Gacic Aleksandar

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ
ΤΜΗΜΑ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ
Π. Μ. Σ. ΤΟΜΕΑΣ ∆ΙΚΑΙΟΥ, ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΣ, ΖΩΗΣ ΚΑΙ
∆ΙΑΚΟΝΙΑΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
Ειδίκευση: Παιδαγωγική – Ποιµαντική Ψυχολογία

∆ιπλωµατική εργασία
Πρεσβύτερου ALEKSANDAR GACIC

Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ
A. ADLER ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ
ΚΥΡΙΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Κ. ΒΑΝΤΣΟΣ

Θεσσαλονίκη 2008

1

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

σελ. 4

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

σελ. 6

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
Γενικά ̟ερί της κοινωνικότητας

Ι) Η κοινωνικότητα στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία

σελ. 9

ΙΙ) Η κοινωνικότητα στην ∆υτική – Ευρω̟αϊκή Φιλοσοφία σελ. 16
ΙΙΙ) Η κοινωνικότητα εξ΄α̟όψεως Κοινωνιολογίας

σελ. 27

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ∆ΕΥΤΕΡΟ
Η κοινωνικότητα στην διδασκαλία του Άλφρεντ Άντλερ

Ι) Ο Άλφρεντ Άντλερ και η διδασκαλία του

σελ. 33

ΙΙ) Η κοινωνικότητα στο χώρο της Ατοµικής-Αντλεριανής
ψυχολογίας
σελ. 40

2

ΙΙΙ) Η «υ̟έρβαση» της ψυχολογίας στο έργο του
Άλφρεντ Άντλερ

σελ. 53

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ
Η κοινωνικότητα στο χώρο της Θρησκείας

Ι) Γενικά ̟ερί της κοινωνικότητας εξ΄α̟όψεως
Θρησκειολογίας

σελ. 60

ΙΙ) Η κοινωνικότητα στην Ορθόδοξη διδασκαλία

σελ. 63

ΙΙΙ) Κριτική της Αντλεριανής διδασκαλίας ̟ερί της
κοινωνικότητας εξ΄α̟όψεως Ορθοδόξου Ποιµαντικής
Ψυχολογίας

σελ. 78

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

σελ. 86

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

σελ. 91

3

Η µαθήτευση κοντά στον Καθηγητή της Ποιµαντικής ψυχολογίας του Α. Adler και την Ποιµαντική ψυχολογία» ως αντικειµένου της δι̟λωµατικής µας εργασίας έγινε µετά α̟ό µια µακρά ̟ερίοδο σκέψεως και αναζητήσεως στα ̟λαίσια της µετα̟τυχιακής µας σταδιοδροµίας. Μετά την ̟ρόταση και καθοδήγηση του Καθηγητού το θέµα της µελέτης µας διαµορφώθηκε και ορίστηκε ως έχει.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η ε̟ιλογή του θέµατος «Η κοινωνικότητα κατά την διδασκαλία του A. ̟αρά για να φωτίσουµε τους άλλους µε την φτωχή ε̟ιστηµονική µας γνώση. ̟ου στην ε̟οχή µας φαίνεται ότι είναι ε̟ιτακτικός. αλλά και στο διάλογο της Θεολογίας µε την Ψυχολογία. τον κύριο Χρήστο Κ. Πριν α̟ό όλους θα ήθελα να ευχαριστήσω τον ε̟ιβλέ̟οντα καθηγητή κύριο Χρήστο Κ. ήταν το έναυσµα ̟ρος αυτή την κατεύθυνση. Βάντσο για την καθοδήγηση στη συγγραφή της ̟αρούσας µελέτης. Βάντσο. 4 . θεωρούµε ότι ̟έτυχε τον σκο̟ό της. Π. Θεσσαλονίκης. Γνωρίζοντας ότι αυτή η µελέτη µας δόθηκε για να µάθουµε εµείς ̟ερισσότερο. Οι µετα̟τυχιακές του ̟αραδόσεις ̟άνω στην Αντλεριανή ψυχολογία ήταν ενδεικτικές της σ̟ουδαιότητας αυτού του µεγάλου ψυχολόγου και της διδασκαλίας του ̟ερί της κοινωνικότητος. Τα σηµεία σύγκρισης και οµοιότητας της Ατοµικής ψυχολογίας µε την Ορθόδοξη θεολογία ̟ου ̟αρουσίαζε και αναδείκνυε ο Καθηγητής δηµιούργησαν µέσα µας την ̟ε̟οίθηση ότι ̟άνω σε αυτό το αντικείµενο µ̟ορεί να γίνει µια καρ̟οφόρα ακαδηµαϊκή έρευνα ως ̟ροσ̟άθεια συνεισφοράς στην ε̟ιστήµη της Ποιµαντικής ψυχολογίας.

Ιγνάτιο για την ̟ατρική του ευλογία και ̟ροτρο̟ή για συνεχή µας ε̟ιστηµονική κατάρτιση. Ό̟ως και τους συνεφηµερίους µου για την αδελφική κατανόησή τους. ευχαριστώ τον Σεβασµιώτατο Μητρο̟ολίτη ∆ηµητριάδος κ. και ̟ρωτίστως για την υ̟οµονή τους.Ε̟ίσης. Πρεσβύτερος Αλέξανδρος Γκάτσιτς. τη συµ̟αράσταση. Την οικογένειά µου για την αγά̟η τους. Θεσσαλονίκη-Βόλος 2008 5 .

Όµως είναι ελάχιστες ή µάλλον ανύ̟αρκτες .ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο όρος κοινωνικότητα (sociability) συναντάται σε όλες τις ανθρω̟ιστικές ε̟ιστήµες αλλά και ευρύτερα. τουτέστιν του ανθρώ̟ου. κατά κά̟οιο τρό̟ο. εξ΄α̟οστάσεως. 297 6 . Α΄ έκδοση. της Ψυχολογίας και Ορθοδόξου θεολογίας. Αυτό συµβαίνει αφενός. Αθήνα 1994. Η κληρονοµιά αυτή. Αυτό συνέβη κυρίως λόγω της φανερής αλλά και 1 Νίκου Παπαδοπούλου. Στο ̟αρελθόν. Λεξικό της Ψυχολογίας. Στην ̟αρούσα µελέτη ε̟ιχειρούµε να κάνουµε αρχικά µία γενική-εισαγωγική αναφορά ̟ερί της κοινωνικότητας α̟ό την σκο̟ιά ορισµένων ανθρω̟ιστικών ε̟ιστηµών και της φιλοσοφίας .̟άντα σύµφωνα µε την δική µας έρευνα µελέτες ή δοκίµια στην Ορθόδοξη θεολογία ̟ου να έχουν ως αντικείµενο της έρευνάς τους την κοινωνικότητα αυτήν καθ΄εαυτήν. συνώνυµο της λέξεως άνθρω̟ος. κατά την γνωστή ρήση του Αριστοτέλους. η σχέση αυτών των δύο ε̟ιστηµών ήταν γενικά βασισµένη σε µια ε̟ιφυλακτική. και αφετέρου λόγω της κοινής τους αριστοτελικήςε̟ιστηµολογικής κληρονοµιάς ̟ερί αυτού.’’1 Θα µ̟ορούσαµε να ̟ούµε ότι ο όρος κοινωνικότητα α̟αντάται συχνά σε όλες αυτές τις ε̟ιστήµες ως. Ως κοινωνικότητα ορίζεται ‘’… η τάση να ανήκει κανείς σε µια οµάδα ή να αντλεί ικανο̟οίηση α̟ό µια οµαδική δραστηριότητα ή οµαδική εργασία. σ. ενώ στην συνέχεια ασχολούµαστε ειδικά µε την κοινωνικότητα στην διδασκαλία του γνωστού ιδρυτή της λεγόµενης Ατοµικής ψυχολογίας του Άλφρεντ Άντλερ και στην Ποιµαντική ψυχολογία της Ορθοδόξου θεολογίας. Με άλλα λόγια ̟ροσεγγίζουµε την κοινωνικότητα ως κοινό αντικείµενο. θεωρεί τον άνθρω̟ο ως ‘’ζώον κοινωνικόν’’. λόγω του κοινού τους ε̟ιστηµονικού-ερευνητικού αντικειµένου. και ε̟ιφανειακή κριτική αµφοτέρων. ή µάλλον ως αντικείµενο ε̟αφής και συγκρίσεως.

κατατάσσεται στην ̟ρώτη κατηγορία ερευνών ως κοινό αντικείµενο µελέτης. Αυτή η στάση του Freud. αφενός.δυναµικά ε̟ιδεικνυόµενης αθεΐας του ιδρυτή της ψυχανάλυσης του Sigmund Freud. η κοινωνικότητα. 7 . Στο ̟ρώτο κεφάλαιο της ̟αρούσας µελέτης κάνουµε µια εισαγωγική αναφορά στην κοινωνικότητα στα ̟λαίσια της Αρχαίας Ελληνικής και ∆υτικής – Ευρω̟αϊκής φιλοσοφίας και Κοινωνιολογίας. Σήµερα τα ̟ράγµατα όσο αφορά την σχέση των δύο ε̟ιστηµών είναι φανερά ̟ιο συγκαταβατικά και ̟ιο διαλλακτικά . ε̟αφής αλλά και σύγκρισης των δύο ε̟ιστηµών. και σε ένα µεγάλο βαθµό και της ΑνατολικήςΟρθοδόξου θεολογίας. Τέλος. Το αντικείµενο της έρευνάς µας. ενώ α̟ό την άλλη έχει ̟ροκαλέσει αρνητική. Το τρίτο κεφάλαιο έχει ως αντικείµενο µια γενική αναφορά στη κοινωνικότητα εξ΄α̟όψεως Θρησκειολογίας. έχουν µελετηθεί και συγκριθεί ήδη εκ µέρους της Ορθοδόξου θεολογίας. ενώ αναλύουµε διεξοδικότερα την κοινωνικότητα κατά την Ορθόδοξη θεολογία. κάνουµε µια κριτική της διδασκαλίας του Άντλερ ̟ερί της κοινωνικότητας εξ΄α̟όψεως Ορθοδόξου Ποιµαντικής Ψυχολογίας. Το ε̟ιστηµονικό ενδιαφέρον τελευταία έχει στραφεί στην δυνατότητα σύγκρισης και ̟αράλληλης µελέτης των ̟εδίων της ψυχανάλυσης εκ µέρους της Ψυχολογίας και της εσχατολογίας εκ µέρους της Θεολογίας. ενώ άλλα έχουν ερευνηθεί ως ειδικά και ανεξάρτητα αντικείµενα µελέτης εκάστης των ε̟ιστηµών. έως εχθρική αντίδραση της ∆υτικής θεολογίας. ό̟ως η ε̟ιθετικότητα. µελετήθηκαν α̟ό την Ορθόδοξη θεολογία ως κοινό αντικείµενο έρευνας και των δυο ε̟ιστηµών. Άλλα σηµεία. ό̟ως ̟αραδείγµατος χάρη η ε̟ιθυµία και η καθολικότητα. Τις τελευταίες δεκαετίες ορισµένα σηµεία ε̟αφής της Ψυχολογίας και της Ορθοδόξου θεολογίας. έχει ασκήσει δυνατή ε̟ιρροή όχι µόνο στο χώρο της ψυχανάλυσης αλλά και στην ε̟ιστήµη της ψυχολογίας και σύγχρονης ε̟ιστηµολογίας γενικώς. θα λέγαµε µέσα σε µία ατµόσφαιρα αδιάφορης αλλά και αναγκαστικής συνυ̟άρξεως. Στο δεύτερο κεφάλαιο ̟αρουσιάζουµε το έργο και την διδασκαλία του Άλφρεντ Άντλερ µε ιδιαίτερη έµφαση στην κοινωνικότητα σύµφωνα µε την θεωρία του.

ως «συνώνυµο» του ανθρώ̟ου. Σκο̟ός αυτού του εισαγωγικού κεφαλαίου είναι να καταστεί ̟ιο κατανοητή η έννοια της κοινωνικότητος και να α̟οτελέσει ερευνητική βάση για µία αντικειµενική και α̟οτελεσµατική µελέτη της ̟ραγµατικής σηµασίας και αξίας της κοινωνικότητος κατά την διδασκαλία του Άλφρεντ Άντλερ. Η µελέτη και έρευνα του ανθρώ̟ου ως αντικείµενο δεν είναι εφικτή εκ µέρους αυτών των ε̟ιστηµών χωρίς την αναφορά τους. έστω και ̟εριστασιακή. αλλά και ευρύτερα. αρχής γενοµένης α̟ό την φιλοσοφία.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Γενικά ̟ερί της κοινωνικότητος Ό̟ως έχουµε αναφέρει και στην εισαγωγή της ̟αρούσας µελέτης η κοινωνικότητα ως έννοια και ως ειδικός ή τεχνικός όρος (terminus tehnicus) συναντάται σε όλες τις ανθρω̟ιστικές ε̟ιστήµες. έτσι ακριβώς ό̟ως την αντιλαµβάνεται η εκάστη των ε̟ιστηµών ̟ου αναφέραµε ̟ροηγουµένως. στην κοινωνικότητα ως κύριο γνώρισµα της ανθρώ̟ινης φύσης. 8 . Στο ̟αρόν κεφάλαιο της µελέτης µας ̟ροσ̟αθούµε να κάνουµε µία σύντοµη εισαγωγή στην ̟ολύ̟λευρη έννοια της κοινωνικότητας.

Πουρναρά. σ. Εισαγωγή στην Φιλοσοφία. 59 5 ό.. ‘’Ο µύθος ως συµβολική και ερµηνευτική γλώσσα ή ̟αράσταση εντάσσει την ύ̟αρξη.Ι) Η κοινωνικότητα στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία Πριν µελετήσουµε το θέµα αυτής της ενότητας θεωρούµε χρήσιµο να κάνουµε µία µικρή αναφορά στην κοινωνικότητα στα ̟λαίσια της µυθολογίας. και ως γλώσσα έχει συλλογικό. Ο ίδιος ο µύθος είναι µια ‘’…συµβολική και ερµηνευτική γλώσσα…’’3. 59 3 9 . χωρίς όµως να είναι ατοµικός-̟ροσω̟ικός αλλά συλλογική λειτουργία ολόκληρης της κοινωνίας.. σ. Ως γνωστό δεν µ̟ορούµε να µιλήσουµε για την ιστορικότητα του µύθου. Ματσούκα. 10 Νίκου Α. Παπαπέτρου. όµως αυτό δεν σηµαίνει ότι µέσα του. συνυ̟άρχουν αλλά δεν είναι λογική-̟εριγραφική γλώσσα.Ο µύθος είναι η ̟ρώτη οντική και ̟ρώτη οντολογική ερµηνεία του κόσµου. διαλογικό χαρακτήρα. ‘’Η ̟ρώτη µορφή αυτοσυνειδησίας του ανθρώ̟ου είναι ο µύθος. Είναι ‘’…οργανικά συνυφασµένος µε το λόγο…’’4. Θεσσαλονίκη 1984. Εγχειρίδιο Μαθήµατος.’’2 Άρα ο µύθος είναι κοινή αυτοσυνειδησία ολόκληρης της ̟ρωτόγονης κοινωνίας εφόσον είναι δηµιούργηµα της υ̟οκειµενικότητας. εκδ. Θα αναφερθούµε µόνο στην Αρχαία Ελληνική µυθολογία ως ̟ιο αντι̟ροσω̟ευτική. ε̟ιτελεί διϋ̟οκειµενική λειτουργία. κοινωνικό. π. το καθολικό και το ε̟ιµέρους σε ̟ιο γενικές διαστάσεις.. 59 4 ό.Με σύντοµη εισαγωγή στη φιλοσοφία.. Ο µύθος εκφράζει ολόκληρη την ψυχή του λαού. είναι µία κοινή γλώσσα. Αθήνα 1999. δεν υ̟άρχει µία ανθρω̟ολογική και κοινωνική διάσταση διατυ̟ωµένη ως έκφραση της ανθρώ̟ινης αιωνίας αγωνίας να δοθεί µία α̟άντηση και ερµηνεία στο ‘’̟ως’’ και ‘’τι’’ της ύ̟αρξης του ιδίου του ανθρώ̟ου ό̟ως και του σύµ̟αντος.’’5 Είναι η κοινή γλώσσα δια της ο̟οίας συναντώνται και ε̟ικοινωνούν όλα τα 2 Κωνσταντίνου Ε. π. ̟ιο ε̟ιβλητική αλλά και ̟ιο ̟ροσιτή σε µας. σ. ̟έραν α̟ό την κοσµογονία και γενική µυθολογική-̟οιητική διήγηση. Ιστορία της Φιλοσοφίας . σ.

Η άρνηση του µύθου είναι έχθρα ̟ρος την ίδια την κοινωνία. πειρώµενοι καὶ ἐπέων καὶ ἔργων τοιούτων. τουτέστι τῷ κοινῷ— ξυνὸς γὰρ ὁ κοινός. ο Ηράκλειτος (5ος αιώνας ̟.. το τρό̟ο.’’7 Ένας α̟ό τους ̟ιο αντι̟ροσω̟ευτικούς ανθρω̟ολόγους µεταξύ τον Προσωκρατικών. π. τον καθιστά µέσο και κώδικα ε̟ικοινωνίας. ανα̟τύσσεται ο λόγος ως θεωρία και φιλοσοφική σκέψη.. 72 8 Heraclitus. ὁκοίων ἐγὼ διηγεῦµαι κατὰ φύσιν διαιρέων ἕκαστον καὶ φράζων ὅκως ἔχει— τοὺς δὲ ἄλλους ἀνθρώπους λανθάνει ὁκόσα ἐγερθέντες ποιοῦσιν. Έτσι η κοινή γλώσσα του µύθου θεµελιώνει την καθολικότητά του... είναι κοινωνικό γνώρισµα και κοινός ̟αρανοµαστής της. Η γλώσσα του µύθου είναι συνεκτικός δεσµός της κοινωνίας. σ. Μετά το µύθο.wikisource.διὸ δεῖ ἕπεσθαι τῷ ξυνῷ. π. ό. είναι ο ̟ατέρας της διαλεκτικής. για την ‘’̟αλίντρο̟ον αρµονίην’’ και κυρίως για το ‘’ξυνόν’’ (κοινόν) ̟αγκόσµιο λόγο ως σηµείου α̟αραίτητης αναφοράς του ε̟ιµέρους ανθρώ̟ινου λόγου. ο Σκοτεινός ό̟ως τον α̟οκαλεί ο ∆ιογένης ο Λαέρτιος. ‘’Ό̟ου κυριαρχεί ο µύθος δεν υ̟άρχουν ̟αραβάσεις του µύθου.).υ̟οκείµενα ̟ου τον αναγνωρίζουν. ο Ηράκλειτος θεωρεί το εξής: ‘’Τοῦ δὲ λόγου τοῦδ᾽ ἐόντος ἀεὶ ἀξύνετοι γίνονται ἄνθρωποι καὶ πρόσθεν ἢ ἀκοῦσαι καὶ ἀκούσαντες τὸ πρῶτον— γινοµένων γὰρ πάντων κατὰ τὸν λόγον τόνδε ἀπείροισιν ἐοίκασι.’’8 Και αλλού: ‘’. αλλά και το είδος. α̟ό την αρχή της . Εισαγωγή…. Μιλώντας. Ο µύθος ζει α̟ό το σύνδεσµο ενός υ̟οκειµένου.. Fragmentum B1. Ό̟ως φαίνεται. ̟ου ζει και σκέφτεται µυθολογικά.org 7 10 . ως α̟οµυθο̟οίηση του. ‘’. έχει συνολικό χαρακτήρα-συνδέει διάφορα υ̟οκείµενα µεταξύ τους. 6 Παπαπέτρου. ὅκωσπερ ὁκόσα εὕδοντες ἐπιλανθάνονται. το σκο̟ό και το ̟οιόν της ίδιας της κοινωνικότητος. http://el. Χ. ό.η φιλοσοφία έχει στενή σχέση µε την εσωτερική καλλιέργεια και τη συµ̟εριφορά ̟ρος το συνάνθρω̟ο και τη ̟ολιτεία· είναι τρό̟ος ζωής και µάλιστα µόνιµος και ισχυρός.. Ιστορία…. µε άλλο υ̟οκείµενο ̟ου ζει και σκέφτεται µυθολογικά.’’6 Ο µύθος εκφράζει το ̟νεύµα της κοινωνίας ̟ου τον δηµιούργησε ρυθµίζοντας έτσι την ατοµικότητα. 20 Ματσούκα. Με αυτό το τρό̟ο ο µύθος α̟οτελεί συνδετικό δεσµό µίας κοινωνίας. σύµφωνα µε το Hegel. ̟αρόλο ̟ου α̟ό ̟ολλούς θεωρείται µόνο φυσικός φιλόσοφος και µάλιστα υλιστής. σ.

’’11 Ο καθηγητής Νίκος Ματσούκας µελετώντας τα συγκεκριµένα α̟οσ̟άσµατα της ηρακλείτειας φιλοσοφίας τονίζει: ‘’Το σηµείο αυτό είναι α̟ό τα ̟ιο εντυ̟ωσιακά της φιλοσοφίας αυτής και συνάµα α̟οτελεί µία εισβολή ̟ου κατά κά̟οιο τρό̟ο µας ̟άει έξω α̟ό το κλίµα της ηρακλείτειας σκέψεως· µας ̟άει έξω α̟ό «̟αλίντρο̟ον αρµονίην» και µας βάζει να σκεφτούµε µή̟ως υ̟άρχει σε τούτο το αντιθετικό-αρµονικό γίγνεσθαι και µία άλλη αρχή: της κοινωνικότητας ̟ου στηρίζεται στην µετοχή και το µοίρασµα και όχι στην αντίθεση. 100-101 13 ό. Νικολάου Λουδοβίκου. π. Κάθε άνθρω̟ος είναι ένα µέρος αυτού του ̟αγκόσµιου λόγου.. Ο λόγος είναι συνε̟ώς κοινός και η σοφία έγκειται ακριβώς στην κοινή οµολογία της ενότητας την ο̟οία αυτός α̟εργάζεται. δηλαδή το κοινόν.. σ.. σ. Ιστορία…. σ. είναι σοφός και συνετός· ό̟οιος δεν το ακολουθεί είναι «αξύνετος». ό. Πουρναρά 2003.. ό.τοῦ λόγου. η διαλεκτική διαφορά των όντων. 68-69 12 Ματσούκα. σ. Θεολογική Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας . 67 11 ό.. π. ή καλύτερα. ό̟ως και το ότι ‘’…η ηθική και ̟ολιτική συµ̟εριφορά του ανθρώ̟ου.’'9 Θεωρεί λοι̟όν ότι ο Λόγος είναι το ίδιο το σηµείο ̟ου συνέχει και συγκροτεί τον κόσµο. είναι µορφή ανα̟τυγµένης λογικότητας και κοινωνικότητας. ‘’Ο κόσµος δοµείται σε συνεκτικό Όλον δια του Λόγου. 103 14 ό. σύµφωνα µε το α̟έραντο και βαθύ λόγο της ψυχής του. για αλήθεια οντολογική χωρίς όµως να χαθεί η ετερότητα.’’10 Και αλλού ε̟ισηµαίνεται: ’’Το σηµαντικό είναι ̟ως ο Λόγος εκφράζει την κατόρθωση της τελικής ενότητας και το βίωµά της. Αλλιώς γίνεται ανά̟ηρος. ανόητος. Αλλιώτικα ο άνθρω̟ος εξοµοιώνεται µε το κτήνος. σ.Βιβλίο πρώτο. π. κουφός και τυφλός. 105 10 11 . π.’’12 Εκ του ̟αρόντος ̟ροκύ̟τει ότι ‘’…ο φυσιολόγος και κοσµολόγος Ηράκλειτος έχει ανα̟τυγµένη ηθική διδασκαλεία για τη συµ̟εριφορά του ανθρώ̟ου στις κοινωνικές του σχέσεις…’’13. Fragmentum B2. Μόνο αυτός ̟ου ακολουθεί το «ξυνόν». Ο άνθρω̟ος ̟ου δεν µετέχει στο κοινό λόγο δεν λογαριάζεται καν για άνθρω̟ος. Για αυτό ο άνθρω̟ος χρειάζεται να ε̟ιδιώκει ε̟ικοινωνία και αρµονική σχέση µε το λόγο αυτό έτσι ώστε να εξοµοιώνεται µε αυτόν. π..’’14 9 Heraclitus. το µυστήριο του κοινού νοήµατος των αντιθέτων. εκδ. την βούληση για κοινό νόηµα.

ο σωκρατικός έρως είναι όχι ε̟ανεύρεση α̟λώς του ατοµικού υ̟οκειµένου αλλά της ανθρώ̟ινης καθολικότητας εντός του.φιλοσοφοῦντά µε δεῖν ζῆν καὶ ἐξετάζοντα ἐµαυτὸν καὶ τοὺς ἄλλους. π. ἐνταῦθα δὲ φοβηθεὶς ἢ θάνατον ἣ ἄλλ᾽ ὁτιοῦν πρᾶγµα λίποιµι τὴν τάξιν. ἑκάστης ἡµέρας περὶ ἀρετῆς τοὺς λόγους ποιεῖσθαι καὶ τῶν ἄλλων περὶ ὧν ὑµεῖς ἐµοῦ ἀκούετε διαλεγοµένου καὶ ἐµαυτὸν καὶ ἄλλους ἐξετάζοντος..και γνώρισε την φυσική θεωρία και δίχως να λέει ότι µία τέτοια σ̟ουδή δεν τον ωφέλησε. ο Σωκράτης τονίζει: ’’…. κατέληξε στο συµ̟έρασµα ότι α̟λώς δεν αφορά την ηθική και κοινωνική ζωή. Volumes 2.org 16 12 .. σσ. Hichs. τουτέστιν ̟ερί της ανωριµότητας16 (η ο̟οία για τον Σωκράτη α̟οτελεί τη µεγαλύτερη ανθρώ̟ινη κακία) και της «αγνοίας». ̟ράγµα ̟ου στην ιεραρχία έρχεται ̟ρώτο. ‘’..…’’17 Αυτή η σωκρατική αυτογνωσία σε µία µορφή εξατοµίκευσης εξαιρεί τον αυτόνοµο εαυτό. Lives of Eminent Philosophers.. 38a. http://el.Ο Σωκράτης (469-399 ̟. Χ. Harvard University Press. with an English translation by R.’’15 Στην διδασκαλία του ̟ερί της σχετικότητας της ανθρώ̟ινης γνώσεως. ̟ου γεννιέται ύστερα α̟ό το διάλογο και την αναµέτρηση µε τον εαυτό µας και µε τους άλλους. την ατοµικότητα. αν δεν ̟εριέχει το όλον της φύσεως εντός της. 29a..το ζήτηµα της καθολικότητας του ανθρώ̟ου. Στα ̟λαίσια της αυτογνωσίας ο Σωκράτης ανοίγει άλλο ένα µεγάλο φιλοσοφικό ζήτηµα. ‘’Ἕν οἶδα ὅτι οὐδέν οἶδα’’. Volume 1.Πράγµατι η σωκρατική µεταστροφή. αλλά ε̟ισηµαίνει την ̟ροτεραιότητα της ανθρω̟ολογίας. Ιστορία…. Α̟ευθυνόµενος στους Αθηναίους. σ. οὐ πείσεσθέ µοι ὡς εἰρωνευοµένῳ— ἐάντ᾽ αὖ λέγω ὅτι καὶ τυγχάνει µέγιστον ἀγαθὸν ὂν ἀνθρώπῳ τοῦτο. 164. ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ. ο Σωκράτης ανέ̟τυξε µία καινούρια θεωρία ̟ερί αυτογνωσίας του ανθρώ̟ου.. και χωρίς να α̟ορρί̟τει την κοινότητα ̟αρόλο ̟ου την κριτικάρει. την οµολογουµένη µε την γνωστή του ρήση. 142-143 Βλ. …. Chapter 5. 166 17 Πλάτωνος. όχι αντικοινωνική. 15 Ματσούκα. Book 2. χωρίς όµως να γίνεται λόγος ̟ερί του υ̟οκειµενισµού µε την σύγχρονη έννοια..η σωκρατική αυτογνωσία δεν είναι ψυχολογική αλλά οντολογική και ε̟ίσης ̟αρότι ατοµική... Diogenes Laertius..) διδάχτηκε ‘’...wikisource. Paragraphs 35-36. 28e. στην Α̟ολογία του. ό. …αντιλαµβάνεται ̟ως η υ̟οκειµενικότητα είναι άκυρη οντολογικώς. London 1972. Ο Σωκράτης ως ανθρω̟ολόγος δεν α̟ορρί̟τει τη φυσική σαν άχρηστη. D. Απολογία Σωκράτους...

Στο «Φαίδωνα» αναφερόµενος στη σηµασία του λόγου και της γνώσης ε̟ισηµάνει: ‘’µὴ γενώµεθα. π.org 21 Ματσούκα. ύ̟αρξη σηµαίνει εσωτερική δεξίωση του Όλου Είναι.’’18 Η σχέση ως καθολικότητα. 186 22 Πλάτωνος. ὥσπερ οἱ µισάνθρωποι γιγνόµενοι— ὡς οὐκ ἔστιν. π. 89d. Συµπόσιον. 204b.’’. π..19 Ο Πλάτων (427-348 ̟. 150 ό.. Η «φιλολογία» κάνει την κοινωνικότητα.. Ιστορία…. ο Πλάτων στα έργα του (κυρίως στο «Συµ̟όσιο» και στο «Φαίδρο») ανα̟τύσσει και το γνωστό λόγο ̟ερί του Έρωτος ως κύριας δύναµης και έλξης ̟ου ολοκληρώνει και τελειο̟οιεί τον άνθρω̟ο: ‘’∆ῆλον δή. ὅτι οἱ µεταξὺ τούτων ἀµφοτέρων.wikisource. σ. ό. α̟οκτά στην σκέψη του Σωκράτη την α̟όλυτη. ανάγεται α̟ό τον αισθητό κόσµο ̟ρος την αρχέτυ̟η τελειότητα του κόσµου των ιδεών. http://el. ‘’Η µεγάλη σηµασία του Σωκράτη εν ̟ροκειµένω είναι το ̟ως διατύ̟ωσε ένα µέγιστο ̟νευµατικό αίτηµα σύνδεσης εσωτερικότητας και κοινωνικότητας.wikisource. ὅτι ἄν τις µεῖζον τούτου κακὸν πάθοι ἢ λόγους µισήσας. στη «Πολιτεία» ιδιαίτερα.. Φαίδων. Χ. αἰτία δὲ αὐτῷ καὶ τούτων ἡ γένεσις— πατρὸς µὲν γὰρ σοφοῦ ἐστί καὶ εὐπόρου.‘’20 ‘’Κατά τον Πλάτωνα «η φιλοσοφία και η φιλολογία» α̟οτελούν το κριτήριο για τη σωστή θεµελίωση της ̟ολιτείας. ‘’Η κίνηση αυτή είναι ̟όθος 18 Λουδοβίκου. ὧν αὖ καὶ ὁ Ἔρως. τοῦτό γε ἤδη καὶ παιδί. µητρὸς δὲ οὐ σοφῆς καὶ ἀπόρου—’’22 Aυτή η ερωτική φορά είναι α̟ολύτως συνδεδεµένη µε την ψυχή. και τέλος µέσω του Έρωτα. ἔφη. ̟ολλά και σηµαντικά κοινωνικά θέµατα. Ἔρως δ᾽ ἐστὶν ἔρως περὶ τὸ καλόν. την οντολογική ̟ροτεραιότητα.. ἔστι γὰρ δὴ τῶν καλλίστων ἡ σοφία.org 19 13 . µισόλογοι. ἦ δ᾽ ὅς. ἔφη. η ο̟οία µέσω των ωραίων αισθητών ̟ραγµάτων. τον σκο̟ό και τρό̟ο υ̟άρξεως. σ. σ. 151 20 Πλάτωνος. φιλόσοφον δὲ ὄντα µεταξὺ εἶναι σοφοῦ καὶ ἀµαθοῦς. ό̟ως η «µισολογία» τη µισανθρω̟ία.) ̟αρόλο ̟ου θεωρείται α̟ό ̟ολλούς ως µαθηµατικός ανα̟τύσσει.. http://el. γίγνεται δὲ ἐκ τοῦ αὐτοῦ τρόπου µισολογία τε καὶ µισανθρωπία. ὥστε ἀναγκαῖον Ἔρωτα φιλόσοφον εἶναι. Θεολογική…... µαζί µε την σωκρατική υ̟οκειµενικότητα.’’21 Εκτός α̟ό την σηµαντικότατη κοινωνιολογική θεώρηση των ̟ολιτευµάτων και της εξέλιξής τους στη «Πολιτεία».Υ̟οκειµενικότητα έτσι δεν σηµαίνει ατοµικισµός αλλά διϋ̟οκειµενικότητα. ό. αυθεντικής ανθρώ̟ινης ύ̟αρξης ως καθολικής συµ̟ερίληψης του Είναι εντός µου.

. ̟έρα α̟’ αυτό το αίτηµα της ιδανικήςερωτικής κοινωνικότητας και τελειο̟οίησης. Θεολογική…. σ. ‘’Πρόκειται για βαθύτερη εχθρότητα ̟ρος κάθε είδος ατοµοκρατίας ή ατοµικής ελευθερίας: εδώ το Όλον είναι το µόνο ̟ραγµατικό και αληθές και το ε̟ιµέρους έχει ως α̟οκλειστική του ουσία και ύ̟αρξη την α̟όλυτη και υ̟οχρεωτική διακονία του Όλου. 185-186 25 ό. η ατοµική ελευθερία και το ̟ρόσω̟ο δεν α̟οτελούν κέντρο της φιλοσοφίας αυτής. Η κολεκτίβα είναι φυσικά καταναγκαστική και διόλου ανιδιοτελής ή φιλελεύθερη. ως εξωτερικοί ̟αράγοντες της ̟ολιτείας αντικαθιστούν τον Έρωτα και την ερωτική κοινωνικότητα των αισθητών ̟ραγµάτων µε µία νέα ελεγχόµενη και «νοµοταγή» κοινωνικότητα.. ως γνωστό. ‘’Ο φιλόσοφος ̟ιστεύει ότι η κοινωνία των ανθρώ̟ων ̟ρέ̟ει να είναι σε µεγάλο βαθµό ετερόνοµη και ουδέ̟οτε αυτόνοµη.’’24 Φαίνεται ότι η ελεύθερη κοινωνία. 188-189 Λουδοβίκου. ωστόσο στα ̟λαίσια ατοµικής ψυχής και του θείου κάλλους. Η ερωτική φορά ̟ληµµυρίζει ολόκληρη την ύ̟αρξη και την οδηγεί στην αρχέτυ̟η ̟ατρίδα. π. ό. ’’∆ιότι δέ 23 Ματσούκα. ως ̟αράγωγο του λόγου. ο Πλάτων ̟ρος το τέλος της φιλοσοφικής του σκέψης. η σχέση. π.).. ̟ροφανώς α̟ογοητευµένος α̟ό την άδικη εξόντωση του Σωκράτους αλλά και την αδυναµία του Έρωτος να φέρει τον άνθρω̟ο στην α̟όλυτη κοινωνία µε το Αγαθό. π.ερωτικός για ̟λήρωση και αύξηση· είναι αναζήτηση της θείας κοινωνικότητας. Να έχει νόµους έξω α̟ό αυτήν και να ̟αιδαγωγείται και να κυβερνάται α̟ό αυτούς και µόνον-αφού µάλιστα αυτοί αντιγράφουν την ολωσδιόλου ακίνητη και αµετάλλακτη ουράνια τάξη. στο έργο του «Νόµοι» βάζει τα θεµέλια µίας νέας κοινωνικότητας βασισµένης στην θεωρία της ολοκληρωτικής ̟ολιτείας. σ.’’23 Όµως. Οι Νόµοι ̟λέον. Ιστορία…. ∆ιαµέσου λοι̟όν της αισθητής κοινωνικότητας η ψυχή νοσταλγεί και φθάνει την θεία κοινωνικότητα α̟ό την ο̟οία ξεστράτισε. Η ερωτικότητα ολοκληρώνει την κοινωνικότητα. 186 24 14 . ό. σ. υ̟άρχουν µόνο στην κοινωνία των ανθρώ̟ων. αλλά ούτε καν µέσω ή τρό̟ο ̟ρος ε̟ίτευξη κά̟οιου µεγαλύτερου και σηµαντικότερου ιδεώδους. Χ. δια̟ιστώνοντας ότι ο λόγος και η δικαιοσύνη.’’25 Ο Αριστοτέλης (384-322 ̟. χαρακτηρίζει τον άνθρω̟ο ως «ζῶον κοινωνικόν» ή αλλού ως «ζῶον πολιτικόν».

ὡς φαµέν.org Ματσούκα..wikisource. π..σύµφωνα µε τα δεδοµένα της ε̟οχής τους.όργανα αυτής της ορµής η ο̟οία ̟ραγµατώνεται και τελειο̟οιείται στην κοινωνικότητα. αλλά είναι οι ̟αράγοντες εκείνοι ̟ου κατεξοχήν δοµούν και συντελούν την κοινωνία. Οι Κυνικοί (4ος αιώνας ̟.. Χ.’’27 Η δικαιοσύνη. η κοινωνικότητα – η σωστή κοινωνία των ̟ολιτών µε µία αµφίδροµη διαδικασία µεταµορφώνει.29 ‘’Θα µ̟ορούσε κανείς να ̟ει ότι ο κυνισµός είναι ο αναχωρητισµός της ε̟οχής εκείνης· ε̟ιδιώκει να ̟ερισώσει την ανθρώ̟ινη αξιο̟ρέ̟εια. ‘’. ό. Η βάση της κυνικής φιλοσοφίας ήταν η αρετή ̟ου ανταγωνίζεται διαρκώς κάθε είδους κοινωνική ̟αρεκτρο̟ή.Ὥσπερ γάρ καί τελειωθείς βέλτιστον τῶν ζώων ἄνθρωπός ἐστιν. π. Book 7. Volume 2.ὁ δέ µή δυνάµενος κοινωνεῖν ἤ µηδέν δεόµενος δι’ αὐτάρκειαν οὐδέν µέρος πόλεως. καταδικάζοντας α̟ερίφραστα την υ̟οκρισία της συµβατικής κοινωνικότητας. οι νόµοι. Είναι εκείνη ̟ου δια̟ερνώντας και υφαίνοντας κάθε ̟τυχή της ̟ολιτειακής ζωής την σφραγίζει και την ολοκληρώνει. α̟ό την εσωτερική τούτη ανάγκη για κοινωνικότητα τρεφόµενη. 29 Βλ. 224. Η ορµή αυτή τον οδηγεί. σ. στην συγκρότηση της ̟όλεως.). 1253a.ε̟ειδή λοι̟όν ο άνθρω̟ος είναι ̟ροικισµένος µε το λόγο έχει έµφυτη την ορµή της κοινωνικότητας. Laertius. Φύσει µέν οὗν ἡ ὀρµή ἐν πᾶσιν ἐπί τήν τοιαύτην κοινωνίαν· ὁ δέ πρῶτος συστήσας µεγίστων ἀγαθῶν αἴτιος. Α̟ογοητευµένοι α̟ό το ̟αρακµάζοντα ̟ολιτισµό ασκούν µία σκληρή κριτική ̟άνω του.‘’28 Η κοινωνικότητα εδώ α̟οτελεί και το σκο̟ό αλλά και το µόνο σωστό τρό̟ο ύ̟αρξής. ό. Chapter 1.το κυβερνόν σώµα. τότε. µάτην ἡ φύσις ποιεῖ· λόγον δέ µόνον ἄνθρωπος ἔχει τῶν ζώων.πολιτικόν ὁ ἄνθρωπος ζῶον πάσης µελίττης καί παντός ἀγελαίου ζώου µᾶλλον.. π. σσ. ή θα µ̟ορούσαµε να ̟ούµε «αντικοινωνικότητας» . 210-211 28 Αριστοτέλους. ό.‘’26 Όχι µόνο υ̟άρχουν σε αυτήν. 1253a. Ούθέν γάρ. η ̟ολιτεία εν γένι ̟ρέ̟ει να εξυ̟ηρετούν και να α̟οτελούν µέσο . Ιστορία…. αξιο̟οιεί και νοηµατοδοτεί τα ̟αρα̟άνω: ‘’. Ενώ.. 226 27 15 ... ὤστε ἤ θηρίον ἤ θεός. ανα̟τύσσουν µία ασυνήθιστη µορφή κοινωνικότητας. η εξουσία . Lives of…. οὕτω καί χωρισθείς νόµου καί δίκης χείριστον πάντων. Πολιτικά Α΄. http://el. δῆλον.. Η ηθική 26 Αριστοτέλους. µε κύριους εκ̟ροσώ̟ους τον Αντισθένη (446-366) και το ∆ιογένη το κυνικό (404-323). Πολιτικά Α΄. Paragrafh 121.

Paragraph 37. αλλά µιά ̟ολύ ̟ροηγµένη σε βάθος κοινωνικότητα. Laertius. διά της κριτικής. Book 6. 213 Βλ. ‘’Συνελογίζετο δέ καί οὕτως· τῶν θεῶν ἐστι πάντα· φίλοι δέ οἱ σοφοί τοῖσ θεοῖς· κοινά δέ τά τῶν φίλων. π.31 Η «αντικοινωνικότητά» τους δεν έχει να κάνει µε την ̟εριφρόνηση των ανθρω̟ίνων σχέσεων γενικώς. λόγω του τύ̟ου της µελέτης µας. 217 34 ο. Μέσω της «ανυ̟όκριτης αρετής» ο άνθρω̟ος α̟οκτά ανθρω̟ιά και σοφία. σ. ό. π. π... ‘’Όλος ο αγώνας λοι̟όν των κυνικών εντο̟ίζεται στο γκρέµισµα της συµβατικής κοινωνικότητας ̟ου υψώνει τείχη στη φιλία των ανθρώ̟ων.’’34 ΙΙ) Η κοινωνικότητα στην ∆υτική – Ευρω̟αϊκή Φιλοσοφία Μετά α̟ό αυτή την σύντοµη αναφορά στην Αρχαία Ελληνική φιλοσοφία δεν θα συνεχίσουµε. Lives of…. µε την Μεσαιωνική φιλοσοφία του Βυζαντίου και της ∆ύσης. α̟άθειας και καρτερίας α̟έναντι στη ζωή. π. την αυτοκριτική και την αυτογνωσία. αλλά µε την ̟οιότητα αυτών. Volume 2. αλλά όλους τους ανθρώ̟ους εφόσον ̟ροοδεύσουν. σ. Chapter 2. 2. Τελικά. Paragraph 2. Chapter 1.. 30 Ματσούκα. αφού τα ̟άντα ανήκουν στους θεούς. σ. Ιστορία…. σ.’’32 ‘’Ε̟οµένως όλα είναι κοινά µεταξύ σοφών και θεών. η ώθηση των ανθρώ̟ων στην αυτοεξέταση.. π. και ως σοφός γίνεται φίλος µε τους θεους. ό.’’30 Ο σκο̟ός των κυνικών ήταν. σσ.’’33 Αυτή κοινωνικότητα και φιλία δεν αφορά µόνο τους «εκλεκτούς σοφούς» και τους θεούς. ό. 4 32 Laertius. ανήκουν και στους σοφούς. 218 31 16 .ε̟ιτελείται µε µία αµείλικτη στάση α̟έναντι σε κάθε κοινωνικό καταναγκασµό ̟ου εκµηδενίζει την ανθρώ̟ινη ελευθερία. Lives of….. δια της αρετής ̟ρος την σοφία. αλλά θα ̟εράσουµε κατευθείαν στην ∆υτική – Ευρω̟αϊκή φιλοσοφία. 38 33 Ματσούκα. Πάντ’ ἄρα ἐστί τῶν σοφῶν. Εδώ φυσικά δεν νοείται καµιά ιδιο̟οίηση. Ιστορία…. Book 6. ξε̟ερνώντας τα ̟ε̟ερασµένα της κοινής κοινωνίας. ό.

. καθώς και το ηθικά αυτονοµηµένο Εγώ του Kant. Αρµός. έχει τις ρίζες της στην θεολογία και ανθρω̟ολογία του Αυγουστίνου. ‘’Η διάκριση «έσω» και «έξω» α̟οτελεί την ουσία ακριβώς του δυτικού υ̟οκειµενισµού α̟ό τον Καρτέσιο και µετά. εκδ. Αθήνα 2006. ό̟ως θα δούµε στη συνέχεια. η λογικά εξατοµικευµένη υ̟όσταση. ό̟ως τονίσαµε. άσκησε και ασκεί ακόµη την ̟ιο βαθειά και ̟ιο διαρκή ε̟ιρροή στη 35 Λουδοβίκου. σ. Και εκείνος βέβαια ̟ου έδωσε στην υ̟ερβατικότητα του Εγώ την αρτιότερη φιλοσοφικά µορφή της..’’36 Όσο αφορά την κοινωνική διάσταση αυτής της φιλοσοφικής εξέλιξης αυτή η εσωστρέφεια. ̟ου ̟αρόλο ̟ου την ονοµάσαµε φιλοσοφική. σσ. 202203 36 17 . ‘’Η εσχάτη α̟όληξη της ̟ρώτης µορφής υ̟ερβατικότητας. είναι η υ̟ερβατικότητα του ατοµικού υ̟οκειµένου.’’37 O Edmund Husserl (1859 – 1938).Η δυτική σκέψη. του reason και της υ̟οκειµενικο̟οίησής της. αφορά στην ∆ύση εξίσου ή µάλλον κυρίως στην θεολογία.. σ.λογικά εξατοµικευµένη υ̟όσταση α̟οτελεί ̟αράδοση για την δυτική φιλοσοφία α̟ό το υ̟ερεξηρµένο Εγώ του Descartes και του Lock και το α̟όλυτο Εγώ του Fichte. Ορθοδοξία και Εκσυγχρονισµός. ακολουθεί ένα δρόµο της λογικής. 92 37 Νικολάου Λουδοβίκου. Αυτή η ̟ορεία της σκέψεως έχει. ‘’. συναιρώντας την καρτεσιανή. Έτσι η ‘’. ενώ α̟ό τον René Descartes (1596-1650) και µετά ̟αγιώνεται και ανα̟όφευκτα συντελεί το ορθολογικό Υ̟οκείµενοΕγώ. του Εγώ. του Heidegger. αρχής γενοµένης ήδη α̟ό τον Αυγουστίνο (354-430). Το υ̟οκείµενο στην ∆ύση γίνεται κέντρο αναφοράς κάθε σκέψεως και µέτρο κάθε κρίσεως και ̟άσης αλήθειας. Αρµός. αφού τα ̟άντα συµβαίνουν τελικά «µέσα» στο υ̟οκείµενο. καντιανή και εγελιανή ̟αράδοση. ως το µοναξιασµένο υ̟ερβατικό Εγώ του Husserl.’’35 Αυτή η εσωστρέφεια. Η Αποφατική Εκκλησιολογία του Οµοουσίου. στην φαινοµενολογία του. ̟ου. Α̟ό τον Αυγουστίνο και ύστερα στην ∆ύση ανα̟τύσσεται µια υ̟οκειµενικότητα εξ ορισµού «κλειστή». Αθήνα 2002.. του Jaspers και του Sartre. αφού κύριοι θεµελιωτές της υ̟ήρξαν ο Αυγουστίνος και ο Ακινάτης. εκδ. καθώς και την αιτία των ̟ροβληµάτων του. µεγάλες συνέ̟ειες στην διαµόρφωση της κοινωνίας.µαζί µε τον Μ̟ερξόν. του ατόµου και της κοινωνικότητάς του.. ορίζεται ως «υ̟ερβατική κοινωνικότητα του ατοµικού υ̟οκειµένου». 73 ό. είναι ο Husserl. π.

η υ̟ερβατικότητα του Εγώ. 167 39 Βλ. οριζόµενη α̟ό τον Χούσσερλ ως «υ̟ερβατική διϋ̟οκειµενικότητα». ∆ηλαδή τα όντα ̟αραµένουν κατ’ ουσίαν οριστικώς ανε̟ικοινώνητα καθώς είναι αδύνατον η συνειδησιακή ροή του ενός Εγώ να γίνει συνειδησιακή ροή ενός άλλου Εγώ. Ideas:…. R. εισαγωγή-µετάφραση-σχόλια Χρήστου Μαλεβίτση. π.. την λεγόµενη «υ̟ερβατική αναγωγή» (transcendental Reduction) η ο̟οία θεµελιώνεται στην θεωρία της αναφορικότητας (Intentionality). ̟ου είναι κατ’ αυτόν και η µόνη ̟ραγµατική και η µόνη δυνατή.) σε µία «υ̟ερβατική κοινωνία» µε τα άλλα Εγώ.. 204 42 Βλ. 107-113. Collier Books. New York 1962. Αυτή η υ̟ερβατική υ̟οκειµενικότητα. Husserl. Αυτή η φαινοµενολογική υ̟ερβατικότητα του Εγώ στην ̟ερί̟τωση της ιστορικής ανθρώ̟ινης κοινωνίας γίνεται µία αναγκαστική κοινωνία όλων των υ̟ερβατικών Εγώ. Μποχένσκι..την µόνη δυνατή κοινωνικότητα του υ̟ερβατικού Εγώ ̟ου την ονοµάζει «εγωλογική κοινότητα» (communnauté égologique) στα όρια της «εγωλογικής ζωής» (vie égologique) του υ̟οκειµένου. εκδ.. ό̟ου όλα τα όντα δεν διαθέτουν ουδεµία δυνατότητα υ̟άρξεως άλλην α̟ό αυτή ̟ου τους ̟αρέχεται στα όρια µίας εκάστης ατοµικής συνειδήσεως.. π..σύγχρονη σκέψη. δεν εξασφαλίζει η ανθρώ̟ινη κοινωνία.. translated by W.. ̟ροσθέτει µια άλλη.. ∆ωδώνη. ό. 38 Ι. σ.’’38. ed. σ.’’41 Ο φαινοµενολογικός υ̟ερβατισµός του Husserl αντιλαµβάνεται το υ̟ερβατικό υ̟οκείµενο-Εγώ ως α̟οµονωµένο και µοναχικό έχοντας την συνείδηση του ως µοναδικό χώρο στο ο̟οίο ο «έξω» κόσµος µ̟ορεί να α̟οτελέσει το «φαινοµενολογικό» ̟εριεχόµενο της. π. Boyce Gibson. Γι’ αυτό και είναι χαρακτηριστική η θέση του Husserl ̟ως καµµία ̟ιστο̟οίηση της αλήθειας.’’40 Η «υ̟ερβατική αναγωγή» είναι η βάση της υ̟ερβατικής υ̟οκειµενικότητας. Αθήνα-Γιάννινα 1985. µετά την «ειδητική αναγωγή» (eidetic Reduction) της Φαινοµενολογίας του.. 141-163.. γνωσιολογική ή βιωµατική.. σσ.42 ‘’Στην υ̟ερβατική αυτή ιστορική κοινότητα κάθε Εγώ είναι το α̟όλυτο κέντρο του κόσµου (.. ανα̟τύσσει κατά τον Χούσσερλ ‘’. σ. Ιστορία….39 ‘’Το α̟οτέλεσµα αυτής της τελευταίας αναγωγής είναι ότι α̟ό το αντικείµενο µένει ̟λέον µόνο αυτό ̟ού δίδεται στο υ̟οκείµενο. Ideas: General Introduction to Pure Phenomenology. 388-394 41 18 . ό. 174 Λουδοβίκου. 222-226 40 Μποχένσκι. Edmund Husserl. Ιστορία της σύγχρονης Ευρωπαϊκής Φιλοσοφίας. ό. Η Αποφατική…. Μ. σσ.

Αυτή η βούληση για ισχύ γεννιέται στον Αυγουστίνο.. ό. Το «αίτηµα» αυτό ανα̟τύσσεται ̟αράλληλα µε την βουλησιαρχία... π. λόγω της ιστορικής αναγκαιότητας.’’47. 207 46 Βλ. Εδώ ̟ρέ̟ει ̟αρενθετικά να τονίσουµε ότι η «Φαινοµενολογία του Πνεύµατος» του Friedrich Hegel (1770-1831) είναι ο κατεξοχήν τό̟ος ’’. κορυφώνεται στο Nietzsche και ε̟εξηγείτε φιλοσοφικά και εννοιολογικά στον 43 Λουδοβίκου.. χωρίς να γίνεται καµία µορφή ουσιαστικής εξωτερίκευσης τους. υ̟οχρεωτικής και χρησιµοθηρικής κοινωνικότητας. σσ. ενώ στην νεότερη φιλοσοφία γίνεται εµφανέστατη δια του Hegel. σ.... Οτιδή̟οτε έξω α̟ό την υ̟οκειµενική συνείδηση του Εγώ ̟αραµένει µόνο µια «υ̟οκειµενική υ̟ερβατική του ̟αράσταση». π. ακριβώς.ανύψωση της αναγκαστικής αυτής κοινωνικότητας σε υ̟ερφυσικό αίτηµα ή ε̟ιδίωξη. 237 44 19 ..’’. Η Αποφατική….. την «βούληση για ζωή» (Wille zum Leben) και στην συνέχεια την «βούληση για ισχύ» (Wille zum Macht).ό̟ου µ̟ορούµε να βρούµε την θεµελιώδη αρχή του αφηρηµένου κοινωνείν... Ideas:….Η κοινωνία γεννιέται ακριβώς γιατί η υ̟ερβατικότητα είναι αναγκαστικώς ιστορική. λόγω αυτής της υ̟ερβατικότητας του Εγώ46 γεννιέται στην δυτική φιλοσοφία η ‘’. ό.κοινωνία ως ̟ρωταρχικό οντολογικό δεδοµένο ουσιαστικά δεν υ̟άρχει.. ̟αραµένοντας έτσι βαθιά α̟οµονωµένα και ανε̟ικοινώνητα.’’45 Όµως.’’43 Στο Χούσσερλ η υ̟ερβατική υ̟οκειµενικότητα µόνο λόγω ιστορικής αναγκαιότητας λαµβάνει την µορφή της διϋ̟οκειµενικότητας. ό.. Μέσα σε αυτήν την «υ̟ερβατική κοινωνικότητα των ατοµικών υ̟οκειµένων» τα υ̟ερβατικά Εγώ συναντώνται υ̟οχρεωτικά.44 Για τον Χούσσερλ η κοινωνία. 205-206 ό.. π.Παρ’ όλα αυτά για τον Husserl η υ̟ερβατική υ̟οκειµενικότητα µέσα στην ιστορία είναι διϋ̟οκειµενικότητα... σσ. και ̟όσο µάλλον η κοινωνικότητα.. Η Αποφατική….η κοινωνία δεν είναι ̟ρωταρχικό αλλά δευτερεύον και ̟αράγωγο οντολογικό δεδοµένο στην φαινοµενολογία-. συµβιβαστικής. Husserl. σ. και αδυνατώντας να ̟ραγµατο̟οιήσουν ουδεµία αντικειµενική ε̟αλήθευση του εξωτερικού κόσµου. Γενικώς η ‘’. π. 250 45 ό.. είναι το «αναγκαίο (ιστορικό) κακό» µε το ο̟οίο συµβιβάζεται το υ̟ερβατικό υ̟οκείµενο.. 194-200 47 Λουδοβίκου. δηλαδή την µορφή µίας ανελεύθερης..... σ. π..

..... Λουδοβίκου. Stantford University Press.σύνθεση της υ̟άρξεως α̟ό τρία ε̟ί̟εδα. with an assessment. επίσης: Søren Kierkegaard.. σ. ̟ου διατύ̟ωσε στα συγγράµµατά του. εισαγωγή-µετάφραση-σχόλια Σοφίας Σκοπετέα. Η Επανάληψη. 193 49 51 Βλ.τον κατ’ εξοχήν αιώνα του υ̟αρξισµού.) ως ελεγχόµενο γίγνεσθαι ̟ρος τον ̟ροε̟ινοηµένο Σκο̟ό (. Η φιλοσοφική του σκέψη. εργαλειακή και έµµεση κοινωνικότητα και ιστορική α̟οτελεσµατικότητα (. σ.. California-Stanford 1967. Croxall. by T.D. Έτσι η κοινωνικότητα καταλήγει να είναι µια διαρκώς ανεκ̟λήρωτη κίνηση ̟ρος αυτόν τον. την ηθική και τη θρησκευτική. σσ.. Johanes Climacus . H. Sören Kierkegaard. Ο ∆ανός φιλόσοφος Sören Kierkegaard (1813-1855) ήταν α̟ό τους ̟ρώτους εκ̟ροσώ̟ους της υ̟αρξιακής φιλοσοφίας. υ̟ερβατικό Σκο̟ό.’’49 Εδώ.. το έργο του δεν είχε καµµιάν α̟ήχηση και η ε̟ανακάλυψη του κατά τον 20ο αιώνα οφείλεται στη συνάφεια ̟ου υ̟άρχει ανάµεσα στην τραγική και υ̟οκειµενική σκέψη του και στο σηµερινό ̟νεύµα. ό. 73 20 .51 Στη φιλοσοφία του ανα̟τύσσει και ε̟εξεργάζεται την « υ̟οκειµενικότητα της υ̟άρξεως» και τη διαλεκτική των συντελεστών της: του χρονικού και του αιωνίου. Αυτή η βούληση για δύναµη βρίσκει την αλήθεια της ̟ιθανής συνενώσεως των ̟ροσώ̟ων α̟οκλειστικά στον έναν και υ̟οχρεωτικά κοινό υ̟ερβατικό τους Σκο̟ό.’’50 Οι καταβολές. Τα δύο ̟ρώτα είναι 48 Βλ. φρονούµε ότι είναι εύλογο να αναφερθούµε και σε ορισµένους άλλους φιλοσόφους οι ο̟οίοι ενδεχοµένως να εκφράζουν µια ̟ροσ̟άθεια ανάδειξης της σηµασίας του κοινωνείν.. ή τουλάχιστον η βασική έµ̟νευση. Η Αποφατική…. Βλ. π. Αθήνα 1977. την αισθητική ζωή. 95-175.Heidegger. Ορθοδοξία…. 244-245 50 Μποχένσκι. εκδ. ̟έρα α̟ό την φαινοµενολογία του Χούσσερλ (και τις άλλες σύντοµες αναφορές) η ο̟οία είναι η ̟ιο αντι̟ροσω̟ευτική και ̟ιο συναθροιστική της δυτικής φιλοσοφικής α̟οξένωσης του υ̟οκειµένου. 249 Λουδοβίκου. Παπαζήση.48 ‘’Κλειστό υ̟οκείµενο.. ‘’Όσο ζούσε αυτός ο ̟ροτεστάντης ∆ανός φιλόσοφος. ̟αρά µόνο στο εικοστό αιώνα . Ιστορία…. ό. σ. D.) βαίνουν λοι̟όν µαζί. στην ουσία ανέφικτο. translated. ήταν ̟ρόωρη για την ε̟οχή του και δεν βρήκε αντα̟όκριση στους σύγχρονούς του (ιδεαλιστές) φιλοσόφους.. ό. π. σσ. συνεκφράζοντας την κοινή οντολογία της Ισχύος. της φιλοσοφίας του Κίρκεγκωρ είναι βιβλικές. Στην υ̟αρξιακή θεωρία του Κίρκεγκωρ γίνεται η ‘’. π.

385 Βλ.. (.’’54 Εδώ βλέ̟ουµε µία σηµαντική.. και η ετερότητα – µοναδικότητά του. την ε̟ιβολή της υ̟οκειµενικότητας και την υ̟οβολή της αντικειµενικότητας σε αυτήν. 245-288 54 Λουδοβίκου. στο Κίρκεγκωρ γίνεται ̟λέον ̟ροσω̟ικός χώρος της ̟ροσω̟ικής .εκφάνσεις του χρονικού. (. π. αν θέλετε. σσ. σσ. π...) Στόχος της οµορφιάς είναι το έργο της αισθητικής και στόχος της κοινωνικότητας είναι το έργο της ηθικής... Ορθοδοξία…. ακριβώς µε την άρνηση της Βουλής για Ισχύ ως καθολικο̟οιούσα και κυριαρχούσα δραστηριότητα. π.52 Η αγωνία και η αναζήτηση του Κίρκεγκωρ ήταν το υ̟οκείµενο: η εσωτερικότητα.̟αρά το ότι ευδιακρίτως το̟οθετείται ο Kierkegaard µέσα στην κλασικά δυτική αυγουστίνεια ̟αράδοση της εσωστρέφειας. Η ισχυρή ατοµική εσωτερικότητα δεν συνδέεται ̟λέον εµφανώς µε την Βούληση για Ισχύ. σ. ̟αραδόξως.53 Όµως ‘’. Kierkegaard.. αλλαγή στην µέχρι τότε φιλοσοφική σκέψη της ∆ύσεως.. όµως. η εσωτερικότητα εδώ φαίνεται να συνδέεται.στον Kierkegaard η Βούληση για ∆ύναµη έχει µάλλον αντικατασταθεί. Η εσωτερίκευση του υ̟οκειµένου. ό̟ως λέει ο Ricoeur α̟’ την Ε̟ιθυµία για την εσχατολογική ̟ληρότητα. Ιστορία….’’. αγωνιών.ατοµικής αναζήτησης της αντικειµενικής αλήθειας. ό.. Η Επανάληψη. της εσωτερίκευσης (ή ακόµα. Τονίζουµε την ̟ροσω̟ική αναζήτηση σε αντίθεση µε την υ̟οκειµενιστική και ατοµικιστική εσωστρεφή ε̟ιβολή του καθαρού Εγώ ως Βούληση για Ισχύ ακριβώς διότι ‘’.. ό. Υ̟’ αυτήν την έννοια η µεγάλη συνεισφορά του Kierkegaard στην νεωτερικότητα είναι η βαθιά και α̟όλυτη διαφορο̟οίηση του καθαρού Εγώ της δυτικής ̟ρο αυτού (ιδεαλιστικής) φιλοσοφίας (το ο̟οίο είναι βαθιά ̟ροσδεδεµένο µε την Βούληση για ∆ύναµη) µε το τεθραυσµένο. µε την αδυναµία ακριβώς να λειτουργήσει ως ολο̟οιητική και κυριαρχική σκέψη. η ατοµική εσωτερικότητα. ενώ το τρίτο α̟οτελεί την εύρεση του αιωνίου. µάλλον ουσιαστική.. 109-110 53 21 ..) Μ’ άλλα λόγια το κιρκεγκωριανό υ̟οκείµενο δεν είναι αυτό ̟ου κλείνει το Είναι µέσα του αλλά αυτό ̟ου ανοίγεται στην αλήθεια του Είναι 52 Ματσούκα. µία σηµαντική διαφορά εδώ αναδύεται. ό. ̟άσχον και εστραµµένο ̟ρος το µέλλον µιας ̟ροσδοκώµενης α̟ολύτρωσης υ̟αρξιακό υ̟οκείµενο. ως ̟άθος γι’ αυτό ̟ου είναι δυνατόν να γίνει ο άνθρω̟ος. Αντίθετα. και του ψυχολογισµού).. χωρίς..

112-113 22 . δεν θα ήταν ορθό να συµ̟εράνουµε ̟ως για τους υ̟αρξιακούς ο άνθρω̟ος είναι κλειστός στο εαυτό του. Εκτός των άλλων την φιλοσοφία της υ̟άρξεως χαρακτηρίζει και µια διαφορετική ̟ροσέγγιση της κοινωνικής διάστασης. αυτόν τον «̟ρώιµο υ̟αρξιακό». Ο Kierkegaard αντιµαχόταν το υ̟οχρεωτικό (κολλεκτιβιστικό) εγελιανό Κράτος ως αναγκαστική φανέρωση του α̟ολύτου. η ο̟οία ̟ροέρχεται α̟ό το ̟ροσω̟ικό εσωτερικό του βίωµα των σχέσεων. ό̟ως αυτή ̟εριγράφεται στην σκέψη του Hegel.η θεωρία της «έµµεσης ε̟ικοινωνίας» α̟οσκο̟ούσε ακριβώς στην αναίρεση της ̟ροε̟ινοηµένης και αναγκαστικής διαλεκτικής κοινωνίας των όντων. ο Κίρκεγκωρ βλέ̟ει το αδύνατον µίας άµεσης ε̟ικοινωνίας λόγω της ελλι̟ούς αλληλοκατανόησης των υ̟οκειµένων. Θεωρείται ότι αυτή η «έµµεση ε̟ικοινωνία» εγκαταλεί̟εται α̟ό τον Κίρκεγκωρ ̟ρος το τέλος της ζωής του.. υ̟οδεικνύοντας τα µυστικά βάθη της ύ̟αρξης και υ̟οψιαζόµενος την όλως «̟ροσω̟ική» διάσταση του κοινωνείν. Βάσει αυτής της θεωρίας. ο υ̟αρξισµός (Existentialismus). π. ̟αραµένει τουλάχιστον ελεύθερη ̟ροσω̟ική ε̟ιλογή και όχι υ̟οχρεωτική και ε̟ιβεβληµένη διαδροµή ̟ρος εκ̟λήρωση ενός κοινού υ̟ερβατικού Σκο̟ού. ο Κίρκεγκωρ ανα̟τύσσει µία θεωρία «έµµεσης κοινωνικότητας» βασισµένης στην ά̟οψή του ̟ερί της «έµµεσης ε̟ικοινωνίας». Αρκετά µετά τον Κίρκεγκωρ. όµως µε τον ̟ιο ̟ροσω̟ικό και άµεσο τρό̟ο – αυτό ̟ου ̟άσχει την αλήθεια του Είναι. ̟αρότι έµµεση. 111 ό. το δεύτερο ήµισυ του 20ου αιώνα στην Ευρώ̟η ε̟ικρατεί η λεγόµενη υ̟αρξιακή φιλοσοφία. Η λάθος κατανόηση ̟ροέρχεται α̟ό τα «κενά» λόγω της αδυναµίας του λόγου να εκφράσει ακέραιη την σκέψη του υ̟οκειµένου ̟ρος τα έξω. Όµως ακόµα και µέσα σε αυτή την «έµµεση κοινωνικότητα» διαφαίνεται µία α̟όρριψη της σκό̟ιµης.’’56 Η κοινωνικότητα στο Κίρκεγκωρ. ό. σσ. Αντίθετα.’’55 Στην σκέψη του ̟ερί της κοινωνίας.̟λέον. και όχι ̟ραγµατικά άµεσης κοινωνικότητας.. ο 55 56 Λουδοβίκου. Για τους υ̟αρξιακούς ο άνθρω̟ος είναι καθαρή υ̟οκειµενικότητα η ο̟οία όµως γίνεται αντιλη̟τή ως ελεύθερη δηµιουργικότητα του εαυτού. διότι ‘’. Ορθοδοξία…. π. και σχετικά µε τις δια̟ροσω̟ικές σχέσεις των ανθρώ̟ων και την ε̟ικοινωνία τους. ‘’Κι’ ωστόσο. σ.

άνθρω̟ος ως ̟ραγµατικότητα ατελείωτη και ανοικτή ̟αρουσιάζεται στενώτατα αλλά και ουσιαστικά δεµένος µε τον κόσµο. η «ε̟ικοινωνία» του Γιάσ̟ερς και το «Εσύ» του Γκ.. αλλά γίνεται µέσω της ελεύθερης δηµιουργίας του ίδιου εαυτού της. Ορθοδοξία….’’58 Όµως η φιλοσοφική αυτή ̟ροσ̟άθεια της υ̟έρβασης του υ̟οκειµενισµού µε αυτό το «άνοιγµα» ̟ου έκανε ο υ̟αρξισµός φάνηκε ανε̟αρκής για να µετατο̟ίσει α̟ό το «Εγώ». 195-196 ό. Μαρσέλ. να ξε̟εράσει το υ̟οκειµενισµό και να δώσει µία νέα διάσταση στην Ύ̟αρξη. ∆ωδώνη. ό. Καλούν τον άνθρω̟ο να βγει α̟ό το α̟άνθρω̟ο και µαζο̟οιηµένο κοινωνικό σύστηµα. µεταµορφώνοντας την ατοµοκρατική συσ̟είρωση. Εισαγωγή στη Μεταφυσική. φέρνει και νέα δεδοµένα στην φιλοσοφική αντίληψη της κοινωνικότητας και του «κοινωνείν» γενικώς. Ο ίδιος ο Martin Heidegger (1889-1976) α̟ο̟ειράθηκε µε την φιλοσοφία του. σ. εισαγωγή-µετάφραση-επιλεγόµενα Χρήστου Μαλεβίτση. και να σ̟άσει το φράγµα των α̟ρόσω̟ων σχέσεων. σσ. κατά τους υ̟αρξιακούς. τονίζοντας την αυθεντική ύ̟αρξη.) Αυτό το νόηµα έχουν το «συνυ̟άρχειν» του Χάϊντεγκερ. ‘’Και µάλιστα στη θεµελιώδη του µορφή. σσ. 392 59 Βλ. και κυρίως µε τους άλλους ανθρώ̟ους. στο Είναι (Da-sein. ‘’Τόσο ο Χαιντεγκέρ όσο και ο Γιάσ̟ερς. (... α̟οβλέ̟ουν και σ’ ένα άµεσο α̟οτέλεσµα στα ̟λαίσια της κοινωνικής ζωής. τι διαφορετικό κάνει α̟ό το να θέτει το Εγώ ως κυρίαρχο του Είναι («̟οιµένα του Όντος» στη χαϊντεγγεριανή γλώσσα). 229-240 60 Λουδοβίκου. Μάρτιν Χάϊντεγκερ. Πάρειµι). η ο̟οία κατά τον Ricoeur «το αναγκάζει σε αυτοα̟οκάλυψη». όχι ̟λέον δια της λογικής του.’’60 Αυτή η ̟ροσ̟άθεια του Χάιντεγκερ 57 Μποχένσκι. 83-125.. να γίνει ̟ρόσω̟ο. Αυτή η δηµιουργικότητα. Ιστορία….’’57 Ακριβώς λόγω της ελεύθερης δηµιουργικότητας του εαυτού α̟ό τον άνθρω̟ο. π. το ε̟ί αιώνων ̟αγιωµένο κέντρο βάρους και να ελευθερώσει ̟ραγµατικά την ανθρώ̟ινη Ύ̟αρξη.59 Η ̟ροσ̟άθεια αυτή όχι µόνο α̟έτυχε αλλά ̟αγίδευσε και την ίδια την φιλοσοφία του στο υ̟οκειµενισµό. αυτή της θέλησης για δύναµη. ε̟οµένως. 268 58 23 . π. ατυχώς όµως.. Αυτή η δι̟λή εξάρτηση υιοθετήθηκε α̟ό όλους τους εκ̟ροσώ̟ους της υ̟αρξιακής φιλοσοφίας. π. η Ύ̟αρξη αντιλαµβάνεται ακτουαλιστικά. ό. Η Ύ̟αρξη δεν είναι. Όταν στη ώριµη φάση της σκέψης του ο Heidegger ε̟ιχειρεί να δει το υ̟έρτατο Είναι ως α̟οκαλυ̟τόµενο µέσα στην ανθρώ̟ινη γλώσσα. εκδ. Αθήνα 1973. σ. αλλά δια της (̟οιητικής) γλώσσας.

ό̟ου ο άνθρω̟ος διαµένει εκστατικά. για µας το ερώτηµα περί του Είναι εµπλέκεται κατά τρόπο εσώτατο µε το ερώτηµα περί της γλώσσης. Κατά τον Χάϊντεγκερ: ‘’Η γλώσσα είναι ο οίκος του Είναι (Die Sprache ist das Haus des Seins). Ροές. Σε αυτό το πρώιµο έργο του Χάϊντεγκερ διαφαίνεται ήδη η ρίζα της µεταγενέστερης του προσπάθειας οντολογικής σύνδεσης της γλώσσας µε το Είναι.να δώσει µία οντολογική διάσταση στην γλώσσα. ανήκοντας στην αλήθεια του Είναι και ̟ροστατεύοντάς την. µε την «ιδεαλιστικο̟οίηση του Θανάτου». Αθήνα 1987. Γι΄αυτό η σκέψη. θάνατο και µηδέν».. σσ.’’62 Αυτή η αδιέξοδος της χαϊδεγγεριανής φιλοσοφίας κορυφώνεται.’’61 ‘’Το ιδιαίτερο εδώ είναι ̟ως για τον Heidegger δεν τίθεται το ζήτηµα ως µεταφυσική ̟εριγραφή του Είναι υ̟ό της γλώσσας. 163. σ.. 44. 59. π.. είναι η καταστροφή του δεσµού µας µε το Είναι ως τοιούτο. ̟ραγµατο̟οιήθηκε σε ένα α̟ό τα τελευταία του έργα ‘’Ε̟ιστολή για τον «Ανθρω̟ισµό»’’. µη αφήνοντας έτσι 61 Martin Heidegger. Μιλώντας για την σχέση του ανθρώπου µε την γλώσσα ο Χάϊντεγκερ τονίζει: ΄΄Η πραγµατική αιτία για την ολοσχερή κακοσυσχέτισή µας µε τη γλώσσα. 129 και 131 του ίδιου έργου. εφόσον αυτή νοείται ως υ̟οκειµενικότητα του ego cogito. ε̟ειδή σκέ̟τεται το Είναι.΄΄ σσ. …Το Είναι φωτιζόµενο έρχεται στη γλώσσα. Εισαγωγή…. 161. τουτέστιν να την γεφυρώσει οντολογικώς µε το Είναι. στο ζενίθ της φιλοσοφικής του σκέψης. ό. …Ό.. 339 63 Heidegger. ό. Η Αποφατική…. 167 Βλ. εκδ.. Γι’αυτό. Είναι διαρκώς καθ΄οδόν ̟ρος αυτήν.. 24 . σσ. π. µετάφραση-εισαγωγή Γ. Το Είναι ̟αρέχει το ̟ρώτον στο σώο τη διάνοιξη µέσα στη χάρη και στην οργή την ̟αρόρµηση ̟ρος την καταστροφή. Βλ. …Το Είναι µηδενο̟οιεί – ως Είναι. 95. σκέ̟τεται και το µηδέν. Εξισώνοντας το Είναι µε το µηδέν ο Χάϊντεγκερ στοχάζεται το εξής: ‘’Η µηδενο̟οίηση.’’63 Εδώ. τι µηδενο̟οιεί µέσα στο Είναι είναι η ουσία αυτού ̟ου ονοµάζω Μηδέν. επίσης σσ. ε̟ειδή ουσιώνεται µέσα στο ίδιο το Είναι. …είναι ο οίκος της αλήθειας του Είναι. …Ο άνθρω̟ος είναι ο ̟οιµήν του Είναι. 89. …Η µηδενο̟οίηση ουσιώνεται στο Είναι αυτό τούτο και διόλου στην ύ̟αρξη του ανθρώ̟ου. …Το πεπρωµένο της γλώσσας θεµελιώνεται στον εκάστοτε δεσµό που έχει ένας λαός µε το Είναι. Επιστολή για τον «Ανθρωπισµό». …Έτσι η ίδια γλώσσα υψώνεται στο ξέφωτο του Είναι. ο Χάϊντεγκερ αντιλαµβάνεται τον άνθρω̟ο ̟ια ως «Είναι ̟ρος καταστροφή. 81-82 62 Λουδοβίκου. Επιστολή…. Ξηροπαΐδης. …η γλώσσα είναι συγχρόνως ο οίκος του Είναι και η στέγη της ανθρώ̟ινης ουσίας. π. επίσης: Χάϊντεγκερ. αλλά ως θεώρηση της γλώσσας ως «οίκου του Είναι». 165. 45. …Η γλώσσα είναι µάλλον ο οίκος του Είναι. ό. στο ίδιο έργο του. ̟οτέ δεν µ̟ορεί να γίνει αντιλη̟τή ως κά̟οιο ον ανάµεσα στα όντα.

translated by E.’’67 Όµως. εισαγωγή-µετάφραση-σχόλια Χρήστου Μαλεβίτση. Το θεµέλιο της υ̟αρξιακής ε̟ικοινωνίας είναι η αγά̟η. Ο Γιάσ̟ερς µιλώντας για την αυθεντική ύ̟αρξη εισάγει το όρο Existenz αντί του χαϊδεγγεριανού Dasein. σ. 47-104. εκδ. ∆ωδώνη. Ashton. 33-40. Our point of departure is man’s relation to man.’’66 Ενώ. η ε̟ίτευξη της γαλήνης… Ό. Στο ̟ρόλογο του σηµαντικότερου του έργου. . τι δεν ̟ραγµατο̟οιείται µε την ε̟ικοινωνία. Chicago and London 1970. σσ. 2. π. επίσης: Κάρλ Γιάσπερς. Αφετηρία µας είναι: να συµ̟εριφερόµαστε και να ενεργούµε ως άνθρω̟οι ̟ρος ανθρώ̟ους και ως άτοµα ̟ρος άτοµα. Volume 1. «Φιλοσοφία». ό. σσ. Ιστορία…. Ο Karl Jaspers (1883-1969) ̟αροµοίως µε τον Χάιδεγκερ α̟ο̟ειράθηκε και αυτός να ̟ετύχει. Το κείµενο στην αγγλική έκδοση έχει ως εξής: ΄΄But we ourselves philosophize in communication. ο Γιάσ̟ερς τονίζει: ‘’∆εν φιλοσοφούµε ξεκινώντας α̟ό τη µοναξιά. Αθήνα-Γιάννινα 1983. 115.κανένα ̟εριθώριο για µια ελεύθερη και οντολογικώς θεµελιωµένη κοινωνικότητα. 209 25 . 12-15. Αθήνα 1990.64 Στα ̟λαίσια του «κοινωνείν» και αυτός αναδεικνύει την σηµασία της ε̟ικοινωνίας και µίας ̟ιο ουσιαστικής σχέσης µεταξύ ανθρώ̟ων. ̟αρά µονάχα α̟έραντο χώρο για το α̟όλυτο Εγώ. ‘’Η ύ̟αρξη είναι ̟ραγµατικότητα µόνον ως αυτοσυνείδητη ε̟ικοινωνία· υ̟άρχω µόνο µε την ε̟ικοινωνία.’’65 Η ε̟ικοινωνία κατά τον Γιάσ̟ερς είναι ένας φυσικός αγώνας καθώς η ύ̟αρξή αγωνίζεται για να α̟οκαλυφθεί µέσω της ε̟ικοινωνίας. µια οντολογική σχέση γλώσσας και Είναι. not in isolation. στην εισαγωγή του ίδιου έργου συµ̟ληρώνει το εξής: ‘’Μόνο στην ε̟ικοινωνία ̟ραγµατο̟οιείται ο σκο̟ός της φιλοσοφίας. σσ. Chicago and London 1969. Η γλώσσα. 360-382 Βλ. σ. Αστρολάβος / Ευθύνη. Για αυτόν η ε̟ικοινωνία είναι υ̟αρξιακής σηµασίας. ̟έραν α̟ό την ανάδειξη της υ̟αρξιακής σηµασίας της ε̟ικοινωνίας ο Γιάσ̟ερς δεν καταφέρνει ουσιαστικά να ξεφύγει α̟ό το υ̟οκειµενισµό καθώς το Εγώ το ̟αρουσιάζει ως ένα 64 Βλ. ο φωτισµός της αγά̟ης. Μιχαηλίδη.. π. 227 66 Jaspers. µετάφραση Κώστα Π. Philosophy. ό. στα σηµαντικότερά του έργα. 95-100 65 Μποχένσκι. The University of Chicago Press. δεν υ̟άρχει ακόµη· ό.΄΄ 67 Κάρλ Γιάσπερς.. ενώ η ε̟ικοινωνία είναι η ε̟ιβεβαίωση της ̟ραγµατικότητάς της. εκδ. B. αλλά α̟ό την ε̟ικοινωνία. Η απόδοση στα ελληνικά έγινε από τον συγγραφέα. Volumes 2. Philosophy. Εισαγωγή στη Φιλοσοφία. ό̟ου εν τέλει θεµελιώνεται και κάθε άλλος σκο̟ός: η συνειδητο̟οίηση του Είναι. τι εν τέλει δεν θεµελιώνεται σ΄αυτήν. the individual’s way of dealing with the individual. δεν έχει ε̟αρκές θεµέλιο. Volume 2. Karl Jaspers.

. Verlag. στην ̟ιο ώριµη του αναζήτηση. ρήξη ̟ρός το Ά̟ειρο της αλήθειας του Είναι. ‘’Θραύεται έτσι η κλειστή Ολότητα του κοσµικού. 68 Βλ. ακόµα και αυτή η διϋ̟οκειµενικότητα δεν καταφέρνει να α̟εγκλωβίσει το δυτικό υ̟ερβατικό Εγώ. 309-310 26 . 235-255 72 Λουδοβίκου. του θείου Α̟ολύτου. Ολότητα και Άπειρο. ως σχέση µε τον άλλο άνθρω̟ο. η ο̟οία ̟ραγµατο̟οιείται ως σχέση. µετάφραση Κωστής Παπαγιώργης.’’73 Με αυτή την διϋ̟οκειµενική Ηθική σχέση. Ο Emmanuel Levinas (1906-1995) αρχικά στην ̟ροσ̟άθειά του να υ̟ερβεί το α̟ρόσω̟ο . ό. ‘’Ατυχώς τα φαινοµενολογικά δεσµά ̟αραµένουν όταν η µεταφυσική αυτή ερµηνεύεται τελικά ως υ̟οκειµενική. München 1949. R. την «̟ρωτο-̟ράξη» της ρήξης κάθε κλειστής συνολο̟οίησης ή καταναγκαστικής οµαδο̟οίησης.. Duquesne University Press. 299-341 69 Λουδοβίκου. ό. π. Ορθοδοξία…. π.η ̟ροσ̟άθεια του Levinas να εγκαταστήσει το νεώτερο υ̟οκείµενο στην διόλου αυτονόητη ψυχοσωµατική του και ιστορική κοινωνικότητα. ̟ου αναδεικνύει τον Άλλον. 270-276.. του ανθρώ̟ινου Α̟ολύτου – το Α̟όλυτο εδώ τείνει να είναι. .. 266-287. Ορθοδοξία…... εν δυνάµει.’’69 Εδώ α̟οκαλύ̟τεται για άλλη µια φορά η αδυναµία της δυτικής φιλοσοφίας να βάλει το «κοινωνείν» στην ̟ρώτη οντολογία και να α̟οφύγει το εγκλωβισµό στο Εγώ.και µοναδικό.’’75 Όµως. Lingis. ό.. δίχως α̟οστάσεις και αδιαµεσολάβητη.αντικειµενικό Είναι βλέ̟ει την διέξοδο στην ανά̟τυξη αληθινών σχέσεων µε ̟ραγµατικά όντα. translated by R. σ. σ. Levinas. ‘’Ο Levinas θεώρησε την Ηθική. και η οντολογία αυτή ανοίγεται στο ά̟ειρο της σχέσεως. σσ. Piper & Co..70 Αργότερα. Α̟όλυτο. Karl Jaspers. Ολότητα…. Existence and Existents.74 έγινε ‘’. η ύ̟αρξη του ̟ρώτου. Αθήνα 1989. αλλά αντιθέτως φάνηκε η ίδια υ̟ερβατική. ό.71 Αυτή η ηθική σχέση είναι σχέση «αγαθότητας». σσ.. Εξανδάς. σσ. π. Ορθοδοξία…. ο ά̟ειρος άνθρω̟ος. 209 73 Λουδοβίκου.. 372-375 75 Λουδοβίκου. 127 74 Βλ. Emmanuel Levinas. σσ. ό.. Emmanuel Levinas.68 ‘’Κατά τον Jaspers µάλιστα. σ. άµεση. µεταφυσικού Είναι... Bernasconi & A. 304 70 Βλ. Η Αποφατική…. εκδ. Von Ursprung und Ziel der Geschichte. κατά κά̟οιον τρό̟ο. π.’’72 Αυτή η ̟ροσέγγιση α̟οτέλεσε µία ελ̟ίδα στην υ̟έρβαση του υ̟οκειµενισµού και διάνοιξης στη διϋ̟οκειµενικότητα. σαν τον µόνον τρό̟ο. η ηθική καθίσταται οντολογία. α̟ειλεί την α̟όλυτη ελευθερία του δευτέρου. π. την λύση α̟οτελεί η ηθική σχέση µεταξύ ανθρώ̟ων. Pittsburg 2001 71 Βλ.

. 92 78 Βλ. ̟αρά το γεγονός ότι α̟οτελεί µια ελ̟ίδα για τη ∆ύση. δυσκολεύεται να δώσει ̟ρωτο̟οριακές λύσεις και α̟αντήσεις στα οντολογικά ζητήµατα του κοινωνείν. η υ̟έρβαση του υ̟οκειµενισµού ̟αραµένει τελικά ακατόρθωτη. χωρισµένης α̟ό µένα.’’76 Έτσι..εγωκεντρική (µε την φαινοµενολογική έννοια) Ε̟ιθυµία. δεν καταφέρνει συνήθως να α̟οφύγει την λογικού τύ̟ου εξατοµίκευση. Η Αποφατική…. ΙΙΙ) Η κοινωνικότητα εξ΄α̟όψεως Κοινωνιολογίας Η Κοινωνιολογία.και στο Levinas η ̟αράδοση στον Άλλον δεν καταφέρνει να α̟οφύγει την αντιµετώ̟ιση της ετερότητας ως ριζικής. π. διά̟λωση του υ̟ερβατικού Εγώ ως κέντρο του κοσµικού ορίζοντα ̟ρος το ά̟ειρο µιας ηθικής ̟ου γνωρίζει τον άλλον ανα̟όφευκτα στο φώς της υ̟ερβατικής διϋ̟οκειµενικότητας. Ορθοδοξία…. Η ε̟ιστήµη της κοινωνιολογίας.’’77 Και ̟άλι το Εγώ. π. ό. ̟αρά την ε̟ιθυµία του Κόντ για το α̟όλυτο διαχωρισµό της α̟ό την φιλοσοφία.. Ολότητα…. σσ.78 µη µ̟ορώντας να βάλει τον Άλλον σε α̟όλυτα ίσια µοίρα µε τον ίδιο. τα βήµατα της δυτικής φιλοσοφίας. α̟ό την ε̟οχή της γενέσεώς της ως θετικής ε̟ιστήµης υ̟ό του Auguste Comte (1798-1857). σ. ̟αραµένει το α̟όλυτο κέντρο του κόσµου µη µ̟ορώντας κατά βάθος να ξεφύγει α̟ό την υ̟οκειµενικότητα. Η αδυναµία της βρίσκεται κατά ̟ολύ στο δεσµό και την εξάρτηση ̟ου υ̟άρχει 76 Λουδοβίκου. ακολουθεί λίγο-̟ολύ στην θεωρία της. 209 Λουδοβίκου. 281-290.. σ. ̟αρ΄ όλη την ̟ροσ̟άθεια. Η διϋ̟οκειµενικότητα ‘’. Levinas.. ό. ̟αρόλο ̟ου έχει ανα̟τύξει ά̟ειρες µεθόδους έρευνας και µοντέλα κοινωνικής συµ̟εριφοράς. ̟αρ΄ όλη την ̟ροσ̟άθεια υ̟έρβασης του. 386-390 77 27 . π.. ό. εξωτερικότητας..

η συλλογική ψυχή του Durkheim αν εξετασθεί. εξηγώντας την διαδικασία της κοινωνικο̟οίησης.. σ.. Μπουκουµάνη. Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία: Θεωρία. 101-149. ιδιαίτερη. Αθήνα 1999.. είναι ο λόγος εµφανίσεως ‘’. µετάφραση Τζένης Μαστοράκη. ed.θέσεων ̟. Σε θέµατα κοινωνικότητας. Ο Emile Durkheim (1858 . χ. 63-68 80 Βλ. Ε. 98-99 82 Νεοκλής Σαρρής. Μέθοδος. ̟αρουσίασε την κοινωνία ως µία «ηθική 79 κοινότητα» µε µια «συλλογική συνείδηση»80. Pocock with an Introduction by J. Peristiany. Emile Durkheim.ανάµεσα στις ε̟ιστήµες (ιδιαίτερα στις ε̟ιστήµες του ανθρώ̟ου) και την δυτική φιλοσοφία. τουτέστιν η κοινωνία ή ο̟οιαδή̟οτε κοινωνική οµάδα. ed. translated by D. εκτός α̟ό ορισµένες ̟ροσ̟άθειες. ∆ηλαδή το όλο. ̟ου είναι το ̟ρόβληµα της διαστάσεως µεταξύ Εγώ και κόσµου – υ̟οκειµένου και συνόλου. Macmillan Publishers LTD. Εκτύπωση: Σ. Παπαδάµης & Σια Ε. εκδ. ‘’. Η οµάδα είναι κάτι ̟αρα̟άνω α̟ό τα µεµονωµένα άτοµα. ̟ου θέλει να θεωρεί την συλλογική συνείδηση ως ̟ρωτότυ̟η. 84 28 . Η «συλλογική συνείδηση» ή ‘’. κατά τον ίδιο «αδιάκο̟ης κοινωνικο̟οίησης». Cohen & West LTD.Σ.’’81 Ο Durkheim διακρίνει την κοινωνική ψυχή και την κοινωνική διανόηση ως ανεξάρτητες α̟ό την ατοµική ψυχή και την ατοµική διανόηση. και ̟αρόλη την ισχυρή αντίδραση ̟ου αντιµετώ̟ισε αυτό ̟ου σήµερα α̟οτελεί τη βάση για την κοινωνική ε̟ιστηµονική έρευνα: Ο άνθρω̟ος είναι ̟ροϊόν και συνάµα δηµιουργός της κοινωνίας. γεγονότα ̟ου είναι ε̟ιστηµονικά µελετούµενα. The Division of Labor in Society.1917).’’82 Το ̟ρόβληµα του δυτικού υ̟οκειµενισµού.. D. σσ. F.... Sociology and Philosophy. α̟ό µία ά̟οψη εµφανίζεται σαν µεταφυσική ύ̟αρξη ή τουλάχιστον µεταφυσική κατηγορία. London 1953. Halls with an Introduction by Lewis Coser. Emile Durkheim. η κοινωνιολογία και εδώ ακολουθεί ̟ιστά την φιλοσοφία. translated by W. Αθήνα 1977. στην κοινωνιολογία ό̟ως αυτές του Durkheim. G. Αθανασόπουλος .ο Durkheim διακήρυξε ̟ροφητικά και ̟αθιασµένα. είναι ̟ερισσότερη α̟ό το άθροισµα των µερών της. London 1984. ο ̟ρώτος κλασικός κοινωνιολόγος µε ̟ανε̟ιστηµιακή έδρα (1887) στο Μ̟ορντώ της Γαλλίας και ̟ατέρας της ακαδηµαϊκής κοινωνιολογίας. Ε̟ίσης. Πρακτική. Κοινωνιολογία (Πανεπιστηµιακές σηµειώσεις και φάκελος κειµένων). σσ. Η θέση του Durkheim ήταν: Το Όλο είναι ̟ερισσότερο α̟ό το Άθροισµα των Μερών του. δηµιουργική και διαµορφωτική των 79 Βλ. 329-343 81 Imogen Seger. Αυτό το «̟ερισσότερο» για τον Durkheim είναι η «συλλογική συνείδηση» ως µια «ηθική δύναµη» η ο̟οία δεν είναι φανερή αλλά α̟οκαλύ̟τεται µε τα α̟οτελέσµατά της. σσ.

ελεύθερες ε̟ιλογές. σσ. 42-66. π. την αναγόρευση του κοινωνικού σε φορέα αφηρηµένης διαλεκτικής Ισχύος (. αναγκαστικά. σ. σ. σσ. Σηµαίνει. 418-449 86 Λουδοβίκου. Emile Durkheim. ό. New York 1995. Η Αποφατική…...) ̟ου ̟ραγµατώνει την αλήθεια του Α̟ολύτου εντός α̟οκλειστικά της Ιστορίας. 211 Βλ. καταργώντας έτσι την ετερότητα ως το µόνο αντίζυγο ̟ου ̟ροωθεί τα όντα ̟ρος την ανά̟τυξη µιας ελεύθερης κοινωνικότητας µέσα σε µία ενεργούµενη κοινωνία. Durkheim... 224.ακόµη ̟ερισσότερο: όχι ̟ια α̟λή εξίσωση του κοινωνικού µε το θείο.. Sociology…. Η Αποφατική…. Αθήνα 1980. το α̟όλυτο Πνεύµα.. αυτή η θεωρία του Durkheim ανα̟τύσσεται85 ‘’. στο γνωστό του έργο «Οι Στυχιώδεις Μορφές Θρησκευτικής Ζωής». translated and with an Introduction by Karen E. Τόµοι 2. π. Τόµος 1ος. ενάντια στις αναχρονιστικές αντιλήψεις.’’86 Η κοινωνία σε αυτή την ̟ερί̟τωση. 80-97 85 Βλ. σσ. 274-321 84 29 . Fields. The Elementary Forms of Religious Life. µαζί µε την ̟ε̟οίθηση ̟ερί της α̟οκλειστικά κοινωνικής ̟ροελεύσεως όλων των αξιών..ε̟ιµέρους συνειδήσεων µε ηθικές κανονιστικές ιδιότητες ̟άνω στην κοινωνική οµάδα. Αυτό σηµαίνει όµως την ταύτιση του κοινωνικού µε την καθολική συνείδηση.. τον κόσµο των Ιδεών. µέσα α̟ό την ίδια την αυτο̟ε̟οίθησή του. δηλαδή. Η Ανοιχτή κοινωνία και οι Εχθροί της. υ̟ηρετεί το Σκο̟ό ̟ου ορίζει το Α̟όλυτο. ed. 253 87 Βλ.84 Αργότερα. Εχθροί της 83 Λουδοβίκου. κορυφώνεται µε την υ̟ερβατικο̟οίηση της συλλογικής συνειδήσεως ̟ου συντελείται στην ταύτιση της κοινωνίας µε το θείο. ό. εισαγωγή-µετάφραση Ειρήνης Παπαδάκη.. Κάρλ Πόππερ. εκδ. 276-355. 68-75. ̟αγανιστικές α̟όψεις και ολοκληρωτικές ε̟ιλογές. Εκείνο ̟ου αυτός ο διάσηµος στοχαστής α̟οκαλεί «ανοιχτή κοινωνία» είναι µια κοινωνία στην ο̟οία τα άτοµα βρίσκονται διαρκώς αντιµέτω̟α µε σηµαντικές ̟ροσω̟ικές α̟οφάσεις. The Free Press.’’83 Αυτή η α̟ολυτο̟οίηση της συλλογικής συνειδήσεως και η ιδεαλιστικο̟οίηση της κοινωνικής οµάδας υ̟ό του Durkheim. π. αλλά θεώρηση του κοινωνικού ως ex nihilo δηµιουργού του θείου. ό. Ένας ̟ιο σύγχρονός µας φιλόσοφος και κοινωνιολόγος ο Karl Raimund Popper (1902 – 1994) στη κριτική της σύγχρονης του Κοινωνιολογίας και της κοινωνίας της ε̟οχής του ΙΙ Παγκοσµίου Πολέµου ανα̟τύσσει µία θεωρία ̟ερί της «Ανοιχτής Κοινωνίας»87 στο οµώνυµο έργο του µε σκο̟ό να αναδείξει την σηµασία της ετερότητας και το κίνδυνο της ιδεαλιστικο̟οίησης του συλλογικού.. ∆ωδώνη.

ε̟ιτίθεται στις φιλοσοφίες και ιδεολογίες ̟ου ανα̟αράγουν µοντέλα κλειστής κοινωνίας ή ̟ου ̟ροσ̟αθούν να ξε̟εράσουν τις εναλλακτικές λύσεις µιας αλλαγής. ο κρατικός ̟αρεµβατισµός στην κοινωνική και την οικονοµική ζωή θα '̟ρε̟ε να ̟εριοριστεί ως εκεί ̟ου είναι ̟ραγµατικά αναγκαίο για την ̟ροστασία της ελευθερίας και ετερότητας. δεν ̟ρέ̟ει να εφησυχαζόµαστε αλλά να είµαστε ̟άντοτε έτοιµοι να βελτιώσουµε τους θεσµούς ̟ου έχουµε ανα̟τύξει. κατ' αυτόν. Όµως δεν υ̟άρχει κανένας νόµος ̟ου να ̟ροκαθορίζει µια αλλαγή. µε άλλα λόγια της ετερότητας.ισο̟εδωτική αντίληψη της κοινωνίας ̟ου εξουδετερώνει κάθε καινοτόµο ̟ροσ̟άθεια. Εξίσου τον α̟ασχολεί και ο ρόλος του κράτους. της σηµασίας των α̟ρόβλε̟των συνε̟ειών. µε το να θεωρούν την ίδια την αλλαγή σαν µια ̟ροκαθορισµένη ̟ορεία την ο̟οία χρειάζεται µονάχα να αναγνωρίσουµε και να α̟οδεχθούµε. της ̟οικιλίας των ανθρώ̟ινων τάσεων. η ο̟οία υ̟ηρετεί τις ολοκληρωτικές τάσεις και την ιδεολογία ενός ̟ροε̟ινοηµένου και α̟οκλειστικού Σκο̟ού. Ο Popper ̟ιστεύει ότι κατά βάθος φοβόµαστε την ιδέα της Ανοιχτής Κοινωνίας ̟ου α̟ελευθερώνει τις κριτικές ικανότητες του ανθρώ̟ου γι' αυτό µας αρκεί µια κλειστή κοινωνία υ̟οταγµένη σε µαζικές δυνάµεις. η κάθε λογής γραφειοκρατία ̟ου θέλει να διατηρήσει ̟άση θυσία τα κεκτηµένα της. ε̟οµένως και την ̟ορεία της ανθρώ̟ινης ιστορίας ̟ου ε̟ηρεάζεται α̟ό την εξέλιξη της ανθρώ̟ινης γνώσης και του ανθρώ̟ινου ̟αράγοντα γενικώς. Τέλος.«ανοιχτής κοινωνίας» είναι ακριβώς οι εχθροί της ̟ροόδου. βρίσκεται στο κέντρο της φιλελεύθερης θεωρίας του Popper. αλλά και η ̟ατερναλιστική . Η συνείδηση της ανθρώ̟ινης ατέλειας. υ̟άρχουν για την ̟ροστασία της ατοµικής ελευθερίας και ε̟ειδή κάθε εξουσία είναι ε̟ικίνδυνη. ̟ρέ̟ει να α̟οφεύγουµε να γινόµαστε θύµατα της αυτα̟άτης για την τελειο̟οίηση της ανθρω̟ότητας και των θεσµών. βυθισµένη στην άγνοια µε µια µοιρολατρική αντίληψη. Η ελευθερία γι' αυτόν είναι ελευθερία κριτικής και ελευθερία α̟ό ψυχολογικούς και ιδεολογικούς καταναγκασµούς. Κατά τον Popper η µονολιθική αναζήτηση της «τέλειας » κοινωνίας όσο καλο̟ροαίρετος κι αν είναι αυτός ̟ου τη συνέλαβε µε τη φαντασία του. Ο αυστριακός στοχαστής. Οι κρατικοί θεσµοί. είναι η 30 . Ε̟ιµένει ότι ό̟οιες κι αν είναι οι ελ̟ίδες µας.

89 Αυτός ο ιστορικισµός. Πόππερ. ως ενός Α̟ολύτου. ‘’…όσον αφορά το ̟ειρασµό του ολοκληρωτισµού. το ο̟οίο αναλύει ο Popper. Η Αποφατική….κλασική δικαιολογία του εγκλήµατος. ό̟ως τον ̟ροσεγγίζει ο Popper στην «Ανοιχτή Κοινωνία».. π. σ.. ό. σσ. ό̟ως και στην α̟οφυγή ο̟οιασδή̟οτε κοινωνικής διαδικασίας ̟ου εγκλωβίζει το άτοµο στην εξυ̟ηρέτηση κά̟οιου ̟ροε̟ινοηµένου υ̟ερβατικού Σκο̟ού.µία ̟ρόταση. 250 Βλ. υ̟οχρεωτική για όλα τα όντα και όχι ελεύθερη ̟ροσω̟ική ε̟ιλογή τους. 250 89 31 . π. σ. το ο̟οίο ανα̟τύσσεται µε την ε̟ιβολή ενός ̟ροε̟ινοηµένου διαλεκτικού υ̟ερβατικού Σκο̟ού. 88 Λουδοβίκου.. Η κριτική του αφηρηµένου κοινωνείν. 11-123 90 Λουδοβίκου. είναι ο στόχος του Popper. ό. του βιασµού δηλαδή της ατοµικής ελευθερίας και της καταρράκωσης της ανθρώ̟ινης αξιο̟ρέ̟ειας. Αυτός ‘’. ό. Η ανοιχτή…. Αθήνα 1982.ο υ̟ερβατικός Σκο̟ός. µε την ̟ροε̟ινοηµένη αυτή αφηρηµένη διαλεκτική ενότητα... η ο̟οία δεξιώνεται στα σ̟λάγχνα της αναγκαστικά το µεταµορφούµενο σε κοινότητα Α̟όλυτο. Τόµος 2ος. ως καρ̟ός µίας «ανοιχτής» κοινωνικότητας ̟ου α̟οβλέ̟ει στην διατήρηση της ετερότητας και ατοµικής ελευθερίας κάθε ατόµου. στη ̟ορεία της «Μακροϊστορίας». έχει άµεση σχέση. ̟ου ̟ροβάλλει ως υ̟οχρεωτικός σκο̟ός της ανθρώ̟ινης κοινωνίας. αυτή η ̟ροε̟ινοηµένη ενότητα.’’88 Tο αφηρηµένο κοινωνείν είναι α̟οτέλεσµα αυτής της ε̟ιβολής ̟ου γεννάται στο Ιστορικισµό του Hegel. π.”90 Η «Ανοιχτή Κοινωνία» για τον Popper είναι στην ουσία µία ε̟ιθυµία . Η Αποφατική…. είναι καταναγκαστική.

σηµαντικότατη.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ∆ΕΥΤΕΡΟ Η κοινωνικότητα στην διδασκαλία του Άλφρεντ Άντλερ Στο ̟ροηγούµενο κεφάλαιο ̟αρουσιάσαµε. αλλά ιδιαίτερα στη θεωρία της Ατοµικής ψυχολογίας. την «̟ορεία» της κοινωνικότητας. αν όχι κύρια θέση. Η κοινωνικότητα στο έργο του Άντλερ καταλαµβάνει. µε σύντοµες αναφορές στα ̟ιο αντι̟ροσω̟ευτικά ρεύµατα Φιλοσοφίας και Κοινωνιολογίας. τουτέστιν την κοινωνικότητα κατά την διδασκαλία του Άλφρεντ Άντλερ. Στο ̟αρόν κεφάλαιο αναφερόµαστε στο κύριο θέµα της ̟αρούσας εργασίας. 32 . µε σκο̟ό να θέσουµε κά̟οια βασικά κριτήρια έτσι ώστε να γίνει ̟ιο κατανοητή η έννοια και η σηµασία της κοινωνικότητας γενικώς. ό̟ως θα δούµε.

Στη συνέχεια έγινε µέλος της Ψυχαναλυτικής Κοινωνίας της Βιέννης (Vienna Psychoanalytic Society). στο Aberdeen της Σκοτίας. σ. η ο̟οία ούτως ή άλλως δεν είχε κάνει καµιά σηµαντική ε̟ίδραση ̟άνω του. Σύµφωνα µε ορισµένους ήταν µαθητής του Freud. Αθήνα 1970. ενώ αµέσως το ε̟όµενο χρόνο δηλώνει ̟αραίτηση α̟ό το ̟ροεδρικό αξίωµα και ακολουθεί η οριστική α̟όσχισή του α̟ό το Freud και η ίδρυση της Εταιρείας της Ελεύθερης Ψυχαναλυτικής Έρευνας. εκδ.. Κατό̟ιν. Το 1910 έγινε Πρόεδρος της Ψυχαναλυτικής Εταιρείας της Βιέννης.. Το 1902 δέχτηκε ̟ρόσκληση α̟ό το Freud για συµµετοχή στις συναντήσεις της Τετάρτης για συζητήσεις σχετικά µε τη νεύρωση. Ατοµική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη θεωρία της ψυχολογίας του βάθους του Άλφρεντ Άντλερ. Ο Άντλερ ήταν ̟αντρεµένος µε την Raissa Epstein. α̟έρριψε όµως τις α̟όψεις της ψυχανάλυσης σχετικά µε το ̟εριεχόµενο του ασυνείδητου και την ̟αντοδυναµία της libido.Ι) Ο Άλφρεντ Άντλερ και η διδασκαλία του Ο Alfred Adler γεννήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 1870. Το 1895 ̟ήρε ̟τυχίο Ιατρικής α̟ό το Πανε̟ιστήµιο της Βιέννης. έκανε ειδίκευση στην Οφθαλµολογία και στη συνέχεια στην Ψυχιατρική. ενώ κατά άλλους ‘’. µετάφραση Γιώργου Βαµβαλή. αλλά µόνο συνεργάτης του.δεν υ̟ήρξε ̟οτέ «µαθητής» του Φρόυντ.. δέχτηκε µεν την ά̟οψη ότι υ̟άρχουν ασυνείδητες δυνάµεις ̟ου συµµετέχουν α̟οφασιστικά στη διαµόρφωση της συµ̟εριφοράς και της ̟ροσω̟ικότητας γενικά του ατόµου. Μπουκουµάνη (Β΄ Έκδοση). Οι γονείς του. στη Βιέννη. 91 Josef Rattner. και ̟έθανε στις 28 Μαΐου 1937. αφήνοντας οριστικά ̟ίσω του την Ιουδαϊκή κληρονοµιά. 14 33 .’’91. µαζί µε την ο̟οία ασ̟άστηκαν το Προτεσταντισµό το 1904. Αρκετά νωρίς ο Άντλερ εξέφρασε δικές του ανεξάρτητες α̟όψεις για το ̟ρόβληµα των νευρώσεων. Έτσι. µία Ρωσίδα σοσιαλίστρια. Εβραίοι έµ̟οροι. καταγόταν α̟ό τη Ουγγαρία.

Του Άντλερ «η κατευθυντήρια εικόνα» το 1912. ο Άντλερ. σσ. υ̟ό του Άντλερ. όταν δηµοσιεύθηκε η εργασία του µε τίτλο : «Οι οργανικές µειονεξίες και οι ψυχολογικές τους ε̟ι̟τώσεις». ̟ριν ακόµα συναντήσει τον Sigmund Freud. είχε υ̟οστηρίξει δύο βασικές θέσεις της Ατοµικής ψυχολογίας: Ι) κάθε άτοµο διαµορφώνεται µέσα α̟ό το κοινωνικό του ̟εριβάλλον ΙΙ) η ψυχή και το σώµα βρίσκονται σε α̟όλυτη αλληλεξάρτηση. είναι χαρακτηριστική και η θέση του καθηγητού του Χάρβαρντ του Ρόµ̟ερτ Χουάιτ για την ε̟ίδραση του Άντλερ ̟άνω στο Φρόυντ: ‘’Ο Φρόυντ. έγινε το «ιδανικό του εγώ» του Φρόυντ το 1914. Αθήνα 1971. Η διαφωνία του εκδηλώθηκε κυρίως το 1907. α̟ό το 1915. α̟έκρουε ακόµη την έννοια του Άντλερ «για τις τάσεις εξασφάλισης». µετάφραση Σταύρου Καµπουρίδη.’’92 92 Άλφρεντ Άντλερ. έγινε «σχηµατισµός αντίδρασης» του Φρόυντ το 1915. Ό̟ως ε̟ίσης. στη Βιέννη η Σχολή της Ατοµικής Ψυχολογίας. Στη συνέχει. αλληλοσυµ̟ληρώνονται και ολοκληρώνονται µέσα στο αδιαίρετο άτοµο.Το 1912 δηµιουργείται. Στη γενετήσια ψυχανάλυση του Freud. το 1911. έγιναν το 1920 «το ένστικτο του Θανάτου» του Φρόυντ. Μπουκουµάνη. Αµέσως µετά τον Ι’ Παγκόσµιο Πόλεµο ιδρύονται υ̟ό την αιγίδα της Σχολής αυτής Κλινικές Συµβουλευτικής (Guidance Clinics). Ανθρωπογνωσία. Του Άντλερ «η µεταστροφή του ενστίκτου στο αντίθετό του» το 1908. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Άντλερ. εκδ. Ο Άντλερ διαφωνούσε µε το Freud σε δύο σηµεία: Ι) Θεωρούσε σηµαντικό το ρόλο της ε̟ιθετικότητας και των κοινωνικών ̟αραγόντων στη διαµόρφωση της ανθρώ̟ινης συµ̟εριφοράς ΙΙ) Αµφισβήτησε τη γενετήσια ορµή ως ̟ρωταρχικό κίνητρο δραστηριότητας. ο Άντλερ ήταν υφηγητής του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου της Βιέννης και α̟ό το 1929 καθηγητής στο ̟ανε̟ιστήµιο της Νέας Υόρκης. αντι̟αραθέτει τη δική του θεωρία. «Τα ε̟ιθετικά ένστικτα» του Άντλερ το 1908. για να την α̟οδεχτή το 1921 σαν «αµυντικό µηχανισµό». 17-18 34 .

. ονοµάστηκε Ατοµική ψυχολογία (Individualpsychologie). Εισαγωγή στην θεωρία του Άντλερ. ̟ου ε̟εξεργάζεται και ερµηνεύει τις εµ̟ειρίες του οργανισµού και αναζητεί νέες εµ̟ειρίες. Θεωρεί το ά-τοµο ως ένα ενιαίο και αδιαίρετο σύνολο. Μερικοί βασικοί άξονες της Ατοµικής ψυχολογίας είναι οι εξής: Ι) Κοινωνικές ορµές: Η ανθρώ̟ινη συµ̟εριφορά υ̟οκινείται κυρίως α̟ό κοινωνικές ορµές. Ηρακλείτου.. σ. Αθήνα 1992. δηλαδή αυτό ̟ου δε διαιρείται. ΙΙ) ∆ηµιουργικός εαυτός: Α̟οτελεί ένα ιδιαίτερο. 14 Εύα Ντράικωρς-Φέργκουσον. διακριτικό στυλ ζωής. 10 35 . Ι̟̟οκράτους. Marx. ΙV) Ψυχολογία ̟ροσανατολισµένη στο Εγώ: Το̟οθέτηση της συνείδησης στο κέντρο της ̟ροσω̟ικότητας του ατόµου. ενδιαφερόντων και αξιών του ατόµου και στην ̟ροετοιµασία του για δράση. ικανές να συµβάλλουν στην ολοκλήρωση του στυλ ζωής ̟ου θα ε̟ιλέξει το άτοµο. δεν τέµνεται. π. Ο 93 94 Rattner. µοναδικό. ̟ου αντικατο̟τρίζει το δικό του. Nietzsche.. Dilthey. Kant. σ. χαρακτηριστικών.να δηλώση ότι σε αντίθεση ̟ρος την ψυχανάλυση ενδιαφέρεται για την κατανόηση της µοναδικότητας του ατόµου. ψυχολογικές και κοινωνικές διαδικασίες. εκδ. ενώ στην κλασσική ψυχαναλυτική σκέψη κυριαρχούσε το ασυνείδητο. µεταξύ άλλων. ό. στο ο̟οίο ολοκληρώνονται οι σωµατικές. Γλάρος. ‘’Η ατοµική ψυχολογία του Άντλερ είναι µια θεωρία της ̟ροσω̟ικότητας ̟ου είναι κοινωνικό – ψυχολογική. Το άτοµο χρησιµο̟οιεί κληρονοµικότητα και ̟εριβάλλον στη διαµόρφωση και εκδήλωση της συµ̟εριφοράς του. εξατοµικευµένου̟οκειµενικό σύστηµα. γιατί ήθελε να τονίσει τη σηµασία της ολότητας της ανθρώ̟ινης ̟ροσω̟ικότητας και ‘’. Vaihinger και Bergson. ΙΙΙ) Μοναδικότητα της ̟ροσω̟ικότητας του ατόµου: Αναφέρεται σε έναν ατοµικό.’’94 Στην ανά̟τυξη της θεωρίας της Ατοµικής Ψυχολογίας είχαν ε̟ιδράσει στον Άντλερ. µοναδικό σχηµατισµό . εξελικτική και γνωστική.διαµόρφωση των κινήτρων.Η θεωρία ανάλυσης της ̟ροσω̟ικότητας και η µέθοδος ψυχοθερα̟είας ̟ου ανέ̟τυξε ο Άντλερ. Ατοµική Ψυχολογία…. και οι θεωρίες των: Seneca.’’93 Μελετά το άτοµο.

ανα̟τύσσεται στην ̟εριοχή του ασυνείδητου ένα συναίσθηµα µειονεξίας (Inferioritätskomplex – inferiority complex). Οι θέσεις του Άντλερ θα µ̟ορούσαν να συνοψιστούν σχηµατικά στις εξής : ‘’Αρχικώς ο άνθρω̟ος εθεωρείτο α̟ό τον Adler ως ένα ε̟ιθετικόν ζώον. ̟ου α̟οσκο̟ούν στην ανά̟τυξη της ̟ροσω̟ικότητας µε τέτοιο τρό̟ο. υιοθετεί ανάλογο τρό̟ο συµ̟εριφοράς.. Με αυτήν ‘’. Το συναίσθηµα µειονεξίας και η τάση για ανα̟λήρωση ρυθµίζουν την εκάστοτε συµ̟εριφορά του ατόµου. Η ̟ροσ̟άθεια αυτή ονοµάζεται τάση για ανα̟λήρωση. σ. σ. π.’’96 Έτσι. Η όλη διαδικασία θα µ̟ορούσε να θεωρηθεί ασυνείδητη αντίδραση του ατόµου στην ανησυχία του ότι ενδέχεται να υ̟οστεί µείωση η ̟ροσω̟ική του αξία. ̟αράλληλα µε την τάση για ε̟ιβολή . ‘’Τέλος ο Adler έφθασε 95 96 Κωνσταντίνου Γ.’’95 Στον άνθρω̟ο υ̟άρχει η έµφυτη τάση για ε̟ιβολή. «ο ̟όθος της εξουσίας». και των στόχων για τους ο̟οίους µάχεται στη ζωή του. Το άτοµο γνωρίζοντας ενδόµυχα τις αδυναµίες του. Αθήναι 1994. έχοντας συνείδηση του νοήµατός τους για την αυτο̟ραγµάτωσή του. 231 36 . α̟ό τα συναισθήµατα δηλαδή µειονεξίας και α̟ό την τάση για ανα̟λήρωση. 231 ό. Πασσάκου. κατά την Ατοµική ψυχολογία.. Το συναίσθηµα µειονεξίας ̟ροκαλεί µία σειρά ασυνείδητων ενεργειών.. Η τάση αυτή ̟ροσκρούει στην αδυναµία του ατόµου. ώστε να καλυφθούν οι υ̟άρχουσες ̟ραγµατικές ή φανταστικές αδυναµίες. η ψυχική εξέλιξη του ατόµου ρυθµίζεται α̟ό τη δι̟λή αυτή ενέργεια. Το πρόσωπο στην κοινωνία του γίγνεσθαι. τόσο ̟ιο ̟ολύ αισθάνεται το άτοµο κατώτερο. ̟ου α̟οβλέ̟ει στην κάλυψη των µειονεκτηµάτων και στην ικανο̟οίηση της τάσεως για ε̟ιβολή. των σηµείων στα ο̟οία είναι κατώτερος.ε̟ιδιώκεται ̟ρωταρχικώς η ισχύς και η κυριαρχία µε α̟ώτερο στόχο την ανα̟λήρωση α̟έναντι σε ένα βαθειά κρυµµένο αίσθηµα µειονεκτικότητος. Έτσι . και είναι ικανός να σχεδιάζει και να καθοδηγεί τις ̟ράξεις του.άνθρω̟ος έχει συνείδηση των λόγων της συµ̟εριφοράς του. Όσο ̟ιο έντονος είναι ο αγώνας αυτός για υ̟εροχή. την ο̟οία συναισθάνεται αλλά και αντιλαµβάνεται α̟ό τις καθηµερινές του εµ̟ειρίες. ̟ου είναι ιδιαίτερα έντονο σε άτοµα µε σωµατικά ή άλλα ελαττώµατα. Με αυτό τον τρό̟ο θέλει το άτοµο να φανεί ανώτερο στην ίδια του την αδυναµία.

.’’98 µε τη θεωρία του ̟ερί του «δηµιουργικού εγώ» και της «ανά̟τυξης της ̟ροσω̟ικότητας».. σ. Τελικώς ε̟ίστευσεν ότι ο άνθρω̟ος κατά την γέννησιν του είναι ήδη δια̟οτισµένος µε µια κοινωνική συνειδητότητα. Βάντσου. 104 98 37 . οι ο̟οίοι σχετίζονται ̟άντα µε το βαθµό αισθήµατος της κοινωνικότητας. ως ενός κοινωνικώς υ̟ευθύνου ζώου.. Αϊβάζη. Α̟ό τη στιγµή ̟ου γεννιέται ο άνθρω̟ος.. π. δηµιουργεί και τον ιδιαίτερο τύ̟ο κάθε ατόµου: 97 Πασσάκου.’’99 Τελικώς ο Άντλερ βλέ̟ει τον άνθρω̟ο ως ένα ‘’. π.κοινωνικό ον. σ..’’97 Αιτίες ̟ου ̟ροκαλούν το αίσθηµα της κατωτερότητας είναι: α) σωµατικές ατέλειες. εκδ.. 232 99 ό. 244 100 Χρήστου Κ. Θεσσαλονίκη 2003. Το πρόσωπο….’’100 Το 1945 ο Adler εισάγει την τυ̟ολογία του. τόσον για την ευηµερία των άλλων ανθρώ̟ων.Ο Άντλερ ε̟ίσης α̟οφασιστικώς µετεκίνησε το βάρος α̟ό το ασυνείδητον εις το συνειδητόν µέρος της ψυχής. «Τύ̟οι ̟ροσω̟ικότητας»..ο Adler µετε̟ήδησε στην εντελώς αντίθετη ιδέα ̟ερί του ανθρώ̟ου.. έχει την ανάγκη του συνανθρώ̟ου του. όσον και δια την ευηµερίαν του ίδιου του ατόµου του. Ο τρό̟ος µε τον ο̟οίο θα αντιµετω̟ίσει το άτοµο µία κατάσταση κατωτερότητας και η ε̟ιτυχία ή η α̟οτυχία να βγει α̟ό την κατάσταση αυτή. β) υ̟ερβολική τρυφερότητα α̟ό τους άλλους και γ) αδιαφορία στην ̟αιδική ηλικία. σ. ̟ου έχει ε̟ιλέξεί το άτοµο. ό. π.. σ. Αργότερα ‘’. ∆εν α̟αιτείται ̟αρά να αφυ̟νιστούν οι ευθύνες του. αντί να θεωρή ότι ευρίσκονται εις αµοιβαίαν σύγκρουσιν. 231 ό. ότι η ̟ραγµατική κινούσα δύναµις εις τον άνθρω̟ο είναι η αναζήτησις της υ̟εροχής..εις το συµ̟έρασµα. Εις την σκέψιν του Adler κυριαρχεί λοι̟όν τελικώς η ιδέα του τελείου ανθρώ̟ου ζώντος εις µίαν τελείαν κοινωνίαν. Εισαγωγή στην Ψυχολογία µετά στοιχείων Θεολογίας.. ‘’Ο̟ωσδή̟οτε ο Adler βλέ̟ει το συνειδητόν και το µη συνειδητόν µέρος της ̟ροσω̟ικότητος ενωµένα να συνυφαίνονται ως µία ολότης εις υ̟ηρεσίαν των σκο̟ών ζωής. µέχρι το θάνατό του.

38 . Κοινωνικά χρήσιµος τύ̟ος: Χαρακτηρίζεται α̟ό δραστηριότητα και ενεργητικότητα.Οι ψυχώσεις συνίστανται α̟ό την αλληλε̟ίδραση σωµατικών και ψυχολογικών αιτιολογικών συντελεστών. Η ερµηνεία ̟ου δίνει η θεωρία του Άντλερ για την ψυχο̟αθολογία είναι η εξής: . στοιχεία ̟ου βρίσκονται σε αρµονία µε τις ανάγκες των άλλων και είναι θετικά . όµως.Κυριαρχικός τύ̟ος: Εµφανίζει µεγάλο βαθµό δραστηριότητας για την ε̟ίτευξη του στόχου του. ̟αρουσιάζει. Η δραστηριότητα. στοιχείο ̟ου αναµένει ̟ως θα υ̟άρχει ̟άντα. . Ισοδύναµο του φλεγµατικού τύ̟ου του Ι̟̟οκράτη. δηλαδή του ̟ραγµατικού ενδιαφέροντος για τους άλλους.Η νεύρωση οφείλεται στην υ̟εραντιστάθµιση ̟ου δηµιουργείται. Είναι αυτός ̟ου έχει χάσει την ανεξαρτησία του. Ισοδύναµο του χολερικού τύ̟ου του Ι̟̟οκράτη.ευεργετικά γι΄ αυτούς. ∆εκτικός τύ̟ος: Παρουσιάζει έλλειψη της δραστηριότητας και του αισθήµατος κοινωνικότητας. συνεχώς α̟αιτεί α̟ό τους άλλους. η ενεργητικότητά του και το αίσθηµα κοινωνικότητας είναι σε χαµηλό βαθµό. να υ̟άρχει στην κοινωνία. και. δεν ξέρει ̟ως µ̟ορεί να κάνει ο ίδιος ̟ράγµατα για τον εαυτό του. αντί να αγωνίζεται για την ε̟ιτυχία και την ανωτερότητα. Ανέ̟τυξε αυτόν τον τύ̟ο ̟ροσω̟ικότητας. όταν έρχεται αντιµέτω̟ος µε κά̟οια δυσκολία. Γι΄ αυτό στόχος του είναι να α̟οδράσει και να διατηρήσει µια α̟όσταση ασφαλείας α̟ό τους άλλους ανθρώ̟ους. ως α̟οτέλεσµα της ψυχρότητας ̟ου ένιωσε. χαρακτηρίζεται α̟ό µια συµ̟εριφορά ανα̟οφασιστικότητας. Ισοδύναµο του µελαγχολικού τύ̟ου του Ι̟̟οκράτη. Ισοδύναµο του εύθυµου τύ̟ου του Ι̟̟οκράτη. ενώ αναµένει α̟ό τους άλλους να ενδιαφέρονται γι΄ αυτόν. όταν το άτοµο δεν καταφέρει να ελευθερώσει τον εαυτό του α̟ό το σύµ̟λεγµα κατωτερότητας. Α̟οφευκτικός τύ̟ος: Είναι εκείνος ̟ου. έλλειψη του αισθήµατος κοινωνικότητας. γεγονός ̟ου τον κάνει να φέρεται µε έναν αντικοινωνικό τρό̟ο. κά̟οια στιγµή.

∆ηλαδή α̟οκτά θάρρος.. -Την α̟οδυνάµωση του αισθήµατος κατωτερότητας -Την αντικατάσταση του ̟αλιού µε ένα νέο.τι ο Άντλερ ̟εριγράφει ως χαρακτηριστικό της ψυχο̟αθολογίας. ̟ου στην ουσία είναι ε̟αφή ανθρώ̟ου µε άνθρω̟ο· µία κοινωνική διεργασία βασική για την Ατοµική ψυχολογία -Τη διερεύνηση και κατανόηση του σχεδίου ζωής του ατόµου.‘’Η α̟οτυχία µιας ολοκληρωµένης συµµετοχής στο ̟άρε-δώσε της κοινωνικής ζωής. Μετά. βοηθά τον άρρωστο να καταλάβει ότι έχει λαθεµένο ̟ροσανατολισµό και ότι µ̟ορεί να δει τη ζωή µε καινούργιο και σωστότερο τρό̟ο. Τέλος ο άρρωστος ενθαρρύνεται να χρησιµο̟οιήσει τα συµ̟εράσµατα ̟ου έβγαλε α̟ό τη µελέτη του εαυτού του για να βελτιώσει τη ζωή του.. π. µε την ανάλυση. ό̟ου ̟εριλαµβάνονται: οικογενειακός αστερισµός. Βασικός θερα̟ευτικός στόχος είναι η θερα̟εία της νεύρωσης. σωµατικές και ̟νευµατικές µειονεξίες. 250 39 . κλ̟. ό. ο θερα̟ευτής ̟ρέ̟ει να βρει τον τρό̟ο και το σκο̟ό της ζωής του αρρώστου. Εισαγωγή…. Η διάρκεια της θερα̟είας είναι συνήθως 3-4 µήνες και σ̟άνια φτάνει τον ένα χρόνο. Στην αρχή. η ο̟οία ̟εριλαµβάνει τις ακόλουθες φάσεις: -Την α̟οκατάσταση της ε̟ικοινωνίας του θερα̟ευτή µε το θερα̟ευόµενο. λαµβάνει θετική ενθάρρυνση για τη ζωή µέσα στη κοινωνία. 73 Πασσάκου. Σαφώς όµως η ̟ροσέγγισίς του ήτο ̟ερισσότερον άµεσος α̟ό εκείνη του Freud. τουτέστιν να εντο̟ίσει το ̟ρόβληµα.’’101 Η Αντλεριανή ψυχοθερα̟εία είναι ευρέως εφαρµοσµένη. είναι ό. σ. Η ψυχοθερα̟εία. σχέδιο και στιλ ζωής (Labensplan – style of life). ‘’Ο Adler δεν ̟ροσέφερε συστηµατικές ̟εριγραφές των τεχνικών του θερα̟είας. ό. έχει σκο̟ό να α̟οκαταστήσει τον ανωφελή ή αντικοινωνικό σκο̟ό της ζωής αυτών ̟ου ̟άσχουν. 101 102 Εύα Ντράικωρς. π. Το πρόσωπο…. ̟ερισσότερο ̟ροσαρµοστικό για το άτοµο. σύµφωνα µε την Ατοµική ψυχολογία. σ.’’102 Ο ίδιος άρχισε να ασκεί την ψυχοθερα̟εία την ε̟οχή του Πρώτου Παγκοσµίου Πολέµου.

δηλαδή της ενότητας της ̟ροσω̟ικότητας και ανθρω̟ότητας. δηλαδή της σκο̟ιµότητας κάθε ανθρώ̟ινης συµ̟εριφοράς.Οι τοµείς θερα̟ευτικών εφαρµογών ̟ου δραστιρο̟οιείται η Αντλεριανή ψυχοθερα̟εία είναι οι εξής: .Παρέµβαση στη σχέση γονέα .Συµβουλευτική ε̟ανένταξης .̟αιδιού . το ο̟οίο είναι συνώνυµο του όρου Αντλεριανή ψυχολογία. µια ξεχωριστή οντότητα ̟ου λειτουργεί ως ολοκληρωµένο άτοµο. αυτό ̟ου κατεξοχήν χαρακτηρίζει την αντλεριανή-ατοµική ψυχολογία είναι ολιστική. Ο όρος Ατοµική ψυχολογία. του τελεολογισµού. Όλες οι αντλεριανές θεωρίες θεµελιώνονται ̟άνω σε αυτές τις τρεις βασικές αρχές του Άντλερ: του ολισµού. όταν ακόµα οι ̟ερισσότεροι ερευνητές του κλάδου. Κάθε άνθρω̟ος είναι ένα «individuum». και της 40 . αλλά και το ευρύ κοινό. Αυτή η ̟ροσέγγιση είχε φέρει «ε̟ανάσταση» στην ε̟ιστήµη της ψυχολογίας στις αρχές του 20ου αιώνα.Θερα̟εία ζεύγους και θερα̟εία οικογένειας . είχαν δυαρχικές αντιλήψεις ̟ερί της ανθρώ̟ινης φύσεως.Θερα̟εία α̟ό χρήση ουσιών ΙΙ) Η κοινωνικότητα στο χώρο της Ατοµικής-Αντλεριανής ψυχολογίας Ό̟ως ̟ροκύ̟τει α̟ό τα ̟αρα̟άνω. αλλά κατ΄ε̟έκταση και στην ολότητα της ανθρω̟ότητας εν γένει.Θερα̟εία ̟αιδιών και εφήβων . τελεολογική και κοινωνική ̟ροσέγγιση του ανθρώ̟ου. αναφέρεται στην αδιαίρετη ολότητα κάθε ανθρώ̟ου.Ατοµική συµβουλευτική και ψυχοθερα̟εία .

. σ. ‘’Η κατανόηση είναι βασικά µια ̟ράξη ταύτισης... µετάφραση Κατερίνα Λιάπτση..δεν θα υ̟οφέρει η ατοµικότητά του. εκδ.’’104 Εδώ ̟ρέ̟ει να τονίσουµε ότι η ταύτιση αυτή δεν είναι ένα βύθισµα στη οµάδα-µάζα µε το ο̟οίο χάνεται η µοναδικότητα και ιδιαιτερότητα του ατόµου. Η ατοµική ψυχολογία συο σχολείο. Τι θάπρεπε….συνδέεται η ̟ράξη της κατανόησης µε τη συναίσθηση της θέσης του άλλου. ̟ου είναι η εκ φύσεως τάση κάθε ανθρώ̟ου να κοινωνικο̟οιείται και να ανήκει στο σύνολο της ανθρω̟ότητας. µε τη σηµασία ̟ου δίνει στη ζωή. ενώ στη ψυχολογία ε̟ικρατούσε βιολογικός ντετερµινισµός... την λεγόµενη θεωρία ̟ερί του «κοινωνικού ενδιαφέροντος»: ενώ η ψυχανάλυση έβλε̟ε την ζωή ως µια διαρκή ανα̟όφευκτη σύγκρουση µεταξύ των έµφυτων εγωιστικών ορµών και των α̟αιτήσεων της κοινωνίας.. Αθήνα 1990. και εάν τα συναισθήµατά του κατευθύνονται ̟ρος το σκο̟ό αυτό. Αθήνα 1984. Η ονοµασία αυτή βγαίνει α̟ό την έννοια της ταύτισης µε την οµάδα. 7 41 . δογµατισµός.φως ̟άνω στο ο̟τικό ̟εδίο ̟ου βρίσκεται η ατοµική ̟ερί̟τωση µε τη 103 Άλφρεντ Άντλερ.Εάν ένα ανθρώ̟ινο ον. ε̟ιθυµεί να ̟ροσφέρει.κοινωνικότητας.’’103 Αυτή η ικανότητα είναι εκείνο ̟ου ο ίδιος ονόµασε «κοινωνικό ενδιαφέρον» ή «(συν)αίσθηµα κοινότητος» (Gaemeinschaftsgefuhl). εκδ. Εκτός αυτού ο Άντλερ είχε κάνει «ε̟ανάσταση» και µε άλλη µια θεµελιώδη θεωρία της ατοµικής ψυχολογίας. στην ̟ρακτική της. είναι φυσικό να φέρει τον εαυτό του στην ̟ιο καλή ανά̟τυξη και ̟ροετοιµασία για την ̟ροσφορά. µετάφραση Ε. ψυχολογικός ̟ανσεξουαλισµός. κυριαρχία αρχετύ̟ων και το ̟αντοδύναµο του ασυνειδήτου. τουτέστιν τον συνάνθρω̟ο. Τι θάπρεπε να σηµαίνει για σένα η ζωή.. 14 104 Άλφρεντ Άντλερ. ό. σ.’’105 Η ίδια η ατοµική ψυχολογία. Γραµµένος. σ.. π. διαφορετικά η ανά̟τυξή της θα α̟οτύχει. Επίκουρος . ενεργεί έτσι ώστε να ρίχνει ‘’. 101 105 Άντλερ. ‘’ Όλοι έχουν την ικανότητα να ενδιαφερθούν για τους άλλους· η ικανότητα αυτή όµως ̟ρέ̟ει να εξασκηθεί και να καλλιεργηθεί. και όχι α̟λού φρονήµατος. Σε αυτή την διαδικασία ταύτισης του ατόµου ‘’. ο Άντλερ αντιθέτως ισχυρίζεται ότι οι άνθρω̟οι έχουν µια έµφυτη δυνατότητα να σχετίζονται ̟ρος τους άλλους. Ό̟ως έχουµε αναφέρει και ̟αρα̟άνω η αντλεριανή ολιστική ̟ροσέγγιση της ανθρώ̟ινης φύσεως ως ενιαίας και αδιαίρετης ήταν ε̟αναστατική για την ε̟οχή στην ο̟οία κυριαρχούσε η δυιστική αντίληψη ̟ερί της ανθρώ̟ινης φύσεως. Κέδρος.

. π. 29. 41 108 Άντλερ..̟ρίν α̟ό την ατοµική.. εκδ. γιατί κατά τον Άντλερ ‘’Ζωή σηµαίνει να ενδιαφέροµαι για τους συνανθρώ̟ους µου. Ο Άντλερ τονίζει: ‘’. 255 112 Πασσάκου..’’113 Κατά τον Άντλερ. Τι θάπρεπε….. να είµαι µέρος του όλου. ό. 21 107 ο. ό.. ̟αρόν και µέλλον·.ο άνθρω̟ος ̟ρέ̟ει να α̟οδειχθεί ένας συνάνθρω̟ος. σ. της κοινωνικότητας δηλαδή.... Αιβάζη. Αθήνα χ. Θεσσαλονίκη 2002.’’108 Αυτή η σχέση του µέρους µε το όλον. π. αλλά µιά ψυχική ζωή. 34 109 Άντλερ.. η σωστή ανά̟τυξη του ατόµου µ̟ορεί να ̟ροοδέψει όταν το άτοµο ζει και αγωνίζεται σα µέρος του συνόλου. αλλά της ̟ροσδίδει ένα αίσθηµα συγγένειας µε όλη την ανθρω̟ότητα...’’109 Με αυτή την κοσµοαντίληψη ο άνθρω̟ος κατανοεί ‘’.. και αντίστροφα. π.όλες µας οι λειτουργίες είναι υ̟ολογισµένες ώστε να δένουν το ξεχωριστό στο άτοµο µε την κοινότητα.ότι ο ίδιος ανήκει σ΄ολόκληρη την ανθρώ̟ινη εξέλιξη – ̟αρελθόν.’’107 Η έννοια του κοινωνικού ενδιαφέροντος. π.. 5 110 ό.. Βάντσου.. σ.µοναδικότητά της. µετάφραση Ευάγγελος Γραµµένος. σ..∆εν µ̟ορούµε να φανταστούµε µιά ψυχική ζωή α̟οµονωµένη... π... χ. εκδ. ̟ου α̟οβλέ̟ει ̟άντα στη τελειότητα.. ̟ροηγήθηκε η κοινωνική ζωή των ανθρώ̟ων. σσ. 239. η ο̟οία συνδέεται µε όλα όσα την ̟εριβάλλουν.δεν θα ̟ρέ̟ει να ̟αραγνωρίζεται η ̟οικιλία και η µοναδικότητα κάθε ατοµικής εκδήλωσης. Ηλία Μανιατέα. σ. Το πρόσωπο….’’111 Ο Άντλερ ‘’…̟ιστεύει ̟λέον ότι ο άνθρω̟ος είναι κοινωνικός εκ φύσεως και όχι εξ ε̟ιδράσεως ή συνήθειας…’’112 εξ΄ού και η κύρια ‘’. 113 Χρήστου Κ. 42 . το κοινωνικό ενδιαφέρον. είναι αυτό ̟ου εδραιώνει τις 106 Άλφρεντ Άντλερ. κι όχι να καταστρέφουν τη συντροφικότητα του ανθρώ̟ου µε τον άνθρω̟ο. Τεύχος Ά.. είναι αυτό ̟ου δίνει νόηµα στη ζωή. σ. ό.θέση της διδασκαλίας του Άντλερ είναι ότι ο άνθρω̟ος είναι κοινωνικός.. 45. Το κοινωνικό ενδιαφέρον. π. Το κοινωνικό…. να ̟ροσφέρω το µερίδιό µου στην ευηµερία της ανθρω̟ότητας.. Ανθρωπογνωσία. σ. Θέµατα Ποιµαντικής ψυχολογίας.. ό.’’106 Αυτή την ά̟οψη την διευρύνει τονίζοντας ότι ακόµα ‘’. δεν ̟εριορίζεται στην α̟λή συµµετοχή του µέλους σε µια ιδιαίτερη οµάδα.’’110 Για την αντλεριανή ψυχολογία όλη η ̟ορεία του ατόµου σχετίζεται µε τη κοινωνία: ‘’. σ. 230 111 Άντλερ.

. π... σ.και εξηγεί κάθε έκφραση της ζωής στο κοινωνικό της νόηµα.’’114 Είναι ο µοναδικός δρόµος για την σωστή ανά̟τυξη της ̟ροσω̟ικότητας. στην ̟ραγµατικότητα. για όλες τις εκδηλώσεις του.’’118 Πόσο σηµαντική είναι αυτή η θέση φαίνεται α̟ό την εξής δια̟ίστωση του Άντλερ: ‘’Ολόκληρη η ψυχολογία µας. σ. ‘’Μιά ιδιωτική σηµασία είναι.’’117 Η ανθρώ̟ινη ̟ροσω̟ικότητα για τον Άντλερ α̟οτελεί ένα αδιαχώριστο σύνολο. ‘’Έαν νοµίζουµε ότι οφείλουµε να ανα̟τύξουµε την ̟ροσω̟ικότητα µας στο κενό. Τι θάπρεπε…. 247 Άντλερ. ‘’Είναι αυτονόητο ότι και στην ε̟οχή µας ο σκο̟ός τελειότητας δίνει την κατεύθυνση για την ανά̟τυξη της συνολικής ̟ροσω̟ικότητας του ατόµου.. ό̟ως και η κοινωνία ή η ανθρω̟ότητα εν γένει.. 23. διότι και τα δύο είναι µέρη του συνόλου ̟ου ερευνούµε. ‘’Αυτό το αίσθηµα κοινότητας συνδέεται βαθιά µε την εξέλιξη του ανθρώ̟ου. σ... ό.. καµιά σηµασία. ‘’Βλέ̟ουµε ότι και η ψυχή και το σώµα είναι εκδηλώσεις της ζωής: είναι µέρη του συνόλου της ζωής. χωρίς ένα σκο̟ό συνεισφοράς.Σώµα και ψυχή συνεργάζονται σαν αδιαίρετα µέρη ενός όλου. Τι θάπρεπε….’’115 Για τον Άντλερ η εξέλιξη της ̟ροσω̟ικότητας είναι αδιανόητη χωρίς το κοινωνικό αίσθηµα. Η ατοµική….Ζωή σηµαίνει να συνεισφέρεις στο σύνολο.̟αίρνει στα σοβαρά τον αριστοτελικό ορισµό του ανθρώ̟ου σαν «ζώον ̟ολιτικόν (κοινωνικόν)» .οι σωµατικές εκδηλώσεις είναι οι συνέ̟ειες της δράσης της ψυχής και του σώµατος. έξω α̟ό τις ο̟οίες δεν µ̟ορεί να νοηθεί ένα ανθρώ̟ινο ον... Η σηµασία είναι δυνατή µόνο στην ε̟ικοινωνία: µιά λέξη ̟ου θα σήµαινε κάτι µόνο για ένα ̟ρόσω̟ο θα ήταν στην ̟ραγµατικότητα χωρίς σηµασία.. ό.. 21. θα ήταν τι̟οτένια και δεν θα είχε κανένα νόηµα. σ..βασικές γραµµές της ανα̟τύξεως της ̟ροσω̟ικότητας και όχι το υ̟ερεγώ ή κά̟οιο συλλογικό ενδιαφέρον. α̟λώς θα κάνουµε τους εαυτούς µας κυριαρχικούς και δυσάρεστους. 106 117 Άντλερ.. σσ. 36 115 43 . π. π. 6 118 ό. 114 Άντλερ. Είναι ̟άντοτε ανάγκη να αναζητούµε αυτές τις αµοιβαίες ε̟ιδράσεις της ψυχής ε̟ί του σώµατος και του σώµατος ε̟ί της ψυχής. Το ίδιο συµβαίνει και µε τους σκο̟ούς και τις ̟ράξεις µας· η µόνη τους σηµασία είναι η σηµασία τους για τους άλλους. ό.’’116 Ο Άντλερ ̟εριγράφει τον άνθρω̟ο ̟άντα ως κοινωνικό ον . π. 7 116 Άντλερ.. Το κοινωνικό…. ό. π....

σ. Ανθρωπογνωσία. στις εµ̟ειρίες του. 25. η ο̟οία έχει µετατεθή α̟ό υ̟έργειες σφαίρες στη «φυλακή του σώµατος»· είναι ένα µέρος της διαδικασίας της ζωής. ̟ροσω̟ική ελεύθερη ε̟ιλογή και εκτίµηση. εντέλει ελεύθερα. τα αισθήµατά του. και ̟ροσδιορίζει τη σκέψη του.’’122 Εκτός α̟ό αυτή την ανάδειξη της µοναδικότητας και του αυτεξουσίου του ατόµου... ‘’Βασικό γνώρισµα 119 Άλφρεντ Άντλερ.’’119 Εδώ.Κάθε άτοµο υιοθετεί για το εαυτό του. ̟ρέ̟ει να τονίσουµε ότι: ‘’Κατά τον Άντλερ η ψυχή δεν είναι µιά µεταφυσική ουσία. αλλά και της κοινωνικότητας γενικώς. 20 121 Άντλερ. ούτε σε κά̟οιους «οριστικά διαµορφωτικούς» εξωτερικούς ̟αράγοντες. γιατί τελικά είναι η στάθµη. λέει ότι ο καθένας κάνει τη δική του ̟είρα και µε αυτό εξηγεί ότι ο καθένας είναι ελεύθερος να αξιο̟οιήση την ̟είρα του µε τον δικό του τρό̟ο. 29 122 Άντλερ. Η ερµηνεία ενός ατόµου για τη σηµασία της ζωής δεν είναι κάτι ασήµαντο... Είναι η κατεξοχήν έκφραση της αδιαίρετης ενότητας ψυχής και σώµατος. ̟ου.’’120 Αυτή η ενότητα της ανθρώ̟ινης ύ̟αρξης µαζί µε την µοναδικότητά. ένα αυτεξούσιο. σ. του αισθήµατός του και της δράσης του. 20.. και τις ̟ράξεις του... ό. Σε κάθε ̟ερί̟τωση είναι φανερό ότι η «ερµηνεία» είναι θεµελιακό γεγονός στην αντίληψη ενός ατόµου για τον κόσµο. κατά βάθος. ό. Το κοινωνικό…. την ετερότητά της εκφράζεται και µε την ελευθερία ε̟ιλογών του ̟ροσώ̟ου ̟ου δεν υ̟όκειται σε καµιά ̟αντοδυναµία ασυνειδήτου. π. ό. 28 44 ... µε µιά διαίσθηση ̟ου είναι χαρακτηριστική. Ατοµική Ψυχολογία…... 27 120 Rattner. Αθήνα 1978. π. σσ. η γλώσσα στο χώρο της ατοµικής ψυχολογίας κατέχει και µια άλλη σηµαντική θέση. τη θέλησή του. µετάφραση Γιώργου Τσαµπουράκη. Επίκουρος. Η ίδια δια̟ίστωση του Άντλερ είναι ‘’. 24. ένα νόµο κίνησης -. εκδ. το αλφάδι της σκέψης του..Αυτός ο νόµος κίνησης είναι διαφορετικός για κάθε άτοµο ως ̟ρος το τέµ̟ο.. σχετίζεται µε τους άλλους και την αυτογνωσία. στην αρχή της ζωής του. Η γνώση της ζωής. ‘’Η γλώσσα. σ.. ένα νόµο κίνησης.’’121 Κάθε άτοµο είναι µοναδικό και ανε̟ανάλη̟το ό̟ως και οι κρίσεις και ερµηνείες ̟ου δίνει.. αλλά είναι ̟άντα στη τελική ανάλυση µία. το ρυθµό και την κατεύθυνση.αν δεν µ̟ορούσαµε να βασιστούµε µε βεβαιότητα σε τούτο: ότι η ανθρώ̟ινη ύ̟αρξη α̟οτελεί µιά ενότητα.ότι κάθε άνθρω̟ος έχει µιά «ιδέα» για το εαυτό του και για τα ̟ροβλήµατα της ζωής – ένα σχέδιο ζωής. ̟αρενθετικά. ε̟ίσης ̟άντα. π.

’’124 Με την διαµόρφωση της λογικής η γλώσσα.. ό.’’126 Εδώ ̟ρέ̟ει να τονίσουµε ότι. δηµιούργηµα της κοινωνικής ζωής και ταυτόχρονα ο συνδετικός της κρίκος... 243 124 45 .διαµόρφωσε την έννοια του δηµιουργικού εγώ (creative self). η ‘’… οµιλία είναι η κατ΄εξοχήν έκφραση της κοινωνικότητας του ανθρώ̟ου. είναι αδιάσ̟αστα µέρη ενός µοναδικού όλου. Πάνω σε αυτή του την θέση. ό. να ξεχωρίζει α̟ό τα ζώα. ‘’Η λογική σκέψη είναι δυνατή µόνο µε την ̟ροϋ̟όθεση της γλώσσας. σ. Η γλώσσα είναι το θαυµαστό όργανο ̟ου κάνει µεταξύ άλλων. Ό̟ως είδαµε ο Άντλερ υ̟οστήριξε ότι άνθρω̟ος είναι ικανός συνειδητά να ε̟ιλέξει τις ενέργειες και τους σκο̟ούς του και να κατευθύνει µόνος του την συµ̟εριφορά του. ό. π. και ο ολισµός. µας ε̟ιτρέ̟ει να διακρίνουµε τις διαφορές και να δηµιουργούµε έννοιες ̟ου δεν είναι ατοµική ιδιοκτησία.’’123 Ε̟οµένως. το ίδιο το δηµιουργικό εγώ. ό. τον άνθρω̟ο.. σ. Ανθρωπογνωσία. Η γλώσσα έχει µιά εξαιρετική και βαθιά σηµασία στην εξέλιξη της ψυχικής ζωής. ̟άντοτε κατά τον Adler. Εισαγωγή…. έτσι για αυτόν και 123 Βάντσου. Μόνο αυτή µας δίνει τη δυνατότητα να σχηµατίζουµε έννοιες. αλλά κοινό αγαθό. η έννοια του δηµιουργικού εγώ θεωρείται ως η δευτέρα κατ΄αξίαν µείζων συµβολή του Adler στην θεωρία της ̟ροσω̟ικότητας.της κοινωνικότητας του ανθρώ̟ου είναι η ικανότητα να διαλέγεται κανείς. Θέµατα…. για τον Άντλερ. σ. αναδεικνύει το κοινωνικό της ρόλο. ‘’. και ο τελεολογισµός του Άντλερ α̟οκτούν ̟λήρη έννοια µόνο υ̟ό το ̟ρίσµα της κοινωνικότητας. π. θέτοντας έτσι ένα συνειδητό εγώ στον ̟υρήνα της ̟ροσω̟ικότητας. Το πρόσωπο…. σ. Μετά α̟ό την έννοια του κοινωνικού διαφέροντος. την έννοια ̟ερί του δηµιουργικού εγώ. π. ό̟ως ̟ροκύ̟τει α̟ό τα ̟αρα̟άνω. Γενικά. είναι καρ̟ός και φυσιολογική συνέχεια της θεωρίας ̟ερί της κοινωνικότητας.. µέσα στην ολιστική αντλεριανή θεωρία.’’125 Βάση αυτής της θέσης του. ενο̟οιηµένης υ̟άρξεως. να συνεννοείται µε το συνάνθρω̟ο. ο Άντλερ ̟ροχώρησε σε µία νέα έννοια. π. Ό̟ως η ψυχή και το σώµα. 48 126 Πασσάκου. ακόµη ̟ερισσότερο. 104 125 Άντλερ.. της ̟ροσω̟ικότητας. Είναι. ̟ερί του ανθρώ̟ου ως δυναµικής. 30 Βάντσου. ο Άντλερ.

‘’... ο άνθρω̟ος είναι µέρος του όλου.’’127 Ο άνθρω̟ος δεν θα
µ̟ορούσε να θεωρηθεί άνθρω̟ος χωρίς την σχέση µε τους
συνανθρώ̟ους του. ‘’Ο φυσιολογικός άνθρω̟ος είναι ένα άτοµο ̟ου
ζει µέσα στην κοινωνία και µαζί µε την κοινωνία·...’’128 Η ανθρώ̟ινη
κοινωνία, η ανθρω̟ότητα, για το Άντλερ είναι ένα ιδανικό, ένας
(αυτο)σκο̟ός, µια εν δυνάµει µελλοντική τελειότητα ̟ου ελκύει τον
άνθρω̟ο ̟ρος τελειο̟οίηση. Τονίζει ο ίδιος: ‘’ Με τον όρο κοινότητα
εννοώ ένα άφθαστο ιδανικό, ̟ου µ̟ορούµε µόνο να το
̟ροαισθανθούµε, αφού οι ανθρώ̟ινες δυνάµεις δεν ε̟αρκούν για
την υλο̟οίησή του.’’129 Την κοινωνία ή µάλλον την ανθρω̟ότητα ο
Άντλερ αντιλαµβάνεται ως µοναδική και εν δυνάµει α̟όλυτη
αλήθεια. ‘’∆εν υ̟άρχει καµιά α̟όλυτη αλήθεια. Αυτό όµως ̟ού
βρίσκεται ̟λησιέστερα σε µιά τέτοια αλήθεια είναι η κοινότητα... Η
«κοινότητα» είναι η µοναδική α̟όλυτη αλήθεια, αν γενικά µ̟ορή να
υ̟άρχη µιά α̟όλυτη αλήθεια.’’130 Η ανθρω̟ότητα είναι µέτρο της
̟ραγµατικότητας και της αλήθειας. Η ανθρω̟ότητα κατέχει την
σηµασία
‘’...̟ου µας ε̟ιτρέ̟ει να αντιµετω̟ίσουµε την
̟ραγµατικότητα στη σχέση µε την ανθρω̟ότητα. Και εδώ ̟άλι
̟ρέ̟ει να θυµόµαστε ότι «αληθινό» σηµαίνει αληθινό για την
ανθρω̟ότητα, για τους σκο̟ούς και τους στόχους των ανθρώ̟ινων
όντων. ∆εν υ̟άρχει άλλη αλήθεια έξω α̟΄αυτή· και εάν υ̟ήρχε µιά
άλλη αλήθεια, δε θα µας αφορούσε ̟οτέ· δε θα µ̟ορούσαµε να τη
γνωρίσουµε ̟οτέ· θα ήταν χωρίς σηµασία.’’131 Η ανθρω̟ότητα στην
σκέψη του Άντλερ βρίσκεται ̟ροσανατολισµένη στο µέλλον, στην
αιωνιότητα, ό̟ου βρίσκει την τελική, την τέλεια της µορφή. Το
α̟όλυτα ανε̟τυγµένο κοινωνικό αίσθηµα είναι το «κριτήριο
αιωνιότητας»132, της µέλλουσας τέλειας ανθρώ̟ινης κοινωνίας, είναι
ο σκο̟ός και το κίνητρο της ανθρώ̟ινης εξέλιξης. ‘’Η ιδέα για το
κοινωνικό αίσθηµα σαν την τελική µορφή της ανθρω̟ότητας - ... –
είναι ένα ρυθµιστικό ιδανικό, ένας σκο̟ός ̟ου µας δίνει την
κατεύθυνσή µας.’’ Είναι η ‘’...αντίληψη της ιδανικής ανθρώ̟ινης
κοινότητας, ̟ου την εννοούµε εδώ σαν κίνητρο και σκο̟ό
127

Άντλερ, Το κοινωνικό…, ό. π., σ. 9
Άντλερ, Η γνώση…, ό. π. σ. 57
129
Άντλερ, Η ατοµική…, ό. π., σ. 13
130
Άντλερ, Ανθρωπογνωσία, ό. π., σσ. 9, 14
131
Άντλερ, Τι θάπρεπε…, ό. π., σ. 2
132
Άντλερ, Το κοινωνικό…, ό. π., σ. 8
128

46

εξέλιξης.’’133 Στην ιδέα του Θεού ο Άντλερ αναγνωρίζει την
ιδανικότερη µορφή αυτής της κοινότητας, και ε̟ισηµαίνει: ‘’Η
καλύτερη αντίληψη, ̟ου έφτασε ως τώρα ο άνθρω̟ος για το
ανέβασµα της ανθρω̟ότητας, είναι η ιδέα του Θεού. Αναµφίβολα, η
ιδέα του Θεού ̟εριέχει ̟ραγµατικά µέσα της την κίνηση ̟ρος την
τελειότητα, και σα συγκεκριµένος σκο̟ός, αντιστοιχεί ̟ιο καλά
α̟΄όλα στην αόριστη λαχτάρα των ανθρώ̟ινων όντων να φτάσουν
στην τελειότητα. Βέβαια, µου φαίνεται ̟ως ο καθένας α̟ό µας
αντιλαµβάνεται το Θεό µε διαφορετικό τρό̟ο.’’
Το κοινωνικό αίσθηµα, η κοινωνικότητα, έχει µία αµφίδροµη
σχέση µε την εξέλιξη: α̟ό την µία ̟άνω του βασίζεται η εξέλιξη της
ανθρω̟ότητας, ενώ α̟ό την άλλη εξαρτάται και το ίδιο α̟ό την
γενική εξέλιξή της. Μάλλον αυτές οι δύο έννοιες, κοινωνικότητας και
της εξέλιξης, ταυτίζονται κά̟ου στην θεωρία του Άντλερ. Κατά τον
Άντλερ ‘’...η εξέλιξη της ανθρω̟ότητας δεν ̟ροόδεψε αρκετά ώστε οι
άνθρω̟οι να αφοµοιώσουν το κοινωνικό συναίσθηµα τόσο
ολοκληρωτικά ̟ου να λειτουργεί αυτόµατα, ό̟ως η ανα̟νοή και το
όρθιο βάδισµα.’’134 Όµως, είναι αδύνατον ‘’...να υ̟άρξει σταµάτηµα
στην ̟ορεία της εξέλιξης. Ο σκο̟ός της τελειότητας µας σ̟ρώχνει
µ̟ροστά.’’135 Αυτός ‘’...ο σκο̟ός ̟ου ταιριάζει καλύτερα για την
τελειότητα ̟ρέ̟ει να είναι σκο̟ός ̟ου αντι̟ροσω̟εύει µιά ιδανική
κοινωνία ανάµεσα σε όλους τους ανθρώ̟ους, την τελική και
υ̟έρτατη εκ̟λήρωση της εξέλιξης.’’136 Ο σκο̟ός της τελειότητας της
ανθρώ̟ινης κοινωνίας ωθεί τον άνθρω̟ο σε αγώνα για την εξέλιξη,
αλλά ταυτόχρονα ̟αραµένει ένας ανεκ̟λήρωτος, ένας αδύνατος,
στόχος. ‘’Στον αγώνα για την τελειότητα ο άνθρω̟ος βρίσκεται
̟άντοτε σε µιά κατάσταση ψυχικής διέγερσης και αισθάνεται την
αδυναµία του µ̟ροστά στο σκο̟ό της τελειότητας.’’137 Α̟ό αυτή την
αδυναµία του ανθρώ̟ου ̟ροκύ̟τει και η ανάγκη του για
συνεργασία. ‘’Ο άνθρω̟ος είναι ̟άντα δεµένος µε τους άλλους
ανθρώ̟ους· και είναι δεµένος εξ αιτίας της αδυναµίας του, των
ανε̟αρκειών και των ̟εριορισµών του.’’138 Ο άνθρω̟ος δεν είναι
133

Άντλερ, Το κοινωνικό…, ό. π., σ. 30
ό. π., σ. 37
135
ό. π., σ. 36
136
ό. π., σ. 248
137
ό. π., σ. 63
138
Άντλερ, Τι θάπρεπε…, ό. π., σ. 4
134

47

̟αντοδύναµος, ούτε αυθύ̟αρκτος, για αυτό είναι φυσιολογικό να
συσχετίζεται και να συνεργάζεται µε τους συνανθρώ̟ους του, γιατί
αυτή η συνεργασία εξελίσσει και τον ίδιο αλλά και την ανθρω̟ότητα.
‘’Όταν υ̟άρχει µιά τέτοια ̟ροσέγγιση στη ζωή, µε τη µορφή της
συνεργασίας ανεξάρτητων ανθρώ̟ινων όντων, δεν µ̟ορούµε ̟αρά
να βλέ̟ουµε µ̟ροστά µας µιά α̟εριόριστη ̟ρόοδο της
συνεργαζόµενης ανθρω̟ότητας.’’139
Αυτή η συσχέτιση του µέρους µε το σύνολο, αυτό το
«συνυφασµένο σύστηµα του ανθρώ̟ου και του κόσµου»140, ̟ηγάζει
α̟ό το έµφυτο του κοινωνικού αισθήµατος. ‘’Το κοινωνικό
συναίσθηµα, δεν είναι, ίσως, ένα κληρονοµικό ένστικτο· αλλά το
δυναµικό για το κοινωνικό συναίσθηµα είναι κληρονοµικό.’’141 Αυτό
το έµφυτο ένστικτο εκδηλώνεται ως κοινωνικό ενδιαφέρον. ‘’Όλοι
έχουν την ικανότητα να ενδιαφερθούν για τους άλλους· η ικανότητα
όµως αυτή ̟ρέ̟ει να εξασκηθεί και να καλλιεργηθεί, διαφορετικά η
ανά̟τυξή της θα α̟οτύχει.’’142 ‘’Στην ψυχή κάθε ̟αιδιού
̟ροϋ̟άρχουν οι δυνατότητες ανά̟τυξης αυτού του αισθήµατος, το
ο̟οίο ανα̟τύσσεται καταρχήν σε σχέση µε τη µητέρα, αφού αυτή
είναι το ̟ρώτο ̟ρόσω̟ο, µε το ο̟οίο δένεται το ̟αιδί, είναι το ̟ρώτο
«εσύ», ̟ρός το ο̟οίο το ̟αιδί ̟εριέρχεται σε µια κοινωνική
σχέση.’’143 Με κατάλληλες συνθήκες για την σωστή ανά̟τυξη αυτών
των έµφυτων δυνατοτήτων ̟ρος ένα ̟λήρες κοινωνικό αίσθηµα
εξασφαλίζεται και η εξέλιξη του ανθρώ̟ου. ‘’Αυτό το αίσθηµα
κοινότητας συνδέεται βαθιά µε την εξέλιξη του ανθρώ̟ου.’’144 Το
κοινωνικό αίσθηµα δεν έχει όρια στην εξέλιξή του, και στη τελική του
µορφή µ̟ορεί να έχει ως α̟οδέκτη ολόκληρη την κτίση. ‘’Ποικίλλει,
̟εριορίζεται ή αυξάνεται και σε ευνοϊκές ̟ερι̟τώσεις ε̟εκτείνεται
̟έρα α̟ό τα µέλη της οικογένειας, στο γένος, στον λαό και
σ΄ολόκληρη την ανθρω̟ότητα. Μ̟ορεί ακόµη να ξε̟εράση κι αυτά
τα όρια και να ε̟εκταθή στα ζώα, στα φυτά και σε άλλα άψυχα
αντικείµενα και τελικά να αγκαλιάση ολόκληρο τον κόσµο.’’145
139

Άντλερ, Τι θάπρεπε…, ό. π., σ. 19
Άντλερ, Το κοινωνικό…, ό. π., σ. 243
141
Άντλερ, Τι θάπρεπε…, ό. π., σ. 229
142
ό. π., σ. 14
143
Άντλερ, Η ατοµική…, ό. π., σ. 105
144
ό. π., σ. 106
145
Άντλερ, Ανθρωπογνωσία, ό. π., σ. 60
140

48

Μέσω του κοινωνικού αισθήµατος ο άνθρω̟ος α̟οκτά και ανα̟τύσσει την ανθρω̟ογνωσία αλλά και την αυτογνωσία του. Η ακατανίκητη και συνεχής εξελικτική ̟ρόοδο του κοινωνικού αισθήµατος µας ε̟ιτρέ̟ει να υ̟οθέσουµε ότι η ύ̟αρξη της ανθρω̟ότητας είναι αξεχώριστα δεµένη µε την «καλοσύνη»... π. σ. σσ. σ. 19 148 Άντλερ. το κοινωνικό αίσθηµα διαµορφώνει και την ίδια την συνείδηση. π.. την «ελέγχει» κατά κά̟οιο τρό̟ο.. Το κοινωνικό…. µε λίγα λόγια. σε όσους το δέχονται και το καλλιεργούν. οι ο̟οίοι δεν έχουν α̟οσ̟αστή α̟ό τις σχέσεις 146 Άντλερ.’’149 Το κοινωνικό αίσθηµα.. 41 Rattner.’’148 Και όχι µόνο διαµορφώνει το χαρακτήρα και τα ιδιαίτερα χαρίσµατα.Το κοινωνικό αίσθηµα είναι ο ̟αράγοντας ̟ου τελικά διαµορφώνει το χαρακτήρα του ανθρώ̟ου. Η ανθρω̟ογνωσία ανα̟τύσσεται α̟οκλειστικά µόνο µέσω σχέσεων µε τους συνανθρώ̟ους και τον έξω κόσµο. Έτσι λήγει η µακρόχρονη διαµάχη για το αν ο άνθρω̟ος είναι καλός ή κακός α̟ό τη φύση.’’147 Ε̟ίσης. Ο Άντλερ τονίζει: ‘’…µε τη γενική αναγνώριση του κοινωνικού αισθήµατος κανένας δεν µ̟ορεί να αναλάβη µιά ο̟οιαδή̟οτε ενέργεια χωρίς να δικαιολογηθή µε κά̟οιο τρό̟ο µ̟ροστά στο αίσθηµα αυτό. σ. 183 147 49 . ό.την ̟ιό ευνοϊκή δυνατότητα να α̟οχτήσουν γνώσεις ανθρω̟ογνωσίας έχουν εκείνοι οι άνθρω̟οι. αλλά και ̟ρος το εαυτό του.’’146 ‘’Ο άνθρω̟ος δεν είναι κακός α̟ό τη φύση του. το κοινωνικό αίσθηµα. Τι θάπρεπε…. ‘’Μονάχα µέσα α̟ό το ενδιαφέρον µας για τους συνανθρώ̟ους µας µ̟ορεί να ανα̟τυχθεί ο̟οιαδή̟οτε α̟ό τις ανθρώ̟ινες ικανότητές µας. δεν ̟ρέ̟ει να στενοχωριέται· µ̟ορεί να αλλάξη.όλα τα γνωρίσµατα του χαρακτήρα υ̟οδηλώνουν κοινωνικές σχέσεις και ̟ροέρχονται α̟ό το σχέδιο ζωής ̟ου έχει δηµιουργήσει το ̟αιδί. 223 149 Άντλερ.. αλλά. π. π.. διαµορφώνει και τις ανθρώ̟ινες ικανότητες. Είναι ελεύθερος να είναι ευτυχισµένος και να ευχαριστή τους άλλους. ̟αρασυρµένος α̟ό τη λαθεµένη του γνώµη για τη ζωή. 40. τα ανθρώ̟ινα χαρίσµατα. ‘’. Όλες οι εκδηλώσεις.. Μιλώντας για την ανθρω̟ογνωσία ο Άντλερ λέει: ‘’. η κοινωνικότητα. ̟εριλαµβάνει όλα όσα α̟οτελούν τον άνθρω̟ο στην σχέση του ̟ρος την ανθρω̟ότητα. Ό̟οια σφάλµατα κι αν έχη κάνει ένας άνθρω̟ος. ό. Ανθρωπογνωσία. ό. Ατοµική Ψυχολογία…. τελικά. ό.

’’150 Η αυτογνωσία είναι µια δύσκολη ̟ροϋ̟όθεση της εξέλιξης και της τελειο̟οίησης του ανθρώ̟ου.. π. Αυτό ̟ου εµείς α̟αιτούµε α̟ό τη δια̟αιδαγώγηση είναι να ξυ̟νήσει στο ̟αιδί την αυτογνωσία. σ. Κατά τον Άντλερ ‘’..’’155 Ε̟ίσης ‘’.’’153. ακριβώς ε̟ειδή συνε̟άγεται την αλλαγή. ‘’Η ε̟ιδίωξη για ̟ροσω̟ική δύναµη είναι µιά µοιραία τάση ̟ου δηλητηριάζει τη συµβίωση των ανθρώ̟ων.. Ο ίδιος τονίζει: “Τελικά φτάσαµε -. 33. ̟ου µε ο̟οιοδή̟οτε τρό̟ο διατηρούν την ε̟αφή µε τους συνανθρώ̟ους τους και τη ζωή.στη δια̟ίστωση ότι εκείνες οι δυνάµεις... ̟ου αναγνωρίζει ο Άντλερ. σ. 205 151 50 . π.αντίστοιχα µε την ε̟ιδίωξη του ατόµου να α̟οχτήση δύναµη. 205 155 ό. Αν και ο ίδιος. ενα̟οθηκεύονται 150 Άντλερ. σ.. στων ο̟οίων την εχθρική ε̟ίδραση εκτίθεται ̟ερισσότερο το κοινωνικό αίσθηµα.τους.. 29 152 Άντλερ. ό. Η ατοµική…. σ. Ατοµική ψυχολογία….’’151 Κάνοντας κριτική στη δια̟αιδαγώγηση της ε̟οχής του ο Άντλερ δια̟ιστώνει: ‘’Το στιλ ζωής ενός ̟αιδιού και η αυτοεκτίµησή του ̟αραµένουν σταθερά.’’152 Το κύριο εµ̟όδιο για το κοινωνικό αίσθηµα.’’154 Αυτό είναι το κοµβικό σηµείο το ο̟οίο δίνει το µέτρο και το βαθµό της κοινωνικότητας.. έχει δώσει µια «θετική» διάσταση στην υ̟εροχή.. τουτέστιν στην ε̟ιβολή ως τάση για ανα̟λήρωση µ̟ροστά στο συναίσθηµα µειονεξίας και στο σύµ̟λεγµα κατωτερότητας. δια̟ιστώνει ο Άντλερ. είναι οι ερεθισµοί για κατάκτηση δύναµης και υ̟εροχής. ό... 105 153 Rattner. π.. ό... π.. Ανθρωπογνωσία. ∆ηλαδή εκείνοι ̟ου είναι ακόµη αισιόδοξοι ή τουλάχιστον αγωνιζόµενοι α̟αισιόδοξοι. µε το ο̟οίο καταφέρνουµε να α̟οκτήσει το ̟αιδί την ̟λήρη κατανόηση των ελλείψεών του και το βοηθάµε να διορθώσει τα λάθη του. όσον καιρό του λεί̟ει η αυτογνωσία. π. ιδιαίτερα στην αρχή της θεωρίας του.οι διαφορές µεταξύ των ανθρώ̟ων ̟ροσδιορίζονται α̟ό το µέγεθος του κοινωνικού αισθήµατος και της ε̟ιδίωξης για εξουσία. 11 154 Άντλερ. σσ. είναι η θέληση για δύναµη. ‘’Φαίνεται ̟ως το ̟ιο δύσκολο ̟ράγµα για τον άνθρω̟ο είναι να γνωρίση τον εαυτό του και να τον αλλάξη. σ. 31 ό. Ανθρωπογνωσία. τελικά το α̟ορρί̟τει ως υ̟έρτατη µορφή εγωισµού και ακοινωνικότητας.Σαν ανώτερη αρχή της δια̟αιδαγώγησης έχουµε το «γνώθι σαυτόν».. ό. π..

. π... µε αιωνιότητα. 47 159 ό. 157 51 ..η υ̟ερβολική ανά̟τυξη της φιλοδοξίας και µαταιοδοξίας εµ̟οδίζει την κανονική ̟ρόοδο του ατόµου.. σ.. δηµιουργείται η ευκαιρία για µόνιµη διέγερση της συναισθηµατικής λειτουργίας. – ̟ηγάζουν α̟ό την έλλειψη κοινωνικού αισθήµατος και ̟ρέ̟ει να το βλέ̟ουµε σα συµ̟λέγµατα κατωτερότητας.σαν α̟οτέλεσµα µη ολοκληρωµένης ε̟αφής µε τις εξωτερικές συνθήκες.. σ.. π. Έτσι ‘’. ό. Ανθρωπογνωσία. τα µίση για άλλους λαούς. Για τον Άντλερ αυτή η αγά̟η είναι καθήκον: ‘’Η ουσία της αγά̟ης ό̟ως την ̟εριγράψαµε.. και ̟ως τα µεγάλα λάθη της ζωής – οι ̟όλεµοι. Για να µ̟ορέσουµε να ταυτιστούµε και να ανήκουµε. δηλαδή καθήκον και όχι σαν τελικό σκο̟ό της ανά̟τυξης. 308 Άντλερ.’’157 Τα ̟άθη αυτά ̟ου καταστέλλουν το κοινωνικό αίσθηµα ̟ροκαλούν την µεγαλύτερη δυσαρµονία στην εξελικτική λειτουργία της ανθρω̟ότητας.. 52.. χωρίς να µιλήσουµε για νευρώσεις. είναι η έµ̟ρακτη αγά̟η ̟ου α̟οβλέ̟ει στην µελλοντική τελειότητα της ανθρω̟ότητας. 19. Εισαγωγή….’’156 Αυτά τα ̟άθη της ανθρώ̟ινης ύ̟αρξης είναι α̟οτέλεσµα της ακοινωνικότητάς της.’’160 ‘’Όλη η ζωή 156 Άντλερ.. 45 158 ό.. σ.. γιατί αναµφίβολα θα έχει αιώνια α̟οτελέσµατα στα ̟αιδία και στην ευηµερία της ανθρω̟ότητας. όλη η ανθρω̟ότητα αντι̟ροσω̟εύει το ̟λατύτερο κοινωνικό µας µέληµα. ό.. 53 160 Εύα Ντράικωρς. π. ό. τη µέθη κλ̟. Ο Άντλερ είναι ̟ε̟εισµένος ̟ως ‘’. οι θανατικές καταδίκες. είναι το ανθρώ̟ινο είδος ως ολότητα. Το κοινωνικό…. π. σσ.στον κάθε άνθρω̟ο φιλοδοξία και µαταιοδοξία. σ. ‘’Το τελευταίο κοινωνικό σύνολο στο ο̟οίο ιδανικά ένας ενήλικας θα ήθελε να ανήκει.. κατά τον Άντλερ.’’159 Με λίγα λόγια για τον Άντλερ η κοινωνικότητα είναι αυτή ̟ου ολοκληρώνει τον άνθρω̟ο ως ̟ροσω̟ικότητα ενώνοντας τον ανα̟όσ̟αστα µε την σύµ̟ασα ανθρω̟ότητα. ως µέρος ̟λατύτερο αισθήµατος της δικής µας ανθρώ̟ινης υ̟όστασης. κατα̟νίγει ή κάνει αδύνατη την ανά̟τυξη του κοινωνικού αισθήµατος. α̟αιτεί ε̟ι̟λέον µιά α̟όφαση µε διάρκεια. π. το έγκληµα. τα φυλετικά µίση. την αυτοκτονία.. ένταση συγκινήσεων και ̟αθών.’’158 Η θερα̟εία για αυτά τα ̟άθη.το µέλλον της ανθρω̟ότητας εξαρτάται α̟ό το δυνάµωµα του κοινωνικού µας αισθήµατος.

. π. ή τελειο̟οίηση. Η ̟ρώτη ̟εριλαµβάνει την µέθοδο της ατοµικής ψυχολογίας η ο̟οία εφαρµόζει την τελεολογική ̟αρατήρηση των ανθρώ̟ινων συµ̟εριφορών µε στόχο την ανακάλυψη του στίλ ζωής. ̟ου αντα̟οκρίνεται στον άνθρω̟ο σαν κοινωνικό και σε αξίες ̟ροσανατολισµένο ον. 19 166 ό.. σ. Ατοµική ψυχολογία….’’165 Αυτή η τελεολογική εξήγηση της ύ̟αρξης ως τελικής σκο̟ιµότητας συµ̟εριλαµβάνει και την διάσταση της α̟όλυτης ε̟ιθυµίας για τελειο̟οίηση.’’166 Αυτή την τελειότητα. όλη η ύ̟αρξή µας είναι στραµµένη ̟ρος το κοινωνικό σύνολο.’’162 Στην ατοµική ψυχολογία ‘’. 20 164 Εύα Ντράικωρς. σ. 165 Rattner. όταν καταλάβουµε τους σκο̟ούς του ατόµου.Αυτός ο εξελικτικός σκο̟ός υ̟άρχει στην ανθρώ̟ινη ψυχή. ̟ου ε̟ιδιώκουν το ιδανικό µιας βιοχηµικής και αιτιολογικής ψυχολογίας. σ. ο Άντλερ την 161 Βάντσου. 19 162 52 . π. ‘’Η θεωρία της ατοµικής ψυχολογίας βασίζεται στην ̟αραδοχή της ̟ροσω̟ικότητας σα µιάς τελεολογικής ενότητας. 29 Rattner. Η ̟ραγµατική κατάσταση του ανθρώ̟ου είναι η σκό̟ιµη ̟ράξη.. ‘’Μιά βασική διατύ̟ωση του Άντλερ είναι ότι όλες οι ανθρώ̟ινες συµ̟εριφορές έχουν µια σκο̟ιµότητα.. και µόνο τότε θα καταλάβουµε τη σηµασία της συµ̟εριφοράς.η αιτιοκρατία συλλαµβάνει µόνο µια δευτερεύουσα ά̟οψη της διαδικασίας της ζωής. π. δηλαδή το φυσικό-χηµικό µέρος της. 163 ό. ό. Ατοµική ψυχολογία…. η ο̟οία α̟οκαλύ̟τεται µόνο σε µια τελεολογική ̟αρατήρηση.. 18.. µε την ανθρω̟ότητα ως µελλοντική ιδανική κοινωνία.’’164 Η δεύτερη ̟τυχή του τελεολογισµού κατά τον Άντλερ είναι η κατανόηση της ανθρώ̟ινης ύ̟αρξης σε σχέση µε το τελικό σκο̟ό. σ. σ.. η ο̟οία δεν ε̟ιθυµεί την ψυχαναλυτική «ευχαρίστηση» αλλά ακριβώς αυτή την τελειότητα.µας. σσ.’’163 Εδώ ε̟ιβάλλεται να διευκρινίσουµε ότι ο τελεολογισµός στην θεωρία του Άντλερ έχει δύο ̟τυχές. ό.των φυσικοε̟ιστηµονικών α̟όψεων.. π.. ό. 9. αν συγκρίνουµε την αντλεριανή ψυχολογία µε την ψυχανάλυση ή µε την γενική ψυχολογία της ε̟οχής της. έβαλε µια νοητική ψυχολογία. µε την έννοια ότι ‘’. Εισαγωγή…. 8. ότι ο Άντλερ στην θέση ‘’. ό. π.. π.στον άνθρω̟ο υ̟άρχει µια αδιάκο̟η τάση για εξέλιξη και τελειότητα. Θέµατα…..’’161 Βάση των ̟αρα̟άνω. ̟ροκύ̟τει....

.ορίζει ως ιδανικό σκο̟ό συµβολής και λόγο υ̟άρξεως κάθε ανθρώ̟ου µε την εξής θέση του: ‘’.την ψυχανάλυση. ό. ∆εν νοείται τί̟οτε ως ανθρώ̟ινο χωρίς την αναφορά στην κοινωνικότητα.. µετά το ιουδαϊσµό. Ατοµική ψυχολογία…. τονίζει ο Άντλερ. 44 168 53 .’’167 Σε αντίθεση µε ‘’. Η κοινωνικότητα είναι εκείνη ̟ου δοµεί την ανθρώ̟ινη ύ̟αρξη και είναι ο βασικός συντελεστής του γίγνεσθαι του ̟ροσώ̟ου. «Το νόηµα της ζωής»). 23 169 Άντλερ..µια κίνηση του ατόµου και µια κίνηση των µαζών έχει για µας σηµασία.. ‘’Την ανάγκη για κοινωνική ζωή τη βρίσκουµε – αν και µε ακατάλη̟τη µορφή – και στις θρησκείες. για την ανώτερη εξέλιξη της ανθρω̟ότητας. ̟ου έχει διασ̟άσει την ανθρώ̟ινη φύση σε ̟ολυάριθµες. π. είχε ασ̟αστεί το Προτεσταντισµό. ΙΙΙ) Η «υ̟έρβαση» της ψυχολογίας στο έργο του Άλφρεντ Άντλερ Αν και ο ίδιος. (στο: «Der Sinn des Lebens». ή τουλάχιστον αυτό δεν ̟ροκύ̟τει α̟ό τα συγγράµµατα του..’’168 Η κοινωνικότητα στην σκέψη του Άντλερ είναι αυτή ̟ου ορίζει την ανθρώ̟ινη ύ̟αρξη ως ανθρώ̟ινη. στα έργα του είναι ότι αναγνωρίζει το σηµαντικό ρόλο της θρησκείας όσο αφορά την ανά̟τυξη της κοινωνικότητας.. σ. 39 ό. π. αντιµαχόµενες ορµές και τάσεις.. π. ό. δεν µ̟ορούµε να ̟ούµε ότι ο Άντλερ είχε ανε̟τυγµένο το θρησκευτικό του φρόνηµα. αν δηµιουργή αξίες για την αιωνιότητα. Μιλώντας για το κοινωνικό ενδιαφέρον και την ̟ανανθρώ̟ινη σηµασία του ο Άντλερ 167 Rattner.. η διδασκαλία του Άντλερ είναι µιά θεωρία της αυτόνοµης ̟ροσω̟ικότητας. η ο̟οία µε τους σκο̟ούς και τις ε̟ιδιώξεις τείνει κυριολεκτικά «να γίνη µιά ολότητα». όµως.. σ.. Αυτό ̟ου βλέ̟ουµε. σ.’’169. Ανθρωπογνωσία.

ο Άντλερ α̟οκλείει ‘’. 170 Άντλερ....’’171 Πέραν α̟΄ αυτήν την συνεισφορά της θρησκείας στην κοινωνικότητα ο Άντλερ δεν τονίζει καµία άλλη αξία της. ό. ως την µόνη σωστή κοσµοαντίληψη.. και η θρησκεία είναι ένας α̟ό τους ̟ιο µεγάλους αγώνες στο δρόµο αυτό.διατυ̟ώνει το εξής: ‘’Πάντοτε υ̟ήρχαν άνθρω̟οι ̟ου καταλάβαιναν το γεγονός αυτό· ̟ου ήξεραν ότι η σηµασία της ζωής είναι να ενδιαφέρεσαι για το σύνολο της ανθρω̟ότητας και ̟ου ̟ροσ̟άθησαν να ανα̟τύξουν το κοινωνικό ενδιαφέρον και την αγά̟η. αναλύοντας την σ̟ουδαιότητα της συνεργασίας µεταξύ ανθρώ̟ων. π. ό.τη συνεργασία σαν το τελικό σκο̟ό. π...τόσο η ηθική όσο και η θρησκεία καθώς και τα ̟ολιτικά κινήµατα είχαν ̟άντοτε σκο̟ό να δικαιώσουν το νόηµα της ζωής και ανα̟τύχτηκαν κάτω α̟ό την ̟ίεση του κοινωνικού αισθήµατος.. ̟ερί του κοινωνικού ενδιαφέροντος ως α̟όλυτης αλήθειας. σ. ̟ου είναι µιά α̟όλυτη αλήθεια. Προτείνοντας την θεωρία της ατοµικής ψυχολογίας. Και εδώ ̟άλι.. α̟όλυτα ταιριαστό και ενσωµατούµενο στην ιδανική ανθρώ̟ινη κοινωνία. βρίσκουµε την ίδια ̟ροσ̟άθεια για το δυνάµωµα του ενδιαφέροντος ̟ρος τους συνανθρώ̟ους µας. θέση του Άντλερ ̟ερί της θρησκείας.όλες τις ηθικές και θρησκευτικές αντιλήψεις ̟ου κρίνουν και διακρίνουν ανάµεσα στην αρετή και την κακία.Υ̟άρχουν ̟ολλές θρησκείες και ̟ίστεις οι ο̟οίες ̟ροσ̟αθούν µε το δικό τους τρό̟ο να δυναµώσουν τη συνεργασία·.. σ. τονίζει και ̟άλι: ‘’Το ̟ιο σ̟ουδαίο καθήκον ̟ου υ̟αγορεύει η θρησκεία υ̟ήρξε ̟άντοτε το «αγά̟α τον ̟λησίον σου».’’170 Αλλού. 250 173 ό. π. Το κοινωνικό….. Τι θάπρεπε…. 222 172 Άντλερ. µε άλλη µορφή.. σ. π. ενδιαφέρον α̟οτελεί και η εικόνα του «µετανοηµένου αµαρτωλού». Μάλιστα. το̟οτεθεί την θρησκεία στα ̟αράγωγα του κοινωνικού ενδιαφέροντος. 250 171 54 . σ. Αυτήν την εικόνα ο Άντλερ υιοθετεί –̟ροφανώς α̟ό το Χριστιανισµό – για να δείξει το ιδανικό ανθρώ̟ινο µοντέλο. κατά τα άλλα καθαρά ορθολογική. 8 ό. Σε όλες τις θρησκείες βρίσκουµε αυτό το ενδιαφέρον για τη σωτηρία του ανθρώ̟ου...’’173 Εκτός α̟΄αυτή την ̟αρα̟άνω.’’172 Για τον Άντλερ ‘’.̟ολλοί άνθρω̟οι αγωνίστηκαν να µεγαλώσουν το κοινωνικό ενδιαφέρον..

32 179 ό.µε την σηµερινή ελαττωµατική δια̟αιδαγώγηση. έχει 174 Βάντσου.... ακατάλληλη να οδηγήσει τον άνθρω̟ο στην σωστή γνώση του ανθρώ̟ου και στο ̟ραγµατικό νόηµα της ζωής. δηλαδή στην ̟ραγµατική ανθρω̟ογνωσία.. σ.. ό. Στο οµώνυµο του έργο. 31 177 ό. 31 178 ό. σ.ένας άνθρω̟ος ̟ου υψώθηκε ̟άνω α̟ό τις δυσκολίες της ζωής. σ.’’178 Και συνεχίζει ορίζοντας αυτό το τύ̟ο ως έναν ιδανικό στόχο λέγοντας: ‘’Με ένα τέτοιο άνθρω̟ο δεν µ̟ορεί κανείς να συγκριθεί και ̟ερισσότερο α̟’ όλους ο δίκαιος. Ανθρωπογνωσία. ∆ίνοντας λύση σε αυτή την «̟αιδαγωγική σύγχυση». π. µοντέλο ανθρώ̟ου – το µοντέλο του µετανοηµένου αµαρτωλού: ‘’.. 31 176 ό. στο ο̟οίο όχι µόνο η ε̟οχή µας.. Θέµατα…. ο ο̟οίος είτε βρέθηκε άµεσα µέσα στο κύκλο των ̟αραλείψεων της ψυχικής ζωής και α̟αλλάχθηκε α̟’ αυτές ή τουλάχιστον τις ̟έρασε ξυστά. µιλώντας για την σηµασία διατήρησης των σχέσεων και ε̟αφών µε τους συνανθρώ̟ους..κακίζει την εκ̟αίδευση της ε̟οχής του ̟ου ήταν. 31..’’177 Και εξηγεί αυτή την θέση του λέγοντας: ‘’. ότι: ‘’. σ. π.. αλλά ε̟ίσης και η ε̟οχή της ανα̟τύξεως όλων των θρησκειών.’’175 Το ̟ως αντιλαµβάνεται ο Άντλερ αυτό το τύ̟ο ανθρώ̟ου µας το λέει στη συνέχεια: ‘’Είναι εκείνος.. 32 175 55 . π. αυτός ̟ου βρήκε δύναµη να ρίξει ̟ίσω του τα ̟άντα και να ανυψωθεί ̟άνω α̟’ αυτά.. π.Μέσω της ανθρω̟ογνωστικής του έρευνας ο Άντλερ συνεχίζει και ανα̟τύσσει την θεωρία του ̟ερί του κοινωνικού ενδιαφέροντος.’’176 Για αυτό το λόγο υ̟οστηρίζει... σσ. «Ανθρω̟ογνωσία». ό. π. για την ε̟ιστηµονική κοινότητα της ε̟οχής του. ό̟ως λέγει. ̟ραγµατική ανθρω̟ογνωσία υ̟άρχει σήµερα αληθινά µόνο σε ένα τύ̟ο ανθρώ̟ου και αυτός είναι του µετανοηµένου αµαρτωλού. ο Άντλερ ̟ροτείνει ένα νέο. ̟ρέ̟ει να γνωρίζει καλύτερα τις καλές και τις κακές ̟λευρές της ζωής.’’179 Αυτή η θέση του Άντλερ εξηγείται και α̟οκτά την σωστή της διάσταση µέσα α̟ό µία άλλη σχετική διατύ̟ωση του ιδίου: ‘’Ο µετανοηµένος αµαρτωλός φαίνεται ̟ως είναι εκείνος ο τύ̟ος... ο Άντλερ βλέ̟οντας την ανε̟άρκεια του εκ̟αιδευτικού συστήµατος ‘’. 31 Άντλερ. π.’’174. ̟ου κο̟ιάζοντας βγήκε α̟ό το βούρκο. σ.εκτός α̟ό την ε̟αφή ̟ρέ̟ει να υ̟άρξει και η δοκιµασία.

. Η ίδια η σύλληψη του Άντλερ ̟ερί της ιδανικής. στην σ.αναγνωρίσει την µεγαλύτερη αξία.’’183 Για τον Άντλερ αυτή η κοινωνία είναι µία ασύλλη̟τη ιδέα. π. η ο̟οία. π. 96 182 Άντλερ. η ίδια η ατοµική ψυχολογία του Άντλερ ̟αρουσιάζει ορισµένα σηµεία µεταφυσικής. σ. Αρµός.. τουτέστιν η µόνη αληθινή ιδέα. αυτός ̟ου στέκεται ̟ολύ ψηλότερα α̟ό χιλιάδες δικαίους. εκδ.. ή µάλλον µε την ιδέα του Θεού. Ψυχανάλυση και Ορθόδοξη Θεολογία.’’180 Αυτή η ̟ροσέγγιση της θρησκείας α̟ό τον Άντλερ είναι µία ρεαλιστική και αντικειµενική ε̟ιστηµονική ̟ροσέγγιση. ∆εν µας αφήνει κανένα ̟εριθώριο να εκλάβουµε αυτή την σχέση ως αναγνώριση. Για τον Άντλερ υ̟άρχει αληθινά 180 Άντλερ. 46 της παρούσας εργασίας 181 56 . ‘’Η ̟αρουσία µιάς εσχατολογικής «τελικότητας» ή σκο̟ιµότητας είναι αισθητή στο σύστηµα του Adler…’’181 Ο ίδιος µιλώντας για αυτήν την κοινωνία οµολογεί: ‘’.184 γιατί ο ίδιος δεν αναγνωρίζει την ύ̟αρξη ενός Θεού ̟ροσώ̟ου. 248 183 ό. συνέχει και ̟ροσδιορίζει τα ̟ραγµατικά γεγονότα. µελλοντικής κοινωνίας ̟ου ορίζει και υ̟αγορεύει τα ̟αροντικά είναι µεταφυσική. Αθήνα 2003. 248. Ανθρωπογνωσία. Ωστόσο. µέσα στην ιστορία για την τελική της µελλοντική εκ̟λήρωση ως τέλεια κοινωνία. σ. π.. Το κοινωνικό…. ως τέτοια.. ό.. σ. εκ µέρους του Άντλερ. υ̟ερβατικών ή µεταφυσικών στοιχείων στη θρησκεία. Η ιδέα αυτή είναι µία ιδέα η ο̟οία αυτο̟ραγµατώνεται και α̟οκτά «υ̟όσταση». και το γιατί οι άλλοι ̟ου τον καταδικάζουν κάνουν λάθος κρίση: ‘’Οι άµεσες εµ̟ειρίες ̟οτέ δεν έχουν σαν α̟οτέλεσµα κάτι καινούριο· το καινούριο δίνεται µόνο µε τη συνολική ιδέα ̟ου συνδέει τα γεγονότα..οφείλω να δεχτώ ̟ως εκείνοι ̟ου βρίσκουν ένα στοιχείο µεταφυσικής στην Ατοµική Ψυχολογία έχουν α̟όλυτα δίκιο.’’182 Στην συνέχεια της εξήγησης αυτής ο Άντλερ ξεκαθαρίζει το γιατί αντιλαµβάνεται αυτή την κοινωνία κατά κά̟οιο τρό̟ο ως µεταφυσική. 31 Νικολάου Λουδοβίκου. Είδαµε ότι αυτήν την ιδέα ο Άντλερ την ̟αροµοιάζει µε το Θεό. τέλειας. µία «νέα». υ̟άρχουν ̟ολλοί άνθρω̟οι ̟ου έχουν λαθεµένη ιδέα για τη µεταφυσική· θέλουν να α̟οκλείσουν α̟ό την ανθρώ̟ινη ζωή όλα όσα δεν µ̟ορούν να συλλάβουν άµεσα.∆υστυχώς. τα ο̟οία έτσι ρυθµιζόµενα α̟΄αυτήν συντελούν την µελλοντική της ̟ραγµάτωση. 249 184 Για περισσότερα βλ. σσ. ό.

αυτή µόνο η ιδέα της τέλειας κοινωνίας.. σ. το ο̟οίο είναι «α̟οκοµµένο» α̟΄ αυτήν και του ο̟οίου η µελλοντική «ε̟ανένταξη» αναµένεται. ο Άντλερ την αθανασία εννοεί ως διαιώνιση του ανθρώ̟ινου είδους.. ένα α̟όλυτο «Αγαθό». και ̟όσο µάλλον κάτι ανθρώ̟ινο. αν τον εξετάσουµε α̟ό την ά̟οψη της αιωνιότητας και τον δούµε α̟ό ένα φανταστικό τελικό σηµείο α̟όλυτης ορθότητας. 43 της παρούσας εργασίας 188 Άντλερ. Αυτή η «δυαρχική» διάσταση εµφανίζεται και στην θεωρία του Άντλερ ̟ερί της ψυχής. φαίνεται ότι το τέλειο κοινωνικό αίσθηµα είναι ένα φυσικό . π. Ε̟ίσης. στην σκέψη του Άντλερ.η δύναµη του κοινωνικού αισθήµατος θα θριαµβεύσει ̟άνω σ΄όλες τις αντί̟αλες δυνάµεις. ‘’Αυτό το κοινωνικό αίσθηµα υ̟άρχει µέσα µας και ̟ροσ̟αθεί να εκτελέσει το σκο̟ό του·. ταυτίζεται µε την ιδέα του ε̟ιδιωκόµενου τέλειου κοινωνικού αισθήµατος α̟ό το ο̟οίο αναµένεται η µελλοντική νίκη. σσ. 30 ό. µ̟ροστά στο ο̟οίο δεν µ̟ορεί να υ̟άρξει τί̟οτα άλλο α̟όλυτα σωστό και ορθό... ως αιώνια εκ̟λήρωση του τελικού σκο̟ού της. ό. στην σ.’’185 Η ιδέα της τέλειας κοινωνίας. π. 60.. Το κοινωνικό….187 αλλά αναγνωρίζει την ̟άλη της για «αθανασία». ό.. π. αλλά και 185 Άντλερ.’’186 Βλέ̟ουµε ότι ο Άντλερ εδώ δίνει στην θεωρία του µία δι̟ολική διάσταση. η ο̟οία σε µία ατελή της εκδοχή είναι η ιδέα του Θεού. σσ. εδώ δεν εννοεί ο Άντλερ κά̟οιες υ̟ερβατικές δυνάµεις του καλού και του κακού. ως κακό. δηλαδή της τελειότητας. 257. µία διάσταση δυαρχική. 61 186 57 .µ̟ορούµε να συµ̟εράνουµε ότι κάθε ανθρώ̟ινος νόµος κίνησης είναι ελαττωµατικός. Το κοινωνικό…. Ο Άντλερ δεν αναγνωρίζει την ψυχή µε την «κλασική θρησκευτική» έννοια.. αγαθού και κακού.αδιάκο̟η ̟ροσ̟άθεια να φτάσει σε µιά ̟λεονεκτική κατάσταση σε σχέση µε τις α̟αιτήσεις του εξωτερικού κόσµου και να νικήσει το θάνατο. 258 187 Για περισσότερα βλ.. Η ιδέα αυτή. µία διάσταση αντι̟αλότητας.οργανικό µέρος της ανθρώ̟ινης ύ̟αρξης. Τότε αυτό θα είναι τόσο φυσικό στον άνθρω̟ο όσο και η ανάσα του. αλλά την ίδια την ιδέα του κοινωνικού αισθήµατος ως α̟όλυτο καλό και οτιδή̟οτε άλλο ̟ου δεν µ̟ορεί να ενταχτεί σε αυτό ως αντί̟αλη του δύναµη. Υ̟άρχει στην ψυχή ‘’. Σχετικά µε αυτό ο Άντλερ λέγει: ‘’. Βέβαια. διάσταση σωστού και λάθους. είναι µία α̟όλυτη ορθότητα.’’188 Βέβαια..

της ο̟οίας την ̟ρόγευση ̟αίρνουµε µέσω της συνεχούς ανα̟τυσσόµενης κοινωνικότητας ̟ου ευαγγελίζεται ο Άλφρεντ Άντλερ. κοινωνίας.’’189 Μιλώντας για τους ̟ρογόνους µας ο Άντλερ τονίζει: ‘’Το µόνο ̟ου ε̟ιζεί α̟ό αυτούς είναι οι συνεισφορές ̟ου έκαναν στην ανθρώ̟ινη ζωή.. ό. π.ο άνθρω̟ος ̟ου είναι βέβαιος για την αθανασία του. 58 Άντλερ. π. Για τον Άντλερ αθάνατος είναι µόνο ‘’. 189 190 Άντλερ. σ.. µε τη µορφή των ̟αιδιών του και µε την ε̟ίγνωση ότι ̟ρόσφερε στην ανά̟τυξη του ̟ολιτισµού. 8 58 .ως συνεισφορά του ατόµου στην τελειο̟οίηση της ανθρώ̟ινης κοινωνίας. Το κοινωνικό…. ό. αλλά και εσχατολογικής. Τι θάπρεπε…...’’190 Όλα αυτά ̟ου αναφέραµε ̟αρα̟άνω είναι ̟τυχές της µίας και της αυτής κύριας ιδέας ̟ερί της τέλειας µελλοντικής. Βλέ̟ουµε εδώ ότι και η «αθανασία» ταυτίζεται µε το κοινωνικό αίσθηµα. σ. εντάσσεται στην συνολική ιδέα της τέλειας κοινωνίας.

Χριστιανισµού. η Φαινοµενολογία της θρησκείας κ. η Κοινωνιολογία της θρησκείας.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ Η κοινωνικότητα στο χώρο της Θρησκείας Η κοινωνικότητα είναι σηµαντικός ̟αράγοντας όλων των θρησκειών. 59 . δηλαδή των σχετικών κλάδων της. ή τουλάχιστον των Πέντε µεγάλων θρησκειών του Κόσµου: του Ιουδαϊσµού. Στη ̟ρώτη ̟αράγραφο κάνουµε µια γενική αναφορά ̟ερί της κοινωνικότητας εξ΄α̟όψεως της Θρησκειολογίας. η Φιλοσοφική Ανθρω̟ολογία της θρησκείας. α. η Ψυχολογία της θρησκείας. αλλά και του τύ̟ου της µελέτης µας. ό̟ως είναι η Φιλοσοφία της θρησκείας. Στην τρίτη ̟αράγραφο ̟ροσ̟αθούµε να κάνουµε µια κριτική της κοινωνικότητας της Αντλεριανής ψυχολογίας εξ΄α̟όψεως Ορθοδόξου Ποιµαντικής Ψυχολογίας. Βουδισµού και τού Ινδουισµού. ενώ στην δεύτερη ̟αράγραφο ασχολούµαστε ̟ιο λε̟τοµερώς µε την κοινωνικότητα στο χώρο της Ορθοδόξου διδασκαλίας. Στο ̟αρόν κεφάλαιο δεν ε̟ιχειρούµε έρευνα της κοινωνικότητας καθεµίας των θρησκειών λόγω της ευρύτητας του αντικειµένου.. Ισλάµ.

∆ακουρά. 10 Μάριου Π. Αθήνα 1995. ‘’Η ε̟ιστηµονική έρευνα εκ µέρους της ιστορίας και λεγόµενων ε̟ιστηµών του ανθρώ̟ου. Αθήνα 1999.’’191 Ένας σύντοµος και ̟ληρέστατος ορισµός της θρησκείας είναι: ‘’Θρησκεία είναι η σχέση του ανθρώ̟ου µε το θείο. 42 193 Αδαµαντίου Αυγουστίδη. εκδ. Ποιµένας και Θεραπευτής. Ελληνικά Γράµµατα. ό̟ως η ανθρω̟ολογία και η ψυχολογία.Ι) Γενικά ̟ερί της κοινωνικότητας εξ΄α̟όψεως Θρησκειολογίας ‘’Η θρησκειολογική Ε̟ιστήµη ̟ροσανατολίζεται εις µίαν λειτουργικήν ε̟ικοινωνίαν. ενίζει την ψυχή µε το σώµα. Μπέγζου. Συµβολική των Ινδικών θρησκευµάτων. Ακρίτας. ενο̟οιεί το υλικό και το ̟νευµατικό. την αναφορά. Κατά τον καθηγητή Μάριο Μ̟έγζο ‘’Η θρησκεία είναι συνώνυµο της ενότητας. ένα ̟ανανθρώ̟ινο φαινόµενο. religare) και ο ελληνικός όρος ΄΄θρησκεία΄΄ ̟αρα̟έµ̟ει στο ΄΄θρώσκω΄΄ συνδηλώνοντας την φορά ̟ρος τα άνω. ∆εν είναι τυχαίο ̟ως µερικοί χαρακτηρίζουν τον άνθρω̟ο ως «ον θρησκευτικόν» ή ως «homo religious». η θρησκεία είναι ένα ̟αγκόσµιο. σ. σ. Σχετίζει θείο και ανθρώ̟ινο. Συµµετρία. Η ̟ιο χαρακτηριστική έννοια ̟ου α̟οδίδει το νόηµα της θρησκείας είναι η ενότητα. την σχέση. εκδ. ένας τρό̟ος αναφοράς του ανθρώ̟ινου στο θεϊκό στοιχείο της ̟ραγµατικότητας. κοινωνικών και λατρευτικών σχέσεων. Αθήνα 1995. Φαινοµενολογίς της Θρησκείας. σ.’’193 Ό̟ως η θρησκεία είναι κοινό γνώρισµα όλης της ανθρω̟ότητας έτσι και η κοινωνικότητα ως συντελεστής της θρησκευτικής ενότητας είναι ένα α̟ό τα βασικά γνωρίσµατα του θρησκευτικού φαινοµένου. ότι η θρησκεία είναι φαινόµενο µε καθολικές διαστάσεις. Θρησκεία είναι η σχέση του ανθρώ̟ου µε το θείο. δεσµό. 27 192 60 . τάσιν και αναφοράν των ιστορικών. οµοφωνούν ως ̟ρος τη δια̟ίστωση. εκδ. ενώνει άνθρω̟ο και συνάνθρω̟ο. αλλά και τις άλλες ε̟ιστήµες. αναφέρει το ορατό στο αόρατο… Η 191 ∆ιονυσίου Γ. ένωση (relegere. Η λατινική λέξη religio δηλώνει σύνδεση.’’192 Σύµφωνα µε την Θρησκειολογία.

Εγχειρίδιο Μαθήµατος. Φύλο και θρησκεία. συλλογικότητα. Η ιστορία α̟οτελεί την κατακόρυφη αναφορικότητα του ανθρώ̟ου… Η κοινωνικότητα συνιστά την οριζόντια αναφορικότητα του ανθρώ̟ου η ο̟οία σηµαίνει ότι το εγώ δεν υ̟άρχει αλλά συνυ̟άρχει µε το άλλο του. Στον ̟αραδοσιακό ̟ολιτισµό ̟ροηγείται η κοινωνία α̟έναντι στο άτοµο. Κάθε θρησκεία συγκροτεί κοινότητα ̟ιστών… Κοινωνικότητα. Η σωµατικότητα του ανθρώ̟ου είναι η αφετηριακή αναφορικότητά του. οµαδικότητα ίσως ακόµα σε µερικές ̟ερι̟τώσεις και µαζικότητα α̟οτελούν αναφαίρετα στοιχεία κάθε θρησκείας ως α̟όρροια της οριζόντιας ενότητας µέσα στο χώρο. Η κατακόρυφη ενότητα µέσα στο χρόνο είναι η ̟αράδοση. Η κοινωνικότητα συνιστά την οριζόντια αναφορικότητα. 87 61 . Κοινωνιολογία της θρησκείας. ό̟ως είδαµε ̟αρα̟άνω. δηλαδή την σχεσιακότητα του ανθρώ̟ου. την κοινωνικότητα και την ιστορικότητα. την αναφορικότητα. Αυτό το «άλλο» κλιµακώνεται σε ̟ολλές βαθµίδες.’’195 Αυτή η κοινωνικότητα της θρησκειακής ̟αραδοσιακότητας συντελεί την ‘’…̟ροτεραιότητα της κοινωνίας α̟έναντι στο άτοµο. Μπέγζου. αναφέρεται µε το «άλλο» του και είναι το εγώ του σε διαρκή αλληλε̟ίδραση. έναν οριζόντιο µέσα στο χώρο κι έναν άλλον κατακόρυφο µέσα στο χρόνο. Μπέγζου. του ενδοκοσµικού και υ̟ερβατικού στοιχείου) γεννά. Πρόκειται για έµβιο. ή µάλλον ̟ροωθεί. αναδεικνύοντας την κοινωνικότητα ως βασικό γνώρισµα αυτής της αναφορικότητας του ανθρώ̟ου. σ. Αθήνα 2003. έµψυχο και έλλογο ον ̟ου σχετίζεται µε το ̟εριβάλλον. ‘’Η αναφορικότητα (σχεσιακότητα) του ανθρώ̟ου διακρίνεται α̟ό τρία γνωρίσµατα: την σωµατικότητα. τον συσχετίζει µε τον ̟λησίον και το ̟εριβάλλον του. Η ενότητα στο χώρο συνιστά την κοινότητα.ενότητα ως σ̟ονδυλική στήλη της θρησκείας εµβιώνεται σε δυο άξονες. σ. Άνθρω̟ος είναι ̟άντοτε µέρος ενός συνόλου…∆εν νοείται 194 195 Μάριου Π. Αθήνα 2003. έµβιος/άβιος) και υ̟ερφυσικό-υ̟ερβατικό άλλο (θείο). α̟ό ανθρώ̟ινο και κοινωνικό άλλο (συνάνθρω̟ος) µέχρι φυσικό-συµ̟αντικό άλλο (κόσµος. Ο άνθρω̟ος είναι ον αναφορικό. Η θρησκεία αναφέρει τον άνθρω̟ο ̟ρος το θείο.’’194 Η θρησκεία ως τρό̟ος σύνδεσης και ε̟ι-κοινωνίας των ριζικώς διαφορετικών (του θείου και ανθρώ̟ινου. 7 Μάριου Π. Εγχειρίδιο Μαθήµατος.

’’199 Χωρίς την κοινωνία δεν υ̟άρχει ε̟ικοινωνία. το ίδιο υ̟όκειται στο κοινό. εκδ. το όλο υ̟ερτερεί της µονάδας. σ. κοινοτική. χωρίς το διάλογο ο λόγος 196 Μάριου Π. Ε̟ειδή κάθε ̟αραδοσιακή κοινωνία αναγνωρίζει την ̟ροτεραιότητα του κοινωνικού στοιχείου α̟έναντι στο ατοµικό. Νεοελληνική Φιλοσοφία της Θρησκείας. ή µάλλον την ταύτιση. της κοινωνίας µε την θρησκεία. Μπέγζου. 299. δηλαδή η ύ̟αρξή της νοηµατοδοτείται α̟ό µιά θρησκευτική ̟αράδοση…ε̟ικρατεί ο κοινωνισµός και συνδέεται άµεσα µε τη θρησκευτικότητα. ‘’Με την ̟ροτεραιότητα του κοινωνικού α̟έναντι στο ατοµικό στοιχείο διασφαλίζεται η ενότητα του ανθρώ̟ου µε την κοινωνία. ούτε εµφανίζεται η ̟όλωση του βίου σε ατοµικό και κοινωνικό. Ελληνικά Γράµµατα.’’197 Αυτός ο ολισµός είναι ανα̟όσ̟αστα συνδεδεµένος µε την θρησκεία.. Ο ολισµός (̟ροτεραιότητα του όλου α̟έναντι του άτοµο) είναι ̟ου ̟ροσδιορίζει τον ̟αραδοσιακό κοινωνισµό και τη θρησκευτικότητα.. η κοινωνικότητα ̟ροκρίνεται της ατοµικότητας.’’196 Η ενότητα του ατόµου και της κοινωνίας είναι δεδοµένη στην ̟αραδοσιακότητα γιατί το κοινωνικό ̟ροηγείται του ατοµικού. ‘’Η καθολικότητα ̟ροηγείται της ατοµικότητας και είναι αυτή ̟ου καθορίζει την ατοµικότητα κι αναδεικνύει τον ανθρώ̟ινο χαρακτήρα του ανθρώ̟ου. π.ούτε υ̟άρχει άτοµο έξω α̟ό την κοινωνία. και στην ουσία εκφράζει την ενότητα. το καθολικό ̟ροέχει του µερικού. συλλογική και κοινωνική. 300 199 Μάριου Π. Αθήνα 1998. Φιλοσοφική Ανθρωπολογία της Θρησκείας. ‘’Στον ̟αραδοσιακό ̟ολιτισµό αλληλο̟ροσδιορίζονται η θρησκεία και η κοινωνία. σσ. Ελληνικά Γράµµατα. Η θρησκεία είναι δηµόσια και ουδέ̟οτε γίνεται ιδιωτική υ̟όθεση…Η θρησκεία έχει κοινωνική διάσταση κατεξοχήν…Η θρησκεία είναι οντότητα υ̟ερατοµική.’’198 Η ανθρω̟ολογική συνέ̟εια της θρησκειακής ̟αραδοσιακότητας είναι ότι το είδος ̟ροηγείται του ατόµου. Η γλώσσα ως έναρθρος λόγος ̟ιστο̟οιεί ακράδαντα την ̟ροτεραιότητα της κοινωνικότητας ̟ρο της ατοµικότητας…Το ̟ρωταρχικό στη γλώσσα δεν είναι ̟οτέ η ατοµικότητα αλλά είναι ̟άντοτε η κοινωνικότητα. σ. 298 198 ό. σ. π. Αθήνα 1996. 224 62 . 223. εκδ. 297 197 ό. δια̟ροσω̟ική. Μπέγζου. Η ζωή του ανθρώ̟ου δεν διασ̟άται σε δηµόσια και ιδιωτική. και όχι µόνο ̟ροηγείται αλλά διαµορφώνει οριστικά τον τρό̟ο της ζωής και της ύ̟αρξής του. γι΄αυτό κάθε ̟αραδοσιακή κοινωνία είναι αυτόχρηµα θρησκευτική.

ή µάλλον. σσ. α̟οτελεί την βάση της ίδιας της θρησκείας. ̟ριν α̟ό την ̟αραδοσιακότητα. π.. ̟ρέ̟ει να τονίσουµε ότι. ο διάλογος µεταξύ ατόµων. σ. ΙΙ) Η κοινωνικότητα στην Ορθόδοξη διδασκαλία Ο Χριστιανισµός.’’200 Κατά συνέ̟εια η ̟αραδοσιακή-θρησκευτική ‘’…κοινωνικότητα θεµελιώνει τον ̟ολιτισµό. είναι σαφώς µια θρησκεία µε την γενική έννοια του όρου και µε βασικά θρησκευτικά ιδιώµατα. αλλά και µε το συνάνθρω̟ο. σύµφωνα µε τη θρησκειολογία. Η κοινωνικότητα της ̟αραδοσιακότητας δηλώνει ̟ρωτίστως την κοινωνία του ανθρώ̟ου µε το θείο. η ίδια η φύση έχει δώσει την ̟ροτεραιότητα στην κοινωνικότητα. 225 202 ό..καταντά µονόλογος ή µάλλον άλογος. Όµως. Ε̟ειδή η θρησκευτική κοινότητα ̟ου δοµείται δια της κοινωνικότητας α̟οτελεί την βάση για την σχέση ανθρώ̟ου µε θείο. ό̟ως είδαµε ̟αρα̟άνω. σ. ό. Φιλοσοφική…. ταυτίζεται µε τη θρησκεία. ‘’Η υ̟οσκέλιση της ατοµικότητας ̟ρο της κοινωνικότητας καταδεικνύεται στο φαινόµενο της διαιώνισης του είδους. µέσα σε µια τέτοια ̟ροο̟τική. π. 224. αν όχι ταυτόσηµα κιόλας. π. ‘’Προηγείται η κοινωνία και έ̟εται η ε̟ικοινωνία…είναι αδιανόητη η γλωσσική ε̟ικοινωνία. 220 201 63 .’’202 Η θρησκεία είναι αδιανόητη χωρίς την κοινωνικότητα. κοινωνικότητα και γλώσσα α̟οβαίνουν συνώνυµα. αν δεν ̟ροηγείται η οντολογική κοινωνία. ο Χριστιανισµός εµφανίζει και κά̟οιες ιδιαιτερότητες. ‘’Η θρησκειολογική ιδιαιτερότητα του χριστιανισµού 200 Μπέγζου..’’201 Ε̟ίσης. 224 ό. Ο άνθρω̟ος γίνεται ̟ολιτισµένος στο βαθµό ̟ου υ̟ερβαίνει την ατοµικότητά του και συνειδητο̟οιεί την κοινωνικότητά του…Πολιτισµός.

ό.εντο̟ίζεται στην θεανθρω̟ινότητά του ̟ου υ̟ερβαίνει τόσο τον θεϊσµό. την Ευχαριστολογία και στην Ορθόδοξη ανθρω̟ολογία ως Ευχαριστιακή κοινωνία και σχέση ̟ροσώ̟ων. ̟ου διακρίνει κάθε µορφή εκκοσµίκευσης. όµως ως έννοιες καταλαµβάνουν εξίσου σηµαντική θέση στη θεολογική ορολογία γενικώς. Με αυτή την έννοια ̟ροβάλλεται ο θεολογικός ισχυρισµός ότι ο χριστιανισµός δεν είναι θρησκεία. ό̟ως θα δούµε ̟αρακάτω. 2. έχει όλα τα θρησκειολογικά γνωρίσµατα της κοινωνικότητας ̟ου αναφέραµε στην ̟ροηγούµενη ̟αράγραφο. τη θεανδρικότητά Του.’’204 Εδώ ̟ρέ̟ει να τονίσουµε 203 Μπέγζου. ανα̟τύσσοντας τη λεγόµενη «σχεσιακή οντολογία» ̟ου ̟ηγάζει. Η θεολογία της Παλαιάς ∆ιαθήκης µας διδάσκει το εξής: ‘’Ο άνθρω̟ος είναι κοινωνικός. π. Γιαυτό ̟λάθει την Εύα ως σύντροφο και βοηθό (Γεν. Αυτό διδάσκει το βιβλίο της Γενέσεως ̟ου αναφέρεται στην δηµιουργία του ανθρώ̟ου. Η κοινωνικότητα του είναι έµφυτη ή καλύτερα σύµφυτη. Ο όρος «θεανθρωπινότητα» δεν σχετίζεται µε το θεανθρωπισµό (απόδοση ανθρωπίνων ιδιοτήτων στο θείο ή θείων ιδιοτήτων στον άνθρωπο). Βέβαια η σχέση και η κοινωνικότητα δεν ταυτίζονται α̟όλυτα σηµασιολογικά. Λέµε ως σχέση. Μάριος Μπέγζος χρησιµοποιεί τον όρο «θεανθρωπινότητα» (του Χριστιανισµού) µε σκοπό να επισηµάνει την θεµελίωση του Χριστιανισµού πάνω στη θεανδρικότητα του Χριστού. αλλά είναι εκκλησία…Η ε̟ικέντρωση του χριστιανισµού στο Χριστό και στην θεανδρικότητά Του αναδεικνύει το χριστοκεντρισµό ως την κατ΄εξοχήν οριοθετική γραµµή µεταξύ εκκλησίας και θρησκείας σε ρητή διάκριση ̟ρος τον θεοκεντρισµό κάθε θρησκευτικότητας και ̟ρος τον ανθρω̟οκεντρισµό κάθε κοσµικότητας. δηµιουργήθηκε κοινωνικός. Θέµατα…. σ. 204 Βάντσου. γιατί η Ορθόδοξη θεολογία διακρίνεται για την οντολογική ̟ροτεραιότητα ̟ου ̟ροσδίδει στη σχέση. Ο άνθρω̟ος δηλ. ̟ρο̟άντων εκείνα ̟ου εδραιώνονται στο Τριαδολογικό δόγµα και δια του Χριστολογικού δόγµατος α̟οκρυσταλώνονται και διασαφηνίζονται στην Εκκλησιολογία. 18). είδε ότι δεν είναι καλό να είναι ο άνθρω̟ος µόνος. ό. σ. όσο και τον ανθρω̟ισµό.’’203 Ως τέτοια η Ορθόδοξη Εκκλησία.. αλλά µε το θεανθρώπινο ιδίωµα του Χριστού. 57 Στη θρησκειολογική του προσέγγιση του Χριστιανισµού ο καθ. π. Φύλο και…. Ο Θεός αφού δηµιούργησε τον Αδάµ. ο ο̟οίος χαρακτηρίζει κάθε θρησκεία.. τουτέστιν στη σχεσιακότητα. 24 64 . α̟ό την ορθόδοξη ̟ροσω̟οκρατία (personalismus).

…’’ (Γεν. Εξωτριαδικώς («οικονοµικώς») δηµιουργεί εκ του µηδενός τον κόσµο και τον άνθρω̟ο. ἄρσεν καὶ θῆλυ εποίησεν αὐτούς» (Γεν. καλεί τα κτιστά όντα δια του ανθρώ̟ου. ή µάλλον σύµφυτη ό̟ως είδαµε. στην υ̟ερφυή και άκτιστη αυτή κοινωνία…’’206 Η έµφυτη. 1. όχι µόνο γιατί είναι δηµιούργηµά Του. σ. αλλά η αγά̟η:’’205 Η κοινωνικότητα εν αγά̟η είναι το κύριο γνώρισµα των δια̟ροσω̟ικών σχέσεων των Προσώ̟ων της Αγίας Τριάδος. Αυτή η κοινωνικότητα φανερώνεται δια της. έχει άµεση την εξάρτηση α̟ό το Θεό. να ενεργήσει µέσω αυτών. σ.’’207 Ό̟ως ολόκληρος ο 205 Μπέγζου.. αλλά και γιατί δηµιουργήθηκε κατά την εικόνα του Θεού και µε τη δυνατότητα να οµοιωθεί µε Αυτόν…Κατά την εικόνα λοι̟όν του Θεού δηµιουργείται ο άνθρω̟ος. αλλά έχει άµεση αναφορά ̟ρος τον ∆ηµιουργό Θεό. π. ό. η ενεργούµενη σχέση είναι συστατικά στοιχεία της τρισυ̟όστατης θεότητας. Ο άνθρω̟ος δηλ. ‘’Ο Θεός δηµιουργεί εκ του µηδενός τη φύση και τον άνθρω̟ο εξ αγά̟ης: για να σχετιστεί µαζί τους. Θέµατα…. Η Ευχαριστιακή Οντολογία. Αθήνα 1992. ∆ωδώνη. 26). ‘’Σ΄άλλο σηµείο της Γενέσεως λέγεται. ότι ο Θεός «κατ΄εἰκόνα καὶ καθ΄ὁµοίωσιν ἔπλασε τόν ἄνθρωπο. αναφερόµενος και ε̟ικοινωνώντας µε αυτήν. 1. 229 Νικολάου Λουδοβίκου. εκδ. η αναφορά. Κίνητρο της ∆ηµιουργίας δεν είναι η ανάγκη. κατά χάριν και όχι κατά φύσιν. κοινωνικότητα των Πρωτο̟λάστων δεν ̟εριορίζεται µόνο στις σχέσεις µεταξύ τους. Η κοινωνία. 24 207 Βάντσου..ότι η ίδια η δηµιουργία υ̟ό του Τριαδικού Θεού έγινε «εν κοινωνικότητι». 27). καλεί τον άνθρω̟ο και δι΄αυτού σύµ̟αντα τον κόσµο. σ. ο κοινωνικός άνθρω̟ος και όχι το άτοµο. Η δηµιουργία είναι τριαδική: «ο Πατήρ δια του Λόγου εν Πνεύµατι αγίω τα ̟άντα ̟οιεί». αιώνια δηλαδή ̟ροσω̟ικά. ‘’Ο Θεός είναι αγα̟ητική κοινωνία Προσώ̟ων· µε την άκτιστη λογικότητα ̟ου εκχέει η αγα̟ώσα θέλησή Του ουσιώνοντας εκ του µηδενός τα όντα. των Προσώ̟ων της Αγίας Τριάδος: ’’…καὶ εἶπεν ὁ Θεός· ποιήσωµεν ἄνθρωπον κατ΄εἰκόνα ἡµετέραν καὶ καθ΄ὁµοίωσιν. ό. Ενδοτριαδικώς («θεολογικώς») ο Πατήρ γεννά τον Υιό και εκ̟ορεύει το Άγιο Πνεύµα εξ αγά̟ης ̟ρος κοινωνία. εκ του µηδενός δηµιουργίας και ̟ρόνοιας του Θεού. ο Αδάµ. α̟ό κοινού και εν οµοφωνία. 24 206 65 . να λάβει µέρος και αυτός. εν αγά̟η. δηλαδή την οργανική ενότητα της ιστορίας για να σχετιστεί µε αυτήν. Φαινοµενολογία…. π.

σσ. 142. ‘’Γι΄αυτό η «σχέσις» είναι µιά λογική κατηγορία στον ̟ροχριστιανικό ελληνισµό. ̟ου συνδυάζει ενότητα και ̟ολλα̟λότητα. την τριαδολογία. Είναι τρία ̟ρόσω̟α. π. Μπέγζου. ε. και εµφανίζεται στον εκχριστιανισµένο ελληνισµό ως καρ̟ός της βυζαντινής ̟ροσω̟οκρατίας. ‘’Ο εξελληνισµένος χριστιανισµός της Ανατολής αντιλαµβάνεται τα όντα ως σχετιζόµενα.. ‘’Η αφορµή δόθηκε στο ̟υρηνικό σηµείο της χριστιανικής ̟ίστης. σ. σ.άνθρω̟ος είναι δηµιουργηµένος «κατ΄εἰκόνα» και µε ̟ροορισµό το. στο ο̟οίο ε̟ικρατούσε η ουσιοκρατία.…Πρόκειται για τον τριαδικό Θεό. όλα σχετίζονται και κάθε τι αναφέρεται σε κάτι άλλο και καλείται στην κοινωνία. ταυτότητα και ετερότητα.’’211 Η τριαδολογία γίνεται θεµέλιο όλης της ̟ερεταίρω χριστιανικής θεολογίας εξελισσοµένης στην ίδια κατεύθυνση. τ.. Θέµατα…. π. έτσι και η κοινωνικότητά του εδραιώνεται στο ίδιο το Τριαδικό Θεό. ‘’…διότι το κοµβικό σηµείο α̟ό το ο̟οίο διέρχονται 208 Βάντσου. εκδ. δηλαδή φιλοσοφία της σχέσεως.. 24 Μάριου Π. αλλά για σχεσιακότητα. Αν χρειαζόταν να δώσουµε κά̟οιο όνοµα στη µεταφυσική ̟αράδοση της Ορθοδοξίας. Μεταξύ των τριών ̟ροσώ̟ων υ̟άρχει κοινωνία και αντίδοση ιδιωµάτων. 135 211 ό. 143 209 66 . σ. Ο Θεός είναι ένας. βάση της βιβλικής διδασκαλίας και δανειζόµενη την ορολογία της αριστοτελικής µεταφυσικής. ∆ιόνυσος και ∆ιονύσιος. µοναδικότητα και τριαδικότητα. εν δυνάµει. «καθ΄ὁµοίωσιν» του Θεού. ταυτόχρονα όµως και Τριαδικός. 133 210 ό.210 Η ̟ατερική θεολογία της Βυζαντινής ̟εριόδου. τότε θα είµαστε υ̟οχρεωµένοι να καταφύγουµε στον όρο «σχεσιακή οντολογία». Ελληνικά Γράµµατα. Αθήνα 2000.’’209 Αυτή η οντολογική ̟ροτεραιότητα της σχέσεως έλει̟ε στο ̟ροχριστιανικό ελληνισµό. οντολογική ̟ροτεραιότητα της σχέσης. Αντιθέτως γίνεται οντολογική κατηγορία στον εκχριστιανισµένο ελληνισµό…’’. ̟ροτάσσει οντολογικώς τα όντα ̟ρο της ουσίας. ∆εν ̟ρόκειται βεβαίως ούτε για σχετικότητα ούτε για σχετικισµό. π. τρεις υ̟οστάσεις.’’208 Στην Ορθόδοξη ̟ίστη δεν νοείται κανένα δηµιούργηµα «άσχετο». Η κοινωνία αυτή α̟οτελεί το αρχέτυ̟ο της κοινωνίας του ανθρώ̟ου µε το Θεό και το συνάνθρω̟ο. ‘’Η κοινωνικότητα αυτή του ανθρώ̟ου έχει την αρχή της στην κοινωνία των τριών ̟ροσώ̟ων της Αγίας Τριάδος. ό.

‘’Η ουσία µ̟ορεί να υ̟άρχει χωρίς τα όντα. ̟ου διακρίνοντας την φύση α̟ό το ̟ρόσω̟ο τονίζει: ‘’Τό γὰρ «Θεός» ὄνοµα.’’212 Ένας α̟ό τους ̟ρώτους εισηγητές του όρου «σχέσις» στην τριαδολογία ήταν ο Μέγας Αθανάσιος. 666 213 67 . η ύ̟αρξη. η υ̟όσταση. σ. τήν πρός Υἱόν σχέσιν εἰσάγει. έκδ. τόµος 1ος. ∆ιόνυσος…. ό..’’214 Η «σχέσις» αφορά τον τρό̟ο µε το ο̟οίο υ̟άρχουν τα ̟ρόσω̟α. σ.όλα ανεξαιρέτως τα νήµατα του χριστιανικού στοχασµού είναι η σχέση ανάµεσα στην ενότητα και την ̟ολλα̟λότητα. ό̟ως αργότερα ε̟εξηγηµατικά ανακεφαλαιώνει Γρηγόριος ο Παλαµάς. σηµατοδοτεί το «̟ως» της υ̟άρξεως. Περί Υιού. Θεσσαλονίκη 1962-1970. . ∆ιόνυσος…. Η ̟ροτεραιότητα των όντων (̟ροσω̟οκρατία) σηµαίνει την ύ̟αρξη ως συνύ̟αρξη. PG 36. 143 Μ. σ. ό.. αλλά τα όντα ̟οτέ δεν υφίστανται άσχετα µεταξύ τους ή ανούσια. Αυτή η ̟ρόταξη των όντων εισάγει την σχεσιακή οντολογία στην ̟ατερική θεολογία. φύσεώς ἐστι θεωρουµένης. 145 216 Γρηγορίου Παλαµά. το ̟ρόσω̟ο. ό̟ως ρητά δηλώνει ο Θεολόγος. ̟ροηγείται αυτής η ύ̟αρξη. την ουσία και το ̟ρόσω̟ο. Συγγράµµατα. Χρήστου. Σε αντίθεση µε την ουσιοκρατική αρχαιοελληνική φιλοσοφία βλέ̟ουµε ότι στην ̟ροσω̟οκρατική θεολογία εκείνο ̟ου ‘’…̟ροτάσσεται δεν είναι ̟ια η ουσία. ἤ τήν θεωρουµένην τι φύσιν σηµαίνει· οὔτε τό τῆς τι θεωρουµένης ἤ διαθεούσης φύσεως ὄνοµα. π. Η ̟ροτεραιότητα της ουσίας (ουσιοκρατία) συνε̟άγεται την αυτάρκεια και την αυθυ̟αρξία. π. Οὔτε δέ τό τῆς σχέσεως ὄνοµα τήν διαθέουσαν. καί τό «Υἱός» ὁµοίως. ἤ ὁ Υἱός πρός τόν Πατέρα. αλλά η σχέση.’’215 Με λίγα λόγια ̟ροτάσσεται ̟λέον. PG 28. και επ. «Υπέρ των ιερών ησυχαζόντων».’’213 Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός ε̟εξηγώντας το σχετικό τριαδολογικό ζήτηµα λέγει: ‘’…οὔτε οὐσίας ὄνοµα ὁ Πατήρ. ὦ σοφώτατοι. Τόµοι 3. ἀλλ’ ἐκ τοῦ ὄντος ἡ οὐσία· αὐτός γάρ ὁ ὤν ὅλον ἐν ἑαυτῷ συνείληφε τό εἶναι…’’216 Η ουσία ̟ια διαστέλλεται α̟ό το ον. οὔτε ἐνεργείας· σχέσεως δέ καί τοῦ πῶς ἔχει πρός τόν Υἱόν ὁ Πατήρ. 96Α 215 Μπέγζου. 2. το ον ή µάλλον ο ων αντί της ουσίας: ‘’…οὐ γάρ ἐκ τῆς οὐσίας ὁ ὤν. 1292B 214 Γρηγορίου Θεολόγου. 12. τη φύση και την υ̟όσταση. ο τρό̟ος υ̟άρξεως. Κατά αιρέσεων διαφόρων λόγοι. καθιερώνοντας τη σχέση ως οντολογικό κατηγόρηµα κι όχι α̟λώς ως 212 Μπέγζου. Αθανασίου. 3. εἴτουν διαθεούσης τά πάντα δηλωτικόν· τό δέ «Πατήρ» σχετικόν. Λόγος ΚΘ΄-Θεολογικός τρίτός. τη µοναδικότητα και την τριαδικότητα. Π.

η σωτηρία (χάρη και βούληση) κ.220 Ε̟οµένως. Μαξίµου του Οµολογητού περί της κοινωνίας των όντων δια των λόγων τους. στο Πρόσωπό Του. αναδεικνύει την κοινωνικότητα της ανθρώπινης φύσεως ως όργανο και µέσο συνάψεως 218 68 . σ. π. εν σεσαρκωµένω Λόγω. Συζήτησις µετά Πύρρου. η σωτηριώδης ‘’…ενέργεια του Χριστού σχετίζει συµ̟αντικά.(σ.. Η ενσάρκωση του Θεού Λόγου ε̟ιφέρει την θέωση και την σωτηρία του ανθρώ̟ου και της κτίσεως. Είναι το θεµέλιο της ενσωµάτωσής τους στην σωτήρια Εκκλησιαστική κοινωνία.. διαπιστώνει ότι ΄΄… ο Κύριος είναι η κοινωνία του κτιστού και του Θεού µέσα σε ένα και το αυτό Πρόσωπο – αφού ο Θεός Λόγος προσλαµβάνει στην Υπόστασή Του. π. σχέσις ἄρα καί οὐ πρᾶγµα ἡ τοῦ Χριστοῦ ἐνέργεια…’’. 153 ό. ό. «θεολογικώς» και «οικονοµικώς»). τέλειος Θεός και τέλειος άνθρω̟ος. Λουδοβίκος στην διδακτορική του διατριβή Η Ευχαριστιακή Οντολογία. προσεγγίζοντας την θεολογία του αγ. εφόσον η ένωση συνιστά την ̟εµ̟τουσία της θεανδρικότητας ̟ου αίρει τον οντολογικό µεσότοιχο θείου και ανθρω̟ίνου. ξεκινά συγκαταβατικά.’’217 Αυτές οι τριαδολογικές διευκρινίσεις των Πατέρων είναι εκείνες ̟ου ̟ροσδιορίζουν όλη την θεολογία. 144 220 Μαξίµου Οµολογητού. π. σ. την ανθρώπινη φύση και δι΄αυτής. για να συνε̟ιφέρει ανορθωτικά µε τη θέωση του ανθρώ̟ου. ό. τη σύµπασα κτίση -…΄΄.191) ∆ηλαδή. π. ∆ιόνυσος…. φύσεως του ανθρώπου ενυποστατώνεται και η ίδια κτίση. σ. ΄΄Έτσι µόνο ο Χριστός. α̟ό τον Θεό ̟ρος τον άνθρω̟ο.. και βεβαίως την ̟ίστη της Ορθοδοξίας.219 Στην χριστολογία ο Χριστός. PG 91..222 Η 217 Μπέγζου.’’218 Η σχέση υ̟εισέρχεται στην θεολογική ̟ροο̟τική α̟ό την τριαδολογία και συνεχίζεται δια της χριστολογίας. 146 219 ό. δια της ενυπόστατης. ό̟ως η Θεοτόκος (̟αρθένος και µήτηρ). ∆ιόνυσος…. ‘’Η ονοµασία της ̟ηγής της θεότητας µε το «̟ατήρ» ε̟εισάγει την έννοια της σχέσης σε κάθε κατεύθυνση (ενδοτριαδικώς και εξωτριαδικώς.’’221 Εδώ η σχεσιακότητα. λ̟. ως Θεάνθρω̟ος. Η αρχή αυτής της συνεκτικότητας είναι το όνοµα «Πατήρ». σ. σε µια κοινή αδιαίρετη και ασύγχυτη ενυ̟όστατη θεανδρικότητα.κά̟οιο λογικό ε̟ίθεµα του όντος. κατά τον άγιο Μάξιµο. σχετίζει και ενώνει δυο οντολογικώς διαφορετικούς τρό̟ους υ̟άρξεως σε µια καινοφανή ενότητα. ο άνθρω̟ος (σώµα και ψυχή). 340D 221 Μπέγζου. Ο άγιος Μάξιµος ο Οµολογητής ε̟ισηµαίνει ξεκάθαρα την διάσταση της σχεσιακής οντολογίας στη χριστολογία: ‘’…ἐπειδή ἡ ἕνωσις σχέσις ἐστι καί οὐ πρᾶγµα. Ανάλογο ισχύει σε µιάν ολόκληρη σειρά θεολογικών εννοιών. ή αλλιώς κοινωνικότητα. ως Θεάνθρωπος. 149 222 Ο πατήρ Ν.

π. ̟ροσφέρεται όχι µόνο στο άνθρω̟ο. αλλά σε ολόκληρη την κτίση ως τρό̟ος του αγιασµού και της σωτηρίας τους. Θεσσαλονίκη 2006..’’225 Ερµηνεύοντας την θεολογία του αγ.κοινωνία ̟ου µας ̟ροσφέρεται α̟ό τον Σαρκωθέντα Κύριο είναι η µόνη ̟ου δύναται να εισάγει τον άνθρω̟ο στο µυστήριο του ̟ροσώ̟ου.… Η ̟ροσω̟ική κοινωνία υ̟άρχει α̟οκλειστικά εν Χριστώ. Γιατί. π. 188) 223 Ηρακλή Μ. είτε του ανθρώ̟ου ̟ρος το Θεό είτε του ανθρώ̟ου ̟ρος το συνάνθρω̟ο.’’223 Ε̟οµένως. εν τω Σαρκωθέντι Χριστώ και δια του Αγίου Πνεύµατος (γιατί δια του Αγίου Πνεύµατος και µόνο µ̟ορεί να συστηθεί η κοινωνία). ό. Η εν Αγίω Πνεύµατι ̟ρόοδος του ̟ιστού ̟ρος τον ̟ροσω̟ικό τρό̟ο υ̟άρξεως του Χριστού. η ̟ηγή της κοινωνίας. Ρεράκη. 214 69 . εκδ. 214 225 ό. ο µόνος οντολογικά α̟όλυτος όρος της – το εν κοινωνία είναι των όντων είναι βαθύτατα και α̟όλυτα Χριστοκεντρικό.’’224 Αυτή η κοινωνικότητα.΄΄ (σ. 425. σσ. το ̟ρόσω̟ο υφίσταται µόνο στη µύηση της ̟ροσω̟ικής ετερότητας του Χριστού. τουτέστιν στη ̟λήρωση α̟ό το κατ΄εικόνα στο καθ΄οµοίωση ως η εν ̟ροσώ̟ω κοινωνία. αγα̟ητική και ζώσα κοινωνικότητα του Τριαδικού Θεού. των υπαρξιακών χασµάτων· µόνον εν Αυτώ δηλαδή υφίσταται η ανθρώπινη φύση στην αυθεντική της «µεσιτευτική» οντολογική εκδοχή. ο ο̟οίος βρίσκεται σε κοινωνία ̟ροσω̟ική µε τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύµα. Η τέλια µορφή ̟ροσω̟ικής ετερότητας φανερώθηκε στο µυστήριο της θείας ενανθρω̟ίσεως… Ο ίδιος ο συνά̟των τους ανθρώ̟ους ως ̟ρόσω̟α µε ολόκληρη την ανθρω̟ότητα. µια µορφή ετερότητας και κοινωνίας. σ. Π. ‘’Η ̟ροσω̟ο̟οίηση λοι̟όν του ανθρώ̟ου είναι η κατ΄εικόνα και οµοίωση του Θεού λογο-̟οίησή του. ̟ου οδηγεί σε µια νέα θεανθρώ̟ινη κοινωνική ̟ραγµατικότητα. ‘’Ο Χριστός είναι για την κτίση η αρχή και το έναυσµα της κοινωνίας.. σ. δηλαδή η βαθµιαία ενσωµάτωσή του στο Σώµα του Κυρίου. ο Σαρκωθείς Λόγος του Θεού ‘’…µε τη θεανθρω̟ινότητά του συνδέει ̟ροσω̟ικά το Θεό µε τον άνθρω̟ο. Πουρναράς. η «ατέλεστος» τελείωσή του. Η Ευχαριστιακή…. να τον κάνει ̟ρόσω̟ο υφιστάµενο ως ̟ροσω̟ική ετερότητα. είναι η θέωση του ̟ιστού. 439-440 224 Λουδοβίκου. συνδέει στο ̟ρόσω̟ό του την ανθρώ̟ινη φύση µε τη θεία… ο Χριστός εγκαινίασε ένα τρό̟ο ανιδιοτελούς και εν αγά̟η συνδέσεως του ενός ̟ρος τον «άλλον». Ο ’’άλλος’’ στο ελληνικό σχολείο. ως κατά χάριν µετοχή του στην ̟ροσω̟ική.

στην σωτηριολογική ̟ροο̟τική. Η τέλεια κοινωνικότητα των ανθρώ̟ων. συγκροτείται στις φιλικές. Αυτή είναι βεβαίως και η έσχατη εκ̟λήρωση της κοινωνικότητας των λόγων των όντων µεταξύ τους και µε τον Θεό Λόγο. Αυτή η δυνατότητα ̟ροσφέρεται α̟ό τον Χριστό δια της ε̟ανακτήσεως της χαµένης ̟ρο̟τωτικής κοινωνικότητας σε µια αγα̟ητική κοινωνία ̟ροσώ̟ων. 665Α 70 . Νικόλαος Λουδοβίκος συµ̟εραίνει ότι ο Χριστός µε την ενσάρκωσή Του ̟ροσέλαβε στην Υ̟όστασή Του την ανθρώ̟ινη φύση και δια αυτής ολόκληρη την κτίση. και µόνον Αυτός. Ο̟οιαδή̟οτε άλλη µορφή κοινωνικότητας. ‘’Η ενσωµάτωση του σύµ̟αντος κόσµου. ∆ιότι ο ίδιος ο Θεός ̟ου συνέχει την κτίση µε την εκστατική και αναφορική Του κίνηση ενεργεί ερωτικά και αγα̟ητικά. τον ̟λησίον και την ̟λάση. εµ̟εριέχει α̟λώς «ίχνη» αυτής της θείας κοινωνικότητας. Ο ίδιος ως εραστός. του ̟ροσφέρεται δυνατότητα ̟ραγµατώσεως της µόνης αληθινής κοινωνικότητας. αδιαίρετη και ασύγχυτη. 209 Μαξίµου Οµολογητού. ∆ιότι ο ίδιος ο Θεός. ̟ροκαλώντας την ερωτική και «εκστατική» κίνησή τους για την ̟ραγµάτωση της κοινωνίας 226 227 Λουδοβίκου. η κοινωνικότητα των ανθρώ̟ων γίνεται αληθινά ̟ροοδευτική. εξασφαλίζει την δυνατότητα της σωτηρίας και της αληθινής υ̟άρξεως της κτίσεως. µέσω της ανθρώ̟ινης φύσεως. Η Ευχαριστιακή…. εντάσσοντάς τον στο υ̟αρξιακό ̟λαίσιο της ̟ροσω̟ικής κοινωνίας ανθρώ̟ου και Θεού Λόγου εν τω Προσώ̟ω του Λόγου.Μαξίµου του Οµολογητού ο ̟. είναι η ‘’…αἰτία τῆς ὁλότητος ἐπιφαινοµένη· καθ΄ ἣν ἥ τε ὁλότης αὐτὴ καὶ τὰ τῆς Ὁλότητος µέρη φαίνεσθαί τε καὶ εἶναι πέφυκεν…’’227 Η ανθρώ̟ινη φύση του Χριστού. τελειωτική και σωτήρια µόνο σε σχέση και αναφορά ̟ρος την αρχέτυ̟η τριαδική κοινωνικότητα των θείων υ̟οστάσεων. π.…’’226 Η κτίση α̟οδεικνύεται µία. αγα̟ητικές και δια̟ροσω̟ικές σχέσεις οι ο̟οίες γίνονται κατά µίµηση της τριαδικής κοινωνικότητας. Με αυτή την ε̟ανάκτηση το άτοµο ξανακερδίζει την ̟ροσω̟ική αναφορά ̟ρος το Θεό. Μυσταγωγία Α΄. η ο̟οία έχει αυτόν τον θεϊκό χαρακτήρα.. συµβατικής ή όχι. ό. PG 91. συµ̟εριλαµβάνουσα ολόκληρη την κτίση. αγα̟ητός και ̟οθητός ελκύει τα όντα ̟ρος την µόνη αληθινή κοινωνικότητα. στο µυστήριο της υ̟οστατικής ενώσεως ανθρώ̟ου και Λόγου τον καθιστά «οµοϋ̟όστατον» του Λόγου. Η βάση αυτής της «καθ΄οµοίωσιν» κοινωνικότητας είναι ο θείος έρωτας. σ. ∆ιότι.

ό. Ετερότητα είναι ο ̟όθος µιάς κοινωνίας ολοένα και βαθύτερης.’’230 Η Εκκλησία καθίσταται εικόνα του Θεού ενώνοντας το κτιστό µε το άκτιστο. Ο ’’άλλος’’…. είναι συνέ̟εια και εικόνα της µόνης αληθινής οντολογίας. ε̟οµένως. Η ετερότητα εδώ είναι το λε̟τοφυές άνθος της εκκλησιαστικής κοινωνικότητας. ο ̟όθος του εν κοινωνία γίγνεσθαι· η ετερότητα είναι λοι̟όν η εν αγά̟η ελευθερία της αληθινής εν Χριστώ κοινωνίας. «κοίτην αµίαντον του αχράντου γάµου». κοινωνικότητας. π. ̟ροσφερόµενη κατά χάριν. σ. σ. ως οντολογικό γεγονός. κατά Θεόν. η Θεία Κοινωνία. π. τουτέστιν στην Εκκλησία.’’229 ‘’Χαρακτηριστικό γνώρισµα αυτής της ετερότητας είναι η εν ελευθερία ζωντανή ̟ίστη «ἡ φλέγουσα τὰς καρδίας τῶν πιστῶν». του γάµου της υ̟ερφυούς ̟ροσω̟ικής συνάψεως εν Χριστώ όλων των όντων σε µιά κοινωνία αδιαίρετη και αιώνια. π. Αυτό το γεγονός ‘’…καθιστά την Εκκλησία εργαστήριο αναστάσιµης καθολικο̟οιήσεως του κτιστού. 441 231 Λουδοβίκου.̟ρος το Θεό. µη-κοινωνία· το είναι συγκροτείται. Η Ευχαριστιακή…. 43 229 71 . ως κοινωνία. ό. 26 230 Ρεράκη. τον ̟λησίον και την κτίση.’’228 Αυτή η κοινωνικότητα ̟ραγµατώνεται µόνο στην µια και αληθινή κοινωνία. ∆ηλαδή η Ευχαριστία. η ενσωµάτωση στο αληθινό Κυριακό Σώµα είναι τό̟ος και τρό̟ος ̟ραγµάτωσης της αληθινής. σ. σ.. η ευχαριστιακή κοινωνία. ‘’Χωρίς την κοινωνία αυτή το είναι των όντων θα µετα̟έσει στο µηδέν· το µηδέν. είναι σηµαίνει κοινωνία. θεµελιωµένη στην εν αγά̟η ε̟-αλήθευση κάθε ουσιώδους ή ̟ροσω̟ικής ετερότητας. 258 ό. µάλιστα. η ο̟οία. το ̟ε̟ερασµένο µε το αιώνιο. ‘’Η εκκλησιαστική – ευχαριστιακή κοινωνία των όντων και του Θεού. αυτής την ο̟οία συνιστά η «εν τη Τριάδι νοουµένη ενότης». κάνει την Εκκλησία εικόνα του Θεού. ̟ου εκφράζεται ως κοινωνία και σχέση µε τον τριαδικό Θεό. ό... οντολογικό γεγονός κοινωνικής ενότητας. 228 Λουδοβίκου. Η Ευχαριστιακή…. π.….’’231 Η Εκκλησία γίνεται εικόνα της ενότητας του Τριαδικού Θεού και η ζωή του Τριαδικού Θεού. ετερότητα είναι η αιώνια χαρά για το ̟ρόσω̟ο του άλλου. το ενδοκοσµικό µε το «υ̟ερβατικό». την κτίση µε το Θεό. σε µια κοινωνία ουσιαστική και αληθινή µε την οντολογική έννοια των όρων. δηµιουργεί και συνιστά κοινωνικότητα και αγά̟η. είναι µη ον ακριβώς ως η α̟όλυτη µη-συνοχή..

’’234 ∆ηλαδή.. σ. ‘’…δια της Ευχαριστίας είναι ακριβώς αυτή η υ̟οστατική ενότητα κτιστού και ακτίστου στο ένα Πρόσω̟ο του Χριστού ̟ου µεταδίδεται κατά χάριν και σ΄όλη την εκκλησιαζόµενη κτίση.’’235 232 Αθανασίου Γκίκα.. σ. Μαθήµατα Ποιµαντικής. την αγα̟ητική. Studies in the Personhood of the Church. ο. ό̟ως και η µεθεκτική της ̟ραγµάτωση στη ζωή της εκκλησιαστικής κοινότητας. η ο̟οία ρέει µηχανικά α̟ό το εσωτερικό της υ̟άρξεως. Θεσσαλονίκη 2001. 48 John D. ̟ρόκειται για τη µεθεκτική µύηση της Τριαδικής υ̟άρξεως. σ. π. Στην Εκκλησία ̟ροσφέρεται η µύηση στην κοινωνικότητα της Αγίας Τριάδος. π.. Η Ευχαριστιακή…. εκδ. ‘’Η Εκκλησία α̟οτελεί τον τό̟ο αλλά και τον τρό̟ο µε τον ο̟οίο ο κόσµος γίνεται κοινωνός της θείας ζωής και ανακαλύ̟τει το λόγο της υ̟άρξεώς του στο µοναδικό Λόγο του Θεού… Ο ίδιος ο Θεός είναι ̟αρών στην Εκκλησία ως µυστήριο.’’232 Μέσα στο µυστήριο της θείας Ευχαριστίας η Εκκλησία λαµβάνει και βιώνει. 47. St. ‘’Η ζωή της Ευχαριστίας είναι η ζωή του Θεού του Ίδιου. Vladimir's Seminary Press. Η απόδοση του αγγλικού κειµένου στα ελληνικά παρελήφθη από το βιβλίο Η Ευχαριστιακή…. Είναι η ζωή της κοινωνίας µε το Θεό. η βίωση της τριαδικής ενότητας ως χαρισµατικής ζωής των ̟ιστών. Crestwood New York 1985. ‘’Πρόκειται για την ευχαριστιακή κατά χάριν ε̟ίγνωση του τρό̟ου της ̟ροσω̟ικής τριαδικής υ̟άρξεως του Θεού. Γ. 81. κατά χάριν. Ε̟οµένως. π. αλλά δεν είναι η ζωή µε την έννοια µιάς αριστοτελικής κινήσεως.γίνεται η ζωή της εκκλησιαστικής – ευχαριστιακής κοινωνίας. κατ΄εικόνα της τριαδικής αγα̟ητικής και ̟ροσω̟ικής κοινωνίας και ενότητας. σ. δια της Ευχαριστίας γνωρίζουµε και βιώνουµε µέσα στην Εκκλησία το είναι ως ελεύθερη κοινωνία αγά̟ης ̟ροσω̟ικής. κοινωνία κτίσεως και Θεού εν Σαρκωθέντι Χριστώ. Zizioulas. Being as Communion. σσ. ελεύθερη και ενο̟οιούσα ζωή του Τριαδικού Θεού ως την ζωή της ιδίας της εκκλησιαστικής – ευχαριστιακής κοινωνίας. 43 234 Λουδοβίκου.233 δηλαδή. το ο̟οίο βιώνεται ως συγκατάβαση του Θεού στην εν τό̟ω και χρόνω ε̟αφή του µε το άνθρω̟ο… Έτσι η Εκκλησία γίνεται η ̟ραγµατικότητα της ̟αρουσίας του Θεού. such as exist within the Trinity) και ̟ραγµατο̟οιείται ανάµεσα στα µέλη της ευχαριστιακής κοινότητας…’’. ό. ∆εδούση. ed. 58 235 ό. 191 233 72 . ό̟ως αυτή κοινωνία υ̟άρχει µεταξύ της Τριάδος (the life of communion with God.

’’236 Αυτό το «εν κοινωνία γίγνεσθαι» της Θείας Ευχαριστίας. π.’’237 ∆ιότι. Ρεράκη. 150 241 ό. π. της µόνης αληθινής οντολογίας. είναι το ̟ρόσω̟ο. ό. PG 91.. ό. Η τέλεια αγα̟ητική κοινωνία και ̟ροσω̟ική ετερότητα µ̟ορεί να ̟ραγµατο̟οιηθεί µόνο στην Εκκλησία. Έχουµε λοι̟όν εδώ την οντολογική θεµελίωση του ̟ροσώ̟ου. ό̟ως ακριβώς το κοινωνείν είναι ανα̟όσ̟αστο α̟ό το είναι. 484 240 Λουδοβίκου.’’240 Με λίγα λόγια ο άνθρω̟ος καλείται να γίνει α̟ό άτοµο ̟ρόσω̟ο. αυτής την ο̟οία συνιστά η «εν τη Τριάδι νοουµένη» αγα̟ητική ενότητα και ελεύθερη κοινωνία των Προσώ̟ων. π. οὐδεµίαν πρός Θεόν καὶ ἀλλήλους διάστασιν ἔχοντες…’’238 Το ευχαριστιακό «εν κοινωνία γίγνεσθαι» είναι ο τρό̟ος υ̟άρξεως ̟ου ενώνει τα όντα αναδεικνύοντας το ̟ρόσω̟ο ως ετερότητα. τουτέστιν στην Θεία Ευχαριστία. σ. σ. ‘’∆ηλαδή η ευχαριστιακή οντολογία δεν είναι τελικά ̟αρά η µοναδική έκφραση και ̟ραγµάτωση. ό. οι ά̟αντες έχοντες ‘’…µίαν φύσιν. είναι µόνο το εν κοινωνία γίγνεσθαι. Επιστολαί. ̟ροκειµένου αυτό το τελευταίο να οδηγήσει σε κοινωνία µε τον Θεό.Στην Εκκλησία µέσω της Ευχαριστίας το ̟ροσω̟ικό γίγνεσθαι των όντων ενσωµατώνεται στο ευχαριστιακό γίγνεσθαι της κοινωνίας µε το Θεό. Η Ευχαριστιακή…... ‘’Το ευχαριστιακό γίγνεσθαι είναι λοι̟όν η ανα̟όφευκτη οντολογική ̟ροϋ̟όθεση του κάθε ε̟ί µέρους ̟ροσω̟ικού γίγνεσθαι. µέσα στην Θεία Ευχαριστία και µόνο. η σφαίρα της κατά φύσιν υ̟οστάσεώς τους.. Ονοµάζουµε «µετοχική» 236 Λουδοβίκου. π. 396C 239 Βλ. Η Ευχαριστιακή…. Αυτό ̟ου κάνει τα όντα να είναι. µέσα στο κτιστό. κατά τον Άγιο Μάξιµο.. ως η εν Αγίω Πνεύµατι Χριστο̟οίηση του κτιστού. υ̟άρχω θα ̟ει µετέχω. Η εκ̟λήρωση των λόγων των όντων. µε τη ̟λήρωση α̟ό το κατ΄εικόνα στο καθ΄οµοίωση Θεού ως εσχατολογική ̟ραγµάτωση του ̟ροσώ̟ου µέσα στην Εκκλησία. 263 237 73 . 279 238 Μαξίµου Οµολογητού. σ. α̟οτελεί την ευχαριστιακή οντολογία. οὕτω δὲ καὶ µίαν γνώµην καὶ θέληµα ἕν. σ. Θεῷ καὶ ἀλλήλοις ἔχειν δυνάµεθα. σχέση ̟ριν α̟΄όλα του ανθρώ̟ου µε τον Θεό. Μέσα σε αυτό το ευχαριστιακό γίγνεσθαι το γίγνεσθαι είναι ανα̟όσ̟αστο α̟ό το κοινωνείν.241 Το είναι συγκροτείται µόνο δια της κοινωνίας και εν τη κοινωνία.239 Η ευχαριστιακή αυτή σχέση των όντων ‘’…συνιστά το ̟ρόσω̟ο ως ετερότητα. π. Είµαι σηµαίνει κοινωνώ. Ο ’’άλλος’’…. 247 ό. σ.

̟ρος τον άλλον. τα ̟άντα ‘’…συνέχει καὶ συνάγει καὶ περιγράφει.. Μυσταγωγία Α΄. 438 245 Μαξίµου Οµολογητού. ‘’Κοινωνία αληθινή µε τον «άλλον» µ̟ορεί να υ̟άρξει µόνον. αλλά ως διάσωση και ̟λήρωση της ετερότητάς τους. ό. σ.. όταν τα ̟ρόσω̟α διακρίνονται µεταξύ τους υ̟οστατικά.’’246 Μια χαρακτηριστική έκφραση της µετοχής εκ µέρους του ανθρώ̟ου στην ευχαριστιακή κοινωνικότητα είναι δια της 242 Βλ. σ. κενώνοµαι και καινούµαι. η µη µετοχή. ανάγοµαι στο κοινό ̟ου είναι το καινό. όχι εις βάρος των µερών. ό. των µερών µέσα στο οντολογικό ̟λαίσιο της «αφύρτου συµφυΐας».την αντίληψη ̟ου θέλει το «ευτυχώ» να σηµαίνει «µετέχω». ως α̟οµόνωση α̟ό το Θεό είναι ο µηδενισµός της ύ̟αρξης. 664D-665Α 246 Λουδοβίκου. Με άλλα λόγια. Ο ’’άλλος’’…. ∆ια της κοινωνίας τα ̟ροσω̟ικά χαρίσµατα αναδεικνύονται και τελειο̟οιούνται. το ̟οιοτικά. π.. ανάδειξη του καθολικού όλου. Μπέγζου. Η Ευχαριστιακή…. π. αυτοθυσιάζοµαι ελεύθερα.’’244 Ο Θεός. είναι η ανάδειξη της κοινωνικής τους ενότητας και καθολικής τους δια-κοινωνίας. ̟ραγµατικά καινούργιο. 194 244 Ρεράκη. κοινωνούν ασυγχύτως και αδιαιρέτως µεταξύ τους και διατηρούν την ελευθερία της διαφοράς. 175 243 74 . Ευτυχώ θα ̟ει θυσιάζοµαι.’’243 Η «συνεχούσα τα ̟άντα» Πρόνοια του Θεού λειτουργεί ̟ρος την κτίση ενωτικά. ό. π. PG 91. κατά τον άγιο Μάξιµο. το καινούργιο. ό.…. καὶ ἀλλήλοις καὶ ἑαυτῷ προνοητικῶς ἐνδιασφίγγει·…εἰς ταυτότητα κινήσεώς τε καὶ ὑπάρξεως ἀδιάφθορον καὶ ἀσύγχυτον ἄγεται τὰ πάντα…’’245 ‘’Α̟οτέλεσµα δηλαδή της Πρόνοιας ανάµεσα στα όντα. Η Ευχαριστιακή…. εκούσια και συνειδητά. σσ. είµαι και γίνοµαι ένα µε το άλλο µου. π. χωρίς όµως να καταργεί τα ε̟ί µέρους χαρίσµατα των όντων. αγα̟ώ και τα̟εινώνοµαι. ερωτεύοµαι το άλλο µου και θανατώνω το εγώ µου. αυτο̟αραιτούµαι α̟ό το εγώ µου για χάρη του άλλου. η δε αγά̟η ως αγαθή και α̟ειρόσοφη δύναµη είναι η ̟εµ̟τουσία της κοινωνικής ̟ραγµατο̟οιήσεως της ζωής των όντων.. «κοινο̟οιούµαι» και «καινο̟οιούµαι».242 Η µη κοινωνία. ως καθολικο̟οίηση ̟ροσω̟ική. ‘’Η ακοινωνησία είναι λοι̟όν µη ον και η κοινωνία είναι η µόνη δυνατή ̟ραγµάτωση του είναι. 91-92 Λουδοβίκου. Φύλο και…. ουσιαστικά. σ. Η ετερότητα ̟ληρούται µέσω της κοινωνίας και της αγά̟ης ̟ρος το διαφορετικό.

π. εκστατική ̟ρος την εν Χριστώ οντολογική κοινωνικότητα των όντων. 235 ό. Η ̟ροσευχή ως τέτοια αγκαλιάζει όλη την κτίση ̟ροσκοµίζοντας και ανυψώνοντάς την «̟αρακλητικά» ̟ρος τον Θεό. π. σ. π. ό. σ. δια της συνεργίας Χάριτος και ανθρώ̟ινης βούλησης. ό. της ενο̟οιήσεως και της σωτηρίας όλου του κόσµου εν Χριστώ..’’250 Η αγιότητα είναι δηλαδή η 247 Λουδοβίκου. Φαινοµενολογία…. δηλαδή «υ̟έρ του σύµ̟αντος κόσµου». ‘’Η λειτουργική ̟ροσευχή είναι ο τό̟ος ό̟ου η ατοµική ̟ροσευχή γίνεται ̟ροσω̟ική. π. τουτέστιν κοινωνική. 249 249 Γκίκα. Μαθήµατα….̟ροσευχής. ‘’Πρόκειται για ̟ροσευχή εν ̟ροσώ̟ω.’’249 Οι άγιοι της Εκκλησίας φανερώνουν.. 259 248 75 . κλήση ̟ρος την ευχαριστιακή µεταµόρφωση της σύµ̟ασας κτίσης και την κοσµολογική ενότητα. Και υ̟έρ αυτού δεόµενος ο ̟ιστός. Η Ευχαριστιακή…. τη φιλανθρω̟ία και τη φιλαδελφία . Αυτή η κλήση είναι κλήση ̟ρος αλλαγή τρό̟ου υ̟άρξεως της φύσης. σ.’’248 Μέσω αυτής της οντολογικής κοινωνικότητας ̟ου αγκαλιάζει και υφαίνει ολόκληρη την κτίση η Εκκλησία φανερώνεται ως ‘’…το κέντρο της µεταµορφώσεως. σ. Αυτό ε̟ιτυγχάνεται µέσω της «κενώσεως ̟ρος τη καίνωση».’’247 Αν η ̟ροσευχή δεν γίνει ̟ροσω̟ική. δηλαδή όταν το αντικείµενο της ̟αράκλησης είναι η ένωση των ̟άντων σε ένα και µοναδικό Κυριακό Σώµα. Ο άγιος µιµείται ‘’…̟ροσω̟ικά και δηµιουργικά την τριαδική ζωή της αγα̟ητικής ελευθερίας και της α̟ελευθερωτικής αγά̟ης στην κοινωνία των ̟ροσώ̟ων. 47 250 Μπέγζου. Οι άγιοι δια της Χάριτος του Αγίου Πνεύµατος α̟οκτούν την κατά Xάριν γνώση της κοινωνικής ενότητας της Αγίας Τριάδος και ασκούνται στην µύηση της. ό.. η ο̟οία την καθιστά κοινωνική. βιώνει την οµοουσιότητα του γένους των ανθρώ̟ων. και όχι για την ̟ροσευχή της ατοµικής (ναρκισσικής) ευσέβειας. την ε̟ίτευξη αυτής της οντολογικής κοινωνικότητας. ̟αραµένει α̟λώς µια ατοµική έκφραση του εγωκεντρισµού και της φιλαυτίας. Η ̟ροσευχή α̟οκτά την σωστή της διάσταση µόνο όταν συµβαδίζει µε την ευχαριστιακή ενσωµάτωση. δηλαδή µέσω της κατατρό̟ωσης της φιλαυτίας υ̟ακούοντας στην φιλαδελφική κλήση της καινο̟οιού κοινωνίας α̟ό το Κύριο ̟ου µας οδηγεί α̟ό την φιλαυτία στην φιλοθεΐα.. Η ουσία της χριστιανικής ̟ροσευχής είναι η αγά̟η.

…. εκφράζεται στη Ορθόδοξη ανθρω̟ολογία και δια του αδιαιρέτου της ανθρώ̟ινης ύ̟αρξης. ως θεµελιώδες οντολογικό χαρακτηριστικό βασισµένο στην αγά̟η. δηλαδή συνεχόµενη α̟ό αγά̟η : ‘’ὁ Θεός πρεπόντως κατ΄ ἀρχὰς ὁµοίαν τὴν ἡµετέραν φύσιν. Αυτή η σχέση φανερώνεται δια των ̟αρακλήσεων και ̟ροσευχών της Στρατευοµένης για τις ̟ρεσβείες ̟ρος τον Θεό της Θριαµβεύουσας Εκκλησίας. 203 253 Μαξίµου Οµολογητού. η ο̟οία. των ηγιασµένων και των αγωνιζοµένων. ό. ως σχεσιακότητα και ενότητα. Κεφάλαια διάφορα θεολογικά τε και οικονοµικά. 68 Λουδοβίκου. σ. είναι η κατά φύσιν κατάσταση των όντων. αντα̟οκρίνεται σε αυτή την ̟αράκληση. καί τῆς ἰδίας ἀγαθότητος ἀρίδηλον ἀπεικόνισµα δηµιουργήσας. η ευχαριστιακή-οντολογική κοινωνικότητα. σ.…. καθ’ ἢν Θεοῦ µὲν ἐφετῶς. µεσιτειών και ικεσιών των αγίων ̟ρος τον Θεό. καθώς δεν µ̟ορεί να υ̟άρξει στο εκκλησιαστικό σώµα α̟ρόσλη̟τη ευχαριστιακή ορθο̟ραξία. στο Κοινό Ποτήριον του Σώµατος και Αίµατος του Κυρίου. Λουδοβίκου. Η Ευχαριστιακή…. Ε̟ίσης. Βέβαια. των ζώντων και των τεθνεώτων. PG 90. µε Πρωτοκορυφαία Πρέσβειρα την Υ̟εραγία Θεοτόκο.. αυτή η σχέση των «δυο Εκκλησιών» κορυφώνεται στην Ευχαριστιακή ενσωµάτωση όλων των µελών. άµαχη και αστασίαστη» κοινωνικότητα. ‘’Φανερώνει δηλαδή την «ειρηνική. Η Ευχαριστιακή…. Γι΄ αυτό η χριστιανική ασκητική ζωή είναι βαθύτατα κοινωνική. δι’ ἀγάπης ἐσφιγµένην. π. 1196BC 252 76 .. καθώς γεννά την «έφεση» ̟ρος τον Θεό και τη «συµ̟άθεια» ̟ρος αλλήλους…Η ασκητική ε̟οµένως. Ο άνθρω̟ος δεν 251 Βλ. ενώ η Θριαµβεύουσα Εκκλησία δια των ̟ρεσβειών. Τα ̟άντα εν τέλει αληθεύουν και αναγνωρίζονται και καθίστανται υ̟αρξιακώς αυθεντικά στο µέτρο της δυνατότητας ευχαριστιακής ενσωµατώσεώς τους. ἀλλήλων δὲ συµπαθῶς ἀντεχόµεθα…’’253 Η ευχαριστιακή-οντολογική κοινωνικότητα φανερώνεται και δια της σχέσεως µεταξύ Στρατευοµένης και Θριαµβεύουσας Εκκλησίας.…Έργο της αγά̟ης είναι η συντήρηση της κοινωνίας.251 Ο ορθόδοξος ασκητισµός ως τέτοιος φανερώνει τον καινό τρό̟ο της υ̟άρξεως της κτίσεως. κατέστησεν αὐτὴν ἑαυτῇ κατὰ πάντα ταυτήν. είναι το υ̟αρξιακό ̟ροσω̟ικό θεµέλιο της κοινωνίας. ό.̟ραγµάτωση α̟ό τον άνθρω̟ο δια της Χάριτος του «καθ΄οµοίωσιν».’’252 Ο άγιος Μάξιµος ο Οµολογητής τονίζει ότι ο Θεός κατέστησε την φύση µας κατ΄εικόνα της ίδιας Του αγαθότητας. π.

Η α̟οµάκρυνση ό̟ως και η συµµετοχή στην ευχαριστιακή κοινωνία είναι ψυχοσωµατικό γεγονός. Μόνο µέσω της ευχαριστιακής-οντολογικής κοινωνικότητας ο άνθρω̟ος α̟οκτά δυνατότητα να είναι ο ίδιος ολοκληρωµένος ψυχοσωµατικά ως ̟ρόσω̟ο και να ενωθεί οντολογικά µε τον Θεό και αλλήλους. ∆ιότι η Θεία Ευχαριστία ‘’…θερα̟εύει τη διάσ̟αση της ̟ροσω̟ικότητας του ανθρώ̟ου. Αθήνα 1996. και το σώµα το «µνήµα» ή «φυλακή» της ψυχής.…’’256 Αυτή η αγιο̟ατερική θεώρηση της ψυχοσωµατικής ενότητας εδράζεται στην Παύλεια ανάδειξη της σηµασίας του σώµατος µ̟ροστά στην αρχαιοελληνική .’’254 Ο άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης ορίζει την ψυχοσωµατική ενότητα του ανθρώ̟ου ως εξής: ‘’…µήτε ψυχήν πρό τοῦ σώµατος. Ψυχολογία της Θρησκείας. 6. ἀλλά µίαν ἀµφοτέρων ἀρχήν. Τη θέση του δυϊσµού ̟αίρνει η ψυχοσωµατική ενότητα. Κεφάλαιο ΚΘ΄. ‘’Αντί για το «έχειν» καθιερώνεται το «είναι» στην ανθρω̟ολογία. ἀληθὲς εἴναι λέγειν. 248-249 Γρηγορίου Νύσσης. Αυτή η ενότητα της ψυχής και του σώµατος µέσα στην ανθρώ̟ινη ύ̟αρξη σηµαίνει ότι ‘’…η αµαρτωλότητα και η αγιότητα. είναι καταστάσεις ψυχοσωµατικής υφής. ό. ο άνθρω̟ος «είναι» σώµα και ψυχή. αλλά είναι ̟ράξεις ψυχοσωµατικές ̟ου σχετίζονται ̟άντα µε τον Θεό. Σύµφωνα µε την βυζαντινή εκκλησιαστική ̟αράδοση ο άνθρω̟ος είναι το σώµα του.̟λατωνική ̟αράδοση ̟ου υ̟οτιµώντας το σώµα θεωρεί ότι «ἡ ψυχή ἐστιν ἄνθρωπος». 19). µήτε σῶµα µόνον λέγεσθαι ἄνθρωπον. εκδ. 1361C 257 Μάριου Π.α̟οτελείται µόνον α̟ό ψυχή ούτε µόνον α̟ό το σώµα. δηλ. τον συνάνθρω̟ο και την κτίση γενικά. Μπέγζου.’’257 Η αµαρτία. Περί κατασκευής ανθρώπου. Φαινοµενολογία…. υ̟ερβαίνει τη σχάση (διακο̟ή σχέσεων) και ε̟ενεργεί στη σχέση. π. Ο άνθρω̟ος δεν «έχει» σώµα και ψυχή. σ. σσ.. PG 150. PG 44. Ελληνικά Γράµµατα. Ο Α̟όστολος Παύλος ε̟ισηµαίνει: ‘’…τό σῶµα ὑµῶν ναός τοῦ ἐν ὑµῖν Ἁγίου Πνεύµατός ἐστιν…’’ (Α’ Κορινθ. ἀλλά τό συναµφότερον. την α̟οκατάσταση της ψυχοσωµατικής του ολότητας και τη 254 Μπέγζου. ό̟ως και η µετάνοια και η αρετή δεν είναι αφηρηµένες έννοιες. µήτε χωρίς ψυχῆς τό σῶµα. δηλαδή ψυχή και σώµα ενωµένα σε µια ανθρώ̟ινη ύ̟αρξη αδιαιρέτως. τα δυο όρια της ηθικότητας. 236B 256 Γρηγορίου Παλαµά.…’’255 Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαµάς ̟άνω στο ίδιο θέµα τονίζει: ‘’…µή ἄν ψυχήν µόνην. αλλά α̟ό το «συναµφότερον». Η µελέτη (ετέρα) αντιθετική. 105 255 77 .

κά̟ως έτσι θα ήταν το συµ̟έρασµα.λειτουργική διασύνδεσή του µε το «άλλο» του και το ̟εριβάλλον του γενικά. Ψυχολογία…. γιατί όντως ο Άντλερ µε την ολιστική. 258 Μπέγζου. και ιδιαίτερα µε το µοντέλο του µετανοηµένου αµαρτωλού. 3. Όντως. Είδαµε ότι ο Άντλερ ξεφεύγει. έχει κάνει ένα άλµα για την ε̟οχή του ̟ου ̟λησιάζει κατά ̟ολύ την Ορθόδοξη διδασκαλία. Η µοναδικότητα του ατόµου ̟αραµένει σηµαντική για τον Άντλερ. Με µια ̟ρώτη µατιά θα µ̟ορούσε να συµ̟εράνει κανείς ότι αυτό ̟ου λεί̟ει στο σύστηµα του Άντλερ είναι ένας ̟ροσω̟ικός Θεός. π. α̟ό το κίνδυνο της υ̟οβάθµισης του ατόµου έναντι του συνόλου. σ. ό.’’258 Εν ολίγοις η ευχαριστιακή-οντολογική κοινωνικότητα είναι ο τρό̟ος της εκ̟λήρωσης της ̟αρακλήσεως της Αρχιερατικής ̟ροσευχής του Κυρίου ̟ρος τον Θεό Πατέρα «ἵνα πάντες ἓν ὦσιν»259. αλλά συνάµα και εντυ̟ωσιακές. 17. Όµως αυτή η α̟ουσία του Θεού α̟ό την θεωρία του Άντλερ συνε̟άγεται και τις βασικές ̟αραλείψεις και αδυναµίες της θύραθεν ε̟ιστήµης στο να κατανοήσουν και να εκφράσουν το νόηµα και το τελικό σκο̟ό της ανθρώ̟ινης ύ̟αρξης. 102 Ιωάνν. 11 259 78 . 21 260 Κολ. τελεολογική και κοινωνική του ̟ερί ατόµου και της ανθρω̟ότητας θεωρία. οι οµοιότητες της Αντλεριανής διδασκαλίας ̟ερί κοινωνικότητας µε την Ορθόδοξη διδασκαλία ̟ου εκθέσαµε στην ̟ροηγούµενη ̟αράγραφο. Λέγοµεν εντυ̟ωσιακές.. τουλάχιστόν φαινοµενικά. τουτέστιν να γίνουν «τὰ πάντα καὶ ἐν πᾶσιν Χριστός»260. ΙΙΙ) Κριτική της Αντλεριανής διδασκαλίας ̟ερί της κοινωνικότητας εξ΄α̟όψεως Ορθοδόξου Ποιµαντικής Ψυχολογίας Είναι ̟ροφανείς.

Ο Ενσαρκωµένος Χριστός είναι ο τό̟ος και το νόηµα όλων των ε̟ιµέρους ελεύθερων ̟ροσω̟ικών αυτοσκο̟ών 261 Για περισσότερα βλ.’’264 Στην Ορθόδοξη θεολογία η Ιστορία δεν δέχεται. 50 της παρούσας εργασίας Λουδοβίκου. ίσως. η ̟ραγµατική δηλαδή ελευθερία ̟ου θα καθιστούσε τα όντα αυτενεργούς αυτοσκο̟ούς. το ̟ιο γνωστό όνοµα του Σκο̟ού…και α̟ειλεί το Είναι του κοινωνικού. στις σσ. σ. και δεν είναι δυνατόν να δεχθεί. κατά τον Άντλερ. 255 262 79 . για µας αυτή η οντολογία χωρίς τον Χριστό είναι ασαφής ή τουλάχιστον ακατόρθωτη. π. 249 264 ό. Αρνείται την βούληση για ̟ροσω̟ική δύναµη261. η ‘’… Ισχύς είναι. βρίσκεται. η ετερότητα. όµως ο ίδιος αυτός ο Σκο̟ός κρύβει µέσα του τη βούληση για µια συλλογική δύναµη. σ. µέσα σε µιά καθολική ετερότητα ̟ολλα̟λών Σκο̟ών. 49.. ό. ό̟ως θα δούµε στην συνέχεια. Ο Άντλερ αρνείται την βούληση για δύναµη στην ̟ραγµατο̟οίηση αυτού του ̟ροε̟ινοηµένου κεντρικού Σκο̟ού. Η κοινωνικότητα αυτή καταλήγει έµµεση και αφηρηµένη βρίσκοντας την συνένωση των ανθρώ̟ων µόνο στην εκ̟λήρωση αυτού του υ̟ερβατικού Σκο̟ού ως µεταµορφούµενου σε κοινότητα Α̟ολύτου ̟ου εξισώνει το ̟ραγµατικό µε το ιδεατό. αφαιρώντας του τη δυνατότητα να α̟οτελέσει αυτοσκο̟ό. Και αυτό γιατί. γενική ενότητα ̟ου ̟ραγµατο̟οιείται βαθµιαία στην ιστορία της ανθρω̟ότητας. Σε αυτή την ‘’…µονότρο̟η και αναγκαστική κοινωνία ̟ρος τον Σκο̟ό ̟ου θέτει το Α̟όλυτο µειώνεται. π. ένα κεντρικό νόηµα ως α̟οκλειστικό της Σκο̟ό. ̟ου θα έκαναν την κοινωνία άνθηση α̟ροσδιόριστη χαρισµάτων. Βέβαια. κατευθύνει την ιστορική κοινωνικότητα των ανθρώ̟ων. ο κίνδυνος της υ̟οβίβασης του υ̟οκειµένου στο σύνολο. και είναι µια τελεολογική υ̟όσχεση.’’262 Αυτός ο Σκο̟ός. Και εδώ. ό̟ως θα δούµε ̟αρακάτω. αντί να τα υ̟οτάσσει στον ένα Σκο̟ό του Α̟ολύτου. 260 263 ό. εν τέλει. ‘’Η κοινωνικότητα είναι έτσι η διαρκώς ανεκ̟λήρωτη κίνηση ̟ρος τον ανέφικτο Σκο̟ό.. π. συνε̟ώς. Η Αποφατική…. …’’263 Η ̟ληρότητα της ύ̟αρξης δεν βιώνεται µέσα στο ̟αρόν..Ενώ α̟ό την άλλη φαίνεται ότι στην θεωρία του θεµελιώνει µια οντολογία της κοινωνίας ̟άνω στον Ένα και µοναδικό µελλοντικό κοινωνικό Σκο̟ό ο ο̟οίος ̟ροτείνεται ως καθολική. σ. ̟ροσηλώνοντάς το στον σταυρό του δήθεν κεντρικού Νοήµατος της Ιστορίας.

τον ̟όθο ανθήσεως του άλλου ως όρο και της δικής µου αλήθειας. είναι. σ. Οι λίγες αναφορές του ̟ερί του ̟ροσώ̟ου είναι µε την έννοια του φυσικού ατόµου ή της ̟ροσω̟ικότητας. π. ως υ̟αρξιακή ̟ληρότητα ‘’…ό̟ου οι άλλοι είναι οργανικώς ̟αρόντες εντός µου χωρίς όµως αυτό να σηµαίνει την αναγκαία αθροιστική ̟ρόσδεσή µου στην οµάδα. Ορθοδοξία…. ωστόσο άφθαστης. Είναι ο τρό̟ος της όντως ζωής. ‘’Η βούληση για δύναµη ̟ου υ̟οβαθµίζει την κοινωνικότητα σε υ̟ερβατικούς Σκο̟ούς αντικαθίσταται α̟ό την τα̟εινή θέληση του οµοουσίου. π. Μέσα σε αυτά τα ̟λαίσια το υ̟οκείµενο του Άντλερ ̟αρουσιάζει µια ανάγκη για ιστορική ̟ραγµάτωση εντός και διά µιάς ιδεατής.’’266 Το «οµοούσιο» αυτό είναι η ̟εριχώρηση. ως ελεύθερη. συµβολικής και ολοκληρωτικής κοινωνικότητας. ̟ροσω̟ική.’’267 ∆ια της εκ̟λήρωσης του «οµοουσίου». ό̟ου τα υ̟οκείµενα συνίστανται α̟ό την κοινότητα και ̟οτέ το αντίθετο.. έτσι ακριβώς ό̟ως είναι. Αυτό το «οµοούσιο». ‘’Κατά την υ̟αρξιακή αυτή διαδικασία ο άνθρω̟ος συνειδητο̟οιεί ότι η αγά̟η του Θεού δεν α̟οδίδεται σε ένα κεντρικό Νόηµα ή Σκο̟ό. και ο τρό̟ος της ανθρώ̟ινης ύ̟αρξης. σ. ο. αλλά σε ̟ολλά Νοήµατα και ̟ολλούς Σκο̟ούς. Ο Άντλερ δεν ασχολείται ιδιαίτερα µε την εσωτερικότητα του υ̟οκειµένου στην ̟ορεία της ̟ροσω̟ο̟οίησής του... ό̟ως την είδαµε. Η έρευνά του είναι ̟ερισσότερο εστραµµένη ̟ρος την βιολογική και συνειδησιακή εξέλιξη του ανθρώ̟ου µέσα στα ̟λαίσια της εξέλιξης της ίδιας της υ̟ερ̟ροσω̟ικής και τέλειας. κατά την εικόνα του οµοουσίου της Αγίας Τριάδος. σ.̟ου ̟ραγµατώνονται εξαρχής ως κοινό γίγνεσθαι στο Πρόσω̟ό Του. π. η θυσιαστική-Σταυρική δεξίωση του άλλου. Παρουσιάζει 265 Λουδοβίκου. ο άνθρω̟ος γίνεται ̟ρόσω̟ο µε την οντολογική έννοια του όρου. Για το γίγνεσθαι του ̟ροσώ̟ου µε αυτή την έννοια της ̟εριχωριτικής ολοκλήρωσής του δεν γίνεται µνεία στην διδασκαλία του Άντλερ. 265 ο.’’265 Το κοινό γίγνεσθαι των ̟ροσω̟ικών αυτοσκο̟ών ̟ραγµατώνεται δια του ανθρώ̟ινου «οµοουσίου». 254 266 80 . 268 267 Λουδοβίκου. ό. οµοουσία και υ̟αρξιακή οντολογική κοινωνικότητα εν Πνεύµατι Αγίω και στο φως των εσχάτων. Η Αποφατική…. κατά χάριν. ώστε τα ε̟ιµέρους όντα να υ̟άρχουν κατ΄αρχήν ως αυτοσκο̟οί. κοινωνίας. ούτε µε την διϋ̟οκειµενικότητα.

συνά̟τοντας το ωστόσο.’’268 Η κοινωνία εδώ συλλαµβάνεται ως συστατικό του ιστορικού υ̟οκειµένου. ‘’Έτσι το κοινωνικό α̟οκτά µιάν οντολογία. εσωτερικά. Είναι φανερό ̟ως η εσωτερικότητα εδώ. Αντιθέτως.271 Όµως. όµως όχι και του ίδιου-̟ραγµατικού υ̟οκειµένου. στην σ. 269 271 Για περισσότερα βλ. εν Πνεύµατι. Ορθοδοξία…. σ. στην Εκκλησία ως µια κοινωνία και σχέση ζωντανή και ̟ραγµατική και όχι ε̟ινοηµένη ‘’…το υ̟οκείµενο γίνεται κοινότητα και η κοινότητα γίνεται υ̟οκείµενο. 226 270 Λουδοβίκου. καταργείται ο διχασµός του «έσω» και του «έξω». ό.ανάγκη για ‘’…την ενδοβολή (introjection) των κοινωνικών α̟αιτήσεων µέσα του. Η θεωρία των ιδεών είναι αυστηρά τελεολογική. ̟ου χαρακτηρίζει την ψυχολογική οντολογία. αυτήν του σταυρικώς ενεργούµενου οµοουσίου. αλλά η βιβλικο̟ατερική εσωτερικότητα της ελεύθερης ̟ροαίρεσης και του γνωµικού θελήµατος εργάζεται ασκητικά ̟ρος την κατεύθυνση του Οµοουσίου. µέσα στην αγά̟η.. π. Η τέλεια µελλοντική κοινωνία κατά τον Άντλερ. την φιλοσοφική και θεολογική. σ.. Εδώ η ελευθερία ταυτίζεται µε την υ̟οταγή στην 268 Λουδοβίκου. υ̟οτασσόµενο ως «σχεσιακό αυτόµατο» σε µιάν έξωθέν του σχέση ή δοµή. ό̟ως είδαµε. Ψυχανάλυση…. π. 96 Λουδοβίκου.’’269 ∆ηλαδή. ώστε να γίνουν εσωτερική νόµοι. χωρίς αυτό να εισέρχεται στην κυρίως οντολογία. η ευθύγραµµη και µονοε̟ί̟εδη αυτή «εσχατολογία» ̟αραµένει κατ΄ουσίαν µια τελεολογική µορφή σκο̟ιµότητας ως ̟άλη του υ̟οκειµένου ̟ρος ε̟ίτευξη συνεχών κοινωνικών στόχων. ό. είναι µια ιδέα και θυµίζει κατά ̟ολύ την ̟λατωνική θεωρία των ιδεών. ό. Με τον τρό̟ο αυτό ̟ετυχαίνει κοινωνικότητα ως ιστορική συνθήκη. π. σ. 55 της παρούσας εργασίας 269 81 . και η αλήθεια βρίσκεται όχι «εντός» ή «εκτός» του υ̟οκειµένου αλλά στην ταυτόχρονη αµοιβαία νοηµατοδότησή τους. µε αυτήν. χωρίς να χάνεται αυτό το τελευταίο.. Ό̟ως αναφέραµε στο δεύτερο κεφάλαιο της ̟αρούσης εργασίας µια µορφή εσχατολογίας ως ̟ροβολή στο µέλλον είναι ̟αρούσα στο σύστηµα του Άντλερ. όχι η ψυχολογική ή η φιλοσοφική. η ο̟οία διαχωρίζει ̟λήρως το άτοµο α̟ό την οµάδα.’’270 Ο άνθρω̟ος γίνεται ̟ρόσω̟ο δια της εσχατολογικής ̟λήρωσης του κατ΄εικόνα στο καθ΄οµοίωσιν ως ̟ραγµάτωσή του µέσα στην Εκκλησία. Η Αποφατική….

272 273 Βλ. ενώ στην εσχατολογία η αρχή βρίσκεται στο έσχατον ως ̟ροϋ̟όθεση της συνεργίας του ανθρώ̟ου µε τον Θεό. Λουδοβίκου. α̟ό ΄κεί ̟ηγάζει η κατά χάριν δυνατότητα του ανθρώ̟ου. ∆ηλαδή κείται στο καθ΄οµοίωση. Η αρχή της τελεολογίας αυτής είναι η ίδια η ανθρώ̟ινη αρχή ως ψυχική δύναµη. ως «κοινωνία εν τω γίγνεσθαι». Στην τελεολογική αυτή ̟ροο̟τική το υ̟οκείµενο ̟αλεύει ̟ρος την ε̟ίτευξη ενός τελικού τέλειου στόχου χωρίς την δυνατότητα να βιώσει την ίδια την ̟άλη ως οντολογική ̟ληρότητα της αφηρηµένης αυτής τελειότητας. ό. δηλαδή δεν υ̟άρχει ̟ράγµατι ως τέτοια. ενώ στην εσχατολογική ̟ορεία το θεµέλιο βρίσκεται στο έσχατον. 215. ̟λήρωση του καθ΄οµοίωσιν βιώνεται ως ̟ληρότητα των εσχάτων. τουτέστιν εσχατολογικής-ευχαριστιακής θεωρήσεως των ανθρω̟ολογικών ̟ροϋ̟οθέσεων είναι δυνατόν να α̟οκτήσει η ψυχολογία αυτή την οντολογική θεµελίωση. ό̟ου η ουσία καλείται στο είναι α̟ό τα ελεύθερα και αγα̟ητικά θεία θελήµατα. ό.. µιά οντολογία εν συνεργία. π. εν µιµήση-µετοχή και κατά χάριν. 269 82 . Το τέλος είναι οντολογική αρχή. ενώ η εσχατολογία ελευθερία. σ. 144 Βλ. αλλά εσχατολογικοί διάλογοι µεταξύ ελεύθερων ̟ροσώ̟ων. ̟ου λαµβάνει την κτίση ως σώµα Του. µόνο δια της θεολογικής. Η Ευχαριστιακή…. χάριν του ο̟οίου υ̟άρχει και δικαιώνεται οντολογικά το κατ΄εικόνα. είναι ήδη οντολογικήεσχατολογική ̟ραγµατικότητα δια της άκτιστης κατά χάριν Μυστηριακής δοµής της . π. Στην Εκκλησία το οντολογικό θεµέλιο του ̟ροσώ̟ου κείται στο έσχατον. είναι µια νέα οντολογία ̟ροσω̟ική και εσχατολογική. Στην εσχατολογία συµβαίνει ακριβώς το αντίθετο: ο ίδιος ο αγώνας ̟ρος την. ̟ου δεν είναι τελεολογικά ̟ρότυ̟α. Η «αρχή» αυτή α̟οκαλύ̟τεται στο τέλος. κατορθώνεται δια των ίδιων δυνάµεων του ανθρώ̟ου. Η Εκκλησία. η εσχατολογική οντολογία είναι η ίδια ελευθερία ως οντολογία.. η τελεολογία σηµαίνει αναγκαιότητα. µέσα στην Εκκλησία ήδη α̟ό τώρα.273 Ε̟οµένως. µε την «α̟ροϋ̟οθέτη» ενσάρκωση του Λόγου του Θεού. και όχι στην «αρχή» του.272 Στην τελεολογική ̟ροο̟τική του Άντλερ η ̟ορεία ̟ρος το τέλος.α̟όλυτη αναγκαιότητα της δεδοµένης µορφής-τέλους. µια οντολογία ̟ροσω̟ική. Ενταύθα. σσ. ̟ρος την τελική τελειότητα. στην ̟ραγµάτωση του καθ΄οµοίωσιν. ως συνεργία του µε τον Θεό. Αντίθετα.

κατεξοχήν. και του βιώµατός της. Αυτό ̟ου. ως οδηγός για την έµ̟ρακτη (αλτρουιστική) συνεισφορά των ανθρώ̟ων και την κοινωνικο̟οίησή τους. Η εφαρµογή της αντλεριανής διδασκαλίας και ορισµένων µεθόδων ψυχοθερα̟είας στην ̟οιµαντική µέριµνα για την ̟νευµατική υγεία των ̟ιστών. δεν σηµαίνει την άσκηση της ψυχοθερα̟είας ̟άνω στον ̟οιµαινόµενο α̟ό τον ̟οιµένα ή τον σύµβουλο. Η έλλειψη του Ορθοδόξου βιώµατος και του θεολογικού γνωστικού και εννοιολογικού ̟λαισίου στο έργο του. καθαρά ε̟ιστηµονικού κατορθώµατος της ̟ροσέγγισης του νοήµατος της κοινωνικότητας και του ανθρώ̟ου. η εξατοµίκευση και η α̟οξένωση του σύγχρονου ανθρώ̟ου. ιερουργικής διάστασης του γίγνεσθαι του ̟ροσώ̟ου και της κοινωνίας. Είναι α̟ουσία της Μυστηριακής. Είναι έκφραση του µέγιστου. 83 . και βέβαια. αλλά ακόµα και στην ίδια την σηµερινή οικογένεια. Παρά ταύτα. Μόνο δια του Ορθόδοξου εκκλησιαστικού βιώµατος είναι δυνατόν να ̟ροσεγγίσει κανείς τον ανθρω̟ολογικό α̟οφατισµό και να γεύεται του ανθρω̟ίνου είναι ό̟ως θα το γνωρίσουµε στα έσχατα όταν ολοκληρωθεί ο ελεύθερος διάλογος µεταξύ του Θεού και ανθρώ̟ου. Η διδασκαλία του Α. ε̟οµένως. σε καµιά ̟ερί̟τωση. και όχι ο̟οιουδή̟οτε θεού αλλά του Προσω̟ικού Θεού ό̟ως τον γνωρίζει η Ορθόδοξη Εκκλησία. η συνεισφορά της διδασκαλίας του Άντλερ είναι σηµαντικότατη. ιδιαίτερα δε για την ̟οιµαντική ̟ρακτική. Αυτό δια̟ιστώνεται όχι µόνο στη γενική κοινωνική δοµή. µη εξαιρουµένων των µελών της Εκκλησίας. θα λέγαµε. Άντλερ ̟ερί της κοινωνικότητας. χαρακτηρίζει την ε̟οχή µας είναι η εκκοσµίκευση. το ανθρώ̟ινο «οµοούσιο». δεν µειώνει την συνεισφορά του στον διάλογο και στην ενδεχόµενη «συνδηµιουργία» των ε̟ιστηµών της ψυχολογίας και της θεολογίας. Ως εκ τούτου η διδασκαλία του Άλφρεντ Άντλερ είναι χρησιµότατη για τους θεολόγους της σηµερινής ε̟οχής. ό̟ως και η µέθοδος της ψυχοθερα̟είας της Ατοµικής ψυχολογίας. και ̟ρωτίστως για την ̟οιµαντική συµβουλευτική. ό̟ως ̟. µ̟ορούν – µε µία σωστή και ̟ροσεκτική αξιο̟οίηση – να είναι χρησιµότατες για την ̟οιµαντική ̟ρακτική της Εκκλησίας µας. χ. ό̟ως και για τη µέθοδο της εξοµολογήσεως.Είναι σαφές ότι η οντολογική έλλειψη του αντλεριανού συστήµατος είναι α̟οτέλεσµα της α̟ουσίας του Θεού.

Για αυτό το λόγο ο ̟οιµένας ̟ρέ̟ει να είναι ιδιαίτερα ̟ροσεκτικός σε αυτό το θέµα και να ̟ροσ̟αθεί να καταλάβει σε τι βαθµό κοινωνικότητας βρίσκεται κανείς και ανάλογα να τον ̟ροτρέ̟ει ̟ρος τη κοινωνικο̟οίηση. χρειάζεται να δοθεί ιδιαίτερη ̟ροσοχή στα άτοµα µε σωµατικές – οργανικές µειονεξίες και ατέλειες οι ο̟οίες ̟ροκαλώντας τη τάση για ανα̟λήρωση αλλά συχνά και για ε̟ιβολή. κατανόηση. ανακαλύ̟τεται η σκο̟ιµότητα των συµ̟εριφορών και η σηµασία των ερµηνειών ̟ου δίνει το άτοµο στη ζωή. τουτέστιν στη σειρά γεννήσεως και την ανάλογη θέση ̟ου καταλαµβάνουν 84 . και να ̟αραµένει α̟οξενωµένος και µονάχος. Σε αυτή την διαδικασία ̟ρέ̟ει να ̟ροσεχθεί ιδιαίτερα η σηµασία ̟ου έχει η ψυχοσωµατική ολότητα του ατόµου και οι αλληλοε̟ιδράσεις ̟ου ̟ροκύ̟τουν α̟ό αυτή την αδιαίρετη ενότητα. Εδώ το βασικό ρόλο έχει η ικανότητα του ̟οιµένα στο να διακρίνει τη µοναδικότητα του κάθε ατόµου και σύµφωνα µε τις ̟ροσω̟ικές και µοναδικές του ̟νευµατικές ανάγκες να εφαρµόζει µία εξατοµικευµένη ̟οιµαντική τακτική. ό̟ως φαίνεται. Η ο̟οία η κοινωνικο̟οίηση µ̟ορεί να είναι για αρχή καθαρά κοινωνικού χαρακτήρα ή και εκκλησιαστικού. τουτέστιν η κατανόηση του κεντρικού στόχου της ζωής του ατόµου µε την ο̟οία. και ̟όσο µάλλον εκκλησιαστικά. ειδικά στην ̟οιµαντική των εφήβων. ανάλογα µε τη ̟ερί̟τωση. Αυτό έχει µεγάλη σηµασία και στην εξοµολόγηση ό̟ου ο εξοµολόγος δεν ̟ρέ̟ει να εφαρµόζει έτοιµες λύσεις «καταλόγου». Ο̟ότε. αλλά χρειάζεται η κάθε ̟νευµατική θερα̟εία να είναι µοναδική και α̟όλυτα ταιριαστή στην κοινωνική. µ̟ορούν να α̟οβούν ζηµιογόνες για την ̟νευµατική υγεία του ̟ιστού. Στο να βρει ̟οιες είναι οι α̟αιτήσεις αυτών των καταστάσεων τον ̟οιµένα µ̟ορεί κάλλιστα να βοηθήσει η τελεολογική µέθοδος της αντλεριανής ψυχολογίας. ενώ στην ουσία να µην έχει κοινωνικο̟οιηθεί ούτε κοινωνικά. Εκτός των ̟αρα̟άνω. ψυχοσωµατική και ̟νευµατική κατάσταση του ̟ιστού. Σηµερινός άνθρω̟ος µ̟ορεί να θεωρείται ακόµα και µέλος της Εκκλησίας.Η διδασκαλία του Άντλερ ̟ερί της κοινωνικότητας µ̟ορεί να δώσει στο σύγχρονο ̟οιµένα αρκετές και ̟ολύτιµες λύσεις για τη κοινωνικο̟οίηση του ̟ιστού ̟ου. ̟ρέ̟ει να δοθεί ̟ροσοχή και στον οικογενειακό αστερισµό των ατόµων. την χρειάζεται αρκετά σήµερα. της όντως Κοινωνίας.

̟αραµέτρους ̟ου ε̟ηρεάζουν σηµαντικά την κοινωνικότητα και κατ΄ ε̟έκτασην και την ̟νευµατική τους ζωή. Αυτές είναι µόνο µερικές α̟ό τις ̟ρακτικές λύσεις και βοήθειες ̟ου ̟ροκύ̟τουν α̟ό το γενικό ̟λέγµα αντλεριανής διδασκαλίας ̟ερί της κοινωνικότητας. και µε ελ̟ίδα για µια µελλοντική ένταξη. ό̟ως φαίνεται. Α̟΄ την άλλη . η Ορθόδοξη θεολογία το ελάχιστο ̟ου µ̟ορεί να ̟ροσφέρει στην σηµερινή ψυχολογία είναι ο εννοιολογικός χώρος της. και ̟ου µ̟ορούν να εφαρµοστούν στην ̟οιµαντική ̟ράξη σήµερα. 85 . εκ µέρους της ψυχολογίας. του κοινωνείν στην ̟ρώτη και όντως οντολογία.στην οικογένεια. ως συνεισφορά στον διάλογο των ε̟ιστηµών αυτών.

η κοινωνικότητα ως έκφραση του καθαρά ανθρω̟ίνου στοιχείου α̟οκτά µια σηµαντικότατη θέση στην σκέψη των αρχαίων φιλοσόφων. και µε αυτό τον τρό̟ο ρυθµίζει την ατοµικότητα. Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι η κοινωνικότητα είναι έµφυτη µέσα στην ανθρω̟ότητα.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Ο ακαδηµαϊκός λόγος της συγγραφής της ̟αρούσας µελέτης ως δι̟λωµατικής εργασίας ήταν η σ̟ουδαιότητα του θέµατός της και η α̟ουσία µιας σχετικής ̟ροσέγγισής του εκ µέρους της θεολογικής έρευνας. το σκο̟ό και το ̟οιόν της ίδιας της κοινωνικότητας. Ο Πλάτων εξαιρώντας την σηµασία του λόγου θεωρεί την «φιλολογία» ως έναυσµα και θεµέλιο της κοινωνικότητας. ό̟ως και το είδος. τη φιλοσοφία. τις ανθρω̟ιστικές ε̟ιστήµες. Κάνοντας την έκθεση της διαδροµής της ανά̟τυξης της ίδιας της κοινωνικότητας. Ο Ηράκλειτος δια της θεωρίας του ̟ερί του «ξυνού» (κοινού) λόγου θεµελιώνει µια αρχή κοινωνικότητας του ανθρώ̟ου ως ηθική και µετοχική συµ̟εριφορά. µέχρι την Ορθόδοξη θεολογία. Ο Σωκράτης µε την διδασκαλία του ̟ερί της ανθρώ̟ινης άγνοιας ανέ̟τυξε µια νέα θεωρία ̟ερί της αυτογνωσίας ό̟ου το τελικό ζητούµενο είναι η δεξίωση της ανθρώ̟ινης καθολικότητας εντός του υ̟οκειµένου ως ένωση εσωτερικότητας και κοινωνικότητας. Η κοινωνικότητα για τον 86 . α̟ό την µυθολογία. Μετά την δια̟ίστωση της αδυναµίας του Έρωτος να ̟ραγµατο̟οιήσει αυτή την συνένωση ο Πλάτων θεµελιώνει µια νέα «νοµοταγή» κοινωνικότητα βασισµένη στην θεωρία της ολοκληρωτικής ̟ολιτείας. αλλά και των θεωριών ̟ερί αυτής. ενώ δια των αισθητών ̟ραγµάτων και του Έρωτος η ανθρώ̟ινη κοινωνικότητα τελειο̟οιείται αναζητώντας την θεία αρχέτυ̟η κοινωνικότητα. το τρό̟ο. β’) Στην Αρχαία Ελληνική φιλοσοφία µε την ανά̟τυξη του λόγου ως θεωρία και φιλοσοφική σκέψη. συµ̟εραίνουµε το εξής: α’) Στην Αρχαία µυθολογία η καθολικότητα του µύθου τον καθιστά µέσο και κώδικα ε̟ικοινωνίας µεταξύ των υ̟οκειµένων.

Οι Κυνικοί ̟ροτάσσουν την αυτοεξέταση. την αυτοκριτική. τελικά. αλλά και των ίδιων των ανθρώ̟ων ως σοφών. ελεύθερης και δηµιουργικής ̟ρος µια κοινωνικότητα µη σκό̟ιµη και αναγκαστική. τα όντα ̟αραµένουν ουσιαστικώς ανε̟ικοινώνητα και το κοινωνείν καταντά αφηρηµένο και ανεκ̟λήρωτο. γίνεται η διάκριση του «έσω» και «έξω». το Εγώ α̟οκτά υ̟ερβατικότητα δηµιουργώντας έτσι την σφαίρα της υ̟ερβατικής κοινωνικότητας του ατοµικού υ̟οκειµένου ως αναγκαστική ε̟ι-κοινωνία δια της υ̟ερβατικής διϋ̟οκειµενικότητας. όσον αφορά το κοινωνείν. Ακόµα και η ̟ροσ̟άθεια της υ̟αρξιακής φιλοσοφίας για ανάδειξη της ανθρώ̟ινης ύ̟αρξης ως υ̟οκειµενικής. τα ̟ράγµατα είναι ̟ιο σύνθετα. Ως λογικά εξατοµικευµένη υ̟όσταση. Φαίνεται ότι. ∆ια της βουλησιαρχίας. η δυτική φιλοσοφία αδυνατεί να βάλει το κοινωνείν στην ̟ρώτη οντολογία και να α̟οφύγει τον εγκλωβισµό στο Εγώ. 87 . και της υ̟οκειµενικο̟οίησής του. η αναγκαστική κοινωνικότητα α̟οκτά υ̟ερφυσική διάσταση ως µέσο ε̟ιδίωξης ενός υ̟οχρεωτικού κοινού υ̟ερβατικού Σκο̟ού ̟ου ενδέχεται να α̟οτελέσει µια συνένωση των ̟ροσώ̟ων µέσα σε κοινή ισχύ. Η ιστορική α̟οτελεσµατικότητα ̟ροκαλώντας την α̟οξένωση του υ̟οκειµένου καθιστά την κοινωνικότητα έµµεση και εργαλειακή. και ιδιαίτερα δια της βούλησης για δύναµη. του ratio. και τελικά τα ̟άντα υ̟οκειµενικο̟οιούνται στην εσωτερική διεργασία του ορθολογικού υ̟οκειµένου-Εγώ. ωστόσο. Ανα̟τύσσεται µια «κλειστή» υ̟οκειµενικότητα ως «σκε̟τόµενο Εγώ». Το Εγώ γίνεται το α̟όλυτο κέντρο. φάνηκε ανε̟αρκής για να µετατο̟ίσει α̟ό το «Εγώ» το ε̟ί αιώνων ̟αγιωµένο κέντρο βάρους και να ελευθερώσει ̟ραγµατικά την ανθρώ̟ινη Ύ̟αρξη. Η δυτική σκέψη ε̟ηρεασµένη βαθιά α̟ό την θεολογία και την ανθρω̟ολογία του Αυγουστίνου ακολουθεί το δρόµο της λογικής. γ’) Στην ∆υτική-Ευρω̟αϊκή φιλοσοφία. την αυτογνωσία και την «ανυ̟όκριτη αρετή» ως οδό για την α̟όκτηση της σοφίας ̟ου είναι το θεµέλιο µιας ανώτερης κοινωνικότητας µεταξύ ανθρώ̟ων και θεών.Αριστοτέλη ως δηµιουργική δύναµη της συγκρότησης της κοινότητας (̟όλεως) α̟οτελεί το σκο̟ό και το µόνο σωστό τρό̟ο ύ̟αρξης. Η κοινωνία γίνεται δευτερεύον ̟αράγωγο αυτού του αφηρηµένου κοινωνείν.

Ακριβώς λόγω αυτής της ε̟ιρροής. αλλά ̟ρωτίστως του ανθρώ̟ου µε το θείο. ή ακόµα µ̟ορεί και να ταυτιστεί µε τη θρησκεία. α̟οτελεί µια αξιόλογη ̟ρόταση γεφύρωσης µεταξύ του υ̟οκειµένου και του συνόλου. είναι αισθητό το ̟ρόβληµα του δυτικού υ̟οκειµενισµού. Όµως. εκτός α̟ό ελάχιστες εξαιρέσεις. ένα σκο̟ό.δ’) Εξ΄α̟όψεως Θρησκειολογίας η θρησκεία δεν νοείται χωρίς την κοινωνικότητα. Στο σύστηµα του ο Άντλερ θεµελιώνει µια οντολογία της κοινωνίας ̟άνω στον Ένα και µοναδικό ε̟ινοηµένο µελλοντικό Σκο̟ό ο ο̟οίος ̟ροτείνεται ως καθολική ενότητα ̟ου ̟ραγµατο̟οιείται σταδιακά στην ιστορία της ανθρω̟ότητας. Αυτός ο υ̟ερβατικός Σκο̟ός κατευθύνει την ιστορική κοινωνικότητα των ανθρώ̟ων. Και στην κοινωνιολογία. Η ανθρω̟ότητα για τον Άντλερ είναι µέτρο της ̟ραγµατικότητας και της αλήθειας. του «έσω» και του «έξω». ε’) Οι ε̟ιστήµες του ανθρώ̟ου στην κοινωνιακή διάσταση της θεωρίας τους. και την ίδια την συνείδηση. στ’) Η διδασκαλία του Άλφρεντ Άντλερ ̟ερί της κοινωνικότητας µε την ολιστική. Αρχικά ο Άντλερ ξεφεύγει α̟ό το κίνδυνο της υ̟οβάθµισης του ατόµου έναντι του συνόλου. ̟ου έφερε «ε̟ανάσταση» στην ε̟ιστήµη της ψυχολογίας στις αρχές του 20ου αιώνα. Η κοινωνικότητα δοµεί την κοινωνία των ανθρώ̟ων. ̟έρα α̟ό τις ανθρώ̟ινες συµ̟εριφορές. µια µελλοντική τελειότητα ̟ου ελκύει τον άνθρω̟ο ̟ρος τελειο̟οίηση. Την κοινωνία ή µάλλον την ανθρω̟ότητα ο Άντλερ την αντιλαµβάνεται ως µοναδική και α̟όλυτη αλήθεια. η ε̟ιστήµη της κοινωνιολογίας δυσκολεύεται να δώσει ̟ρωτο̟οριακές λύσεις και α̟αντήσεις στα οντολογικά ζητήµατα του κοινωνείν. Η µελλοντική ανθρώ̟ινη κοινωνία. τελεολογική και κοινωνική ̟ροσέγγιση του ανθρώ̟ου. για τον Άντλερ α̟οτελεί ένα άφθαστο ιδανικό. ̟ου είναι το ̟ρόβληµα της διαστάσεως µεταξύ Εγώ και κόσµου – υ̟οκειµένου και συνόλου. Η κοινωνικότητα α̟οτελεί την βάση της ίδιας της θρησκείας. ακολουθούν λίγο-̟ολύ την σκέψη της δυτικής φιλοσοφίας. ανα̟τύσσοντας ̟εραιτέρω την θεωρία του. η ανθρω̟ότητα. το άτοµο υ̟οβιβάζεται στο σύνολο και ο Άντλερ φθάνει στο σηµείο να θεωρεί ότι το κοινωνικό αίσθηµα διαµορφώνει και ελέγχει. Η κοινωνικότητα αυτή καταλήγει έµµεση και αφηρηµένη συνενώνοντας τους ανθρώ̟ους µόνο στην εκ̟λήρωση αυτού του 88 .

µέσα στην Εκκλησία ̟ραγµατώνεται το ̟ρόσω̟ο µε την οντολογική έννοια του όρου. τουτέστιν εσχατολογικής-ευχαριστιακής. ό̟ως η θεωρία ̟ερί του µετανοηµένου αµαρτωλού ως ιδανικού τύ̟ου κοινωνικού ανθρώ̟ου. Ο Ενσαρκωµένος Χριστός είναι ο τό̟ος και το νόηµα όλων των ε̟ιµέρους ελεύθερων ̟ροσω̟ικών σκο̟ών ̟ου ̟ραγµατώνονται εξαρχής ως κοινό γίγνεσθαι στο Σώµα Του. α̟ό την θεωρία του Άντλερ. τουλάχιστον στην αρχή της. ζ’) Η Αντλεριανή διδασκαλία ̟ερί της κοινωνικότητας ̟αρουσιάζει. ̟ου. η οντολογία της κοινωνίας ̟ου ανα̟τύσσει ο Άντλερ ̟αραµένει ασαφής και ακατόρθωτη χωρίς τον Χριστό. ό̟ως και του σχετικού εκκλησιαστικού βιώµατος. Το ̟ρόσω̟ο µέσα στην Εκκλησία βιώνει ολόκληρη την οντολογική ̟ληρότητά του ως εσχατολογική ̟ραγµατικότητα. αλλά και ̟ολύ σηµαντικές και χρήσιµες για τη Ποιµαντική ψυχολογία. ̟ληρώνει το καθ΄οµοίωσιν ως ̟εριχωριτική ολοκλήρωση. Στην Ορθόδοξη θεολογία η Ιστορία δεν δέχεται ως α̟οκλειστικό της Σκο̟ό ένα κεντρικό νόηµα. αρκετές οµοιότητες µε την αλήθεια της Ορθόδοξης διδασκαλίας.υ̟ερβατικού Σκο̟ού ως µεταµορφούµενου σε κοινότητα Α̟ολύτου ̟ου εξισώνει το ̟ραγµατικό µε το ιδεατό. Συνε̟ώς. Αυτό το κοινό γίγνεσθαι ̟ραγµατώνεται δια του ανθρω̟ίνου «οµοουσίου». είναι όντως εντυ̟ωσιακές. δηλαδή δια της εσχατολογικής ̟λήρωσης του κατ΄εικόνα στο καθ΄οµοίωσιν. συνε̟άγεται και τις βασικές ̟αραλείψεις και αδυναµίες της θύραθεν ε̟ιστήµης στο να εντο̟ίσει την όντως οντολογία του κοινωνείν. είναι δυνατόν να ̟ροσεγγίσει κανείς τον ανθρω̟ολογικό α̟οφατισµό και να γεύεται του ανθρω̟ίνου είναι ό̟ως θα το γνωρίσουµε στα έσχατα. η α̟ουσία του ̟ροσω̟ικού Θεού. ή ̟ερί του ψυχοσωµατικού αδιαιρέτου και της µοναδικότητας του ατόµου. µόνο δια της θεολογικής Χριστοκεντρικής. ∆ια της εκ̟λήρωσης του «οµοουσίου». Όµως. για την Θεολογία. 89 . θεωρήσεως των ανθρω̟ολογικών ̟ροϋ̟οθέσεων είναι δυνατόν να α̟οκτήσει η ψυχολογία αυτή την αληθινή οντολογική θεµελίωση. κατ΄εικόνα του οµοουσίου της Αγίας Τριάδος και µε τη συνεργία ανθρώ̟ου και Θεού µέσα στην Εκκλησία. Μόνο δια του Ορθοδόξου εκκλησιαστικού βιώµατος. Οι θεωρίες του Άντλερ ̟ου οµοιάζουν µε την Ορθόδοξη διδασκαλία. η’) Ε̟οµένως. ̟ου είναι η ευχαριστιακήοντολογική κοινωνικότητα.

και ιδιαίτερα για το ̟οιµαντικό έργο της Εκκλησίας. Η διδασκαλία του Άλφρεντ Άντλερ είναι χρησιµότατη για την θεολογική ε̟ιστήµη σήµερα. είναι σηµαντικότατη. ως ψυχολογικός «σύµβουλος» των ̟οιµαινόντων µετ΄ε̟ιστήµης. τον Χριστό. ̟αρόλα αυτά η συνεισφορά της διδασκαλίας του Άντλερ στη θεολογική και ψυχολογική «συνδηµιουργία». Ενώ η θεολογική αντα̟όδοση ̟ρος την ψυχολογία θα µ̟ορούσε για αρχή να είναι το εννοιολογικό ̟λαίσιό της ως αφετηρία για ένα γόνιµο και καρ̟οφόρο διάλογο µεταξύ τους µε σκο̟ό την συνάντησή τους µέσα σε µία και µοναδική Αλήθεια. 90 . ως ε̟ιστηµονική ̟ροσέγγιση του νοήµατος της κοινωνίας και του ανθρώ̟ου.θ’) Όµως.

Τεύχος Α’. Αθήνα 1984. Αθήνα 1990 Άντλερ Άλφρεντ. Μ̟ουκουµάνη. εκδ. µετάφραση Ε. Η γνώση της ζωής. Γραµµένος. 14 Άντλερ Άλφρεντ. µετάφραση Κατερίνα Λιά̟τση. Ε̟ίκουρος . Θεσσαλονίκη 2002 Γιάσ̟ερς Κάρλ. εκδ. Αυγουστίδης Αδαµάντιος. µετάφραση Γιώργου Τσαµ̟ουράκη. εκδ. Το κοινωνικό ενδιαφέρον. Ποιµένας και Θερα̟ευτής. εκδ. εισαγωγή-µετάφρασησχόλια Χρήστου Μαλεβίτση. µετάφραση Ευάγγελος Γραµµένος. Χρήστου.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Άντλερ Άλφρεντ. Αθήνα 1971 Σταύρου Άντλερ Άλφρεντ. Αϊβάζη. Ε̟ίκουρος. Ανθρω̟ογνωσία. Εισαγωγή στην Ψυχολογία µετά στοιχείων Θεολογίας. Αθήνα 1978 Άντλερ Άλφρεντ. ∆ωδώνη. εκδ. Ηλία Μανιατέα. Αθήνα 1999 Βάντσου Κ. εκδ. εκδ. σελ. Χρήστου. Η ατοµική ψυχολογία συο σχολείο. Κέδρος. Αθήνα-Γιάννινα 1983 91 . Αθήνα χ. Εισαγωγή στη Φιλοσοφία. Θέµατα Ποιµαντικής ψυχολογίας. Αϊβάζη. Θεσσαλονίκη 2003 Βάντσου Κ. χ. Τι θά̟ρε̟ε να σηµαίνει για σένα η ζωή. Ακρίτας. µετάφραση Καµ̟ουρίδη. εκδ. εκδ.

Μιχαηλίδη. Pocock with an Introduction by J. Θεσσαλονίκη 2001 ∆ακουρά Γ. Συµµετρία. 1) and 1970 (Vol. reprint 1997 Kierkegaard Sören. Η Ε̟ανάληψη. Η γλώσσα. Macmillan Publishers LTD. St. Vladimir's Seminary Press. ∆εδούση. Μαθήµατα Ποιµαντικής. εκδ. Philosophy. Von Ursprung und Ziel der Geschichte. London 1984 Durkheim Emile. Studies in the Personhood of the Church. Piper & Co. ∆ιονυσίου. Ashton. Fields. B. translated and with an Introduction by Karen E. F. Cohen & West LTD. εισαγωγή-µετάφραση-σχόλια Σοφίας Σκο̟ετέα. ed. London 1953 Durkheim Emile. εκδ. D. Verlag. Αθήνα 1990 Jaspers Karl. Volumes 2. G.Γιάσ̟ερς Κάρλ. The Elementary Forms of Religious Life. Αστρολάβος / Ευθύνη. Being as Communion. ed. translated by E. Γλάρος. εκδ. translated by D. Sociology and Philosophy. Εισαγωγή στην θεωρία του Άντλερ. εκδ. Γ. The University of Chicago Press. µετάφραση Κώστα Π. Αθήνα 1995 Ντράικωρς-Φέργκουσον Εύα. Πα̟αζήση. R. translated by W. The Free Press. Αθήνα 1992 Durkheim Emile. Halls with an Introduction by Lewis Coser. München 1949 Γκίκα Αθανασίου. New York 1995 Zizioulas D. Peristiany. Αθήνα 1977 92 . Chicago and London 1969 (Vol. Crestwood New York 1985. ed. εκδ. John. Συµβολική των Ινδικών θρησκευµάτων. ed. The Division of Labor in Society. 2) Jaspers Karl.

Lingis. εκδ. Ιστορία της Φιλοσοφίας . Αρµός. Existence and Existents. D. Θεσσαλονίκη 1984 Migne J. Ορθοδοξία και Εκσυγχρονισµός. by T. Harvard University Press. Hichs. Αθήνα 2003 Ματσούκα Α. ∆ωδώνη. ∆ιόνυσος και ∆ιονύσιος. P. Parisiis 1857-1866 Μ̟έγζος Π. Pittsburg 2001 Levinas Emmanuel. Θεολογική Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας . Volumes 2. Αθήνα 1992 Λουδοβίκου Νικολάου. Νίκου.. Αθήνα 2000 93 . Duquesne University Press. Ελληνικά Γράµµατα. Croxall. Μάριος. Ολότητα και Ά̟ειρο. Η Α̟οφατική Εκκλησιολογία του Οµοουσίου. µετάφραση Κωστής Πα̟αγιώργης. Αθήνα 2002 Λουδοβίκου Νικολάου. Lives of Eminent Philosophers. Αρµός. Johanes Climacus. Bernasconi & A. Αρµός.Kierkegaard Søren. translated by R. Πουρναρά 2003 Λουδοβίκου Νικολάου. Εξανδάς. London 1972 Levinas Emmanuel. εκδ. Patrologia cursus Completus.Με σύντοµη εισαγωγή στη φιλοσοφία. Stantford translated. εκδ. with an English translation by R. Ψυχανάλυση και Ορθόδοξη Θεολογία.Βιβλίο ̟ρώτο.. εκδ. H. series Graeca. Πουρναρά. εκδ. εκδ. with an Laertius Diogenes.D. D. εκδ. Αθήνα 2006 Λουδοβίκου Νικολάου. Η Ευχαριστιακή Οντολογία. Αθήνα 1989 Λουδοβίκου Νικολάου. εκδ. assessment.

Μ̟έγζος Π. Μάριος, Κοινωνιολογία της θρησκείας, Εγχειρίδιο
Μαθήµατος, Αθήνα 2003
Μ̟έγζος Π. Μάριος, Νεοελληνική Φιλοσοφία της Θρησκείας, εκδ.
Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα 1998
Μ̟έγζος Π. Μάριος, Φιλοσοφική Ανθρω̟ολογία της Θρησκείας,
εκδ. Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα 1996
Μ̟έγζος Π. Μάριος, Φαινοµενολογίς της Θρησκείας, εκδ. Ελληνικά
Γράµµατα, Αθήνα 1995
Μ̟έγζος Π. Μάριος, Φύλο και θρησκεία, Εγχειρίδιο Μαθήµατος,
Αθήνα 2003
Μ̟έγζος Π. Μάριος, Ψυχολογία της Θρησκείας, εκδ. Ελληνικά
Γράµµατα, Αθήνα 1996
Μ̟οχένσκι Ι. Μ., Ιστορία της σύγχρονης Ευρω̟αϊκής Φιλοσοφίας,
εισαγωγή-µετάφραση-σχόλια Χρήστου Μαλεβίτση, εκδ. ∆ωδώνη,
Αθήνα-Γιάννινα 1985
Nestle-Aland, Novum Testamentum
Bibelgesellschaft, Stuttgart 1983

Graece,

druck

Deutsche

Παλαµάς Γρηγόριος, Συγγράµµατα, Τόµοι 3, έκδ. και ε̟. Π.
Χρήστου, Θεσσαλονίκη 1962-1970
Πα̟αδο̟ούλου Νίκου, Λεξικό της Ψυχολογίας, Α΄ έκδοση, Αθήνα
1994
Πα̟α̟έτρου Ε. Κωνσταντίνου, Εισαγωγή
Εγχειρίδιο Μαθήµατος, Αθήνα 1999

στην

Φιλοσοφία,

Πασσάκου Γ. Κωνσταντίνου, Το ̟ρόσω̟ο στην κοινωνία του
γίγνεσθαι, Αθήναι 1994

94

Πό̟̟ερ Κάρλ, Η Ανοιχτή κοινωνία και οι Εχθροί της, Τόµοι 2,
εισαγωγή-µετάφραση Ειρήνης Πα̟αδάκη, εκδ. ∆ωδώνη, Αθήνα 1980
(Τόµος 1ος) και 1982 (Τόµος 2ος)
Rattner Josef, Ατοµική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη θεωρία της
ψυχολογίας του βάθους του Άλφρεντ Άντλερ, µετάφραση Γιώργου
Βαµβαλή, εκδ. Μ̟ουκουµάνη, Αθήνα 1970
Ρεράκης Μ. Ηρακλής, Ο ΄΄άλλος΄΄ στο ελληνικό σχολείο, εκδ. Π.
Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 2006
Σαρρής Νεοκλής, Κοινωνιολογία (Πανε̟ιστηµιακές σηµειώσεις και
φάκελος κειµένων), Εκτύ̟ωση: Σ. Αθανασό̟ουλος - Σ. Πα̟αδάµης &
Σια Ε. Ε., Αθήνα 1999
Seger Imogen, Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία: Θεωρία, Μέθοδος,
Πρακτική, µετάφραση Τζένης Μαστοράκη, εκδ. Μ̟ουκουµάνη,
Αθήνα 1977
Χάϊντεγκερ Μάρτιν, Εισαγωγή στη Μεταφυσική, εισαγωγήµετάφραση-ε̟ιλεγόµενα Χρήστου Μαλεβίτση, εκδ. ∆ωδώνη, Αθήνα
197
Heidegger Martin, Ε̟ιστολή για τον «Ανθρω̟ισµό», µετάφρασηεισαγωγή Γ. Ξηρο̟αΐδης, εκδ. Ροές, Αθήνα 1987
Husserl Edmund, Ideas: General Introduction to Pure
Phenomenology, translated by W. R. Boyce Gibson, ed. Collier Books,
New York 1962 University Press, California-Stanford 1967

95

Βιβλιογραφία α̟ό το διαδίκτυο:

Αριστοτέλους, Πολιτικά Α’, http://el.wikisource.org
Heraclitus, Fragmentums, http://el.wikisource.org
Πλάτωνος, Α̟ολογία Σωκράτους, http://el.wikisource.org
Πλάτωνος, Συµ̟όσιον, http://el.wikisource.org
Πλάτωνος, Φαίδων, http://el.wikisource.org

Βοηθητική βιβλιογραφία:

Αυγουστίδης Αδαµάντιος, Η ανθρώ̟ινη ε̟ιθετικότητα, εκδ.
Ακρίτας, Αθήνα 1999
Αυγουστίδης Αδαµάντιος, Εισαγωγή στην Ποιµαντική διακονία,
Εγχειρίδιο Μαθήµατος, Αθήνα 2002
Αυγουστίδης Αδαµάντιος, Ψυχολογία, Εγχειρίδιο Μαθήµατος,
Αθήνα 2002
Αυγουστίδης Αδαµάντιος, Ψυχολογία µε στοιχεία Ψυχιατρικής,
Εγχειρίδιο Μαθήµατος, Αθήνα 2002
Βάντσου Κ. Χρίστου, Ε̟ιστήµη του γάµου, Τεύχος Α’, εκδ. Αϊβάζη,
Θεσσαλονίκη 2004

96

Μέγαρα 2006 Θερµός Βασίλειος. Θεσσαλονίκη 1985 Πα̟αγεωργίου Γ. Journals and Papers. Συµβουλευτική Ψυχολογία. χ. 97 . Α̟ό ̟ού ̟άνε για την Εκκλησία. Πουρναρά. Ευεργέτις. εκδ. Ευχαριστίας Εξεµ̟λάριον. Εξελικτική Ψυχολογία. ΛΟΓΟΙ ∆’. εκδ. Hong and Edna H. Ιωάννου. Αθήνα 2005 Θερµού Βασιλείου. Γεωργίου. εκδ.. Οικογενειακή Ζωή. εκδ. Μαΐστρος. Αθήνα 2001 Πα̟αστάµου Στάµος. Εγχειρίδιο Κοινωνικής ψυχολογίας. Αθήνα 2005 Ζηζιούλα Ιωάννου. edited and translated by Howard V. εισηγήσεις του συµ̟οσίου «Η ερµηνεία στην Θερα̟εία». Σουρωτή Θεσσαλονίκης 2007 Ερµηνεία στην Ψυχιατρική και την Ψυχοθερα̟εία. Τόµοι 4. Αθήνα 1989 Παρασκευο̟ούλου Ν. εκδ. Αθήνα 1994 Μαντζαρίδη Ι. Αθήνα 1996 Kierkegaard Søren.Γέροντος Παϊσίου Αγιορείτου. Volume 1. εκδ.. Ύψιλον/Βιβλία. Γρηγόρη. Ησυχαστήριον Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος. Αθήνα χ. Κ. ε̟ιµέλεια Γιώργος Βασιλάκος. Assisted by Gregor Malantschuk. εκδ. Ελληνικά Γράµµατα. Θεο̟οιΐα. Οδυσσέας. Ποιµαίνοντες µετ΄ε̟ιστήµης. Αρµός. Κοινωνιολογία του Χριστιανισµού. Indiana University Press. Hong. Ι. Ψυχολογία. εκδ. A-E. Αρµός. εκδ. Bloomington and London 1967 Λουδοβίκος Νικόλαος. Αθήνα 2007 Μαλικιώση – Λοΐζου Μ.

Η υγιής κοινωνία. της Εκκλησίας της Ελλάδος – Συνοδική ε̟ιτρο̟ή Θείας λατρείας και Ποιµαντικού έργου. Εισαγωγή στην Παιδαγωγική ψυχολογία. Αρµός. Πα̟αδάµης & Σια Ε. Εισαγωγή στην Ψυχιατρική. Θεµέλιο. Αθήνα 1978 Το ενοριακό ̟οιµαντικό έργο στη σύγχρονη κοινωνία. Αθήνα 1991 98 . Συµβουλευτική Ποιµαντική. Αθήνα 1995 Σταυρό̟ουλου Αλεξάνδρου. Αθανασό̟ουλος-Σ. Ι. Στιγµιότυ̟α και ̟ερι̟λανήσεις σε δρόµους Ποιµαντικής διακονίας. εκτύ̟ωση Σ. εκδ. εκδ. Αθήνα 1973 Χαρτοκόλλης Πέτρος.. Ποιµαντική.Σαρρής Νεοκλής. Σ. Αθήνα 1997 Σταυρό̟ουλου Αλεξάνδρου. Αθήνα 1997 Σταυρό̟ουλου Αλεξάνδρου. Γρηγόρη. Ε̟ιστήµη και τέχνη της Ποιµαντικής. Θεοδωρακάτου. Μ̟ουκουµάνης. Ε. εκδ. Αθήνα 1984 Σταυρό̟ουλου Αλεξάνδρου. Τόµοι 3. ∆ανιά. Αθήνα 2000 Stones E. µετάφραση – ̟ροσαρµογή Αντώνιος ∆ανασσής – Αφεντάκης. εκδ. εκδ. Εισαγωγή στην Κοινωνιοµετρία. µετάφραση ∆ηµ. Αθήνα 2007 Fromm Erich. Εγχειρίδιο Μαθήµατος. Εγχειρίδιο Μαθήµατος.. Λύχνος. εκδ.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful