You are on page 1of 21

Mhmmd min Rsulzad

MLL DRLK; AZRBAYCAN DAVASI; Mqallr, Nitqlr 1914-1954 indkilr:


- Dirilik Ndir? - Milli Dirilik - Azrbaycan Davas - Milli Azrbaycan Hrkatnn Xarakteri - Mirz Ftli Axundzad - 1953-c ilin 28 Maynda Azrbaycana xitab - 1951-ci ilin 26 Avqustunda Azrbaycana xitab - ADR-nn Qzl Ordu Trfindn stilaya Uramasnn 32-ci ildnm Mnasibti il 1952-ci ild yaymlanan xitab. - . (Dudnginski)-Ftlibylinin qtli mnasibtil nitq. *** DRLK NDR? (16 sentyabr 1914) Dirilik, it bir mvzu ki, shiflr dolusu yaz yazdra bilr, fqt biz diriliki anladmz kimi anlatmaq n hal-hazrda dirilik n olunan hrblrdn v dirilik namin icra olunan ttatlardan daha bli bir byn olamaz znnindyiz. Dnyann mtmddin milltlri z diriliklrini tmin n chnnmi silahlarla msllh olub, biribirilrinin stn hcum ediyorlar. N caib bir tlqqi ki, istdiklri kimi diril bilmk n lm qbul ediyorlar. Dirilik n lyorlar. Dirilik n lmk! Avropa diriliyi bu drcd mzziz tutuyor v ona bu qdr hmiyyt veriyor. Halbuki rqd, llxsus, rqi-islamda yalqz olmaq n diriliyorlar. Baqalarnda mqsd dirilik is, bizim mqsdimiz lmdr. t diriliyi v dirilik fikrini avropallar kimi anlayb v anlada bilmk diriliyin mqsdini tkil ediyor. Avropallarca dirilik mhz qvvtli olmaqdan ibartdir. Bdnn v ruhn qvvtli olmaq. Grk bir insan v grk bir millt elmn v bdnn qvvtli olmaynca dnyada yaaya bilmk nemtindn mhrumdur. Yaaya bilmk n icabnda yaama bel fda ed bilck qdr, rid olan milltlrdir ki, dnyada dirilik haqq qazanyorlar. Mdafieyi-nfs v mbarizeyi-hyat xasssi zatn btn mvcudatda qoyulmudur. nsan deyil, heyvanlar dxi z nfslrini mdafi v z diriliklrini mhafiz n var qvvlri il alyor, arpyorlar. nsanlar bilafrq millt v mzhb dmni mumilri olan tbitl mbariz etmk mcburiyytinddirlr. Grdymz mdniyyt iind bulunduumuz imran it briyytin tbitl etdiyi davalardan ald qnimtlrdir. Hr hank millt ki, tbit qar icra olunan mharibd daha bacarql v daha qvvtlidir, o millt tbitdn alnan qnimtdn d daha ziyad istifad ediyor. Hl yalqz bununla qalmayb dnyann nemtlrini tqsim edrkn, diri milltlr zlrin hr ksdn ziyad pay xaryorlar. t bu xsus, mumi diriliyindn baqa insanlar arasnda bir d xsusi bir dirilik vcuda gtiriyor ki, bu xsusi diriliklrin n mtkamil bir kli milli diriliklrdir. Milltlr qvvtli v trqqi olmadqca dirilik mnayi-hqiqi v maddisil anlamadqca, tbitdn alnan qnimtlrdn hisslrin ancaq bir qutlaymut dr. t bu qutlaymut qnat edn milltlr kargahi briyytd n sfla xidmtlr ifa edn fsil mllrdir. Neft mdnlrind alan orn raboilr kimi. Mnc, mdniyyti-briyy milltlrin zhmtlrindn hasil olan bir yekundur. Hr millt z iqtidar v z istiqlal saysind, yni z diriliyi il zn xsusi, xsusi olduu qdr d qiymtli bzi eylr lav ediyor ki, bir milltin lmsi v yxud lgn fikirlrl yaamas yalqz znn bdbxtliyi deyil, briyytin d byk bir nqsann tkil ediyor. Yuxarda baqalar dirilik n ldklri halda, bizim lmk n dirildiyimizdn bhs etmi idik. ndi tkrar bu bhs ovdt edlim: Biz, yni islam almi v islam milltlri dinimizin salam mrlrindn ox uzaqlaaraq dnya diriliyin qrib bir nzrl baxmaa baladmz zamandan bri baqalarndan ruzxari v onlardak trqqi v imrann sir v dstgiri olduq, bunu etiraf etmliyiz. Bizc, dnyann diriliyi bir manqir dymz. Be gn dnyadan tr insan almasa daha mqul bir i grm oluyor. nki bu dirilik mvqqtidir, buras da bir karvansaradan

ibartdir. Dorudan da islam almi il Avropa alminin abadl mqayis edilrs, birincisinin xaraba bir karvansaradan ibart olduu hman anlalar. Fqt dnmlidir ki, bu gn dnyann n mhkm sngrlrini xak il yeksan edn toplarn mqabilind khn karvansaralarn hal n olar? Bu kimi karvansaralarn insan yada bilcyindn bhs etmylim. Bunlar lm arem il gzlyn bir abidin hzuri-qlbil razi-niyazna da kafi glmz. Bel dnyaya bir qlm kib d btn diriliyi axirt diriliyindn ibart bilmyi, bir mri din bilmk slim dnlrs byk bir xatadr. nki bunun nticsi maddi v mnvi bir flaktdir ki, dnyan da, axirti d brbad ed bilr. ddnya mzrtul-axir Mzrni abad etmk lazmdr. Buna da ancaq dirilr yarar. Dirilik is elmn, ruhn v cismn qvvtli olmaqdan v diriliyi sevmkdn ibartdir. Nzr bir az qrib gls d demk istyirm ki, dirilik dnyan sevmkdn ibartdir. Mnayi xass is dnyaprstlikdir. Diriliklrin n qiymtlisi d milli dirilikdir. Milli dirilik mvzuind bir silsil mqalat yazma mhtrm qarelrim vd etmkl brabr bu prian stirlrd yetirmk istdiyim fikri xlas etmkl xtm mqal edcym. Dirilik ndir? Filosoflar v sufilr n deyirlrs desinlr: dirilik dnyan sevmkdn v z hquq v namusunu mhafiz ed bilck qdr qvvtli olmaqdan ibartdir. t mtbuata yeni xan Dirilik d z millti n byl bir dirilik arzu edir. Dirilik N1, 16 sentyabr 1914

*** MLL DRLK I Qarelrimiz bu xsusda bir silsil mqalat vd etmidik. Bu vdimiz amil olan mqalmizin bir qismind demidik ki, mdniyyti-briyy milltlrin zhmtlrindn hasil olan bir yekundur. Hr millt z iqtidar v z istiqlal saysind, yni z diriliyi il uyun olan xsusi, xsusi olduu qdr d qiymtli bzi eylr lav ediyor ki, bir milltin lmsi v yxud lgn fikirlrl yaamas yalnz znn bdbxtliyini deyil, briyytin d byk bir nqsann tkil ediyor. Bu fikrimi indi burda aacaam: sevdiyim, namusu-milltprvransin bh etmdiyim rfqadan birisi, qayt smimi olaraq bir gn mn bel bir sual vermidi: - slam milltlri zrin tsllt icra edn mtmddin milltlrin tslltlri nticsind, briyyt nqteyi-nzrindn hasil olan parlaq nticni grdymz halda, milliyytprvrlik namin inad edib d islam milltlrinin mstqil qalmalarn arzu etmkdn n kimi bir fayda gzlyoruzuz? Mn bu suala cavab olaraq , bu faydan biz deyil, briyyt v mdniyyti-briyy dxi bkliyor dey cavab verinc, msahibim yalqz dlil v sbutla qane olacan byn etmi idi. Mnim onlarca msmmn dd olunan byanatm is bir vchiati idi. Hr milltin yaad mvqe, keirdiyi tarix, mnsub olduu irq nticsi olaraq bzi xasiyytlri vardr ki, o xasiyytlr onlara mxsusdur. Ondak bu xsusiyytlr almi mdniyytd xsusi bir taqm ibda v ixtiralar vcud gtiriyor ki, onlarn silliklri (oriqinalnost) mdqqiqlr nzrind fvqlad qiymtlr dyr eylrdir. Diqqt olunmusa hr milltin bir eyd mahir olduu grlmdr. Almanlar snatd, franszlar zraftd, ingilislr gmiilikd, belikallar ictimai tkilatda, italyanlar musiqid, baqalar da sair xsuslarda hrt tapmlard. Hr milltin zn mxsus bir saheyi-mdniyyti vardr ki, orada onun ibraz eldiyi mharti digr bir millt gstr bilmiyor. Bunlarn bu xsusiyytlrindn is mdniyyti-briyy bir ox sli eylr v guna-gn asari-snt v dhaya malik oluyor. Alman millti, german irqi znn istiqlaln tmin elms v z mdniyyt xasssini mhafiz etms idi briyyt openhaur, Fixte, Gte, Faust, Qutenberq v Lter kimi dhalar da grmyck idi. Fransa digr bir irq v qvmiyyt iind mnhl olub da z mnliyini itirsydi, briyyt 19-cu srin fikirlri zrin hkumt edn o fikir qhrmanlarn Jan Jak Russo, Didro, Monteskyu, Viktor Hqo v Volterlri d qayib edckdi. taliya milliyytini anlamasa, zndki xudadadi qvvtlrdn xbrsiz qalsa, yni baqa bir milliyyt trfindn yorulub hzmi-rabidn keils idi, indi n dnyann birr ammeyi-zraftini tkil edn heykllr vard n d Mikelancelo kimi heykltralar. N uzaqlara gediyoruz. Bir kr tsvvr ediniz ki, Rusiyann istiqlal olmasa, rusca da mhkum, mlub bir lisan olsa, baqa bir millt trfindn, msln: Rusiyan maddi, mnvi bu qdr tsir v nfuz altna alm alman millti trfindn kamiln tmsil (assiml) edilsydi, cba, biz Pukin, Lermontov, Dostoyevski, Tolstoy, alyapin, Menikov v sairy malik olacaqm idik? Mlum ki, yx! Milltlrin mumi xsiyytlrindn kendn sonra bu msl il laqdar olan ayr-ayr frdlri alsaq, yn tmsil (assimilyasiya) il istiqlaln mdni v ibdai frqini grcyiz. Znn ediyorum ki, gr bir statistik

tutulsa, grlck ki, daima mqtdir sntkarlar mnsub olduu milliyytl, maddi v mnvi rabit v laqlrini daha ziyad saxlam olanlar arasndan xyor. Msln, yax bir rus mhrriri olub da z hyatn kmalnca tsvir etmk bir rus qlbinin, rus vicdani-mmuyysinin trcman ola bilmk n ruslar kimi dnmk, onlar kimi hiss ed bilmk lazmdr. Bunun n d rus olmaq, rus yaamaq v ruslar olduqca bilmk grkdir. Halbuki, ruslam bir mslman balas, yxud tmsil olunmu bir ermni das, yxud dndrilmi bir yhudi vlad n qdr zlyndn uzaqlam olsa da yn byl bir rus ola bilmz: vvla bilmyinc d ondan yax v mfid bir rus mhrriri xmaz. Binan leyh, ondak ibdai-qvvtlri qim qalar, bundan is yaad mhit zrr kr. O mhitd bu kimilr ox is qamt bir nfr deyil, bir milliyyt v bir qvmiyyt sirayt edr. Demk briyyt ailsin daxil olan bir frdin zat, hmiyyt v qiymti ksilr. Binan leyh, briyyt bir ox zkalardan mhrum qalar. zlyndn xarlb da baqa bir milliyyt tmsil etdiriln xs tmsil edn mhit byk bir fayda ver bilmdiyi kimi, slindn mnsub olan mhit d byk bir fayda ytir bilmz. nki ald hal v trbiysil znklrdn uzaqlam olar. Onlar bunu, bu da onlar anlamaz. Demk ki, z anca rande z inca mande myyb v sqti bir ey vcuda glr. Bizim mhitimizdki rusca oxumularmz tdqiq etsk, grcyiz ki, ali diplom alm, byk thsil grmlrimiz arasnda ancaq o qismi az-ox iqtidarl v mnsub olduu mhitin ilril laqdardr ki, az-ox trkc savad var v z milliyytinin n olduunu biliyor. Srf rusca il byyb d zlrindn xbri olmayanlar is ksrn mnsub olduqlar mhitin ehtiyaclarna qar laqeyddirlr. Bu laqeyd v bu smrsizlik lbtt ki, byk bir qamtdir. Byl qim frdlr malik olan heytlr hr n qdr fal olsalar da fayda vermzlr, mdni qamt mhkumdurlar. Qatr da faldr, ek qdr davaml, at qdr qvvtlidir. Fqt qimdir v tnasldn mhrumdur. Hyatn hmi baqalarna mdyundur. Hyatn hambal olmaq kafi deyildir. Onun mvllidi olmaq grk. Qatrdak qvvt v davam mvqqtidir. Artrlb v trbiy edilmsi qeyrimmkndr. Halbuki atdak qvvt, ekdki davam qanuni- tkaml v tvarsn btn hkmlrin tabe zihyat birr qvvt mnblridir. Knardan bir milltin glib tsllt triqil digr millt qalib glmsi, onun bilcml xsiyytlrini mhv edrk zn tmsil etmsi d eynil qatr hasil etmk kimi bir eydir. Tmsil triqil tmddn etmk hr n qdr ibtidai mrd nzr bzi parlaq nticlr gstrs d, hqiqtd heyti-briyyd ki, sli qvvlri korlamaqdan v onlar domaq v artrmaq xasssindn mhrum etmkdn baqa bir ey deyildir. Bu gn ran keirmkd olduu bu n falaktli gnlrdn xilas etmk n lindki istiqlal klgsindn d mhrum edib, baqa mtrqqi bir milltin idar v tmsili altna versniz ehtimal ki, nzli bir ne ilin zrfind Bakya meydan oxuyacaq qdr trqqi edr. V bndr bu hr d Bombeydn he d geri qalmaz. Fqt bu sri trqqinin mqabilind min olunuz ki, ran bir daha n Firdovsi yetirr, n Sdi, n Hafiz. Milli istiqlal, llxsus, milltlr xsusiyytlrinin mhafizsini tmin edn istiqlal daima briyyt saheyi-mdniyytd yeni v sli bir taqm ibdalar, ixtiralar nvidinddir ki, mdniyyti-briyy dediyimiz ey d bu bdat v ixtiralarn mcmuindn ibart bir yekundur. Biz qafqasiyallar bir nqteyi-nzrdn trqqiyati-madiyymizc iranllardan da, osmanllardan da irlidyiz. Misirlilr d kza, Hindistan da byl. Bununla bel dftri ixtiraati-almd czic d olsa da n bir ismimiz var, n d bir rsmimiz. Halbuki, rann he olmasa Mahmudiyy namil bir sitar kf edn Mahmud xan, Trkiynin d ismi Avropa qamuslarnda bir lisani-tqdir sbt v zbt olunan Mnir Paa kimi mxtre bir doktoru vardr. Tofiq Fikrt, bdlhqq Hamid kimi byk airlr malikiyyti n d Trkiy z istiqlalimillisin borcludur. He bh yoxdur ki, dnyann milltlr blnrk qrar tutmas mdniyyti-briyy nqteyinzrindn bir zaiddir. Milltlrdki mnliyin dmi-istiqlal v onlardak zat xasiyytlrin baqalarnn xasiyytlri iind mnhll olmas bu zaidlri he bh yx ki, mbddl bir naqis ediyor. Naqislrin ddi oxaldqca, madilnin qiymti azalmaq elmi-cbr qaydalarndandr. Dustana bir shbtin xatimsini tkil edn bu bayan yuxarda zikr olunan rfiqim qar aadak vchl tlxis etmi idim: cl bir surtd maddtn trqqi edib mnviyyatca mhrum qalmaqdansa, maddtn gec trqqi edib, mnviyyatca mstqil qalma tcrih edirm. nki milltin d, briyytin d faydas bundadr. Binan leyh, baqalarn tmsil n deyil, z mnliyini mhafiz n alan milltprstlik mdniyyti-briyy namin tqdir v tsdiq olunmal zruri v faydal byk bir fikirdir. Dirilik jur. N2, 2 oktyabr 1914

MLL DRLK II Birinci mqalmizd baqalarn tmsil n deyil, z mnliyini mhafiz n alan milltprstliyin mdniyyti-briyy namin tqdir v tqdis olunmal, zruri v faydal byk bir fikir olduunu sylmi v mqalmiz xitam vermidik. Milltprstliyin v milli diriliyin n olduunu yaxca bilmk n vvlc milltin n olduunu yrnmk v onu yrnmk n n kimi vasitlr rcu etmk lazm olduunu anlamaq grkdir. Bizd millt klmsinin mnas ox yanl bir surtd tlqqi edilmkddir. N qdr ali thsil grm, mdni hyat v mdni mmlktlr grm adamlarmza tsadf edrsiniz ki, hans milltdnsiniz, dey vercyiniz suala: mslmanam dey cavab verir. V bu cavabn he d namvafiq olduunu dnmz. Halbuki, hmn adam z bir nfr rusa t iz kakoy natsii - dey verdiyi suala xristianin cavabn alsa, mzkur cavab olduqca glnc v cavab vern xsin chlin dlil tutar. slind bizd mmt klmsil millt klmlrinin frqi ayrlmamdr. Blk d qdimd mmt il millt arasnda frq olmayb, qvmiyyt v cinsiyyt camsini andran millt klmsi hmki v hm dinlik camsin elm olan mmt klmsil qarm v millti-islam tbiri mhur olmudur. Millti nasyon (natsiya) mnasna alacaq olursaq, bu he d hmdinliyi bildirmz. Bu, dindalqdan lav bir ox dalqlar da came olduu kimi, bilxass dil birliyini lazm gtirr. Mnaye-masiri il millt klmsi it bu dilbirliyindn hasil olan camiyyti ifad edir. Fqt balca dil birliyindn ibart olmaqla brabr millt mfhumu baqa xsuslara da amildir. Avropa qamuslar millt, nasyon klmsini bu surtl trif edrlr: nsanlarn xlaq saslar zrin qurulmu ittihadlarnn byk bir klin millt deyilir. Millt daxilind olan mxtlif heytlrin bir-birlril brabr yaamasna mtthid, bir dirilik keirmlrini arzu etmlri rt olduu kimi, o camey daxil olan bzi heytlrin digrin tsllt etmmsi d lzmdir. raiti-tarixiyy milltin dvlt klindki mvcudiyytin mane olsa da, mdni v dbi kildki zhuri hr halda mmkndr. Msln, cnbilr trfindn paralanm qit-qit olunmu taliya he bir zaman millti-vahid olmaqdan qalmad kimi, indiki halda dvlt arasnda blnm olan lehlri kmali csartl bir millt saymaq olar. z-zlyndn mlumdur ki, birliyi drk elmk v onu arzu elmk tarixi bir zmind v insanlarn tdricn qvmiyytdn milliyyt v milliyytdn d millt drcsin xmalar il hasil oluyor. Burada ilniln qvmiyyt, milliyyt v millt szlrinin frqini is qamuslar byl tyin edirlr: Qvmiyyt-narodnost yalnz nsl v dil birliyi; Milliyyt-natsyonalnost dil v mdniyyt-birliyi v milltnatsiya da mdniyyt v milli diriliyi drk etmkl hasil olar. Yni bir ata-babadan yetim v bir dild danan kiik bir tayfa v y qvm - qvmiyyt sz itlaq olunar: ahsevn kimi ahsevndn bhs edrkn bir qvmdn bhs olunar. Artq ahsevn milliyyti deyilmz. Bir ox bu kimi qvmiyyt v tayfalr cm olub bir dil il brabr myyn bir mdniyyt malik olan azrbaycanllardan bir milliyyt kimi bhs etmk olar. imali trk-tatar, Krm, Trkstan, Azrbaycan v Qrb trklri osmanllar cm v milliyytlrin bir ne byk klin haiz olan cameyyt is millt klmsi verilir. t bu surtl slavyan, german milltlrin mqabil vz oluna bilck klm trk, fars v rb klmlri ola bilr. Mslman v yxud islam klmsi deyil, bunlar ancaq isaviyytl xristianlq klmlrin mqabil qoyula bilrlr. Milliyyt v millt szlrinin qlibi bu surtl trif olunduqdan sonra sl milliyyt v yxud millti v onun mfhumunu vcuda gtirn nsrlrdn bhs edlim. Milli mdniyyt v yxud millt, dil birliyi, adt v xlaq birliyi, nnati-tarixiyy v nhayt etiqadatidiniyy birliklrinin mcmuundan mtkkil bir mhsuldur. gr milltin haiz olduu czalarn biri-birindn ayrb aralarnda bir nisbt tyin edck olurlarsa, yzd qlln sksn dil birliyi olduunu rna grrlr. Dil milltin byk hisssidir. Onun zahiri v batinidir. Milltlri biri-birindn ayran n byk lamt, it bu dil damasdr. Millt tkilind nnati-tarixiyynin d byk mdxliyyti vardr. Fqt bzn bu nn milltin ittihadna rxn yetirck bir kild d ola bilr. Halbuki dil il dind bu cht olamaz. Fqt din chti yn dil qdr mtin v mhkm hesab oluna bilmz. nki dil daimidir, baqidir. Trqqi v tkaml edirs d, sasl bir etilaf v tyir urayamaz. Halon ki, tarixd bir ox dinlr dyimi olan milltlr mvcuddur. Zatn he bir millt yoxdur ki, dinin krratla dyimi olmasn. Mmafih, xlaq v adat zrindki fvqlad tsiri nqteyi-nzrindn dinin d milltd byk itirak vardr. Dil il brabr dind d bir olan milltlrin mrifti-qvmiyytlri daha tez hasil olub, aralarnda milli vicdan daha vvl inkiaf ediyor. Milltlrin hyat da ancaq bu milli vicdann inkiaf saysind mmkn olub, ancaq bu vicdann tsirildir ki, milli ideal hasil oluyor. Milli idealn (imann) hsulu ildir ki, milltlr zlrin anl, rfli bir dirilik tmin ed bilrlr. Sair yerlrin mslmanlar kimi, biz Rusiya mslmanlar milliyytdn vvl din chtin hmiyyt verdik. Btn hrkati-trqqiprvranmizd din namin dirilik gstrmk istdik. Trkc qzet xardq adna mslman qzetsi dedik. Trkc teatrlar, operalar dzltdik nvanlarn mslman teatrosu v mslman operas dedik. Mktb adq rus-mslman mktbi namini verdik.

Cmiyytlrimizin siftlri yn mslman klmsindn ibart oldu. Halbuki eldiklrimizin hams trkc olub v trk asari-mdniyysini diriltmk n idi. Mslmanln ibtidai tsirindn glrk biz zmz mslman adlandrdmzdan sil milliyytimizin nvann tkil edn trkly hmiyyt vermmi, hman mslman adna qnat elmi idik. Hl d etmkdyiz. Hl bu qnatl d qalmamq, baqalar biz tatar v persiyan demilr, ona da etiraz etmmiik. Bu tamamil ondan glmi ki, biz zmz nec ki lazmdr tanmamq. zmz mllic tanm olsaydq v milli diriliyin n kimi saslar zrin qurulmas lazm olacan kmaynbi bilseydik, lbtt ki, mslman operas demyck, bunun xristyanskaya opera qdr glnc bir ey olduunu drk edck idik. yl d trk shnsinin opera artisti olmaqla iftixar etdiyimiz halda, nami-mstar ittixaz edrkn skidatna ehtiyac gstrmyib Adamski, Sarabski vzin Adaml, Srabl deycydik. yl d mslman shnsi deyil trk shnsi deyck v ba faci oynayanmz rblinski deyil, rbli olacaqd. Fqt bu kimi xsuslar milli ruhun sasl bir surtd inkiaf etmsi il, milli vicdan v milli imann hsul glmsi nticsind bittb z-zndn dzlcyindn byl bir vicdan v imann n surtl hasil olacandan da bhs olunmaldr. Bu xsusda da gln nmrd. Dirilik N 3, 14 oktyabr 1914

MLL DRLK III Milli vicdan il imann n surtl hasil olacandan bhsi bu nmry vd elmidik. Milli vicdan v yxud milli iman milli dirilikdki ml v arzunun mvcudiyytindn v onun surti-hiss v byanndan hasil oluyor. Hr millt deyil, htta bir xsin zn gr bir mli vardr. Buna baqa tbirl meyl v arzu dxi demk olar. Bunun firngcsi ideal gliyor. Osmanlcada son zamanlarda bunu mfkur dey trcm ednlr d vardr. Hr xsin arzu v mli bittb znn iqtidar v mslki il mtnasib olur. Msln, bir mllimin mktb mdirliyin nail olmaq istmsi onun n bir ml tkil edir. Bir mhrririn qzet sahibi olma arzu elmsi onun idealdr. yl d bir obann byk bir sr sahibi olmaq dilmsi onun mfkursidir. Demk ki, bir xs z iqtidar v bacar dairsind mntha ny malik olmaq istrs, o ey onun mlidir. mlsiz kims yoxdur. Onsuz yaamaq naqabildir. ml faliyyt, faliyyt d trqqiy mvcib oluyor. xslr mlsiz yaaya bilmdiklri kimi, milltlr d mlsiz yaaya bilmzlr. t milltin mumn d mvcud olan hakim bir ml v arzu yolunda bslnn gizli hisslr milli vicdan il iman tvlid ediyorlar. Fqt bu milli mllri kimlr zhura xaryor v milli vicdan n surtl zahir oluyor? Bunu anlyalm: Yuxarda kimsnin mlsiz olmadn iddia etdik, fqt mldn ml frq vardr. xsi mllr hr n qdr mkl v istehsal tind olsa, byk ola bilmz. Yni ona byk v milli ml deyilmz v o milli vicdann tlb eldiyi d olmaz. Msln, bir hambal millioner olmaq mlin dr v bu tin mqsd nail olsa bel, bu ml byklk nam verilmz. Fqt bir frd z mhitinin faydasn dnrk xsi n deyil, qvmi v yxud millti n bir ml bslrs, buna byk ml demk olar, bu kimi adamlara da byk mlprvrlr, yxud mfkuri ismi verilr. Msln, ruslarda Byk Pyotr, Lomonosov, firnglrd Jan Jak Russo, Napoleon; almanlarda Lyuter, Bismark; osmanllarda Sultan Mhmmd Fateh, Midht Paa; iranllarda Nadir ah il Firdovsi; fqanda mir bdrrhman xan bu kimi byk mlprvrlrdndir. Byk milli ml bslynlr vvl nzrd grldy kimi o qdr d az deyildirlr. Onlar hr zamanda olmular v vardrlar. Yalnz hrtlri, iqtidarlar v grdklri ilrin ndazsin grdir. z xsi mqsdi xaricind mhitinin ehtiyac il mul, onun sadti namin ml bslyn v o mllr z xsi mllri kimi xidmt ednlr hmn byk mlprvrlrdndirlr. Bir millt arasnda bu kimilr mhdud, y mfqud olarsa, o, millt mstqil v salam bir vcud z grmz v baqalarnn ziri-dsti olub, ayaqlar altnda zilr, gedr. nki, xslr mmkn olmad kimi, milltlr d mlsiz yaamaq qabil deyildir. Fqt byk mlprvrlr bu byk mli haradan alyorlar? sil arasnda yaadqlar mhitin zndn. Bir mhit, daha vazeh bir tbirl, bir millt fradnn rklrind milliyytlri v mhitlri haqqnda bzi arzular vardr. Fqt bu arzulara bir kil v surt vermkdn zlri acizdirlr. Mtrk bir ml bsliyorlar, fqt bu bsldiklrinin ndn ibart olduunu tyin ed bilmiyorlar. Aralarndan bir iqtidarls xb da bu hr ksin mbhm bir surtd hiss etdiklrini myyn bir kil v surt qoyunca, baxrsan ki, bir oxlar zlrinin d mbhm bir surtd hiss etdiklri eyin mzkur mlprvr trfindn tyin olunann eyni olduunu gryorlar. Demk ki, mlprvr birisinin qlm v yxud dil gtirmk surtil tsvir etdiyi bu lvheyiistiqbal bir ayineyi-xyaldr. Hr ks znn istdiyini o aynada inikas etmi buluyor v drhal znn dxi o fikird olduunu izhar ediyor.

Ayr-ayr mlprvrlr trfindn tsvir v tyin olunan, baqa tbirl, ehzar olunan milli mllr layihsi xalqn sl dnb d hiss v arzu etdiyil tvafq edirs, mzkur ml sri bir surtd xalq arasnda intiar edr v bollu trfdarlar qazanar. Yoxsa mhdud bir daird intiar tapb nhayt, nisyan bucana atlb qalar. Msln, Fransa inqilabi-kbirindn vvl mvcud olan suli-hyatdan Avropa xalq bizar olmu v qillrin o vaxta qdr hakimi olan nzriyy v flsflr kmi hr ks haln byllikl davam ed bilmycyini dnm idi. Cmat digr bir trzi-hyat aryordu. V hr ks z-zlynd d hvaln n yolla dyimsi lazm glcyini mbhm bir surtd hiss etmkd idi ki, Russo o mdhi qlmi-nqqad il zhur etdi. Mvcud olan trzi-hyat badan ayaa tnqid edrk, taz bir hyat mlinin ndazsini gstrdi. Btn Avropa hmn Russonun yazdqlarn alqlad, hr yerd filosof zn atli trfdarlar tapd. Russoluq xalq el bir hycan v lyan gtirdi ki, xalq onun vz eylmi olduu saslarn mdafisi n cann fdaya hazr olub, ml urunda biintiha qalanlar bel tkld. Papalq hdd v ndazdn xm bipayan cinaytkarlqlar v sui-istemallarndan bizar olan xristianlq almi Lyuterin zhuru il tsis edn protestantl dxi yl bir hrart v smimiyytl qarlad. nki Lyter mhitinin mbhm bir surtd dndklrini tdvin elmi v myyn bir kl qoya bilmidi. Bolqar millti bir zaman mhv v nabud olub getmidi. Hr ks bir daha bolqar dey millt vcuda glcyindn namid idi. Htta zmansinin n mtfkkir bir simasn tkil edn Volter bel bolqarlar haqqnda mnqriz bir millt demidi. Fqt sonra bolqar byk mlprvrlri Vazovlar v Bayaylar zhur etdilr. Bolqarlarn tbir ed bilmdiklri mllrini qlm gtirib onlar erlndirdilr. Byk Bolqar tarixi yazlb burada bolqarlarn n nazik hissiyyatlarna tsir edn v onlarda ruhi-milli oyadan vqlr canlandrld. Binan leyh yoxdan bir var ml gldi. Mnqriz millt dirildi, zn Avropaya tantd. Yunanstan da byl oldu. gr vaxtil tsis edn Etr cmiyyti milltini bana cm edib d trklri vtndn qovmaa mvffq oldu is, mhz o z milltinin vicdan v imann doru bir surtd thlil edrk, xalqn mbhm bir surtd, duyduu milli mllri hqiqtil drk v tbir ed bilmk saysind oldu. t bu xariqlr icad ed biln byk mllrin mvllidi olan milli vicdan drk v milli imann iqtiza eldiyi byk mllri kf v tfsir ed bilmk n hr eydn vvl mzkur mhiti v yxud millti yrnmk, onun mazisini btn tfsilat il tdqiq etmk lazm gldiyi kimi, bir milltin mnvi mvcudiyytindn ibart olan dilini d tdqiq elmk, milltin yzd doxsan rknni tkil edn bu mvhibeyizmann btn dqayiqini aramaq v sonra da o istiqbal n bir ox giranbaha maddlr saxlam olan mazini, o xariqlr yarada biln ana dili il millt anlatmaldr. Byl milli bir drs nticsind d he bh yoxdur ki, milli vicdan tsis edr, o dxi byk v milli bir ml tvlid edr. Dirilik N 4, 1 noyabr 1914

MLL DRLK - IV Ken mqalmizd byk milli mlin n kimi bir qvvt malik olduu il, onun mahiyytindn v n surtl hasil ola bilcyindn bhs etmidik, bu kr yn o mvzu stnd duracaz. Milli bir idealn (byk mlin) tsisin ndn lazm grlyor? Bunu yaxca drk ed bilmk n bir az keilmi v keirmkd olduumuz milli hyatmz il onun tzahrlrin thlil v intiqad bax il baxmalyz. N gryoruz? Bizd bir ox cmiyytlr tsis olunuyor. Bir ox kitablar nr olunuyor. Byk-byk yaplar, binalar tikiliyor. Fqt bunlar n kimi bir mqsdl yapyoruz? dey varid olan suala cavabmz ox da sri v myyn bir kild deyildir. Yqinmki, millt n yapyoruz cavabn vermkdn aciz deyiliz. Fqt bu qdrlik bsit bir cavab kafimidir? Hmn xeyrat v maarif il itial ednlr milltinizin mli v milltinizin tqib eldiyi mqsd ndir? dey sorulsa, labddn cavabnda mttl qalarlar. t ilrimizd mumi byl bir rabiteyi-hqiqi olmadndan grdymz ilrimizd arzu olunan ruh v btn mssisati xeyriyymizi biri-birin balayan hbllmtinin yoxluu hr zaman szlyor. Qocaman byk bir cmiyyti xeyriyy binas yapdrarz. Amma milli bir mssis olmaq zr yaplan bu binann hans trzi-memarid yaplacana he d hmiyyt vermriz. Qabamza gln ilk mhndisi tutub da al biz bir bina yp deyiriz. O da gtrr bir az qotikdn, bir az renesansdan, bilmm ndn, cziyytc d mavr (rb) trzi-memarisindn qarq bir kompazisiyon yapar. Da-da st qalar, mdhi bir bina, ali bir imart vcuda gtirir. Bu zmt, bu byklk lbtt ki, bizi frhlndirir, qlblrimiz bir adlq gtirir, fqt bir ox xrclrl hasil olan tzyinat biz trklyn, mslmanln kemidki zmt v ehtiamn andra bilsydi, bizim d zmz mxsus memarlqda bir sula, hm d gzl, ali tqlidaayan bir sula malik olduumuzu btn tamaakaran bildirsydi; lbtt ki, binann maddi zmtil mtnasib mnvi bir bykly d olard v hqiqtn d bu byk mlin mhtm bir abidsi ksilrdi.

Myyn milli mllr bslyn milltlrin tacirlri bel kontorlarnda apardqlar mhasibat dftrlrini z ana dillrind yazrkn bir kr bizim xeyriyy v maarif ilril mul olan cmiyytlrimiz mhasibatna da diqqt olunsun. Btn rusca, hl mhasibat dftrlri (blk d bylliyi tfti n lazmdr, dey mdafi olunur) oyanda, mktubat da ruscadr. Nitqlr dxi ox kr rusca irad olunur. Snlrdn bri qiratxanamz vardr. Fqt ndir o qiratxana? Taplarm orada istdiyimiz mtbuat? Varm orada nr olunan milli qzetlrin mcmulri? Hrdn bir bu dib, o cmat ii grn yubiley yapyoruz. Fqt bu gn Mirz Ftli Axundovu tdqiq etmk istyn bir mnqqid mvcud olan kitabxanalarmza gedib, ona dair bir qdr olsun, mlumat ya bilrmi? V yainki Azrbaycan trk tarixi dbiyyat il itial etmk istyn baqa milli bir mssis, xsusi bir mhll tapa bilrmi ki, oradan istdiyi vsaiti ld etsin? Yx! Halbuki, qiratxanamz da, kitabxanamzda oxdan bridir ki, var. Rusiya mmlktinin bir czini tkil ediyoruz. Rusiyada yayoruz, onun vtndalaryz. Bittb, madam ki, burada diriliyoruz, diriliyimizin bir ox ehtiyaclar vardr. Bu ehtiyaclarn bu vaxta qdr ndn ibart olduunu mdvvr v myyn bir kil gtir bildikmi? 1905 v 1906 snlrind Rusiyaya tarixi bir zaman gldi. O zaman hr tbq v hr millt znn oxdan bri dnb d bir mfkur (ideal) kimi bsldiyi eylri haman meydana qoydu. Onu v bunu istiyoruz dedilr. Yalnz biz bir mri-vaqe qarsnda bulunduq. N istycyimizi, etiraf edlim, bilmdik. Bunu biln tk-tk frdlrimiz var idis onlarn da bildiklrini biz bildirmy vaxt yx idi, Rusiyann keirmi olduu o mhur snlrd biz bir tlatm dar olan gmiy bnzyirdik ki, haraya gedcyini v sahili nicati n trfd grdyn bilmiyordu. Hr halda bir trf olsa da skan saxlamaq lazm gliyordu. Biz d biziml brabr thlky tutulmu olan digr milltlrin gmiilrin baxdq, yolumuzu onlarn getdiyi smt dzltdik. Bittb, limiz skanda titryir v rklrimiz mchul bir aqibt qabanda arpnyor idi. vt, tufana tutulan bir gmi n hdfsizlik n qdr mhlik is, tarixi saatlarda bulunan bir millt n d mlsizlik o qdr mhlikdir. O zamandan bu vaxta qdr az mr kemmidir. Mhariblr mtnasibtil hddi-rd yetidiyini isbat edn Rusiya tkrar bir mri-vaqe qarsnda bulunursa, titrmz bir l malikmiyiz ki, milliyyt gmimizin skann brk-brk tutub da mqsd trf yl aparsn? Buras cayi-sual. Mnc gmiilikd mmul olan asimannasla aina olmayb da gedcyiz. Yolun yldzn tanmadmzca li titrmz skann da bulamayacaz. Mqsdimizi nian vern o parlaq yldz daha kf ed bilmdik. Kfini axtaranlar blk d vardr. Fqt, daha budur kf olundu dey meydana xanlar grlmdi, yxud grlms d grdklrini mumiyytldir bilmmilrdir. Bu yldz n cr kf etmk olar? t hammzn stnd dnmsi lazm olan bir msl! Bu vaxta qdr eldiyimiz xtadan, artq ayrlma zaman glmidir. Ndir o xta? Biz bu vaxta qdr btn mumi v milli ilrd ancaq zahir baxm v qalibi tqlid etmy almq. Bunda bir drcy qdr mvffq d olmuuq. Yaban birisi, msln, Bakya gls v trkc bilmyib d yalnz zahirimizl haqqmzda bir fikir edinmk ists, onu alb bir kr Nikolayevski k il keirsniz: Buradak milli olmaq zr yaplan ali imartlri gstrrsiniz, sonra kitab maazalarna aparb, camkanlar dolduran bir ox srlri ona nian verirsiniz. bhsiz ki, bu qrib syyah Bak trklrinin olduqca mtmddin v mlprvr bir millt olduuna hkm edr, gedr. Fqt hqiqtn d bylmidir? Yuxardan bri syldiklrimiz it byl olmadn isbat ediyor. Xtamz da burada aramalyz. Mnc, bunu baqa yanda aramaa lzum da yx. Digrlrinc bilmiyorum, mnc bu olduqca vazeh v akardr. Bizd ilrimizin ruh v mnviyyatna aid olmaq zr byk bir boluq var: ml (ideal) boluu, bu boluq hr trfdn hiss olunuyor. Bunun mrvvici olmaq mcburiyytind olan mtbuat demk olar ki, hamdan ziyad idealszdr. Byl olunca, nzr gliyor ki, ibtidai-mrd mtbuatdan balamal, mtbuata bir ideal, bir mslk vermli. Fqt bunu n cr etmli? Bu xsusda az-ox doru bir fikir edil bilmk n mtbuat v dbiyyatn mahiyytc nec bir ey olduunu bilmk lazm glmzmi? Mtbuat v dbiyyat mhitin, baqa bir tbirl, milltin hyat v heysiyytini inikas etdirn bir ayin tsvvr edrsk, bhsiz byldir, ondan nqsanlarn islah n sasi bir vasity mracit olunmaldr. Mlumdur ki, maazalarn camkanlarn dolduran yazlar ksriyytl cavanlarmzn qlmindn xyor. Cavanlar ilrind bzi xudpsndlri olmaqla brabr ox kr d smimiyyt v hsniyytl qlm sarlyorlar. Arzu olunan nticni ver bilmiyorlarsa, qsur zlrind deyil, mhitimizin ml nqteyi-nzrindn boluundadr. Byk mllr malik olmayan yazdan, min olunuz ki, fvqlad v masir bir sr gzlmk xatadr. Binan leyh byk mllr nrin xidmt edlim ki, btn nqsanlarmz ancaq bu islah ed bilck. Ancaq budur ki, ilrimiz bir ruh verck, diriliyimiz milli bir dirilik bx edckdir.

Digr bir nzr gr d hqiqi dbiyyat ancaq o dbiyyatdr ki, mhitin ehtiyacna cavab versin v milltin hyatn v hyat yaralarn, nec ki, lazmdr, tsvir elsin. bhsiz ki, bu nqteyi-nzr shihdir, binan leyh istdiyimiz bir dbiyyat vcuda gtirmk, hsulunu arzu etdiyimiz fikir v mslk cryann doura bilmk n hr eydn vvl milli ehtiyaclarmz yrnib d yrtmliyiz. Ehtiyaclarmz lzumu drcsind anlaldm, sonra arsini dnmk v bu dnc sasnda da diriliyimizin mncisi ola bilck byk mli tapmaq mkl bir i deyildir. Dirilik N5, 16 noyabr 1914

MLL DRLK -VMilliyytin md rknn tkil edn ey dildir. Dil adtn hr bir heytin hans br dstsin mnsub olduunu gstrn bir lvhdir. Dil milliyytin hamsn tkil etms d, yzd doxsann vcuda gtirn byk bir amildir. Bir milliyyti mhv edib aradan gtrmk qsdind olan siyasilrd sil bunun ndr ki, tmsil (assimilyasyon) mliyyat icra edrkn n birinci fikirlrini dil verr v n vvl bir milltin dilini yaddan xarmaa sy edrlr. Qdim zamanlardak insanlar daha mbtdi bir halda idilr. Din daha qvvtli bir ictimai amil dd olunurdu. Hakim milltlri zlri kimi etmk n dini tdbirlr tvssl ediyorlar v llri altndak milltlrin etiqadna iliiyorlard. Halbuki, dild daha mhm bir qvvti-ictimai olduunu drk edn avropallar bunun ksin hrkt etdilr. Dinc he bir tzyiqd bulunmayb v yqin ki, bu xsusda did tdbirlr ittixaz elmyib, btn hmmtlrini ziri-hakimiyytlrin aldqlar milltlri milliyytc mhv etmy qoyuldular. Bunu n d mzkur milltlrin dillrindn baland. Milli mktblr tzyiq edildi, ana dili thdid olundu. t yalnz buras nzri-etinaya alnm olsa, milltlr dxi tcdid etmk istdikd v milliyytc mnlik hasil elmk fikrin ddkd, tbiidir ki, hr eydn vvl dillrindn balamaldrlar. nki dil bir nqteyinzrdn haman millt demkdir. Buna hr ksdn ziyad biz trklr hmiyyt vermliyiz. Trklr xasiyytc olduqca mtdyyin bir milltdirlr. Bu tdynlri saysind islamiyyti qbul etdikdn sonra o qdr etiqadatidiniyyy mrbut olmulardr ki, adtn trklklrini bel itirmilrdir. Zatn islam zn mmin olan mxtlif milltlrdn bir millt vcuda gtirck qdr qvveyi-tmsiliyy olduuna etiqad ednlr vardr. Htta byk bir trk hkumti tsis edn osmanllar bel bu axr zamanlara qdr zlrinin bir trk hkumti olduuna qnat etmk istmyib, kndilrin islam hkumti demilr. Trklrdki bu mhviyyt v tmsil dmimqavimt xsusiyyti trklri haman trklr bulunan lklrin hr trfind anlalr. mumi bir trkcyi, farsi v rbi nfuzdan mbrra saf bir trkcy malik olmaqdan mhrum qlmdr. Milliyyt v mdniyytimizin xsusiyyt v tmamiyytini tmin edck olan birinci sas tccb deyilmidir ki, istiqlal v tmamiyyt yaban olan tsirata hr eyd ziyad giriftar olmudur? Bu gn bilatrddd demk olar ki, he bir trfdn mstqil v cnbi dillrin nfuzundan azad xalis bir trkc yoxdur. stanbuldan tutub Kaar kimi hammz, tbir caiz is, pozuq bir dil il danmaqda v daha qarq bir dil il yazmaqdayz. Bu qarqlqdan qurtarb da hqiqi bir dil istiqlalna nail ola bilmk n nzriyylrin n qdr mxtlif olduu mlumdur. Dilin hmiyyti-ictimaiyysi haqqnda bslnn nzriyylrin ixtilaf qdr, islah yolunun layihlri d o qdr mxtlifdir. Kims hr eydn l kib d btn yaban klmlri trd il qdim trkcy, uyurcaya mracit etmk qdr irliy gediyor. Kims rbc v farsca ltlri trkc istiqlalnn n qddar dmni dd ediyor. Onlarn trki v mhlli ivd mvcud ltlrl vz olunmasn tlb ediyor. Bzilri d trkcdki, farsi v rbi ltlri ancaq istilah n qbul edib sairlrini tullamaq trfdardrlar. Zrri yalnz cnbi trkib v slubdan grnlr d az deyildir. Trkcmiz haqqnda prvrd olunan bu qdr mxtlif nzriyylr il onlarn mvafiq olub-olmadndan bu mqald bittfsil mbahis etmycyiz. Bu xsusda blk d baqa bir vaxt mhtrm qarelrl mbadileyi-fkar edriz. Bu qdrlik zikrimiz is yalnz msly mnasibti olduu ndr. Bu xsuslarda vaqe olan mnaqi v mzakirlrin btn trk almind hr daim vaqe olduu hr ks mlumdur. Bu yolda ki, fikir mbadillri gstriyor ki, trk alminin hr trfdn az-ox trklyn rknn tkil edn bu dil mslsinin hlli lzm grlyor. Bu z d bizd milli dirilik il dirilmk istdiyimiz byk bir dlildir. Fqt bu xsusda qti qrara gl bilmk n hl bir ox elmi tdqiqatlar lazmdr. Ancaq bu tdqiqlrin nticsindn hasil ola bilck elmi mqddmatdan sonradr ki, mslnin hlli qbul olacaqdr. Bu mqqddmatlar hazr olmad mddtc hman mslnin hllin qalxmaq bir az cl olur. Ehtimal ki, arzu olunan nticlri hasil etmz. Mmafih bunlar hazr oluncaya qdr dbiyyatmz il dilimiz tamam durun bir halda qalsn tklifini d etmyiriz. Yalnz bunu symk istyiriz ki, mqddmatimsl hazr olmayanadk msly qti bir qrar vermk mmkn olmayacaqdr. Mqddmat is aadak tdbirlrdn ibart ola bilr: Bu gn qdr bizd btn trk ivlrinin ltlrinin cmi, hqiqi bir lt kitab yoxdur. Htta sl trkc olmaq mnas il osmanlda bel bir lt kitab

yazlmamdr. Yazlan lt kitablar ancaq lisani-osman deyiln indiki -drd dildn qarq osmanl trkcsinin lti olmudur. Avropa, rus mstriqlri trfindn bzi kamil v naqis ltlr yazlmsa da, bunlarda hl dediymiz msld hakim olacaq bir drcyi-hmiyyt malik deyildilr. Biz ox kr dilsizlikdn ikayt ediyoruz, bizd bir ox klmlr yoxdur dey, hmn rbc, farsca, yxud da rusca v y franszcaya mracit ediyoruz. Halbuki, qdim uyurcann tdqiqi, catay lhcsinin thlili, Kazan v Orenburq tatarlarnn ivsi deyil, evimizd arvadlarmz arasnda, kndlrd xalq miyanndaki dil mracit etsk, bu klmlrin mqabillrindn bir oxunu bularz. Kenlrd panika sznn gzlc bir trcmsini mn evimizd oturub, ailmizl shbt eldiyim sanda kf etdim. Mgrs, panika-axnaq imi. Bu qdr qng, az-ox mnus bir klm durduu halda, biz bu klmni bu vaxta qdr hmn hycan, vlvl, tvi, xlcan, bilmm n kimi klmlrl trcm edrk glmiik ki, mnan da ifad ed bilmmilrdir. t cavanlarmz n mvcud maraq eyni zamanda da olduqca faydal bir ml, hr ks bulunduu yerdki ltlri, zrub-msal v sair xalq dbiyyatna aid olan paralar eyniln toplayacaq olarsa, grrsiniz ki, hmn arzu olunan trk lti vcuda gldi. Hr ivnin lti yazldqdan sonra bittb orta v mumi bir trkc lti yazmaq da asan olacaq v byl byk bir lt vcuda gldikdn sonra tsfiyeyi-lisan dey mhur olan dil tmizlmk mslsi d imkan daxilin gir bilckdir. Darlfnunlarda oxumaqda olub da, milltlrin az-ox bir xidmt etmk istyn cavanlarmz it buyursunlar ttil zaman mmlktlrin gldikd xalq arasna girsinlr, xalqn ehtiyaclarn yrnib ona arlr axtardqlar kimi milli dilimizin ehtiyaclarna da onlardan drman arasnlar. Bilmlidir ki, bir dil sni bir yolla xlq oluna bilmz. Dil tbii bir mxluqdur. Onun xllaq is dba v mhrrirlr olmayb, xalq zdr. Bir air il bir dibin rb v y fars qamuslarn vrqlyib d xouna gldiyi bir sz hmn mtbuata atmaqla dil islah deyil, xarab olar, pozular, indiki trkcnin halna dr. Halbuki, xalq arasndan gtrln ltlr yonulub da dbi bir kil alsa, o zaman dbiyyat millilr v ancaq o zamandr ki, dbiyyatdan gzlniln faydan trk milltlri d ala bilrlr. Milli dilin dirildiyi n ltlri ymaqdan baqa xalq dbiyyatn toplamaq, camaat arasnda olan hekaylri, fsanlri cm edib, elmi bir surtd thlil v tsnif etmk d lazmdr. Bunlar dbiyyat xalqa yaxnladrmaq n lazml eylrdir. nki myyn bir dibin z biliyini daxil edib d xsi hisslrl deyil, xalq ktlsi trfindn mumi bir vicdan v hiss nticsi olan bu srlrd xalq v milltin rhi-slisi hmn tzahr etmkd v o milltin n kimi bir ruh v hiss malik olduu v n kimi xsuslarnn mhtaci-islah v trbiy olduu rna bir srtd grnmkddir. Khn diblrl dbiyyatn tarixini yazmaq, bir trk tarix dbiyyat vcuda gtirmk dxi bu nqteyinzrdn olduqca mfid v lazmdr. Bu xsuslar nzr alaraq ox yax olard ki, hrimizd mvcud olan maarif cmiyytlrindn bu xsuslara hmiyyt verib d bu chtlri tviq edn olayd. Tviqin n kimi vasitlr malik olduu mlumdur. Bunlardan n mssiri is, bizc maddi bir fayda tmin edn msabiqlr ola bilr. Fqt bu kimi milli ilrd n byk saiq xalq sevmk v milliyytin dli bir aiq qdr mrbut olmaqdr. Ey milltin istiqbaln tmin edck trk gncliyi, hardasan?! Dirilik N 6, 1 dekabr 1914

***

AZRBAYCAN DAVASI 28 Mays 1918 Milli Azrbaycan hrkatnn n byk gndr. Bundan 34 il nc, Milli ura trfindn Azrbaycann istiqlal elan olunmudu; bu tarixd Trk v Mslman almind, ilk df, milli Xalq hakimiyytin dayanan bir cmhuriyyt qurulmudur. Yz il nc, ayr ayr, 9 xanlq halnda arln hakimiyyti altna dn Azrbaycan, Birinci Dnya Hrbi nticsind kn Rusiya mperatorluunun nqaz (xaraba viran) altndan siyasi bir btn, bir millt, bir dvlt olaraq qalxd. 12 Ocaq (yanvar) 1920-d Byk Dvltlr trfindn istiqlalnn tannmas zrin, Azrbaycann davas milltlr aras bir msl halna gldi. Azrbaycan cmhuriyyti sadc dnya ensiklopediyalar il Birinci Dnya Hrbindn bri drl lisanlarda baslan kitab, xrit v atlaslarda qeyd edilmkl qalmayb, eyni zamanda byk-kiik, uzaq-yaxn ilgili btn dvltlrin arxivlrind Azrbaycan davasna aid dosyalar (sndlr toplusu) vardr.

Siyasi "Garte du visitei 1918-d dnyaya tqdim olunan Azrbaycan hrkatnn mr sadc 36 il deyildir, lbtt! Azrbaycan Trk xalqnn tarixi glim seyrind 28 Mays 1918, siyasi bir olqunluunun mhm bir mrhlsidir. Almmul kltr dyrlrin v drl aqlarda yaanm siyasi istiqlal v hakimiyyt xatirlrin malik bulunan Azrbaycann tarixi bilhass Yaxn Dou slam rtlri daxilind glimidir. Son yz il iind bu glim Qafqasya mqddrat il ilgili olaraq myyn zlliklr rzetmidir. Cmhuriyytin qurulmasna tqddm (irlilmk) edn dvrd Azrbaycan topluluunda sasl fikir cryan tbllr (saflama, durulama) etmi bulunurdu. Bunlardan biri, dini dn gryinc, milliyyt fikrin xor baxan slami ittihatlqd. Buna mqabil, yen milliyyt ayrln rdd edn kosmopolit bir fikir cryan - sosializm vard. Biri sa, digri solu bu hr iki kosmopolit cryana Azrbaycan rivsi daxilind qalmaq ox dar glirdi. Azrbaycan mfhumu onlar tmin etmirdi. Onlar n ya "Rusiyada Mslmanlq" ya da "Rusiyada Sosializm" vard. Milli olmayan bu cryanlarn arasnda milli Azrbaycan milliyytiliyi mrkzi bir mvqed bulunurdu. Tarix v kltr anlaynda Trk olan bu milliyyti zmr, siyasi alanda Azrbaycan muxtariyyt v istiqlaln hdf tuturdu. Azrbaycan Trk zlliyinin formulunu vern v Rusiya hakimiyytindki Trk ellri n milli-mhlli muxtariyytlr halnda z mqddratlarn mstqiln idar etm tlbini irli srn canl btn qvvtlr. Azrbaycanda "Msavat" Xalq Firqsi trafnda birlmi bulunurlard. 1911 ilindn bri gizli faliyytd bulunub, Rusiyada partlayan inqilab zrin, 1917d tkkl edn "Trk dmi Mrkziyyt Firqsi" il birln "Msavat" partiyasnn Bakda toplanan ilk konqresi sadc Azrbaycan tarixind deyil, Rusiya mhkumu btn Trk ellrinin yaxn tarixind d mhm bir hadis olmudu. Qbul etdiyi proqramda Azrbaycan muxtariyytini csart v srahtl (shihliyi, aydnl) tsbit edn bu firq, o gndn etibarn, Grclrd Menevik, Ermnilrd Danak partiyalar kimi, Mavrayi Qafqasya hyatnda Azrbaycan Trklyn tmsil edn nc bir qvvt halna glmidi. Danak, Menevik, Msavat isimlri dost, dmn btn dillrd dastand. Bu ismi tsrif (istdiyi kimi dyim) etmdiyi Boleviklr bilhass sevrlr. Grk dmn, grks Azrbaycandan laq il bhsedn dostlar n "Msavatizm" Azrbaycan patriotizminin bir mradifidir (bir-birinin ardnca gln). 1917 ilinin Aprelind Bakda toplanan "Qafqasya Mslmanlar Qurultay" il eyni ilin Maysnda btn Rusiya Mslmanlarnn Moskvada toplanan qurultaynda bu tezisi mdafi ednlr "Msavat" firqsin mnsubdu. Rusiya Qurucular Mclisin yaplan seim snasnda bu seimd itirak edn Azrbaycan partiyalarndan yalnz "Msavat" firqsinin byannamsind Azrbaycan muxtariyytindn bhs edilirdi. Sonra, 1918 Mavrayi Qafqasya Seymind eyni Azrbaycan tezisini yalnz "Msavat" firqsi il "Trfsizlr Bloku" namna oxunan aqlamada bulunuruz. Seymin dalmas zrin, Azrbaycan cmhuriyytinin istiqlaln elan edn urayi Millid btn partilrin artq istiqlal olduqlarn grrz. Azrbaycan davasnn yaxn tarixind mssir (tsir edn, iz buraxan) bir rol oynayan fikir cryanlar il mssslrinin tarixi msndlri (dayaqlar) bunlardr. "Davamz"n yaxn tarixindn bhs aanlarn hr eydn vvl, bu obyektiv hadis v vaqelr (olan, ba vern) zrind durmalar lazm glir. Byl yaplrsa dava tarixi saslara, fikirlr v fikir mssslrin balanm olur. Milli byk bir davan xslr balamaq v onu parlament v ya hkumtd bulunmu olan bir dzin (xeyli) mnfrid (tk, tkbana) insanlarn vrslik mal kimi ddetmk (aid etmk) ox xtal bir anlaydr. urayi Millidn d, parlamentodan da nc Azrbaycan muxtariyyt v istiqlal fikrini tzzv (zv olma) etdirn v bunu sadan-soldan gln btn mxalift qar savunan (mdafi olunan) bir msssnin varln inkar v ya ihmal (bign) etmk milli davaya zrrdn baqa bir ey vermz. "Davamz" fikir mssslrin deyil mnfrid (tk, tkbana) hislr balayanlar, mnsub olduqlar milltin inkiaf etmmi ibtidai bir cmiyyt olduunu blirtmi (myynlmi) olduqlarnn frqind olmayanlardr. "Davamz"n yaxn tarixini, tariximizdki fikir mssslrindn tcrid edrk izaha qalxanlar, bilrk v ya bilmyrk, tarixi thrif ednlrin ta zlridir. Tarixd fikirlrin hmiyyti var da xslrin he bir dyri yoxmudur? lbtt vardr. Fqt, bu dyr xslrin fikirlr sdaqtlri v fikir mssslrin ballqlar nisbtinddir. Bu sdaqt v balln kil v drcsi ancaq, bir xsi bir xsiyyt mrtbsin uladrr (atdrr). Tarixd dyr v hmiyyt ksb edn xslr, id, myyn fikir cryanlarna v mssslrin balanan, onlara simvol olan xsiyytdir. "Davamz" anladrkn onu hali hazrda yalnz " kii"nin baqi (daimi, bdi) qald bir listy balamaq v bu yaayanlar o lnlrin siyasi biricik (vahidlik) varisi kimi grmk salim (salam) bir dncnin sri saylamaz, tbii!.. Davamz, Azrbaycan davasdr; bu, tarixi v milli bir davadr. Yuxarda qeyd etdiyimiz kimi, bu davann tarixi fikir mssslri v onlar qanlaryla v canlaryla tqdis etmi qhrmanlar vardr. Bu qhrmanlar, sadc Milli ura, Parlament v ya hkumt mnsub olan xslr inhisar etmz. lrind milli ideala, Azrbaycan fikrin, yni "Davamza" ihant (xyant) etmi olanlarn da, malsf (tssflr ki), bulunduu bu

10

tkkllr dnda, airimizin "Buzlu Chnnm" dediyi srgn yerlrind hadt camn in, Xzrin qanl sularnda ayaqlarna dalar balanaraq bodurulan ne qurbanlarmz, hidlrimiz vardr. Sadc hkumt v ya parlament zv olmaq, insana zl bir imtiyaz v rf vermz. sil imtiyaz, sil rf ideyaya sdaqtd v ona hsnniyyt v smimiyytl bal qalmaqdadr. Parlament v hkumt dnda Firidun Krlilr, Piri Mrslzadlr, slam Qabulzadlr, Mirz Abbaslar, Mllim Vsil Xanmlar, Qasmzad Qasm Bylr, Rfibyli Xudadad Bylr, air Hseyn Cavid il hmd Cavadlar; gnc yrnci v zabitlrdn Aa Krim lizad, Aa Slim Rhimzad, Salman Rhimzad, brahim Axundzad, Dr. Dada Hsnzad v sairlri kimi nam nian zikredilmyn daha ne qurbanlarmz v hidlrimiz vardr. Azrbaycan cllad Barovun bir raporunda qeyd olunduu kimi 52-dn ziyad qanl xalq syanlarnda fdakaran ln minlrc igid partizanlarmz da unutmuyalm. Gnc ordumuzun hid komandanlar Hmid Qaytabalar, Sleyman Paa Sulkevilri, Dilhas Murad Graylar, brahim Aalar, Slimov Hbib Bylri v bir ox digrlrini d zikredlim. simlri v xatirlri hammza ziz olan Ftli Xan, Nsib By, Hsn By, Smd Paa, buzr By, Mhmt Bar By, Mseyyib By, Murtuza By, Rahim By v sair kimi kemi v milli irady ihant (xyant) etmi Qarayevlr, Qarabyovlar kimi bdbaxtlar da, maalsf, Parlamentoda zv olmulardr. mumi bir xlas yaplrkn, ana fikir mssslrindn v bunlar tmsil edn xslrdn bhs etmk qanlmaz bir zrurtdir. Tarixd isimlrini fikir mssslriyl(quran, meydana gtirn) smsx balam xsiyytlr vardr. Bunlardan bhs etmk qdr tbii v normal bir ey ola bilmz. Bu btn faliyytlri bir tk xs tfetmk (istinad etmk) demk deyildir, lbtt!.. Davan sas fikir sistem v mssslrindn ayraraq, avtomatik surtd, myyn dvrd, rsmi hrhanki bir sift v ya nvan dam insanlara ancaq balarsaq, fani olan bu frdlrin meydandan qalxmasyla dava da bitmi olur. Halbuki, Azrbaycan davas bel - be kiinin hyatil llck kiik bir dava deyildir. Onun hda qanyla tqdis (mqdds saylma) edilmi fikir mssslri vardr. Bu mssslr baqidir (bdidir). Azrbaycan Parlamentosunu da hkumtini d douran bu fikir sistemi, qzl istila altnda bilhass qvvtlnmi gnc nslin mqavimtil liklmi (poladlam) v mhacirtd illrdn bri davam edn mcadil saysind sarih (aq, aydn) formulunu bulmudur. Milli nriyyat v mssslr trfindn bu davann ideoloji btn shiflri incdn incy ilnmidir. Byl bir hrkatn mqddrat, bhsiz ki, be faninin hyatna mnhsir (hsr edilm, mxsus olma, hdudlama) qala bilmz. Ciddi btn davalar kimi, Azrbaycan davasnn da qvvt v hyatiyti, bu byk fikrin, istiqlal ideolojisinin nsildn nsl kemsinddir. Yeni nsil, ski nslin savunduu (mdafi etdiyi, qoruduu) ideal mnimsr v bu ideal urunda alm balca fikir msss(qurucu) v xsiyytlrini idealiz edrs bunu, dava namna, msbt bir hadis olaraq qbul etmliyik. Yaxn tariximizd davan haqqil tmsil edn fikir mssslrini ihmal il sadc mnfrid (tkbana) xslr mal etmk, Azrbaycan toplulugunun glimmi ibtidai sviyyd olduunu sylmk olur, halbuki, 1918-d istiqlaln elan edrkn, Azrbaycan Trkly, siyasi fikir cryanlarna malik olqun bir topluluqdu. Orada Rusiya sartindki btn Trk topluluqlarna rnk olacaq milli demokrasi ideolojisil siyasi bir firq vard ki, Trklyn federalist cryann tmsil edirdi. O zamank rtlr daxild, Trklyn, "Msavat" firqsind tmsil olunan bu cryan, hadislrin glimsiyl, Trkiyd Atatrk Cmhuriyytinin, ski Rusiyada is drl Trk Cmhuriyytlrinin qurulmas il hyatiytini isbat etmidir. Bulundugumuz mhacirt rtlri daxilind, Azrbaycan davas namin birlmk, milli davan yaatm v ya yaadan fikir sistem v mssslrin hrmt etmkl olur. Bunun n hr trl kiik hesablardan v mrzi (xst) hisslrdn syrlaraq ana fikr nm vermk lazmdr. Yaxn kemii inkar v mxxs (tannm) ideya v xsiyytlri rtmk qeyrtiyl meydana atlanlar, bilrk v ya bilmyrk, byk davan kiildnlrdir. Bu xsusda hammzn ox titiz (son drc ciddi) v diqqtli olmamz icab (zrurt, ehtiyac) edr. Bunu bilmliyik ki, "Davamz" fani kiinin inhisarna alnacaq qsr bir dava deyildir. O nsildn nsl dvrediln fikir msss v xsiyytlrin sahib vld (vlad) bir davadr. Tcrbli byklri il dliqanl gnclrini qopmaz ideal v fikir tsandiyl bir-birin smsx balayan bir dava!.. Dnk idealist nsil il bu knk idealist nsli bir birin balayan, bundan 36 il nc, 28 Mays 1918-d, istiqlal byannamsini inta (ntic verm, nticlndirm) etdirn byk fikir hrkatdr. str lm olsun, istr hyatda bulunsun, istr yal olsun, istr gnc olsun, istr ski mhacir, istrs yeni mhacir olsun btn azrbaycanllarn bu mzzm (byk hmiyytli) hrkatdak mvqe v rflri, sas ideolojiy gstrdiklri v gstrcklri sdaqt, ballq v hizmtlriyl mtnasibdir. Btn msl, bu xsusda titiz (son drc ciddi) davranmaqla brabr, mtdil bir ly malik olmaq, hadis, msss v xsiyytlri tqdird vtnsevrlik icab olaraq, dalt v insaf hissindn ayrlmamaqdr.

***

11

MLL AZRBAYCAN HRKATININ XARAKTER deoloji mnyi etibaril Milli Azrbaycan Hrkat, rqdki milli qurtulu ideyalar il Qrbdki kltr v demokrasi cryanlarn kndi (z) nvnd birldirmi bir hrkatdr (1) . Mslman v Trk mmlkti olmas etibar il Qafqasya Azrbaycan n din, n irq, n d kltr baxmndan z il qtiyyn laqsi olmayan Rusiya trfindn, ancaq silah gc il tutulmudur v mlum olduu zr, tarixi nnsi Trk v slam dmanlna dayanan bu dvlt he bir zaman isin bilmdiyindn grk Trklk v grks slamlq idarlri burada daima canl inikaslar tapmdr. Zamann kemsi v ictimai qvvtlrin almas saysind, cmiyyt hrkatna geni xalq tbqlrinin daha ziyad qovumas nisbtind, Mslman rqin dikr hrhangi bir mmlktindn daha vvl Azrbaycandak milli hrkat avropal bir kil almdr. Kndi dairsind Trk dnyasnn n byk airi Fzuli kimi ustalara malik bulunan Azrbaycan dbiyyat 19-cu srin balarndan etibarn masirlmy balamdr. Byk mcddid Mirz Ftli Axundzad, mumi xalq lisannda yazd lmz srlri il Azrbaycan Cmiyytin yeni bir istiqamt vermidir. O, kilc d yeni olan - mslman dnyasnda ilk pyes yazan odur srlrind 18-ci srin liberal mktbindn alnm tamamil yeni fikirlr trvic (rvac verm) etmidir. Mirz Ftlidn balayaraq, Azrbaycan dbiyyat Avropa ideyalarna alaraq, hyat hadislrini tdqiq v tnqid kz il grmy balamdr. Mirz Ftlidn sonra liberal mktbin mnsub bir airlr, mhrrirlr v dramaturqlar yetirk, xalq Avropa mfhumlarna aldrmay v ona cmiyytilik ruhunu alama zlrin qay etmilrdi. 1875 ilind Bakda ilk df olaraq Azrbaycan qzetsi tsis olunmudur. "kini" adn dayan bu qzet Rusiya mslmanlar arasnda xan ilk qzet idi. Mirz Ftlinin oyandrc fikirlri Zrdabl hsn Byin bu qzetsind davaml bir surtd mdafi olunurdu. Mirz Ftli il "kini"dn vvlki maqiblrd (ardcllarda) bu oyandrc fikirlr myyn siyasi bir mqsddn iraq olaraq, mcrrd bir kild trvic olunduu halda, ilk Azrbaycan qzetsind is o fikirlr, artq myyn siyasi bir mqsd hizmt edirdi. Mrhum hsn by "Azrbaycanllar masir mdniyyti yrnmli v Avropa elmlrini almaldrlar, yoxsa hmi ba qapazl qalacaqdrlar..." deyirdi. Mirz Ftlinin mcrrd yazlarna thmml (sbr edn) edn ar hkumti, ilk siyasi qzetnin tmayllrin laqeyd qalmad. V "kini" qapand. 1905 snsin qdr Azrbaycan cmiyytiliyi tzyiqd v Azrbaycan fikri arln sx senzoru altnda qald. Yalnz, Mancuriyada urad mlubiyyt nticsind gln ilk Rus ihtilalndan sonra Azrbaycann ictimai hyatnda yeni bir dvr balad. Gndlik qzetlr v digr vqidli (vaxtl) nriyyat tsis olundu. dbiyyat qol-budaq ataraq iklndi; musiqi v teatro shnsi inkiaf etdi; mtblr ald; bir ox maarif cmiyytlri, siyasi qruplar v firqlr quruldu. Ayaqlar altndak zmini mhkm bularaq, cmiyyt hrkat, btn srahatil (aydnlq, shihliyi) milli bir kil v mahiyyt ald. mperatorluq daxilind cryan edn liberal v istiqlal cryanlarla hmahng olaraq yryn bu hrkat bir trfdn d, btn Rusiyadak Mslmanlara mxsus olmaq zr, milli mdni haqlarn tminini istyirdi. Eyni zamanda bu hrkatda, balca iki cryan gz arprd: ya etibar il daha byk nsl mnsub, Rusiyada ali thsil grn ksriyytl ski zadgan siniflrindn xan mnvvrlr Rus liberalizmi il brabr getdiklri halda, daha ziyad milli trbiyni grn gnc nsil Rusiya cmiyytiliyinin radikal v inqilab cryanlarna tmayl gstrirdi. Mslman leyhdarl il mtmayiz (seiln, frqlnn) bulunan Rusiya mperatorluunun mumi sxnts altnda bulunduqlarndan Rusiyadak Trk lklrinin siyasi faliyytlri eyni istiqamtd yryrk, grk ideoloji v grk tkilat hesab il sx sxya bal bulunurlard. Rusiyadak bu mumi Mslman hrkatnda Azrbaycan cmiyytiliyinin nmayndlri bu v ya digr kild mdir rolunu oynayrd. ki tarixi hadis Rusiya mslmanlarnn siyasi hyatlarndak inkiafn iki mhm mrhlsini tsbit edir: 1905 ilind Nijni - Novqorod hrind toplanan Mslman konqresi il 1917 ilind Moskvada toplanan konqre. Bu iki konqred rusiyal Mslmanlarn siyasi istklri killmidir (eynilmidir). Nijni-Novqorod konqresi, taktik etibar il, Rus liberalizmi il triqi msai (msllrin iqlandrlmas) ar altnda gedrk siyastin milli kltr, mdni v hquqi mahiyytd bir sra mtlblri iqtifa (kifaytlnm) edirdi. Moskva konqresi is Rusiyann milli razi muxtariyyti zrin paralanmas tlbind bulundu. Grk birinci, grks ikinci konqrelrd olsun, siyasi mqddratn formulunu Azrbaycan mmssillri (nmayndlri) vermilrdir (2) . Nijni-Novqorod konqresi zamannda ksriyyt sad konqresd deyil, mahallarda v o cmldn Azrbaycan da daxil liberallarda idi. Moskva konqresind is liberallardan sr bel qalmamd. Fqt, buna mqabil ixtilal Rus demokrasisi il triki msayi trfdarlar vard, bunlar da akallivetd (qliyytd-azlqda) qaldlar. ksriyyt is imperatorluq iindki btn mhkum milltlrin z torpaqlar zrind siyastn milli bir varlq halna glmsini tlb edn inqilab milliyytilr idi. Moskva konqresind qti rol oynam bulunan inqilab Azrbaycan milliyytilri "Msavat" firqsi il tmsil edilmi, ki daha 1917 ilinin Nisannda (Aprelind) Bakda toplanan Qafqasya mslmanlar konqresind

12

z proqramn elan etmi idi. Bu proqrama gr sad Azrbaycann deyil, Rusiyaya daxil digr Trk ellrinin d birr siyasi tkkl halna glmlri zrurti elan olunmudu. "Msavat" firqsin alanlar, ilk Rus inqilab snasnda, byk nsl rmn Rusiya cmiyytiliyinin ixtilal cinahna meyl edn gnc nsil iindn xanlardan ibartdi. arizm qar mcadild ixtilal sosializmi, onlar, n sadiq olmasa da, n mnasib bir mttfiq olaraq gryorlard. Mmlktlrini istila v istismar edn Rusiyaya qar bsldiklri kinl, onlar, pozunu hrktlri daha irli gedn ifrat firqlrin taktikasn bittabi (dzmsz, qvvtsiz) daha makul (mqbul) bulur, daha qolaylqla qbul ediyorlard. srilmi Trklk v slamlq tradisionlarn mhafiz edn milli ideolojinin, xalq sosialist nvndn ictimai bir proqramn v Azrbaycan il btn Qafqasyann Rusiyadan ayrlmas mnasnda anlalan inqilab bir taktikann tlifindn (yazlm, trtib olunmu) ibart bulunan Msavatlq, qsa bir zamanda, Azrbaycan Xalq arasnda geni bir etibar malik oldu. Rusiya mclisi msssan sekilrind, Mavray Kafkasya Seymind, Azrbaycan mbusannda v htta Bak ml urasnda "Msavat" firqsi v z il brabr gedn mstqil qrup daima ksriyyt tkil etmidir. Bu andan etibarn "Msavatlq" Azrbaycan milliyytiliyinin mtradifi (bir-birinin ardnca gln) olmudur. Milli Azrbaycan dbiyyat trfindn, trvic (rvac verm), siyasi v ictimai, bir ox Tkkllr trfindn mdafi v nhayt siyasi v formulunu "Msavat" firqsinin proqramnda bulan Azrbaycann milli dvlt halnda z mqddratna sahib bulunmas fikri, btn xalqn mumi istyi halna glrk, thqqq (hqiqi olduu meydana xma) etmidir. Milli idary tovfiqn (uyunladrma, mvafiq etm) Azrbaycan urayi Millisi, 1918 ilinin 28 Maysnda Azrbaycan Cmhuriyytinin istiqlaln elan eylmidir. -------------------------------------------------------1. Bu mqal mllifin ingilisc olaraq baslmaqda olan "Azrbaycan" adl srindn eynn iqtibas edilmidir. 2. lk Konqresd Rusiya Dumas Mslman Fraksiyonun Risi A.M.Topuba, ikinci konqresd is A.T.F. "Msavat" Xalq Firqsi Risi M. E. Rsulzad bylrin tqrirlri eynn qbul edilmidir. *** ..

MRZ FTL AXUNDZAD Bundan 77 il nc, 28 ubat (fevral) 1878-d, Mirz Ftli Axundzad vfat etmidir (1). Axundzad Azrbaycan dbiyyatnda hrr dnm trzinin n byk bir mmssilidir. Bu gn qdr bel Azrbaycan shnlrindn dmyn v mdni dnyann btn dillrin evrilmi bulunan komediyalarnda v flsfi-publisistik srlrind, Mirz Ftli Mslman dnyasnn ictimai v siyasi btn sahlrind radikal islahata lzum olduunu mdafi ediyordu. Hrartli bir vtnsevr siftil, Mirznin qlbi, mmlktinin geriliyin acyordu. Dnya mdniyytini bir btn olaraq trqqi edn o, Mslman milltlrin ada Bat Avropa trqqi karvanna qatlmalar yolunu aryordu. Hrriyyt fikri, insanlq rf v heysiyyti, dn srbstisi v hr trl istibdad tzyiqindn qurtulma zmi Mirznin yaradclnda sas motivi tkil edirdi. Bu hrriyytlri imha (mhv etm) v thdid edn siyasi, ictimai v dini hr nv mssslr, onun, byk bir mhart v sntkarlqla yazlan srlrind amanszca xrplanyordu. O, on skkizinci yz il batsnn aydnladc fikirlrinin Douda bir tmsilisi idi. Szn, yaznn, dini v flsfi dnn hrriyyt v srbstisini savunan (qoruyan) Mirz Ftli, qadn-kii hr iki cinsin, hyatn hr sahsind, eit haklara malik olmasn istiyordu. Kiilr d, qadnlar da, onun anlayna gr, eyni drcd oxur-yazar olur, eyni thsili grmlidirlr. Elm, yanl anlalm diniliyin mngnsindn qurtulmaldr. Dvlt istibdadnn da, ll dalt qanunlaryla mlayimlmsini, btn hrartiyl tlb ediyordu. Flsfi-publistik srlrindn, mhur "Kmald Dvlnin Cmald Dvl il mktublamalarnn bir yerind eynil bu stirlri oxuyuruq: "... slin baxlrsa, i milltimizin dinsiz v Allahsz olmasnda deyildir. stniln ey yalnz, indiki dvrn v mdniyytin icablarn nzrd bulunduraraq, slamiyytin islah, hm d sasl bir islahdr. Bu islah trqqinin v mdniyytin ruhuna uyun, insanlarn hrr v btn haqq v vziflrind tamamil eit (brabr) olmalar sasna dayanmal, siyasi mssslrinin tdbirli bir kild

13

islah surtil Dou istibdad tdil (dyidirm) olunmal, Mslman qadnlarla kiilr n mumi v mcburi thsil saxlayan bir dvlt rejimi qurulmaldr". Bel bir rejimin qvvdn fel keiril bilmsi n, Mirz Ftli, zl bir qeyrt v zml rb hrflrinin latn hrflrin tbdili (vzetm, dyidirm) surtiyl yazmzn islah xsusunda tbbs kemi; stanbula getmi, Tehrana mracit etmidir. Baqalarnn haqqn qsb v tarixi hqiqtlri thrif etmkd esiz (misilsiz) v rqibsiz olan boleviklr, yamalara xas bir kstahlqla (hyaszlq), Mirz Ftlini d mnimsmkdn kinmdilr. Hr hanki baxmdan thlil edilirs edilsin, ta iliklrin qdr inanm bir liberal olan Mirz Ftlini, liberalizmin "burjua hrriyytiliyi" dey tzyif (tqdim edn) edn boleviklr dost bir insan, dey gstrmk fzulluqu, ancaq, hrr fikir v klam sahiblrinin qafalar patlatlan, mtbuat inhisar altnda bulunduran kommunist diktatorluunda tsvvr edil bilir. Mirz Ftli "rq istibdad"nn yumaldlmasn istiyordu. Halbuki, boleviklrin qurduqlar diktatorluq rejimi n geni fantazilri bel gl-gd buraxan bir dht v vht tablosu rz etmkddir. Bu, tarixd ein (misilsiz, tay-brabri olmayan) rastlanmayan bir zlm v mtlqiyyt rejimidir. Mirz Ftli, Bat Avropa mdniyytini idealiz ediyordu. Sovetlr is, burjua vsfini verdiklri bu mdniyyt arxalarn evirmi, ona amansz bir hrb elan etmilrdir. Avropa mdniyytin intibah etmk niyytil Azrbaycan il Trkiy latn hrflrini ttbiq baladqlar bir srada, Sovet Azrbaycan v onunla birlikd Sovetlr Birliyindki btn digr Trk Cmhuriyytlri kommunistlrin tzyiqiyl, rus lifbasna kedilr. Bu hal sla, n Axundzadnin xyalna sard, n d onun Avropalama sistemin uyard. Bu tdbir ancaq v ancaq Sovetlrin yrtdklri kltr politikasyla tam bir ahng tkil edir ki, indiki halda bu politika "Sovyet Nasyonalizmi" ad altnda formul ediln bir sistem klin qonmaqdadr. Rus milltin "aa-byi" rolunu ayran bu sistemd, gzlrini insanlq kltrn doru evirn hr hrkt "rticai bir kosmopolitizm" thmtiyl tlim olunmaqdadr. Kommunizmin ana fikri olaraq trvic olunan Allahszlqdan bhs edrkn, boleviklr, ox df Mirz Ftlinin adn anyorlar. Onun ateistliyindn bhs aarlar. Bu, bir iftiradr. Bu yalana sla inanmaynz. Mirz Ftli, yuxarda sylmi olduumuz kimi, Allah fikrin, yni mtlq hqiqt idealna qar qtiyyn mcadil etmiyordu. Onun mcadil etdiyi ey, iman v dncy mslld (can il bal) olan isxolastik tfkkr trzi idi. Bu nv dn trzi indi btn abusluuyla (totall il) Sovetlrd hakimdir. O Sovyetlrd ki, kommunizm xaricind kimsy zl bir dnya grn sahib olmaq haqq tannmamaqdadr. Sovyetlr dvltinin trvic etdiyi (rvac verdiyi) rsmi qid, btn Sovyet vtndalar, daha dorusu bolevik kllri n mcburi bir mahiyyt damaqdadr. ksini dnnlrin yeri, edam edilmdilrs, ya hbs, ya da toplama kamplardr (srgn drglridir). ziz Azrbaycanllar, bir daha tkrar ediyoruz: bolevik ajanlarnn, Sovyet dbiyyat v szd tnqidilrinin nqartlarna sla inanmaynz! Sz hrriyytinin, mtbuat srbstliyinin, inan, din v dnm istiqlalnn, liberal dvlt suli-idarsinin byk mcahid; kilc d, muhtvaca (mzmunca) da milli v masir Azrbaycan dbiyyatnn qurucusu v latn slindn gln yeni Trk lifbasnn qbulu n savaan byk islahat Mirz Ftlinin, bu unudulmaz hrriyyt qhrmannn, tqdis etdiyi btn saslar kkndn rdd edn kommunizm v bu doktrinin tmsililri bulunan boleviklr dost olmas qtiyyn tsvvr olunamaz!.. -----------------------------------------------------------1. Mqalnin Azrbaycan Trkcsil yazlan sl mtni Mnhen "Qurtulu Radiosu"nda yaynlanmdr.

*** ..

14

"AMERKANIN SS" RADOSU L AZRBAYCAN XALQINA MRACTLR 1953-C LN 28 MAYINDA AZRBAYCANA XTAB ziz Vtndalarm! Amerikann Ssi Radiosunun verdiyi imkanlardan istifad edrk bu gn Azrbaycan tarixinin n byk gn olan 28 Maysda Sizlr xitab edirm. 100 il srn ar sartindn sonra bundan 35 il vvl Azrbaycan urayi Millisi, Azrbaycan Cmhuriyytinin stiqlaln btn dnyaya elan etdi. O tarixdn vvl bir millt olaraq varln isbat edn Azrbaycan xalq, bu tarixdn etibarn millt olaraq bir dvlt qurmu v bu dvltin istiqlal btn mvcudiyytil mdana atlmdr. Mdni btn bir trky (mirasa) malik olan vtnimiz siyaset sahsind ox byk v dyrli hmllr gstrmidir. stiqlal urunda yaplan tarixi savalarn n qanls 19-cu srin balarnda Rusiya arlna qar yaplmdr. 30 il qdr srn bu sava qhrmanlqlarla doludur. Cavad Xann 1904-d Gncdki anl qzas dillrd dastandr. "lmk var, dnmk yoxdur". Bu hqiqi vtnprstlrin ttbiq etdiklri n mqdds bir ardr. 28 Mays 1918-d, stiqlaln elan etmkl Azrbaycan tarixinin tbii bir nticsini fikirdn i keirdi. Eyni zamanda, o zmany hakim olan srin byk arndan istifad edirdi. Hr millt z mqddratn z hall etmy slahiyytdardr, dsturunu xalqn mumi ryin uyaraq istiqlaln elan edirdi. Istiqlal elan zrin qurulan milli Azrbaycan Hkumti, az zamanda mmlktd ox byk ilr grd. 100 ildn bri sgrlikdn mnediln (qadaan ediln) Azrbaycanda bir ordu yaratd. arlq zamannda Dvlt idarsin yaxn buraxlmayan Azrbaycanllardan zabita v mniyyt qvvtlri vcuda gtirdi. Sosial sahd sasl islahata giridi. Kndlilr torpaq vermk n qanunlar hazrlad. Fhllrin haqlarn qorumaq n tdbirlr ald. Xalq az zamanda oxutmaya balad. Trkcyi dvltin dvltin rsmi dili elan etdi. Orta v Ali mktblr ad. Qrbi Avropa demokrasiyalar tipind, xalq nmayndlri cavabdeh bir hkumt sulu idarsi yaratd. Hakimiyyt, Millt Mclisinin lind idi. Parlamentodan etimad almadqca he bir Hkumt i banda qala bilmzdi. Mmlktd tam bir azadlq vard. O zaman indi Sovet zamannda olduu kimi terror deyiln eydn he bir sr yoxdu. ahslarda, msknlrd min v manda idi. Vtnin qaplar indi olduu kimi btn dnyaya qapal deyildi. Hr azrbaycanl, istdiyi zaman hara istrs gedrdi. Qonu v Avropa Dvltlri il dostluq mnasibtlri tsis edilmidi. Btn milltlrl al-veri vard. Btn bunlarn nticsind idi ki, Cmhuriyytimizin istiqlal Avropa Dvltlri il Birlik Amerika trfindn tannd. Onlar tqibn byk bir ox dvltlr dahi istiqlalmz tandlar. Trkiy il ran, Azrbaycanla mnasibt gldilr. Aralarnda dostlu q v qardalq muahdlri (hdnam, balama) imzaland. 12, Yanvar, 1920, Cmhuriyytin dvltlr trfindn tannmas gn idi. Bu gn, Azrbaycan xalq, candan bayram etdi. Bu hqiqtn byk bir bayramd. nki bu gndn etibarn Azrbaycan Davas, Rusiyann bir i mslsi olmaqdan xm, milltlr aras bir msl olmudu. Mdniyyt tariximizin anl fikir adamlar trfindn alqlanan azadlq v istiqlal fikri mmlktimizd yerldi v bu illri dnya demokrasiyas trfindn tqdir il qarland. 100 ildn bri stmz kn istibdad v istila hyulas (xyal) artq bizdn uzaqlad. Heyhat!, qdr (tale) imtahanlar tamam deyildi. Qanl ar istibdadnn yerini bu df ondan daha qanl bolevik istibdad tutdu. Bala azadlq istiqlalmz, qzl istilalarn ayaqlar altnda zildi. Mqavimt edn mmlktd qan gvdy xd. Bundan bir ay vvl 28 Apreld Sovet propaqandalar bu qanl istila hrktini siz azadlq v istiqlal hadissi kimi gstrdilr. Sizd, siz dnyann n azad v demokrat rejimi kimi klama veriln Sovet quruluu, id qddar v n yalan bir istibdad rejimidir. Mqayis etmk imkannda olsaydnz bunun n qdr doru olduunu gznzl grrdnz. Azadlmz limizdn alan milltdn qorxmurlarsa dmir prdni qaldrsnlar, azadlk elan etsinler. Edbilmzlr. nki ala-qara meydana xar. Onlar sptr (yarasa) kimidilr, gndn qaarlar. Azrbaycan, onunla brabr btn Qafqasya Cmhuriyytlri hqiqi azadlk ve istiqlalna 1918-in Maysnda qovudular. 1920-d is bu azadlk v istiqlal, qzl Rus ordusu trfindn stn qvvtlrl, qanla ve atel basdrld. Facilr v qhrmanlqlarla dolu olan bu mcadild on minlrc vtnda hid oldu. 1920 istilasna qar, 1918 istiqlal haqqn mdafi edn Kafqasya milltlri, indi 33 ildir ki, mxtlif vasitlrl mcadil edirlr. Zaman-zaman dramatik killr alan bu mcadild vaxt il yalan kommunist arlarna aldanan yol azm bzi vtndalar bel, bu gn haqq milliyytilr v vtnprvrlr cbhsin kemilrdir. Yaban istilas zrin cnbi mmlktlr xm olan Qafqasya mhacirlri, milli istiqlal davasn, mdni dnya fkar mumiyysin (ictimaiyytin fikri) anlatmakdadrlar. Bu vzifni ifada, n kimi mkllr uradmzdan bhs etmyin burada yeri deyildir. Bu qdr demk lazmdr ki, Sovetlrd kommunist rejimin dn milltlrin hr drl haqq v hquqdan mhrum qullardan ibart cmiyytlr halin gldiyini azad dnyaya anlatmaq ox tin olmamdr. kr ki, hadislr biz kmk edir. Dnya Sovet hqiqtini grmy balayr. 8 ildn bri hrbi bitirmikn slh qovua bilmyn dnya, artq mslni anlayr. Bilir ki, azadlq v insan haqlarn inkar edn kommunistlr, mzzm (byk) bir dvlt halnda ayaqda durduqca v dnya inqilab ati il yandrmaq n knl kdikc yer znd he bir zaman slh v asayi buluna bilmyckdir. Azadlq, cahanumul bir fikirdir. Bir tk sir insan, bir tek sir millt qaldqca, dnya hqiqi azadlq v mniyyt z gr bilmz. 1918 Maysndak tarixi qrarlar il azadlq denn (deyiln) milltlr cbhsind yer alan Qafqasya milltlrinin mqddratlar, azad milltlrin mqddratlar il balanmdr. Rusiyadan ayrlmann bir irtica, baqalarndan ayrlmann bir inqilab olduunu sylyn Sovet diktatoru Stalin lmdr, amma, onun

15

iki zl sistemi Stalinizm hl ayaqdadr. Bu sistem gn kedikc dnya hqiqtlri dah qarlamaqda, haq il batil, yalan il doru z-z glmkddir. bhsizdir ki, bir gn hqiqt parldayacaq, azadlq sasn, Birlmi Milltlr prinsipini v insan haqlarn tutan trf qalib glckdir. Bu qalibiyyt gni, qzl istibdad zlm altnda inlyn ziz vtnimizd 1918-in 28 Mays kimi yenidn doacaqdr. Buna qtiyyn bh etmyiniz. Vtndalar! rngli stiqlal Bayran dlrind gzdirn buradak vtn ayrs bizlrdn, orada hr drl qorxu v thdid altnda qlblri istiqlal eqiyl rpnan azadlq ayrs sizlr candan salamlar gndrir, 28 Mays istiqlal qurbanlarnn ziz ruhlar huzurunda hrmtl yilir v hr iki trfi birldirn milli byk hsrti, airin deyiiyl dil gtirirm: Sn bizimsn, bizimsn durduqca bdnd Can, Yaa - yaa ox yaa, ey anl Azrbaycan!

***

1951-C LN 26 AVQUSTUNDA AZRBAYCANA XTAB "Mn Mhmmd min Rsulzad "Amerikann ssi" radiosundan danram. Hsrtini kdiyimiz ziz vtn xitab ed bilmk frstini verdiyi n buna mtkkirm (1) . Bu Radio Birlik Amerika Dvltlrinin parlaq tarixini yaradan demokratik fikirlrini yayr". Bu fikirlr balca iki sasa dayanr: NSANLARA AZADLIQ, MLLTLR STQLAL! Bundan 33 il evvl, Birinci Dnya Harbinin sonunda arlq rejimi kd; Vtnimizi istila v istibadad altnda tutan Rusiya mperatorluqu dald. Azrbaycanllar illrdn bri gzldiklri frsti l keirdilr: milli v mstqil bir cmhuriyyt qurdular. Risi olmaq rfiyl fxr etdiyim Milli Azrbaycan urasnn bu mnasibtl nr etdiyi tarixi byannamed zcml bu maddlr vardr: 1. - Azrbaycan xalq hakimiyyt haqqna malik, Azrbaycan da tam hquqlu mstqil bir dvltdir. 2. - Azrbaycan dvltinin idar kli xalq cmhuriyytidir. 3. - Azrbaycan Xalq Cmhuriyyti btn milltlr v bilxass civardak qonu millt v dvltlrl iyi mnasibtlr qurmaa zm edr. 4. - Azrbaycan Xalq Cmhuriyyti millt, mzhb, sinif, mslk v cins frqi kzlmdn hdudlar iind yaayan btn vtndalarna siyasi v mdni haqlar tmin edr. Demokratiyann bu yksek saslarn hyata keirmk n qurulan milli hkumt iki il yaad. Tariximizin n anl dvrn tkil edn bu qsa mddtd, hrbdn v hrci-mrcdn xan yurdumuzda mniyyt v asayi brpa edildi. Lazm olan zabita v dalt mssislri quruldu. Sosial reformlara giriildi. Milli maarif hmiyyt verildi. Mdniyyt dnyasyla tmasa glindi. Qonularla iyi mnasibtlr tsis olundu. Nticd Byk Avropa dvltlri ve Amerika trfindn cmhuriyytimizin istiqlal tannd; Lenin v Stalinin imzalaryla mslman milltlrin szd hrriyyt v istiqlal vd edn boleviklr id Trk ve mslman dnyasnda qurulan ilk cmhuriyyti Qzl ordunun stn qvvlril zorladlar. Xalqmz tcavz qar var qvvsiyl savad; fqt, heyhat, mlub oldu! Nticd milli ordunu datdlar, milli mnvvrlri ksdilr, milli srvti yama edrk, Moskvaya gtrdlr. Bir szle mmlkti sovetltirdilr. Tarixin n qddar istibdadn quran bolevikler sovet rejimine utanmadan demokratiya deyirlr. Sovetlrl hqiqi demokratiya arasnda yerdn gy qdr frq vardr, vtndalar! Mdni dnyadak gerk demokratiyalarda insan azad bir vtndadr. Hr vtnda dndyn qorxmadan sylr, yazar v bunlar yeritmek n cmiyytlr qurar. cba NKVD qorxusu olmadan dnclrinizi amaq csartini gstr bilirmisiniz?... sla! Kyller torpaa, iilr fabrik zncirlnmi, hrkt v sfr haqqndan mhrum kllr halndadr. Briqadirlerin mrlri altnda cannz xanacan aldnz halda qarnnz doymur, yarac v yarlpaq sfil bir hyat yaayrsnz. Zirat v ekonomiya sistemi mmlktin deyil, mstmlki Moskva aalarnn mnftlrin gr ayarlanr, Mqddratnz onlarn keyfin v kaprizlrin baldr. n byk idarlr, bilxass mmlktin ana glir qayna olan neft idarsi (Azneft) Moskvann linddir. Cmhuriyytin paytaxt Bak dvlt iind bir devltdir. "Baksovet"in bdcsi Moskvada tsdiq olunur. Azrbaycan hkumtinin, Bakya, tllq (aid olan) edn qrarlar zrind, onun veto haqq vardr. Azrbaycan ekonomisi xalis bir mstmlk ekonomisidir. Ekonomi baxmndan Rusiyaya tabe olan Azrbaycan, siyastc dahi (dxi) Moskvann klsidir. Szd mstqil sovet Azrbaycann idarsi id tamamil ruslarn linddir. Azrbaycan guya idar edn Azrbaycan kommunist partiyasnn hqiqtd Rusiya Kommunist Partiyasnn vilayt bsinden baqa bir ey deyildir. mumi katiblriniz ksriyytl Moskvadan tyin olunurlar. Azrbaycan kommunist partiyasnn tarixi milli yinticilrdn tmizlnmnin tarixidir. l yoxdur ki, partiya sralar milliyytiliy meyl edn aznlardan,

16

nasional-burjualardan v yaban ajanlardan tmizlnmsin. Azrbaycan Moskva hesabna sovetletirmd bu qdr xidmt ve yararlqlar ken yerli mhur kommunistler bel, kommunizmin amansz dmni milltimsavatlara qaplmlar bhansiyl tmizlnmdilrmi? Sovetlrin Azrbaycandak icraat qdr qanl bir icraat tsvvr oluna bilmz. Kollektiv zirat planlarn baltalamaqla thmtlndiriln kyllrin uradqlar qanl ve amansz tqibin facili dastan mehurdur. Bu faci hl davam etmkddir. Bundan baqa milltilik, sovet leyhdarl ve baqa nvdn thmtlr zndn yaplan hbslr, srgnler v edamlarn say hesab yoxdur. Bu baxmdan iilrin hal kyllrdn geri qalmad kimi mnvvrlrin hal da onun kimidir. Btn bu hallarla brabr bar Azrbaycan kultur hyatna l dyilms, bu sahd olsun istiqlaln azacq da olsa hrmt gstrilsydi. Heyhat ekonomisi il siyasti azad olmayan bir mmlktin kulturunu rahat buraxrlarm he? Sovet istilasnn qhredici icraat sl bu sahddir. Milli kulturumuz tarixi ana kklrindn, trklk v mslmanlq camisindn tamamil qaydrlm (qsdn yoldan xarlma), kommunizmin ideologiyasna uydurulmudur. "Leninin milli siyasetin" gr kulturun ii kommunist, d milli olacaqd. Azrbaycanda bu formul da dyidi. Yazmz rus hrflril yazdrlmaa balad. stilahlar da rusladrld. Tarix anlay bolevik partiyas tarixinin dar rivsi iin alnd. Milli nnlr, bayramlar mnedildi (qadaan edildi). Artq hr eyd, id d, dda da, mnada da, lfzd (sz, klm) d rus kommunizmi bir nmun oldu. ndi byk rus milltin yumaq, ona sitayi etmk bolevizmin dini frizlrindndir (gmanlarndandr). arlq Rusiyasnda olduu kimi, bolevik Rusiyasnda da rusladrma dyimyn bir siyastdir. Milli kultur qvvtlrimiz amansz surtd mhv edilir, n byk airlrimiz, n byk mhrrirlrimiz, n mhur v sevimli camaat adamlarmzn adlar artq sylnmz oldu. Hams ya srld, ya ldrld. Yegan qbahtlri milli kulturuna bal qalmaqd. Mstqil bir milltin azad olu qalmaq csartini gstrmk indi lml czalandrlan ar bir gnahdr. Btn bu tcavzlrin yannda milltin dini mqddratna yaplan tcavzlri d unutmamalyq, mscidlrin anbar ve samanlq halna gtirildiyi il hakimi din adamlarnn mnvi ignclr tutulduqlar mlumumuzdur. Halbuki, mdniyyt dnyas bel bir tcavz thmml etmz. Bu dnyada insan il Allah arasndak mnasibt mdaxil etmk kimsnin hddi deyildir. Vicdan hrriyyti, insann lindn alnmayacaq mqdds bir haqdr. ziz vtndalar, bilirm ki, aranzda azad yaayan, n fikir, n snt, n siyast, n d din adam yoxdur. Bunlar ya hadt camn imi, ya da nticsi lml bitck sovet srgn drglrind thmml edilmz rtlr iind son gnlrini yaayrlar. ziz Azrbaycanllar! Btn dnyadan laqniz ksilmi v tklnmisiniz. evrnizd sizi d almdn ayran dmir bir prd vardr. Banz min bir bla v flaktlr iinddir. Bu blal v flaktli yaay, bolevik propaqandalar, siz ideal bir hyat kimi qlm verirlr. Sovetlr xaricind qalan dnyadak hyat flaktdn v sfaltdn ibart bir hyat kimi tsvir edirlr. nanmayn qardalar! Dnyada asud yaayan, qorxu bilmyn azad insanlar, azad milltlr v mstqil dvltlr vardr. Bu milltlrin yaadqlar mmlktlrd insann n fikrin, n vicdanna, n d imanna tslld (aalq etm, stna salma) edn yoxdur. Azad insanlarn birliyindn ibart olan mstqil milltlr z zlrini idar edirlr. Msuddurlar. Azaddrlar. Demokrasi idarsi hr cr qorxudan ve zorlamadan azad bir idar sistemidir. Btn bu dnya bu sistem tabe olmadqca, insanlq rahatlq z grmyckdir. Bolevizmin faizmdn geri qalmayan, demokratikliyi danan qddar v zalm rejimi baqi qaldqca (daimi, bdi), n insanlara azadlq, n d milltlr istiqlal nsib olmayacaqdr. Azadlq v milli istiqlal prinsiplrini bundan 175 il vvl Amerika, 33 il vvl d Azrbaycan hrriyyt byannamsi elan etmilrdir. Btn dnyann sadti kim, Azrbaycann xilas da bu saslarn tamamil gerklmsin baldr. Tkrar edirm -insanlara azadlq, milltlr istiqlal!

--------------------------------------------------------------1. Mracitin mtni 1951-ci ild "Qafqasya drgisinin 1-ci saynda drc edilmidir. ***

17

AZRBAYCAN XALQ CMHURYYTNN QIZIL ORDU TRFNDN STLAYA URAMASININ 32-C LDNM MNASBT L 1952-C LD YAYINLANAN XTABI Bu gn Bakda v Azrbaycann hr bir trfind Sovet Hkumtinin v Bolevik Partiyasnn yapdrdqlar btn yncaq v mrasim yerlrind Sovet Azrbaycannn istiqlal yubileyindn bhs edilir (1). Azrbaycan xalq guya ki, sl bu gn z mqddratn lin alm, hqiqi bir xalq idarsi qurmu, istiqlalna gerkdn bu gn sahib olmu imi. Xalq idarsi, xalq n, xalq trfindn qurulan bir idarnin addr. 32 ildir Azrbaycanda davam edn idar is xalqa hkm edn bir zlm v istibdad idarsidir. Sz, yazn v nriyyat manapol altna alan boleviklr tarixi thrif edirlr: deyirlr ki, bundan 32 il vvl Aprelin 28-d Azrbaycan fhllri il kndilri syan etmi, bylrin, xanlarn, aalarn hkumtini yxm, yerin Sovet hkumtini vcuda gtirmilrdir. Bu syann banda duran "nqilab Komitsi" is Rusiya Sovet hkumtin mracitl zn kmk istmi, o da qzl ordunu Azrbaycana gndrmidir. Halbuki hqiqt tamamil bunun ksindir: Ayn 27-sind Qzl ordu stn qvvtlrl Azrbaycan srhddini kemi, gstriln mqavimtlri qrm v Bakn zorla tutmudur. Bundan sonra z il gtirdiyi "Azrbaycan inqilab komitsi"nin adndan guya "syan etmi Azrbaycan fhl v kndilrin" kmy glmsini z xahi etmidir. Boleviklrin 31 ildn bri hr il 28 Apreld tntn il bayram etdiklri hadis bu hadisdir. stila hadissin onlar istiqlal deyirlr. Burada bir xalq hkumti deyil, xalq zn bir diktatorluq quruldu; buna "fhl diktatorluu" dedilr, amma yalan: bu fhlni d zn bir diktatordur. Bu, Azrbaycan Xalqnn 34 il vvl 28 Mays 1918 d bandan atd yaban istilasnn yenidn daha qorxulu kild geri dnmsindn baqa bir ey deyildir. Azrbaycanllar! Sizi bu gn azadlnzdan etdilr; sz, yaz v yncaq hddini linizdn aldlar. Azadlq, burjua boboazldr dedilr. Bylrdn torpaqlar, sahiblrindn fabrikalar aldlar. Bir qisminizi kolxozlara, bir qisminizi d fabrikalara zncirldilr. Szd kapitalizmi qaldrdlar amma, id dvlt kapitalizminin sirlri oldunuz. Bir dilim rk n briqadirlrin qamlar altn-da cannz xasya aldrldnz; fhl olanlarnz fabrikalara bal qullar halna ddnz. Komissarlarn v partiya byklrinin gzl yaaylar il zhmtke xalqn haln bir tutudurunuz. Bu idimi siz vd ediln brabrlik? Dmirprd il xarici almdn ayrlm bir vziyytd olan sizlri boleviklr min cr yalan v palanlarla idar edirlr: btn dnya sir ikn siz azadmsnz; btn dnya aciken siz toxmusunuz; hr trfd msavatszlq v hrc-mrc variykn Sovet Azrbaycannda nizam v intizam varm. Sovet Azrbaycan Cmhuriyyti btn dnyaya v lxsus rq nmun bir Cmhuriyyt imi! Bu nmun Cmhuriyytd kultura inkiaf edirmi: "formaca milli, mzmunca sosialist" proletariat kulturasndan siz ox bhs edirlr: formaca milli olacaq yazmz on be ildir rus hrflri il yazlr, yalnz hrflr deyil istilahlar da rusladrld. slami v Avropal istilahlar iltmk indi yasaqdr. Kommunizmin mqdds dili Ruscann istilahlarn iltmk mcburidir. Formann rusladrlmasndan sonra sra mzmuna gldi. ndi sosialist olacaq mna da rusladrlr. Tarixd idealladrlacaq qiymtlrdn insan azadln v milli istiqlal hadislrini deyil, Rus imperializmini tmiz xaracaq misallar verilmliymi. Btn dnyada milli istiqlal qhrman dey tannan eyx amil dnn alqlanan bir sima ikn, bu gn mnfi bir tip olur. Azrbaycan xalqnn, cat, csart, fdakarlq, igidlik v vtnprstlik hisslrini qcqlayan "Dd Qorqud" hekaysi dnn faydal bir srdi, bu gn zrrli grnr. nki indi Sovet imperializmi arlarn getdiyi byk rusluq yoluna dmdr. Byk airlrimiz, dib v yazlarmz ksinqilab dey meydandan qaldrldlar. Milltin anl kemiiyl az ox laqsi olan srlr kitabxanalardan ydrld. Sad milli Azrbaycan dvrnn v Trk Mdniyyt Tarixinin hqiqi mssslri deyil, Azrbaycann sovetldirilmsind tarixi rol oynam adamlarn adlar bel kilmz oldu. Doktor Nriman Nrimanov 27-28 Aprel hadissinin qhrman idi. O, Azrbaycan inqilab Komitsinin risi sifti il, Qzl ordunun snglri arasnda i bana glmidi. sminin Sovet istilasn prdlnmsin raz olmudu. Azrbaycandan Moskvaya yollanan gmilr v vaqonlar dolusu qart v qnimt mallarn o, yolda Lenin hdiyy dey sadiqan nitqlri il yola salmd. Btn bunlara baxmayaraq, bir az sonra, onu suyu sxlm limon kimi atdlar, milli yintiilikl thmtlndirib Moskvaya srdlr. mrn orada bitirdi. Baqa bir ox komissarlar da eyni aqibt dar oldular. Msln: Azrbaycann sovetldirilmsind, birinci gndn etibarn, milliyytilik il Panturanizm qar amansz surtd mcadil edn v Karl Marksn Kapitalnn Azrbaycan Trkcsin trcm edilmsi mnasibti il "Trkcnin rflndiyindn" bhs edn Ruhulla Axundov, Panturanizmin zhrli bir nmayndsi v milliyyti Msavat partiyasnn zavall bir agenti dey gnahlandrld. Sovet drs kitablarnda Panturanizm il Panislamizmin "qaaq fikirlrini" byk bir diqqtl artlama zn mqdds vzif sayan v bir ox vtndalarnn qanna girn li Heydr Qarayev,

18

sonra milltlr aras faizmin nacins bir nkri dey ifa edildi. Milli Azrbaycan Hkumti leyhind konspiraisyonu il mhur olan 1921-d (2) Gnc syann basdrmaa mmur olan ba komissar Hmid Sultanov nqilab Mhkmsinin qrar il, Azrbaycan Sovetlr Birliyindn ayrmaq istyn silahl bir syan qvvtinin banda durmaq thmti il lm czasna mhkum oldu. Bu cr misallar sylnmkl bitmz!.. Xalq n, qtiyyn deyil, ancaq qzl Moskva aalar n idar olunan Sovet Azrbaycannda xalqa azacq yaxnlq gstrn insanlar Stalinin dvrnd bir xalq dmnidir. Vaxtil Sovet rejimin byk yararlqlar gstrn bir ox yerli kommunistlr "xalq dmni" damasn vuraraq hamsn silib sprdlr. O qdr ki, bu gn mnasibti il nr olunan Sovet qzetlrind, yubleyi yaplan Aprel inqilab qhrmanlarnn elan olunan siyahsnda yerli tk bir ada rastlana bilmz. Azrbaycandak Sovet inqilabnn yegan qhrman Qzl ordunun komandan Stalindir!.. 32 ildn bri stnz qanl kabus kimi kn rejim, milli qhrman olmayan, Xalqn iindn xm rhbrdn mhrum olan bir rejimdir. Yaban v yalan bir rejim!.. Bu srgnlrin, hbslrin, lm lagerlerinin v ard - aras ksilmyn qanl tmizlmlrin, Allah tanmayan, dinsiz, imansz, zalm N. K. V. D. -ilrin rejimidir. Bel bir rejimin hakim olduu bir yerd, azadlq dnyasndan gln bir ssi eitmk lbtt qolay deyildir. Bu tinliyi bildiyimiz halda ssimizi mzlum Azrbaycan xalqna duyurmaq mqsdil bu gnk qanl Aprel istilas matmini yaayanlara deyirik ki: boleviklr, Azrbaycanda btn rq nmun bir dvlt qurduqlarn sylyirlr. Szlrind smimi olub dediklerin hqiqtn inansaydlar, dmir prdni qaldrar, Cmhuriyytin qaplarn aar, sizlri azad dnya il laq v mnasibt gtirrlrdi. Fqt bunu ed bilmzlr, nki, o zaman yalanlar z xar: qaraya a, zlm dalt, yoxsullua varlq, sirliy azadlq, istilaya istiqlal dediklri aikar olar!.. Onlar, bu csarti gstr bilmz, inadlarnda davam edrlr. Fqt, bu inad onlar qurtara bilmz: hqq il batilin, doru il yalann dnya lsnd gedn mcadilsind Nihai qlb hqqin v dorunundur. Bu zfr gni lbtt ki, bir gn Azrbaycanda da parldayacaqdr!.. -------------------------------------------------------1. Mracitin mtni 1952-ci ild "Qafqasya" drgisinin 15-ci saynda drc edilmidir. 2. 192O-ci ilin maynda ba vern Gnc syan. *** . (DUDNGINSKI)-FTLBYLNN QTL MNASBTL NTQ llrimizi xeyirl yad etmk kltrmzn v ictimai trbiymizin icabdr (zruridir) (1). Siyast v ya hr hans digr bir sahd sivrilmi vtndalarn hyatn obyektiv bir qavrayla tsvir v tqdir etmk - tarixinin vzifsidir; mzarlar banda mziytlrindn bhs etmk is trhim trnlrinin (dfn mrasiminin) glnyidir (nnsidir). Rus-bolevik istilas leyhind v vtnin hrriyyti il istiqlal lehind yaplan milli mcadilnin qurbanlar olan azrbaycanllar tqdirl anmaq vzifmizdir. Burada, qddar dmnin sinsi (xain) v vhi bir darbsiyl aramzdan facivi bir surtd ayrlan mcahid Ftlibylinin mziyytlrindn bir ka vaka zikr etmkl, terhim borcunu dmk mqsdiyl hzurunuza xm bulunuyorum. l 1943-dr; Ikinci Cahan hrbi snasnda, Alman Xariciysi rkanndan (vzifli xsindn) Qraf fon ulenburqun (sonradan Hitler yaplan sui-qsd iil ilgili olaraq edam ediln) dvti zrin Berlind bulunuyoruz. Milli Azrbaycan Komitsi tkkl etmidir; bu Komit, Milli Azrbaycan davasnn saslarn Alman mqamlarna qbul etdirmk zr faliyyt kemidir. Bu srada "Ost-ministerium" deyiln ial altndak rq mmlktlri vkaltind zl b Mdiri bulunan prof. Von Mende vasitsiyl cbhdn 8 Mays tarixli bir mktub alyorum. Tarixi bir vsiq mahiyytini dayan bu mktubun sli ruscadr. Mtnini eynn oxuyorum (Trcmsi budur (2)): "Mrhba, pk mhtrm Mehmed Emin!(3) . ziz yurdumuz Azrbaycann yorulmaz hrriyyt mcahidi olan Sizi cbhdki btn sgrlrimiz namin salamlarm. Mmnunluqla siz bildirmliym ki, vtndalarmz yurdumuzun hrriyyti v Byk Almaniya urundak mcadild, cbhd muzzm baarlar qazandlar v esiz (misilsiz, taybrabri olmayan) qhrmanlqlaryla milltimizin rf v heysiyytini bir sviyyy yksltdilr. Cbhmiz iki df glmi bulunan general Konrad bizdn heyranlqla bhs ediyordu. General Kstringdn tbrik mktubu aldm. General Feldmaral Kleistin taborumuza xitabn zl bir miriyvmisi (gnlk mr) vardr. Ar sfr v sgri hrktdn sonra, bir az istiraht kilib, yeni savalara hazrlanyoruz. Taborumuzun dy qabiliyyti Ba komandanln yksk tqdirlrin

19

mzhr (diqqtlayiq) olmu, sgrlrimizl komutanlarmz "nfanterie Sturmabzeichen" medallaryla tltif edilmilrdir. Qzetimizd (4) Milli Azrbaycan Komitsinin tkil olunduunu oxudum; bu mni ox sevindiriyor. Biz, cbhdki sgrlr, bh etmirik ki, Milli Komitmizin azalar arasnda hammzca seviln, legionumuzun qurucusu Babayev Beytullah da bulunacaqdr. Biz, irlid d, milltimizin hrriyyti urunda fdakaran dycyiz. Cbhdki sgrlrdn Siz salam. Siz iyi shhtlr dilrim. Sizin: A. Dudnginski-Ftlibyli". Mktubda ad ken Beytullah legionerlrdn mni grmy gln ilk zatdr (indi Amerikada bulunuyor) sonrak ziyartlrindn birind Beytullah mrhum Mayorla birlikd gldilr. Hrartli v anlayl bir sgrl qarlamdm. Milli davann saslarn v mcadil kadrosunun proqramn mndn duymu, mmnun olmudu. Milli Azrbaycan Komitsi, Nazi (nasist) Aman mqamlarna mram anlatamad. Hitler "heine Komitee" (he bir komit istmm) demi, tkil olunan milli legionlarla Ordu Qrargah arasnda rabit vzifsini grn mhdud v myyn ilrl grevli birr "Rabit Hytlri" ("Verbindungstab) qurulmasn mr etmidi. Azrbaycan Rabit Heytinin bana da mrhum Ftlibyli gtirilmidi. bu kil alnca, Mayor Ftlibyliy mvffqiyytlr tmnna edrk, faliyyt sahsindn kilmi v milli saslarmza sadiq qald mddtc, kndisini mnn dstklycyimizi vd etmidik. Mrhum, zrin ald vzify balarkn, Rabit Heytinin yannda bir propaqanda tkilat da vcuda gtirmi, bu mqsdl, 6 Qasm (noyabr) 1943-c ild, Berlind bir Qurultay armd. Qurultayn, Ftlibylinin raporu zrin, qbul etdiyi qrar surti milli ana prinsiplr uyun bir kild qlm alnmdr. Bu vsiqnin 5 madddn ibart olan ana xtlrini 21 Kasm (noyabr) 1943 tarixli, 47 nmrli "Azrbaycan" qzetsindn eynn nql ediyorum: "1943-c il noyabrn (Qasm) 6-da Berlin hrind toplanm cbhd vuruan sgrlrimizin v vtndn xaric Azrbaycan siyasi mbarizlrinin nmayndlrindn mrkkb Milli Azrbaycan Qurultay, Mayor Ftlibylinin mruzsini v bu trafda ,olan xlar dinldikdn sonra qeyd edir ki: 1. 1918-ci il 28 Mays, 1920-ci il 27 aprel (Nisan) qdr davam etmi Milli Azrbaycan hkumti dvr, anl tariximizin n parlaq shifsini tkil edir. 2. Vtnimiz bolevik istilasna uradqdan sonra ken bu 23 illik mddt irisind, milltimizin istr vtn daxilind v istr yad ellrd apard (yrtdy) anl v qanl mbariz yalnz bu istiqlaln brpas (ihyas) urunda olmudur. 3. Qurultay, bu ar rait daxilind aparlan mbarizd canlarn vtnin azadl urunda fda etmi hidlrin xatirsini hrmt v ehtiramla yad edr. 4. Dnyan sarsdan bu ikinci cahan mharibsi nticsind milli mqddratmzn hllin v istiqlalmzn brpasna sarslmaz bir inammz vardr. Bunun is ilk rti zli v bdi dmnimizin mhvindn ibartdir. Bunun n d milli mnafeyimiz bizi bu gn bolevizm qar qti dy aparan (yrdn) v tarix boyu Trk xalqlarnn dostu olan Almaniyaya balamdr. 5. Qurultay srlr boyu olduu kimi, bu gn d Azrbaycan xalq il Qafqaz qonular v qarda imali Qafqaz, Trkstan, dil-Ural v Krm xalqlaryla eyni qay v ideal birliyi mahid edir v onlara ibirliyini zruri sayr..." Gryorsunuz ki, bu maddlr milli hrkatn tdn bri savunduu ideyalar ehtiva etmkddir. Mrhum hrartli bir vtnsevr v atlqan bir mcahiddi. Hadislrin sevgiyl, bildiyimiz faliyyt sahsin hnuz (indi, hl) atlmadan, cbhd ad duyulmayan bir sgr ikn aa vurduu hissiyyat onun smimi bir vtnsevr olduunu gstrir. Bkretym (Buxarest). Almanlar hr gn bir az daha kiliyor, kndilriyl brabr bizlrdn d bir ox qaqnlar Bkre gliyorlar. Bunlardan biri, imdi adn xatrlayamadm Bakl bir yurdda, Don hvalisind (trafnda), almanlar trfindn, kiik bir qsbnin Bldiyy Baqanlna tyin edilmi imi. Bir gn Dudnginski (Ftlibyli), qzl ordudan tslim olan bir ka Azrbaycan rini kndisin gtirmi, bunlara iyi baklmasn tavsiyd bulunmu. Bldiyy Baqan onunla rusca konumaq istyinc o, yahu, ikimiz d Azrbaycanlyz, z z dilimizi qonualm, demi v sonra, ruslardan qurtulduumuz kimi, almanlardan da azad zmz zmz idar etmliyiz, demidir. Hrb bitdikdn sonra drl macralardan ken Ftlibyli, nhayt amerikallar trfindn finans olunan, Mnihd tsis edilmi "Qurtulu radiosu" Azrbaycan bsinin efi idi. Bolevizm qar mcadil edn Amerikan Komitsi, mrhumun hadti mnasibtiyl yaynlad tblid, onun mqtdir bir radio propaqandas olduunu belirtmkddir. Boleviklr kndilrin xas sinsi (xain) bir metodla mxaliflrini, tdhi varncaya qdr, hr drl vasitlrl brtraf (aradan gtrmk) v imha (mhv etm) etmy alrlar. Onlarn vhi tcavzlrin qurban gednlrin says saylmaqla bitmz. Fqt bihud!.. Milli hrkat bu kimi tdbirlrl susdurulamaz. stiqlal v hrriyyt yolunun qhrmanlar, hr drl thlkni gz alaraq, mcadillrin davam edck,

20

kndilrin ilham qayna olan byk ideal tam bir zfr rmdikc mqdds savadan sla vaz kemiycklrdir. Qurtuluu mhqqq (hyata keirilck) bulunan hrr v mstqil vtnd adlar an v rfl anlacaq qurbanlar arasnda indi xatirsini andmz Mrhum da bulunacaqdr. ------------------------------------------------------------------------------------------------------1. Nitq Ankaradak Azrbaycan Kultur Drnyi trfindn keiriln mrasimd sylnilmidir. Nitqin mtni "AZERBAYCAN" jurnalnn 1954-c il 9(33) saynda drc edilmidir. 2. Mktubun rusca mtni oxunmudur. 3. Rusca slind "Zdrastvuyte Mnoqouvajayemy Mehmed Emin!" 4. Berlind xan "Azrbaycan" qzetsi. *** .

21