada alata. Brza izrada alata (Rapid Tooling – RT) 14. direktno korišćenje nekog od RP postupaka za izradu alata primjenljivih u maloserijskoj proizvodnji. livački pijesak itd.). Primjenjuje se za proizvodnju dijelova od plastičnih masa. Tvrdi alati se koriste za izradu većih serija komada. indirektno (RP postupkom se dobija samo tzv. master model. tečne legure.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 14. proces koji koristi RP model kao šablon za brzu izradu alata (najčešće kalupa za livenje pod pritiskom ili kovanje) ili b). U okviru indirektnih mekih postupaka vakuumsko livenje u kalupu od silikonske gume je najčešće korišćen RT postupak. epoksidne smole. 164 . 14. Postupak izrade silikonskog kalupa dat je na sl. Od direktnih mekih postupaka treba pomenuti SLS postupak uz primjenu posebnog livačkog pijeska gde je svako zrno presvučeno polimernim slojem koji služi kao vezivo. Prema načinu realizacije RT postupci mogu biti: direktni (neposredno korišćenje nekog od RP postupaka).

RP modeli mogu da se koriste kao isparljivi (polistirenska pjena) pri livenju u pješčanim kalupima čelika.2). 165 . legura aluminijuma itd.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 14. titana. 14. Brza izrada alata (Rapid Tooling – RT) Sl.1 Izrada silikonskog kalupa i izrada prototipa Za izradu klasičnih livačkih kalupa od pijeska ili kalupa za precizno livenje mogu da se koriste modeli dobijeni RP postupcima (sl. 14.

Sl. Alat je pogodan za injekciono livenje plastičnih masa. Primjenjuje se npr. 14. direktni tvrdi postupci podrazumijevaju izradu metalnih (najčešće čeličnih) kalupa neposredno u RP postupcima. Po završenom postupku polimer se uklanja i vrši ojačavanje infiltracijom bakra uz pečenje u peći. 14. 14.3 Kalupi za livenje plastike dobijeni RT postupkom (SL) 166 .2 Master model (lijevo) odlivak dobijen preciznim livenjem (u sredini) i obrađeni odlivak (desno) Tzv. Na narednoj slici dati su primeri alata dobijenim SL postupkom.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 14.4). Traka je od čeličnog lima a slojevi se spajaju posebnim postupcima (sl. Brza izrada alata (Rapid Tooling – RT) Sl. Čelični alati mogu da se dobiju modifikovanim LOM postupkom. SLS postupak sa metalnim prahom u kome su zrnca obložena polimerom kao vezivom.

od elektro erozivne obrade do brušenja i termičke obrade) bez gubitka funkcionalnosti.Skripta: Obrada metala deformisanjem: 14.4) moguće je dobiti matricu za duboko izvlačenje sa veoma složenim krivolinijskim profilom (tzv. 14. traktrix profilom na klasičan način i primjenom LOM postupka Primjenom RP LOM postupka (sl. 167 .4 Poređenje izrade matrice za duboko izvlačenje sa tzv. Brza izrada alata (Rapid Tooling – RT) Sl. traktrix profil dobijen pri zadovoljavanju uslova konstantnog kraka savijanja). 14. Vrijeme izrade je 5 puta manje u odnosu na klasičan postupak (8 operacija.