You are on page 1of 180

Savetovanje

SAVREMENI MATERIJALI I POSTUPCI SANACIJE
GRAĐEVINSKIH OBJEKATA
















Beograd
26. novembar 2013.

Savetovanje: SAVREMENI MATERIJALI I POSTUPCI SANACIJE
GRAĐEVINSKIH OBJEKATA


Izdavači: Udruženje inženjera građevinarstva, geotehnike, arhitekture i
urbanista "Izgradnja", Beograd, Kneza Miloša 7a/II
i
Univerzitet u Beogradu, Građevinski fakultet,
Beograd, Bulevar kralja Aleksandra 73/I

Editori: Prof. dr Mihailo Muravljov, dipl.inž.građ.
Prof. dr Boško Stevanović, dipl.inž.građ.

Tehnička
priprema: Stoja Todorović - Saška

Štampa: "ANAGRAM" d.o.o. – Zemun

Tiraž: 250 primeraka


CIP – Каталогизација у публикацији
Народна библиотека Србије, Београд

624.059.2/.3(082)
69.059.2/.3(082)
691(082)

САВЕТОВАЊЕ Савремени материјали и поступци санације грађевинских објеката (2013 ;
Београд)
Savetovanje Savremeni materijali i postupci sanacije građevinskih objekata, Beograd, 26.
novembar 2013. / [organizatori] Udruženje Izgradnja [i] Univerzitet u Beogradu, Građevinski fakultet ;
[editor Mihailo Muravljov, Boško Stevanović]. – Beograd : Udruženje inženjera građevinarstva,
geotehnike, arhitekture i urbanista Izgradnja, 2013 (Zemun : Anagram).– [5], 174 str. : ilustr. ; 25 cm

Tiraž 250. – Str. [5]: Predgovor / Mihailo Muravljov, Boško Stevanović. – Napomene uz tekst. –
Bibliografija uz svaki rad. – Abstracts.

ISBN 978-86-82307-21-1
1. Удружење Изградња (Београд)
a) Грађевински објекти – Санација –
Зборници b) Грађевински материјали –
Коришћење – Зборници
COBISS.SR-ID 202669068


S A D R Ž A J

Prof. dr Vlastimir Radonjanin, dipl.inž.građ.
Prof. dr Mirjana Malešev, dipl.inž.građ.
REPARATURNI MALTERI - PRIMENA U OKVIRU SANACIONIH
RADOVA
Stručni rad ................................................................................................... 1

Prof. dr Dragica Jevtić, dipl.inž.tehn.
SPECIJALNI BETONI I MALTERI I NJIHOVA PRIMENA U
SANACIJAMA
Naučni rad ................................................................................................... 19

Prof. dr Mihailo Muravljov, dipl.inž.građ.
PRAKTIČNA PRIMENA KARBONSKIH TRAKA I TKANINA ZA
SANACIJU I OJAČANJE KONSTRUKCIJA
Stručni rad ................................................................................................... 31

Mihailo Petrović, dipl.inž.građ.
INJEKCIONE MASE I POSTUPCI INJEKTIRANJA
KONSTRUKCIJSKIH ELEMENATA
Stručni rad ................................................................................................... 55

Doc. Dušan Ignjatović, dipl.inž.arh.
Doc. mr Nataša Ćuković Ignjatović, dipl.inž.arh.
PRIMENA TERMOVIZIJSKOG SNIMANJA U PROCENI
ENERGETSKE EFIKASNOSTI ZGRADA
Pregledni rad ................................................................................................ 63

Prof. dr Aleksandra Krstić-Furundžić, dipl.inž.arh., Tatjana Kostić,
dipl.inž.arh., mr Marija Grujić, dipl.inž.arh.
ENERGETSKI ASPEKT OBNOVE PREFABRIKOVANIH
STAMBENIH OBJEKATA U BEOGRADU
Naučni rad ................................................................................................... 81

Dr Nada Denić, dipl.inž.tehn., prof. dr Dragica Jevtić, dipl.inž.tehn.
POSTUPCI ZA SANACIJU VLAGE U ZIDOVIMA
Pregledni rad ................................................................................................ 97

Dijana Mičev, dipl.inž.arh.
PROBLEMATIKA SANACIJE KROVOVA
Pregledni rad ................................................................................................ 111


Prof. dr Radenko Pejović, dipl.inž.građ.
PRIMERI SANACIJE BETONSKIH MOSTOVA
Stručni rad ................................................................................................... 125

Drago Ostojić, dipl.inž.građ.
POBOLJŠANJE SEIZMIČKE OTPORNOSTI OBJEKATA
Stručni rad ................................................................................................... 145

Prof. dr Boško Stevanović, dipl.inž.građ.
NEKI SPECIFIČNI PRIMERI SANACIJE OBJEKATA
Stručni rad ................................................................................................... 155


P R E D G O V O R


Sanacija objekata podrazumeva veoma opsežne radnje koje za rezultat uvek
imaju sanirani objekat, pri čemu se intervencije ove vrste najčešće izvode na
objektima koji će nakon sanacije i dalje ostati u istoj funkciji; međutim, sanacione
intervencije se ponekad vrše i iz razloga prenamene postojećih objekata.
Tokom svog eksploatacionog veka praktično svi građevinski objekti su, u
manjoj ili većoj meri, izloženi nepovoljnim uticajima, pri čemu to u velikom broju
slučajeva dovodi do njihove degradacije u smislu funkcionalnosti i nosivosti. U
takvim situacijama se neizbežno mora ići na različite sanacione radove, koji vrlo često
podrazumevaju vrlo složene zahvate, a koji se, osim sa tehničko-tehnološkog aspekta,
uvek moraju razmatrati i sa aspekta ekonomičnosti i trajnosti rešenja.
Uzroci koji dovode do potrebe za sanacionim intervencijama mogu biti
različite prirode, počevši od grešaka koje se mogu javiti pri projektovanju i izvođenju
objekata, preko neadekvatne eksploatacije i održavanja, pa do različitih oštećenja
usled atmosferskih i incidentnih dejstava.
Izrada projekta sanacije, kao i samo izvođenje sanacionih intervencija, zahteva
vrlo solidno poznavanje većeg broja konstrukcijskih disciplina (opšta teorija
konstrukcija, armirnobetonske, prednapregnute, čelične, drvene konstrukcije i dr.), ali
i visok stepen znanja iz oblasti građevinskih materijala i tehnologije građenja. U
okviru projekta sanacije i njegove realizacije, naročito je važno pravilno koncipiranje i
izvođenje pojedinih konstrukcijskih i drugih detalja.
Za razliku od prošlih vremena, kada je za izvođenje sanacionih radova mogao
da bude primenjivan samo relativno mali broj postupaka, a takođe i vrlo skroman
asortiman adekvatnih materijala, u savremenoj praksi graditeljima stoji na raspolaga-
nju izuzetno širok izbor savremenih materijala, a takođe i niz novih sanacionih tehnika
koje su proistekle baš kao rezultat razvoja na području materijala. Sa materijalima i
postupcima o kojima je ovde reč postoje već vrlo pozitivna iskustva, a što se posebno
odnosi na produženje eksploatacionog veka saniranih objekata, odnosno na period
posle završetka sanacije u kome objekat ispunjava sve zahtevane performanse.
U ovom Zborniku radova štampani su radovi izloženi na Savetovanju
SAVREMENI MATERIJALI I POSTUPCI SANACIJE GRAĐEVINSKIH
OBJEKATA, koje je organizovano sa ciljem da se domaća stručna javnost upozna sa
nekim dometima ostvarenim na području saniranja građevinskih objekata primenom
savremenih materijala i sanacionih postupaka. Pored navedenog, Savetovanje će
svakako dati i određen doprinos razvoju u oblasti materijala i tehnika sanacije
građevinskih objekata.


Prof. dr Mihailo Muravljov, dipl.inž.građ.
Prof. dr Boško Stevanović, dipl.inž.građ.





1

Prof. dr Vlastimir Radonjanin
1
STRUČNI RAD
Prof. dr Mirjana Malešev
2
UDK: 666.971
691.55.059.2/.3
693.6.059.2/.3

REPARATURNI MALTERI - PRIMENA U OKVIRU
SANACIONIH RADOVA
REZIME
Reparaturni malteri pripadaju grupi specijalnih materijala i sistema, namenjenih
prvenstveno produženju trajnosti, odnosno eksploatacionog veka betonskih
konstrukcija. Intenzivno su počeli da se razvijaju i primenjuju od sedamdesetih
godina dvadesetog veka. U radu je data klasifikacija reparaturnih maltera, nabrojani
su uslovi kvaliteta, opisane su tehnike ugrađivanja i navedene su moguće oblasti
primene. Ukratko su objašnjene odredbe Evropskog standarda EN 1504 (Proizvodi i
sistemi za sanaciju i zaštitu betonskih konstrukcija), koje se odnose na reparaturne
maltere.
Ključne reči: reparaturni malteri, beton, armatura, oštećenja, sanacija, primena

REPAIR MORTARS - APPLICATION IN REPAIR WORKS
SUMMARY
Repair mortars belong to the group of special materials and systems, primarily
intended to increase durability and service life of concrete structures. Repair mortars
have been developed and used intensively since the late 1970's. Classification of
repair mortars, as well as quality requirements, methods of installation and possible
areas of application, are presented in the paper. The provisions of the European
Standard EN 1504 (Products and Systems for the protection and repair of concrete
structures), relating to the repair mortar are briefly explained.
Key words: repair mortars, concrete, reinforcement, damage, repair, application



1
Fakultet tehničkih nauka, Departman za građevinarstvo i geodeziju,
Trg Dositeja Obradovi'a 6, Novi Sad
2
Fakultet tehničkih nauka, Departman za građevinarstvo i geodeziju,
Trg Dositeja Obradovi'a 6, Novi Sad
2
UVOD

Betonske konstrukcije su u toku svog eksploatacionog veka izložene različitim
agresivnim i destruktivnim uticajima, koji najčešće izazivaju različita oštećenja betona
i armature. Opseg oštećenja armiranobetonskih konstrukcija je veoma veliki, ali se
generalno može podeliti u dve kategorije:
÷ problemi narušene trajnosti armiranobetonskih konstrukcija i
÷ različite vrste konstrukcijskih oštećenja.
Ove dve kategorije oštećenja se mogu lako preklopiti, tako da su mnoge
konstrukcije pogrešno dijagnosticirane i sanirane. Takve greške mogu biti jako skupe i
mogu dovesti do neprijatnih situacija, pa čak i do sudskih procesa. Zbog toga je
apsolutno jasno da je uvek bolje prvo utvrditi uzrok (ili češće uzroke) oštećenja nego
se odmah upuštati u analizu i izbor materijala i tehnika sanacije.
Iako je teško povući jasnu granicu između različitih postupaka i tehnika
izvođenja sanacije i zaštite betona, ovi specifični građevinski radovi mogu se,
obzirom na uzroke nastalih oštećenja, generalno podeliti u dve grupe:
÷ sanacija oštećenog ili dotrajalog betona i armature, što podrazumeva
lokalne i površinske "popravke-intervencije" i preventivna zaštita betona,
÷ konstrukcijska sanacija, koja se najčešće vezuje za pojam pojačavanja
konstrukcije usled ugrožene nosivosti i stabilnosti ili zato što se menja
namena ili opterećenje objekta. Ova grupa sanacionih radova obuhvata i
zamenu izrazito oštećenih elemenata ili delova konstrukcijeili čak i
promenu statičkog sistema konstrukcije.
Cilj konstrukcijskih sanacionih mera je obezbeđenje postojeće ili
novoprojektovane nosivosti i stabilnosti konstrukcije, dok se lokalnim i površinskim
sanacionim merama produžava eksploatacioni vek objekta i obezbeđuje njegova
funkcionalnost.
Nekonstrukcijskim sanacionim radovima treba posvetiti dužnu pažnju, jer su
jednostavniji i jeftiniji od konstrukcijskih sanacionih radova. Međutim, ako se
"lokalni" sanacioni radovi ne izvrše na vreme, usled progresivnog propadanja
konstrukcije, u relativno kratkom vremenskom periodu, ukazaće se potreba za
ozbiljnim i skupim sanacionim zahvatima.
Kompleksnost sanacije armiranobetonskih konstrukcija se, pored složenog
procesa dijagnosticiranja uzroka nastalih oštećenja, ogleda i u sledećim činjenicama:
÷ nepostojanje originalne tehničke dokumentacije (veoma često u praksi),
÷ dileme pri izboru odgovarajućeg postupka pripreme betona i armature za
sanaciju,
÷ dileme pri izboru odgovarajućeg reparaturnog materijala i postupka
njegove ugradnje,
÷ nedovoljno obučeni radnici i nedostatak specijalizovane opreme za
izvođenje saanacionih radova,
÷ ograničenja, koja prozilaze iz zahteva vlasnika objekta (bez buke, bez
prašine, kratko vreme za sanaciju itd.).
3
Zbog navedenih činjenica, mnoge sanacije su u praksi neuspešno izvedene, a
investitori i vlasnici objekata su često nezadovoljni performansama saniranih objekata.
U prilog tome govori i analiza, čije je rezultate objavio "Con-Rep-Net" 2004 godine u
Velikoj Britaniji: "razočaravajuće je da samo 75% izvedenih sanacija preživi 5 godina,
25% preživi 10 godina, a svega 5% preživi 25 godina".
To je bez sumnje jedan od osnovnih razloga za pripremu i donošenje novog
Evropskog standarda EN 1504 "Proizvodi i sistemi za sanaciju i zaštitu betonskih
konstrukcija". Ovaj standard, koji ima 10 delova, će sigurno doprineti boljem
razmevanju svih faza u procesu sanacije betonskih konstrukcija, kao i efikasnijem
izvođenju sanacionih radova i njihovoj kontroli.


REPARATURNI MALTERI

Pod reparaturnim malterskim kompozicijama najčešće se podrazumevaju
materijali kojima se u postupku sanacije nadoknađuju, lokalno ili površinski, oštećeni
delovi betonskih ili zidanih konstrukcija. U nekim slučajevima reparaturne malterske
kompozicije mogu se i preventivno primeniti u cilju zaštite, odnosno poboljšanja
svojstava postojećih armiranobetonskih konstrukcija.
Danas se pod pojmom reparaturnih maltera podrazumevaju kompozitni
materijali sa različitim vezivima, puniocima i hemijskim i mineralnim dodacima, a u
zavisnosti od namene upotrebljavaju se i agregati sa zrnima krupnijim od 4mm. Mogu
se primenjivati za: povećanje prionljivosti; zalivanje ankera, popunjavanje šupljina u
betonu i spojevima; injektiranje prslina i pukotina; lokalno "betoniranje" -
nadoknađivanje nedostajućeg dela elementa konstrukcije; površinsku reparaciju
betona; antikorozionu zaštitu armature; antikorozionu zaštitu betona, obezbeđenje
vodonepropustljivosti; obezbeđenje ravnosti podloge; itd. Očigledno je da reparaturni
malteri, kao građevinski materijali posebne namene, imaju izuzetno široku oblast
primene u sklopu nastojanja da se postojeće betonske konstrukcije sačuvaju od
"propadanja", a oštećene konstrukcije "poprave".
Reparaturni malteri moraju da zadovolje niz vrlo strogih zahteva, kako u
pogledu kvaliteta samog materijala, tako i pogledu postupaka spravljanja i
ugrađivanja. U našoj tehničkoj regulativi ne postoje propisi i standardi u kojima su
definisana potrebna svojstva reparaturnih maltera.
Analizom iskustvenih podataka iz primene reparaturnih maltera i prikupljenih
tehničkih podataka o fabrički proizvedenim reparaturnim malterima, sva zahtevana
svojstva mogu se generalno podeliti u dve grupe:
÷ osnovna (zajednička) svojstva i
÷ posebna svojstva.
Osnovna svojstva su karakteristična za sve vrste reparaturnih maltera. Ova
svojstva reparaturnim malterima obezbeđuju njihovu primarnu funkciju, tj.
popravljanje oštećene betonske konstrukcije. Ovom grupom svojstava reparaturni
malteri moraju da obezbede:
4
÷ dobru prionljivost za podlogu,
÷ zapreminsku stabilnost za vreme i posle očvršćavanja (da nemaju ili da
imaju vrlo malo skupljanje),
÷ termičku kompatibilnost sa materijalom koji se sanira,
÷ odgovarajuću vrednost modula elastičnosti,
÷ lako pripremanje, ugrađivanje i obradu,
÷ jednaka ili veća mehanička svojstva od materijala koji se sanira,
÷ visoku vrednost pH faktora i
÷ što manju otvorenu poroznost, odnosno što manje upijanje vode.
Pored osnovnih svojstava, od reparaturnih maltera se u nekim slučajevima
može zahtevati ispunjenje i posebnih svojstava, čija je funkcija zaštita i povećanje
trajnosti postojećih betonskih konstrukcija. U grupu posebnih svojstava spadaju:
÷ vodonepropustljivost,
÷ otpornost na dejstvo mraza,
÷ otpornost na agresivne uticaje (neorganske kiseline, baze, rastvori soli,
organska jedinjenja i dr.),
÷ otpornost na habanje,
÷ propustljivost para i gasova,
÷ postojanost na UV zračenje,
÷ viskoznost i dr.


KLASIFIKACIJA REPARATURNIH MALTERA

Reparaturni malteri mogu se generalno klasifikovati prema nameni, sastavu,
veličini zrna punioca, stepenu pripremljenosti i postupku ugrađivanja. Zbog
ograničenog obima, u okviru ovog rada, autori su sa aspekta namene analizirali samo
reparaturne maltere za lokalnu i površinsku sanaciju armiranobetonskih konstrukcija.
Za ovu grupu reparaturnih maltera data je klasifikacija, uslovi kvaliteta i
mogućnosti primene na osnovu odredbi standarda EN 1504.
Evropski standrd EN 1504 definisao je 4 klase reparaturnih maltera: R1, R2,
R3, R4. Podela je izvršena prvenstveno na osnovu zahtevanih vrednosti čvrstoće pri
pritisku i modula eleastičnosti, mada su specificirani i uslovi kvaliteta u pogledu
athezije za betonsku podlogu, kao i za pojedina svojstva trajnosti (Tabela 1).
Kvalitetnija grupa reparaturnih maltera, kojoj pripadaju klase R4 i R3, koristi
se za konstrukcijsku sanaciju, a reparaturni malteri klasa R2 i R1 za nekonstrukcijsku
sanaciju. Ovakva podela je uvedena iz praktičnih razloga, jer omogućava
projektantima sanacije da izaberu odgovarajuči reparaturni malter u zavisnosti od
kvaliteta betonske podloge, uvažavajući osnovni princip sanacije "isto sa istim".
Naime, poznato je da nekompatibilnost reparaturnog maltera i betonskog substrata
ugrožava kvalitet sanirane betonske konstrukcije, a često dovodi i do prevremenog
otkaza na kontaktu između sanacionog materijala i betonske podloge.
5

Tabela 1 - Uslovi kvaliteta konstrukcijskih i nekonstrukcijskih reparaturnih maltera
na bazi cementa
Zahtevano svojstvo
Metoda
ispitivanja
Uslovi kvaliteta
Konstrukcijski malteri Nekonstrukc. malteri
Klasa R4 Klasa R3 Klasa R2 Klasa R1
Čvrstoća pri pritisku EN 12190 > 45MPa > 25MPa > 15MPa > 10MPa
Modul elastičnosti EN 13412 > 20GPa > 15GPa bez zahteva
Sadržaj hlor jona EN 1015-17 ≤ 0.05%
Napon prianjanja za
podlogu
EN 1542 > 2MPa > 1.5MPa > 0.8MPa
Sprečeno skupljanje /
širenje
EN 12617-4
napon prianjanja nakon ispitivanja
> 2MPa > 1.5MPa > 0.8MPa bez zahteva
Trajnost - otpornost
na karbonizaciju
EN 13295 d
k
≤ kontrolnog betona bez zahteva
Trajnost - termička
kompatibilnost nakon
zamrzavanja /
odmrzavanja
EN 12617-4
napon prianjanja nakon 50 ciklusa
> 2MPa > 1.5MPa > 0.8MPa viz. pregled
Kapilarno upijanje EN 13057 ≤ 0.5kg/m
2
h
0.5
bez zahteva

Pre konačnog izbora odgovarajuće klase reparaturnog maltera, neophodno je
da se uradi analiza betonske konstrukcije koju treba sanirati i to sa aspekta kvaliteta
postojećeg betona, intenziteta i vrste opterećenja, kao i klimatskih i eksploatacionih
uslova. Pravilan izbor pojedinih klasa reparaturnih maltera može se ilustrovati
sledećim primerima:
÷ Reparaturni malter klase R4 treba izabrati kada se sanira konstrukcija od
betona visoke čvrstoće, koja je izložena velikom opterećenju i/ili kada
postoje posebni zahtevi u pogledu trajnosti,
÷ Reparaturni malter klase R3 treba izabrati kada se sanira konstrukcija od
betona normalne čvrstoće, koja je izložena standardnom opterećenju i/ili
kada postoje posebni zahtevi u pogledu trajnosti,
÷ Reparaturni malter klase R2 treba izabrati kada se sanira betonska
konstrukcija, pri čemu sanirana zona ne učestvuje u prenosu opterećenja,
ali kada postoje određeni zahtevi u pogledu trajnosti,
÷ Reparaturni malter klase R1 treba izabrati kada se sanira betonska
konstrukcija, pri čemu sanirana zona ne učestvuje u prenosu opterećenja i
kada ne postoje nikakvi zahtevi u pogledu trajnosti.

6
OBLAST PRIMENE REPARATURNIH MALTERA

Novi Evropski standard za sanaciju i zaštitu betonskih konstrukcija definisao
je različite principe i metode sanacije, radi sprečavanja ili zaustavljanja hemijskih i
fizičkih procesa deterioracije betona i korozije armature. Predmetni principi
sistematizovani su u dve grupe:
÷ principi za sanaciju oštećenja betona i
÷ principi za sanaciju oštećenja izazvanih korozijom armature.
Moguća oblast primene reparaturnih maltera, kao i odgovarajući principi i
metode sanacije, koji su definisani u standardu EN 1504, dati su u tabeli 2.

Tabela 2 – Oblast primene reparaturnih maltera prema EN 1504
Oblast primene
Oznaka
principa
Oznaka
metode
Opis metode
Reprofilacija -
reparacija betona
Princip 3
Metod 3.1 Ručno nanošenje maltera
Metod 3.2 Ugradnja betona
Metod 3.3
Nanošenje maltera ili betona
tehnikom torkretiranja
Konstrukcijsko
ojačanje
Princip 4 Metod 4.4 Dodavanje maltera ili betona
Povećanje otpornosti
na fizičke i mehaničke
uticaje
Princip 5 Metod 5.3 Dodavanje maltera ili betona
Povećanje otpornosti
na hemijske uticaje
Princip 6 Metod 6.3 Dodavanje maltera ili betona
Očuvanje ili ponovno
uspostavljanje
pasivnosti zaštitnog
sloja armature
Princip 7
Metod 7.1
Povećanje zaštitnog sloja
armature sa dodatnim slojem
cementnog maltera ili betona
Metod 7.2
Zamena kontaminiranog ili
karbonizovanog betona

Za saniranje lokalnih oštećenja betonskih elemenata dubine 1 - 5 cm koriste se
reparaturni malteri koji sadrže punioc maksimalne veličine zrna do 4mm. Ova vrsta
maltera mora da zadovolji sve nabrojane osnovne uslove kvaliteta (visoke mehaničke
karakteristike, termičku kompatibilnost sa podlogom, zapreminsku stabilnost itd.), što
se postiže korišćenjem kvalitetnih komponetnih materijala, dodataka i aditiva.
Kao malteri za lokalne popravke oštećenog betona, mogu se koristiti:
÷ cementni malteri,
÷ cementni malteri sa aditivima,
÷ mineralno modifikovani cementni malteri,
÷ polimerima modifikovani cementni malteri i
÷ polimerni (epoksidni) malteri.
Sve pomenute vrste maltera nude se zadnjih godina u varijanti mikroarmiranih
maltera, čime se smanjuje skupljanje, povećava čvrstoća na zatezanje, povećava
7
duktilnost, itd. Nabrojani reparaturni malteri mogu biti fabrički proizvedeni, ili se
mogu spravljati na mestu ugrađivanja. Najčešće su plastične konzistencije. Praksa je
pokazala da se za saniranje predmetnih oštećenja najčešće koriste mikroarmirani
polimer-modifikovani cementni malteri. Ako se radi o lokalnim oštećenjima dubine do
1cm, njihova popravka može se izvršiti istim vrstama reparaturnih maltera koji se
koriste za dublja oštećenja, samo se maksimalno zrno u puniocu ograničava na 2mm.
Površinska reparacija obuhvata popravku plitkih i/ili dubokih oštećenja
kojima je zahvaćen veći deo betonske površine. Reparaturni malteri koji se u ovakvim
slučajevima primenjuju, takođe moraju da ispune sve nabrojane osnovne uslove
kvaliteta, a u određenim slučajevima i neke iz grupe posebnih svojstava (napr.
vodonepropustljivost, otpornost na agresivne uticaje, otpornost na habanje itd.) koja su
važna za obezbeđenje trajnosti reparirane površine. U opštem slučaju, za popravku
velikih površinskih oštećenja, mogu se koristiti već spomenute osnovne vrste
reparaturnih maltera. Međutim, najčešće se koriste malterske kompozicije na bazi
cementa, prvenstveno zbog obezbeđenja kompatibilnosti sa betonskom podlogom, da
se ne bi sprečavao proces difuzije i zato što je ekonomski neopravdano koristiti čiste
epoksidne maltere, izuzev u slučaju kada su površine izložene značajnim
destruktivnim uticajima.
Ukoliko se radi o oštećenjima manjih dubina (reda veličine nekoliko mm -
max. 10mm), mogu se koristiti:
÷ paste (u okviru kojih se kao materijal za ispunu koristi kameno brašno) i
÷ malteri (u okviru kojih se kao punioc koristi pesak sa zrnima do 1mm).
Za oštećenja dubine između 1 i 5cm koriste se reparaturni malteri sa puniocem
granulacije do 4mm, a dublja oštećenja saniraju se različitim vrstama sitnozrnih
reparaturnih betona. Malteri za površinsku reparaciju obično imaju plastičnu
konzistenciju, a mogu se spravljati doziranjem i mešanjem komponenata na mestu
ugrađivanja ili se koriste fabrički pripremljeni reparaturni malteri.


FABRIČKI PRIPREMLJENI REPARATURNI MALTERI

Za različite vrste reparaturnih maltera, koji se po pravilu dobijaju mešanjem
više različitih komponentnih materijala, uobičajeno je da se koriste u formi fabrički
pripremljenih materijala. Osnovni razlog je zato što se od reparaturnih maltera
zahteva ispunjavanje veoma strogih uslova kvaliteta, koji se lakše mogu postići u
kontrolisanoj proizvodnji sa opremljenim laboratorijama i iskusnim stručnjacima,
nego pripremanjem na samom gradilištu.
Neki od pozitivnih efekata fabričkog pripremanja malterskih mešavina, su:
÷ ujednačen i kontrolisan kvalitet komponentnih materijala,
÷ ujednačen i kontrolisan kvalitet gotovog maltera,
÷ smanjenje rizika od pogrešnog odabira i doziranja komponentnih
materijala i nedovoljnog homogenizovanja na gradilištu,
÷ smanjenje fizičkog rada na samom gradilištu.
8
Fabrički pripremljeni reparaturni malteri, u zavisnosti od upotrebljenih
komponentnih materijala, na tržištu se mogu naći kao:
÷ jednokomponentni materijali (suve mešavine) kojima se dodaje samo
određena količina vode neposredno pre ugradnje,
÷ dvokomponentni materijali (suva mešavina i tečna komponenta) koji se
mešaju prema uputstvu proizvođača pre ugradnje.
Jednokomponentni materijali predstavljaju "suve mešavine" u kojima su
zastupljene sve čvrste komponente (punioc, mineralna veziva, mineralni dodaci,
praškasti aditivi, vlakna za mikroarmiranje, pigmenti, itd.). Potrebna količina vode
dodaje se neposredno pre ugradnje prema uputstvu proizvođača ili u zavisnosti od
željene konzistencije maltera.
Dvokomponentni materijali, pored "suve" mešavine čvrstih komponenti
sadrže i tečnu fazu u kojoj su zastupljena polimerna veziva, aditivi u tečnom stanju i
eventualno određena količina vode. Zbog velikog uticaja polimera i tečnih dodataka
na svojstva svežeg i očvrslog maltera, razmere mešanja su strogo definisane.
Uz preporuke o težinskim ili zapreminskim odnosima mešanja sastavnih
delova maltera, proizvođači ovih materijala daju i sledeća uputstva:
÷ način skladištenja i rok upotrebe (6 - 12 meseci),
÷ vrstu opreme i potrebno vreme za homogenizaciju,
÷ način pripreme podloge,
÷ postupak i potrebnu opremu za ugrađivanje maltera,
÷ "otvoreno" vreme rada nakon pripreme maltera za ugrađivanje,
÷ debljine slojeva u kojima se može nanositi,
÷ granične termo-higrometrijske uslove za rad,
÷ način negovanja ugrađenog maltera.


PRIPREMA BETONSKE POVRŠINE ZA UGRAĐIVANJE
REPARATURNIH MALTERA

Pre nanošenja reparaturnih maltera mora se obaviti priprema betonske
površine za sanaciju. Generalno pravilo za ovu operaciju je da betonska podloga mora
biti čista i kompaktna. Iako se za pripremu betonske podloge mogu primeniti brojne
metode, voda pod pritiskom (400 – 2000 bara u zavisnosti od kvaliteta betonske
podloge) se poslednjih godina koristi veoma često. Prednost ove metode u poređenju
sa drugim metodama, je što se "zdrava" betonska podloga ne oštećuje dodatno i što
nakon tretmana površina ostaje čista i zasićena vodom.
U slučaju velikih horizontalnih površina mogu se primeniti i tehnike
peskarenja, pogotovo ako oprema za peskarenje omogućava vakuumsko usisavanje.
Za lokalnu pripremu betonskih površina mogu se koristiti ručni alati za
štemovanje, pri čemu treba voditi računa o izazvanim vibracijama i mogućem
oštećivanju armature. Zona sa koje je uklonjen oštećeni sloj betona bi trebalo da bude
pravilnog geometrijskog oblika, sa zasečenim završetkom pod uglom od 90
0
(slika 1).
9
Debljina odštemovanog betona na krajevima (d) mora se prilagoditi vrsti reparaturnog
maltera, odnosno maksimalnom zrnu agregata, ali pri tome ne bi smela da bude manja
od 5mm.

Slika 1. Pravilan završetak odštemovanog dela betona

"Otkrivena" armatura se mora očistiti od korozionih naslaga i cementnog
kamena. Za ovu operaciju mogu se primeniti žičane četke, a u slučaju velikih površina
sa vidljivom armaturom, primenjuje se voda pod pritiskom.

METODE ZA POVEĆANJE PRIONLJIVOSTI

Pojedini reparaturni malteri mogu zahtevati nanošenje posebnog sloja za
povećanje prionljivosti između reparaturnog maltera i betonske podloge. U
slučajevima kada se koriste posebni materijali za povećanje prionljivosti, nanošenje
sredstva za vezu "staro - novo" mora se uraditi sa posebnom pažnjom i mora se
vremenski isplanirati u zavisnosti od trenutka nanošenja reparaturnog materijala. To
znači da treba voditi računa da ne dođe do prevremenog vezivanja i isušivanja
odabranog sredstva za ostvarivanje athezije. U suprotnom, formiraće se barijera koja
će onemogućiti povezivanje reparaturnog materijala i betonske podloge.
Materijali za povećanje prionljivosti na bazi cementa se uglavnom nanose
prskanjem ili četkama, dok se sredstva na bazi epoksida i lateksa nanose pomoću
valjka, četke ili prskanjem. Bez obzira da li se materijal za povećanje prionljivosti
koristi ili ne, treba obaviti ispitivanja na licu mesta da bi se utvrdio kvalitet ostvarene
athezije između reparaturnog maltera i betonske podloge. U praksi se za in-situ
ispitivanje ostvarene athezije najčešće koristi "pull-off" metoda (slika 2).

bušenje lepljenje metalnog diska čupanje


Slika 2. Pull-off" metoda (postupak ispitivanja adhezije)


10
TEHNIKE UGRAĐIVANJA REPARATURNIH MALTERA

Uzrok mnogih pogrešno izvedenih sanacionih radova i nepredviđenog
povećanja troškova sanacije je izbor neodgovarajuće tehnike ugrađivanja reparaturnih
materijala. Odabrani postupak ugrađivanja treba da omogući nanošenje/ugrađivanje
odgovarajućeg reparaturnog maltera na pripremljenu podlogu i da, na taj način,
obezbedi zahtevana svojstva saniranog elementa konstrukcije.
Reparaturni materijal mora u potpunosti da "obuhvati" armaturu, da postigne
zadovoljavajuću adheziju za podlogu i da ispuni pripremljene praznine i šupljine u
betonu, bez segregacije.
Adhezija između reparaturnog maltera i postojeće podloge zavisi od stepena
pripremljenosti površine betona i od reakcije između reparaturnog materijala i
podloge. Pojedini reparaturni malteri zahtevaju nanošenje specijalnih premaza za
ostvarivanje boljeg kontakta sa pripremljenom površinom. Ako se reparaturni malteri
nanose direktno na pripremljenu podlogu, moraju biti "samolepljivi", odnosno moraju
imati veću količinu veziva (npr. cementne paste ili epoksidne smole), da bi potpuno
navlažili -zasitili podlogu.
Za ostvarivanje potpunog kontakta između reparaturnog materijala i podloge
potrebna je određena "sila". Vrsta "sile" zavisi od postupka nanošenja materijala.
U slučaju nanošenja mistrijom, reparaturni materijal se zbija - "lepi" na
pripremljenu površinu pritiskom, koji preko mistrije proizvodi radnik.
U slučaju ugrađivanja nalivanjem, pritisak kojim se "lepi" reparaturni malter
za podlogu ostvaruje se unutrašnjim vibriranjem ili hidrauličkim pritiskom pumpi za
beton ili za malter.
Kod postupaka koji koriste velike brzine kretanja zrna materijala
(torkretiranje), "lepljenje" za podlogu se ostvaruje preko udarne energije.
Postupak "pakovanja" suvih reparaturnih materijala izvodi se primenom alata
za ručno nabijanje.
Veoma je važno da u toku spravljanja i ugrađivanja reparaturnog materijala ne
dođe do segregacije. Segregacija komponentnih materijala može promeniti fizička
svojstva reparaturnog maltera i na taj način može umanjiti primarnu funkciju
reparaturnog materijala - da vrati konstrukciju u originalno stanje.
Pre konačnog izbora vrste reparaturnog materijala i postupka ugrađivanja,
mora se proveriti "izvodljivost" sanacije. Pri tome se obično analiziraju sledeća
pitanja:
÷ Da li se sanacija može izvesti s obzirom na ograničenja koja je
specificirao projektant konstrukcije ili vlasnik objekta?
÷ Da li odabrani postupak ugrađivanja dozvoljava da se sanirana
konstrukcija koristi u okviru planiranog vremena?
÷ Da li se odabrani postupak ugrađivanja može sprovesti u predmetnoj
radnoj sredini (objektu)?
÷ Da li se mogu angažovati iskusni izvođači za realizaciju konkretnog
projekta sanacije?
11
Ako je odgovor na bilo koje od postavljenih pitanja "ne" ili "možda", onda se
ponovo mora razmotriti izbor materijala za sanaciju i postupka ugrađivanja.
Uobičajeno je da se u praksi izbor odgovarajućeg reparaturnog maltera i
postupka ugrađivanja sprovede u nekoliko koraka:
÷ Izbor reparaturnog materijala, koji obezbeđuje čvrstoću i trajnost, čime se
na najbolji način sanirana konstrukcija "vraća" u projektovano stanje.
÷ Izbor postupka tehnike ugrađivanja, kojom će se uspešno naneti odabrani
reparaturni materijal na pripremljenu betonsku podlogu.
÷ Analiza fizičkih svojstava i zahteva za ugrađivanje reparaturnih materijala
radi provere izvodljivosti odabranog sanacionog rešenja.
÷ Eventualna izmena reparaturnog materijala ili tehnike ugrađivanja da bi se
obezbedila izvodljivost sanacije.
Svaka sanacija predstavlja jedinstvenu kombinaciju radnih uslova, izvođača
sanacije, postojećeg betona, projekta konstrukcije i reparaturnog materijala. Mnogi
problemi se mogu pojaviti ako na samom početku nije osiguran odgovarajući kvalitet i
ako ne postoji kontrola kvaliteta u toku izvođenja sanacije. Pre početka sanacije bira
se kvalifikovani izvođač, koji može pokazati uspešno izvedene sanacije u kojima je
koristio planirani postupak ugradnje (lista referenci). Ako postoji bilo kakva sumnja ili
nedoumica u kvalifikovanost izvođača, reparaturni materijal ili postupak ugrađivanja,
treba razmotriti izvođenje "probne sanacije".
Tokom izvođenja sanacionih radova treba razviti odgovarajući sistem kontrole
da bi se verifikovala usaglašenost sa specificiranim zahtevima. Fizička i mehanička
svojstva maltera mogu se proveriti ispitivanjem uzoraka uzetih na mestu ugrađivanja.
Athezija se može utvrditi bušenjem cilindara kroz reparaturni materijal i betonsku
podlogu i ispitivanjem cilindričnog uzorka na aksijalno zatezanje (Pull off metoda).
Pri tome se i vizuelnim pregledom može oceniti povezanost reparaturnog materijala i
podloge, kao i homogenost i stepen zbijenosti reparaturnog maltera.
Reparaturni malteri za sanaciju betona, koji su detaljno opisani i klasifikovani
u EN 1504, su u istom standardu dalje podeljeni prema postupku ugrađivanja
(nanošenja) u tri grupe:
÷ Reparaturni malteri koji se ugrađuju/nanose ručno (hand / trowelled),
÷ Mašinski naneti (prskani) reparaturni malteri (Sprayed Concrete Repair
Mortars),
÷ Reparaturni malteri koji se ugrađuju nalivanjem (Flow Applied).
Ručno ugrađivanje reparaturnog maltera se može sprovesti na dva načina,
mistrijom i tehnikom "suvog" pakovanja

Ugrađivanje reparaturnog materijala tehnikom "suvog pakovanja"

Tehnika "suvog pakovanja" se sastoji u ručnom ugrađivanju veoma suvog
reparaturnog maltera i nabijanja mase u predviđeni prostor. Za zbijanje se koristi
ručni alat, na primer, čekić i nabijač (slika 3). Nakon završenog ugrađivanja, površina
maltera se završno poravnava mistrijom.
12
Reparaturni materijal se meša do dobijanja uniformne mase u kohezivnom -
plastičnom stanju, a zbog relativno malog vodocementnog faktora, nakon pravilnog
ugrađivanja i zbijanja, dobija se materijal dobre čvrstoće, zadovoljavajuće trajnosti i
vodonepropustljivosti. Konzistencija reparaturnog maltera treba da bude takva da
omogući da se malter oblikuje kao grudva-lopta, bez raslojavanja i otpadanja komada.
Koristi se uglavnom za lokalno "krpljenje" malih površinskih oštećenja u
betonu, a pogotovo za lokalnu sanaciju rebara sitnorebrastih i kasetiranih
međuspratnih konstrukcija, kao i za popunjavanje rupa za ankere i zatege. Koristi se i
za popunjavanje prostora oko kotvi kod naknadnog prednaprezanja.
Za "suvo pakovanje" se u praksi obično koriste različite vrste portland
cementnih maltera i modifikovanih cementnih maltera.
Zbog toga što postupak ugrađivanja zahteva intenzivno angažovanje radne
snage, ova tehnika se retko koristi za "velike" sanacije.


Slika 3. Tehnikе "suvog pakovanja"reparaturnog materijala
13
UGRAĐIVANJE REPARATURNOG MALTERA MISTRIJOM

Ova tehnika se koristi za "krpljenje" plitkih i malih - lokalnih pripremljenih
zona na betonskom elementu. Izvodi se mistrijama, špahtlama i drugim pogodnim
ručnim alatima koji omogućavaju da se reparaturni materijal nanese na pripremljenu
podlogu. U toku nanošenja reparaturni malter se izlaže određenom pritisku da bi se
ostvarila dobra adhezija sa podlogom (slika 4).



Slika 4. Postupak nanošenja reparaturnog materijala pomoću mistrije

Uspeh tehnike nanošenja maltera mistrijom je u velikoj meri zavisan od
pripremljenosti površine betonske podloge i od umeća radnika. Na svaki način treba
osigurati da ovu operaciju izvode radnici koji imaju zahtevanu spretnost i
odgovarajuće iskustvo. Pravilnom tehnikom ugrađivanja (položaj mistrije, pravac
nanošenja, ugao, pritisak na podlogu, itd.) mora se sprečiti "zarobljavanje" vazduha
ispod nanetog materijala, što može umanjiti napon prianjanja. Iskusni radnici
reparaturni malter ugrađuju mistrijom tako, da minimalno otpada sa nanetih površina.
Za izvođenje se mogu koristiti:
÷ portland-cementni malteri,
÷ cementni malteri sa hemijskim dodacima,
÷ mineralno modifikovani cementni malteri,
÷ polimerima modifikovani cementni malteri i
÷ polimerni (epoksidni) malteri.
Preporuka je da se koriste fabrički pripremljeni reparaturni malteri na
cementnoj osnovi, koji su modifikovani polimerima ili mineralnim dodacima kao što
je slikatna prašina. Pored veziva, potrebno je voditi računa i o vrsti i
granulometrijskom sastavu agregata, pa se često koriste granulometrijski prilagođeni
sitni agregati. Upotreba fabrički pripremljenih reparaturnih maltera mora biti u skladu
sa uputstvima proizvođača.
Konzistencija reparaturnih maltera treba da bude takva da se malter može
ugrađivati navedenim alatima. Osim toga, malter treba da ima i potrebnu
14
tiksotropnost, odnosno da omogući nanošenje na vertikalne površine i horizontalne
površine iznad glave. Ova tehnika sanacije se ne preporučuje u situacijama kada je
vidljiva armatura, zbog poteškoća pri zbijanju reparaturnog materijala oko i iza
armaturnih šipki.
U praksi se često na betonsku podlogu prvo nanosi samo "pasta" iz
reparaturnog maltera, a zatim i sam reparaturni malter, radi povećanja prionljivosti.
Reparaturni malter se mora naneti pre nego što je počelo vezivanje pripremnog sloja,
odnosno "mokro na mokro".
U situacijama kada je potrebno naneti više slojeva, da bi se obezbedila veća
ukupna debljina novog sloja, površine prethodnih slojeva treba da budu "grublje" da bi
se ostvarila bolja adhezija sa narednim slojem.
Od posebne važnosti je i pravilna nega reparaturnih maltera (pogotovo
portland cementnih maltera) čiji je zadatak da spreči isušivanje nanetog materijala pre
nego što je hidratacija u većoj meri obavljena.

Ugrađivanje reparaturnog materijala prskanjem - postupkom torkretiranja

"Torkret" se definiše kao beton ili malter, koji se pneumatski prenosi velikom
brzinom kroz crevo do površine na koju se ugrađuje. Velika brzina materijala prilikom
udara na površinu betonske podloge, obezbeđuje neophodan pritisak za kompaktiranje
nanetog materijala i za postizanje dobre prionljivosti za površinu podloge.
Postupak torkretiranja omogućava ugrađivanje reparaturnih materijala na
pravilne i nepravilne vertikalne površine i horizontalne površine iznad glave, bez
upotrebe oplate. Pri tome, materijal se može nanositi sa udaljenosti od nekoliko
metara.
Postoje dva osnovna postupka torkretiranja:
÷ suvi postupak, pri kome se prethodno mešaju agregat i cement, prenose
pneumatski (pomoću komprimovanog vazduha) kroz crevo, a voda se
dodaje direktno u diznu neposredno pre izbacivanja materijala velikom
brzinom na površinu podloge (slika 5) i
÷ mokri postupak, pri kome se prethodno izmešaju agregat, cement i voda,
zatim se mešavina transportuje kroz crevo, a komprimovani vazduh se
dodaje da bi se reparaturni materijal "izbacio" velikom brzinom na
površinu podloge (slika 6).
Pored običnih cementnih maltera, postupkom torkretiranja se mogu ugrađivati
i polimer modifikovani cementni malteri, mikro-armirani malteri, malteri sa različitim
mineralnim dodacima (silikatnom prašinom i sa drugim vrstama pucolanskih
dodataka).
15

Slika 5. Ugrađivanje reparaturnog materijala postupkom "suvog" torkretiranja

Ugrađivanje reparaturnih maltera postupkom prskanja se najčešće primenjuje
u sledećim slučajevima:
÷ kada je pristup elementu konstrukcije koji se sanira otežan,
÷ kada se eliminisanjem oplate postižu ekonomski efekti, kao što je sanacija
zaobljenih ili nepravilnih površina podloge,
÷ kada se saniraju velike vertikalne površine ili horizontalne površine iznad
glave.

Slika 6. Ugrađivanje reparaturnog materijala postupkom "mokrog" torkretiranja

Torkretiranje se u praksi koristi za sanaciju oštećenog betona u:
÷ elementima donjeg stroja mostova,
÷ pristaništima,
16
÷ kanalima,
÷ branama,
÷ silosima i
÷ zgradama.
Kvalitet ugrađenog reparaturnog materijala u velikoj meri zavisi od veštine
radnika koji izvodi torkretiranje.

Ugrađivanje reparaturnog maltera pomoću oplate i nalivanja

Tehnika standardnog ugrađivanja betona i drugih reparaturnih materijala
("liven na licu mesta") je jednostavna zamena oštećenog betona odgovarajućim
reparaturnim materijalom. Ova tehnika se najčešće koristi pri sanacijama i obično je
najekonomičnija.
Reparaturni materijal se ugrađuje u prostor "ograđen" oplatom.
Ako se radi o sanaciji, koja obuhvata samo jedan deo poprečnog preseka (slika
7), onda se ova tehnika primenjuje za sanaciju stubova, zidova i spoljnih ivica ploča.
Preporučuje se da reparaturni malter bude sa malim vodocementnim faktorom,
ali da bude tečne konzistencije koja omogućava lako nalivanje. Reparaturni malter
treba da ima malo skupljanje i da omogućava ostvarivanje dobre adhezije sa okolnim
betonom. Sanaciju sa klasičnim cementnim malterima ne treba izvoditi, ako se radi o
deterioraciji betona usled različitih agresivnih uticaja. Na primer, ako je beton bio
oštećen usled delovanja neorganskih kiselina ili je bio oštećen usled habanja, može se
očekivati da će element konstrukcije saniran klasičnim malterom, ponovo biti oštećen
zbog istih razloga. Međutim, portland cementni malteri, modifikovani silikatnom
prašinom, lateksima, epoksidima itd., mogu produžiti životni vek saniranih
konstrukcija.


Slika 7. Sanacija dela poprečnog preseka (oplata i nalivanje na licu mesta)
17
LITERATURA

[1] "Technical Dictionary", EMO-Europian Mortar Industry Org., 2nd Edition, 2000.,
pp.49.
[2] Austin, S., Robins, P., Pan, Y.: "Shear bond testing of concrete repairs", Journal
"Cement and Concrete Research", No. 29, 1999., pp.1067-1076.
[3] BASF - The Chemical Company: European standard EN 1504 - A simplified, illustrated
guide for all involved in concrete repair, pp. 48.
[4] Bilčik, J., Morsy, K.: "Compatibility of Repair Materials", Building research Journal,
Vol. 49, No. 1, Bratislava, 1996., pp.9.
[5] Cabrera, J. G., Al-Hasan, A. S.: "Performance properties of concrete repair materials",
Journal "Construction and Building Materials ", Vol. 11, No. 5-6, 1997., pp.283-290.
[6] CON REP NET: Network Newsletter No.4, November 2004, Special Issue: Future
performance - discussion on industry response to owners’ aspirations, pp. 15.
[7] Cusson, D.: "Durability of Repair Materials", ACI Journal "Concrete International",
Vol. 18, No.3, March 1996., pp.34-39.
[8] Decter, M. H., Keeley, C.: "Durable concrete repair - importance of compatibility and
low shrinkage", Construction and Building Materials, Volume 11, Issues 5-6, 1997.,
pp.267-273.
[9] Emmons, P. H., Vaysburd, A. M., McDonald, J. E., Poston, R. W.: "Selecting Durable
Repair Materials: Performance Criteria", ACI Material Journal, Vol. 22, No.3, 2000.,
pp.38-47.
[10] Emmons, P. H., Vaysburd, A. M., McDonald, J. E.: "A Rational Approach to Durable
Concrete Repairs", ACI Journal "Concrete International", Vol. 15, No.9, September
1993., pp.40-46.
[11] "European Norms on Designed Mortars", EMO-European Mortar Organization, 2002.,
pp.9.
[12] "European Standards for Repair and Protection of Concrete", Huw. Dav. Cons., 2001.,
pp.7.
[13] Mahaffey, D.: "Concrete Repair in the New Millennium", Australian Concrete Constr.,
1999.
[14] Mangat, P. S., Limbachiya, M. K.: "Repair material properties for effective structural
application", Cement and Concrete Research, Volume 27, Issue 4, April 1997., pp.601-
617.
[15] MAPEI: Protection and repair of concrete in compliance with European standard UNI
EN 1504, pp. 51.
[16] McDonald, J. E., Vaysburd, A. M., Emmons, P. H., Poston, R. W., Kesner, K.:
"Selecting Durable Repair Materials: Performance Kriteria - Summary", Journal
"Concrete International", Vol. 24, No. 1, January 2002.
[17] McGovern, M. S.: "Cracking down on repair materials", Journal "Concrete
Construction", 1999.
[18] Muravljov, M., Radonjanin, V., Malešev, M.: "Fabrički pripremljene malterske
mešavine", JUDIMK, Uvodni referat na savetovanju "Stanje u proizvodnji osnovnih
građevinskih materijala", Zbornik radova, Beograd, Jun 2001., str. 77-90.
[19] Muravljov, M., Radonjanin, V., Malešev, M.: "Reparaturni malteri", poglavlje u
monografiji "Specijalni betoni i malteri - svojstva, tehnologija, primena", Beograd,
1999., str. 207-224.
18
[20] Poston, R. W., Kesner, K., McDonald, J. E., Vaysburd, A. M., Emmons, P. H.:
"Concrete Repair Material Performance - Laboratory Study", ACI Material Journal,
Vol. 98, No. 2, March-April 2001., pp.137-148.
[21] Radonjanin, V.: "Parametarska analiza karakteristika reparaturnih maltera sa aspekta
njihove primene pri sanaciji AB konstrukcija", Doktorska disertacija, Beograd, 2003.,
str. 732.
[22] Radonjanin, V., Malešev, M., Folić, R., Pavlović, P. (2008): Repair of the Bearing
Structure of the Culture Center in Gradiška After a Fire, 12th International Conference
"Structural Faults & Repair - 2008", Edinburgh, UK, June 2008, pp. 10.
[23] Radonjanin, V., Malešev, M. (2008): Sanacija betonskih konstrukcija u svetlu novih
evropskih standarda, Uvodno predavanje, Simpozijum Društva građevinskih
konstruktera 2008, Zlatibor, 24-26 Septembar 2008, Zbornik radova, str. 147-158.
[24] Radonjanin, V., Malešev, M., Folić, R. (2009): Uporedna analiza regulative u oblasti
sanacije betonskih konstrukcija, Izgradnja, vol. 63, iss. 9-10, pp. 421-433.
[25] SIKA: The repair and protection of reinforced concrete with Sika in accordance with
European standards EN 1504, pp. 52.



19

Prof. dr Dragica Jevtić, dipl.inž.tehn.
1
NAUČNI RAD
UDK: 666.97/.98:678


SPECIJALNI BETONI I MALTERI I NJIHOVA PRIMENA U
SANACIJAMA
REZIME
U radu se prikazuju spravljanje i ispitivanje maltera i betona nižih zapreminskih
masa, tj "lakih" maltera i betona, na bazi agregata od stiropora i reciklirane gume.
Daju se mogućnosti poboljšanja u smislu termoizolacije i odvođenja vodene pare sa
ravnih krovova, kao i primeri primene maltera izradjenih uz dodatak reciklirane
gume.
Ključne reči: malter, stiropor, reciklirana guma, primena


SPECIAL CONCRETES AND MORTARS AND THEIR
APPLICATION IN REPAIR
SUMMARY
This article presents the preparation and investigation of mortar and concrete of
lower densities, or "lightweight" mortar and concrete, based on the styropore or
recycled rubber as aggregate. Improvement possibilities in terms of thermal
insulation and water vapour removal from flat roofs are presented, as well as
application examples of mortars with recycled rubber.
Keywords: mortar, styropore, recycled rubber, application




1
Univerzitet u Beogradu Građevinski fakultet, Bulevar kralja Aleksandra 73, Beograd
20
UVOD

Savremena građevinska industrija bazira se na produkciji velikih količina
kompozita tipa betona i maltera. Sastav, tehnologija spravljanja, način upotrebe i
ugrađivanja ovih kompozita razlikuje se u zavisnosti od konkretne oblasti primene
materijala.
Podela betona i maltera na "obične" i "specijalne" može se vršiti prema
različitim kriterijumima. Na primer, kao specijalni betoni mogu se, prema Evrokodu 2,
tretirati svi betoni čije se zapreminske mase nalaze van intervala zapreminskih masa
običnih - normalnih betona od 2000 do 2800 kg/m
3
. Znači, u specijalne betone
svrstavaju se kako tzv. "laki" betoni čije su zapreminske mase najviše 2000 kg/m
3
,
tako i "teški" betoni čije su zapreminske mase veće od 2800 kg/m
3
(u svim
slučajevima radi se o zapreminskim masama očvrslih betona izmerenim nakon sušenja
na temperaturi 105-110
o
C). Kod nas se, pak, kao specijalni betoni definišu svi betoni
koji imaju čvrstoće pri pritisku (marke) veće od 60 MPa, a u svetu i kod nas takođe je
rasprostranjen i stav da su specijalni betoni svi oni betoni koji se dobijaju upotrebom
nekih drugih veziva - a ne cementa.
U ovom radu biće reči o betonima i malterima niže zapreminske mase od
"normalnih betona" spravljenih uz dodatak stiropora i reciklirane gume kao agregata
tj. onim koji se mogu tretirati kao "laki". Zašto su izabrani baš ovi betoni i malteri?
Kao prvo, to je široko područje primene EPS betona (betona na bazi ekspandiranog
polistirena) i maltera, posebno na liniji energetske efikasnosti i sanacija, a kao drugo,
mogućnost korišćenja recikliranih materijala u sve prisutnom principu održivog
građevinarstva.


EPS BETON (BETON NA BAZI GRANULA EKSPANDIRANOG
POLISTIRENA)

Ekspandirani polistiren je otkriven 1951. godine i vrlo brzo je počeo da se
primenjuje u lakim betonima. EPS beton je beton koji se spravlja na bazi granula
ekspandiranog polistirena, tj. granula od materijala koji odgovara materijalu u tablama
pod nazivom stiropor. Granule ekspandiranog polistirena mogu se nabaviti kao
gotove, ali ukoliko se radi o proizvodnji većih količina EPS betona, ekonomično je da
se ekspandiranje polistirena vrši u samom pogonu za proizvodnju betona.
Ekspandiranje nabavljenih kompaktnih kuglica polistirena može se izvesti u vrućoj
vodi temperature cca 98
o
C, ili u pari temperature cca 110
o
C. Zapreminska masa ovako
dobijenog agregata uglavnom se kreće od 15-40 kg/m
3
.
EPS beton se spravlja mešanjem cementa, vode, granula ekspandiranog
polistirena, dodatka betonu pod nazivom aditiv EPS, sa peskom ili bez njega, zavisno
od željene zapreminske mase i termoizolacionih karakteristika. Kao što se vidi, za
spravljanje EPS betona neophodno je upotrebiti poseban aditiv - aditiv EPS, koji ne
dozvoljava da lagane kuglice polistirena u svežoj mešavini isplivaju na površinu.
21
Površine kuglica polistirena inače se ne mogu nakvasiti vodom zbog malog ugla
kvašenja, pa dodatak EPS utiče na povećanje tog ugla, čime se omogućava kvašenje.
Doziranje aditiva je težinsko (maseno), a granula zbog veoma male zapreminske mase,
zapreminsko.
Prema nekim preporukama, redosled doziranja komponenti pri spravljanju
EPS betona je sledeći: u mešalicu se prvo ubacuju pesak, cement i aditiv EPS (koji je
u praškastom stanju), pa se masa meša cca 20 sekundi; zatim se dodaje ekspandiran
polistiren i mešanje produžava za još oko 20 sekundi; nakon ovoga mešavini se dodaje
voda i sve se meša dok masa ne postane potpuno homogena (još oko cca 60 sekundi).
Količina cementa kod EPS betona kreće se od 300-500 kg/m
3
, što zavisi od
traženog kvaliteta betona. Vodocementni faktor kod ovih betona je obično od 0,35-
0,40.
Veličine granula svakako utiču na kvalitet betona, tj. na njegovu čvrstoću pri
pritisku. Pri tome treba imati na umu da veće granule (3-5 mm) uvek daju manje
čvrstoće betona, pa kroz prethodna ispitivanja treba usvojiti optimalnu veličinu
granula koja će odgovarati konkretnom slučaju betona.
Kako se ekspandirani polistiren sastoji od veoma velikog broja vazdušnih
mehurića, tj. kako njegovu strukturu čini skup zatvorenih ćelija, ovo svojstvo, osim
dobre termoizolacione sposobnosti, uslovljava i otpornost na kapilarno i difuzno
upijanje vodene pare, što inače nije slučaj kod većine ostalih plastičnih masa tipa
penoplasta.
U tabeli 1 daje se nekoliko receptura za EPS-betone različitih zapreminskih
masa.
S obzirom na sve napred navedeno, ukupna poroznost EPS betona se može
usvojiti u vidu sume zapremine EPS granula i dodatnih pora u masi betona od cca
15% (na primer, za beton sa zapreminskom masom od 1000 kg/m
3
prikazan u tabeli 2,
p ~ 33 + 15 = 48%).
Vrednosti u tabeli 1 zadovoljavaju relaciju

m m
m
m
m
v
c
sc
v
sv
p
sp
EPS
g
ad EPS
s ad
p
¸ ¸ ¸ ¸ ¸
+ + + + + =
,
,
1
,

pri čemu je uzeto sledeće:
¸
sc
= 3100 kg/m
3
(specifična masa cementa),
¸
sv
= 1000 kg/m
3
(specifična masa vode),
¸
sp
= 2600 kg/m
3
(specifična masa kvarcnog peska),
¸
g
= 43 kg/m
3
(zapreminska masa granula ekspandiranog polistirena),
¸
s,ad
= 2000 kg/m
3
(specifična masa aditiva EPS),
v
p
= 0,15 (sadržaj vazdušnih pora u cementnoj pasti).

22
Tabela 1. Nekoliko receptura za EPS beton
Sastojci Zapreminska masa (kg/m
3
)
600 800 1000 1200 1400 1600
Cement (kg/m
3
) 450 500 500 500 500 500
Kvarcni pesak (kg/m
3
) 0 213 445 653 861 1043
Aditiv EPS (kg/m
3
) 50 25 25 25 25 25
EPS (m
3
)
(kg - za frakciju 2/6)
0,510
21,93
0,420
18,06
0,330
14,19
0,250
10,75
0,170
7,30
0,100
4,30
Vodocementni faktor ~ 0,35
Pore 15% (0,150 m
3
)
Zapreminska masa
granula (¸
g
)
~ 43 kg/m
3


Čvrstoće pri pritisku f
p
(MPa) EPS betona zavise od ostvarene ukupne
poroznosti p, pri čemu je

f
p
= K (1 - p)
3
, a p = 90 - 0,04 ¸

gde je poroznost u %, a ¸ u kg/m
3
.
Koeficijent K ima sledeće vrednosti:
K = 56 MPa - za m
c
= 500 kg/m
3
,
K = 36 MPa - za m
c
= 400 kg/m
3
,
K = 23 MPa - za m
c
= 300 kg/m
3
.
Neke karakteristike EPS betona daju se u tabeli 2.

Tabela 2. Neke karakteristike EPS betona
Vrsta
f
p

(MPa)
¸
(kg/m
3
)
ì
(W/m
o
C)
E
(GPa)
Otpornost prema
delovanju
mraza i soli
Termoizolacioni
1 - 2
1,5 - 3,5
550
800
0,08
0,22
-
-
zadovoljava
Konstrukcijsko-
termoizolacioni
3 - 6
5 - 10
8 - 12
10 - 20
1000
1200
1400
1600
0,30
0,38
0,50
0,65
-
6,5
10,5
14,5
zadovoljava

Jedno od najvažnijih svojstava EPS kompozita, kao što se vidi, svakako je
njihova zapreminska masa koja može da varira u širokim granicama. Kod
termoizolacionih maltera i betona ova karakteristika obično se kreće od 150-800
kg/m
3
, dok ona kod konstrukcijsko-termoizolacionih maltera i betona varira između
1000-1600 kg/m
3,
. Odgovarajuće vrednosti koeficijenta toptlotne provodljivosti kreću
23
se u granicama od 0,05-0,22 W/m
o
C za termoizolacione, odnosno od 0,30-0,65
W/m
o
C za konstrukcijsko-termoizolacione (tabela 2).
Mehaničke karakteristike EPS betona i maltera (na primer čvrstoće pri pritisku
I savijanju) imaju relativno niske vrednosti, ali ipak dovoljne da bi se obezbedilo
očuvanje integriteta materijala pri prevozu, skladištenju, montaži i eksploataciji.
Radni o-c dijagrami EPS betona imaju približno pravolinijski oblik sve do
napona koji odgavaraju cca 1/2 čvrstoće pri pritisku, sa modulima elastičnosti koji se
orijentaciono, za konstrukcijsko-termoizolacione betone, kreću u granicama od 6-15
GPa.
Skupljanje ovakvih kompozita iznosi od cca 0,9 do cca 1,7‰ što je značajno
veće u odnosu na klasične betone (maltere). Međutim, ovaj efekat se može znatno
smanjiti mikroarmiranjem, na primer putem polipropilenskih vlakana, o čemu govore
brojni eksperimentalni rezultati autora ovog članka. Na ovaj način, kombinovanjem
EPS i mikroarmiranih kompozita, povećavaju se i mehaničke čvrstoće (naročito pri
zatezanju i savijalju) i duktilnost predmetnih materijala.
Pored ostalih dobrih osobina EPS betoni i malteri imaju povoljna akustična
svojstva, kao i zadovoljavajuću vatrootpornost i biootpornost.
EPS betoni i malteri imaju danas široku primenu u različitim oblastima
građevinarstva. Kao najznačajnije vidove primene, svakako treba izdvojiti sledeće: za
zidanje pregradnih i spoljašnjih zidova upotrebom EPS blokova i ploča, za
utopljavanje, obziđivanje i malterisanje fasada, kao međuspratne i krovne ploče, kao
izolacioni paneli, u putogradnji pri izradi nasipa na nedovoljno nosivom tlu (s obzirom
na upotrebu veoma lakog materijala obezbeđena je stabilnost trupa nasipa i na
terenima izuzetno slabih nosivosti), u oblasti prefabrikacije betonskih elemenata, kao
"izgubljena" oplata pri izradi različitih konstrukcijskih i nekonstrukcijskih elemenata
od klasičnog betona i armiranog betona, za izravnavajuće slojeve i slojeve za pad, itd.
Kao primer EPS kompozita sa kojim su autori imali prilike da se detaljnije
upoznaju, može se navesti materijal pod komercijalnim nazivom Simprolit, koji
predstavlja patentirani polistirolbeton na bazi agregata od ekspandiranih granula
polistirola - stiropora. U okviru Instituta za ispitivanje materijala i konstrukiija na
Građevinskom fakultetu u Beogradu vršena su obimna ispitivanja kako svojstava
osnovnog materijala - Simprolita, tako i proizvoda na bazi ovog materijala - blokova
za zidanje, krovnih ploča i međuspratnih ploča.
Simprolit karakteriše relativno niska vrednost zapreminske mase (150-300
kg/m
3
) i veoma nizak koeficijent toplotne provodljivosti (0,055-0,085 W/m·°C), koji
praktično ne zavisi od vlažnosti materijala. Veličina paroprostljivosti kreće se između
0,110-0,135 mg/m·h·Pa, što zidovima napravljenim od Simprolita omogućava da
normalno 'dišu'. Predmetni materijal poseduje takođe i dobra zvukoizolaciona
svojstva. Tako na primer, moguće je sniziti nivo buke i do 40 dB – u zavisnosti od
debljine primenjenog kompozita.
Poprečni presek Simprolit polistirol-betona, na kome se jasno vidi struktura
predmetnog kompozitnog materijala, dat je na slici 1.

24

Slika 1. Struktura Simprolita

Većina napred navedenih svojstava Simprolita ispitana je u okviru Instituta za
materijale i konstrukcije na Građevinskom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Između
ostalog, program ispitivanja obuhvatio je i određivanje veličine kapilarnog upijanja
vode. Prilikom tih ispitivanja, srednja vrednost visine kapilarnog penjanja vode
iznosila je manje od 4 cm, što predstavlja veoma dobar rezultat s obzirom na ukupnu
visinu uzoraka od 20 cm. Naredna fotografija (slika 2) prikazuje uzorke Simprolita
nakon pomenutog testiranja.


Slika 2. Visina upijanja vode nakon testa kapilarnog penjanja

Visoka otpornost na dejstvo mraza takođe karakteriše Simprolit: nakon 50
ciklusa smrzavanje-odmrzavanje (između +15
o
C i -20
o
C), pad čvrstoće iznosio je
svega 1,5% - 1,8%. Predmetni materijal je i ekološki pogodan – laboratorijski testovi
25
pokazali su da njegov indikator toksičnosti ima oko 1,5 - 2,0 niže vrednosti od onih
koje su dozvoljene referentnim standardima.
Simprolit je takođe bio-otporan u odnosu na sve vrste insekata i različite
tipove bakterija.
Simprolit se koristi za proizvodnju različitih elemenata od lakog betona, kao
što su: termoizolacioni fasadni paneli, blokovi za spoljašnje zidove, blokovi za
pregradne zidove, prefabrikovani pregradni zidni paneli, međuspratne ploče, krovne
ploče, sistemi za odvođenje vodene pare, itd. Neki od pomenutih elemenata i sistema
ispitivani su na Građevinskom fakultetu u Beogradu – u okviru Instituta za materijale i
konstrukcije. Između ostalog, obavljena su laboratorijska ispitivanja u cilju odre-
đivanja ponašanja pod opterećenjem pojedinih elemenata, kao i celokupnog Simprolit
sistema za termoizolaciju i odvođenje vodene pare koji se primenjuje na ravnim
krovovima. Takođe, izvršeni su i testovi na osnovu kojih sa može izvesti zaključak o
otpornosti na dejstvo mraza Simprolit blokova ispunjenih svežim betonom. Simprolit
sistem za termoizolaciju i odvođenje vodene pare se generalno sastoji od sledećih
elemenata: "SPBS60" blokovi (dimenzije: 60x12x19cm), "SOP3" jednoslojne
Simprolit termoizolacione ploče (debljine 3cm), Simprolit monolit, ploče i ulošci od
stiropora, PVC folije i cevi (parni konduktori). Međutim, prilikom laboratorijskih
ispitivanja tretirani su samo noseći elementi sistema. Imajući ovo u vidu, sledeći
tipovi uzoraka su odabrani kao reprezentativni:
– "SPBS60" blok (dimenzija: 60x12x19cm) bez uložaka stiropora;
– "SPBS60" blok (dimenzija: 60x12x19cm) sa ulošcima stiropora umetnutim
u šupljine u središtu bloka;
– "SOP3" jednoslojna Simprolit termoizolaciona ploča (debljine 3cm);
– kompletan Simprolit sistem sa tri horizontalna sloja, koja se sastoje od dva
"SPBS60" bloka sa ulošcima stiropora i jedne "SOP3" ploče, kao što je prikazano na
slici 4.
Srednja vrednost zapreminske mase ispitivanih Simprolit blokova iznosila je
195 kg/m
3
. Na slici 3 prikazani su Simprolit blok "SPBS60" i jednoslojna
termoizolaciona Simprolit ploča "SOP3".










Slika 3. Simprolit blok "SPBS60" (a) i jednoslojna termoizolaciona ploča "SOP3" (b)

a)

b)
26
Ulošci koji su korišćeni za ispunjavanje šupljina unutar blokova bili su isečeni
iz ploča stiropora (zapreminska mase ¸ ~ 30 kg/m
3
). Na slici 4 vidi se da je sistem
formiran tako da su šupljine u donjem redu blokova ispunjene samo delimično
stiroporom, u cilju obezbeđenja uspešnog odvođenja vodene pare iz sistema. S druge
strane, šupljine u okviru blokova koji se nalaze u gornjem redu ispunjene su u
potpunosti ulošcima stiropora.


Sloka 4. SIMPROLIT sistem za termoizolaciju i odvođenje vodene pare

Uzimajući u obzir sve napred navedene rezultate eksperimentalnih
istraživanja, može da se izvede generalni zaključak po kome Simprolit sistem za
termoizolaciju i odvođenje vodene pare sa ravnih krovova ima zadovoljavajuću
nosivost, a njegove deformacije koje odgovaraju eksploatacionim opterećenjima ne
premašuju dozvoljene granice za ovaj tip elemenata konstrukcije. Takođe, može se
uočiti da postoji dobra korelacija između rezultata ostvarenih prilikom ispitivanja
pojedinačnih elemenata i rezultata za Simprolit sistem kao celinu.
Prema prikazanim eksperimentalnim rezultatima, može se izvući još jedan
zaključak: da pri uobičajenim nivoima opterećenja (ispod 500 kg/m
2
, odnosno 0,005
MPa) vertikalne deformacije Simprolit sistema za ravne krovove iznose svega
nekoliko desetih delova milimetra, dok za maksimalne vrednosti opterećenja u
eksploataciji (3500-4000 kg/m
2
, odnosno 0,035-0,040 MPa), te deformacije ne prelaze
3 mm.
Imajući u vidu sve napred navedeno, očigledno je da Simprolit sistem za
termoizolaciju i odvođenje vodene pare zadovoljava neophodne uslove za primenu
prilikom izvođenja ravnih krovova – kako sa aspekta nosivosti, tako i sa aspekta
građevinske fizike.

27
MALTERI NA BAZI RECIKLIRANE GUME

U drugom delu ovog rada prikazaće se rezultati laboratorijskih ispitivanja
maltera sa različitim procentom zamene agregata recikliranom gumom.
Zahvaljujući svojim povoljnim svojstvima kao što su elastičnost, trajnost,
otpornost na cikluse smrzavanja i odmrzavanja, gumeni granulat već ima veliku
primenu u niskogradnji. Već nekoliko decenija reciklirana guma se koristi kao dodatak
asfaltima u izgradnji puteva, obzirom da se upotrebom takvih kompozita ostvaruje niz
prednosti: smanjenje buke, puta kočenja, povećanje otpornosti na dejstvo mraza, kao i
duži upotrebni vek kolovoza uz povećanu otpornost na pojavu pukotina na većem
temperaturnom rasponu. Kompoziti na bazi gumenog granulata takođe se koriste za
izradu galanterije za putnu industriju: parking i stubići za signalizaciju, ivičnjaci,
pružni prelazi, pragovi, saobraćajne barijere, itd. Gumeni granulati, takođe, zbog
napred navedenih svojstava, našli su veliku primenu pri izradi elemenata za železnice
kao što su gumeni paneli, pragovi, ublaživači brzina i dr. [3, 4].
Upotreba recikliranog gumenog agregata u betonima i malterima
(frakcionisanog u standardne frakcije, poput prirodnog agregata) datira još iz
sedamdesetih godina prošlog veka. Međutim, proučavanje njihovih fizičko-
mehaničkih svojstava i plasiranje ovih kompozita u oblastima gde mogu da daju svoj
maksimum još je u početnoj fazi.
Jedna od potvrđenih prednosti takve primene gumenog agregata je
unapređenje trajnosti kompozita koji sadrže gumeni agregat. Postoji nekoliko
istraživanja sprovedenih u cilju utvrđivanja mogućnosti postizanja optimalnog sastava
betonske mešavine sa dodatkom gume, koja poseduje maksimalnu otpornost na
dejstvo mraza, uz istovremeno zadržavanje čvrstoće kompozita u zadovoljavajućim
granicama [5].
Rezultati prikazani u ovom radu predstavljaju deo obimnijih eksperimentalnih
istraživanja, sprovedenih u Laboratoriji za materijale Instituta za materijale i
konstrukcije Građevinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Predmetna ispitivanja
imala su za cilj optimizaciju sastava različitih mešavina cementnih kompozita,
odnosno postizanje najboljih performansi u smislu trajnosti, uz istovremeno očuvanje
fizičko-mehaničkih svojstava na zadovoljavajućem nivou.
Upotrebljen je cement tipa CEM II, PC 35M (V-L-S) 42.5 N "Holcim", Novi
Popovac, sa specifičnom masom od 2960 kg/m
3
i sa zapreminskom masom u
rastresitom stanju u iznosu od 890 kg/m
3
.
Prirodni rečni agregat "Moravac", proizveden u separaciji "Branko Moravac",
sa veličinom zrna između 0/4 mm (pesak) je korišćen prilikom predmetnih ispitivanja.
Granulometrijski sastav upotrebljenog agregata prikazan je na slici 1. Utvrđene su i
specifična i zapreminska masa peska, u iznosu od 2617 kg/m
3
i 1640 kg/m
3
,
respektivno.

28
Slika 5. Granulometrijske krive upotrebljenih agregata

Granulometrijska kriva gumenog agregata (proizvedenog od strane firme
"Tigar" iz Pirota) je takođe prikazana na slici 5. Zapreminska masa zrna agregata i
zapreminska masa gumenog agregata u rastresitom stanju iznosile su 1150 kg/m
3
i 470
kg/m
3
, respektivno.
Pored kontrolne, referentne mešavine E, napravljene bez dodatka gumenog
agregata, spravljeno je još šest serija maltera (G1, G2, G3, G4, G5 i G6), sa sadržajem
gume koji je varirao u rasponu od 10% do 60% iste zapremine prirodnog agregata
(pesak), videti tabelu 3. Sve serije maltera su napravljene sa istim masenim odnosima
komponenti, karakterističnim za standardni cementni malter, tj agregat:cement = 3:1 i
voda: cement = 1:2.
Fizičko-mehanička svojstva maltera napravljenih sa gumenog agregata
upoređena su sa odgovarajućim osobinama referentnog maltera, označenog sa E.
Ispitivanja maltera u svežem stanju obuhvatila su sledeća svojstva: zapreminska masa
(γsv), razlivanje (d) i procenat (Δp) uvučenog vazduha. Ova svojstva su prikazana u
tabeli 3, za sve serije. Procenat uvučenog vazduha je određen u skladu sa relevantnim
standardom.

Tabela 3. Svojstva maltera u svežem stanju
Serija: E G1 G2 G3 G4 G5 G6
γ
sv
(g/cm
3
) 2.290 2.262 2.182 2.108 2.107 2.104 2.068
d (mm) 156 165 177 180 181 182 182
Δp (%) 4.25 4.00 4.50 4.35 4.50 4.60 5.60
100 98.2
81.5
66.3
53.8
14.2
1.9
0.1 0.3
11.9
83.5
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
0.125 0.25 0.5 1 2 4 8
d
i
(mm)
P
r
o
c
e
n
t
u
a
l
n
i

p
r
o
l
a
z

Y
i

(
%
)
Pesak
Guma
29
Fizičko-mehanička ispitivanja maltera u očvrslom stanju (sprovedena pri
starosti od 28 dana) obuhvatila su sledeća svojstva: zapreminsku masu (γ
28
), čvrstoću
pri savijanju (f
s
) i pritisku (f
p
), atheziju (f
ad
) i modul elastičnosti (E); oni su prikazani u
tabeli 4.
Prilikom ispitivanja adhezije su upotrebljene betonske ploče dimenzija
40x40x5cm, u svojstvu podloge. Nakon pripreme, sveže malterske mešavine su ručno
nanete na površinu ploča, u sloju od 3 cm. Betonske ploče su prethodno očišćene
pomoću čelične četke i natopljene vodom jedan sat pre nanošenja maltera. Nega
nanetog maltera je vršena tokom narednih 28 dana pokrivanjem vlažnom tkaninom.
Adhezija je testirana pomoću "Pull-off" uređaja proizvedenog od strane firme
"Controls", brzinom od 0,5kN/s±0,1kN/s.

Tabela 4. Svojstva očvrslih maltera pri starosti od 28 dana
Serija: E G1 G2 G3 G4 G5 G6
γ
28
(g/cm
3
) 2.143 2.130 2.080 1.990 1.970 1.970 1.890
f
s
(MPa) 7.63 7.38 6.50 5.88 5.63 5.00 4.37
f
p
(MPa) 46.6 39.8 32.8 29.4 20.6 18.8 16.6
f
ad
(MPa) 2.22 2.03 1.99 1.81 1.79 1.72 1.59
E (GPa) 25.6 23.0 22.4 21.6 20.1 19.5 19.2


Na osnovu rezultata ispitivanja može se zaključiti da što se tiče fizičkih
svojstava, zapreminska masa u svežem i očvrslom stanju opale su do oko 10% sa
povećanjem sadržaja gumenog agregata, dok su razlivanje i sadržaj vazduha blago
povećani. Kod modula elastičnosti pad je iznosio oko 25%.
U pogledu mehaničkih svojstava, najveći pad je zapažen kod čvrstoće pri
savijanju i pri pritisku. Sprovedena ispitivanja su pokazala da je zamena od 60%
(zapreminski) agregata u cementnom malteru gumenim agregatom dovela do smanje-
nja od 64,4% čvrstoće pri pritisku maltera, pri starosti od 28 dana. U pogledu meha-
ničkih osobina, pad adhezije bio je najmanji, i iznosio je 28,4% za seriju sa 60% gume
(zapreminski). Pored toga, iz tabele 4 je očigledno da su sve vrednosti adhezije
prelazile uobičajeni minimum od 1,5 MPa. Sve osobine izgleda da padaju gotovo
linearno, u skladu sa rezultatima istraživanja sprovedenih od strane drugih istraživača.
Sa inženjerske tačke gledišta, jasno je da upotreba reciklirane gume u svojstvu
agregata u malterima i betonima može biti uspešna u izvesnoj meri, u pogledu fizičko-
mehaničkih svojstava [13]. Smanjena zapreminska masa pruža mogućnost da se
projektuju laki betoni i malteri. Imajući u vidu druge prednosti ovih kompozita (npr.
zvučna i toplotna izolacija, otpornost na mraz, otpornost na udar), postoji realna
mogućnost njihove primene u određenim slučajevima, nakon postizanja optimalnog
30
balansa između sadržaja gumenog agregata s jedne strane, i prihvatljivog nivoa
fizičko-mehaničkih svojstava dobijenih kompozita sa druge.
S obzirom da cementni kompoziti sa dodatkom gumenog agregata imaju
odličnu apsorbciju vibracija, visoku apsorbciju zvuka, nižu osetljivost na temperaturne
promene, ovi kompoziti sa dodatkom reciklirane gume takođe imaju primenu u izradi
obloga za izolaciju krovova, zvučnih barijera u građevinarstvu, vodootpornih
membrana, podloga za sportske terene i dečja igrališta, popločavanje šetališta, bašta,
prostora oko bazena, itd.


ZAHVALNOST

U radu je prikazan deo istraživanja koje je pomoglo Ministarstvo prosvete,
nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije u okviru tehnološkog projekta TR
36017 pod nazivom: "Istraživanje mogućnosti primene otpadnih i recikliranih
materijala u betonskim kompozitima, sa ocenom uticaja na životnu sredinu, u cilju
promocije održivog građevinarstva u Srbiji".


LITERATURA

[1] Jevtić D, Zakić D, Savić A: Investigation of cement based composites made with
recycled rubber aggregate, Hemijska industrija,
2012, DOI:10.2298/HEMIND111203010J
[2] Muravljov M., Jevtić D.: Građevinski materijali 2, Akademska misao, 2003.
[3] R. Siddique, Waste Materials and By-Products in Concrete, Scrap Tires, Chapter 4,
Springer; 1 edition, (2007) 121-145.
[4] United Nations. 1987., Report of the World Commission on Environment and
Development, General Assembly Resolution 42/187, 11 December 1987.
[5] Jevtić, D., Zakić, D., Dević, M., Markićević, J.: ApplicationoOf Polystyrene-Based
Concrete As A High-Performance Thermo-Insulation Composite, 5
th
International
Conference "Research and Development in Mechanical Industry" RaDMI 2005, 04-07.
September 2005, Vrnjačka Banja, Serbia and Montenegro, pp. 710-715.
[6] Zakić, D., Jevtić D., Živković, S., Dević, M.: Testing of Simprolit Thermo-Insulation
and Steam Conduction System For Flat Roofs, 11. Internationa Symposium MASE
2005, Ohrid, septembar 2005., pp. 433-438.
[7] Zakič, D., Jevtič, D., Devič, M.: Simprolit-sistema - Éffektivnoe rešenie dlja ob'ektov,
podvergajuščihsja vozdejstviju nizkih temperatur v processe stroitel'stva i ékspluatacii,
NII Stroitel'noj fiziki Raasn - 50 let, Stroitel'naja fizika v XXI veke, Materialy naučno-
tehničkoj konferencii, Moskva, 2006, ISBN 5-902630-03-07.

31
Prof. dr Mihailo Muravljov, dipl.inž.građ.
1
STRUČNI RAD
UDK: 691.87:661.66
620.1:[691.87:661.66

PRAKTIČNA PRIMENA KARBONSKIH TRAKA I TKANINA
ZA SANACIJU I OJAČANJE KONSTRUKCIJA
REZIME:
U radu se sa praktičnog aspekta obrađuje problematika ojačanja betonskih
konstrukcija postupkom lepljenja dodatnih nosećih elemenata u vidu karbonskih
traka i tkanina. Nakon uvodnog dela, u okviru koga se razmatraju neka opšta pitanja
vezana za primenu ovih materijala u praksi, izlažu se osnove proračuna koje se
odnose kako na armiranobetonske tako i na prednapregnute konstrukcije, pri čemu
se, osim egzaktnih, obrađuju i uprošćeni postupci primenljivi u velikom broju
praktičnih slučajeva. U radu se takođe prikazuju i neki specifični slučajevi primene
karbonskih traka kao elemenata za ojačanje konstrukcija. Na kraju rada govori se o
osnovnim tehničkim uslovima koji važe pri sanacijama i ojačanjima betonskih
konstrukcija putem lepljenja karbonskih traka.
Ključne reči: karbonska traka, traka-tkanina, traka-laminat, epoksidni lepak

PRACTICAL APPLICATION OF CARBON STRIPS AND
FIBERS FOR STRUCTURAL REMEDIATION AND
STRENGTHENING
ABSTRACT:
The paper addresses the issue of concrete structural remediation by adhesive
bonding of carbon plates and fabric on load-bearing elements. After introductory
part, in which some general issues related to the application of these materials in
practice are discussed, calculation basis which relates to both reinforced and
prestressed concrete structures is presented, whereby, in addition to the exact,
simplified procedures are also considered in a great number of cases. The paper also
presents some specific applications of carbon strips for strengthening of structural
elements. Finally, the paper gives basic technical requirements for concrete
structural remediation and strengthening using adhesive bonding of carbon strips.
Key words: carbon strips, carbon fabric (Wrap), carbon plates (CFRP), epoxy
adhesives


1
Univerzitet u Beogradu Građevinski fakultet, Bulevar kralja Aleksandra 73, Beograd
32

UVOD

Karbonske trake i tkanine predstavljaju savremene materijale koji se vrlo
široko koriste pri sanacijama i ojačanjima konstrukcija. One se najviše primenjuju u
oblasti betonskih konstrukcija (nearmiranih, armiranih i prednapregnutih), ali se isto
tako koriste i na područjima drugih konstrukcija – zidanih, drvenih, pa i metalnih.
Karbonske trake i tkanine se izrađuju od karbonskih (ugljeničnih) vlakana
prečnika 0.01 do 0.10 mm, pri čemu se one proizvode kao:
– trake-lamele (laminati), u kojima su vlakna, koja su orijentisana u pravcu
pružanja trake, međusobno slepljena odgovarajućim epoksidnim vezivom (na taj način
dobijaju se „kruti “trakasti elementi);
– trake-tkanine, koje se dobijaju različitim tkanjem "konaca" formiranih od
karbonskih vlakana (na taj način dobijaju se savitljivi elementi – slični proizvodima
tekstilne industrije).
Trake-lamele mogu da prihvate samo opterećenja (zatežuće sile) u podužnom
pravcu – u pravcu pružanja vlakana, dok trake-tkanine mogu da budu nosive u više
pravaca – u zavisnosti od načina tkanja „konaca“, odnosno orijentacije vlakana. U
vezi sa tim postoje sledeće vrste traka-tkanina:
• monoaksijalne – trake-tkanine koje su tako tkane da imaju vlakna (“konce")
samo u jednom - podužnom pravcu,
• biaksijalne – trake-tkanine koje su tako tkane da imaju vlakna (“konce") u
dva međusobno upravna pravca,
• trake sa dijagonalnim tkanjem – trake-tkanine koje su tako tkane da imaju
dva sistema vlakana (“konaca") koji sa podužnom osom trake zaklapaju uglove od
45
o
.
Primena karbonskih traka-lamela i traka-tkanina svodi se na njihovo lepljenje
odgovarajućim epoksidnim lepkovima za spoljašnje površine konstrukcijskih
elemenata koji se saniraju ili ojačavaju. Ti lepkovi predstavljaju proizvode koje, po
pravilu, zajedno sa trakama odnosno tkaninama, isporučuje proizvođač određenih
traka (tkanina). To podrazumeva da se, u principu, uvek koristi lepak kompatibilan sa
određenom trakom (tkaninom), a što se skoro redovno definiše i uslovljava od strane
proizvođača trake (tkanine).
Ovde se posebno ističe da se karbonske trake-lamele i trake-tkanine u praksi
primenjuju isključivo kao elementi za prihvatanje zatežućih sila koje se javljaju u
presecima konstrukcija. To znači da se jedna traka-lamela (u daljem, kraće rečeno:
traka) koristi isključivo za prihvatanje sila koje deluju u njenom podužnom pravcu,
dok se jedna traka-tkanina (u daljem, kraće rečeno: tkanina) koristi za prihvatanje
zatežućih sila koje deluju u pravcu (pravcima) pružanja “konaca" od kojih je izatkana.
Karbonske trake i tkanine se proizvode u praktično neograničenim dužinama.
Trake-lamele imaju debljine (t
f
) do oko 2mm i širine (b
f
) do 200mm; tkanine, pak,
imaju efektivne (neto) debljine (debljine „konaca“) do nekoliko desetih delova
milimetra (do cca 0,2mm), dok su im širine najčešće 200 - 1000mm.
33
Ovde se napominje da se karbonske tkanine u praksi deklarišu i preko svojih
površinskih masa, koje se najčešće kreće između 200 i 300g/m
2
.
Čvrstoće pri zatezanju karbonskih traka-lamela kreću se do oko 3000MPa,
dok njihove granične deformacije (dilatacije) pri lomu mogu da iznose i cca 2%. Pri
ovome, moduli elastičnosti traka-lamela najčešće se kreću do vrednosti 200000MPa.
Karbonske tkanine, pak, imaju čvrstoću pri zatezanju preko 3000MPa, dok
kod njih granične deformacije pri lomu mogu da iznosi oko 1,5%. Pri ovome, njihovi
moduli elastičnosti najčešće iznose preko vrednosti 200000MPa.

a) b)

Slika 1. Postupak ispitivanja jedne karbonske trake (a) i opšti oblik radnog dijagrama (b)

Osnovne fizičko-mehaničke karakteristike karbonskih traka-lamela i tkanina o
kojima je napred bilo reči, a koje je neophodno poznavati pri njihovoj primeni, u
opštem slučaju određuju se ispitivanjma. Na slici 1a prikazana je dispozicija jednog
takvog ispitivanja, dok je na slici 1b predstavljen radni dijagram dobijen istim
ispitivanjem na osnovu koga se mogu „pročitati“ i usvojiti svi osnovni fizičko-
mehanički parametri koji karakterišu jednu traku-lamelu (ili tkaninu) – čvrstoća pri
zatezanju, granična deformacija pri lomu i modul elastičnosti.
Kao što pokazuje slika 1b, radni dijagrami karbonskih traka-lamela, a to važi i
za tkanine, u celokupnom naponskom području su pravolinijski. Na istoj slici,
komparacije radi, prikazan je i radni dijagram armaturnog čelika, pa se na osnovu
njega i na osnovu svega napred rečenog može zaključiti da odnos čvrstoće karbonskih
traka (tkanina) i armaturnog čelika iznosi 6 do 8, pri čemu granična deformacija pri
lomu karbonskih traka (tkanina) može da bude i do dva puta veća od granične
deformacije armaturnog čelika koja se usvaja u iznosu 1,0% (10‰). Što se, pak, tiče
modula elastičnosti, armaturni čelik u najvećem broju slučajeva ima nešto veći (ali ne
i mnogo veći) modul elastičnosti od karbonskih traka (tkanina).
34
PRIMENA KARBONSKIH TRAKA I TKANINA U OBLASTI
BETONSKIH KONSTRUKCIJA

Lepljenje karbonskih traka i tkanina za betonske površine pri sanacijama i
ojačanjima konstrukcija podrazumeva prethodnu pripremu tih površina; one moraju da
budu ravne ili samo blago talasaste - orapavljene peskarenjem ili brušenjem.
Pored niza drugih uslova o kjoma će na kraju ovog rada biti više reči, pri
primeni karbonskih traka (tkanina) postoji i uslov da se one mogu lepiti samo za
betonske elemente dovoljno visokih mehaničkih karakteristika, što znači da se
apliciranje traka (tkanina) može izvoditi samo na betonskim podlogama koje pokazuju
zadovoljavajući stepen prianjanja (athezije) između betona i lepka.

a) b)

Slika 2. Princip pull-off testa (a) i aparatura za njegovo izvođenje (b)

Podobnost betonskih površina za lepljenje karbonskih traka i tkanina utvrđuje
se metodom "otkidanja" metalnih "pečata" zalepljenih za beton konkretne konstrukcije
– tzv. pull-off testom. To ispitivanje se sprovodi tako što se "pečati" - kruti elementi od
čelika - pomoću lepka koji je predviđen za lepljenje traka (tkanina), lepe za površinu
betona prethodno pripremljenu na isti način na koji će se to činiti pri lepljenju traka
(tkanina) za konstrukciju. Oko zalepljenog "pečata" mora da bude izveden zasek koji
zalazi u dubinu betona, tako da pri izlaganju "pečata" sili zatezanja, a pod
pretpostavkom regularne situacije, dolazi do "otkidanja" "pečata" preko betona (sl.
2a). Na bazi vrednosti sile Z
gr
pri kojoj je došlo do otkaza "pečata" i poznate površine
"pečata", izračunava se stepen ostvarene athezije između betona i lepka f
at
, a što u
konkretnom slučaju, u izvesnom smislu, definiše i čvrstoću betona pri zatezanju. U
vezi sa rezultatima ovakvih ispitivanja postoje sledeći uslovi u pogledu podobnosti
betona za lepljenje karbonskih traka, odnosno tkanina:
– f
at
≥1,5MPa ako se radi o trakama-lamelama;
– f
at
≥1,0MPa ako se radi o trakama-tkaninama.
35
Pull-off test često se koristi i za ocenu efikasnosti lepljenja karbonskih traka i
tkanina za betonske površine (prianjanje – f
at,,trake
). Ovde će se kao ilustracija tog
postupka prikazati rezultati jednog konkretnog ispitivanja koje je posebno interesantno
stoga, što je reč o jednoj mostovskoj konstrukciji („stari“ most preko Dunava kod
Beške) i što je lepljenje karbonskih traka izvedeno in situ – tokom odvijanja
saobraćaja preko mosta, a to znači i u uslovima kada je konstrukcija bila izložena
opterećenju sa određenim dinamički efektima. Koncepcija ispitivanja o kome je reč
podrazumevala je primenu komparativnog postupka, što znači da se želelo da se
sprovedenim ispitivanjima dođe do veličina prianjanja predmetnih traka zalepljenih za
beton u "mirnom" režimu i u uslovima kada je konstrukcija „radila“ pod pokretnim -
saobraćajnim opterećenjem. Ovde se napominje da su se predmetna ispitivanja
odnosila na karbonske trake-lamele tipa Sika

CarboDur S1214 (trake širine 120mm,
debljine 1,4mm), zalepljene za donje površine mostovskih nosača lepkom Sikadur -
31 CF Normal.
Određivanje prianjanja navedenih traka za beton, zalepljenih u „mirnom“
režimu, izvršeno je tako što je navedena traka zalepljena za betonske kernove (ukupno
6 komada) prethodno izvađene iz konstrukcije mosta (sl. 3). Ovi kernovi-uzorci su
ispitivani na zatezanje, pa su kao rezultat sprovedenog ispitivanja dobijene sledeće
vrednosti prianjanja:


Slika 3. Tri od ukupno šest uzoraka za ispitivanje prianjanja u „mirnom“ režimu

f
at, traike, min
= 3,21 MPa,
f
at, trake, max
= 4,03 MPa,
f
at, trake, sr
= 3,55 MPa.

Ovde se napominje da su svi prikazani uzorci prilikom ispitivanja imali
lomove „preko betona“.
Ispitivanje prianjanja trake zalepljene za beton pull-off testom u uslovima odvijanja
saobraćaja preko mosta sprovedeno je nakon 7 i 28 dana od dana lepljenja. I tom
prilikom lomovi su uvek išli „preko betona“, što se ilustruje slikom 4.
Nakon 7 dana dobijene su sledeće vrednosti prianjanja trake za beton:

f
at, trake, min
= 5,86 MPa,
f
at, trake, max
= 7,11 MPa,
f
at, trake, sr
= 6,60 MPa,
36
a) b)

Slika 4. Otkinuti „pečati“(a) i izgled površine trake i betona na mestu pull-off testa (b)

dok je posle 28 dana to prianjanje imalo vrednosti:

f
at, trake, min
= 5,78 MPa,
f
at, trake, max
= 7,79 MPa,
f
at, trake, sr
= 6,62 MPa.

Kao što se vidi iz prikazanih rezultata, vrednost f
at,trake,sr
dobijena ispitivanjem
uzoraka prikazanih na slici 3 je blizu 2 puta manja od veličina prianjanja koje su
dobijene pull-off testom preko "pečata" zalepljenih za donju površinu mostovskog
nosača. Mada je reč o rezultatima koji su na prvi pogled čudni, oni su vrlo logični,
pošto, generalno posmatrano, rezultati pull-off testa vrlo mnogo zavise od dubine
zasecanja betona. Naime, u praksi se pokazalo da se pri dubinama zasecanja od 5-
10mm dobijaju 1,5 do 2 puta veće čvrstoće prianjanja nego u slučajevima kada su te
dubine reda veličine 20 do 50mm. Kako su u svim ispitivanjima o kojima je ovde reč
dobijani lomovi „preko betona“, objašnjenje dobijenih rezultata ispitivanja je u tome
da se pri malim dubinama zasecanja, a izvan izvedenog zaseka, sila zatezanja prenosi
preko znatno veće površine od one koja se dobija zasecanjem, pa se time van zaseka
ostvaruju i manji naponi zatezanja u betonu. Na taj način se, logično, "opasan presek"
formira u okviru samog zaseka, pa se stoga i u okviru zaseka male dubine ostvaruje
lom.
Uzimajući u obzir sva data objašnjenja, može se smatrati da su rezultati
konkretnih ispitivanja potpuno logični. Naime, veličine prianjanja koje se odnose na
uzorke prikazane na slici 3 odnose se u stvari na betonske kernove - cilindre
nominalnih prečnika 50mm, a dužina 50-70mm, koji su iz razumljivih razloga
prethodnom obradom - sečenjem na oba kraja - dovedeni na potrebne mere, pa je stoga
pri sprovedenim ispitivanjima faktički dobijena "prava" čvrstoća betona pri zatezanju
koja je, kao što je rečeno, u najvećem broju slučajeva manja od zatezne čvrstoće
betona u okviru zaseka koji se izvodi pri pull-off testu.
Sprovedena ispitivanja i izvršene analize pokazale su sledeće:
– aritmetičke sredine izmerenih napona prianjanja trake zalepljene za beton u
uslovima odvijanja saobraćaja preko mosta, a na osnovu rezultata ispitivanja pull-off
37
testom nakon 7 i 28 dana po završetku lepljenja, kreću se u granicama 6-7MPa, što
višestruko premašuje minimalno potrebnu veličinu od 1,5MPa;
– laboratorijska ispitivanja prianjanja karbonske trake zalepljene za beton u
"mirnom" režimu, pokazuju da se primenom pull-off testa (važi kako za terenske, tako
i za laboratorijske uslove), uvek dobijaju povoljniji rezultati od onih koji se dobijaju u
laboratoriji primenom metode sa cilindričnim uzorcima veće dužine;
– merenjem dinamičkih karakteristika predmetne konstrukcije, a u slučaju
prelaska „teških vozila“ preko mosta, dobijene su sledeće vrednosti:
• frekvencija oscilovanja f = 2.3Hz;
• maksimalna amplituda dinamičkih ugiba cca 1,2mm, na osnovu čega
sledi da je izmerena maksimalna razlika dinamičkog i statičkog ugiba a ≈ 0,6mm;
• maksimalno izmereno ubrzanje g = 0,46m/sec
2
;
• frekvencija oscilovanja T = 1/2,3 = 0,435sec.
Na osnovu napred prikazanih izmerenih i sračunatih veličina, proizilazi da se
dinamičke karakteristike predmetne konstrukcije kreću u očekivanim, odnosno u
dozvoljenim granicama, i da pod takvim okolnostima one nemaju uticaja na proces
ošvršćavanja epoksidnog lepka primenjenog za lepljenje karbonske trake za površinu
betona.


PRORAČUN OJAČANJA ARMIRANOBETONSKIH
KONSTRUKCIJA

Proračuni armiranobetonskih konstrukcija sa ojačanjima u vidu karbonskih
traka (tkanina) danas se najčešće sprovode primenom metode graničnog stanja
nosivosti. U vezi sa tim problemi se rešavaju na više načina, ali će u daljem biti
prikazan jedan vrlo jednostavan, ali sa praktične tačke gledišta dovoljno tačan
postupak koji, osim toga, daje i rezultate na strani sigurnosti.
Proračun o kome reč, a pod pretpostavkom da se primenjuju trake-lamele,
zasniva se na stavu da se konstrukcije koje se saniraju ili ojačavaju mogu tretirati sa
računskim graničnim dilatacijama karbonskih traka ε
u,trake
= ε
l
reda veličine 40% do
50% graničnih deformacija koje su dobijene ispitivanjem, pa se na bazi poznatog
modula elastičnosti trake E
trake
=

E
l
može dobiti i računska granična vrednost
naprezanja trake σ
u,trake
neophodna za proračun. Na primer, ako je ispitivanjem trake-
lamele Sika CarboDur S (proizvod firme Sika -Švajcarska) dobijeno sledeće:
– srednja vrednost modula elastičnosti 180000 MPa,
– srednja vrednost čvrstoće pri zatezanju 3100 MPa,
– dilatacija pri lomu cca 1,70%,

38

Slika 5. Radni dijagram karbonske trake-lamele tipa Sika CarboDur S

usvajanjem računske granične dilatacije u iznosu 49% dilatacije koja je dobijena pri
lomu, u konkretnom slučaju trake dobiće se da je ε
u,trake
= ε
l
= 0,833%, pa će σ
u,trake
biti

σ
u,trake
= 0,833·180000/100 ≈ 1500MPa.

Sve napred navedeno ilustrovano je i slikom 5 koja odgovara rezultatima
sprovedenog ispitivanja.
U slučajevima primene traka-tkanina kao elemenata za ojačanje
armiranobetonskih konstrukcija, proračuni ojačanja sprovode se u principu na isti
način kao u slučajevima traka-lamela, pri čemu se i kod traka-tkanina neophodni
ulazni podaci vezani za traku koja se koristi određuju putem odgovarajućih
eksperimentalnih ispitivanja. Međutim, sada se pri ispitivanjima ne ide na određivanje
veličine σ
u,trake,
već se ide na definisanje računske vrednosti granične sile zatezanja
(nosivosti) trake Z
u
kao elementa određene širine. Na slici 6 prikazani su rezultati
jednog takvog eksperimentalnog ispitivanja koji se odnose na traku-tkaninu Sika
Wrap-230 C/45 proizvođača Sika (Švajcarska) širine 30cm (nominalna debljina ove
trake je 0,131mm).

39

Slika 6. "Radni dijagram" karbonske trake-tkanine Sika Wrap-230 C/45

Ovde se napominje da je u slučaju dijagrama prikazanog na slici 6 za
predmetnu traku-tkaninu usvojena veličina ε
u,trake
= ε
t
~ 0,8%, na osnovu čega je
dobijeno da se u konkretnom slučaju može usvojiti vrednost Z
u
= 60kN (=
60kN/30cm). Ukoliko bi se, pak koristila traka-tkanina Sika Wrap-230 C/45, širine
60cm, opet nominalne debljine 0,131mm, za nju bi se mogla usvojiti vrednost Z
u
=
120kN (= 120kN/60cm).
Sa napred definisanim ulaznim podacima moguće je sprovesti proračun
ojačanja za svaki konkretan slučaj konstrukcije, pri čemu je veoma važno da se što je
moguće tačnije definiše naponsko-deformaciono stanje u vreme izvođenja ojačanja -
tzv. "nulto" ("zatečeno") stanje konkretnog konstrukcijskog elementa.
U daljem će se na primeru proste grede prikazane na slici 7 dati osnove
proračuna ojačanja konstrukcija izloženih savijanju primenom traka-lamela. U vezi sa
tim, kao prvo, treba definisati uticaje u konstrukciji u "nultom" stanju, odnosno
definisati momente koji će biti prisutni za vreme izvođenja radova na ojačanju
(sanaciji), a što je u prvom redu važno iz razloga da se na taj način ostvari mogućnost
izračunavanja odgovarajuće dilatacije u postojećoj - zategnutoj armaturi ε
ao
. Tek
nakon toga, kada se definiše veličina ε
ao
, može se pristupiti realizaciji procedure
proračuna koja je definisana slikom 8, a koja se u suštini svodi na primenu
uobičajenog postupka metode graničnog stanja nosivosti armiranobetonskih
konstrukcija izloženih savijanju. Drugim rečima, proračun potrebnog ojačanja u vidu
zalepljene karbonske trake-lamle svodi se na definisanje površine trake A
l
, tako da
njena dilatacija ε
l
bude maksimum ε
u,trake
, a da pri tome dilatacija u postojećoj
zategnutoj čeličnoj armaturi zadovolji uslov ε
a
≤ 1,0% (= 10‰). Pri tome postoji još i
uslov

40
2
) (
) (
s
no u
oj u
M
M
, (1)

gde je M
u(no)
granični moment za neojačani presek, a M
u(oj)
= M
u(no)
+M
u(l)
granični
moment za ojačani presek; veličina M
u(l)
, logično, predstavlja granični moment
(momenat nosivosti) koji predstavlja isključivo posledicu prisustva zalepljenih
karbonskih traka-lamela.
Napred dat odnos graničnog momenata ojačanog preseka i graničnog
momenta neojačanog preseka (1) predstavlja, u stvari, uslov da se pri primeni ojačanja
zalepljenim karbonskim trakama dozvoljava da nosivost ojačanog preseka bude
najviše dva puta veća od nosivosti neojačanog preseka.

Slika 7. Primer konstrukcije sa ojačanjem u vidu zalepljene karbonske trake-lamele


f
B
D
a
D
b
A
a v
A
l
E
l l
a
l
ao
x
d
a
a
1
h-a
1
A
a1
A
a
b
b
l

Slika 8. Dilatacije i unutrašnje sile pri graničnom stanju ojačanog pravougaonog preseka

41
Osim egzaktnog proračuna zasnovanog na elementima prikazanim na slici 8, a
pod pretpostavkom da granično stanje u posmatranom preseku konstrukcije ne
nastupa pri lomu betona, potrebna površina dodatne karbonske trake-lamele A
l
može
dovoljno tačno da se izračuna i putem sledećeg izraza:

gr l
u
l
d
q M
A
,
9 , 0
) (
o
A
~ . (2)

U ispisanoj relaciji figurišu:
M
u
(∆q) - granični momenat od opterećenja ∆q koje predstavlja razliku
ukupnog opterećenja q i opterećenja koje odgovara "nultom" stanju konstrukcije;
d - ukupna visina betonskog preseka;
σ
l,gr
= σ
u,trake
- granični napon u karbonskoj traci-lameli koji odgovara
usvojenoj graničnoj deformaciji trake ε
u,trake
.
Osim izračunavanja površine A
l
, proračun se može svesti i na određivanje sile
Z
u
u traci putem izraza

( ) d q M A Z
u l gr l u
9 , 0 /
,
A = · = o , (3)

što će posebno imati smisla pri upotrebi traka-tkanina
Ovde treba još jednom napomenuti da izrazi (2) i (3) implicitno
podrazumevaju da se celokupno opterećenje ∆q poverava isključivo dodatnoj traci-
lameli, odnosno traci-tkanini, a da dati betonski presek sa postojećom ćeličnom
armaturom prihvata samo opterećenje koje odgovara "nultom" stanju konstrukcije.


PRORAČUN OJAČANJA PREDNAPREGNUTIH KONSTRUKCIJA

U slučaju prednapregnutih konstrukcija, na primer nosača prikazanog na slici
9, takođe, kao prvo, treba definisati uticaje u konstrukciji u "nultom" stanju, odnosno
definisati momente koji će biti prisutni za vreme izvođenja radova na ojačanju. S tim u
vezi, a primenom metode dozvoljenih napona i potpuno prihvatljive pretpostavke da
će za vreme izvođenja radova na ojačanju konstrukcija biti izložena isključivo
delovanju stalnog opterećenja, može se definisati dijagram naprezanja u merodavnom
(opasnom) preseku označen sa "g" na slici. 10. Ako se taj dijagram superponira sa
naponskim stanjem u istom preseku od opterećenja "p", dobiće se, kako pokazije slika
10, dijagram označen sa "g+p" u okviru koga, ukoliko je stvarno neophodno ojačanje
konstrukcije, napon σ
d
(g+p) treba da bude ne samo veći od dozvoljenog napona
zatezanja koji odgovara potpunom predaprezanju, već veći i od vrednosti napona
zatezanja koji se toleriše pri tzv. ograničenom prednaprezanju.


42

Slika 9. Prednapregnuti nosač sa zalepljenom karbonskom trakom-lamelom


Slika 10. Dijagrami naprezanja u nosaču koji se ojačava

Proračunski postupak koji u daljem treba primeniti svodi se na to da se, kao
prvo, odredi tzv. momenat dekompresije M
dek
pri kome će na donjoj ivici preseka biti
anuliran ranije prisutan napon σ
d
(g+p), a to znači da treba izračunati pozitivan
momenat veličine

M
dek
= σ
d
(g+p)·W
d
. (4)

Ovde je sa W
d
označen otporni momenat za donju ivicu posmatranog preseka
(u okviru slike 8 ispisane su i sve geometrijske karakteristike datog preseka: površina
F, otporni momenat za gornju ivicu preseka W
g
i otporni momenat za donju ivicu
preseka W
d
). Nakon definisanja momenta M
dek
, a saglasno slici 8, treba odrediti i
momenat

ΔM = M(g+p) - M
dek
, (5)

što znači da se sada ukupni momenat u posmatranom preseku M(g+p) razlaže na
momenat M
dek
i momenat ΔM. Prvi od navedenih momenata prihvata neojačani
presek, dok momenat ΔM treba da prihvati betonski presek sa dodatnom karbonskom
43
trakom. Kako u praksi, u odnosu na nosivost prednapregnutih nosača, u ovakvim
slučajevima nije kritičan napon pritiska u betonu već napon zatezanja u "armaturi", a
to u konkretnom slučaju znači napon zatezanja u dodatnoj traci-lameli,odnosno traci-
tkanini, potrebna površina dodatne trake može da se odredi na bazi granične vrednosti
momenta dekompresije M
dek,u
. Ova vrednost, pak, sa dovoljnom tačnošću može da se
dobije na bazi faktora sigurnosti veličine 1.8, pa se, prema tome, može usvojiti da je

M
dek,u
≈ 1,8· M
dek
. (6)

Kako se sila pritiska u betonu D
b
prikazana na slici 8 kod prednapregnutih
nosača "T" i "I" preseka sa dovoljnom tačnošću može prikazati u obliku

D
b
≈ 0,5·σ
g,dek
·d·d
2
,

(7)

to se, isto tako, kao dovoljno tačna vrednost, za graničnu silu u dodatnoj traci-lameli,
odnosno traci-tkanini, može usvojiti veličina

Z
trake,u
≈ (M
dek,u
- D
b
·d/3)/d. (8)

Na taj način, a pri primeni traka-tkanina, na bazi dobijene sile Z
trake,u
= Z
u
može
se direktno usvojiti tip i broj potrebnih traka za ojačanje predmetne konstrukcije, dok
se pri primeni traka-lamela u principu prvo određuje površina A
l
putem izraza

Z
trake,u
= Z
u
= σ
u,trake
· A
l
, (9)

a tek nakon toga, prema dobijenoj površini, usvaja tip i potreban broj traka-lamela.


ANKERISANJE KARBONSKIH TRAKA

Pri primeni karbonskih traka (a to važi i za tkanine) u stemima konstrukcija
prikazanim na slikama 7 i 9, trake-ojačanja se po pravilu postavljaju samo na
delovima nosača gde su one potrebne za "pokrivanje" momenata savijanja, pri čemu
one treba da budu "prepuštene" i izvan tih zona, kako bi se obezbedilo njihovo
efikasno ankerisanje. Naime, ispitivanja i praktična iskustva govore da pri dostizanju
granične nosivosti konstrukcija ojačanih zalepljenim trakama, otkazi takvih
konstrukcija nastupaju tako što uvek dolazi do odvajanja krajeva traka od
konstrukcijskih elemenata. Do toga, pak, ne dolazi ni po kontaktu traka-lepak, niti
preko loma kroz sam lepak, već se ta pojava javlja u vidu smičućeg mehanizma u
okviru koga se, uključujući i traku u potpuno intaktnom stanju, na kraju trake "kida"
površinski sloj betona debljine nekoliko milimetara (3-5mm).
S obzirom da otkazi zalepljenih spojeva o kojima je reč uvek nastupaju
smicanem "po betonu", proizilazi da je f
τ
– čvrstoća pri smicanju zalepljenog spoja
44
beton-traka – funkcija kvaliteta betona, i da se ta veličina može definisati isključivo na
bazi odgovarajućih eksperimentalnih ispitivanja.
U nastavku će se prikazati jedno takvo ispitivanje koje je sprovedeno
primenom dispozicije prikazane na slici 9a, a čiji su rezultati prezentirani u tabeli 1.

Tabela 1. Rezultati ispitivanja prianjanja (athezije) karbonskih traka-lamela za beton
Uzorak
br.
Tip trake
b
f
/t
f

(mm/mm)
P
gr

(kN)
τ
gr
= f
τ
= P
gr
/21,6xb
f
(MPa)
1

Sika CarboDur
S1012
100/1,2 42 1,94
2

Sika CarboDur
S1014
100/1,4 54 2,50
3

Sika CarboDur
S1214
120/1,4 62 2,39

Kao što se vidi, predmetna ispitivanja su sprovedena sa karbonskim trakama-
lamelama Sika CarboDur S1012 i Sika CarboDur S1214 , pri čemu su one za
nearmirane betonske gredice preseka 12x12cm, dužine 72cm, od betona MB 30,
zalepljene putem epoksidnog lepka Sikadur-30.

Slika 11. Dispozicija ispitivanja prianjanja karbonskih traka-lamela za beton (9a)
i shema otkaza (loma) uzoraka (9b)
45
U svim ispitivanjima o kojima je reč lom gredica je nastupao na način
predstavljen na slici 11b; do otkaza uzoraka dolazilo je tako što je u neposrednoj zoni
jednog od oslonaca prvo "preko betona" otkidan deo trake dužine "c", da bi nakon
toga nastupao i lom po kosoj pukotini koja se protezala od donje do gornje ivice
betonskog uzorka. Pri ovome, deo trake izvan zone "c" ostajao je i dalje zalepljen za
betonsku površinu. Navedena formulacija "preko betona", pak, podrazumeva da je u
fazi loma dolazilo do otkidanja jednog tankog površinskog sloja betona debljine 3-
4mm, što znači da je u datom sistemu beton-lepak-traka, beton uvek bio najslabiji
medijum.
S obzirom na statički sistem uzoraka i na karaktere lomova o kojima je napred
bilo reči, proizilazi da je kod svih uzoraka otkaz nastupao usled dostizanja granične
vrednosti napona smicanja τ
gr
= f
τ
na kontaktu traka-beton ostvarenom putem
primenjenog lepka. Drugim rečima, u svim slučajevima o kojima je reč, za otkaz
uzoraka bila je "odgovorna" transverzalna sila Q; ta sila je bila konstantna duž uzoraka
i imala veličinu Q = ±0,5P
gr
.
Imajući u vidu sve prethodno rečeno, dolazi se do sledećeg izraza:

τ
gr
= f
τ
= 0,5P
gr
/(0,9x12xb
f
) = P
gr
/21,6b
f
,

pa su tako dobijene vrednosti unete u zadnju kolonu tabele 1.
S obzirom da prianjanje (athezija) karbonskih traka za beton neosporno zavisi
od kvaliteta betona, vrednosti τ
gr
= f
τ
se mogu definisati u funkciji klase čvrstoće
betona C, odnosno u funkciji njegove marke MB. S tim u vezi u tabeli 2 prikazuju se
rezultati jednog šire koncipiranog eksperimentalnog ispitivanja sprovedenog baš radi
određivanja čvrstoća pri smicanju zalepljenih spojeva beton-traka (tkanina), pa se u
navedenoj tabeli prikazane vrednosti τ
gr
= f
τ
mogu koristiti pri rešavanju velikog broja
praktičnih problema.

Tabela 2. Zavisnost između kvaliteta betona i čvrstoće τ
gr
= f
τ

Klasa betona C 8/10 16/20 25/30 35/45 40/50
MB 10 20 30 40 50
τ
gr
= f
τ
(MPa) 1,0 1,6 2,0 2,3 2,5

Kako je za armiranobetonske konstrukcije ojačane karbonskim trakama
saglasno slici 7 u važnosti izraz
l
u
db
Q
9 , 0
= t (10)

to u svim presecima nosača vrednost smičućeg napona τ treba da bude manja ili
jednaka odgovarakućoj vrednosti τ
gr
= f
τ
iz tabele 2, što isto važi i za napon

46
l
u
b I
S Q
·
= t (11)

koji se odnosi na konstrukcije od prednapregnutog betona prema slici 9.
Kao što je rečeno, trake-ojačanja, a radi obezbeđenja njihovog efikasnog
ankerisanja, treba da budu "prepuštene" i izvan zona nosača u kojima su one potrebne
za "pokrivanje" momenata savijanja, pri čemu dužine tih ankerisanja λ mogu da se
definišu na bazi veličina τ
gr
= f
τ
datih u tabeli 2 i u funkciji debljina traka t. Nije teško
pokazati da će dužina λ u posmatranom slučaju, a pod predpostavkom ravnomerne
raspodele napona f
τ,
biti definisana izrazom

t
o
ì
f
t
l
· = , (12)

u kome, osim već objašnjenih vrednosti, figuriše i veličina σ
l
- napon u karbonskoj
traci (lameli ili tkanini) u preseku u kome počinje njeno ankerisanje.
U slučaju zalepljenih karbonskih traka-tkanina, a pod pretpostavkom da na
mestu njihovog ankerisanja u traci vlada granični napon σ
l,gr
≈ 1500MPa (računska
"čvrstoća" koja reprezentuje najveći broj slučajeva u praksi) i da je f
τ
≈ 1,0MPa (što
odgovara minimalnoj vrednosti iz tabele 2), dobiće se da je

λ ≈ 1500·t . (13)

Ako se sada uzme u obzir da se u najvećem broju slučajeva efektivne (neto)
debljine traka-tkanina kreću između 0,1 i 0,2mm, sledi da će pod takvim uslovima
dužine ankerisanja λ varirati u granicama 150-300mm, što praktično znači da se
efikasno ankerisanje bilo koje trake-tkanine ostvaruje već pri dužini λ ≈ 30cm.
Za trake-lamele, pak, u principu važi isti, napred dat izraz (12) za određivanje
dužine λ, pri čemu se i sada, analogno prethodnom slučaju, može usvojiti da je f
τ

2,0MPa. Na taj način dobiće se da za trake-lamele sa dovoljnom tačnošću važi
relacija

λ ≈ 750·t . (14)

Međutim, kod traka-lamela debljine t su znatno veće nego kod traka-tkanina,
pa bi se mehaničkom primenom iste logike kao kod analize slučaja traka-tkanina
dobile vrlo velike i sa praktične tačke gledišta nerealne vrednosti dužine λ. Naime, kod
traka-lamela nije opravdano da se pri analizi dužine λ računa sa najvećim mogućim
(graničnim) naponom u zalepljenoj lameli, već proračun mora da bude zasnovan na
stvarnoj vrednosti napona u zoni kraja lamele, a ta je vrednost uvek značajno manja od
maksimalne vrednosti σ
l,gr
. U vezi sa tim pretpostaviće se da je prisustvo traka-lamela
kao elemenata za ojačanje konstrukcija prikazanih na slikama 7 i 9 neophodno samo
47
do preseka udaljenih od oslonaca greda (levih i desnih) za maksimum 0,1l. U tom
slučaju će, ako se pretpostavi da je reč o gredama izloženim jednakopodeljenom
opterećenju, u tim presecima vladati momenti koji po svojim vrednostima
predstavljaju svega 36% maksimalnih momenata, a to znači da se pod takvim
uslovima veličina λ može prikazati u izmenjenom obliku

λ ≈ 270·t . (15)

Ako se uzme u obzir da u najvećem broju slučajeva debljine traka-laminata
iznose 1,0 do 2,0mm, proizilazi da će sada dužine ankerisanja λ varirati u granicama
270 do 540mm, što praktično znači da se efikasno ankerisanje bilo koje trake-lamele u
zoni oslonaca posmatranih greda (na cca maksimum 0,1l od oslonaca) obezbeđuje sa
dužinama λ od cca 25 do oko 50cm.
Napred prikazana analiza dužine ankerisanja karbonskih traka, kao što se
može zaključiti, je krajnje orijentaciona, ali ipak dovoljno ilustrativna jer omogućava
sagledavanje fenomena i relevantnih uticajnih parametara. Ukoliko, pak, postoji
potreba za tačnijim definisanjem dužine ankerisanja λ, treba koristiti izraz (12) u koji,
kao osnovno, treba uvrstiti efektivnu (stvarnu) vrednost napona u traci σ
l,ef
koja
odgovara zoni kraja trake, odnosno koja računski odgovara zadnjem preseku u kome
je predmetna traka neophodna kao element za ojačanje konstrukcije. Na taj način
dobiće se i efektivna (stvarna) dužina ankerisanja λ
ef
preko koje će biti definisan kraj
posmatrane trake.
Ovde se napominje da se u praksi karbonske trake za ojačavanje
armiranobetonskih i prednapregnutih konstrukcija izloženih savijanju po pravilu
najčešće postavljaju po celokupnim dužinama konstrukcijskih elemenata; na taj način,
bez značajnijih povećanja troškova, u potpunosti se "pokrivaju" sve eventualne
nepreciznosti vezane za definisanje čvrstoće pri smicanju zalepljenog spoja τ
gr
= f
τ
.

traka - - lamela
traka - tkanina


Slika 12. Poboljšanje ankerisanja trake-laminata lepljenjem "U" elementa od trake-tkanin

48
Završeci karbonskih traka-lamela a iz razloga poboljšanja njihovog
ankerisanja, često se izvode na način prikazan na slici 12; kao što se vidi, kraj trake se
osigurava jednom nezatvorenom uzengijom - zalepljenim "U" elementom
oblikovanim od karbonske trake-tkanine.


JEDAN POSEBAN SLUČAJ NASTAVLJANJA KARBONSKIH
TRAKA

Mada se karbonske trake-lamele i trake-tkanine proizvode u praktično
neograničenim dužinama, u pojedinim situacijama u praksi, a prevashodno iz
tehnoloških razloga, potrebno je da karbonske trake budu izvedene i sa nastavcima. I
ovaj problem, kao i problem ankerisanja karbonskih traka, može se razrešiti isključivo
na bazi odgovarajućih eksperimentalnih ispitivanja u okviru kojih će, zavisno od
trake koja se nastavlja i od lepka koji se primenjuje, biti definisana potrebna dužina
tzv. "preklopa".
U nastavku će se prikazati jedno takvo eksperimentalno ispitivanje koje je
sprovedeno radi dobijanja potrebne dužine preklapanja pri sanacionim radovima na
jednom armiranobetonskom dimnjaku gde su trake-lamele primenjene po visini
dimnjaka u vidu "obruča" koji su zbog velikih dužina morali da se izvode iz nekoliko
segmenata (2 do 3). To znači da su u okviru svakog "obruča", a radi obezbeđenja
kontinuiteta traka, morali da postoje i nastavci koji su prema projektu predviđeni da
budu izvedeni u vidu zalepljenih prekolpa dužine 100cm. Mada se smatralo da je u
konkretnom slučaju navedena dužina preklopa dovoljna za prenošenje sile zatezanja,
od strane Sike – proizvođača i isporučioca sanacionih materijala (karbonskih traka i
odgovarajućeg lepka) – predloženo je da se na oba kraja projektovanih preklopa
postave i dodatne čelične ploče koje će poprečno "premošćavati" trake i biti
pričvršćene za betonsku površinu dimnjaka sa dva ankera-tipla HILTI HST M-12.
Ovaj predlog je prihvaćen, pa je svaki od navedenih ankera-tiplova (ukupno 4 komada
na svakom preklopu) bio pritegnut silom od 7,5kN, kako bi se na svakom kraju
preklopa dobila ukupna sila pritezanja od 15kN. Na taj način je, dakle, na krajevima
preklopa pri pritezanju ankera-tiplova dobijana određena sila pritiska na trake, čime je
nesumnjivo povećana sigurnost izvedenog nastavka.
Ovde se napominje da je na mestima nastavljanja dve trake Sika CarboDur
S1214 lepljenjem pomoću epoksidnog lepka, a sa preklopom od 100cm, prosečna
vrednost graničnog naprezanja na smicanje u tom spoju iznosila

τ
u,tr
= 417/(1,00x0,12) = 3475kN/m
2
= 3,48MPa. (16)

Bez obzira što je u potpunosti prihvaćen predlog Sike u vezi "ojačavanja"
preklopa - nastavaka karbonskih traka, na Građevinskom fakultetu Univerziteta u
Beogradu - u Institutu za materijale i konstrukcije (IMK) - sprovedena su
laboratorijska ispitivanja u cilju verifikacije tog rešenja.
49
U vezi sa navedenim, izrađena su i ispitana tri uzorka prikazana na slici 13.
Radi se o uzorcima širina 30mm i 60mm „isečenim“ iz trake Sika CarboDur S1214
širine 12cm, koji su izlagani silama zatezanja P, pri čemu su dva uzorka (uzorci 1 i 2)
bili uzorci sa "čistim" preklopima, dok je jedan uzorak (uzorak 3), osim zalepljenog
prekopa, na oba kraja imao i dodatna ojačanja u vidu čeličnih stega.


Slika 13. Ispitivanje nastavaka traka preklapanjem

U tabeli 3 prikazuju se rezultati sprovedenih ispitivanja, pri čemu je njihova
analiza, između ostalog, zasnovana na računskoj vrednosti granične sile zatezanja Z
u
=
417kN koja se odnosi na traku Sika CarboDur S1214 širine 120mm. Ukoliko se radi o
trakama širina 60mm i 30mm, te sile su respektivno bile Z
u
≈ 208,5kN, odnosno Z
u
≈104,25kN.

50
Tabela 3. Rezultati ispitivanja nosivosti nastavaka-spojeva karbonskih traka izvedenih putem
zalepljenih preklopa
Broj
uzorka
Sila loma
nastavka-spoja
P
u
(kN)
Čvrstoća spoja
pri smicanju
τ
u
(MPa)
Odnos sila
P
u
/Z
u

Karakter otkaza - loma
1 59,1 1,97 0,283 Lom preko lepka
2 33,4 2,23 0,320 Lom preko lepka
3 56,8 3,79 0,545 Lom preko lepka

Na osnovu rezultata ispitivanja prikazanih u tabeli 3 proizilazi da se primenom
dodatnih ojačanja u vidu čeličnih stega prikazanih na slici 13, nosivost nastavaka traka
preklapanjem značajno povećava. To povećanje je toliko da se u konkretnom slučaju
dobija čvrstoća predmetnog spoja pri smicanju τ
u
= 3,79MPa, koja je praktično istog
reda veličine kao računsko granično naprezanje na smicanje τ
u,tr
= 3,48MPa u spoju
traka koje formiraju obruče oko predmetnog dimnjaka (videti izraz (16)).
Naponi τ
u
pri kojima je došlo do otkaza uzorka 1 i 2 predstavljaju samo
uslovno tačne vrednosti zasnovane na pretpostavci o ravnomernoj raspodeli napona
smicanja duž posmatranog spoja traka. Međutim, ta raspodela, kao i u slučajevima
sličnih veza u čeličnim konstrukcijama (izvedenim zakivcima, vijcima ili
zavarivanjem) i drvenim konstrukcijama (izvedenim pomoću eksera, zavrtnjeva i dr.)
nije ravnomerna, već ona u principu odgovara slučaju prikazanom na slici 14.
Međutim, u slučaju čelika i drveta, a takođe i spojnih sredstava koja se u okviru tih
konstrukcija primenjuju, radi se o duktilnim materijalima i elementima, pa taj
fenomen nema naročitog značaja u odnosu na granične nosivosti predmetnih veza.
Naime, usled navedene duktilnosti, a u slučajevima graničnih nosivosti, spoljašnja sila
P
u
se uvek relativno ravnomerno raspoređuje na sva upotrebljena spojna sredstva.
Međutim, kada je reč o karbonskim trakama i o lepkovima koji se koriste pri
njihovoj primeni, ne važi pretpostavka duktilnosti. Naime, i u jednom i u drugom
slučaju se radi o neduktilnim materijalima, tako da se u spoju prikazanom na slici 14
na krajevima traka uvek javljaju enormno veliki naponi τ
max
, a da pri tome ne postoji


Slika 14. Raspodela napona smicanja u spoju zalepljenih traka
51
mogućnost da se sa tih mesta naprezanja „preraspodele“ duž zalepljenog spoja. U
takvim uslovima, čim se praktično u užim zonama oko krajeva traka – u zonama
svojevrsnih koncentarcija napona τ
max
– dostigne čvrstoća pri smicanju upotrebljenog
lepka, dolazi do otkaza celokupne veze.
Kada se na krajevima zalepljenih traka primene ojačanja u vidu čeličnih stega,
kao što je to slučaj kod uzorka 3 prikazanog na slici 13, a to znači kada se u zone
krajeva zalepljenih traka unesu određene sile pritiska V (videti sliku 14), te sile će
eliminisati prisutne koncentracije napona, tako da se potpuno osnovano može smatrati
da će duž spoja zalepljenih traka vladati relativno ravnomerno raspoređen napon
smicanja. To je i razlog što je u slučaju uzorka 3 dobijen napon τ
u
= 3,79MPa, koji je
3,79/2,23 ≈ 1,7 puta veći od napona dobijenog u slučaju uzorka 2 – uzorka bez
čeličnih stega.


OSNOVNI TEHNIČKI USLOVI IZVOĐENJA SANACIJA I
OJAČANJA BETONSKIH KONSTRUKCIJA LEPLJENJEM
KARBONSKIH TRAKA

UVOD

U ovim Osnovnim (tehničkim) uslovima biće obrađene sledeće globalne
pozicije radova na izvođenju sanacija i ojačanja betonskih konstrukcija zalepljenim
karbonskim trakama:
– pristup mestima lepljenja,
– priprema površina za lepljenje,
– sâmo lepljenje karbonskih traka - traka-lamela i traka-tkanina.
Ovde se napominje da za primenu pri izvođenju predmetnih radova dolaze u
obzir isključivo materijali koji su garantovano kompatibilni, što znači da se mogu
primenjivati samo trake i lepkovi istog proizvođača.
Pre početka izvođenja radova potrebno je da izvođač pribavi dokaze kvaliteta
materijala koje će koristiti pri predmetnim intervencijama, odnosno da pribavi atestnu
dokumentaciju za konkretan sistem ojačanja.

RADOVI KOJI PRETHODE INTERVENCIJI

Omogućavanje pristupa mestu intervencije

Ova pozicija obuhvata izradu i docnije uklanjanje potrebne radne skele ili
platforme na mestima gde lepljenje zahteva takve pomoćne konstrukcije. Za
utvrđivanje obima radova vezanih za pristup mestima intervencije koriste se podaci iz
projektne dokumentacije, pri čemu se izvođaču radova ostavlja sloboda da prema
konkretnim uslovima, broju interventnih mesta i asortimanu opreme kojom raspolaže
usvoji tehnički i ekonomski najpovoljnije rešenje.
52
Priprema podloge za lepljenje traka

Karbonske trake-lamele i trake-tkanine mogu se lepiti samo za betonske
podloge koje zadovoljavaju propisane uslove kvaliteta, a to su: čvrstoća betona pri
pritisku, čvrstoća prianjanja/lepljenja za datu površinu, hrapavost i ravnost
(zatalasanost) površine, tačka rose i površinska vlažnost.
Određivanje čvrstoće betona pri pritisku preko izvađenih kernova ili
Šmitovim čekićem. Obim ispitivanja o kome je ovde reč treba odabrati tako, da se
mogu izvesti potpuno jasni zaključci u vezi kvaliteta betona.
Određivanje čvrstoće prijanjanja/lepljenja za betonsku površinu ili za malter
za izravnanje. Prijanjanje/lepljenje traka za betonsku površinu je od velike važnosti
jer se zatežuće sile u elementu za ojačanje praktično preko napona smicanja, odnosno
upravno na površinu betona, unose u beton. U vezi sa tim treba da bude zadovoljeni
sledeći uslovi u pogledu čvrstoće prianjanja/lepljenja:
– f
at
≥ 1,5 MPa ako se radi o trakama-lamelama;
– f
at
≥ 1,0 MPa ako se radi o trakama-tkaninama.
Napred date vrednosti odnosi se na sledeći postupak ispitivanja. Na
pripremljenoj površini betona treba na najmanje 3 mesta ispitati čvrstoću na zatezanje
pri prijanjanju/lepljenju za beton, pri čemu treba primeniti pull-out test, odnosno
postupak kontrolnog "pečata"sa usečenim "prstenastim žljebom". Prečnik kontrolnog
"pečata" treba da iznosi 50mm, a "prstenasti žljeb" treba minimum 5mm da uđe u
dubinu betona.
Rapavost i ravnost površine betona. Praksa pokazuje da se sveže aplicirane
karbonske trake, a što u prvom redu važi za trake-lamele, pri većim neravninama
odvajaju od betonske površine. U zonama udubljenja kod rapave betonske površine
stvaraju se u lepku pod trakom vazdušni "balončići" i šuplja mesta. Ovakva mesta
slabe vezu i vrlo su opasna, posebno na delu gde se traka ankeruje. Neravnine
betonske površine stoga treba pomoću proverenih materijala - reparaturnih maltera -
popraviti.
Trake se ne smeju lepiti na neravne površine, pošto to dovodi do neželjene
pojave tzv. skretnih sila. Pri korišćenju kontrolne metalne letve dužine 2m, ne sme da
se dobije neravnina veća od 5mm. Pri kontroli na dužini/širini od 30 cm, dozvoljene
su samo neravnine manje od 1mm.
Određivanje tačke rose. Pri lepljenju karbonskih traka (tkanina) treba
izbegavati poremećaje prijanjanja usled vlažnosti površina, neodgovarajućih
temperatura vazduha, relativne vlažnosti vazduha, orošavanja, kao i nepovoljne
temperature površine za koju se trake lepe.
Za definisanje tačke rose potrebno je izmeriti relativnu vlažnost i temperaturu
vazduha, pa je na osnovu toga moguće odrediti i odgovarajuću temperaturu
orošavanja. Procena opasnosti od stvaranja kondenzne vlage na površini za koju se
lepe trake može se dati na osnovu temperature gornje površine građevinskog elementa
koji se ojačava, pri čemu ona mora da bude najmanje 3
o
C veća od temperature
orošavanja.
53
Površinska vlažnost podloge. Merenje površinske vlažnosti betona može se
sprovesti primenom različitih vlagomera, a takođe i postupkom sušenja na 105
o
C
uzoraka (komada) betona do konstantne mase (klasičan postupak ispitivanja vlažnosti
materijala). Lepljenju karbonskih traka može se pristupiti samo ako površinska
vlažnost podloge iznosi najviše 4%.
Temperaturni uslovi. Lepljenje traka za površine betona može se izvoditi
samo pri temperaturi podloge, odnosno temperaturi ambijenta, u intervalu 10-35
o
C.
Ovaj uslov diktira lepak koji se primenjuje.
Ovde se napominje da su uslovi o kojima je napred bilo reči, a koji se odnose
na tačku rose, površinsku vlažnost podloge i temperaturu ambijenta pri kojoj se izvode
radovi, najtešnje povezani sa lepkom koji se koristi za lepljenje traka.

Postupak pripreme površine za lepljenje

Sa podloge se mora odstraniti sloj očvrsle cementne paste. Optimalne
neravnine površine na kojoj se vrši aplikacija ojačanja treba da su između 0,5-1,0mm.
Metode za postizanje ovog efekta su peskarenje, udarci metalnim kuglicama ili
brušenje. Strane primese kao prljavština, ulja i masti moraju biti odstranjeni. Pred sam
početak nanošenja lepka, mora se površina na kojoj se sprovodi aplikacija lepka,
četkom ili usisivačem, očistiti od slobodnih delova, tako da podloga bude i bez
prašine.
Ravnost površine na kojoj se vrši aplikacija ojačanja mora se prekontrolisati
metalnom letvom. Udubljenja na dužini od 2m ne smeju da pređu 5mm. Veće
neravnine se moraju eliminisati određenim, primenjenom sistemu lepljenja
kompatibilnim izravnavajućim malterom.
Eventualna korodirana armatura koja se "otkrije" pri pripremi površine betona
treba da se pre nanošenja maltera za izravnanje zaštiti odgovarajućim antikorozionim
sredstvom.
Postojeće prsline/pukotine prisutne u zoni lepljenja karbonskih traka (tkanina)
moraju se uz pomoć odgovarajuće niskoviskozne epoksidne smole prethodno
injektirati.

NANOSENJE LEPKA I LEPLJENJE TRAKA

Na površinu na koju se lepi karbonska traka četkom se nanosi odgovarajući -
tiksotropan lepek. Potom se traka ručno fiksira za tako pripremljenu podlogu pomoću
valjka.
Više slojeva traka moguće je nanositi samo po sistemu "vlažno na vlažno".
U slučaju lepljenja traka-tkanina, nakon obrade površine trake valjkom,
obavezno je preko zalepljene trake nanošenje još jednog sloja lepka – tzv.
impregnacije.
54
Za potrebe boljeg prijanjanja maltera i drugih materijala koji eventualno treba
da budu naknadno naneti preko trake treba preko svežeg impregnacionog sloja, koji se
u takvim slučajevima nanosi i preko traka-lamela, posuti kvarcni pesak.
Za vreme izvođenja radova na lepljenju pa sve do očvršćavanja lepka, moraju
se, po mogućstvu, izbeći sva štetna pomeranja/vibracije u okolini.
Pri izvođenju operacije lepljenja treba se, pored navedenog, u svemu
pridržavati i svih uputstava proizvođača korišćenih materijala, odnosno uputstava
nosioca sistema ojačanja koji se primenjuje.

KONTROLNA ISPITIVANJA

Trake. Trake i tkanine se ispituje na zatezanje kojom prilikom se za svaku
isporuku na potrebnom broju uzoraka (minimum 3) ispituju čvrstoća pri zatezanju,
modul elastičnosti i granična dilatacija pri lomu (kidanju).
Lepak. Za ispitivanje lepka treba formirati prizme od lepka dimenzija
40x40x160mm; na njima će se ispitivati čvrstoća pri savijanju, čvrstoća pri pritisku i
eventualno E-modul. Ako se radovi izvode duže vreme, prizme od lepka treba
formirati svakodnevno - od zadnjeg "mešunga". Za slučaj da se menja šarža lepka
tokom radnog dana, potrebno je dodatno formirati i ispitati još dve prizme.
Čvrstoća prianjanja/lepljenja za podlogu. Kvalitet spoja/veze zalepljene
karbonske trake (tkanine) je od velikog značaja. Spoj se može ispitati opitima
zatezanja-prianjanja, kako je to napred već opisano (pull out test). Najpre treba u
predelu gde se vrši ispitivanje bušenjem kernova kroz traku "iseći" uzorak 5mm
duboko u betonu. Potom se "pečat" za ispitivanje prijanjanja lepi na tako dobijene
komade ("kernove"), i apliciranjem sile određuje čvrstoća na zatezanje pri
prijanjanju/lepljenju. Prelom pri ovom ispitivanju treba da nastane "po betonu". Ovom
metodom moguće je i dugotrajno praćenje ponašanja ojačanja.
Ravnost zalepljene trake. Ravnost zalepljene trake (tkanine) treba ispitati
odmah po završetku lepljenja. Pri ovome je dozvoljeno da odstupanja ravnosti
površine na kontrolnoj deonici od 30cm bude najviše h=1mm, odnosno da na deonici
od 2m bude maksimum h=5mm.
Kontrole praznih prostora u lepku između lepka i podloge. Po izvršenom
lepljenju potrebno je zalepljene trake (tkanine) "prekucati" da bi se ustanovili
eventualni prazni prostori. Praznine koje se nalaze na srednjem delu ojačanja mogu se
ispuniti injekcionom smolom uz nizak pritisak. Ako su praznine prisutne na krajevima
(u zonama ankerovanja traka), onda je potrebno zalepljene elemente ukloniti i ponovo
aplicirati - zalepiti.

ZAŠTITA OD POŽARA

Zalepljene karbonske trake, zavisno od zahtevane protivpožarne otpornosti,
treba da budu zaštićene adekvatnim i proverenim protivpožarnim oblogama ili
premazima.
55


Mihailo Petrović, dipl.inž.građ.
1
STRUČNI RAD
UDK: 69.059.3



INJEKCIONE MASE I POSTUPCI INJEKTIRANJA
KONSTRUKCIJSKIH ELEMENATA
REZIME
Članak se bavi praktičnim problemima injektiranja prslina i pukotina nastalim na
AB i zidanim konstrukcijama, vrstama injekcionih masa, potrebnom opremom za
izvođenje ove vrste radova, kao i opisom samog postupka injektiranja. Namena rada
je da sam postupak injektiranja približi svakodnevnoj inženjerskoj praksi.
Ključne reči: prsline, injektiranje, zidane konstrukcije, AB konstrukcije

INJECTION MEDIUMS AND INJECTING PROCEDURE
OF STRUCTURAL ELEMENTS
SUMMARY
The article deals with problems in practising injection of cracks and gapes in eighter
reinforced concrete or masonry structures, kinds of injection medim, equipement
necessary for this kind of works, as well as with the of injecting procedure. The
purpose of the article is to make the injection procedure familiar to everyday’s
practise of structural engineers.
Key words: cracks, injection, masonry structures, reinforced concrete structures


1
STEEL PLUS doo, Vojvode Stepe 249/35, Beograd
56
Sa obzirom da se injektiranje konstruktivnih elemenata konstrukcija smatra
nekom vrstom specijalističkog posla u oblasti građevinarstva, za koji su potrebna
posebna znanja i oprema ovaj članak ima za osnovnu svrhu zadatak da sam postupak
injektiranja približi svakodnevnoj inženjerskoj praksi.

Šta je injektiranje?

Utiskivanje viskozne materije u šupljine mase konstruktivnog elementa -
nehomogena mesta elementa. Viskozna materija ima osobinu hemijskog vezivanja za
masu konstruktivnog elementa i relativno brzog očvršćavanja (do 24 h).

Injektiranje je sanacioni postupak kojim se injekcionom masom popravlja
homogenost i uklanjaju diskontinuiteti nosive mase. U zidanim i betonskim
konstrukcijama diskontinuitete prave prsline (< 0,5 mm), manje pukotine (1-2 mm) i
pukotine (>2 mm).

Šta se injektira?

U zidanim konstrukcijama injektiranjem se saniraju prsline i pukotine, nastale
usled nejednakih sleganja, dejstva seizmičkih sila i sl. dok u AB konstukcijama
injektiranjem se saniraju prsline i manje pukotine (1-2 mm) nastale usled neadekvatne
tehnologije betoniranje, loše izvedenih nastavaka betoniranja, skupljanja betona ili
dejstva seizmičkih uticaja.
Injektiranjem se, takođe, saniraju i prodori vlage u zidove usled neadekvatne
hidroizolacije ili zbog nepostojanja iste. Ova injektiranja se izvode posebnim
izolacionim materijalima raznih proizvođača.
Česta su i injektiranja industriskih i ostalih bazena, kod kojih su, obično
nastavci betoniranja loše izvedeni ili je ugradnja betona loše izvedena, te postoje
mesta segregacije. Na takvim mestima dolazi do procurivanja medijuma iz bazena.
Pored navedenog, materijalima konzistencije i osobina sličnih ili istih kao i
injekcione mase, a istom opremom, može se izvoditi i zalivanja ankera, nalivanje
podlivke vertikalnih anker ploča (veza AB zid i čelična konstrukcija) ili podlivanje
ležišnih ploča stubova na temeljima.

Koje su vrste injekcionih masa?

1. Cementne suspenzije i malteri
2. Polimer cementni malteri
3. Epoksidne smole
4. Epoksidni malteri

Cementne suspenzije su cementni malteri sa velikim vodocementnim
faktorom tako da je masa takve viskoznosti da se može injektirati. Zbog potrebe
57
negovanja radi izbegavanja pojave prslina u injekcionoj masi, ne preporučuje se
samostalno spravljanje, sem ukoliko izvođač ne poseduje recepturu spravljanja sa
specifikacijom potrebnih vrsta i količina emulgatora i plastifikatora. Cena gotovih
cementnih suspenzija je neznatno viša od cene cementa, tako da je ekonomski
isplativo istu uzeti kao gotov proizvod.
Polimer cementni malteri. Postoje razne vrste, različitih namena i raznih
proizvođača. Koji primeniti zavisi od uzroka oštećenja, mogućeg načina injektiranja
kao i od veličine naponskih uticaja u konstrukciji.
Epoksidne smole. Epoksidne smole su polimeri formirani na bazi
etilen i propilen oksida. Struktura polimera formira se prema ciljnoj nameri upotrebe
smole. Postoji više svetskih lidera u proizvodnji epoksidnih polimera za primenu u
građevinskoj industriji kao što su Sika, Kema, Isomat, Henkel, Loctatte itd. Postoje i
domaći proizvođači koji, takođe, imaju kvalitetan epoksidni proizvod.
Epoksidni malteri. Sastav epoksidnog maltera je u suštini mešavina
epoksidne smole i punioca od kvarcnog peska. Epoksidni malter izvođač može i sam
izraditi. Pri samostalnoj izradi epoksidnog maltera voditi računa o izboru epoksida,
obično se koriste epoksidi koji vezuju i za vlažne površine betona ili cigle. Kao
punioca obavezno koristiti samo čist kvarcni pesak granulacije 0.
Razni proizvođači epoksidnih maltera kao aditiv prodaju i kvarcni pesak i to
veoma skupo. Ukoliko se epoksidni malter koristi kao gotov proizvod pripremu i
ugradnju izvršiti prema uputstvima proizvođača.

Šta injektiramo i čime injektiramo?

Ovde će biti tretirano injektiranje epoksidnim smolama, postupak je isti i za
ostale injekcione mase.
Injektiranje širokih (velikih) pukotina u zidanim konstrukcijama od cigle, a
pogotovo zidove od šupljih blokova raditi sa cementnim suspenzijama i malterima
pošto jedino one imaju ekonomsku opravdanost.
Inektiranje pukotina u zidanim konstrukcijama radi se epoksidnim malterima,
ukoliko postoji mogućnost pojava zatezanja u injektiranim zonama. Injektiranje
polimer cementnim malterima uglavnom se izvodi u realno pritisnutim zonama
konstrukcije i u konstrukcijama gde je zatežuća nosivost maltera veća ili približna
opeci u zidu. Ugradnju raditi po uputstvu proizvođača.
Injektiranje malih prslina AB konstrukcija (manje 0,5 mm) izvoditi
epoksidnim smolama. Obično su te smole dvokomponentne i brzo vezujuće. Pripremu
za injektiranje izvršiti na većim površinama, umešati potrebnu (manju) količinu
epoksidne smole, a proces injektiranja izvesti u što kraćem periodu zbog mogućnosti
očvršćavanja smole.
Injektiranje prslina AB konstrukcija (većih od 0,5 mm) ili pukotina (većih od
1 mm) izvoditi epoksidnim malterima.

58
Kod velikih pukotina zidova ili platana sanacija injektiranjem obično se radi u
sprezi sa nekim drugim načinom sanacije (utege, klanfe, površinsko armiranje sa
torketiranjem …)

Šta nam treba za injektitanje?

Pored injekcione mase potrebno je :
- Injektor. Injektor je plastična
ili bakarna cevčica koja se postavlja u
prethodno izbušenu rupu na liniji prsline
ili pukotine. Injektore, raznih vrsta i
veličina, prodaju isporučioci epoksidnih
smola. Ekonomičnije je koristiti bakarnu
cevčicu. Čelične cevčice se ne preporu-
čuju zbog kasnije korozije dela koji
ostane u preseku. Prečnici konektora
mogu biti 6, 8, 10,12… mm, zavisno od
veličine prsline i dubine injektiranja.
- Industriski usisivač
- Manji kompresor ili ručna
pumpa
- Bušilica za beton
- Mutilica
- Plastična impregnirana creva
- Posuda za injektiranje. To može da bude svaka posuda koja ima zaptivajući
poklopac, ventil za prijem vazduha i priključni otvor za crevo, kroz koje se istiskuje
injekciona masa. Podrazumeva se da posuda može da izdrži pritisak potreban za
istiskivanje mase komprimovanim vazduhom,
pritisci nisu veliki. Kako su epoksidne injekcione
mase obično dvokomponentne, neki proizvođači
imaju u ponudi i uređaj koji je posuda i
istovremeno mešač komponente A i B.












Posuda za injekcionu masu Uređaj za umešavanje komponenti A i B i injektiranje
59
Na slici levo je posuda koju svaki izvođač, uz mala ulaganja, može sam
napraviti. Crtež za izradu posude je dat u prilogu ovoga članka.

Kako injektiramo?

Prvo kvalifikujemo oštećenje po
veličini prsline ili pukotine.
Pored veličine utvrđujemo i dubinu
prsline ili pukotine. Dubinu utvrđujemo tako
što odštemujemo presek do dubine prsline.
Bušimo rupe duž prsline. Dubina rupe je
prethodno utvrđena dubina prsline. Prečnik rupe (time i prečnik injektora) određujemo
prema otvoru prsline (veća prslina - veća rupa). Razmak rupa (injektora) zavisi od
veličine i dubine prsline (za veće – veći razmak). Razmak ne bi trebao biti manji od 10
cm niti veći od 30-40 cm. Prsline po površini, mehanički bez uređaja za razaranje,
ručno obraditi tako da se svi slabo vezani delovi mase skinu ili otpadnu. Površine
prslina i mesta na kojima smo bušili rupe, obavezno, industrijskim usisivačem ili bolje
komprimovanim vazduhom očistiti od prašine po dubini.
Po liniji prsline, u prethodno izbušene rupe, ukucati injektore, tako da vire iz
površine elementa 5-10 cm. Na cevčicu se postavlja uvodni pištolj sa ventilom
otvoreno-zatvoreno, prema slici.













Ukoliko izvođač ne raspolaže pištoljem na cevčicu se može pričvrstiti
direktno odgovarajuće plastično ili gumeno crevo. Za injektiranje pod većim pritiskom
vezu creva za injektor obezbediti šelnom. Preporučuje se plastično providno crevo radi
lakše kontrole prolaska injekcione mase.
Nakon postavljanja injektora prslinu treba celom dužinom izmalterisati
epoksidnim smolom ili epoksidnim malterom. Ukoliko se injektiranje vrši samo sa
epoksidnom smolom, radi smanjenja potrošnje epoksida kao punioc za malter koristiti
čisti kvarcni pesak granulacije 0. Injektiranju se može pristupiti tek kad epoksidni
malter očvrsne i potpuno se veže za podlogu, preporučuje se da to bude 24 h.
60
Kod manjih širina prslina, ukoliko su
dovoljno duboke, nije neophodna obrada iste
epoksidnim malterom. Kod njih injektiranje
se vrši dok se na licu elementa, po prslini ne
pojavi injekciona masa. Ukoliko na delovima
prsline ili pukotine ne dođe do pojave
injekcione mase znači da je razmak
injekcionih cevčica veliki te u toj zoni treba
postaviti novu injekcionu cevčicu i ponoviti
proces injektiranja.
Ukoliko je prslina većih širina ili je kvalifikovana kao pukotina, 24 sata pre
injektiranja pukotinu treba očistiti, produbiti i zamalterisati epoksidnim malterom.
Kod većih pukotina cevčice se postavljaju gušće tako da svaka druga cevčica služi za
kontrolu popunjenosti prsline. Pojavom injekcione mase na sledećoj cevčici prekida se
injektiranje i ide na sledeći par cevčica. Ukoliko se injekciona masa ne pojavi na
susednoj prslini znači da treba progustiti razmak injektora.
Ukoliko prslina ili pukotina postoji
sa obe strane zida, obavezno obe strane, pre
injektiranja obraditi epoksidnim malterom.
Rupe za injektore bušiti do polovine preseka
koji se injektira. Injektore postaviti sa
pristupačnije strane preseka. Tokom
injektiranja sprovoditi kontrolu toka
injekcione mase kako je već opisano, preko
svakog drugog injektora.
Po završetku injektiranja obavezno
injekcionu posudu i crevo temeljno očistiti.

Šta smo na kraju uradili?


Na slikama iznad vide se injektirane praznine elemenata u poprečnim
presecima. Dobili smo neprekinutu masu oštećenog elementa. Možemo je uslovno
61
smatrati homogenom pošto su mehaničke osobine injekcione mase uvek veće od
elementa koji injektiramo, ukoliko je u pitanju injektiranje epoksidnim smolama.
U nastavku dajem primer izvedene veze čelične konzole nadstešnice za
betonsku konstrukciju stuba postojeće hale. Ovim primerom su obuhvaćeni postupci
injektiranja ankera epoksidom, kao i postupak podlivanja (nalivanja) oslonačkih ploča
konzole.

Rupe u AB stubu su bušene dijamantskom burgijom Ø 40. Za zategnuti anker
bušena je kompletna širina preseka, dok je za pritisnute ankere bušena dubina od 20
cm. Zategnuti ankeri Ø 20 imaju navoj po celoj dužini tela. Pritisnuti ankeri Ø 20, na
delu koji ulazi u beton su obrađeni trapeznim navojem. Po bušenju rupa, postavljaju se
ankeri, epoksidnim malterima se zatvore krajevi rupa, uz istovremenu ugradnju
injekcione cevčice u najniži mogući položaj, i na drugom kraju kontrolne cevčice.
Kontrolna cevčica se postavlja u najviši mogući položaj i završetak joj je uvek
vertikalan. Po vezivanju epoksidnog maltera pristupa se injektiranju. Nakon
injektiranja postavljaju se elementi konzole i ankerna ploča zategnutog ankera
(suprotna strana preseka od konzole). Distanc podmetačima ležišne ploče se odmaknu
od površine betona za 15-20 mm, zatim se ankeri pritegnu. Ivice oko ploča se
zatvaraju epoksidnim malterom, postavljaju injektori (dole) i kontrolne cevčice (gore).
Nakon očvršćavanja maltera injektira se epoksid. Po isteku 24 h ankeri se finalno
pritegnu.
62
Prilog : Crtež posude za injektiranje

63
Docent Dušan Ignjatović, dipl.inž.arh.
1
PREGLEDNI RAD
Docent mr Nataša Ćuković Ignjatović, dipl.inž.arh.
1
UDK: 621.384.3
620.179.13:699.86

PRIMENA TERMOVIZIJSKOG SNIMANJA U PROCENI
ENERGETSKE EFIKASNOSTI ZGRADA
REZIME
Upotreba termovizijskog snimanja u zgradarstvu i proceni kvaliteta performansi
termičkog omotača zgrada a samim time i njihove energetske efikasnosti, danas
postaje jedna od obaveznih metoda u građevinskoj praksi. Primena je vezana kako
za nove objekte gde se koristi kao verifikaciona metoda izvedenih sklopova i, što je
još bitnije, postojeće objekate gde se bez složenih istražnih radnji vrši ispitivanje
karakteristika omotača i analizira njihovo stanje. Ova nedestruktivna metoda
omogućava brzo i tačno dijagnostikovanje bazirano na merenjima stanja i, uz
razumevanje teorije zračenja kao i arhitektonskih detalja, pruža osnov za donošenje
odgovarajućih odluka u cilju povećanja stepena energetske efikasnosti.
Ključne reči: termovizija, merenje, efikasnost, detalji,

INFRARED IMAGING AND THE ENERGY EFFICIENCY OF
BUILDINGS
SUMMARAY
Application of infrared thermography in building sector in analysis of thermal
envelope performance therefore energy efficiency, is one of common methods in
contemporary practice. It can be used both for the new construction serving mainly
as a quality verification of executed works and, even more important, for existing
structures where estimation of performance of building envelope can be done
without extensive investigative works. This non destructive method enables accurate
and fast diagnosis process based on condition monitoring and by proper
understanding of radiation theory as well as architectural detailing it forms a solid
base for adequate decision making in the field of energy efficiency improvement.
Key words: infrared, measurement, efficency, detailing



1
Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, Bulevar kralja Aleksandra 73, Beograd
64
TERMOVIZIJA, POJAM I OSNOVNE KARAKTERISTIKE

Termovizija je relativno mlada naučna disciplina koja se bavi prikupljanjem i
analizom karakteristika objekata preko njihovih termalnih vizuelnih reprezentacija –
termograma, bez uspostavljanja bilo kakvog direktnog fizičkog kontakta. Korišćenje
termovizijskih metoda istraživanja je isprva bilo isključivo vezano za vojne primene a
od šezdesetih godina prošlog veka javlja se i “civilna” upotreba koja, sa razvojem
tema vezanih za energetsku efikasnost, dobija na značaju i danas predstavlja
najdinamičniju pod-oblast. Osnovna karakteristika metode termovizijskog ispitivanja
je da daje pravovremene (trenutne) informacije o posmatranom objektu, bez potrebe
za montažom i održavanjem kompleksne opreme, ometanja procesa koji se posmatra i
eventualnog ugrožavanja kako samog procesa, tako i osoba koja učestvuju u snimanju.
Termovizijsko istraživanje se bazira na detektovanju ukupne količine zračenja
koje dolazi od posmatranog objekta, njenom prevođenju u odgovarajući elektronski
signal i kasnijem pretvaranju u vizuelni prikaz – termogram. Analiza karakteristika
posmatranog objekta se vrši preko analize samih termograma koji, u stvari,
predstavljaju radiometrijske slike, i gde se za svaki detektovani elektronski piksel
može očitati odgovarajuća temperaturna vrednost.
Teoretski osnov za termovizijsko snimanje zasnovan je na činjenici da sva tela
toplija od apsolutne nule emituju određenu količinu elektromagnetnog zračenja.
Količina ovog zračenja se može izraziti pomoću Šterfan Bolcmanovog zakona

W= εWb= εσT
4,

gde je:
Wb - energija zračenja crnog tela,
σ - Štefan Bolcmanova konstanta čija je vrednost 5,67 * 10-8 W/m
2
K,
T - temperatura, a
ε = W/Wb (0<ε<1) - karakteristika emisivnosti odnosno sposobnosti nekog tela da
izračava energiju.

Emisivnost predstavlja odnos zračenja realnog ili kako se još zove “sivog” u
odnosu na “crno” telo koje se smatra idealnim emiterom koje u potpunosti izračava
svu energiju. Za potrebe primene u zgradarstvu karakteristika emisivnosti je jedna od
najvažnijih za pravilno razumevanje i određivanje, jer značajno utiče na numerička
očitavanja dobijenih vrednosti. Vrednosti emisivnosti se mogu naći u literaturi koja se
bavi teorijom zračenja kao i u okviru softvera same termovizijske kamere. Opšte uzev,
kao posledica karakteristike emisivnosti materijala imamo pojavu da tela istovetnih
temperatura mogu imati drastično različita termička očitavanja.
U procesu snimanja nekog objekta mi analiziramo ukupnu energiju koja
dolazi do kamere, odnosno detektora, i neophodno je razumeti da ona ne potiče samo
od objekta, već i od refleksija okruženja kao i od zračenja okružujuće atmosfere.
Uticaj zračenja atmosfere u spektralnom opsegu većine savremenih kamera
namenjenih zgradarstvu nije od velikog značaja i prilikom određivanja temperaturnih
65
vrednosti vrši se kompenzacija softverskim unošenjem odgovarajućih podataka. Za
razliku od ovog, uticaji refleksija se ne mogu automatski kompenzovati i njihovo
pravilno razumevanje je od izuzetnog značaja za adekvatno tumačenje termograma.
Prilikom termovizijskog snimanja možemo razlikovati dva tipa refleksija: lokalne
refleksije koje nastaju kao posledica uticaja pojedinačnog objekta, najčešće primetno
različitih temperaturnih karakteristika od posmatranog, i totalne refleksije koje nastaju
kao posledica uticaja okruženja. Totalne refleksije se mogu identifikovati, numerički
iskazati i potom u vidu tzv. prividne (apparent) temperature uneti u kameru koja
softverski optimizuje njihov uticaj, dok se pojedinačnim refleksijama mora posvetiti
posebna pažnja. One se moraju isključiti iz analize bilo adekvatnim snimanjem
(promenama položaja, odnosno ugla snimanja, blokiranjem izvora i sl.) bilo
ogovarajućim markiranjem na termogramu i isključivanjem iz daljeg tumačenja.
Materijali sa niskom emisivnošću se karakterišu velikim stepenom refleksije, što
praktično znači da njihova temperaturna očitavanja na termogramu nisu relana i
uslovljena su temperaturom okruženja, dok su temperaturna očitavanja materijala
visoke emisivnosti realnija i manje podložna neadekvatnim tumačenjima. Ilustracije
radi, emisivnost poliranog aluminijuma iznosi 0,04 dok je emisivnost mat opeke 0,94.
Prema Kirhofovom zakonu sposobnost nekog tela da primi energiju je jednaka
njegovoj sposobnosti da je izrači, a prema zakonu o održanju energije ukupna energija
koja dolazi sa nekog tela je jednaka zbiru emitovane (ά), reflektovane (ρ) i
transmitovane (Ƭ) energije, odnosno

ά+ρ+Ƭ=1

zamenom ά sa ε, i uz konstataciju da je većina objekata u zgradarstvu neprovidna te se
stoga može uzeti da je Ƭ=0, jednačinu možemo svesti na izraz

ε+ρ=1,

odnosno ukupno zračenje na

W total = ε Wobj + ρ Wrefl = ε Wobj + (1- ε )Wrefl

iz koga se jasnije može razumeti pojava odstupanja u očitavanjima temperaturnih
vrednosti. Kod izrazitih reflektora mi, u stvari, očitavamo temperaturne vrednosti
reflektovanog okruženja, a ne samog objekta, što, ukoliko nemamo informacije o
prirodi materijala koji je sniman, može dovesti do netačnih zaključaka prilikom
analize termograma.
Ilustracija uticaja emisivnosti i refleksija se najbolje može videti na slici 1, na
kojoj vidimo visokopoliranu keramičku šolju napunjenu toplom tečnošću postavljenu
ispred kutije materijalizovane od aluminijuma. U standardnoj - vizuelnoj fotografiji ne
uočavamo nikakve posebne specifičnosti i odmah možemo primetiti svetlosnu senku
koju šolja pravi na kutiji. Na termogramu je situacija potpuno drugačija. Jasno
možemo videti lokalne refleksije (pandan vizuelnoj senci) iskazane u vidu sekundarne
66
slike šolje na levoj strani slike odnosno površini kutije. Ovde je izvor zračenja sama
šolja, za razliku od vizuelne fotografije gde je u pitanju svetlosni izvor sa desne strane
kompozicije. Takođe, primetni su i uticaji emisivnosti materijala u vidu nerealnih
očitavanja površine aluminijuma odnosno različitih očitavanja temperaturnih vrednosti
same šolje i to na mestu mat štampanog logoa koji se očitava kao topliji u odnosu na
ostatak površine. Ukoliko bi analizirali samo termogram, bez dodatnih informacija o
načinu na koji je on sniman, ne bi bili u stanju da donesemo pravilan zaključak šta se,
u stvari, nalazi na slici, što nas upućuje na potrebu adekvatnog dokumentovanja
svakog procesa snimanja, odnosno poznavanja materijala i njihovih karakteristika.


Slika 1. Uticaji refleksija i emisivnosti u termoviziji

U zgradarstvu, kod većine objekata se ne suočavamo sa ovako kompleksnim
pojavama jer su građevinski materijali i završne obrade od kojih se najčešće
konstruišu objekti uglavnom velikog stepena emisivnosti, mada se na poliranim
aluminijumskim, bakarnim, kompozitnim, kamenim i mnogim drugim završnim
obradama mogu javiti izrazite refleksije. Poseban problem za analizu predstavljaju
staklene površine koje su za talasne dužine infracrvenog spektra neprolazne i, takođe,
se karakterišu visokim stepenom refleksije.


PRIMENA TERMOVIZIJE U ZGRADARSTVU

Primena termovizije je veoma raznovrsna i u poslednje vreme se gotovo ne
može naći delatnost u kojoj se na neki način ne koristi termovizijsko ispitivanje. U
zgradarstvu najčešće oblasti upotrebe su: nedestruktivno testiranje, kontrola kvaliteta,
procesi održavanja bazirani na merenjima stanja kao i raznovrsni istraživački projekti.
Svaki objekat zgradarstva predstavlja složen skup materijalno konstruktivnih
elemenata i instalacionih sistema koji se prilikom svog funkcionisanja kako u
dnevnom tako i u godišnjem ritmu karakterišu određenim temperaturnim
manifestacijama i kao takvi predstavljaju pogodno polje za termovizijsko ispitivanje.
Neki od ovih elemenata su i sami generatori izrazitijeg toplotnog zračenja (sistemi
grejanja, elektro instalacije, cevovodi za transport fluida) dok su drugi sa ovog
stanovišta neutralni ali pod uticajem ostalih sistema kako i neposredog okruženja
(klimatskih faktora, osunčanja) ispoljavaju određene osobine koje se mogu pratiti i
analizirati upotrebom termovizijskog snimanja. Neke od najčešćih upotreba
termovizije se mogu naći u tabeli 1.
67
Tabela 1. Primene termovizijskog snimanja

Nedostatak termoizolacije
posmatrano spolja

Nedostatak termoizolacije
posmatrano iznutra

Otkrivanje konstrukcije
fasadnog zida

Otkrivanje mesta produva-
vanja fasadnog zida

Otkrivanje sastava fasadnog
zida i prodor vlage

Produvavanje kroz fasadnu
stolariju

Otkrivanje prodora vlage na
ravnom krovu

Otkrivanje razvoda cevi

Otkrivanje mesta curenja i
68
podnog grejanja zone vlaženja

Otkrivanje loših kontakata na
tabli sa osiguračima

Otkrivanje zastoja u cevnoj
mreži

Širenje vlage usled propale
termoizolacije

Na osnovu samo nekoliko ilustracija možemo zaključiti da su primene ove
metode gotovo neograničene a najveće prednost se ogleda u dobijanju tačnih direktnih
dijagnostičkih rezultata, bez potrebe za kompleksnim istražnim radovima i dodatnim
merenjima na analiziranim elementima.
Termovizijsko snimanje u zgradarstvu nije jedina metoda koja koristi
prednosti merenja u infracrvenom delu spektra već su u upotrebi i takozvani
beskontaktni merači temperature često nazvani i „IR termički pištolji“ (IR thermal
gun). Osnovna razlika u primeni ovih uređaja u odnosu na snimanje kamerom je u
njihovoj ograničenosti na merenja svedeno na prikaz u jednoj tački, kao i u načinu na
koji se zračenje fokusira na detektor. Kod ovih uređaja se količina zračenja, određena
uglom vidnog polja sočiva, fokusira na jednu tačku za koju se potom određuje
temperaturna vrednost. Praktično, to znači da je preciznost merenja direktno
uslovljena kvalitetom sočiva i njegovim vidnim poljem, što se može reći i za
termovizijsko snimanje kamerom, ali i uslovljena daljinom od posmatranog objekta.
Prilikom merenja IR termometrom je neophodno da oblast merenja bude manja od
zamišljenog konusa koji formiraju optičke karakteristike sočiva kako uprosečena
vrednost temperaturnog očitavanja koja se proračunava ne bi bila pod uticajem drugih
objekata koji se nalaze u vidnom polju snimanja. Ovi uređaji su najčešće opremljeni i
laserskim pokazivačem pravca koji ukazuje na sredinu optičkog polja, odnosno kod
naprednijih modela višestrukim laserskim zracima (ili rotacionim laserom) koji
markiraju zonu merenja. Napredniji modeli takođe mogu za vidno polje određivati
maksimalnu i minimalnu temperaturu i uzimati u obzir uticaje emisivnosti
posmatranog materijala, kao i priključivati kontaktne termometre i učitavati njihova
merenja.
Iako veoma preciznih očitavanja, u skladu sa ograničenjima konstrukcije, oni
pokazuju relativno mali broj očitanih vrednosti. Prednosti analize preko termograma i
69
načina njegovog formiranja se ogleda u merenjima sa većim brojem tačaka koje čine
prikaz. Čak i kamere najmanje rezolucije imaju na hiljade piksela sa odgovarajućim
radiometrijskim podacima što bi predstavljalo ekvivalent hiljadama pojedinačnih
snimanja termalnim pištoljem. Možemo reći da je za lokalna merenja, malih distanci,
kada unapred znamo tačno mesta na kojima je potrebno ispitati temperaturne vrednosti
IR termometar odgovarajući alat ali za složenije analize nije dovoljan. Osnovna
razlika u dobijenim podacima se može videti na slici 2.


Slika 2. Razlika u merenju IR termometrom i IR kamerom

Važno je istaći da je u primeni termovizije u zgradarstvu upravo direktna
vizuelizacija stanja u realnom vremenu jedna od osnovnih prednosti jer nam pruža
priliku da proučavamo distribuciju temperaturnih očitavanja po većoj površini
ananliziranog objekta, što, uz poznavanje primenjenih materijala i arhitektonskih
detalja, pruža jasniju sliku o perfomansama.


GRAĐEVINSKI FOND I TERMOVIZIJSKO ISPITIVANJE

Energetska efikasnost zgrada predstavlja jednu od najzastupljenijih oblasti
primene termovizije. Činjenica da je zgradarstvo u Evropi zaslužno za potrošnju
gotovo 40% ukupne energije naglašava potrebu za preduzimanjem odgavarajućih mera
za njenu uštedu.
Na nivou Evropske Unije pre više od deset godina je uočen trend rasta
potrošnje energije kao i zavisnosti od uvoza energenata. U proteklom periodu je donet
niz direktiva kojima se pokušava poboljšati stepen energetske efikasnosti kao
preduslova smanjenja ukupnog energetskog bilansa. Najpoznatiji dokument koji je
donet i trenutno je u procesu primene u većini zemalja je Evropska direktiva
2002/91/EC, poznatija kao EPBD (Energy Performance Building Directive) koja
naglašava uticaj koji zgrade imaju u ukupnom energetskom bilansu, naročito ako se
uzima u obzir njihov životni vek. Ističe se neophodnost da se sve nove zgrade
konstruišu prema termičkim standardima prilagođenim lokalnim klimatskim uslovima
70
imajući u vidu maksimalnu uštedu energije. Kao potpisnik primene ove direktive kao i
na osnovu Zakona o planiranju i izgradnji i Republika Srbija je donela dva pravilnika
koji uređuju ovu oblast: “Pravilnik o energetskoj efikasnosti zgrada” kao i “Pravilnik o
uslovima, sadržini i načinu izdavanja sertifikata o energetskim svojstvima zgrada”
(Sl. Glasnik RS br. 61/2011), kojima se, preko podzakonskih akata, uređuje oblast
energetske efikasnosti. Ovi dokumenti definišu pojam energetske efikasnosti, uvode
tzv. Energetski pasoš odnosno iskaznicu o proračunskoj potrošnji energije (za sada
samo za grejanje) kao jedan od obaveznih dokumenata u procesu pribavljanja
upotrebne dozvole. Detaljnije se definišu načini proračuna potrošnje energije i
određivanje energetskih razreda zgrada prema tipovima. Celokupan proces je
proračunski, a prilikom tehničkog prijema se potvrđuje da li je zgrada izvedena u
skladu sa projektom i izdaje se pasoš koji se javno ističe na vidnom mestu.
Verifikacija proračunatih vrednosti različitim merenjima, pa tako i termovizijskim,
nije obavezna jer se smatralo da je raspoloživost i, naročito, cena merne opreme uz
potrebu za školovanjem kadrova za naše trenutne ekonomske prilike veoma visoka.
Prilkom izrade podzakonskih akata uvedene su dve kategorije zgrada: nove
zgrade za koje je potrebno da ispune zadati energetski razred odnosno predviđenu
potrošnju iskazanu po m
2
, kao i postojeće zgrade za koje se ne obavezuje potreba
izrade energetskog pasoša osim u slučajevima kada se iste stavljaju u promet, odnosno
prilikom obimnije obnove (rekonstrukcije sa vrednošću radova većim od 25%
vrednosti objekta ne računajući vrednost zemljišta) gde je predviđeno povećanje nivoa
energetske efikasnosti za jedan energetski razred. Ukoliko pogledamo stanje na tržištu
prema najnovijim rezultatima popisa iz 2011. godine vidimo da u Srbiji ima trenutno
3243587 stanova što je povećanje od prošlog popisa iz 2002. kada je bilo 2956516
stanova za svega 9,8% ili nešto više od 1% godišnje. Ovaj podatak nam govori da u
strukturi građevinske delatnosti Srbije izgradnja novih zgrada nema više toliki značaj,
odnosno da je potencijal uštede primenom pravilnika u ovom procesu limitiran, da ne
kažemo neznatan. Osnovno polje uštede predstavljaju, u stvari, intervencije na
postojećim zgradama odnosno unapređenje njihovih performansi. Uopšte gledano,
rekonstrukcija poseduje izuzetne potencijale za razvoj građevinske delatnosti pri čemu
se osim podizanja energetske efikasnosti zgrada, poboljšavaju uslovi komfora
stanovanja, povećava tržišna vrednost objekata, produžava njihov životni vek,
odnosno prilagođavaju se savremenim zahtevima stanovanja.
Ukoliko se naš fokus usmeri na postojeće zgrade vidimo da raspolažemo sa
veoma malo podataka o njihovoj strukturi, stanju, materijalnim karakteristikama i
pogotovo perfomansama u oblasti energetske potrošnje koje bi nam mogli poslužiti za
formiranje adekvatnih strategija obnove. Metodološki gledano, pitanja obnove zgrada,
odnosno njihove rekonstrukcije su jedna od kompleksnijih kada se uzme u obzir
činjenica da postoji izuzetna tipološka raznovrsnost. U cilju podizanja nivoa svesti na
polju energetske efikasnosti, a potom i formiranja adekvatnih pristupa obnovi zgrada,
grupa istraživača sa Arhitektonskog fakulteta u Beogradu je u periodu 2010-2013., uz
pomoć GIZ-a (Deutsche Gesell schaft fur Internationalle Zusammenarbeit) pristupila
sveobuhvatnijem istraživanju građevinskog fonda sa aspekta energetskih perfomansi.
71
U ovom radu je intenzivno korišćena metoda termovizijskog snimanja kao vizuelno
najdirektnije metode prvobitno kroz kampanju i istoimenu naučnu monografiju
„Videti energiju“ u cilju ukazivanja na mogućnosti sagledavanja realnog ponašanja
zgrada i ilustracije mesta gubitaka energije termičkog omotača.

Slika 3. Plakat sa izložbe „Videti Energiju“

Ova kampanja je obuhvatila više od četrdeset javnih i stambenih zgrada iz
urbanih centara Beograda, Niša i Novog Sada, odabranih na osnovu ekspertske
procene nivoa reprezentativnosti građevinskog fonda, kao i njihovog simboličkog
značaja. Upotreba termovizijskog snimanja u demonstracione svrhe je izuzetno
zahvalna jer, ukoliko su termogrami slikani paralelno sa vizuelnim slikama uz prostu
ilustraciju temperaturne skale i identifikaciju temperaturnih očitavanja na
karakterističnim mestima, omogućavaju direktno praćenje performansi bez potrebe za
velikim tehničkim predznanjem. Primer jednog plakata se može videti na slici 3.
Dalje istraživanje u ovoj oblasti je nastavljeno sa ciljem formiranja
„Nacionalne tipologije stambenih zgrada Srbije“ u kojoj je izvršena klasifikacija
pojavnih oblika porodičnog i višeporodičnog stanovanja koristeći metodologiju
razvijenu u okviru Evropskog „TABULA“ projekta. Rezultati istraživanja su
prezentirani u okviru tri naučne monografije: „ Atlas porodičnih kuća Srbije“, „Atlas
višeporodičnih zgrada Srbije“ i „Nacionalna tipologija stambenih zgrada Srbije“.
Nacionalna tipologija je prikazana u vidu matrice reprezentativnih, metodološki jasno
definisanih tipova, za koje je pronađena tzv. modelska zgrada odnosno realni reprezent
statističkih proseka osnovnih parametara analize. Za svaku od modelskih zgrada
izvršeno je i termovizijsko snimanje i analizirane karakteristike termičkog omotača sa
aspekta energetskih performansi.
72

Procena termičkih performansi zgrada u kvalitativnom smislu je definisana
„SRPS EN13187: 2008 Toplotne perfomanse zgrada – Kvalitativna detekcija toplotnih
iregularnosti u omotaču zgrade – Infracrvena metoda“ koji je, u stvari, usvojeni EN
13187:1998. Ovim standardom se definišu osnovni pojmovi, procedure i načini
izveštavanja u proceni performansi delova omotača. Princip istraživanja baziran na
standardu podrazumeva:
- utvrđivanje distribucije površinske temperature na delu omotača na osnovu
zračenja i merenja termovizijskom kamerom
- procenu da li distribucija ove površinske temperature neočekivana i da li
se ta anomalija javlja kao posledica defekata izolacije, sadržaja vlage ili produvavanja
- ukoliko postoji anomalija utvrditi tip i obim defekata
Kako bi uopšte mogli da procenimo da li su i u kojoj meri očitavanja
neodgovarajuća, odnosno njihova variranja veća od dozvoljenih granica, moramo
uporediti rezultate sa pretpostavljenom temperaturnom distribucijom koju računamo
na osnovu tehničke dokumentacije i na osnovu uticaja okruženja (brzina vetra,
temperatura, vlažnost vazduha) u trenutku snimanja. Anticipirana temperatura bi
trebalo da se može odrediti i na osnovu „referentnih termograma“. Pod referentnim
termogramom se podrazumeva termogram snimljen u laboratorijskim uslovima, sa
kontrolisanim temperaturnim uslovima, koji ilustruje pravilno funkcionisanje omotača
sa strukturom najsličnijom onoj koja se analizira. Takođe, referentni termogrami bi
trebalo da obuhvate i konstrukcije sa namernim greškama koje su najčešće u praksi
kako bi se mogli adekvatno primenjivati u praksi. Segment omotača koji se definiše
kao referentni bi morao da obuhvati i skopove karakteristične za konstrukciju tog tipa,
što praktično znači i delove sa izrazitim promenama konstrukcije i uticajem linijskih
gubitaka što u velikoj meri usložnjava ceo proces. Standardom su stoga dati samo
referentni termogrami za zgrade drvene konstrukcije za skandinavske klimatske uslove
što se, na žalost, ne može primenjivati u našoj građevinskoj praksi.
Validnost rezultata u mnogome zavisi od činjenice da li je i u kojoj meri
poštovana procedura snimanja odnosno da li su prikupljeni svi relevantni podaci. Set
podataka neophodnih za odgovarajuću analizu termičkih karakteristika omotača
uključuje: identifikaciju materijala i određivanje emisivnosti, klimatske podatke
(spoljašnja temperatura, oblačnost, vlažnost vazduha, vlaga na spoljašnjosti ili
unutrašnjosti konstrukcije, brzina i smer vetra, orijentacija zgrade). Standardom se
takođe preporučuje da se snimanje vrši od celine ka delovima uz međusobno
upoređivanje segmenata omotača, kao i da se posebna pažnja posveti uticajima
refleksija. Po izvršenom snimanju označavaju se sve anomalije, i ukoliko se ne mogu
objasniti uticajima konstrukcije, sekundarnim izvorima toplote, varijacijama
emisivnosti, onda se proglašavaju defektom. Analiza termograma zgrada u mnogome
zavisi i od iskustva samog termografera, odnosno njegovog poznavanja arhitektonskih
detalja, jer ne postoji jedinstvena distributivna šema koja bi se mogla proglasiti
referentnom. Generalno, produvavanja vazduha rezultuju neregularnim grafičkim
obrisima sa nepravilnim granicama, dok se, pak, nedostatak izolacije uglavnom
73
prikazuje kao jasno definisana površina drugačijih temperaturnih očitavanja. Prodor
vlage u slojeve omotača daje neravnomernu distribuciju nejednakih intezitata i bez
velikih varijacija temperature. Provera snimaka se može vršiti računski, merenjima
toplotnog protoka, metodom merenja pritiska uduvavanjem (blower-door), koji su svi
definisani odgovarajućim standardima, ili upoređivanjem sa snimcima poznatih
karakteristika a identične strukture.


ISPITIVANJE KARAKTERISTIČNIH SKLOPOVA TERMIČKIH
OMOTAČA ZGRADA

Ispitivanje performansi zgrada predstavlja poseban problem ukoliko nemamo
raspoloživu dokumentaciju ili nismo u mogućnosti da na drugi način dobijemo
relevantne podatke o strukturi omotača. Istražnje radnje utvrđivanja sastava kon-
strukcija podrazumevaju in situ ananlizu korišćenjem endoskopa, bušenjima, uzorko-
vanjem „kernovanjem“ i sl. U praksi, naročito ako se radi o utvrđivanju generalnog
stanja objekta, a ne o dijagnostikovanju specifičnih nedostataka, ove metode su teško
primenljive i termovizijsko snimanje se nameće kao jedan od najefikasnijih metoda
posmatrano kako sa vremenskog tako i ekonomskog aspekta. U cilju adekvatnog
tumačenja termograma, neophodno je poznavati građevinske konstrukcije, a jedan od
načina je praćenje tipoloških karakteristika zgrada i utvrđivanja njihovog mogućeg
sastava. U cilju boljeg sagledavanja mogućih pojavnih varijanti, u okviru istraživanja
građevinskog fonda na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu, izrađen je i set
„Nacionalnih brošura“, odnosno ilustracija tipičnih zgrada sa identifikacijom najčešćih
elemenata konstrukcije, obračunom nivoa energetskih performansi – lokalno na nivou
sklopova i ukupno izradom pasoša, načina njihovog unapređenja i potencijala ušteda.
Namena brošura je da se na jednostavan način izvrši poređenje konkretnog objekta
koji je predmet analize sa modelskim i ispitaju mogućnosti primene predloženih mera
intevencija imajući u vidu ukupan uticaj na energetsku efikasnost.
Prilikom istaživanja zaključeno je na osnovu popisa nešto više od 22000
objekata na terenu da postoji značajna razlika u korpusu porodičnih i višeporodičnih
zgrada. Porodične su često građene bez poštovanja važećih propisa iz oblasti
građevinske fizike što rezultuje podatkom da više od 80% uzorka nema nikakvu
termoiziolaciju i, što je jož značajnije, veliki broj se i dalje vodi kao nezavršen. Tako,
na primer, više od 40% kuća izgrađenih u poslednjih dvadeset godina i dalje nema
fasadnu obradu a samim time ni termoizlaciju. Performanse ovih kuća, iako se koriste
za stanovanje, nisu na željenom nivou a osnovna karakteristika se ogleda kroz izrazitu
potrošnju energije u cilju postizanja željenih uslova komfora. Kod stambenih zgrada,
koje su uglavnom konstruisane u urbanim zonama i uz poštovanje zakonskih, a samim
time i važećih termičkih propisa, situacija je primetno bolja. Na žalost, razvoj gradova
je bio najintenzivniji u periodu obnove, posle Drugog svetskog rata, kada nisu
postojali nikavi propisi iz oblasti termičke zaštite. Štaviše, relevantnim se mogu
smatrati tek propisi iz sedamdestih godina prošlog veka od kada je izgrađeno oko 30%
74
građevinskog fonda računato prema izgrađenim kvadratima. Na ovnovu iznetog i
činjenice da je prema novom pravilniku oblast termičke zaštite prilagođena evropskim
preporukama, i samim time dramatično pooštrena, možemo zaključiti da je broj zgrada
koje imaju adekvatne termičke karakteristike zanemarljiv.
Istražujući karakteristične pojavne oblike fasadanih sklopova, možemo se
sresti sa velikim varijetetom tipova, materijala i terhničkih rešenja. Uopšte uzev,
možemo razlikovati homogene i heterogene sklopove, sa ili bez termoizolacije.
Istraživanjem građevinskog fonda izračunati su koeficienti prolaza toplote za sve
identifikovane konstruktivne sklopove i termovizijski istraženi najčešći slučajevi sa
ciljem formiranja ilutrativnih (orijetišućih) termograma. Cilj ovog istraživanja je da se
približi, kako stručnoj javnosti, tako i široj publici, metod termovizijskog snimanja u
procesu identifikacije stanja energetskih performansi omotača, odnosno omogući
direktno sagledavanje njihovih termičkih performansi.
Kao najčešći slučajevi se izdvajaju:

ZGRADE ZIDANE BEZ UPOTREBE TERMOIZOLACIJE, ODNOSNO SA
NAKNADNO POSTAVLJENOM IZOLACIJOM SA SPOLJAŠNJE
STRANE

Kod ovih zgrada se, u zavisnosti od termičke mase i stepena zagrejanosti
prostorija, može jasno uočiti struktura fasadnog zida, odnosno identifikovati
armiranobetonski elementi horizontalnih i vertikalnih serklaža u odnosu na zidane
ispune. Primer jedne zgrade ovakvog fasadnog sklopa se može videti na slici 4.


75
Slika 4. Pimer segmenta fasade neizolovanog i naknadno izolovanog zida sa simulaciojom
distribucije toplotnog protoka i temperature
Spoljašnji zid od pune opeke sa U=1,68W/m
2
K na neizolovanom delu (desni
deo dvojne kuće), odnosno 0,56 W/m
2
K na izolovanom delu (levi deo dvojne kuće)
što je u oba slučaja primetno više od 0,4 W/m
2
K koliko je zahtevano prema novom
Pravilniku o energetskoj efikasnosti. Poseban problem kod svih objekata predstavljaju
segmenti omotača na kojima dolazi do pojave linijskih toplotnih mostova. Problemi
linijskih mostova se novim pravilnikom simplifikuju i kalkulišu se kao povećanje od
10% ukupnog termičkog omotača prilikom proračunu transmisionih gubitaka toplote,
međutim praksa i naučni rad A. Rajčića (Rajčić 2011.), nas upućuju na činjenicu da
njihov uticaj može biti značajno veći. Prilikom snimanja termovizijskom kamerom
moramo poći od pretpostavljenih očitavanja i vrednosti za šta nam može, u cilju
izbegavanja složenih numeričkih proračuna, poslužiti i softverski paket „T-Studio“
(Rajčić 2011.), čiju ilustaciju takođe možemo videti na slici 4. Numeričke vrednosti
dobijene na osnovu T-studija su direktno uporedive sa termovizijskim snimcima na
terenu. Na termogramu se jasno uočava razlika u toplotnim gubicima neizolovanog u
odnosu na izolovani deo (∆t=4
0
), ali i problemi linijskih gubitaka na mestu prodora
konzolno prepuštenih terasa sprata koji se uočavaju na oba dela dvojne kuće.

ZGRADE SA TERMOIZOLACIONIM SLOJEM POSTAVLJENIM SA
UNUTRAŠNJE STRANE

Kod određenog broja zgrada primetna je tendencija postavljanja
termoizolacionog sloja sa unutrašnje strane. Ovakva primena termoizolacije dovodi do
isključenja termičke mase zidova ali istovremeno, ne može napraviti termički prekid
veze međuspratne konstrukcije sa nosećim zidovima što rezultira izrazitim linijskim
hladnim mostovima. Ilustrativni primer na slici 5. je zgrada sa armiranobetonskim
fasadnim zidovima i slojem izolacije sa unutrašnje strane.
Na prikazanom primeru možemo videti naglašene gubitke toplote na mestima
spojeva međuspratnih tavanica i armirano betonskog fasadanog zida koji se
karakteriše sa U=1,62W/m
2
K. Takođe kod konkretnog primera se uočava različitost u
sastavu parapetnih zidova: armirano betonski odnosno od pojedinačnih betonskih
blokova, oba sa nedovoljnom količinom termoizolacije postavljenom sa unutrašnje
strane tako da se jasno uočavaju položaji grejnih tela – radijatora. Kod ovakvog tipa
konstrukcija, pogotovo kada se koriste savremeni izolacioni materijali, neophodno je
proveriti i proračun difuzije vodene pare kako bi se proverilo stanje zida i sprečila
pojava vlage i buđi u zoni iza izolacionog sloja.

76

Slika 5. Primer fasade sa unutrašnjom izolacijom i simulaciojom distribucije toplotnog protoka
i temperature


ZGRADE SA TERMOIZOLACIONIM SLOJEM POSTAVLJENIM U
OKVIRU STRUKTURE ZIDA

Fasade sa slojem u ovkiru strukture zida ili tzv. „sendvič zidovima“ koriste
prednosti termičke mase nosećeg dela zida kao i položaja termoizolacije prema
spoljašnjoj strani. Problemi sa konstrukcijama ovog tipa se javljaju postavljanjem još
jednog masivnog sloja sa spoljašnje strane kao završnog.
Potreba za prihvatanjem završnog sloja dovodi do pojave izrazitih linijskih ili,
u novije vreme sa projektovanjem poboljšanih arhitektonskih detalja, tačkastih
gubitaka toplote. Tipičan primer ovakve konstrukcije fasadnog zida vidimo na slici 6.
na kojoj je prikazan segment fasadnog zida sa različitim finalnim obradama: u vidu
fasadne opeke i malterisane šuplje opeke. Prihvat finalnog sloja je izveden
prepuštanjem međuspratne konstrukcije i neposrednog oslanjanja završnog fasadnog
sloja. Na termogramu možemo videti da nema nikakve razlike sa termičkog aspekta
između dela sa fasadnom opekom i malterisanim završnim slojem jer se u oba slučaja
jasno uočava horizontalni serklaž međuspratne konstrukcije sa primetnim gubicima
toplote.

77

Slika 6. Primer fasade slojevite konstrukcije tipa „sendvič zida“ i simulaciojom distribucije
toplotnog protoka i temperature

Poseban slučaj istovetnog principa rešavanja athitektonskih detalja,
karakterističan je za sedamdesete i osamdesete godine prošlog veka, i premenjivan u
načinu rešavanja sistema prefabrikovanih fasadnih sklopova. U periodu usmerene
stambene izgradnje, prefabrikacija je omogućavala brzu i efikasnu izgradnju uz
primenu tipiziranih gradivniih elemenata i potrebom za rešavanjem relativno malog
broja arhitektonskih detalja. Prefabrikovani fasadni elementi se takođe sastoje iz više
slojeva: nosećeg armiranobetonskog dela, termoizolacionog sloja, vazdušnog sloja (ne
uvek) i završnog armiranobetonskog dela. Prihvatanje spoljašnjeg betonskog platna je
najčešće ostvareno linijskim ili tačkastim vezama i na ovim pozicijama su primetni
linijski odnosno tačkasti hladni mostovi. Poseban tehnološki problem karakterističan
za panelne prefabrikovane fasadne sisteme predstavlja i spajanje panela za koje su
korišćeni, u to vreme odgovarajući, zaptivni sistemi. Ovi proizvodi neretko nisu
izdržali zub vremena i kao posledica njihovog propadanja javlja se prodor vlage u
strukturu panela. Takođe, izolacioni materijali, najčešće stiropor, usled kontakta sa
spoljašnjim vazduhom vremenom gube svoje karakteristike i često možemo naći
slučajeve da su po zapremini smanjeni i za 50%.

78

Slika 7. Primer fasade „sendvič zida“ prefabrikovanog panelnog sklopa

Na slici 7. vidimo tipičan primer segmenta fasade prefabrikovanog sklopa
relativno novijeg tipa sa primetnim linijskim gubicima na mestima spojanja završne
obloge i nosećeg dela panela (∆t=7
0
). Takođe se primećuje i odustvo termoizolacije u
segmentima strukture panela kao i prodor vlage kroz spojnice sa karakterističnom
šemom rasprostiranja.


Slika 8. Primer fasade „sendvič zida“ sa poboljšanom izolacijom serklaža

Poboljšani detalj istovetnog fasadnog rešenja, iz devedesetih godina prošlog
veka, možemo videti na slici 8, na kojoj se i dalje uočavaju izraziti linijski gubici
toplote na mestima horizontalnih seklaža i natprozornih greda, bez obzira što je
79
postavljen sloj termoizolacije debljine 5cm. Na termogramu se uočavaju manje
izražene temperaturne varijacije sa ∆t=4
0
što je poboljšanje u odnosu na predhodne
slučajeve. Kod konkretnog primera se može uočiti i određena količina vlage u sloju
termoizolacije što dovodi do varijacija u temperaturnim očitavanjima zida, bez jasnih
granica njihovog prostiranja. Dodatna izolacija je u određenoj meri poboljšala kvalitet
arhitektonskog detalja ali su i dalje primetni izraziti linijski gubici toplote.
Prelazak sa kontinualne ploče na udvojeni serklaž i njegovu tačkastu vezu sa
međuspratnom konstrukcijom primetno poboljšava analizirani detalj i značajno
smanjuje hladne mostove, kao što se to može videti na slici 9. Kod ovakvog rešavanja
fasadnog sklopa, dovoljnom količinom termoizolacionog sloja i primenom
odgovarajućih detalja koji su u potpunosti u skladu sa, za to doba, važećim propisima
iz oblasti građevinske fizike postižu se zavidne temperaturne performanse.


Slika 9. Primer fasade „sendvič zida“ sa udvojenim, tačkasto prihvaćenim serklažima

Temperaturna očitavanja na fasadnom zidu su na nivou ambijentalne
temperature, što nam ukazuje da projektovani zid sa proračunskom vrednošću od
U=0,35W/m
2
K koja je vrlo blizu zahtevanom po Pravilniku o energetskoj efikasnosti
(0,3 za nove objekte) u potpunosti ostvaruje svoju termičku ulogu. Elementi udvoje-
nog serklaža sa tačkastim vezama u velikoj meri zavise od kvaliteta izvodjenja i na
termogramu možemo videti da njihove karakteristike variraju od sprata do sprata.
Pravilnim izivođenjem ovog detalja i eventualnim korišćenjem drugih tehnoloških
rešenja skoro bi se u potpunosti mogli eliminisati linijski gubici kod heterogenih
slojevitih zidova.


ZAKLJUČAK

Primena termovizijskog snimanja u arhitekturi je veoma velika, a u oblasti
energetske efikasnosti ona nam omogućava da na relativno jednostavan način
istražimo elemente termičkog omotača i identifikujemo zone nezadovoljavajućih
karakteristika. Na prikazanim primerima nekolicine najčešćih fasadnih sklopova,
snimanih pod, za ovu istražnu metodu, adekvatnim uslovima, možemo sa sigurnošću
80
utvrditi termičke perfomanse i upoređivanjem sa proračunskim, odnosno simuliranim
vrednostima izvesti odgovarajuće zaključke. Istraživački rad u ovoj oblasti sproveden
od strane autora tokom 2010-2013. godine pružio je značajna pozitivna iskustva i
uverio nas u potrebu uključivanja termovizijskog snimanja u proces procene stanja
energetskih performansi zgrada, odnosno njihove ukupne energetske efikasnosti.

LITERATURA

[1] Ignjatović D., Ćuković Ignjatović N., Stanković B. 2012. Thermography and Energy
Performance of Belgrade Building Stock In Housing Development in Serbia in the
Context of Globalization and Integrations, Mako V. ed, 219-241. Faculty of
Architecture University of Belgrade, Belgrade
[2] ITC, Termografy, Level1, 2005, Publication No 1560093E, Infrared Training Center,
Flir Systems, Stockholm, Sweden,
[3] Jovanović Popivić M., Ćuković N., Ignjatović D., 2006. Utvrđivanje potencijala za
poboljšanje energetskih karakteristika zgrada primenom termografije, Arhitektura i
Urbanizam br. 18/19
[4] Jovanović Popović M. i dr. 2012. Atlas porodičnih kuća Srbije/Atlas of Family housing
in Serbia, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu i GIZ, Beograd (dvojezično
izdanje)
[5] Jovanović Popović M. i dr. 2013. Atlas višeporodičnih zgrada Srbije/Atlas of Family
housing in Serbia, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu i GIZ, Beograd
(dvojezično izdanje)
[6] Jovanović Popović M. i dr. 2013. Nacionalna tipologija stambenih zgrada
Srbije/National Typology of Residential Buildings in Serbia, Arhitektonski fakultet
Univerziteta u Beogradu i GIZ, Beograd (dvojezično izdanje)
[7] Jovanović Popović M., Ignjatović D., 2011. Videti energiju/Seeing Energy,
Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu i GTZ, Beograd (dvojezično izdanje)
[8] Maldague X., 2001, Theory and Practice of Infrared Technology for Nondestructive
Testing, Wiley-Interscience, London
[9] Novicki A, 2004,Infrared thermography volume two –Applications, Bindt –British
institute of Non-Destructive Testing, Northampton, England,
[10] Popis domaćinstava i stanova u Rebpulici Srbiji 2011. Prvi rezultati, 2011, Republika
Srbija, Republički zavod za statistiku, Bilten br. 54, Beograd
[11] Popis stanova domaćinstava i stanova u 2002., 2004., Republika Srbija, Republički
zavod za statistiku, Beograd
[12] Pravilnik o energetskoj efikasnosti zgrada, Sl. Glasnik RS br. 61/2011.
[13] Pravilnik o uslovima, sadržini i načinu izdavanja sertifikata o energetskim svojstvima
zgrada, Sl. Glasnik RS br. 61/2011.
[14] Rajčić A. 2011. Metode projektovanja i simulacije termičkih mostova u arhitektonskim
objektima, Doktorska disertacija, Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu
[15] SRPS EN 13187:2008
[16] Ćukovic Ignjatović, N., Ignjatović, D. 2006. “Possibilities for Upgrading the Existing
Building Stock in Belgrade”, Management of Environmental Quality: An International
Journal, Vol. 17 No. 5, pp. 527-537
[17] Flir and ITC, 2011, Thermal imaging guidebook for building and renewable energy
applications, FLIR systems AB, Sweden
81
Prof. dr Aleksandra Krstić-Furundžić
1

Ass. Tatjana Kosić
2
NAUČNI RAD
Ass. mr Marija Grujić
3
UDK: 620.9:69.059.2/.3
ENERGETSKI ASPEKT OBNOVE PREFABRIKOVANIH
STAMBENIH OBJEKATA U BEOGRADU
REZIME
Mnoga prigradska naselja su izgrađena u Beogradu posle Drugog svetskog rata.
Zbog loših energetskih performansi, prisutna je visoka potrošnja energije za grejanje
i hladjenje i emisija CO
2
. Jedan od predstavnika takve stambene arhitekture je
naselje Konjarnik. Procena različitih scenarija za poboljšanje energetskih karakte-
ristika montažnih višeporodičnih objekata u Konjarniku je sprovedena u radu. Hipo-
tetički modeli unapređenja energetskih performansi omotača postojeće zgrade su
kreirani u cilju smanjenja energetskih zahteva za grejanje, a time i smanjenja emisije
CO
2
. Analizom troškova održavanja kroz životni ciklus zgrade procenjena je efikas-
nost mera obnove u pogledu izvodljivosti, ekonomičnosti i uticaja na životnu sredinu.
Ključne reči: obnova zgrada, ušteda energije, prefabrikovane zgrade, emisija CO
2

IMPROVEMENT OF PREFABRICATED MULTIFAMILY
BUILDINGS IN BELGRADE – IN TERMS OF ENERGY
SUMMARY
Several suburban settlements had been built in Belgrade after the World War II.
They are all characterized by poor energy performance causing high energy
consumption (for heating and cooling) and CO
2
emissions. One of the examples of
such architecture is the housing settlement Konjarnik. Assessment of different
scenarios for energy performance improvements of prefabricated multifamily
building in Konjarnik is carried out in the paper. Hypothetical models of energy
performance improvements of the existing building envelope are created in order to
reduce energy demands for space heating, and thus reduce CO
2
emissions. The goal
of Life cycle costs analyses is to evaluate economic efficiency and feasibility of
different measures and their impact on the environment.
Key words: building refurbishment, energy savings, prefabricated housing, CO
2

emissions

1
Arhitektonski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Bulevar kralja Aleksandra 73/II, Beograd,
2
Arhitektonski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Bulevar kralja Aleksandra 73/II, Beograd,
3
Građevinski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Bulevar kralja Aleksandra 73/I, Beograd,


82
UVOD

Nove energetski efikasne zgrade predstavljaju mali procenat u odnosu na
ukupan građevinski fond. Do sedamdesetih godina zgrade su projektovane bez
razmatranja energetskih potreba i potrošnje. Prema podacima prikupljenim od strane
Zavoda za statistiku Srbije, oko 55% od ukupno 583.908 postojećih stambenih
jedinica u Beogradu je izgrađeno u tom periodu [Krstić-Furundžić i Bogdanov, 2010].
Ovi podaci ukazuju da beogradski izgrađeni fond ima značajan broj objekata čije se
energetske performanse moraju poboljšati. To ne treba zanemariti jer se time mogu
postići značajne uštede energije.
Mnoga prigradska naselja izgrađena su u Beogradu posle Drugog svetskog
rata. U to vreme se u našoj zemlji najčešće primenjivalo nekoliko montažnih sistema,
što je dovelo do izgradnje stambenih naselja sa brojnim objektima istih ili sličnih
osnova. Glavni problem ovog istraživanja je da se procene različite mogućnosti
unapređenja energetskih svojstava postojećih prefabrikovanih stambenih objekata u
Beogradu. Tačnije, predlažu se i ispituju različita rešenja za smanjenje potrošnje
energije postojećih objekata. Metodološki pristup podrazumeva analizu karakteristika
kako postojećih zgrada i hipotetičkih modela unapređenja omotača zgrade, tako i
uporedne analize dobijenih rezultata. Procenjuju se opcije za smanjenje potrebne
energije za grejanje prostora, a samim tim i za smanjenje emisije CO
2
. Ovaj pristup se
generalno može primeniti kod obnove zgrada, ali generalizacija tehničkih rešenja i
mogućih doprinosa se mora pojedinačno pažljivo razmotriti.


PODACI ZA STUDIJU SLUČAJA: NASELJE KONJARNIK

Tokom 50-ih pa sve do 70-ih, kao što je prikazano u Tabeli 2, veliki broj
prefabrikovanih objekata je izgrađeno u prigradskim naseljima u Beogradu. Jedan od
primera je stambeno naselje Konjarnik koje je izabrano kao studija slučaja na kojoj su
analizirane mogućnosti za poboljšanje energetskih performansi.


a) b)
Slika 1. (a) Lokacija Konjarnika na mapi Beograda i (b) Dispozicija zgrada u naselju
83
Konjarnik je deo urbane gradske zone, udaljen oko 4 km od centra grada
(slika 1). Naselje, koje se sastoji od tri lokalne zajednice, obuhvata ukupno 7.174
stanova (Petrović, 1973). Većina stanova izgrađena je u prefabrikovanim sistemima: u
ªTrudbenikª sistemu 2.950 stanova i u ªIMS” sistemu 1.733 stanova.

POLOŽAJ I OBLIK ZGRADE

Predmet analize je stambeni objekat u ulici Deset avijatičara br. 7-15 (slika 1).
Osmospratna zgrada (prizemlje, 6 spratova i potkrovlje) sastoji se od 5 lamela (ulaza)
u nizu. Za analize je izabrana jedna od centralnih lamela, ulaz br. 11 (slika 2).

 
Slika 2. Lokacija zgrade u polu-otvorenom bloku

Zgrada se nalazi u okviru polu-otvorenog bloka, na južno orijentisanoj padini.
Svojom dužom osom, koja se pruža u pravcu istok-zapad, paralelna je sa izohipsama.
Susedne zgrade su na dovoljnoj udaljenosti što sprečava zasenčenje objekta. Svaka
lamela ima tipičnu osnovu sprata sa četiri jednostrano orijentisana stana; dva veća
stana su južno orijentisana, dok su dva manja stana orijentisana ka severu.

STRUKTURA OMOTAČA ZGRADE

Energetski ªrasipneª i ªbolesneª kuće su uglavnom posledica nepoštovanja
bioklimatskih principa projektovanja tokom perioda jeftine energije 60-ih i 70-ih
godina. Zbog nezadovoljvajuće toplotne izolacije ili njenog potpunog odsustva i
neodgovarajućih arhitektonskih detalja u pogledu građevinske fizike, nasleđene
stambene zgrade su ªrasipniciª energije i imaju nizak nivo unutrašnjeg komfora –
ªbolesne kućeª, utičući negativno na ljudsko zdravlje [Krstić-Furundžić, 2010]. S
obzirom da je to posledica slabo izolovanih spoljašnjih zidova, neophodna je njihova
bioklimatska rehabilitacija [Krstić-Furundžić i Rajčić, 2007].
 

84
    
Slika 3. Izgled stambene zgrade u naselju Konjarnik i postojeća konstrukcija fasadnog zida

U pogledu termičkih svojstava, prefabrikovani parapetni panel (slika 3)
postojeće zgrade u naselju Konjarnik karakterišu sledeće osobine (slika 4): visok
koeficijent prolaza toplote, odnosno U-vrednost; niska temperatura unutrašnje
površine; prisustvo kondenzacije sa mogućim zamrzavanjem i razvojem buđi.
Prisustvo navedenih karakteristika omotača rezultira lošim toplotnim komforom i
lošim uslovima života koji negativno utiču na ljudsko zdravlje.


Slika 4. Toplotna svojstva zida pre unapređenja


85
ENERGETSKE PERFORMANSE POSTOJEĆEG OBJEKTA

Energetske karakteristike postojećeg objekta se razmatraju u pogledu
potrošnje energije za grejanje prostora. U naselju Konjarnik je zastupljeno daljinsko
grejanje na bazi lož ulja.

POTROŠNJA ENERGIJE ZA GREJANJE PROSTORA

Glavne karakteristike fasade su nizovi prozora i parapeta što utiče na
energetske performanse omotača objekta.

Tabela 1. Tipovi i U-vrednost parapeta i zastakljenja

PARAPETNI ZID ZASTAKLJENJE
Godišnja potrošnja
energije za
grejanje
S
t
r
u
k
t
u
r
a



z
i
d
a

U
-
v
r
e
d
n
o
s
t

[
W
/
m
2
K
]

U
-
v
r
e
d
n
o
s
t

u
s
l
e
d

t
o
p
l
o
t
n
i
h

m
o
s
t
o
v
a

[
W
/
m
2
K
]

T
i
p

z
a
s
t
a
k
l
j
e
n
j
a

U
-
v
r
e
d
n
o
s
t

[
W
/
m
2
K
]

[kWh]




[kWh/m
2
]


Model
postojeće
zgrade

u
n
u
t
r
a
š
n
j
i


b
e
t
o
n

1
0
c
m
,

t
e
r
m
o
i
z
o
l
a
c
i
j
a

5
c
m
,

s
p
o
l
j
a
š
n
j
i

b
e
t
o
n

5
c
m

0,67 1,034
j
e
d
n
o
s
t
r
u
k
o

z
a
s
t
a
k
l
j
e
n
j
e

f
l
o
t

s
t
a
k
l
o
m

(
4
m
m
)


u

d
v
o
s
t
r
u
k
o
m

d
r
v
e
n
o
m

p
r
o
z
o
r
u

s
a

r
a
z
m
a
k
n
u
t
i
m

k
r
i
l
i
m
a

3,0


3
5
3
.
8
1
0


2
8
3
,
6
0


U-vrednosti parapetnog zida i zastakljenja prikazani su u Tabeli 1 i na Slici 4.
Betonski okvir prisutan duž ivice fasadnog parapetnog panela predstavlja toplotni
most što rezultuje u U-vrednost od 1,034 W/m2K [Kosić et al., 2009]. Novi srpski
propisi o energetskoj efikasnosti u zgradama, u slučaju obnove zgrada, određuju za
fasadni zid U-vrednost od 0,4 W/m
2
K za Beogradske klimatske uslove. U pogledu
termodinamike, prozori se pominju kao problem kako zbog veličine i neodgovarajućih
termičkih karakteristika (U>3,0 W/m
2
K) tako i zbog prisustva infiltracije vazduha.
Prozori su drveni dvostruki sa razmaknutim krilima jednostruko zastakljenim flot
staklom debljine 4mm i sa unutrašnjim platnenim roletnama.
Zvanični podaci beogradskih toplana pokazuju da, na osnovu podataka o
potrošnji energije za grejanje za period 2006.-2008. (period od 15. oktobra do 15.
aprila), prosečna godišnja potrošnja energije za grejanje prostora svih pet lamela
iznosi 1.769 MWh. Godišnja potrošnja energije za centralnu lamelu iznosi 353.810
MWh, odnosno 283,60 kWh/m
2
(Tabela 1). Ovi podaci pokazuju da je veoma velika
potrošnja energije prisutna što ukazuje da je predmetna zgrada energetski neefikasna.
86
Razlog za takvu potrošnju energije je neodgovarajući omotač zgrade u smislu
toplotnih svojstava što ima za posledicu:
- toplotne (transmisione) gubitke,
- pregrevanje zgrade,
- velike ventilacione (infiltracija i izmene vazduha) gubitke i
- gubitke u sistemu grejanja.
Distribucija toplotne energije od strane beogradskih toplana nije u skladu sa
temperaturnim oscilacijama u zimskom periodu, što se takođe odražava na potrošnju.


UNAPREĐENJE ENERGETSKIH SVOJSTAVA POSTOJEĆEG
PREFABRIKOVANOG OMOTAČA ZGRADE

Različiti scenariji-modeli unapređenja energetskih performansi postojećeg
omotača zgrade su kreirani u cilju postizanja smanjenja energetskih zahteva za
grejanje prostora, a time i smanjenja emisije CO
2
. Metodološki pristup obuhvata:
- kreiranje različitih modela unapređenja postojećeg omotača zgrade,
- numeričke simulacije modela i
- poređenje rezultata (modela).
Različiti modeli unapređenja omotača zgrade su kreirani prema beogradskim
klimatskim uslovima, orijentaciji zgrade i tehničkim karakteristikama konstrukcije
postojećeg objekta.

Slika 5. Unapređena struktura zida
87
MODELI UNAPREĐENJA TOPLOTNIH KARAKTERISTIKA

Predlozi za unapređenje koji se smatraju najpogodnijim i koji su izabrani kao
mere za unapređenje energetskih performansi stambenih zgrada na Konjarniku su:
povećanje debljine termoizolacije uključujući i prekid toplotnih mostova, potpuna
zamena prozora savremenim tipovima, koje karakterišu bolje toplotne i solarne
performanse, kao i zastakljivanje lođa. Izabrana su dva modela (M1 i M2) unapređenja
omotača zgrade koja su prikazana u Tabeli 2 i na Slici 5.

Tabela 2. Modeli unapređenja toplotnih karakteristika omotača zgrade
Model
unapređenja
toplotnih
karakteristika
PARAPETNI ZID
KROVNA
PLOČA
ZASTAKLJENJE
P
r
e
d
v
i
đ
e
n
i

b
r
o
j

i
z
m
e
n
a

v
a
z
d
u
h
a

S
t
r
u
k
t
u
r
a

z
i
d
a

U
-
v
r
e
d
n
o
s
t

[
W
/
m
2
K
]

D
e
b
l
j
i
n
a



t
e
r
m
o
i
z
o
l
a
c
i
j
e

U
-
v
r
e
d
n
o
s
t


[
W
/
m
2
K
]

Prozori Lođe
T
i
p

z
a
s
t
a
k
l
j
e
n
j
a



i

p
r
o
f
i
l
a

U
-
v
r
e
d
n
o
s
t


[
W
/
m
2
K
]

T
i
p

z
a
s
t
a
k
l
j
e
n
j
a



i

p
r
o
f
i
l
a

U
-
v
r
e
d
n
o
s
t

[
W
/
m
2
K
]

Model M1
u
n
u
t
r
a
š
n
j
i

b
e
t
o
n

1
0
c
m
,

t
e
r
m
o
i
z
o
l
a
c
i
j
a

5
c
m
,


s
p
o
l
j
a
š
n
j
i

b
e
t
o
n

5
c
m

+


5
c
m

d
o
d
a
t

s
t
i
r
o
p
o
r















u
k
u
p
n
a

d
e
b
l
j
i
n
a

T
I

=

1
0
c
m

0
,
3
7
1


1
0
c
m

d
o
d
a
t
e

t
v
r
d
o

p
r
e
s
o
v
a
n
e

m
i
n
e
r
a
l
n
e

v
u
n
e

č
i
n
i

2
2
c
m

t
e
r
m
o
i
z
o
l
a
c
i
j
e

0
.
1
7
1


d
v
o
s
t
r
u
k
o

z
a
s
t
a
k
l
j
e
n
j
e

(
4
+
1
2
+
4
m
m
)


p
o
s
t
a
v
l
j
e
n
o

u

p
e
t
o
k
o
m
o
r
n
i

P
V
C

p
r
o
f
i
l

2
,
3
0


d
v
o
s
t
r
u
k
o

z
a
s
t
a
k
l
j
e
n
j
e

(
4
+
1
2
+
4
m
m
)


p
o
s
t
a
v
l
j
e
n
o

u

p
e
t
o
k
o
m
o
r
n
i

P
V
C

p
r
o
f
i
l

2
,
3
0

2

-

3

Model M2
u
n
u
t
r
a
š
n
j
i

b
e
t
o
n

1
0
c
m
,

t
e
r
m
o
i
z
o
l
a
c
i
j
a

5
c
m
,


s
p
o
l
j
a
š
n
j
i

b
e
t
o
n

5
c
m

+

1
0
c
m

d
o
d
a
t

s
t
i
r
o
p
o
r















u
k
u
p
n
a

d
e
b
l
j
i
n
a

T
I

=

1
5
c
m

0
.
2
5
5

1
0
c
m

d
o
d
a
t
e

t
v
r
d
o

p
r
e
s
o
v
a
n
e

m
i
n
e
r
a
l
n
e

v
u
n
e

č
i
n
i

2
2
c
m

t
e
r
m
o
i
z
o
l
a
c
i
j
e

0
.
1
7
1


n
i
s
k
o
-
e
m
i
s
i
o
n
o

z
a
s
t
a
k
l
j
e
n
j
e

s
a

i
s
p
u
n
o
m

o
d

a
r
g
o
n
a

p
o
s
t
a
v
l
j
e
n
o

u

p
e
t
o
k
o
m
o
r
n
i

P
V
C

p
r
o
f
i
l

0
.
9
0

d
v
o
s
t
r
u
k
o

z
a
s
t
a
k
l
j
e
n
j
e

(
4
+
1
2
+
4
m
m
)


p
o
s
t
a
v
l
j
e
n
o

u

p
e
t
o
k
o
m
o
r
n
i

P
V
C

p
r
o
f
i
l

2
,
3
0

0
.
8

-

1

 
Postavljanje dodatne spoljašnje toplotne izolacije pruža sledeće prednosti
(slika 6):
- niži koeficijent prolaza toplote i veću temperaturu unutrašnje površine zida
(tsi=+18,15°C i +18,73°C umesto tsi=+16,63°C pre unapredjenja) čime je sprečena
kondenzacija i razvoj plesni,
88
- poboljšana funkcija zida kao sloja za akumulaciju toplote i
- unapređenje toplotnog komfora i uslova života u celoj zgradi.
 

Slika 6. Toplotne karakteristike zida nakon unapređenja

NUMERIČKE SIMULACIJE
Za simulaciju energetskih svojstava zgrade formirani su 3D matematički
modeli. Za termodinamičke simulacije korišćen je specijalizovani softverski paket
TAS. Simulacija je mnogo efikasnija kada se koristi za poređenje predviđenih
performansi različitih projektantskih rešenja, nego kada se koristi za predviđanje
performansi jednog rešenja [Hensen et al., 2004]. Iz tog razloga su kreirani sledeći
modeli unapređenja: Model 1 i Model 2, koji se odlikuju različitim energetskim
performansama. Simulacije su sprovedene uzimajući u obzir održavanje zadatih
vrednosti temperature unutrašnjeg vazduha (od 20°C u sobama do 22°C u kupatilu),
koje pružaju zadovoljavajuće uslove toplotnog komfora u grejnom periodu. Za analize
i matematičke simulacije modela uzeti su u obzir klimatski uslovi za teritoriju
Beograda koji se odnose na dnevne temperature tokom godine, učestalost temperatura,
učestalost intenziteta sunčevog zračenja, učestalost oblačnosti, učestalost brzine vetra i
njegovog pravca u zimskom, letnjem i prelaznom periodu.


89
POREĐENJE REZULTATA

Rezultati unapređenja omotača zgrade su razmatrani i prezentovani kroz
smanjenje potrošnje energije i smanjenje emisije CO
2
.
Kako nacionalni softverski paket još nije izabran, obračun i određivanje
energetske klase zgrade odnosi se na energiju potrebnu za grejanje (prema Pravilniku
o energetskoj efikasnosti zgrada). Na osnovu rezultata termodinamičke simulacije,
model M1 pokazuje da je godišnja potrošnja energije za grejanje 37.242 kWh, a u
odnosu na efektivnu grejanu površinu centralne lamele koja je 1.250 m
2
, godišnja
potrošnja energije za grejanje iznosi 29,79 kWh/m
2
. Model M2 pokazuje da je
godišnja potrošnja energije za grejanje 18.446 kWh, a u odnosu na efektivnu grejanu
površinu predmetne lamele, godišnja potrošnja energije za grejanje iznosi 14,75
kWh/m
2
. Za oba modela unapređenja izračunate su godišnja potrošnja energije za
grejanje, kao i godišnja potrošnja energije po kvadratnom metru i zatim upoređene sa
postojećom potrošnjom energije u zgradi, što je prikazano u Tabeli 3 i na Slici 7.

Tabela 3. Godišnja potrošnja energije za grejanje po modelima
Model zgrade
Potrošnja energije
(kWh/a

)
Potrošnja energije
(kWh/m
2
a

)
Model postojeće zgrade 353.810 283,60
Model 1 37.242 29,79
Model 2 18.446 14,75
 
     
Slika 7. Poređenje godišnje potrošnje energije za grejanje u postojećoj zgradi i unapređenim
modelima
Tabela 4. Godišnja potrošnja primarne energije za grejanje po modelima
Model zgrade
Potrošnja energije
(kWh/a

)
Potrošnja energije
(kWh/m
2
a

)
Model postojeće zgrade 424.572 339,66
Model 1 44.690 35,75
Model 2 22.135 17,70
90
Godišnja potrošnja primarne energije za grejanje je proračunata primenom
faktora pretvaranja (1,2) za odgovarajući energent (lož ulje) koji je izvor toplote za
sistem za grejanje, što je prikazano u Tabeli 4.

Prednosti predviđenih unapređenja

Prednosti predviđenih unapređenja mogu se identifikovati kroz uštedu
energije i smanjenje emisije CO
2
. Primetno je da je značajna vrednost ukupne godišnje
uštede primarne energije za grejanje, kao i godišnje uštede energije po kvadratnom
metru, što je prikazano u Tabeli 5.

Tabela 5. Godišnja ušteda primarne energije za grejanje prema modelima
Model zgrade
Ušteda energije
(kWh

)
Ušteda energije
(kWh/m
2
)
Smanjenje potrošnje
energije (%)
Model 1 379.882 303,90 89
Model 2 402.437 321,95 94

Potrošnja primarne energije za grejanje prostora u slučaju unapređenih modela
je smanjena za više od 89% za Model 1, i više od 94% za Model 2. To podrazumeva
godišnje smanjenje energrtskih potreba za 379,882 kWh za Model 1, dok za Model 2
smanjenje iznosi 402,437 kWh. U odnosu na efektivnu grejanu površinu, postignuto je
smanjenje energetskih potreba za oko 304 kWh/m
2
za Model 1 i 322 kWh/m
2
za
Model 2. Ove energetske uštede postignute su dodavanjem toplotne izolacije,
zastakljivanjem lođa i zamenom postojećih prozora novim tipom prozora.
Proračun emisije CO
2
se zasniva na činjenici da je u stambenom naselju
Konjarnik dostupno daljinsko grejanje koje kao energent koristi lož ulje (specifična
emisija za lož ulje prema Pravilniku o energetskoj efikasnosti zgrada iznosi 0,26
kgCO
2
/kWh). U Tabeli 6 su prikazane vrednosti godišnjih emisija CO
2
za centralnu
lamelu postojeće zgrade i za unapređene modele. U Tabeli 7 su za oba modela
predstavljene vrednosti godišnjeg smanjenja emisije CO
2
postignute poboljšanjem
energetskih performansi omotača zgrade. Prema prikazanim rezultatima, evidentno je
da se značajno smanjenje emisije CO
2
može postići unapređenjem omotača zgrade.

Tabela 6. Emisija CO
2

Model zgrade
Emisija CO
2

(kg/godišnje

)
Model postojeće zgrade 110.389
Model 1 11.619
Model 2 5.755

Tabela 7. Smanjenje emisije CO
2

Model zgrade
Smanjenje CO
2

(kg/godišnje)
Smanjenje CO
2

(%

)
Model 1 98.770 89
Model 2 104.634 94
91
ANALIZA EKONOMSKE EFIKASNOSTI

Predmetna analiza troškova u životnom veku ima za cilj ocenu ekonomske
efikasnosti i isplativosti gore prezentovanih scenarija i ocenu njihovog uticaja na
životnu sredinu. Analiza troškova u životnom veku bavi se ocenom isplativosti
ulaganja u poboljšanje termičkog kvaliteta omotača kolektivne zgrade u Beogradu, u
cilju redukcije potrošnje energije za grejanje.
Ekonomska analiza životnog veka je izvršena metodologijom diskontovanja
investicija i troškova na neto sadašnju vrednost iz razloga što se analiza bazira na
poređenju različitih scenarija.
Za analizu je korišćen kompjuterski program BLCC (Building Life Cycle
Cost), verzija 5.3-12, (EERE, 2012), koji je razvijen od strane Departmana za energiju
SAD-a (U.S. Department of Energy), koji se koristi za vrednovanje korisnosti ušteda
energije u životnom veku. Proračuni troškova u životnom veku se baziraju na
diskontnim stopama i stopama porasta cene energije koje se predviđaju u okviru
Saveznog programa menadžmenta energije (FEMP - Federal Energy Management
Program) u Sjedinjenim Državama, koje se obnavljaju i objavljuju svake godine 1.
aprila. Uz određene modifikacije, BLCC program je korišćen za analizu nekoliko
investicionih projekata u Srbiji, prilikom ocenjivanja ekonomske opravdanosti
varijantnih rešenja primene mera optimizacije na omotač zgrade, građevinsku
strukturu, osvetljenje i sisteme termotehnike (Plavšić i Grujić, 2005).
Kriterijumi za vrednovanje rezultata analize svrstani su u dve grupe (Plavšić,
2004):
– Kriterijumi za vrednovanje ekonomske efikasnosti uključuju:
- neto sadašnju vrednost (NSV),
- internu stopu rentabiliteta (ISR) i
- period povraćaja uloženih sredstava (PPS).
– Kriterijumi za vrednovanje eksternih efekata uključuju:
- očuvanje i unapređenje životne sredine i
- održivi razvoj izvora energije.
Zaključna analiza ocene efikasnosti projekta i varijanti projekta (putem
korišćenja kompjuterskog programa BLCC) iskazana je kroz dva područja:
- ocena finansijsko-tržišne efikasnosti projekta, kojom se utvrđuje
opravdanost investicije pod stvarnim uslovima na tržištu, merena akumulacijom
projekta i
- ocena društveno-ekonomske efikasnosti projekta, koja vrednuje učinke
projekta na društveno-ekonomski razvoj zemlje.
U zaključnoj analizi različiti scenariji se rangiraju prema svakom od
uključenih kriterijuma. Program daje mogućnosti izbora i to:
1. scenario koji je najpovoljniji sa aspekta najnižih troškova životnog veka,
2. scenario sa najkraćim vremenom povraćaja uloženih sredstava,
3. scenario sa najmanjim emisijama gasova staklene bašte.
92
Kada se prva dva kriterijuma posmatraju kao jednakovredna, odluka će se
doneti tako što izabrano rešenje najviše od svih zadovoljava oba uslova.

ANALIZA TROŠKOVA ŽIVOTNOG VEKA

Komparativna analiza scenarija za unapređenje termičkog omotača zgrade
(postojeći model zgrade i dva modela sa termički poboljšanim svojstvima omotača)
izvedena je na osnovu troškova investicije, sa jedne, i ušteda troškova za grejanje
ostvarenih u veku projekta sa druge strane. Svaki scenario ima specifično povećanje
investicionih ulaganja u odnosu na osnovni (postojeći) model zgrade i odgovarajuću
redukciju potrošnje energije za grejanje. Ukupni rezultati različitih scenarija mere se
prema: (a) investicionim troškovima, (b) troškovima potrošnje energije i (c)
operativnim troškovima, troškovima održavanja i popravki (OO&P). Troškovi
periodičnih remonta nisu uključeni u analizu iz razloga što se usvojeni period analize
troškova životnog veka bazira na standardnom životnom veku prozorske komponente.
Isplativost i opravdanost ulaganja u poboljšanje termičkih svojstava fasade
ocenjuje se sa stanovišta potrošnje finalne energije.

Investiciona ulaganja

Investiciona ulaganja tretirana su kao jednokratni troškovi u prvoj godini
ekonomskog veka projekta.
U analizi poboljšanja termičkih karakteristika omotača, svaki poboljšani
model ima specifično povećanje investicionih ulaganja u odnosu na postojeći model.
U Tabelama 8 i 9 prikazani su troškovi investicionog ulaganja za svaki scenario.

Troškovi energije

Svaki scenario u analizi energetskih svojstava termičkog omotača zgrade
bazira se na različitim rešenjima za redukciju potrošnje energije, koja rezultuju
različite troškove energije na godišnjem nivou. Toplotna energija iz gradske mreže
usvojena je na nivou od 0,05 €/kWh (isporučena energija). Cena je usvojena prema
cenovniku za domaćinstva Beogradskih elektrana (za 1. decembar 2012. godine).

Analiza troškova

Analiza troškova životnog veka za scenarije sa unapređenjem svojstava
termičkog omotača zgrade izvedena je za period od 25 godina. Period od 25 do 30
godina je vreme u kojem se, uz redovno održavanje, garantuju termička svojstva
selektovanih prozorskih komponenti u različitim scenarijima.
Analiza troškova u životnom veku izvršena je za svaki predloženi scenario.
Upotrebom BLCC kompjuterskog programa utvrđena je neto sadašnja vrednost (NSV)
93
za svaki scenario i izabran je scenario koji daje najbolje rezultate u toku životnog
veka. Svi budući troškovi su diskontovani primenom diskontne stope od 3.5%.
Osnovna pretpostavka je da inflacija ima neutralan efekat na život projekta,
ukoliko se cenovni odnosi (paritet cena) ne menjaju u veku projekta, odnosno, da
uticaj inflacije deluje istovetno za sve elemente primitka i izdataka projekta.

Rezultati ekonomske analize

Rezultati analize životnog veka, ušteda u životnom veku i emisije gasova
staklene bašte za scenarije koji se bave poboljšanjem termičkih karakteristika omotača
zgrade dati su Tabelama 8, 9 i 10.

Tabela 8. Rezultati analize životnog veka za scenarije Model 1 i Model 2 u odnosu na
referentni model (postojeće stanje omotača zgrade)
Scenario
Godišnja
potrošnja
toplotne
energije
Godišnji troškovi Sadašnja vred. troškova
LCC
Troškovi
toplotne
energije
(poč. god.)
Godišnji
troškovi
za
OO&P*
Ukupna
investiciona
ulaganja
Diskontova
ni ukupni
troškovi za
OO&P*
Diskontova
ni ukupni
troškovi
energije
(kWh) (€) (€) (€) (€) (€)
referentni
model
353.810,00 17.694,00 1.000,00 - 16.484,00 291.605,00 308.088,00
model 1 37.242,89 1.863,00 1.000,00 117.180,00 16.484,00 30.695,00 164.359,00
model 2 18.446,15 923,00 2.000,00 141.910,00 32.967,00 15.203,00 190.080,00
* Operativni troškovi, troškovi održavanja i popravki

Tabela 9. (deo a i b) Uštede u životnom veku za Model 1 i Model 2
Scenario

Godišnja
redukcija
toplotne
energije

Ukupna
investicija
Uštede (+) ili troškovi (−)
energije
Ne-energetske uštede (+)
ili troškovi (−)
Godišnje
uštede
toplotne
energije
Diskontovane
uštede
toplotne
energije
Godišnji
troškovi
za
OO&P*
Diskontovani
troškovi za
OO&P*

(kWh) (€) (€) (€) (€) (€)
Model 1 316.567,11 117.180,00 15.828,00 260.910,00 -1.000,00 -16.484,00
Model 2 335.363,85 141.910,00 16.768,00 276.402,00 -2.000,00 -32.967,00
* Operativni troškovi, troškovi održavanja i popravki Tabela 9 - deo a

94
Scenario
Uštede u
prvoj godini
Obični
period
povraćaja
sredstava
(PPS)
Prilagođena
interna
stopa
rentabiliteta
(ISR)
Ukupne
diskontovane
operativne
uštede
Odnos ušteda i
ulaganja
(€) (godina) (%) (€)
Model 1 14.828,00 7,90 6,59 244.426,00 2,09
Model 2 14.768,00 9,61 5,76 243.434,00 1,72
* Operativni troškovi, troškovi održavanja i popravki
Tabela 9 – deo b

Tabela 10. Emisija gasova staklene bašte – analiza termičkih karakteristika omotača zgrade

Postojeći model Model 1 Model 2
godišnje
emisije
emisije u
životnom veku
godišnje
emisije
emisije u
životnom veku
godišnje
emisije
emisije u
životnom veku
(kg) (kg) (kg) (kg) (kg) (kg)
CO
2
231.319,39 5.782.193,00 24.349,23 608.647,52 12.060,01 301.458,97
SO
2
1.165,61 29.136,25 122,69 3.066,95 60,77 1.519,04
NO
x
345,22 8.629,43 36,34 908,35 18,00 449,90

Sledeći zaključci se mogu izvesti iz analize troškova u životnom veku:
– Troškovi u životnom veku kod modela sa unapređenim termičkim
svojstvima omotača su značajno manji u poređenju sa referentnim modelom -
postojećim stanjem zgrade (Tabela 8).
– Prema rezultatima LCC analize u Tabeli 8 najpovoljniji model sa aspekta
troškova u životnom veku je Model 1, iako je redukcija potrošnje energije kod Modela
2 skoro dvostruko veća u odnosu na Model 1. Razlog za ovakav rezultat analize
troškova u životnom veku su troškovi održavanja za Model 2, koji su udvostručeni u
odnosu na troškove održavanja Modela 1, i veći troškovi investicije.
– Analiza ušteda u životnom veku (Tabela 9) pokazuje da Model 1 ima
najkraći period povratka uloženih sredstava (PPS), koji iznosi 7,9 godina. Kod Modela
2 PPS iznosi 9,61 godina. Scenario Model 1 takođe ima manje povećanje osnovne
investicije i veći odnos ušteda i ulaganja. Tako, sa aspekta ekonomskih ušteda u
životnom veku, scenario Model 1 je najekonomičniji.
– Analiza emisije gasova staklene bašte (Tabela 10) pokazuje da Model 2
ima najveću redukciju emisije gasova, što je očekivano, budući da ovaj model ima
najveću redukciju potrošnje energije.
– Sa aspekta finansijske analize, profitabilniji scenario je Model 1, odnosno,
scenario sa umerenim investicijama, iako ovaj scenario nema najnižu potrošnju
energije i najmanju emisiju štetnih gasova. Čak ako bi se isključili iz analize visoki
operativni troškovi Modela 2 (ili ako bi ih redukovali), scenario Model 1 bi bio
profitabilniji iz razloga drugih, važnijih kriterijuma – kriterijum niže investicije i bržeg
povraćaja uloženih sredstava.
95
– Najpovoljniji scenario u LCC analizi je Model 1.
Investicije u mere za očuvanje energije i obnovljive izvore energije su obično
veoma velike, ali je pozitivan njihov dugoročan efekat na očuvanje životne sredine i
redukciju potrošnje energije iz neobnovljivih izvora. Analiza troškova i ušteda u
životnom veku za mere redukcije potrošnje toplotne energije (kao jednoj od najvećih
stavki u potrošnji energije u zgradama) upravo pokazuju da ulaganje u mere koje
stvaraju najveću redukciju potrošnje toplotne energije i najbolje efekte u očuvanju
životne sredine ne ostvaruju i najbolju ekonomsku efikasnost. Stoga je neophodno
izvršiti optimizaciju odnosa investicija i efekata redukcije potrošnje energije.


ZAKLJUČAK

Ovaj rad je ukazao na probleme loših energetskih karakteristika postojećeg
stambenog fonda Beograda, kao i potrebu i mogućnosti unapređenja energetskih
performansi zgrada, pa tako i uticaja na životnu sredinu. Mogućnosti obnove zgrada
mogu na prvi pogled izgledati skromnije i jednostavnije u odnosu na rušenje i novu
izgradnju, ali rezultati ovog istraživanja pokazuju efikasnost u uštedi energije i
smanjenju emisije CO
2
, kao i unapređenje kvaliteta stanovanja. Poboljšanjem toplotne
izolacije i zamenom prozora, kao i zastakljivanjem balkona i lodja, postižu se brojne
prednosti koje se mogu identifikovati kao smanjenje potrošnje konvencionalne
energije, smanjenje zagađenja životne sredine i stvaranje mogućnosti za nova estetska
rešenja u obnovi postojećih objekata.
Prema Pravilniku o uslovima, sadržini i načinu izdavanja sertifikata o
energetskim svojstvima zgrada, postojeći i unapređeni modeli zgrade pripadaju
sledećim energetskim razredima za stambene zgrade sa više stanova:
- Postojeći objekat, prema specifičnoj godišnjoj potrebnoj toploti za grejanje
(339,66KWh/m
2
a), pripada energetskom razredu G.
- Unapređeni model M1, prema specifičnoj godišnjoj potrebnoj toploti za
grejanje (35,75KWh/m
2
a), pripada energetskom razredu C.
- Unapređeni model M2, prema specifičnoj godišnjoj potrebnoj toploti za
grejanje (17,70KWh/m
2
a), pripada energetskom razredu B.
Kako u drugim delovima Srbije i Evrope postoji značajan broj stambenih
naselja sa istim ili sličnim prefabrikovanim objektima, predstavljene mere unapređenja
se mogu primeniti u regionima sa sličnim klimatskim uslovima. Rezultati ovog
istraživanja mogu biti interesantni za pokretanje aktivnog učešća i podršku svima
onima koji su uključeni u proces gradnje: vlasnicima, potrošačima, vlastima,
arhitektama, građevinskoj industriji, i ostalima.


ZAHVALNOST

Numeričke simulacije potrošnje energije za grejanje za različite modele su
realizovane uz pomoć G. Dušana Maksimovića, BDSP (YU) d.o.o, Bulevar Arsenija
Čarnojevića 54a, Beograd, Srbija.
96
Ovo istraživanje je realizovano u okviru naučno-istraživaćkog projekta
"Physical, environmental, energy, and social aspects of housing development and
climate change – mutual influences" (TP36035), finansiranog od strane Ministarstva
za nauku i tehnološki razvoj Republike Srbije (2012-2014).


LITERATURA

[1] EERE (Energy Efficiency and Renewable Energy) (2012), FEMP (Federal Energy
Management Program) software: BLCC (Building Life Cycle Cost),
http://www.eere.energy.gov/femp/information, (accessed 25th November, 2012).
[2] Hensen, J., Djunaedy, E., Radosevic, M., Yahiaoui, A. (2004) Building performance
simulation for better design: some issues and solutions. In: Built Environments and
Environmental Buildings, Thematic conference Proceedings of PLEA 2004. Eindhoven:
Technical University.
[3] Kosić, T., Krstić-Furundžić, A., Rajčić, A., Maksimović, D. (2009) Improvement of
Energy Performances of Dwelling Housing in Belgrade. In: Architecture, Energy and
the Occupant's Perspective, Thematic conference Proceedings of the PLEA 2009,
Demers, C. and Potvin, A. (eds.). Quebec City: Les Presses de l'Universite Laval, pp.
603-608.
[4] Krstić-Furundžić, A., Bogdanov, A., (2003) Formiranje baze podataka o gradjevinskom
fondu u Beogradu. U: Energetska optimizacija zgrada u kontekstu održive arhitekture,
Deo 1. Beograd: Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu, str. 59-77.
[5] Krstić-Furundžić, A. (2010) Definition of Suburban Building Stock; Case Study:
Konjarnik, Belgrade, Serbia. In: Roberto Di Giulio (ed.) Improving the Quality of
Suburban Building Stock, Volume 1. Malta: Department of Building & Civil
Engineering, Faculty for the Built Environment, University of Malta, Gutenberg Press,
pp. 145-158.
[6] Krstić (Furundžić), A., Rajčić, A. (2007) Improvement of thermal performances of
external walls aimed to produce energy rational buildings. In: Vujošević, M. (ed.)
Sustainable spatial development of towns and cities, Volume 1, Belgrade: IAUS, pp.
297-304.
[7] Petrović, P. (1973) Naselje „Konjarnik“. Izgradnja, Broj.12, str. 41-43.
[8] Plavšić, R. (2004) Organizacija i upravljanje projektima (Organization and Project
Management), Fakultet za menadžment malih i sradnjih preduzeća, Beograd, str. 38.
[9] Plavšić, R., Grujić, M. (2005) Economic analysis of the life period of the measures for
the development of energetical efficacy of the covering and system of termotechique of
the Terazije terracce, Belgrade, str. 120-132.
[10] Pravilnik o energetskoj efikasnosti zgrada, Službeni glasnik RS, Br. 72/09, 81/09 –
izmenjen i dopunjen, 64/10 i 24/11, str. 58.
[11] Pravilnik o uslovima, sadržini i načinu izdavanja sertifikata o energetskim svojstvima
zgrada, Službeni glasnik RS, Br. 61/11, str. 8.
[12] Republički hidrometeorološki zavod Srbije, Osnovne klimatske karakteristike teritorije
Srbije, (pristupljeno 25 oktobra 2012).

97


Dr Nada Denić,dipl.inž.tehn.
1
PREGLEDNI RAD
Prof.dr Dragica Jevtić, dipl.inž.tehn.
2
UDK: 699.82
624.012.059.2/.3


POSTUPCI ZA SANIRANJE VLAGE
REZIME
Za sprečavanje prodiranja vlage i vode iz terena, kao i atmosferske vode u noseće i
nenoseće zidove od opeke, uspešno se koriste „krute“ hidroizolacije na bazi
penetrirajućih materijala. U radu su izneti primeri uspešno primenjenih
kombinovanih postupaka za saniranje vlage u zidovima od opeke kod tradicionalnih
javnih i stambenih objekta izgrađenih krajem XIX i početkom XX veka.
Ključne reči: zidane konstrukcije, saniranje vlage, kombinovni postupci, primeri.

PROCEDURES FOR THE REPAIR OF MOISTURE
SUMMARY
To prevent moisture and ground water penetration, as well as atmospheric water,
into bearing and non-bearing brick walls, rigid insulation materials, based on
penetrates, are successfully used. The paper presents examples of successfully
applied combined procedures for repair of moisture in the brick walls of traditional
public and residential buildings, constructed at the end of XIX and the beginning of
XX century.
Keywords: masonry structures, repair of moisture, combined procedures, examples.










1
Naučni savetnik, Udruženje „Izgradnja“, Kneza Miloša 7a, Beograd
2
Građevinski fakultet Univerziteta u Beogradu, Bulevar kralja Aleksandra 73, Beograd
98

UVOD

Vlaga u zidovima objekata, a što se prvenstveno odnosi na zidane zgrade,
najčešće je kapilarna. Ona potiče od podzemne vode iz terena, kao i od procedne
atmosferske vode eventualno akumulirane oko objekata, pri čemu ova voda (tzv.
ustavljena voda) često predstavlja vodu pod pritiskom; kao takva, ova voda je u stanju
i da prodre u ukopane prostorije objekata.
U zgradama, a iznad terena, kapilarna vlaga se "penje" u zidove, pri čemu su
fasadni zidovi, pored ove vlage, izloženi još i penetriranju atmosferske vode. Ovo,
pak, zajedno sa kapilarnom vlagom i drugim štetnim uticajama, ugrožava trajnost
fasada, a takođe i uslove funkcionalnosti objekata u celini.
U radu su prikazani dijagnostički pristupi za otkrivanje uzroka i mesta prodora
vlage i vode u zidane konstrukcije. Pored toga, razmatraju se i smernice za izradu
projekata sanacionih radova (na osnovu odgovarajućeg projektnog zadatkai istražnih
radova), kao i odredbe savremene tehničke regulative iz ove oblasti. Osim analitičko-
teorijskih podataka u vezi sa izborom postupka saniranja, prikazani su i praktični
primeri uspešno izvedenih sanacija „krutim“ penetrirajućim hidroizolacijama, često u
kombinaciji sa postupcima za tzv. presecanje vlage u zidovima; prikazani su i
plastoelastični materijali za izvođenje hidroizolacija na temeljnim pločama.


OSVRT NA ZIDANE KONSTRUKCIJE

Zidane zgrade se u opštem slučaju mogu podeliti na tradicionalne i na
savremene zidane zgrade. One se razlikuju po vrsti primenjinih elemenata za zidanje,
kao i po načinu projektovanja i građenja. Tradicionalne zgrade su prevashodno zidane
punom opekom (kamenom) u sistemu masivnih jednoslojnih zidova, bez toplotne
izolacije, kao i bez hidroizolacije – zaštite temelja i konstruktivnih zidova od vlage i
vode.
Savremene zidane zgrade, pak, u opštem slučaju čine zidane zgrade sa
zidovima uokvirenim armiranobetonskim serklažima. Visine ovih objekata su
ograničene seizmikom područja na kojem se grade, a dubina ukopavanja može da
bude u više etaža - zavisno od namene.
Savremene zidane zgrade danas se projektuju i izvode prema EVROKODU 6
– Proračun zidanih konstrukcija (EN 1996-1-1:2005), koji reguliše osnovna pravila za
armirane i nearmirane zidane konstrukcije, ali se takođe bavi i problemima trajnosti i
zaštite zgrada (u skladu sa standardima za toplotnu zaštitu i zaštitu od vode i vlage). U
ovom EVROKODU se obrađuju i materijali koji se koriste u zidanim konstrukcijama
– elementi za zidanje, malter, beton, armaturni čelik i čelik za prethodno naprezanje.
Obrađuju se vrlo detaljno elementi za zidanje od gline koji se koriste u nosećim i
nenosećim zidovima, kao i u nemalterisanim (fasadnim) i malterisanim zidovima,
uključujući i unutrašnje obloge i pregrade u okviru zgrada.
99

POREKLO VLAGE I VODE U ZIDOVIMA

Štetni uticaji vlage i vode na zidane konstrukcije

Trajnost zidanih zgrada je definisana EVROKODOM 6, koji obrađuje
probleme koje treba rešavati u okviru građevinskog projekta pri izvođenju neke
zidane zgrade, kao i kroz obavezano održavanje zgrade za vreme njene eksploatacije.
Građevinski projekat, između ostalog, mora da sadrži rešenje zaštite od spoljne i
unutrašnje vlage i vode koja tokom vremena utiče ne samo na mikroklimatske uslove
eksploatacije objekta, već deluje i kao faktor destrukcije konstrukcijskih elemenata,
odnosno kao faktor koji ima štetnog uticaja na sve materijale sa kojima dolazi u dodir.
U zavisnosti od porekla vlage, odnosno vode, stambene i javne zgrade mogu
biti izložene sledećim uticajima:
a) - uticaj vlage i vode iz terena na ukopane delove zgrada,
b) - uticaj atmosferske vlage i vode na krov i fasadu zgrade,
c) - uticaj vlage i vode prisutne u unutrašnjosti objekta, kao rezultat
prisustva vodene pare, a eventualno i izvesne procesne vode, na unutrašnje zidove i
međuspratne konstrukcije.
U ovom radu izlaganje je ograničeno samo na štetne uticaje vlage i vode iz
terena i atmosfere na tradicionalne zidane objekte izvedene od klasične glinene opeke,
a sve to kroz karakteristične primere saniranja.

Uticaj vlage i vode iz terena

Voda iz terena proizvodi različita dejstva na objekte zavisno od nivoa, sastava
tla, atmosferskih uticaja i dr. Pojam kapilarne vlage vezuje se samo za porozno
zemljište u kojem je prisutna voda vezana za čestice zemlje (adheziona, apsorbovana i
kapilarna) - na primer, u pesku i šljunku sa koeficijenom propustljivosti k > 10
-4
m/s
prema DIN 18130-1, ili kada je i kod manje propustljivosti zemljišta izvedena drenaža
prema DIN 4095 sa stalnim funkcionisanjem. Princip zaštite objekta od vlage iz terena
prikazan je na slici 1, gde se tzv. negativna hidroizlacija izvodi „krutim“
penetrirajućim sistemom.
Prodor vlage iz terena u zidanu konstrukciju definiše se preko "penjanja"
kapilarne vlage, odnosno preko visine do koje vlaga može da prodre, a što zavisi od
konstrukcije zida, vrste materijala, veličine pora, prisustva zaštitnih premaza,
temperature, brzine isparavanja i novoa podzemne vode. Građevinski materijali u
zidanim konstrukcijama, koji imaju visok sadržaj pora, omogućavaju kapilarno
penjanje vlage za oko 1 – 1,5 m u odnosu na nivo zemljišta, pri čemu, ako je zid
obrađen paronepropustljivim premazom koji usporava isparavanje, to penjanje može
da bude i više od 1,5 m.


100
Rešenje sa drenažom u
slu  aju slabo propustljivog

Hidroizolacija od vlage i vode
koja nije pod pritiskom

Slika 1. Princip zaštite objekta od vlage u slučaju propustljivog (a)
i nepropustljivog zemljišta (b)

Zadržana vlaga u zidu deluje razarajuće - ona rastvara kalcijumhidroksid
sadržan u cementnom malteru, pa rastvoreni hidroksid dolazi do površine zida, gde
reguje sa ugljendioksidom iz vazduha, obrazujući kristalne soli. Takođe i neke soli
sadržane u tlu, kao što su hloridi i nitrati, deluju razarajuće; one usled higroskopnosti
absorbiju vlagu iz okoline. Razorno delovanje kapilarne vlage je posebno
karakteristično za zidane tradicionalne zgrade koje su izvođene bez hidroizolacije (ili
sa nekvalitetnom hidroizolacijom).

Uticaj spoljašnje vlage i vode iz atmosfere – penetrirajuća vlaga

Penetrirajuća vlaga je posledica delovanja atmosferskih padavina sa spoljne
strane. Razorno djestvo vode i vlage na konstrukciju pojačano je i drugim klimatskim
uticajima: temperaturnim razlikama, mrazom, sunčevim zracima, vetrom, erozijom i
drugim štetnim uticajima.
Pored direktnog penetrirajućeg dejstva vlage i vode na fasadu (na primer,
dejstvo kiše praćene vetrom), voda prodire u zgradu i usled defekata u konstrukciji
iznad nivoa terena - kroz pukotine u zidovima, kroz nezaptivene spojeve trotoara i
fasadnog zida, kroz nezaptivenu stolariju, kroz završetak krovnog pokrivača, kroz
oštećenu limariju na mestu veze postojeće sokle sa fasadnim zidom i dr.
Atmosferska voda, pored direktnog dejstva na fasadu, ponire i u teren čime se
dobija tzv. procedna voda koja u principu ne vrši hidrostatički pritisak. Međutim, u
zavisnosti od sastava terena, ona može da deluje i kao procedna ustavljena voda koja,
kao takva, u odnosu na objekat predstavlja vodu pod pritiskom.
101

IZBOR REŠENJA SISTEMA HIDROIZOLACIJE ZA
SANIRANJE VLAGE U ZIDOVIMA KOD ZIDANIH
TRADICIONALNIH ZGRADA

Saniranja vlage i vode iz terena u zgradama sa podrumima
primenom bitumenskih i sintetičkih materijala

a) Za intervencije saniranja sa spoljne strane objekta, a pod pretpostavkom da
se iste izvode sa bitumenskim ili sintetičkim trakama, neophodan je pristup ukopanim
zidnim površinama. Ovo zahteva rušenje trotoara i izvođenje iskopa oko objekta, pri
čemu se time omogućava samo izrada vertikalne hidroizolacije obimnih zidova. Na
ovaj način se, međutim, ne otklanjaju mogućnosti infiltracije vode i vlage iz terena
kroz unutrašnje zidove i stubove. Ovim se takođe ne rešava ni problem horizontalne
hidroizolacije ploče (konstrukcijske ili nekonstrukcijske) ispod poda, koja u datim
uslovima obavezno mora da se izvede sa unutrašnje strane.
Opisani način izvođenja sanacije fleksibilnim materijalima sa spoljne strane,
bez kombinovanja sa izvođenjem horizontalne hidroizolacije sa unutrašnje strane, kao
i bez postupka "presecanja" zidova, ne može da obezbedi potpunu zaštitu objekta od
vlage, odnosno vode.
b) Rešavanje problema vlage u zidovima fleksibilnim bitumenskim ili
sintetičkim hidroizolacionim materijalima njihovim apliciranjem na unutrašnjim
površinama zidova koji su izloženi dejstvu vode sa spoljne strane ne može se
realizovati bez zaštitnog zida za „uklještenje“ hidroizolacije. Svako rešavanje
hidroizolacije zidova na taj način je vrlo neracionalno.
Međutim, rešavanje horizontalne hidroizolacije na temeljnoj ploči
bitumenskim trakama je sasvim prihvatljivo rešenje i ono se često kombinuje sa
postupcima izvođenja „krute“ hidroizolacije.
c) Primena fleksibilne hidroizolacije za saniranje vlage u ukopanim zidovima
zgrada koje su u eksploataciji, bilo da se ona izvodi sa spoljne ili unutrašnje strane, ne
može se smatrati kao tehnički i ekonomski opravdano rešenje.
Međutim, kada se radi o izboru sistema hidroizolacije podzemnih delova
novog objekta, prednost se uvek daje izvođenju hidroizolacije visokovrednim
bitumenskim trakama sa spoljne strane po vrućem postupku, kao i primeni
odgovarajućih sintetičkih traka.

Postupci saniranja vlage i vode iz terena u zgradama sa podrumima
primenom "krutih" hidroizolacija

Krute hidroizolacije na bazi cementnih malterskih kompozicija uspešno se
primenjuju za saniranje vlage u zidovima zgrade koja potiče od kapilarne vlage iz
terena i od penetrirajuće atmosferske vode.
102
Krute hidroizolacije se u principu izvode sa unutrašnje strane objekta. Ova
vrsta hidroizolacije ne zahteva posebnu zaštitu kao što je to napred rečeno za slučaj
primene sistema fleksibilnih hidroizolacija na unutrašnjim površinama objekta. Prema
načinu ostvarivanja veze hidroizolacije i konstrukcije, poznate su 4 grupe "krutih"
sistema koji se izvode domaćim i uvozim materijalima – tipa cementnih kompozicija.
Grupa 1 – sistemi sa premazima koji se vezuju fizički za podlogu.
Grupa 2 – sistemi sa sredstvom za presecanje kapilarne vlage, koje se uliva ili
injektira u zidove po specijalno razrađenom postpku; ovi sistemi se uvek izvode u
kombinaciji sa nekim penetrirajućim sistemom.
Grupa 3 – sistemi sa sredstvima za pentriranje kojima se ostvaruje zaptivanje
kapilara u podlozi (beton, opeka, kamen); ovo je prisutno do dubina od oko 15cm, pri
čemu efekat zaptivanja o kome je reč proizvodi gel formiran u pornom prostoru
materijala; penetrirajući sistemi "odupiru" se i vodi pod pritiskom.
Grupa 4 – sistemi sa vodonepropustljivim malterima koji svojom masom -
debljinom - pružaju otpor prodiranju vode koja nije pod pritiskom u objekat.
Za koju će se vrstu hidroizolacije odlučiti projektant zavisi u prvom redu od
toga da li se hidroizolacija projektuje za zgradu koja treba da se gradi ili za zgradu
koja je već u fazi građenja (za koju je hidroizolacija nepravilno projektovana ili
nepravilno izvedena), ili se hidroizolacija projektuje za saniranje uticaja vlage i vode
za zgradu koja je u eksploataciji.
Projekat sanacije treba da sadrži: projektni zadatak i tehnički izveštaj o stanju
objekta, izabrani sistem hidroizolacije definisan vrstom materijala i debljinom sistema,
tehničke uslove za kvalitet hidroizolacije i rešenje svih detalja prilagođeno
činjeničnom stanju, predmer i predračun radova.
Za saniranje vlage u zidovima tradicionalnih zgrada koje su izvedene bez
zaštite od vlage i vode iz terena, kao i od penetrirajuće atmosferske vode, u praksi je
potvrđena uspešna primena „krute“ hidroizolacije od penetrirajućih premaza sa
unutrašnjih strana konsturkcija - kao osnovnih sistema zaštite. Pored izvođenja zaštite
na zidovima i podu, u ovaj osnovni sistem uključen je i postupak presecanja
"penjanja" kapilarne vlage u zidovima.
Kombinovanje „krutih“ i fleksibilnih hidroizolacija primenjuju se efikasno u
postupcima saniranja zidova od vlage kada se zidovi obrađuju krutim sistemom, a
horizontalne podne podloge bitumenskim trakama.


IZRADA „KRUTE“ HIDROIZOLACIJE NA BAZI
PENETRIRAJUĆEG PREMAZA ZA SANACIJU
VLAGE U OBJEKTIMA OD OPEKE

Postupak 1 – Priprema podloge od opeke i izvođenje osnovne penetrat-
hidroizolacije

103
Postupak pripreme podloge obuhvata sledeće radnje: uklanjanje - obijanje
maltera sa unutrašnjih strana konstruktivnih i pregradnih zidova i stubova, detaljno
čišćenje fuga između opeka (sl. 2), obrada spojeva zidova iz dva pravca (sl. 3),
obijanje svih defektnih mesta - nevezanih delova u zidnoj masi (sl. 4), štemovanje i
obrada spojeva vertikalnih zidova i podne ploče (sl. 5).


Slika 2. Obrada spojnica u okviru zidova

Slika 3. Obrada spojeva zidova iz dva pravca
104

Slika 4. Detalj obrade defektnog mesta


Slika 5. Detalj obrade spoja zida i podne ploče

105
Postupkom pipreme, osim navedenog, treba da bude obuhvaćeno i sledeće:
– obrada mesta prodora cevi,
– obrada zona slivnika,
– obrada mesta "otvorenog" prodiranja vode (procurivanja) brzovezujućim
malterom.
Osnovna hidroizolacija penetrat premazima, pak, izvodi se u tri sloja:
I premaz dobija se mešanjem suve smeše cementa i specijalnog aditiva
penetrata u težinskom odnosu 100 : 4, uz dodavanje vode do konzistencije premaza
pogodnog za nanošenje četkom na podlogu prethodno natopljenu vodom.
II i III premaz je istog sastava kao i I premaz, uz dodatak kvarcnog peska
granulacije 0,3/0,8 mm. Težinski odnos suve mešavine je 100 : 4 : 40. Ovoj mešavini
se dodaje voda u količini koja odgovara konzistenciji šljeme pogodne za nanošenje
fanglom.
Napred opisani postupak izvođenja penetrirajućeg premaza najčešće se
kombinuje sa nekim drugim postupcima koji će biti navedeni u narednom tekstu.
Postupak 2 – Saniranje vlage u zidovima, odnosno sprečavanje penjanja
kapilarne vlage metodom "presecanja" zidova putem injektiranja ili nalivanja u zidove
hidrofilne emulzije.
Postupak 3 – Saniranje vlage u zidovima putem poznate HIO tehnologije.
Postupak 4 – Izvođenje hidroizolacije podne ploče bitumenskim ili
sintetičkim trakama.


KARAKTERISTIČNI PRIMERI SANACIJE VLAGE U
ZIDOVIMA KOMBINOVANJEM RAZLIČITIH
HIDROIZOLACIJA

Primer 1 – Sanacija vlage u suterenskim (magacinskim) prostorijama jednog
javno-stambenog objekta prikazana je na slici 6, gde je horizontalna bitumenska
hidroizolacija kombinovana sa "krutom" penetrat-hidroizolacijom. Navedena slika je
interesantna stoga, što je na njoj prikazan način spajanja penetrata (koji se prvo izvodi)
sa primenjenom fleksibilnom hidroizolacijom.

106

Slika 6. Detalj kombinovanja "krute" i fleksibilne hidroizolacije
107
Primer 2 – Sanacija
vlage u zidovima iznad terena u
jednom javnom objektu bez
podrumskih prostorija, gde je
usled kapilarnog podizanja vla-
ge iz terena iznad sokle došlo do
vlaženja unutrašnjih prostorija
sa kotom poda iznad sokle (slika
7), rešena je metodom
"presecanja" vlage putem nali-
vanja u vlažne zidove hidrofilne
emulzije, u kombinaciji sa pene-
trat-hidroizolacijom - saglasno
slici 8.
Slika 7. Izgled ulične fasade zgrade


Slika 8. "Presecanje" vlage putem nalivanja (injektiranja) zidova hidrofilnom emulzijom u
kombinaciji sa penetrat-hidroizolacijom
108
Primer 3 – Sanacija vlage u zidovima iznad terena u jednom školskom
objektu bez podruma detaljno je objašnjena putem slike 9. Kao što se vidi, u
konkretnom slučaju je primenjen postupak "presecanja" vlage primenom HIO
tehnologije, gde je HIO - master šina upotrebljena u kombinaciji sa horizontalnom (a
delimično i vertikalnom) bitumenskom hidroizolacijom.


Slika 9. Saniranje vlage "presecanjem" zida primenom HIO master-šine i bitumenske
hidroizolacije


109
ZAKLJUČAK

Na osnovu iskustava stečenih na polju saniranja vlage u tradicionalnim
zidanim objektima, od kojih neki imaju i preko 100 godina, može se zaključiti da se
najbolji efekti u tehno-ekonomskom smislu ostvaruju primenom tzv. "krutih"
hidroizolacija. Pravilnim izborom ovih hidroizolacija, ali i njihovim kombinovanjem
sa nekim drugim tipovima hidroizolacija, po pravlu se ostvaruju najbolji efekti zaštite
od vlage i vode kako podzemnih, tako i nadzemnih delova objekata. Na taj način se
poboljšavaju eksploatacione performanse objekata, a takođe utiče i na njihovu trajnost,
što je od posebnog značaja u slučajevima kada se radi o objektima pod nekim vidom
državne zaštite.


ZAHVALNOST

U radu je prikazan deo istraživanja koje je pomoglo Ministarstvo prosvete,
nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije u okviru tehnološkog projekta TR
36017 pod nazivom: "Istraživanje mogućnosti primene otpadnih i recikliranih
materijala u betonskim kompozitima, sa ocenom uticaja na životnu sredinu, u cilju
promocije održivog građevinarstva u Srbiji".


LITERATURA

[1] Jevtić D., Denić N.: Zaštita od vlage zidanih zgrada, Izgradnja, Beograd 2012,
ISBN 978-86-82307-19-8, str. 167-181
[2] Todorović M., Bogner M., Denić N.: O izolaciji, ETA, Beograd 2012,
ISBN 978-86-85361-32-6
[3] Denić N.: Savremeni hidroizolacioni materijali i njihova primena u zgradarstvu za
zaštitu od vlage i podzemne vode, Građeviinski kalendar, 2009, YU ISSN 0352-2733,
COBISS.SR – ID 43031, str. 236-299













110









111

Dijana Mičev, dipl.inž.arh.spec.projekt menadžer
1

PREGLEDNI RAD
UDK: 692.43.059.2/.3
624.024.3.059.2/.3


PROBLEMATIKA SANACIJE RAVNIH KROVOVA
REZIME:
Ravni krovovi u današnje vreme moraju da ispune sve složenije eksploatacione
zahteve. U slučaju nepravilnog projektovanja, izvođenja ili održavanja ravnog
krova, neophodna je sanacija istog. Analiza uzroka oštećenja ravnog krova je prvi
korak u procesu izbora sistema sanacije i tehnologije hidroizolacije koja će biti
primenjena. Pravilnim održavanjem i kontrolom ravnih krovova smanjuje se
učestalost i obim radova na sanaciji.
Ključne reči: ravan krov, štetni uticaji, sanacija, održavanje


PROBLEMS OF THE FLAT ROOFS REHABILITATION
SUMMARY
The flat roofs nowadays have to meet increasingly complex exploitation requests. In
case of improper design, construction or maintenance of a flat roof, it is necessary to
repair it. Analysis of the causes of damage to the flat roof is the first step in the
rehabilitation system selection and waterproofing technology to be applied. Proper
maintenance and control of the flat roofs reduce the frequency and extent of repair
works.
Key words: Flat roof, adverse impacts, rehabilitation, meintaining








1
"LEVER inženjering", Ustanička 64/XVII, Beograd
112
UVOD

Pojam ravnog krova se sve više koristi u sklopu modernog načina građenja.
Osamdesetih i devedesetih godina dolazi do velike promene u projektovanju i
građenju, kako velikih tako i malih urbanih celina, gde se ravni krovovi koriste ne
samo kao neophodni deo konstrukcije, već i kao veoma korisna površina. Ravni
krovovi su tokom vremena unapređivani, a sa ubrzanim razvojem tehnologije
materijala postaju veoma prihvaćen način izgradnje. Efektivno korišćenje krovova u
savremenom građenju promenilo se u smislu da oni postaju površine koje čine
zajednički deo stambenih jedinica. U današnje vreme, korišćenje ravnih krovova
regulisano je pravilnicima i zakonima.
Ravni krovovi, bez obzira de li su sastavni deo stambenih, javnih ili
industrijskih objekata, u našim uslovima građenja i eksploatacije, uglavnom nisu
odgovorili nameni u smislu vodonepropustljivosti i trajnosti. Stoga je zavladalo
mišljenje da ravne krovove ne treba projektovati i izvoditi, a da postojeće, gde god je
to moguće, treba pretvarati u kose krovove. Sledeći ovakve stavove, zadnjih godina se
problem procurivanja ravnih krovova na zgradama uglavnom rešava doziđivanjem
jednog sprata, a nekada i dva – pretvaranjem ravnog krova u kosi krov.
Pri ovakvim intervencijama i rekonstrukcijama se često ne poštuju osnovni
zahtevi građenja, u prvom redu statičke mogućnosti objekta i urbanističko-
arhitektornski zahtevi izgrađene celine. Iskustvo je pokazalo da se dograđivanjem
podkrovlja uglavnom rešava problem prokišnjavanja objekta, ali da se pri tome često
narušava izgled objekta, odnosno okoline, a često se narušava i statička sigurnost
objekta.
Nasuprot našem lošem iskustvu u korišćenju ravnih krovova, inostrana
iskustva su sasvim drugačija, što potvrđuje dalje projektovanje i izvođenje ravnih
krovova sa daleko složenijim eksploatacionim zahtevima – iznad kompleksa ukopanih
objekata razne namene izvode se:
– ozelenjeni krovovi (koji u nekim slučajevima predstavljaju prave parkove),
– površine trgova,
– parkirališta,
– saobraćajnice i dr.


OPŠTI PODACI O RAVNOM KROVU

U cilju što boljeg sagledavanja svih faktora koji utiču na definisanje sistema
krovne hidroizolacije, potrebno je u prvom redu prepoznati različite tipove ravnih
krovova.
Krovove razlikujemo prema [7]:
– vrsti konstrukcije
– nameni
– spoljnim uticajima na hidroizolaciju
113
PODELA KROVOVA PREMA VRSTI KONSTRUKCIJE

Prema konstruktivnim svojstvima razlikuje se:
– neventilisani krov (topli krov) - slika 1.,
– ventilisani krov (hladan krov) - slika 2.,
– neventilisani invertni krov (topli krov) - slika 3.,

Slojevi koji se mogu naći u sastavu krova su sledeći:
a) Zaštitni sloj (opterećenje),
b) Krovna hidroizolacija,
c) Sloj za odvajanje,
d) Podloga,
e) Ventilirajući sloj,
f) Toplotna izolacija,
g) Parna brana,
h) Sloj za izjednačavanje parnog pritiska
i) Krovna konstrukcija


Slika 1. Neventilisani krov

 
Slika 2. Ventilisani krov


Slika 3. Neventilisani invertni krov
114
PODELA KROVOVA PREMA NAMENI

Neprohodni krovovi

Neprohodni krovovi nisu namenjeni za duže zadr-žavanje ljudi, za saobraćaj
ili ozelenjavanje. Oni se kori-ste samo prilikom montaže ili održavanja eventualnih te-
hničkih instalacija na njemu.

Prohodni krovovi

Prohodni krovovi su predviđeni za zadržavanje ljudi na njemu i za saobraćaj.
Krovne površine predviđene za intenzivno ili eksten-zivno ozelenjavanje važe
kao prohodni krovovi - slika 4.
 

1. Armirano betonska ploča 7. Hidroizolacija
2. Parna brana 8. Zaštitna folija
3. Termoizolacija 9. Drenažni sloj
4. PE folija 10. Filter sloj
5. Sloj za pad 11. Humus
6. Geotekstil 12. Sedum
Slika 4. Prohodni zeleni krov

SPOLJAŠNJI UTICAJI NA KROV

Na krov kao završni gornji sloj zgrade deluju različiti uticaji, kao što su vlaga,
temperatura, mehanički i razni posebni uticaji.

115
Vlaga

Kod uticaja vlage razlikujemo:
– Procedna vlaga unutar objekta (ukopani delovi suterena, podzemnih etaža
isl.),
– Padavine,
– Građevinska vlaga.
Atmosferske padavine koje prodiru kroz pukotine u oštećenom sloju
hidroizolacije u donje slojeve ravnog krova (sloj za pad, termoizolacija, konstrukcija),
zadržavaju se u ovim građevinskim materijalima kao zarobljena građevinska vlaga.
Građevinska vlaga deluje razarajuće na kvalitet granice sastava i materijala koji su
ugrađeni.

Temperatura

Krovne konstrukcije bez teške zaštite su neposredno izložene vremenskim
uticajima i visokim temperaturama.Umerenim temperaturnim uticajima izložene su
krovne konstrukcije koje su zaštićene teškom zaštitom ili korisnim slojevima koji
sprečavaju veliko zagrevanje i brze temperaturne promene.Promenjive temperature na
gornjoj površini krova i temperaturne razlike između spoljne i unutrašnje temperature,
deluju na:
– krovnu hidroizolaciju,
– prostor između prvog zatvorenog sloja i krovnog sloja (kod ventilisanog
tipa krova),
– prostor između gornjeg zatvorenog sloja i konstrukcije (kod neventilisanog
tipa krova).
Temperaturne promene mogu štetno uticati na građevinski materijal i usloviti
deformaciju građevin-skog elementa. Temperaturne promene mogu biti kratkotrajne
(vremenske nepogode), dnevne (dan-noć) ili između godišnjih doba (leto-zima).

Mehanički uticaji

Krovne hidroizolacije mogu biti izložene velikim mehaničkim uticajima kao
što su: površinsko zatezanje, dilatiranje, zatezanje i tačkasto opterećenje. Ovi uticaji su
prisutni u slučaju podloge koja radi, ispod prohodne površine ili ozelenjenog krova.
Umerenim mehaničkim uticajima izložene su hidroizolacije na neprohodnim
krovovima, kao i one koje su postavljene preko čvrste i stabilne podloge.
Mehanički uticaji mogu nastati kao posledica:
– osobina gornje površine podloge (neravnine, oštre ivice, ostaci oplate, oštra
zrna kamena, kao i strana tela),
– za vreme građenja (građevinski alati i uređaji),
116
– uticaji donje konstrukcije (deformacije i prsline kao posledica vezivanja
betona, različita kretanja i naprezanja noseće konstrukcije, na primer betonskih
gotovih elemenata, trapezastih profila i elemenata drvene konstrukcije, kao i sleganje,
– promena oblika materijala ugrađenih izolacionih slojeva (promena dužine i
rada u oblasti spojnica između ploča toplotne izolacije),
– kretanje pojedinih slojeva krovne obloge koje dovodi do nasilnog
naprezanja u ostalim slojevima (kretanje podloge ili krutih slojeva ugrađenih preko
hidroizolacije ukoliko su isti čvrsto vezani sa hidroizolacijom),
– uticaji nakon izvedenih radova (površinski pritisak, tačkasto opterećenje ili
delovi sa oštrim ivicama),
– od usisne i pritisne sile vetra, kao i izazvanog pokretanja građevinske
konstrukcije,
– prilikom mera neophodnih za održavanje objekta (kretanje po nezaštićenoj
površini, postavljanje merdevina, nošenje tereta i sl.)

Posebni uticaji

Pod posebne uticaje mogu se ubrojiti: fotohemijski uticaji, toplotni zraci
kombinovani sa različitim delovanjima toplote, kiseonika, vlage, UV zraka i ozona.
Ovi uticaji uslovljavaju prirodno starenje hidroizo-lacionih membrana.Takođe, u
posebne uticaje ubrajaju se i razni rastvori materija i gasova u atmosferi, prašina,
prljavština, alge i humus, koji usled delovanja padavina i ljuskanja dovode do
formiranja prslina. Taloženjem semena dolazi do pojave rastinja, čiji koren može da
prodre kroz hidroizolaciju.Ljuskanje površine može da stvori hranu za bakterije i
mikrobe.


HIDROIZOLACIONI MATERIJALI ZA RAVNE KROVOVE

U okviru zaštite građevinskih objekata i njihovog održavanja, pokrivanje
krovnih konstrukcija predstavlja veoma značajnu oblast građevinarstva. Hidroizolacije
su stare koliko i samo građevinarstvo, a ubrzan napredak i razvoj novog načina
projektovanja i građenja savremenih objekata i konstruktivnih sistema u poslednjih
pola veka, pratile su i nove tehnologije izrade hidroizolacionih materijala i sistema,
prilagođene visokim zahtevima savremenih građevinskih objekata i ubrzane dinamike
izvođenja istih. Pored razvoja polimer-bitumenskih hidroizolacionih traka, koje pored
poboljšanja plastoelastičnih osobina uvode i novine u tehnologiji polaganja (varenje
istih), na tržištu se pojavljuju i termoplastični, elasto-merni i duromerni sintetički
materijali, koji se proizvode u vidu folija (traka), premaza, namaza i nanosa. U Evropi
i svetu ovi sistemi se uspešno primenjuju oko pedeset godina, dok je šira upotreba kod
nas počela posle 2000.-te godine. Dobre osobine sintetičkih membrana i premaza treba
iskoristiti kroz primenu optimalnih sistema po kvalitetu i ekonomičnosti, koji će
obezbediti zaštitu ravnog krova građevinskog objekta u dužem vremenskom periodu,
117
definisanom od strane proizvođača i ugrađivača materijala koji za njega daju garanciju
kvaliteta.
Sintetički hidroizolacioni materijali koji se nalaze na tržištu međusobno se
razlikuju po svojim kvalitetima, te se iz tog razloga ne mogu uspešno primeniti u svim
slučajevima zaštite. Od konkretnog slučaja zavisi i njihova efikasnost zaptivanja,
odnosno njihova postojanost prema štetnim uticajima kao što su: niske i visoke
temperature, nagli temperaturni šokovi, kombinovano dejstvo vlage i vode,
ultravioletno zračenje, ozon i atmosferske nečistoće, dinamički potresi, hemijsko i
fizičko dejstvo raznih rastvora i dr., što je uslovljeno namenom hidroizolacije, uslova i
mesta njenog ugrađivanja. Za uspešnu zaštitu objekta prvenstveno je važno izvršiti
pravilan izbor materijala, sistema i tehnike izvođenja radova za konkretne uslove.


PROPUSTI I GREŠKE KOD PROJEKTOVANJA I IZVOĐENJA
RAVNIH KROVOVA

Praksa je pokazala da pravilno projektovani i pravilno izvedeni, sačuvani od
oštećenja, namenski korišćeni i pravilno održavani ravni krovovi, mogu biti efikasni i
trajni. To se posebno odnosi na krovove sa teškom zaštitom, jer su znatno manje
podložni dejstvu spoljnih uticaja. Olujni i jaki vetrovi ih ne mogu odneti niti oštetiti, a
takođe su i negorivi. Ravni krovovi se brzo grade i jednostavno izvode, a može se reći
i da su ekonomični. Sve ovo važi pod uslovom da su krovovi projektovani i izvedeni
uvažavajući savremene standarde i tehničku regulativu u oblasti hidroizolacije i
građevinske prakse. Svi ugrađeni materijali treba da su visokokvalitetni i atestirani u
akreditovanim laboratorijama ovlašćenih institucija.
Najčešći razlozi koji su uzrok oštećenja ravnih krovova, kod kojih su potrebne
veće intervencije i radikalne sanacije, su sledeći:
– izostavljanje pojedinih slojeva u sastavu hidroizolacije, ali i drugih slojeva
iz sastava ravnog krova, kao što su: parna brana, sloj za izjednačavanje parnog pritiska
ispod hidroizolacije, pa čak i toplotne izolacije i drugo;
– nedovoljnim dimenzionisanjem slojeva, neodgovarajućim rešenjem,
nedilatiranom teškom zaštitom i slojem za nagib iznad toplotne izolacije i drugo;
– nepravilnim rešenjem prodora kroz hidroizolaciju i raznih detalja (slivnika,
zidanih ventilacija, dimnjaka, antena, holkela, limarije, bravarije i njihovih veza sa
izolacijom;
– primenom neodgovarajućih ili nedovoljno kvalitetnih materijala za hidro i
toplotnu izolaciju i ostale slojeve u krovnom pokrivaču;
– neodgovarajućim izvođenjem građevinsko-arhitektonskih detalja, a samim
tim i nekvalitetno ostvarenom vodonepropusnom vezom sa osnovnom hidroizolacijom
u polju;
– nekvalitetno međusobno zavarenim trakama ili nestručno zavarenim
trakama u sistemu hidroizolacije, kao i na mestima završetka i priključka
hidroizolacije na obrađenim detaljima;
118
– nepravilno kombinovanje traka u sistemu hidroizolacije;
– neodgovarajuće ostvarivanje veze hidroizolacije za podlogu obzirom na
vrstu podloge (monolitna, montažna, trapezasti lim...), na nagib krova ili na vrstu
zaštite hidroizolacije (lepljeni, polulepljeni i fiksirani sistem).


PROJEKTOVANJE SISTEMA SANACIJE RAVNIH KROVOVA

Projektovanje sistema sanacije oštećenog ravnog krova podrazumeva sledeće
korake:
– Utvrđivanje činjeničnog stanja oštećenog krova i sastavljanje Tehničkog
izveštaja
– Izbor optimalnog rešenja sanacije
– Izradu projekta sanacije krovnog pokrivača

UTVRĐIVANJE ČINJENIČNOG STANJA OŠTEĆENOG KROVA
– IZRADA TEHNIČKOG IZVEŠTAJA

Tehnički izveštaj o činjeničnom stanju oštećenog krova i uzrocima
procurivanja istog potrebno je da obuhvati:
– Pregled raspoložive dokumentacije o izvođenju krovnog pokrivača, o
eventualno već vršenim sanacijama, podatke o ugrađenim slojevima, proračune
građevinske fizike, klimatskim uslovima, nameni potkrovnih prostorija, obliku i
dimenzijama krova, dozvoljenom opterećenju krova, nameni krova, nagibu krova,
načinu odvodnjavanja i svim relevantnim podacima neophodnim za izradu
alternativnih rešenja saniranja, izboru materijala, načinu izvođenja sistema i obradu
detalja;
– Vizuelni pregled krova sa spoljne i sa unutrašnje strane:
o vizuelni pregled krova sa spoljne strane bez rušenja obuhvata vizuelno
utvrđivanje izgleda i stanja krovnog pokrivača i svih detalja, dok
pregled krova sa rušenjem obuhvata uzimanje uzorka za određivanje
kvaliteta ugrađenih slojeva na licu mesta i laboratorijskim ispitivanjem
sastava i stanja krovnog pokrivača;
o vizuelni pregled krova sa unutrašnje strane otkrivanjem mesta
procurivanja.
– Fotodokumentaciju – snimke stanja krovnog pokrivača i detalja.

IZBOR OPTIMALNOG REŠENJA SANACIJE

Stepen potrebnih radova na sanaciji određuje se na osnovu činjeničnog stanja
u kome se krov i pojedini slojevi nalaze, kao i utvrđenih uzroka štetnih posledica.
Obim radova na sanaciji je potrebno bazirati na postojećim tehničkim propisima i
standardima.
119
Posebnu pažnju pri izboru rešenja sanacije treba posvetiti činjenici da se
potkrovne prostorije (nad kojima se krov sanira) koriste. Ostali faktori ograničenja u
izboru rešenja sanacije predstavljaju: nosivost konstrukcije, namena krova,
arhitektonsko estetsko rešenje, kao i uslovljenost korisnika.
Pod optimalnim alternativnim projektnim rešenjem sanacije krovnog
pokrivača podrazumeva se:
– tehnički ispravno rešenje, kojim će se u okviru Tehničkih propisa i
standarda obezbediti sigurnost i trajnost krova,
– tehnički-ekonomsko povoljno rešenje, koje je moguće izvoditi bez
značajnih smetnji u istovremenom korišćenju podkrovnih prostorija u vreme izvođenja
sanacije.
Sanacioni radovi treba da obuhvate ne samo krovopokrivačke radove, već i
sve ostale radove koji semoraju izvesti (razna rušenja, popravke i zamene), a koji
spadaju u građevinske, zanatske, instalaterske. To su uglavnom radovi na rušenju i
ponovnoj izradi holkela od rabiciranog maltera, rušenje i ponovna ugradnja slivnika,
pripreme dilatacionih otvora, rušenje i ponovna izrada teške zaštite, popravke, dorade
ili zamene limarije, bravarije i drugih pratećih radova na pripremi stare hidrizolacije
(ukoliko se ista zadržava) i drugo.
Hidroizolacioni materijal za ojačanje postojeće hidroizolacije, ukoliko se ona
zadržava, najčešće se izvodi od sintetičke membrane od mekog polivinilhlorida PVC-
P kaširane poliesterskim filcom, koji služi kao odvajajući sloj ako se ista ugrađuje
preko postojeće bitumenske hidroizolacije. Membrana se lepi poliuretanskim lepkom
za pripremljenu podlogu – Primeri 2/, 3/ i 4/.
Saniranje hidroizolacije se može izvoditi i kvalitetnim polimerbitumenskim
trakama, koje se biraju prema nalazima iz Tehničkog izveštaja, kao i Projektnom
zahtevu – Primeri 1/ i 6/.
Pored izvođenja sanacije trakama, primenjuju se i bezšavni hidroizolacioni
premazi bitumenskih i polimernih sistema na bazi hladnog postupka – Primer 7/.

IZRADA PROJEKTA SANACIJE KROVNOG POKRIVAČA

Projekat sanacije pokrivača ravnog krova treba da sadrži:
– Opis predloženog rešenja sa obrazloženjem,
– Opis primenjenih materijala sa tehničkim uslovima,
– Tehnički opis radova (sa pripremnim i završnim radovima)
– Crteže obrade detalja (u razmeri 1:5, 1:2 pa čak i 1:1)
– Predmer i predračun radova.
Važne napomene u vezi sanacije ravnih krovova:
– Za izradu Elaborata o utvrđivanju uzroka procurivanja krova, kao i izraddu
Projekta sanacije krovnog pokrivača, preporučuje se angažovanje odgovarajuće
istraživačke ustanove ili preduzeća specijalizovanog za konsultantske usluge u oblasti
hidrozolacija, koje ima iskustva u radu na rešavanju specifičnih problema
hidroizolacija građevinskih objekata.
120
– U sklopu projektovanja slojeva pokrivača ravnih krovova – terasa, poželjno
je predlaganje izrade krovnih bašti na neprohodnim krovovima, što bi znatno
poboljšalo kvalitet zaštite životne sredine i ispunilo zahteve energetske efikasnosti
objekta (primer 1.)



Primer 1. Krovna bašta Fakulteta organizacionih nauka, Beograd
(realizovan 2009.g., ugrađena SBS bitumenska
membrana d=5mm otporna na korenje)


ODRŽAVANJE RAVNIH KROVOVA

ŠTETNI UTICAJI I POSLEDICE TOKOM EKSPLOATACIJE

U cilju produženja veka trajanja i sprečavanju neželjenih posledica
eksploatacije ravnih krovova, neophodno je planirati sistemsko praćenje, pregled,
stručnu kontrolu, opravku i održavanje izvedene ugljovodične ili sintetičke
hidroizolacije.
Oštećenja na ravnim krovovima mogu nastati kao posledica:
– Uticaja prirodnih nepogoda velikih razmera, kao što su: zemljotres,
pomeranje i sleganje tla, olujni vetrovi, snežne mećave, poplave i drugo;
– Nepovoljnih konstruktivnih rešenja, nedovoljno ispitanih uslova za
fundiranje, nedostatka dilatacionih fuga, neispravnih statičkih proračuna;
– Nepravilno odabranih hidroizolacionih sistema i materijala;
– Propusta pri izvođenju hidroizolacije i ostalih slojeva krovnog pokrivača;
– Nenamenske eksploatacije i opterećenja krovnog pokrivača.

121
Posledice prirodnih nepogoda se ne mogu predvideti, ali se moraju odmah
otkloniti. Ostale posledice se mogu predvideti, a oštećenja se mogu na vreme izbeći
ukoliko se objekat održava i nadgleda.
Pregled, kontrola i opravke krova spadaju u domen održavanja objekta u
periodu eksploatacije, jer razni spoljni uticaji čine da se materijali i konstrukcija
zamaraju, stare i menjaju svoje fizičko-mehaničke i reološke osobine.

ODRŽAVANJE I KONTROLA RAVNIH KROVOVA

Odmah po useljenju objekta neophodno je preduzeti mere održavanja ravnih
krovova. Bez obzira da li se radi o prohodnim ili neprohodnim ravnim krovovima
mora se voditi računa o sledećem:
– da se održava čistoća, sprečava rastinje i zagušenje slivnika, vrši kontrola
stanja limarije i bravarije, priključaka i završetka hidroizolacije na detaljima;
– da se krov ne opterećuje saobraćajem pešaka i vozila, kao ni montažom
teških uređaja, ukoliko to nije projektom predviđeno;
– da se ne koriste za namene za koje nisu predviđeni – neprohodni krovovi
za boravak ljudi;
– da se sa prohodnih krovova sa teškom zaštitom čisti samo veliki sneg
(naročito nanosi snega sa pune ograde), a sa neprohodnih da se pri čišćenju velikog
snega mehanički ne ošteti hidroizolacija i njena zaštita, pri čemu se čišćenje vrši samo
drvenim lopatama;
– da se mehanički ne oštećuju i ne probijaju (npr.naknadnim ugrađivanjem
raznih ankera, držača, antena i sl.).
Održavanje krovova sa teškom zaštitom od šljunka i ugrađenih ploča vrši se
uklanjanjem nečistoća i uklanjanjem rastinja.
Održavanje krovova sa završnom bitumenskom membranom sa mineralnim
posipom održavaju se redovnim pregledom, sanacijom vidnih pukotina i oštećenja,
pravovremenu obnovu zaštitnim reflektujućim premazima ili sl., u zavisnosti od
zahteva hidroizolacije i pojave starenja.
Popravljanje (krpljenje) krovne hidroizolacije od bitumenskih traka vrši se
rasecanjem klobukova, gletovanjem manjih pukotina, odnosno varenjem pravilno
isečenog komada bitumenske trake preko degradirane površine postojeće
hidroizolacije.
Obnavljanje krovne hidroizolacije od bitumenskih traka vrši se
revitalizacijom, odnosno popravkom postojeće hidroizolacije (vraćanjem iste u
funkciju), preko koje se ugrađuje novi sloj polimerbitumenske trake. Zarobljena vlaga
zaostala u donjim slojevima krovnog pokrivača (termoizolaciji i sloju za pad) oslobađa
se ugradnjom prefabrikovanih parootparivača (primer 2. i 3.).




122
“HOLCIM“, Popovac –
realizovan 2009.g.

TE, Kostolac –
realizovan 2009.g.
Primer 2. SBS bitumenska membrana d=5mm, varena za pripremljenu postojeću bitumensku
hidroizolaciju

“HOLCIM”, krov silosa -
realizovan 2009.g .


Elektrodistribucija, Čačak -
realizovan 2011.g.
Primer 3. SBS bitumenska membrana d=5mm, sa obradom prodora i kupola PU
hidroizolacionim premazima

Takođe se obnavljanje hidroizolacije od bitumenskih traka kvalitetno vrši i sa
sintetičkim trakama od PVC-P kaširanih sa poliesterskim filcom, koje se lepe
poliuretanskim lepkom za podlogu (primer 4. i 5.)







123
Postojeće stanje

Nakon sanacije
Primer 4. Ravan krov ”COCA COLA HBC-Srbija”, Zemun
(realizovan 2011.g., ugrađena PVC membrana kaširana sa filcom,
lepljena PU lepkom za pripremljenu bitumensku hidroizolaciju)


Primer 5. Ravan krov ”ENEGROPROJEKT”, Novi Beograd
(realizaovan 2011.g., Slobodnopoložena PVC membrana kaširana
filcom, otporna na korenje, sa zaštitom od betonskih ploča)

Održavanje krovova sa sintetičkim trakama bez površinske zaštite vrši se
uklanjanjem nečistoća, otpadaka i drugog nataloženog materijala, kao i nanošenjem
reflektujućij premaza u zavisnosti od prirode upotrebljenog materijala, koje preporuči
proizvođač sintetičke trake.
Popravljanje (krpljenje) krovne hidroizolacije od sintetičkih traka vrši se
zavarivanjem ili lepljenjem komada sintetičke trake, koja odgovara postojećoj krovnoj
hidroizolaciji. Preporučuje se da traka, sredstvo za lepljenje i zavarivanje budu od
istog proizvođača.


124

Primer 6. SKC ”OBRENOVAC”
(realizovan 2011.g., Reflektujuća PVC membrana
kaširana filcom, lepljena PU lepkom i mehanički
fiksirana



Primer 7. ”Fresh&Co”, Subotica
(realizovan 2010.g., EPDM membrana mehanički
fiksirana za podlogu – RMA sistem fiksiranja )

LITERATURA

[1] TODOROVIĆ, M., BOGNER, M., DENIĆ, N. : O izolaciji, (2012)
[2] DENIĆ, N. : Sintetički materijali za hidroizolacije, Sintetički materijali u građevinarstvu,
(1981)
[3] FIRESTONE: Firestone UltraPly Standard System Application Guide, Firestone Building
Products, (2008)
[4] FIRESTONE: Rubber Guard EPDM Roofing System Application Guide, Firestone
Building Products, (2008)
[5] RENOLIT: Installation Manual, AlkorPLAN by Renolit waterproofing, 16-64, (2009)


125


Prof.dr Radenko Pejović
1
STRUČNI RAD
UDK: 624.21.012.45.059.2/.3

PRIMJERI SANACIJE BETONSKIH MOSTOVA
REZIME
U ovom radu navedeni su uzroci oštećenja betonskih mostova i karakteristični
vidovi oštećenja. U ove uzroke spadaju greške pri projektovanju, izvođenju i lošem
održavanju. Kad se ovome dodaju nepovoljni eksploatacioni uslovi u prvom redu
dejstvo mraza i soli onda neminovno dolazi do oštećenja konstrukcije mosta.
Nadalje su pokazani primjeri sanacije nekih mostova kod kojih su primjenjena
originalna rješenja. U radu se daje osvrt i na problematiku izvođenja sanacije gdje su
takođe primijenjena originalna rješenja koristeći sistem visećih skela.
Ključne riječi: most, sanacija, uzroci oštećenja, viseće skele


EXAMPLES OF CONCRETE BRIDGES REPAIR
SUMMARY
Damage causes of the concrete bridges and characteristic damage features are
presented in this paper. These causes include designing errors, constructing errors
and bad maintenance. When we add to these the bad exploatation conditions, first of
all the frost and salt effects then certaily happen the damages of the bridge structure.
Further, there are examples of some bridges repair where the original solutions were
applied. There are the retrospection to the issues of the repair realization where also
the original solutions were applied using the system of the suspended scaffolds.
Key words: bridge, repair, damage causes, suspended scaffold



1
Građevinski fakultet, Univerzitet Crne Gore, Cetinjski put bb, Podgorica
126
UVOD

Cilj ovog rada je da kroz primjere sanacije betonskih mostova ukaže na
problematiku projektovanja, izvođenja, održavanja i sanacije ovih objekata odnosno
obezbjeđenja njihove trajnosti. Problem trajnosti vezan je za objekte koji se nalaze na
većoj nadmorskoj visini u planinskim predjelima, gdje su izraženi uticaji mraza i soli
kojom se posipaju putevi. Negativan uticaj blizine mora i morske soli je poseban
problem i on ovdje nije razmatran. Pored dejstva mraza i soli ramatrana je
problematika fundiranja, jer neadekvatno fundiranje može dovesti do potpunog
rušenja objekta.
Pri izradi projekta sanacije i/ili rekonstrukcije mostova osnovni problem je u
većini slučajeva nedostatak projektne dokumentacije. Iz navedenih razloga neophodno
je snimanje i ispitivanje postojećeg stanja: geometrije objekta, kvaliteta betona,
kvaliteta količine i rasporeda armature i stanja oštećenja. Ovi radovi se takođe u većini
slučajeva ne mogu izvesti bez odgovarajućih skela zbog dubokih prepreka odnosno
nepristupačnosti konstrukciji mosta. Poseban problem je činjenica da su oni računati
prema starim propisima za opterećenje mostova, (Privremeni tehnički propisi za
opterećenje mostova na putevima “Sl. list FNRJ”, br. 43/49), a u međuvremenu su
donešeni novi propisi (Pravilnik o tehničkim normativima za određivanje količine
opterećenja mostova iz 1990. godine), dok se u najnovije vrijeme primjenjuju evro-
kodovi. Mostovi koji su računati prema starim propisima uglavnom ne mogu
zadovoljiti uslove koje propisuju novi propisi zbog čega je potrebno njihovo ojačanje
koje može biti vrlo skupo.
Često se u ovakvim slučajevima postavlja pitanje da li ovim mostovima
sanacionim mjerama obezbijediti projektovana nosivost ili skupim mjerama ojačanja
obezbijediti nosivost prema novim propisima.
Problematika izvođenja sanacije se usložnjava potrebom da se u najvećem
broju slučajeva sanacione mjere izvode uz odvijanje saobraćaja. Drugi problem je
samo izvođenje, posebno kada su duboke prepreke i veliki vodostaj. Osim toga,
projektom sanacije se uvijek ne mogu egzaktno sagledati sva oštećenja, tako da su
realne korekcije projektnih rješenja, što usporava izvođenje sanacije.


UZROCI OŠTEĆENJA

Uzroci oštećenja su posledica greške koje se prave pri projektovanju,
izvođenju i održavanju objekata, kao i nepovoljni eksploatacioni uslovi kao što su
uticaji mraza i soli koja se posipa po kolovozu protiv zamrzavanja.

GREŠKE PRI PROJEKTOVANJU

U vrijeme kada su ovi objekti projektovani, prije više od 40 godina, vladalo je
mišljenje da je beton postojan materijal i da sa vremenom postaje postojaniji. Osim
127
toga u to vrijeme projektanti su nastojali da njihove konstrukcije budu što racionalnije
sa aspekta utroška materijala, tako da su usvajali minimalne potrebne dimenzije.
Takođe, nije vođeno računa da će se vremenom povećavati saobraćajna opterećenja
mostova. U novije vrijeme mostovi se projektuju na veća saobraćajna opterećenja koja
definišu novi propisi, ali se nedovoljno vodi računa o trajnosti i konsturktivnim
detaljima. Pri proračunu su korišćene približne metode koje su u to vrijeme bile
projektantina na raspolaganju.
Na osnovu provedenih analiza najčešće projektantske greške su:
– U navećem broju slučajeva kolovozna ploča je projektovana debljine 15-18
cm u polju, koja uz uzdužne i poprečne grede ima vute. Eksploatacioni uslovi su
pokazali da su ove debljine kolovoznih ploča nedovoljne jer je vremenom dolazilo do
njihovih ozbiljnih oštećenja, a u nekim slučajevima do potpunog loma. Oštećenja ovih
ploča ogledala su se u početku pojavom pukotina i korozijom armature da bi se proces
intenzivno nastavio i rezultirao potpunim lomom ploče u vidu pojave rupa u ploči.
– Mali zaštitni slojevi armature uz veliku širinu pukotina koje nijesu
kontrolisane niti ograničavane tadašnjim propisima i proračunima. U ovim
slučajevima dolazi do korozije armature koja razara zaštitni sloj betona nakon čega
proces progresivno napreduje.
– Potrebni kvalitet betona definisan je markom betona (MB) dok drugi uslovi
kvaliteta vodonepropusnost i otpornost prema dejstvu mraza i soli nijesu propisivani.
– Fundiranje objekta u nekim slučajevima nije adekvatno, jer su temelji
stubova fundirani u šljunčanom materijalu pa je usled velikih vodostaja i poplava
dolazilo do potpunog rušenja mostova. U ovim slučajevima obično su izostale i
odgovorajuće geološke istrage kao podloga za projektovanje.
– U nekim slučajevima nije obezbijeđen odgovarajući proticajni profil što je
posebno opasno kod planinskih vodotoka koji brzo mijenjaju protok i sa sobom nose
granje i drveće, koje blokira proticajni profil, stvara uspor vode, koja podlokava
temelje i vrši dodatne bočne pritiske na konstrukciju mosta.

GREŠKE PRI IZVOĐENJU

Pri izvođenju radova prave se sljedeće greške:
– Najčešće greške prave se pri ugradnji betona pri čemu se ne obebjeđuje
odgovarajuća kompaktnost, sa pojavom mjestimične segregacije posebno u zoni
prisustva guste armature.
– Pri izvođenju se ne vodi računa o zaštitnim slojevima armature tako da je u
nekim slučajevima armatura praktično bez zaštitnog sloja.
– I jedno i drugo dovodi do brze korozije armature i razaranja površinskog
sloja betona.
– Pri izvođenju hidroizolacije često se ista ošteti što je potencijalno mjesto za
oštećenja konstrukcije.
– Pri temeljenju objekata često se ne vrši provjera da li uslovi temeljenja
odgovaraju pretpostavkama u projektu i da li je temeljenje adekvatno.
128
– Površinske vode sa kolovoza puta i mosta i okolnog terena se ne prihvate
na adekvatan način, pa se slivaju nekontrolisano niz kosine vodotoka ili jaruge i
podlokavaju temeljnu konstrukciju.
– Ne vrše se prethodna ispitivanja betona već se koriste standardne betonske
recepture.

GREŠKE PRI ODRŽAVANJU

Ustaljena praksa je pokazala da su ovi objekti su praktično prepušteni sami
sebi i vrlo se slabo održavaju, niti se ozbiljnije prati njihovo stanje kroz eksploatacioni
vijek. Obično se problemi počinju rješavati kada je ugrožena nosivost i stabilnost
objekta, i kada su potrebna velika sredstva za sanaciju ovih objekata.
Najslabija mjesta su dilatacione spojnice koje brzo propadaju i u njihovoj
oslonačnoj zoni dolazi do prodora agresivne vode sa kolovoza što neminovno dovodi
do oštećenja oslonačkih djelova konstrukcije.
Često dolazi do oštećenja hidroizolacije na mostu. Prvo se u asfaltu pojave
udarne rupe, što neminovno dovodi do oštećenja hidroizolacije. Na ovim mjestima
voda prođe ispod hidroizoalcije i usled uticaja mraza i soli dolazi do korozije armature
i oštećenja betonskih elemenata.


KARAKTERISTIČNI SLUČAJEVI OŠTEĆENJA

Karakteristična oštećenja ovih objekata mogu se podijeliti u dvije grupe i to:
– Oštećenja konstrukcije mosta;
– Oštećenje temelja.

OŠTEĆENJA KONSTRUKCIJE MOSTA

Najčešća i najača oštećenja se javljaju na kolovoznoj ploči, konzolama
pješačkih staza i oslonačkim zonama. Rasponska kosntrukcija, lukovi, uzdužne i
poprečne grede i stubovi u skoro svim slučajevima bili su manje oštećeni.
Oštećene ploče u svim slučajevima imale su malu debljinu, zbog čega je u
toku eksploatacije odšlo do pojave prslina i korozije armature, da bi ovaj proces
postajao sve intenzivniji i konačno doveo do potpunog loma, odnosno proboja ploče.
Proboji ploče su se do sada desili na dva mosta, dok je na dva mosta ploča bila znatno
degradirana. Prsline i korozija armature bili su prisutni i na konzolama pješačkih staza
kod svih mostova.
Na ovim mostovima bile su značajnije oštećene oslonačke zone gdje je prvo
došlo do oštećenja dilatacionih sprava nakon čega je voda zasićena solju sa kolovoza
ulazila u oslonačku zonu i agresivno djelovala na oslonačke djelove podužnih nosača,
oslonačke poprečne nosače, ležišta i obalni stub. Ova zona je jače oštećena sa otpalim
zaštitnim slojem armature korodiralom armaturom i površinskom degradacijom
129
betona. Manja lokalna oštećenja su pretrpjeli uzdužni i poprečni nosači, lukovi,
stubovi i obalni oslonci. Oštećenja ovih elemenata su u vidu segregiranih mjesta sa
korodiralom armaturom.

OŠTEĆENJA TEMELJA

Česta oštećenja mostova javljaju se usled popuštanja temeljne konstrukcije
mosta. Popuštanje ove konstrukcije dešava se ako most nije adekvatno fundiran.
Adekvatno fundiranje podrazumijeva da se temelj osloni na čvrstu stijenu ako se ona
nalazi na prihvatljivoj dubini ili da se fundiranje izvrši na šipovima. U protivnom,
usled velikih kiša i poplava dolazi do podlokavanja temelja koji su fundirani u
šljunčanom materijalu. Posebna opasnost za mostove su planinski bujičavi tokovi sa
velikim oscijacijama vodostaja i uz to ovi vodotoci sa sobom nose granje i drveće koje
u zoni mostova pravi ustavu sa velikim razornim dejstvom vode.
Karakteristična oštećenja data su na slikama 1 do 4.


Slika 1. Ploča Slika 2. Ploča i grede


Slika 3. Zglob Slika 4. Oslonac

130
SANACIONA RJEŠENJA

U nastavku su prikazana karakteristična sanaciona rješenja koja su uzrokovana
oštećenjima same konstrukcije mosta i indirektno oštećenjima temelja.

MOST PČINJA

Most Pčinja nalazi se na magistralnom putu Podgorica – Kolašin u blizini
prevoja Crkvine na nadmorskoj visini 950 m.n.m. Maksimalna dubina prepreke je
16m.
Most je izgrađen 1961.godine od armiranog betona kao kombinacija lučne
kosntrukcije i grednog sistema na stubovima. Lučni dio konstrukcije čine dva blizna
luka raspona 54,00 m i promjenljive visine. Ukupna dužina mosta je 108 m, a širina
8,8 m. Projektovana debljina kolovozne ploče u polju bila je 15 cm sa vutama uz
uzdužne i poprečne nosače. Most je prethodno saniran 1997.godine, da bi nakon toga
2005.godine izvela ova sanacija. Dispozicija mosta data je na slici 5.
Prethodnom sanacijom urađene su određene intervencije na konstrukciji
mosta. Sa kolovozne ploče odstranjen je degradirani beton i nadograđen novi sloj
polimer betona debljine od 6-10 cm. Lukovi, stubovi i kompletna rasponska konstruk-
cija sa donje strane je zaštićena torkret betonom. Sanirani su temelji dva podlokana
stuba, a jedan oštećeni stub je saniran povećanjem presjeka. Urađene su nove dila-
tacione sprave i prelazne ploče.
Međutim, u kratkom vremenskom periodu došlo je do ponovne degradacije
kolovozne ploče pa se pristupilo novoj sanaciji. Novododati polimer beton je bio u
potpunosti degradiran, praktično u fazi raspadanja i bez veze sa starim betonom.
Centralni djelovi kolovoznih ploča u nekoliko polja bili su sasvim polomljeni, tako da
su na tim mejstima ostale ogoljene šipke, tj. polomljen je i novododati i postojeći
beton. U ostalim poljima ploče su bile znatno degradirane sa prslinama korodiralom
armaturom i znacima procurivanja vode i karstifiakcije. Na kosntrukciji koja je bila
prethodno zaštićena torkret betonom bila su prisutna mjestimična oštećenja. U
oslonačkim zonama uočena su određena oštećenja na glavnim i poprečnim nosačima,
oslonačkim kvadrima i obalnim stubovima. Karakteristično oštećenje kolovozne ploče
dato je na slici 6.

131

Slika 5. Dispozicija

132

Slika 6. Oštećenje kolovozne ploče

Imajući u vidu stanje kolovozne ploče i mogućnost odvijanja saobraćaja
kratkom zaobilaznicom, pristupilo se radikalnim mjerama sanacije. Ovo je
podrazumijevalo uklanjanje kompletnog novododatog polimer betona kao i starog
degradiranog betona ploče. Izvršeno je uklanjanje kompletne kolovozne ploče između
glavnih i poprečnih nosača po liniji vuta. Konzole pješačkih staza takođe su
odstranjene rezanjem na odstojanju 15 cm od glavnog uzdužnog nosača. Rezanje
betona vršeno je dijamantskim testerama uz prisustvo vode.
Na prethodno pripremljeni roštilj, koji se sastojao od uzdužnih i poprečnih
nosača i djelova ploče urađena je nova kolovozna ploča debljine 25 cm. Ova ploča je
sa postojećom konstrukcijom povezana armaturnim ankerima i odgovarajućim
premazima za vezu stari novi beton. Na ovaj način povećana je nosivost presjeka
uzdužnih i poprečnih nosača u polju povećanjem statičke visine, dok je za negativne
momente stvorena mogućnost projektovanja dodatne nedostajuće armature. Proračun
je proveden za opterećenja prema važećim propisima. Presjeci u polju su zadovoljili sa
postojećom armaturom, a na osloncima je proračunata dodatna armatura koja je
smještena u zonu nove ploče i čeličnim ankerima oblika ćiriličnog slova “П” povezana
sa osnovnim presjekom.
Lokalna oštećenja betonskih elemenata su sanirana na uobičajeni način.
Postojeći ležišni kvadri (pendeli) su zamijenjeni ležištima tipa “NAL”. Zamjena je
izvršena hidrauličnim presama, pomoću kojih je konstrukcija podignuta i oslonjena na
privremene oslonce, a nakon sanacije oslonačkih zona i postavljanja novih ležišta,
ponovnim podizanjem i uklanjanjem privremenih oslonaca oslonjena na nova ležišta.

133
Na mostu su urađene sasvim nove pješačke staze sa granitnim ivičnjacima uz
popravku i antikorozionu zaštitu postojeće ograde. Ostali konstruktivni elementi
lukovi i stubovi imali su odgovarajuću nosivost.

MOST PREKO JUŠKOVIĆA POTOKA

Most preko Juškovića potoka nalazi se na magistralnom putu Kolašin – Bijelo
Polje u Mojkovcu. Most je izgrađen 1963.godine na nadmorskoj visini 823 m.n.m.
Maksimalna dubina prepreke je 20 m. Most je izgrađen od armiranog betona kao
kombinacija lučne konstrukcije i grednog sistema. Lučni dio konstrukcije čine dva
luka blizanca raspona 36,30 m, sa stinjenošću 7,80 m. Nadlučnu konstrukciju kao i
konstrukciju van lukova čine kontinualni uzdužni i poprečni nosači na stubovima.
Ukupna dužina mosta je 55,00 m, a širina 9,25 m. Most je saniran 1999.
godine, a ova sanacija je izvršena 2008.godine. Dispozicija mosta je data na slici 7.
Prethodna sanacija je urađena na sličan način, kao i kod mosta Pčinja koja
takođe nije bila uspješna jer je u kratkom vremenskom intervalu došlo do ponovne
degradacije kolovozne ploče, pa se pristupilo novoj sanaciji. Oštećenja konstrukcije
mosta su takođe slična kao i kod mosta Pčinja. Karakteristična oštećenja ploče greda i
temelja luka data su na slici 8.



Slika 7. Dispozicija mosta


134

Slika 8. Oštećenje mosta

Primijenjeno je slično rješenje sanacije kao i kod mosta Pčinja pošto su i
oštećenja bila slična. U ovom slučaju se morala zadržati degradirana kolovozna ploča
jer se moralo obezbijediti odvijanje saobraćaja tokom izvođenja sanacije. Jedino su
ivični nosači pješačkih staza odsječeni. Preko postojeće ploče urađena je nova ploča
debljine 25 cm, pri čemu su pješačke staze proširene za po 75 cm, tako da je širina
mosta povećana na 10,75 m. Pri izradi nove kolovozne ploče sa gornje strane
postojeće ploče odstranjeni su svi degradirani djelovi i ova površina je opjeskarena.
Kratki stubovi uz tjeme luka imali su nepovoljnu nosivost. Njihova sancija je
izvedena na taj način što je na tom mjestu iznad luka izvedeno platno kojim su
obuhvaćeni ovi stubovi. Ovo se pokazalo kao povoljnije i za ostale konstruktivne
elemente lukove i grede, što je potvrđeno provedenim proračunom.
Lukovi i stubovi su imali zadovoljavajuću nosivost. Jedino je desni podlokani
temelj luka saniran tako što je urađen potporni zid iza koga je napravljen zasip od
šljunčanog materijala uz nabijanje. Površinske vode koje su izazvale ova oštećenja
uhvaćene su posebnim kanalom i odvedene u potok.
Oslonačke zone mosta su takođe sanirane pri čemu su oštećeni kvadri
zamijenjeni neoprenskim ležištima.
Lokalna oštećenja na svim konstruktivnim elementima su sanirana
reparaturnim malterima pri čemu sva ova mjesta opjeskrena, a prethodno vidna
armatura antikoroziono zaštićena. Kao završna obrada svih betonskih površina rađeno
je pjeskaranje zatim gletovanje i završno premazivanje svih površina.
Urađene su nove dilatacione spojnice prelazne ploče hidroizolacija pješačke
staze sa ogradom i asfaltom.


135
PRIMJERI OŠTEĆENJA MOSTOVA IZAZVANIH POPLAVAMA

Krajem 2010. godine u Crnoj Gori desile su se obimne padavine koje su
izazvale velike poplave, bili su poplavljeni cijeli regioni i naselja posebno oni uz
vodotoke i jezera. Poplave su izazvale velike štete na objektima saobraćajnica,
nasipima, obaloutvrdama, obalama i sl. Saobraćaj na pojedinim putnim pravcima bio
je u prekidu usled poplava.
Jednu od najvećih šteta izazvala je rijeka Lim na lokalitetu Plava, Andrijevice
i Berana. Rijeka Lim sa svojim pritokama i sa izuzetno velikim slivnim područjem,
ima ekstremne oscilacije u vodostaju. Tako vode Lima u Plavu imaju minimalni
proticaj Q
min
=1,5m
3
/s, a maksimalni Q
max
=324m/s, gdje je odnos 216 puta, a u
Beranama Q
min
=4,2m/s, a Q
max
=655m/s, gdje je odnos 156 puta.
Posledice ovako razornog dejstva rijeke Lim su da su skoro sasvim porušena
dva mosta, a dva teško oštetila i to sve na dužini od oko 40 km.
Oštećen je gradski most Nika Strugara u Beranama i tri mosta na lokalnim
saobraćajnicama uzvodno od Berana. Most Rijeka Marsenića na lokalitetu Rijeke
Marsenića u Opštini Andrijevica, most Seoca u Opštini Andrijevica koji spaja naselja
Seoca sa magistralnim putem koji je skoro sasvim porušen, most Novšići u Opštini
Plav, koji spaja naselje Novšići sa magistralnim putem, koji je takođe skoro sasvim
porušen.
Ukupna šteta na ovim mostovima procijenjena je na oko 1 200 000,00 eura.
Radovi na sanaciji ovih mostova već su izvedeni i svi su pušteni u saobraćaj.
Na slici 9. prikazano je stanje nabujalog Lima u zoni mosta Marsenića Rijeka.


Slika 9. Vodostaj rijeke Lim u zoni mosta Marsenića rijeka


136
MOST NIKA STRUGARA U BERANAMA

Most premošćuje rijeku Lim i spaja okolna neselja sa centrom grada. Izgrađen
je 1965.godine. Za most nije postojala projektna dokumentacija. Ukupna dužina mosta
je 104,40m, a širina 10,46 m.
Most je armirano-betonski sistema kontinualne grede preko četiri polja.
Krajnja polja su raspona po 24,60 m, a srednja po 27,60 m. Svaki glavni nosač čine po
dva blizna nosača širine 36 cm, koji su postavljeni na osovinskom odstojanju od 114
cm. Nosači su promjenljive visine koja zajedno sa pločom u polju iznosi 160 cm, a na
osloncu 220 cm. Povećanje visine uz srednje oslonce mijenja se po pravolinijskim
vutama u dužini od 590 cm, dok je između vuta u polju konstantna visina. Parovi
bliznih nosača postavljeni su na osovinskom odstojanju od 558 cm. Kolovozna ploča
je debljine 20 cm sa vutama širine i debljine 20 cm uz glavne i poprečne nosače.
Konzolni prepusti su 150 cm i njihova debljina je 40 cm uz glavni nosač, a na kraju 20
cm. Rječni i obalni stubovi su masivne betonske konstrukcije. Dispozicija mosta data
je na slici 10.



Slika 10. Dispozicija mosta

Usled podlokavanja i slijeganja rječnog oporca R3 za 63 cm došlo je do
ozbiljnih oštećenja konstrukcije mosta. U prvom polju na osovinskom odstojanju 3,3
m od potonulog stuba glavna rasponska konstrukcija mosta je pretprpjela klasični lom.
137
U donjoj zoni glavnih nosača su se otvorile pukotine širine 1,5-2 cm, dok je beton u
gornjoj zoni na vijencima pješačkih staza i ograde mosta zdrobljen. U drugom polju uz
drugi rječni stub S2 na osovinskom odstojanju od 2,35 m od oslonca takođe je došlo
do oštećenja gdje su se pojavile pukotine u gornjoj zoni.
Do slijeganja rječnog stuba S3 došlo je usled površinske erozije i degradacije
aluvijalnih sedimenata usled dejstva vode. Ronjenjem je ustanovljeno da su obodni
djelovi temelja ovog stuba podlokani i da se stub oslanja samo centralnim dijelom.
Pored ovih oštećenja na rasponskoj kosntrukciji i stubovima su uočena lokalna
oštećenja betona. Na slici 11. prikazan je most nakon oštećenja.


Slika 11. Oštećenja mosta

Kod ovog mosta prvo je saniran temelj potonulog stuba S3, s tim što je
prethodno skrenut vodotok iz zone ovog stuba. Potonuli rječni stub je saniran
čišćenjem i odstranjivanjem degradirane stijene, a zatim podbetoniranjem i
formiranjem armiranobetonskog prstena oko temeljne stope.
Sanacija rasponske konstrukcije izvršena je prednapregnutim SPB kablovima
15x150 mm
2
koji su formirani od užadi čiji je kvalitet čelika 1670/1860 MPa. Ukupno
su upotrijebljena četiri kabla od kojih su dva kabla vučena uz glavne nosače duž
cijelog mosta, a u dva oštećena polja dodata su dva kabla. Kablovi su poligonalni, a
prednaprezanje je vršeno sa oba kraja.
Na mjestima gdje se lomi trasa kablova urađeni su posebni čelični devijatori.
Za kotvljenje kablova na osloncima projektovani su masivni poprečni nosači za prijem
velikih koncentrisanih sila od kablova. Kablovi su postavljeni u cijevi i injektirani
cementnom emulzijom.
Rasponska konstrukcija je na mjestima gdje su se formirali plastični zglobovi
ojačana karbonskim platnima kojima su obuhvaćeni glavni nosači i kolovozna ploča.
Karbonska platna su proračunata da prime smičuću silu na tom mjestu.
138
Da bi se formirala odgovarajuća niveleta kolovoza na mjestu ulegnuća,
projektovana je posebna konstrukcija u vidu AB roštilja sa ispunom od tvrdog
stiropora.
Lokalna oštećenja su sanirana uobičajenim postupkom. Posebna pažnja je
posvećena ogradi mosta tako da je projektovana i izvedena sasvim nova savremena
ograda.

MOST RIJEKA MARSENIĆA

Ovaj most premošćuje rijeku Lim na lokalitetu Rijeke Marsenića. Most je
izgrađen 1968. godine i za njega postoji projektna dokumentacija. Put na kome se
nalazi most je lokalnog karaktera i on je veza Rijeke Marsenića i Šekulara sa
magistralnim putem Berane – Andrijevica. Most je armirano-betonski sistema konti-
nualne grede sa tri raspona 18+29+18m, ukupne dužine 65m. Širina kolovoza je 3,0m
sa dvije pješačke staze po 0,75m. Glavnu nosivu rasponsku konstrukciju mosta čine
dva gredna nosača, sa AB pločom preko.
Srednji stubovi su projektovani kao masivni betonski stubovi promjenljivog
poprečnog presjeka po visini sa polukružnim zaobljenjem. Dimenzije stubova u kruni
su 1,1x4,40m, a na nivou temelja 1,5x4,70m. Visina stubova je 4,35m, dimenzije
temelja su 5,00x3,00x2,00m. Krajnji stubovi su projektovani kao masivni betonski sa
kosim krilima.
Fundiranje srednjih stubova izvršeno je na šljunčanom nanosu. Na osnovu
raspoložive projektne dokumentacije utvrđeno je da se osnovna stijena nalazi na
dubini od 5 do 6m što je utvrđeno i prilikom izvođenja sanacije 2006. godine.
Neposredno pred završetak mosta, dok je još bio na skeli, krajem 1968. godine
desilo se veliko nevrijeme kada je nivo vode dostigao maksimum koji je iznosio 1,3m
iznad kote velike vode date u projektu. Pošto je skela smanjila proticajni profil
nabujala rijeka je noseći sa sobom drveće odnijela skelu iz srednjeg polja, dok je lijevi
raspon bio zatvoren skelom i nanijetim drvećem. Ovo je preusmjerilo tok rijeke tako
da je matica direktno udarila na lijevi stub i podlokala njegov temelj, što je izazvalo
njegovo slijeganje i naginjanje. Posljedica ovoga bilo je veliko oštećenje rasponske
konstrukcije. Od tog vremena sve do 2006. godine, most je i pored velikih oštećenja, i
niza pokušaja da se sanira, bio u eksploataciji, kada je saniran. Geodetskim snimanjem
je utvrđeno da je ukupno slijeganje ovog stuba iznosilo 116m. Sanacija mosta je
urađena po projektu koji je uradio Građevinski fakultet iz Podgorice. Izgled oštećenog
mosta dat je na slici 12.

139

Slika 12. Oštećeni most

Sanaciono rješenje se sastojalo u sanaciji slegnutog stuba koji je fundiran na
šipovima. Konstrukcija mosta je hidrauličnim presama podignuta za 76 cm. Raspon-
ska konstrukcija je utegnuta prethodno napregnutim kablovima postavljenim uz
glavne nosače sa unutrašnje strane, a pukotine i prsline su injektirane.
Drugi desni rječni stub nije saniran jer je u raspoloživoj projektnoj i izvo-
đačkoj dokumentaciji postojao zapis da je temelj ovog stuba oslonjen na čelične
profile, koji su oslonjeni na čvrstu stijenu, što se nakon novog oštećenja ovog stuba
pokazalo netačnim.
Poplave koje su se dogodile 2010. godine izazvale su ravnomjerno slijeganje
desnog rječnog oslonca koji se na osnovu geodetskog snimka slegao za 65,4 cm. I ovo
slijeganje je izazvalo ozbiljna oštećenja rasponske konstrukcije. I u ovom slučaju
podlokavanje su izazvale vrlo visoke vode Lima, koje su nosile drveće, koje se
nagomilavalo na stubove, što je stvaralo izuzetno jake vrtloge i podlokavanje temelja.
Očigledno je da je do oštećenja mosta došlo, usled ekstremnog vodostaja, zbog
neadekvatnog fundiranja srednjih stubova, kao i neodgovarajućeg proticajnog profila.

MOST SEOCE

Most premošćuje rijeku Lim i nalazi se na lokalnom putu za naselje Seoca u
Opštini Anrijevica.
Izgrađen je 2003. godine od armiranog i prethodno napregnutog betona i za
njega postoji projektna dokumentacija. Uvidom u projektnu dokumentaciju utvrđeno
je da je primijenjena tipska konstrukcija sistema “Radnik” Bijelo Polje. Most ima tri
raspona 2x18+6,20m = 42,20m. Širina mosta je 3,0m. Glavna nosiva konstrukcija
mosta na rasponima 18,0 sastoji se od po dva montažna prethodno napregnuta nosača
visine 115cm preko kojih su postavljene montažne kolovozne ploče debljine 35cm.
Raspon od 6,20m urađen je kao puna AB ploča debljine 30cm i služio je prema
navodima iz projekta za propuštanje velikih voda.
140
Oslonačku konstrukciju čine dva obalna i dva srednja stuba. Desni obalni i
desni srednji stub su fundirani na osnovnoj stijeni. Lijevi obalni stub i srednji lijevi
stub su fundirani na šljunčanom nanosu.
Usljed visokog vodostaja rijeke Lim i nagomilavanja drveća oko srednjeg
rječnog stuba i podlokavanja lijevog rječnog i lijevog obalnog stuba, voda je ponijela
oba ova stuba i rasponsku konstrukciju 18+18 m. Od konstrukcije mosta ostao je samo
raspon od 6,20m sa desnim srednjim i desnim obalnim stubom i kosa krila lijevog
obalnog stuba.
Za rušenje ovog mosta razlozi su bili ekstremni vodostaj, neadekvatno
fundiranje lijevog rječnog i lijevog obalnog oporca i neadekvatan proticajni profil. Na
slici 13. dato je stanje na profilu mosta nakon njegovog rušenja.
Na ovom mjestu projektovan je i izveden novi most od prethodno napregnutih
nosača raspona 36 m. Fundiranje mosta je izvršeno na šipovima.


Slika 13. Izgled profila rijeke nakon rušenja mosta Seoca


MOST NOVŠIĆI

Most premošćuje rijeku Lim i nalazi se na lokalnom putu za naselje Novšiće u
Opštini Plav. Izgrađen je od armiranog betona raspona oko 20m. Ima jednu
saobraćajnu traku širine 3,10m sa dvije pješačke staze po 0,45m. Rasponsku
konstruciju čine dva armiranobetonska nosača sa betonskom pločom preko njih. Za
ovaj most ne postoji projektna dokumentacija.
Na osnovu uvida na licu mjesta konstatovano je da je rijeka Lim prilikom
navedenih poplava ponijela lijevi oporac i nasip iza njega u širini od oko 12 do 15m.
Rasponska konstrukcija je sa lijevog ponešenog oporca pala u korito rijeke, a ostala
oslonjena na desni oporac, tako da je stajala zakošena u koritu rijeke.
Očigledno je da je lijevi oporac porušenog mosta bio neadekvatno fundiran u
šljunčanom nanosu, odnosno aluvijalnim sedimentima, što je uz ekstremni vodostaj,
bio osnovni uzrok za rušenje mosta, kao i neadekvatan proticajni profil. Na slici 14.
dato je stanje na profilu mosta nakon njegovog rušenja.
141
Na ovom mjestu projektovan je i izveden novi most od prethodno napregnutih
nosača raspona 32 m. Fundiranje lijevog oslonca izvršeno je na čvrstoj stijeni.


Slika 14. Izgled profila rijeke nakon rušenja mosta Novšići


IZVOĐENJE RADOVA

Bez obzira da li se radi o sanaciji, ojačanju ili rekonstrukciji izvođenje radova
je veoma složeno i skupo i propraćeno sa nizom problema. U prvom redu se radi o
dubokim i strmim preprekama i uslovu da se radovi uglavnom moraju izvoditi uz
odvijanje saobraćaja. Za izvođenje ovih radova neophodno je obezbijediti kvalitetnu i
sigurnu skelu. Izvođenje klasične skele je veoma skupo. Postojeće skele, koje se
koriste za održavanje i manje intervencije na mostovima, u najvećem broju slučajeva
se ne mogu koristiti, posebno ako se radi o ozbiljnijim intervencijama.
Imajući u vidu naprijed navedeno, na Građevinskom fakultetu u Podgorici,
zajedno sa firmom IGP»Fidija» d.o.o iz Podgorice, razvijen je sistem visećih skela za
izvođenje većih intervencija na postojećim mostovima. Osnovni koncept ovog sistema
je da se viseća skela vješa za postojeću konstrukciju mosta. Osnovni elementi skele su
ankeri i čelični profili. Ankeri se rade od rebrastog armaturnog željeza, odgovarajućeg
prečnika koji imaju navoje na oba kraja. Ovi ankeri se provlače kroz rupe, koje se buše
kroz konstrukciju mosta na prethodno definisanim mjestima. Ankeri se na gornjoj
strani fiksiraju pomoću podložnih čeličnih ploča, dimenzija min 100x100x10 mm, sa
po dvije navrtke. Podložne ploče se podlijevaju reparaturnim malterima, radi
ravnomjernog nalijeganja. Skela se radi od čeličnih profila, koji se postavljaju na
određenom razmaku. Za izradu skele najpovoljnije je primijeniti čelične "U" profile u
paru, koji se međusobno povezuju čeličnim pločicama, preko kojih se profili vezuju za
ankere sa po dvije navrtke. Dužina ankera je uslovljena neophodnom radnom visinom.
Preko čeličnih profila se postavljaju drvene gredice na određenom razmaku, a preko
njih daščani pod. Na slici 15. dat je detalj viseće skele za most Pčinja, a na slici 16.
slika ove viseće skele nakon montaže.
142


Slika 15. Poprečni presjek mosta sa visećom skelom



Slika 16. Viseća skela na mostu Pčinja

143
Kao drugi primjer viseće skele data je skela na mostu Mojkovac (sl. 17.)


Slika 17. Viseća skela na mostu Mojkovac


ZAKLJUČAK

U uvodu ovog rada naveden je njegov osnovni cilj. Iz navedenih primjera
može se zaključiti da su u svim slučajevima napravljeni određeni propusti bilo
projektantski bilo izvođački ili propusti u održavanju.
Pri izboru konstruktivnih rješenja mora se voditi računa o trajnosti i sigurnosti
što podrazumijeva da ne treba ići na graničnu nosivost i “iscrpljivanje” presjeka već
uvijek treba ići na određenu rezervu u nosivosti. Kosntruktivnu koncepciju prilagoditi
eksploatacionim uslovima. Posebnu pažnju voditi o debljini zaštitnih slojeva armature
i ograničenju širine prslina.
U svakom konkretnom slučaju projektant treba da propiše uslove kvaliteta
betona i to ne samo marku već i vodonepropusnost i otpornost na dejstvo mraza i soli.
Izvođenje radova treba povjeravati iskusnim izvođačima koji posjeduju
odgovarajuće iskustvo i opremu za izvođenje mostova. Betonski radovi ne bi se smjeli
izvoditi bez prethodnih ispitivanja kojim će se definisati tehnologija postizanja
projektovanog kvaliteta betona.
Održavanje ovih objekata je veoma važno ono podrazumijeva redovne i
vanredne predloge na osnovu kojih se mogu blagovremeno uočiti i otkloniti svi
nedostaci.
144

145

Drago Ostojić, dipl.inž.građ.
1
STRUČNI RAD
UDK: 699.841

POBOLJŠANJE SEIZMIČKE OTPORNOSTI OBJEKATA
REZIME
U radu se u opštim crtama analizira seizmička otpornost i povećanje seizmičke
otpornosti kod novoprojektovanih objekata, kod postojećih objekata i kod objekata
koji su pretrpeli zemljotres. Navode se osnovni principi projektovanja u seizmičkim
područjima, ukazuje se na važne aspekte procene seizmičke otpornosti postojećih
objekata kao i osnovni principi sanacije objekata koji su pretrpeli oštećenja u
zemljotresu. Prikazani su neki primeri sanacije zidanih višespratnih stambenih
zgrada oštećenih zemljotresom.
Ključne reči: seizmička otpornost, zemljotres, zidane zgrade, oštećenja, sanacija

IMPROVEMENT OF EARTHQUAKE RESISTANCE OF
STRUCTURES
SUMMARY
Earthquake resistance and improvement of earthquake resistance of newly designed
structure, existing structures and structures already submitted to earthquake load is
generally analyzed in this paper. Basic principles of structural design in seismic
areas are stated, and main aspects of the estimation of earthquake resistance of
existing structures are pointed out, as wall as main principles of rehabilitation of
structures damaged in earthquake. Some examples of the rehabilitation of multistory
masonry buildings damaged in earthquake are shown.
Key words: earthquake resistance, earthquake, masonry buildings, damage,
rehabilitation.





1
Univerzitet u Beogradu – Građevinski fakultet, Bulevar kralja Aleksandra 73, Beograd
146
UVOD

Pojam "seizmička otpornost objekta" nije sasvim jednostavno definisati. Reći
nekome da je seizmička otpornost objekta zapravo njegova sposobnost da prihvati
dejstvo seizmičkih sila je naravno moguće, ali to nije potpuno objašnjenje. Postaviće
se pitanje koji intenzitet seizmičkih sila može da prihvati taj objekat, postoji li i koliki
je koeficijent sigurnosti, da li će pri tome doći do oštećenja na objektu itd. Ako temu
još proširimo, doći ćemo i do pitanja kako poboljšati seizmičku otpornost postojećeg
objekta. Ovaj rad predstavlja pokušaj da se daju odgovori na neka od navedenih
pitanja, bez ambicije da oni budu potpuni i konačni i da je ta tema zaokružena.
U radu će biti razmatrana seizmička otpornost i povećanje seizmičke
otpornosti kod novoprojektovanih objekata, kod postojećih objekata i kod objekata
koji su pretrpeli zemljotres.

NOVOPROJEKTOVANI OBJEKTI

Sve danas aktivne generacije građevinskih inženjera su se školovale u oblasti
aseizmičkog projektovanja. Podsećanja radi, prvi propisi za projektovanje,
dimenzionisanje i građenje zgrada i drugih građevina u seizmičkim područjima pod
nazivom "Pravilnik o privremenim tehničkim propisima za građenje u seizmičkim
područjima", kod nas je donet 1964. godine, samo godinu dana nakon katastrofalnog
zemljotresa u Skoplju (1963.). Nemojmo zaboraviti da u to doba mnoge, danas
najrazvijenije zemlje u svetu, nisu imale takve propise.
Nakon zemljotresa u Crnoj Gori 1979. godine, doneti su novi propisi pod
nazivom "Pravilnik o tehničkim normativima za izgradnju objekata visokogradnje u
seizmičkim područjima" [1]. Ovaj Pravilnik, objavljen 1981. godine, delimično je
menjan i dopunjavan 1982., 1983., 1988. i 1990. godine i, kao takav, i danas je u
upotrebi. Može neko smatrati da je taj Pravilnik zastareo, prevaziđen i da nije u skladu
sa najnovijim naučnim dostignućima, ali on je još uvek važeći.
Poslednjih nekoliko godina se čine napori da se u našoj zemlji uvedu u
primenu evropske norme pod nazivom Evrokod - EC8. O novim normama je napisano
mnogo radova sa različitih aspekata i sasvim je sigurno da će EC8 ubrzo postati
obavezаn model proračuna i građenja i našoj zemlji [2].
U svim navedenim pravilnicima - normama, kao i u mnogobrojnoj stručnoj
literaturi, definisani su opšti principi konstruisanja seizmički otpornih konstrukcija.
Ovde se navodi nekoliko osnovnih principa:
- Pri izboru lokacije budućeg objekta izbegavati nehomogena, nasuta i
uopšte nestabilna tla. Ako to nije moguće, objekat treba razdvojiti na pojedinačne
konstruktivne celine prema uslovima tla.
- Dispozicija konstrukcije treba da bude pravilna i jednostavna, kako u
osnovi, tako i po visini.
- Ako su osnove nepravilne i izlomljene, ili je objekat neujednačen po visini,
projektuju se aseizmičke razdelnice.
147
- Međuspratne konstrukcije se projektuju tako da predstavljaju krute
horizontalne dijafragme, sposobne da prenesu seizmičke uticaje na vertikalne
elemente konstrukcije.
- Konstruktivni elementi osnovnog sistema izrađuju se od čvrstog duktilnog
materijala, dok se za nekonstruktivne elemente upotrebljava lakši materijal.
- Obavezno obezbediti da se gravitaciono opterećenje prenosi ravnomerno
na vertikalne elemente konstrukcije, vodeći računa o nivou opterećenja.
- Osnovni sistem zidanih konstrukcija su noseći zidovi u oba ortogonalna
pravca objekta, povezani po visini krutim međuspratnim konstrukcija i horizontalnim
serklažima.
- Zidane konstrukcije se projektuju kao: obične zidane konstrukcije, zidane
konstrukcije sa vertikalnim serklažima i kao armirane zidane konstrukcije.
Dakle, u procesu projektovanja novih objekata, obavezno je pridržavati se
navedenih principa, odgovarajućih pravilnika, standarda, stručne literature itd. S druge
strane, ovakve principe nije jednostavno numerički obuhvatiti, jer je svaki zemljotres
unikatni događaj, nepredvidivog intenziteta i trajanja. Treba napomenuti još jedan
važan princip pri projektovanju seizmički otpornih objekata, koji nije eksplicitno
naveden u našim propisima: posebnu pažnju posvetiti konstruisanju i oblikovanju
detalja armature (sidrenje, preklapanje, nastavljanje, minimalna armatura itd.). Tek
primenom svih navedenih principa i uz pravilno i kvalitetno izvođenje objekta, barem
deklarativno, ćemo obezbediti da novoprojektovani objekat poseduje zahtevanu
seizmičku otpornost.
Danas se u svetu često, pogotovo u seizmički izuzetno aktivnim područjima ili
pri projektovanju unikatnih objekata, u projektovanju primenjuje i koncept tzv.
dinamičke izolacije. Ovaj koncept se sastoji u ugradnji seizmoizolatora, posebnih
"dampera" - prigušivača, specijalnih ležišta, sve sa ciljem da se pomeranje tla, u što je
moguće manjoj meri, prenese na objekat. Dakle, ideja je da se, kad već ne možemo
sprečiti pomeranje tla, umanji negativan uticaj tog pomeranja na naš objekat [2].
Ovde treba istaći da se aseizmičko projektovanje uglavnom zasniva na
postavci da kod slabijeg zemljotresa građevina ne sme biti oštećena, da su kod
umereno jakog zemljotresa dozvoljena lakša oštećenja noseće konstrukcije, a da
zemljotres najjačeg intenziteta može prouzrokovati značajna oštećenja noseće
konstrukcije, ali bez rušenja objekta. Drugim rečima, ljudski životi moraju biti
sačuvani i u najjačem zemljotresu. Ovakvo tumačenje je preuzeto iz "Pravilnika o
tehničkim normativima za izgradnju objekata visokogradnje u seizmičkim
područjima" [1] i njemu se ne može mnogo šta dodati niti oduzeti. I svi drugi propisi
koji se bave aseizmičkim projektovanjem, u prvi plan ističu obezbeđenje zaštite, pre
svega, ljudskih života (npr. EC8, SNiP - Ruski propisi). U novije vreme se i ovoj temi,
odnosno stepenu oštećenja, poklanja mnogo više pažnje. Zbog toga se i u fazi
projektovanja se uvodi pojam klasa povredljivosti [3] sa ciljem da se proceni koliko će
objekat, zavisno od tipa konstrukcije, biti i do kog stepena može biti oštećen.

148
POSTOJEĆI OBJEKTI

Kao što je napred već rečeno, svaki zemljotres je unikatni događaj, koji se
pojavljuje iznenada i bez najave. Ne može se utvrditi ni mesto gde će se dogoditi, ni
vreme kada će se dogoditi, ni jačina koju će ispoljiti. Zato je, kada se radi o postojećim
objektima, ocena njihove seizmičke otpornosti daleko složeniji problem, pogotovo ako
su u pitanju objekti koji nisu ni projektovani ni građeni za prihvatanje seizmičkih
dejstava. Takvih objekata je u našoj zemlji ogroman broj i uglavnom se radi o zidanim
objektima.
Na žalost, danas se kod nas ovoj temi pažnja poklanja uglavnom ako se radi o
potrebi za nadziđivanjem postojećeg objekta, o manjoj ili većoj rekonstrukciji,
promeni namene ili povećanju opterećenja, ukratko, od slučaja do slučaja. Pri tome
často nastaju nedoumice oko tumačenja člana 115a važećeg Pravilnika [1]. Ovde se
skreće pažnja da je, pri odluci o mogućnosti nadziđivanja objekta, bez obzira na
odredbe aktuelnog Pravilnika, veoma važno sagledati postojeći konstrukcijski sistem i
doneti pravilnu odluku. Naime, nije dovoljno primeniti odredbu čl.115a iz Pravilnika i
dokazati da je povećanje mase objekta u slučaju nadziđivanja manja od 10%. Potrebno
je sagledati seizmičku otpornost i nosivost postojećeg objekta i, ako se pokaže da
postojeći objekat nije pravilno konsturisan ili izveden, treba predvideti ojačanje tog
objekta, bez obzira na odredbe Pravilnika.
Konkretno, ako treba poboljšati seizmičku otpornost nekog objekta, potrebno
je utvrditi opšte stanje konstrukcije objekta, vreme i način građenja, proučiti postojeće
projekte (ako postoje), ispitati kvalitet ugrađenog materijala, snimiti eventualna
oštećenja i ponovo uraditi odgovarajuće proračune. Nakon toga se, opet prema
pravilnicima i standardima, može doneti zaključak o seizmičkoj otpornosti objekta i
mogu se propisati mere za povećanje seizmičke otpornosti. Povećanje seizmičke
otpornosti se može postići ojačanjem osnovnih elemenata konstrukcije, pre svega
izradom "krute" međuspratne konstrukcije, oblaganjem zidanih zidova oblogama od
armiranog betona, ojačanjem temeljne konstrukcije i slično.
Da bi se u ovoj oblasti, odnosno u povećanju seizmičke otpornosti postojećih
objekata, postigao određeni napredak, potrebno je aktiviranje svih društvenih,
ekonomskih, tehničkih, edukativnih i dugih kapaciteta društva. U radu [3] se predlaže i
detaljnije obrađuje jedan postupak koji omogućuje da se unapred, pre zemljotresa
očekivanih mogućih intenziteta na određenoj teritoriji, procene oštećenja i proceni
moguća šteta na objektima. Predloženi postupak omogućuje da se proceni koji tipovi
zgrada (u funkciji klase povredljivosti i stepena intenziteta zemljotresa) mogu pretrpeti
rušenja, vrlo teška, teška, umerena ili neznatna oštećenja, a koji neće doživeti nikakva
oštećenja. U zavisnosti od, na takav način procenjenih mogućih oštećenja, mogu se
doneti odluke i o obimu potrebnih intervencija na predmetnom objektu.



149
OBJEKTI KOJI SU PRETRPELI ZEMLJOTRES

Većina danas aktivnih građevinskih inženjera - konstruktera su se u svojoj
praksi susrela sa posledicama dejstva zemljotresa. Da spomenemo samo neke od
zemljotresa koji su nas pogodili u poslednjih pedesetak godina: Skoplje, Banja Luka,
Crna Gora, Kopaonik, Mionica, Kraljevo. Bilo je u tih pola veka i bombardovanja,
poplava, klizišta i drugih elementarnih nepogoda koje su zahtevale naknadne
intervencije i popravke na objektima. Pojavila se čak i polušaljiva izjava da je
zemljotres najbolji revident i građevinski inspektor, odnosno u slučaju zemljotresa se
uvek pokažu sve greške i propusti na nekom objektu, počevši od projektovanja, preko
građenja pa do održavanja. Naravno, uvek se posle zemljotresa ili drugih incidentnih
događaja pristupa sanaciji objekata.
U stručnoj literaturi mogu se pronaći osnovni principi sanacije objekata
oštećenih zemljotresom, kao i mnogobrojni primeri izvedenih sanacija. Pored toga, u
svetskim okvirima postoji i vrlo obimna regulativa koja se bavi problematikom
sanacija objekata oštećenih zemljotresima.
U našoj zemlji je 1985. godine donet "Pravilnik o tehničkim normativima za
sanaciju, ojačanje i rekonstrukciju objekata visokogradnje oštećenih zemljotresom i za
rekonstrukciju i revitalizaciju objekata visokogradnje" [4], gde su navedeni postupci
za sanaciju armiranobetonskih i zidanih konstrukcija, kao i za sanaciju temeljnih
konstrukcija. Osnovni zahtev naveden u članu 2. navedenog Pravilnika je na istoj liniji
kao odredba sadržana u članu 2. napred već pomenutog "Pravilnika o tehničkim
normativima za izgradnju objekata visokogradnje u seizmičkim područjima": sanacija
i ojačanje objekata u seizmičkim područjima izvodi se tako da zemljotresi najjačeg
intenziteta mogu prouzrokovati oštećenja nosećih konstrukcija, ali ne i rušenja
objekata.
Na bazi poznavanja osnovnih principa projektovanja i ponašanja zgrada pri
zemljotresima, uglavnom se može doneti pravilna odluka o tehničkim merama i
metodama za sanaciju, odnosno za povećanje seizmičke otpornosti konkretnog
objekta. Koje mere i metode će biti primenjene, zavisi od konfiguracije konkretne
zgrade, zavisi od vrste i kvaliteta materijala od kojeg je izgrađena, stepena oštećenja,
kao i od nivoa seizmičke otpornosti koji treba postići. Pri ovome konačna odluka o
načinu sanacije, odnosno ojačanja, uvek treba da bude zasnovana na odgovarajućim
proračunima, kao i na podacima snimljenim na licu mesta. Ovde se napominje da je
obavezno sagledati i ekonomsku opravdanost sanacije, odnosno proceniti sredstva i
vreme neophodno za sanaciju i uporediti ih sa varijantom izgradnje novog objekta. U
svakom slučaju, pred inženjerima u slučaju otklanjanja posledica zemljotresa ili kavih
drugih incidentnih situacija, uvek stoji ozbiljan i odgovoran zadatak, gde treba
donositi ni malo lake inženjerske odluke.
Iskustva iz ranijih zemljotresa pokazuju da najveća oštećenja nastaju na
zidanim objektima. Pri tome se na takvim objektima, građenim u novije vreme, u
principu dešavaju znatno manja oštećenja nego na "starijim" objektima. Na objektima
građenim u novije vreme, do pojave visokog stepena oštećenja odnosno do slučaja da
150
su objekti pretrpeli potpuni kolaps, ili da su zbog visokog stepena oštećenja postali
nebezbedni za upotrebu, dolazi relativno retko. To se dešava uglavnom u slučajevima
kada su potpuno ignorisana osnovna pravila graditeljske struke i gde je kvalitet
upotrebljenih matrijala daleko ispod prihvatljivih granica.
"Pravilnik o tehničkim normativima za sanaciju, ojačanje i rekonstrukciju
objekata visokogradnje oštećenih zemljotresom i za rekonstrukciju i revitalizaciju
objekata visokogradnje" [4] sadrži poglavlja o sanaciji armiranobetonskih, zidanih i
temeljnih konstrukcija. Za svaki tip konstrukcije su navedeni osnovni principi sanacije
s tim da je najveća pažnja ipak posvećena sanaciji zidanih konstrukcija. Tako se, pored
ostalog, propisuje da se sanacija i ojačanje zidanih konstrukcija vrši:

1) - ojačanjem i sanacijom postojećeg nosećeg sistema;
2) - ojačanjem sa preziđivanjem pojedinih zidova u sistemu konstrukcije;
3) - uvođenjem novih zidova u osnovni sistem konstrukcije;
4) - povezivanjem konstrukcije zidova u nivou međuspratnih konstrukcija.

Pored navedenih metoda i principa ojačanja - sanacije konstrukcija, danas se sve
češće primenjuju i drugi načini i novi materijali za sanaciju: trake sa karbonskim
vlaknima (FRP), visokovredni zavrtnjevi, kablovi za prethodno naprezanje itd.
Prilikom sanacije objekata oštećenih zemljotresom u Kraljevu primenjen ja način
ojačanja pod nazivom Sistem DC90, autora dr Zorana Petraškovića. Po ovoj metodi,
povećanje seizmičke otpornosti, obezbeđenje nosivosti i kontrole pomeranja-
duktilnosti zidanog zida na dejstvo horizontalnih sila u ravni zida se postiže primenom
kosnika sa damperima. Kosnici se izvode od armaturnih šipki koje se spajaju
zavarivanjem za ostale konstruktivne elemente vertikalnog ukrućenja (vertikalne i
horizontalne). Pored toga, obezbeđenje nosivosti i kontrole pomeranja-duktilnosti
zidanog zida na dejstvo horizontalnih sila upravno na ravan zida, se postiže primenom
vertikalnog prednaprezanja utegama na ivicama zida.


NEKI PRIMERI SANACIJE

U daljem će ukratko biti prikazani neki primeri konstrukcijske sanacije
stambenih objekata oštećenih zemljotresom [5]. Zajedničko za sve primere je to da su
objekti građeni u periodu 1950.-1960. godina, dakle pre uvođenja Pravilnika za
projektovanje i građenje u seizmičkim područjima. Isto tako, zajedničko za sve
objekte je to da su vertikalni elementi konstrukcije zidani zidovi bez vertikalnih
serklaža, odnosno bez vertikalnih elemenata od armiranog betona.
U primeru prikazanom na Slici 1. međuspratne konstrukcije su sitnorebraste,
izgrađene od armiranog betona. Primenjena je metoda sanacije sa izradom obloga od
armiranog betona na zidovima samo u jednom - poprečnom pravcu (obloge su
prikazane debljom linijom). Ovakav način sanacije je primenjen zbog toga što se
opterećenje od međuspratnih konstrukcija prenosi samo na podužne zidove, koji su
151
neznatno oštećeni, a zidovi u poprečnom pravcu su praktično neopterećeni i pretrpeli
su značajna opterećenja. Dakle, prilikom projektovanja i građenja, u ovom slučaju nije
ispoštovan princip: "Obavezno obezbediti da se gravitaciono opterećenje prenosi
ravnomerno na vertikalne elemente konstrukcije, vodeći računa o nivou opterećenja".
o
s
a


s
i
m
e
t
r
i
j
e

Slika 1. Sanacija objekta primenom armiranobetonskih obloga samo u jednom pravcu

Na slici 2. je prikazan primer gde je izvršeno ojačanje zidova u oba pravca. I u
ovom slučaju su međuspratne tavanice sitnorebraste, od armiranog betona. Oštećenja


Slika 2. Sanacija objekta primenom armiranobetonskih obloga u dva pravca
152
na objektu su se pojavila praktično na svim zidovima. Očigledno je da u ovom slučaju
nije bilo dovoljno vertikalnih elemenata za prijem uticaja od dejstva zemljotresa.
Ojačanja su predviđena u vidu obloga od armiranog betona a postavljena su samo na
spoljnim, fasadnim zidovima. Na ovaj način je poboljšana prostorna krutost objekta a
nije bilo neophodno iseljevanje korisnika stanova.
U primeru na slici 3. međuspratne tavanice su sitnorebraste a jedna tavanica
(konkretno iznad drugog sprata) je bila drvena. Po obimu zgrade postoje horizontalni
serklaži. Potkrovlje na zgradi je pretvoreno u stambeni prostor. Oštećenja, koja su se
pojavila usled zemljotresa, su bila najviše izražena upravo na zidovima drugog sprata i
na nivou potkrovlja. U prvom trenutku, odmah posle zemljotresa, sanirana je krovna
konstrukcija. Radi ukrućenja tavanice predviđena je izrada sprega od ukrštenih
čeličnih elemenata, smeštenih ispod plafona drugog sprata. U ovom slučaju prilikom
projektovanja i građenja, očigledno nije ispoštovan princip: "Međuspratne
konstrukcije se projektuju tako da predstavljaju krute horizontalne dijafragme,
sposobne da prenesu seizmičke uticaje na vertikalne elemente konstrukcije". Naravno,

o
s
a


s
i
m
e
t
r
i
j
e

Slika 3. Sanacija međuspratne tavanice izradom sprega od čeličnih dijagonala

daleko efikasniji način sanacije - ojačanja u ovakvom slučaju bi bio izrada klasične
"krute" tavanice u vidu armiranobetonske ploče ili tavanice od "fert" gredica. U
konkretnom slučaju, to bi značilo da se stanari moraju iseliti, da se mora ukloniti
dobar deo prethodno obnovljene krovne konstrukcije a postavio bi se i problem
povećanja ukupne mase, odnosno potreba za ojačanjem temelja. Konačna, inženjerska
odluka, je ipak prevagnula, primenjen je prikazani način sanacije.

153
ZAKLJUČAK

Kao što je uvodu navedeno, pojam seizmička otpornost je veoma širok,
višeznačan i nije ga jednostavno definisati. Iako ovaj rad nema ambiciju da bude
originalan i sveobuhvatan, ipak se mogu doneti odgovarajući korisni zaključci, čak i
po cenu da su opšte poznati:
1. Prilikom projektovanja i izgradnje novih objekata obavezno je poštovati
osnovne principe, pravila, stručnu literaturu i iskustva. S obzirom da se u bliskoj
budućnosti očekuje uvođenje u primenu novih propisa Evrokod (EC8), mora se
posvetiti posebna pažnja i edukovanju inženjera-konstruktera i to ne samo na
fakultetima nego i u praksi.
2. Seizmička otpornost postojećih objekata se mora ocenjivati na osnovu
sagledavanja i analize postojećeg konstrukcijskog sistema i stanja objekta. Ako se
pokaže da postojeći objekat nije pravilno konstruisan ili izveden, trebalo bi predvideti
ojačanje tog objekta, bez obzira na odredbe Pravilnika i bez obzira na to da li se na
njemu planiraju bilo kakve intervencije.
3. Prilikom odlučivanja o stabilnosti i upotrebljivosti objekta oštećenog
zemljotresom, odnosno u fazi određivanja kategorije njegovih oštećenja, veoma je
važno sagledati konstrukcijski sistem objekta i konstatovati stepen oštećenja upravo
vitalnih nosećih elemenata konstrukcije.
4. Način sanacije objekata oštećenih zemljotresom treba, pre svega, uskladiti
sa odgovarajućim Pravilnikom. Međutim, nikad se ne sme zanemariti činjenica,
između ostalog navedena i u ovom radu, da konačna odluka o načinu sanacije treba da
bude zasnovana na odgovarajućim proračunima, konkretnoj situaciji i inženjerskoj
odluci. Pri tome, treba težiti da radovi na sanaciji i ojačanju, u najmanjoj mogućoj
meri ometaju normalan život i funkcionisanje vlasnika objekta.

LITERATURA

[1] Pravilnik o tehničkim normativima za izgradnju objekata visokogradnje u seizmičkim
područjima (Sl. list SFRJ 31/81, 48/82, 29/83, 21/88, 52/90)
[2] Alendar, V. Projektovanje seizmički otpornih armiranobetonskih konstrukcija kroz
primere, imksus.grf.bg.ac.rs/nastava/beton/projektovanje i gradjenje betonskih
konstrukcija 2/valendar
[3] Aćić, M., Aćić, V.: Procena štete na zgradama od zemljotresa očekivanog intenziteta,
Savremeno graditeljstvo, naučno-stručni časopis za graditeljstvo Republike Srpske, broj
07 - 2011. god
[4] Pravilnik o tehničkim normativima za sanaciju, ojačanje i rekonstrukciju objekata
visokogradnje oštećenih zemljotresom i za rekonstrukciju i revitalizaciju objekata
visokogradnje (Sl. list SFRJ 52/85)
[5] Ostojić, D., Stevanović, B., Muravljov, M.: Zemljotresna oštećenja i primenjeni
postupci sanacije i ojačanja nadograđenih stambenih zidanih zgrada u Kraljevu,
Savremeno graditeljstvo, naučno-stručni časopis za graditeljstvo Republike Srpske, broj
07 - 2011. god
154
155
Prof. dr Boško Stevanović, dipl.inž.građ.
1
STRUČNI RAD
UDK: 69.059.2/.3

NEKI SPECIFIČNI PRIMERI SANACIJE OBJEKATA
REZIME
Sanacija objekata, generalno, podrazumeva veoma opsežne radnje koje za rezultat
treba da imaju sanirani objekat odgovarajuće funkcije, u kojoj je bio i pre sanacije.
U radu je dat opis osnovnih uzroka koji dovode do potrebe za sanacijama
građevinskih objekata, aktivnosti koje treba preduzeti pre izrade projekta sanacije,
kao i opis osnovnih elemenata koje treba da sadrži projekat sanacije. Na kraju rada
dati su neki specifični primeri sanacije objekata.
Ključne reči: sanacija, građevinski objekti, projekat sanacije.



SOME SPECIFIC EXAMPLES OF BUILDING
REHABILITATION
SUMMARY
Rehabilitation of buildings generally involves very extensive actions that should
result in rehabilitated object of corresponding function, the one it had before the
repair. This paper presents the underlying causes that lead to the need for
rehabilitation of building structures, also the activities to be undertaken prior to
creating the rehabilitation project, and a description of the basic elements that should
be included in the rehabilitation project. At the closing part of the paper are given
some specific examples of building rehabilitation.
Key words: rehabilitation, building structure, rehabilitation project.










1
Univerzitet u Beogradu Građevinski fakultet, Bulevar kralja Aleksandra 73, Beograd
156

UVOD

Sanacija objekata, generalno, podrazumeva veoma opsežne radnje koje treba
da za rezultat imaju krajnji ishod, odnosno sanirani objekat koji će posle sanacije biti u
odgovarajućoj funkciji u kojoj je bio i pre sanacija. Pri čemu treba imati u vidu da
sanacije mogu biti na objektima koji su u funkciji i koji i dalje ostaju u toj nameni -
funkciji. Međutim, postoje i sanacije koje su potrebne iz razloga prenamene postojećih
objekata, bilo kako bilo, generalno, radovi na sanaciji (rekonstrukciji) svih objekata
mogu se podeliti na:
A. “Reparaturne” sanacije - radi produženja upotrebljivosti i trajnosti
objekta, a to podrazumeva manje intervencije lokalnog karaktera;
B. “Konstrukcijske” sanacije - koje se odnose na sanacije koje utiču na
nosivost i sigurnost konstrukcije.
Uzroci koji dovode do potrebe za konstrukcijskim sanacijama, uglavnom su:
1. Greške pri projektovanju;
2. Greške pri građenju (izvođenju) objekata;
3. Superpozicija grešaka pri projektovanju i izvođenju;
4. Neadekvatna eksploatacija objekata;
5. Neadekvatna zaštita i održavanje;
6. Dejstva atmosferskih uticaja;
7. Dejstva različitih agresivnih agenasa;
8. Incidentna dejstava.

KONSTRUKCIJSKE SANACIJE

Pod pojmom “Konstrukcijske sanacije” se najčešće ubrajaju različiti vidovi
ojačavanja konstrukcija. Ove sanacije se preduzimaju u situacijama kada je stanje
određene konstrukcije takvo da u prvom redu nije zadovoljena njena nosivost i
sigurnost.
U takvim slučajevima se mora preduzeti sanacija koja će omogućiti da se
obezbedi propisana nosivost date konstrukcije.
Konstrukcijske sanacije, bez obzira na uzroke, podrazumevaju da se određena
konstrukcija, kod koje nije u svim presecima bio zadovoljen uslov: Sd ≤ Rd,
određenim postupcima sanacije dovede na nivo zadovoljavanja gornjeg uslova u svim
elementima konstrukcije.
U prethodnom izrazu je:
Sd - proračunska vrednost uticaja u elementu od spoljašnjih opterećenja
(dejstava),
Rd - proračunska vrednost nosivosti elementa.
Generalno, svaka konstrukcijska sanacija obavezno treba da se izvodi na bazi
posebne tehničke dokumentacije - Glavnog projekta sanacije koji, u opštem slučaju,
mora da bude zasnovan na ulaznim podacima - podlogama, kao što su:
157
– Projektni zadatak,
– Projekat postojeće konstrukcije,
– Izveštaj o pregledu i proceni stanja konstrukcije,
– Geotehničke podloge (eventualno - zavisno od vrste konstrukcije i prirode
njenih oštećenja),
– Geodetski snimak konstrukcije (eventualno),
– Ostale podloge (odnosi se najčešće na slučajeve kada se konstrukcija, osim
sanacije, iz funkcionalnih ili iz razloga vezanih za izmenjene eksploatacione uslove,
još i preuređuje).
Pre izrade projekta sanacije treba uraditi Izveštaj o pregledu i proceni stanja
konstrukcije, koji u opštem slučaju treba da sadrži:
– obim, intenzitet i uzroke nastalih oštećenja,
– ispitivanje mehaničkih karakteristika materijala od kojih je konstrukcija
izrađena,
– snimak izvedene geometrije elemenata konstrukcije,
– stanje i stepen oštećenja elemenata konstrukcije,
– tehnički snimak svih oštećenja konstrukcije, uključujući i njihovu
klasifikaciju i kvantifikaciju,
– stanje deformacija konstrukcije (ugibi, pomeranja oslonačkih tačaka i dr.),
– generalni zaključak o stanju konstrukcije,
– predlog načina sanacije.
U slučaju kada ne postoji projekat postojeće konstrukcije, potrebno je izvršiti:
– detaljno snimanje geometrije postojećih elemenata konstrukcije,
– “štemovanje” – otkrivanje armature radi utvrđivanja broja i prečnika,
– izradu istražnih jama za utvrđivanje dimenzija i kote fundiranja temelja.
Posle izrade Izveštaja o pregledu i proceni stanja konstrukcije sledi izrada
Projekta sanacije, koji treba da sadrži:
– sve neophodne tekstualne priloge (tehnički izveštaj, tehničke uslove za
izvođenje radova, tehničke specifikacije za materijale, predmer i predračun radova i
dr.),
– računske priloge (proračun konstrukcije kao celine, proračun pojedinih
detalja i dr.)
– grafičke priloge (dispozicioni crteži, planovi oplate, armature, detalji za
izvođenje i dr.)
Izrada Projekta konstrukcijske sanacije je daleko složenijI problem od izrade
Projekta nove konstrukcije, jer zahteva:
– Vrlo solidno poznavanje većeg broja konstrukcijskih disciplina (opšta
teorija konstrukcija, armirnobetonske, prednapregnute, čelične, drvene konstrukcije i
dr.),
– Visok stepen znanja iz oblasti građevinskih materijala i tehnologije
građenja (specifični materijali i specijalne tehnologije i posebni tehnološki postupci).
U okviru projekta sanacije i njegove realizacije, naročito je važno pravilno
koncipiranje i izvođenje pojedinih konstrukcijskih detalja.
158
Pre pristupanja izradi projekata konstrukcijskih sanacija, potrebno je dobro
upoznati originalnu projektnu dokumentaciju, a naročito pažljivo proučiti proračunski
deo te dokumentacije, odnosno treba što preciznije odrediti proračunska naponsko -
deformaciona stanja koja prethode sanacionoj intervenciji.
Često se dešava da je potrebno uraditi ponovni statički proračun sa realno
utvrđenim opterećenjima, kako bi se odredili potrebni statički uticaji u postojećoj
konstrukciji.


NEKI SPECIFIČNI PRIMERI SANACIJE GRAĐEVINSKIH
OBJEKATA

SPOMENIK NEZNANOM JUNAKU NA AVALI

Opis objekta i oštećenja

Spomenik predstavlja kompleks koji formiran od nekoliko posebnih objekata
(mauzolej i pripadajući plato, prilazne staze i kružni plato), (slika 1), a koji u
memorijalnom i arhitektonsko-građevinskom smislu čine određenu celinu. Radi se,
uprošćeno uzevši, o celini linearne uzlazno-silazne forme sa pravcem pružanja
severozapad-jugoistok, koja se na svojim krajevima "oslanja" na kružni put koji
opasuje vrh Avale, pri čemu je na maksimalnoj koti kompleksa postavljen Mauzolej sa
grobnicom Neznanog junaka.
Tokom proteklog vremena, a kompleks je završen u vremenu 1937/1938 god.,
došlo je do pojave određenih oštećenja praktično svih delova - objekata u sklopu
kompleksa, pri čemu su prisutna oštećenja bila uslovljena vrlo različitim faktorima.
Reč o oštećenjima koja su, s obzirom na značaj i istorijsko-umetničku vrednost
spomenika, zahtevala hitno izvođenje određenih građevinskih sanacionih radova, kao i
preduzimanje niza konzervatorsko-restauratorskih intervencija.
U okviru projekta sanacije urađena je statička sanacija i rekonstrukcija
Spomenika, pri čemu je taj projekat sastavljen iz dva posebna dela:
1. Tehnička dokumentacija za mauzolej i pripadajući plato,
2. Tehnička dokumentacija za prilazne staze i kružni plato.
U ovom radu obrađena je samo problematika vezana za statičku sanaciju
Mauzoleja.
Mauzolej sa grobnicom Neznanog junaka kompletno je izrađen od jablaničkog
gabra, pri čemu je on postavljen na samom vrhu Avale, na stepenasto oblikovanom
postamentu. Reč je o postamentu izvedenom od masivnih, precizno obrađenih
kamenih blokova, sa ispoliranim vidnim (horizontalnim i vertikalnim) površinama.
Prema raspoloživim podacima, blokovi su postavljani preko takođe stepenasto
oblikovanih betonskih temelja, pri čemu su vertikalni međuprostori na spoju betonskih
i grubo obrađenih površina kamenih blokova ispunjeni betonom, a vertikalne spojnice
između blokova (otvori 1-2mm), kao i horizontalne na vezama kamen-beton,
159
cementnim mlekom, odnosno cementnim malterom. Pored toga, u okviru nekih
vertikalnih spojnica postoje i trake od olova "umetnute" u nepoznato vreme -
najverovatnije kao sanaciona intervencija nakon višegodišnjeg trajanja mauzoleja.
Nedostaci i oštećenja koja je trebalo eliminisati kroz izvođenje građevinskih
sanacionih radova su spojnice između kamenih blokova kod kojih je došlo do
određenog "otvaranja", a usled ispiranja sastojaka cementnog mleka i maltera, kao i do
korozije metalnih kajlova primenjenih pri montaži blokova, a i docnije.
Pojava o kojoj reč nesumnjivo je uslovljena višegodišnjim delovanjem
temperaturnih promena, usled kojih je došlo do razaranja ispune u spojnicama, a
docnije i do već navedenog ispiranja pod dejstvom atmosferilija. Na taj način značajan
broj spojnica je u velikoj meri ostao "otvoren", sa mogućnošću dodatnog ispunjavanja
prašinom i drugim nečistoćama (humus, mahovine, delovi lišća), zahvaljujući čemu je
na nekim od spojnica došlo i do rašćenja biljaka.
U opisanim uslovima u okviru "otvorenih" ili samo delimično isunjenih
spojnica svakako je dolazilo do zadržavanja vode, koja je zimskim uslovima prelazila
u led, a to je, s obzirom da je reč o dugogodišnjem delovanju, dovodilo do pojave
pomeranja pojedinih blokova u horizontalnoj ravni i do daljeg otvaranja spojnica. Na
taj način, neke od spojnica su se vremenom toliko proširile, da se danas, posebno u
ugaonim zonama stepenasto postavljenih blokova, zapažaju horizontalna pomeranja
blokova i reda veličine 2-3cm (slika 2).







Slika 1. Kompleks Spomenika sa Mauzolejom na vrhu Avale

160

Slika 2. Detalj horizontalnih pomeranja blokova u postamentu Mauzoleja
sa "otvorenim" spojnicama

Sanacione intervencije

Sanacionim radovima na Mauzoleju predviđena je, u prvom redu, sanacija
"otvorenih" ili samo delimično ispunjenih spojnica između kamenih blokova u
postamentu, a takođe i eliminacija prisutnih pomeranja pojedinih blokova, posebno
ugaonih, gde su zapažena pomeranja u horizontalnoj ravni i reda veličine 2-3cm. U
vezi sa tim zauzet je stav da se inerveniše samo na mestima gde su predmetna
pomeranja veća od 3mm, pa s obzirom na stanje na licu mesta, određene intervencije
su bile potrebne na najviše tri bloka na pojedinim "stepenicima" postamenta računato
od uglova, gde su ugrađeni "veliki" blokovi dimenzija 190x190x95cm (95 cm je visina
bloka). Što se pak tiče ostalih blokova - "malih" - koji su postavljeni pored navedih
ugaonih blokova, oni imaju dimenzije 190x110x95cm. S obzirom da je reč o
blokovima od gabra, usvojeno je da "veliki" blokovi imaju mase 9,6t (težina 96kN), a
"mali" mase od 5,6t (težina 56kN). Projektom je predviđena intervencija na ukupno 10
blokova - što "velikih", što "malih".
Prema napred rečenom, da bi se izvršilo pomeranje blokova radi njihovog
vraćanja u prvobitno stanje bilo je neophodno je da se na spoljašnje površine blokova,
u tačkama koje su nešto niže od njihovih težišta, deluje horizontalnim silama koje će
po intenzitetu biti približno jednake njihovim težinama. Pošlo se od pretpostavke da je
koeficijent trenja između bloka i njegove podloge jednak cca 1,0. Pri ovome se
podrazumevalo da će prethodno biti očišćene sve vertikalne spojnice između bloka na
161
kome se intreveniše horizontalnom silom i susednih blokova, pri čemu se to posebno
odnosi na spojnicu koja je upravna na pravac delovanja horizontalne sile.
Predviđeno je da se izvlačenje rastrešenog materijala i uklanjanje postojećih
cementnih ispuna u spojnicama izvodi posebno načinjenim alatkama od čelika koje će
moći da se apliciraju u rasponu od najuže do najšire spojnice. Pored toga, predviđena
je i primena kompresora (izduvavanje pod pritiskom), industrijskih usisivača i tzv.
"vodenih topova", čije će dizne biti prilagođene širinama spojnica. Za finalno fino
čišćenje površina spojnica primenjuje se postupak pranja vodom pod pritiskom.
Kao što je već se rečeno, radi vraćanja pomerenih blokova u prvobitno stanje,
na spoljašnje površine blokova, u tačkama koje su nešto niže od njihovih težišta,
predviđeno je delovanje odgovarajućih horizontalnih sila. U vezi sa tim, na određenoj
"stepenici" Mauzoleja predviđena je primena delimičnog opasivanje postamenta
užetom za prednaprezanje Ø15,2mm koje može da se zategne silom od 174kN.
Međutim, u konkretnom slučaju nije se išlo na puno iskorišćenje sile, već samo do
maksimalne sile od 150kN, koja će biti aplicirana putem odgovarajuće monoprese
sistema prednaprezanja SPB -IMS. Pri ovome data sila prednaprezanja će biti uneta u
središnji deo sistema kablova koji opasuju postament, a koji se sastoji od dva
pravolinijska bočna kabla i središnjeg dela u vidu jednog kabla sa dvostruko
"izlomljenom" trasom (slika 3). Trasa o kojoj je reč, pak, dobiće se primenom dva
distancera čelične konstrukcije postavljena simetrično - tačno na onim mestima gde
treba proizvesti horizontalnu silu koja će izvršiti potrebno pomeranje konkretnog bloka.


Slika 3. Dispozicija kablova za prednaprezanje
162
Na uglovima postamenta predviđeno je postavljanje odgovarajućih distancera
i ugaonih "G" elemenata (slika 4). "G" elementi su tako koncipirani da se oni, uz
korišćenje odgovarajućih umetaka, mogu primeniti za pomeranje svih aktuelnih
blokova u sklopu postamenta - prvog, drugog i trećeg - računato od ugla postamenta.
Dimenzije svih čeličnih elemenata dobijene na bazi odgovarajućeg Statičkog
proračuna.
Nakon završetka radova na vraćanju blokova u prethodno stanje, predviđeno
je da sve spojnice, kako vertikalne tako i horizontalne, budu trajno zapunjene
odgovarajućom masom na bazi cementa. Preporučeno je da se to izvede postupkom
injektiranja, pri čemu injekciona masa po svojim svojstvima treba da odgovara masi za
injektiranje kablova za prednaprezanje.




Slika 4. Detalji oslonaca kablova za prednaprezanje

DETALJ «A1»
sve mere su u cm
KAMENI BLOK
5
1
0
2
0
10
20
13 60 10
1
0
1
3
3
5
][200
3
1
5
5
L 100x50x6
Rupa za kabl
15,2mm
Rupa za kabl
15,2mm
KAMENI BLOK
5
1
0
2
0
10
20
13 60 10
1
0
1
3
3
5
][200
1
0
1
5
Podmetac
sa rupom
L 100x50x6
Rupa za kabl
15,2mm
Rupa za kabl
15,2mm
5
DETALJ «A2»
sve mere su u cm
KAMENI BLOK
DETALJ «B»
sve mere su u cm
KAMENI BLOK
DETALJ «A»
sve mere su u cm
ČELIČNI «Г» ЕLEMENT
DRVENI PODMETAČ
5
5
10
prevojnik
drveni podmetač
70
163
ZIDANI DIMNJAK BLOKA 100 MW TEKO A U KOSTOLCU

Opis dimnjaka i oštećenja

Predmetni dimnjak (slika 5) predstavlja konstrukciju čiji se zidani deo, u
visinskom pogledu pruža od kote 16,0 do kote 105,0m. Taj deo dimnjaka, zidan
radijalnom opekom u produžnom dimnjačkom malteru, ima zidove promenljive
debljine - od 77cm u donjem delu do 25cm u vršnom delu. Na samom vrhu dimnjaka
izveden je armiranobetonski prsten (serklaž) koji je zaštićen "kapom" od livenog
gvožđa. Radi smanjenja nepovoljnih naprezanja usled temperaturnih uticaja, po visini
dimnjaka su u proširenim spojnicama takođe formirani skriveni armiranobetonski
prstenovi - serklaži. Iz istih razloga, po visini dimnjaka su izvedeni i uobičajeni
spoljašnji čelični prstenovi-obruči.
Ispod zidane konstrukcije dimnjaka, ispod kote 16,0m, izvedena je
armiranobetonska konstrukcija dimnjaka. U ovom delu dimnjaka predviđena su i dva
otvora za priključak - ulaz dimnih gasova, kao i otvor za ulaz u donji deo dimnjaka
ispod levka za prihvatanje pepela. Levak je projektovan kao levak sa dva otvora za
evakuaciju pepela.


Slika 5. Zidani dimnjak u Kostolcu visine 105m
164
Da bi se smanjili temperaturni uticaji na stablo - noseću konstrukciju
dimnjaka, u zonama većih debljina zidova, a u unutrašnjosti dimnjaka do kote 60,0m,
izvedena je tzv. hilzna - unutrašnja obloga - takođe od radijalnih opeka u produžnom
dimnjačkom malteru; ova obloga se ne "naslanja" na stablo dimnjaka, već između nje i
stabla uvek postoji izvestan vazdušni sloj.
Da bi se sprečio sudar dimnih gasova pri njihovom ulazu u dimnjačku cev
preko priključaka, u donjem betonskom delu dimnjaka postoji pregradni zid koji se
visinski pruža od ispustnih otvora levka do iznad gornjih ivica otvora priključaka.
Gornja kota ovog zida je 14,0m, a radi obezbeđanja njegove stabilnosti, on je povezan
sa hilznom po celoj visini. Ovaj zid debljine 38cm od opeke izveden je u produžnom
dimnjačkom malteru.
Fundiranje dimnjaka izvedeno je na kružnoj betonskoj ploči prečnika 20m, sa
kotom dna temelja -5,50m.
Na dimnjaku je do sada vršeno nekoliko sanacionih intervencija. Međutim, te
intervencije su bile relativno neuspešne, što se prevashodno odnosi na deo dimnjaka
iznad kote 60,0m - deo izveden bez hilzne. Na ovom delu dimnjaka, gde su debljine
stabla 25, 30 i 35cm, unutrašnje površine opeka su bile razorene po dubini i cca 15cm
(slika 6), pa je zbog toga u tom delu dimnjaka 2006. i 2009. godine izvršena parcijalna
sanacija koja se sastojala od uklanjanja raspadnutih zona opeke, ispiranja vodom i
nanošenja preko prethodno postavljene rabic mreže izvesne malterske obloge (slike 7 i
8). To, u datom momentu jedino moguće rešenje, pokazalo se, međutim, kao
kratkoročno, jer je već pri prvom prekidu rada dimnjaka (pri hlađenju) došlo do
odvajanja predmetnog malterskog sloja od zidane strukture. Na taj način u poprečnim
presecima zidanog stabla dimnjaka opet je došlo do pojave različitih debljina stabla,
odnosno do asimetričnosti poprečnih preseka.


Slika 6. Razorene površine opeka u unutrašnjosti dimnjaka

Osim asimetričnih poprečnih preseka koji su dobijeni kada su se opet "otkrile"
opeke u sklopu debljine stabla, i danas razorenog do dubina od preko cca 15cm, u
okviru debljine stabla sigurno je u izvesnoj meri prisutan i fenomen smanjene
nosivosti "otkrivenih", odnosno oštećenih opeka. Naime, u datom slučaju se sa
165
velikom sigurnošču može tvrditi da nosivost opeka u okviru debljina zidova stabla
opada od spolja ka unutra. Sve rečeno u principu može da dovede do uobičajene
pojave naginjanja vrha dimnjaka usled "gnječenja" materijala u oslabljenim
presecima.


Slika 7. Prethodne sanacija razorenih površina u unutrašnjosti dimnjaka

S obzirom na opisanu situaciju vezanu za smanjene debljine stabla dimnjaka,
skriveni armiranobetonski serklaži u okviru zidova takođe su danas u velikoj meri
"otkriveni" i kao takvi izloženi velikim termičkim uticajima i odgovarajućim
deformacijama. Usled povećanja njihovog obima, oni sasvim sigurno vrše pritisak na
deo zida iza njih, čime se na neki način formira ravan smicanja koja po kojoj je moguć
lom stabla dimnjaka.


Slika 8. Izgled prethodno saniranih unutrašnjih površina

Prema raspoloživoj dokumentaciji prilikom sanacionih intervencija u ranijim
periodima vršeno je i injektiranje pukotina na spoljašnjim površinama dimnjaka. U
stvari, u konkretnom slučaju se nije radilo o injektiranju u pravom smislu reči, već o
zaptivanju pukotina koje se izvodilo relativno plitkim utiskivanjem odgovarajućeg
maltera na bazi cementa u prethodno očišćene pukotine (radilo se o "čišćenju" u
166
smislu produbljavanja pukotina, pošto su se one u najvećem broju slučajeva
ispoljavale duž spojnica između opeka (slika 9).


Slika 9. Nesanirane i sanirane pukotine na spoljnim površinama dimnjaka

Ovde se napominje da se sve napred rečeno prevashodno odnosi deo dimnjaka
iznad kote 60,0m. Što se pak tiče dela ispod te kote, u okviru koga postoji hilzna, on je
u vreme pregleda o kojima je reč uvek bio u znatno boljem stanju; na hilzni su
registrovana samo manja lokalna oštećenja i pukotine - bez odvaljivanja i ispadanja
komada opeka.


Slika 10. Pukotine na vršnom delu dimnjaka registrovane prilikom pregleda dimnjaka
izvršenog u maju mesecu 2012. godine
167
Prilikom pregleda spoljašnjih površina dimnjaka koji je izvršen u maju
mesecu 2012. godine, na tim površinama, a posebno u vršnom delu dimnjaka, uočene
su pukotine za koje se može smatrati da su novijeg datuma u odnosu na one koje su
registrovane prilikom ranijih pregleda (slika 10).
Saglasno prethodno navedenom, načinjen je program određivanja stvarnih
debljina zida dimnjaka putem vađenja kernova i bušenjem rupa, u okviru koga je
definisan predlog mesta ispitivanja na dimnjaku prikazan na slici 11.
Kernovi nominalnih prečnika 100mm, saglasno mestima predviđenim za
ispitivanje koja su prikazana na slici 11, izvađeni su iz dimnjaka od strane firme
"Glečer" d.o.o. i dostavljeni Građevinskom fakultetu na obradu i ispitivanje.
Na osnovu analize dostavljenih uzoraka kernova proizilazi zaključak da na
pojedinim mestima postoje značajna oštećenja stabla dimnjaka iznad kote 60,00 -
iznad nivoa gde u okviru dimnjačke cevi ne postoji hilzna, na nekim mestima je
izmerena debljina ozida za oko 10cm manja od projektom predviđene debljine.
Vrlo značajne razlike u debljinama ozida postoje i ispod kote 60,00, gde su
izmerene debljine ozida 20-25cm manje od projektom predviđenih.
Na osnovu analize svih nalaza došlo se do zaključka da treba izvršiti sanaciju
dva osnovna nedostatka vezana za današnje stanje dimnjaka:
1. Ojačanje plašta dimnjaka (dimnjačke cevi) s obzirom na potrebu ispunjenja
uslova nosivosti i sigurnosti konstrukcije u odnosu na delovanje seizmičkih sila;
2. Ojačanje zidane konstrukcije – plašta dimnjaka u vršnom delu, gde su vrlo
značajna oštećenja zida dimnjaka.
U slučaju 1. predviđeno je da se celom visinom, a sa spoljne strane dimnjaka,
izvedu ojačanja u vidu armiranobetonske konstrukcije "prislonjene" uz dimnjak, koja
se sastoji od 8 stubova ravnomerno raspoređenih po osnovi (oni započinju od temeljne
konstrukcije) i od 14 horizontalnih prstenastih ojačanja-serklaža - ravnomerno
raspoređenih po visini dimnjaka (slika 12). Ovi armiranobetonski elementi su
spregnuti sa zidanom konstrukcijom dimnjaka putem odgovarajućih ankera, pa se na
taj način dimnjak osposobljava da prihvati seizmička opterećenja koja odgovaraju VIII
stepenu seizmičkog intenziteta prema skali MCS.
Intervencija pod 2. obuhvatia "ojačanje" plašta dimnjaka u zoni koja je
izvedena bez tzv. hilzne - zaštitnog zida u unutrašnjosti dimnjaka koji štiti plašt od
delovanja visokih temperatura dimnih gasova. Predviđeno je da se to "ojačanje"
izvede u vidu zida od pune fasadne opeke debljine 12cm, kojim će se dimnjak obzidati
sa spoljne strane, tako da tim zidom od kote 58,50m naviše budu ispunjena sva polja
koja se dobijaju između izvedenih armiranobetonskih stubova i horizontalnih
prstenastih ojačanja-serklaža. "Obložni" zid o kome je reč je spregnut sa postojećim
plaštom dimnjaka - dimnjačkom cevi - putem ankera od nerđajućeg čelika.


168
0,00
16,00
60,00
105,00
5,50
7,75
9,95
A
A
A
B
B
C
C
C
L
I
N
I
J
A

»
B
«
L
I
N
I
J
A

»
C
«
MESTO BUŠENJA BURGIJOM (kom. 24)
- bušenje se vrši celom debljinom dimnjaka na tom mestu -
MESTO VAĐENJA KERNA PREČNIKA 100mm (kom. 30)
- kern se buši celom debljinom dimnjaka na tom mestu -
MESTA ISPITIVANJA NA DIMNJAKU
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
4
B
L
I
N
I
J
A

»
A
«
JEDNO MESTO ISPITIVANJA NA cca 40m
2
JEDAN KERN »POKRIVA« cca 80m
2
A
B

k
o
n
s
t
r
u
k
c
i
j
a
O
z
i
d

+

h
i
l
z
n
a
O
z
i
d
A1
A2
A3
A4
A5
A7
A6
A8
A9
A10
B10 C10
C9 B9
C8 B8
C7 B7
C6 B6
C5 B5
C4 B4
C3 B3
B2 C2
C1 B1
3

Slika 11. Mesta na dimnjaku na kojima su sprovedena ispitivanja debljie zida

.
169

Slika 12. Dispozicija novoprojektovanog stanja – horizontalni i vertikalni AB serklaži

170
VAROŠKA KAPIJA I ZIDOVI SMEDEREVSKE TVRĐAVE

Izgradnja Smederevske tvrđave počela je 1428. god., po nalogu despota Đurđa
Brankovića. U periodu od 1444. do 1453. god podignut je Veliki grad sa 19 kula čija
je visina iznosila i preko 20 metara.
U prvom svetskom ratu Tvrđava je bila teško oštećena. Poslednje najveće
razaranje dogodilo se prilikom eksplozije municije 5. juna 1941. god., kada je potpuno
uništena kula 15 i zidovi prema kulama 14 i 16.
S obzirom na stanje na licu mesta (slike 13, 14, 15 i 16), u okviru projekta
sanacije konstrukcije tretirani su sledeći radovi na delovima tvrđave u sklopu sektora
Varoške kapije:
– sanacija kule 14,
– kompletno izvođenje nove kule 15,
– izvođenje novih delova, odnosno sanacija kule 16,
– izvođenje novog dela i sanacija zida-bedema između kula 14 i 15,
– izvođenje novog zida-bedema između kula 15 i 16.
Glavni projekat sanacije i rekonstrukcije je obrađivao neophodnu konstrukciju
u sklopu radova na obnovi predmetnog dela Smederevske tvrđave (kule 14,15,16 i
zidovi između njih), ali je izrađen i odgovarajući projekat arhitektonsko-
konzervatorskih radova (zidanje zidova od kamena i opeke, obrada vidnih površina
("lica"), izvođenje zidanih lukova i svodova i dr.).


Slika 13. Izgled varoške kapije i zidova pored nje

Konstrukcije zidova-bedema u skopu sektora Varoške kapije, koji se u celini
ili u delovima izvode kao novi, konstrukcije novih delova kule 16, kao i celokupna
konstrukcija nove kule 15, predstavljaju armiranobetonske konstrukcije u vidu zidova
i ploča izvedenih od betona MB 30 (slike 17 i 18). Ovi konstrukcijski elementi imaju
debljine 15cm, pri čemu zidovi o kojima je reč imaju s mesta na mesto ukrućenja u
vidu kontraforova ili poprečnih zidova sa ili bez komunikacionih otvora. Projektovano
je da nove kule i zidovi, za razliku od ostalih postojećih kula i zidova u sklopu
171
Smederevske tvrđave, koji su u celini izvedeni od kamena i opeke sa ukupnim
debljinama oko 4m, imaju "ošupljenu" (olakšanu) strukturu - odnosno obostrano
izvedene armiranobetonske zidove sa spoljašnjim oblogama od kamena i opeke
debljine 50cm. Ova ošupljena struktura odnosno prostori imaju međusobnu
komunikaciju i mogu da se koriste za odlaganje materijala, opreme, alata i drugo.


Slika 14. Izgled zidova pored varoške kapije 15


Slika 15. Izgled kula 16, 17, 18 pored varoške kapije

172

Slika 16. Izgled kula 14, 13, 12 Smederevske tvrđave

Opisana armiranobetonska konstrukcija od zidova, kontraforova i ploča, koja
u suštini obrazuje jednu prostornu autostabilnu ramovsku strukturu, omogućava da se
građevinsko-konstrukcijski radovi na sektoru Varoške kapije 1 izvode praktično
nezavisno, tj. pre predviđenih arhitektonsko-konzervatorskih radova. To drugim
rečima znači da je moguće da se skoro u potpunosti završe svi tzv. grubi građevinski
(betonski) radovi, pa da se tek nakon toga pristupi zidanju - obaganju izvedene
armiranobetonske konstrukcije kamenom i opekom radi dobijanja konačnog izgleda
kula i zidova-bedema. Ovo će biti moguće i stoga, što će iz armiranobetonskih zidova
biti ostavljeni (ispušteni) ankeri za vezu sa zidovima od kamena i opeke, tako da će u
konačnom biti obezbeđena monolitna veza beton - zidana kamena obloga.


Slika 17. Dispozicija novih zidova i kula – osnova i podužni presek

173

Slika 18. Dispozicija novih zidova i kula – poprečni presek



Slika 19. Dispozicija novih zatega za ojačanje kule 14

Što se tiče kule br. 14 koja na bočnim stranama ima prisutne dve velike
pukotine koje se po visini prostiru praktično od donjeg nivoa zida-bedema (kota 0,00)
do samog vrha kule. Posmatrano u osnovi, te pukotine u potpunosti odvajaju
174
horizontalu slova "П" od vertikala. Sanaciona intervencija na toj kuli podrazumeva da
se po vertikalama slova "П" na pet visinskih nivoa, a po sredinama predmetnih zidova,
izvedu horizontalne bušotine prečnika Ø70-80mm i kroz njih provuku zatege Ø56mm
sa odgovarajućim navojima (lozama) na krajevima (slika 19). Pored toga, treba i na
četiri nivoa po horizontali slova "П" " (približno po sredini predmetnog zida), izvesti
iste takve otvore i kroz njih takođe provući zatege Ø56mm. Podrazumeva se da na
krajevima svake od opisanih zatega postoji podložna ploča i odgovarajuća navrtka i da
će ti delovi zatega biti smešteni u nišama prethodno izvedenim u zidnoj masi, pri
ćemu će krajevi zatega u nišama biti oslonjeni na sloj betona ("jastuk") debljine cca
20cm (slika 20).


Slika 20. Detalji ankerisanja zatega za ojačanje kule 14


ZAKLJUČAK

Na osnovu svega gore navedenog proizilazi zaključak da je, kao što je to
navedeno u uvodu ovog rada, izrada Projekta konstrukcijske sanacije građevinskih
objekata kao i realizacija, odnosno izvođenje radova na sanaciji postojećih objekata,
daleko složeniji problem od izrade Projekta nove konstrukcije objekta i njene
izgradnje, jer projekat sanacija i sama sanacija zahteva:
– vrlo solidno poznavanje većeg broja konstrukcijskih disciplina (fundiranja,
teorije konstrukcija, armirnobetonskih, prednapregnutih, čeličnih, drvenih konstrukcija
i dr.), a naročito poznavanje oblasti koje se odnose na konkretno izvođenje radova na
sanaciji, što podrazumeva visok stepen znanja iz oblasti tradicionalnih i novih
građevinskih materijala, kao i tehnologije izvođenja radova i građenja.