IRVIN D.

YALOM

ΣΤΟΝ ΚΗΠΟ TOY ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ
~οο0οο~

ΑΦΗΝΟΝΤΑΣ ΠΙΣΩ ΤΟΝ ΤΡΟΜΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΑΝΔΡΙΤΣΑΝΟΥ - ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΕΡΒΑΣ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ

ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ Όταν έκλαψε ο Νίτσε, Στο ντιβάνι, Ο δήμιος του έρωτα, Το
δώρο της ψυχοθεραπείας, Η θεραπεία του Σοπενάουερ, Η μάνα και το νόημα της ζωής, έρχεται τώρα
ένα ξεχωριστό βιβλίο που αντικρίζει καταπρόσωπο τη μεγαλύτερη δυσκολία με την οποία
ερχόμαστε όλοι αντιμέτωποι : το πώς να ξεπεράσουμε τον παραλυτικό τρόμο μας για τον θάνατο.
Γραμμένο με τον μοναδικό τρόπο του Ίρβιν Γιάλομ, το βιβλίο Στον κήπο του Επίκουρου
συμπυκνώνει το έργο και την προσωπική εμπειρία μιας ολόκληρης ζωής σε μια βαθύτατα
ενθαρρυντική προσέγγιση στο οικουμενικό ζήτημα της θνητότητας. Ο Γιάλομ δείχνει ότι στον
πυρήνα του άγχους μας βρίσκεται συχνά ο φόβος του θανάτου. Στη συνειδητοποίηση αυτή οδηγεί
πολλές φορές μια «αφυπνιστική εμπειρία» - ένα όνειρο, μια αρρώστια, μια τραυματική εμπειρία ή
το γεγονός ότι γερνάμε.
Ανάμεσα σε συγκινητικές προσωπικές ιστορίες ανθρώπων που πασχίζουν να νικήσουν τον τρόμο
του θανάτου εντάσσεται ένα κεφάλαιο βαθύτατων αυτοβιογραφικών εξομολογήσεων του Γιάλομ.
Με το βιβλίο αυτό ο μεγάλος ψυχοθεραπευτής μας προτείνει διάφορες μεθόδους, με τις οποίες
μπορούμε να διαχειριστούμε τον τρόμο, και τελικά καταφάσκει στη ζωή. Και το σημαντικότερο, ο
Γιάλομ μας ενθαρρύνει να αγωνιζόμαστε για έναν πιο άμεσο σύνδεσμο με τους άλλους
ανθρώπους. Η συμπονετική επαφή, σε συνδυασμό με τη σοφία των μεγάλων διανοητών που
πάλεψαν κι οι ίδιοι με το ζήτημα της θνητότητας, μας βοηθάει να ξεπεράσουμε τον τρόμο μας για
τον θάνατο, να ζήσουμε μια ζωή πιο χαρούμενη και ουσιαστική και να αναλάβουμε τα αναγκαία
ρίσκα για να πραγματώσουμε τον εαυτό μας. Πρόκειται για το πιο πρόσφατο βιβλίο του Ίρβιν
Γιάλομ· πρωτοκυκλοφόρησε στην Αμερική τον Ιανουάριο του 2008.

«Ο Ίρβιν Γιάλομ έγραψε ένα γενναίο, ευφυές βιβλίο πάνω στο τελευταίο απαγορευμένο θέμα - τον
θάνατο. Θαυμάζω το κουράγιο του και τη σπάνια οξυδέρκειά του».
ERICA JONG
Συγγραφέας των έργων Fear of Flying, Shylock's Daughter, Inventing Memory και Sappho's Leap

«Το βιβλίο Στον κήπο του Επίκουρου είναι μια γεμάτη περίσκεψη ενίσχυση του στωικισμού που όλοι
έχουμε ανάγκη σε μια εποχή που μας κατακλύζουν η φλυαρία και η άρνηση».
CHRISTOPHER HITCHENS
«Το βιβλίο Στον κήπο του Επίκουρου αντικρίζει με βιωματική και ψυχοδυναμική ματιά τον
βαθύτερο φόβο μας και περιγράφει με ασυνήθιστη ευγλωττία και βαθιά ανθρωπιά πώς μπορούμε
να φτάσουμε σε μια μορφή γαλήνης. Είναι ένα βιβλίο συγχρόνως πνευματώδες, ήπιο και απτόητο,
ένας μεγαλόψυχος στοχασμός που μπορεί να ανακουφίσει τους ανθρώπους που πεθαίνουν και
όσους μένουν πίσω».
ANDREW SOLOMON
Συγγραφέας του βιβλίου The Noonday Demon, βραβευμένος με το National Book Award

«Ένας από τους καλύτερους ψυχοθεραπευτές της Αμερικής μας ξεναγεί σε μια από τις πιο
δύσκολες υποχρεώσεις μας στη ζωή, σ' αυτό το βαθύτατα βοηθητικό βιβλίο. Θα ωφελήσει όποιον
το διαβάσει».
Ραβίνος HAROLD KUSHNER
Συγγραφέας του βιβλίου When Bad Things Happen to Good People

«Ο Γιάλομ είναι η Σεχραζάντ του ντιβανιού και το έργο του είναι μια υπέροχη άσκηση αφήγησης».
LAURA MILLER, New York Times

«Ο Ίρβιν Γιάλομ γράφει σαν άγγελος για τους δαίμονες που μας κατατρύχουν».
ROLLO MAY
Συγγραφέας των βιβλίων Love and Will, The Meaning of Anxiety και The Courage to Create

Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία και Ενδονοσοκομειακή ομαδική ψυχοθεραπεία. ενώ ετοιμάζονται τα βιβλία Κάθε μέρα πιο κοντά. Η μάνα και το νόημα της ζωής και Στον κήπο του Επίκουρου . Στο ντιβάνι. εκπροσώπους της υπαρξιακής σχολής στην ψυχιατρική και είναι συγγραφέας του εγκυρότερου και πληρέστερου εγχειριδίου υπαρξιακής ψυχοθεραπείας (Existential Psychotherapy). Ο Γιάλομ έχει γράψει πολλά ακόμη επιστημονικά βιβλία και άρθρα. Στον επιστημονικό χώρο είναι ιδιαίτερα γνωστό το κλινικό και ερευνητικό έργο του στην ομαδική ψυχοθεραπεία. Άγρα. Το πρώτο του βιβλίο. βρίθει ούτως ή άλλως ιστοριών και διηγήσεων.Αφήνοντας πίσω τον τρόμο του θανάτου. που έχουν γίνει μπεστ-σέλλερ σε πολλές χώρες.Ο IRVIN D. όπως λέει. εν ζωή. θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους. έχει μεταφραστεί σε 14 γλώσσες και αποτελεί βασικό διδακτικό εγχειρίδιο σε πολλές σχολές ψυχιατρικής και ψυχοθεραπείας. που το 2006 κυκλοφόρησε η νέα αναθεωρημένη και επαυξημένη του έκδοση. Θρησκεία και ψυχιατρική. Theory and Practice of Croup Psychotherapy (Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας. Μαθητής και συνεργάτης του Rollo May. Στις Εκδόσεις Άγρα κυκλοφορούν τα βιβλία του Όταν έκλαψε ο Νίτσε. Στο ντιβάνι και Η θεραπεία του Σοπενάουερ). YALOM (1931-) είναι ομότιμος καθηγητής ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Στάνφορντ των ΗΠΑ. Το λογοτεχνικό του έργο αρχίζει όψιμα και περιλαμβάνει δύο συλλογές διηγημάτων (Ο δήμιος του έρωτα και Η μάνα και το νόημα της ζωής) και τρία μυθιστορήματα (Όταν έκλαψε ο Νίτσε. Ο δήμιος του έρωτα. καθώς και το Θα φωνάξω την αστυνομία που συνέγραψε με τον Robert L Berger. Όλα του τα λογοτεχνικά βιβλία αποτελούν ιστορίες ψυχοθεραπείας και ο ίδιος τα θεωρεί προέκταση του διδακτικού του έργου. 2006). Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας. . Το δώρο της ψυχοθεραπείας. το οποίο.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΕΡΒΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ . YALOM ΣΤΟΝ ΚΗΠΟ TOY ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ ~οο0οο~ ΑΦΗΝΟΝΤΑΣ ΠΙΣΩ ΤΟΝ ΤΡΟΜΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Le soleil ni la mort ne se peuvent regarder en face. (Κανείς δεν μπορεί να κοιτάξει καταπρόσωπο τον ήλιο ούτε τον θάνατο.IRVIN D. ΓΝΩΜΙΚΟ 26 ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΑΝΔΡΙΤΣΑΝΟΥ .) FRANÇOIS DE LA ROCHEFOUCAULD.

YALOM. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ Α. (Σ.τ. M.) Τίτλος πρωτοτύπου: STARING AT THE SUN OVERCOMING THE TERROR OF DEATH © 2008 by IRVIN D.D.Ε. με τη σύμφωνη γνώμη του συγγραφέα. Για την ελληνική έκδοση επιλέχτηκε. First published by Jossey-Bass και για την ελληνική έκδοση © 2008. μια προηγούμενη εκδοχή του τίτλου: Στον κήπο του Επίκουρου.Ε.Ο πρωτότυπος τελικός τίτλος του βιβλίου είναι Staring at the Sun. .

Jerome Frank.Αφιερώνεται στους μέντορές μου και στους κυματισμούς τους. David Hamburg και Rollo May . που μέσα από μένα φτάνουν στους αναγνώστες μου: John Whitehorn.

μια συλλογή στοχασμών γύρω από τον θάνατο. και δεν μπορεί να είναι. Νιώθω κι εγώ φόβο για τον θάνατο. όπως πάντα. Ο Philippe Martial μού γνώρισε το γνωμικό του La Rochefoucauld που παραθέτω στη σελίδα τίτλου. Αντίθετα. με συμβούλεψαν πώς θα ήταν αποτελεσματική η μεταμφίεση της ταυτότητάς τους. η Marilyn. είναι ένα βιβλίο βαθιά προσωπικό που πηγάζει απ' την αναμέτρησή μου με τον θάνατο. να γράψω καλύτερα. Herbert Kotz. οι οποίοι με βοήθησαν στην πορεία. Η Phoebe Hoss και η Michele Jones φρόντισαν εξαιρετικά την επιμέλεια του βιβλίου. όπως όλα τα ανθρώπινα πλάσματα: είναι η σκοτεινή μας σκιά. Alice Van Harten. απ' την οποία δεν χωρίζουμε ποτέ. Robert Berger και Maureen Lila. . και η γυναίκα μου. Roger Walsh. Rick van Rheenen. Randy Weingarten. ο Reid. και ο επιμελητής μου. Neil Brost. Εκείνοι με τίμησαν με τους βαθύτερους φόβους τους. πολύ καλούς μου φίλους και διαρκείς δασκάλους μου στην ιστορία του πνεύματος. διάβασαν μέρος του χειρογράφου ή και ολόκληρο. Τα τέσσερα παιδιά μου. ο Victor και ο Ben. συνέβαλαν αποφασιστικά και με βοήθησαν στη διάρθρωση και στον προσανατολισμό του βιβλίου. υπήρξαν πολύτιμοι σύμβουλοι. Dagfin Follesdal. μου πρόσφεραν τη συμβουλή τους και χάρηκαν στη σκέψη ότι οι κυματισμοί της εμπειρίας και της σοφίας τους θα φτάσουν ως τους αναγνώστες μου. Walter Sokel.Πρόλογος και ευχαριστίες ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ. καθώς και τους στοχασμούς των συγγραφέων εκείνων. Ruthellen Josselson. Jean Rose. με πίεσε. αφού στο πέρασμα των αιώνων κάθε συγγραφέας αξιώσεων ασχολήθηκε με τη θνητή φύση τον ανθρώπου. Νιώθω επίσης ευγνώμων στους Van Harvey. Sandy Dijkstra. η Eve. Alan Rinzler. οι οποίοι καθοδήγησαν τη δουλειά μου. Είμαι ευγνώμων σε πολλούς ανθρώπους. Η ατζέντισσά μου. μου έδωσαν την άδεια να χρησιμοποιήσω τις ιστορίες τους. Πάρα πολλοί φίλοι και συνάδελφοι διάβασαν αποσπάσματα και μου έκαναν υποδείξεις: οι David Spiegel. Αυτές οι σελίδες περιλαμβάνουν όσα έμαθα για το πώς ξεπερνάμε τον τρόμο μας για τον θάνατο από την προσωπική μου εμπειρία κι από τη δουλειά μου με τους ασθενείς μου. Περισσότερο απ' όλα νιώθω χρέος προς τους πρωτογενείς μου δασκάλους: τους ασθενείς μου που πρέπει να μείνουν ανώνυμοι (οι ίδιοι όμως γνωρίζουν ποιοι είναι).

κι έχω διαπιστώσει ότι η αρχαία σοφία. Πολύ περισσότερο τον απασχολούσε η κατάκτηση της γαλήνης (αταραξία). τον Freud. Για ν' ανακουφίσει τον φόβο του θανάτου. γυναίκες και παιδιά. το ίδιο συμβαίνει σε όλους μας — όλους ανεξαιρέτως. Πριν από τέσσερις χιλιάδες χρόνια ο Βαβυλώνιος ήρωας Γκιλγκαμές στοχαζόταν πάνω στον θάνατο του φίλου του Ενκίντου με τα λόγια που παρέθεσα παραπάνω: «Σκοτείνιασες και δεν μπορείς να μ' ακούσεις. Με φοβίζει ο θάνατος. ένας θησαυρός πολύτιμος όσο η ζωή. όπως ο γιατρός θεραπεύει το σώμα. Στην ιστορική πραγματικότητα όμως ο Επίκουρος δεν υποστήριζε την αισθησιακή απόλαυση. Εδώ και πολλούς αιώνες στοχαστικοί φιλόσοφοι επιχειρούν να επιδέσουν την πληγή της θνητότητας και να μας βοηθήσουν να διαμορφώσουμε τη ζωή μας μέσα στην αρμονία και τη γαλήνη. τόσο πιο έντονα αναγνωρίζω τον Επίκουρο ως τον πρωτο-υπαρξιακό ψυχοθεραπευτή. Όπως φοβόταν εκείνος τον θάνατο. Για ορισμένους από εμάς ο φόβος του θανάτου εκδηλώνεται μόνο έμμεσα. Ο Επίκουρος γεννήθηκε το 342 π. λίγο μετά τον θάνατο του Πλάτωνα. Θλίψη ανατέλλει στην καρδιά μου. και πέθανε το 270. Ποια αιτία όμως βρίσκεται στη ρίζα αυτής της δυστυχίας. Έχει όμως ένα πολύ ακριβό κόστος: την πληγή της θνησιμότητας. είτε σαν γενικευμένη ανησυχία είτε μεταμφιεσμένος σε ένα άλλο ψυχολογικό σύμπτωμα. Ο Γκιλγκαμές μιλάει εξ ονόματος όλων μας. Πράγματι. . Κάποιοι άνθρωποι βιώνουν έναν ξεκάθαρο και συνειδητό χείμαρρο άγχους για τον θάνατο. Για άλλους πάλι από εμάς ο φόβος του θανάτου ξεσπάει σ' έναν τρόμο που αρνείται κάθε ευτυχία και κάθε επιτυχία. και τις δικές του ιδέες θα χρησιμοποιήσω σε ολόκληρο το βιβλίο αυτό. Είναι αυτό που μας καθιστά ανθρώπους.. Ο Επίκουρος ασκούσε την «ιατρική φιλοσοφία» και επέμενε ότι. ο φιλόσοφος πρέπει να θεραπεύει την ψυχή. που σημαίνει έναν άνθρωπο αφοσιωμένο στις λεπτές απολαύσεις των αισθήσεων (ιδίως στο καλό φαγητό και ποτό). ανέπτυξε πολλά δραστικά διανοητικά πειράματα. Όταν πεθάνω δεν θα είμαι άραγε κι εγώ σαν τον Ενκίντου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΘΑΝΑΣΙΜΗ ΠΛΗΓΗ Θλίψη ανατέλλει στην καρδιά μου. και ιδίως τον Επίκουρο. Το τρομακτικό όραμα του αναπόφευκτου θανάτου. Κατά την άποψή του η φιλοσοφία είχε έναν μόνο αποδεκτό στόχο: ν' ανακουφίσει την ανθρώπινη δυστυχία. άντρες. τα οποία μ' έχουν βοηθήσει ν' αντιμετωπίσω το προσωπικό μου άγχος θανάτου και μου έχουν προσφέρει τα εργαλεία που χρησιμοποιώ για να βοηθήσω τους ασθενείς μου. τον Jung. εμποδίζει τον άνθρωπο να χαίρεται τη ζωή και διαταράσσει κάθε απόλαυση. ΓΚΙΛΓΚΑΜΕΣ Η ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ TOΥ ΕΑΥΤΟΥ είναι ένα υπέρτατο δώρο. Όσο περισσότερα μαθαίνω γι' αυτόν τον εξαιρετικό Αθηναίο στοχαστή. Με φοβίζει ο θάνατος». Ως ψυχοθεραπευτής έχω δουλέψει με πολλούς ανθρώπους που αγωνίζονται ν' αντιμετωπίσουν το άγχος του θανάτου. αφορά απολύτως την εποχή μας.Χ. τον Rorschach και τον Skinner— όσο τους κλασικούς Έλληνες φιλοσόφους. στη θεραπευτική μου δουλειά θεωρώ πνευματικούς μου προγόνους όχι τόσο τους μεγάλους ψυχιάτρους και ψυχολόγους του τέλους του δέκατου ένατου και των αρχών του εικοστού αιώνα —τον Pinel. ιδίως η σοφία των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων. Την ύπαρξή μας θα σκιάζει για πάντα η γνώση ότι θα μεγαλώσουμε. θα ανθήσουμε και αναπόφευκτα θα συρρικνωθούμε και θα πεθάνουμε. Σήμερα οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν το όνομά του μέσα από τη λέξη επικούρειος. Ο Επίκουρος πίστευε ότι ήταν ο αδιάλειπτος φόβος μας για τον θάνατο. έλεγε. Η θνητότητα μας στοιχειώνει από το ξεκίνημα της Ιστορίας. τον Pavlov.

ήδη από την πολύ νεαρή τους ηλικία. Προβάλλουμε τον εαυτό μας στο μέλλον μέσα από τα παιδιά μας. γιαγιάδες και παππούδες που εξαφανίζονται. Ένας από τους ασθενείς μου -ένας άνθρωπος με πολλές φοβίες και μ' έναν διάχυτο τρόμο πως ανά πάσα στιγμή θα συνέβαινε κάποια μεγάλη καταστροφή. Όσο περνούν τα χρόνια. επεκτεινόμαστε όλο και πιο πολύ. Τα παιδιά είναι αδύνατο να μην παρατηρήσουν.ζουν ηρωικά. Αν εκφράσουν ανοιχτά το άγχος τους. Ή ασπαζόμαστε μια αδιάσειστη πίστη σ' έναν τελικό σωτήρα. Αναπτύσσουμε καταναγκαστικές προστατευτικές τελετουργίες. ψόφια έντομα και νεκρά κατοικίδια. γεννάμε μεθόδους για να μαλακώσουμε τον τρόμο του θανάτου. πιστεύει ότι αυτό ήταν ένας τρόπος να διαχειριστεί τον μόνιμο φόβο του για τη θνητότητά του. καθώς τα παιδιά φεύγουν από το σπίτι και αρχίζουν να διαφαίνονται σημάδια του τέλους της επαγγελματικής σταδιοδρομίας. Έπειτα. Γινόμαστε πλούσιοι. το αχνοφέγγισμα της θνητότητας στον κόσμο που τα περιβάλλει . ακολουθώντας το παράδειγμα των γονιών τους. οι γονείς τους έρχονται σε εμφανώς δύσκολη θέση και. βιάζονται να τους προσφέρουν παρηγοριά. να απορούν και. Ο φόβος του θανάτου φυσιολογικά λειτουργεί υπογείως από τα έξι περίπου χρόνια ως την εφηβεία. ή ανακουφίζουν το άγχος των παιδιών με παραμύθια που αρνούνται τον θάνατο και μιλούν για ανάσταση. Από το σημείο αυτό και μετά.Στις σκέψεις που παραθέτω στη συνέχεια. ενώ μας ξετρέλαιναν και οι αναρίθμητες ταινίες για τη βαρβαρότητα του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου. έπειτα από τρεις δεκαετίες. Είναι σαν να προσπαθείς να γυρίσεις τα μάτια σου στον ήλιο: για πολύ λίγο μπορείς να το αντέξεις. κοιτάζοντας προς τα πίσω.μου είπε ότι στα δεκαέξι του είχε αρχίσει να κάνει ελεύθερες πτώσεις από αεροπλάνο και μάλιστα το είχε δοκιμάσει πολλές φορές. να παραμένουν σιωπηλά. Τα παιδιά ενδέχεται απλώς να παρατηρούν. γονείς που πενθούν. Αγγίζοντας πια την κορυφή της ζωής μας και κοιτάζοντας το μονοπάτι που βρίσκεται μπροστά μας. στη διάρκεια της εφηβείας. ή μεταθέτουν το όλο ζήτημα στο απώτερο μέλλον. Τα πρώτα χρόνια της δικής μου εφηβείας πήγαινα δυο φορές την εβδομάδα σ' ένα μικρό σινεμά πολύ κοντά στο μαγαζί του πατέρα μου και μαζί με τους φίλους μου κάναμε συναυλία από στριγκλιές στις ταινίες τρόμου. Τώρα. Μερικοί αυτοκτονούν. ξεσπάει πάνω μας η κρίση της μέσης ηλικίας. οι ανησυχίες μας για τον θάνατο δεν απομακρύνονται ποτέ από τη σκέψη μας. ή βλέποντας ταινίες τρόμου μαζί με φίλους. αναφέρομαι συχνά στις πολύτιμες ιδέες του Επίκουρου. Δεν είναι εύκολο να ζει κανείς κάθε στιγμή έχοντας ολοκληρωτική συνείδηση του θανάτου. απέραντες εκτάσεις με μνήματα νεκρών.ξερά φύλλα. ο οποίος σκοτώθηκε στη σφαγή της απόβασης στη Νορμανδία. Επειδή δεν μπορούμε να ζήσουμε πετρωμένοι από φόβο. Πολλοί σημερινοί έφηβοι μπορεί ν' αντιμετωπίζουν το άγχος θανάτου με το να γίνονται κυρίαρχοι και νομείς θανάτου στη δεύτερη ζωή που ζουν στα βίαια βιντεοπαιχνίδια. Η προσωπική μου εμπειρία και το κλινικό μου έργο με δίδαξαν ότι το άγχος για τον θάνατο περνάει φάσεις εξάρσεων και υφέσεων σε όλη τη διάρκεια του κύκλου της ζωής. Ορισμένοι άνθρωποι -με υπέρτατη εμπιστοσύνη στην άτρωτη φύση τους. και το άγχος θανάτου εκρήγνυται ξανά με μεγάλη ένταση. διάσημοι. οι εφηβικές ανησυχίες για τον θάνατο παραμερίζονται από τα δύο μείζονα καθήκοντα ζωής των νεαρών ενηλίκων: να ακολουθήσουν μια καριέρα και να ξεκινήσουν μια οικογένεια. Θυμάμαι το σιωπηλό ρίγος που ένιωθα για το εντελώς τυχαίο γεγονός ότι γεννήθηκα το 1931 και όχι τέσσερα χρόνια νωρίτερα όπως ο ξάδελφός μου ο Χάρρυ. για παράδεισο και επανένωση. νιώθουμε φόβο που δεν είναι πια ανηφορικό αλλά κατηφορίζει προς την παρακμή και τη συρρίκνωση. Μερικές φορές οι ενήλικοι προσπαθούν να βρουν παρηγορητικά λόγια. τα ίδια χρόνια που ο Φρόυντ προσδιόρισε ως την περίοδο της λανθάνουσας σεξουαλικότητας. συχνά χωρίς . για αιώνια ζωή. βέβαια. το άγχος θανάτου ξεσπάει με ένταση: συνήθως οι έφηβοι σκέφτονται πολύ τον θάνατο. Μερικοί έφηβοι αψηφούν τον θάνατο παίρνοντας ακραία ρίσκα. Αργότερα. Άλλοι αψηφούν τον θάνατο με μακάβριο χιούμορ και με τραγούδια που τον σαρκάζουν.

Τέλος θα έφτανα στον Κήπο του Επίκουρου κι εκεί νομίζω ότι θα έβρισκα τη βοήθεια που θα ζητούσα. ένα μέρος της αρχαίας Αθήνας όπου βρίσκονταν πολλές από τις σημαντικές σχολές φιλοσοφίας. Θεωρώ ότι η άποψη αυτή έχει πολύ στενό ορίζοντα. με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Αν ήμουν πολίτης της αρχαίας Αθήνας γύρω στο 300 π. Άλλοι στρέφονται στην εκκλησία ή στην ψυχοθεραπεία. Στο Πρώτο αυτό κεφάλαιο θέλω να τονίσω ότι ο φόβος του θανάτου δημιουργεί προβλήματα. δεν μπορούμε να πούμε ψέματα στο πιο βαθύ μας κομμάτι. Σήμερα σε ποιον στρέφονται οι άνθρωποι που δεν μπορούν να διαχειριστούν την αγωνία τους για τον θάνατο. Πολλοί άνθρωποι έχουν άγχος. Ακόμα όμως και με τις πιο αφοσιωμένες. τα οποία στην αρχή ενδεχομένως δεν φαίνεται να σχετίζονται άμεσα με τη θνητότητά μας. καραδοκεί σε κάποια κρυφή ρεματιά του μυαλού. Θ' άφηνα πίσω μου το Λύκειο. κατάθλιψη και άλλα συμπτώματα που i Λογοτεχνική αδεία ο Γιάλομ τοποθετεί την Ακαδημία του Πλάτωνα μέσα στα όρια της Αρχαίας Αγοράς. σε ποιον θα στρεφόμουν για να καθαρίσει ο νους μου από τα πλοκάμια του φόβου. ποτέ δεν μπορούμε να καθυποτάξουμε απόλυτα το άγχος του θανάτου: είναι πάντα παρόν. Έχω δουλέψει με πάρα πολλούς ανθρώπους που ο θάνατος τους τρομοκρατεί. με μια κοινότητα. όχι μόνο καταπραΰνει την οδύνη της θνητότητας μέσα από ένα όραμα αιώνιας ζωής. Ο Φρόυντ πίστευε ότι μεγάλο μέρος της ψυχοπαθολογίας προέρχεται από την απώθηση της σεξουαλικότητας. και μια επίδραση που συχνά συγκαλύπτεται. και παρέχει ένα ξεκάθαρο πρότυπο για μια ζωή με νόημα. με μια ιδεολογία. οι οποίες. Ο θάνατος έχει μακρύ χέρι. Ο θεός. μαθητή κάποτε του Πλάτωνα. Άλλοι πάλι επιχειρούν να υπερβούν την οδυνηρή κατάσταση διαχωρισμού που προκαλεί ο θάνατος συγχωνευόμενοι . όπως λέει ο Πλάτων.) . Θα περνούσα έξω απ' την Ακαδημία που είχε θεμελιώσει ο Πλάτωνi και που τώρα τη διηύθυνε ο ανιψιός του. αλλά πολύ απομακρυσμένου φιλοσοφικά από εκείνον για να οριστεί διάδοχός του.μ. τις πιο αξιοσέβαστες άμυνες. μέσα στο ιερό άλσος του Ακάδημου. αλλά και μετριάζει την εναγώνια απομόνωση προσφέροντας μια αιώνια παρουσία. οι στοχασμοί και οι παρεμβάσεις που έχω αναπτύξει σε μια ζωή θεραπευτικού έργου μπορούν να προσφέρουν σημαντική βοήθεια και ενόραση σε όσους δεν μπορούν από μόνοι τους να διασκεδάσουν την αγωνία του θανάτου. Από την κλινική μου εμπειρία έφτασα ν' αντιληφθώ ότι ένας άνθρωπος μπορεί να απωθήσει όχι μόνο τη σεξουαλικότητα αλλά ολόκληρο τον ζωικό εαυτό του και ιδίως την πεπερασμένη φύση του. Παρόλο που ο φόβος ότι θα πεθάνουμε έχει τη δύναμη να ακινητοποιήσει ολοκληρωτικά ορισμένους ανθρώπους. Στο Δεύτερο κεφάλαιο συζητώ τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε ν' αναγνωρίσουμε το συγκαλυμμένο άγχος θανάτου. όπως έχει διατυπωθεί διαπολιτισμικά.Χ. (μια εποχή που συχνά ονομάζεται χρυσός αιώνας της φιλοσοφίας) και βίωνα έναν πανικό θανάτου ή έβλεπα έναν εφιάλτη. (Σ. τη σχολή του Αριστοτέλη.τ. Το άγχος θανάτου είναι η μητέρα όλων των θρησκειών. Πιστεύω ότι οι παρατηρήσεις. μ' ένα Θείο Ον. Είναι πολύ πιθανό ότι θα έκανα μια βόλτα ως την αγορά.μ' έναν αγαπημένο. Άλλοι πάλι μπορεί να συμβουλευτούν ένα βιβλίο σαν και τούτο. Θα προσπερνούσα τις σχολές των Στωικών και των Κυνικών και θ' αγνοούσα τους διάφορους περιπλανώμενους φιλόσοφους που θ' αναζητούσαν μαθητές. Πιθανότατα.να σέβονται την ασφάλεια ούτε τη δική τους ούτε των άλλων. πιο συχνά είναι συγκαλυμμένος και εκφράζεται με συμπτώματα που δεν μοιάζει να έχουν καμιά σχέση με τη θνητή μας υπόσταση. ενώ βρισκόταν στον Κολωνό. επιχειρούν να καταλαγιάσουν την αγωνία του πεπερασμένου της ύπαρξής μας. ο Σπεύσιππος. Μερικοί ζητάνε βοήθεια από την οικογένεια και τους φίλους τους.

Τις περισσότερες φορές οι θεραπευτές αποφεύγουν να δουλέψουν ευθέως με το άγχος θανάτου. μπορεί να είναι μια εμπειρία που θα μας ξυπνήσει και θα μας οδηγήσει σε μια ζωή πιο πλήρη. του ελέγχου των συμπτωμάτων και των προσπαθειών να μεταβάλουμε τον τρόπο σκέψης των ασθενών έχουν απλώς επιδεινώσει αυτή την κοντόθωρη άποψη. πριν από έναν αιώνα. της βραχείας ψυχοθεραπείας. γιατί ν' ασχοληθεί κανείς μ' αυτό το δυσάρεστο. Μας τρώει κάθε στιγμή. την πιο σκοτεινή και την πιο αμετάβλητη πλευρά της ζωής. συγγραφείς και καλλιτέχνες για το πώς μπορεί να ξεπεράσει κανείς τον φόβο του θανάτου. τρομακτικό θέμα. «Μην ξύνετε εκεί που δεν σας τρώει». Γιατί να μην ακολουθήσει τη συμβουλή 1 του σεβαστού πρύτανη της αμερικανικής ψυχιατρικής. οι θεραπευτές χρειάζονται ένα νέο σύστημα ιδεών κι έναν νέο τύπο σχέσης με τους ασθενείς τους. Η κεντρική θέση του κεφαλαίου αυτού είναι: παρόλο που η σωματική διάσταση του θανάτου μας καταστρέφει. ~οο0οο~ Ίσως ρωτήσετε. Επειδή όμως ο παρατηρητής πάντοτε επηρεάζει αυτό που παρατηρεί. Πράγματι. στο έκτο κεφάλαιο στρέφομαι σε μια εξέταση του παρατηρητή και παρουσιάζω μια σύντομη αυτοβιογραφία των προσωπικών μου βιωμάτων σε σχέση με τον θάνατο και της δικής μου στάσης απέναντι στη θνητότητα. Γιατί να καταπιαστεί κανείς με την πιο τρομακτική. φτεροκοπάει σιγανά. η εμφάνιση των διαχειριστών υγείας. Κι εγώ παλεύω με το ζήτημα της θνητότητας και. ψυχοθεραπευτές. ως επαγγελματίας που έχω δουλέψει σ' ολόκληρη την καριέρα μου με το άγχος θανάτου αλλά και ως ένας άνθρωπος που ο θάνατός του καραδοκεί όλο και πιο κοντά. Παρόλο που απευθύνω το κεφάλαιο αυτό στους ψυχοθεραπευτές. γρατζουνά μια πόρτα μέσα μας. Κι όμως ο θάνατος μας τρώει. Γιατί να σηκώσει τα μάτια στον ήλιο. Στο Τρίτο κεφάλαιο θα δείξω ότι η συνάντηση με τον θάνατο δεν καταλήγει υποχρεωτικά σε απόγνωση που θα στερήσει από τη ζωή μας κάθε σκοπό. Το βιβλίο αυτό παρουσιάζει μια κοσμοθεωρία που βασίζεται στις παρατηρήσεις μου από τους ανθρώπους που ήρθαν σε μένα για βοήθεια. τα τελευταία χρόνια. Όπως όμως θα συζητήσω στο Πέμπτο κεφάλαιο. η ιδέα τον θανάτου μας σώζει. Αντίθετα. και προτείνω πολλούς πρακτικούς τρόπους για να εφαρμόσουμε τη συνέργεια αυτή στην καθημερινή μας ζωή. Ίσως επειδή είναι απρόθυμοι να έρθουν αντιμέτωποι με το δικό τους άγχος. Για να μπορούν να βοηθήσουν ασθενείς που τους κατατρύχει το άγχος θανάτου. βρίσκεται πάντα μαζί μας. προσπαθώ ν' αποφύγω την επαγγελματική ορολογία και ελπίζω ότι η γραφή μου είναι αρκετά σαφής για όποιον αναγνώστη έχει την επιθυμία να κρυφακούσει. σχεδόν ανεπαίσθητα. Η συνέργεια ιδεών και ανθρώπινης επαφής είναι αυτό που μπορεί να μας βοηθήσει πιο δραστικά να κάνουμε τον θάνατο να χαμηλώσει πρώτος το βλέμμα. Το Τέταρτο κεφάλαιο περιγράφει και συζητά μερικές από τις πιο σπουδαίες ιδέες που έχουν υποστηριχθεί από φιλοσόφους. προειδοποιούσε τους ψυχιάτρους. θα διευκρινίζω τα επιχειρήματά μου με κλινικά περιστατικά και με τεχνικές από την κλινική μου εμπειρία. Στο κεφάλαιο αυτό. ο οποίος. ακριβώς κάτω από τη μεμβράνη της . οι ιδέες από μόνες τους ενδέχεται να μην μπορούν να τα βγάλουν πέρα με τον τρόμο που περιβάλλει τον θάνατο.κινητοποιούνται από τον φόβο του θανάτου. του Adolph Meyer. γιατί δεν ξέρουν τι να κάνουν με τις απαντήσεις που παίρνουν. Το Έβδομο κεφάλαιο προσφέρει οδηγίες στους ψυχοθεραπευτές. αλλά και με ιστορίες από τον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία. θέλω να είμαι ειλικρινής και ξακάθαρος για τη δική μου εμπειρία με αυτόν τον φόβο. Ακόμα πιο σημαντικό όμως είναι το γεγονός ότι οι σχολές του κλάδου μας προσφέρουν πολύ μικρή ή και καθόλου εκπαίδευση σε μια υπαρξιακή προσέγγιση: νέοι θεραπευτές μού έχουν πει ότι δεν διερευνούν σε μεγάλο βάθος το άγχος θανάτου. όπως και σε όσα ακολουθούν.

όχι μόνο να μετριάσετε τον τρόμο σας αλλά και να πλουτίσετε τη ζωή σας. τα στρες και τις συγκρούσεις μας. είναι η πηγή πολλών από τις ανησυχίες.ότι το να κοιτάξουμε κατάματα τον θάνατο μας επιτρέπει όχι ν' ανοίξουμε ένα ολέθριο κουτί της Πανδώρας. κάνοντάς το.συνειδητότητας. αλλά να ξαναμπούμε στη ζωή μ' έναν τρόπο πιο πλήρη και πιο συμπονετικό. Κρυμμένος και μεταμφιεσμένος. . Έχω την πολύ έντονη πεποίθηση -ως άνθρωπος που θα πεθάνει μια μέρα στο όχι πολύ μακρινό μέλλον και ως ψυχίατρος που έχει περάσει πολλές δεκαετίες ασχολούμενος με το άγχος θανάτου. διαρρέοντας σε ποικίλα συμπτώματα 2. Πιστεύω ότι θα σας βοηθήσει να κοιτάξετε τον θάνατο καταπρόσωπο και. Σας παρουσιάζω λοιπόν το βιβλίο αυτό με αισιοδοξία.

ένα τρένο που κατευθύνεται αστραπιαία προς το μέρος τους. συγκαλυμμένο. Για την ακρίβεια. όπως το εκφράζει το παρακάτω ηλεκτρονικό μήνυμα που μου έστειλε μια γυναίκα . ακόμα ίσως κι έπειτα από ανασκαφή. και μπορεί να προσδιοριστεί μόνο έπειτα από διερεύνηση. μια πτώση από γέφυρα ή από ουρανοξύστη. της εγκατάλειψης ή του αφανισμού. από το γεγονός ότι θα είμαστε νεκροί στους αιώνες των αιώνων. Σε πολλούς ανθρώπους το άγχος θανάτου είναι έκδηλο και εύκολα αναγνωρίσιμο. παρότι τους ταλαιπωρεί. δεν θα ξανακούσει. Άλλοι είναι ανίκανοι να συλλάβουν την κατάσταση της ανυπαρξίας και τους απασχολεί το ερώτημα πού θα βρεθούν όταν πεθάνουν. έχει την τάση να ξεσπά στις τρεις το πρωί αφήνοντάς τους με κομμένη την ανάσα μπροστά στο φάσμα του θανάτου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΠΩΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΘΑΝΑΤΟΥ Ο θάνατος είναι το παν και είναι το τίποτα. Άλλοι νιώθουν οδύνη που εκείνοι θα βρίσκονται κάτω απ' τη γη. Ο ΚΑΘΕ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΦΟΒΑΤΑΙ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ με τον δικό του τρόπο. σκουλήκια βγαίνουν.όπως και όλοι οι άνθρωποι που τους περιτριγυρίζουν. στους φίλους μας. Η ζωή θα συνεχιστεί όπως πριν. Άλλους τους στοιχειώνει μια συγκεκριμένη φαντασίωση επικείμενου θανάτου: ένα πιστόλι που στοχεύει το κεφάλι τους. Για ορισμένους ανθρώπους το άγχος θανάτου είναι η μουσική υπόκρουση της ζωής. δεν θα ξαναγγίξει κάποιον που αγαπά. Ο Τσέχος υπαρξιακός συγγραφέας Μίλαν Κούντερα υποστηρίζει3 ότι παίρνουμε μια γεύση του θανάτου και μέσα από τη διαδικασία της λήθης: «Αυτό που τρομοκρατεί τους περισσότερους στον θάνατο δεν είναι η απώλεια του μέλλοντος αλλά η απώλεια του παρελθόντος. και κάθε δραστηριότητα ανακαλεί τη σκέψη ότι η συγκεκριμένη στιγμή δεν θα ξανάρθει ποτέ. Ένας άλλος φοβάται πως ποτέ δεν θα ξαναδεί. Κάποιοι πτοούνται από τη γιγαντοσύνη της αιωνιότητας. τη στιγμή που αφηνόμαστε στον ύπνο ή όταν η συνείδησή μας σβήνει από την αναισθησία στο χειρουργείο. Για άλλους ανθρώπους το άγχος είναι πιο μεγαλόφωνο. στον κόσμο μας. Σκουλήκια μπαίνουν. ένα εκτελεστικό απόσπασμα των ναζί. Άλλοι παλεύουν με το αναπόφευκτο του θανάτου. κρυμμένο πίσω από άλλα συμπτώματα. Τα σενάρια θανάτου παίρνουν πολύ ζωηρή όψη. τα ρουθούνια του είναι γεμάτα χώμα. Ο Θάνατος και ο Ύπνος στην αρχαία ελληνική μυθολογία ήταν δίδυμα αδέλφια. Όλοι μας παίρνουμε μια γεύση του θανάτου κάθε νύχτα. η διαδικασία της λήθης είναι μια μορφή θανάτου μόνιμα παρούσα μέσα στη ζωή». ΕΚΔΗΛΟ ΑΓΧΟΣ ΘΑΝΑΤΟΥ Πολλοί από μας συνδέουμε το άγχος για τον θάνατο με τον φόβο του κακού. γιατί δεν μπορούν να πάψουν να σκέφτονται πως όλοι οι ηθοποιοί που παίζουν σ' αυτήν δεν είναι πια τίποτ' άλλο από χώμα. Ακόμα και μια παλιά ταινία τους προκαλεί ένα συναίσθημα σπαρακτικό. χωρίς να έχουμε τη δυνατότητα ποτέ να μάθουμε τι θα συμβεί στην οικογένειά μας. Άλλοι επικεντρώνονται στη φρίκη της εξαφάνισης ολόκληρου του προσωπικού τους σύμπαντος. ενώ όλοι τους οι φίλοι θα βρίσκονται από πάνω. Ένας άνθρωπος είναι κλειδωμένος μέσα σ' ένα φέρετρο. Σε άλλους είναι υπόγειο. Τους διακατέχει η σκέψη ότι κι οι ίδιοι σύντομα θα πεθάνουν . κι όμως έχει συνείδηση ότι θα κείτεται για πάντα στο σκοτάδι. πιο ανυπάκουο.

τίποτα δεν διαρκεί. τα παιδιά τους. του φίλου μου και των φίλων μου. Κάθε μέρα καραδοκεί ο αφανισμός. Στη δήλωση αυτής της νέας γυναίκας υπάρχουν διάφορα κεντρικά θέματα: ο θάνατος έχει προσωποποιηθεί για κείνην. όπως ας πούμε Εγώ-στα-γεράματά-μου ή Εγώ-στοτελικό-στάδιο-κάποιας-αρρώστιας-έτοιμη-να-φύγω. Σκέφτομαι συχνά πως μια μέρα το κρανίο και τα κόκαλά ΜΟΥ θα βρίσκονται πια έξω απ' το σώμα μου και όχι μέσα του. Αλλά ο θάνατος έρπει αμέσως κάτω απ' αυτή την προστατευτική πρόσοψη που κρέμομαι απ' την παρηγοριά της σαν το παιδί από την κουβερτούλα του. Νομίζω ότι πάντα σκεφτόμουνα τον θάνατο με πλάγιο τρόπο. Η παρουσία του με βασανίζει. οι γονείς. Ο δρόμος τους. με κατέχει. Η σκέψη ότι είμαι μια οντότητα ξεχωριστή απ' το σώμα μου δεν με πείθει ακριβώς. με οδηγεί. Αυτή η σκέψη με κάνει να χάνω το έδαφος κάτω απ' τα πόδια μου. Φωνάζω με αγωνία. Η γυναίκα αυτή θεωρεί την ιδέα μιας αθάνατης ψυχής που είναι διαχωρισμένη από το φυσικό της σώμα κάτι πολύ απίθανο και δεν μπορεί να βρει ανακούφιση στη σύλληψη της μετά θάνατον ζωής. Μια ασθενής με πανικούς θανάτου μου έδωσε στην πρώτη μας συνεδρία το ποίημα που ακολουθεί: Ο θάνατος διεισδύει. Προσπαθώ ν' αφήσω ίχνη που ίσως να έχουν σημασία. Συνεχίζω. όχι σαν κάτι που θα συμβεί. Φαντάστηκα τον θάνατο των γονιών μου. ο κόσμος των οικογενειακών τους συναθροίσεων. Αφοσιωμένη στο παρόν: το καλύτερο που μπορώ να κάνω. Έχει πάψει να είναι κάτι που ίσως να συμβεί ή που συμβαίνει μόνο στους άλλους. των αδελφών μου. σαν κάτι που ενδεχομένως να συνέβαινε. . Κάποιοι άνθρωποι προχωρούν τον φόβο τους ακόμα πιο πέρα σ' ένα αφόρητο συμπέρασμα: ότι ούτε ο κόσμος τους ούτε καμιά ανάμνησή του δεν θα υπάρχει πουθενά. Τι νόημα είναι δυνατό να περιέχει μια ζωή τόσο παροδική.τριάντα δύο χρονών με κρίσεις άγχους θανάτου: Νομίζω ότι τα πιο έντονα συναισθήματα προκύπτουν από τη συνειδητοποίηση ότι ΕΓΩ θα πεθάνω. Θέτει επίσης το ερώτημα αν η λήθη μετά τον θάνατο είναι η ίδια με τη λήθη πριν από τη γέννηση (ένα σημαντικό σημείο που θα το ξανασυναντήσουμε στη συζήτησή μας για τον Επίκουρο). Τίποτα δεν είναι σταθερό. τα αγαπημένα μέρη όπου έκαναν κάμπινγκ -όλα εξατμίζονται με τον θάνατό τους. το γυμνάσιό τους. Το ηλεκτρονικό μήνυμα συνέχιζε: Συνειδητοποίησα με πολύ οξύ τρόπο πως τίποτα δεν έχει νόημα — πως οτιδήποτε κάνουμε μοιάζει καταδικασμένο στη λήθη. οπότε δεν μπορώ να παρηγορηθώ με την ιδέα της αθάνατης ψυχής. Νιώθω σαν να ξύπνησα και ν' αντίκρισα μια τρομερή αλήθεια. απ' την οποία δεν μπορώ να δραπετεύσω ποτέ. κι ότι κι ο ίδιος ο πλανήτης στο τέλος θα καταστραφεί. όχι κάποια άλλη οντότητα. το σπίτι τους στην παραλία. Το αναπόφευκτο του θανάτου αφαιρεί από ολόκληρη τη ζωή το νόημά της. Έπειτα από ένα έντονο επεισόδιο πανικού σκεφτόμουνα για πολλές εβδομάδες τον θάνατο πιο έντονα από ποτέ και τώρα ξέρω ότι δεν είναι πια κάτι που ενδέχεται να συμβεί.

με μάτια διάπλατα. Όλη της τη ζωή η Τζέννιφερ ξυπνούσε συχνά στη διάρκεια της νύχτας βουτηγμένη στον ιδρώτα. και δεν υπάρχει λόγος να το σκέφτεσαι τώρα». Έλεγε στον εαυτό της ότι τίποτα δεν είναι αληθινά σημαντικό. Όπως και να έχει το πράγμα πάντως. όταν έκανε πεζοπορία με τον άντρα της στα Βραχώδη Όρη. ο θάνατος δεν θα σου φαίνεται ανεπιθύμητος». αλλά είχε αναπτύξει και πρόσθετες στρατηγικές για να βελτιώνει τις κρίσεις της. να διορθώνει το κακό. Το ποίημα όμως περιλαμβάνει δύο σημαντικές ανακουφιστικές σκέψεις: ότι αφήνοντας ίχνη του εαυτού της η ζωή της θα κερδίσει σε νόημα. ότι το έκδηλο άγχος θανάτου δεν είναι άγχος για τον θάνατο. μια μεσίτρια είκοσι εννιά χρονών. Αυτό που κυρίως τη βασάνιζε ήταν η σκέψη που εξέφραζε στους δύο τελευταίους στίχους: Ο θάνατος είναι το παν / και είναι το τίποτα. κι όμως τη φέρουμε χωρίς επίγνωση.πώς γελούσε με τους φίλους της όταν ήταν παιδί. και ότι το καλύτερο που μπορεί να κάνει είναι ν' αγκαλιάσει την παρούσα στιγμή. Όλη της τη ζωή η Τζέννιφερ βασιζόταν στα λόγια της μητέρας της για να νιώσει ανακούφιση. Αφόρητη απώλεια.Η κουβερτούλα είναι διαπερατή στην ησυχία της νύχτας όταν ο τρόμος επιστρέφει. «Όταν θα είσαι πολύ γριούλα και θα πλησιάζεις τον θάνατο. που οι προηγούμενοι θεραπευτές της δεν είχαν πάρει τοις μετρητοίς τις νυχτερινές της κρίσεις πανικού. τις οποίες είχε σε ολόκληρη τη ζωή της. αν ο τελικός προορισμός των πάντων είναι η απόλυτη εξαφάνιση. όπου την παρηγόρησε η μητέρα της λέγοντάς της δυο πράγματα που δεν τα ξέχασε ποτέ: «Έχεις μπροστά σου πάρα πολλή ζωή ακόμα. Σκεφτόταν τον εαυτό της να εξαφανίζεται. Ή προσπαθούσε ν' ανασύρει από τη μνήμη της όμορφες εμπειρίες . Ο ΦΟΒΟΣ TOΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΔΕΝ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΕΙ ΚΑΤΙ ΑΛΛΟ Οι ψυχοθεραπευτές συχνά υποθέτουν. . τότε θα νιώθεις γαλήνια ή θα είσαι άρρωστη. Δεν θα υπάρχει πια εαυτός ν' ανασαίνει στη φύση. Τέτοιες σκέψεις τη βασάνιζαν από τα πρώτα παιδικά της χρόνια. Θυμάται πολύ ζωηρά το πρώτο επεισόδιο. Αυτό συνέβη με την Τζέννιφερ. Ο θάνατος είναι το παν και είναι το τίποτα. Μου εξήγησε ότι η σκέψη πως θα μετατραπεί σε τίποτα την κατέτρωγε και γινόταν το παν. Υπενθύμιζε στον εαυτό της ότι μπορεί να επιλέξει να σκέφτεται ή να μη σκέφτεται τον θάνατο. αλλά αντίθετα είναι μια μάσκα για κάποιο άλλο πρόβλημα. πώς θαύμαζε τις ακίνητες λίμνες και τα ουρανομήκη σύννεφα. λανθασμένα. πώς φιλούσε τα φωτεινά προσωπάκια των παιδιών της. να ξεχνιέται τελείως απ' τον κόσμο των ζωντανών. τρέμοντας μπροστά στον ίδιο της τον αφανισμό. να νιώθει γλυκιά θλίψη. όταν ήταν πέντε χρονών. Έτρεξε στο δωμάτιο των γονιών της τρέμοντας από φόβο μήπως πεθάνει. να βυθίζεται για πάντα στο σκοτάδι.

Μολονότι ο Φρόυντ έγραψε με τρόπο αξιομνημόνευτο 6 και σοφό για τον θάνατο σε μικρά. διάσπαρτα δοκίμια όπως το «Οι στάσεις μας απέναντι στον θάνατο». Δεν υπήρξε αντίσταση: ήταν πρόθυμη να δουλέψει και είχε επιλέξει να έρθει σ' εμένα. διερεύνησαν μήπως υπήρχε περίπτωση να την είχε κακοποιήσει σεξουαλικά ο πατέρας της. που εξηγούν πώς η θεωρία του για την καταγωγή της νεύρωσης στηριζόταν στην υπόθεση μιας σύγκρουσης ανάμεσα σε ποικίλες ασυνείδητες. ιδίως την εγκατάλειψη και τον ευνουχισμό. το οποίο γράφτηκε στον απόηχο του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου. Την είχε ταράξει πολύ βαθιά το απόλυτα . Από το ξεκίνημα της δουλειάς μου με την Τζέννιφερ βάλθηκα να διερευνήσω διεξοδικά τους φόβους της για τον θάνατο. δεν έχουμε προσωπική εμπειρία του θανάτου και δεύτερον. αλλά την εγκατέλειψα μόλις άκουσα την Τζέννιφερ να μου αναφέρει πώς αυτού του είδους η διερεύνηση είχε κάθε φορά οδηγήσει σε λάθος θεραπευτική κατεύθυνση. Εγώ αποφάσισα να μην επαναλάβω τα σφάλματα των προηγούμενων. πράγμα κατανοητό. Της ζήτησα να σημειώνει προσεκτικά τα όνειρα και τις σκέψεις που έκανε στη διάρκεια των κρίσεων πανικού. αν δεν υπήρχαν τα όψιμα γραπτά του. επειδή είχε διαβάσει το βιβλίο μου Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία και ήθελε να αντιμετωπίσει τα υπαρξιακά δεδομένα της ζωής. γιατί πίστευαν ότι ο θάνατος αντιπροσώπευε κάποιο άλλο άγχος. Είχε συμβουλευτεί πολλούς θεραπευτές χωρίς μεγάλο όφελος. Οι θεραπευτές της δεν είχαν εστιάσει ποτέ την προσοχή τους στον φόβο της για τον θάνατο. Λίγες μόνο εβδομάδες αργότερα είχε μια πολύ σοβαρή κρίση πανικού. η εικόνα του στυψίματος των σκουληκιών για να βγει γάλα θύμιζε πέος και σπέρμα. πρωτόγονες. για δύο λόγους: πρώτον. Αυτή ήταν και η δική μου πρώτη σκέψη. τις αναμνήσεις και τις φαντασιώσεις της γύρω απ' τον θάνατο. Πάνω στο τραπέζι βρίσκεται ένα μπολ με σκουλήκια. επειδή δεν έχει αναπαράσταση στο ασυνείδητο. Μολονότι ο πατέρας της ήταν πολύ τρομακτικός και την κακοποιούσε λεκτικά. να τα στύψω κι έπειτα να πιω το γάλα που βγάζουν. Πράγματι θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς 8 ότι η ψυχαναλυτική έμφαση στο παρελθόν είναι μια υποχώρηση από το μέλλον και από την αναμέτρηση με τον θάνατο. ούτε η ίδια ούτε τ' αδέλφια της θυμούνταν κανένα επεισόδιο σεξουαλικής κακοποίησης. όχι όμως και τη συχνότητα των κρίσεων. κάνοντάς τους να μετατοπίζουν το βάρος από τον θάνατο προς εκείνο που πίστευαν ότι αντιπροσώπευε ο θάνατος μέσα στο ασυνείδητο. η «αποθανατοποίηση» του θανάτου που έκανε. έγραφε ο Φρόυντ. επομένως. όπως τη χαρακτήρισε ο Robert Jay Lifton 7. Μια προσεκτική ανάγνωση αυτού του κειμένου 4 αποκαλύπτει ότι οι ζωές των ασθενών του Φρόυντ ήταν διαποτισμένες από φόβο θανάτου. Οι θεραπευτικές μας συνεδρίες επικεντρώθηκαν στις ιδέες. που οι ρίζες της φτάνουν ως την πρώτη πρώτη δημοσίευση ψυχοθεραπευτικού κειμένου: τις Μελέτες για την υστερία του Φρόυντ και του Μπρόυερ το 1895. μας είναι αδύνατο να αναλογιστούμε την ανυπαρξία μας. Η αποτυχία του να διερευνήσει τους φόβους γύρω από τον θάνατο θα ήταν άξια απορίας. ο τρόμος της για τον θάνατο συνέχιζε να τη βασανίζει και να στερεί πολύ μεγάλη ευχαρίστηση απ' τη ζωή της. Διάφορα φάρμακα είχαν ελαττώσει την ένταση. Ο θάνατος δεν μπορούσε να παίζει ρόλο 5 στη γένεση της νεύρωσης. στην επίσημη ψυχαναλυτική θεωρία επηρέασε έντονα πολλές γενιές θεραπευτών. Πιστεύω ότι τους είχε μπερδέψει ένα πολύ έντονο επαναλαμβανόμενο όνειρο που επισκέφτηκε για πρώτη φορά την Τζέννιφερ στα πέντε της χρόνια: Όλη μου η οικογένεια είναι στην κουζίνα. Αυτό το σύνηθες σφάλμα έχει πίσω του μια πολύ τιμημένη παράδοση. Και όλοι τους. ενστικτώδεις δυνάμεις. Κανένας απ' τους προηγούμενους θεραπευτές της Τζέννιφερ δεν εξερεύνησε τη βαρύτητα και τη σημασία του αδιάλειπτου φόβου της για τον θάνατο. κι ο πατέρας μου με αναγκάζει να πιάσω μια ολόκληρη χούφτα. Δεν χρειάστηκε να περιμένει πολύ.Κι όμως. αφού είδε μια ταινία για την περίοδο του ναζισμού. Σε όλους τους θεραπευτές που είχε συμβουλευτεί.

Την εντυπωσίασαν οι ομοιότητες με το σπίτι της παιδικής της ηλικίας: ο κίνδυνος από τις απρόβλεπτες κρίσεις οργής του πατέρα της. Σε τυλίγουν σ' ένα μεγάλο λευκό σεντόνι και σε θάβουν δυο μέτρα κάτω απ' το χώμα σε βάζουν σ' ένα μεγάλο μαύρο κουτί σε σκεπάζουν με χώμα και πέτρες και για καμιά βδομάδα πάνε όλα καλά ώσπου το φέρετρο αρχίζει να στάζει! Σκουλήκια μπαίνουν. Το να ζητώ από μια ασθενή να διαλογιστεί πάνω σ' έναν τάφο 9 μπορεί να μοιάζει ανορθόδοξο. Τρώνε τα μάτια σου. ξεφύτρωναν αναμνήσεις από τις αδελφές της (η Τζέννιφερ ήταν η μικρότερη) που την πείραζαν ανελέητα τραγουδώντας ξανά και ξανά αυτό το τραγούδι. σκουλήκια βγαίνουν σκουλήκια παίζουν πινάκλ στο μουσούδι σου. Πουθενά δεν μπορούσε κανείς να βρει ασφάλεια. Ο κίνδυνος παραμόνευε παντού. Αυτή η συνειδητοποίηση -ότι κρατούσε ζωντανή αλλά λανθάνουσα την παιδική της εικόνα για τον θάνατο. κι άρχισε να τραγουδάει. Καθώς γύριζε στο σπίτι της από εκείνη τη συνεδρία. Ήταν σαν η παιδική της εικόνα για τον θάνατο με τα εξωλογικά συστατικά της (για παράδειγμα.άνοιξε νέες προοπτικές στην ψυχοθεραπεία της. τρώνε τη μύτη σου τρώνε το πουρί ανάμεσα στα δάχτυλα των ποδιών σου. ότι οι νεκροί μπορούν ακόμα να νιώθουν το κρύο) ήταν ακόμα ζωντανή στη φαντασία της πλάι πλάι με τον ενήλικο ορθολογισμό της. Η ανάμνηση του τραγουδιού ήταν σαν επιφοίτηση για την Τζέννιφερ.δηλαδή λέγοντας και ζητώντας όσο γίνεται λιγότερα. όπως της πρότεινα.ανεξέλεγκτο της ζωής. έκπληκτη που θυμόταν τόσο καλά τους στίχους: Σκέφτηκες ποτέ καθώς περνάει η νεκροφόρα ότι ίσως να 'σαι εσύ ο επόμενος που θα πεθάνει. Αθώοι όμηροι επιλέγονταν αυθαίρετα και αυθαίρετα σκοτώνονταν. χωρίς να νοιάζονται για την εμφανή και χειροπιαστή απελπισία της. Καθώς τραγουδούσε. της ήρθε στο μυαλό ένα τραγούδι πολύ γνωστό στα παιδικά της χρόνια. όπως εμφανιζόταν στο φιλμ. κάθισε στον τάφο των γονιών της να διαλογιστεί. . και την οδήγησε να τα καταλάβει ότι το επαναλαμβανόμενο όνειρό της πως πίνει το γάλα των σκουληκιών δεν είχε να κάνει με το σεξ αλλά με τον θάνατο. κι όμως το 1895 ο Φρόυντ περιγράφει ότι έδωσε ακριβώς την ίδια οδηγία σ' έναν ασθενή του. Καθώς στεκόταν κοντά στην ταφόπετρα του πατέρα της. η Τζέννιφερ έκανε ξαφνικά μια παράξενη σκέψη γι' αυτόν: «Πόσο θα κρυώνει μέσα στον τάφο». Λίγο αργότερα επισκέφτηκε το σπίτι όπου ζούσε παιδί και. Το απλώνεις σε μια φέτα ψωμί και να τι τρως όταν πεθαίνεις. Ένα τεράστιο σκουλήκι με μάτια που γυαλίζουν τρυπώνει στο στομάχι σου και βγαίνει απ' τα μάτια σου το στομάχι σου γίνεται πρασινωπή γλίτσα και πύον ξεχειλίζει σαν σαντιγί. η αίσθησή της ότι δεν είχε μέρος να κρυφτεί κι ότι έβρισκε καταφύγιο μόνο στο να μένει αόρατη . Συζητήσαμε αυτή την παράξενη σκέψη. με τα σκουλήκια του τάφου και με τον κίνδυνο και την έλλειψη ασφάλειας που είχε νιώσει σαν παιδί.

μέσης ηλικίας. Αρκετά χρόνια αργότερα. Η Σούζαν.ΣΥΓΚΑΛΥΜΜΕΝΟ ΑΓΧΟΣ ΘΑΝΑΤΟΥ Ορισμένες φορές μόνο ένα λαγωνικό θα μπορούσε να φέρει το συγκαλυμμένο άγχος θανάτου στην επιφάνεια. ο ενήλικος γιος της. αλλά τώρα ήταν κακοβαλμένη και ταραγμένη. Στο επόμενο πλάνο βρισκόταν ξαπλωμένος στο χώμα διπλωμένος στα δυο από τον στομαχόπονο. ονειρεύτηκε ότι καθόταν σ' ένα αεροπλάνο με την οικογένειά του καθ' οδόν προς ένα εξωτικό θέρετρο της Καραϊβικής. και η ζωή συνεχιζόταν χωρίς αυτόν. ο θάνατος ενός κοντινού προσώπου. όταν τηλεφώνησε για να μου ζητήσει ένα επείγον ραντεβού. είχε ζητήσει κάποτε να με δει.όπως είναι ο βιασμός. επειδή είχε έρθει σε σύγκρουση με τον εργοδότη της. Στην εξέταση έδειξε θετικός. Με άλλα λόγια. όσο κρυφές κι αν παραμένουν απ' τον συνειδητό μας νου. Την είδα αργότερα την ίδια μέρα. Ο θάνατος εμφανίζεται συχνά στα όνειρα με συμβολική μορφή. η απόλυση ή η ληστεία. βρισκόταν τώρα στη φυλακή κατηγορούμενος για ναρκωτικά. όταν ένας άνθρωπος έχει ένα δυσανάλογα μεγάλο άγχος για κάποιο γεγονός. Σκέψεις θανάτου μπορούν να χωθούν στα όνειρά μας και να τα διαβρώσουν. Κάθε εφιάλτης είναι ένα όνειρο. μπορεί να το αποκαλύψει με αυτοστοχασμό. Συναντιόμασταν επί μερικούς μήνες και τελικά εκείνη άφησε τη δουλειά της κι έστησε μια πολύ επιτυχημένη ανταγωνιστική εταιρεία. Ξύπνησε με τρόμο και αμέσως συνειδητοποίησε το νόημα του ονείρου: είχε πεθάνει από καρκίνο του στομάχου. Ο Τζωρτζ. παραλίγο να μην αναγνωρίσω τη φωνή της. και η εμφάνισή της με ανησύχησε: την είχα συνηθίσει ήρεμη και ντυμένη με πολύ γούστο. μια σοβαρή αρρώστια. Τέλος. όπου το άγχος θανάτου ξέφυγε απ' την αρένα του και απειλεί τον ονειρευόμενο. Η αστυνομία τον είχε σταματήσει για μια μικρή τροχαία παράβαση και είχε βρει στο αυτοκίνητό του κοκαΐνη. Η ιστορία της Σούζαν δείχνει πόσο χρήσιμη είναι η σκέψη αυτή. τώρα ακουγόταν να τρέμει απ' τον πανικό. ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΤΙΠΟΤΑ ΕΙΝΑΙ ΣΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΑΓΧΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ Πριν από πολλά χρόνια ο ψυχολόγος Rollo May έλεγε χαριτολογώντας ότι το άγχος για το τίποτα προσπαθεί να γίνει άγχος για κάτι. μερικές καταστάσεις της ζωής ξυπνούν σχεδόν πάντα το άγχος θανάτου: για παράδειγμα. πολύ συχνά όμως ο καθένας από μας. ένας υπεύθυνος νεαρός με καλή δουλειά. Αν κάποιος στοχαστεί πάνω σ' ένα τέτοιο γεγονός. Ενώ συνήθως ήταν ζωηρή και με αυτοκυριαρχία. Για παράδειγμα. συνήθως αυτό θα έχει σαν αποτέλεσμα την ανάδυση έκδηλων φόβων γύρω απ' τον θάνατο. μια πολύ περιποιημένη και αποτελεσματική διευθύντρια εταιρείας. το άγχος για την ανυπαρξία γρήγορα προσκολλάται σ' ένα απτό αντικείμενο. Οι εφιάλτες ξυπνούν τον κοιμισμένο και απεικονίζουν τη ζωή του σε κίνδυνο: τρέχουμε να σωθούμε από έναν δολοφόνο ή πέφτουμε από μεγάλο ύψος ή κρυβόμαστε από μια θανάσιμη απειλή ή βλέπουμε ακόμα κι ότι πεθαίνουμε ή είμαστε ήδη νεκροί. ένας άντρας στη μέση ηλικία με γαστρικά προβλήματα και υποχονδριακές ανησυχίες. το διαζύγιο. ή μια μεγάλη μη αναστρέψιμη απειλή για τη θεμελιώδη μας ασφάλεια . καταδικάστηκε σ' έναν μήνα φυλάκιση και σε δώδεκα μήνες υποχρεωτικής . μήπως έχει καρκίνο του στομάχου. το πρόσωπό της ήταν κόκκινο. και επειδή ήταν ενταγμένος σ' ένα πρόγραμμα αποκατάστασης για προηγούμενες καταδίκες οδήγησης υπό την επήρεια ουσιών κι αυτό ήταν το τρίτο του παράπτωμα που σχετιζόταν με ναρκωτικά. είτε βρίσκεται σε θεραπεία είτε όχι. τα μάτια της πρησμένα απ' το κλάμα και γύρω απ' τον λαιμό της είχε έναν επίδεσμο που είχε ήδη αρχίσει να βρομίζει. Διστακτικά μού αφηγήθηκε την ιστορία της.

Έτσι μου το ξεπληρώνει. Συζήτησα μαζί της το πώς. ή μάλλον συχνότερα οι πολλαπλές υποτροπές είναι αναπόφευκτες. ιππασίας. Τι ντροπή .τίποτα δεν μπορούσε να κάνει για τον γιο της (αν εξαιρέσουμε το να απεμπλακεί απ' τη ζωή του). Κάθε μητέρα θ' αναστατωνόταν από ένα ξανακύλισμα του γιου της στα ναρκωτικά κι από τη σκέψη ότι βρίσκεται στη φυλακή. Τις νύχτες τη βασάνιζαν φρικτά οράματα του γιου της: να κρατάει ένα μπουκάλι μέσα σε μια χαρτοσακούλα και να μπεκροπίνει. με σάπια δόντια. βρόμικος. ο γιος της είχε προχωρήσει πολύ καλά: βρισκόταν σ' ένα καλό πρόγραμμα αποκατάστασης και σε ατομική ιδιωτική θεραπεία μ' έναν εξαιρετικό σύμβουλο. για πολλούς γονείς. τα παιδιά συχνά αντιπροσωπεύουν ένα εγχείρημα αθανασίας. πιάνου. Αλλά ήταν κάτι παραπάνω. Η Σούζαν θεωρούσε τον εαυτό της εξαιρετικά πολυμήχανο. για να κατορθώσει την αποφυλάκισή του. και κούνησε το κεφάλι συμφωνώντας. και τώρα αυτή η εικόνα είχε κομματιαστεί . να δοκιμάσει κάθε δυνατή οδό. Τι άλλο μπορεί να είναι. Αναγνώρισε ότι είχε ελπίσει πως μέσα απ' τον Τζωρτζ θα προεκτεινόταν η ίδια στο μέλλον.» ήταν κι αυτή παράλογη. αλλά η αντίδραση της Σούζαν έμοιαζε υπερβολική. την καλύτερη εκπαίδευση. «Θα πεθάνει στη φυλακή» μου είπε και στη συνέχεια μου περιέγραψε πόσο είχε εξαντληθεί προσπαθώντας να χρησιμοποιήσει κάθε μέσο. Δεν κοιμόταν. καθώς σκεφτόταν τα επιτυχημένα παιδιά των φίλων της. Παραήταν σπουδαίος για κείνην.παρακολούθησης ενός προγράμματος αποτοξίνωσης. Η ιδέα αυτή της ξύπνησε το ενδιαφέρον. παρ' όλ' αυτά. Το όραμά της ότι ο γιος της πέθαινε στον δρόμο ήταν παράλογο. δεν έτρωγε και της ήταν αδύνατο να πάει στη δουλειά της (πρώτη φορά μετά από είκοσι χρόνια). Κι αυτό η Σούζαν το ήξερε: μόλις πρόσφατα είχε επιστρέψει από μια ολόκληρη εβδομάδα οικογενειακής θεραπείας στο πρόγραμμα αποκατάστασης του γιου της.και διαλυόταν. Επί τέσσερις μέρες η Σούζαν δεν είχε σταματήσει να κλαίει. Το πρώτο που έκανα ήταν να της υπενθυμίσω μερικά πράγματα που τα ήξερε ήδη. Η ανάνηψη από την εξάρτηση σπανίως είναι ευθύγραμμη: η υποτροπή. μ' ένα πλούσιο μέλλον που υποσχόταν τόσο πολλά. Πάντα έβλεπε τον εαυτό της σαν έναν άνθρωπο εξαιρετικά καπάτσο. τώρα όμως ήξερε ότι έπρεπε να εγκαταλείψει αυτή την ελπίδα: . «Γιατί μου το 'κανε αυτό. Στην περίπτωση αυτή όμως ένιωθε εντελώς αβοήθητη. Άρχισα να υποπτεύομαι ότι μεγάλο κομμάτι του άγχους της είχε μετατεθεί από κάποια άλλη πηγή. Ναι. να πεθαίνει στον δρόμο. Της επισήμανα ότι.» ρωτούσε. Δεν του τα 'δωσα όλα -όλα τα εφόδια που θα μπορούσαν να του χρειαστούν για να πετύχει-. «Γιατί μου το 'κανε αυτό. έβλεπε μια καταστροφή εκεί που δεν συνέβαινε τίποτα τέτοιο. μαθήματα τένις. παρά την ανεπάρκεια και την έκλυτη ζωή των γονιών της. Ήταν μια αυτοδημιούργητη γυναίκα που είχε κατακτήσει την επιτυχία. σαμποτάρει επίτηδες τα σχέδια που έκανα για κείνον. Εξάλλου ο άντρας της δεν συμμεριζόταν τις τρομερές της ανησυχίες για το παιδί τους. Αυτό που μου έκανε πολύ μεγάλη εντύπωση ήταν η βαθύτατη αίσθησή της ότι ήταν αβοήθητη. όταν της είπα ότι πρέπει να βγάλει τον εαυτό της απ' το πλάνο.φαντάσου να το μάθουν οι φίλοι μου!» Και την έκαιγε η ζήλια. Κοίταζε τις παιδικές του φωτογραφίες -ένα αγγελούδι με ξανθές μπούκλες και εκφραστικά μάτια. Η Σούζαν ήξερε βέβαια ότι η ερώτησή της. ήταν ο γιος της. Ήταν σαν ολόκληρη η ζωή της να εξαρτιόταν απ' τη δική του επιτυχία. Γιατί όμως ο Τζωρτζ να έχει μια τόσο υπερβολικά μεγάλη θέση στη ζωή της. Το ξανακύλισμά του δεν είχε σχέση μ' εκείνην. «Είναι μια επανάσταση.

Τι θα της δώσει νόημα. δεν έχει σχέση μ' εσένα». Η Σούζαν ήξερε από την προηγούμενή μας δουλειά ότι αφιέρωνα τα πρωινά μου στο γράψιμο και σχολίασε ότι έσπαγα τους κανόνες μου. και με τον θάνατο. ο Τζωρτζ δεν προσφέρθηκε ποτέ ν' αναλάβει μια τέτοια δουλειά — γι' αυτό κι η συμπεριφορά του. «Μίλησέ μου περισσότερο για την απόφασή σου να κάνεις αυτή την επέμβαση».» «Τα γενέθλια με Γ κεφαλαίο. Είναι το μεγαλύτερο διάστημα εδώ και τέσσερις μέρες. μου είπε ότι μόλις είχε κάνει μια αισθητική επέμβαση για τη σύσφιξη του λαιμού της.το στήθος μου. άρχισε να γίνεται ανυπόμονη και πάσχιζε να ξαναγυρίσει στον γιο της . «Ποια γενέθλια. Της είπα ότι έβγαινα απ' το πρόγραμμά μου. για τον οποίο είχε έρθει σ' επαφή μαζί μου. όπως μου τόνισε. επειδή ένα μέρος σου ξέρει πολύ καλά ότι ξανακυλίσματα συμβαίνουν σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις θεραπείας από εξάρτηση. Κλείσαμε άλλο ένα ραντεβού για την επόμενη εβδομάδα σε μια πρωινή ώρα. Εξήντα. που ο Τζωρτζ δεν κυριάρχησε ολοκληρωτικά στη σκέψη μου». Νομίζω ότι μέρος του άγχους αυτού έρχεται απ' αλλού και μετατίθεται στον Τζωρτζ».» Η όψη της Σούζαν είχε προοδευτικά περάσει απ' την ανυπομονησία στο μεγάλο ενδιαφέρον.στον λόγο. γιατί για ένα μέρος της ερχόμενης εβδομάδας θα έλειπα για τον γάμο του γιου μου. συνέχισα: «Νομίζω ότι ένα μεγάλο μέρος του άγχους σου αφορά εσένα την ίδια και όχι τον Τζωρτζ. Η επέμβαση ήταν το δώρο που έκανα στον εαυτό μου για τα γενέθλιά μου». «Άλλωστε. Η Σούζαν μίλησε για το πώς είναι να γίνεσαι εξήντα χρονών και να συνειδητοποιείς ότι ο χρόνος σου λιγοστεύει (κι εγώ της μίλησα για το πώς είναι να γίνεσαι εβδομήντα).» ρώτησα.«Δεν είναι αρκετά γερός γι' αυτή τη δουλειά» είπε. τη ρώτησα για τον επίδεσμο που φορούσε. Στο τέλος της ώρας σήκωσε τα μάτια και με κοίταξε: «Δεν μπορώ να φανταστώ ακόμα πώς θα με βοηθήσουν αυτά που σκέφτηκες. Ενισχυμένος από το εμφατικό κούνημα του κεφαλιού της. θα πω όμως αυτό: τα τελευταία δεκαπέντε λεπτά μου απέσπασες την προσοχή. «Είναι κανένα παιδί αρκετά γερό για κάτι τέτοιο. Την προηγούμενη εβδομάδα». Όταν. Έπειτα ανακεφαλαίωσα: «Νιώθω τη βεβαιότητα ότι το άγχος σου είναι υπερβολικό. Καθώς συνέχιζα να τη ρωτώ για την επέμβαση. το πρόσωπό μου και ιδίως ο λαιμός μου που κρεμάει. Εγώ όμως επέμεινα. «Δεν έχω σκεφτεί και πολύ τα γηρατειά και τον χρόνο που φεύγει. προς το τέλος της συνεδρίας. . Συνδέεται με τα εξηκοστά σου γενέθλια. ιδίως τώρα που αντιλαμβάνεσαι ότι αυτή τη δουλειά δεν πρόκειται να την κάνει ο Τζωρτζ. το ξανακύλισμά του. Και ποτέ δεν είχε προκύψει αυτό στην προηγούμενή μας θεραπεία. Μου φαίνεται ότι σ' ένα βαθύτερο επίπεδο πρέπει να σ' απασχολούν κάποια σημαντικά ερωτήματα: Πώς θα περάσεις το υπόλοιπο της ζωής σου. Καταλαβαίνω όμως τι λες». με τη συνειδητοποίηση ότι γερνάς. «Απεχθάνομαι το πώς έχει γίνει το σώμα μου με την ηλικία .

Θέλοντας να συνεισφέρω οτιδήποτε μπορούσε να βοηθήσει. Έπειτα μου είπε ότι παλιότερα συζητούσε πολλές φορές σαν παιχνίδι με τον άντρα της το όνειρό τους ν' αγοράσουν ένα μικρό ξενοδοχείο στη Νάπα Βάλλεϋ. Ξέρω λοιπόν από την εμπειρία μου πόσο άσχημα νιώθεις. κι είχαν περάσει το προηγούμενο Σαββατοκύριακο μ' έναν μεσίτη βλέποντας διάφορα πανδοχεία που ήταν προς πώληση. προτρέποντάς με να την επισκεφτώ. Τώρα ξαφνικά αυτό γινόταν ένα σοβαρό ενδεχόμενο. διανοητικές. Δεν θα μου άρεσε καθόλου να γεράσω και κοιτάζοντας προς τα πίσω να συνειδητοποιήσω πως δεν προσπάθησα καν να κάνω κάτι άλλο». Πρώτα. «Το πιο πολύτιμο πράγμα». «ήταν όταν μου είπες για τον γιο σου. και δεν μπορώ να πω κατά πόσο με βοήθησαν τελικά. Έχω ακόμα χρόνο για μια άλλη καριέρα.. πρόσθεσα σε λίγο. να κάνω σχέσεις. οι ιδέες του Επίκουρου που προσάρμοσες στην περίπτωσή μου. Με συγκίνησε πολύ που μου άπλωσες το χέρι έτσι. ε. Είμαι ένας εξωστρεφής άνθρωπος σε μια εσωστρεφή δουλειά. «Η πρώτη νύχτα κερασμένη!» Η ιστορία της Σούζαν εικονογραφεί διάφορα ζητήματα. το δυσανάλογο μέγεθος του άγχους . Έχω υπάρξει γενική διευθύντρια για πάρα πολλά χρόνια. και θυμάμαι ότι την εποχή που χώριζε είχα περάσει μια άσχημη περίοδο . τη ζωτική τους δύναμη τους τη δίνει η στενή σχέση με τους άλλους ανθρώπους. Η επιθυμία να βοηθήσουμε τα παιδιά μας είναι γραμμένη στο κύτταρό μας». Πρέπει ν' αλλάξω αυτό που κάνω. Μ' αρέσει πολύ ν' ανακατεύομαι με τους ανθρώπους. Τα άλλα πράγματα στα οποία επικεντρωθήκαμε -το πώς μετατόπισα στον Τζωρτζ τους φόβους μου για τη δική μου ζωή και τον δικό μου θάνατο. γραμμένο στο πίσω μέρος μιας φωτογραφίας ενός πανέμορφου χωριάτικου πανδοχείου της Νάπα Βάλλεϋ. έκανε μια ξεκάθαρη διάκριση ανάμεσα στις ιδέες που συζητήσαμε και στην ουσιαστική σχέση που είχε μαζί μου.. είπε. Τις επόμενες δύο εβδομάδες εστιάσαμε την προσοχή μας πολύ λιγότερο στον Τζωρτζ και πολύ περισσότερο στη δική της ζωή. Την τέταρτη εβδομάδα μου ανέφερε ότι ένιωθε πια φυσιολογικά και προγραμματίσαμε μια συνάντηση έπειτα από μερικές εβδομάδες.είναι πολύ άσχημο να νιώθεις αβοήθητος ως γονιός. κι εγώ μοιράστηκα μαζί της πολλές δικές μου σκέψεις για το άγχος θανάτου.. όταν την ρώτησα τι την είχε βοηθήσει περισσότερο στη δουλειά που είχαμε κάνει μαζί. μ' αυτόν τον τρόπο. Το άγχος της για τον γιο της μειώθηκε κατακόρυφα. αλλά κάποιες απ' αυτές τις ιδέες -ας πούμε. Η διχοτόμηση που έκανε ανάμεσα στις ιδέες και στην επαφή 10 είναι ένα σημείο-κλειδί (βλ.. Πάντως δεν υπάρχει αμφιβολία ότι κάτι συνέβη στις συναντήσεις μας που έφερε πολύ μεγάλο αποτέλεσμα». Περίπου έπειτα από έξι μήνες έλαβα από τη Σούζαν ένα σημείωμα. Σ' αυτή την τελευταία συνεδρία. όπως τις περιγράφω σ' αυτές εδώ τις σελίδες. για το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής μου. Προς το τέλος αυτής της συνεδρίας η Σούζαν έκανε μια αιφνιδιαστική ανακοίνωση για κάποιες σημαντικές αλλαγές στη ζωή της. την ώρα που έφευγε: «Είναι ο δεύτερος γάμος του. και τις τελευταίες εβδομάδες έχω κάνει μερικές σοβαρές συζητήσεις με τον άντρα μου για το μέλλον μας. Σούζαν. Πέμπτο κεφάλαιο).ήταν πάρα πολύ. Πιστεύω ότι είχες μεγάλο δίκιο.. Και το να είσαι γενικός διευθυντής είναι πολύ μοναστικό.μου τράβηξαν βέβαια πολύ έντονα την προσοχή.. Όσο βοηθητικές κι αν είναι οι ιδέες. Ο θεραπευτής του είχε προτείνει (και εγώ είχα προσυπογράψει) ότι το καλύτερο και για τη Σούζαν και για τον Τζωρτζ θα ήταν να διέκοπταν την επαφή τους για αρκετές εβδομάδες. και τώρα τελευταία σκέφτομαι πόσο λίγο μου ταίριαζε αυτό. Η Σούζαν ήθελε να μάθει περισσότερα για τον φόβο του θανάτου και για το πώς τον διαχειρίζονται οι περισσότεροι άνθρωποι. «Ένα απ' τα μεγαλύτερα προβλήματά μου είναι ότι παραέχω μονάσει στη δουλειά μου.

το έκανα υποθέτοντας με βάση την εμπειρία μου. Αυτό είναι το πρώτο από πολλά παραδείγματα που θα παρουσιάσω. τα οποία δείχνουν ότι μπορούμε να κατορθώσουμε περισσότερα πράγματα από μια απλή ελάττωση του άγχους θανάτου. ότι ο γιος της αντιπροσώπευε για κείνην ένα σχέδιο αθανασίας και ότι είχε μόνο περιορισμένη δύναμη να τον βοηθήσει ή να σταματήσει το πέρασμα του χρόνου.της. Στη θεραπεία μας τη βοήθησα να συνειδητοποιήσει την πηγή του άγχους της και να την κοιτάξει κατάματα. Άλλωστε ο γιος της είχε δυσκολίες με τα ναρκωτικά εδώ και πολλά χρόνια και είχε ξανακυλήσει και άλλες φορές. Όταν στόχευσα στον λερωμένο επίδεσμο που είχε στον λαιμό της. Ποιος γονιός θα ένιωθε διαφορετικά. Τελικά η συνειδητοποίηση ότι συσσώρευε στη ζωή της ένα βουνό πικρίας για τα πράγματα που δεν έκανε. Φυσικά την είχε φέρει σε απόγνωση το γεγονός ότι το παιδί της βρισκόταν στη φυλακή. Η Σούζαν είχε αιφνιδιαστεί από διάφορες συνειδητοποιήσεις: ότι το σώμα της γερνούσε. Εκείνη όμως αντιδρούσε με καταστροφικό τρόπο. κινητοποίησε μια μεγάλη αλλαγή ζωής. σαν ένας βαθύτατα ωφέλιμος καταλύτης για μεγάλες αλλαγές ζωής. το οποίο είχε μεταθέσει στον γιο της. την απόδειξη της αισθητικής επέμβασης που είχε κάνει. Η επίγνωση του θανάτου μπορεί να χρησιμέψει σαν μια εμπειρία που θα μας ξυπνήσει. Η αλήθεια είναι ότι το ρίσκο να κάνω λάθος ήταν μικρό. . γιατί στη δική της ηλικία κανείς δεν ξεφεύγει απ' τις ανησυχίες για τα γηρατειά. Η αισθητική της επέμβαση και το «ορόσημο» των εξηκοστών της γενεθλίων είχαν ανακινήσει πολύ μεγάλο συγκαλυμμένο άγχος θανάτου.

Όχι η συνείδησή του. και η ζωή του είχε με παρόμοιο τρόπο μεταμορφωθεί. για να επικεντρώνουν τις σκέψεις τους στη θνητότητα και στο μάθημα που μπορούμε ν' αποκομίσουμε απ' αυτήν για το πώς πρέπει να ζούμε τη ζωή μας. Αλλά μια μορφή θεραπείας υπαρξιακού συγκλονισμού 11 ή. Όχι η ζεστασιά των χριστουγεννιάτικων ύμνων. Οι Στωικοί (ο Χρύσιππος. αγγίζει με το δάχτυλο τα γράμματα του ονόματός του και τη στιγμή αυτή υπόκειται σε μια μεταμόρφωση. βλέπει ξένους να διαμοιράζουν τα υπάρχοντά του (ακόμα και τα σεντόνια του και το νυχτικό του) και ακούει συμπολίτες του να κουβεντιάζουν με ελαφρότητα τον θάνατό του και σε λίγο ν' αλλάζουν θέμα. Το Φάσμα του Μέλλοντος (το Φάσμα των Χριστουγέννων που θα έρθουν) τον επισκέπτεται και του δίνει μια πολύ ισχυρή δόση θεραπείας συγκλονισμού. Ο Κικέρων έλεγε: «Φιλοσοφώ σημαίνει προετοιμάζομαι για τον θάνατο». Και με ποιο τρόπο μας σώζει η ιδέα του θανάτου. αντίστροφα. ο πρωταγωνιστής του επικού μυθιστορήματος του Τολστόι Πόλεμος και ειρήνη. ο Κικέρων και ο Μάρκος Αυρήλιος) μας δίδαξαν ότι μαθαίνοντας να ζεις καλά μαθαίνεις να πεθαίνεις καλά και ότι. Στην επόμενη σκηνή είναι ένας καινούριος. Ο Σκρουτζ κοιτάζει την ταφόπλακά του. Ας εξετάσουμε καλύτερα αυτή τη σκέψη. έπειτα από αυτό όμως μεταμορφώνεται και στο υπόλοιπο του μυθιστορήματος ζει τη ζωή του με ζήλο και σκοπό.μια εντυπωσιακή μεταμόρφωση. Ο Πιέρ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Η ΑΦΥΠΝΙΣΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΕΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΙΟ ΓΝΩΣΤΟΥΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥΣ ήρωες είναι ο Εμπενήζερ Σκρουτζ. και αφού δει πολλούς ανθρώπους να σκοτώνονται μπροστά του ώσπου να φτάσει η σειρά του. Ο Ιερός Αυγουστίνος έγραφε: «Μόνο αντικρίζοντας τον θάνατο γεννιέται ο εαυτός τού ανθρώπου». μια αφυπνιστική εμπειρία. (Ο Ντοστογιέφσκι είχε πάρει κι εκείνος την τελευταία στιγμή χάρη στην αληθινή ζωή. στο βιβλίο που έχετε στα χέρια σας. σε ηλικία είκοσι ενός χρονών. η ιδέα του θανάτου μάς σώζει. ο αρπακτικός. ο Ζήνων. προσφέροντάς του μια πρόγευση του μέλλοντος. Με τέτοιους και με πολλούς άλλους τρόπους οι μεγάλοι δάσκαλοι όλων των εποχών μας υπενθυμίζουν πως μολονότι η σωματική διάσταση του θανάτου μας καταστρέφει. μαθαίνοντας να πεθαίνεις καλά μαθαίνεις να ζεις καλά. η κάμαρα του συγγραφέα να έχει μια καλή θέα στο κοιμητήριο. πολύ νωρίτερα απ' τον Τολστόι -ήδη από το ξεκίνημα του γραπτού λόγουμας έχουν υπενθυμίσει την αλληλεξάρτηση ζωής και θανάτου. έρχεται αντιμέτωπος με τον θάνατο στο εκτελεστικό απόσπασμα. Τι συνέβη. εκείνος την τελευταία στιγμή παίρνει χάρη. για να οξύνει τη σκέψη του. Μολονότι η σωματική διάσταση του θανάτου μας καταστρέφει. Ο Σκρουτζ παρατηρεί το παραμελημένο του κουφάρι.) Προηγούμενοι στοχαστές. Τα παραδείγματα αφυπνιστικών εμπειριών -μια συνάντηση με τον θάνατο που εμπλουτίζει τη ζωήαφθονούν στη μεγάλη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο. Πριν από αυτό το γεγονός ο Πιέρ είναι μια ψυχή χαμένη. συμπονετικός άνθρωπος. όπως θα την ονομάζω εδώ. η ιδέα του θανάτου μας σώζει. Έπειτα το Φάσμα του Μέλλοντος τον συνοδεύει στο νεκροταφείο να δει τον τάφο του. . Η παγερή του όψη λιώνει και γίνεται ζεστός. Τον Μεσαίωνα πολλοί μοναχοί είχαν στο κελί τους ένα ανθρώπινο κρανίο. απομονωμένος. Τι κινητοποίησε τη μεταμόρφωση του Σκρουτζ. Ο Montaigne συμβούλευε. γενναιόδωρος και πρόθυμος να βοηθήσει τους υπαλλήλους και τους συνεργάτες του. Από τι. Μας σώζει. Κι όμως κάτι συμβαίνει σ' αυτόν τον άνθρωπο στο τέλος της ιστορίας . κακόβουλος γέρος της Χριστουγεννιάτικης ιστορίας του Τσαρλς Ντίκενς.

την ομορφιά της φύσης. Ολόκληρη η ζωή του ήταν λάθος. απορροφημένος στον εαυτό του αλαζονικός γραφειοκράτης. μεγαλύτερη προθυμία να πάρουν ρίσκα και λιγότερη ανησυχία για την απόρριψη. έπειτα από μια εντυπωσιακή συνομιλία με το βαθύτερο κομμάτι του εαυτού του. Προφυλάσσοντας τον εαυτό του απ' τον θάνατο. διαπίστωσα ότι πολλές από αυτές. αντίθετα.αναπτύσσει μια θανατηφόρα κοιλιακή ασθένεια και πεθαίνει μέσα σε ακατάλυτους πόνους. με ανθρώπινη διασύνδεση. τις οποίες κινητοποίησε με καταλυτικό τρόπο μια καταπρόσωπο συνάντηση με τον θάνατο. τον προφύλαξε κι απ' τη ζωή. και απορούμε που τα πράγματα είναι. αποκτά συναίσθηση της ύπαρξης. Βρήκαν τη δύναμη να επιλέξουν να μην κάνουν όσα στην πραγματικότητα δεν ήθελαν να κάνουν. Παρακινούμαστε να αναλάβουμε τη θεμελιώδη ανθρώπινη ευθύνη μας να κατασκευάσουμε μια αυθεντική ζωή με συμμετοχή. για να μάθω να ζω!» Η ΑΦΥΠΝΙΣΗ ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ: Ο ΙΒΑΝ ΙΛΙΤΣ TOΥ ΤΟΛΣΤΟΙ Στον Θάνατο του Ιβάν Ίλιτς του Τολστόι ο πρωταγωνιστής -ένας μεσήλικος. Υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στο πώς είναι τα πράγματα και στο γεγονός ότι τα πράγματα είναι. της θνητότητας και των άλλων απαρασάλευτων χαρακτηριστικών της ζωής αλλά και μεγαλύτερο άγχος και είμαστε πιο έτοιμοι να προχωρήσουμε σε σημαντικές αλλαγές. τα τελευταία Χριστούγεννα ή την τελευταία Πρωτοχρονιά. όχι μόνο έχουμε μεγαλύτερη επίγνωση της ύπαρξης. στην εμφάνιση και στο χρήμα. Στον οντολογικό τρόπο. που το σώμα μου είναι γεμάτο καρκίνο. την οποία διατύπωσε ο Heidegger. έχει μια στιγμή μεγάλης διαύγειας. Επικοινώνησαν βαθύτερα με τους αγαπημένους τους και εκτίμησαν περισσότερο τα στοιχειακά δεδομένα της ζωής . διευκρινίζει το παράδοξο αυτό. ο Γερμανός φιλόσοφος του εικοστού αιώνα. ενώ μια άλλη μου είπε: «Κρίμα που χρειάστηκε να περιμένω ως τώρα. Στον οντολογικό τρόπο αντίθετα εστιάζουμε την προσοχή μας και αξιολογούμε το θαύμα της «ύπαρξης» αυτό καθεαυτό. τα αγαθά η η επιρροή. Με λίγα λόγια. μεταμορφώθηκαν θετικά και δραστικά. όπως είναι η εμφάνιση. όπου νόμιζε ότι προχωρούσε προς τα εμπρός. αντί να υποκύψουν σε μια παραλυτική απόγνωση. Στη συνέχεια. Ανακατένειμαν τις προτεραιότητες της ζωής τους παύοντας να σπουδαιολογούν τα ασήμαντα πράγματα στη ζωή. το ύφος. μελέτη πράγματος). που εμείς είμαστε. με νόημα και αυτοπραγμάτωση. στηρίζουν την άποψη αυτή. Καθώς πλησιάζει ο θάνατος. ενώ στην πραγματικότητα κυλούσε προς τα πίσω. Δουλεύοντας εντατικά για μια περίοδο δέκα χρόνων με γυναίκες ασθενείς που αντιμετώπιζαν την προοπτική του θανάτου από καρκίνο. Εξοργίζεται με όλους όσοι διαιωνίζουν γύρω του την άρνηση και το ψεύδος προσφέροντάς του αβάσιμες ελπίδες ανάρρωσης. Πολλές περιγραφές συγκλονιστικών και μόνιμων αλλαγών. ο Ιβάν Ίλιτς συνειδητοποιεί πως όλη του τη ζωή προστατευόταν απ' την ιδέα του θανάτου με ασπίδα την απορρόφησή του στην απόκτηση επιρροής. στρεφόμαστε σε εφήμερους περισπασμούς. .Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ «ΠΩΣ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ» ΚΑΙ ΣΤΟ «ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΙΝΑΙ» Μια διαλεκτική πρόταση. Όταν μας απορροφά ο καθημερινός τρόπος. Συγκρίνει τη ζωή του με κάτι που είχε νιώσει πολλές φορές σε σιδηροδρομικές αμαξοστοιχίες. Στον καθημερινό μας τρόπο είμαστε εντελώς απορροφημένοι από το περιβάλλον μας και απορούμε για το πώς είναι τα πράγματα στον κόσμο. όπου σαν να ξυπνάει και όπου συνειδητοποιεί ότι πεθαίνει τόσο άσχημα επειδή έζησε τόσο άσχημα. Πολλές ανέφεραν ελάττωση 12 των φόβων τους για τους άλλους ανθρώπους. Μια ασθενής μου σχολίασε με χιούμορ ότι «Ο καρκίνος θεραπεύει τις ψυχονευρώσεις».την αλλαγή των εποχών. Ο Χάιντεγκερ πρότεινε δύο τρόπους ύπαρξης: τον καθημερινό τρόπο και τον οντολογικό τρόπο (από το ον και το επίθεμα -λογία.

Όσο γρήγορα κι αν πλησιάζει ο θάνατος για τoν Ιβάν Ίλιτς. εξήντα. Όχι απλώς επιθυμώντας το ή με το να σφίγγουμε τα δόντια και να βάζουμε τα δυνατά μας. ΤΟ ΠΕΝΘΟΣ ΩΣ ΑΦΥΠΝΙΣΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ Το πένθος και η απώλεια μπορούν να ξυπνήσουν έναν άνθρωπο και να τον κάνουν ν' αποκτήσει συναίσθηση της ύπαρξής του . για να ξυπνήσει έναν άνθρωπο και να τον τινάξει από τον καθημερινό τρόπο στον οντολογικό. με το εκτελεστικό απόσπασμα ή με μια επίσκεψη του Φάσματος του Μέλλοντος. .) Ένα κατακλυσμικό τραύμα. Αντίθετα. συνήθως χρειάζεται κάποια επείγουσα ή μη αναστρέψιμη εμπειρία. Αν μια τέτοια συναίσθηση της ύπαρξης οδηγεί σε σημαντική προσωπική αλλαγή. εικονογραφεί και μια διαφορετική μορφή αφυπνιστικής εμπειρίας. στοργικό τρόπο. Νιώθει τρυφερότητα για τους άλλους: για τον μικρό του γιο που του φιλάει το χέρι. που για χρόνια κρατούσε θαμμένο τον πόνο του για τον θάνατο του αδελφού του. τότε πώς μπορούμε να μετακινηθούμε από τον τρόπο της καθημερινότητας στον τρόπο που οδηγεί στην αλλαγή. Πού βρίσκονται όμως στην καθημερινή μας ζωή οι αφυπνιστικές εμπειρίες. όπως ορισμένα μεγάλα γενέθλια (πενήντα. εκείνος ανακαλύπτει πως υπάρχει ακόμα καιρός. τις οποίες αντλώ από την κλινική μου εμπειρία. όπως πυρκαγιά.όπως συνέβη με την Άλις. για τον πόνο που τους προκάλεσε. μια γυναίκα που χήρεψε πρόσφατα και η οποία είχε να διαχειριστεί συγχρόνως το πένθος της και την μετακίνησή της σε έναν οίκο ευγηρίας· με την Τζούλια. Αυτό ονομάζω αφυπνιστική εμπειρία. Ακόμα και για τη νεαρή γυναίκα του. Καταλαβαίνει πως όχι μόνο ο ίδιος αλλά και κάθε ζωντανό πλάσμα είναι υποχρεωμένο να πεθάνει.ένα καινούργιο συναίσθημα μέσα του. Από την εμπειρία μου οι μεγαλύτεροι καταλύτες για μια αφυπνιστική εμπειρία είναι τα επείγοντα γεγονότα ζωής: Πένθος για την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου Ασθένεια απειλητική για τη ζωή Διακοπή μιας πολύ στενής σχέσης Κάποιο μείζον ορόσημο ζωής. Όλες οι στρατηγικές που χρησιμοποιώ με τους ασθενείς μου είναι προσβάσιμες απ' τον καθένα: μπορείτε να τροποποιήσετε όποια θέλετε και να τη χρησιμοποιήσετε όχι μόνο στην προσωπική έρευνα του εαυτού σας αλλά και για να προσφέρετε βοήθεια στους ανθρώπους που αγαπάτε. εβδομήντα κοκ. σαν αφυπνιστικές εμπειρίες μπορούν να λειτουργήσουν τα πολύ έντονα όνειρα που μεταφέρουν ένα μήνυμα απ' τον βαθύτερο εαυτό μας. για πρώτη φορά. και τελικά πεθαίνει όχι μέσα στον πόνο αλλά με τη χαρά της απέραντης συμπόνιας. βιασμός ή ληστεία Η αποχώρηση των παιδιών από το σπίτι («άδεια φωλιά») Απώλεια δουλειάς ή αλλαγή καριέρας Συνταξιοδότηση Μετακίνηση σε οίκο ευγηρίας Τέλος. για όσους από εμάς δεν βρίσκονται αντιμέτωποι με τελικό καρκίνο. Για τον νεαρό υπηρέτη που τον φροντίζει μ' έναν πολύ φυσικό. Η ιστορία του Τολστόι δεν είναι μόνο ένα λογοτεχνικό αριστούργημα αλλά κι ένα πολύ ισχυρό μάθημα και συμπεριλαμβάνεται μάλιστα πολύ συχνά στα υποχρεωτικά αναγνώσματα όσων εκπαιδεύονται να προσφέρουν ανακούφιση στους μελλοθάνατους. που το πένθος της για τον θάνατο μιας φίλης αποκάλυψε το δικό της άγχος θανάτου· και με τον Τζέημς. Νιώθει οίκτο για κείνους. Ανακαλύπτει τη συμπόνια . Η καθεμιά απ' τις ακόλουθες ιστορίες.

έμεναν στο ίδιο τετράγωνο. Η Άλις -η οποία μαζί με τον άντρα της τον Άλμπερτ είχαν ένα μαγαζί που πουλούσε μουσικά όργανα.. Φιλικοί και οικείοι γείτονες. επειδή έχασε τον Άλμπερτ που γνώριζε και αγαπούσε από τότε που ήταν έφηβη. στον οποίο εκείνος είχε πια μεταμορφωθεί. ξύπνησε ένας καινούριος φόβος: τρομοκρατήθηκε ότι μπορεί να έμπαινε τη νύχτα κάποιος ξένος εισβολέας.την οδύνη της. για ν' αντιμετωπίσει σημαντικές κρίσεις ζωής. Είχε ανάγκη από υποστήριξη: το να γίνεσαι μάρτυρας της προοδευτικής αλλά συνεχούς κατάρρευσης του μυαλού ενός συντρόφου είναι από τις πιο εφιαλτικές δοκιμασίες. και καθώς η Άλις βρισκόταν σ' ένα άδειο σπίτι. επειδή είχε συνεχείς και κλιμακούμενες συγκρούσεις με τον γιο της αλλά και με αρκετούς φίλους και πελάτες. όλοι εσείς οι νεότεροι αναγνώστες που είστε συνηθισμένοι στο σύγχρονο μοντέλο της βραχείας θεραπείας. Εξωτερικά τίποτα δεν είχε αλλάξει: η μεσοαστική της γειτονιά εξακολουθούσε να είναι σταθερή και ασφαλής. Η Άλις μου ζήτησε βοήθεια όταν βρέθηκε ότι ο άντρας της έπασχε από τη νόσο του Αλτσχάιμερ. Στη συνέχεια τη φάση της περιπλάνησης. Έπειτα την έκπτωση των προσωπικών του συνηθειών υγιεινής.. Είναι μαύρα και μεγάλα και ωοειδή. καθώς ο άντρας της περνούσε όλα τα αναπόφευκτα στάδια: πρώτα τη ριζική απώλεια της πρόσφατης μνήμης. Παρόλο που ο Άλμπερτ είχε υπάρξει για πολλά χρόνια σωματικά ανάπηρος. Προσπαθώ να κουνήσω τα πόδια μου. όπου έχανε κλειδιά και πορτοφόλια.μου τηλεφώνησε πρώτα στα πενήντα της. όταν πια οι φίλοι κι οι συγγενείς της είχαν ξαναγυρίσει στις δικές τους γεμάτες ζωές. Μετά τον θάνατο του Άλμπερτ στρέψαμε την προσοχή μας στο πένθος και ιδίως στην ένταση που ένιωθε η Άλις ανάμεσα σε οδύνη και ανακούφιση .. γιατί κάτω απ' το νερό με πλησιάζουν μεγάλα φύλλα. Η τελευταία μου συνάντηση με την Άλις έλαβε χώρα πλάι στο κρεβάτι της λίγο πριν απ' τον θάνατό της στα ογδόντα τέσσερά της χρόνια. Ίσως η Άλις να ένιωθε απροστάτευτη. Παρότι βελτιώθηκε πολύ. Η μεγαλύτερη φρίκη για την Άλις ήταν. όταν ο άνθρωπος που υπήρξε για πενήντα πέντε χρόνια σύζυγός της. το οποίο ξεκίνησε όταν ήταν εβδομήντα πέντε χρονών και κράτησε τέσσερα χρόνια. Τελικά ένα όνειρο της επέτρεψε να καταλάβει την πηγή του τρόμου: Κάθομαι στο χείλος μιας πισίνας με τα πόδια στο νερό κι αρχίζω να νιώθω ένα ρίγος. Η Άλις μου έμαθε πολλά. έπαψε πια να την αναγνωρίζει.Προσωρινότητα για πάντα: Άλις Υπήρξα θεραπευτής της Άλις για πάρα πολλά χρόνια. η παρουσία του και μόνο της παρείχε ένα αίσθημα ασφάλειας. όπου χρειαζόταν να τον φέρει στο σπίτι η αστυνομία. Κρατηθείτε στις θέσεις σας. ακόμα και τώρα που τα σκέφτομαι. Η Άλις υπέφερε. Έπειτα καθώς ξεχνούσε πού είχε παρκάρει το αυτοκίνητό του κι εκείνη γύριζε όλη την πόλη αναζητώντας το χαμένο όχημα. ο ένας μάλιστα αστυνομικός. ιδίως για τα στάδια που προκαλούν μεγάλο στρες στο δεύτερο μισό της ζωής. Την είδα σε ατομική θεραπεία για δύο χρόνια κι έπειτα σε μια θεραπευτική ομάδα για τρία χρόνια. και την ανακούφισή της που απελευθερώθηκε απ' το βαρύ φορτίο της αδιάλειπτης φροντίδας για τον άγνωστο. Την έβλεπα περισσότερα από τριάντα χρόνια! Όχι τριάντα χρόνια χωρίς διάλειμμα (μολονότι θέλω να σημειωθεί ότι πιστεύω πως μερικοί άνθρωποι πράγματι χρειάζονται αυτή την ποσότητα συνεχιζόμενης υποστήριξης). Πόσα. Λίγες μέρες μετά την κηδεία. τα επόμενα είκοσι πέντε χρόνια ξαναγύρισε αρκετές φορές στη θεραπεία. Και ύστερα μια πολύ έντονη αυτοαπορρόφηση που συνοδευόταν από μια αδυναμία να συναισθανθεί τον άλλον. Τα νιώθω ν' ακουμπούν το πόδι μου ουφ. επειδή έλειπε ο άντρας της. ανατριχιάζω. για να προκαλέσω κύματα που θα . Το επεισόδιο που ακολουθεί συνέβη στο τελευταίο διάστημα της θεραπείας.

Αρκετούς μήνες μετά τον θάνατο του άντρα της η Άλις αποφάσισε να μετακομίσει απ' το σπίτι. στις φλογέρες και σε τόσα άλλα. Το μοναδικό της παιδί. Τώρα την απασχολούσε το πώς θα διέθετε τα υπάρχοντά της. Μου έλεγε πως όλα τα κομμάτια θα μοιραστούν σε ξένους. Το παρελθόν της θα πέθαινε μαζί της. στα φλάουτα. την οποία χρειαζόταν λόγω της σοβαρής της υπέρτασης και της περιορισμένης όρασής της από εκφύλιση της ωχράς κηλίδας. ο πανικός της μεγάλωνε και μαζί του μια αίσθηση αποπροσανατολισμού. Ένας απ' τους συνειρμούς της για το όνειρο φώτισε το νόημά του. ένας περιπατητικός γιος που εκείνη την περίοδο δούλευε στη Δανία και ζούσε σ' ένα μικρό διαμέρισμα. Το κάθε αντικείμενο που είχε μέσα στο σπίτι της περιέκλειε αναμνήσεις.πουλιούνταν ή δίνονταν σε φίλους και ξένους. επέμεναν το σπίτι να παραδοθεί εντελώς άδειο. «Ταφή». Πολλές φορές μέσα στη σιωπή και τη μοναξιά της ζωής της που συρρικνωνόταν νόμιζε πως άκουγε τον παππού της ν' αγγίζει τις χορδές ενός βιολοντσέλου Paolo Testore του 1751 ή τον άντρα της να παίζει το αγαπημένο του αγγλικό τσέμπαλο του 1775. Επειδή οι νέοι ιδιοκτήτες σχεδίαζαν να κάνουν εκτεταμένη ανακαίνιση. ότι έπρεπε ν' αποχωριστεί πάρα πολλά από τα πράγματά της.τ. Ήταν κι εκείνη η εγγλέζικη κονσερτίνα i και το φλάουτο με ράμφος που τους είχαν χαρίσει οι γονείς της ως γαμήλιο δώρο. οι οποίοι δεν θα μάθουν ποτέ την ιστορία τους ούτε θα τ' αγαπήσουν όπως εκείνη. «Εκείνη τη στιγμή πανικοβλήθηκα». Για πολλές ώρες απέφευγα να ξανακοιμηθώ. «Σακιά με ασβέστη. «τότε κι εγώ γίνεται.μ. περίπου σαν το μπαντονεόν.» Ο εισβολέας λοιπόν ήταν ο θάνατος. είπε. Τότε κι εγώ θα πεθάνω». βέβαια. απάντησε. Και στο Λονδίνο παλιά. είπε. στην πανούκλα. Τι σημαίνει αυτό για σένα. η πιο δύσκολη ήταν τι να κάνει τα μουσικά όργανα που είχε συλλέξει μαζί με τον Άλμπερτ σε ολόκληρη τη διάρκεια της κοινής τους ζωής. «Αν γίνεται εκείνος να πεθάνει».) . σ' έναν οίκο ευγηρίας που θα της πρόσφερε τη φροντίδα και την ιατρική υποστήριξη. τις οποίες πια μόνο εκείνη υπήρχε για να θυμάται. «Ασβέστη δεν έριχναν στους μαζικούς τάφους στο Ιράκ. Η τελευταία της μέρα στο σπίτι της ήταν πιο συνταρακτική. Λίγο λίγο τα έπιπλα και τα αντικείμενα που δεν μπορούσε να κρατήσει εξαφανίζονταν . για να μην ξαναγυρίσω στο όνειρο». σ' ένα μικρό διαμέρισμα σήμαινε.» τη ρώτησα. Έπρεπε να βγουν i Είδος μικρού ακορντεόν. Και τελικά ο δικός της θάνατος θα σβήσει πια όλες τις πλούσιες αναμνήσεις που περιέχονταν στο τσέμπαλο. Ο δικός της θάνατος. Η μετακίνηση από ένα μεγάλο σπίτι με τέσσερα υπνοδωμάτια γεμάτο έπιπλα. Η μέρα της μετακόμισής της πλησίαζε απειλητικά. όπου έμενε σαράντα χρόνια. δεν είχε χώρο για κανένα απ' τα δικά της αντικείμενα. Καθώς το σπίτι της άδειαζε. Στο μυαλό της δεν υπήρχε χώρος για τίποτ' άλλο.σπρώξουν τα φύλλα μακριά. Μπορεί όμως και να είναι σακιά με ασβέστη. Απ' όλες τις οδυνηρές αποφάσεις που έπρεπε να πάρει η Άλις. «και ξύπνησα ουρλιάζοντας. στο τσέλο. (Σ. αναμνηστικά και μια συλλογή από παλιά μουσικά όργανα. αλλά στα πόδια μου είναι δεμένα σακιά με άμμο που τα κρατάνε κάτω. Ο θάνατος του συζύγου της την είχε αφήσει εκτεθειμένη στον θάνατο.

είπε στον εαυτό της. Φυσικά! Πάντα γνώριζε ότι τα πράγματα είναι παροδικά. Ο θάνατος του συζύγου της είχε σαν αποτέλεσμα να κάνει την εμφάνισή του το δικό της άγχος θανάτου. υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στο να γνωρίζεις για κάτι και στο να το γνωρίζεις μέσα απ' την προσωπική σου εμπειρία. Το παράθεμα του Τολστόι τη βοήθησε. πως ήταν απλώς περαστική απ' αυτό το σπίτι. Σαράντα χρόνια πίσω. ο οποίος τελικά την οδήγησε σε σημαντική προσωπική αλλαγή.ακόμα και τα ράφια της βιβλιοθήκης. κι ο θάνατος του συντρόφου ολόκληρης της ζωής της την έφερε αντιμέτωπη με το εύθραυστο της ύπαρξής της. ένα κοινό αλλά συχνά υποτιμημένο κομμάτι πένθους είναι η προσωπική αναμέτρηση των ζωντανών με τον δικό τους θάνατο. που ήταν ως τότε τυλιγμένη με τη ζεστή. Και να που τώρα ήταν κι η Άλις χήρα. όπως τώρα η Άλις. Όπως θα τονίσω πολλές φορές σ' αυτές τις σελίδες. ανακαλύπτει ξαφνικά ότι η γέφυρα είναι σπασμένη κι ότι από κάτω του χαίνει το κενό. τότε κι εγώ θα πεθάνω». όταν μετακόμισε στο σπίτι αυτό. δεν ήθελε καθόλου ν' αφήσει το σπίτι της. όπου έψαλλαν ατελείωτα τη λέξη anicca. Όλες αυτές οι εμπειρίες. όπου ο σύζυγός της. στην επεξεργασία του πένθους. Αυτό το κενό ήταν η ζωή η ίδια. κι η γέφυρα ήταν η τεχνητή ζωή που είχε ως τότε ζήσει ο Αλεξέι Αλεξάντροβιτς». ενώ διασχίζει ήρεμος μια γέφυρα. όπου περιέχονταν μερικές από τις πιο αγαπημένες μου φράσεις του Τολστόι.ότι δηλαδή εγώ είχα βρει χρόνο και είχα καταβάλει προσπάθεια να εντοπίσω το απόσπασμα αυτό. Τώρα συνειδητοποιούσε πραγματικά πως ήταν κι η ίδια παροδική. εν μέρει επειδή ονόμαζε την εμπειρία της κι έτσι της έδωσε μια αίσθηση οικειότητας και ελέγχου. η Άλις ξαφνιάστηκε που από κάτω είδε να βγαίνει μια λουλακί μπογιά. Έπειτα πιο ανοιχτά. Και για πρώτη φορά μέσα σ' όλ' αυτά τα χρόνια θυμήθηκε το ύφος της γυναίκας που της είχε πουλήσει το σπίτι. τη σφιγμένη όψη μιας πικρόχολης χήρας γεμάτης αγωνία που κι εκείνη. με τη συνειδητοποίηση ότι «Αν γίνεται να πεθάνει εκείνος. και εν μέρει λόγω του τι σήμαινε για τη δική μας σχέση . Και η Άλις είχε δει για λίγο τον απογυμνωμένο σκελετό της ζωής και το τίποτα που υπήρχε από κάτω. Η ζωή είναι μια παρέλαση που χάνεται. Αλλά και το σπίτι ήταν εφήμερο και κάποια μέρα θα πέθαινε για να δώσει τη θέση του σ' ένα άλλο σπίτι που θα χτιζόταν στο ίδιο οικόπεδο. Το βίωμα αυτό δεν είναι καθόλου ασυνήθιστο. Η διαδικασία της μετακόμισης και του αποχωρισμού της από τα υπάρχοντά της ήταν μια αφυπνιστική εμπειρία για την Άλις. έχει μόλις συνειδητοποιήσει ότι η Άννα θα τον εγκαταλείψει: «Τώρα είχε μια αίσθηση συγγένειας με τον άνθρωπο που. όπως και όλοι οι προηγούμενοι ένοικοί του. Η ιστορία της Άλις εισάγει διάφορες ιδέες που θ' αναδυθούν και σε άλλα παραδείγματα στο βιβλίο αυτό. Παρακολουθώντας το συνεργείο που τα ξεκολλούσε απ' τον τοίχο. Στην επόμενη συνεδρία μας της διάβασα 13 ένα σχετικό απόσπασμα από την Άννα Καρένινα του Τολστόι. συν την απώλεια πολλών αγαπημένων πραγμάτων που της ανήκαν και ήταν φορτωμένα με μνήμες. Τώρα μάθαινε ότι η πολυτέλεια των αγαθών της παρείχε ένα καταφύγιο από τη σκληρότητα της ύπαρξης. Έπειτα ήρθε ως εφιάλτης. τη μετατόπισε στον οντολογικό τρόπο. οι τοίχοι ήταν βαμμένοι σε τέτοιο χρώμα. Δεν είχε πάει μια φορά σ' ένα επταήμερο σεμινάριο διαλογισμού. ήταν κι η Άλις πικρόχολη και δεν ήθελε καθόλου ν' αφήσει το σπίτι της. βολική ψευδαίσθηση μιας ζωής πλούσια επιπλωμένης και ταπετσαρισμένης. Λουλακί! Το θυμόταν αυτό το χρώμα. ο Αλεξέι Αλεξάντροβιτς. όπως σε όλα. που στη διάλεκτο Pali σημαίνει παροδικότητα. . Οι γονείς της Άλις είχαν πεθάνει πριν από πολύ καιρό. Και σ' αυτό όμως το θέμα. Αυτό εξωτερικεύτηκε αρχικά και μεταμορφώθηκε στον φόβο της ότι κάποιος θα εισβάλει στο σπίτι της. Τώρα κανείς δεν στεκόταν ανάμεσα σ' εκείνη και στον τάφο.

ελεύθερη από τα φαντάσματα και τα ερείπια του παρελθόντος. η Τζούλια όχι μόνο δεν είχε κατορθώσει να παρηγορηθεί για την απώλεια αλλά είχε αναπτύξει και μια δέσμη συμπτωμάτων που παρεμπόδιζαν σημαντικά τη ζωή της. Είχε αρχίσει να νιώθει δυσκολία ακόμα και να οδηγήσει και χρειάστηκε να πάρει ηρεμιστικό για ν' ανέβει στο αεροπλάνο για την Καλιφόρνια. Όσα χρόνια την έβλεπα. όπου το προσωπικόασυνείδητο-ιστορικό μπορεί να κατασιγάσει τις υπαρξιακές ανησυχίες. Εγκαταλείποντάς τα ήταν σαν ν' αποβάλλει ένα κουκούλι. Έπειτα απ' τον θάνατο μιας στενής της φίλης πριν από δύο χρόνια. Το γεγονός ότι αποχωρίστηκε τα έπιπλά της ήταν μια μεγάλη απώλεια. ένα νέο δέρμα. πάντοτε μοιραζόταν δωμάτια με άλλα παιδιά. Όταν ήρθε η στιγμή ν' αφήσει η Άλις το σπίτι της και να μεταφερθεί στον οίκο ευγηρίας. «Είμαι πολύ χαρούμενη!» είπε. Είχε γίνει πολύ υποχονδριακή: οποιοσδήποτε ελάχιστος σωματικός πόνος ή ενόχληση προκαλούσε συναγερμό και την έκανε να τηλεφωνεί αμέσως στον γιατρό της. Όμως δυο μέρες μετά τη μετακόμιση μπήκε στο γραφείο μου μ' ένα βήμα ελαφρύτερο. ζήτησε να με δει για λίγες συνεδρίες στη διάρκεια μιας δεκαπενθήμερης επίσκεψής της στην Καλιφόρνια. καταδύσεις-και άλλες ακόμα που δεν παρουσίαζαν ούτε ίχνος κινδύνου. εγώ κρατούσα την αναπνοή μου: ανησυχούσα ότι θα έπεφτε σε μια βαθύτερη και ίσως ανέκκλητη απόγνωση. μόνη. Το άγχος του θανάτου μεταμφιεσμένο: Τζούλια Η Τζούλια. σκι. Σε τι οφειλόταν αυτή η ευφορία. Μια καινούρια ζωή στα ογδόντα της χρόνια. κάθισε και με αιφνιδίασε. ανεξάρτητη— κι αυτή τη φορά να κάνει το σωστό: τώρα μπορούσε να επιτρέψει επιτέλους στον εαυτό της να είναι ελεύθερη και αυτόνομη. συγχρόνως όμως βάραιναν από τα φορτία της μνήμης. Μόνο κάποιος που συνδεόταν στενά μαζί της και που γνώριζε πλήρως και το παρελθόν της αλλά και το μεγάλο ασυνείδητο σύμπλεγμά της μπορούσε να καταλάβει αυτή την έκβαση. Επιπλέον φοβόταν πολύ να κάνει πολλές από τις προηγούμενές της δραστηριότητες πατινάζ στον πάγο. Είχε μεγαλώσει σε οικοτροφεία. ελάχιστα μόνο μεταμφιεσμένο. ποτέ δεν είχε ξεκινήσει συνεδρία με τέτοιο τρόπο. Έμοιαζε προφανές ότι ο θάνατος της φίλης της είχε ξυπνήσει έναν μεγάλο φόβο θανάτου. αλλά ένιωθε ότι της δινόταν και μια ευκαιρία να επαναλάβει ένα συγκεκριμένο κομμάτι της πρώιμης ζωής της —να είναι αδέσμευτη. Τώρα. Άλλος ένας παράγοντας έπαιζε ρόλο σ' αυτή την αίσθηση της ευεξίας που είχε: μια αίσθηση απελευθέρωσης. Τα πολλά της υπάρχοντα ήταν πολύτιμα. Όχι μόνο αυτό. για να τη βοηθήσω μ' ένα πρόβλημα που είχε αντισταθεί σε προηγούμενες ψυχοθεραπείες. μια καινούρια αρχή.Μια απρόσμενη κατάληξη. μια Αγγλίδα ψυχοθεραπεύτρια σαράντα εννέα χρονών που τώρα ζει στη Μασαχουσέτη. Αυτό που τώρα λοιπόν την έκανε να χαίρεται. Ξεκινώντας να πάρω ένα ιστορικό των σκέψεών της για τον θάνατο μ' έναν τρόπο καθημερινό και . (Διδάσκω πάντα τους φοιτητές μου ότι η κατανόηση των γεγονότων που κάνουν τους ασθενείς να νιώθουν καλύτερα είναι εξίσου σημαντική με την κατανόηση όσων τους κάνουν να νιώθουν χειρότερα. ήταν ότι επιτέλους. είχε ένα δικό της δωμάτιο. στα ογδόντα της χρόνια.) Η χαρά της είχε τις ρίζες της στο απώτερο παρελθόν. είχε παντρευτεί νέα κι είχε μετακομίσει στο σπίτι του συζύγου της και όλη της τη ζωή λαχταρούσε να έχει ένα δικό της δωμάτιο. Στην εφηβεία της την είχε συγκινήσει βαθιά το βιβλίο της Βιρτζίνια Γουλφ Ένα δικό σου δωμάτιο. σχεδόν χοροπηδηχτό. σ' έναν οίκο ευγηρίας. αλλά και μια ανακούφιση. είχε ένα καινούριο δωμάτιο. μου είπε.

θυμόταν όμως ότι στην εφηβεία είχε μια-δυο φορές αφεθεί να τον συλλογιστεί: «Ήταν σαν ν' άνοιγε από κάτω μου μια καταπακτή και να 'πεφτα αιωνίως στο σκοτάδι.» «Ναι. άφησα την τέχνη μου στην άκρη».» «Θα πρέπει να σας πω την ιστορία μου ως καλλιτέχνη. ποιος μπορεί να βγάλει περισσότερα.» «Τα χρήματα. αλλά το ξέρω ότι υπάρχει συνεχώς». «Γιατί.χρημάτων που δεν τα έχει ανάγκη. Είναι όμως και τα υπέρογκα δίδακτρα για δυο παιδιά σε ιδιωτικό σχολείο». είπα τότε εγώ. Αν σου αρέσει να ζωγραφίζεις και ξεκινάς κάποια έργα. Και οι δάσκαλοί μου και οι πάντες μου έδιναν να καταλάβω ότι είχα πολύ ταλέντο. συχνά και περισσότερες. είχε την πρώτη της επαφή με τον θάνατο ανακαλύπτοντας ως παιδί ψόφια έντομα και πουλιά και πηγαίνοντας στις κηδείες των παππούδων της. αυτό δεν είναι απόλυτα σωστό. Γιατί είναι τόσο τρομακτικός ο θάνατος. τι σ' εμποδίζει να τα ολοκληρώσεις. Έχω πολλή δουλειά. Είπες ότι κι εκείνος είναι θεραπευτής. που σου αποφέρουν περισσότερα χρήματα». αλλά ποτέ δεν τα τελειώνω. «Πώς το εννοείς. έχω πάρα πολλά ψυχοθεραπευτικά περιστατικά». Δουλεύει κι εκείνος τόσο πολύ και βγάζει όσα κι εσύ. μαζί με την ντουλάπα μου εκεί που δουλεύω.» . «Πόσα χρήματα βγάζεις. Παρ' όλη όμως τη μεγάλη επιδοκιμασία που είχα συναντήσει στα παιδικά μου και στα εφηβικά μου χρόνια. Αρχίζω συχνά σχέδια ή πίνακες. Έπειτα διόρθωσε τον εαυτό της: «Όχι. Δεν το έχουμε παραδεχτεί ανοιχτά. Αρχίζω κάτι κι έπειτα το πετάω πάνω στο γραφείο μου. ο άντρας μου κι εγώ ήμασταν πάντα σε ανταγωνισμό. δεν είναι ξεκάθαρος ανταγωνισμός. και βγάζει περισσότερα .» Απάντησε αμέσως: «Όλα τα πράγματα που δεν θα έχω κάνει».» «Βλέπει κι αυτός τόσους ασθενείς. «Μοιάζει λοιπόν ότι εσύ κι ο άντρας σου μαζί έχετε περισσότερα χρήματα απ' όσα σας χρειάζονται.απλό. αλλά μ' έναν περίεργο τρόπο. Δεν την έχω αφήσει εντελώς στην άκρη. τα χρήματα με σταματάνε. Νομίζω ότι φρόντισα να μην την ξαναεπισκεφτώ ποτέ». επειδή ανταγωνίζεται τον άντρα της στο θέμα των χρημάτων . Ποιο συγκεκριμένο χαρακτηριστικό του σε τρομάζει. «Τζούλια». Πόσα χρειάζεσαι. όπως πολλοί από μάς. έμαθα ότι. αλλά δεν μπορεί να το κάνει. μόλις αποφάσισα να σπουδάσω ψυχολογία. «θα ήθελα να σού κάνω μια απλοϊκή ερώτηση. το οποίο. Η πρώτη μου ταυτότητα ήταν καλλιτέχνης. μου λες ότι τα χρήματα σε εμποδίζουν απόλυτα ν' ακολουθήσεις την τέχνη σου. συχνά περισσότερους.σε πολλά ραντεβού κάνει νευροψυχολογικά τεστ. ξεχειλίζει από ατελείωτα έργα». Τι θα της έλεγες. Κι όμως. Ξέρετε. «Τότε θα σου κάνω μια ερώτηση.» «Οι περισσότεροι άνθρωποι θα τα θεωρούσαν πολλά = βλέπω ασθενείς για τουλάχιστον σαράντα ώρες την εβδομάδα. «Κι ο άντρας σου. Ας υποθέσουμε ότι έρχεται στο γραφείο σου μια πελάτισσα και σου λέει ότι έχει μεγάλο ταλέντο κι ότι λαχταράει να εκφραστεί καλλιτεχνικά. Δεν θυμόταν καθόλου πότε συνειδητοποίησε για πρώτη φορά τον δικό της αναπόφευκτο θάνατο.

Η ψυχοθεραπεία προχώρησε ταχύτατα. Σκεφτήκαμε. Ήταν αιωνίως ανικανοποίητη απ' τον εαυτό της και τον ωθούσε μπροστά μ' ένα μότο που είχε απομνημονεύσει από έναν μαυροπίνακα στο σχολείο. Η απάντηση της Τζούλια. Ή μήπως είχε κάποιο κέρδος με το να μην τελειώνει τα έργα της και επομένως με το να μη δοκιμάζει τα όρια του ταλέντου της.».Ακόμα έχω στ' αυτιά μου την άμεση απάντησή της. Εμφανίστηκε για θεραπεία με μια σειρά συμπτωμάτων που αποτελούσαν μια μεταμφίεση του άγχους θανάτου λεπτή σαν γάζα. Διερευνήσαμε την ανταγωνιστικότητα στη συζυγική της σχέση αλλά και τη σημασία των μισοτελειωμένων έργων πάνω στο γραφείο και μέσα στις ντουλάπες της. βέβαιος ότι το τελευταίο ξέσπασμα της καρδιάς μου θα γραφόταν στην τελευταία σελίδα του έργου μου κι ότι ο θάνατος δεν θα έπαιρνε παρά έναν άνθρωπο νεκρό». ένας σαρανταεξάχρονος νομικός. αν εξαιρέσουμε μια ταραγμένη σχέση με τη γυναίκα του. αν βέβαια το είχε θελήσει. παράγει ποικίλες απαντήσεις. για παράδειγμα. Η ιστορία της Τζούλια είναι άλλο ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο το άγχος θανάτου μπορεί να εκδηλωθεί συγκαλυμμένα. «Τι ακριβώς φοβάσαι στον θάνατο. επισημαίνει ένα μοτίβο πολύ σημαντικό 14 για πολλούς ανθρώπους που αναλογίζονται ή που αντιμετωπίζουν τον θάνατο: τη θετική συσχέτιση ανάμεσα στον φόβο του θανάτου και στην αίσθηση μιας αβίωτης ζωής. μπήκε σε θεραπεία για διάφορους λόγους: απεχθανόταν τη δουλειά του. Ίσως να υπήρχε κάτι πολύ γοητευτικό στην ιδέα πως αν το είχε θελήσει. Ο Νίτσε εξέφρασε με πολύ δυνατό τρόπο αυτή την ιδέα σε δύο σύντομα επιγράμματα: «Ανάλωσε τη ζωή σου» και «Πέθανε τη σωστή στιγμή» -όπως έκανε κι ο Ζορμπάς 15 προτρέποντας. ζεις μια ζωή μέσα στον παραλογισμό!» Η δουλειά λοιπόν της Τζούλια στη θεραπεία συνίστατο στο να βρει έναν τρόπο να ζει λιγότερο μέσα στον παραλογισμό. θα είχε γίνει μια μεγάλη καλλιτέχνης. «Μην αφήσεις στο θάνατο τίποτ' άλλο από ένα καμένο κάστρο». Ίσως να ήθελε να διαιωνίσει την πίστη ότι θα είχε κάνει πολύ σπουδαία πράγματα. Την Τζούλια τη διακίνησε περισσότερο η τελευταία σκέψη. Μέσα σε λίγες συνεδρίες το πένθος της και η φοβική της συμπεριφορά υποχώρησε. ένιωθε ανήσυχος και ξεριζωμένος. Όσο αποτυγχάνεις να βιώσεις ολοκληρωμένα τη ζωή σου τόσο περισσότερο θα φοβάσαι τον θάνατο. Επιπλέον.. «Όλα τα πράγματα που δεν θα έχω κάνει». όπως στην περίπτωση της Άλις. Στις πρώτες μας συνεδρίες . έκανε υπερβολική χρήση αλκοόλ και δεν είχε στενές σχέσεις. σε ηλικία οκτώ ετών: Καλό καλύτερο άριστο καμιά ανάπαυση ποτέ ώσπου το καλό να γίνει καλύτερο και το καλύτερο άριστο. Η μεγάλη σκιά ενός νεκρού αδελφού: Τζέημς Ο Τζέημς.. κι η Τζούλια καταπιάστηκε άμεσα με τον μη ικανοποιητικό τρόπο που ζούσε τη ζωή της. μήπως η ιδέα ενός εναλλακτικού πεπρωμένου δρούσε περίπου σαν αντιπερισπασμός στην ευθεία γραμμή που συνδέει τη γέννηση με τον θάνατο. οι οποίες πολλές φορές επιταχύνουν το έργο της θεραπείας. τα συμπτώματα ξεκίνησαν έπειτα απ' τον θάνατο ενός κοντινού της ανθρώπου. με την κοφτή βρετανική προφορά της: «Θα της έλεγα. όσο λιγότερο έχεις ζήσει τη ζωή σου τόσο μεγαλύτερο είναι το άγχος θανάτου σου. και ο Σαρτρ στην αυτοβιογραφία του 16: «Βάδιζα ήσυχα προς το τέλος μου. μια ερώτηση που την κάνω συχνά στους ασθενείς μου. ένα γεγονός που λειτούργησε σαν αφυπνιστική εμπειρία φέρνοντάς την αντιμέτωπη με τον ίδιο της τον θάνατο. Ίσως κανένα έργο τέχνης να μην μπορούσε ν' αγγίξει το επίπεδο που απαιτούσε από τον εαυτό της. Μ' άλλα λόγια.

Μου ήταν δύσκολο να χειριστώ αυτά τα μοτίβα.» ή «Θα είμαι κι εγώ ένα απ' αυτά τα ατελείωτα περιστατικά που γεμίζουν το ταμείο. όχι όμως η ψυχή του ούτε η σκέψη του. καθώς έλεγε ότι ο θάνατος δεν του φαινόταν απειλητικός. Για την ακρίβεια τον θεωρούσε θετικό γεγονός και αντιμετώπιζε με ευχαρίστηση το ενδεχόμενο να ξανασμίξει με την οικογένειά του. ιδίως τα αρχαία κείμενα των Σουμμερίων. Πρώτα απ' όλα το πένθος του για τον αδελφό του δεν ήταν προσβάσιμο: μια έντονη αμνησία περιέβαλλε τη συναισθηματική του αντίδραση στον θάνατο του Εντουάρντο. Όλες μου οι προσπάθειες έπεφταν στο κενό και πολύ σύντομα η θεραπεία λίμνασε. μην τυχόν τον απορρίψουν ως εκκεντρικό. τα οποία κατά την άποψή του υπαινίσσονταν μια εξωγήινη καταγωγή του ανθρώπινου είδους. στη μνήμη του αδελφού του. έμοιαζε πάντα να καταλήγουμε στο ίδιο σημείο: στον θάνατο του μεγαλύτερου αδελφού του. Ο Τζέημς μόνο ένα πράγμα θυμόταν: πως ήταν ο μόνος που δεν έκλαιγε. Ακόμα και στο ετήσιο μνημόσυνο ο Τζέημς ένιωθε ότι το σώμα του βρισκόταν εκεί. Ποιο ήταν το θετικό. η ημέρα των νεκρών. Αναρωτήθηκα μεγαλόφωνα γιατί. του Εντουάρντο. συζυγικών και κατάχρησης αλκοόλ. «Πόσο θα κρατήσει ακόμα η θεραπεία. Παρόλο που το . όποτε διερευνούσαμε την απομόνωσή του από τους άλλους ανθρώπους. μέσα στην πληθώρα των προβλημάτων -διαπροσωπικών. Διερεύνησα τις παραψυχολογικες πεποιθήσεις του από διάφορες κατευθύνσεις. Καταρχάς παρατήρησα ότι.» ή «Έχω σχεδόν θεραπευτεί τώρα. επαγγελματικών. Και κάτι άλλο άρχισε ν' αναδύεται σχεδόν σε κάθε συνεδρία: το μοτίβο της καταγωγής και του τέλους. παρά την εξαιρετική του εκπαίδευση σ' ένα κολέγιο της Ivy League. υπερφυσικές πίστεις. καταβάλλοντας μεγάλη προσπάθεια να μη δείξω τον ακραίο σκεπτικισμό μου και να μη διεγείρω την αμυντικότητά του.δεν μπόρεσα να διακρίνω. ποιο ήταν το κέρδος που αποκόμιζε ασπαζόμενος εσωτεριστικές. αγνοούσε επίμονα την επιστημονική έρευνα γύρω απ' αυτά τα θέματα της καταγωγής του ανθρώπινου είδους. Αλλά και τα θέματα της καταγωγής τον συνάρπαζαν. Ο Τζέημς ήταν ανήσυχος όσο κρατούσαν οι συνεδρίες μας και είχε μεγάλη ανυπομονησία με τη θεραπεία. Η στρατηγική μου ήταν ν' αποφύγω το περιεχόμενο (δηλαδή τα υπέρ και τα κατά των εξωγήινων εμφανίσεων ή των διαφόρων υπολειμμάτων ΑΤΙΑ) και να επικεντρωθώ σε δύο πράγματα: στην ψυχολογική σημασία του ενδιαφέροντός του και στην επιστημολογία του .καμιά εμφανή ανησυχία για υπαρξιακά προβλήματα όπως το εφήμερο της ζωής ή η θνητότητά μας. όταν ο Τζέημς ήταν δεκαέξι. Και το άγχος θανάτου.δηλαδή στο πώς γνώριζε όσα γνώριζε (τι πηγές χρησιμοποιούσε και τι συνιστούσε για κείνον επαρκή ένδειξη). Πολύ σύντομα όμως ήρθαν στην επιφάνεια κάποια ζητήματα από βαθύτερα επίπεδα. Είπε ότι αντέδρασε σαν να είχε διαβάσει κάτι για μια άλλη οικογένεια στην εφημερίδα. γιατί δεν τολμούσε να τις μοιραστεί με φίλους. άρχιζε μάλιστα συνήθως την κάθε συνεδρία με ερωτήσεις αμφισβήτησης ή σκεπτικισμού. τα θέματα που σχετίζονταν με το τέλος του κόσμου. όπως. γιατρέ. και ήξερε σχεδόν απέξω την Αποκάλυψη. Τον Τζέημς τον βασάνιζε η εσχατολογία. Έπειτα από δυο χρόνια ο Τζέημς έφυγε απ' το Μεξικό για να πάει σε κολέγιο στις Ηνωμένες Πολιτείες κι από τότε έβλεπε την οικογένειά του μια φορά τον χρόνο: γυρνούσε πάντα στην Οαχάκα κάθε Νοέμβριο που γιορτάζεται el dia de los muertos.» Μια μέρα όμως σε μια συνεδρία έφερε ένα πολύ έντονο όνειρο που άλλαξε τα πάντα. Ο Εντουάρντο είχε σκοτωθεί σε ηλικία δεκαοκτώ χρονών σε τροχαίο δυστύχημα. Στα δικά μου μάτια οι πίστεις αυτές ήταν τοξικές για κείνον: μεγάλωναν την απομόνωσή του. Πώς ήταν η κηδεία του. Για τον Τζέημς αυτό δεν αποτελούσε ζήτημα.

είχε μείνει καρφωμένο στη μνήμη του με υπερφυσική καθαρότητα: Είμαι σε μια κηδεία. έπειτα στα πόδια και συνεχίζω να σηκώνω τα μάτια όλο και πιο πάνω. Πνίγομαι κι αρχίζω να κλαίω. υγιής». Βλέπω ένα σώμα μέσα σε μια λίμνη με κίτρινο υγρό . «Δες την εικόνα που επιμένει μέσα στα μάτια του νου σου». "Ο Εντουάρντο φαίνεται καλά". και ξέρω ότι το πτώμα είναι ταριχευμένο κι ότι το έχουν μακιγιάρει πολύ καλά. Το βλέμμα μου πέφτει πρώτα στα πέλματα. Είχα την αίσθηση ότι το όνειρο ήταν τόσο σημαντικό. νιώθω ότι δεν θέλω να προχωρήσω παρακάτω και χάνω συνέχεια τη συγκέντρωσή μου. Απ' τη μια μεριά. «Όμως. Από την άλλη όμως το όνειρο με τραβάει.» «Εγώ πιστεύω». ακόμα και πράγματα που μοιάζουν ανόητα ή άσχετα».» «Δεν ξέρω. «Το μυαλό μου μου λέει ότι έχεις δίκιο. Περίγραψέ μου απλώς τις σκέψεις που περνούν απ' το μυαλό σου. Το επανέλαβες τρεις φορές». «Ο Εντουάρντο φαίνεται καλά». Νομίζω ότι το φέρετρο ήταν κλειστό. ήταν πεθαμένος. Ο παπάς κάνει ένα κήρυγμα για τις τεχνικές ταρίχευσης.ονειρεύτηκε πολλές μέρες πριν απ' τη συνάντησή μας. βλέπω στο πρόσωπό σου τόσο πολλούς μορφασμούς. ο Εντουάρντο. «ότι το πόσο καλά έδειχνε ήταν μια αντανάκλαση του πόσο πολύ θα ήθελες να ήταν ακόμα ζωντανός». Έχω δύο συναισθήματα: πρώτα θλίψη κι έπειτα ανακούφιση. Κάνω την καρδιά μου πέτρα και προχωρώ μαζί με την ουρά. «Τι σκέφτεσαι για τα λόγια σου. απάντησα. «Βλέπω έναν θώρακα με σωλήνες που βγάζουν και βάζουν υγρό. γιατί ο Εντουάρντο ήταν πολύ άσχημα σακατεμένος απ' το δυστύχημα». Δεν το νιώθω καθόλου». Κάποιος είναι ξαπλωμένος στο τραπέζι. Εσύ τι πιστεύεις. . «Πραγματικά έδειχνε καλά. τον προέτρεψα να κάνει «ελεύθερο συνειρμό» με τις εικόνες που είδε. είπα. λέω στον εαυτό μου. Έπειτα κοιτάζω το κεφάλι και ξέρω ότι είναι ο αδελφός μου.» «Δεν θυμάμαι. Τζέημς. Ο κόσμος περνάει με τη σειρά πλάι στον νεκρό.μάλλον υγρό ταρίχευσης. «Είδες στ' αλήθεια το σώμα του Εντουάρντο στην κηδεία. Εντουάρντο». Μολονότι ο Τζέημς δεν είχε αυθόρμητους συνειρμούς για το όνειρο. Έχει δύναμη». που επέμεινα. τόσο πολλές διαφορετικές εκφράσεις. καθώς σκέφτεσαι αυτό το όνειρο». Έπειτα κάθομαι πλάι στην αδελφή μου και γυρίζω και της λέω: «Φαίνεται καλά!» Στο τέλος του ονείρου κάθομαι μόνος μου στο δωμάτιο τον Εντουάρντο κι αρχίζω να διαβάζω το βιβλίο του για την εμφάνιση ΑΤΙΑ στο Ρόουζγουελ. Κι όταν φτάνω στο κεφάλι του σκύβω και του λέω: «Φαίνεσαι καλά. γιατί το πρόσωπό του είναι άθικτο κι έχει ένα ωραίο μαύρισμα. Το δεξί χέρι είναι μπανταρισμένο. Είμαι κι εγώ στη σειρά. Δεν μου έρχεται τίποτε άλλο». Αλλά τα λόγια είναι μόνο λόγια. Τι σημαίνει όταν ένας πεθαμένος δείχνει υγιής. «Τζέημς. Μαυρισμένος. «Είναι περίεργη εμπειρία. «και προσπάθησε να σκεφτείς μεγαλόφωνα. Προσπάθησε να μην παραλείψεις και να μη λογοκρίνεις καμιά.

Είχα την εντύπωση πως προσπαθούσε να κρατήσει ζωντανό τον αδελφό του κατοικώντας το σύστημα πεποιθήσεων του αδελφού του. «Φαίνεσαι θλιμμένος. έκανε μεγάλες και μακροπρόθεσμες αλλαγές στον εαυτό του: έκοψε το ποτό με το μαχαίρι (χωρίς στήριξη από κανένα πρόγραμμα αποκατάστασης). κι η θεραπευτική μας συμμαχία έγινε πιο δυνατή. .στην προκειμένη περίπτωση μετατρέπεται σε όνειρο». Τι σκέφτεσαι. Όταν του κλείνεις την πόρτα. Τζέημς. Καθώς ο Τζέημς συνέχισε να συμφωνεί.» «Είναι δύσκολο να το ομολογήσω σ' εσένα. Έπαψα ν' ακούω καρφιά για το ταμείο μου που γεμίζει και ερωτήσεις για το πόσο θα κρατήσει η θεραπεία ή για το αν έγινε επιτέλους καλά. Νομίζω ότι δεν ήθελα να τ' ακούσω». Θα ήξερα γιατί έχουμε βρεθεί εδώ σ' αυτή τη Γη». για το βιβλίο με τα ΑΤΙΑ και το Ρόουζγουελ. εσύ έβαλες μέσα το Ρόουζγουελ και τα ΑΤΙΑ. Ίσως είναι πια καιρός ν' αρχίσεις να νιώθεις κάποια συμπόνια για κείνο το δεκαεξάχρονο αγόρι». Πώς συνδέονται με τον θάνατο. Τι σου έρχεται στο μυαλό. καθώς πρόσφερε κάτι χρήσιμο στον κόσμο. και την ψυχοθεραπεία του. Ο Τζέημς ήξερε τώρα ότι ο θάνατος είχε σημαδέψει βαθιά τη νεαρή του ηλικία.» «Θυμάμαι το τηλεφώνημα.μια δουλειά που του παρείχε νόημα. και βγήκα και πήγα στο άλλο δωμάτιο.» Ο Τζέημς έβγαλε ηχηρά τον αέρα από μέσα του και κοίταξε το ταβάνι. Αλλά η άρνησή σου. κατάλαβα πως κάτι πολύ κακό συνέβαινε. Ο Τζέημς άρχισε να παίρνει τη ζωή του. το ποτό. Εσύ το δημιούργησες. βελτίωσε σε μεγάλο βαθμό τη σχέση του με τη γυναίκα του. ότι το πένθος του για τον αδελφό του είχε επηρεάσει πολλές απ' τις επιλογές της ζωής του και τέλος ότι ο πολύ έντονος πόνος του τον είχε αποθαρρύνει απ' το να εξετάσει τον εαυτό του και τη δική του θνητότητα στην πορεία της ζωής του. σου χτυπάει κάπου αλλού για να μπει μέσα . όταν είπαν στη μητέρα μου για το δυστύχημα του Εντουάρντο. Νομίζω πως αυτό έχει σημαδέψει ολόκληρη τη ζωή σου.τίποτε απ' αυτά δεν λειτουργεί πια. Ο Τζέημς κούνησε αργά το κεφάλι συμφωνώντας. «Το ήξερα. Τζέημς. αλλά είναι κάπως έτσι: αν μπορούσα ν' ανακαλύψω ακριβώς από πού προερχόμαστε -κι ίσως πραγματικά να ερχόμαστε από τα ΑΤΙΑ κι από τους εξωγήινους-. «Αυτό που δεν άκουσες κι αυτό που δεν πρόσεξες ήταν ο πόνος σου. αλλά πραγματικά ανακάλυψα αυτό το βιβλίο στα ράφια του αδελφού μου και το διάβασα μετά την κηδεία. Άκουσα για λίγο. Παρόλο που δεν έχασε ποτέ το ενδιαφέρον του για το υπερφυσικό.«Ένας δεκαεξάχρονος που χάνει τον αδερφό του με τέτοιο τρόπο. αμφέβαλλα όμως αν μια τέτοια σκέψη θα του ήταν χρήσιμη κι έτσι κρατήθηκα σιωπηλός. Το όνειρο και η συζήτηση γύρω απ' αυτό σήμανε μια αλλαγή στη θεραπεία. άφησε τη δουλειά του και ξεκίνησε μια επιχείρηση εκπαίδευσης σκύλων για τυφλούς . πρόσθεσα: «Και τι λες για το τέλος του ονείρου. Ο πόνος υπάρχει. περισσότερο στα σοβαρά. Δεν μπορώ να το εξηγήσω. τότε θα ζούσα πολύ καλύτερα. Το ήξερα ότι θα το ρωτούσες αυτό!» «Δικό σου είναι το όνειρο. η ανυπομονησία σου . Σακατεμένο σ' ένα τροχαίο.

Θέλω να κλείσεις τα μάτια και να φανταστείς ότι φτάνεις στη δεξίωση μαζί με τον Σαμ. Δουλεύει στις δημόσιες σχέσεις και ξέρει πώς να φερθεί κοινωνικά.αλλά να που παρ' όλ' αυτά μου ξανάρχεται τώρα αυτή η σκέψη. Το δίλημμα αυτό γινόταν όλο και πιο έντονο. Γιατί τόση αγωνία. ποτέ δεν είχα σκεφτεί αυτή τη διπλή σημασία. αλλά έχεις κολλήσει κιόλας». «Αφήνω το χέρι του Σαμ. Έκανε μια γκριμάτσα. νομίζω πως θα βοηθήσει. «Το βλέπεις αυτό με τα μάτια του νου σου. χωρισμένη εδώ και τέσσερα χρόνια. Πατ. Θα 'πρεπε ν' αρνηθώ κάθε άλλον άντρα. αλλά μόνο δυο χρόνια. Δεν θέλω να με δουν μαζί του». ώσπου της έγινε εμμονή. Κι είναι πολύ ωραίος άντρας. Πες ό. «Ουφ. Νιώθω ενοχές που τον κατέστρεψα. Άλλα συναισθήματα. «Μού έρχονται διάφορα πράγματα που έχουν σχέση με τον γάμο μου. Την είχα δει για μερικούς μήνες πριν από πέντε χρόνια. ήταν ότι είχε λάβει μια πρόσκληση για μια δεξίωση. Σου κουνάνε το χέρι κι έρχονται προς το μέρος σου». «λοιπόν.τι σου έρχεται στον νου». αλλά βασανιζόταν για το αν έπρεπε να συνεχίσει να τον βλέπει. Ξέρω απ' την προηγούμενή μας θεραπεία ότι δεν τον κατέστρεψα εγώ -την είχαμε δουλέψει πάρα πολύ αυτή την ενοχή εσείς κι εγώ. δεν μ' αρέσει αυτή η δεξίωση». Έπρεπε ή όχι να φέρει τον Σαμ. Έκανα μια παύση. Στην πρώτη μας συνεδρία. Προσπάθησε να είσαι χαλαρή. Ο αποτυχημένος μου γάμος . έπειτα από διάφορες αποτυχημένες προσπάθειες να τη βοηθήσω να βρει μια λογική εξήγηση για το νόημα της ανησυχίας της. δοκίμασα μια έμμεση προσέγγιση και της πρότεινα να κάνει μια φαντασίωση με καθοδήγηση. στην οποία θα πήγαιναν πολλοί στενοί της φίλοι και συνεργάτες. Γιατί όχι. Η Πατ μου είπε ότι ήταν παγιδευμένη σ' ένα παράδοξο: αγαπούσε τον Σαμ. Όπως στο κολέγιο. Το αποφασιστικό χτύπημα που την έκανε να μου τηλεφωνήσει. Μπαίνεις στον χώρο κρατώντας τον απ' το χέρι. για δοκίμασε αυτό. Κάθε επιλογή εμπεριέχει μια παραίτηση από κάτι. μια χρηματίστρια σαράντα πέντε χρονών. Αλλά θα μας θεωρούσαν ζευγάρι. «Πατ. «Συνέχισε. Πολλοί φίλοι σου σε βλέπουν. έχεις προσκολληθεί σ' αυτόν. όταν φοράς την καρφίτσα της αδελφότητας κάποιου γκόμενου. Έλεγξε μέσα σου και πες μου όλα όσα νιώθεις. Αυτό θα με περιόριζε. Ο λόγος που ήρθε ξανά σε επαφή μαζί μου ήταν ότι είχε γνωρίσει έναν πολύ γοητευτικό άντρα. και κάθε παραίτηση μας κάνει να συνειδητοποιούμε τα όρια και την παροδικότητά μας.ΜΙΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΑΠΟΦΑΣΗ ΩΣ ΑΦΥΠΝΙΣΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ Οι σημαντικές αποφάσεις έχουν συχνά πολύ βαθιές ρίζες. όταν αποφάσισε ν' αφήσει τον άντρα της. αναζήτησε θεραπεία επειδή είχε δυσκολία να κάνει μια καινούρια σχέση.» Η Πατ κούνησε το κεφάλι καταφατικά. "Προσκολλημένη και κολλημένη"» -και η Πατ άνοιξε τα μάτια-. τον Σαμ.» «Δεν ξέρω! Είναι πιο μεγάλος από μένα. «Πολύ επιδέξιος τρόπος ν' απεικονίσεις το δίλημμά σου. «Τώρα συνέχισε να βλέπεις τη σκηνή αυτή και άσε να μπουν μέσα τα συναισθήματά σου. Θα ένιωθα κολλημένη. Ένα μεσήλικο ζευγάρι.» Η Πατ έκλεισε πάλι τα μάτια και βυθίστηκε στη φαντασίωσή της. Κολλημένη και προσκολλημένη: Πατ Η Πατ. που την ενδιέφερε αλλά είχε κινητοποιήσει έναν κατακλυσμό άγχους.

Κάθε ναι εμπεριέχει ένα όχι. Έχει ενισχυθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό από την ιδέα που έχει ο δυτικός πολιτισμός για την πρόοδο. Στο τέλος αποκολλήθηκε απ' αυτό.αντλούσε τη δύναμή του απ' το απύθμενο πηγάδι του άγχους της για τον θάνατο..ποτέ. Αυτός ο περιορισμός των δυνατοτήτων έχει μια σκοτεινή πλευρά. Έτσι το άγχος της Πατ -που φαινομενικά σχετιζόταν με κάτι επιφανειακό. Ας δούμε γιατί η απόφαση της Πατ της προκαλούσε τόση αγωνία. μπορεί να κινητοποιήσει τον άνθρωπο. όπως τα πεντηκοστά ή τα εξηκοστά. Θα απέκοπτε τις άλλες δυνατότητες. Ο Χάιντεγκερ όρισε κάποτε τον θάνατο ως τη «μη δυνατότητα περαιτέρω δυνατότητας». ιδίως έπειτα από είκοσι πέντε χρόνια. ναι. Βέβαια ο γάμος έχει τελειώσει εδώ και χρόνια. κοιτούσαν προς τα πίσω. Σημαίνει ότι δεν μπορώ να γυρίσω πίσω . ο σχεδιασμός της διανομής της περιουσίας και η σύνταξη διαθήκης. Όσο περισσότερες δυνατότητες αποκλείεις τόσο μικρότερη. και από την αμερικανική επιταγή για συνεχή ανοδική κίνηση. καθώς και ορισμένα προχωρημένα γενέθλια. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν προσυπέγραψαν την ιδέα της προόδου: αντίθετα. νεότερους και ίσως καλύτερους από κείνον. και συνεπάγεται σημαντική μετατόπιση των ιδεών και των πεποιθήσεών μας. Βέβαια η πρόοδος δεν είναι παρά μια κατασκευή. στράφηκε στο μέλλον και μπόρεσε να δεσμευτεί με τον Σαμ. δεν θα ήταν μόνο «προσκολλημένη» αλλά και «κολλημένη». Μόλις «προσκολληθεί» στον Σαμ. Είναι μη αναστρέψιμο. προς έναν χρυσό αιώνα που έλαμπε όλο και πιο φωτεινός όσο περνούσαν οι αιώνες. αενάως προοδεύουμε και ανεβαίνουμε είναι πολύ συνηθισμένη.άλλους άντρες. Υπάρχουν κι άλλοι τρόποι ν' αντιληφθεί κανείς την Ιστορία. αλλά όχι ακριβώς έτσι όπως το αντιλαμβάνομαι ξαφνικά τώρα». Ναι. με την απόφαση να πάρει μαζί της έναν άντρα σε μια δεξίωση. όπως είναι οι συναντήσεις με παλιούς συμμαθητές ή συμφοιτητές. Κατ' αρχάς προμήνυε μια παραίτηση από κάτι. χρόνος που χάθηκε. Λειτουργούσε σαν μια αφυπνιστική εμπειρία: ο εστιασμός της προσοχής μας στο βαθύτερο νόημα της απόφασής της ενίσχυσε κατακόρυφα την αποτελεσματικότητα της δουλειάς μας. Τίποτα δεν κάνει πιο χειροπιαστό τον κύκλο της ζωής απ' το να βλέπεις τους . ΤΑ ΟΡΟΣΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΩΣ ΑΦΥΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ Άλλα παραδείγματα αφύπνισης -πιο συνηθισμένα αλλά και πιο έμμεσα. μπορεί να είναι πολύ πλούσιες εμπειρίες. Η Πατ ανέφερε επίσης ότι μέχρι το διαζύγιο η ζωή της έμοιαζε να κινείται ανοδικά και ότι τώρα μόλις συνειδητοποιούσε πως το διαζύγιο ήταν πραγματικά μη αναστρέψιμο. Η ιστορία της Πατ εικονογραφεί τη σχέση ανάμεσα στην ελευθερία και στη θνητότητα. αυτό το ήξερα ήδη. Η ανάλυση που κάναμε για το θέμα της ευθύνης την οδήγησε σε μια μεγαλύτερη συνειδητοποίηση της αδυναμίας να ξαναγυρίσουμε στα νιάτα. συντομότερη και λιγότερο ζωντανή φαίνεται η ζωή σου. Η ξαφνική συνειδητοποίηση ότι η πρόοδος προς τα επάνω δεν είναι παρά ένας μύθος.συνδέονται με ορόσημα της ζωής μας. Είναι ένα στάδιο της ζωής μου που πέρασε.ήταν η πρώτη μου πραγματική αποτυχία στη ζωή μου -ως τότε όλα προχωρούσαν προς τα πάνω. διαγράφει τις άλλες δυνατότητες . Συναντήσεις με παλιούς συμμαθητές Οι συναντήσεις με παλιούς συμμαθητές. Με τα δικά της λόγια.. αποδέχτηκε τα πράγματα απ' τα οποία έπρεπε να παραιτηθεί. Η ψευδαίσθηση της Πατ πως αναπτυσσόμαστε αενάως. που χρονολογείται από την εποχή του Διαφωτισμού. τα γενέθλια και οι επέτειοι. όπως συνέβη με την Πατ. Αλλά το να διαλέξω πραγματικά έναν άλλον άντρα κάνει τελικά πραγματικό το διαζύγιο. Οι δύσκολες αποφάσεις έχουν συχνά ρίζες που φτάνουν ως τα θεμέλια των υπαρξιακών ανησυχιών και της προσωπικής ευθύνης.

να ολοκληρώσουμε και να επιλύσουμε δουλειές που έχουν μείνει στη μέση. ΤΑ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΑ ΓΕΝΕΘΛΙΑ: ΟΥΙΛ Ο κάθε θεραπευτής που έχει αποκτήσει μια ευαισθησία για τα ζητήματα θνητότητας θα εντυπωσιαστεί από το πόσο καθολικά είναι. Παρ' ότι συνήθως γιορτάζουμε τα γενέθλια με δώρα. χωρίς εγώ να το έχω ζητήσει συνειδητά. οι παλιές αγάπες αναζωπυρώνονται. Σε γνώριζαν όταν ήσουνα νέος και φρέσκος και πριν αναπτύξεις μια ενήλικη περσόνα. Μερικές συγκεντρώσεις σου δίνουν να καρφιτσώσεις στο πέτο τη φωτογραφία σου από τότε που ήσουνα νέος.φίλους σου απ' το σχολείο να έχουν πλήρως ενηλικιωθεί και μάλιστα γεράσει. Πολλές φορές ενώ ξεκινούσα να γράφω ένα κομμάτι αυτού του βιβλίου συνέβη την ίδια εκείνη ημέρα ένας θεραπευόμενος να ρίξει στην ποδιά μου ένα σχετικό κλινικό παράδειγμα. Γενέθλια και επέτειοι Τα σημαντικά γενέθλια και οι σημαντικές επέτειοι μπορούν επίσης να είναι δυνάμει αφυπνιστικές εμπειρίες. τούρτες. μια αίσθηση βαθιάς οικειότητας ο ένας με τον άλλον. όλοι είναι μέλη ενός δράματος που ξεκίνησε να παίζεται πριν από πολύ καιρό μπροστά σ' ένα φόντο απεριόριστης ελπίδας. ακόμα και πενήντα χρόνια. Και βέβαια μια ακόμα πιο ισχυρή αφύπνιση που σε συνεφέρει είναι ο κατάλογος των ονομάτων των συμμαθητών που έχουν πεθάνει. καθώς συζητάς τον θάνατό σου και τους κληρονόμους σου και σκέφτεσαι πώς θα διαθέσεις τα χρήματα και τα αγαθά που έχεις συσσωρεύσει στη διάρκεια της ζωής σου. Ποιον δεν αγαπώ. Πώς θα τους φαίνομαι εγώ. πέρασε πολλές μέρες ξεκαθαρίζοντας το ηλεκτρονικό του ταχυδρομείο. κατακλύστηκε από συγκίνηση.» Για μένα η συγκέντρωση μιας παλιάς τάξης είναι σαν την κατακλείδα κάποιων ιστοριών που είχα ξεκινήσει να τις διαβάζω πριν από τριάντα. κι όταν το κάνουν. Ένας ασθενής μου με θανατηφόρα ασθένεια. Οι θεραπευτές οφείλουν να σημειώνουν τα γενέθλια των θεραπευόμενων -ιδίως τα σημαντικά. Δείτε την παρακάτω θεραπευτική συνεδρία. τόσο πολύ. προσπαθώντας ν' ανακαλύψει τα νεαρά και αθώα μάτια στις ρυτιδιασμένες μάσκες που έχει μπροστά του. Οι συμμαθητές έχουν μια κοινή ιστορία. η οποία έλαβε χώρα καθώς έγραφα αυτό το κεφάλαιο για τις αφυπνιστικές . Οι παλιοί συμμαθητές δίνουν την αίσθηση ότι μπορείς να τους εμπιστευτείς. ο οποίος ξεκίνησε τη διαδικασία να ρυθμίσει τις υποθέσεις του. κάρτες και χαρούμενα πάρτι. Τι γυρεύω εγώ εδώ μέσα. να κρατούν ημερολόγιο των αντιδράσεών τους. Διανομή της περιουσίας Η διανομή της περιουσίας αυξάνει αναπόφευκτα την υπαρξιακή επίγνωση. για να σβήσει όλα τα μηνύματα που θα μπορούσαν να προκαλέσουν δυσάρεστα συναισθήματα στην οικογένειά του. κι ο κόσμος περιφέρεται μέσα στην αίθουσα συγκρίνοντας φωτογραφίες και πρόσωπα. Ίσως αυτός να είναι ο λόγος που απ' τις συγκεντρώσεις αυτές προκύπτει ένας εντυπωσιακός αριθμός νέων γάμων. Σε ποιον πρέπει να είμαι γενναιόδωρος. Και ποιος μπορεί ν' αντισταθεί στη σκέψη: «Γέρασαν όλοι τόσο πολύ. τι γιορτάζουμε στην πραγματικότητα. Αυτή η διαδικασία συνόψισης της ζωής μας εγείρει πολλά ερωτήματα: Ποιον αγαπώ. τα γενέθλια των μεγάλων δεκαετιών-και να ανιχνεύουν τα συναισθήματα που ξυπνούν. Η τελική εξάλειψη κάθε φωτογραφίας και αναμνηστικού από εμπειρίες μεγάλου πάθους ξυπνάει πάντοτε το υπαρξιακό άγχος. Σε ποιον θα λείψω. Καθώς έσβηνε μηνύματα από παλιές ερωμένες. Αυτή τη στιγμή απολογισμού της ζωής μας πρέπει να λάβουμε πρακτικά μέτρα για ν' αντιμετωπίσουμε το τέλος της. Ίσως είναι μια προσπάθεια ν' αποδιώξουμε κάθε θλιβερή υπόμνηση της ανέκκλητης ροής του χρόνου. σαράντα. να ρυθμίσουμε ζητήματα ταφής. Ενθαρρύνω τους ασθενείς μου να πηγαίνουν στις συγκεντρώσεις των παλιών τους συμμαθητών.

ιδίως για τον θάνατο ενός παιδιού. «τότε θα έβλεπαν.» «Νιώθω άβολα με κάθε είδους κομπλιμέντο.εμπειρίες. Έμοιαζε να είναι μια σημαντική πληροφορία για την προϊστορία του. ρώτησα. Όποτε διαβάζω ένα βιβλίο για τον θάνατο. Ήταν η τέταρτη συνάντησή μου με τον Ουίλ. τι θα έβλεπαν. συζήτησε μακροσκελώς το ιστορικό του. αλλά σ' αυτό το κομμάτι της συνεδρίας παρέμεινα περισσότερο σιωπηλός . Δεν έχω πρόσβαση σ' αυτό».» «Σκέφτομαι μια στιγμή στην πρώτη μας ή στη δεύτερη συνεδρία. εκτός αν πούμε ότι κάτω απ' αυτό υπάρχει ένα ολόκληρο σκοτεινό πράγμα. Έχετε κάτι στον νου σας. Ουίλ. Και κάπως το ακυρώνω με την εσωτερική μου φωνή που λέει: "Δεν με ξέρουν πραγματικά" ή "Αν ήξεραν όμως"». Δεν μ' αρέσει. Αφού περιέγραψε για ένα τέταρτο της ώρας την κατάσταση στη δουλειά του. (Είχε αποφοιτήσει μετά πολλών επαίνων από ένα εξαιρετικό πανεπιστήμιο. γίνομαι πενήντα χρονών». Πώς νιώθεις γι' αυτό.αν εξαιρέσουμε το σχόλιο που έκανα για τη συμπόνια. Εγώ βέβαια δεν το σκεφτόμουνα έτσι. Τότε σχολίασες ότι πολύ σπάνια δακρύζεις. την οποία έδειχνε για τις υποθέσεις που αναλάμβανε αμισθί. «Αντιλαμβάνεσαι ποτέ. αλλά και το να κάνω εγώ στους άλλους. υπάρχει κάτι. «Αν σε γνώριζαν πραγματικά». Έχει καλέσει μερικούς φίλους στο σπίτι να φάμε μαζί και να το γιορτάσουμε. έναν υπερβολικά εγκεφαλικό δικηγόρο σαράντα εννέα χρονών.» «Δεν νομίζω. «Και. Δεν θυμάμαι πολύ καλά τι λέγαμε εκείνη τη στιγμή. ότι σε όλους τους οργανισμούς που είχε βρεθεί είχε αποτελέσει περιθωριακό στοιχείο. Ο θάνατος. Δεν το καταλαβαίνω και δεν ξέρω πώς να το εξηγήσω.» . ο οποίος αναζήτησε θεραπεία. Μήπως εσύ θυμάσαι. σήμερα είναι τα γενέθλιά μου. όταν ξαφνικά ξέσπασε μια πολύ έντονη συγκίνηση και σου ήρθαν δάκρυα στα μάτια.) Ο Ουίλ ξεκίνησε τη συνεδρία σχολιάζοντας ότι κάποιοι απ' τους συναδέλφους του τον κατέκριναν ανοιχτά που πρόσφερε υπερβολικά πολλές ώρες αμισθί και που είχε αντίθετα πολύ λίγες χρεώσιμες ώρες. «Ξεπήδησε ποτέ κάτι απ' αυτό το σκοτεινό επίπεδο εδώ μαζί μου.» «Η γυναίκα μου θα το κάνει μεγάλο θέμα. νιώθω να πνίγομαι»... Γιατί. «Πώς έτσι. να ξεπηδούν κάποια πράγματα απ' αυτό το επίπεδο.» «Δεν ξέρω ούτε κι εγώ ο ίδιος. και την απορρόφησα πλήρως. Και δεν είναι μόνο το να δέχομαι κομπλιμέντα που με κάνουν να νιώθω άσχημα. Έπειτα από μια σύντομη σιωπή είπε: «Παρεμπιπτόντως. επειδή είχε χάσει το πάθος του για τη δουλειά του κι επειδή ένιωθε καταπτοημένος που δεν είχε χρησιμοποιήσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα σημαντικά πνευματικά χαρίσματα που διέθετε. Δεν μ' αρέσει ν' ασχολούνται πολύ μαζί μου».» «Ναι. Τι είναι αυτό που δεν σ' αρέσει στο ν' ασχολούνται οι άλλοι μαζί σου.

όταν περιέγραφες εκείνη την υπόθεση που ανέλαβες χωρίς χρήματα. Ενώ οι τρεις μας κάναμε μια ευχάριστη κουβέντα για κάτι. μόλις θυμήθηκα ότι χθες τη νύχτα είδα ένα όνειρο με τον πατέρα μου! Δεν είχα καμιά ανάμνηση του ονείρου ως αυτή τη στιγμή! Αν με είχατε ρωτήσει στην αρχή της ώρας. Ονειρεύεσαι συχνά τον πατέρα σου. Κάτι τέτοια σημαντικά γενέθλια έχουν συνήθως πολλές ψυχικές διακλαδώσεις. κι έπειτα από λίγο ξανακάθισα. για τον πατέρα σου μιλούσαμε. πως νιώθει να πνίγεται όποτε διαβάζει κάτι για τον θάνατο. Αναρωτιέμαι πώς ένιωσες που σου είπα κάτι θετικό. θεέ μου. ιδίως για τον θάνατο ενός παιδιού.. «Νομίζω ότι είχε κάποια σχέση με τον πατέρα σου. Επομένως θα δυσκολευτείς να πεις κι εσύ κάποτε σ' εμένα κάποια θετικά πράγματα. «Έχει σχεδόν τελειώσει ο χρόνος μας. «Είμαι βέβαιος πως αυτή η δυσάρεστη αίσθηση θα μας οδηγήσει σε πιο πολλά υποσχόμενες κατευθύνσεις στη δουλειά μας». Ο πατέρας μου πέθανε πριν από δώδεκα περίπου χρόνια κι ο θείος μου δυο-τρία χρόνια νωρίτερα. Σημειώστε ότι σ' αυτή τη θεραπευτική ώρα με τον Ουίλ το μοτίβο του θανάτου προέκυψε απρόσμενα και αυθόρμητα. Σηκώθηκα και πήγα στον υπολογιστή μου. Είναι πολύ σπάνιο να σηκωθώ και να πάω ως τον υπολογιστή μου.) «Δεν είμαι σίγουρος. Πες μου. στα οποία θα μπορούσα να είχα στραφεί. αλλά θέλω να σου κάνω μια ερώτηση για κάτι που κουβεντιάσαμε νωρίτερα . εκείνος απάντησε.» «Ήταν μια καλή συνεδρία» απάντησε. Πρώτα ήταν η επέτειος των πεντηκοστών του γενεθλίων. για να σε κρατήσει κοιμισμένο. Νωρίτερα. «Μ' εντυπωσίασε που θυμόσασταν τα δάκρυά μου απ' την πρώτη φορά που συναντηθήκαμε. «Το σπηκάζ από κάτω φαίνεται να χρησιμεύει για να διατηρήσει το όνειρο ελαφρύ. Αλλά πρέπει να ομολογήσω ότι άρχισα να αισθάνομαι πολύ άβολα τώρα στο τέλος που με ρωτήσατε πώς ένιωσα που μου είπατε κάτι καλό και το αντίστροφο». όταν τον ρώτησα για το κρυμμένο του επίπεδο. προς μεγάλη μου έκπληξη και χωρίς να του δώσω ατάκα. έχουν πεθάνει. Ουίλ. «Α ναι. είναι λογικό. αν χθες τη νύχτα είδα κανένα όνειρο. Συμβαίνει αυτό ποτέ μέσα σ' ετούτο το δωμάτιο. Τουλάχιστον δεν το θυμάμαι». θα σας έλεγα όχι. Θα πρέπει να το σκεφτώ» είπε κι ετοιμάστηκε να σηκωθεί. το θυμάμαι και. ποια άλλα συναισθήματα ξύπνησαν για τη συνεδρία μας και για μένα σήμερα. Δεν μου απάντησες. Έλεγες με θλίψη ότι λυπόσουν που δεν είχες ποτέ κουβεντιάσει μαζί του σε προσωπικό επίπεδο και ξαφνικά γέμισες δάκρυα». Ανάμεσα σ' εσένα και σ' εμένα. περίμενε να το κοιτάξω».» «Ποτέ ως τώρα.» (Σπάνια αφήνω να περάσει μια ώρα χωρίς να κάνω μια διερεύνηση του εδώ-και-τώρα όπως αυτή.. έψαξα τη λέξη «δάκρυα» στον φάκελό του.«Δεν μου έρχεται τίποτα.για το να δέχεσαι και να κάνεις κομπλιμέντα. ω. που ήθελα ν' ακολουθήσω τον μίτο της μοναδικής εκδήλωσης συγκίνησης που είχε δείξει στις συναντήσεις μας. πάλι εντελώς . Πρόσθεσα: «Κάτι τελευταίο. Μισό λεπτό. Ουίλ. αλλά ο Ουίλ ήταν τόσο εγκεφαλικός. αλλά μην ανησυχείς. Λοιπόν. σχολίασα πόσο συμπονετικός είσαι. όταν τον ρώτησα για το «σκοτεινό του επίπεδο». στο όνειρο αυτό μιλούσα με τον πατέρα μου και με τον θείο μου. μέσα στο όνειρο είναι κάτι φυσικό"». δεν θυμάμαι καν το επεισόδιο». Για την ακρίβεια. Κι έπειτα η ξαφνική ανάμνηση. Ας δούμε όλα τα υπαρξιακά ζητήματα. για να συμβουλευτώ τις σημειώσεις μου στη μέση της συνεδρίας. «Ναι. Έπειτα. άκουγα τον εαυτό μου να λέει: "Έχουν πεθάνει.

απροσδόκητα, του ονείρου στο οποίο μιλάει με τον νεκρό πατέρα και τον νεκρό θείο του.
Όταν ασχολήθηκα με τ' όνειρό του στις επόμενες συνεδρίες, ο Ουίλ συνειδητοποίησε τον κρυφό του
φόβο και τη θλίψη του για τον θάνατο - για τον θάνατο του πατέρα του, για τον θάνατο των μικρών
παιδιών και, κάτω απ' αυτά, για τον δικό του θάνατο. Καταλήξαμε ότι κρατούσε τον εαυτό του μακριά
απ' τα συναισθήματα που αφορούσαν τον θάνατο, γιατί ένιωθε την ανάγκη να τα εμποδίσει να τον
καταλάβουν ολοκληρωτικά. Στις συναντήσεις μας ξεσπούσε ξανά και ξανά σε κλάμα, και τον βοήθησα
να μιλήσει ανοιχτά για τη σκοτεινή του περιοχή και για τους ως τώρα άφατους φόβους του.

ΤΑ ΟΝΕΙΡΑ ΩΣ ΑΦΥΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ

Αν ακούσουμε τα μηνύματα που μας μεταδίδουν τα έντονα όνειρα, μπορεί να αφυπνιστούμε. Δείτε το
παρακάτω όνειρο που δεν ξεχνιέται, το οποίο μου είπε μια νεαρή χήρα, βουτηγμένη στο πένθος. Είναι
ένα πολύ ξακάθαρο παράδειγμα του πώς η απώλεια ενός αγαπημένου μπορεί να φέρει τον
πενθούντα αντιμέτωπο με τη δική του θνητότητα:
Είμαι στην κλειστή μπροστινή βεράντα 17 ενός ετοιμόρροπου εξοχικού σπιτιού και βλέπω
ένα μεγάλο απειλητικό τέρας με τεράστιο στόμα να περιμένει λίγα μέτρα πέρα απ' την
είσοδο. Είμαι τρομοκρατημένη. Ανησυχώ ότι θα πάθει κάτι η κόρη μου. Αποφασίζω να
δοκιμάσω να ικανοποιήσω το θηρίο με μια θυσία και πετάω έξω απ' την πόρτα ένα κόκκινο
καρό πάνινο ζωάκι. Το ζώο καταβροχθίζει το δόλωμα αλλά μένει εκεί. Τα μάτια του καίνε.
Είναι καρφωμένα πάνω μου. Εγώ είμαι η λεία του.

Αυτή η νεαρή χήρα κατάλαβε πολύ καθαρά το όνειρό της. Στην αρχή σκέφτηκε ότι ο θάνατος (το
απειλητικό θηρίο), που είχε ήδη πάρει τον άντρα της, ερχόταν τώρα για την κόρη της. Αλλά σχεδόν
αμέσως συνειδητοποίησε πως η ίδια βρισκόταν σε κίνδυνο. Εκείνη ήταν η επόμενη στη σειρά, και το
θηρίο είχε έρθει για κείνην. Προσπάθησε να το εξευμενίσει και να του αποσπάσει την προσοχή με μια
θυσία, ένα κόκκινο καρό πάνινο ζωάκι. Το μήνυμα αυτού του συμβόλου τής ήταν σαφές - δεν
χρειάστηκε καν να το ρωτήσω: ο άντρας της είχε πεθάνει φορώντας κόκκινες καρό πιτζάμες. Αλλά το
θηρίο δεν εξευμενιζόταν: η ίδια ήταν η λεία του. Η εντυπωσιακή καθαρότητα αυτού του ονείρου
εισήγαγε μια μεγάλη μετατόπιση στη θεραπεία μας: η θεραπευόμενη μετατοπίστηκε από την
καταστροφική της απώλεια προς έναν μεγαλύτερο συλλογισμό της δικής της πεπερασμένης ύπαρξης
και του πώς θα έπρεπε να ζήσει.
Η αφυπνιστική εμπειρία δεν είναι καθόλου παράξενη και σπάνια ιδέα. Αντίθετα, είναι από τα
καθημερινά εργαλεία της κλινικής δουλειάς. Για τον λόγο αυτό ξοδεύω πολύ χρόνο διδάσκοντας τους
θεραπευτές πώς ν' αναγνωρίζουν και να τιθασεύουν τις αφυπνιστικές εμπειρίες προς θεραπευτική
χρήση - όπως στην ιστορία του Μαρκ, όπου ένα όνειρο άνοιξε μια πόρτα που οδήγησε στην αφύπνισή
του.
Ένα όνειρο πένθους ως αφυπνιστική εμπειρία: Μαρκ

Ο Μαρκ, ένας σαραντάχρονος ψυχοθεραπευτής, ήρθε σ' εμένα για θεραπεία, επειδή είχε χρόνιο
άγχος και περιοδικές κρίσεις πανικού ότι πέθαινε. Είδα πόσο ανήσυχος και ταραγμένος ήταν στην
πρώτη μας συνεδρία. Ήταν απορροφημένος στον πόνο του για τον θάνατο της μεγαλύτερης αδελφής
του, της Τζάνετ, πριν από έξι χρόνια. Η Τζάνετ είχε λειτουργήσει σαν αναπληρωματική μητέρα στα
παιδικά του χρόνια, καθώς η μητέρα του εμφάνισε καρκίνο στα οστά, όταν εκείνος ήταν πέντε
χρονών, και πέθανε δέκα χρόνια αργότερα, έπειτα από πολλές υποτροπές και πολλές
παραμορφωτικές χειρουργικές επεμβάσεις.

Γύρω στα είκοσι της χρόνια η Τζάνετ έγινε χρόνια αλκοολική και πέθανε τελικά από ηπατική
ανεπάρκεια. Παρά την αδελφική του αφοσίωση σ' εκείνην -είχε κάνει άπειρα ταξίδια από τη μια
μεριά της χώρας στην άλλη, για να της προσφέρει βοήθεια, όταν εκείνη αρρώσταινε- του ήταν
αδύνατο ν' αποτινάξει την πεποίθηση ότι δεν είχε κάνει αρκετά, ότι ήταν ένοχος και με κάποιο τρόπο
υπεύθυνος για τον θάνατό της. Η ενοχή του ήταν πολύ ανθεκτική, και στη θεραπευτική μας δουλειά
συνάντησα μεγάλη δυσκολία να τον ξεκουνήσω απ' αυτό το σημείο.
Όπως είπα, μια δυνητική αφυπνιστική εμπειρία ενυπάρχει σχεδόν σε κάθε πορεία πένθους και συχνά
κάνει την πρώτη της εμφάνιση σ' ένα όνειρο. Σ' έναν απ' τους συχνούς εφιάλτες του, ο Μαρκ μου
περιέγραψε μια εικόνα, όπου απ' το χέρι της αδελφής του ανάβλυζε αίμα - μια εικόνα που ανακάλεσε
μια πολύ παλιά ανάμνηση. Όταν ήταν γύρω στα πέντε, η αδελφή του είχε πάει στο σπίτι των γειτόνων
κι είχε χώσει τον αντίχειρα της σ' έναν ηλεκτρικό ανεμιστήρα. Θυμήθηκε ότι την είχε δει να τρέχει στο
δρόμο ουρλιάζοντας. Υπήρχε αίμα, πάρα πολύ κατακόκκινο αίμα, και πολύ μεγάλος τρόμος, και δικός
της και δικός του.
Θυμήθηκε τη σκέψη που έκανε (ή που πρέπει να έκανε) ως παιδί: αν η προστάτης του, η Τζάνετ -τόσο
μεγάλη, τόσο ικανή, τόσο δυνατή- ήταν στην πραγματικότητα ευάλωτη και τόσο εύκολα μπορούσε να
διαλυθεί, τότε εκείνος έπρεπε στ' αλήθεια να φοβάται. Πώς μπορούσε να τον προστατέψει η αδελφή
του, αν δεν μπορούσε να προστατέψει τον εαυτό της; Κι αφού ίσχυε αυτό, τότε στο ασυνείδητό του
θα πρέπει να κρυβόταν η εξίσωση: Αν πρέπει να πεθάνει η αδελφή μου, τότε πρέπει να πεθάνω κι
εγώ.
Καθώς συζητήσαμε πιο ανοιχτά τους φόβους του για τον θάνατο, ταράχτηκε ακόμα περισσότερο.
Συχνά, ενώ μιλούσαμε, βημάτιζε πάνω-κάτω στο γραφείο μου. Στη ζωή του ήταν πάντα εν κινήσει,
σχεδίαζε το ένα ταξίδι μετά το άλλο και με κάθε δυνατή ευκαιρία πήγαινε σε καινούρια μέρη. Του είχε
περάσει πολλές φορές απ' τον νου ότι, αν ρίζωνε κάπου μόνιμα, αυτό θα σήμαινε πως θα γινόταν λεία
του Χάρου: ένιωθε ότι η ζωή του, για την ακρίβεια κάθε ζωή, δεν ήταν παρά ένα μοτίβο αναβολής εν
αναμονή του θανάτου.
Σιγά σιγά, έπειτα από έναν χρόνο σκληρής δουλειάς στη θεραπεία, ο Μαρκ είδε το εξής διαφωτιστικό
όνειρο, που εισήγαγε την αποκόλλησή του από την ενοχή του για τον θάνατο της αδελφής του:
Ο ηλικιωμένος θείος μου κι η θεία μου πρόκειται να επισκεφτούν την Τζάνετ, που
βρίσκεται επτά τετράγωνα πιο πέρα [στο σημείο αυτό ο Μαρκ μου ζήτησε χαρτί και
σχεδίασε ένα διάγραμμα επτά επί επτά τετραγώνων που ήταν η γεωγραφία του ονείρου].
Θα διασχίσουν το ποτάμι, για να φτάσουν ως εκείνη. Εγώ ήξερα ότι θα 'πρεπε κι εγώ να
την επισκεφτώ, αλλά είχα πολλά πράματα να κάνω κι αποφάσισα προς το παρόν να μείνω
στο σπίτι. Καθώς οι θείοι μου ετοιμάζονται να φύγουν, σκέφτομαι να τους δώσω ένα
δωράκι να το πάνε στην Τζάνετ. Έπειτα, καθώς το αυτοκίνητό τους απομακρύνεται,
θυμάμαι ότι έχω ξεχάσει να βάλω μια κάρτα στο δώρο και τρέχω από πίσω τους. Θυμάμαι
πώς ήταν η κάρτα -κάπως επίσημη και απόμακρη- κι έλεγε «στην Τζάνετ, από τον αδελφό
σου». Με κάποιον περίεργο τρόπο, βλέπω την Τζάνετ να στέκεται στο διάγραμμα στην
άλλη μεριά τον ποταμού, ίσως γνέφοντας. Αλλά δεν ένιωσα έντονο συναίσθημα.

Η εικονοποιία στο όνειρο αυτό είναι εξαιρετικά διάφανη. Οι ηλικιωμένοι συγγενείς πεθαίνουν
(δηλαδή διασχίζουν το ποτάμι) και πηγαίνουν να επισκεφτούν την Τζάνετ επτά τετράγωνα πιο πέρα.
(Σ' αυτό το σημείο της θεραπείας του Μαρκ είχαν περάσει επτά χρόνια απ' τον θάνατο της αδελφής
του.) Ο Μαρκ αποφάσισε να μείνει σπίτι, παρόλο που ήξερε ότι αργότερα θα ήταν υποχρεωμένος να
διασχίσει το ποτάμι. Είχε πράγματα να κάνει κι ήξερε πως, για να παραμείνει στη ζωή, θα 'πρεπε ν'
αποκολληθεί απ' την αδελφή του (όπως δείχνει η τυπικότητα της κάρτας που συνοδεύει το δώρο και
το γεγονός ότι δεν ένιωσε θλίψη που την είδε να του γνέφει από την απέναντι μεριά).

Το όνειρο ήταν προάγγελος μιας αλλαγής: η εμμονή του Μαρκ με το παρελθόν ξεθώριασε και
προοδευτικά έμαθε να ζει τη ζωή του πιο πλούσια στο παρόν.
Τα όνειρα άνοιξαν πόρτες και για πολλούς άλλους ασθενείς μου, όπως ο Ρέυ, ένας χειρουργός που
βρισκόταν στη φάση της συνταξιοδότησης, και ο Κέβαν, που είχε φτάσει στο σημείο όπου η δουλειά
μας είχε τελειώσει και έφευγε από τη θεραπεία.
Ο χειρουργός που έβγαινε στη σύνταξη

Ο Ρέυ, ένας χειρουργός εξήντα οκτώ χρονών, αναζήτησε θεραπεία επειδή είχε ένα επίμονο άγχος για
την επικείμενη συνταξιοδότησή του. Στη δεύτερη συνεδρία της θεραπείας του, έφερε αυτό το
σύντομο απόσπασμα ονείρου:
Πηγαίνω σε μια συνάντηση της τάξης μου απ' το σχολείο, ίσως της έκτης τάξης. Μπαίνω
στο κτίριο και βλέπω τη φωτογραφία της τάξης αναρτημένη στην είσοδο. Την κοιτάζω
προσεκτικά για πολλή ώρα και βλέπω όλα τα πρόσωπα των συμμαθητών μου, αλλά εγώ
λείπω. Δεν μπόρεσα να βρω τον εαυτό μου.

«Ποιο ήταν το συναίσθημα μέσα στο όνειρο;» ρώτησα. (Είναι πάντα η πρώτη μου ερώτηση, καθώς
είναι πολύ χρήσιμο ν' ανακαλύψει κανείς τα συναισθήματα που συνδέονται είτε με ολόκληρο το
όνειρο είτε με κάποια μέρη του.)
«Δύσκολο να πω» απάντησε εκείνος. «Το όνειρο ήταν βαρύ ή πολύ σοβαρό - σίγουρα πάντως όχι
χαρούμενο».
«Μίλησέ μου για τους συνειρμούς που κάνεις για το όνειρο. Εξακολουθείς να βλέπεις το όνειρο με τα
μάτια του μυαλού σου;» (Όσο πιο φρέσκο το όνειρο, τόσο πιο πιθανό είναι ν' αποφέρουν χρήσιμες
πληροφορίες οι συνειρμοί του θεραπευόμενου.)
Κούνησε καταφατικά το κεφάλι. «Λοιπόν, το κεντρικό σημείο είναι η φωτογραφία. Τη βλέπω πολύ
καθαρά - πολλά πρόσωπα δεν μπορώ να τα διακρίνω καλά, αλλά κάπως ξέρω ότι εγώ δεν είμαι μέσα.
Δεν βρίσκω τον εαυτό μου».
«Και τι σκέφτεσαι γι' αυτό;»
«Δεν είμαι σίγουρος - δύο πιθανότητες υπάρχουν. Πρώτα είναι αυτή η αίσθησή μου ότι δεν
αποτελούσα ποτέ μέρος εκείνης της τάξης - ούτε και καμιάς άλλης. Δεν ήμουνα ποτέ δημοφιλής.
Ήμουνα πάντα ο απ' έξω. Αν εξαιρέσουμε το χειρουργείο». Σταμάτησε.
«Και η δεύτερη πιθανότητα;» τον προέτρεψα.
«Ε, η προφανής» είπε με σιγανή φωνή. «Η τάξη είναι στη φωτογραφία αλλά εγώ λείπω - πιθανότατα
υπαινίσσεται ή προβλέπει τον θάνατό μου».
Έτσι, μέσα απ' το όνειρο, αναδύθηκε πολύ πλούσιο υλικό και μας άνοιξε διάφορες δυνατές
κατευθύνσεις. Για παράδειγμα, θα μπορούσα να διερευνήσω την αίσθηση του Ρέυ ότι δεν ανήκει, την
έλλειψη φίλων, την αίσθηση ότι πουθενά δεν βρισκόταν στο σπίτι του, εκτός απ' το χειρουργείο. Ή θα
μπορούσα να επικεντρωθώ στη φράση του «Δεν βρίσκω τον εαυτό μου» και να εστιάσω την προσοχή
μας στην αίσθησή του ότι δεν είχε επαφή με τον πυρήνα του. Το όνειρο μας καθοδήγησε να
σχεδιάσουμε την ατζέντα της μιας χρονιάς που κράτησε η ψυχοθεραπεία μας, στη διάρκεια της
οποίας δουλέψαμε αυτά τα ζητήματα.

Όλοι οι άνθρωποι που σκέφτονται να βγουν στη σύνταξη έχουν υφέρπουσες ανησυχίες για τον θάνατο. Δύο εικόνες μέσα στο όνειρο προσέλκυσαν κυρίως την προσοχή μου: η άμμος που έπεφτε σαν σε κλεψύδρα κι οι πόρτες της αποθήκης. «Φόβος και μια βαριά αίσθηση» απάντησε ο Κέβαν. όπως στις κλεψύδρες.Περισσότερο απ' όλα όμως η προσοχή μου προσηλώθηκε σ' ένα πράγμα: στην απουσία του απ' τη φωτογραφία της τάξης του. Φοβάμαι και κατεβαίνω τρέχοντας τις σκάλες σε κάτι που μοιάζει με υπόγεια περιοχή. περνάω μέσα απ' τις πόρτες. Η μισή μου ζωή έχει τελειώσει». αλλά δεν του ήρθαν πολλοί. Το όνειρο του φαινόταν ακατανόητο. Μοιάζει σαν το τέλος της θεραπείας μας να σου ξυπνάει παλιά θέματα». «Νεκροτομείο και αποθηκευμένα πτώματα. Τον ρώτησα αν έκανε κάποιους συνειρμούς. Είναι κάμποσες εβδομάδες που δεν έχεις μιλήσει για θάνατο. Άλλωστε ήταν ένας άντρας εξήντα οκτώ χρονών που τον είχε φέρει στη θεραπεία η επικείμενη συνταξιοδότησή του. Οι έμπειροι θεραπευτές ξέρουν να μην παίρνουν μια τέτοια αμφιβολία τόσο στα σοβαρά. Από τη δική μου υπαρξιακή προοπτική. Προχωρώ παρακάτω και δεν μπορώ να βρω τρόπο να βγω. «Κι η αποθήκη. αλλά ξαφνικά στο τέρμα ενός διαδρόμου βλέπω στο υπόγειο κάτι τεράστιες πόρτες αποθήκης να είναι ελάχιστα ανοιχτές. Ποια ήταν τα συναισθήματα σ' αυτό το σκοτεινό όνειρο.κι αναρωτιέμαι τώρα πραγματικά αν είμαστε έτοιμοι να σταματήσουμε». ώστε να προεκτείνουν τη θεραπεία. Παρόλο που φοβάμαι. Νεκροτομείο». «Ναι. Ήταν όμως αυτό για το οποίο ήρθες να με δεις αρχικά. μόλις το σκεφτόμουνα κι εγώ». Οι ασθενείς που έχουν κάνει μια ουσιαστική θεραπεία. είδε το εξής όνειρο: Με κυνηγάνε σ' ένα μακρύ κτίριο. Σ' ένα σημείο βλέπω να πέφτει απ' το ταβάνι άμμος. Κέβαν. ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΩΣ ΑΦΥΠΝΙΣΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ Ένα όνειρο για το τέλος της θεραπείας: Κέβαν Στην τελευταία του συνεδρία ο Κέβαν. «Έτσι νομίζω . «Τι σου φέρνει στον νου η κλεψύδρα. Το πιο καίριο ζήτημα έμοιαζε να είναι το σχόλιο που έκανε για τον θάνατό του. «Είναι η τελευταία μας συνεδρία. παρακίνησα τον Κέβαν να κάνει συνειρμούς γι' αυτές τις εικόνες. Ότι ο χρόνος τελειώνει.» «Αποθηκευμένα πτώματα. Ο χρόνος μας εδώ τελειώνει». Αντί όμως να εκφράσω τις σκέψεις μου.» «Σκέψεις σε σχέση με τον χρόνο. ένιωθα ότι το γεγονός πως ολοκλήρωνε τη θεραπεία και μου έλεγε αντίο θα μπορούσε να είχε ανασύρει μέσα του τη θύμηση άλλων απωλειών και του θανάτου. πλησιάζουν . και πολύ συχνά οι ανησυχίες αυτές κάνουν την εμφάνισή τους με όχημα ένα όνειρο. Είναι σκοτεινά. ένας σαραντάχρονος μηχανικός που οι περιοδικοί πανικοί του σε σχέση με τον θάνατο εξαφανίστηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά μέσα στους δεκατέσσερις μήνες της θεραπείας. Δεν ξέρω ποιος. κόκκος κόκκος.

αλλά να κάνουμε μια συνάντηση σε δύο μήνες. από τις σελίδες αυτές). . Η αφυπνιστική συνειδητότητα μπορεί συχνά να διευκολυνθεί με τη βοήθεια κάποιου άλλου . όπου ο άνθρωπος ωθείται να εξετάσει τα υπαρξιακά ζητήματα. έχει όμως και τη δυνατότητα να εμπλουτίσει σε πολύ μεγάλο βαθμό τη ζωή. Στα επόμενα κεφάλαια θα μας απασχολήσει το πώς μπορούμε να κάνουμε την εμπειρία αυτή να έχει διάρκεια. οι συναντήσεις παλιών συμμαθητών. ~οο0οο~ Οι αφυπνιστικές εμπειρίες λοιπόν ποικίλλουν. όπως ελπίζω. Οι αφυπνιστικές εμπειρίες μπορεί να είναι πολύ ισχυρές αλλά είναι εφήμερες. από την εμπειρία του Ιβάν Ίλιτς στο κρεβάτι του θανάτου ως τις προθανάτιες εμπειρίες πολλών καρκινοπαθών αλλά και ως τις πιο υπόγειες αντιπαραθέσεις με τον θάνατο στην καθημερινή ζωή (όπως είναι τα γενέθλια. Κάποιος κάποτε χαρακτήρισε την ψυχοθεραπεία «κυκλοθεραπεία»: ο άνθρωπος ασχολείται με τα ίδια ζητήματα ξανά και ξανά.ενός φίλου ή θεραπευτή .συνήθως στον τερματισμό της με πολλή αμφιθυμία και συχνά βιώνουν μια υποτροπή των αρχικών τους συμπτωμάτων.που διαθέτει μεγαλύτερη ευαισθησία για τα ζητήματα αυτά (την οποία θα έχει ενδεχομένως αποκτήσει. ασφαλίζοντας όμως κάθε φορά πιο σφιχτά την προσωπική του αλλαγή. Σ' εκείνη τη συνάντηση ο Κέβαν ήταν πολύ καλά και βρισκόταν καταμεσής στη διαδικασία να μεταφέρει τα όσα είχε κερδίσει με την ψυχοθεραπεία στη ζωή του έξ απ' αυτήν. Εγώ πρότεινα στον Κέβαν να τερματίσουμε τη δουλειά μας. Μην ξεχνάτε τον στόχο αυτών των επιδρομών: μια αντιπαράθεση με τον θάνατο γεννάει άγχος. η άδεια φωλιά). το πένθος. τα όνειρα. όπως το είχαμε σχεδιάσει.

και στο κρεβάτι του θανάτου του (από επιπλοκές που ακολούθησαν την εμφάνιση πέτρας στα νεφρά) διατήρησε. Το υπέρτατο τίποτα του θανάτου 3. η οποία δεν έχει άλλο στόχο από την αποφυγή της οδύνης που είναι εγγενής στην ανθρώπινη μοίρα. Ο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΙ Η ΑΧΡΟΝΗ ΣΟΦΙΑ ΤΟΥ Ο Επίκουρος πίστευε ότι η αποστολή της φιλοσοφίας είναι ν' ανακουφίσει την ανθρώπινη δυστυχία.σε σημείο να φτάνουν. όπως. υποστήριζε. Η μεγαλοφυΐα του πρόλαβε μάλιστα τη σύγχρονη άποψη για το ασυνείδητο: ο Επίκουρος τόνιζε ότι οι ανησυχίες μας για τον θάνατο στους περισσότερους ανθρώπους δεν είναι συνειδητές. Διατύπωσε μια σειρά από καλά κατασκευασμένα επιχειρήματα. τα οποία οι μαθητές του απομνημόνευαν σαν κατήχηση. ακόμα και στην αυτοκτονία. Στο κεφάλαιο αυτό συζητώ τις ιδέες που αποδείχτηκαν πιο χρήσιμες στην ψυχοθεραπεία ασθενών μου που τους κατέτρυχε το άγχος του θανάτου. για την ανακούφιση του προσωπικού μου άγχους θανάτου. την ακραία θρησκευτικότητα. Αν μπορούμε να μάθουμε ν' αντλούμε πάλι και πάλι από αυτές τις μνήμες. Η θνητότητα της ψυχής 2. πράγματα που προσφέρουν μια επίπλαστη εκδοχή αθανασίας.300 χρόνια που μεσολάβησαν. τα οποία αποδείχτηκαν πολύτιμα στη δουλειά μου με πολλούς ασθενείς αλλά και με τον ίδιο μου τον εαυτό. Ο θρύλος λέει ότι ο Επίκουρος ακολούθησε την ίδια του τη συμβουλή. συνεχίζουν όμως να αποδεικνύονται καίρια στο πώς μπορεί κανείς να ξεπεράσει τον φόβο του θανάτου. Άλλοι αφοσιώνονται στη φρενιτιώδη και άσκοπη δραστηριότητα. επέμενε ο Επίκουρος. Οι ενοράσεις πολλών μεγάλων στοχαστών και συγγραφέων ανά τους αιώνες μας βοηθούν να κατασιγάσουμε πολλές αφόρητες σκέψεις γύρω απ' τον θάνατο και ν' ανακαλύψουμε μονοπάτια ουσίας. Στο κεφάλαιο αυτό θα συζητήσω τρία απ' τα πιο γνωστά του επιχειρήματα. Πώς επιχείρησε ο Επίκουρος ν' ανακουφίσει το άγχος θανάτου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΕΧΟΥΝ ΔΥΝΑΜΗ. την αταραξία του ανακαλώντας ευχάριστες συζητήσεις που είχε κάνει στο παρελθόν με τον κύκλο των φίλων και των μαθητών του. 1. κατά έναν ειρωνικό τρόπο. παρά τους αφόρητους πόνους. τότε δεν θα έχουμε ανάγκη την ατελείωτη ηδονιστική αναζήτηση. Πολλά απ' τα επιχειρήματα αυτά αμφισβητήθηκαν στα 2. για παράδειγμα. Επειδή καμιά δραστηριότητα δεν μπορεί να ικανοποιήσει τη λαχτάρα μας για αιώνια ζωή. αλλά μπορούμε να τις συναγάγουμε από μεταμφιεσμένες εκδηλώσεις. Ο Επίκουρος απάντησε στην ατελείωτη και ανικανοποίητη αναζήτηση καινούριων δραστηριοτήτων προτρέποντάς μας ν' αποθηκεύουμε και ν' ανακαλούμε βαθιά χαραγμένες μνήμες ευχάριστων εμπειριών. μας εμποδίζει ν' απολαύσουμε τη ζωή μας και δεν αφήνει καμιά ηδονή αδιατάρακτη. Η τρομακτική σκέψη του αναπόφευκτου θανάτου. Ποια αιτία όμως βρίσκεται στη ρίζα της ανθρώπινης δυστυχίας. την ολοκληρωτική ανάλωση στη συγκέντρωση πλούτου και την τυφλή αρπακτικότητα για εξουσία και τιμές. Το επιχείρημα της συμμετρίας . Ο Επίκουρος έγραψε ότι πολλοί άνθρωποι αναπτύσσουν ένα μίσος για τη ζωή . για να ζήσουμε τη ζωή μας. οποιαδήποτε δραστηριότητα είναι εγγενώς μη ικανοποιητική. Ο Επίκουρος δεν είχε καμιά αμφιβολία ως προς την απάντηση στο ερώτημα αυτό: ο πανταχού παρών φόβος μας για τον θάνατο.

Ένα μεγάλο μέρος της θέσης του Σωκράτη -που περιγράφεται ολοκληρωμένα στον πλατωνικό διάλογο Φαίδων. γιατί ο θάνατος κι «εγώ» με τίποτα δεν γίνεται να συνυπάρχουμε. δεν θα νιώθουμε θλίψη για τη ζωή που χάσαμε. . ο μεγάλος Ρώσος μυθιστοριογράφος. ότι δεν θα το ξέρουμε όταν θα συμβεί. Αυτό που διασκορπίστηκε δεν έχει ικανότητα αντίληψης.) Αν είμαστε θνητοί κι η ψυχή μας δεν ζει μετά τον θάνατό μας. ο Σωκράτης είχε βρει παρηγοριά στην πίστη του στην αθανασία της ψυχής και στην προσδοκία ότι μετά τον θάνατο η ψυχή του θ' απολάμβανε αιώνια μια κοινότητα ανθρώπων με παρόμοιο τρόπο σκέψης. υποστήριζε όμως ότι οι θεοί δεν ασχολούνταν με τη ζωή των ανθρώπων και μας χρησίμευαν μόνο ως πρότυπα γαλήνης και μακαριότητας. Λίγο πριν από τη θανάτωσή του.» Η θέση του Επίκουρου έχει την ακριβώς αντίστροφη οπτική απ' το ευφυολόγημα του Γούντυ Άλλεν: «Δεν φοβάμαι τον θάνατο. κανείς δεν το έχει πει τόσο όμορφα όσο ο Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ.υιοθετήθηκε και διατηρήθηκε από τους νεοπλατωνικούς και επρόκειτο στο μέλλον ν' ασκήσει πολύ σημαντική επιρροή στη χριστιανική κατασκευή για τη μετά θάνατον ζωή. δεν γνωρίζουμε ότι είμαστε νεκροί. η θρησκευτική εικονογραφία του μεσαιωνικού χριστιανισμού που απεικόνιζε τις τιμωρίες της Κόλασης -όπως στις σκηνές της Ημέρας της Κρίσεως που ζωγράφισε ο Ιερώνυμος Μπος. Απ' τους πολλούς ανθρώπους που επαναδιατύπωσαν 18 αυτό το επιχείρημα στο πέρασμα των αιώνων. τότε δεν έχουμε τίποτα να φοβηθούμε στο επέκεινα της ζωής. Ο Επίκουρος λέει ότι πράγματι δεν θα είμαστε εκεί. Το επιχείρημα της συμμετρίας Το τρίτο επιχείρημα του Επίκουρου υποστηρίζει ότι η κατάσταση της μη ύπαρξης μετά τον θάνατο είναι η ίδια κατάσταση στην οποία βρισκόμασταν πριν απ' τη γέννησή μας. Με άλλα λόγια: όπου είμαι εγώ. «γιατί να φοβόμαστε τον θάνατο. προς τα οποία θα έπρεπε να προσβλέπουμε. Επειδή είμαστε νεκροί. δεν είναι ο θάνατος. προσπαθώντας ν' αυξήσουν τη δύναμή τους. Ο Επίκουρος δεν αρνιόταν την ύπαρξη θεών (ένα τέτοιο επιχείρημα θα τον εξέθετε σε θανάσιμο κίνδυνο. οι οποίοι. ένα συμπέρασμα διαμετρικά αντίθετο με το συμπέρασμα στο οποίο είχε καταλήξει ο Σωκράτης. (Στους αιώνες που θ' ακολουθούσαν. αφού δεν υπάρχει ποτέ περίπτωση να τον αντιληφθούμε. αφού ο Σωκράτης είχε θανατωθεί με την κατηγορία του αιρετικού λιγότερο από έναν αιώνα νωρίτερα). δεν είμαι εγώ.Η θνητότητα της ψυχής Ο Επίκουρος δίδασκε ότι η ψυχή είναι θνητή και πεθαίνει μαζί με το σώμα. και οτιδήποτε δεν γίνεται αντιληπτό είναι για μας ένα τίποτα. Επομένως. Σ' αυτή την περίπτωση λοιπόν. Παρά τις πολλές φιλοσοφικές διαφωνίες γι' αυτό το αρχαίο επιχείρημα. επέμενε ο Επίκουρος. τι να φοβηθούμε.πρόσθεσε στο άγχος θανάτου μια αιματοβαμμένη εικαστική διάσταση. ενέτειναν το άγχος θανάτου των οπαδών τους προειδοποιώντας τους για τις τιμωρίες που θα επιβάλλονταν μετά θάνατον σε όσους δεν τηρούσαν συγκεκριμένους κανόνες και κανονισμούς. εκατό χρόνια νωρίτερα. γιατί η ψυχή είναι θνητή και τη στιγμή του θανάτου διασκορπίζεται. Όπου είναι ο θάνατος. απλώς δεν θέλω να είμαι εκεί όταν θα έρθει». Το υπέρτατο τίποτα τον θανάτου Στο δεύτερο επιχείρημά του ο Επίκουρος υποστηρίζει ότι ο θάνατος δεν είναι τίποτα για μας. Ο Επίκουρος καταδίκαζε δριμύτατα τους σύγχρονούς του θρησκευτικούς ηγέτες. ούτε θα υπάρχει τίποτα να φοβηθούμε απ' τους θεούς. πιστεύω ότι εξακολουθεί να διατηρεί μεγάλη δύναμη να προσφέρει ανακούφιση στους ανθρώπους που πεθαίνουν. έλεγε ο Επίκουρος. Δεν θα έχουμε συνείδηση. με τους οποίους θα μοιραζόταν την αναζήτηση της σοφίας.

όταν διαβάσαμε τους παρακάτω στίχους απ' το ποίημα του Σέλλεϋ για ένα γιγάντιο αρχαίο άγαλμα που τώρα βρίσκεται σπασμένο σε μια έρημη πια χώρα: . Η λέξη κυματισμοί αναφέρεται στο γεγονός ότι ο καθένας από μας παράγει -συχνά χωρίς συνειδητή πρόθεση ή χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Χρησιμεύουν και για να εισαγάγουν τον ασθενή στο διανοητικό έργο της ψυχοθεραπείας και για να μεταδώσουν την προθυμία μου να σχετιστώ μαζί τους . όπως ο Επίκουρος. Πολλοί από μάς μάθαμε τη ματαιότητα αυτής της στρατηγικής πολύ καιρό πριν. Μίλα. Ένα ηλεκτρονικό μήνυμα από έναν αναγνώστη μου περικλείει μια αίσθηση που σχετίζεται μ' αυτό: Αυτή την περίοδο νιώθω λίγο-πολύ καλά με την ιδέα της λήθης. Οι ιδέες για τη μετά θάνατον ζωή μου φαίνονταν άτοπες και περίπλοκες σε σύγκριση με την απλότητα αυτού του συμπεράσματος. Μοιάζει να είναι το μοναδικό λογικό συμπέρασμα. είτε ευχάριστης είτε δυσάρεστης. Παρότι οι δυο τους είναι όμοια δίδυμα. μνήμη. προσφέρει μια πολύ δραστική απάντηση σε όσους ισχυρίζονται ότι από το πεπερασμένο και το εφήμερο της ύπαρξης μας προκύπτει αναπόφευκτα η έλλειψη νοήματος.ότι δηλαδή είμαι πρόθυμος να μπω στα πιο κρυφά δώματα του φόβου του ανθρώπου αυτού και διαθέτω κάποια βοηθήματα. είναι για μένα πολύ πιο τρομακτική από τη σκέψη μιας πεπερασμένης ύπαρξης. Προσωπικά μου έχει φανεί ανακουφιστική σε πολλές περιπτώσεις η σκέψη ότι οι δύο καταστάσεις μη ύπαρξης -ο χρόνος πριν απ' τη γέννησή μας και ο χρόνος μετά τον θάνατό μας. οι οποίοι μπορεί να επηρεάζουν άλλους ανθρώπους για πολλά χρόνια. θεωρώ ότι για ν' αντικρούσει κανείς το άγχος θανάτου ενός ανθρώπου και τη θλίψη του για το εφήμερο της ζωής. επειδή η σκέψη της ατελείωτης ύπαρξης. πολλοί όμως βρίσκουν σ' αυτές ανακούφιση και βοήθεια ίσως επειδή τους θυμίζουν την καθολικότητα των ανησυχιών τους και το γεγονός ότι μεγάλα πνεύματα.στην αυτοβιογραφία του. Συνήθως εισάγω τις ιδέες του Επίκουρου νωρίς στη δουλειά μου με ασθενείς που υποφέρουν από τρόμο θανάτου. Υπάρχουν μερικοί ασθενείς που θεωρούν τις ιδέες του Επίκουρου άσχετες και ανούσιες. πάλευαν με το ίδιο ζήτημα.είναι πανομοιότυπες κι ότι νιώθουμε τόσο μεγάλο φόβο για τη δεύτερη σκοτεινή έκταση. ακόμα και πέρα απ' την αντίληψή μας. για να κάνω το ταξίδι μας αυτό πιο άνετο.ομόκεντρους κύκλους επιρροής. Η ιδέα ότι μπορούμε ν' αφήσουμε κάτι απ' τον εαυτό μας. Δεν μπορούσα να παρηγορηθώ με την ιδέα μιας μετά θάνατον ζωής. Οι κυματισμοί δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι αφήνουμε πίσω μας την εικόνα μας ή το όνομά μας. ο άνθρωπος κατά κανόνα βλέπει την προγεννητική άβυσσο με μεγαλύτερη γαλήνη από την άβυσσο προς την οποία κατευθύνεται (με περίπου τεσσερισήμισι χιλιάδες παλμούς την ώρα)». ΚΥΜΑΤΙΣΜΟΙ Απ' όλες τις ιδέες που αναδύθηκαν στα πολλά χρόνια που ασκώ το επάγγελμά μου. ενώ έχουμε τόσο μικρή ανησυχία για την πρώτη. η οποία ξεκινάει με τις εξής φράσεις: «Το λίκνο αιωρείται πάνω από μια άβυσσο. Η επίδραση δηλαδή που έχουμε στους άλλους ανθρώπους μεταβιβάζεται με τη σειρά της σε άλλους. κι η κοινή λογική μας λέει ότι η ύπαρξη μας δεν είναι παρά μια σύντομη αναλαμπή φωτός ανάμεσα σε δύο αιωνιότητες σκότους. ακόμα και για πολλές γενιές. Από μικρό παιδί σκεφτόμουν πως μετά τον θάνατο ο άνθρωπος πρέπει λογικά να επιστρέψει στην κατάσταση στην οποία βρισκόταν πριν απ' τη γέννηση. στο σχολικό μας πρόγραμμα. σαν τους κυματισμούς μέσα σε μια λιμνούλα που προεκτείνονται ολοένα. εξαιρετική δύναμη έχει η ιδέα των κυματισμών. ώσπου παύουν να είναι ορατοί και συνεχίζονται πια στο νανο-επίπεδο.

Ήταν μια φράση που είχε μεγάλη δύναμη: ήξερε ότι η στοργή. Η Μπάρμπαρα είχε από καιρό διαισθανθεί τη γενική ιδέα των κυματισμών. Κάποιο χαρακτηριστικό. Η ιδέα όμως . την επόμενη μέρα όμως. Της ήρθε στον νου μια απ' τις αγαπημένες φράσεις της μητέρας της: Αναζήτησέ την ανάμεσα στους φίλους της. όταν ήταν κι οι δυο τους κοπέλες. τη γέμισε αγκαλιές και φιλιά και την ευχαρίστησε για την άφθονη καθοδήγηση που της είχε προσφέρει. αφορούν αντίθετα το ν' αφήσουμε πίσω μας κάτι απ' την εμπειρία της ζωής μας. έβλεπε σχεδόν χειροπιαστές κάποιες πλευρές της μητέρας της που είχαν αφήσει κυματισμούς στους φίλους της. κι απελπίσου. όταν της επισήμανα ότι ποτέ δεν θα βιώσει τη φρίκη της ανυπαρξίας. με την έννοια που χρησιμοποιώ τη λέξη. που βασανιζόταν για πολλά χρόνια από άγχος θανάτου. βασιλεύς των βασιλέων Δες τα έργα μου. Είναι χαρακτηριστική η ιστορία της Μπάρμπαρα. η τρυφερότητα κι η αγάπη της μητέρας της για τη ζωή ζούσαν μέσα στην ίδια. Ίσως να μην ήταν τόσο κρίσιμο να επιβιώσει ως πρόσωπο ή ακόμα και να διατηρηθούν αναμνήσεις απ' το πρόσωπό της. σοκαρίστηκε πραγματικά. η οποία έτρεξε καταπάνω της. όταν για πρώτη φορά έπειτα από τριάντα χρόνια είδε ξανά την Άλλισον. την ώρα που επέστρεφε με το αεροπλάνο. στο μοναχοπαίδι της.Τ' ονομά μου είναι Οζυμάντιας. έπειτα από δυο μήνες. Ένιωσε μεγάλη ευχαρίστηση και αρκετή έκπληξη μαθαίνοντας ότι τόσο μεγάλο μέρος των συμβουλών και της καθοδήγησής της διατηρούνταν στη μνήμη μιας παιδικής φίλης. ανέφερε δύο γεγονότα που ελάττωσαν σημαντικά το άγχος της. Ένα κομμάτι σοφίας. Τα επικούρεια επιχειρήματα που της πρότεινα δεν έφεραν αποτέλεσμα. Οι κυματισμοί. Οι απόπειρες να διατηρήσουμε την προσωπική μας ταυτότητα είναι πάντοτε μάταιες. «Αναζήτησέ την ανάμεσα στους φίλους της»: Μπάρμπαρα Η Μπάρμπαρα. κυματισμοί κάποιας πράξης ή ιδέας που θα βοηθούσαν άλλους να κατακτήσουν τη χαρά και την ακεραιότητα στη ζωή. Ίσως ο θάνατος να μην ήταν ακριβώς ο αφανισμός που νόμιζε. ελάχιστα μικρότερή της. κάποια αρετή. μια στενή της φίλη από την εφηβεία. Η παροδικότητα είναι αιώνια. επειδή η συνείδησή της θα έχει πάψει να υπάρχει μετά τον θάνατό της. το θεωρούσε αυτονόητο ότι επηρέαζε τους μαθητές της με τρόπους που ήταν εντελώς διαχωρισμένοι απ' την ανάμνηση που διατηρούσαν για κείνην. Ως δασκάλα. η Μπάρμπαρα είχε μια επιφοίτηση που της χάρισε μια νέα οπτική για τον θάνατο. Ίσως το σημαντικό να ήταν να παραμείνουν οι κυματισμοί της. αυτό που την τρομοκρατούσε περισσότερο απ' όλα ήταν η σκέψη της ανυπαρξίας. Λόγου χάρη δεν αισθάνθηκε καμιά ανακούφιση. Αλλά η συνάντησή της με την ξεχασμένη παιδική της φίλη έκανε την ιδέα των κυματισμών πολύ πιο πραγματική στα μάτια της. εσύ ο Δυνατός. όταν γνώρισε τη δεκατριάχρονη κόρη τής Άλλισον. γιατί η μικρή έδειξε πολύ μεγάλο ενθουσιασμό που επιτέλους γνώριζε τη θρυλική φίλη της μητέρας της. Από τότε που η Μπάρμπαρα ήταν παιδί. κυματισμοί που θα τη γέμιζαν περηφάνια και θ' αντιμάχονταν την ανηθικότητα. τη φρίκη και τη βία που μονοπωλούν τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και τον έξω κόσμο. καθοδήγησης. γνωστούς μας ή άγνωστους. Οι σκέψεις αυτές ενισχύθηκαν από ένα δεύτερο γεγονός. οι οποίοι με τη σειρά τους θα περνούσαν τους κυματισμούς στα παιδιά τους και στα παιδιά των παιδιών τους. κι η Μπάρμπαρα έβγαλε έναν σύντομο λόγο στην κηδεία. όταν πέθανε η μητέρα της. Το πρώτο γεγονός συνέβη σε μια συνάντηση της τάξης της. Καθώς μιλούσε λοιπόν και διέτρεχε με το βλέμμα τους ανθρώπους που παρευρίσκονταν στην κηδεία. μια ανακούφιση που μεταδίδεται στους άλλους. Αναλογιζόμενη αυτή τη συνάντηση της τάξης της.

(Σ. Η Μπάρμπαρα ξαναπήγε στο νεκροταφείο την επόμενη χρονιά. είναι ότι οι Καλές Πράξεις συνοδεύουν τον άνθρωπο ως τον θάνατό του και συνεχίζουν να επηρεάζουν με τους κυματισμούς τους τις διάδοχες γενεές. παρότι δεν γνωρίζω την ταυτότητα του νεκρού δότη. νιώθω συχνά ένα κύμα ευγνωμοσύνης γι' αυτόν τον άγνωστο άνθρωπο. Μου είπε ότι ήταν μια πολύ μεγάλη ευχαρίστηση να γνωρίζει πως η δική της εμπειρία θα μπορούσε με κάποιον τρόπο να ωφελήσει άλλους ανθρώπους. δηλ. Ποιος δεν έχει νιώσει μια ζεστασιά μέσα του μαθαίνοντας ότι υπήρξε άμεσα ή έμμεσα σημαντικός για κάποιον άλλον. με τις οποίες μοιράζεται την ίδια σπαρακτική λαχτάρα. 225. όταν η δική μας καρδιά χτυπά για κάποιον άλλον και οι δικοί μας κερατοειδείς του επιτρέπουν να δει.ελάττωσαν σε μεγάλο βαθμό τον φόβο της. του μεσαιωνικού θρησκευτικού δράματος i. Άλλα γεγονότα που προκαλούν κυματισμούς είναι: i Everyman. Όταν έπειτα από χρόνια την ξαναείδα για μια σύντομη θεραπεία.των κυματισμών -της ύπαρξης που συνεχίζεται μέσα απ' τις πράξεις φροντίδας και βοήθειας και αγάπης. Πριν από είκοσι περίπου χρόνια έκανα και στα δυο μου μάτια μεταμόσχευση κερατοειδών και. μου είπε πως είχε μόλις ξαναδιαβάσει το απόσπασμα του βιβλίου μου που μιλούσε για κείνην και πως είχε νιώσει μεγάλη χαρά που είχα καταγράψει αυτό της το κομμάτι και το είχα μεταβιβάσει σε άλλους θεραπευτές και θεραπευόμενους. Δυσκολεύτηκε να το πει με λόγια: το πλησιέστερο που μπορούσε να εκφράσει ήταν: «Αν μπορούν να το κάνουν εκείνοι. τι πανίσχυρο πλαίσιο νοήματος για τη ζωή περιλάμβανε η ιδέα αυτή.) ii Το δώρο της ψυχοθεραπείας. Στο Δώρο της ψυχοθεραπείας ii 19 περιγράφω πώς μια ασθενής που είχε χάσει τα μαλλιά της απ' την ακτινοθεραπεία ένιωθε πολύ μεγάλη δυσφορία για την εμφάνισή της και φοβόταν να τη δει κανείς χωρίς περούκα. Όταν πήρε το ρίσκο κι έβγαλε την περούκα της μέσα στο γραφείο μου. ένιωσε μια πολύ έντονη αίσθηση ανακούφισης κι η ψυχή της ελάφρυνε. κι έζησε μια παραλλαγή του φαινομένου των κυματισμών. πιστεύω ότι το κοσμικό μήνυμα του Everyman. Ακόμα κι απ' τον τάφο οι πρόγονοί της της είχαν μεταβιβάσει κάτι. .τι ανακούφιση. ακόμα και άγνωστούς της. «Ο καθένας». Πραγματικά η επιθυμία μου να φανώ χρήσιμος στους άλλους ανθρώπους είναι κατά ένα μεγάλο μέρος αυτό που με κάνει να συνεχίζω να πληκτρολογώ στον υπολογιστή μου. ηθικοπλαστικό δράμα ανωνύμου που η συγγραφή του τοποθετείται γύρω στο έτος 1485.τ. Αντί να νιώθει να την καταθλίβει η θέα των τάφων της μητέρας της και του πατέρα της που ήταν περιτριγυρισμένοι απ' τους τάφους πολυάριθμων συγγενών. ενώ έχει από καιρό περάσει η στιγμή που θα 'πρεπε να είχα αποτραβηχτεί. «Αναζητήστε την ανάμεσα στους φίλους της» . σ. Γιατί. για τα αποκαλυπτήρια της επιτύμβιας στήλης της μητέρας της. Η πιο προφανής είναι η επιθυμία να προβάλουμε τον εαυτό μας βιολογικά μέσα απ' τα παιδιά μας που μεταφέρουν τα δικά μας γονίδια. Οι κυματισμοί είναι ένα φαινόμενο που συγγενεύει με πολλές στρατηγικές προβολής του εαυτού μας στο μέλλον. τότε μπορώ κι εγώ».μ. ή μέσα από τη δωρεά των οργάνων μας. Άλλα παραδείγματα κυματισμών Τα παραδείγματα του φαινομένου των κυματισμών είναι πολλά και πασίγνωστα. Όπως συζητώ περισσότερο στο Πέμπτο κεφάλαιο. τα οποία μετέδιδε και στους άλλους. Άγρα 2004. Στο Έκτο κεφάλαιο αναφέρω πώς οι δικοί μου μέντορες άφησαν κυματισμούς σ' εμένα αλλά και σ' εσάς μέσα από τις σελίδες αυτές. η αντίδρασή μου ήταν να χαϊδέψω απαλά τις λίγες τούφες που της απέμεναν.

Αφού έμαθε τη διάγνωση. αρνείται ν' ακολουθήσει τη γραφειοκρατική τελετουργία. για να το χαίρονται πολλές γενιές παιδιών που θα 'ρθουν. Στην τελευταία σκηνή ο Ουατανάμπε. εκείνος όμως είναι γαλήνιος και πλησιάζει τον θάνατο με μια εντελώς καινούρια αταραξία. Ο Ιάπωνας σκηνοθέτης Ακίρα Κουροσάουα απεικονίζει με πολλή δύναμη τη διαδικασία των κυματισμών στην αριστουργηματική ταινία που γύρισε το 1952 με τίτλο Ικίρου. μεταμορφώνει τον τρόμο του Ουατανάμπε σε βαθιά ικανοποίηση. Εκείνη το μόνο που μπορεί να του πει είναι ότι απεχθανόταν την παλιά της δουλειά. πέφτει κατά τύχη πάνω σε μια πρώην υπάλληλό του που είχε φύγει απ' το γραφείο του. Ο καρκίνος λειτουργεί σαν μια αφυπνιστική εμπειρία για τον άνθρωπο αυτόν. Το φαινόμενο των κυματισμών. κι αυτό που την εμπνέει είναι η σκέψη ότι φέρνει χαρά σε πολλά παιδιά. που οι υπάλληλοί του του είχαν δώσει το παρατσούκλι «η μούμια». ο οποίος είχε ως τώρα ζήσει μια τόσο περιορισμένη ζωή. γιατί δεν ήταν τίποτ' άλλο από ανούσια γραφειοκρατία. για πρώτη φορά έπειτα από τριάντα χρόνια ο Ουατανάμπε αφήνει τη δουλειά του. όχι η μεταβίβαση της ταυτότητάς του. την καλλιτεχνική ή την οικονομική επιτυχία Η αποτύπωση του ονόματός μας σε κτίρια.• • • • Η άνοδος σε μια εξέχουσα θέση μέσα απ' την πολιτική. Κυματισμοί και παροδικότητα Πολλοί άνθρωποι αναφέρουν ότι πολύ σπάνια σκέφτονται τον θάνατό τους. κοντεύοντας στον θάνατο. της δημιουργίας ενός πράγματος που θα περάσει στους επόμενους και θα διευρύνει τη ζωή τους. σπάει όλους τους κανόνες κι αφιερώνει τη ζωή που του απομένει στη δημιουργία ενός πάρκου στη γειτονιά του. κάθεται σε μια απ' τις κούνιες του πάρκου. Είναι η ιστορία του Ουατανάμπε. πάνω στις οποίες θα χτίσουν άλλοι επιστήμονες Η επιστροφή στη φύση μέσα απ' τα διασκορπισμένα μας μόρια που μπορούν να χρησιμεύσουν σαν δομικά υλικά για μελλοντικούς ζωντανούς οργανισμούς Ίσως να στάθηκα ειδικά στο φαινόμενο των κυματισμών. Στην καινούρια της δουλειά φτιάχνει κούκλες σ' ένα εργοστάσιο παιχνιδιών. σταδιακής και αφανούς μετάδοσης που γίνεται από τον έναν άνθρωπο στον άλλον. . ο οποίος μαθαίνει ότι πάσχει από καρκίνο του στομάχου και δεν έχει μπροστά του παρά μερικούς μήνες ζωή. Όταν εκείνος της μιλάει για τον καρκίνο του και της αποκαλύπτει ότι βρίσκεται κοντά στον θάνατο. αλλά τους απασχολεί με έμμονο τρόπο η ιδέα και ο τρόμος της παροδικότητας. Κάθε ευχάριστη στιγμή διαβρώνεται από την παρασκηνιακή σκέψη πως όλα όσα ζούμε στο παρόν είναι εφήμερα και πολύ σύντομα θα τελειώσουν. επειδή η οπτική μου γωνία ως θεραπευτή μου δίνει μια ασυνήθιστα προνομιακή θέα της σιωπηρής. ιδρύματα και υποτροφίες Η συνεισφορά μας στις βασικές επιστήμες. ινστιτούτα. Γύρω του πέφτουν οι νιφάδες του χιονιού. η κοπέλα τρομοκρατείται και καθώς φεύγει τρέχοντας του φωνάζει πάνω απ' τον ώμο της ένα και μοναδικό βιαστικό μήνυμα: «Φτιάξε κάτι!» Ο Ουατανάμπε επιστρέφει στη δουλειά του μεταμορφωμένος. Η ταινία τονίζει επίσης ότι αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία είναι το ίδιο το πάρκο. κι η οποία συνεχίζει να προβάλλεται σε ολόκληρο τον κόσμο. ενός δουλοπρεπούς γραφειοκράτη. επειδή η δουλειά της την απονέκρωνε κι εκείνη ήθελε να ζήσει! Εντυπωσιασμένος απ' τη ζωντάνια και την ενέργειά της την ακολουθεί και την ικετεύει να του μάθει πώς να ζει. Προς το τέλος αυτής της μάταιης μαραθώνιας σπατάλης. Στην αγρυπνία του μάλιστα οι μεθυσμένοι γραφειοκράτες της δημοτικής αρχής εμπλέκονται σε μια μακροσκελή ειρωνική συζήτηση αμφισβητώντας κατά πόσο πρέπει ν' αποδοθεί στον Ουατανάμπε έστω και μια μικρή μνεία για τη δημιουργία του πάρκου. παίρνει ένα μεγάλο ποσό χρημάτων απ' τον λογαριασμό του στην τράπεζα και προσπαθεί να ξαναγυρίσει στη ζωή ξοδεύοντας πολλά σε νυχτερινά κέντρα που σφύζουν από κόσμο.

Ίσως η ανάγνωση του βιβλίου που κρατάτε στα χέρια σας να έχει σε κάποιους αναγνώστες παρόμοιο αποτέλεσμα. Ο ποιητής θρηνούσε που κάθε ομορφιά είναι προορισμένη να σβήσει στην ανυπαρξία και που όλα όσα αγαπούσε έχαναν την αξία τους. Η βουδιστική πρακτική. λόγου χάρη. στους οποίους ο άνθρωπος συγκεντρώνεται στον μαρασμό και την εξαφάνιση των φύλλων από ένα δέντρο. έναν ποιητή κι έναν συνάδελφό του ψυχαναλυτή.τι αφορά την ομορφιά της Φύσης που κάθε φορά την καταστρέφει ο χειμώνας. «Αντίθετα». έπειτα στη μελλοντική παροδικότητα του ίδιου του δέντρου και τελικά του ίδιου του του σώματος. «Την αυξάνει! Οι περιορισμοί στη δυνατότητα μιας απόλαυσης αυξάνουν την αξία της απόλαυσης». Η ομορφιά της ανθρώπινης μορφής και του ανθρώπινου προσώπου χάνεται για πάντα στην πορεία της ζωής μας. επομένως σε σχέση με το μήκος της ζωής μας μπορεί στην πραγματικότητα να θεωρηθεί αιώνια. Σε ό. «Σχετικά με την παροδικότητα». Ο Φρόυντ λοιπόν επιχειρεί να μαλακώσει τον τρόμο του θανάτου διαχωρίζοντας την ανθρώπινη αισθητική και τις ανθρώπινες αξίες απ' το άγγιγμα του θανάτου και υποστηρίζοντας τη θέση ότι η παροδικότητα δεν μπορεί να έχει αξιώσεις πάνω στα πράγματα που έχουν ζωτική σημασία για τη συναισθηματική ζωή ενός ανθρώπου. Αφού όμως η αξία όλης αυτής της ομορφιάς και τελειότητας προσδιορίζεται μόνο από τη σημασία της για τη δική μας συναισθηματική ζωή. Πολλές παραδόσεις επιχειρούν να συσσωρεύσουν δύναμη απέναντι στην παροδικότητα τονίζοντας τη σημασία του να ζει κανείς την παρούσα στιγμή και κατευθύνοντας την προσοχή των ανθρώπων στην άμεση εμπειρία. Θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει την άσκηση αυτή μια συμπεριφορική «απεξάρτηση» ή ένα είδος θεραπείας έκθεσης. Μπορεί πράγματι να έρθει μια μέρα που οι πίνακες και τ' αγάλματα. Ένα λουλούδι που ανθίζει μόνο για μια νύχτα. δεν χρειάζεται να ζήσει έπειτα από μας και επομένως δεν εξαρτάται από την απόλυτή της διάρκεια». . Η ιδέα των κυματισμών καταπραΰνει την οδύνη της παροδικότητας υπενθυμίζοντάς μας ότι κάτι δικό μας διαρκεί.ο φίλος θα πεθάνει. δεν μας φαίνεται γι' αυτό λιγότερο όμορφο. Ο Φρόυντ αμφισβήτησε το σκοτεινό συμπέρασμα του ποιητή και αρνήθηκε σθεναρά ότι η παροδικότητα ακυρώνει την αξία ή το νόημα των πραγμάτων. το δάσος αυτό θ' αλλάξει μορφή απ' την επέκταση της αστικής ανάπτυξης. Στη συνέχεια πρότεινε ένα πολύ ισχυρό αντεπιχείρημα στην ιδέα ότι η παροδικότητα εμπερικλείει την έλλειψη νοήματος: «Δήλωσα ότι μου ήταν ακατανόητο. περιλαμβάνει μια σειρά διαλογισμούς γύρω από την anicca (την έλλειψη μονιμότητας). Τι νόημα έχει λοιπόν οτιδήποτε. όπου ενδεχομένως να σβήσει κάθε έμψυχη ζωή επί γης. ή μπορεί να φτάσει μια γεωλογική εποχή. Ο Φρόυντ διατυπώνει πολύ όμορφα το επιχείρημα 20 αυτό (και το αντεπιχείρημα) σ' ένα σύντομο έλασσον δοκίμιό του. θα γίνουν σκόνη. τα οποία θαυμάζουμε σήμερα. επειδή αυτό είναι χρονικά πεπερασμένο. Ούτε μπορώ να καταλάβω γιατί η ομορφιά κι η τελειότητα ενός έργου τέχνης ή ενός πνευματικού επιτεύγματος χάνει την αξία της. όπου ο άνθρωπος εξοικειώνεται με τον φόβο βυθιζόμενος επίτηδες μέσα σ' αυτόν.Μια ευχάριστη βόλτα μ' έναν φίλο υπονομεύεται απ' τη σκέψη ότι τα πάντα είναι προορισμένα να εξαφανιστούν . αναφώνησε. ακόμα κι αν εμείς δεν το γνωρίζουμε ή δεν το αντιλαμβανόμαστε. αφού στο τέλος θα εξαφανίζονταν. αν όλα πρόκειται να γίνουν σκόνη. ξαναγυρίζει την επόμενη χρονιά. γιατί η σκέψη της παροδικότητας της ομορφιάς να παρεμποδίζει τη χαρά που νιώθουμε μπροστά της. αλλά ακριβώς η εφήμερή της φύση είναι που της προσδίδει τη φρεσκάδα της γοητείας της. που αφηγείται έναν καλοκαιρινό περίπατό του με δύο συνοδοιπόρους. ή μπορεί να μας διαδεχτεί μια φυλή ανθρώπων που δεν θα κατανοούν πια τα έργα των δικών μας ποιητών και στοχαστών.

που επί πολλά χρόνια τον απασχολούσε με αγωνία. Άλλα μας ενθαρρύνουν να κοιτάξουμε βαθύτερα και ν' αντισταθούμε στην ανάλωσή μας σε ασήμαντες ανησυχίες. ή ακόμα επειδή είναι σφιχτοτυλιγμένες σαν ελατήριο και γεμάτες με κινητική ενέργεια . Συνόψισε τους συλλογισμούς που έκανε στη διάρκεια της ζωής του σε τέσσερις εμπνευσμένες λέξεις. αν έλεγε όχι -δηλαδή αν έκλεινε το γραφείο του και τερμάτιζε τις εξωσυζυγικές του σχέσεις-συνειδητοποίησε σταδιακά τη μεγαλειώδη εικόνα που είχε για τον εαυτό . Έχοντας ήδη πει πολλά για τη φράση «Όλα ξεθωριάζουν». «Όλα ξεθωριάζουν: Οι επιλογές αποκλείουν» Στο θαυμάσιο μυθιστόρημα του John Gardner 22 Γκρέντελ. μέσα απ' τη ρητορική ή μέσα απ' τον ήχο των φράσεων αυτών. και που δεν χάνει ποτέ τη γεύση της». Στην ψυχοθεραπεία του επικεντρωθήκαμε στην αντίστασή του να πει όχι στις άλλες επιλογές. «Οι επιλογές αποκλείουν» είναι ο αφανής λόγος που πολλοί άνθρωποι αποδιοργανώνονται μπροστά στην αναγκαιότητα να πάρουν μια απόφαση. όσες χιλιετίες και αν περάσουν. σχεδόν διακόσια χιλιόμετρα μακριά. ο μεγαλύτερος αποφθεγματιστής 21 απ' όλους. κι ότι η πραγματική ύπαρξη εμπεριέχει τον αφανισμό». Για κάθε ναι πρέπει να ειπωθεί ένα όχι. να είναι ανακουφιστικό να γνωρίζουμε ότι και οι ίδιοι οι μεγάλοι στοχαστές όλων των εποχών αγωνίστηκαν με τέτοιες πένθιμες ανησυχίες και τις νίκησαν θριαμβευτικά.ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΜΕΓΑΛΩΝ ΔΙΑΝΟΗΤΩΝ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΟΥΝ ΝΑ ΞΕΠΕΡΑΣΟΥΜΕ ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΘΑΝΑΤΟΥ Μερικές γραμμές γεμάτες ουσία ή ένα απόφθεγμα γραμμένο από έναν φιλόσοφο ή κάποιον άλλο στοχαστή μπορούν πολλές φορές να μας βοηθήσουν να κάνουμε ωφέλιμες σκέψεις γύρω από το δικό μας άγχος θανάτου και τον τρόπο με τον οποίο εμείς πραγματώνουμε τη ζωή μας. ποια απ' τις διάφορες γυναίκες που γνώριζε ήθελε να παντρευτεί. Μέσα απ' την ιδιοφυία της διατύπωσης. μετακόμισε στο σπίτι της γυναίκας του. Ή ίσως κάτι τέτοια αξιομνημόνευτα λόγια να μας αποδεικνύουν ότι η απόγνωση μπορεί να μεταμορφωθεί σε τέχνη. μάς δίνει την πιο εύστοχη περιγραφή της δύναμης των μεγαλόπνοων στοχασμών: «Ένα καλό απόφθεγμα είναι πολύ σκληρό για τα δόντια του χρόνου και δεν αναλώνεται. Ένα παράδειγμα: η παραίτηση από ορισμένα πράγματα αποτελούσε τεράστιο πρόβλημα για τον Λες. το βασανισμένο τέρας του μύθου του Μπέογουλφ ψάχνει να βρει έναν σοφό άνθρωπο. εξακολούθησε για πολλά χρόνια να ανοίγει το παλιό του ιατρείο μιάμιση μέρα την εβδομάδα και να περνάει μία νύχτα την εβδομάδα συναντώντας παλιές του φιλενάδες. Μερικά απ' τα παρακάτω αποφθέγματα αφορούν συγκεκριμένα το άγχος θανάτου. θα στραφώ τώρα στα όσα συνεπάγεται η δεύτερη πρόταση. είναι η τροφή που εξακολουθεί να χαίρει πάντοτε σεβασμού. για να μάθει την απάντηση στο μυστήριο της ζωής.κάτι τέτοιες σκέψεις μεγάλων διανοητών μπορούν μ' ένα τίναγμα να βγάλουν έναν μοναχικό αναγνώστη ή έναν θεραπευόμενο έξω από έναν τρόπο ύπαρξης οικείο μεν αλλά στατικό. Όταν τελικά παντρεύτηκε. Ο Νίτσε. έναν γιατρό τριανταεπτά χρονών. Καθώς τον πίεσα να σκεφτεί τι θα σήμαινε. Πολλοί από μας κάνουμε πίσω μη θέλοντας να συλλάβουμε πλήρως τα όρια. και κάθε θετική επιλογή σημαίνει ότι είσαι υποχρεωμένος να παραιτηθείς από άλλες. Ο σοφός του λέει: «Το υπέρτατο κακό είναι ότι ο Χρόνος αενάως πεθαίνει. παρότι χρησιμεύει ως τροφή για κάθε εποχή: έτσι το μεγάλο παράδοξο της λογοτεχνίας. τη συρρίκνωση και την απώλεια που συνδέονται άμεσα με την ύπαρξη. και άνοιξε δεύτερο ιατρείο στην καινούργια του περιοχή. σαν το αλάτι. Παρ' όλ' αυτά. όπως είπα προηγουμένως. δύο λακωνικές βαθυστόχαστες προτάσεις: «Όλα ξεθωριάζουν: οι επιλογές αποκλείουν». Ίσως. το διαρκές εν μέσω του μεταβαλλόμενου.

πίστης και αναποφασιστικότητας. μια παγοκύστη και μια συσκευασία 250 γραμμαρίων παγωτό καφέ και ξάπλωσε στο κρεβάτι. μια διαζευγμένη γιατρό. Η άνοια του συζύγου της είχε διαλύσει την εικόνα που είχε για τη ζωή ως μια διαδικασία σταθερά ανοδική προς μεγαλύτερη μάθηση. οτιδήποτε.του. που είχε αρχίσει να φοράει περουκίνι και δεν άντεχε να βρεθεί στη δυσάρεστη θέση να εμφανιστεί χωρίς αυτό.ότι ο καθένας από μας είναι πεπερασμένος και προορισμένος να διασχίσει το πέρασμα από τη βρεφική και την παιδική ηλικία προς την ωριμότητα και την τελική δύση. τηλεφώνησε στον γιο της. πιέζοντας το κεφάλι της με την πετσέτα και την παγοκύστη. Παρόλο που αιμορραγούσε πολύ. με πολλά κρατικά επιστημονικά βραβεία. Τα μαλλιά της είχαν αδυνατίσει τόσο πολύ. τρώγοντας το παγωτό. Το απόφθεγμα «οι επιλογές αποκλείουν» θα μπορούσε να ισχύει για τους άλλους. στο τέλος όμως χρειάστηκε να διερευνήσουμε βαθύτερα υπαρξιακά ζητήματα: την πεποίθησή του ότι προοριζόταν αενάως ν' ανεβαίνει. μας επιτίθενται ιδέες. σαν κάποιον που δεν θα έπρεπε να είναι υποχρεωμένος να παραιτηθεί από τίποτα. όχι όμως για τον ίδιο. να λύσει σταυρόλεξα. να παίξει σκάκι. μπροστά στους συναδέλφους της στο νοσοκομείο. αθλητής. Στην αρχή φαινόταν ότι η θεραπεία του Λες έπρεπε να εστιαστεί σε ζητήματα πόθου. ήρθε να με δει με διάχυτο άγχος για την επικείμενη συνταξιοδότησή της και για τα γηρατειά. γλίστρησε στο μπάνιο κι έκανε μια βαθιά πληγή στο κεφάλι. την οποία είχα ξαναδεί άλλες τρεις φορές στο παρελθόν. που την πήγε στο ιδιωτικό ιατρείο ενός συναδέλφου. να λάμπει όλο και περισσότερο και συγχρόνως να συνεχίζει να εξαιρείται απ' τους περιορισμούς που επιβάλλονται σε άλλα θνητά όντα. Μόλις ο Λες μπόρεσε ν' αποδεχτεί την παραίτηση από ορισμένα πράγματα και ν' απομακρύνει την προσοχή του από την πυρετώδη προσκόλληση σε όλα τα πράγματα που απέκτησε ποτέ. Η άλλη όψη της ζωής ήταν πολύ σκληρή για να την αντέξει . εμφάνισε άνοια έπειτα από εγκεφαλικό. στα εξήντα οκτώ της χρόνια.μουσικός. περισσότερες ανακαλύψεις και αναγνώριση. Η πεποίθηση ότι η ζωή είναι μια αενάως ανοδική σπείρα αναδύεται συχνά στην ψυχοθεραπεία. δεν τηλεφώνησε στους γείτονες ή στα παιδιά της ούτε στις πρώτες βοήθειες. και ο προσδιορισμός αυτής του της προσπάθειας μας βοήθησε και επιτάχυνε την πιο συγκεκριμένη και εστιασμένη δουλειά στη θεραπεία μας. Κάποτε έβλεπα μια γυναίκα πενήντα χρονών που ο άντρας της. ακόμα κι απ' τον θάνατο. «Όταν είμαστε κουρασμένοι. μια φαλακρή γριά. και αντιστεκόταν σε οτιδήποτε απειλούσε τον μύθο αυτό. Αυτή τη φορά. για να βελτιώσει την κατάσταση του μυαλού του: να διαβάσει ένα βιβλίο. Ο προσωπικός του μύθος ήταν ότι η ζωή είναι μια συνεχής ανοδική σπείρα προς ένα όλο και καλύτερο μέλλον. Μια φορά στη διάρκεια της θεραπείας ξύπνησε στις τέσσερις το πρωί. και με φόβο θανάτου. ένας διακεκριμένος επιστήμονας που είχε κλείσει τα εβδομήντα. Ήξερε ότι θα πετύχαινε. Ο Λες (όπως η Πατ στο Τρίτο κεφάλαιο) ένιωθε πολύ έντονα απειλημένος από οτιδήποτε υπαινισσόταν κάποια παραίτηση: προσπαθούσε να ξεφύγει απ' τον κανόνα «οι επιλογές αποκλείουν». να βελτιώσει τα ισπανικά του. μπορέσαμε να επεξεργαστούμε το πώς βίωνε τη ζωή του και πιο συγκεκριμένα τη σχέση του με τη γυναίκα του και με τα παιδιά του στο άμεσο παρόν. Πήρε λοιπόν μια πετσέτα. Ήταν το πολυτάλαντο χρυσό αγόρι της οικογένειάς του . δεν μπορούσε να κρατηθεί και να μην του ζητάει επιτιμητικά να κάνει κάτι. θρηνώντας τη μητέρα της (που ήταν είκοσι δύο χρόνια πεθαμένη) και νιώθοντας απόλυτα εγκαταλελειμμένη. Εκείνος έραψε το τραύμα της και της είπε να μη φορέσει την περούκα της για μια . τις οποίες είχαμε πριν από πολύ καιρό κατατροπώσει» Η φράση του Νίτσε έπαιξε ρόλο στη δουλειά μου με την Κέητ. Όταν χάραξε. Την αναστάτωνε κυρίως η θέα του πάσχοντος συζύγου της που δεν έκανε τίποτα και καθόταν όλη την ημέρα μπροστά στην τηλεόραση. Όσο κι αν προσπαθούσε. κι έβλεπε τον εαυτό του σαν έναν άνθρωπο που εξαιρείται απ' τους περιορισμούς οι οποίοι ισχύουν για τους άλλους. σε όποιο επάγγελμα κι αν διάλεγε.

Το απόφθεγμα δεν περιλάμβανε τίποτα νέο: την είχα ήδη διαβεβαιώσει πως είχε απλώς παλινδρομήσει ως αντίδραση στον τραυματισμό της. πάλι γεμάτη ντροπή. ψυχωτική μητέρα της (η οποία. για τη φτώχεια που είχε υποφέρει σε όλη της την παιδική ηλικία και για τον ανεύθυνο πατέρα που είχε εγκαταλείψει την οικογένειά της όταν η ίδια ήταν μικρό παιδάκι. με το κεφάλι καλυμμένο μ' ένα κομψό τουρμπάνι. ξαφνικά σώπασε. Τη βοήθησε να εκτιμήσει. σπάνια αρκούν σε μία και μόνη ένεση: είναι απαραίτητο να δώσει κανείς επαναληπτικές δόσεις. Η Κέητ συμφώνησε μ' ένα αργό κούνημα του κεφαλιού. που αποφασίζει να κατεβεί απ' την κορυφή του βουνού και να μοιραστεί τα όσα έχει μάθει με τους ανθρώπους. Επανέλαβα τη φράση του Νίτσε. Οι καλές ιδέες. Μη θέλοντας να τη δουν χωρίς την περούκα της πέρασε ολόκληρη την εβδομάδα κλεισμένη στο σπίτι (αν εξαιρέσουμε τη δική μας συνεδρία) και κάνοντας γενική καθαριότητα. Ένιωθε ηττημένη. Να ξαναζείς μια πανομοιότυπη ζωή πάλι και πάλι στους αιώνες των αιώνων Στο Τάδε έφη Ζαρατούστρα ο Νίτσε ζωγράφισε το πορτρέτο ενός ηλικιωμένου προφήτη. τις οποίες είχαμε πριν από πολύ καιρό κατατροπώσει"». έπειτα απ' όλα αυτά τα χρόνια. κι η ίδια ήταν βουτηγμένη στην ντροπή για την περούκα της. Η Κέητ. όπως ο Νίτσε. Ντροπή και για την πρωτόγονη. ανακάλυψε τις σημειώσεις που είχε κρατήσει από τις περασμένες μας θεραπευτικές συνεδρίες και διαπίστωσε συγκλονισμένη ότι πριν από είκοσι χρόνια είχαμε συζητήσει ακριβώς τα ίδια θέματα. Με τις σημειώσεις ανά χείρας. «Ήρθα να σε δω για κάποια ζητήματα που έχουν σχέση με τα γηρατειά και με τους φόβους μου για τον θάνατο. για το γεγονός ότι ήταν μόνη σ' έναν κόσμο ζευγαριών. ακόμα κι οι πολύ δυνατές. όπως άλλωστε δεν είχε κάνει ούτε τις προηγούμενες φορές που είχε έρθει για ψυχοθεραπεία. . ως μέσα βαθιά της. κι από την επόμενη κιόλας συνεδρία ξαναπιάσαμε δουλειά πάνω στις ανησυχίες της για τα γηρατειά και στους φόβους της για το μέλλον. Καθώς καθάριζε τις ντουλάπες. ήρθε στο επόμενό μας ραντεβού νιώθοντας μεγάλη απελπισία για το γεγονός ότι δεν είχε κάνει καμιά πρόοδο. και να με πάλι στο ίδιο σημείο. Όταν ήρθε στο γραφείο μου έπειτα από τρεις ημέρες. το κεφάλι της ήταν τυλιγμένο σε μια εσάρπα. την τάιζε παγωτό καφέ). ξέρω πώς πρέπει να νιώθεις που ανακινείς πάλι αυτό το παλιό υλικό. που τότε ακόμα ζούσε. «Κέητ. κάτι που είπε ο Νίτσε πριν από έναν αιώνα: "Όταν είμαστε κουρασμένοι. τη βοήθησε να συλλάβει το γεγονός ότι η τοξική πνευματική της κατάσταση ήταν παροδική. η οποία κανονικά δεν επέτρεπε ούτε μια στιγμή σιωπής και συνήθως μιλούσε με μια ομοβροντία από πολύ πειστικές φράσεις και περιόδους. μας επιτίθενται ιδέες. με την ίδια λαχτάρα για την τρελή μου μητέρα και παρηγορώντας τον εαυτό μου με το δικό της παγωτό καφέ».τουλάχιστον εβδομάδα. ότι όπως είχε κάποτε κατατροπώσει τους ψυχικούς της δαίμονες. κάθε φορά που η Κέητ ήταν στενοχωρημένη. για το διαζύγιό της. γεμάτου ώριμη σοφία. Θα 'θελα να σου πω κάτι που ίσως να βοηθήσει. Όχι μόνο είχαμε δουλέψει για ν' ανακουφίσουμε την ντροπή της αλλά είχαμε πασχίσει εντατικά και για πολύ καιρό ν' απελευθερωθεί από τη διαταραγμένη και παρεμβατική της μητέρα. θα μπορούσε να το ξανακάνει. Ένιωθε ότι έπειτα από δύο χρόνια ψυχοθεραπείας δεν είχε κάνει καμιά πρόοδο. Κι όμως η κομψή διατύπωση κι η υπενθύμιση ότι η δική της εμπειρία ήταν παρόμοια με την εμπειρία ενός μεγάλου πνεύματος.

και μόνο εμείς έχουμε τη δύναμη να την αλλάξουμε. μπορεί να είναι ένα είδος μικρής θεραπείας υπαρξιακού συγκλονισμού. Μια απ' τις πιο αγαπημένες φράσεις του Νίτσε είναι η amor fati (αγάπα το πεπρωμένο σου): με άλλα λόγια. Και σ' αυτήν δεν θα υπάρχει τίποτα καινούριο. Όσο τοποθετούμε την ευθύνη ολοκληρωτικά στους άλλους που μας συμπεριφέρονται άδικα -έναν άξεστο σύζυγο. έναν απαιτητικό και μη υποστηρικτικό διευθυντή. μια στιγμή στην οποία θα του απαντούσατε: «Είσαι θεός και ποτέ δεν ξανάκουσα κάτι τόσο θείο». τη σχολή στην οποία εκπαιδεύτηκε ο Νίτσε από τα δεκατέσσερα ως τα είκοσί του χρόνια. Ο Νίτσε λειτουργεί επομένως σαν ένας οδηγός που μας απομακρύνει απ' την απορρόφησή μας σε ασήμαντες ανησυχίες και μας στρέφει προς μια ζωή ζωτική. τότε οι ποικίλες διατάξεις της ύλης θα πρέπει να επαναλαμβάνονται με τυχαίο τρόπο ξανά και ξανά. Στο σημείο αυτό τα μαθηματικά κομπιάζουν και δέχονται δριμεία κριτική από τους λογικούς φιλοσόφους. μπορεί να σάς αλλάξει αυθωρεί ή να σας διαλύσει. Τι θα συνέβαινε. Όπως το Φάσμα των Χριστουγέννων που θα έρθουν ενισχύει την επίγνωσή μας ότι αυτή τη ζωή. Καμιά θετική αλλαγή δεν μπορεί να επέλθει στη ζωή μας. αν κάποια μέρα ή νύχτα ένας δαίμονας κατόρθωνε να τρυπώσει στην πιο μοναχική σας μοναξιά και σας έλεγε: «Αυτή τη ζωή. Στην αρχή ο Νίτσε πρότεινε πολύ σοβαρά την ιδέα της αιώνιας επιστροφής. όπως τη ζεις κι όπως την έχεις ζήσει ως τώρα. ένας κόκκος άμμου!» Δεν θα ριχνόσασταν στο πάτωμα και δεν θα τρίζατε τα δόντια και δεν θα καταριόσασταν τον δαίμονα που μίλησε έτσι. να μας οδηγήσει ν' αναλογιστούμε σοβαρά πώς πραγματικά ζούμε. οι οποίοι έδειχναν πως έπαιρνε πολύ υψηλούς βαθμούς στα Αρχαία . Αν ο χρόνος είναι άπειρος κι η ύλη πεπερασμένη. Η ιδέα ότι θα ξαναζείς πανομοιότυπη τη ζωή σου πάλι και πάλι στους αιώνες των αιώνων μπορεί να είναι συνταρακτική. όπως ένα υποθετικό πλήθος πιθήκων δακτυλογράφων μέσα σε διάστημα ενός δισεκατομμυρίου ετών θα κατέληγε με εντελώς τυχαίο τρόπο να συνθέσει τον Άμλετ του Σαίξπηρ. Κι ακόμα κι αν αντιμετωπίζουμε εξωτερικούς περιορισμούς που ενδεχομένως μας πτοούν.τότε η κατάσταση της ζωής μας θα παραμένει σε αδιέξοδο. κακά γονίδια. Τα παρακάτω λόγια που φέρνουν σύγκρυο είναι η πρώτη του περιγραφή του πειράματος της «αιώνιας επιστροφής». όσο παραμένουμε προσκολλημένοι στη σκέψη ότι ο λόγος που δεν ζούμε καλά βρίσκεται έξω από εμάς τους ίδιους. Όταν πριν από χρόνια επισκέφτηκα την Πφόρτα. μου επέτρεψαν να δω τους ελέγχους του. Η αιώνια κλεψύδρα της ύπαρξης γυρίζει πάνω-κάτω ξανά και ξανά κι εσύ μαζί της. στις οποίες δεν μπορούμε ν' αντισταθούμε. τη μοναδική μας ζωή. εξακολουθούμε να έχουμε την ελευθερία και τη δυνατότητα επιλογής να υιοθετήσουμε διάφορες στάσεις απέναντί τους. μία θεωρεί την «πιο μεγαλόπνοη σκέψη του» . Δοκιμάστε να τα διαβάσετε μεγαλόφωνα 23 οι ίδιοι στον εαυτό σας. Τα έχω διαβάσει πολλές φορές μεγαλόφωνα σε ασθενείς μου. αν επρόκειτο να ξαναζούμε πάλι και πάλι για μια αιωνιότητα μια πανομοιότυπη ζωή . όλα στην ίδια διαδοχική σειρά και ακολουθία .την ιδέα της αιώνιας επανάληψης. καταναγκαστικές παρορμήσεις. Ή μήπως ζήσατε κάποτε μια στιγμή μεγαλειώδη. ακόμα κι ετούτη η στιγμή κι εγώ ο ίδιος μαζί της. Ο Ζαρατούστρα θέτει ένα προκλητικό δίλημμα: τι θα συνέβαινε.ακόμα κι αυτή η αράχνη κι αυτό το σεληνόφως ανάμεσα στα δέντρα.Απ' όλες τις ιδέες που κηρύσσει. σκέφτηκε λογικά. αλλά κάθε πόνος και κάθε χαρά και κάθε σκέψη κι αναστεναγμός και καθετί που είναι ανείπωτα μικρό ή μεγάλο στη ζωή σου. Λειτουργεί συχνά σαν ένα διανοητικό πείραμα που μπορεί να μας συνεφέρει. συσσωρεύοντας όσο το δυνατόν λιγότερες πράξεις για τις οποίες να μετανιώνουμε. δημιούργησε το πεπρωμένο που μπορείς ν' αγαπήσεις. Εμείς και μόνο εμείς είμαστε υπεύθυνοι για τις κυριότερες πλευρές της κατάστασης στην οποία βρίσκεται η ζωή μας. θα είσαι υποχρεωμένος να την ξαναζήσεις όχι μία αλλά αναρίθμητες φορές. πρέπει να τη ζήσουμε καλά και ολοκληρωμένα.πώς θα μας άλλαζε αυτό το ενδεχόμενο. θα ξαναγυρίζει υποχρεωτικά σ' εσένα. Αν η σκέψη αυτή σας κυριέψει.

μπορείτε να βρείτε έναν τρόπο να ζήσετε. «Λοιπόν. Μ' άλλα λόγια.έστω κι αν είναι μόνο ένα δέκα τοις εκατό.» Κούνησε το κεφάλι καταφατικά. γιατί αυτό είναι . Ας πούμε ότι όλοι αυτοί οι πραγματικοί λόγοι που βρίσκονται πέρα απ' τον έλεγχό σου -τα παιδιά σου. Το διανοητικό πείραμα του Νίτσε παρέχει στον κλινικό ένα πανίσχυρο εργαλείο. ίσως έχοντας επίγνωση ότι μια τέτοια εικασία δεν ήταν το πιο δυνατό σημείο της θεωρίας του. στα Λατινικά και στις κλασικές σπουδές (παρότι δεν ήταν ο καλύτερος κλασικός φιλόλογος που έβγαλε η τάξη του. στα παιδιά της δεν θ' άρεσε καθόλου που θ' άφηναν τους φίλους τους. Εγώ θα προχωρούσα θέτοντας ερωτήματα όπως: Από ποια άποψη δεν έχετε ζήσει καλά. «Για λίγο λοιπόν είχα ελπίσει». αλλά να στρέψω εντέλει το βλέμμα του ή το βλέμμα της στο μέλλον και στο παρακάτω ερώτημα που είναι δυνάμει ικανό ν' αλλάξει τη ζωή μας: Τι μπορείτε να κάνετε τώρα στη ζωή σας. χωρίς να συνεχίζετε να συσσωρεύετε αιτίες πικρίας. είπε. είμαι το ίδιο παγιδευμένη όπως πάντα». «Έχω την εντύπωση». σ' έναν δυσάρεστο τόπο. αναρωτιέμαι όμως αν μπορούν να είναι υπεύθυνες για τα πάντα. Τελικά. των οποίων το άγχος θανάτου πηγάζει από την αίσθηση ότι δεν κατόρθωσαν να ζήσουν ολοκληρωμένα τη ζωή τους. απάντησα. ο Νίτσε επικεντρώθηκε αποκλειστικά στην αιώνια επανάληψη ως διανοητικό πείραμα. όπως φρόντισε να μου επισημάνει ο ηλικιωμένος υπεύθυνος του αρχείου που εκτελούσε για μένα χρέη ξεναγού) αλλά ιδιαίτερα κακούς βαθμούς στα μαθηματικά. το οποίο θεωρούσε πιο συμπαθητικό μέρος για να ζήσει. τότε υπάρχει μία προφανής εξήγηση: δεν πιστεύετε ότι έχετε ζήσει καλά τη ζωή σας. δεν ήταν βέβαιη ότι θα της άρεσαν οι καινούριοι της συνάδελφοι. τα χρήματα. «αλλά. μια λογίστρια σαράντα ετών. Μια μέρα διάβασε μια αγγελία για μια δουλειά στο Πόρτλαντ του Όρεγκον. η οποία την είχε οδηγήσει στην απόφαση να τερματίσει τον γάμο της· για την αποτυχία της να συμφιλιωθεί με τον πατέρα της πριν πεθάνει· επειδή άφησε τον εαυτό της να παγιδευτεί σε μια δουλειά που δεν της πρόσφερε ικανοποίηση. Εγώ όμως αναρωτιέμαι μήπως υπάρχει κι ένα ποσοστό που είναι δικό σου .Ελληνικά. Ο σκοπός μου δεν είναι να πνίξω κανέναν σε μια θάλασσα πικρίας για το πώς έζησε το παρελθόν. Για ποια πράγματα μετανιώνετε στη ζωή σας. Η Ντόροθυ μας δίνει ένα κλινικό παράδειγμα. και για ένα μικρό διάστημα σκεφτόταν σοβαρά ν' αλλάξει τόπο διαμονής. για να βοηθήσει τους ανθρώπους. οι δυσάρεστοι συνάδελφοι-είναι υπεύθυνοι για το ενενήντα τοις εκατό της αδράνειάς σου. Ήταν πλημμυρισμένη από πικρία για χιλιάδες πράγματα που έκανε. Αν κάνετε το πείραμα αυτό κι η σκέψη σας φανεί οδυνηρή ή ακόμα και ανυπόφορη. η ηλικία σου. δεν γνώριζε κανέναν στο Πόρτλαντ. Καταλαβαίνω το πώς αυτές οι συνθήκες μπορεί να σε αποτρέψουν απ' το ν' αλλάξεις τη ζωή σου. ΕΝΑ ΠΟΣΟΣΤΟ 10 ΤΟΙΣ ΕΚΑΤΟ: ΝΤΟΡΟΘΥ Η Ντόροθυ. Ο ενθουσιασμός της όμως υποχώρησε σύντομα μπροστά σ' ένα παλιρροϊκό κύμα αποθαρρυντικών αρνητικών σκέψεων: παραήταν μεγάλη για να μετακομίσει. είχε μια διάχυτη αίσθηση ότι στη ζωή της ήταν παγιδευμένη. «ότι είσαι παγιδευμένη αλλά εσύ η ίδια είσαι και ο παγιδευτής. οι αποδοχές ήταν χαμηλότερες. έτσι ώστε σε ένα ή σε πέντε χρόνια από τώρα κοιτάζοντας προς τα πίσω να μη νιώθετε παρόμοια απελπισία για τις νέες αιτίες πικρίας που έχετε συσσωρεύσει. όπως βλέπετε. αυτό το δέκα τοις εκατό θέλουμε να εξερευνήσουμε εδώ στη θεραπεία μας. όπως για την απροθυμία της να συγχωρήσει τον άντρα της για μια εξωσυζυγική σχέση.

Έπειτα από τέσσερις μήνες έκανε αίτηση για μια καλύτερη δουλειά πιο κοντά στο σπίτι της. τον καιρό. ~οο0οο~ Ο Νίτσε υποστήριξε δύο «γρανιτένιες» προτάσεις 24 που ήταν αρκετά σκληρές για ν' αντέξουν στη διάβρωση του χρόνου: «Γίνε αυτός που είσαι» και «Ό.. έφτασε στη σύγχρονή μας έννοια της αυτοπραγμάτωσης. Ή. Θα εξετάσουμε την καθεμιά με τη σειρά.» «Ναι. την κέρδισε και την αποδέχτηκε. απλώς και μόνο επειδή σκέφτηκε σοβαρά μια μετακίνηση. τον Ίψεν. κολλημένη για πάντα».» «Μα. «Γίνε αυτός που είσαι» Ο προβληματισμός της πρώτης γρανιτένιας φράσης -«Γίνε αυτός που είσαι».το κομμάτι. Για ποια πράγματα που έκανες τους τελευταίους δώδεκα μήνες μετανιώνεις. Η διαδικασία αυτή ωστόσο της άνοιξε τα μάτια (και την πόρτα της φυλακής της). η πόρτα της φυλακής είχε ανοίξει για λίγο. Στο σημείο αυτό της περιέγραψα το διανοητικό πείραμα του Νίτσε και διάβασα μεγαλόφωνα το απόσπασμα για την αιώνια επιστροφή. με λίγα λεφτά. με μια φριχτή δουλειά.μ' εκείνη την πιθανότητα να βρω δουλειά στο Πόρτλαντ». για τον τρόπο με τον οποίο έγιναν τα πράγματα αυτή τη χρονιά που πέρασε. τι καινούριους λόγους έχεις να νιώθεις πικρία. . Ντόροθυ. αλλά νομίζω ότι καταλαβαίνω πού το πάτε».» Η Ντόροθυ συμφώνησε: «Εντάξει. Πιθανότατα θα περάσω την επόμενη χρονιά μετανιώνοντας που δεν προσπάθησα καν να διεκδικήσω αυτή τη θέση στο Πόρτλαντ». κι έχουν κι οι δυο εισαχθεί στο ιδίωμα της ψυχοθεραπείας. όταν λέω ότι είσαι και ο φυλακισμένος και ο δεσμοφύλακας».με τρία παιδιά. τον Λάιμπνιτς. Έπειτα της ζήτησα να προβάλει τον εαυτό της στο μέλλον σύμφωνα μ' αυτό. Τελείωσα με την εξής πρόταση: «Ας προσποιηθούμε ότι έχει περάσει ένας χρόνος. τον Γκαίτε. αφού έλεγξε τα σχολεία. με κανέναν τρόπο δεν θέλω να ζήσω κολλημένη σ' αυτή την παγίδα για πάντα . με κάνει πιο δυνατό». τις τιμές των ακινήτων και το κόστος ζωής. Εντάξει. και ξανασυναντιόμαστε σ' αυτό εδώ το γραφείο. Πες μου.είχε ήδη απασχολήσει τον Αριστοτέλη και μέσα απ' τον Σπινόζα. Ένιωσε διαφορετικά για τον εαυτό της. καταλαβαίνω πού καταλήγουμε.» «Όχι. «Σωστά. πέρασε από συνέντευξη.. της πρόσφεραν τη δουλειά αλλά τελικά την απέρριψε. Τι διαφορετικό θα μπορούσες να είχες κάνει. το δικό σου δέκα τοις εκατό. το μόνο κομμάτι που μπορείς ν' αλλάξεις». Η Ντόροθυ έκανε αίτηση για τη θέση. ακριβώς αυτό εννοώ. θα ήθελες να ξαναζείς αυτόν τον χρόνο που πέρασε ξανά και ξανά για όλη την αιωνιότητα. «Ας δούμε τώρα τη δική σου ευθύνη. μια χαραμάδα . την Karen Homey. «Κι αν είχες αυτόν τον χρόνο μπροστά σου. «Ακόμα κι έτσι. επισκέφτηκε το μέρος. Έχει περάσει ένας χρόνος από σήμερα»..τι δεν με σκοτώνει. τον Abraham Maslow και το κίνημα των ανθρωπίνων δυνατοτήτων της δεκαετίας του 1960. με τα λόγια που χρησιμοποιεί ο Νίτσε στο διανοητικό του πείραμα. ας το δοκιμάσουμε.. ας κοιτάξουμε πίσω μας αυτόν τον χρόνο που πέρασε. τον Νίτσε. Ξεκινώ το παιχνίδι των ρόλων: «Λοιπόν. Και πράγματι άντεξαν. ναι.

έντυνε το όνειρο με τρόμο. Λόγου χάρη. Έπειτα από την τέταρτη συνεδρία ονειρεύτηκε ότι: Είμαι στην Ουάσινγκτον.ήταν πολύ όμορφο και γεμάτο δωμάτια. Η παρουσία της γιαγιάς της. πραγμάτωσε τον εαυτό σου. Εκείνος δέχτηκε. Τή ρώτησα για τον θυμό της για τον άντρα της και με πολύ μεγάλη ντροπή μου αποκάλυψε ότι πολύ συχνά την έδερνε. Σε όλες αυτές τις παραλλαγές ο Νίτσε μας παροτρύνει ν' αποφύγουμε την αβίωτη ζωή. περνώντας τις πιο δυνατές καταιγίδες και βυθίζοντας τις ρίζες του όλο και βαθύτερα στη γη. Μια άλλη παραλλαγή στο ίδιο θέμα μου έδωσε μια ασθενής μου. κι έπειτα από έναν χρόνο θεραπείας ζεύγους και ατομικής θεραπείας το αποτέλεσμα ήταν μια πολύ μεγάλη βελτίωση στον γάμο της. Το γεγονός ότι το δικό της σπίτι διέθετε μόνο πέντε δωμάτια και μόνο δύο επιπλωμένα.Η ιδέα του να γίνεις «αυτός που είσαι» συνδέεται στενά και με τις άλλες ρήσεις του Νίτσε. πήγε κατευθείαν στους γονείς της κι έμεινε μαζί τους για αρκετές εβδομάδες. (Στον Αποχαιρετισμό στα όπλα ο Χέμινγκουεϋ προσθέτει: «Γινόμαστε πιο δυνατοί στα σημεία όπου έχουμε σπάσει». . η οποία είχε πεθάνει πριν από τρεις μήνες.) Οπωσδήποτε η σύλληψη αυτή είναι μια πολύ δραστική υπενθύμιση ότι οι δυσμενείς εμπειρίες μπορούν να μας αφήσουν πιο δυνατούς και πιο ικανούς να προσαρμοστούμε στις δυσμενείς συνθήκες. Εκεί ζούσε μια παλιά μου φίλη απ' το γυμνάσιο μαζί με την οικογένειά της. αντί να το κάνει ζήτημα και ν' αντιπαρατεθεί στον σύζυγό της απαιτώντας να γίνουν μεγάλες αλλαγές. Σε λίγο φτάσαμε σε μια πολύ όμορφη γειτονιά. Ξύπνησα με μεγάλο άγχος και με τρομερή οργή για τον άντρα μου. εκεί που γεννήθηκα. όπου τα σπίτια ήταν μέγαρα. πέθανε χωρίς να μετανιώνεις για τίποτα. Το όνειρό της διεύρυνε με πολύ δραστικό τρόπο τη δουλειά μας. ήρθε να με δει. ώστε για πολλά χρόνια ανεχόταν την κακοποίηση. Μας λέει. επειδή είχε πολύ σοβαρό άγχος θανάτου. μια πολύ επιτυχημένη και πολυμήχανη γυναίκα. της ενίσχυσε την ιδέα ότι δεν ζούσε σωστά τη ζωή της. Είχε τριάντα ένα δωμάτια. γραμματέας σε δικηγορικό γραφείο. και περπατάω στην πόλη μαζί με τη γιαγιά μου που έχει πεθάνει. μια παράδοξη ιδέα για μια φουτουριστική θεραπεία. Η αυτοεκτίμησή της ήταν τόσο χαμηλή. ψηλώνει και δυναμώνει. Τότε και μόνο τότε. ήταν ένα απ' τα αγαπημένα μοτίβα του Χέμινγκουεϋ. γενική διευθύντρια μιας μεγάλης βιομηχανικής εταιρείας. Σε μια συνεδρία περιέγραψε μια ονειροπόλησή της. ζήσε με τόλμη και με πληρότητα. Ένα παράδειγμα: η Τζέννι. Χάρηκα που την είδα και με ξενάγησε στο σπίτι της. κι ήταν όλα επιπλωμένα! Τότε της είπα: «Το δικό μου σπίτι έχει πέντε δωμάτια και μόνο τα δύο είναι επιπλωμένα». με κάνει πιο δυνατό» Η δεύτερη γρανιτένια φράση του Νίτσε έχει χρησιμοποιηθεί από πολλούς σύγχρονους συγγραφείς θα μπορούσε να μιλήσει κανείς ίσως και για κατάχρηση. Έπειτα από εκείνη τη συνεδρία η Τζέννι δεν γύρισε στο σπίτι της. Έστειλε τελεσίγραφο στον άντρα της ότι πρέπει να μπουν σε θεραπεία ζεύγους. Είχα εντυπωσιαστεί . «Ό. Οι διαισθητικές της σκέψεις για το όνειρο ήταν ότι τα τριάντα ένα δωμάτια αντιπροσώπευαν τα τριάντα ένα της χρόνια και όλες τις διαφορετικές περιοχές του εαυτού της που έπρεπε να εξερευνήσει. πραγματοποίησε τις δυνατότητές σου.τι δεν με σκοτώνει. «Ανάλωσε τη ζωή σου» και «Πέθανε τη σωστή στιγμή». Ήξερε πως έπρεπε να κάνει κάτι για τη ζωή της αλλά την τρομοκρατούσε η ιδέα να εγκαταλείψει τον γάμο της: δεν είχε μεγάλη εμπειρία από άντρες κι ένιωθε βέβαιη ότι δεν θα έβρισκε άλλον άντρα ποτέ. Το μέγαρο στο οποίο μπήκαμε ήταν τεράστιο και ολόλευκο. τριάντα ενός ετών. Το απόφθεγμα αυτό συνδέεται στενά με την ιδέα του Νίτσε ότι ένα δέντρο. Ως παιδί είχε υποφέρει συνεχή και κακεντρεχή λεκτική κακοποίηση απ' τον πατέρα της.

Το ορόσημο της συνταξιοδότησης όμως την είχε κάνει να συνειδητοποιήσει πως τώρα ήταν ένας ηλικιωμένος άνθρωπος. Παρά τη φρικτή κακοποίηση που πέρασα. ένιωθε ανεξήγητο εκνευρισμό μαζί του. Φαντάστηκα πως μια μέρα ο θεραπευτής με ρωτούσε αν ήθελα να κάνω πλήρη απαλοιφή κάθε ανάμνησης που συνδέεται με την ύπαρξη του πατέρα μου. Στο εξής το μόνο που θα γνώριζα θα ήταν ότι στο σπίτι μας δεν υπήρχε πατέρας. Ο θυμός που ένιωθε για τον άντρα της την προβλημάτιζε. Τόσο πολύ αισθανόταν ν' απομακρύνεται από κοντά του. Είχα την εντύπωση πως η Μπερνίς προσπαθούσε να προστατευτεί από τον πόνο της ότι θα έχανε τον Στηβ ελαττώνοντας την προσκόλλησή της σ' αυτόν. η Μπερνίς ευχόταν ν' αποστασιοποιηθεί απ' τον Στηβ. κι ενώ ήταν ένας αγαπημένος γάμος. Το σχόλιό μου. «Γιατί αυτό.» Η φαντασίωση αυτή ήταν το πρώτο σκαλοπάτι μιας μεγάλης αλλαγής στη θέαση του παρελθόντος της.» «Κοιτάξτε. Παρότι εκείνος δεν είχε αλλάξει καθόλου. συνειδητοποίησα ότι ήταν μια πολύ δύσκολη απόφαση». ώστε είχε φαντασιώσεις χωρισμού. Ήταν πολύ ακριβής στην απάντησή της: τα πράγματα άρχισαν να πηγαίνουν στραβά μετά τα εβδομηκοστά του γενέθλια. «Ορισμένοι άνθρωποι αρνούνται το δάνειο της ζωής. Δεύτερον. για το γεγονός ότι δεν γυμναζόταν. για ν' αποφύγουν το χρέος του θανάτου» Η Μπερνίς μπήκε σε ψυχοθεραπεία μ' ένα πρόβλημα οργής. στην αρχή μοιάζει σαν κάτι αυτονόητο: ο πατέρας μου ήταν ένα τέρας και μας είχε κατατρομοκρατήσει κι εμένα και τ' αδέλφια μου σ' όλη την παιδική μας ηλικία. η Μπερνίς έβρισκε τώρα να τον κατακρίνει για χίλια πράγματα: για την ακαταστασία του. δεν είχε κατορθώσει ποτέ να σβήσει τον πόνο του θανάτου της μητέρας της. όπως την είπε. όταν ήταν δέκα χρονών κοριτσάκι. Ενώ ήταν είκοσι χρόνια παντρεμένη με τον Στηβ. Αρχικά ακουγόταν καταπληκτικό. τα κατάφερα στη ζωή μου καλύτερα κι από τα πιο τρελά μου όνειρα. Είχε μάθει πώς να τις διαχειρίζεται αναπτύσσοντας μερικές πολύ ευφυείς στρατηγικές που της φάνηκαν εξαιρετικά χρήσιμες σ' ολόκληρη τη ζωή της. Οι δυσμενείς συνθήκες που αντιμετώπιζε στο σπίτι της την είχαν διαμορφώσει και την είχαν χαλυβδώσει. Το ζήτημα δεν ήταν τόσο πολύ το να συγχωρήσει τον πατέρα της αλλά το να συμβιβαστεί με το γεγονός ότι το παρελθόν δεν αλλάζει. τη συντάραξε. Ή μήπως εξαιτίας του. Μολονότι ο Στηβ ήταν εικοσιπέντε χρόνια μεγαλύτερός της. είχε πάντα υπάρξει εικοσιπέντε χρόνια μεγαλύτερός της. Αλλά στο τέλος αποφάσισα ν' αφήσω τη μνήμη μου στη θέση της και να μη σβήσω κανένα της κομμάτι.«Στην ονειροπόλησή μου έβλεπα έναν θεραπευτή που κατείχε την τεχνολογία και μπορούσε ν' απαλείφει πλήρως τη μνήμη. Αναρωτήθηκα για τη χρονική συγκυρία και τη ρώτησα πότε είχαν αρχίσει ν' αλλάζουν τα αισθήματά της για τον Στηβ. ότι αργά ή γρήγορα θα πρέπει να παραιτηθεί από την ελπίδα ν' αποκτήσει ένα καλύτερο παρελθόν. Διάφορα δυναμικά αναδύθηκαν απ' τη συζήτησή μας. Δεν ήθελε να υποχρεωθεί ν' αντιμετωπίσει άλλη μια εμφάνιση της οδυνηρής απώλειας. Όταν όμως το σκέφτηκα καλύτερα. για την αδιαφορία του για την εμφάνισή του. η οποία είναι βέβαιο ότι θα συνέβαινε όταν θα πέθαινε ο Στηβ. για ν' αποφύγει τη δική της «ταχύρρυθμη». όταν εκείνος πήρε ξαφνικά σύνταξη ως χρηματιστής κι άρχισε να διαχειρίζεται το προσωπικό του χαρτοφυλάκιο απ' το σπίτι. Της είπα ότι ούτε ο θυμός της ούτε η . Από κάπου με κάποιον τρόπο απέκτησα πολύ μεγάλη αντοχή και ικανότητα να βρίσκω λύσεις. Αυτό έγινε άραγε παρά τον πατέρα μου. προώθηση προς τα γηρατειά. Ίσως να πήρα την ιδέα απ' την ταινία του Τζιμ Κάρρεϋ Η αιώνια λιακάδα του καθαρού μυαλού. Πρώτα πρώτα. για την υπερβολική ώρα που περνούσε μπροστά στην τηλεόραση.

Μερικούς μήνες αφότου η Μπερνίς τελείωσε τη θεραπεία της. Πρώτα απ' όλα δεν ήταν πια ένα αβοήθητο δεκάχρονο παίδι που δεν ήξερε τι να κάνει. εκείνος συνεχίζει να έρχεται. . Ο Όττο Ρανκ υποστήριξε ότι υπάρχει μια χρήσιμη δυναμική 26. μπροστά στην απώλεια του μοναδικού εαυτού και στην αίσθηση της απόλυτης στασιμότητας. Σύμφωνα με την άποψη αυτή. αγωνίζεται για την αυτονόμηση. γέλασε και με διέκοψε. ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με το άγχος ζωής. αλλά το πένθος της αυτό θα επιπλεκόταν σε μεγάλο βαθμό από την ενοχή που τον είχε εγκαταλείψει. Αυτού του είδους τα δυναμικά είναι κάτι πολύ κοινό. Ωστόσο. Έτσι. ο οποίος έλεγε: «Ορισμένοι άνθρωποι αρνούνται το δάνειο της ζωής 25. Όταν αυτό το άγχος ζωής γίνεται αφόρητο. Όπου κι αν δοκιμάζω να κρυφτώ. Έπειτα από αρκετές συνεδρίες κατόρθωσε να καταλάβει πόσο αναποτελεσματική ήταν η ασυνείδητη στρατηγική της. με μια τρομακτική μοναξιά. αναδύθηκαν διάφορα θέματα. είδε έναν παράξενο εφιάλτη που την αναστάτωσε πάρα πολύ. Υποχωρούμε από τη διαχωρισμένη ύπαρξη και βρίσκουμε ανακούφιση στη συγχώνευση . ένα αίσθημα ευαλωτότητας. Η Μπερνίς φοβόταν να ξανανοίξει το τραύμα που της είχε συμβεί στα δέκα της χρόνια. είπα: «Είναι σαν να πηγαίνεις κρουαζιέρα στη θάλασσα και ν' αρνείσαι να κάνεις φιλίες ή ν' ασχοληθείς με μερικές ενδιαφέρουσες δραστηριότητες. επειδή τους τρομοκρατεί η ιδέα μήπως χάσουν πάρα πολλά. για ν' αποφύγουν το χρέος του θανάτου». την ωρίμαση και την πραγμάτωση των δυνατοτήτων του. Ξυπνάω τρέμοντας βουτηγμένη στον ιδρώτα. έναν απ' τους συναδέλφους του Φρόυντ. και μου ζήτησε μια συνεδρία για να τον συζητήσουμε. Καθώς προχωρούσαμε. η οποία μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμη για τον θεραπευτή. η συγχώνευση γεννά το «άγχος θανάτου». «Ή σαν να μη χαίρεσαι την ανατολή του ήλιου. με βρίσκει. Μου περιέγραψε το όνειρο σ' ένα ηλεκτρονικό μήνυμα: Είμαι τρομοκρατημένη. ναι. ένας άνθρωπος που αναπτύσσεται. Ανάμεσα στους δύο αυτούς πόλους -το άγχος ζωής και το άγχος θανάτου. παρά την ανακούφιση και τη ζεστασιά που προσφέρει. Η περιγραφή αυτή αποτέλεσε αργότερα τη ραχοκοκαλιά 27 του εξαιρετικού βιβλίου του Ernest Becker Η άρνηση του θανάτου. για ν' αποφύγεις την οδύνη του αναπόφευκτου τέλους του ταξιδιού». ή την αυτονόμηση και τη συγχώνευση. η λύση της συγχώνευσης είναι ασταθής: τελικά ο άνθρωπος κάνει πίσω. Παίρνουμε μια άλλη κατεύθυνση: βαδίζουμε προς τα πίσω. Υπάρχει όμως ένα κόστος! Αναδυόμενος. Κατόρθωσα να της καταστήσω απόλυτα ξεκάθαρα τα ίδια της τα δυναμικά παραθέτοντας τον Otto Rank. γιατί με κυνηγάει ένας αλιγάτορας. όταν πέθανε η μητέρα της. όταν θα πέθαινε ο Στηβ.δηλαδή στο να γινόμαστε ένα και να παραδίνουμε τον εαυτό μας στον άλλον. μια συνεχιζόμενη ένταση ανάμεσα στο «άγχος ζωής» και στο «άγχος θανάτου».οι άνθρωποι πηγαινοέρχονται ολόκληρη τη ζωή τους. επεκτεινόμενος και ξεχωρίζοντας από τη φύση. Ενώ μπορώ να πηδήξω εφτά μέτρα ψηλά για να τον αποφύγω. επειδή -» «Ναι.απομάκρυνσή της έμοιαζαν να είναι αποτελεσματικοί τρόποι για ν' αποφύγει το τέλος των πραγμάτων και την απώλεια. γίνατε απολύτως σαφής». μια απώλεια της θεμελιώδους σύνδεσης μ' ένα ευρύτερο όλον. Νομίζω ότι οι περισσότεροι από μας έχουμε γνωρίσει ανθρώπους που μουδιάζουν οι ίδιοι τον εαυτό τους κι αποφεύγουν να μπουν στη ζωή και να την απολαύσουν. Όχι μόνο ήταν αδύνατο ν' αποφύγει το πένθος. «Ακριβώς αυτό που λέτε είναι» απάντησε. όταν εκείνος την είχε περισσότερο ανάγκη. Καθώς καταπιαστήκαμε με τη δουλειά της αλλαγής. ναι. τι κάνουμε.

επειδή η νυχτερινή όρασή του είχε αδυνατίσει. Αυτή η εικόνα από που είχε έρθει. ακόμα χειρότερα.. και στη συνέχεια είχαν έναν τρομερό καβγά. 2.των δύο ηλικιωμένων ανδρών που ο θάνατός τους την τρόμαζε περισσότερο απ' όλα. ο Στηβ. τόσο απορροφημένος στη συσσώρευση αγαθών ή στο τι σκέφτονται οι άλλοι. ώστε για μερικούς φυλακισμένους. Η φήμη είναι το ίδιο εφήμερη όσο και τα υλικά πλούτη. Διατρέχει δηλαδή τα πρόσωπα των άλλων. Η γνώμη των άλλων είναι ένα φάντασμα που μπορεί ανά πάσα στιγμή ν' αλλάξει όψη. όταν του τίθεται κάποιο ερώτημα. ΤΑ ΤΡΙΑ ΔΟΚΙΜΙΑ TOΥ ΣΟΠΕΝΑΟΥΕΡ: ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ. (Για όποιον έχει φιλοσοφικές τάσεις είναι γραμμένα σε γλώσσα σαφή και προσβάσιμη στον μη ειδικό. Θυμήθηκε ότι εκείνη τη νύχτα είχε πάει για ύπνο έχοντας δει στις ειδήσεις ένα τρομακτικό ρεπορτάζ για τον φρικτό θάνατο του Στηβ Έρβιν. Συνειδητοποιούσε επίσης ότι δεν υπήρχε διαφυγή. 1. αυτό που κυρίως απασχολεί τη σκέψη τους είναι το ντύσιμο και οι τελευταίες τους χειρονομίες. . όταν εκείνη επέμεινε ότι ο άντρας της έπρεπε να σταματήσει μια για πάντα να οδηγεί τη νύχτα. πρέπει να βγάλουμε αυτό το αγκάθι απ' τη σάρκα μας». ενώ έκανε κατάδυση. Είναι τόσο ισχυρή η παρόρμηση να κάνουμε μια καλή εμφάνιση. ή. στο τι φαίνεται να νομίζουν . ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΚΑΤΕΧΕΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ.. Αυτό που αντιπροσωπεύουμε στα μάτια των άλλων. συνειδητοποίησε ξαφνικά ότι το όνομα Στηβ Έρβιν ήταν ένας συνδυασμός του ονόματος του συζύγου της και του δικού μου .γιατί ποτέ δεν μπορούμε να μάθουμε τι σκέφτονται πραγματικά.μας κατέχουν εκείνα. Γιατί όμως κροκόδειλος. ώστε να χάνει κάθε αίσθηση του εαυτού του. όταν διερευνήσαμε τα γεγονότα της ημέρας που προηγήθηκε του εφιάλτη. τόσο πιο πολύ διψάμε. την ώρα που βαδίζουν προς τον τόπο της εκτέλεσής τους. Τα υλικά αγαθά είναι απατηλά. αναζητεί την απάντηση προς τα έξω κι όχι προς τα μέσα. Όσο περισσότερα κατέχουμε. Ο Σοπενάουερ γράφει: «Οι μισές μας ανησυχίες και αγωνίες έχουν προέλθει από την έγνοια μας για τις γνώμες των άλλων. σε μια στιγμή η Μπερνίς είχε μια έμπνευση. του Αυστραλού «ανθρώπου των κροκοδείλων». Η Μπερνίς αντιλαμβανόταν ότι ο κροκόδειλος αντιπροσώπευε τον θάνατο που την καταδίωκε. Στο τέλος δεν κατέχουμε εμείς τα αγαθά μας . που τον χτύπησε ένα σαλάχι. τόσο πολλαπλασιάζονται οι απαιτήσεις μας. ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΕΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ Ποιος από μας δεν έχει γνωρίσει κάποιον άνθρωπο (ίσως τον ίδιο μας τον εαυτό) που να είναι τόσο στραμμένος προς τα έξω. Ούτε ο πλούτος ούτε τα υλικά αγαθά ούτε η κοινωνική θέση ούτε η καλή φήμη φέρνουν την ευτυχία.Στη συνεδρία μας πάσχισε να καταλάβει το νόημα του ονείρου. Αυτό που κατέχουμε. Ο πλούτος είναι σαν το νερό της θάλασσας: όσο περισσότερο πίνουμε. Η απάντηση έγινε προφανής. Εκείνο το βράδυ ο σύζυγός της.) Βασικά τα δοκίμια τονίζουν ότι το μόνο που μετράει είναι αυτό που το άτομο είναι. Ο Σοπενάουερ υποστηρίζει πολύ κομψά ότι η συσσώρευση πλούτου και αγαθών είναι ατελείωτη και δεν προσφέρει ικανοποίηση. Καθώς συνεχίζαμε να συζητάμε. παρ' όλ' αυτά μας βοηθούν να μετακινηθούμε από ένα επιφανειακό επίπεδο προς βαθύτερα ζητήματα. Αν και οι σκέψεις αυτές δεν αφορούν συγκεκριμένα τα υπαρξιακά θέματα. Οι γνώμες κρέμονται από μια κλωστή και μας υποδουλώνουν στο τι νομίζουν οι άλλοι. Για έναν τέτοιον άνθρωπο θεωρώ χρήσιμο 28 να συνοψίσω μια τριάδα δοκιμίων που έγραψε ο Σοπενάουερ προς το τέλος της ζωής του. για να μαντέψει ποια απάντηση επιθυμούν ή περιμένουν. Ένας τέτοιος άνθρωπος. απέφυγε την τελευταία στιγμή ένα σοβαρό τροχαίο. Γιατί όμως τώρα.

λέει ο Σοπενάουερ. Ο μεγαλύτερος στόχος μας θα έπρεπε να είναι η καλή υγεία κι ο πνευματικός πλούτος. Μόνο αυτό που είμαστε έχει πραγματική αξία. τον Σπινόζα. Η ψυχική μας γαλήνη πηγάζει από τη γνώση ότι αυτό που μας αναστατώνει δεν είναι τα πράγματα. ο οποίος οδηγεί σε ανεξάντλητα αποθέματα ιδεών. στην ανεξαρτησία και σε μια ηθική ζωή. Η δύναμη όλων αυτών των ιδεών όμως ενισχύεται σε πολύ μεγάλο βαθμό από ένα άλλο στοιχείο -τη στενή σύνδεση με τους άλλους ανθρώπους. Αυτή η τελευταία σκέψη -ότι η ποιότητα της ζωής μας προσδιορίζεται από το πώς ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας. η αποφυγή της αβίωτης ζωής και η έμφαση στην αυθεντικότητα. τον Σενέκα.είναι πολύ χρήσιμες στην καταπολέμηση του άγχους θανάτου.με το οποίο θ' ασχοληθώ στο επόμενο κεφάλαιο.είναι ένα σημαντικό θεραπευτικό δόγμα που ανάγεται στην αρχαιότητα.3. Μια καλή συνείδηση. πέρασε από τον Ζήνωνα. οι κυματισμοί. αλλά η ερμηνεία μας για τα πράγματα. Αυτό που είμαστε. αξίζει περισσότερο από μια καλή φήμη. ~οο0οο~ Ιδέες σαν αυτές που εκφράζονται στα αποφθέγματα που παραθέτω -τα επιχειρήματα του Επίκουρου. όχι από τις ίδιες τις εμπειρίες. τον Μάρκο Αυρήλιο. τον Σοπενάουερ και τον Νίτσε κι έφτασε να γίνει θεμελιώδης έννοια τόσο στην ψυχοδυναμική όσο και στη γνωσιακή-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία. Κεντρικό αξίωμα στη σχολή του στωικισμού. .

για να ελαττώσουμε τον φόβο του θανάτου. Άλλοι πάλι αναζητούν με καταναγκαστικό τρόπο το καινούριο. γιατί νιώθω να με απασχολούν πολύ λιγότερο κάποια ασήμαντα παροδικά γεγονότα και μόδες. The Tibetan Book of Living and Dying Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΕΙΝΑΙ TO ΠΕΠΡΩΜΕΝΟ.. SOGYAL RINPOCHE. Η επιθυμία μας να συνεχίσουμε να ζούμε κι ο φόβος μας για τον αφανισμό θα υπάρχουν πάντα. Είναι ενστικτώδη -είναι γραμμένα μέσα στο πρωτόπλασμά μας. είναι η νεαρή γυναίκα που έγραψε το παρακάτω ηλεκτρονικό μήνυμα: Έχασα τον αγαπημένο μου πατέρα πριν από δύο χρόνια κι από τότε έχω αποκτήσει μια ωριμότητα που πριν ούτε μπορούσα να τη φανταστώ. ώστε αρνούνταν να συμμετάσχει σε όποια δραστηριότητα ενείχε έστω και το παραμικρό ρίσκο.κι έχουν πολύ μεγάλη επιρροή στον τρόπο που ζούμε. Ορισμένες μέθοδοι φέρνουν αποτέλεσμα. κι απ' αυτό μπορεί να βλαστήσει μια βαθιά. Και άλλους που τους κατέτρυχαν εφιάλτες ή που συρρίκνωναν τον εαυτό τους. γιατί πιστεύω ότι έχω πραγματικά μια σίγουρη αίσθηση για το τι είναι και τι δεν είναι σημαντικό. Αυτό όμως μπορώ να το αποδεχτώ. αλλά άντρες και γυναίκες που η οικογένεια κι η κουλτούρα τους δεν κατόρθωσαν . ότι είμαι ικανή να «το πιάνω». «αρνούμενοι το δάνειο της ζωής. καθαρή. Ένα πολύ καλό παράδειγμα ανθρώπου που επιτρέπει στον εαυτό του να έχει μια αυθεντική συνάντηση με τον θάνατο και ν' αφομοιώσει τη σκιά του μέσα στον πυρηνικό του εαυτό. Στο πέρασμα των αιώνων εμείς οι άνθρωποι έχουμε αναπτύξει μια τεράστια γκάμα μεθόδων -κάποιες συνειδητές. Οι ενήλικοι που βασανίζονται από άγχος θανάτου δεν είναι παράξενα ζώα που κόλλησαν κάποια εξωτική αρρώστια. Είναι υπέροχο να συνειδητοποιώ ότι το γεγονός πως έχει ξαναπάρει μπρος η φιλοδοξία μου δεν είναι απλώς μια συγκάλυψη των φόβων που νιώθω για τον θάνατό μου. απεριόριστη συμπόνια για όλα τα όντα. ίσως τόσο πολυάριθμες όσοι κι οι άνθρωποι. Προφανώς έχω καταφέρει ν' αποκτήσω αληθινή αυτοπεποίθηση. τον ατελείωτο πλούτο ή την εξουσία. κι ότι όλα τ' άλλα ζωντανά πλάσματα πεθαίνουνε μαζί μας.. Τώρα όμως σ' αυτούς τους φόβους και σ' αυτά τα άγχη ανακάλυψα μια αγάπη για τη ζωή που δεν τη γνώριζα παλιά. και τη Σούζαν που είχε μεταθέσει τον φόβο θανάτου σε ασήμαντες ανησυχίες (βλ. Νομίζω πως θα πρέπει να μάθω να ζω με την ένταση που προκαλεί το να κάνω πράγματα που θα πλουτίσουν τη ζωή μου αντί γι αυτά που ίσως περιμένει από μένα η κοινωνία. Είδαμε παραδείγματα μιας τέτοιας ανεπαρκούς διαχείρισης σε ασθενείς που ανέφερα προηγουμένως: την Τζούλια που είχε μια τόσο χρόνια φοβία. με περισπασμούς ή με μεταθέσεις. κάποιες άλλες ασυνείδητες. αρχίζουμε να έχουμε μια καυτή. το σεξ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΠΩΣ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΞΕΠΕΡΑΣΟΥΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΜΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΣΥΝΔΕΣΜΟ Όταν στο τέλος γνωρίζουμε ότι πεθαίνουμε. και με κατέτρυχε η ιδέα ότι κάποτε θα φύγω κι εγώ απ' αύτη τη ζωή. Προηγουμένως αναρωτιόμουνα συχνά αν ήμουνα σε θέση ν' αντιμετωπίσω το πεπερασμένο της ύπαρξής μου. σχεδόν σπαρακτική αίσθηση του πόσο εφήμερη και πόσο πολύτιμη είναι η κάθε στιγμή και το κάθε πλάσμα. για ν' αποφύγουν το χρέος του θανάτου». συνήθως χειρίζονται τη θνητότητα με άρνηση. Μερικές φορές αισθάνομαι απομακρυσμένη απ' τους ανθρώπους της ηλικίας μου. Όσοι δεν «το πιάνουν». Στην πραγματικότητα σημαίνει ότι είμαι πρόθυμη ν' αποδεχτώ και ν' αναγνωρίσω τη θνητότητά μου. Άλλες είναι διστακτικές και αναποτελεσματικές. Τρίτο κεφάλαιο).

Για μένα προσωπικά αλλά και στην ψυχοθεραπευτική μου δουλειά. το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού στρεφόταν στη θρησκευτική παρηγοριά. Πολλοί πολιτισμοί -όπως η αρχαία Αίγυπτος. για να γίνουν οι ιδέες αυτές αληθινά μεταλλακτικές: τον ανθρώπινο σύνδεσμο. που έχουν απορρίψει την ανακούφιση των θρησκευτικών μύθων. τους είχαν φτιάξει τόσο κοντά πόδια. ώστε να αποφέρει προσωπική αλλαγή. οι περισσότεροι άνθρωποι πέθαιναν στο σπίτι τους. Στην ευρωπαϊκή και στη δυτική κουλτούρα στο πιο πρόσφατο παρελθόν ο θάνατος ήταν πιο ορατός. θα προσπαθήσω να διακρίνω την παρηγοριά όταν αντιμετωπίζουμε το τέλος του θανάτου. η πιο αποτελεσματική προσέγγιση στο άγχος του θανάτου είναι η υπαρξιακή. Για να μην τυχόν όμως τα πέτρινα αυτά ζώα τρομάξουν τους νεκρούς. επειδή υπήρχε μεγάλο ποσοστό παιδικών θανάτων και θανάτων γυναικών κατά τον τοκετό. Οι τάφοι των νεκρών -τουλάχιστον όσων ανήκαν στις ανώτερες τάξεις (αυτοί που διατηρούνται ως σήμερα).να πλέξουν γύρω τους το κατάλληλο προστατευτικό ρούχο. Μέχρι τώρα σκιαγράφησα αρκετές σημαντικές ιδέες που έχουν ουσιαστική αξία. και την παρηγοριά μέσα από την άρνηση ή την αποθανατοποίηση του θανάτου. Πρακτικά δεν υπήρχε οικογένεια που να μην την άγγιζε ένας πρόωρος θάνατος. τα οποία θα τους εξασφάλιζαν μια πιο άνετη ζωή στο επέκεινα. είμαστε υποχρεωμένοι να δούμε τον άνθρωπο μέσα στο διαπροσωπικό του πλαίσιο — όπως σχετίζεται με τους άλλους. Επειδή ο χριστιανισμός υπόσχεται την αιώνια ζωή. στο Brooklyn Museum of Art υπάρχουν νεκρικά αγάλματα ιπποποτάμων που είχαν ταφεί μαζί με τους νεκρούς για τη διασκέδαση τους στη μετέπειτα ζωή τους. τους οποίους προσφέρει η κουλτούρα τους και οι οποίοι αρνούνται τον θάνατο. κι οι νεκροί θάβονταν στο κοντινό στο σπίτι νεκροταφείο. φροντίδας και ασφάλειας. και ο κλήρος κρατούσε τα επίσημα κλειδιά στην είσοδο και την έξοδο από τη ζωή. που δεν μοιράστηκαν ποτέ τις κρυφές τους θνητές ανησυχίες. Ίσως να ήταν απομονωμένοι άνθρωποι. Ίσως να μην μπόρεσαν να βιώσουν το σπίτι τους σαν ένα κέντρο αγάπης. όπου και δέχονταν πολύ συχνές επισκέψεις. για να μπορούν να αντέξουν το παγωμένο ρίγος της θνητότητας. Ενδέχεται να συνάντησαν πάρα πολύ θάνατο σ' ένα πολύ πρώιμο στάδιο της ζωής. αλλά και η μελέτη των πρωτόγονων ανθρώπινων πολιτισμών και της σύγχρονης κοινωνίας μας εφοδιάζει με πειστικά τεκμήρια που δείχνουν ότι η ανάγκη μας να ανήκουμε είναι ισχυρή και θεμελιώδης: ζούσαμε ανέκαθεν σε ομάδες . Ίσως να είναι υπερευαίσθητοι άνθρωποι με πολύ έντονη αυτεπίγνωση. Κάθε ιστορική περίοδος αναπτύσσει τις δικές της μεθόδους διαχείρισης του θανάτου. η οποία συνήθως περιλάμβανε την υπόσχεση μιας μετά θάνατον ζωής. με τα μέλη της οικογένειας να είναι παρόντα στις τελευταίες τους στιγμές. Άλλωστε ακόμα και σήμερα είναι πολλοί εκείνοι που αντλούν παρηγοριά απ' αυτήν την πίστη.ήταν γεμάτοι με αντικείμενα της καθημερινής ζωής. Η μελέτη των πρωτευόντων θηλαστικών εκτός του ανθρώπου. Οι μελλοθάνατοι δεν απομονώνονταν με κουρτίνες σ' ένα κρεβάτι νοσοκομείου. σ' αυτό το κεφάλαιο όμως θέλω να συζητήσω ένα πρόσθετο στοιχείο που απαιτείται. Για ν' αναφέρω ένα ιδιόρρυθμο παράδειγμα. Αντίθετα. είτε εξετάσουμε την ευρεία αναπτυξιακή της ιστορία είτε την ανάπτυξη ενός μεμονωμένου ατόμου. ώστε να μπορούν να μετακινηθούν πολύ αργά και άρα να είναι ακίνδυνα. Συζητώντας τη θρησκευτική παρηγοριά μπροστά στον θάνατο στο Έκτο κεφάλαιο. ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ Εμείς τα ανθρώπινα όντα είμαστε από τη φύση μας πλασμένα για να συνδεόμαστε με τους άλλους. τόσο στην ελάττωση του άγχους θανάτου όσο και στην τιθάσευση της αφυπνιστικής εμπειρίας. Η συνεργεία μεταξύ ιδεών και στενού συνδέσμου με άλλους ανθρώπους είναι αυτή που φέρνει το μεγαλύτερο αποτέλεσμα. Από όποια άποψη κι αν μελετήσουμε την ανθρώπινη κοινωνία.ήταν ξεκάθαρα οργανωμένοι γύρω από την άρνηση του θανάτου και την υπόσχεση της μετά θάνατον ζωής. όπως γίνεται σήμερα.

αν κάτι τέτοιο ήταν πραγματικά εφικτό. Η επιβεβαίωση είναι καθολική29: για ν' αναφέρω μόνο ένα παράδειγμα. επιχειρεί να βοηθήσει τους θεραπευόμενους να μάθουν να διαμορφώνουν πιο στενές. Η πρώτη είναι διαπροσωπική. τον οποίο γνωρίζει πλήρως μόνο ο εαυτός μας. Ο πολιτισμός μας ορθώνει δυστυχώς πολύ συχνά ένα παραπέτασμα σιωπής και απομόνωσης γύρω απ' τον άνθρωπο που πεθαίνει. πολλές φορές κι οι ίδιοι οι μελλοθάνατοι συνεργάζονται στην απομόνωσή τους. η υπαρξιακή απομόνωση. από το να ρίξεις έναν άνθρωπο ελεύθερο μέσα στην κοινωνία. και που μας δίνουν τη δυνατότητα να συνθέτουμε αυτόματα και ασυνείδητα τον κόσμο με μοναδικό τρόπο. Το χάσμα αυτό είναι συνέπεια όχι μόνο του γεγονότος ότι ο κάθε άνθρωπος βρίσκεται πεταμένος μόνος του μέσα στην ύπαρξη κι είναι υποχρεωμένος να βγει απ' αυτήν μόνος.είναι σε όλους μας γνώριμη. Ασπάζονται τη σιωπή. αλλά προκύπτει κι από το γεγονός πως ο καθένας από εμάς κατοικεί έναν κόσμο. είναι ο πόνος του να είσαι απομονωμένος από τους άλλους ανθρώπους. Όπως έγραψε ο Ουίλλιαμ Τζέημς 31 πριν από έναν αιώνα: «Δεν θα μπορούσε να έχει επινοηθεί πιο μοχθηρή τιμωρία. Ο θάνατος όμως είναι μοναχικός. ο οποίος να μείνει στο περιθώριο. κοινό κόσμο. το πιο μοναχικό γεγονός της ζωής. ότι όλοι μπαίνουμε και κατοικούμε σ' έναν τελειωμένο. Ένας άνθρωπος που δεν είναι σωματικά άρρωστος. Η δεύτερη μορφή μοναξιάς. ποιότητα. ακόμα πιο τρομακτική μορφή μοναξιάς: τον αποχωρισμό από τον ίδιο τον κόσμο. διαθέτουμε έναν αριθμό εγγενών νοητικών κατηγοριών (για παράδειγμα. όταν πλησίαζε η στιγμή του θανάτου ενός ανθρώπου. Φοβούνται μην τον ταράξουν. γιατί δεν ξέρουν τι να πουν. . αλλά βρίσκεται εν μέσω άγχους θανάτου. ποσότητα. Αυτή η καθημερινή απομόνωση λειτουργεί αμφίδρομα: δεν είναι μόνο όσοι είναι καλά που τείνουν ν' αποφεύγουν τον μελλοθάνατο. Σήμερα γνωρίζουμε ότι χάρη στον νευρολογικό μας εξοπλισμό. Μπροστά στον μελλοθάνατο οι φίλοι και τα μέλη της οικογένειας γίνονται συχνά πιο απόμακρα. Μ' άλλα λόγια. Ο θάνατος όχι μόνο μας αποχωρίζει απ' τους άλλους αλλά και μας εκθέτει σε μια δεύτερη. οι οποίες αρχίζουν να λειτουργούν. Για την ακρίβεια το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς που γίνεται στην ψυχοθεραπεία. Ακόμα και οι θεοί των αρχαίων Ελλήνων το έβαζαν στα πόδια 30 τρομαγμένοι. είναι πιο βαθιά και πηγάζει από το αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στο άτομο και στους άλλους ανθρώπους. όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με εισερχόμενα δεδομένα των αισθήσεων. για να μην τυχόν παρασύρουν τους ανθρώπους που αγαπούν μέσα στον μακάβριο. μπορεί να νιώθει περίπου το ίδιο. Τον δέκατο όγδοο αιώνα ο Ιμμάνουελ Καντ διέλυσε την επικρατούσα υπόθεση που ήταν βασισμένη στην κοινή λογική. Αυτή η μοναξιά -η οποία συχνά συνδέεται μ' έναν φόβο για τη στενή επαφή ή με αισθήματα απόρριψης και ντροπής ή με την πεποίθηση ότι είμαστε ανίκανοι ν' αγαπηθούμε. πολλές πρόσφατες μελέτες στην ψυχολογία της θετικής σκέψης τονίζουν ότι οι στενές σχέσεις είναι ένας εντελώς αναγκαίος όρος για την ευτυχία. από φόβο μην έρθουν αντιμέτωποι με τον δικό τους θάνατο. Δύο είδη μοναξιάς Υπάρχουν δύο είδη μοναξιάς: η καθημερινή και η υπαρξιακή. πιο υποστηρικτικές και σταθερές σχέσεις με τους άλλους. καλά κατασκευασμένο. μελαγχολικό τους κόσμο.με έντονες και μόνιμες σχέσεις μεταξύ των μελών τους. αίτιο και αποτέλεσμα). Η μοναξιά αυξάνει σε πολύ μεγάλο βαθμό την αγωνία του θανάτου. να μην τον λάβει υπόψη του ποτέ κανένα από τα μέλη της». Αποφεύγουν επίσης να τον πλησιάσουν πολύ. ο κάθε άνθρωπος παίζει ουσιαστικό ρόλο στη δημιουργία της δικής του πραγματικότητας. Μια τέτοια απομόνωση βέβαια επιδεινώνει τον τρόμο.

Έτσι η υπαρξιακή απομόνωση αναφέρεται στην απώλεια όχι μόνο της βιολογικής μας ζωής αλλά και του ίδιου μας του πλούσιου και θαυμαστά λεπτομερούς κόσμου. στις προσπάθειές μας να συνδεθούμε με τους άλλους ανθρώπους. όταν ήμουνα είκοσι χρονών-. όταν είναι μεγαλύτεροι σε ηλικία και πιο κοντά στον θάνατο. Οι δικές μου πολύ ζωηρές μνήμες -να χώνω το πρόσωπό μου στο παλτό της μητέρας μου από περσικό μαλλί που μύριζε λίγο κλεισούρα και λίγο καμφορά. Κραυγές και ψίθυροι: η δύναμη της ενσυναίσθησης Η ενσυναίσθηση είναι το πιο ισχυρό εργαλείο που διαθέτουμε. με την απόκοσμη θρηνητική φωνή ενός μικρού παιδιού. Η μια αδελφή αφυπνίζεται και συνειδητοποιεί ότι η δική της ζωή είναι «υφασμένη από ψέματα». όσο στο αριστούργημα του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν Κραυγές και ψίθυροι. Σε τέτοιες στιγμές αποκτούμε επίγνωση του γεγονότος ότι ο κόσμος μας θα εξαφανιστεί. Μόνο η Άννα. το άγγιγμα των αδελφών της που θα της επιτρέψει να πεθάνει στ' αλήθεια. Λίγο μετά τον θάνατο της Άγκνες. εκλιπαρεί για μια στενή ανθρώπινη επαφή. το σκάκι που έπαιζα με τον πατέρα μου και το πινάκλ με τους θείους μου σ' ένα τραπέζι με κόκκινο δέρμα και σκαλιστά εβένινα πόδια. Οι δύο αδελφές προσπαθούν να το πλησιάσουν. το περίπτερο με τα πυροτεχνήματα που είχα στήσει μαζί με τον ξάδελφό μου.όπου οι γονείς που οι γιοι τους πεθαίνουν ανύπαντροι αγοράζουν μια νεκρή γυναίκα (από ανθρώπους που ανασκάπτουν τους τάφους ή που εντοπίζουν κάποιο καινούριο πτώμα) και θάβουν τους δύο μαζί σαν ζευγάρι. αυτό που αισθάνεται κάποιος άλλος. Οι άνθρωπο τη βιώνουν πολύ έντονα. ή την ινδική πρακτική του sati. σάρκα με σάρκα. Πουθενά δεν απεικονίζεται πιο χαρακτηριστικά και πιο συγκλονιστικά η μοναξιά του θανάτου και η ανάγκη για σύνδεσμο. είναι διαθέσιμες μόνο σ' εμένα. σ' ένα βαθύτερο επίπεδο. όλες αυτές οι αναμνήσεις. ή διάφορους μονάρχες σε πολλούς πολιτισμούς. Κι η καθεμιά τους δεν είναι παρά μια φασματική εικόνα που με τον θάνατό μου θα σβηστεί για πάντα. ο οποίος δεν υπάρχει με τον ίδιο τρόπο στον νου κανενός άλλου ανθρώπου. Οι δύο αδελφές της έχουν επηρεαστεί βαθιά απ' το γεγονός ότι η Άγκνες πεθαίνει. βγαίνουν με φρίκη απ' το δωμάτιο. Για άλλη μια φορά αυτό που επιτρέπει στην Άγκνες να ολοκληρώσει το ταξίδι της . Σκεφτείτε τις ομαδικές αυτοκτονίες. Όπως μας υπενθυμίζει το παλιό σπιρίτσουαλ: «Μόνος σου πρέπει να την περπατήσεις αυτή τη μοναχική κοιλάδα». Είναι αυτό που συγκολλά τον σύνδεσμο ανάμεσα στους ανθρώπους και μας επιτρέπει να αισθανθούμε. είναι πρόθυμη ν' αγκαλιάσει την Άγκνες. η υπηρέτρια. Ο καθένας από μας βιώνει τη διαπροσωπική απομόνωση (το καθημερινό αίσθημα μοναξιάς) με ποικίλους τρόπους σε όλες τις φάσεις του κύκλου της ζωής. μια γυναίκα που πεθαίνει μέσα σε μεγάλη οδύνη και τρόμο. ούτε καν μεταξύ τους η μια με την άλλη. κι ακόμα ότι κανείς δεν μπορεί να μας συντροφέψει πλήρως στο ζοφερό ταξίδι μας στον θάνατο. Καμιά τους δεν έχει την ικανότητα να συνδεθεί στενά με κανέναν. Σκεφτείτε την επανασύνδεση στον παράδεισο και την ανάσταση των νεκρών. τα γεμάτα συναρπαστικές δυνατότητες βλέμματα που αντάλλασσα με τα κορίτσια στο δημοτικό την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου. το μοναχικό της πνεύμα επιστρέφει και εκλιπαρεί. Στην ταινία η Άγκνες. αλλά τρομοκρατημένες από την κατάστικτη νεκρική επιδερμίδα κι από το δράμα του θανάτου που τις περιμένει. Η ιστορία και η μυθολογία βρίθουν από απόπειρες των ανθρώπων να απαλύνουν την απομόνωση του θανάτου. και απομακρύνονται κι οι δυο απ' την ετοιμοθάνατη αδελφή τους τρομοκρατημένες. Αλλά η υπαρξιακή απομόνωση είναι λιγότερο συνηθισμένη στα πρώτα στάδια της ζωής. και άλλες πιο πολυάριθμες κι από τ' αστέρια του ουρανού. Καμιά τους όμως δεν μπορεί να πείσει τον εαυτό της ν' αγγίξει την Άγκνες. που διέταζαν να ταφούν μαζί τους ζωντανοί οι σκλάβοι τους. Σκεφτείτε την κουλτούρα των Κινέζων χωρικών 32 -για ν' αναφέρουμε ένα πρόσφατο ιδιότυπο παράδειγμα από τα ξερά φαράγγια του οροπεδίου Loess. η οποία απαιτεί να καίγεται η χήρα στη νεκρική πυρά του συζύγου της. Σκεφτείτε την απόλυτη βεβαιότητα του Σωκράτη ότι θα περνούσε όλη την αιωνιότητα συζητώντας με άλλους μεγαλόπνοους στοχαστές.

προς τον θάνατο. Οι άνθρωποι μπορεί να φοβούνται μη γίνουν αδιάκριτοι ή μην ταράξουν τον ετοιμοθάνατο ανακινώντας σκοτεινά θέματα. επομένως. κι οι φίλοι και η οικογένειά σας παραμένουν απόμακροι ή απαντούν με υπεκφυγές. Αν πεθαίνετε ή βρίσκεστε σε κατάσταση πανικού σκεπτόμενοι τον θάνατο. για να μετριάσει την οδύνη της απομόνωσης. λόγου χάρη. παρέχουν στους ασθενείς ομάδες υποστήριξης. να συνδεθούμε όχι μόνο με τους αγαπημένους μας αλλά και με μια μεγαλύτερη κοινότητα. όλοι εμείς που βιώνουμε άγχος για τον θάνατο σε οποιαδήποτε μορφή. αναζητήστε μια από αυτές. η πρώτη τέτοια ομάδα στον κόσμο. αν δεν έχετε πρόσβαση σε κάποια ομάδα που συντονίζεται από ειδικό επαγγελματία. Η έρευνα δείχνει ότι οι ομάδες ανθρώπων που έχουν μια παρόμοια πάθηση και συντονίζονται από ειδικούς 34 βελτιώνουν την ποιότητα ζωής των ατόμων που παίρνουν μέρος σ' αυτές. Προσφέροντας ενσυναίσθηση το ένα στο άλλο. πολύ οδυνηρό. είτε είναι ομάδες αυτοβοήθειας είτε συντονίζονται από ειδικούς. Εύκολα βρίσκει κανείς τέτοιες ομάδες. δεν απαντάτε άμεσα. Δεν είναι εύκολο να το κάνει κανείς. Κι όμως. θα πρότεινα να μείνετε στο εδώ και τώρα (το οποίο θα συζητήσω πιο ολοκληρωμένα στο Έβδομο κεφάλαιο) και να μπείτε κατευθείαν στο θέμα παραδείγματος χάρη: «Βλέπω πως. μόλις πριν από τριανταπέντε χρόνια. Στην εποχή μας κλιμακώνεται επίσης με γοργούς ρυθμούς η χρήση ομάδων υποστήριξης μέσω Διαδικτύου: μια πρόσφατη έρευνα έδειξε 33 ότι μέσα σε μία μόνο χρονιά δεκαπέντε εκατομμύρια άνθρωποι ζήτησαν βοήθεια από κάποια μορφή διαδικτυακής ομάδας. Συνήθως χρειάζεται να πάρει ο ίδιος ο άνθρωπος που πρόκειται να πεθάνει την πρωτοβουλία να συζητήσει τους φόβους του για τον θάνατο. εδώ και αιώνες. ο οποίος έρχεται αντιμέτωπος με τον θάνατο (κι από το σημείο αυτό και πέρα μιλώ και για τους ανθρώπους που υποφέρουν από κάποια θανατηφόρα αρρώστια και για άτομα σωματικά υγιή που νιώθουν τρόμο . Καθώς η ιατρική και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας έχουν ανοιχτεί περισσότερο. Το να κάνουμε για τον άλλον αυτή τη θυσία είναι η ουσία μιας πράξης γεμάτης αληθινή συμπόνια και ενσυναίσθηση. Δεν μπορούμε να συνδεθούμε μ' έναν ετοιμοθάνατο ούτε να του προσφέρουμε αυτό που προσφέρει η Άννα στην ταινία. Σήμερα τα περισσότερα καλά κέντρα θεραπείας του καρκίνου. η ομάδα που έφτιαξα για γυναίκες ασθενείς με τελικό καρκίνο ήταν. απ' όσο γνωρίζω. όταν εκφράζω τους φόβους μου. κοσμικών και θρησκευτικών.» Σήμερα έχουμε πολύ περισσότερες ευκαιρίες. ο άνθρωπος που έρχεται αντιμέτωπος με τον θάνατο έχει στη διάθεσή του καινούρια μέσα. Μήπως όμως είναι πολύ βαρύ για σας. Θα με βοηθούσε να μπορούσα να μιλήσω ανοιχτά σε στενούς μου φίλους σαν κι εσάς. τα μέλη της οικογένειας ή οι στενοί φίλοι ενδέχεται να είναι πρόθυμοι να βοηθήσουν αλλά να παραείναι ντροπαλοί. Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ Η μεγαλύτερη υπηρεσία που μπορούμε να προσφέρουμε σ' έναν άνθρωπο. Όπως συμβαίνει με τις αδελφές της Άγκνες. Αυτή η προθυμία να βιώσουμε τη δική μας οδύνη σε συμφωνία με τον άλλον έχει αποτελέσει μέρος των ιαματικών παραδόσεων. Οι πιο αποτελεσματικές ομάδες συνήθως συντονίζονται από κάποιον ειδικό. Προτείνω σε όποιον έχει μια πάθηση που απειλεί τη ζωή του να εκμεταλλευτεί τις ομάδες ατόμων που υποφέρουν από μια παρόμοια ασθένεια. παρά μόνο αν είμαστε πρόθυμοι να έρθουμε αντιμέτωποι με τους δικούς μας αντίστοιχους φόβους και να ενωθούμε με τον άλλον σε κοινό έδαφος. Η πρόσφατη έρευνα μαρτυρεί όμως 35 και την αποτελεσματικότητα των ομάδων αυτοβοήθειας και των διαδικτυακών ομάδων. τα μέλη τους ενισχύουν τον ίδιο τους τον αυτοσεβασμό και την αίσθηση της αποτελεσματικότητάς τους. είναι το αγκάλιασμα της Άννας. και υπάρχουν πολύ περισσότερες διαθέσιμες ομάδες.

Ξέρω πως έχω ζήσει μια πλήρη ζωή. επειδή έπρεπε να πουλήσει το σπίτι της και τη γεμάτη αναμνήσεις συλλογή των μουσικών οργάνων της. Άλις.ο πόνος είναι πολύ φρέσκος. «Τα 'χουμε ξαναπεί αυτά». με διέκοψε εκείνη. Το τέλος του σπιτιού μου. Κάνε μου τη χάρη. η Άλις ένιωσε έναν παραλυτικό πανικό. έλειψα λίγες μέρες για διακοπές και. «αυτό δεν βοηθάει . της σύνδεσής μου με το παρελθόν μου. και είναι φυσικό να νιώθεις έναν πολύ έντονο ξεριζωμό κι ένα μεγάλο σοκ. τον οποίο δεν μπορούσαν να καθησυχάσουν ούτε οι φίλοι της ούτε ο γιατρός της ούτε ο άνθρωπος που της έκανε θεραπευτικό μασάζ. Ο θάνατος είναι παντού. λοιπόν. Λίγο πριν μετακομίσει. είναι απλό: δεν είμαι πια εγώ!» «Αυτό το έχουμε συζητήσει σε άλλες μας συναντήσεις. Έκανα όσα . αλλά θέλω να σου θυμίσω ότι το να πουλήσεις το σπίτι σου και να μετακομίσεις σε οίκο ευγηρίας είναι ένα πολύ μεγάλο τραύμα. και είχαμε μια εικοσάλεπτη συζήτηση: «Δεν μπορώ να σταθώ πουθενά».θα σου κάνω πάλι την ίδια απλοϊκή ερώτηση που σου έχω ξανακάνει: τι ακριβώς είναι που σε φοβίζει τόσο πολύ στον θάνατο. Με κυκλώνει ο θάνατος. Μείνε μαζί μου . είναι να τους παρέχουμε και μόνη την παρουσία μας. «Ανέξου με για λίγο. δεν φοβάμαι τον πόνο που θα νιώσω πεθαίνοντας. «Έχω τέτοιο εκνευρισμό που νιώθω ότι θα σκάσω. αν βρισκόμουνα στη θέση σου. όλων μου των πραγμάτων.βρισκόταν στα πρόθυρα της μετακίνησης σ' ένα συγκρότημα ευγηρίας. άρχισε η Άλις. Το τέλος των πάντων. Το τέλος μου .» «Δεν είναι ότι νιώθω πως δεν έχω ολοκληρωθεί. Η Άλις ακούστηκε να εκνευρίζεται και να χάνει την υπομονή της. Απλώνοντας το χέρι στους φίλους: Άλις Η Άλις -η χήρα της οποίας την ιστορία αφηγήθηκα στο Τρίτο κεφάλαιο. Ας σκάψουμε λίγο παραπάνω σ' αυτό το θέμα». το ξέρω λοιπόν ότι επαναλαμβάνομαι. Έλα. Αυτό ήταν.αυτά τα πράγματα τα έχω ξεπεράσει εδώ και πενήντα χρόνια. που περιγράφει την απόπειρά μου να καταπραΰνω τον τρόμο μιας γυναίκας για τον θάνατο. Το παρακάτω παράδειγμα. Θα βρίσκεται στο πλάι μου. Θυμήσου όμως αυτό που λέγαμε. Και δεν έχει καμιά σχέση με το αν υπάρχει ζωή μετά . Έχω εμπιστοσύνη στον ογκολόγο μου. μήπως έχει κάποια επείγουσα ανάγκη. «Τέλος. Άλις. Ο καθένας έτσι θα ένιωθε. Όταν άρχισαν οι μεταφορείς ν' αδειάζουν το σπίτι της. «Όχι αρκετά.αυτή είναι η καρδιά του πανικού. όταν θα χρειάζομαι μορφίνη ή κάτι τέτοιο.θανάτου). «Επομένως δεν είναι ούτε η πράξη του θανάτου ούτε ο φόβος μιας αιώνιας ζωής. της έδωσα τον αριθμό του κινητού μου τηλεφώνου. «Ωραία. των αναμνήσεών μου. Άλις. Τα πάντα τελειώνουν. Κι εγώ το ίδιο θα ένιωθα. δίνει κάποιες κατευθύνσεις σε φίλους ή μέλη της οικογένειας για να προσφέρουν βοήθεια το ένα στο άλλο. Για συνέχισε. Πες μου τι βλέπεις». πώς θα σου φαίνεται αυτό. Θέλεις να μάθεις τι φοβάμαι. Συνέχισε. ξέροντας ότι ήταν μια δύσκολη περίοδος για κείνην. Τι είναι λοιπόν αυτό που σε τρομοκρατεί στον θάνατο. «Κοίταξε κατευθείαν στην καρδιά του πανικού σου. σε παρακαλώ. αν επιταχύνεις το τώρα και φτάσεις σε τρεις εβδομάδες από σήμερα —» «Ιρβ». Μου τηλεφώνησε. Δεν μπορώ να ησυχάσω με τίποτα». Μου 'ρχεται να ουρλιάξω». ας δουλέψουμε λίγο». το ξέρεις αυτό». εκείνη που είχε βυθιστεί στη θλίψη.

ένιωθε καλύτερα. όπως έλεγε. Είναι μια απειλή που δεν μπορώ να την ονομάσω. για να δει τη ζωή της με μια ευρύτερη προοπτική. Αυτό σημαίνει απλώς ότι πρέπει να συνεχίσουμε. Όμως έπειτα από λίγες ώρες άφησε στον τηλεφωνητή μου ένα πολύ σύντομο μήνυμα. Το ξέρω πως αυτός ο φόβος είναι απροσδιόριστος .θ' αποφασίσει τελικά να κάνει παιδιά. κι ότι ήμουνα ψυχρός και χωρίς καμιά ενσυναίσθηση.ότι. τα 'χεις πει τόσο πολλές φορές. Απέρριψε τα επιχειρήματα που άντλησα απ' τον Επίκουρο . «Δεν θα το ξέρεις όμως ότι δεν βρίσκεσαι εδώ. Θα σου πω τι είναι: θέλω να δω πώς θα τελειώσουν όλα. Ήταν άραγε οι ιδέες που της παρουσίασα.τον έχω νιώσει κι εγώ. δείχνοντας μ' αυτόν τον τρόπο την απόλυτη . Δεν έχει λόγια.ότι είναι ακριβώς η ίδια κατάσταση στην οποία βρισκόμουνα πριν γεννηθώ. Μπορούμε να το κάνουμε μαζί. Και θυμάμαι κι αυτό που είπες γι' αυτή την κατάσταση της μη ύπαρξης . Γιατί λοιπόν βοηθήθηκε η Άλις απ' αυτή τη συνομιλία. όπου μου έλεγε ότι είχε αισθανθεί τη συνομιλία μας σαν ένα χαστούκι. να προβάλει τον εαυτό της σε τρεις εβδομάδες από σήμερα. Μάλλον όχι.. Θέλω να είμαι εδώ να δω τι θα γίνει με τον γιο μου . Με πονάει να συνειδητοποιώ πως δεν θα το μάθω ποτέ». Παλιότερα αυτό με βοήθησε. «Σε παρακαλώ συνέχισε. Λες ότι πιστεύεις (όπως κι εγώ) πως ο θάνατος είναι η ολοκληρωτική κατάργηση της συνείδησης». Πρώτα απ' όλα της μίλησα ενώ βρισκόμουν σε διακοπές. Η Άλις βρισκόταν σε μια κατάσταση πολύ μεγάλου πανικού. Δεν το αγγίζουν καν». «Όχι ακόμα. Όπως είπε η ίδια: «Ξέρω ότι προσπαθείς.είχε καμιά απολύτως επίδραση. Οι ιδέες επομένως δεν βοήθησαν. δεν θα γνωρίζει ότι δεν θα μάθει ποτέ πώς τελείωσαν οι ιστορίες των κοντινών της ανθρώπων.ήθελα να κάνω. Κάθε ζωντανό πλάσμα επιθυμεί να διατηρηθεί στην ύπαρξή του — αυτό το είπε ο Σπινόζα πριν από περίπου 350 χρόνια. αφού η συνείδησή της θα έχει σβηστεί. Δεν αγγίζουν καν αυτό που έχω μέσα μου . εντελώς ανεξήγητα. «Τα ξέρω. δεν μπορούν να το λυγίσουν οι ιδέες. κι ότι έπειτα από τον θάνατό της θα βρίσκεται στην ίδια κατάσταση που βρισκόταν και πριν γεννηθεί. αλλά αυτές οι ιδέες δεν μπορούν να το λυγίσουν. ακόμα δεν μπορούν. Είναι κάτι που το έχουμε όλοι μας». Ούτε καμιά απ' τις άλλες μου προτάσεις -ας πούμε. Άλις».αυτό το γεμάτο αγωνία βάρος στο στήθος». για άγνωστους λόγους. Εμείς πρέπει να το ξέρουμε αυτό και να το περιμένουμε. «Άλις. Κι αυτό σημαίνει ότι δεν θα αντιλαμβάνομαι ότι χάνω σημαντικά πράγματα. Δεν θα ξέρεις ότι δεν ξέρεις. όπου έλεγε ότι ο πανικός της είχε υποχωρήσει εντελώς πάλι. Ίρβ-. Από καιρό σε καιρό αυτό που έχει χτίσει η φύση μέσα μας μάς στέλνει μια ριπή τρόμου. αλλά τώρα δεν βοηθάει καθόλου αυτό το αίσθημα είναι πάρα πολύ δυνατό. δεν μπορώ να τη βρω». Έπειτα από είκοσι περίπου λεπτά η Άλις ακουγόταν πιο ήρεμη και τελειώσαμε το τηλεφώνημα.. τα ξέρω. «Είναι αυτό που είπα: δεν είμαι πια εγώ. Απλώς δεν θέλω ν' αφήσω αυτή τη ζωή. Ας εξετάσουμε όμως τη συνομιλία μας από την άποψη της σχέσης. πρέπει να προσπαθήσουμε κι άλλο να το ξεκαθαρίσουμε. Θα είμαι κι εγώ μαζί σου σ' αυτή τη διαδρομή και θα σε βοηθήσω να πας όσο πιο βαθιά μπορείς». Σχεδόν σαν υστερόγραφο πρόσθεσε πως. Τα 'χουμε ξαναπεί αυτά». «Αυτός ο τρόμος με πνίγει. γιατί δεν θα το ξέρουμε ότι δεν υπάρχουμε και λοιπά και λοιπά. στη βάση όλων μας των αισθημάτων για τον θάνατο βρίσκεται ένας βιολογικός φόβος που είναι γραμμένος στα κύτταρά μας. Την επόμενη μέρα μου άφησε άλλο ένα μήνυμα. που ξέρω όλο το τροπάρι απ' έξω: η κατάσταση της μη ύπαρξης δεν είναι κάτι τρομακτικό.

Μπροστά σε μια τέτοια στενή σχέση . Την κράτησα στην αγκαλιά μου. και πιστεύω ότι της πρόσφερα μεγάλη ανακούφιση. με όποιον τρόπο σας φαίνεται ο κατάλληλος. Αν το πρόσωπο που πήρε το ρίσκο μείνει να αιωρείται. οι φίλοι που είναι πρόθυμοι ν' αποκαλύψουν τον εαυτό τους ο ένας στον άλλον μπορεί. Δεν του επέτρεψα να γίνει κολλητικός. Κάποτε. από την άποψη αυτή. Παρόλο που την επόμενη μέρα με κατηγόρησε ότι ήμουνα ψυχρός και δεν είχα ενσυναίσθηση. κάντε το. Μιλήστε μέσα απ' την καρδιά σας. Αποκαλύψτε τους δικούς σας φόβους. η δική μου ηρεμία ήταν αυτή που τη στερέωσε και τη βοήθησε να μετριάσει τον τρόμο της. έμεινα κοντά της. να νιώθουμε άγχος απέναντι στον θάνατο. να μοιραζόμαστε πλήρως με τους άλλους αυτό που είμαστε. Ο άλλος γεφυρώνει την απόσταση ανταποδίδοντας με ανάλογο τρόπο. Δεν απέφυγα καμιά πλευρά του άγχους της. βάζοντας έτσι τον εαυτό του σε ρίσκο. εγώ ποτέ δεν θα σε αποφύγω ούτε θα σ' εγκαταλείψω». Στις στενές σχέσεις. Πλησιάστε τον άλλον. Όσο περισσότερο μπορούμε να είμαστε ο εαυτός μας. Συνήθως οι σχέσεις χτίζονται μέσα από μια διαδικασία αμοιβαίων αυτοαποκαλύψεων. Παραδέχτηκα και το δικό μου άγχος. μου ζήτησε να ξαπλώσω για λίγο δίπλα της στο κρεβάτι. όπως θα συζητήσω στο Έβδομο κεφάλαιο.επιθυμία μου να συνδεθώ μαζί της. να βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση απέναντι στους επαγγελματίες θεραπευτές. με όποιον τρόπο του δίνει ανακούφιση. αφιερώνεται στην κεντρική θέση που κατέχει ο ανθρώπινος σύνδεσμος. Έκανα αυτό που μου ζήτησε. Διατήρησα έναν ατάραχο. κάτω από τη ρητή προσφορά της παρουσίας μου υπήρχε ένα πολύ ισχυρό συγκαλυμμένο μήνυμα: «Όσο μεγάλο τρόμο και να νιώσεις. τότε η φιλία συνήθως παραπαίει. τόσο πιο βαθιά και πιο στηρικτική είναι η φιλία. έλα να συνεχίσουμε να το δουλεύουμε αυτό. Παρόλο που ένιωθα απόλυτα συνδεδεμένος μαζί της. καθώς την παρότρυνα να κάνει μια ανατομία του φόβου της και να τον αναλύσει μαζί μου. Δεύτερον. όσο περισσότερα ενδόμυχα συναισθήματα και σκέψεις του αποκαλύπτει ο ένας. πριν από πολλές δεκαετίες 36. Το μάθημα εδώ είναι απλό: το σημαντικότερο απ' όλα είναι ο ανθρώπινος σύνδεσμος. Ο ένας κάνει το πρώτο βήμα και αποκαλύπτει κάποιο μύχιο υλικό. Κρατήστε τον άνθρωπο που υποφέρει. καθώς αποχαιρετούσα μια ασθενή που βρισκόταν πολύ κοντά στον θάνατο. Αυτοσχεδιάστε. Για την ακρίβεια της είπα. Συνέχισα να τη ρωτάω πώς ένιωθε για τον θάνατο. Το μόνο που έκανα ήταν αυτό που έκανε η Άννα. Η αυτοαποκάλυψη παίζει καίριο ρόλο στην ανάπτυξη της στενής σχέσης. Μαζί βαθαίνουν τη σχέση μέσα από μια σπείρα αυτοαποκαλύψεων. Επειδή πολλοί θεραπευτές έχουν εκπαιδευτεί σε παραδόσεις που τονίζουν τη σπουδαιότητα της αδιαφάνειας και της ουδετερότητας. στην ταινία του Μπέργκμαν. τόσο ευκολότερο γίνεται για τους άλλους ν' αποκαλυφθούν κι αυτοί. Κατά την άποψή μου ένα ουσιαστικό κομμάτι αυτής της εκπαίδευσης θα έπρεπε να επικεντρώνεται στην επιθυμία και στην ικανότητα του θεραπευτή ν' αυξήσει τον σύνδεσμο αυτόν μέσα από την ίδια του τη διαφάνεια. καθημερινό τόνο. κι ο άλλος δεν ανταποδώσει. Τη διαβεβαίωσα ότι σ' αυτό το θέμα μοιάζαμε. Είτε είστε μέλος της οικογένειας είτε φίλος είτε θεραπευτής. η υπηρέτρια. εσύ κι εγώ. ότι εκείνη κι εγώ και όλοι οι άνθρωποι είμαστε πλασμένοι έτσι. φρόντισα να συγκρατήσω τον τρόμο της.) ΑΥΤΟΑΠΟΚΑΛΥΨΗ Ένα μεγάλο μέρος της εκπαίδευσης ενός θεραπευτή. Και μόνη η παρουσία σας είναι το μεγαλύτερο δώρο που μπορείτε να προσφέρετε σε όποιον βρίσκεται κοντά στον θάνατο (ή σε κάποιον υγιή που βρίσκεται σε πανικό θανάτου.

που λέγεται Let Me Down Easy (Άφησε με απαλά). μπορεί να είναι μια πολύ ισχυρή παρηγοριά για οποιονδήποτε αγωνιά για τη θνητότητά του. μπορεί επίσης να διαβαστεί και σαν ν' απεικονίζει την παρηγορητική δύναμη του φαινομένου των κυματισμών. Έργο που αγαπήθηκε από μεγάλα πλήθη για πολλούς αιώνες. Τα παιδιά πεθαίνουν κάθε μέρα. Πολλοί άνθρωποι οι οποίοι δουλεύουν με ασθενείς που πεθαίνουν. είναι ξαφνικά κατά εντυπωσιακό τρόπο διατεθειμένοι να σχετιστούν βαθύτερα.όλα τα λόγια. έχουν διαπιστώσει ότι άνθρωποι που παλιότερα ήταν απόμακροι. «Δεν γίνεται τίποτα» απαντάει ο άγγελος του θανάτου. όλες οι μορφές παρηγοριάς κι όλες οι ιδέες αποκτούν μεγαλύτερη σημασία. Αφηγείται τον αλληγορικό μύθο του Καθενός. απαντάει με δυο φράσεις: «Δεν τ' αφήνω ποτέ να πεθάνουν μόνα τους στα σκοτεινά και τους λέω. το μεσαιωνικό δράμα. Οι φίλοι πρέπει να υπενθυμίζουν ξανά και ξανά ο ένας στον άλλον (και στον εαυτό τους) ότι κι εκείνοι νιώθουν φόβο για τον θάνατο. αλλά μέσα από αξίες και πράξεις που συνεχίζουν ν' αγγίζουν με τους κυματισμούς τους τις μελλοντικές γενιές. "Θα είσαι πάντα εδώ μαζί μου. Όλοι αντιμετωπίζουμε την αίσθηση του πόσο μικροί και ασήμαντοι είμαστε. Μια τέτοια αποκάλυψη δεν είναι μεγάλο ρίσκο: δεν είναι παρά μια μετατροπή αυτού που υπονοείται σε κάτι ρητό. όταν αναμετρηθούμε με την άπειρη έκταση του σύμπαντος (πράγμα που συχνά αναφέρεται ως «βίωμα του tremendum»). Έτσι στη συζήτηση μου με την Άλις συμπεριέλαβα τον εαυτό μου στα όσα είπα για το αναπόφευκτο του θανάτου. Όταν την ρωτάνε τι κάνει για ν' ανακουφίσει τον τρόμο των ετοιμοθάνατων παιδιών. η οποία μπορεί να εισαγάγει με καταλυτικό τρόπο μια τεράστια μετατόπιση στον πόθο τους για στενή επαφή και στην προθυμία τους να καταβάλουν προσπάθειες για να την κατορθώσουν. Ακόμα και για όσους έχουν ένα πολύ βαθιά ριζωμένο μπλοκάρισμα που τους εμποδίζει ν' ανοιχτούν εκείνους που πάντα αποφεύγουν τις βαθιές φιλίες. (/Σ. Όπως είπε ο Πασκάλ 37 τον δέκατο έβδομο αιώνα. ένας κόκκος άμμου μέσα στην απεραντοσύνη του κόσμου. Ανακουφίζοντας τη μοναξιά του θανάτου Παρόλο που ο Καθένας. Άλλωστε όλοι μας είμαστε πλάσματα που νιώθουν φόβο στη σκέψη ότι «δεν είμαι πια εγώ». Ο Καθένας εκλιπαρεί να του δοθεί χάρη.τ. Η ανάγκη για στενή ανθρώπινη επαφή μπροστά στον θάνατο περιγράφεται με σπαρακτικό τρόπο σε μια πρόσφατη παρουσίαση ενός νέου έργου 38 της Anna Deavere Smithi. συγγραφέας και καθηγήτρια κατά καιρούς σε διάφορα πανεπιστήμια. Έπειτα έχει ένα άλλο αίτημα: «Μπορώ να προσκαλέσω κάποιον να με συνοδέψει σ' αυτό το i Αφροαμερικανίδα ηθοποιός.μ. δραματοποιεί τη μοναξιά της συνάντησης με τον θάνατο. Στο καταφύγιό της δεν μπορεί να προσφέρει και πολλή βοήθεια.η ιδέα του θανάτου μπορεί να είναι μια αφυπνιστική εμπειρία. «η αιώνια σιωπή των απέραντων εκτάσεων μου προκαλεί τρόμο». τον οποίο επισκέπτεται ο άγγελος του θανάτου και του αναγγέλλει ότι έχει έρθει η ώρα του τελευταίου ταξιδιού του. μέσα στην καρδιά μου"». ο Καθένας παιζόταν μπροστά στις προσόψεις των εκκλησιών σε μεγάλες συναθροίσεις ενοριτών. όχι στην ατομική προσωπική του διάσταση./) . ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΩΝ ΚΥΜΑΤΙΣΜΩΝ ΕΝ ΔΡΑΣΕΙ Όπως εξήγησα στο προηγούμενο κεφάλαιο. η πεποίθηση ότι ένας άνθρωπος μπορεί να εξακολουθήσει να υπάρχει. Στο έργο αυτό ένα από τα πρόσωπα είναι μια αξιοθαύμαστη γυναίκα η οποία φροντίζει παιδάκια της Αφρικής που έχουν προσβληθεί από το Έιτζ. Ο καθένας από μας δεν είναι παρά μια σκονίτσα.

που μπορεί να έρθει μαζί του. η οποία διατηρείται πέρα από τη δική σου ύπαρξη. Με άλλαξε και με πλούτισε. Πόσες φορές δεν έχουμε ευχηθεί σε μια κηδεία (ή δεν έτυχε ν' ακούσουμε άλλους να εκφράζουν την ευχή) ο νεκρός να ήταν εκεί ν' ακούσει τα καλά λόγια και τις εκφράσεις ευγνωμοσύνης. Τέλος. η Ομορφιά. Ένας τρόπος να ξεπεράσει κανείς αυτό το πρόβλημα που παρουσιάζεται με τους κυματισμούς είναι η «επίσκεψη ευγνωμοσύνης». αποκτούν πολύ μεγαλύτερη δύναμη μέσα στο πλαίσιο μιας στενής σχέσης. η οποία. Το τελευταίο βήμα είναι ότι κάποια στιγμή στο κοντινό μέλλον θα επισκεφθείτε το πρόσωπο αυτό και θα του διαβάσετε το γράμμα που γράψατε. έπειτα σχηματίστε ζευγάρια με κάποιον από εδώ μέσα κι ο καθένας από σας θα διαβάσει το γράμμα του στον άλλον. Το θέμα όμως δεν είναι η σκέτη έκφραση ευχαριστίας.απελπιστικά μοναχικό ταξίδι. Πάρα πολύ συχνά η ευγνωμοσύνη για τους κυματισμούς που έχει στείλει ένας άνθρωπος επηρεάζοντας τον κόσμο δεν εκφράζεται όσο είναι ακόμα ζωντανός. Ακόμα και κάποιες μεταφορικές φιγούρες (τα Κοσμικά Αγαθά. επιλέχτηκαν διάφοροι εθελοντές απ' το ακροατήριο. οι Καλές Πράξεις. Η εξαδέλφη του. η Γνώση) απορρίπτουν την πρόσκλησή του. όπως ο Σκρουτζ. και θα το μεταβιβάσω και σε άλλους». ένας από τους πρωτεργάτες του κινήματος της ψυχολογίας της θετικής σκέψης. της θετικής σου επίδρασης πάνω στους άλλους.μπορεί ν' απαλύνει τον πόνο και τη μοναξιά του τελευταίου ταξιδιού. ένας θαυμάσιος τρόπος να ενισχύσουμε τους κυματισμούς. Η ανακάλυψη του Καθενός ότι υπάρχει ένας σύντροφος. είναι βέβαια το χριστιανικό ηθικό δίδαγμα αυτού του ηθικοπλαστικού έργου: πως δεν μπορείς να πάρεις απ' αυτόν τον κόσμο τίποτα απ' όσα σου δόθηκαν. είναι αδιάθετη. όπως πολλές από τις ιδέες που θεωρώ χρήσιμες. τις Καλές Πράξεις. οι . Αφού τα γράμματα διαβάστηκαν σε ζευγάρια. Το υπόλοιπο έργο αποτελείται από τις απόπειρες του Καθενός να στρατολογήσει κάποιον. που είναι διαθέσιμος και πρόθυμος να τον συνοδέψει ακόμα και στον θάνατο. Ο Ζέλιγκμαν ζήτησε από ένα μεγάλο ακροατήριο να πάρει μέρος σε μια άσκηση.αν μπορέσεις να βρεις κάποιον». ενώ ο άνθρωπος βρίσκεται ακόμα στη ζωή. Το πραγματικά αποτελεσματικό μήνυμα είναι: «Έχω απορροφήσει κάποιο δικό σου κομμάτι. να κρυφακούσουμε τι θα συμβεί στην κηδεία μας. γιατί έχει πάθει κράμπα το μικρό δαχτυλάκι του ποδιού της. Όλοι του οι φίλοι και γνωστοί αρνούνται. την οποία δεν του έχετε εκφράσει ποτέ. γινόταν ως εξής: Σκεφτείτε κάποιον που βρίσκεται ακόμα στη ζωή και που νιώθετε μεγάλη ευγνωμοσύνη γι' αυτόν.» Ο άγγελος χαμογελά και συμφωνεί αμέσως: «Α. η Δύναμη. καθώς το παίρνει απόφαση πως θα το κάνει μόνος του το ταξίδι. Πρωτοσυνάντησα την άσκηση αυτή σ' ένα εργαστήριο που έκανε ο Martin Seligman. βέβαια . απ' όσο θυμάμαι. Μπορείς να πάρεις μαζί σου μόνο όσα έδωσες. Οι φίλοι μπορεί να ευχαριστήσουν έναν άνθρωπο για όσα έκανε ή για όσα σήμαινε. Μια εξωθρησκευτική ερμηνεία αυτού του δράματος υπαινίσσεται ότι οι κυματισμοί -δηλαδή η ενσάρκωση των καλών σου πράξεων. ανακαλύπτει έναν σύντροφο. Και πόσοι από μας δεν έχουν ευχηθεί να μπορούσαμε. όπου μπορεί κανείς να γνωρίζει από πρώτο χέρι πώς η ζωή του ενός έχει ωφελήσει τον άλλον. Καθίστε για δέκα λεπτά και γράψτε του ένα γράμμα ευγνωμοσύνης. λόγου χάρη. για να τον συντροφέψει στο ταξίδι. αλλά μόνο στη νεκρολογία του. Εγώ πάντως το έχω ευχηθεί. Ο ρόλος της ευγνωμοσύνης Οι κυματισμοί.

Η γυναίκα αυτή είχε βρει έναν τρόπο να γεμίσει τη ζωή της με νόημα. Τα τέσσερα παιδιά μου με ευχαριστούν κάθε φορά πολύ ευγενικά (αφού έχουν προβάλει μόνο πολύ μικρή αντίσταση). όλους τους έπνιγε η συγκίνηση χωρίς καμιά εξαίρεση.) Κυματισμοί και δημιουργία προτύπου Στην πρώτη ομάδα που συντόνιζα για ασθενείς με τελικό καρκίνο. συνήθως τα μέλη τους μουρμουρίζουν για τους παρατηρητές και. ήταν ότι είχε χρειαστεί να περιμένουν τόσο πολύ. Δεν συνέβη το ίδιο με τις ομάδες των καρκινοπαθών: εκείνες καλωσόριζαν τους παρατηρητές. Το φαινόμενο των κυματισμών ήταν εμφανές στη στάση των μελών της ομάδας του καρκίνου προς τους εκπαιδευόμενους παρατηρητές. τον Μπεν Γιάλομ. Και ξαφνικά. Έμαθα ότι τέτοιες εκδηλώσεις συγκίνησης 39 συμβαίνουν κάθε φορά σ' αυτή την άσκηση: πολύ λίγοι άνθρωποι καταφέρνουν να ολοκληρώσουν την ανάγνωσή τους. Την ώρα που διάβαζαν. διαπίστωνα συχνά ότι η αποθάρρυνση των μελών ήταν μεταδοτική. Καθώς γερνάω. έναν θαυμάσιο άνθρωπο που από τη θέση του διευθυντή του Τμήματος Ψυχιατρικής μου επέτρεψε και με βοήθησε να προχωρήσω. διατυπώνουν ανοιχτά την αντιπάθειά τους για την εισβολή. Εκείνος πάντα πλήρωνε τον δικό μου λογαριασμό». Το μόνο που τις έθλιβε. χωρίς να τους παρασύρει ένας βαθύς χείμαρρος συγκίνησης. Έκανα κι εγώ ο ίδιος την άσκηση κι έγραψα ένα τέτοιο γράμμα στον David Hamburg. Για την εκπαίδευση των ομαδικών θεραπευτών έχει ζωτική σημασία να μπορέσουν να παρατηρήσουν έμπειρους κλινικούς να συντονίζουν ομάδες. κι εγώ πάντα τους λέω: «Ευχαριστήστε τον παππού σας. ορισμένες φορές χρησιμοποιώντας μόνιτορ. Τόσο πολλά μέλη περίμεναν μέρα με την ημέρα ν' ακούσουν τα βήματα του θανάτου να πλησιάζουν. Τόσο πολλά μέλη ισχυρίζονταν ότι η ζωή τους είχε αδειάσει κι είχε απογυμνωθεί από κάθε νόημα. Παρόλο που οι ομάδες που γίνονται μέσα σ' ένα εκπαιδευτικό πλαίσιο δίνουν την άδειά τους για μια τέτοια παρατήρηση. όπου ζούσε τότε. Εγώ είμαι μόνο ένα όχημα που μεταφέρω τη δική του γενναιοδωρία. περάσαμε ένα πολύ συγκινητικό απόγευμα. αλλά συνήθως μέσα από έναν μονόδρομο καθρέφτη. Είπε ότι διαβάζοντας το γράμμα μου είχε αισθανθεί πως έλαμπε από ευχαρίστηση. αντιμετωπίζοντας τον θάνατο με κουράγιο και αξιοπρέπεια». Ένιωσα καλά που εξέφρασα την ευγνωμοσύνη μου. για να μάθουν να ζουν. Μπορώ ν' αποτελέσω παράδειγμα για το πώς μπορεί κανείς να πεθάνει.οποίοι διάβασαν τα γράμματά τους μπροστά σε όλους. Ήταν μια αποκάλυψη που τόνωσε το ηθικό της. αλλά και το δικό μου και το ηθικό όλων των άλλων μελών της ομάδας. ως το τέλος της. (Κι εγώ. πρόβαλλα τότε πολύ μικρή αντίσταση. Όταν ξαναπήγα στη Νέα Υόρκη. Ήταν τόσο πολλά τα μέλη που βρίσκονταν σε απόγνωση. παρεμπιπτόντως. Ως paterfamilias. στα πρώτα δέκα χρόνια μου στο Στάνφορντ. από καιρό σε καιρό. όταν τρώμε με την οικογένειά μου σ' ένα εστιατόριο. σκέφτομαι όλο και περισσότερο τους κυματισμούς. εγώ αρπάζω τον λογαριασμό. μια ωραία ημέρα. κι εκείνος ένιωσε ωραία που την έμαθε. Ένιωθαν ότι μέσα απ' την αντιπαράθεσή τους με τον θάνατο είχαν αποκτήσει σοφία κι είχαν πολλά να μεταδώσουν στους εκπαιδευόμενους. . Μπορώ ν' αποτελέσω πρότυπο για τα παιδιά μου και για τους φίλους μου. κι εγώ έβαζα πολύ συχνά τους εκπαιδευόμενούς μου να παρατηρούν τις ομάδες μου. ένα μέλος άνοιξε τη συνάντησή μας με μια ανακοίνωση: «Αποφάσισα ότι τελικά υπάρχει κάτι που μπορώ ακόμα να προσφέρω.

: Τζιλ Οι άνθρωποι ρωτούν ξανά και ξανά: Τι σκοπό έχει η ζωή. σαν να έλεγε: «Αυτό από πού ήρθε. Κλείνοντας τα μάτια περιέγραψε μια σκηνή από τότε που ήταν εννέα χρονών. για ν' ανακαλύψει την ίδια της τη σοφία. «συνειδητοποίησα ότι αν πρέπει όλοι να πεθάνουμε. Φαντάσου ότι σε ρωτάει: "Αν πρόκειται να πεθάνουμε. Οι φίλοι το κάνουν συνεχώς. Τζιλ. Τι νόημα έχουν τα χρυσά αστέρια. αλλά να βρίσκουμε τον τρόπο να βοηθήσουμε τους άλλους ν' ανακαλύψουν τις δικές τους απαντήσεις. συνήθιζε να εξισώνει τον θάνατο με την απουσία νοήματος. όταν της ζήτησα να δει τα πράγματα από μια απόσταση προτείνοντάς της να φανταστεί πώς θ' απαντούσε σε μια θεραπευόμενη.ούτε τα μαθήματα πιάνου που έκανα. θα ήταν καλύτερα ν' ακολουθούσαμε τη μέθοδο του Σωκράτη και να στρέφαμε το βλέμμα μας προς τα μέσα. Στη δουλειά μαζί της εφάρμοσα την ίδια στρατηγική 40. τίποτα δεν έχει σημασία .έδειξε ότι είχε ελάχιστη ανάγκη από καθοδήγηση. Παρότι πολλοί από μας αναζητούμε την απάντηση στο ερώτημα αυτό έξω απ' τον εαυτό μας. αφού όλα τα χρυσά αστέρια θα εξαφανιστούν. είπα εγώ. αν συμπεριφερόταν όπως συμπεριφερόταν η ίδια." Τι θα της απαντούσες. το ίδιο κι οι θεραπευτές. Όταν της ζήτησα ένα ιστορικό του πώς αναπτύχθηκε μέσα της αυτός ο συλλογισμός. όταν φαντάζεσαι ότι δίνεις στην κόρη σου κάποια συμβουλή για τη ζωή. έχει πολύ μεγαλύτερη δύναμη . έκπληκτη με τα ίδια της τα λόγια. της ψυχοθεραπεύτριας και ζωγράφου. όταν καθόταν στην κουπαστή της μπροστινής βεράντας του σπιτιού της και πενθούσε τον θάνατο του σκυλιού της οικογένειας. για ν' ανταγωνιστεί τον σύζυγό της στην απόκτηση χρημάτων (βλ. είπε. Οι θεραπευτές ανέκαθεν υπέθεταν ότι η αλήθεια που ανακαλύπτει ο άνθρωπος από μόνος του. αν όλα είναι προορισμένα ν' αφανιστούν. για έναν φίλο— είναι να κάνεις ερωτήσεις που θα βοηθήσουν τον μαθητή να ανασκάψει τη δική του σοφία. ακούμπησε στην πλάτη της πολυθρόνας της κι άνοιξε διάπλατα τα μάτια. που το δικό της άγχος θανάτου πήγαζε από το γεγονός ότι δεν είχε πραγματώσει πλήρως τον εαυτό της και ότι είχε παραμελήσει την τέχνη της. Το επόμενο παράδειγμα απεικονίζει ένα απλό τέχνασμα διαθέσιμο σε όλους μας. Τρίτο κεφάλαιο). Η ίδια αρχή λειτούργησε στη θεραπεία της Τζούλια. «Εκείνη τη στιγμή».» «Σπουδαία απάντηση. Αν πρόκειται να πεθάνουμε. Η δουλειά μας επομένως δεν είναι να παρέχουμε απαντήσεις. για τη χαρά να βρίσκεσαι με τους φίλους και με την οικογένειά σου. Έχεις μέσα σου τόση σοφία. τότε γιατί ή πώς πρέπει να ζήσουμε. ζεις μια ζωή μέσα στον παραλογισμό!». για την ευτυχία να μοιράζεις αγάπη στους άλλους και ν' αφήνεις πίσω σου έναν κόσμο καλύτερο». τότε γιατί ή πώς πρέπει να ζήσουμε. επειδή δεν έλειπα ποτέ. Μόλις τελείωσε.ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΜΑΣ ΤΗ ΣΟΦΙΑ Ο Σωκράτης πίστευε ότι η καλύτερη μέθοδος για έναν δάσκαλο —και.» Χωρίς να διστάσει καθόλου απάντησε: «Θα της έλεγα για τις πολλές χαρές της ζωής. μια ασθενής που τη βασάνιζε από πολύ καιρό το άγχος θανάτου. επιτρέψτε μου να προσθέσω. ούτε το γεγονός ότι έστρωνα τέλεια το κρεβάτι μου. Η Τζιλ. Δεν είναι η πρώτη φορά που φτάνεις σε μια μεγάλη αλήθεια. Τώρα πρέπει να μάθεις να είσαι η μητέρα του εαυτού σου».» «Τζιλ». «έχεις μια κόρη που κοντεύει εννέα χρονών. θυμήθηκε πολύ ζωηρά την πρώτη εμφάνιση. Το άμεσο σχόλιο της Τζούλια -«Θα της έλεγα. ούτε τα χρυσά αστέρια που έπαιρνα στο σχολείο. για την ομορφιά των δασών.

Όταν τον πίεσα να κάνει κάποιους συνειρμούς για το τσιγάρο. Του ήταν πολύ οδυνηρό να ομολογήσει ότι αυτός. γιατί τα όνειρά τους δεν πραγματοποιήθηκαν. γιατί άρχιζε να τραυλίζει. Το εισόδημά του είχε ελαττωθεί.τ. Η εστίαση της προσοχής σ' αυτή τη βαθιά απογοήτευση είναι συχνά το σημείο εκκίνησης για να ξεπεράσουμε το άγχος θανάτου. Όταν έκανε συμβούλια με πελάτες. πετάχτηκε και βγήκε απ' το γραφείο χωρίς να πει ούτε λέξη για χαιρετισμό. όταν έφτανε σε λέξεις όπως «προθανάτιος». Για παράδειγμα. ένας ψηλός. ώστε συχνά ένιωθε να του έρχεται πανικός και διέκοπτε στη μέση τα ραντεβού του. είχε την ηλιθιότητα να μένει σαράντα χρόνια σε μια σχέση με μια ναρκομανή που έδειχνε ήδη σημάδια διανοητικής βλάβης και που ήταν τόσο κακοβαλμένη. όπως συνέβη με την Τζούλια. Στην επόμενη συνεδρία μίλησε για τη μεγάλη ντροπή που ένιωθε. Ο Τζακ ταράχτηκε πολύ αλλά όταν πια τελείωσε η συνεδρία. ΠΩΣ ΝΑ ΠΡΑΓΜΑΤΩΣΟΥΜΕ ΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ Το άγχος θανάτου πολλών ανθρώπων κινητοποιείται. Όλ' αυτά τα i Πίνακες που χρησιμοποιούν οι ασφαλιστικές εταιρείες για τον υπολογισμό των ασφαλίστρων σε σχέση με το προσδόκιμο ζωής. κάπνιζε μαριχουάνα κάθε μέρα απ' την αρχή του γάμου τους. «επιβιώσασα σύζυγος» και «εκ του θανάτου ωφέλεια». η οποία είχε μειώσει πολύ το εισόδημά του. ότι δεν μπορούσε να κοιμηθεί κι ότι υπέφερε από μια κατακόρυφη πτώση στην επαγγελματική του παραγωγικότητα.) . όπως στην ιστορία του Τζακ: Το άγχος του θανάτου και η αβίωτη ζωή: Τζακ Ο Τζακ. δεν έφερε κανέναν.μ. ένιωθε ανακουφισμένος. και καθώς ο λεπτοδείκτης στο ρολόι του σήμανε το τέλος των πενήντα λεπτών. μερικές φορές μάλιστα του ερχόταν ακόμα και αναγούλα. επειδή δεν μπορούσε πια ν' ασχολείται με τους νόμους περί διαθηκών και περιουσίας. χωρίς όμως επιτυχία. σώπασε. Έπιασε το κεφάλι του. ώστε τον ντρόπιαζε να εμφανίζεται μαζί της δημόσια. Κατασπαταλούσε πολλές ώρες κάθε εβδομάδα συμβουλευόμενος με καταναγκαστικό τρόπο αναλογιστικούς πίνακες i και υπολογίζοντας τον πιθανό αριθμό μηνών και ημερών που του απομένουν να ζήσει. από την απογοήτευση επειδή δεν πραγμάτωσαν ποτέ τις δυνατότητές τους. για να τον αγγίξω και να του προσφέρω ανακούφιση. ντρεπόταν για τον εαυτό του. Ένα παράξενο πράγμα τράβηξε την προσοχή μου: τρία απ' τα όνειρα που περιέγραψε είχαν να κάνουν με τσιγάρα. που αποτελούσαν μεγάλο μέρος της δουλειάς του: ήταν τόσο καθηλωμένος στη σκέψη της δικής του διαθήκης και του δικού του θανάτου. ήρθε στο γραφείο μου πολύ καταβεβλημένος από ορισμένα συμπτώματα που τον καθιστούσαν ανίκανο να λειτουργήσει. με την οποία ήταν παντρεμένος σαράντα χρόνια. Κι όμως. Στις πρώτες μας συνεδρίες ο Τζακ φαινόταν απόμακρος και επιφυλακτικός. μου είπε ότι είχε είκοσι πέντε χρόνια να καπνίσει. ένας μορφωμένος. σ' ένα όνειρο περπατούσε σε μια υπόγεια διάβαση που ήταν γεμάτη αποτσίγαρα. αποκάλυψε με τρεμάμενη φωνή ότι η γυναίκα του. Δύο με τρεις φορές την εβδομάδα ξυπνούσε με εφιάλτες. καλοβαλμένος δικηγόρος εξήντα χρονών. (Σ. Πολλοί άνθρωποι βρίσκονται σε απόγνωση. έξυπνος άνθρωπος που έχαιρε μεγάλης εκτίμησης ως δικηγόρος. φτάνοντας στο τέλος της τρίτης συνεδρίας.από μια αλήθεια που του τη μεταφέρουν οι άλλοι. Δοκίμασα πολλές απ' τις ιδέες που περιγράφω σ' αυτό το βιβλίο. και απελπίζονται ακόμα περισσότερο επειδή οι ίδιοι δεν τα πραγματοποίησαν. Μου είπε με τόνο μάλλον επίπεδο και καθόλου εκφραστικό ότι είχε έμμονες σκέψεις για τον θάνατο. ώσπου.

Μου έκανε εξαιρετικά σαφές ότι δεν θ' ανεχόταν καμιά συζήτηση για τερματισμό του γάμου του ούτε για κανένα άλλο θέμα που θ' απειλούσε να οδηγήσει στον τερματισμό του γάμου του. Η ντροπή του κι η ανάγκη του για μυστικότητα είχε καταργήσει κάθε κοινωνική ζωή. ούτε καν στην αδελφή του. τι είχε φανταστεί πως θα έκανε στη ζωή του. Σε επόμενες συνεδρίες παραδέχτηκε ότι είχε συμβιβαστεί με μια χαλασμένη σχέση. επειδή δεν πίστευε ότι άξιζε κάτι περισσότερο και αναγνώρισε πόσο μακριά έφταναν οι επιπτώσεις του γάμου του. όταν ξυπνούσε από κάποιον εφιάλτη. Ποια εγχειρήματα του είχαν δώσει τη βαθύτερη ευχαρίστηση στο παρελθόν. Στην επόμενη συνεδρία έφτασε κρατώντας ένα χοντρό ντοσιέ.χρόνια δεν είχε αποκαλύψει σε κανέναν το μυστικό του. με τους οποίους θα μπορούσε να σπάσει αυτό τον κώδικα σιωπής που όλ' αυτά τα χρόνια τον εμπόδιζε να σχηματίσει άλλες φιλίες. Αντίθετα. Ποια ήταν τα κομμάτια του εαυτού του που είχε καταπνίξει και τα οποία μπορούσαν ακόμα να πραγματοποιηθούν. Κατά έναν περίεργο τρόπο δεν το ομολογούσε σχεδόν ούτε στον ίδιο του τον εαυτό. Αυτό που κυρίως μ' εντυπωσίασε ήταν η απομόνωσή του. Τι ονειροπολήσεις έκανε. Ο τρόμος κι οι εφιάλτες του πήγαζαν από την αίσθησή του ότι ο χρόνος έφτανε στο τέλος του. Η ανάγκη του για μυστικότητα είχε αποκλείσει οποιαδήποτε στενή σχέση. Παρά την εξάρτηση της γυναίκας του την αγαπούσε γνήσια. Φρόντισα ν' ασχοληθούμε και με το ζήτημα της αυτοπραγμάτωσης. Ως παιδί. Έπειτα από λίγες συνεδρίες το άγχος θανάτου του μειώθηκε χαρακτηριστικά. και του έδειξα πόσο συναισθάνομαι το μέλλον που αντιμετώπιζε ζώντας με μια σύζυγο με αναπηρία. «Τι υπέροχο». . γεμάτο μ' αυτά που αποκαλούσε τα «σκαριφήματά» του . ήταν απόλυτα βέβαιος πως παραήταν γέρος και απομονωμένος για ν' αφήσει τη γυναίκα του. «να μπορείς να μετατρέψεις την απελπισία σου σε κάτι τόσο όμορφο». ώστε δεν είχε ανοιχτεί σε κανέναν. Προσπαθήσαμε να σκεφτούμε μαζί τρόπους. και διάλεξε τρία απ' τα πιο αγαπημένα του. Αντιλήφθηκα πως το άγχος θανάτου του Τζακ είχε σχέση με το γεγονός ότι είχε ζήσει μόνο εν μέρει κι ότι είχε αναστείλει τα όνειρά του για ευτυχία και πραγμάτωση. συχνά γύρω απ' τον θάνατο. του είπα όταν τελείωσε. Ήξερε ότι εκείνη δεν θα ζούσε χωρίς αυτόν. Προσέγγισα το πρόβλημα που είχε με την οικειότητα εστιάζοντας την προσοχή μας στη δική μας σχέση και ξεκίνησα διευκρινίζοντας ότι ποτέ δεν θα τον θεωρούσα ηλίθιο. Τον ρώτησα αν θα μου διάβαζε μερικά. την είχε ανάγκη. κυρίως για τη σχέση του με τη γυναίκα του και για το πώς η ντροπή του απέκλειε κάθε άλλη στενή επαφή. Εγώ έθιξα το ενδεχόμενο μιας θεραπευτικής ομάδας. που τα περισσότερα είχαν γραφτεί στις τέσσερις το πρωί. Τώρα. ότι η ζωή του γλιστρούσε μέσα από τα χέρια του. με τους οποίους θα μοιραζόταν το μυστικό του. ένιωθα ότι με τιμούσε η προθυμία του να μοιραστεί τόσο πολλά μαζί μου. Ήταν τόσο πεπεισμένος ότι όλοι θα τον θεωρούσαν ηλίθιο που έμενε μαζί της. Είχε αποφασίσει να μην αποκτήσει παιδιά: η γυναίκα του ήταν ανίκανη ν' απέχει από το ναρκωτικό στη διάρκεια της εγκυμοσύνης ή ν' αποτελέσει ένα υπεύθυνο πρότυπο ρόλου για τα παιδιά. Αντικαταστάθηκε από άλλες ανησυχίες. κι έπαιρνε απόλυτα στα σοβαρά τους γαμήλιους όρκους. σε ηλικία εξήντα χρονών. η οποία μπορεί να διατάρασσε τη σχέση του με τη γυναίκα του. αν εξαιρέσουμε την ταραχώδη και αμφίθυμη σχέση με τη γυναίκα του. αλλά αυτό του φάνηκε πάρα πολύ απειλητικό: απέρριψε την ιδέα οποιασδήποτε φιλόδοξης θεραπείας. την αδελφή του κι έναν άντρα που είχε υπάρξει κάποτε στενός του φίλος.ποιήματα πολλών δεκαετιών. Προσδιόρισε όμως δύο άτομα.

Συμβουλεύω συχνά τους ασθενείς μου αλλά και τον εαυτό μου να μεταφερθούν με τη φαντασία τους σ' έναν χρόνο ή σε πέντε χρόνια από τώρα. Ήταν πολύ φυσικό να βρίσκεται σε κατάσταση τρόμου: είχε πολλά να φοβηθεί απ' τον θάνατο. όχι επισημαίνοντας τις κοινωνικές ευκαιρίες που του ανοίγονταν. Αν στρέψεις το βλέμμα στο μέλλον.μ. Η δουλειά μου με τον Τζακ δείχνει πώς μια καταπνιγμένη ζωή μπορεί να εκφράζεται ως τρόμος θανάτου. είναι ένα εργαλείο που μπορεί να μας βοηθήσει ν' αναλάβουμε δράση για ν' αποτρέψουμε την περαιτέρω συσσώρευσή της. στην ενθάρρυνση και στην παρότρυνση κάποιου άλλου. χωρίς να κατασκευάσεις κι άλλες αιτίες πικρίας. Στα ελληνικά δεν υπάρχει ακριβής μονολεκτική απόδοση. πικρία. αλλά επικεντρώνοντας την προσοχή μας στα μεγάλα εμπόδια προς τις στενές φιλίες: την ντροπή του και την πεποίθησή του ότι οι άλλοι θα τον θεωρούσαν ηλίθιο. νιώθεις πικρία για όλα όσα δεν πραγματοποίησες. απ' όλες τις μεθόδους που χρησιμοποιώ. ότι είχε γραφτεί σε ένα σεμινάριο γραφής στο διαδίκτυο και είχε μπει σε μια τοπική ομάδα ποίησης. Λεγεώνες καλλιτεχνών και συγγραφέων 41 έχουν εκφράσει το αίσθημα αυτό σε πάμπολλες γλώσσες. (Σ. του έδωσε το κουράγιο να εμπιστευτεί και άλλους. η πιο πολύτιμη είναι η έννοια της πικρίας για κάτι που δεν έκανες . για να βοηθήσω τον εαυτό μου και τους άλλους να εξετάσουν το ζήτημα της αυτοπραγμάτωσης. Τότε τους κάνω μια ερώτηση που έχει μια αληθινά θεραπευτική επίδραση: «Πώς μπορείς να ζήσεις από δω κι εμπρός. Και βέβαια ένα πολύ μεγάλο βήμα ήταν η βουτιά του στην οικειότητα μαζί μου: η απομόνωση υπάρχει μόνο στην απομόνωση. και αποκατέστησε μια στενή σχέση με την αδελφή του και με τον παλιό του φίλο. Έπειτα από τρεις μήνες μου έστειλε ένα ηλεκτρονικό μήνυμα. Μπορεί να εξετάσει κανείς την πικρία είτε κοιτάζοντας προς τα πίσω είτε κοιτάζοντας μπροστά. Η αξία της πικρίας για κάτι που δεν έκανες Η λέξη πικρία i έχει αποκτήσει κακό όνομα. απ' το ποιητικό του χάρισμα μέχρι τη δίψα του για ένα στενό κοινωνικό δίκτυο. Η δουλειά μου με τον Τζακ ήταν επίσης διάσπαρτη από απόπειρες να τον βοηθήσω να εντοπίσει και να αναζωογονήσει παραμελημένα κομμάτια του εαυτού του. Το γεγονός ότι μου αποκαλύφθηκε.είτε τις προκαλείς είτε την αποφεύγεις. μετάνιωμα για κάτι που έκανες.) . μπορεί να χρησιμοποιηθεί με δημιουργικό τρόπο. Οι θεραπευτές συνειδητοποιούν συνήθως ότι είναι καλύτερα να προσπαθήσουν να βοηθήσουν έναν θεραπευόμενο ν' απομακρύνει τα εμπόδια προς την αυτοπραγμάτωσή του. επειδή δεν είχε ζήσει τη ζωή που διέθετε. ότι τα πήγαινε πολύ καλά. Αν αυτή η σημασία της πικρίας χρησιμοποιηθεί σωστά. απ' το να στηριχτεί στις προτάσεις. αντιλαμβάνεσαι ότι έχεις τη δυνατότητα είτε να συσσωρεύσεις περισσότερη πικρία είτε να ζήσεις σχετικά ελεύθερος απ' αυτήν. εξανεμίζεται. το πιο πικρό είν' αυτό: η ζωή μπορούσε να' ναι αλλιώς για μένα» του Αμερικανού ποιητή John Greenleaf Whittier. από το «Πέθανε τη σωστή στιγμή» του Νίτσε ως το «Απ' όλα τα πικρά λόγια που είπε γλώσσα ή έγραψε πένα. Τι πρέπει ν' αλλάξεις στη ζωή σου. που διέθεταν μόνο ψιχία εκνευρισμού ή ματαίωσης. Μολονότι συνήθως μας φέρνει στον νου απέραντη θλίψη για το ανεπανόρθωτο. Οι εφιάλτες του είχαν μεταμορφωθεί σε όνειρα. Μόλις τη μοιραστείς με κάποιον.» i Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τη λέξη regret που συνδυάζει τις σημασίες: θλίψη.Έπειτα απο δώδεκα συνεδρίες ο Τζακ ανέφερε ότι είχε πετύχει τους στόχους του: ο τρόμος του για τον θάνατο είχε ελαττωθεί σημαντικά. Αν γυρίσεις το βλέμμα στο παρελθόν. Προσπάθησα επίσης να μειώσω την απομόνωση του Τζακ. Για την ακρίβεια.τ. και να σκεφτούν τις νέες αιτίες πικρίας που θα έχουν μαζευτεί μέσα σ' αυτό το διάστημα.

Σβήνει απ' τη μνήμη του κάθε τέτοια εμπειρία. Μην ξεχνάτε το πλεονέκτημα που προσφέρει το να παραμείνετε εν επιγνώσει του θανάτου. Αποφασίζει να παραμείνει για μερικά χρόνια στην ηλικία των τριάντα εννέα ετών. Έχω πολλές φορές εκπλαγεί ευχάριστα βλέποντας έναν ασθενή να κάνει ουσιαστικές θετικές αλλαγές πολύ αργά στη ζωή του. Αγνοεί τα όνειρά του. Γευτείτε και τη γλυκύτητά της μαζί με την πικρή της γεύση. Είναι τόσο πολλά αυτά που την πυροδοτούν: μια ματιά στον καθρέφτη που δείχνει το σαγόνι μας να κρεμάει. Τι νιώθει κανείς. Ποτέ δεν είμαστε πολύ γέροι για κάτι τέτοιο. τα μαλλιά μας ν' ασπρίζουν. Προσπαθεί ν' απομακρύνει τις ρυτίδες με αισθητική χειρουργική ή να βάψει τα μαλλιά του. Το αντίθετο. Η συνάντηση μ' έναν φίλο που έχεις πολύ καιρό να τον δεις και σε σοκάρει το πόσο έχει γεράσει. για να νιώσουμε συμπόνια για τους άλλους. γευτείτε την αφύπνισή σας. Περισπά πολύ γρήγορα τον εαυτό του με τη δουλειά και τη ρουτίνα της καθημερινής ζωής. για να εξαντλήσει το άγχος και ν' αποφύγει το θέμα. το ν' αγκαλιάσετε τη σκιά του. εβδομήντα. τους ώμους μας να καμπουριάζουν.ΤΟ ΞΥΠΝΗΜΑ Σε κάποια στιγμή της ζωής -μερικές φορές στα πρώτα μας χρόνια. Εκμεταλλευτείτε την. Μια τέτοια επίγνωση μπορεί ν' αφομοιώσει το σκοτάδι με τη σπίθα σας για ζωή και να βελτιώσει τη ζωή σας. Ποτέ δεν είναι πολύ αργά. Μια συνάντηση με τον Κύριο Θάνατο σ' ένα όνειρο. Όταν βλέπεις παλιές φωτογραφίες του εαυτού σου και των ανθρώπων που γέμιζαν την παιδική σου ηλικία κι είναι πια από καιρό νεκροί. Σας προτρέπω να μην περισπάτε τον εαυτό σας. Ο καλύτερος τρόπος για να εκτιμήσουμε τη ζωή. εξήντα. για ν' αγαπήσουμε οτιδήποτε πολύ βαθιά. ακόμα και κοντά στον θάνατο. Η παρέλαση των γενεθλίων. Αφήστε την έντονη στιγμή να σάς κατακλύσει και παρατείνετέ τη λιγάκι.είναι βέβαιο ότι όλοι μας θα ξυπνήσουμε και θ' αντιληφθούμε τη θνητότητά μας. ιδίως όσων αφορούν στρογγυλές δεκαετίες — πενήντα. όσο ακόμα την έχετε. Κάντε ένα σταμάτημα. Βυθίζεται σε μια φρενιτιώδη δραστηριότητα. καθώς κοιτάζετε τη φωτογραφία του νεότερου εαυτού σας. όταν έχει μια τέτοια εμπειρία. . είναι να έχουμε επίγνωση ότι οι εμπειρίες αυτές είναι προορισμένες να χαθούν. Και τι κάνει γι' αυτό. άλλοτε όψιμα.

Έχουν περάσει σχεδόν εβδομήντα χρόνια. Την καρδιά μου αγγίζουν τώρα πολλές θύμησες που είχαν από πολύ καιρό αποκοιμηθεί. αλλά εκείνη δεν έδωσε σημασία: πεινούσε μόνο για θάνατο. ακούμπησα πλάι στο κεφάλι της έναν βόλο από μπιφτέκι. πρέπει να διαβάσεις την αυτοβιογραφία του. Εξαφανίστηκε σιωπηλά σαν ένα σαβανωμένο πτώμα που κυλάει απ' το κατάστρωμα στη σκοτεινή θάλασσα. όλο και πλησιάζει την αρχή. η εικόνα του μένει κολλημένη στο μυαλό μου. και τώρα ήρθε η στιγμή ν' αντιστρέψω τη διαδικασία και ν' αποκαλύψω τις προσωπικές μου ιδέες για τον θάνατο . Ίσως και να μην το ήξερα ποτέ .ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Η ΕΠΙΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Μια αυτοβιογραφία Επειδή. η πρώτη μου συνάντηση με τον θάνατο ήταν σε ηλικία πέντε ή έξι χρονών. Ίσως να τα έχω ανακατασκευάσει όλα. μια απ' τις γάτες που είχε ο πατέρας μου στο μπακάλικό του. κι η μητέρα του έβαζε μέσα στο καλαθάκι με το φαγητό του σάντουιτς με τουρσί κομμένο φέτες. τα παπούτσια του που είχαν κορδόνια ως απάνω. στητά. ο παρατηρητής επηρεάζει αυτό που παρατηρεί. Ιστορία δυο πόλεων Ο ΝΙΤΣΕ ΣΧΟΛΙΑΣΕ ΚΑΠΟΤΕ 42 ότι αν θέλεις να καταλάβεις το έργο ενός φιλοσόφου. Πάντως οι λεπτομέρειες του θανάτου της γάτας μου διατηρούνται στη μνήμη μου με υπερφυσική καθαρότητα. πως αν όλα τ' άλλα ζωντανά πλάσματα πεθαίνουν. Κανείς δεν ανέφερε ποτέ ξανά τίποτα γι' αυτόν. Ίσως απλώς να φαντάζομαι πόση έκπληξη θα ένιωσε που συνάντησε τον Κύριο Θάνατο τόσο . κι όμως μου φαίνεται ότι αν απλώσω το χέρι θ' αγγίξω τα φουντωτά. καθώς φτάνω όλο και πιο κοντά. ΘΑΝΑΤΟΙ ΠΟΥ ΣΥΝΑΝΤΗΣΑ Όσο είμαι σε θέση να θυμηθώ. Μια μέρα όμως ο Ελ Σι σταμάτησε να έρχεται στο σχολείο. ως την ψυχολογία και την κοινωνιολογία. Μοιάζει να είναι ένας τρόπος εξομάλυνσης και προετοιμασίας του δρόμου. Το ίδιο και με τους ψυχιάτρους. και κυρίως αυτό το γουρλωμένο βλέμμα απόλυτης έκπληξης στο πρόσωπό του. Πόσο καθαρά όμως παραμένει στο μυαλό μου. όταν ένα αυτοκίνητο χτύπησε τη Στράιπυ. ταξιδεύω σ' έναν κύκλο που πλησιάζει. Δεν θυμάμαι από ποιο όνομα προέρχονταν τ' αρχικά του. ΤΣΑΡΛΣ ΝΤΙΚΕΝΣ.από πού πήγασαν και πώς επηρέασαν τη ζωή μου. θυμάμαι ότι ένιωσα μια παραλυτική αδυναμία. με τον θάνατο ενός συμμαθητή μου που τον έλεγαν Ελ Σι. Βλέποντάς την ξαπλωμένη στο πεζοδρόμιο. Αυτό μου φαινόταν πολύ περίεργο . Παρουσίασα ήδη τις παρατηρήσεις μου για τις ζωές και τις σκέψεις των ασθενών μου. όλο και πιο κοντά στο τέλος. Δεν ειπώθηκε τίποτα παραπάνω. Ο Ελ Σι ήταν ένας αλμπίνος με κόκκινα μάτια. Είναι κοινώς γνωστά ότι σ' ένα ευρύ φάσμα εγχειρημάτων που εκτείνεται από την κβαντική φυσική ως τα οικονομικά. Η πρώτη μου εμπειρία ανθρώπινου θανάτου συνέβη στη Δευτέρα ή στην Τρίτη δημοτικού. Το μόνο που μου μένει είναι μερικές μνημονικές εκλάμψεις. Αυτό ήταν όλο. Δεν θυμάμαι να έβγαλα το προφανές συμπέρασμα.δεν είχα ποτέ ξαναδεί πίκλες να κατοικούν σε σάντουιτς. βλέπω το λευκό του δέρμα. εξωπραγματικά λευκά μαλλιά του. τότε πρέπει να πεθάνω κι εγώ. κι έπειτα από μια εβδομάδα η δασκάλα μάς είπε ότι πέθανε.δεν είμαι καν σίγουρος ότι ήμασταν στενοί φίλοι ή ότι παίζαμε μαζί. με μια στενή λουρίδα αίμα να κυλάει απ' το στόμα της. Σαν να έχω να τον δω από χθες. Μην μπορώντας να κάνω τίποτα για κείνην.

νομίζω. επτά χρόνια μεγαλύτερή μου. Δεν θυμάμαι τι ένιωσα ούτε τι σκέφτηκα. Τόσο μεγάλη . Η αδελφή μου. Σαν να καρφώνεις τα μάτια σου στον ήλιο. Ίσως το ποίημα του e. πώς ακούγονται τα έπιπλα όταν τα μετακινείς. Σίγουρα όμως μέσα μου ανακινήθηκαν θορυβώδεις δυνάμεις. e. Πιστεύω πως είναι λογικό να συμπεράνουμε ότι θα είχα πολύ έντονα συναισθήματα για τον θάνατο ενός συμμαθητή μου: δεν είναι τυχαίο που θυμάμαι τον Ελ Σι τόσο καθαρά. προσπάθησα -όχι με μεγάλο κόπο. τόσο αταίριαστα μεγάλη και βαριά για το εύθραυστο σώμα του. όλοι μας αργά ή γρήγορα θα εξαφανιζόμασταν σαν τον Ελ Σι. Ίσως λοιπόν η καθαρότητα της εικόνας του να είναι το μόνο που απομένει από τη συνταρακτική συνειδητοποίησή μου ότι εγώ. Ο Άλλεν Μάρινοφ ήταν ένα «γαλανομάτικο αγόρι» που είχε μια βλάβη στην καρδιά και ήταν πάντα αδιάθετος. Τη βρήκα σ' ένα ποίημα του e. Μην μπορώντας ν' αντέξω τον πόνο του πατέρα μου όρμησα έξω απ' το σπίτι κι έκανα τρέχοντας τον γύρο του τετραγώνου ξανά και ξανά. το οποίο με συγκλόνισε τόσο πολύ που το απομνημόνευσα αμέσως. οι συμμαθητές μου. Δεν θυμάμαι τι μου απάντησε. Είχε πεθάνει ο αδελφός του.να τον ρωτήσω τι πρόβλημα είχε. Ο Μπάφαλο Μπιλ πέθανε 43 αυτός που καβαλίκευε ένα ασημένιο στο χρώμα του απαλού νερού πουλάρι και τσάκιζε εναδυοτριατεσσεραπέντε περιστέρια στην καθισιά του Χριστέ μου ήταν όμορφος άντρας κι αυτό που θέλω να ξέρω είναι τι έχεις να πεις για το γαλανομάτικο αγόρι σου Κύριε Θάνατε Δεν θυμάμαι να ένιωσα μεγάλη συγκίνηση για την εξαφάνιση του Ελ Σι. γλυκός άνθρωπος. βρισκόταν κι εκείνη στο σπίτι εκείνη την ώρα αλλά δεν θυμάται τίποτε απ' ολ' αυτά. Τι σημαίνει να έχεις μια τρύπα στην καρδιά σου.e. Στην κουλτούρα των γονιών μου τα παιδιά εξαιρούνταν από τέτοια γεγονότα. Άλλεν.» Ήταν κάτι πραγματικά τρομερό. δεν είχα την επαφή με τον θάνατο που έχει κάνεις πηγαίνοντας σε κηδείες. ο Άλλεν ήταν δεκαπέντε χρονών.νωρίς στο ταξίδι της ζωής του. τη στραπατσαρισμένη σάκα του. Ο Φρόυντ έχει ασχοληθεί στα γραπτά του με το πώς διαγράφουμε από τη μνήμη μας τα δυσάρεστα συναισθήματα. ενώ δεν έχω συγκρατήσει ούτε μια εικόνα. Ο πατέρας μου ήταν ένας ήσυχος. Ένα βράδυ που κοιμήθηκα στο σπίτι του. ο θείος μου ο Μέγιερ. Ο «Κύριος Θάνατος» είναι μια φράση που τη χρησιμοποιώ από τότε που έμπαινα στην εφηβεία. Όταν όμως ήμουνα εννιά ή δέκα χρονών συνέβη κάτι μεγάλο. ούτε ίχνος από κανέναν άλλο συμμαθητή μου από εκείνα τα πρώτα χρόνια. Θυμάμαι το μυτερό μελαγχολικό του πρόσωπο. οι οποίες ευθύνονται για την τόσο επιλεκτική μου μνήμη. κάτι δυσοίωνο. τις τούφες των καστανόξανθων μαλλιών του που τις μάζευε πίσω με τα δάχτυλα κάθε φορά που κρέμονταν στο μέτωπό του. ότι ενώ διατηρώ πολύ ζωντανές εικόνες. «Τι σου συμβαίνει. κι αυτή η εξαιρετικά σοκαριστική απώλεια κάθε ελέγχου σήμαινε πως κάτι γιγάντιο. Ένα βράδυ χτύπησε το τηλέφωνο. cummings να εγκαταστάθηκε μόνιμα στη σκέψη μου. Όταν πέθανε. επειδή στη διάρκεια της εφηβείας μου ο Κύριος Θάνατος επισκέφτηκε άλλο ένα αγόρι που γνώριζα. Πιστεύω ότι αυτό ισχύει για μένα και ξεκαθαρίζει τον παράδοξο συνδυασμό. οι δάσκαλοί μου. παρότι θυμάται πολλά πράγματα που εγώ τα έχω ξεχάσει. cummings για τον Μπάφαλο Μπιλ. έχω λησμονήσει απόλυτα τη συγκίνησή μου. κάτι τερατώδες παραμόνευε κάπου έξω. το σήκωσε ο πατέρας μου και σχεδόν αμέσως ξέσπασε σ' έναν δυνατό. διαπεραστικό θρήνο που με τρόμαξε. Αντίθετα με πολλά παιδιά.

Ο πατέρας μου κι η μητέρα μου είχαν έρθει με το αυτοκίνητο να μας δουν. παραπονέθηκε ότι είχε πονοκέφαλο και ξαφνικά κατέρρευσε. θυμήθηκα αρκετά από τη νευρολογική εκπαίδευσή μου για να συνειδητοποιήσω ότι το πρόβλημα δεν ήταν η καρδιά: ήταν ο εγκέφαλος. Μάταια. δεκατεσσάρων χρονών τότε.είναι η δύναμη της απώθησης. Η γνώριμη ευλογημένη θέα του μεγάλου. Θα τα πάει μια χαρά». έσκυψε προς το μέρος μου και είπε: «Τι τρομερό. τς. μαζί με τη γυναίκα μου και τα τρία μικρά παιδιά μας. Από τις βαθυστόχαστες. Συνέβη στη μέση της νύχτας. Τα μάτια πάντοτε στρέφονται προς το μέρος του εγκεφαλικού. η περιγραφή αυτού του επεισοδίου προκάλεσε ένα ασυνήθιστο στιγμιαίο ξέσπασμα τρυφερότητας από την Όλιβ Σμιθ. κατατρόμαξα. έκανε μια ένεση στον πατέρα μου (πιθανότατα μορφίνη). επειδή δεν είχα κανέναν σεβασμό. δεν είχε ποτέ παρευρεθεί στη στιγμή του θανάτου. ακούμπησε το στηθοσκόπιό του στο στήθος του πατέρα μου και μου έδωσε ν' ακούσω λέγοντας: «Βλέπεις. επειδή είχα διαλύσει το σπίτι μας. η οποία -καθορίζοντας τι θυμάται και τι ξεχνάει ο καθένας. σταθερή σαν ρολόι. έβγαλα μια σύριγγα. Είχε πάθει μαζική εγκεφαλική αιμορραγία (ή θρόμβωση) στη δεξιά πλευρά. Επιτέλους άκουσα το αυτοκίνητό του να συνθλίβει τα πεσμένα φθινοπωρινά φύλλα στο οδόστρωμα και πέταξα για ν' ανοίξω την πόρτα .συμβάλλει πολύ ουσιαστικά στην κατασκευή του μοναδικού προσωπικού κόσμου του καθενός από εμάς. Εγώ. Το γεγονός όμως ότι μου έτεινε το χέρι εκείνη τη στοργική στιγμή είναι για μένα μια πολύτιμη ανάμνηση ακόμα και τώρα που έχουν περάσει σχεδόν πενήντα χρόνια. Πάνω από μια φορά εκείνη τη νύχτα κι ενώ ο πατέρας μου σφάδαζε απ' τον πόνο. και μου έδωσε να καταλάβω ότι -επειδή ήμουνα ακατάστατος. καθώς δεν υπήρξε καμιά ανταπόκριση. άνοιξα την ιατρική τσάντα του γαμπρού μου.τρία τρία κατέβηκα τα σκαλιά. Ήταν μια νύχτα που μου άλλαξε τη ζωή από πολλές απόψεις. κι η μητέρα μου τα είχε τόσο χαμένα. Είχα δει τα μάτια του πατέρα μου να στρέφονται ξαφνικά προς τα δεξιά κι έπρεπε να το είχα σκεφτεί πως κανένα διεγερτικό της καρδιάς δεν θα βοηθούσε. κυρίως όμως θυμάμαι την άφατη ανακούφιση μόλις μπήκε ο δόκτωρ Μάντσεστερ στο σπίτι μας. η οποία πλατάγισε τη γλώσσα της. πυκνές και προσεκτικά διατυπωμένες ερμηνείες της δεν θυμάμαι σχεδόν καμιά. Ακούμπησε το χέρι του στο κεφάλι μου. γιατρός κι αυτός. έσκισα το πουκάμισο του πατέρα μου και του έκανα μια ένεση αδρεναλίνης στην καρδιά. . που βάλθηκε να βρει μια εξήγηση. έμεινε αποσβολωμένος. Ο διαθέσιμος στόχος ήμουνα εγώ. όταν βρισκόμουνα στο ψυχαναλυτικό ντιβάνι. Ο άντρας της αδελφής μου. Αργότερα θα κατηγορούσα τον εαυτό μου γι' αυτή την περιττή πράξη. Χωρίς να χάσω την ψυχραιμία μου. Πόσο φρικτά πρέπει να ένιωσες». τς. ο πατέρας μου κι εγώ περιμέναμε με αγωνία να έρθει ο δόκτωρ Μάντσεστερ. Εκείνη τη νύχτα η μητέρα μου. έκανα μαλάξεις στο στήθος του πατέρα μου (το CPR άνηκε ακόμα στο μέλλον) και. Ο πατέρας μου επέζησε τότε. Αργότερα είπε ότι στα τριάντα χρόνια που έκανε αυτή τη δουλειά. να γίνω γιατρός και να μεταδίδω στους άλλους την ανακούφιση που μου πρόσφερε εκείνος. Ο πατέρας μου κάθισε σε μια πολυθρόνα στο σαλόνι. αυτής της εκπληκτικά επιλεκτικής λειτουργίας. τικ-τακ. η μάνα μου μου φώναξε: «Εσύ τον σκότωσες!» Δώδεκα χρόνια αργότερα. ολοστρόγγυλου χαμογελαστού του προσώπου διέλυσε τον πανικό μου. Εκείνη τη στιγμή αποφάσισα να γίνω σαν κι αυτόν. Επισκεπτόμουν την αδελφή μου στην Ουώσινγκτον. Όταν ήταν σαράντα έξι χρονών ο πατέρας μου παραλίγο να πεθάνει από έμφραγμα. Καθώς ξαναζούσα τη σκηνή. καθησύχασε τη μητέρα μου. κάποιον να κατηγορήσει γι' αυτό το χτύπημα της μοίρας. την υπερορθόδοξη φροϋδική ψυχαναλύτριά μου. μου ανακάτεψε τα μαλλιά.ήμουνα ο μόνος υπεύθυνος γι' αυτή την καταστροφή. έπειτα από είκοσι χρόνια όμως πέθανε ξαφνικά μπροστά σε ολόκληρη την οικογένεια.

βλέπω ακριβώς στο κέντρο να κάθεται η θεία μου η Μίννι. Τη νύχτα πριν από την κηδεία της ένιωσα ξαφνικά μια παρόρμηση να ψήσω μια δόση απ' το θαυμάσιο κίχελ της μητέρας μου. Για την ακρίβεια. Πάλλεται σαν χρυσόμυγα. Τα γλυκά ήταν όμως σκέτη αποτυχία! Κι ήταν η μοναδική φορά που μου συνέβη αυτό. Η μητέρα μου φώναζε τ' όνομά μου για να μου πει: «Μη με λησμονείς. μαρμελάδα ανανά και σταφίδες και την έψησα. Η μητέρα μου έζησε πολύ περισσότερο και πέθανε στα ενενήντα τρία της χρόνια. δεν ήταν πια παράλυτη. η μητέρα μου. για να το προσφέρω στην οικογένεια και στους φίλους που θα επέστρεφαν να καθίσουν μαζί μας στο σπίτι μετά την κηδεία. πρόσθεσα κανέλα. Υποπτεύομαι ότι χρειαζόμουν κάτι να με αποσπάσει από τις σκέψεις. Η μητέρα μου δεν ήταν πεθαμένη. Ήταν ζωντανή και με φώναζε όπως έκανε πάντα. Η φράση «Μη με λησμόνει» πάντα με συγκινεί. εκτός από τα βλέφαρα. που συνήθως δεν εκφραζόταν με λόγια». Είχα ξεχάσει να βάλω ζάχαρη! Ίσως να ήταν ένα συμβολικό μήνυμα από μένα προς τον εαυτό μου. και νομίζω ότι ήθελα να την κρατήσω λίγο ακόμα μαζί μου. βρίσκονται όλα τα μέλη της ευρύτερής μας οικογένειας (όλοι τους ήδη πεθαμένοι — το τελευταίο πεσμένο φύλλο. Την απέραντη αφοσίωσή της. Καθώς κοιτάζω αυτά τα γλυκά πρόσωπα στα σκαλιά. Νομίζω ότι ήταν ένα όνειρο που αψηφούσε τον θάνατο: εκεί. Είναι σαν να με σκουντούσε το ασυνείδητό μου: «Βλέπεις. με τέτοια ταχύτητα που τα χαρακτηριστικά της είναι θολά. παρόλο που είχε συνείδηση. ότι είχα δώσει υπερβολική σημασία στην ξινή πλευρά της μητέρας μου. Το πρώτο έχει να κάνει με τη ζαχαροπλαστική. ανοίγω την πόρτα κι εκεί. Νομίζω επίσης ότι υπήρχε κι άλλο ένα μήνυμα. μη μας αφήσεις να χαθούμε». Κι έπειτα είδα όλους τους πεθαμένους της οικογένειάς μου να κάθονται στη σκάλα μου χαμογελαστοί δείχνοντάς μου πως ήταν ακόμα ζωντανοί. απέναντί μου καθισμένα στις σκάλες σε κλιμακωτές σειρές. Το δεύτερο γεγονός ήταν ένα πολύ ζωντανό όνειρο τη νύχτα που ακολούθησε την κηδεία. Στο όνειρό μου όμως να σου την μπροστά και στο κέντρο σε μια φρενιτιώδη κίνηση. Τρέχω στο στενό προς το σπίτι της παιδικής μου ηλικίας. Πάνε τώρα δεκαπέντε χρόνια που έχει πεθάνει η μητέρα μου. ένα μήνυμα «μη με λησμονεί». παραλίγο να λιποθυμήσω. ολόκληρο το όνειρο επιχειρούσε να ξεκάνει τον θάνατο. ώσπου πέθανε δυο μήνες αργότερα. αλλά η εικόνα αυτού του ονείρου αντιστέκεται στη φθορά και λάμπει ακόμα πεντακάθαρα στα μάτια του μυαλού μου: Ακούω τη μάνα μου να ουρλιάζει τ' όνομά μου. Έχεις ξεχάσει τα καλά της — τη φροντίδα της. δεν μπορούσε να κουνήσει ούτε έναν μυ του σώματός της. την άφησα να φουσκώσει όλη νύχτα και νωρίς το πρωί την άνοιξα. Εξάλλου το να φτιάχνω κίχελ μαζί με τη μάνα μου ήταν μια χαρούμενη ανάμνηση.) Έμεινε έτσι. Η θεία μου η Μίννι είχε πεθάνει πριν από λίγους μήνες. κι αν δεν με είχε αρπάξει ένας συγγενής. Έφτιαξα τη ζύμη. Ο θάνατός της με είχε γεμίσει φρίκη: ένα εκτεταμένο εγκεφαλικό την είχε παραλύσει και. η Μίννι κινούνταν και πάλι. στα σκαλιά. Μου έχουν πει πως μόλις έφτασε η στιγμή να ρίξω την πρώτη φτυαριά χώμα πάνω στο φέρετρο. μάλιστα κινούνταν τόσο γρήγορα που σχεδόν δεν προλάβαινε να τη δει το μάτι. Θυμάμαι δύο αξιομνημόνευτα γεγονότα από την κηδεία της. περιγράφω μια επίσκεψη του Νίτσε σ' ένα νεκροταφείο. Κι αυτό έκανα. (Αυτό είναι γνωστό ως το σύνδρομο του «κλειδωμένου». είχε ζήσει περισσότερο απ' όλον της τον περίγυρο). θα' πεφτα μέσα στον ανοιχτό τάφο. όπου περιφέρεται κοιτώντας τις διάσπαρτες . Στο μυθιστόρημά μου Όταν έκλαψε ο Νίτσε.Στην κηδεία του πατέρα μου δεν ήμουνα τόσο ψύχραιμος. μη λησμονείς κανέναν μας.

τ. κι εγώ κρατάω πάντα πλήρες εφεδρικό αντίγραφο του υπολογιστή μου αλλού. Ανάμεσα σ' αυτά τα ποιήματα βρήκα τους ίδιους ακριβώς στίχους. μου τηλεφώνησε η αδελφή μου.» Καταλάβαινα. που είχε εδώ και καιρό εξαφανιστεί απ' τα μάτια μας. ίσως τον έχουν κλέψει. λέξη προς λέξη. από την εφηβεία μου ως τα πρώτα μου ενήλικα χρόνια. μη με λησμόνει. Ενώ η μητέρα μας βρισκόταν στο νοσοκομείο. 336. και την είχαν πάρει από εκεί. κιτρινισμένο απ' τα χρόνια. γιατί είχε κάνει εγχείρηση ισχίου. Τι φοβάσαι. Ήταν εφιάλτης και ξύπνησα πανικόβλητος. (Σ. ακόμα και στη διάρκεια του ονείρου. όταν πήραμε ένα επείγον μήνυμα απ' το νοσοκομείο να πάμε αμέσως. Έλεγα και ξανάλεγα στον εαυτό μου: «Ηρέμησε. τον ξεναγώ στον κήπο μου και τον οδηγώ στο γραφείο μου. Είχα κάνει λογοκλοπή στον ίδιο μου τον εαυτό! Γράφοντας το κεφάλαιο αυτό και καθώς σκεφτόμουνα τη μητέρα μου. μ' επισκέφθηκε άλλο ένα ταραγμένο όνειρο. σε ασφαλές μέρος. το οποίο είναι συνήθως παραφορτωμένο με στοίβες από πράγματα. Περίπου όμως έπειτα από έναν χρόνο έκανα μια παράξενη ανακάλυψη. ότι ο τρόμος μου δεν ήταν λογικός: άλλωστε μόνο ένας υπολογιστής έλειπε. Το άλλο πρωί. που νόμιζα ότι τους είχα μόλις συνθέσει για το μυθιστόρημα. Ένας φίλος με επισκέπτεται στο σπίτι μου. i Εδώ ο Γιάλομ παραθέτει ένα λίγο διαφορετικό απόσπασμα απ' ό.ταφόπλακες και συνθέτει μερικά στιχάκια που καταλήγουν. κάποιος το έχει αδειάσει εντελώς.μ. Φύγαμε τρέχοντας και ορμήσαμε στο δωμάτιό της. και μου περιέγραψε μερικές δικές της κι ανάμεσά τους μία που εγώ την είχα ξεχάσει. i Έγραψα μέσα σε μια στιγμή αυτούς τους στίχους για τον Νίτσε και με χαροποιούσε το γεγονός ότι είχα έτσι την ευκαιρία να δημοσιεύσω τους πρώτους μου στίχους. Κατάλαβα από πού πήγαζε ο τρόμος που ένιωσα: δεν ήταν που εξαφανίστηκε ο υπολογιστής μου. Ήταν που το γραφείο μου. Άγρα. Οι αναμνήσεις μου την είχαν πολύ ταράξει. Ακούγοντας την αδελφή μου. Το μεγάλο γραφείο μου. και στη διάρκεια της μετακόμισης η γραμματέας μου ανακάλυψε πίσω απ' την αρχειοθήκη μου έναν μεγάλο και παραφουσκωμένο φάκελο. Βλέπω αμέσως ότι λείπει ο υπολογιστής μου. μου έγινε εντελώς ξεκάθαρο το νόημα του ονείρου. η αδελφή μου κι εγώ ήμασταν στο διαμέρισμά της και συμπληρώναμε κάτι έγγραφα δικά της. την εποχή που πέθανε ο πατέρας της αρραβωνιαστικιάς μου. ήταν πια τελείως άδειο.τι συμπεριέλαβε τελικά στο μυθιστόρημα Όταν έκλαψε ο Νίτσε. στην οποία είχα στείλει σε πρόχειρη μορφή το πρώτο μέρος αυτής της αυτοβιογραφίας. σαν το κρεβάτι της μάνας μου. πέτρα πάνω στην πέτρα κι ενώ ν' ακούσει δεν μπορεί ούτε να δει η καθεμιά αναστενάζει μόνη: μη με λησμόνει. ηρέμησε. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Το όνειρο προφήτευε τον θάνατό μου. Στην πραγματικότητα τους είχα γράψει πριν από πολλές δεκαετίες. σ. όπου βρήκαμε μόνο ένα γυμνό στρώμα: είχε πεθάνει.) . Το Στάνφορντ μετέφερε το Τμήμα Ψυχιατρικής σε άλλο κτίριο. 2001. Μέσα στον φάκελο υπήρχε ένα χαμένο πακέτο από ποιήματα που είχα γράψει στη διάρκεια αρκετών χρόνων. Κάθε ίχνος της είχε χαθεί. ενώ προβληματιζόμουν γύρω απ' τον τρόμο που ένιωσα στο όνειρο.

και την προηγούμενη και τη χρονιά πριν από κείνη. και ενστικτωδώς έσκυψα να την πιάσω. Πραγμάτωσε το δυναμικό σου. είναι ένας ψυχίατρος που μπαίνει στην τρίτη ηλικία και του βρίσκουν ένα θανατηφόρο κακόηθες μελάνωμα. Οι ιδέες δεν τον βοηθούσαν καθόλου. η Όζικ. μ' ένα εντελώς καθημερινό ύφος γιατρού προς γιατρό. όπως ο Ροθ. Όποιο χάρισμα πάντως . είχε την απερισκεψία και την αναισθησία να μου δείξει έναν μικρό λεκέ στην ακτινογραφία και να σχολιάσει. Από τους πολλούς και διάφορους τρόπους που δοκίμασα για να καθησυχάσω τον εαυτό μου. (Βλ. η καρδιά μου επιταχύνει τους σφυγμούς της.. για την οποία. μια σελίδα γλίστρησε απ' το χέρι μου κι έπεσε στο δρόμο.) Ο Τζούλιους αναλογίζεται την πρόκληση του Νίτσε.. όπου λίγο έλειψε να πεθάνω. ήταν ευγνώμων που ήταν αυτή η δουλειά του. Ακόμα και τώρα που το ξαναθυμάμαι.. Το επεισόδιο αυτό με συντάραξε βαθύτατα και το ξανάπαιξα αμέτρητες φορές στο μυαλό μου.ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ Γύρω στα δεκατέσσερά μου χρόνια έζησα ένα περιστατικό. Ανάλωσε τη ζωή σου. έζησε τη ζωή του σωστά.. Θα ήταν άραγε πρόθυμος να επαναλαμβάνει τη ζωή του ξανά και ξανά. την επιβεβαίωση και την ευγνωμοσύνη όσων βοηθούσε. Τέταρτο κεφάλαιο για το πώς χρησιμοποιώ την ιδέα αυτή στην ψυχοθεραπεία. ο πρωταγωνιστής του βιβλίου Η θεραπεία τον Σοπενάουερ. Η ΠΡΑΓΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΩΝ MOΥ Θεωρώ τον εαυτό μου έναν άνθρωπο που κατόρθωσε πάρα πολλά. κατά κανόνα. Ζήτησε να κάνω μαγνητική τομογραφία. Ίσως να είχε ανάγκη τον θαυμασμό. η Μίτσελ και αμέτρητοι άλλοι που διαβάζω με δέος το έργο τους. Ενώ διάβαζα τις σημειώσεις που είχα κρατήσει απ' το παιχνίδι. οι συνάδελφοι κι οι φοιτητές μου μου έδειξαν μεγάλο σεβασμό. Εκείνες τις τρεις αγωνιώδεις μέρες η συνείδηση του θανάτου κυριάρχησε στο μυαλό μου. κατά παράδοξο τρόπο ο πιο αποτελεσματικός τελικά ήταν η ανάγνωση του μυθιστορήματος που είχα μόλις ολοκληρώσει. Η ανάγνωση των ίδιων μου των φράσεων μου πρόσφερε την ανακούφιση που αναζητούσα. Λάτρευε τη δουλειά του ψυχοθεραπευτή. ο Μπάνβιλ. ας έπαιζαν τον ρόλο τους και κάποια σκοτεινά κίνητρα. Τώρα κατανοούσα ακόμα καλύτερα τη συμβουλή του Νίτσε. Καθώς την κοιτάζαμε μαζί. ναι.μ' άλλα λόγια μια θανατική καταδίκη. Ένας άγνωστος με τράβηξε απότομα πίσω. ο Μπέλλοου. Θα ζούσε ακριβώς όπως είχε ζήσει την περασμένη χρονιά .ήταν μια πολύ δυνατή και ασυνήθιστη περίπτωση. Ας είναι ευλογημένη». και την ίδια στιγμή ένα ταξί πέρασε με ταχύτητα ξυστά στο κεφάλι μου. Έγραψα πολλές σελίδες περιγράφοντας τον αγώνα του να συμβιβαστεί με τον θάνατο και να ζήσει με ουσιαστικό τρόπο τη ζωή που του απομένει. ο οποίος μου ζήτησε να κάνω ακτινογραφία. Συνειδητοποιεί ότι. ότι θα μπορούσε να είναι μια μεταστατική αλλοίωση . και. μου είχε δείξει τον δρόμο . όπου η ζωή μιμήθηκε τη μυθοπλασία. ο Τζούλιους. επειδή ήταν Παρασκευή. Ως συγγραφέας το ξέρω ότι μου λείπει η ποιητική εικονοποιία των μεγάλων σύγχρονων συγγραφέων. Είχα παίξει σ' ένα τουρνουά σκακιού στο παλιό ξενοδοχείο Γκόρντον στους 17 Δρόμους στην Ουώσινγκτον. Ο ίδιος μου ο ήρωας. ο ΜακΓιούαν. Ακόμα κι έτσι. και περίμενα στην άκρη του πεζοδρομίου το λεωφορείο για το σπίτι. έπρεπε να περιμένω τρεις ολόκληρες μέρες. «μέσα σε λίγα λεπτά ο Τζούλιους συνήλθε: ήξερε ακριβώς τι να κάνει και πώς να ξοδέψει την τελευταία του χρονιά. ώσπου άνοιξε το Τάδε έφη Ζαρατούστρα του Νίτσε κι έκανε το διανοητικό πείραμα της αέναης επιστροφής. Λάτρευε να συνδέεται με άλλους ανθρώπους και να βοηθάει να ζωντανέψει κάτι μέσα τους. Πριν από λίγα χρόνια ένιωσα έναν πολύ έντονο πόνο στο ισχίο και πήγα σ' έναν ορθοπεδικό χειρουργό. αφού ήμουνα για πολλές δεκαετίες καθηγητής ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ και. Ο Τζούλιους. όπως ακριβώς την έζησε.

ηλικιωμένος και περίβλεπτος. αλλά ότι δεν ήξερε ακριβώς γιατί το έκανε. ώστε σήμερα οι κλασικοί φιλόλογοι δυσκολεύονται να προσδιορίσουν τον πραγματικό συγγραφέα πολλών έργων. Είναι το υλικό που γεννά τη θρησκεία. Όταν το 2005 μίλησε στο Στάνφορντ ο Δαλάι Λάμα. Όλοι μας έχουμε έναν πολύ έντονο πόθο να νιώσουμε μεγάλο σεβασμό για έναν μεγάλο άντρα ή μια μεγάλη γυναίκα. που τώρα είναι ένας επιτυχημένος διευθυντής του τμήματος ψυχιατρικής σ' ένα πανεπιστήμιο της Ανατολικής Ακτής.είχα. να υποκλιθούν μπροστά του και να τον αποκαλέσουν «Παναγιότατο». απέδιδε τους περισσότερους δικούς του στοχασμούς στον πνευματικό του δάσκαλο. Κι έχω αποκτήσει ασύγκριτα περισσότερους αναγνώστες και φήμη απ' όσο είχα ποτέ ονειρευτεί. να προφέρουμε τη συναρπαστική λέξη «Παναγιότατε». Συχνά παλιότερα. Κι εγώ στα νιάτα μου αναζητούσα τέτοιους ανθρώπους. Όλοι έχουμε ανάγκη να πιστεύουμε ότι στον κόσμο υπάρχουν αληθινά σοφοί άντρες και σοφές γυναίκες. Συνολικά νιώθω ότι στη ζωή μου και στη δουλειά μου έχω πραγματώσει τον εαυτό μου κι έχω κάνει πράξη το δυναμικό μου. και τώρα. Εξιδανίκευε την κάθε του λέξη. Τώρα όμως ο φόβος αυτός έχει εξανεμιστεί: από τη μια μεριά έχω αποκτήσει αυτοπεποίθηση. αλλά συχνά τους αποδίδουμε περισσότερα απ' όσα αξίζουν. Άλλες φορές μένω έκπληκτος που οι άλλοι μου αποδίδουν πολύ περισσότερη σοφία απ' αυτήν που διαθέτω και υπενθυμίζω στον εαυτό μου να μην παίρνει πολύ στα σοβαρά τέτοιου είδους επαίνους. και να δήλωνε πως τα όσα έλεγα ήταν απλώς βλακείες. όχι μόνο νιώθουμε μεγάλη αγάπη για τους μέντορές μας. Πριν από δυο-τρία χρόνια βρέθηκα στο μνημόσυνο ενός καθηγητή ψυχιατρικής και παρακολούθησα το εγκώμιο που του έπλεκε ένας πρώην εκπαιδευόμενός μου. τον οποίο θα ονομάσω Τζέημς. ο κόσμος τον υποδέχτηκε με βαθύ σεβασμό. Μια τέτοια συνειδητοποίηση δεν είναι μόνο πηγή ικανοποίησης. ίσως ένας ηλικιωμένος εκπαιδευτής-αναλυτής. όταν είμαι απόλυτα απορροφημένος σ' αυτό που γράφω εκείνη την ημέρα. Συχνά. ακόμα με διδάσκεις». το έκανα πράξη. παραδείγματος χάρη. Είναι ένα αντιτείχισμα απέναντι στην παροδικότητα και στον επικείμενο θάνατο. επιστήμονες επιπέδου Νόμπελ. πρυτάνεις. Είμαι ένας αρκετά καλός παραμυθάς. Στο τέλος της ομιλίας του πάρα πολλοί από τους συναδέλφους μου στο Στάνφορντ -διακεκριμένοι καθηγητές. Μάλιστα σε μεγάλο βαθμό η δουλειά μου ως θεραπευτή υπήρξε πάντα μέρος του τρόπου που διαχειρίζομαι το θέμα αυτό. φανταζόμουνα ότι μπορεί να σηκωνόταν κάποια éminence grise. για να τους περάσει πάνω απ' το κεφάλι μια ταινία προσευχής. καθώς τη ρουφάω. Ιρβ. Αργότερα το ίδιο βράδυ ανέφερα στον Τζέημς αυτό που αντιλήφθηκα. έγινα εγώ το κατάλληλο όχημα για τις επιθυμίες των άλλων. κι εκείνος χαμογέλασε ντροπαλά και είπε: «Αχ. Συμφώνησε ότι είχα δίκιο.έσπευσαν στην ουρά σαν σχολιαρόπαιδα. Μερικές φορές νιώθω ίλιγγο. Εδώ και πολλές δεκαετίες παίρνω μεγάλη επιβεβαίωση από αναγνώστες κι εκπαιδευόμενους. τον Αριστοτέλη. όταν σκεφτόμουν μια επικείμενη ομιλία μου. και μου έκανε μεγάλη εντύπωση πώς στον λόγο του ο Τζέημς απέδιδε πολλές δικές του δημιουργικές ιδέες στον πεθαμένο δάσκαλό του. Ο Θωμάς ο Ακινάτης. Γνώριζα και τους δύο άντρες καλά. Έχω γράψει και μυθοπλασία και μη. Πιστεύω ότι η ανάγκη μας για μέντορες αντικατοπτρίζει το πόσο ευάλωτοι είμαστε και το πόσο επιθυμούμε να υπάρχει ένα ανώτερο ή υπέρτατο ον. Αυτό μου θυμίζει εκείνους τους αρχαίους συγγραφείς που απέδιδαν το δικό τους έργο στους δασκάλους τους σε τέτοιο βαθμό. ανάμεσά τους κι εγώ. από την άλλη δεν υπάρχει ποτέ στο κοινό μου κανένας πιο ηλικιωμένος από μένα. Ίσως αυτό να εννοούσε «πόθο για υποταγή» ο Έριχ Φρομ στην Απόδραση από την ελευθερία. όλοι αυτοί οι ύμνοι μπαίνουν μέσα μου μόλις σε βάθος χιλιοστού. Νιώθω . Πολλοί άνθρωποι.

κανένα πένθος στη σκέψη ότι θα εγκατέλειπα έναν άδειο κόσμο. με δίδαξαν κι είχαν μια διαρκή επιρροή στη ζωή μου και στο έργο μου. έναν κόσμο απ' τον οποίο θα έλειπε ένα άλλο υποκειμενικό πνεύμα με αυτοσυνείδηση. Η ψυχοθεραπεία προσφέρει από τις πιο εξαιρετικές ευκαιρίες να προκαλέσει κανείς κυματισμούς. να την περάσω στους άλλους. Πέρα απ' τις γυναίκες αυτές είχα τρεις εξαιρετικούς μέντορες: τον Jerome Frank. Δεν θα αισθανόμουν καμιά θλίψη. Χωρίς αυτές οι κυματισμοί είναι αδύνατοι. Δεν μπορώ να αμφισβητήσω τη δήλωση του Ράσσελ. κι η επιθυμία να τη διατηρήσω ζωντανή. Παρέμεινε μάλιστα σε όλη μου τη ζωή ένα πρότυπο προσωπικής και πνευματικής ακεραιότητας. Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΜΕΝΤΟΡΕΣ MOΥ Περίπου πριν από τριάντα χρόνια άρχισα να γράφω ένα θεωρητικό βιβλίο για την υπαρξιακή ψυχοθεραπεία. παρότι. δεν πιστεύω όμως ότι αυτή η κοσμική προοπτική έχει καμιά σχέση: μόνο ο ανθρώπινος κόσμος. Αφού τελείωσα την εκπαίδευσή μου. Όχι σε συναδέλφους από τη δική τους σχολή. «κάποτε το ηλιακό μας σύστημα θα καταρρεύσει».πολύ τυχερός που είμαι θεραπευτής: το να παρακολουθώ άλλους ανθρώπους ν' ανοίγονται στη ζωή. όπως είπε ο Μπέρτραντ Ράσσελ. βάζω στοίχημα. Με τον καθέναν απ' τους άντρες αυτούς είχα μια αξέχαστη συνάντηση κοντά στην ώρα του θανάτου τους. ο κόσμος των ανθρώπινων σχέσεων με νοιάζει. Προετοιμάζοντας το εγχείρημα αυτό δούλεψα πολλά χρόνια με γυναίκες ασθενείς που αντιμετώπιζαν έναν επικείμενο θάνατο από αρρώστια σε τελικό στάδιο. Στην ιδέα των κυματισμών. κράτησα στενή επαφή μαζί του και τον επισκεπτόμουν τακτικά. λίγους μήνες πριν πεθάνει σε ηλικία ενενήντα πέντε χρονών. τον John Whitehorn και τον Rollo May. της μετάδοσης στους άλλους των πραγμάτων που ήταν σημαντικά στη ζωή μας. πού θα στραφούν οι θεραπευτές που έχουν εκπαιδευτεί ν' αντιμετωπίζουν τους ασθενείς μ' αυτόν τον απρόσωπο συμπεριφορικό τρόπο. εξυπακούεται η σχέση με άλλες οντότητες που διαθέτουν αυτοσυνείδηση. Κι αναρωτιέμαι επίσης. αν χρειαστούν οι ίδιοι βοήθεια. (Παρεμπιπτόντως. μου παρέχει νόημα και μ' ενθαρρύνει να συνεχίσω να δουλεύω και να γράφω στην προχωρημένη μου ηλικία. Στην κάθε ώρα της δουλειάς μου έχω τη δυνατότητα να περάσω στους άλλους κομμάτια του εαυτού μου. καθώς εκείνος προοδευτικά έφθινε σ' έναν οίκο ευγηρίας της Βαλτιμόρης. Τζερόμ Φρανκ Ο Τζερόμ Φρανκ ήταν ένας απ' τους καθηγητές μου στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins. πρωτοπόρος στην ομαδική θεραπεία και ο άνθρωπος που με καθοδήγησε σ' αυτό το πεδίο. αναρωτιέμαι πολλές φορές για πόσο ακόμα θα ισχύει κάτι τέτοιο για το επάγγελμά μας.) Η ιδέα του να προσφέρεις βοήθεια στους άλλους με μια εντατική θεραπευτική προσέγγιση. οι οποίοι έχουν μόλις τελειώσει ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα που συνίσταται σχεδόν ολοκληρωτικά σε γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία και νιώθουν απελπισία στην προοπτική να δουλεύουν μηχανιστικά με τους ασθενείς τους μ' έναν συμπεριφορικό κανονιστικό τρόπο. αναφέροντας τις αναμνήσεις μου από εκείνον και όλους τους συνεργάτες . η οποία εστιάζεται σε διαπροσωπικά και υπαρξιακά ζητήματα και υποθέτει την ύπαρξη ενός ασυνειδήτου (παρότι η άποψή μου για τα περιεχόμενα του ασυνειδήτου διαφέρει κατά πολύ από τις παραδοσιακές ψυχαναλυτικές απόψεις) είναι για μένα κάτι πολύτιμο. κομμάτια απ' όσα έχω μάθει για τη ζωή. μου προσφέρει πολύ μεγάλη ικανοποίηση. Έχω δουλέψει με πολλούς ψυχοθεραπευτές. δεν με αναγνώρισε. Στα ενενήντα του χρόνια ο Τζέρρυ έπασχε από προοδευτική άνοια και στην τελευταία μου επίσκεψη. Πολλές απ' αυτές έγιναν σοφές μέσα απ' το μαρτύριό τους. Εγώ έμεινα και μίλησα πολλή ώρα μαζί του.

«Ξέρεις. αλλά είναι κάτι ανεξέλεγκτο. Έτσι ακόμα κι εγώ. Σιγά σιγά θυμήθηκε ποιος ήμουνα και κουνώντας θλιμμένα το κεφάλι μου ζήτησε συγγνώμη για την απώλεια της μνήμης του. όπου πρόσφερε ένα μικροσκοπικό ποτηράκι σέρρυ κι από φαΐ ούτε μπουκιά. «Με συγχωρείς πολύ. Όταν ο δόκτωρ Ουάιτχορν δίδασκε. Μου το παρέστησε. Την ώρα του φαγητού κάναμε μακροσκελείς συζητήσεις χωρίς καμιά βιασύνη. μάγουλα. Το φαγητό ήταν απλό.με τους οποίους είχε δουλέψει. Προηγουμένως σέρβιραν σε όλους μεσημεριανό στο γραφείο του. που κάθε πρωί μου φαίνονται άγνωστοι αλλά πιο αργά μέσα στη μέρα αρχίζουν να μου είναι πιο γνώριμοι. ένα από τα κορυφαία πρόσωπα της ψυχιατρικής και για τρεις δεκαετίες πρόεδρος του Τμήματος Ψυχιατρικής στο Τζωνς Χόπκινς. Δεν είναι και τόσο άσχημα. «Ξυπνάω. φορούσε γυαλιά με χρυσό σκελετό και δεν είχε ούτε μια ρυτίδα στο πρόσωπο. Στον τρίτο χρόνο της ψυχιατρικής ειδικότητάς μου περνούσα τ' απογεύματα της Πέμπτης μαζί με άλλους πέντε συμφοιτητές μου κάνοντας επίσκεψη με τον καθηγητή Ουάιτχορν. Υπέφερε από προχωρημένη άνοια κι όμως έσπευδε και τώρα να με διδάξει. ήταν όμως σερβιρισμένο με νότια φινέτσα: λινό τραπεζομάντιλο. Κάθε πρωί η μνήμη μου. περνώντας το χέρι του απ' το μέτωπό του. σαν να έσβηνε έναν μαυροπίνακα. εξακολουθεί να του μένει η απόλαυση ότι απλώς υπάρχει. «Πρέπει να είναι πολύ δυσάρεστο για σένα. έμαθα να βάζω τις υποχρεώσεις μου σε αναμονή. Οι φοιτητές έτρεμαν την ετήσια επίσημη μέχρι ακαμψίας δεξίωσή του. Βλέπω τηλεόραση κι έπειτα ζητάω από κάποιον να σπρώξει το καροτσάκι μου στο παράθυρο και κοιτάζω έξω. Τζων Ουάιτχορν Ο Τζων Ουάιτχορν. Όλα τα υπόλοιπα -χέρια. ο άνθρωπος με το πιο πυρετώδες πρόγραμμα μέσα στην ομάδα. έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο στην εκπαίδευσή μου. Αυτή ήταν η τελευταία μου εικόνα απ' τον Τζέρρυ Φρανκ: σε μια αναπηρική πολυθρόνα. Ιρβ. μια τελευταία πράξη γενναιοδωρίας από έναν σπάνιο δάσκαλο στο τέλος της ζωής του. Απολαμβάνω όλα όσα βλέπω. που η γυαλιστερή του φαλάκρα περιβαλλόταν από ένα σχολαστικά κουρεμένο μισοφέγγαρο γκρίζων μαλλιών. δεν υπήρχε τρόπος να βιάσουμε τον καθηγητή Ουάιτχορν. ένα δωμάτιο με δρύινη επένδυση. να τον φωνάζει με το μικρό του όνομα. παίρνω πρωινό εδώ στον θάλαμο με όλους τους άλλους ασθενείς και το προσωπικό. Ενώ όλοι μας είχαμε ν' απαντήσουμε σε κάποια τηλεφωνήματα και ορισμένους ασθενείς που ζητούσαν επιτακτικά την προσοχή μας.παρέμεναν κατά περίεργο τρόπο ακίνητα. με τον λαιμό τόσο σκυφτό που έπρεπε να κάνει μεγάλη προσπάθεια για να σηκώσει τα μάτια να με κοιτάξει. ολόκληρη η πλάκα. αστραφτεροί ασημένιοι δίσκοι. «Θυμάμαι πόσο περήφανος ήσουνα για την καταπληκτική σου μνήμη». Ποτέ δεν άκουσα κανέναν. πορσελάνινα σερβίτσια. Πολλά πράγματα είναι σαν να τα βλέπω για πρώτη φορά. ούτε μια τσάκιση στο καφέ κοστούμι που φορούσε όλες τις μέρες του χρόνου (εμείς οι φοιτητές υποθέταμε ότι στην ντουλάπα του θα είχε άλλα δυο-τρία πανομοιότυπα κοστούμια). ακόμα και συνάδελφό του. Φυλάω αυτό το δώρο σαν κάτι πολύτιμο. δεν είναι και τόσο τρομερό» απάντησε εκείνος. δεν είχε καμιά περιττή έκφραση στο πρόσωπο: μόνο τα χείλη του κινούνταν. αδειάζει τελείως». Ήταν ένας αριστοκρατικός αλλά δύσκολος άνθρωπος. Τζέρρυ» είπα. πως ακόμα κι όταν κάποιος χάσει τα πάντα. Μ' αρέσει και μόνο που κοιτάζω και βλέπω. . Ιρβ». φρύδια.

Ήταν συλλέκτης πληροφοριών. Ήταν ημιπληγικός. Είχε έναν παμπόνηρο. Δεν θα είναι μόνο επιμορφωτικό για σας. δεν είχα επαφή μαζί του για πολλά χρόνια. «αν τους επιτρέψετε να σας διδάξουν αρκετά πράγματα για τη ζωή τους και για τα ενδιαφέροντά τους. Πολλά χρόνια αργότερα έμαθα ότι η πολύ επαινετική συστατική επιστολή του διευκόλυνε τον διορισμό μου στο διδακτικό προσωπικό του Στάνφορντ. βρισκόταν κοντά στον θάνατο κι είχε ζητήσει πολύ συγκεκριμένα να πάω να τον δω. η οποία παρεμπόδιζε σε πολύ μεγάλο βαθμό την ομιλία του. Τη μια εβδομάδα ενθάρρυνε έναν καθηγητή Ιστορίας να συζητήσει σε βάθος την αποτυχία της Ισπανικής Αρμάδας και την επόμενη έναν Νοτιοαμερικανό καλλιεργητή να μιλήσει μια ολόκληρη ώρα για τα δενδρύλλια του καφέ . Η στρατηγική του ενίσχυε πάντοτε και τον αυτοσεβασμό του ασθενούς και την προθυμία του ν' αποκαλύψει πράγματα για τον εαυτό του. Ήταν εντελώς αδύνατο να προβλέψουμε τη διάρκεια της κάθε συνέντευξης. . Σοκαρίστηκα βλέποντας έναν απ' τους πιο θαυμαστά ευφραδείς ανθρώπους που είχα γνωρίσει ποτέ. Από τότε που ξεκίνησα την καριέρα μου στο Στάνφορντ. Για τίποτα δεν έδειχνε να έχει τόσο ενδιαφέρον όσο για τις ασχολίες και για τα χόμπυ των ασθενών. Πολλές συνεχίζονταν για δύο και τρεις ώρες. Με τόση λεπτότητα περνούσε σε πιο προσωπικές περιοχές. τον οποίο μου είχε παραπέμψει για θεραπεία. ώστε ένιωθα κάθε φορά έκπληξη. Και ξαφνικά. Ο Ουάιτχορν είχε μια πολύ μεγάλη επιρροή στην εκπαίδευσή μου . Ο ρυθμός του ήταν χαλαρός. ο Ουάιτχορν σχετιζόταν με το πρόσωπο κι όχι με την παθολογία του συγκεκριμένου αρρώστου. όπως ήταν η πολεμική στρατηγική των στρατηγών του Μεγάλου Αλεξάνδρου.» και πήγα κατευθείαν στο νοσοκομείο. θα 'λεγε κανείς.κι όμως δεν είχε καμιά πανουργία. Ορισμένες κρατούσαν ένα τέταρτο. Επιτρέποντας στον ασθενή να τον διδάξει. ο βελτιωμένος του περιοδικός πίνακας (είχε αρχικά σπουδάσει χημικός). «Κερδίζετε κι εσείς και οι ασθενείς σας». και με τον τρόπο αυτόν είχε συγκεντρώσει με τα χρόνια έναν εκπληκτικό θησαυρό πραγματολογικών κομψοτεχνημάτων. για την ευθύνη του θεράποντος γιατρού προς τον αυτοκτονικό ασθενή. Παρόλο που μου απαντούσε διεξοδικά. όταν ένας καχύποπτος παρανοϊκός ασθενής άρχιζε ξαφνικά να μιλάει ανοιχτά για τον εαυτό του και για τον ψυχωτικό του κόσμο.θα 'λεγε κανείς ότι ο υπέρτατος σκοπός του ήταν να κατανοήσει με ποιόν τρόπο επηρέαζε το υψόμετρο την ποιότητα του σπόρου του καφέ.Μέσα σ' εκείνο το δίωρο είχαμε την ευκαιρία να ρωτήσουμε τον καθηγητή μας οτιδήποτε: θυμάμαι που τον ρωτούσα λόγου χάρη για τη γένεση της παράνοιας. τα κυριότερα λάθη που έγιναν στη μάχη του Γκέττυσμπεργκ. που μου έλεγε ότι ο πατέρας της είχε πάθει ένα εκτεταμένο εγκεφαλικό. τρόπο να διεξάγει τη συνέντευξη . η ακρίβεια βολής των Περσών τοξοτών. Μετά το φαγητό καθόμασταν σε κύκλο και τον παρακολουθούσαμε να παίρνει συνέντευξη από τους τέσσερις ή πέντε ασθενείς που είχε στην αρμοδιότητά του. έλεγε. αν εξαιρέσουμε μερικές συνεδρίες που έκανα με κάποιον ξάδελφό του. παράλυτος στη μία πλευρά του σώματος και είχε αφασία εκπομπής. Δεν υποκρινόταν: είχε μια γνήσια επιθυμία να διδαχτεί καινούρια πράγματα. Πήρα αμέσως το αεροπλάνο από την Καλιφόρνια για τη Βαλτιμόρη συλλογιζόμενος σ' όλη τη διάρκεια της πτήσης το ερώτημα «Γιατί εμένα. ήταν σαφές ότι προτιμούσε άλλα θέματα. αλλά θα μάθετε τελικά και όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζετε για την αρρώστια τους». νωρίς ένα πρωί έλαβα ένα αιφνιδιαστικό τηλεφώνημα από την κόρη του (την οποία δεν είχα γνωρίσει ποτέ).και στη ζωή μου. για την ασυμβατότητα μεταξύ ντετερμινισμού και θεραπευτικής αλλαγής. Διέθετε άπειρο χρόνο.

και μόνο με την προθυμία μου να πετάξω απ' τη μια άκρη της χώρας στην άλλη. με φόβιζε το θέαμα ενός μεγάλου ανδριάντα που είχε πέσει και κειτόταν κομματιασμένος. Έψαξα απεγνωσμένα να βρω μερικά λόγια παρηγοριάς. «τότε θα πρέπει πραγματικά να είμαι πολύ καλός άνθρωπος». Τι μπορούσα ποτέ να κάνω εγώ για κείνον. έναν μαθητή του που είχε να τον δει δέκα χρόνια. φόβο. φοβάμαι τρομερά». Τελικά δεν έκανα πολλά. καθώς εκείνος βρισκόταν στο κατώφλι του θανάτου in extremis. Έχουν υπάρξει φορές. που έχω μπορέσει να εφαρμόσω αυτό το αίσθημα λέγοντας στον εαυτό μου: "Αν αυτός είχε τόσο καλή γνώμη για μένα. ίσως ακόμα και να τον είχα αγκαλιάσει και να του είχα δώσει ένα φιλί στο μάγουλο. τότε θα πρέπει πραγματικά να είμαι πολύ καλός άνθρωπος"».αν και είμαι βέβαιος ότι. Αργότερα έμαθα ότι δυο μέρες μετά την επίσκεψή μου πέθανε. Κι εγώ ένιωθα φόβο. Πολύ αργότερα. και πολλοί απ' αυτούς βρίσκονταν σε πολύ υψηλές θέσεις σε σημαντικά πανεπιστήμια. που ήξερα ότι τον είχε χάσει στην τρομερή Μάχη των Αρδεννών. όταν μιλούσα με τον δικό του τρόπο στους ασθενείς. όχι πάρα πολλές. έφτασα να πιστεύω ότι ο καθηγητής Ουάιτχορν πέθανε πολύ μοναχικά — ο θάνατός του δεν περιβαλλόταν από στενούς φίλους και συγγενείς κι από την αγάπη τους. Έπρεπε να τον είχα αγγίξει..να πασχίζει να βρει τις σωστές λέξεις και να του τρέχουν σάλια. αυτό θα ήταν το τελευταίο πράγμα που θα περνούσε απ' το μυαλό του. Στο τέλος του φαγητού. να του είχα πιάσει το χέρι. όσο ότι εκείνος υπέφερε από μια τραγική έλλειψη σύνδεσης με ανθρώπους που να τους αγαπάει και να τον αγαπούν. ώσπου μετά από είκοσι λεπτά τον πήρε ο ύπνος. Πόσο συχνά τον σκεφτόμουν. εδώ έκανε ένα σταμάτημα για να κατοπτεύσει με μεγάλη προσοχή το ακροατήριο. Αν αυτό ισχύει». Ξέρω ότι του έδωσα κάτι.. Ρόλλο Μαίυ Ο Ρόλλο Μαίυ υπήρξε για μένα ένας πολύ σημαντικός συγγραφέας. Γιατί όμως είχε θελήσει να δει εμένα. τον ανήσυχο γιο ενός μετανάστη. ο Ουάιτχορν σηκώθηκε και ξεκίνησε τον αποχαιρετιστήριο λόγο του με μεγαλοπρέπεια. Το γεγονός ότι απευθύνθηκε σ' εμένα. Μακάρι να του είχα πει πόσο σημαντικός είχε υπάρξει στη ζωή μου. η επιθυμία του να πάω να τον δω εκεί που κειτόταν περιμένοντας τον θάνατό του. Συμπεριφέρθηκα σαν ένας οποιοσδήποτε αγχωμένος επισκέπτης. Είχε εκπαιδεύσει δύο γενιές ψυχιάτρων. . Στο τέλος κατόρθωσε να πει: «Νιώθω. όταν είχα πάρει πια κάποια απόσταση κι είχα μάθει περισσότερα γύρω απ' τον θάνατο. «Έχω ακούσει να λένε». Πόσους κυματισμούς είχαν αφήσει οι ιδέες του μέσα μου. έπειτα απ' τις προπόσεις και τις αναμνήσεις διαφόρων επισήμων. Κατά κάποιον τρόπο. Ίσως να υποκαθιστούσα τον γιο του. «ότι ο άνθρωπος κρίνεται από τους φίλους του. πόσο θα ήθελα όμως να είχα μπορέσει να κάνω περισσότερα. θεραπευτής και στο τέλος φίλος. Γιατί να διαλέξει εμένα. Εγώ πάντως δεν τον είχα ποτέ αγγίξει ούτε είχα δει κανέναν να τον ακουμπάει. Αλλά ήταν τόσο σφιγμένος και τόσο απαγορευτικός που αμφιβάλλω αν είχε κανείς τολμήσει να τον αγκαλιάσει τις τελευταίες δεκαετίες. Θυμάμαι το δείπνο της συνταξιοδότησής του που συνέπεσε με το τελευταίο έτος της εκπαίδευσής μου. ενός φτωχού μπακάλη. Το ερώτημα «Γιατί εμένα. που ήμουνα γεμάτος αμφιβολία για τον εαυτό μου.» κυκλοφορούσε στη σκέψη μου για χρόνια. άρχισε. και με τον οποίο δεν είχε ποτέ μοιραστεί αυτό που εγώ θα ονόμαζα μια στιγμή οικειότητας. Κοιτάζοντας προς τα πίσω έχω ευχηθεί πολλές φορές να είχα μια δεύτερη ευκαιρία να τον δω. ήταν ένα τελευταίο δώρο δασκάλου για μένα . δεν δείχνει και τόσο ότι εγώ είχα αξία.

μια τεχνική που από τότε την προτείνω συχνά στους θεραπευόμενους. με αντιμετώπισε με φιλία. Και πολλές φορές. η γυναίκα του. κι έτσι πήγαινα μια φορά την εβδομάδα για τρία χρόνια . τα βράδια είχα πάρα πολύ διάχυτο άγχος. Καθώς πέρασαν τα χρόνια. αποφάσισα να μπω σε θεραπεία μαζί του. με προχωρημένο πνευμονικό οίδημα. (Αναφέρομαι ειδικά στα πρώτα τρία δοκίμια.) Πολλά χρόνια αργότερα. όταν άρχισα να νιώθω άγχος θανάτου δουλεύοντας με ασθενείς που πέθαιναν από καρκίνο. Μιλήσαμε πολύ για τον θάνατο και για το άγχος που είχε ανακινήσει μέσα μου η δουλειά μου με τόσο πολλές ασθενείς που πέθαιναν. Αμέσως βάλθηκα ν' αποκτήσω φιλοσοφική παιδεία και γράφτηκα σ' ένα προπτυχιακό σεμιναριακό μάθημα Ιστορίας της Δυτικής Φιλοσοφίας. Προσπάθησα να εκμεταλλευτώ εποικοδομητικά την ώρα των μετακινήσεων μαγνητοφωνώντας τις συνεδρίες μας και ακούγοντας σε κάθε διαδρομή την κασέτα της προηγούμενης συνεδρίας . έφτασε μια εποχή που οι ρόλοι μας άλλαξαν. τα οποία του άφηναν συχνά σύγχυση και πανικό. αλλά ένιωθα ότι άξιζε τον κόπο. κανόνιζα να διανυκτερεύσω σ' ένα απομονωμένο μοτέλ που δεν απείχε πολύ απ' το γραφείο του. Όπως ήταν αναμενόμενο. τον δεύτερο χρόνο της ειδικότητάς μου. τα οποία βρήκα λιγότερο αξιόλογα. Είχε πολύ καλή γνώμη για την Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία μου. ώστε να κάνουμε μια συνεδρία πριν από εκείνη τη νύχτα και μια συνεδρία την επομένη το πρωί. που εκείνος έφευγε για διακοπές στο Νιου Χάμσαϊρ. τελικά νομίζω ότι κάπως συνωμοτήσαμε να μη σηκώσουμε ποτέ τα μάτια στον ήλιο: αποφύγαμε την πλήρη αντιπαράθεση με το φάσμα του θανάτου που προτείνω στο βιβλίο ετούτο. Τα υπόλοιπα ήταν μεταφράσεις Ευρωπαίων ψυχαναλυτών του dasein. Παρόλο που επιχειρήσαμε να εξερευνήσουμε το άγχος θανάτου. Από τότε συνέχισα να διαβάζω και να παρακολουθώ σεμινάρια φιλοσοφίας και βρήκα εκεί περισσότερη σοφία και καθοδήγηση για τη δουλειά μου απ' ό. το βιβλίο που έγραφα επί δέκα χρόνια και που είχα μόλις ολοκληρώσει.εκτός από τρεις μήνες κάθε καλοκαίρι. Αυτό που πιο πολύ με βασάνιζε ήταν η απομόνωση που συνοδεύει τον θάνατο. όταν έχουν να διανύσουν μεγάλη απόσταση για να φτάσουν στο γραφείο μου. Ένιωθα ευγνωμοσύνη προς τον Ρόλλο Μαίυ για το βιβλίο του και για το γεγονός ότι μου έδειξε τον δρόμο προς μια σοφότερη προσέγγιση των ανθρώπινων προβλημάτων. ο οποίος είχε χάσει τις αισθήσεις του και ανέπνεε με κόπο. Ο Ρόλλο Μαίυ ζούσε και δούλευε στο Τίμπιουρον. τηλεφώνησε για να μας πει ότι ο Ρόλλο πέθαινε και ζήτησε να πάμε αμέσως μαζί με τη γυναίκα μου. το καταβρόχθισα κι ένιωσα ότι ανοίχτηκε μπροστά μου ένας ολοκαίνουριος φωτεινός ορίζοντας. Έπειτα από μια σειρά μικρών εγκεφαλικών που του συνέβησαν. Κι όταν πια ολοκληρώσαμε τη θεραπεία. Εκείνη τη νύχτα μείναμε μαζί οι τρεις μας κάνοντας βάρδιες στο δωμάτιο του Ρόλλο.τι στην ειδική βιβλιογραφία του τομέα μου. όπου συχνά έβλεπα κι ένα τρομακτικό χέρι μάγισσας να μπαίνει απ' το παράθυρο. που απείχε μιάμιση ώρα με το αυτοκίνητο απ' το γραφείο μου στο Στάνφορντ. Μου φαινόταν ότι και το βιολογικό και το ψυχαναλυτικό μοντέλο άφηναν έξω απ' τη θεωρία τους ένα πολύ μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ουσίας. Ένα βράδυ η Τζώρτζια Μαίυ.Στις αρχές της εκπαίδευσής μου στην ψυχιατρική ένιωθα μπερδεμένος και ανικανοποίητος από τα υπάρχοντα θεωρητικά μοντέλα. Συνολικά όμως ο Ρόλλο υπήρξε για μένα εξαιρετικός θεραπευτής. όταν είχα να ταξιδέψω για κάποια ομιλία. Όταν εκδόθηκε το βιβλίο του Μαίυ Ύπαρξη. Κάποια στιγμή στη δική μου βάρδια πήρε μια . και διαπραγματευτήκαμε με σχετική ευκολία τη σύνθετη και πολύ δύσκολη μετάβαση από τη σχέση θεραπευτή-θεραπευόμενου σε μια σχέση φιλίας. ο Ρόλλο στράφηκε πολλές φορές σ' εμένα για υποστήριξη. με τρομακτικά όνειρα γεμάτα εικόνες καταδίωξης. επειδή τις νύχτες μ' έπιανε πολύ μεγάλο άγχος. κι εκείνη στενή φίλη.

να εμποδίσει το όνειρο να μετατραπεί σε εφιάλτη. όταν όμως άρχισα να μη βρίσκω την οικογένειά μου. η οποία φέρει μια αξιολάτρευτη εικόνα του χαριτωμένου αρκούδου Σμόκυ. πάρα πολύ. στο τέλος όμως έσπασε αφήνοντας το συναίσθημα να διαρρεύσει. σαν να μεταφέρεται όλη η ενέργεια του ονείρου σ' αυτό το γλυκό χαμογελαστό προσωπάκι του Σμόκυ. Αλλά δεν βρίσκω την οικογένειά μου.τελευταία σπασμωδική ανάσα και πέθανε. Αυτό το πρόσωπο γίνεται σε λίγο πιο φωτεινό και τελικά αστραφτερό. Ο θάνατος μεταμφιέστηκε αθώα σε μια ανοδική διαδρομή με το ασανσέρ προς μια τροπική παραλία. Στην αρχή αρχή του ονείρου ένιωθα ήρεμος. i Ο αρκούδος Σμόκυ (Smokey Bear) είναι η μακροβιότερη φιγούρα καμπάνιας στην αμερικανική κουλτούρα. Την επόμενη στιγμή βάζω μια πιτζάμα με το γλυκό χαμογελαστό πρόσωπο του Σμόκυ i του αρκούδου. την κορεσμένη από τροπικές παραλίες.τ. Είμαι σχεδόν σίγουρος ότι πίσω απ' την πύρινη εικόνα του αρκούδου Σμόκυ κρυβόταν η αποτέφρωση του Ρόλλο. Ιδίως τη δεκαετία του '50 αποτέλεσε μεγάλο κομμάτι της αμερικανικής λαϊκής κουλτούρας με τις ραδιοφωνικές του εκπομπές και τις εμφανίσεις του σε κόμικς και κινούμενα σχέδια. ολόκληρο το όνειρο αναλώθηκε από κείνον τον πύρινο αρκούδο Σμόκυ. Βρίσκομαι μέσα σ' ένα ασανσέρ. δεν ήταν και τόσο παραδεισένιος. όχι τόσο απ' τον τρόμο. Το όνειρο μοιάζει να είναι ένα ιδιαίτερα επιτυχημένο παράδειγμα της πεποίθησης του Φρόυντ ότι τα όνειρα είναι φρουροί του ύπνου. λόγω της πλήρους απομόνωσής του.) . Μολονότι είναι ένα πολύ ωραίο τοπίο —για μένα οι τροπικές παραλίες είναι ο παράδεισος— αρχίζει να με κατακλύζει ο τρόμος.) Το όνειρο μοιάζει ν' αντιπροσωπεύει τις ηρωικές μου προσπάθειες να μειώσω τον τρόμο. Ξύπνησα. Εκείνη τη νύχτα κοιμήθηκα πολύ αναστατωμένος απ' τον θάνατο του Ρόλλο κι από τη σκέψη της αποτέφρωσής του και είδα το παρακάτω πολύ έντονο όνειρο: Περπατώ με τους γονείς μου και την αδελφή μου σ' ένα εμπορικό κέντρο και κάποια στιγμή αποφασίζουμε ν' ανέβουμε στον πρώτο όροφο. Η Τζώρτζια κι εγώ πλύναμε το σώμα του και τον ετοιμάσαμε για το γραφείο κηδειών. και το όνειρο πάσχιζε να εξουδετερώσει τον τρόμο μου αμβλύνοντας την όλη εμπειρία. που θα έστελνε να τον πάρουν το πρωί για την καύση. εγκαταστάθηκε μέσα μου μεγάλη αγωνία και φόβος. Η διαδρομή με το ασανσέρ κρατάει πολύ. Ο θάνατός του μ' έφερε αντιμέτωπο με τον δικό μου θάνατο. Συγκράτησε σαν φράγμα το κύμα του τρόμου. όπως φαίνεται απ' αυτή τη διαδρομή με το ασανσέρ και την κινηματογραφική εικόνα του ουράνιου παραδείσου. Ήταν σαν να είχαν στραφεί στο δωμάτιό μου δεκάδες προβολείς. έτοιμη για τον ύπνο του θανάτου. Ο αξιολάτρευτος αρκούδος στο τέλος παραθερμάνθηκε και εξερράγη σε μια φλόγα τόσο πυρακτωμένη που με τίναξε απ' τον ύπνο μου. Ακόμα κι η καύση μετατρέπεται σε κάτι πιο φιλικό και κάνει την εμφάνισή της σαν πιτζάμα. (Σ. παρόλο που τους ψάχνω και τους ξαναψάχνω. Γεννήθηκε στις 9 Αυγούστου 1944 και παραμένει ως σήμερα στις καμπάνιες για την προστασία των δασών από τις πυρκαγιές. Ντρέπομαι που ένα κομμάτι μου πιστεύει σ' αυτή τη χολλυγουντιανή εκδοχή της αθανασίας. αλλά είμαι μόνος μου — η οικογένειά μου έχει εξαφανιστεί. (Μολονότι ο παράδεισος.μ. Σε λίγο το πρόσωπο του αρκούδου γίνεται το κέντρο όλου του ονείρου. όσο από τη λάμψη του πύρινου εμβλήματος στην πιτζάμα μου. ο οποίος απεικονίζεται στο όνειρο με την απομόνωση από την οικογένειά μου και μ' εκείνη την ατελείωτη διαδρομή με το ασανσέρ. σχεδόν χαρούμενος. Έπειτα απ' αυτό τα πάντα καλύφθηκαν. Με σοκάρει η ευπιστία του ασυνειδήτου μου. Το έργο του ονείρου μου ήταν μια πολύ μεγάλη προσπάθεια να με κρατήσει κοιμισμένο. Όταν βγαίνω βρίσκομαι σε μια τροπική παραλία. Η φρίκη του θανάτου του Ρόλλο και της επικείμενης καύσης του με είχε συνταράξει.

κάτι που θα παρέχει καθοδήγηση και ανακούφιση: ότι κάποια ενάρετη. η εικόνα μου. χωρίς να την προστατεύω. Δεν νιώθω πόνο για τον εαυτό μου. δεν περιμένω ότι το «εγώ» μου. Είμαι σύμφωνος με το συμπέρασμα του Επίκουρου: «Όπου είναι ο θάνατος. χωρίς να την παρακολουθώ. Έτσι το εγχείρημα της συγγραφής συνδέεται πολύ στενά με το φαινόμενο των κυματισμών. Μια εικόνα μου έρχεται στον νου: τη βλέπω να μπαίνει στο αυτοκίνητό της και να φεύγει μόνη της. Η εικόνα της γυναίκας μου να μπαίνει μόνη της στο αυτοκίνητο μετά τον θάνατό μου. Με ανακουφίζει επίσης το επιχείρημα της συμμετρίας του Επίκουρου: έπειτα από τον θάνατο θα βρίσκομαι στην ίδια κατάσταση μη ύπαρξης όπως πριν από τη γέννησή μου. και τότε πια ξεκινάω να φύγω. πένθος. εγώ δεν είμαι». Όπως όμως έχω πει σε πολλά σημεία του βιβλίου. η εικόνα μου. Πρέπει να γίνω πιο διάφανος. Δεν θα υπάρχω εγώ για να νιώσω τρόμο. Κάθε Πέμπτη πηγαίνω με το αυτοκίνητο στον Σαν Φρανσίσκο να δω κάποιους ασθενείς. η περσόνα μου θα παραμείνει. θλίψη. Πριν από είκοσι χρόνια είχα δει για μερικές συνεδρίες τη μητέρα του (την οποία δεν θυμάμαι πια) κι εκείνη του μιλούσε συχνά για μένα. Πριν από πολλές δεκαετίες διάβασα στο μυθιστόρημα . θα πείτε. Όμως ο πρωταρχικός μου σκοπός γράφοντάς το δεν είναι να επεξεργαστώ τον δικό μου φόβο θανάτου. Έπειτα γυρίζουμε μαζί με το αυτοκίνητο στο Πάλο Άλτο και την αφήνω στο πάρκιν του σιδηροδρομικού σταθμού να πάρει το δικό της αυτοκίνητο. Βέβαια. την αδελφή ψυχή μου από τότε που ήμασταν κι οι δυο δεκαπέντε χρονών. ο οποίος μου είπε ότι ερχόταν και για να ικανοποιήσει την περιέργειά του. όσο ακόμα είμαι ζωντανός κι έχω την πνευματική μου ακεραιότητα. Είναι βέβαιο ότι θα έρθει μια στιγμή που θα πεθάνει κι ο τελευταίος άνθρωπος που με γνώρισε ποτέ. Κάνω συχνά στους θεραπευόμενούς μου αυτή την ερώτηση: «Τι συγκεκριμένα είναι αυτό που σε φοβίζει περισσότερο στον θάνατο. Την περιμένω πάντα. την ελπίδα ότι εγώ όπως είμαι. για το πώς η θεραπεία μαζί μου της είχε αλλάξει τη ζωή. Έχω εγκαταλείψει την επιθυμία. Πιστεύω πως με βοηθάει να απευαισθητοποιηθώ: νομίζω ότι μπορούμε να συνηθίσουμε τα πάντα. Όλοι οι θεραπευτές (και οι δάσκαλοι) που ξέρω έχουν να διηγηθούν τέτοιες ιστορίες για τη μακροπρόθεσμη επίδραση των κυματισμών. Τα φώτα θα έχουν σβήσει. Κυματισμοί Δεν μπορώ όμως ν' αρνηθώ ότι το γράψιμο αυτού του βιβλίου για τον θάνατο έχει αξία για μένα προσωπικά. αλλά ότι θα διατηρηθεί κάποια δική μου σκέψη. Η απάντηση είναι ότι δεν θα υπάρχει «ο εαυτός μου» για να νιώσει πόνο. κι εκείνη παίρνει κάθε Παρασκευή το τρένο κι έρχεται να με βρει. ο διακόπτης θα έχει κλείσει. για να βεβαιωθώ ότι το αυτοκίνητό της παίρνει μπροστά.» Θα θέσω λοιπόν το ερώτημα και στον εαυτό μου. Το πρώτο πράγμα που μου έρχεται είναι η αγωνία ότι θ' αφήσω τη γυναίκα μου. Μου δίνει μεγάλη ικανοποίηση το να περνάω κάτι απ' τον εαυτό μου στο μέλλον. την παρακολουθώ απ' τον καθρέφτη του αυτοκινήτου. πονάω για τον δικό της πόνο. Θα το εξηγήσω. Η συνείδησή μου θα έχει σβήσει. θα παραμείνει με οποιαδήποτε χειροπιαστή μορφή. Πιστεύω ότι γράφω κυρίως ως δάσκαλος. Έχω μάθει πολλά πράγματα για το πώς καταπραΰνεται ο φόβος του θανάτου και θέλω να μεταδώσω στους άλλους όσα μπορώ. στέρηση. ακόμα και τον θάνατο. με πλημμυρίζει με άφατο πόνο. θ' αντέξει στον χρόνο και θ' απλωθεί με μικρά κυματάκια και με απρόβλεπτους τρόπους σε ανθρώπους που δεν τους έχω γνωρίσει ποτέ. για να περάσουμε μαζί το Σαββατοκύριακο. στοργική πράξη μου ή σοφή μου σκέψη ή εποικοδομητικός τρόπος να διαχειρίζομαι τον φόβο.Ο ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΣ MOΥ ΤΡΟΠΟΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ TOΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Λίγοι θα είναι οι αναγνώστες που δεν θ' αναρωτηθούν μήπως γράφοντας αυτό το βιβλίο στα εβδομήντα πέντε μου χρόνια διαχειρίζομαι το δικό μου άγχος θανάτου. Πρόσφατα ήρθε να με συμβουλευτεί ένας νεαρός για κάποια προβλήματα με τον γάμο του.

Οι τάφοι των νεκρών που έχουν μείνει στη μνήμη είναι φροντισμένοι και στολισμένοι με λουλούδια. i Το πρώτο πολύ δημοφιλές μυθιστόρημα του Σκωτσέζου συγγραφέα Alan Sharp. θυμάμαι το σχόλιο που έκανε μια μελλοθάνατη γυναίκα σε μια θεραπευτική ομάδα: «Είναι μια θεοσκότεινη νύχτα. ότι παρόλο που είμαι εβδομήντα πέντε χρονών. η ιδέα να πάρω σύνταξη εξακολουθεί να βρίσκεται πολύ μακριά από τη σκέψη μου. «Αυτή η δουλειά προσφέρει τόσες ικανοποιήσεις». Βλέπω τα φώτα πολλών άλλων πλοίων. Όποτε συλλογίζομαι αυτό το ερώτημα. Αυτοί οι αληθινά νεκροί ήταν οι άγνωστοι παλιοί. Συμφωνώ μαζί της . του «élan vital»). (Σ. Δεν έχουν λουλούδια. Είμαι μόνη μου στη βάρκα μου που πλέει μέσα στο λιμάνι. παίρνουν ο καθένας ένα πλήθος ανθρώπων μαζί τους. ο οποίος έκανε αργότερα μεγάλη καριέρα σεναριογράφου στο Χόλλυγουντ. Είναι όμως απεριόριστη η αξία των επαφών. που είναι κι αυτός θεραπευτής.θα διατηρηθεί και θα ξαναγεννηθεί μέσα σ' ένα άλλο πλάσμα. με την αδελφή μου. Απολαμβάνω σαν κάτι πολύτιμο τις σχέσεις μου με την οικογένειά μου -με τη γυναίκα μου. για παράδειγμα. «που θα την έκανα και χωρίς λεφτά. το DNA μας.) . αν γεννιόμαστε μόνοι και πρέπει να πεθάνουμε μόνοι. Αλλά πόσο ανακουφιστικό είναι να βλέπω ολ' αυτά τα φώτα να σκαμπανεβάζουν στο λιμάνι». Φροντίζω με επιμονή τη διατήρηση και την τροφοδότηση των παλιών φιλιών. με τα εγγόνια μου. επιχειρώ να έρθω σε στενή και αυθεντική επαφή κάθε φορά που συναντιόμαστε. είπα. οι νεκροί που κανείς ζωντανός δεν τους είχε προλάβει. έχουν γεμίσει αγριόχορτα. με πολλούς απ' τους οποίους συνδεόμαστε εδώ και πολλές δεκαετίες.είναι για τις εικόνες πολλών ανθρώπων το τελευταίο αρχείο. σκέφτονται τα ανθρώπινα όντα ως ατομικές εκδηλώσεις μιας δύναμης ζωής που περικλείει τα πάντα (της «βούλησης». Οι ηλικιωμένοι -ο κάθε ηλικιωμένος.μ. Πριν από λίγο καιρό έλεγα σ' έναν στενό μου φίλο και συνάδελφο. Ο Σοπενάουερ και ο Μπερξόν. Πολλοί φιλόσοφοι εξέφρασαν διάφορες ιδέες για να επιτύχουν τον ίδιο στόχο. δεν μπορώ να ενωθώ μαζί τους. ενώ οι τάφοι των αληθινά νεκρών είναι ξεχασμένοι. Ξέρω ότι δεν μπορώ να τα φτάσω. μέσα στην οποία απορροφάται για άλλη μια φορά ο άνθρωπος μετά τον θάνατό του.τ. Τη θεωρώ προνόμιο». Οι πλούσιες ευκαιρίες για ανθρώπινη επαφή είναι το χαρακτηριστικό της ψυχοθεραπείας που προσφέρει τη μεγαλύτερη ανταμοιβή στον θεραπευτή. οι ταφόπλακες έχουν στραβώσει κι έχουν διαβρωθεί. η ψυχή ή η θεϊκή σπίθα. Με τον κάθε θεραπευόμενο που γνωρίζω. τότε ποια θεμελιώδη και διαρκή αξία μπορεί να έχει η ανθρώπινη επαφή. για να κάνω αυτή τη δουλειά». Ανθρώπινη επαφή και παροδικότητα Η στενή ανθρώπινη επαφή με βοηθάει να ξεπεράσω τον φόβο του θανάτου. Όταν πεθαίνουν οι πολύ γέροι. Οι υλιστές ίσως να πουν ότι μετά τον θάνατό μας. θα ρωτήσετε. Εκείνος απάντησε αμέσως: «Εγώ υπάρχουν φορές που σκέφτομαι ακόμα κι ότι θα πλήρωνα. Άλλωστε. με τα τέσσερα παιδιά μου. διασπείρονται στο σύμπαν ως τη στιγμή που καλούνται ν' αποτελέσουν μέρος κάποιας άλλης ζωικής μορφής. τα οργανικά μας μόρια ή ίσως τα άτομα του άνθρακα που έχουμε μέσα μας.η άφθονη ανθρώπινη επαφή απαλύνει τον πόνο της παροδικότητάς μας.του Άλαν Σαρπ Ένα πράσινο δέντρο στο Γκέντε i την περιγραφή ενός επαρχιακού νεκροταφείου με δύο πτέρυγες: των «νεκρών που έχουν μείνει στη μνήμη» και των «αληθινά νεκρών». Όσοι πιστεύουν στη μετενσάρκωση υποστηρίζουν ότι κάποια ουσία του ανθρώπινου πλάσματος -το πνεύμα. Δεν μπορείς να κάνεις καινούριες παλιές φιλίες. Εκδόθηκε στα 1965.και με το δίκτυο των στενών μου φίλων.

όλοι σας».) Ο Τζεφ μιλούσε για τις μέρες που βλέπει να έρχονται. «Έχει συμβεί όμως αυτό εδώ. Πρώτα ένα μέρος της προϊστορίας της συνάντησης: τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια είμαι μέλος μιας ομάδας υποστήριξης χωρίς συντονιστή μαζί με άλλους δέκα θεραπευτές. Ο Τζεφ κοίταξε γύρω του την ομάδα και κούνησε το κεφάλι. εδώ όχι. πολύ σπάνια την παρατηρούμε. Εδώ μείνατε μαζί μου. Και τι θα γίνει με τη στάχτη μου. τι είναι ο θάνατος. Για αρκετούς μήνες η ομάδα ήταν επικεντρωμένη στον Τζεφ. ο Τζεφ φαινόταν πολύ πιο αδύναμος. μόνο ψυχρή παρηγοριά μου δίνει. Και το μετά. Κανένας θεραπευτής δεν μιλάει γι' αυτά. Μίλησαν κι άλλοι για την ανάγκη να προσδιορίσουν το σύνορο ανάμεσα στο νοιάξιμο για κείνον και στην εισβολή στον προσωπικό του χώρο — μήπως δηλαδή του ζητάμε πάρα πολλά. Μπορώ να ζητήσω από την οικογένειά μον ν' αφήσει το σώμα μου εκτεθειμένο τρεις ημέρες (παρά την αποσύνθεση και τη μυρωδιά). Δεν θα τον ξεχάσω ποτέ. χωρίς την προσωπική μου συνείδηση. «Όχι. όταν θα είναι πια τόσο αδύναμος που δεν θα μπορεί να έρχεται στην ομάδα ούτε να συμμετέχει. ούτε αυτόν ούτε τα μαθήματά του. όλοι μας αποτραβιόμαστε από τους μελλοθάνατους. Εδώ είναι αλλιώς. ο Τζεφ χρησίμευε έμμεσα σαν καθοδηγητής για όλα τα άλλα μέλη. Μήπως απέφευγε την οδύνη του πένθους. σύμφωνα με τους βουδιστές. την οποία προσπάθησα αμέσως μετά το τέλος της συνάντησης να καταγράψω στο σημείωμα που ακολουθεί. κι η αναπνοή μου αργοπορεί ή σταματάει. πριν από λίγο καιρό. Στις δύο συναντήσεις που προηγήθηκαν. κατά συνέπεια. ακόμα κι αν κάνουμε τις συναντήσεις μας στο σπίτι του. και πώς. Μίλησε για το πώς ο πολιτισμός μας θεωρεί τον άνθρωπο που πεθαίνει βρομιά και σκουπίδι. είναι ο χρόνος που χρειάζεται το πνεύμα για να εγκαταλείψει το σώμα. Τρεις μέρες. ώσπου κάποιο εντυπωσιακό συμβάν να την κάνει πλήρως αντιληπτή. Θα ήθελε άραγε η ομάδα να . Η επιθυμία του είναι να μιλήσει για θέματα πνευματικά — τομείς στους οποίους δεν μπαίνουν οι ψυχοθεραπευτές. Για μένα η παροδικότητα είναι σαν μουσικό χαλί: ενώ παίζει συνεχώς. έναν ψυχίατρο που πέθαινε από ανίατο καρκίνο. στοχαστικό και γενναίο. Ο Τζεφ είπε ότι η συμβατική ψυχοθεραπεία που τον είχε βοηθήσει στο παρελθόν. ακόμα κι αφού το σώμα εξαφανιστεί. με το ν' αποσύρεται από μας. Έπειτα από μια μεγάλη παύση είπε: «Εννοώ. για το πώς ν' αντιμετωπίσουν τον θάνατο με τρόπο ευθύ. Κι έχει δίκιο. τότε τι συμβαίνει στο μυαλό μου. Μου έρχεται στον νου ένα πρόσφατο γεγονός από μια συνάντηση ομάδας. «Τι εννοείς πνευματικούς τομείς.» τον ρωτήσαμε. (Παρόλο που κατά κανόνα τηρούμε το απόρρητο. Αν διαλογίζομαι πάνω στην αναπνοή μου. Θα υπάρχει κάποια μορφή συνείδησης. Από τότε που του έγινε η διάγνωση. Μήπως μ' αυτό τον τρόπο άρχιζε να μας αποχαιρετά.» ρώτησα. γίνει σκουπίδι. Η ενέργειά του όμως μειώνεται. και η ομάδα και ο ίδιος ο Τζεφ με απάλλαξαν γι' αυτή την ειδική περίπτωση. Κανείς δεν μπορεί να το πει. Σ' αυτή τη συνάντηση είχα βυθιστεί σε μια μακροσκελή ονειροπόληση γύρω απ' το εφήμερο της ύπαρξής μας. δεν μπορεί πια να του προσφέρει τίποτα. Πώς χειρίζεται κανείς τον θάνατό του.Προσωπικά αυτά τα μοντέλα διατήρησης δεν κατορθώνουν να με απαλλάξουν απ' τον πόνο της παροδικότητας: η μοίρα που θα έχουν τα μόριά μου. Λέει ότι είναι ο δάσκαλός μας που μας διδάσκει να πεθαίνουμε.

Θα χαθεί. τα σώματά μας. ένα κύμα δακρύων ανέβηκε στα μάτια μου. Στο πρώτο έτος μου στην Ιατρική είχα γράψει ένα διήγημα εμπνευσμένο από τον Η. και το μόνο που θα μείνει θα είναι μερικά άτομα άνθρακα που θα περιφέρονται στο σκοτάδι. Τι εξαιρετική συνάντηση. ίσως σ' ένα σύδεντρο από αιωνόβιες σεκόγιες. ως αυτή τη στιγμή μέσα στην ομάδα. Όλοι μας. σκέφτηκα. Στην ιστορία της ανθρωπότητας υπήρξε ποτέ ομάδα που να έκανε τέτοια συζήτηση. Lovecraft i πάνω σ' αυτό ακριβώς το θέμα: τη συνεχιζόμενη συνείδηση σ' έναν θαμμένο άνθρωπο. ο οποίος μας περιμένει λίγο πιο κάτω. Κοίταξα γύρω μου την ομάδα μου.» Αργότερα. Χωρίς να κρύβουμε τίποτα. Για 48 ολόκληρα χρόνια το είχα ξεχάσει. Δεν είναι μια μάταιη προσπάθεια να καταγράψω και να διασώσω. Με τύλιξε ένα κύμα θλίψης. να καταπολεμήσουμε τη λήθη. πιο ολοκληρωμένα και πιο ειλικρινά παρών. Το έστειλα σ' ένα περιοδικό επιστημονικής φαντασίας. Χωρίς να κρατάμε τίποτα για τον εαυτό μας. Η ανάμνηση όμως μου έμαθε κάτι για τον εαυτό μου: ότι ο θάνατος είχε αρχίσει να μου προκαλεί άγχος πολύ νωρίτερα απ' όσο πίστευα. χωρίς ν' ανοιγοκλείσουμε τα μάτια. i Ο Χαουαρντ Φίλλιπς Λάβκραφτ (1890-1937) θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς τρόμου και συγκρίνεται συχνά με τον Έντγκαρ Άλλαν Πόου.μοιράσει ένα μέρος της στάχτης μου κάνοντας κάποιου είδους τελετουργία.τ. Να κοιτάζουμε κατάματα τα πιο δύσκολα. Και το ίδιο εφήμερη με όλους εμάς που βαδίζουμε προς τον θάνατο. η οποία παραπονιόταν επί πολλή ώρα για την ωμότητα και την αναισθησία των ανδρών. (Σ. ενώ είχε ακόμα τις αισθήσεις του— ήρθε στον νου μου μια ανάμνηση από πολύ καιρό ξεχασμένη. Πώς θα 'θελα ο κόσμος όλος να μπορούσε να δει αυτή την ομάδα! Κι εκείνη τη στιγμή τρύπωσε μέσα μου η σκέψη του εφήμερου που καραδοκούσε γρυλίζοντας χαμηλόφωνα στο πίσω μέρος του μυαλού μου. τόσο εξαιρετικά παρών. η παρουσία που μας πρόσφερε. χωρίς ούτε έναν μορφασμό. έκρυψα το διήγημα κάπου (δεν το ξαναβρήκα ποτέ). Σημαντικότερη συνεισφορά του είναι η ενασχόληση με τον συμπαντικό τρόμο: η ζωή είναι εντελώς ακατανόητη για τον ανθρώπινο νου και το σύμπαν του είναι απόλυτα ξένο. έλαβα ένα απορριπτικό σημείωμα. αυτό θ' άλλαζε για πάντα τον κόσμο. απ' όσο οπουδήποτε αλλού στη ζωή του. Πώς θα 'θελα να μπορούσε η θεραπευόμενή μου να την έβλεπε από κάπου αυτή την ομάδα. Εγώ ο ίδιος δεν έχω μια εμμονή με τη διατήρηση. όταν ο Τζεφ είπε ότι μαζί μας στην ομάδα είχε υπάρξει πιο παρών. και με απορρόφησαν οι σπουδές μου.μ. Μακάρι να μαγνητοσκοπούσαμε την ομάδα και να την προβάλλαμε σ' ένα κανάλι που θα το έβλεπαν οι άνθρωποι σ' όλη τη Γη. Και ποια είναι η μοίρα αυτής της τέλειας. Ξαφνικά —καθώς ένα άλλο μέλος αφηγούνταν έναν εφιάλτη. τόσο στοργικός. που αποτελούνταν μόνο από άντρες. όλα θα εξανεμιστούν. Συνειδητοποίησα μονομιάς ότι αυτή η χωρίς προηγούμενο συνάντηση ήταν το ίδιο εφήμερη με το μέλος μας που πέθαινε. όπου τον έθαβαν μέσα σε φέρετρο. της θεσπέσιας συνάντησης. Γιατί γράφω αυτό το σημείωμα. Ο καθένας απ' αυτούς τους αγαπημένους άντρες είχε υπάρξει τόσο ευαίσθητος. ο γολγοθάς του Τζεφ και η διδασκαλία του. αυτό είναι το εισιτήριο — να διατηρήσουμε. Ναι.) . αυτό το σημείωμα με τις σκέψεις που μου γεννήθηκαν. Γι' αύτο δεν γράφω βιβλία. Θα πρέπει να υπάρχει τρόπος να σωθεί. η ανάμνησή μας απ' αυτή τη συνάντηση. τόσο τρυφερός. να διασώσουμε. της καταπληκτικής. Θυμήθηκα μια νεαρή θεραπευόμενη που είχα δει νωρίτερα εκείνη την ημέρα. P. τα πιο ζοφερά ερωτήματα της ανθρώπινης μοίρας.

ώσπου. Από την άλλη. έχω αποφύγει να γράψω πολλά για τη θρησκευτική παρηγοριά.. Ένα μεγάλο μέρος του σκεπτικισμού μου ίσως να οφείλεται στις πρωτόγονες παιδαγωγικές ικανότητες των θρησκευτικών μου δασκάλων στα πρώτα μου χρόνια. εκδικητική. Ακούγονται τα δέντρα που πέφτουν. Δεν μπορούμε να μη μεταδώσουμε ένα τόσο ισχυρό μάθημα Οι κυματισμοί της σοφίας. Όσο μπορώ να θυμηθώ τον εαυτό μου. Ότι είμαστε πεπερασμένα . Σέβομαι τους ανθρώπους που πιστεύουν. η δουλειά μου έχει τα θεμέλιά της σε μια κοσμική. Μου ζήτησε να χρησιμοποιήσω το αληθινό του όνομα. λόγω ενός σύνθετου προσωπικού διλήμματος. και θέλω να πιστεύω ότι η ιδέα των κυματισμών. μέσα απ' αυτό το περιστατικό. ευαίσθητο. ώσπου. Σ' αυτό το βιβλίο που ασχολείται με τον φόβο του θανάτου. τώρα όμως αναρωτιέμαι. επειδή πιστεύω ότι πολλές από τις ιδέες που εκφράζονται σ' ετούτες τις σελίδες θα φανούν χρήσιμες ακόμα και σε αναγνώστες με ισχυρές θρησκευτικές πεποιθήσεις. της ακεραιότητας θα συνεχίζονται και θα συνεχίζονται. απ' αυτά που ζήσαμε σήμερα. άμεσα ή έμμεσα. Ο καθένας μας θα μεταδώσει σε άλλους. έχω αποφύγει οποιαδήποτε φρασεολογία θα τους απομάκρυνε. Ένιωσα να με περικυκλώνει η αυταπάτη. Αλλά κάτι τέτοιο δεν συνέβη ποτέ. Έριχνα ματιές στον θείο μου τον Σαμ. όταν δεν υπάρχουν αυτιά ν' ακούσουν. «παραμένει» πού. Ενήλικος πια βρέθηκα στην κηδεία ενός καθολικού φίλου κι άκουσα τον ιερέα να διατείνεται ότι θα ξαναβρεθούμε όλοι στον παράδεισο σε μια χαρούμενη αντάμωση. ενώ πεθαίνουν οι εραστές. ο έρωτας παραμένει. υπαρξιακή κοσμοθεωρία. τα μαθήματα της ζωής που μάς δόθηκαν εδώ. Έπειτα από δυο εβδομάδες. όταν συναντηθήκαμε στο σπίτι του Τζεφ. Ίσως αν σε νεαρή ηλικία είχα συναντήσει έναν καλό. Όλα τα μέλη της ομάδας θα επηρεαστούν. ζήτησα ξανά την άδειά του να δημοσιεύσω τις σημειώσεις μου αυτές και τον ρώτησα αν προτιμούσε να τον αναφέρω μ' ένα πλασματικό όνομα ή με το αληθινό του.Θυμήθηκα τον στίχο του Ντύλαν Τόμας που λέει ότι. καθώς εκείνος πλησίαζε τον θάνατο. ματαιόδοξη. Όλοι συνδέονται με άλλους ανθρώπους. παρόλο που δεν μοιράζομαι τις απόψεις τους.. Και πάλι κοίταξα γύρω μου όλα τα πρόσωπα και δεν είδα τίποτ' άλλο από φλογερή πίστη.. ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΠΙΣΤΗ Δεν είμαι απολωλός πρόβατο καμιάς θρησκείας.. Από τη μια μεριά. να μου είχε κι εμένα εντυπωθεί κάτι τέτοιο και να ήμουν ανίκανος να φανταστώ έναν κόσμο χωρίς Θεό. Κι οι άνθρωποι που θα επηρεαστούν ακούγοντάς τα θα τα περάσουν με τη σειρά τους σε άλλους. Κοίταζα προσεκτικά τα κεφάλια που ανεβοκατέβαιναν και τα πρόσωπα των ενήλικων συγγενών μου που έψαλλαν. ελπίζοντας να τους δω να μου χαμογελάνε. Ένιωθα τρομερή απορία που το εκκλησίασμα τιμούσε μια θεότητα τόσο βάναυση. που έκανε πάντα αστεία κι ήταν μια χαρά άνθρωπος. η οποία απορρίπτει την πίστη σε οτιδήποτε υπερφυσικό. Ούτε μου έκλεισε το μάτι ούτε μου έσκασε το παραμικρό χαμόγελο: κοίταζε ίσια μπροστά και δεν σταματούσε να ψέλνει. Όταν τον πρωτοδιάβασα με είχε συγκινήσει. ποτέ δεν είχα καμιά θρησκευτική πίστη. Θυμάμαι ότι πήγαινα με τον πατέρα μου στη συναγωγή στις μεγάλες γιορτές και διάβαζα την αγγλική μετάφραση της λειτουργίας που ήταν ένας ατελείωτος παιάνας για τη δύναμη και τη δόξα του Θεού. ίσως για πάντα. Η προσέγγισή μου υποθέτει ότι η ζωή γενικά (και η ανθρώπινη ειδικά) προέκυψε από τυχαία γεγονότα. Εκείνοι όμως συνέχιζαν την προσευχή τους. φθονερή και διψασμένη για εγκώμια. της συμπόνιας. εκλεπτυσμένο δάσκαλο. Κατακλείδα. πιτσιρίκο». του πρόσφερε μια στάλα ανακούφιση. και περίμενα ότι θα μου έκλεινε το μάτι και θα ψιθύριζε κάτω απ' τα μουστάκια του: «Μην τα παίρνεις και πολύ στα σοβαρά ολ' αυτά. Στο τέλος κατόρθωσαν να εισχωρήσουν στο μυαλό μου σκέψεις για τους κυματισμούς και για την ανθρώπινη επαφή φέρνοντας μαζί τους μια αίσθηση ανακούφισης κι ελπίδας. Ως πλατωνική ιδέα.

όπως είναι τα θαύματα. τότε πρέπει να τελειοποιήσουμε το χαρακτηριστικό αυτό. δεν μπορούμε να βασιστούμε σε τίποτα πέρα απ' τον εαυτό μας για να μας προστατέψει.ή τουλάχιστον τη δική μου ύπαρξη». «Γιατί μου στέλνει ο Θεός αυτά τα οράματα.όντα. αθανασίας ή μετενσάρκωσης που αρνείται το τελεσίδικο του θανάτου. Την επόμενη εβδομάδα μπήκε στο γραφείο μου φορώντας μια φόρμα εργασίας λεκιασμένη με χρώματα και κουβαλώντας έναν χαρτοφύλακα με σχέδια. πάντα με προβλημάτιζαν. με γκρίζα κοντοκουρεμένα μαλλιά κι ένα τεράστιο χαμόγελο που άφηνε να φανούν κάτι δόντια σαν λευκός ξύλινος φράχτης που οι μισές σανίδες του λείπουν. «αυτόν τον σοφό άνθρωπο να θέλετε να τον δείτε μόνο μία φορά. ισχύει η αρχή ότι το χαρακτηριστικό που μας καθιστά ανθρώπους μ' έναν μοναδικό τρόπο είναι ο ορθολογικός μας νους. ρώτησα εγώ. για να συγκεντρωθεί στην τέχνη του.»: Τιμ Πριν από λίγα χρόνια έλαβα ένα τηλεφώνημα από τον Τιμ. Και τότε.μέσα από μια ιστορία. Νομίζω ότι μπορούμε να ζήσουμε καλά χωρίς αυτά τα κιγκλιδώματα. Είμαι άνθρωπος της θρησκείας». και φαινόσασταν σοφός άνθρωπος». Δεν έχουμε προκαθορισμένη μοίρα και ο καθένας μας πρέπει ν' αποφασίσει πώς να ζήσει όσο γίνεται πιο ολοκληρωμένα. Πώς δουλεύω τότε με ανθρώπους που έχουν μια θρησκευτική πίστη. για να την απαντήσετε σε . για ν' αξιολογήσει τη συμπεριφορά μας ή να μας προσφέρει ένα σχήμα ζωής με ουσιαστικό νόημα. για να τον βοηθήσω να διαχειριστεί. Έπειτα πρόσθεσε: «Θα ήθελα να σας το επαναλάβω. Ήταν εξήντα πέντε χρονών. αρνείται τον θάνατο. Και ότι. μόνο μία συνεδρία. επειδή κάποτε διάβασα το βιβλίο σας.εννοώ. ο οποίος ζήτησε να με δει για μία μόνο φορά. Αν. διαζευγμένος.» «Επειδή έχω μόνο μία ερώτηση. Φορούσε γυαλιά τόσο χοντρά που μου θύμισαν τους πάτους των μπουκαλιών της κόκα κόλα. όπως είπε. Είμαι προσωπικά ανίκανος να πιστέψω σε κάτι που αγνοεί τους νόμους της φύσης. «Σας τηλεφώνησα. Γι' αυτό οι ορθόδοξες θρησκευτικές απόψεις που βασίζονται σε μη ορθολογικές ιδέες. τον αποθανατοποιεί. Επιχειρήστε να ζήσετε χωρίς τα προστατευτικά κιγκλιδώματα που προσφέρουν πολλές θρησκείες . Επιτρέψτε μου ν' απαντήσω στο ερώτημα αυτό με τον τρόπο που προτιμώ . Ήταν ένας κοντός. Συμφώνησα και πήρα τις βασικές προκαταρκτικές πληροφορίες. την Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία. όπως υποστηρίζει ο Αριστοτέλης. στρογγυλός άντρας με μεγάλα αυτιά. απαιτεί μια πλήρη θέαση του Χειρότερου». Όσο άκαμπτη κι αν φαίνεται μια τέτοια άποψη σε μερικούς ανθρώπους. Δεν αμφισβητώ ότι η θρησκευτική πίστη καταπραΰνει τους φόβους πολλών ανθρώπων για τον θάνατο. χωρίς να τον παροτρύνω. και συμφωνώ με τον Thomas Hardy 44 που λέει ότι «αν υπάρχει οδός προς το Καλύτερο.μοιάζει σαν μια τελική παράκαμψη του θανάτου: ο θάνατος δεν είναι οριστικός. Για μένα πάντως αποφεύγει το ζήτημα . πιο ευτυχισμένα και πιο ουσιαστικά. Καρφώστε τα μάτια στον ήλιο: δείτε χωρίς ν' ανοιγοκλείσετε τα μάτια σας την εικόνα της θέσης σας στην ύπαρξη. Κρατούσε ένα μικρό κασετοφωνάκι και ζήτησε να μαγνητοφωνήσει τη συνεδρία μας. «Πώς συμβαίνει λοιπόν». όσο πολύ και να το επιθυμούμε. Δοκιμάστε αυτό το νοητικό πείραμα. «το πιο σημαντικό ερώτημα που αφορά την ύπαρξη . Τα προηγούμενα είκοσι χρόνια έχτιζε σπίτια και πριν από τέσσερα χρόνια είχε πάρει σύνταξη. για μένα δεν είναι. την οποία πιστεύω ότι είστε αρκετά σοφός. κάποια μορφή συνέχειας. μπήκε στο θέμα.

«Έχω υπάρξει ποιητής. σαν να του απέτιαν φόρο τιμής. αλλά είναι σαφές ότι εσείς δεν πιστεύετε. κι έβγαλε ένα μεγάλο σχέδιο.μία μόνο συνεδρία». τον οποίο εξακολουθούσε να σφίγγει κάτω απ' τη μασχάλη του.το βιβλίο σας είναι σοφό. ενός γυμνού άντρα που ήταν πεσμένος μπρούμυτα στη γη κι αγκάλιαζε το χώμα. διεστραμμένα. Τιμ.» «Το ήξερα ότι θα μου κάνατε αυτή την ερώτηση. γιατί μου στέλνει ο Θεός αυτά τα οράματα. Κοιτάξτε». Τρεις για την ακρίβεια. i Σανσκριτική λέξη που σήμαινε το κυκλικό σχήμα και έχει φτάσει να δηλώνει τα συμβολικά γεωμετρικά σχήματα που αναπαριστούν μεταφυσικά το σύμπαν.στέκονταν γύρω του. «Κι η ερώτηση ποια είναι. όταν ήμουνα νέος . «Αυτός είναι ο μόνος λόγος.τ. Άρχισε να βγάζει βιαστικά το ένα σχέδιο μετά το άλλο. Ήταν ένα εντυπωσιακό σχέδιο με σινική μελάνη. «είναι τα έργα μόνο του τελευταίου μήνα».είστε ψυχίατρος. υπάρχουν όμως κι άλλες.τα οικονομικά μου είναι ικανοποιητικά αλλά όχι εξαιρετικά. και περνάω την επόμενη μέρα ή τις επόμενες μέρες ζωγραφίζοντάς το.μ. γιατί μόνο μία συνάντηση. Στο κάτω περιθώριο είχε γράψει: «Έρωτας για τη μητέρα γη». Θα προσπαθήσω να κάνω κι εγώ το ίδιο. ενώ οι θάμνοι και τα κλαδιά των δέντρων που τον περιτριγύριζαν έσκυβαν προς το μέρος του κι έμοιαζαν να τον χαϊδεύουν τρυφερά. μεταξύ ύπνου και ξύπνιου. Μερικά ζώα -καμηλοπαρδάλεις.» «Όλοι μου οι πίνακες και τα σχέδια δεν είναι τίποτ' άλλο από αντίγραφα οραμάτων που μου έχει στείλει ο Θεός. συνταρακτικά του σχέδια και ακρυλικά που ήταν γεμάτα αρχετυπικά σύμβολα. Τον κοίταξα. Άνοιξε προσεκτικά τον χαρτοφύλακά του. καμήλες. Αυτά εδώ». Τα τελευταία τρία χρόνια όμως ζωγραφίζω. έγνεψε προς τον χαρτοφύλακα. Εκείνος απέφυγε το βλέμμα μου. Θαμπώθηκα απ' τα παράξενα. «Μου αρέσει η σαφήνειά σου και ο τρόπος που λες όλα όσα σκέφτεσαι. όλα με χαμηλωμένο κεφάλι.έπαιζα πιάνο και άρπα κι έχω συνθέσει κλασική μουσική και μια όπερα που παίχτηκε από μια ερασιτεχνική ομάδα. σαν να είχε προβάρει τα λόγια του. (Σ. άρχισε να κινείται νευρικά κι έπειτα δυο φορές σηκώθηκε και κάθισε κι έσφιξε πάνω του ακόμα περισσότερο τον χαρτοφύλακά του. Η ερώτησή μου προς εσάς είναι. Θα βάλω τα δυνατά μου να σε βοηθήσω στη μοναδική μας συνάντηση. Πολύ συχνά ξέρω από πριν τι θα πουν οι άλλοι. Πρώτον .) . εμφανώς διστακτικός για το αν έπρεπε να δω όλα τα έργα. Δεύτερον .» «Εκτός από κατασκευαστής έχω υπάρξει και πολλά άλλα». αιφνιδιασμένος απ' την αστραπιαία απάντησή του. ίσως ακόμα και να ζευγάρωνε με το χώμα. Τη σημαντική απάντηση σάς την έδωσα. «Ορίστε ένα παράδειγμα απ' την περασμένη βδομάδα». Ο Τιμ μιλούσε γρήγορα. φτιαγμένο με σχολαστική λεπτομέρεια. λαμβάνω απ' τον Θεό ένα όραμα. Μουσικός. μόνο ζωγραφίζω. κι εγώ δεν βρίσκομαι εδώ για να υποστηρίξω την πίστη μου. Ας επιστρέψω όμως στην ερώτησή σας. Σχεδόν κάθε νύχτα πια. χριστιανική εικονογραφία και διάφορες mandala i με φλογερά χρώματα. νυφίτσες. Ποια είναι η ερώτησή σου. και όλοι οι ψυχίατροι που έχω γνωρίσει έχουν προσπαθήσει να μου δώσουν χάπια». κοίταξε έξω απ' το παράθυρο. Τρίτον . τίγρεις.

ακολουθώ τον κανόνα που βρίσκεται στην κορυφή της προσωπικής μου ιεραρχίας αξιών. Με παρακολουθείς ως αυτό το σημείο. Δεν επιτρέπω σε τίποτα να σταθεί εμπόδιο σ' αυτό. Θα την ακούσω πολλές φορές αυτή την κασέτα. πολύ πιο πάνω απ' όλους τους άλλους: να φροντίσω τον ασθενή μου. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι. αλλά ότι η αυτοεκτίμησή σου είναι τόσο χαμηλή. Νομίζω ότι μου δώσατε αυτό που χρειαζόμουνα». Η δεύτερη παρατήρησή μου είναι ότι η αυτοεκτίμησή σου είναι πολύ χαμηλή: δεν πιστεύω ότι αναγνωρίζεις και εκτιμάς αρκετά τα χαρίσματά σου. αλλά βίωνε μια δυσαρμονία ανάμεσα στις θρησκευτικές του καταβολές και στις δικές μου ψυχολογικές διατυπώσεις. Την εποχή που τον είδα εγώ.μουσική. Κάποτε είχα δουλέψει μ' έναν ιερέα. Ο Τιμ με άκουγε προσεκτικά και συμφωνούσε κουνώντας το κεφάλι. Η πρώτη μου παρατήρηση είναι ότι είσαι εξαιρετικά δημιουργικός κι όλη σου τη ζωή έχεις δώσει αποδείξεις της δημιουργικότητάς σου . γιατί στερούσε από τον εαυτό του κάτι που του έδινε τόσο πολλή ανακούφιση και καθοδήγηση.: ο ορθόδοξος ραβίνος Πριν από πολλά χρόνια μου τηλεφώνησε ένας νεαρός ορθόδοξος ραβίνος που είχε έρθει για λίγο απ' το εξωτερικό και μου ζήτησε ραντεβού. χωρίς να με κοιτάζει. δεν αμφισβητώ ποτέ την πυρηνική τους πεποίθηση. Επεξεργαστήκαμε μαζί την αντίστασή του. πρόσθεσε: «Δεν είναι η πρώτη φορά που το ακούω». Πώς μπορείς να ζεις χωρίς νόημα. η οποία πολλές φορές είναι ριζωμένη μέσα τους από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους. ~οο0οο~ Όταν δουλεύω με κάποιον που πιστεύει στον θεό.Βλέποντας το ρολόι χρειάστηκε ν' αποσπάσω βίαια τον εαυτό μου: «Τιμ. Είπε ότι έκανε μια εκπαίδευση. λοιπόν.» «Νομίζω» είπε ο Τιμ δείχνοντας να ντρέπεται. που δεν μπορείς να πιστέψεις ότι είσαι ικανός για τέτοια δημιουργήματα. ένα επεισόδιο όπου έχασα αρκετά τον θεραπευτικό μου προσανατολισμό. Συμφώνησα να τον δω. είμαι πεπεισμένος ότι εσύ και μόνο εσύ δημιούργησες αυτά τα οράματα και τα σχέδια». ώστε είχε αρχίσει είτε να συντομεύει πάρα πολύ αυτές τις συζητήσεις είτε να τις κόβει τελείως. ακόμα κι ένα σύστημα τέτοιο που σ' εμένα να φαίνεται εντελώς φανταστικό. Έχω να κάνω δύο παρατηρήσεις. όταν ζητούν τη βοήθειά μου άνθρωποι που πιστεύουν στη θρησκεία. αμφιβάλλεις τόσο πολύ για τον εαυτό σου. παρόλο που η δημιουργικότητά σου μπορεί να είναι δοσμένη απ' τον Θεό. Αντίθετα. είναι ότι αυτές οι ιδέες κι αυτά τα εντυπωσιακά σχέδια βγαίνουν απ' τη δική σου δημιουργική πηγή. ποίηση και τώρα αυτό το πολύ εντυπωσιακό εικαστικό έργο. Έτσι. και σε λίγο. αναζητώ πολλές φορές τρόπους να στηρίξω την πίστη τους. και μια εβδομάδα αργότερα εισέβαλε στο . Δεν μπορώ να φανταστώ ότι θα υπονόμευα ποτέ οποιοδήποτε σύστημα πεποιθήσεων που εξυπηρετεί έναν άνθρωπο. όπερα. ο οποίος έβρισκε πάντα μεγάλη ανακούφιση στις συζητήσεις του με τον Ιησού νωρίς το πρωί πριν απ' τη λειτουργία. «Η δική μου άποψη για το τι συμβαίνει. ο χρόνος μας τελειώνει. Δεν μου πέρασε ποτέ απ' τον νου ν' αμφισβητήσω τη συνήθειά του ή να του ενσταλάξω αμφιβολία με οποιονδήποτε τρόπο. Βάλθηκα να διερευνήσω. στην προκειμένη περίπτωση στον Θεό. Αυτόματα λοιπόν τα αποδίδεις σε κάποιον άλλον. και θέλω να δοκιμάσω ν' απαντήσω στην ερώτησή σου. για να γίνει υπαρξιακός θεραπευτής. Παρ' όλ' αυτά θυμάμαι μια χτυπητή εξαίρεση. Έδειξε το κασετόφωνο και είπε: «Αυτό θέλω να το θυμάμαι. ήταν τόσο πιεσμένος από τα διοικητικά του καθήκοντα κι από μια σύγκρουση με συναδέλφους στην επισκοπή του.

«Νιώθω μεγάλη θλίψη για σας. αν τα πάντα ήταν προορισμένα να χαθούν. Ζω μέσα σε σχέσεις αγάπης με την οικογένεια και με τους φίλους μου.» Άρχισε να μου κουνάει το δάχτυλό του. χωρίς την πίστη μου. Στην αρχή είχε μια στάση μεγάλου σεβασμού. τον διέκοψα. Πιστεύω ότι ζω καλά.μ. θεία ανακούφιση. μακριά γενειάδα. Και βέβαια η θρησκευτική πίστη μάς κάνει να νιώθουμε καλά. «Πράγματι υπάρχει ένας θεμελιώδης ανταγωνισμός ανάμεσα στις απόψεις μας. μάλλον δεν θα μπορούσα να ζήσω». Εγώ σας λέω ότι είναι αδύνατο. Με καθοδηγούν δόγματα που προκύπτουν από τον άνθρωπο. την ηθική. (Σ. πέγιος (οι μακριές γυριστές φαβορίτες). Για μισή ώρα μιλούσαμε με γενικότητες για την επιθυμία του να γίνει ψυχοθεραπευτής και για τις συγκρούσεις ανάμεσα στις θρησκευτικές του πεποιθήσεις και σε πολλά συγκεκριμένα επιχειρήματα από το θεωρητικό μου βιβλίο Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία. Επομένως ναι.για να κάνουν ακριβώς αυτό επινοήθηκαν οι θρησκείες. Συμπονώ τους γύρω μου. «Η ανησυχία σας έχει πραγματική βάση. ανακουφισμένοι. που σας παρέχει ένα σχέδιο ζωής. «που σκέφτομαι ότι. Η θρησκεία μου μου δίνει νόημα. Και χωρίς νόημα.δεν εξαρτώνται από την πίστη μας στον Θεό. ραβίνε».τ. «Δεν θεωρώ αυτή την απάντηση ορθολογική. (Δεν ήταν η πρώτη φορά που με επισκεπτόταν ένας ιεραπόστολος. αλλά σταδιακά το ύφος του άλλαξε κι άρχισε να εκφράζει τις πεποιθήσεις του με τέτοιο ζήλο. «Κι εγώ είναι φορές». Η πίστη σας σ' έναν πανταχού παρόντα και πάνσοφο προσωπικό Θεό που σας παρακολουθεί. θα σκεφτόμουνα πολύ σοβαρά να πάω να κρεμαστώ!» i Το παραδοσιακό εβραϊκό καπελάκι που στέκεται στην κορυφή της κεφαλής.γραφείο μου ένας γοητευτικός νεαρός άντρας με διαπεραστικά μάτια. άρχισα δυστυχώς να χάνω την υπομονή μου και να γίνομαι πολύ πιο απότομος και απερίσκεπτος απ' ο. Ρωτάτε πώς μπορώ και ζω. Είναι φορές που νιώθω ότι. «Σκεφτείτε καλά. είναι ασύμβατη με τον πυρήνα της δικής μου υπαρξιακής θεώρησης για τον άνθρωπο. «ο θάνατος δεν είναι κάτι οριστικό. κι αφιερώνω τον εαυτό μου στο να βοηθάω τους άλλους να γιατρευτούν και να ωριμάσουν. «Πώς το λέτε αυτό.) Καθώς η φωνή του υψωνόταν και τα λόγια του γίνονταν όλο και ταχύτερα. ηθική. Μού λέτε ότι ο θάνατος δεν είναι παρά μια νύχτα ανάμεσα σε δύο ημέρες. Πιστεύω στον όρκο του Ιπποκράτη που έδωσα ως γιατρός.τι συνηθίζω. αθλητικά παπούτσια. χωρίς τον Θεό. Δεν χρειάζομαι τη θρησκεία να μου προσφέρει ηθική πυξίδα». απάντησε με πολύ μεγάλη ανησυχία ζωγραφισμένη στο πρόσωπό του. τρόπο να ζω». παραδόξως. πράγματι υπάρχει πρόβλημα με την επιθυμία σας να γίνετε υπαρξιακός ψυχοθεραπευτής: ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο εσείς κι εγώ είναι εκ διαμέτρου αντίθετος». γιάμακα i και. απάντησα χάνοντας τελείως την υπομονή μου. Πώς μπορείτε να ζείτε χωρίς κάποια πίστη σε κάτι μεγαλύτερο από σας τον ίδιο. αν έπρεπε ν' αφιερώσω τη ζωή μου στην πίστη στο απίστευτο και να περνάω τη μέρα μου ακολουθώντας μια δίαιτα με 613 καθημερινούς κανόνες και δοξάζοντας έναν Θεό που τρελαίνεται να τον εγκωμιάζουν οι άνθρωποι. σοφία. Κατά τη δική σας άποψη». Τα αγαθά που αναφέρατε -το νόημα. Σαν ζώο. «πώς μπορείτε να ζείτε μόνο μ' αυτές τις πεποιθήσεις. Ποιο θα ήταν το νόημα. που σας προστατεύει. που μ' έκανε να υποπτευθώ ότι ο αληθινός σκοπός της επίσκεψής του ήταν να με προσηλυτίσει στη θρησκευτική ζωή. Έτσι ζείτε στο σκοτάδι. Ζω μια ζωή ηθική. ενάρετοι . «Εσείς όμως». κι ότι η ψυχή είναι αθάνατη. ραβίνε. το να ζεις καλά.) . τη σοφία. συνέχισα. ως ένα ελεύθερο και θνητό ον που βρίσκεται πεταμένο μόνο του και με τυχαίο τρόπο μέσα σ' ένα άστοργο σύμπαν. χωρίς τις καθημερινές μου τελετουργίες.» παρενέβη εκείνος.

ο ραβίνος σήκωνε απλώς το χέρι να ξύσει το κεφάλι του εκφράζοντας μια απορία γεμάτη σύγχυση για το εύρος του ιδεολογικού χάσματος που μας χώριζε και για το γεγονός ότι είχα απομακρυνθεί τόσο πολύ απ' την πολιτισμική μου κληρονομιά κι απ' τις καταβολές μου.Στο σημείο αυτό ο ραβίνος έπιασε τη γιάμακά του.γόνατα. ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ Κάτι τελευταίο για το γράψιμο ενός βιβλίου που αφορά τον θάνατο. Η ίδια η πράξη του γραψίματος δίνει μια αίσθηση ανανέωσης. που μας μας κάνει «ν' αγαπάμε τη ζωή με τόσο πάθος και να τη θεωρούμε τόσο πολύτιμη. Όταν δίνω διαλέξεις γι' αυτό το θέμα. i Ο Πωλ Θέροου (γενν.τ.κι ότι όλοι πέθαιναν νέοι. αυτό δεν θα το καταπιεί. 1941) είναι Αμερικανός ταξιδιωτικός συγγραφέας και μυθιστοριογράφος. τους λέω. Και προσπαθώ ξανά να μεταδώσω το μήνυμα ότι το να κοιτάξεις κατάματα τον θάνατο. να κινηθεί και πάλι». Αγαπώ την πράξη της δημιουργίας απ' το πρώτο αχνοφέγγισμα μιας ιδέας ως το τελικό χειρόγραφο. Πεπεισμένος ότι η πράξη της δημιουργίας μας επιτρέπει να υπερβούμε τον φόβο μας για τον θάνατο. διαλύει καθετί μακάβριο. αυχένα. Αυτό πίστευε ο Ρόλλο Μαίυ. οι φίλοι μου κι οι συνάδελφοι μου αρρωσταίνουν και πεθαίνουν. Να όμως που έφτασα στα εβδομήντα πέντε μου. έτσι ώστε έπειτα από εκατό χρόνια. Αγαπώ την ξυλουργική της συγγραφικής διαδικασίας: να βρω τη σωστή λέξη. Ορισμένοι φαντάζονται ότι η βουτιά μου στον θάνατο με απονεκρώνει. ώστε ίσως αυτός να είναι τελικά η υπέρτατη αιτία κάθε χαράς και κάθε τέχνης». τότε δεν έκανα σωστά τη δουλειά μου. Τελειώσαμε τη συνεδρία μας σε φιλικό τόνο και τραβήξαμε ο καθένας τον δρόμο του. αφού ασχολούμαι τόσο πολύ με τόσο σκοτεινά ζητήματα. Το παράκανα! Ξεπέρασα κάθε όριο! Μίλησα εντελώς παρορμητικά κι είπα περισσότερα απ' όσα σκόπευα.) . η όρασή μου αδυνατίζει και δέχομαι ακόμα πιο συχνά σήματα αδιαθεσίας από διάφορες σωματικές εμπροσθοφυλακές . ο οποίος ήταν και πολύ καλός συγγραφέας και ζωγράφος κι ο όμορφος κυβιστικός του πίνακας του Mont Saint Michel είναι κρεμασμένος στο γραφείο μου. Τα καθημερινά δεδομένα παραείναι ισχυρά για να τα αγνοήσω: η γενιά μου περνάει. μέση. Αυτό το σενάριο του πρόωρου θανάτου το πίστευα για πολύ καιρό. ώμους. Και ο Paul Theroux i έχει πει 46 ότι ο θάνατος είναι κάτι τόσο οδυνηρό για τη σκέψη μας. Αν αυτό πιστεύετε. με τεχνητά μέσα και να την κρατήσει ακινητοποιημένη. να παίζω μαστορέματα με τα τικ-τοκ του κυματισμού των φράσεων και των περιόδων. Είναι φυσικό ένας εβδομηνταπεντάρης που πάντα στοχάζεται γύρω απ' τον εαυτό του να προβληματίζεται για τον θάνατο και την παροδικότητα. που το γνωστότερο έργο του είναι Το μεγάλο σιδηροδρομικό παζάρι (εκδόσεις Κέδρος). εκείνος προς Βορρά.μ. (Σ. εγώ προς Νότο. Ο Φώκνερ εξέφρασε την ίδια πεποίθηση 45: «Ο στόχος κάθε καλλιτέχνη είναι να συλλάβει την κίνηση. όταν την κοιτάζει ένας άγνωστος. Ωχ όχι. που είναι ζωή. Όχι όμως. Στα νιάτα μου άκουγα τους φίλους και τους συγγενείς των γονιών μου να λένε ότι όλοι οι άντρες των Γιάλομ ήταν ήπιοι . Ξεπέρασα κατά πολλά χρόνια τον πατέρα μου και ξέρω ότι ζω χρόνο δανεικό. Ωχ-ωχ. Η ίδια η πράξη της δημιουργίας δεν είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ανησυχία για το πεπερασμένο της ύπαρξης. πολλές φορές κάποιος συνάδελφος σχολιάζει ότι θα πρέπει να ζω μια θλιβερή ζωή. να τρίβω με το γυαλόχαρτο και να λειαίνω τις χοντροκομμένες φράσεις. συνέχισε να γράφει σχεδόν ως το τέλος. σκέφτηκα. ποτέ δεν είχα την πρόθεση να υπονομεύσω τη θρησκευτική πίστη κανενός. Ποτέ. Ακόμα και η απλή μηχανική του πράγματος είναι για μένα πηγή απόλαυσης. Ποτέ δεν έμαθα αν συνέχισε την εκπαίδευσή του στην υπαρξιακή ψυχοθεραπεία.

Η συνεχής παρουσία της γαλήνιας σκηνής αντισταθμίζει και καταπραΰνει την εικόνα που τους αναστατώνει. Η διαδικασία είναι η εξής: ο θεραπευτής ζητά απ' τον υπνωτισμένο ασθενή να κλείσει τα μάτια και να διαιρέσει τον οπτικό του ορίζοντα. θυμόμαστε τόσο διαφορετικά γεγονότα. ο τρόμος του θανάτου πηγάζει από την ιδέα ότι το παρελθόν χάνεται. στο απόλυτα αδιάφορο σκοτάδι που κείται εμπρός μου. και επίσης με εκπλήσσει η διάρκεια κι η καθαρότητα τόσο πολλών αναμνήσεων που συνδέονται με τον θάνατο. Η παροδικότητα αναβάλλεται . Καθώς γερνάω. Όλα όσα έχει περάσει η ακτίνα χάνονται στο σκοτάδι του παρελθόντος. ότι μπορώ να το ξαναεπισκέπτομαι κατά βούληση. Το άλλο μισό όμως το αντισταθμίζει 48 με μια διαφορετική παράσταση. Αυτή η τεχνική της υπνωτικής θεραπείας 47 βοηθάει τους ασθενείς να καταστήσουν μη τοξική μια οδυνηρή ανάμνηση που τους κατατρύχει. όπως λέει ο Κούντερα 49. Όλα όσα βρίσκονται πιο μπροστά απ' το φως είναι κρυμμένα στο σκοτάδι των αγέννητων.ότι. Η ιδιοτροπία της μνήμης μου μου κάνει επίσης πολύ μεγάλη εντύπωση . η αδελφή μου κι εγώ. ας πούμε. Η εικόνα αυτή διαλύει καθετί μακάβριο και ανακαλεί μέσα μου τη σκέψη.έστω και για λίγο. Γεγονότα από πολύ παλιά με ρουφάνε. ένα συνταρακτικό ταξίδι στο παρελθόν. ότι το παρελθόν δεν χάνεται στ' αλήθεια. συγκινούμαι πιο πολύ από παλιά. Στην άλλη μισή μια όμορφη σκηνή. πόσο καταπληκτικά τυχερός είμαι που βρίσκομαι εδώ ζωντανός και χαίρομαι και μόνο την απόλαυση να υπάρχω! Και πόσο τραγικά ανόητο θα ήταν να μειώσω τον σύντομο χρόνο μου μέσα στο φως της ζωής υιοθετώντας στόχους που αρνούνται τη ζωή και που διακηρύσσουν ότι η αληθινή ζωή βρίσκεται κάπου αλλού. σε δύο οριζόντιες ζώνες: στη μισή οθόνη ο ασθενής τοποθετεί τη σκοτεινή ή τραυματική εικόνα. Αν. Ίσως να κάνω αυτό που προτείνει: να ολοκληρώνω τον κύκλο. μια σκηνή που του δίνει χαρά και γαλήνη (λόγου χάρη έναν περίπατο στο αγαπημένο του μονοπάτι στο δάσος ή σε μια τροπική παραλία). ν' αγκαλιάζω όλα όσα με δημιούγησαν κι όλα όσα έγινα. ανακαλύπτω ότι το παρελθόν με συνοδεύει ακόμα περισσότερο . να εξομαλύνω κάποια τραχιά σημεία της ιστορίας μου. ένα σενάριο που η καλύτερη περιγραφή του είναι μια μεταφορά που προτείνει ο εξελικτικός βιολόγος Richard Dawkins. ο οποίος μας ζητά να φανταστούμε έναν προβολέα λεπτό σαν λέηζερ που κινείται αμείλικτα πάνω στον γιγάντιο χάρακα του χρόνου. Με έκπληξη βλέπω ότι ο θάνατος με σκίαζε σ' όλη μου τη ζωή. που κάποτε ζούσαμε στο ίδιο σπίτι. Ίσως να νιώθω χαρά που ανακαλύπτω ότι συνεχίζει να υπάρχει κάτι εκεί. τότε η αναβίωση του παρελθόντος προσφέρει ζωτική καθησύχαση. η οθόνη. στην παιδική μου ηλικία και στους γονείς μου. Μόνο όσα φωτίζει αυτή η λεπτή σαν λέιζερ ακτίνα ζουν. Το γράψιμο αυτού του βιβλίου υπήρξε ένα ταξίδι. .όπως περιγράφει τόσο ωραία ο Ντίκενς στη φράση που ανοίγει αυτό το κεφάλαιο.Κάποτε μπορώ να περιγράψω καλύτερα την ψυχική μου κατάσταση χρησιμοποιώντας τη μεταφορά της τεχνικής της «διαιρεμένης οθόνης». Όταν επισκέπτομαι τόπους της παιδικής μου ηλικίας ή πηγαίνω σε συγκεντρώσεις παλιών συμμαθητών. Το ένα μισό της οθόνης της συνείδησής μου είναι νηφάλιο κι έχει συνεχώς επίγνωση της παροδικότητάς μου.

για ν' αναφερθώ απλά στην ύπαρξη. να διαβάζετε. Γι' αυτό κι αν ακόμα δεν είστε ψυχοθεραπευτές. ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΥΠΑΡΞΙΑΚΟΣ. για τα οποία η ίδια μας η ύπαρξη αποτελεί πρόβλημα.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΠΩΣ ΝΑ ΧΕΙΡΙΣΤΕΙΤΕ ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΘΑΝΑΤΟΥ Συμβουλές προς ψυχοθεραπευτές Είμαι άνθρωπος. Για πολλούς ανθρώπους φιλοσοφικά ενήμερους. προσπάθησα να γράψω με τρόπο απαλλαγμένο από ορολογίες κι ελπίζω ότι ο κάθε αναγνώστης θα είναι σε θέση να καταλάβει και να εκτιμήσει τα λόγια μου. νευρωτικοί (θεωρία των αντικειμενοτρόπων σχέσεων). δεν πηγάζει μόνο από κάποιους διαταραγμένους τρόπους σκέψης (γνωσιακή-συμπεριφορική θέση). χρησιμοποιώ τον πιο ομαλό όρο «υπαρξιακή ψυχοθεραπεία». Λίγα εκπαιδευτικά προγράμματα για ψυχοθεραπευτές τονίζουν (ή έστω αναφέρουν) μια υπαρξιακή προσέγγιση στη διδακτική τους ύλη. οι οποίοι ενδέχεται να ήταν άστοργοι. και τίποτα το ανθρώπινο δεν μου είναι ξένο. ο όρος υπαρξιακός ανακαλεί ένα ποτ-πουρί από σημασίες: τον χριστιανικό υπαρξισμό του Kirkegaard. Για να εξηγήσω την προσέγγισή μου. Μόνο επειδή αυτοί οι όροι μου φαίνονται βαρύγδουποι. η βασική τους αρχή είναι κοινή: εμείς οι άνθρωποι είμαστε τα μόνο πλάσματα.να διακονήσουν την ανθρώπινη απόγνωση. Θα μπορούσα εξίσου καλά να χρησιμοποιώ όρους όπως «ψυχοθεραπεία της ύπαρξης» ή «ψυχοθεραπεία με κέντρο την ύπαρξη». που όλες έχουν τον ίδιο λόγο ύπαρξης . γιατί οι φιλοσοφικές θεωρίες που αναφέρει ονομάζονται «υπαρξιστικές». (Σ. Η δική μου ψυχοθεραπευτική προσέγγιση δεν είναι η πιο διαδεδομένη. δεν πηγάζει μόνο από την πάλη μας με απωθημένες ενστικτικές ορμές (φροϋδική θέση). ούτε μόνο από θραύσματα λησμονημένων τραυματικών μνημών ή i Στην ελληνική γλώσσα το πρόβλημα στο οποίο αναφέρεται ο Γιάλομ δεν υφίσταται.τ. χωρίς αγάπη. ο οποίος δίνει το βάρος στην ελευθερία και στην επιλογή· τον εικονοκλαστικό ντετερμινισμό του Νίτσε· την έμφαση του Χάιντεγκερ στη χρονικότητα και στην αυθεντικότητα· την αίσθηση του παραλόγου του Camus· την έμφαση του Jean-Paul Sartre στη δέσμευση μπροστά στο απόλυτα αυθαίρετο.μ. ΤΕΡΕΝΤΙΟΣ ΜΟΛΟΝΟΤΙ ΑΥΤΟ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ απευθύνεται στους ψυχοθεραπευτές. ο οποίος περιβάλλεται από μεγάλη σύγχυση. Κατά συνέπεια πολλοί θεραπευτές μπορεί να θεωρήσουν τα σχόλιά μου και τα κλινικά μου παραδείγματα παράξενα. Στην κλινική μου δουλειά ωστόσο χρησιμοποιώ τη λέξη «υπαρξιακός» με καθημερινό τρόπο. δεν πηγάζει μόνο από τους σημαντικούς ενηλίκους που έχουμε ενδοβάλει. πρέπει πρώτα να διευκρινίσω τον όρο υπαρξιακή.) . Μολονότι οι υπαρξιακοί στοχαστές τονίζουν ο καθένας μια διαφορετική οπτική. Η υπαρξιακή ψυχοθεραπευτική θέση δηλώνει ότι αυτό που μας προκαλεί σύγχυση δεν πηγάζει μόνο από το βιολογικό μας γενετικό υπόστρωμα (ψυχοφαρμακολογικό μοντέλο). ενώ για τον προσδιορισμό αυτής της χρήσης ακριβώς του όρου ύπαρξη που κάνει στην κλινική του δουλειά διαθέτουμε το απλό επίθετο «υπαρξιακός». συνεχίστε. Επομένως η ύπαρξη είναι η κεντρική μου έννοια. i Η υπαρξιακή μέθοδος είναι μία από τις πολλές ψυχοθεραπευτικές μεθόδους. σας παρακαλώ.

βάλτε σε παρενθέσεις όλες τις προϋπάρχουσες θεωρίες και πεποιθήσεις και στοχαστείτε την «κατάστασή» σας μέσα στον κόσμο. με διαφορετική όμως οπτική. απέχει από τις υπερφυσικές πίστεις και υποστηρίζει ότι η ζωή γενικά. Καθώς προχωρεί η ψυχοθεραπεία όμως αναδύονται και ανησυχίες για το νόημα της ζωής. Η υπαρξιακή κοσμοθεωρία. Απομονώστε τους περισπασμούς. ίσως ν' αναφέρουν διαφορετική ιεράρχηση: ο Karl Jung και ο Viktor Frankl. ο φόβος του θανάτου φαίνεται να ξεχωρίζει και είναι η έσχατη ανησυχία που μας προκαλεί τον μεγαλύτερο προβληματισμό. Κατά τη δική μου άποψη τέσσερις έσχατες ανησυχίες έχουν ιδιαίτερη συνάφεια με την άσκηση της ψυχοθεραπείας: ο θάνατος. στην οποία βασίζω την κλινική μου δουλειά.από μια καταπρόσωπο συνάντηση με την ύπαρξή μας. Παρότι η πρόθεσή μου στο κεφάλαιο αυτό είναι να ενισχύσω την ευαισθησία των ψυχοθεραπευτών σε ζωτικά υπαρξιακά ζητήματα και να ενθαρρύνω την προθυμία τους ν' ασχοληθούν μ' αυτά. . το νόημα στη ζωή και η ελευθερία.με τα «δεδομένα» της ύπαρξης. η απομόνωση. Ότι βρισκόμαστε πεταμένοι σ' αυτή την ύπαρξη μόνοι. αλλά και -αλλά και. υποφέρουμε και από την αναπόφευκτη συνάντησή μας πρόσωπο με πρόσωπο με την ανθρώπινη μοίρα . Αυτές οι τέσσερις έσχατες ανησυχίες συνιστούν τη ραχοκοκαλιά του θεωρητικού βιβλίου που έγραψα το 1980 με τίτλο Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία. Ότι ο καθένας μας πρέπει ν' αποφασίσει πώς να ζήσει όσο γίνεται πληρέστερα. Οι θεραπευτές που έχουν υπαρξιακό προσανατολισμό. επειδή έχουν χάσει κάθε έννοια νοήματος στη ζωή τους. πιστεύω ότι η ευαισθησία αυτή σπανίως αρκεί για μια συνολικά θετική έκβαση: στην πορεία σχεδόν κάθε ψυχοθεραπείας θα χρειαστεί να ενταχθούν και θεραπευτικές δεξιότητες από άλλους προσανατολισμούς. Υπάρχει άραγε υπαρξιακή ψυχοθεραπεία. είμαστε πεπερασμένα όντα. Ότι παρόλο που λαχταράμε να διατηρηθούμε στην ύπαρξή μας. Εξοικονομήστε λίγο χρόνο και διαλογιστείτε πάνω στην ύπαρξή σας. θα έπρεπε να εκπαιδεύεται ν' αποκτά μια ευαισθησία για τα υπαρξιακά ζητήματα. για την απομόνωση και την ελευθερία. όπου συζητώ με λεπτομέρειες τη φαινομενολογία και τη θεραπευτική σημασία της καθεμιάς από αυτές. για παράδειγμα. πιο ευτυχισμένα. Σε λίγο θα φτάσετε αναπόφευκτα στις βαθιές δομές της ύπαρξης ή. Η πεποίθησή μου και η ελπίδα μου είναι μάλλον ότι ένας καλά εκπαιδευμένος θεραπευτής που έχει γνώση πολλών θεραπευτικών προσεγγίσεων και κατέχει τεχνικές απ' όλες τους. τονίζουν τη συχνή εμφάνιση ασθενών που ζητούν θεραπεία. στις έσχατες ανησυχίες. ασπάζεται τον ορθολογισμό. δεν τη θεώρησα ποτέ αυτόνομη ιδεολογική σχολή. Η απάντηση βρίσκεται μέσα στον καθέναν από εμάς κι είναι άμεσα διαθέσιμη. και η δική μας ανθρώπινη ζωή ειδικά. Η θεμελιακή θέση της υπαρξιακής ψυχοθεραπείας επομένως υποστηρίζει ότι. πέρα απ' τις άλλες πηγές απόγνωσης. Παρόλο που στην καθημερινή κλινική δουλειά οι τέσσερις αυτές ανησυχίες διαπλέκονται.από τρέχουσες κρίσεις ζωής που αφορούν την καριέρα μας ή τη σχέση μας με σημαντικούς άλλους. χωρίς προκαθορισμένη δομή ζωής και πεπρωμένο. Ποια ακριβώς είναι αυτά τα «δεδομένα». πιο ηθικά και πιο ουσιαστικά. Παρόλο που μιλώ συνεχώς και με οικειότητα για την υπαρξιακή ψυχοθεραπεία (κι έχω γράψει ένα μακροσκελές θεωρητικό βιβλίο μ' αυτόν τον τίτλο). είναι αποτέλεσμα τυχαίων γεγονότων. για να χρησιμοποιήσω τον πολύ εύστοχο όρο του θεολόγου Paul Tillich.

τους θεραπευτές. η αυτοπραγμάτωση). τι θα έβλεπα να γίνεται στα θεραπευτικά σας ραντεβού. Τα πράγματα είναι τελείως διαφορετικά. Εδώ κι έναν αιώνα οι κλινικοί και δάσκαλοι της ψυχοθεραπείας συνειδητοποίησαν ότι αυτό που γιατρεύει δεν είναι κυρίως η θεωρία ή οι ιδέες αλλά η σχέση. πράγμα που με τη σειρά του θα ενισχύσει την ικανότητά σας να βοηθάτε τους ασθενείς σας ν' αντιμετωπίσουν και να ξεπεράσουν τον τρόμο του θανάτου. Τι κάνει τελικά στην πράξη ένας υπαρξιακός ψυχοθεραπευτής μέσα στη θεραπευτική συνεδρία. (Χρησιμοποιώ εδώ τη λέξη «διαδικασία» για ν' αναφερθώ στη φύση της θεραπευτικής σχέσης. με την αγάπη.» Απαντώ δίνοντας πρώτα μια πρακτική συμβουλή για το πώς να παρατηρεί κανείς και πώς ν' αντιλαμβάνεται μια ψυχοθεραπευτική συνεδρία . ας πούμε.μια διαφορά που είναι έκδηλη σε όλες ανεξαιρέτως τις συνεδρίες. Η συμβουλή είναι απατηλά απλή: κάντε τον διαχωρισμό ανάμεσα σε περιεχόμενο και διαδικασία. . Τα περισσότερα παραδείγματα που περιέγραψα επικεντρώνονται στη μεταλλακτική δύναμη των ιδεών (οι αρχές του Επίκουρου. Με άλλα λόγια.ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ Κατά καιρούς. συγχρόνως όμως μοιάζουν και τόσο αέρινες. Η ιδέα ότι η υφή της σχέσης παίζει αποφασιστικό ρόλο για τη θεραπευτική αλλαγή δεν είναι κάτι καινούριο. αν εξετάσουμε μια συνεδρία όχι από την άποψη του περιεχομένου αλλά από την άποψη της «σχέσης» (η οποία συχνά στην ψυχοθεραπευτική βιβλιογραφία αναφέρεται ως «διαδικασία»). Ως τώρα στο βιβλίο αυτό έχω πει πολλά πράγματα για το υπαρξιακό περιεχόμενο. Ο θεραπευτής που έχει μια ευαισθησία για τα υπαρξιακά ζητήματα. να κάνετε τη θεραπευτική σχέση πιο ουσιαστική και πιο αποτελεσματική.» Ή μπορεί να ρωτήσουν: «Αν ήμουνα μύγα και καθόμουνα στον τοίχο του γραφείου σας.) Η σημασία της λέξης περιεχόμενο είναι προφανής: αναφέρεται απλώς στα θέματα και τα ζητήματα που συζητιούνται. Ο αποτελεσματικός θεραπευτής δεν πρέπει ποτέ να προσπαθήσει να επιβάλει κάποιον τομέα περιεχομένου: η ψυχοθεραπεία δεν πρέπει να κατευθύνεται από τη θεωρία αλλά από τη σχέση. αυτό το βιβλίο. συχνά όμως για πολλές εβδομάδες δεν θα υπάρχει καθόλου υπαρξιακό περιεχόμενο. Υπάρχουν φορές που ο ασθενής κι εγώ ξοδεύουμε πολύ χρόνο συζητώντας τις ιδέες που εκφράζει. το υπαρξιακό περιεχόμενο μπορεί για κάποιους ασθενείς (όχι όμως για όλους) να έχει νόημα σε κάποιες φάσεις της θεραπείας τους (όχι όμως σε όλες). όταν σε κάποια ομιλία μου τονίζω ότι στην ψυχοθεραπεία είναι αναγκαίο να λαμβάνουμε υπόψη την ανθρώπινη μοίρα. ενδέχεται (και οφείλει) ένας εκπαιδευόμενος θεραπευτής να ρωτήσει: «Αυτές οι ιδέες για τη θέση μας στην ύπαρξη μοιάζει να περιέχουν μια αλήθεια. το φαινόμενο των κυματισμών. καθώς ο ασθενής θα συζητάει άλλες ανησυχίες του που έχουν να κάνουν με ζητήματα σχέσεων. Συνήθως όμως οι ιδέες δεν αρκούν: αυτό που γεννά την αληθινή θεραπευτική δύναμη είναι η συνεργεία ιδεών και σχέσης. για να βοηθήσω εσάς. σχετίζεται διαφορετικά με τον ασθενή από τον θεραπευτή που δεν είναι ευαισθητοποιημένος σ' αυτά .μια συμβουλή που όλοι οι θεραπευτές τη μαθαίνουν νωρίς στην εκπαίδευσή τους και που θα συνεχίζει να τους είναι πολύτιμη ακόμα κι έπειτα από πολλές δεκαετίες άσκησης του επαγγέλματός τους. τις επαγγελματικές επιλογές. προβλήματα με τα παιδιά του ή με τα οικονομικά. λόγου χάρη. το σεξ. Οι πρώιμοι ψυχαναλυτές ήξεραν ότι ήταν πολύ ουσιαστικό να διαθέτουν μια στέρεη θεραπευτική συμμαχία και κατά συνέπεια διερευνούσαν συστηματικά και με σχολαστική λεπτομέρεια την αλληλεπίδραση ανάμεσα σε θεραπευτή και θεραπευόμενο. Κι έτσι πρέπει να είναι. Στο κεφάλαιο αυτό θα παρουσιάσω μερικές προτάσεις. τόσο χωρίς υλική υπόσταση.

είπα. Αυτά τα χαρακτηριστικά του θεραπευτή είναι σημαντικά σε κάθε μορφή ψυχοθεραπείας και τα προσυπογράφω ένθερμα. εκείνους που υποφέρουν. Δεν αρνούμαι ότι τα υπαρξιακά διλήμματα με αγγίζουν κι εμένα ως μέσα βαθιά. . ο οποίος αρχικά αναζήτησε θεραπεία επειδή είχε ένα μόνιμο άγχος θανάτου κι ένα ανεπίλυτο πένθος για την αδελφή του.) Τους τελευταίους μήνες που προηγήθηκαν αυτής της συνεδρίας. (Ο Μαρκ παρουσιάζεται συνοπτικά στο Τρίτο κεφάλαιο. Εδώ και περισσότερα από εξήντα χρόνια ο Καρλ Ρότζερς. Στη δουλειά μου με τους θεραπευόμενους πασχίζω πάνω απ' όλα να υπάρξει ανθρώπινη επαφή. Ακριβώς γι' αυτό είμαι αποφασισμένος να δρω με καλή πίστη: δεν φοράω στολές ή κοστούμια. βαθύτερο νόημα. Και τέλος δεν κρύβω ότι είμαι κι εγώ άνθρωπος κι ότι έχω τις δικές μου ευάλωτες περιοχές. Επειδή πιστεύω ότι το αντίδοτο για πολλές αγωνίες είναι και μόνη η ανθρώπινη επαφή. ένας πρωτοπόρος της έρευνας πάνω στην ψυχοθεραπεία. εκείνον που γιατρεύει. μία από τις οποίες είναι η μεγαλύτερη επικέντρωση στο εδώ και τώρα και μια άλλη η μεγαλύτερη αυτοαποκάλυψη του θεραπευτή. Δεν κρύβομαι πίσω απ' τον ρόλο μου. Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΕΠΑΦΗΣ ΓΙΑ ΝΑ ΞΕΠΕΡΑΣΟΥΜΕ ΤΟ ΑΓΧΟΣ TOΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Όταν κρατώ το βλέμμα μου προσηλωμένο στα υπαρξιακά δεδομένα της ζωής. τη Ρουθ. τα ειδικά μου διπλώματα και τα βραβεία που έχω πάρει. απέδειξε ότι η βελτίωση στην ψυχοθεραπεία συνδέεται με μια τριάδα συμπεριφορών του θεραπευτή: αυθεντικότητα. προσπαθώ να ζήσω μέσα στην ώρα που περνώ με τον ασθενή μου.στο προσωπικό μου εξερευνητικό ταξίδι αλλά και ξεναγώντας πολλούς άλλους. Άγρια σκυλιά γαβγίζουν στο κελάρι: Μαρκ Θα ξεκινήσω περιγράφοντας μια συνεδρία ψυχοθεραπείας που εικονογραφεί διάφορες πλευρές της επιρροής που έχει μια υπαρξιακή ευαισθησία στη θεραπευτική σχέση. Δεν αρνούμαι ν' απαντήσω σε ερωτήσεις. Πιστεύω όμως πως όταν δουλεύουμε με το άγχος θανάτου και με κάθε άλλο υπαρξιακό ζήτημα. η έννοια της αυθεντικότητας παίρνει διαφορετικό. λέγοντάς του ότι το ίδιο πρωί τού είχα παραπέμψει έναν τριαντάχρονο άντρα για ομαδική ψυχοθεραπεία. «Av σου τηλεφωνήσει». «πάρε με και θα σου δώσω περισσότερες πληροφορίες για τα όσα είπαμε». χωρίς να εγείρω τεχνητά και άχρηστα τείχη. Μέσα στη διαδικασία της ψυχοθεραπείας είμαι για τον ασθενή μου ένας εξειδικευμένος αλλά όχι αλάθητος ξεναγός. Έχω ξανακάνει τη διαδρομή . ορθή ενσυναίσθηση και άνευ όρων θετική εκτίμηση. και τον εαυτό μου. δεν αντιλαμβάνομαι να υπάρχει ξεκάθαρο όριο ανάμεσα στους ασθενείς μου. Οι συνηθισμένες περιγραφές ρόλων και οι χαρακτηρολογικές διαγνώσεις παρεμποδίζουν τη θεραπεία αντί να τη διευκολύνουν. το επόμενο ερώτημα προφανώς είναι: Ποιο είδος σχέσης είναι πιο αποτελεσματικό. που οδηγεί σε ριζικές αλλαγές στη φύση της θεραπευτικής σχέσης. έναν σαραντάχρονο ψυχοθεραπευτή. η απορρόφησή του στη σκέψη του θανάτου είχε αντικατασταθεί μ' ένα καινούργιο ζήτημα: ένιωθε ένα σεξουαλικό πάθος για μια ασθενή του.Αν δεχτούμε το αξίωμα (και τον πειστικό όγκο ερευνών που το στηρίζουν) ότι η θεραπευτική σχέση παίζει αποφασιστικό ρόλο στην ψυχοθεραπεία. Δεν παρατάσσω τα πτυχία μου. Ξεκίνησα τη συνεδρία με ασυνήθιστο τρόπο. Η συνεδρία αυτή έλαβε χώρα στον δεύτερο χρόνο της θεραπείας μου με τον Μαρκ. Δεν προσποιούμαι ότι γνωρίζω πράγματα που δεν κατέχω.

«Μαρκ.» «Ο πόνος όταν πεθαίνεις. όλοι θυμόντουσαν με ποιες βγαίναμε τότε. ξαφνικά μου 'ρχεται στο μυαλό μια σκηνή: είμαι καθισμένος στα γόνατα της μητέρας μου και μ' αγκαλιάζει. την ώρα που ερχόμουνα. σκεφτόμουνα ασταμάτητα. "Πόσες φορές ακόμα θα μπορείς να το ξανακάνεις αυτό. αλλά οι σκέψεις του θανάτου εξακολούθησαν να έρχονται. και ξαναγίνεσαι ένα αγοράκι που το αγκαλιάζει η μαμά του πριν πάθει καρκίνο». Σχεδόν κάθε φορά μου 'ρχονται δάκρυα.ήταν μια πανέμορφη μέρα. «όταν εγκαθίσταται αυτή η αίσθηση ότι είσαι θαμπωμένος.. με την αίσθηση του μοναχικού "εγώ" που χάνεται μέσα στο "εμείς". Δεν είναι λοιπόν ν' απορείς που κρατιέσαι τόσο έντονα προσκολλημένος σ' αυτό το πάθος». Την Κυριακή πήγα την κόρη μου μια βόλτα με τη μηχανή στη Λα Χόγια κι έπειτα κατεβήκαμε στη θάλασσα στη Σάντα Κρουζ .. «Επομένως». Όλα τελειώνουν κάποτε . όταν σκέφτομαι πώς θα είναι εκείνη όταν πεθάνω»." αναρωτιόμουνα συνέχεια. Χθες το βράδυ βγήκα να φάω με κάτι παλιούς μου φίλους απ' το γυμνάσιο. δεν είναι αυτό το σημαντικότερο. «Μπορείς να περιγράψεις αυτές τις έμμονες σκέψεις. «Μαρκ. από πού θ' αρχίσουμε σήμερα. αυτή η αφελής παιδιάστικη αίσθηση.. συνέχισα: «Λοιπόν. Πες μου τι σου 'ρχεται στον νου». ο θάνατος εξαφανίζεται και μαζί του εξαφανίζονται κι όλες οι σκέψεις για τον θάνατο της αδελφής σου. Όπως πάντα..πάρα πολύ και πολύ νωρίς. αλλά η σκέψη του θανάτου συνέχιζε να με καταδιώκει.όχι όμως. Και μου φαίνεται ότι ο άλλος σημαντικός παράγοντας εδώ είναι το σεξ . υγιή μητέρα κι έναν πατέρα που . «Βυθίσου μέσα της.. «Μείνε μ' αυτή την αίσθηση» είπα. Είμαι σαράντα χρονών.γερνάω. εξέφρασα την εικασία μου... εξακολούθησαν να εισβάλλουν. και για τα επόμενα δέκα χρόνια την παρακολουθούσες να πεθαίνει. όταν ήσουνα μικρό παιδί. κι εμένα μ' είχε πιάσει πάλι αυτή η εμμονή με τη Ρουθ . «Έχετε δίκιο όταν λέτε ότι το σεξ διώχνει "παροδικά" τον θάνατο απ' τη σκέψη μου. Η κόρη σου όμως έχει μια άλλη. Σκέφτομαι λοιπόν ότι αυτός ο ενθουσιασμός σου με τη Ρουθ καταπολεμά το άγχος θανάτου σου με δύο πολύ ισχυρούς τρόπους. Πες μου ακριβώς τι συμβαίνει στη σκέψη σου». είπα.. Περισσότερο είναι το πώς θα το πάρει η κόρη μου. Και δεν είχες πατέρα. δεν σκέφτομαι τον θάνατο.άρχισα να νιώθω μεγάλη λαχτάρα για κείνην». Πρέπει να 'μαι γύρω στα πέντε ή έξι — ήταν πριν πάθει τον καρκίνο». Πέρασα μια αρκετά καλή βδομάδα. ναι. δεν σκέφτομαι την καημένη την αδελφή μου που έχει πεθάνει. Δεν μπορώ να τη βγάλω απ' το μυαλό μου. η κόρη μου μεγαλώνει». πιστεύω ότι εκτέθηκες υπερβολικά στον θάνατο . Είμαι ψυχολόγος. έστω και παροδικά. Έκλεισε τα μάτια.αλλά σήκωσε το βλέμμα και δες την και πες μου. ώστε μπορεί. φαντάζομαι. δεν το 'χα σκεφτεί ποτέ έτσι». αναρωτιέμαι μήπως η ευτυχία αυτής της αίσθησης έχει να κάνει με τη συγχώνευση. «Ουφ. Ξέρω ότι η σκέψη του θανάτου είναι κάτι που σε γεμίζει τρόμο . είμαι θαμπωμένος. ποιο είναι συγκεκριμένα το πιο τρομακτικό πράγμα στον θάνατο.είμαι μεγάλος άνθρωπος. να διώξει τον θάνατο απ' τη σκηνή του μυαλού σου. «Αυτές τις σκέψεις του θανάτου».Καθώς ο Μαρκ συγκατένευε.» «Το γνωστό υλικό. Νιώθω τόσο ανόητος . Η μητέρα μου υπέφερε από πάρα πολλούς πόνους .η δύναμη που είναι τόσο ζωτική. «ας συνεχίσουμε να τις αναλύουμε. σαν να πετάω. «Κάτι ανάλαφρο. Ας τις κάνουμε φύλλο και φτερό. Είναι ασθενής μου και το ξέρω ότι δεν θα υπάρξει συνέχεια». Είχες μια μάνα που έπαθε καρκίνο. «Ε.

να εκτιμώ και ν' απολαμβάνω και μόνη τη χαρά του να έχω τις αισθήσεις μου. Είναι κάτι άλλο». Δεν σας επηρεάζει ο φόβος του θανάτου. «Τα παιδιά σας όμως. το ίδιο και οι μισοί θεραπευτές που γνωρίζω. Νομίζω ότι βάζεις τη δική σου εμπειρία μέσα της . για το πώς ν' αντιμετωπίζει τον θάνατο». Το οποίο είναι: Πώς νιώθετε εσείς για μένα. Ο Μαρκ συμφώνησε μ' ένα κούνημα του κεφαλιού. Αυτή η συνεδρία ήταν διαφορετική . «Μήπως είναι μια ανάπαυλα από τη δύσκολη δουλειά που φαντάζεσαι ότι θα χρειαστεί ν' αντιμετωπίσεις εδώ. «Και κάτι άλλο θα ήθελα να σε ρωτήσω. Με το λογικό κομμάτι του μυαλού μου το ξέρω ότι θα τα πάει καλά. Έκανε μια παύση. αλλά το σεξ έχει έναν τρόπο να νικάει τη λογική. δεν είναι αυτό. Κι εγώ έχω νιώσει να με διεγείρουν σεξουαλικά ασθενείς μου. το παράκανες και αναλώθηκες υπερβολικά σ' αυτό. Βέβαια δεν υπάρχει αμφιβολία ότι εσύ.» «Δεν ανησυχώ πολύ γι' αυτό.» διακινδύνευσα. αρχίζω να συνειδητοποιώ ότι πρέπει κι εγώ να είμαι πιο ανοιχτός ως θεραπευτής». Πολύ καλά. Έπειτα από μια μικρή παύση συνέχισα: «Θα ήθελα να σε ρωτήσω κάτι για το εδώ και τώρα. Και νομίζω ότι ίσως μ' έναν παράδοξο τρόπο η δουλειά μας μαζί σε . σκεφτόσουνα τη Ρουθ. Δεν ανησυχείτε πώς θ' αντιδράσουν αυτά στον θάνατό σας. πιο γεμάτη ζωντάνια. Κι εγώ προσπάθησα να τις απαντήσω. Για την ακρίβεια. όπως θα σου υπαγόρευε το πάθος σου. για μας τους δύο σήμερα. Μαρκ. Ξέρω ότι έχεις τέτοια ακεραιότητα που δεν θα δράσεις με την ασθενή σου. με πιάνει το άγχος θανάτου στις τρεις τα ξημερώματα. τώρα όμως μου συμβαίνουν όλο και πιο σπάνια. καθώς ερχόσουνα. Γιατί καθώς έρχεσαι σ' εμένα. έμεινε για λίγη ώρα σιωπηλός κι έπειτα γύρισε και μου είπε: «Θα ήθελα να σας κάνω μια ερώτηση: εσείς πώς το χειρίζεστε αυτό το θέμα. Τι συμπέρασμα βγάζεις γι' αυτό. σαν να μάζευε κουράγιο. «Με αποσπά από ένα άλλο ερώτημα. πολύ περισσότερες από άλλες φορές. Μαρκ.» Ο Μαρκ έμεινε σιωπηλός και κουνούσε αργά το κεφάλι. Στην αρχή της συνεδρίας είπες ότι "όπως συνήθως". Πώς ένιωσες γι' αυτό. αλλά θα συνεχίσουν τη ζωή τους. Όπως θα κάνει κι η κόρη σου». πώς με κρίνετε ως θεραπευτή για ολόκληρο το επεισόδιο της Ρουθ. Κάθε φορά που μου ανοίγεστε έτσι.» «Μπορώ να σε συναισθανθώ. κι όσο μεγαλώνω. όπως το είπες και μόνος σου.θα πενθήσουν. Απ' αυτή την άποψη τα παιδιά μου δεν έχουν πρόβλημα . «Όχι. να φύγουν από κοντά τους μεγαλώνοντας και να νοιάζονται για τη δική τους ζωή. του να είμαι ζωντανός». «Δίκιο έχετε. «Τι θαυμάσια ιδέα.» «Κι εγώ παθαίνω τις κρίσεις μου. Τι θαυμάσιο δώρο για την κόρη σου».τις Κυριακές την πηγαίνει πολύ όμορφες βόλτες στη θάλασσα με τη μηχανή και που είναι παρών από κάθε άποψη. τώρα τελευταία άρχισα να σκέφτομαι ότι ίσως θα μπορούσα ν' αποτελέσω για κείνην ένα πρότυπο.εννοώ ότι προβάλλεις πάνω της τους φόβους σου και τον τρόπο σκέψης σου». το να κοιτάζω τον θάνατο έχει και κάποιες θετικές συνέπειες: νιώθω τη ζωή μου πιο έντονη. Ο θάνατος με κάνει να ζω περισσότερο την κάθε στιγμή . Πιστεύω ότι η δουλειά των γονιών είναι να βοηθήσουν τα παιδιά τους να γίνουν αυτόνομα.» «Καλά.μου έκανες εσύ πολλές ερωτήσεις.

ενθάρρυνε να προχωρήσεις τόσο πολύ τα συναισθήματά σου. Εννοώ ότι έβγαλες από πάνω σου τους
περιορισμούς, γιατί ήξερες ότι είχες εμένα εδώ κάθε εβδομάδα σαν δίχτυ ασφαλείας».
«Δεν με θεωρείτε όμως ανίκανο;»
«Το γεγονός ότι σήμερα σου έστειλα έναν ασθενή, τι σε κάνει να υποθέσεις;»
«Ναι, σωστά - πρέπει να το πιστέψω αυτό. Αυτό είναι ένα πολύ έντονο μήνυμα, το αντιλαμβάνομαι και νιώθω τόση επιβεβαίωση απ' αυτό που κάνατε που δεν μπορώ ούτε να το εκφράσω.
»Παρ' όλ' αυτά», συνέχισε ο Μαρκ, «στο μυαλό μου εξακολουθεί να υπάρχει μια μικρή φωνούλα που
λέει ότι πρέπει να με θεωρείτε εντελώς χάλια».
«Όχι, καθόλου. Καιρός να πατήσεις το κουμπί και να σβήσεις αυτή τη σκέψη. Ο χρόνος μας τελείωσε
για σήμερα, θέλω όμως να σου πω και κάτι ακόμα: αυτή η διαδρομή στην οποία έχεις μπει, αυτή η
εμπειρία με τη Ρουθ, δεν είναι μόνο κακή. Εγώ πραγματικά πιστεύω ότι απ' αυτό που συμβαίνει θα
μάθεις πολλά και θα ωριμάσεις. Θα παραφράσω κάποια λόγια του Νίτσε και θα σου πω: "Για να γίνεις
σοφός, πρέπει να μάθεις ν' ακούς τα άγρια σκυλιά που γαβγίζουν στο κελάρι σου"».
Αυτό βρήκε τον στόχο του - ο Μαρκ ψιθύρισε στον εαυτό του τα λόγια μου. Φεύγοντας απ' το
γραφείο μου είχε βουρκώσει.
Εκτός από τα ζητήματα που έχουν να κάνουν με την ανθρώπινη επαφή, η συνεδρία αυτή παρουσιάζει
κι άλλα υπαρξιακά θέματα που θα συζητήσω τώρα ένα ένα: την ερωτική μακαριότητα, τη σχέση
ανάμεσα στο σεξ και τον θάνατο, την ανατομία του φόβου για τον θάνατο, τη θεραπευτική πράξη και
τη θεραπευτική λέξη, τη χρήση του εδώ και τώρα στην ψυχοθεραπεία, το απόφθεγμα του Τερέντιου
και την αυτοαποκάλυψη του θεραπευτή.
ΕΡΩΤΙΚΗ ΜΑΚΑΡΙΟΤΗΤΑ

Ο μηχανισμός που περιέγραψε ο Μαρκ στο ξεκίνημα της συνεδρίας -το αίσθημα του θαμπώματος κι η
απέραντη χαρά που ανέδινε το πάθος του, μαζί με την ανάμνηση μιας παρόμοιας ευτυχίας, όταν τον
κρατούσε η μητέρα του στα γόνατά της τον παλιό καλό καιρό, πριν αρχίσει ο καρκίνος της να κάνει τη
δουλειά του- εμφανίζεται συχνά στα ερωτικά πάθη. Στο μυαλό ενός έμμονα ερωτευμένου κάθε άλλη
ανησυχία εκδιώκεται απ' το προσκήνιο: η αγαπημένη -η κάθε λέξη της, η κάθε χαρακτηριστική της
έκφραση, ακόμα κι οι αδυναμίες της- διεκδικεί όλη του την προσοχή. Έτσι, όταν ο Μαρκ ήταν
κουρνιασμένος στην αγκαλιά της μητέρας του, ο πόνος της απομόνωσής του εξανεμιζόταν, γιατί δεν
ήταν πια ένα μοναχικό «εγώ». Το σχόλιό μου, «Το μοναχικό "εγώ" χάνεται μέσα στο "εμείς"»,
διευκρίνισε το πώς η έμμονη του μετρίαζε αυτόν τον πόνο. Δεν ξέρω αν η φράση αυτή είναι δική μου
ή αν τη διάβασα κάπου πριν από αιώνες, αλλά μου έχει φανεί πολύ χρήσιμη με πολλούς μαγεμένους
απ' τον έρωτα ασθενείς.
ΣΕΞ ΚΑΙ ΘΑΝΑΤΟΣ

Ως προς το ζήτημα του σεξ και του θανάτου, η ερωτική συγχώνευση όχι μόνο μετρίαζε το υπαρξιακό
άγχος του Μαρκ, αλλά έφερνε στο προσκήνιο και άλλον έναν μαλακτικό παράγοντα του άγχους
θανάτου - τη δύναμη της σεξουαλικότητας. Το σεξ, η μεγάλη ζωτική δύναμη, καταπολεμά συχνά τη
σκέψη του θανάτου. Έχω συναντήσει πολλές περιπτώσεις αυτού του μηχανισμού: έναν ασθενή με
βαρύ έμφραγμα που είχε τέτοια σεξουαλική ορμή, ώστε μέσα στο ασθενοφόρο που τον μετέφερε στα
επείγοντα, επιχείρησε να ορμήσει στη συνοδό του. Ή τη χήρα που ένιωθε να την κατακλύζουν
σεξουαλικά αισθήματα καθ' οδόν προς την κηδεία του συζύγου της. Ή τον ηλικιωμένο χήρο, που

ένιωθε τρομοκρατημένος απ' τον θάνατο, και ο οποίος απέκτησε τόσο ασυνήθιστες γι' αυτόν
σεξουαλικές ορμές και είχε τόσο πολλές σεξουαλικές σχέσεις με γυναίκες στον οίκο ευγηρίας και
προκάλεσε τέτοιους διχασμούς, ώστε η διεύθυνση απαίτησε να τον δει ψυχίατρος. Και μια άλλη
ηλικιωμένη γυναίκα, η οποία μετά τον θάνατο της δίδυμης αδελφής της από εγκεφαλικό, άρχισε να
κατακλύζεται από πολλαπλούς οργασμούς χρησιμοποιώντας δονητή, τόσο που φοβήθηκε ότι θα
πάθει κι εκείνη εγκεφαλικό. Ανήσυχη μη βρουν οι κόρες της τον δονητή πλάι στο πτώμα της,
αποφάσισε να τον ξεφορτωθεί.
ΑΝΑΤΕΜΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΦΟΒΟ TOΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

Για να πλησιάσω τον φόβο του Μαρκ για τον θάνατο, τον ρώτησα -όπως ρωτούσα και άλλους
ασθενείς σε προηγούμενα παραδείγματα- να μου πει συγκεκριμένα ποιο πράγμα τον φόβιζε
περισσότερο στον θάνατο. Η απάντησή του ήταν διαφορετική από άλλων που έλεγαν, «Όλα εκείνα
που δεν θα έχω κάνει», ή «Θέλω να δω πώς θα τελειώσουν οι ιστορίες», ή «Δεν θα υπάρχω πια εγώ».
Ο Μαρκ αντίθετα αγωνιούσε για το πώς θα τα έβγαζε πέρα η κόρη του χωρίς αυτόν. Διαχειρίστηκα
αυτόν τον φόβο βοηθώντας τον να δει πόσο παράλογος ήταν και πώς πρόβαλλε τα δικά του ζητήματα
στην κόρη του (η οποία είχε μια μητέρα κι έναν πατέρα που την αγαπούσαν και που ήταν απόλυτα
παρόντες για κείνην). Υποστήριξα πολύ θερμά την απόφασή του να κάνει στην κόρη του αυτό το δώρο
- ένα πρότυπο για το πώς μπορεί κάποιος ν' αντιμετωπίσει τον θάνατο γαλήνια. (Στο Πέμπτο
κεφάλαιο αναφέρθηκα σε μια ομάδα, στην οποία πολλές ασθενείς με θανατηφόρα αρρώστια πήραν
μια παρόμοια απόφαση.)
Η ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΚΑΙ Η ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΛΕΞΗ

Ξεκίνησα αυτή τη θεραπευτική μας ώρα αναγγέλλοντας ότι είχα παραπέμψει στον Μαρκ έναν ασθενή
για ομαδική ψυχοθεραπεία. Σχεδόν όλοι οι δάσκαλοι της ψυχοθεραπείας κατακρίνουν σφοδρά την
εγκατάσταση μιας τέτοιας διττής σχέσης - δηλαδή οποιοδήποτε είδος δευτερογενούς σχέσης μ' έναν
θεραπευόμενο. Η παραπομπή ενός ασθενούς στον Μαρκ είχε τους δυνητικούς της κινδύνους: για
παράδειγμα, η λαχτάρα του να μ' ευχαριστήσει μπορεί να τον δυσκόλευε να είναι αληθινά παρών με
τον ασθενή αυτόν. Ίσως να κατέληγε σε μια τριγωνική σχέση - ανάμεσα στον Μαρκ, στον ασθενή και
στο δικό μου αιωρούμενο φάντασμα που θα επηρέαζε τα λόγια και τα αισθήματα του Μαρκ.
Πράγματι, οι διττές σχέσεις συνήθως δεν λειτουργούν προς όφελος της ψυχοθεραπευτικής
διαδικασίας, αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση θεώρησα το ρίσκο μικρό και το δυνητικό κέρδος
μεγάλο. Πριν γίνει ασθενής μου ο Μαρκ, είχα εποπτεύσει για κάποιο διάστημα τη δουλειά του με τη
θεραπευτική του ομάδα και τον θεωρούσα ικανό ομαδικό θεραπευτή. Επιπλέον είχε κάνει σταθερά
εξαιρετική δουλειά με όλες τις παραπομπές που του είχα στείλει μερικά χρόνια πριν ξεκινήσει
θεραπεία μαζί μου.
Όταν στο τέλος της συνεδρίας εξέφρασε κάποιες υποτιμητικές για τον εαυτό του πεποιθήσεις και
επέμενε να πιστεύει ότι κι εγώ του είχα μικρή εκτίμηση, διέθετα μια εξαιρετικά ισχυρή απάντηση: του
θύμισα ότι μόλις του είχα παραπέμψει έναν ασθενή. Η πράξη αυτή ήταν απείρως πιο υποστηρικτική
απ' όλα τα καθησυχαστικά λόγια που θα μπορούσα να είχα πει. Η θεραπευτική πράξη είναι 50 πολύ
πιο αποτελεσματική από τη θεραπευτική λέξη.
ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΔΩ ΚΑΙ ΤΩΡΑ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

Σημειώστε τις δύο περιπτώσεις στη διάρκεια της συνεδρίας, όπου μετατοπίστηκα στο εδώ και τώρα.
Ο Μαρκ ξεκίνησε την ώρα μας λέγοντας ότι «ως συνήθως» καθ' οδόν προς το γραφείο μου είχε
αφεθεί σε μια μαγευτική ονειροπόληση για την ασθενή του, τη Ρουθ. Αυτό το σχόλιο υπονοούσε
προφανώς κάποια πράγματα για τη σχέση μας. Το αποθήκευσα και, αργότερα μέσα στη συνεδρία,

ρώτησα γιατί την ώρα που έρχεται να με δει, κάνει συνήθως έμμονες σκέψεις για τη Ρουθ.
Αργότερα ο Μαρκ μου έκανε διάφορες ερωτήσεις για το δικό μου άγχος θανάτου και για τα παιδιά
μου κι εγώ απάντησα σε όλες, φρόντισα όμως να κάνω εγώ το επόμενο βήμα και να διερευνήσω πώς
ένιωθε που μου έκανε ερωτήσεις και που εγώ τις απαντούσα. Η ψυχοθεραπεία είναι πάντα μια
ακολουθία, όπου εναλλάσσονται η διάδραση και ο στοχασμός πάνω σ' αυτή τη διάδραση. (Θα έχω
περισσότερα να πω γύρω από την ιδέα αυτή, όταν θα συζητώ το εδώ και τώρα παρακάτω στο ίδιο
κεφάλαιο.) Τέλος η συνεδρία με τον Μαρκ δείχνει τη συνεργεία που υπάρχει ανάμεσα στις ιδέες και
στη σχέση: και οι δύο παράγοντες λειτούργησαν στη συνεδρία αυτή, όπως και στις περισσότερες
ψυχοθεραπευτικές συνεδρίες.
ΤΟ ΑΠΟΦΘΕΓΜΑ ΤΟΥ ΤΕΡΕΝΤΙΟΥ ΚΑΙ Η ΑΥΤΟΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΗ

Ο Τερέντιος, ένας Ρωμαίος θεατρικός συγγραφέας του 2ου αιώνα π.Χ., μας έχει δώσει ένα
απόφθεγμα που παίζει πολύ σημαντικό ρόλο για την εσωτερική δουλειά του ψυχοθεραπευτή: Είμαι
άνθρωπος, και τίποτα το ανθρώπινο δεν μου είναι ξένο.
Έτσι στο τέλος της συνεδρίας, όταν ο Μαρκ βρήκε το κουράγιο να μου κάνει μια ερώτηση που τη
συγκρατούσε εδώ και καιρό -«Πώς με κρίνετε σαν θεραπευτή σε σχέση με το όλο επεισόδιο της
Ρουθ;»-, επέλεξα ν' απαντήσω ότι μπορούσα να τον συναισθανθώ, γιατί έχω κι εγώ κατά καιρούς
νιώσει να με διεγείρουν κάποιες ασθενείς μου. Πρόσθεσα ότι αυτό ίσχυε και για όλους τους
θεραπευτές που είχα γνωρίσει ποτέ.
Ο Μαρκ μου έκανε μια δύσκολη ερώτηση, αφού όμως την είχα μπροστά μου, ακολούθησα το
απόφθεγμα του Τερέντιου κι αναζήτησα μέσα μου κάποια ανάλογη ανάμνηση, την οποία και
μοιράστηκα μαζί του. Όσο βάναυσο, κτηνώδες, απαγορευμένο ή παράδοξο κι αν είναι το βίωμα ενός
ασθενούς, μπορείτε να εντοπίσετε μέσα σας κάποια συγγένεια μ' αυτό, αν είστε πρόθυμοι να
εισχωρήσετε στις δικές σας σκοτεινές περιοχές.
Οι αρχάριοι θεραπευτές καλό θα ήταν να χρησιμοποιούν σαν καθημερινό οδηγό το ρητό του
Τερέντιου, για να τους βοηθήσει να συναισθάνονται τους ασθενείς τους εντοπίζοντας τις δικές τους
παρόμοιες ψυχικές εμπειρίες. Το απόφθεγμα αυτό είναι κυρίως κατάλληλο, όταν δουλεύουμε με
ασθενείς που έχουν άγχος θανάτου. Για να μπορέσετε να είστε αληθινά παρών με τους ασθενείς
αυτούς, πρέπει ν' ανοίξετε τον εαυτό σας στο δικό σας άγχος θανάτου. Η πρόθεσή μου δεν είναι ν'
αντιμετωπίσω κάτι τέτοιο επιπόλαια: δεν είναι καθόλου εύκολο πράγμα, και κανένα εκπαιδευτικό
πρόγραμμα δεν προετοιμάζει τους θεραπευτές γι' αυτό το είδος δουλειάς.
Μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια είδα τον Μαρκ άλλες δύο φορές για δύο βραχείες θεραπείες, όταν
του ξαναεμφανίστηκε το άγχος θανάτου, μια φορά όταν πέθανε ένας στενός του φίλος κι άλλη μια
φορά όταν χρειάστηκε να χειρουργηθεί για έναν καλοήθη όγκο. Και τις δύο φορές ανταποκρίθηκε
πολύ γρήγορα, μέσα σε πολύ λίγες συνεδρίες. Στο τέλος ένιωσε αρκετά δυνατός για να βλέπει στο
γραφείο του αρκετούς ασθενείς που αντιμετώπιζαν άγχος θανάτου έχοντας μπει σε χημειοθεραπεία.
Η σωστή στιγμή και η αφυπνιστική εμπειρία: Πάτρικ

Ως τώρα για παιδαγωγικούς λόγους συζήτησα χωριστά τις ιδέες και τη σχέση, τώρα όμως ήρθε η ώρα
να τα συνδέσω. Πρώτα ένα θεμελιώδες αξίωμα: οι ιδέες θα φέρουν αποτέλεσμα, μόνο όταν η
θεραπευτική συμμαχία είναι στέρεη. Η δουλειά μου με τον Πάτρικ, τον πιλότο μιας αεροπορικής
εταιρείας, απεικονίζει ένα σφάλμα στη χρονική στιγμή: επιχείρησα να επιβάλω κάποιες ιδέες, ενώ δεν
υπήρχε στέρεη θεραπευτική συμμαχία.

Επιπλέον. Η εταιρεία του όχι μόνο αρνήθηκε ν' αναλάβει ευθύνη για οποιοδήποτε απ' τα προβλήματά του. η οποία φυτοζωούσε τα τελευταία τρία χρόνια.μια ανοιχτή πρόσκληση να δουλέψει στην επιχείρηση του αδελφού του. ψηλάφισε κάποια κοιλιακή μάζα και. ενώ ανησυχούσα για κείνον. όπου ένας χειρουργός εξέτασε την κοιλιά του. Όταν τον επέλεξαν για ένα ειδικό πόστο διάρκειας έξι μηνών στα γραφεία της εταιρείας. κι η άψυχη σχέση τους. Η θεραπεία προχωρούσε αργά. Ποιοί ήταν οι στόχοι του στη θεραπεία. Όπως οι περισσότεροι πιλότοι των ιδιωτικών αερογραμμών. δείχνοντας πολύ ανήσυχος. Άλλωστε είχε λόγο να είναι επιφυλακτικός. Με όλα αυτά τα εμπόδια ο Πάτρικ παρέμενε απόμακρος στις συνεδρίες μας. προσπαθούσε να υποχρεώσει τους πιλότους της να πετάνε ακόμα περισσότερο. επηρέασαν τον Πάτρικ με πολύ εντυπωσιακό τρόπο. δεν μπορούσα να γεφυρώσω την απόσταση που μας χώριζε. η οποία αφαιρέθηκε με χειρουργική επέμβαση. ας πούμε. Σπάνια ένιωθα ευχαρίστηση που τον έβλεπα και δουλεύοντας μαζί του αισθανόμουνα μπλοκαρισμένος και χωρίς ικανότητες. Μίλησε. του βούτηξε τη σύνταξη που μάζευε τριάντα χρόνια και τον υποχρέωσε να πετάει τόσο συχνά. αλλά ο Πάτρικ ήταν κυβερνήτης της πολιτικής αεροπορίας κι είχε συνηθίσει να κατευθύνει ο ίδιος την πορεία των πραγμάτων. Ήξερα πως δεν περίμενε ποτέ τις συναντήσεις μας με χαρά. Πήγε σ' ένα εφημερεύον νοσοκομείο. για μερικές συμβουλευτικές συνεδρίες μέσα σ' ένα διάστημα δύο χρόνων. φαντάστηκε τον θάνατό του και πήρε διάφορες αποφάσεις που θ' άλλαζαν τη ζωή του.πόσο το επάγγελμά του τον έβλαπτε σωματικά κι αποφάσισε να φύγει από τη δουλειά που σήμαινε τόσο πολλά γι' αυτόν εδώ και τόσο πολλά χρόνια. ο Πάτρικ ήξερε ότι η υγεία του απαιτούσε ν' αλλάξει δουλειά. συμφωνήσαμε να εκμεταλλευτούμε αυτόν τον χρόνο του στο έδαφος για να βρισκόμαστε κάθε εβδομάδα. Τελικά έμαθε ότι είχε μια καλοήθη κύστη. έχοντας μάλιστα και ένα στρατιωτικό παρελθόν σε μαχητικά αεροσκάφη ήταν πολύ επιφυλακτικός στο ν' αποκαλύψει ευάλωτες πτυχές του. ο Πάτρικ είχε τραυματιστεί από το πρόσφατο χάος στη βιομηχανία των αεροπορικών εταιρειών. Πάσχιζα. ζήτησε αμέσως να του γίνει αξονική τομογραφία. Κι όμως. εκείνες οι τέσσερις ώρες στις οποίες αναλογίστηκε τον θάνατο. σύμφωνα με τον Πάτρικ. ο Πάτρικ ένιωσε τρόμο για τον καρκίνο. χωρίς επιτυχία. για το σοκ που ένιωσε στη σκέψη ότι θα συναντούσε τον θάνατο με απραγματοποίητο ένα τόσο μεγάλο μέρος του δυναμικού του για τη ζωή. ώστε από το διαλυτικό τζετ-λαγκ κι από τη διατάραξη του κιρκάδιου ρυθμού κατέληξε να υποφέρει από πολύ σοβαρή διαταραχή ύπνου. Κατάλαβε τώρα -το κατάλαβε πραγματικά. Δεν μπορούσα να τον αγγίξω. Στις τέσσερις ώρες που περίμενε για την αξονική. έβλεπα από καιρό σε καιρό τον Πάτρικ. Ένιωσε τυχερός που είχε μια εφεδρική δουλειά . να εγκαταστήσω μια δυνατή θεραπευτική συμμαχία. τον στενοχωρούσε η συγκατοίκησή του με τη φίλη του. ο Πάτρικ εμφάνισε οξύ κοιλιακό πόνο. Ο Πάτρικ αποφάσισε επίσης ν' αποκαταστήσει τη ρήξη που είχε συμβεί ανάμεσα σ' αυτόν και στον . έναν πιλότο πενήντα πέντε χρονών. Αν και εξακολουθούσε να του αρέσει πολύ να πετάει. αλλά και. μια κατάσταση την οποία επιδείνωναν οι ακατάπαυστες και αθεράπευτες εμβοές στ' αυτιά του που οφείλονταν στη δουλειά του. Μια μέρα. Στην επόμενή μας συνεδρία ήταν πιο ανοιχτός στην αλλαγή από ποτέ.Παρόλο που οι διεθνείς του πτήσεις μας δυσκόλευαν να προγραμματίσουμε τις συνεδρίες μας. ούτε σκεφτόταν καθόλου τη θεραπεία ανάμεσα στα ραντεβού μας. Η εταιρεία του είχε κόψει τον μισθό του στα μισά. στον τρίτο μήνα της θεραπείας μας. γιατί σχεδόν κάθε καταγεγραμμένη διάγνωση DSM θα μπορούσε να τον καθηλώσει για πάντα στο έδαφος ή ακόμα και να του στοιχίσει την άδεια του πιλότου και άρα τη δουλειά του. Ο Πάτρικ ήθελε ή να βελτιώσει τη σχέση ή να τη διακόψει και να φύγει. τη Μαρία. Όσο για μένα.

και κάπως πιο ανοιχτός ακόμα και μαζί μου. ο κουρέας ή ο προσωπικός σας γυμναστής) μπορεί να είναι πολύ υποστηρικτικοί και να σας συναισθάνονται. όπου θα ξεκινούσε την καινούρια του δουλειά. Επομένως. σε μια δύσπιστη ή. ΔΟΥΛΕΥΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΕΔΩ ΚΑΙ ΤΩΡΑ Ακούω πολλούς να ρωτούν: αν ένας άνθρωπος έχει στενούς φίλους. . γιατί ο Πάτρικ θα μετακόμιζε σε άλλη πολιτεία. αν κάποιος περιτριγυρίζεται από καλούς φίλους ή (κάτι που αφορά πιο συγκεκριμένα το θέμα μας) έχει την ικανότητα να διαμορφώνει σχέσεις οικειότητας που να έχουν διάρκεια. Έκανε πράξη διάφορες αποφάσεις του: αποκατέστησε την επαφή του με τον πατέρα του και με ολόκληρη την οικογένειά του. τη στιγμή που θα τους έχετε ανάγκη. χρειάζεται ψυχοθεραπευτή. δώστε προσοχή. Έπειτα από μερικές εβδομάδες άρχισε να παλινδρομεί. ακόμα περισσότερο. Οι στενοί φίλοι παίζουν ουσιαστικό ρόλο για μια καλή ζωή. Ο Πάτρικ ήταν πιο ανοιχτός απέναντι στον εαυτό του. στην οποία είχε βρεθεί μετά την καταπρόσωπο συνάντησή του με τον θάνατο. Για τον σκοπό αυτό του έστειλα ένα ηλεκτρονικό μήνυμα. η μασέζ σας. Εξάλλου. γιατί ο ασθενής μπορεί να νιώσει νικημένος από τις παρατηρήσεις σας και τελικά να βρει τρόπο να νικήσει εσάς. Προς μεγάλη μου έκπληξη όμως στην περίπτωση του Πάτρικ η προσέγγιση αυτή είχε το αντίθετο αποτέλεσμα. Παραμένει όμως μια σημαντική διαφορά: μόνο οι θεραπευτές είναι πιθανό να σας αντιμετωπίσουν στο εδώ και τώρα. τότε έχει πολύ λιγότερες πιθανότητες να χρειαστεί ψυχοθεραπεία. παρά το γεγονός ότι ο μισθός του ελαττώθηκε για άλλη μια φορά. σε μια ανταγωνιστική σχέση μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου. στους οποίους μπορείτε να υπολογίζετε ότι θα σας ακούσουν με αγάπη και στοργή. πρώτη φορά εδώ και δέκα χρόνια. Ο Πάτρικ απάντησε με θυμό στο ηλεκτρονικό μου μήνυμα: ερμήνευσε τα κίνητρά μου ως τιμωρητικά και το μόνο που είδε σ' αυτή μου την πράξη ήταν ότι τον κατέκρινα. Μέσα στις επόμενες εβδομάδες η θεραπεία απέκτησε μια νέα δύναμη. επιχείρησα να λειτουργήσω σαν καταλύτης για την ψυχοθεραπεία του και να τον μεταφέρω πίσω στην ψυχική κατάσταση. η οποία βοηθάει τους ασθενείς να ξαναμπούν σε μια προηγούμενη ψυχική κατάσταση. κι η οποία συνέχιζε να μολύνει και να χαλάει τις επαφές του με ολόκληρη την οικογένειά του. Οι καλοί φίλοι μπορούν να είναι άνθρωποι εμπιστοσύνης. Οι καλοί φίλοι (όπως άλλωστε και ο κομμωτής σας.πατέρα του. όταν είχε υπάρξει τόσο ανοιχτός και αποφασισμένος. Είναι μια τεχνική που την έχω χρησιμοποιήσει κι άλλες φορές με καλά αποτελέσματα. Ή θα έκανε πραγματική προσπάθεια να σχετιστεί μαζί της με πιο τρυφερό και αυθεντικό τρόπο ή θα την άφηνε και θα έψαχνε να βρει μια σύντροφο που να του ταιριάζει περισσότερο. ακόμα και οι θεραπευτικές προσπάθειες που γίνονται με την καλύτερη πρόθεση και με τη μεγαλύτερη γνώση μπορεί ν' αποτύχουν. επειδή δεν είχε κάνει καμιά αλλαγή στη σχέση του με τη Μαρία. τη θέση του διευθυντή σ' ένα απ' τα καταστήματα franchise του αδελφού του. Άλλωστε εδώ και δεκαετίες στέλνω 51 γραπτές περιλήψεις των συναντήσεών μας στους θεραπευόμενους που έχω σε ομαδική θεραπεία. με αφορμή έναν ανόητο καβγά πριν από χρόνια. Σταμάτησε να πετάει και δέχτηκε. Καθώς μας έμεναν μόνο τρεις συνεδρίες. κι η δουλειά που γινόταν μέσα στις συνεδρίες μας ξαναβρήκε τον ασύνδετο χαρακτήρα της. Η πολύωρη αναμονή του για την αξονική είχε εξάλλου ενισχύσει την απόφασή του ν' αλλάξει τη σχέση του με τη Μαρία. Ποια είναι λοιπόν η διαφορά ανάμεσα σ' έναν καλό φίλο και σ' έναν ψυχοθεραπευτή. Ανέβαλλε όμως να καταπιαστεί με τη μαραζωμένη σχέση του με τη Μαρία. πήγε μάλιστα και σ' ένα δείπνο για την Ημέρα των Ευχαριστιών. όπου του είχα επισυνάψει τις εκτεταμένες σημειώσεις μου από τη συνεδρία που κάναμε έπειτα από την εμπειρία του στο νοσοκομείο. Κοιτάζοντας προς τα πίσω συνειδητοποιώ τώρα ότι δεν κατόρθωσα ποτέ να εγκαταστήσω μια αρκετά δυνατή θεραπευτική συμμαχία με τον Πάτρικ. Πίστευε ότι του έκανα κήρυγμα.

Ο θεραπευτής γνωρίζει σιγά σιγά τους θεραπευόμενους με τον πιο ολοκληρωμένο τρόπο.οι πληροφορίες που συλλέγει ο θεραπευτής στο εδώ και τώρα είναι πάρα πολύ ακριβείς. Στο σημείο αυτό ο θεραπευτής μπορεί να εστιάσει την προσοχή στον ρόλο που παίζει ο θεραπευόμενος στη δημιουργία του προβληματικού ζητήματος. κουνάω το κεφάλι μου με απορία. Στηριγμένος απ' αυτή την αποδοχή ο θεραπευόμενος νιώθει ασφαλής και επιβεβαιωμένος και αναλαμβάνει ακόμα πιο μεγάλα ρίσκα.Η διάδραση στο εδώ και τώρα (δηλαδή τα σχόλια για την άμεση συμπεριφορά του άλλου) πολύ σπάνια συμβαίνει στην κοινωνική ζωή.να πειραματιστούν με την προσωπική αλλαγή. έναν άνετο στίβο. Και γιατί είναι σημαντικό το εδώ και τώρα. συχνά αλλοιωμένα και πάντως πολύ αναξιόπιστα. Δηλαδή οι θεραπευομενοι αργά ή γρήγορα θα εκδηλώσουν μέσα στην ψυχοθεραπευτική συνθήκη την ίδια συμπεριφορά που εκδηλώνουν στη ζωή τους έξω απ' αυτήν.κι όταν αργότερα γνωρίζω αυτή τη σύζυγο σε μια συνεδρία με το ζευγάρι. για παράδειγμα. Επιπλέον -πράγμα καίριο. Δεν επικεντρώνεται στο ιστορικό παρελθόν του ασθενούς (στο εκεί και τότε) ούτε στην τρέχουσα ζωή του θεραπευόμενου έξω από τη θεραπεία (το εκεί και τώρα). και επομένως πώς αύτος ο ασθενής είναι πιθανό ν' αλληλεπιδρά με τους άλλους. Πόσες φορές δεν έχω ακούσει κάποιον θεραπευόμενο να περιγράφει ένα άλλο πρόσωπο -τη σύζυγό του. μέσα απ' την παρατήρηση της συμπεριφοράς τους στις θεραπευτικές συνεδρίες. ν' αποκαλύψουν τους πιο σκοτεινούς και τους πιο λαμπερούς εαυτούς τους. Αυτές οι περιγραφές εξωτερικών γεγονότων είναι έμμεσα δεδομένα. ο σύνδεσμος . εργοδότες. Η καλή θεραπεία έχει μια ξεκάθαρη πορεία. Παρόλο που οι ασθενείς μιλούν συνήθως πάρα πολύ για τις αλληλεπιδράσεις τους με άλλα πρόσωπα -εραστές. τόσο πιο σφιχτά συμπλέκεστε με τον ασθενή σας σε μια σχέση οικειότητας και εμπιστοσύνης. Η σωστή χρήση του εδώ και τώρα στη διάρκεια της θεραπείας δημιουργεί ένα ασφαλές εργαστήριο. Αν συμβεί. Σε τελευταία ανάλυση ο ασθενής αντιλαμβάνεται ένα θεμελιώδες συμπέρασμα: αν εσύ είσαι υπεύθυνος για όσα έχουν πάει στραβά στη ζωή σου. δασκάλους. Ο θεραπευτής κατανοεί και αποδέχεται αυτά τα σκοτεινά ή τρυφερά αισθήματα. Όσο περισσότερο επικεντρώνεστε στο εδώ και τώρα (κι εγώ φροντίζω να το κάνω σταθερά σε κάθε συνεδρία). Αυτός ο συμπαθέστατος παλλόμενος άνθρωπος είναι το ίδιο εκνευριστικό ή άψυχο ή αδιάφορο άτομο για το οποίο άκουγα όλους αυτούς τους μήνες. αργά ή γρήγορα θα δείξει αυτή τη συμπεριφορά προς τον θεραπευτή στη διάρκεια της θεραπευτικής ώρας. τότε είναι σημάδι ή πολύ μεγάλης οικειότητας ή επικείμενης σύγκρουσης (για παράδειγμα. Μέσα στη θεραπευτική ώρα το εδώ και τώρα δίνει το βάρος στο τι συμβαίνει ανάμεσα στον θεραπευτή και στον ασθενή στο άμεσο παρόν. όταν σου μιλάω»). όπου οι θεραπευόμενοι μπορούν να πάρουν ρίσκα. Η οικειότητα. φίλους. Αυτό είναι ένα πρώτο βήμα για να βοηθήσουμε τον ασθενή ν' αναλάβει την ευθύνη για τις δυσκολίες της ζωής του. Οι θεραπευόμενοι αποκαλύπτουν αισθήματα τα οποία παλιότερα είτε τα αρνούνταν είτε τα καταπίεζαν. και το πιο σημαντικό απ' όλα. γονείς-. Τα δεδομένα αυτά είναι σαφώς τα πιο αξιόπιστα που διαθέτουμε: έχουμε άμεση εμπειρία του θεραπευόμενου και του πώς αλληλεπιδρά μαζί μας. ν' ακούσουν και να δεχτούν ανατροφοδότηση. Ένας άνθρωπος που είναι υπερβολικά υποχωρητικός ή αλαζόνας ή φοβητσιάρης ή αποπλανητικός ή απαιτητικός. εμείς οι θεραπευτές ακούμε γι' αυτά τα άλλα πρόσωπα (και για την αλληλεπίδρασή τους με τον ασθενή) μόνο μέσα απ' τα μάτια του ασθενούς μας. το οποίο συμβαίνει μέσα στη θεραπευτική σχέση. τότε εσύ και μόνο εσύ είσαι ικανός να τ' αλλάξεις. Μια βασική κατήχηση στην ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση είναι ότι η ψυχοθεραπευτική συνθήκη είναι ένας κοινωνικός μικρόκοσμος. «Δεν μ' αρέσει ο τρόπος που με κοιτάζεις») ή μιας σχέσης γονιού-παιδιού («Σταμάτα να κάνεις γκριμάτσες.

Προχωρώντας από το εξωτερικό προς το εσωτερικό υλικό Οι έμπειροι θεραπευτές βρίσκονται σε επιφυλακή για να εντοπίζουν την αντιστοιχία στο εδώ και τώρα κάθε ζητήματος που τίθεται μέσα στη συνεδρία. γιατί θα τους επιτρέψουν να αυξήσουν τον σύνδεσμό τους με όλους τους ασθενείς τους. γιατί φοβόταν μήπως κάποιος που ίσως ερχόταν επίσκεψη στο σπίτι μου. το οποίο έχει μια μακριά και στενή ιδιωτική οδό που βγάζει στον κεντρικό δρόμο. γι' αυτό εδώ θα θίξω μόνο μερικά αποφασιστικά βήματα της δουλειάς στο εδώ και τώρα. Το κλειδί για να δημιουργήσετε μια τέτοια συνεδρία. Ο θεραπευτής και ο θεραπευόμενος δεν εγκαθιστούν σχεδόν ποτέ μια πραγματική. Όλοι αυτοί οι λόγοι είχαν σαφώς να κάνουν με τη θεραπευτική σχέση. Θεωρώ χρήσιμο κάποια στιγμή να τον ρωτήσω γιατί επιλέγει κάτι τέτοιο. κρατάει τους ασθενείς προσηλωμένους στη θεραπευτική διαδικασία. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια το γραφείο μου βρίσκεται σ' ένα μικρό σπιτάκι πενήντα μέτρα μπροστά απ' το σπίτι μου. Σκεφτείτε κάτι τόσο φαινομενικά ασήμαντο και άσχετο σαν το παρκάρισμα. διαρκή φιλία. μπορούν όμως να φανούν πολύ χρήσιμα στους θεραπευτές. Βέβαια μια καλή σχέση με τον θεραπευτή μας δεν είναι ο τελικός στόχος της θεραπείας. Παρέχει ένα εσωτερικό σημείο αναφοράς. Η πλοήγηση από το μακρινό παρελθόν του θεραπευόμενου ή από τη ζωή του εκτός θεραπείας προς το εδώ και τώρα αυξάνει τα επίπεδα δέσμευσης και αποτελεσματικότητας της δουλειάς. και αργότερα σχολίασα την αλλαγή της συμπεριφοράς του μέσα στη συνεδρία (το γεγονός δηλαδή ότι μου έκανε διάφορες προσωπικές ερωτήσεις). Πώς να ευαισθητοποιηθείτε στο εδώ και τώρα Δεν ήταν δύσκολο να επικεντρωθώ στο εδώ και τώρα στη συνεδρία μου με τον Μαρκ. απεικονίζει μια στρατηγική πλεύσης. την οποία είχα αρχίσει να βλέπω πριν από έναν χρόνο για πανικούς που συνδέονταν με τον θάνατο. Ο σύνδεσμος όμως του θεραπευόμενου με τον θεραπευτή χρησιμεύει σαν γενική πρόβα για τις κοινωνικές σχέσεις του θεραπευόμενου στον έξω κόσμο. . το αναγνωρίσει και καταλάβει ότι πήγαινε σε ψυχίατρο. Πρώτα απλώς τον ρώτησα για το σχόλιο που έκανε. Την τεχνική προσέγγιση του πώς δουλεύουμε στο εδώ και τώρα την έχω περιγράψει 52 εκτενώς σε άλλο βιβλίο μου. Έπειτα από τόσα χρόνια κλινικής δουλειάς έχω διαμορφώσει κάποιες νόρμες για τις διάφορες συμπεριφορές μέσα στο θεραπευτικό μου πλαίσιο και βρίσκομαι σε εγρήγορση μήπως υπάρχουν αποκλίσεις από τις νόρμες αυτές. ότι οι θεραπευτές πρέπει να πασχίζουν να κάνουν την κάθε συνεδρία αλησμόνητη.που γεννά το εδώ και τώρα. καμιά φορά παρατηρώ ότι ένας ασθενής παρκάρει σταθερά το αυτοκίνητό του μακριά στο δρόμο. Ένας άλλος ντρεπόταν και προτιμούσε να μη δω την ακριβή του Μαζεράττι. στο οποίο μπορεί να ξαναστρέφεται ο θεραπευόμενος στην προσπάθειά του να αναδημιουργήσει τον κοινωνικό του κόσμο. ακόμα και μ' εκείνους που παλεύουν με τον φόβο τους για τον θάνατο. Συμφωνώ με τη Frieda Fromm-Reichman. μια γυναίκα σαράντα χρονών. στη διαδρομή σκεφτόταν τη Ρουθ. Μια άλλη ασθενής μου απάντησε ότι δεν ήθελε να εισβάλει στον ιδιωτικό μου χώρο. ότι κάθε φορά που ερχόταν να με δει. Ένας ασθενής απάντησε ότι δεν ήθελε να δουν το αυτοκίνητό του παρκαρισμένο κοντά στο σπίτι μου. Μια συνεδρία με την Έλλεν. Πολλές φορές όμως ο θεραπευτής μπορεί να χρειαστεί ν' αναζητήσει πιο υπόγειες οδούς μετάβασης. Παρόλο που υπάρχει άφθονος χώρος για παρκάρισμα σ' έναν ακάλυπτο χώρο μεταξύ σπιτιού και γραφείου. είναι να επιστρατεύσετε τη δύναμη του εδώ και τώρα. Μολονότι μερικά από τα παρακάτω παραδείγματα δεν επικεντρώνονται εμφανώς στο άγχος θανάτου.

Ένιωθε πολύ τυχερή που ξαναπαντρεύτηκε και δεν ήθελε τα παιδιά της να της ταράζουν τον σύζυγο. Για πες μου περισσότερα για την ικεσία. «Ο άντρας μου δεν είναι και πολύ της φροντίδας. Κάλο θα 'ταν όμως να έκανε κι αυτός κάτι για μένα. «Θέλεις δηλαδή να σε φροντίσουν.» Συμφώνησε. Έβαζα τα δυνατά μου να μην τραβάω την προσοχή του». Συνήθως ούτε καν το παρατηρεί». όταν αρρωσταίνω». εδώ πώς λειτουργεί αυτό μαζί μου.Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΕΚΦΡΑΣΕΙ ΠΑΡΑΠΟΝΑ: ΕΛΛΕΝ Η Έλλεν ξεκίνησε μια συνεδρία λέγοντας ότι παραλίγο να μου τηλεφωνήσει να την ακυρώσουμε. Αυτή η συζήτηση μου φέρνει στον νου εκείνη τη φορά πριν από λίγους μήνες. Ενώ με πληρώνεις για να σε φροντίσω. «Θα ήταν σαν να σας ικέτευα» απάντησε αμέσως. όταν είχες πρόβλημα με τον αυχένα σου και φορούσες κολάρο αλλά δεν το συζήτησες ποτέ. «Να με ικέτευες. σ' αυτό το γραφείο.» «Είχα τέσσερα αδέλφια. Έλλεν. και το πρώτο πράγμα που έμαθα στο σπίτι μου ήταν να μην εκφράζω παράπονα.δεν μπορείς να κλαψουρίζεις όλη σου τη ζωή". εσύ απόδιωξες την ερώτηση χωρίς να πεις κάτι περισσότερο. κι ο πατριός μου ήταν πολύ σκληρός και πολύ κακός. Αντί γι' αυτά επέλεξα να μεταφέρω τη συζήτηση στο εδώ και τώρα. «Όταν όμως εγώ σε ρώτησα πώς νιώθεις. Θα μπορούσα. γιατί ήμουνα άρρωστη». «Εσύ τι κάνεις. αλλά θέλεις αυτό να συμβεί χωρίς εσύ να το ζητήσεις ή χωρίς να δώσεις κάποιο σήμα ότι το έχεις ανάγκη. Τι σημαίνει για σένα "ικεσία". Στο σημείο αυτό μου ανοίγονταν πολλοί δρόμοι.» «Εγώ δεν ήμουνα ποτέ άνθρωπος που παραπονιέται. γιατί ένιωθε άρρωστη. Δεν εκφράζεις και πολλά παράπονα εδώ σ' αυτό το γραφείο. ρώτησα.» τη ρώτησα. Εκείνη έκανε μια κίνηση με τους ώμους σαν να το απόδιωχνε: «Είμαι καλύτερα». «Επομένως κι εδώ. «Αυτή τη στιγμή πόσο άσχημα νιώθεις. «Για πες μου. αν πραγματικά εξέφραζες τα παράπονά σου και μου έλεγες τι θέλεις στ' αλήθεια από μένα». παρόλο που εγώ είμαι επισήμως ο άνθρωπος που οφείλει να σε φροντίσει». Δεν μπορώ να σας περιγράψω πόσο συχνά τον άκουγα να μου το λέει. έρχεσαι για βοήθεια αλλά φιμώνεις τα παράπονά σου. «Σας είπα ότι σήμερα παραλίγο να σάς το ακυρώσω. Μου φαίνεται σαν ν' ακούω ακόμα τη φωνή του πατριού μου: "Φέρσου σαν μεγάλη . να διερευνήσω το γεγονός ότι ο άντρας της δεν τη φρόντιζε ή να εμβαθύνω περισσότερο σε προηγούμενες περιπτώσεις όπου είχε αρρωστήσει. Κι η μητέρα μου το ενίσχυε αυτό. Θυμάμαι ότι είχα αμφιβολίες τελικά . Πώς του το δείχνεις. «Πες μου τι συμβαίνει στο σπίτι σου όταν αρρωσταίνεις». Αναρωτιέμαι πώς θα ήταν. λόγου χάρη. Ήμασταν σαν ανεπιθύμητες αποσκευές.

» Σήμερα η ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση είναι τόσο συχνά προσανατολισμένη προς τη βραχεία και δομημένη ψυχοθεραπεία. «Γιατί ν' ανάγουμε τα πάντα στη μη πραγματική σχέση με τον θεραπευτή. Πώς τη νιώθεις σήμερα την απόσταση ανάμεσά μας. ώστε πολλοί νέοι θεραπευτές ίσως θεωρήσουν την επικέντρωσή μου στη σχέση μέσα στο εδώ και τώρα εκτός θέματος ή μια υπερβολική πολυτέλεια ή ακόμα και εκκεντρικότητα. Ήμουνα στο μπάνιο σας κι από μέσα μου κυλούσε ποτάμι το αίμα της περιόδου.» Ή «Στην αρχή της συνεδρίας είχα την αίσθηση ότι ήμασταν πολύ κοντά αλλά τα τελευταία είκοσι λεπτά απομακρυνθήκαμε. Μερικές φορές λέω απλώς: «Πλησιάζουμε στο τέλος της ώρας και θα 'θελα να δούμε λίγο πώς τα πάμε σήμερα οι δυο μας. Κι η απάντηση φυσικά είναι. Ο συχνός έλεγχος του εδώ και τώρα Φροντίζω να ελέγχω τι συμβαίνει στο εδώ και τώρα τουλάχιστον μια φορά σε κάθε συνεδρία.» Ή «Παρατήρησα ότι εδώ και δυο-τρεις βδομάδες δεν έχεις μιλήσει καθόλου για άγχος θανάτου. αλλά δεν ρωτήσατε τι μου συμβαίνει. «Γιατί τέτοια αυτοαναφορικότητα.για το κατά πόσο πονούσες. Ποτέ δεν εκφράζεις παράπονα. Δεν μπορούσα να καθαριστώ. αν εξέφραζες κάποιο παράπονο προς εμένα. τη σύγκρουση και τη σκληρότητα». η πρόσκληση έχει γίνει και έχει εγκατασταθεί η νόρμα ότι εξετάζουμε το καθετί που συμβαίνει μεταξύ μας. Γιατί πιστεύεις ότι συμβαίνει αυτό. Συμφωνείς. όπου διερεύνησε τα αισθήματα δυσπιστίας και φόβου που είχε για τους άντρες και τον φόβο της να πλησιάσει εμένα. μπήκαμε σε μια νέα εποικοδομητική φάση της θεραπείας. όπου οι ασθενείς έρχονται αντιμέτωποι με τον ανταγωνισμό.» Ή «Πόση απόσταση μας χωρίζει σήμερα. βρόμικες. εξαιρετικά καθαρή-. εγώ αμέσως επικέντρωσα την προσοχή μας στο θέμα της φροντίδας μέσα στη θεραπεία μας. Το όνειρο απεικόνιζε τις ανησυχίες της για ορισμένες επαίσχυντες. Έπειτα άκουσα κάποιες φωνές. Ίσως να ήταν ο επόμενος ασθενής σας ή κάποιοι φίλοι σας ή η γυναίκα σας». Υπάρχει πιθανότητα να πιστεύεις ότι παραείναι βαρύ για μένα. Το νιώθεις κι εσύ αυτό. Είχε βρέξει τις κάλτσες μου κι άρχιζε να μουλιάζει τ' αθλητικά μου παπούτσια.για παράδειγμα: «Παρατηρώ ότι γυρίζουμε γύρω από τα ίδια πράγματα που συζητούσαμε την προηγούμενη εβδομάδα. Εσείς βρισκόσασταν δίπλα. Το παρατήρησες κι εσύ. Δεν μπορούσα να το σταματήσω. Όταν η Έλλεν έθιξε το ζήτημα της αρρώστιας της και της έλλειψης φροντίδας από τον σύζυγό της. έκλεισε τα μάτια.» ρωτάνε συχνά. πολύ περιποιημένη. πήρε βαθιά ανάσα και είπε: «Πριν από δυο-τρεις βδομάδες είδα ένα όνειρο που δεν σας το είπα. εγώ τι νομίζεις ότι θα ένιωθα ή ότι θα έλεγα. Απ' έξω υπάρχει ένας κόσμος σκληρός.» Η Έλλεν έστρωσε τη λουλουδιαστή φούστα της -ήταν πάντα άψογα ντυμένη. Όταν οι ασθενείς διαμορφώνουν μια αυθεντική σχέση εμπιστοσύνης με τον . κρυφές πλευρές της που θ' άρχιζαν κάποια στιγμή να διαρρέουν μέσα στη θεραπεία. Συχνά όμως απ' αυτό το ερώτημα βγαίνει κάτι. Στο κάτω κάτω η δουλειά μας δεν είναι να προετοιμάσουμε τον ασθενή για μια ζωή σε ψυχοθεραπεία. ότι η θετική θεραπευτική συμμαχία είναι προαπαιτούμενη για την αποτελεσματικότητα κάθε θεραπείας. Δεν είναι ο σκοπός. Εμένα όμως μ' έβλεπε αδιάφορο: δεν τη ρώτησα τι πρόβλημα είχε. Και πάλι όμως. Από τη στιγμή που η Έλλεν μπόρεσε να μου μιλήσει γι' αυτό το όνειρο. Πες μου όμως. είναι το μέσο για να επιτευχθεί ο σκοπός. όπως υπαινίσσεται η περίπτωση του Πάτρικ. Το παράδειγμα αυτό απεικονίζει μια σημαντική αρχή της πλοήγησης στο εδώ και τώρα: όταν ένας ασθενής θίγει κάποιο ζήτημα ζωής. ιδίως αν προσθέσω και ορισμένες παρατηρήσεις . στο γραφείο σας. το ζήτημα αυτό μπορεί να μεταφερθεί στη θεραπευτική σχέση.» Μερικές φορές απ' αυτό δεν βγαίνει τίποτα. ήμουν απορροφημένος με κάποιον άλλον ασθενή ή με φίλους κι ούτε μπορούσα ούτε ήθελα να βοηθήσω.

Εδώ βέβαια μπαίνουμε στην περιοχή της μεταβίβασης και της αντιμεταβίβασης. (Ο όρος μεταβίβαση φυσικά αναφέρεται στην άποψη του Φρόυντ ότι τα σημαντικά αισθήματά μας για τους ενηλίκους της πρώιμης παιδικής μας ηλικίας «μεταβιβάζονται» ή απονέμονται σε κάποιον άλλον. Παρέχουν τα συναισθήματά σας πληροφορίες για τον ασθενή ή μήπως για τον εαυτό σας. αμυντικός άνθρωπος (η ένας άνθρωπος που πέρασε μια πολύ κακή μέρα). Σε ποιο βαθμό τα αισθήματά σας διαμορφώνονται από δικά σας ιδιοσυγκρασιακά ή νευρωτικά ζητήματα.) Μπορεί όμως να συμβεί και το αντίστροφο: μπορεί ο θεραπευτής να έχει διαστρεβλωμένη άποψη για τον ασθενή του . αντί να υπερτιμούν τις απόψεις των άλλων. στην οποία ενώ αποκαλύπτουν τα πάντα. Δεν κουράζομαι ποτέ να λέω στους εκπαιδευόμενους θεραπευτές ότι το πιο ζωτικό τους εργαλείο είναι ο ίδιος τους ο εαυτός και ότι. θυμωμένος. Όταν ένας ασθενής ανταποκρίνεται στον θεραπευτή με τρόπο που δεν είναι ταιριαστός και λογικός. μπορεί να συμβεί μια πολύ σημαντική εσωτερική μετατόπιση. Πρώτα όμως. Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο η προσωπική ψυχοθεραπεία βρίσκεται (ή θα έπρεπε να βρίσκεται) στον πυρήνα των εκπαιδευτικών προγραμμάτων για όλα τα είδη ψυχοθεραπείας. όπως προτείνω στους εκπαιδευόμενους ψυχοθεραπευτές. Μήπως ο ασθενής έχει την τάση να κάνει μεγάλες διαπροσωπικές διαστρεβλώσεις. Όχι μόνο πιστεύω ότι οι θεραπευτές πρέπει να έχουν οι ίδιοι περάσει από πολύχρονη θεραπεία (ατομική και . Αν εσείς νιώθετε φοβισμένος. Βέβαια δεν πρόκειται για ένα απόλυτο φαινόμενο . είναι ο ασθενής που -χωρίς καμιά εμφανή βάση. πρέπει να εμπιστεύονται τις παρατηρήσεις τους και πρέπει να σχετίζονται με τους θεραπευόμενούς τους με τρόπο στοργικό και επαγγελματικό.να βλέπει δηλαδή τον θεραπευόμενό του με διαστρεβλωμένο τρόπο. Επιπλέον ο ασθενής διαθέτει και ένα μοτίβο δύσπιστης συμπεριφοράς απέναντι στους περισσότερους άντρες που βρίσκονται σε θέση εξουσίας ή αυθεντίας. τον οποίο άλλοι θεραπευόμενοι δείχνουν να εμπιστεύονται σταθερά. ο οποίος βλέπει τους ασθενείς του μέσα από έναν παραμορφωτικό φακό.θεραπευτή. Οι θεραπευτές πρέπει να διαθέτουν πολύ μεγάλη αυτογνωσία. είναι ακριβείς οι παρατηρήσεις σας. Πώς θα μάθετε να χρησιμοποιείτε τα δικά σας αισθήματα στο εδώ και τώρα Το πιο πολύτιμο εργαλείο που διαθέτετε ως θεραπευτής είναι η δική σας αντίδραση απέναντι στον θεραπευόμενο. Αρχίζουν να εκτιμούν τον εαυτό τους και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι ίδιοι τα πράγματα.δείχνει πολύ μεγάλη δυσπιστία για έναν θεραπευτή.τι βλέπουν αυτό το ίδιο πρόσωπο οι άλλοι άνθρωποι (εννοείται και οι άλλοι θεραπευτές). μπερδεμένος. απορημένος. πρέπει να πάρετε πολύ στα σοβαρά αυτή σας την αντίδραση. αναπτύσσουν την αυτοπεποίθηση και τη βούληση να διαμορφώσουν εξίσου καλές σχέσεις στο μέλλον. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται αντιμεταβίβαση.στοιχεία μεταβίβασης και αντιμεταβίβασης μπορεί να συνυπάρχουν. Με άλλα λόγια. Επιπλέον αναπτύσσουν ένα νέο ψυχικό μέτρο για την ποιότητα μιας αυθεντικής σχέσης. αυτό το ονομάζουμε μεταβίβαση. εξακολουθούν να είναι αποδεκτοί και να παίρνουν υποστήριξη. αποπλανημένος. Οι ασθενείς αυτοί βιώνουν νέες πλευρές του εαυτού τους. μαγεμένος ή οποιοδήποτε άλλο από τα μυριάδες αισθήματα που υπάρχουν. Μετατρέπουν τη θετική εκτίμηση του θεραπευτή γι' αυτούς σε προσωπική αυτοεκτίμηση. Ένα πολύ ξεκάθαρο παράδειγμα της διαστρέβλωσης που γίνεται στη μεταβίβαση. πολύ διαφορετικό απ' ό. το εργαλείο αυτό πρέπει να είναι πολύ καλά ακονισμένο. Ή μήπως ο θεραπευτής είναι ένας θυμωμένος. κατά συνέπεια. πλευρές που ως τώρα τις αρνούνταν ή τις διαστρέβλωναν. Η οικειότητα με τον θεραπευτή χρησιμεύει σαν εσωτερικό σημείο αναφοράς. Ξέροντας πια ότι έχουν την ικανότητα να κάνουν σχέση. Είναι σημαντικό στοιχείο και πρέπει ν' αναζητήσετε έναν τρόπο να τη μετατρέψετε σε κάτι χρήσιμο για τη θεραπεία. Πρέπει οπωσδήποτε να διακρίνουμε το ένα απ' το άλλο. πρέπει να προσδιορίσετε από πού πηγάζουν τα αισθήματα αυτά.

τις αιμορροΐδες. Ήταν κάτι φρικτό. δεν αναγνώρισες καθόλου πόσο άσχημο μπορεί να είναι για μια γυναίκα της ηλικίας μου να έχει τόσο έντονα γαστρεντερικά προβλήματα ή πώς μπορεί να νιώθω που τα συζητάω. Είχα πάει στον δερματολόγο μου για μια άσχημη αλλοίωση στον κόλπο μου. σκεφτόμουνα. Ε. για τα γαστρεντερικά της προβλήματα. εμπιστοσύνη στις παρατηρήσεις του και στην αντικειμενικότητά του. (Εννοείται ότι είχα ξαναδιαβάσει τις σημειώσεις μου.τα δικά μου συναισθήματα. τότε θα εκνεύριζε κι άλλους ανθρώπους στη ζωή της. κι εκείνος φώναξε όλους τους φοιτητές του να έρθουν να δουν το θέαμα. Μέσα στα τρία χρόνια που κάναμε θεραπεία. μια συνταξιούχο καθηγήτρια Αγγλικών εξήντα οκτώ χρονών. δεν μου έδωσες αυτό που είχα ανάγκη. χωρίς ίχνος τρέμουλου στη φωνή. Επειδή ένας ασθενής μπορεί . Δεν ήσουνα παρών μαζί μου. Μια μέρα η Ναομί μπήκε στο γραφείο μου με το συνηθισμένο της ζεστό χαμόγελο. Αποφάσισα ότι ήταν σημαντικό να της πω πώς ένιωθα. Έμεινα εμβρόντητος. είχε ξεκινήσει πολλές συνεδρίες μ' αυτόν τον τρόπο. ακριβώς έτσι ένιωσα στην προηγούμενη συνεδρία. Θυμήθηκα ότι είχα νιώσει να τη συναισθάνομαι απόλυτα που ερχόταν τώρα να προστεθεί άλλο ένα βάσανο στον μακρύ κατάλογο των ιατρικών της προβλημάτων. Άλλωστε δεν ήταν η πρώτη φορά. αλλά και για τη δυσκολία να κάνει κλύσμα και για τις παιδικές της αναμνήσεις που συνδέονταν με κλύσματα. Αναλογιζόμενος ποιος ήταν ο καλύτερος τρόπος ν' απαντήσω. Η Ναομί είχε κάνει πολύ μεγάλες και επώδυνες αποκαλύψεις.ομαδική) στο πλαίσιο της εκπαίδευσής τους αλλά και ότι πρέπει να επιστρέφουν στη θεραπεία καθώς προχωρούν στη ζωή. Φάνηκες πολύ κατώτερος των προσδοκιών μου». μου εξαπέλυσε μια αιφνιδιαστική επίθεση: «Με απογοήτευσε πολύ η αντίδρασή σου απέναντί μου την τελευταία φορά. Συγχρόνως όμως δεν αμφέβαλλα ότι αν η Ναομί εκνεύριζε εμένα. Είχα νιώσει ένα κύμα μεγάλου εκνευρισμού απέναντί της: για κοίτα την. τότε αποκτά την ελευθερία να χρησιμοποιεί με αυτοπεποίθηση τα αισθήματά του για τους ασθενείς του. Να εξετάσουμε τις εντελώς διαφορετικές εντυπώσεις μας για το προηγούμενο ραντεβού μας. τα αέρια. πολύ σοβαρή υπέρταση και πολλές σωματικές ενοχλήσεις. στητή στον θρόνο της να με κρίνει χωρίς ίχνος σεβασμού για το πώς μπορεί εγώ να νιώθω. Γι' αυτό ίσως να έφταιγε το γεγονός ότι την εβδομάδα που μας πέρασε είχα αφιερώσει χρόνο ανάμεσα στις συνεδρίες μας. Επειδή πίστευε ότι τα συμπτώματα αυτά είχαν προκληθεί από κάποια καινούργια φάρμακα που έπαιρνε για τις καρδιακές της αρρυθμίες. έβγαλα μέσα στη συνεδρία τον ογκώδη Φαρμακευτικό Οδηγό και ξανακοιτάξαμε μαζί τις παρενέργειες των φαρμάκων. Με απογοήτευσε εξαιρετικά. Υπήρχε όμως κάτι πολύ πιο πιεστικό . Τι να κάνω λοιπόν. Μόλις νιώσει κανείς ως θεραπευτής εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Να δούμε τις εξιδανικευμένες προσδοκίες της από μένα. απεικονίζει πολλά από τα ζητήματα που εγείρει η αποκάλυψη του πώς νιώθετε στο εδώ και τώρα. έκανα στο μυαλό μου μια σύντομη ανασκόπηση της τελευταίας συνεδρίας. «Μ' ΕΧΕΤΕ ΑΠΟΓΟΗΤΕΥΣΕΙ ΠΑΡΑ ΠΟΛΥ»: ΝΑΟΜΙ Μια συνεδρία με τη Ναομί.) Η δική μου αίσθηση για την προηγούμενή μας συνάντηση ήταν εντελώς διαφορετική: εγώ την είχα θεωρήσει μια εξαιρετική συνεδρία και πίστευα ότι είχα κάνει πολύ καλή δουλειά. με κοίταξε στα μάτια και. για να ψάξω σε βάθος τα προβλήματά της και είχα μιλήσει σ' έναν φίλο γαστρεντερολόγο για τα συμπτώματά της . είχε μιλήσει για την αποθάρρυνσή της που το σώμα της γερνούσε. Ήταν πράγματα πολύ δύσκολα να ειπωθούν. Ήξερα άλλωστε ότι δεν θα της διέφευγαν τα συναισθήματά μου: είχε εξαιρετική διαίσθηση. πριν μπει η Ναομί στο γραφείο. Φεύγοντας απ' τη συνεδρία μας σκεφτόμουνα ένα επεισόδιο που μου συνέβη πριν από λίγα χρόνια. τη δυσκοιλιότητα. ποτέ όμως δεν με είχε εκνευρίσει τόσο πολύ. Να μπούμε σε μια ανάλυση της προηγούμενης συνεδρίας. κάθισε με το κεφάλι στητό.δεν είχα όμως προλάβει να της το πω. και της είπα ότι τη θαύμαζα που προθυμοποιήθηκε να τα θίξει. με μεγάλο άγχος θανάτου.

Αυτό που κυρίως μου κάνει εντύπωση όμως είναι το ύφος σου. ε. «Όσον αφορά τη γλώσσα μου και το ύφος μου και το πώς σου μίλησα» και στο σημείο αυτό πραγματικά σφύριξε απειλητικά.αυτό ήταν το μοναδικό μέρος όπου μπορούσα να μιλάω ελεύθερα. «Μα με ταράζουν πολύ οι επικρίσεις σου.» «Εννοώ το πώς με κοίταξες κατάματα και μίλησες σαν να μου ανακοίνωνες την ετυμηγορία του δικαστηρίου. Τα λες μ' έναν τόσο. είναι ότι έχεις ανοίξει και πολλές άλλες συνεδρίες με τον ακριβώς αντίθετο τρόπο. Δεν θα 'πρεπε να λειτουργεί έτσι». ή ότι ένιωσες ν' απομακρύνεσαι ή —» «Άκου». «Θέλεις να πεις ότι δεν πρέπει να σου λέω πώς νιώθω. η φωνή της Ναομί ακούστηκε διαπεραστική.να αναστατωθεί πολύ ακούγοντας ότι έχει εκνευρίσει τον θεραπευτή του. Ναομί» είπα. Κανείς απ' τους δυο μας δεν πρέπει να λογοκρίνει τον εαυτό του. να έλεγες ότι την περασμένη βδομάδα δεν συνεργαστήκαμε πολύ καλά οι δυο μας. Μου φάνηκε ότι δεν είχες την παραμικρή έγνοια πώς θα ένιωθα εγώ ακούγοντας τα λόγια σου».» . Κάτι ακόμα όμως που πρέπει να συνυπολογίσουμε. γιατί θα γίνω ρεζίλι. Δεν λειτουργούσε έτσι η θεραπεία μας. «Ναομί. Εξάλλου δεν είναι η πρώτη φορά που ξεκινάς τη συνεδρία έτσι. έχω δυο στεντ στις στεφανιαίες μου αρτηρίες.. πράγμα που μερικές φορές μ' έχει προβληματίσει. τόσο. «Πολύ έντονο συναίσθημα υπάρχει εδώ. «ένιωσα τρομερό θυμό που το σώμα μου διαλύεται κομματάκι κομματάκι. Θα μπορούσες. Αυτό με ταράζει. έχω έναν βηματοδότη που κάνει τικ-τακ. μ' έναν πολύ επικριτικό τρόπο..» «Ξέρω πώς νιώθεις γι' αυτά που συμβαίνουν στο σώμα σου. τα 'θελες και τα 'παθες. να προσέχω μη σπάσω τ' αυγά. χάρη στους γιατρούς έχω πρηστεί σαν γουρούνι. ας πούμε.» «Όχι βέβαια... γιατί εγώ δεν θυμόμουνα τη συνεδρία εκείνη σαν κάτι τόσο ξεχωριστό».«ε. Εννοώ ότι έχεις εκφράσει ευγνωμοσύνη για κάποια εξαιρετική συνεδρία. θα πρέπει να μου βάζω φίμωτρο. Νιώθω τον πόνο σου και σου το είπα την περασμένη εβδομάδα». Υπάρχουν διάφοροι τρόποι με τους οποίους θα μπορούσες να είχες μιλήσει. Δεν πιστεύω να θέλεις να βάλω εγώ φίμωτρο στον εαυτό μου. Φαντάζομαι όμως ότι θέλεις να ξέρεις την επίδραση που έχουν τα λόγια σου πάνω μου. «Τι εννοείς. Τώρα μου λες ότι άμα θυμώσω. Εγώ νόμιζα ότι την περασμένη βδομάδα είχα βάλει τα δυνατά μου να σου δώσω όλα όσα μπορούσα. Οι κόρες των ματιών της είχαν γίνει τεράστιες. Τι πρέπει να κάνω εδώ μέσα. «Δεν είπα ποτέ ότι θέλω να βάζεις φίμωτρο. το άλλο μου ισχίο με πεθαίνει στον πόνο. Τα' θελες και τα 'παθες». και με τα αέρια που έχω δεν μπορώ να βγω στον κόσμο. εκπλήσσομαι και κλονίζομαι ακούγοντας τα λόγια σου. Εδώ ένιωθα πάντα τόσο ελεύθερη .. Η Ναομί φάνηκε ανήσυχη. Το πρόσωπό της σκοτείνιασε.. αγέρωχο τρόπο. Πρέπει κι οι δυο να μοιραζόμαστε τα αισθήματά μας και στη συνέχεια να τα αναλύουμε. «Και τι εννοείς "αγέρωχο". προσπάθησα να προχωρήσω πολύ μαλακά. Άλλωστε αυτά που λες έχουν συνέπειες». ένα τεχνητό ισχίο.

. Τα λόγια σου όμως με κάνουν επιφυλακτικό. Αλλά εγώ δεν μπορούσα να ελέγξω τα νεύρα μου.μια γριά στρίγκλα. για να περάσουμε. Αυτό βγήκε από κάπου πολύ βαθιά». αντίθετα απ' ό. Είχα γίνει έξαλλη με τον οδηγό κι όλο έλεγα μέσα μου: "Πώς μπόρεσε να μου το κάνει αυτό. «Ποτέ δεν θα είναι το ίδιο». γιατί νόμιζες ότι δεν θα σου ξαναμιλούσε ποτέ μα ποτέ. επειδή.με τους σερβιτόρους που καθυστερούν να μου φέρουν το παγωμένο τσάι μου.ότι δηλαδή θα συνεχίσουμε να επικοινωνούμε. εγώ σε τόση ώρα θα 'χα πουλήσει ένα αυτοκίνητο». Εγώ επέμενα. «Λυπάμαι που σταματάμε τώρα. συνέχισα. τα αισθήματα μπορούν ν' αλλάξουν. Θυμός με τους πάντες . που βγήκαμε απ' το αυτοκίνητο κι εκείνη μέτρησε την απόσταση με βήματα και μου 'δειξε ότι δεν χωρούσαμε. Για την ακρίβεια. για να καταλάβουμε . Κι έπειτα τα 'βαλα με την ανιψιά μου που δεν προσπερνούσε το φορτηγό . μου βγαίνει από παντού. αυτό είχε πολύ μεγάλη ένταση. Θυμάσαι πέρσι που η φίλη σου η Μάρτζορι σου είχε θυμώσει. που μου 'ρχόταν να τον σπάσω στο ξύλο. «Μόνο εδώ μαζί μου.. Ναομί. όπως είδες. με κάνουν να νιώθω ότι πρέπει να προσέχω να μη σε πλησιάσω πολύ. Η ανιψιά μου έλεγε πως δεν χωράγαμε. έχουμε ένα ειδικό σύνολο κανόνων . παραπάνω από θυμό -η οργή. με τον παρκαδόρο που είναι τόσο αργός. θεία Ναομί. Έλεγε συνέχεια: "Ηρέμησε. Δεν έχει το δικαίωμα". ό.» «Για εξήγησέ μου το καλύτερα. Ο οδηγός ξαναγύρισε τρέχοντας με δυο βοηθούς που έσπρωξαν το φορτηγό στην άκρη. «απομακρύνομαι απ' τον θυμό σου.«Ότι τα όσα είπες στην αρχή της συνεδρίας. Εξάλλου οι νησίδες ήταν πάρα πολύ ψηλές για να τις ανέβουμε. κι αυτός πασχίζει να βρει μια λύση". Όταν είπες ότι "τα 'θελα και τα 'παθα". Λοιπόν. «Εννοείς ότι τα αισθήματα που έχω αυτή τη στιγμή είναι αμετάκλητα.ξέσπασε από μέσα μου». Είναι διάχυτη. ο κηπουρός προσπαθεί να κάνει τη δουλειά του. επειδή επέμενες να πάτε σε μια συγκεκριμένη ταινία.τι κι αν συμβεί. «Τώρα πια όλα θα είναι διαφορετικά εδώ μέσα» είπε η Ναομί κι άφησε το κεφάλι της να πέσει στο στήθος της. Μιλάς με μισόλογα». »Και φυσικά η ανιψιά μου είχε δίκιο. και μπήκαμε σε τέτοια κόντρα. επίσης. Δεν το κάνει επίτηδες. Πολύ έντονα συναισθήματα σήμερα.ακόμα κι αν έπρεπε ν' ανέβει στη νησίδα για να το κάνει. «Βρίσκομαι μπροστά στο εξής δίλημμα: ξέρω ότι θέλεις να είμαι κοντά σου και να έχουμε οικειότητα το έχεις πει πολλές φορές. Θύμωσα τόσο πολύ με τον οδηγό. Χθες με πήγαινε η ανιψιά μου στον γιατρό. κι ένα χαλασμένο φορτηγό κάποιου κηπουρού είχε κλείσει τον δρόμο. Η ώρα είχε τελειώσει. με την ταμία του κινηματογράφου που κάνει τόση ώρα να βρει ρέστα και να μου δώσει το εισιτήριό μου. όχι. αλλιώς θα με δαγκώσεις». »Όμως Ναομί». ότι η συνθήκη μέσα σ' αυτό εδώ το δωμάτιο συντελεί ακόμα περισσότερο στην επεξεργασία των καταστάσεων. κι εγώ ένιωσα ότι έγινα ρεζίλι .τι συμβαίνει αλλού. Τα κουβεντιάσατε και αποκαταστήσατε τη φιλία σας. «Κι εγώ η ίδια απόρησα». «πόσο έντονα μου βγήκε. γιατί υπήρχαν και παρκαρισμένα αυτοκίνητα. Έχουν γίνει τσιμέντο. Ο θυμός. Ή και αλλού. όχι. Βγήκα να τον ψάξω αλλά δεν τον βρήκα. Το ξέρω πως δεν ήταν ευχάριστο για σένα. Μην ξεχνάς. όχι μόνο εδώ με σένα. Άι στο καλό. Θα τη συνεχίσουμε την ερχόμενη εβδομάδα. και πόσο είχες πανικοβληθεί.» «Όχι. Πρέπει να βάλουμε κι οι δυο το μυαλό μας να δουλέψει. αλλά έγινε σημαντική δουλειά. απάντησε η Ναομί. πιστεύω ότι ήρθατε ακόμα πιο κοντά. Αυτό θέλεις. με κάνουν να νιώθω πιο απομακρυσμένος από σένα.

στο μάθημα της λογοτεχνίας. σε παρακαλώ συνέχισε. «αλλά θα προτιμούσα να τ' ακούσω από σένα». Έτσι προγραμματίσαμε μια συνεδρία για την επομένη. σε παρακαλώ. απήγγειλε τους πρώτους στίχους: Μην μπείτε ήσυχα σ' αυτή τη νύχτα την καλή 53 Τα γηρατειά πρέπει να φλέγονται. είμαι απόλυτα βέβαιη ότι η οργή μου στην πραγματικότητα αφορά την κατάσταση στην οποία βρίσκεται η ζωή μου: το πώς συρρικνώνομαι και το πώς ο θάνατός μου δεν είναι πια πολύ μακριά. να με πληρώνουν και να μου κάνουν κι ένα τέτοιο δώρο. Πολύ περίεργο. Κάποιος μου παίρνει τα πάντα .. φλέγομαι και ουρλιάζω. είπα. πολύ γρήγορα όμως αποδεικνυόταν μπούμερανγκ.το ισχίο μου. όχι. Αχ. και το ν' ακούω κάποιον να διαβάζει ποίηση είναι απ' τα πιο αγαπημένα μου πράγματα. Η Ναομί συμφώνησε. την άλλη μέρα όμως μου τηλεφώνησε λέγοντας ότι ένιωθε πολύ ασταθής και δεν μπορούσε να περιμένει μια ολόκληρη βδομάδα. καθώς τελειώνει η μέρα μου. «Σ' αυτούς τους στίχους βρίσκεται η απάντηση στην ερώτησή σου . «Νομίζω. αλλά. Ίσως όμως η μοναδική αληθινή λειτουργία της οργής να είναι ότι μπορεί να εμπνεύσει μεγάλη ποίηση». Δεν θέλω να πεθάνω. είπα μέσα μου. ο οποίος κάνει να ξεσπάσουν τέτοιου είδους συμπτώματα. Τι παράξενο. «Το ξέρω απ' έξω. τη δύναμή μου. Και προφανώς νομίζω πως η οργή θα βοηθήσει σε κάτι.γιατί αναδύεται τέτοιος θυμός». τη λειτουργία των εντέρων μου. Η στρατηγική της Ναομί (και του Ντύλαν Τόμας) για να καταπραΰνει το άγχος θανάτου.. για του φωτός το θάνατο οργή Κι αν το τέλος ζητάει σκοτάδι και το ξέρουν οι σοφοί Αφού αστραπή τα λόγια σας δεν τίναξαν στον αέρα Μην μπείτε ήσυχα σ' αυτή τη νύχτα την καλή «Θα μπορούσα να συνεχίσω» είπε η Ναομί. την ακοή μου και την όρασή μου.. οργή. «Χθες τη νύχτα. τα αδύναμα λόγια μου σίγουρα δεν τινάζουν καμιά αστραπή.. Γι' αυτό ακολουθώ τη συμβουλή του Ντύλαν Τόμας: δεν μπαίνω ήσυχα. Η Ναομί ξεκίνησε με ασυνήθιστο τρόπο: «Μπορεί να ξέρεις εκείνο το ποίημα του Ντύλαν Τόμας. . Η αληθινά αποτελεσματική θεραπεία πρέπει ν' ασχολείται όχι μόνο με το ορατό σύμπτωμα (τον θυμό. αβοήθητη και περιμένω τον θάνατο. τη βοηθούσε να εναντιωθεί στην αίσθησή της ότι συρρικνώνεται και στην πλήρη αδυναμία που ένιωθε. μου ήρθε ξαφνικά στον νου αυτό το ποίημα. και ποτέ δεν είχα στ' αλήθεια σκεφτεί ποιο είναι το νόημα αυτών των λέξεων . "Μην μπείτε ήσυχα"». τη λίμπιντό μου. να ουρλιάζουνε στο κλείσιμο της μέρας Οργή. χρόνια το δίδασκα στους μαθητές της Β' λυκείου. γιατί διατάρασσε την αίσθηση του συνδέσμου της με τον ζωτικό εσωτερικό κύκλο υποστήριξης που διέθετε. Πριν προλάβω ν' απαντήσω.στην ερώτησή μας για τον θυμό μου» συνέχισε η Ναομί. Στις συνεδρίες που ακολούθησαν επικεντρωθήκαμε πιο σταθερά και αποτελεσματικά στον τρόμο που κρύβεται πίσω απ' τον θυμό. Είμαι αδύναμη. Και τα αξιολύπητα. «Νομίζω ότι καταλαβαίνω πού το πας».» Σταμάτησε. στην προκειμένη περίπτωση) αλλά και με τον υπόγειο τρόμο για τον θάνατο. Είχε απαγγείλει πολύ όμορφα τους στίχους.ή τουλάχιστον ποτέ δεν τις είχα εφαρμόσει σ' εμένα». καθώς σκεφτόμουνα τη συνεδρία μας.

ότι ένιωθα «ν' απομακρύνομαι». άφησα να εννοηθεί η υπόγεια επιθυμία μου να έρθω κοντά της και να σχετιστώ στενά μαζί της. Η αυτοαποκάλυψη του θεραπευτή είναι μια περιοχή πολύπλοκη και αμφισβητούμενη. και της υπενθύμισα τις συνέπειες των λόγων της.Ρισκάρισα. ΑΥΤΟΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΗ Οι θεραπευτές οφείλουν να αυτοαποκαλύπτονται . Υπάρχουν όμως άλλες δύο κατηγορίες αυτοαποκάλυψης του θεραπευτή: οι αποκαλύψεις για τον μηχανισμό της θεραπείας και οι αποκαλύψεις για την προσωπική του ζωή στο παρελθόν ή στο παρόν. Σ' αυτό είναι έτοιμοι να δείξουν τα νύχια τους. γιατί ήταν προφανές ότι δεν ήθελε να νιώθω μακριά της ούτε να με κάνει να αισθάνομαι δύσκολα ή να τη φοβάμαι. Μην ξεχνάτε ότι η αυτοαποκάλυψη του θεραπευτή δεν είναι μονοδιάστατη. Αργότερα όμως. Μια αποτελεσματική προσέγγιση είναι να ρωτήσουμε: «Πώς νομίζεις ότι με κάνουν να νιώθω αυτά που λες. Επιπλέον (κι αυτό είναι σημαντικό) δεν της έκανα σφαιρική κριτική: φρόντισα να σχολιάσω μόνο μερικά σημεία της συμπεριφοράς της. Η πρώτη της αντίδραση. εγώ κατέληγα να νιώθω τα τάδε συναισθήματα. Νιώθοντας άσχημα που μου προκάλεσε αρνητικά συναισθήματα. Το παράδειγμα της Ναομί αφορά την αποκάλυψη του θεραπευτή στο εδώ και τώρα. Πράγματι. ίσως ακόμα περισσότερο από έναν ψυχοθεραπευτή. Σημειώστε την έμφαση που δίνω στην ενσυναίσθηση. έκανα διάφορα βήματα για να διασφαλίσω ότι θα τ' αποδεχτεί. οι πρωτόγονοι θεραπευτές και τα πρόσωπα της . θα ήθελα όμως να ξεκινήσω διευκρινίζοντας ότι δεν εννοώ πως οι θεραπευτές οφείλουν ν' αποκαλύπτονται αδιακρίτως: καταρχάς οφείλουν ν' αποκαλύπτονται μόνο όταν η αποκάλυψη αυτή πρόκειται να ωφελήσει τον ασθενή. που γεννούσε ο θυμός της. φοβήθηκε ότι είχε θέσει σε κίνδυνο την ασφαλή υποστηρικτική περιοχή της θεραπείας μας. Θ' απαντήσω λεπτομερώς σε όλες αυτές τις αντιρρήσεις. Η δουλειά όμως πάνω στην ενσυναίσθηση έχει δύο κατευθύνσεις: δεν πρέπει μόνο να βιώσουμε τον κόσμο του ασθενούς. μυστήριο και αυθεντία». στη θεραπεία της Ναομί. Διέθετα όμως μεγάλα περιθώρια ασφαλείας: είχαμε εγκαταστήσει μια στενή σχέση εμπιστοσύνης μέσα σε μια μεγάλη χρονική περίοδο. την ανησύχησε ο βιτριολικός της τόνος και τα σχόλιά της. όταν περιέγραψα το ύφος της Ναομί ως αγέρωχο. Αποκαλύψεις για τον μηχανισμό της θεραπείας Πρέπει άραγε να είμαστε ανοιχτοί και διάφανοι ως προς τον τρόπο με τον οποίο βοηθάει η θεραπεία. Ο Μέγας Ιεροεξεταστής του Ντοστογιέφσκι πιστεύει ότι αυτό που θέλει πραγματικά η ανθρωπότητα είναι «μαγεία. Τους φέρνει στον νου το φάσμα ενός ασθενούς που εισβάλλει στην προσωπική τους ζωή. Χρησιμοποίησα μια γλώσσα που δεν θα την πρόσβαλλε: λέγοντας. μιλώντας για τις ιδέες του Καρλ Ρότζερς για την αποτελεσματική συμπεριφορά του θεραπευτή. Στην πραγματικότητα δήλωσα πως όταν συμπεριφερόταν με τον τάδε τρόπο. όσο η προτροπή μου ν' αποκαλύψουν περισσότερα για τον εαυτό τους.» Έτσι φρόντισα να δώσω στη Ναομί να καταλάβει τις συνέπειες των λόγων της. αλλά και να τον βοηθήσουμε ν' αναπτύξει ο ίδιος ενσυναίσθηση για τους άλλους. Νωρίτερα.όπως προσπάθησα να κάνω εγώ με τη Ναομί. Επειδή σε κανέναν δεν αρέσει ν' ακούει αρνητικά σχόλια. Ποιος μπορεί να προσβληθεί από κάτι τέτοιο. τόνισα πόσο σημαντικό ρόλο παίζει η ακριβής ενσυναίσθηση του θεραπευτή (μαζί με την άνευ όρων θετική εκτίμηση και την αυθεντικότητα). Κι έπειτα βιάστηκα να προσθέσω ότι αυτό ήταν αντίθετο προς το συμφέρον της. ήταν «πήγαινες γυρεύοντας». ας πούμε. όταν ξανασκέφτηκε τα λόγια της. Είναι αποφασιστική για μια αποτελεσματική ψυχοθεραπευτική επαφή και σχέση. Οι υπόλοιπες τεχνικές που προτείνω στους θεραπευτές σπάνια τους προκαλούν τόση αναστάτωση.

Μπορείτε να μου μιλήσετε για θέματα που προκύπτουν με τους φίλους σας ή με τον εργοδότη σας ή με τη γυναίκα σας αλλά εκεί υπάρχει πάντα ένας περιορισμός: εγώ δεν τους γνωρίζω.» Μόλις κάνω τις ερωτήσεις αυτές. είναι αξιόπιστο. Οι παλαιότερες γενιές γιατρών ντύνονταν με μακριές λευκές ποδιές.να τι φοβούνται ορισμένοι θεραπευτές.» «Μήπως έχετε κάποια συναισθήματα για μένα που πρέπει να τα εξερευνήσουμε. κι ακόμα και στην πρώτη συνεδρία ρωτώ πώς τα πάμε ο θεραπευόμενος κι εγώ. υιοθετούσαν ένα ύφος παντογνώστη και σάστιζαν τους ασθενείς τους με εντυπωσιακές συνταγές γραμμένες στα λατινικά. τι μπορούν να κάνουν για να διευκολύνουν τη θεραπεία τους. Οι σαμάνοι ήταν δεξιοτέχνες της μαγείας και του μυστηρίου. Η σεξουαλική σου ζωή.» «Μοιάζει άραγε να βρισκόμαστε στον σωστό δρόμο.να μένουν πιο μακριά και πιο πάνω απ' τους ασθενείς τους. λέω κάτι του τύπου: «Θα δείτε ότι αυτό είναι κάτι που το κάνω συχνά. Όλοι μου οι θεραπευόμενοι καταλαβαίνουν αυτή την εξήγηση και την αποδέχονται. Εγώ ωστόσο πιστεύω ότι ένας θεραπευτής δεν έχει τίποτε να χάσει. κι εσείς άθελά σας μου δίνετε πληροφορίες που αντανακλούν τη δική σας υποκειμενική αλήθεια. Ακόμα και σήμερα κάποιοι θεραπευτές δεν δίνουν στους ασθενείς παρά μια σχηματική περιγραφή του πώς δουλεύει η ψυχοθεραπεία. κι οι ασθενείς θ' αρχίσουν αμείλικτα να σου ζητούν όλο και περισσότερα . Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο. δεν διστάζω να τους προτείνω και μια επιλεγμένη βιβλιογραφία για την ψυχοθεραπεία. Σημαντικές και πειστικές έρευνες τόσο στην ατομική όσο και στην ομαδική θεραπεία έχουν υποστηρίξει με πειστικά στοιχεία ότι οι θεραπευτές που συστηματικά και διεξοδικά προετοιμάζουν τους ασθενείς τους για τη θεραπεία. Η κοινωνική σου ζωή. Κάνω ερωτήσεις για το εδώ και τώρα. Φροντίζω να διευκρινίζω το πώς εστιάζουμε την προσοχή στο εδώ και τώρα.» «Πώς πάει ο γάμος σου.» Με βάση την εμπειρία μου πρόκειται για έναν ψευδή φόβο. επειδή η διερεύνησή της παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για τον ψυχικό κόσμο του ασθενούς και για τα πρώιμα βιώματά του.θρησκείας παρείχαν αυτές τις ιδιότητες του ανείπωτου σε μεγάλη αφθονία. θ' αντιδρούσα εστιάζοντας την προσοχή μας . γιατί μπορούμε να το βιώσουμε και συγχρόνως να επεξεργαστούμε άμεσα αυτή την πληροφορία». επειδή πιστεύω ότι η διερεύνηση της σχέσης μας θα μάς δώσει πολύτιμες και ακριβείς πληροφορίες. το πιο σημαντικό απ' όλα. πιστεύω ότι είναι ένας σκληροτράχηλος οργανισμός κι ότι αναπτύσσεται πολύ ρωμαλέα ακόμα και στο πλήρες φως της μέρας. Έτσι προσωπικά είμαι διάφανος σ' ό.τι αφορά τον μηχανισμό της θεραπείας. ποιος είναι ο ρόλος μου στη διαδικασία αυτή και. Πιο πρόσφατα οι ψυχοθεραπευτές συνέχισαν -με τη λακωνικότητά τους. με τις βαθυστόχαστες ερμηνείες τους. Αυτό όμως που συμβαίνει εδώ. Ο Φρόυντ θεωρούσε τη μεταβίβαση σημαντική. Λέω στους ασθενείς πώς λειτουργεί η ψυχοθεραπεία. τα διπλώματά τους και τις φωτογραφίες των διαφόρων δασκάλων και γκουρού που γεμίζουν τους τοίχους των γραφείων τους. αντίθετα έχει πολλά να κερδίσει όντας ολοκληρωτικά διαφανής ως προς τη διαδικασία της θεραπείας. δεν γίνεται διαφορετικά. επειδή δέχονται την πεποίθηση του Φρόυντ ότι η ασάφεια και η αδιαφάνεια του θεραπευτή ενθαρρύνει τον σχηματισμό της μεταβίβασης. Μολονότι ενθαρρύνω τους ασθενείς να μου κάνουν ερωτήσεις. «Πόσο ευτυχισμένος είσαι. Όσο για τη μεταβίβαση. Ρωτώ πράγματα όπως: «Τι προσδοκίες έχετε από μένα. Πώς με βλέπετε σε σχέση μ' αυτές τις προσδοκίες. Αποκαλύψεις για την προσωπική ζωή του θεραπευτή Για τόλμησε ν' ανοίξεις την πόρτα που οδηγεί στην προσωπική σου ζωή έστω και μια χαραμάδα. Αν φαίνεται να ενδείκνυται. Όλοι το κάνουμε. έχουν καλύτερη έκβαση. κανένας τους δεν επέμεινε ποτέ να μάθει δυσάρεστα προσωπικές λεπτομέρειες για τη ζωή μου. μέσα σ' αυτό το γραφείο.

οι προφήτες. Κουβεντιάζοντας αυτό το όνειρο ο Τζέημς μίλησε με πικρία για τον πατέρα του που εγκατέλειψε την οικογένειά τους. Το μαύρο πρόβατο είναι για μένα η πίστη στο αλλόκοτο: η θεραπεία αύρας. «το όνειρό σου μοιάζει να εκφράζει την ελπίδα σου να πάρεις κάτι απ' τον πατέρα σου. η αρωματοθεραπεία. Παρακαλώ. με το φλογερό πάθος του για τα παραφυσικά φαινόμενα. Την περασμένη βδομάδα είπες μάλιστα ότι είμαι ο μόνος άνθρωπος απ' τον οποίο ζήτησες ποτέ ανοιχτά βοήθεια.. είναι μια σύνθετη πράξη. που σχεδίασαν σχήματα σε σταροχώραφα κι έχτισαν τις πυραμίδες της Αιγύπτου. Το τελευταίο πράγμα που είχε ακούσει γι' αυτόν. η ψυχοκίνηση. είπα έπειτα από μερικά λεπτά συζήτησης πάνω στο όνειρο. ο οποίος σε ηλικία δεκαέξι ετών είχε χάσει τον αδελφό του σε τροχαίο δυστύχημα. όταν ο Τζέημς ήταν παιδί. εξακολουθώ να έχω τις προκαταλήψεις μου. «Είμαι ο Τζέημς Γκ. όπως βλέπουμε στην παρακάτω περιγραφή μιας συνεδρίας με τον Τζέημς. τονίζω στους θεραπευτές: αποκαλύψτε τον εαυτό σας. το φενγκ σούι. είναι η ανοχή και η άνευ όρων αποδοχή. «Επομένως». η θέαση από μακριά. οι άνθρωποι που γιατρεύουν με ένα άγγιγμα του χεριού. Δεν ήξερε καν αν ήταν ακόμα ζωντανός. επειδή μ' εγκατέλειψε όταν ήμουνα παιδάκι. η ανύψωση με διαλογισμό. το τσάννελινγκ. Δηλαδή θα ρωτούσα ποιο είναι το κίνητρο του θεραπευόμενου που τον οδηγεί να με πιέσει ή να με φέρει σε δύσκολη θέση. η θεραπεία προηγούμενων ζωών ή τα ΑΤΙΑ και οι εξωγήινοι που ενέπνευσαν πρωτόγονους πολιτισμούς. τα πόλτεργκαιστ. στείλτε βοήθεια». κάποιο σημάδι ότι σε σκέφτεται. Και πάλι. »Κι αυτό το μήνυμα στο κινητό που ζητάει βοήθεια!» συνέχισα. τα θρησκευτικά θαύματα. Στο . Τον βλέπω να κλαίει και χωρίς να τον ρωτήσω ξέρω πως κλαίει για μένα.. οι άγγελοι. «Αυτό που μου κάνει εντύπωση. οι ημιθεοποιημένοι γκουρού. η ομοιοπαθητική και κάτι παλαβές ιδέες όπως τα αστρικά ταξίδια. Όσο πλούσια κι αν είναι η συνεισφορά μιας τέτοιας αποκάλυψης στην αποτελεσματικότητα της θεραπείας. κατάλαβα ότι η θεραπευτική μου ουδετερότητα θα περνούσε μια δύσκολη δοκιμασία. όπου είναι θαμμένος ο αδελφός μου. Ο ΤΖΕΗΜΣ ΚΑΝΕΙ ΜΙΑ ΔΥΣΚΟΛΗ ΕΡΩΤΗΣΗ Παρόλο που δύο από τις πιο θεμελιώδεις αξίες στις οποίες πιστεύω ως θεραπευτής. τον σαρανταεξάχρονο άντρα που παρουσίασα στο Τρίτο κεφάλαιο. Για κάποιον λόγο καλώ τον αριθμό του δικού μου κινητού κι ακούω το μήννμά μου. η ιαματική δύναμη των κρυστάλλων. πετάω πάνω απ' την πόλη και κοιτάζω μέσα απ' το παράθυρο της κρεβατοκάμαράς του. οι ανεξέλεγκτοι ισχυρισμοί πολλών διατροφολόγων ότι γιατρεύουν αρρώστιες. Επισκέπτομαι τον πατέρα μου στην Πόλη του Μεξικού. όχι επειδή νιώθετε πίεση απ' τον θεραπευόμενο ή εξαιτίας δικών σας αναγκών ή κανόνων. είναι ότι έχεις πολλές φορές περιγράψει πόσο δύσκολο σου είναι να ζητήσεις βοήθεια. όταν αυτό προάγει την ψυχοθεραπεία. Και πάλι. Παρόλο που ο Τζέημς δεν αναζήτησε θεραπεία για την πίστη του στις παραφυσικές εκδηλώσεις. Υποφέρω. ότι νιώθει τύψεις που δεν υπήρξε καλύτερος πατέρας. Δείτε πώς δουλέψαμε πάνω στο εξής όνειρο: Υψώνομαι στον αέρα. Την ημέρα όμως που μπήκε στο γραφείο μου ο Τζέημς. Ο Τζέημς δεν θυμόταν να είχε λάβει ούτε μια φορά ένα τρυφερό πατρικό σημείωμα ή δώρο από κείνον. πίστευα πάντα πως ήμουνα σε θέση να βάλω στην άκρη όλες μου τις προκαταλήψεις και να δουλέψω με οποιονδήποτε.στη διαδικασία. άσχετα απ' το σύστημα στο οποίο πιστεύει. Αμέσως μετά βρίσκομαι στο νεκροταφείο της Γουαδαλαχάρα. ήταν ότι ζούσε κάπου στην Πόλη του Μεξικού. σχεδόν σε κάθε συνεδρία έρχονταν στην επιφάνεια ζητήματα που σχετίζονταν μ' αυτές.

όνειρο όμως είσαι πιο ανοιχτός, εκφράζεις την ανάγκη σου για βοήθεια. Μήπως λοιπόν το όνειρο
απεικονίζει μια αλλαγή; Μήπως λέει κάτι για σένα και για μένα; Ίσως έναν παραλληλισμό μεταξύ
αυτού που παίρνεις ή που θέλεις από μένα κι αυτού που λαχταρούσες να πάρεις απ' τον πατέρα σου;
»Κι έπειτα στο όνειρο επισκέπτεσαι τον τάφο του αδελφού σου. Τι σκέψεις κάνεις γι' αυτό; Μήπως
τώρα ζητάς βοήθεια για να διαχειριστείς τον θάνατο του αδελφού σου;»
Ο Τζέημς συμφώνησε ότι το νοιάξιμό μου για κείνον τον είχε κάνει ν' αποκτήσει συνείδηση και του
είχε ξυπνήσει τη λαχτάρα για όσα δεν είχε πάρει ποτέ απ' τον πατέρα του. Και συμφώνησε επίσης ότι
είχε αλλάξει από τότε που ξεκίνησε τη θεραπεία: μοιραζόταν πιο εύκολα τα προβλήματά του με τη
γυναίκα του και με τη μητέρα του.
Εκείνη τη στιγμή όμως πρόσθεσε: «Εσύ προτείνεις έναν τρόπο να δει κανείς το όνειρο. Δεν λέω ότι
είναι αβάσιμος. Δεν λέω ότι δεν έχει αξία. Αλλά εγώ έχω μια διαφορετική εξήγηση, που για μένα είναι
πολύ πιο αληθινή. Πιστεύω ότι αυτό που λέμε όνειρο δεν είναι στ' αλήθεια όνειρο. Είναι μια
ανάμνηση, μια καταγραφή του χθεσινοβραδινού μου αστρικού ταξιδιού στο σπίτι του πατέρα μου και
στον τάφο του αδελφού μου».
Φρόντισα να μην αφήσω τα μάτια μου να στραφούν στο ταβάνι και να μη βυθίσω το πρόσωπό μου
στα χέρια μου. Αναρωτήθηκα αν θα 'λεγε ότι κι η κλήση στο δικό του κινητό ήταν άλλη μια ανάμνηση,
αλλά ήμουνα σίγουρος ότι το να βρω έναν έξυπνο τρόπο να τον παγιδεύσω ή το να υπογραμμίσω
πόσο διαφορετικά ήταν αυτά στα οποία πιστεύαμε εκείνος κι εγώ, δεν θα οδηγούσε πουθενά.
Αντίθετα, έχοντας πειθαρχήσει τον εαυτό μου μήνες τώρα που κάναμε θεραπεία μαζί, να καταπίνει
τον σκεπτικισμό του, προσπάθησα να μπω στον κόσμο του και να φανταστώ πώς θα ήταν να ζούσα σ'
ένα σύμπαν με αιωρούμενα πνεύματα και αστρικά ταξίδια, και δοκίμασα επίσης μια ήπια εξερεύνηση
των ψυχολογικών αιτίων και του ιστορικού των πεποιθήσεών του.
Αργότερα μέσα στη συνεδρία ο Τζέημς μίλησε για την ντροπή που ένιωθε επειδή έπινε κι ήταν
τεμπέλης και είπε ότι θα νιώσει πολύ ταπεινωμένος, όταν θα συναντήσει τους παππούδες του και τον
αδελφό του στον παράδεισο.
Έπειτα από δυο-τρία λεπτά παρατήρησε: «Σε είδα ν' αλληθωρίζεις όταν είπα ότι θα συναντήσω τους
παππούδες μου».
«Εγώ δεν το κατάλαβα, Τζέημς».
«Το είδα! Και νομίζω ότι και νωρίτερα, όταν μίλησα για το αστρικό μου ταξίδι, πάλι αλληθώρισες. Πες
μου την αλήθεια, Ιρβ: ποια ήταν η αντίδρασή σου σ' αυτό που είπα τώρα μόλις για τον παράδεισο;»
Θα μπορούσα να είχα αποφύγει την ερώτηση, όπως κάνουμε συχνά εμείς οι θεραπευτές,
σχολιάζοντας τη διαδικασία, το γιατί μου την έκανε, αλλά αποφάσισα ότι ο καλύτερος δρόμος ήταν να
είμαι απόλυτα ειλικρινής. Ήταν βέβαιο ότι ο Τζέημς είχε αντιληφθεί πολλά ίχνη του σκεπτικισμού
μου. Αν τα αρνιόμουν, θα έκανα αντι-θεραπεία, υπονομεύοντας τη (σωστή) εικόνα που είχε για την
πραγματικότητα.
«Τζέημς, θα σου πω όσα μπορώ για το τι συμβαίνει μέσα μου. Όταν είπες ότι ο παππούς σου κι ο
αδελφός σου γνωρίζουν τα πάντα για τη ζωή που ζεις, αιφνιδιάστηκα. Εγώ δεν έχω την ίδια πίστη.
Καθώς μιλούσες όμως, αυτό που προσπάθησα να κάνω, ήταν να πασχίσω όσο μπορούσα να βουτήξω
μέσα στο δικό σου βίωμα, να φανταστώ πώς μπορεί να είναι να ζει κανείς σ' έναν κόσμο πνευμάτων,
σ' έναν κόσμο όπου οι πεθαμένοι συγγενείς σου γνωρίζουν τα πάντα για τη ζωή σου και για τα όσα
σκέφτεσαι».

«Δεν πιστεύεις στη μετά θάνατον ζωή;»
«Δεν πιστεύω. Συγχρόνως όμως θεωρώ ότι δεν μπορούμε ποτέ να είμαστε βέβαιοι γι' αυτά τα
πράγματα. Φαντάζομαι ότι σου προσφέρει μεγάλη ανακούφιση, κι εγώ είμαι υπέρ οποιουδήποτε
πράγματος προσφέρει στο μυαλό γαλήνη, ικανοποίηση και ενθαρρύνει μια ζωή με ακεραιότητα.
Προσωπικά όμως η ιδέα της επανασύνδεσης στον παράδεισο δεν μου φαίνεται πειστική. Θεωρώ ότι
προέρχεται από μια επιθυμία».
«Τότε σε ποια θρησκεία πιστεύεις;»
«Δεν πιστεύω σε καμιά θρησκεία και σε κανέναν θεό. Έχω μια απόλυτα κοσμική θεωρία για ό,τι μας
περιβάλλει».
«Μα πώς είναι δυνατόν να ζει κανείς έτσι; Χωρίς ένα σύστημα από δοσμένους ηθικούς κανόνες. Πώς
μπορεί η ζωή να είναι υποφερτή ή να έχει νόημα, χωρίς την ελπίδα ότι θα βελτιώσεις τη θέση σου
στην άλλη ζωή;»
Άρχισα να μη νιώθω άνετα για το πού θα οδηγούσε αυτή η συζήτηση και για το κατά πόσο
υπηρετούσα το συμφέρον του Τζέημς. Τελικά όμως αποφάσισα ότι το καλύτερο θα ήταν να συνεχίσω
να μιλάω ανοιχτά.
«Το πραγματικό μου ενδιαφέρον βρίσκεται σ' αυτή τη ζωή και στη βελτίωσή της για μένα και για τους
άλλους. Θα ήθελα ν' απαντήσω στο ξάφνιασμά σου για το πώς βρίσκω νόημα χωρίς τη θρησκεία.
Διαφωνώ ότι το νόημα κι η ηθική πηγάζουν απ' τη θρησκεία. Δεν νομίζω ότι υπάρχει ουσιαστικός
σύνδεσμος —ή τουλάχιστον αποκλειστικός σύνδεσμος— ανάμεσα στη θρησκεία, στο νόημα και στην
ηθική. Πιστεύω ότι ζω με ακεραιότητα μια ζωή που με γεμίζει. Είμαι ολοκληρωτικά αφοσιωμένος στο
να βοηθώ τους άλλους, όπως εσένα για παράδειγμα, να ζήσουν μια πιο ικανοποιητική ζωή. Θα έλεγα
ότι αντλώ το νόημα της ζωής μου απ' αυτόν εδώ τον ανθρώπινο κόσμο που έχουμε μπροστά μας
τώρα. Νομίζω ότι το δικό μου νόημα προέρχεται από το γεγονός ότι βοηθάω τους άλλους ν'
ανακαλύψουν το δικό τους νόημα. Πιστεύω ότι η ενασχόληση με μια επόμενη ζωή μπορεί να
υπονομεύσει την ολοκληρωτική συμμετοχή σ' αυτήν εδώ τη ζωή».
Ο Τζέημς φαινόταν να ενδιαφέρεται τόσο πολύ, που συνέχισα για λίγα λεπτά περιγράφοντας
ορισμένα από τα τελευταία αναγνώσματά μου από τον Επίκουρο και τον Νίτσε, και που τόνιζαν
ακριβώς αυτό το σημείο. Ανέφερα πόσο θαύμαζε ο Νίτσε τον Χριστό, αλλά πόσο ένιωθε ότι ο Παύλος
και οι κατοπινοί ηγέτες των Χριστιανών εξασθένισαν το αληθινό του μήνυμα και αποστράγγισαν αυτή
την παρούσα ζωή από κάθε νόημα. Ο Νίτσε μάλιστα, του επισήμανα, ένιωθε μεγάλη εχθρότητα
απέναντι στον Σωκράτη και στον Πλάτωνα, επειδή περιφρονούσαν το σώμα, υπερτόνιζαν την
αθανασία της ψυχής κι επικέντρωναν το ενδιαφέρον τους στην προετοιμασία για την άλλη ζωή. Αυτές
ακριβώς τις πεποιθήσεις ασπάστηκαν οι νεοπλατωνικοί, οι οποίες τελικά διαπότισαν την πρώιμη
χριστιανική εσχατολογία.
Σταμάτησα να μιλάω και κοίταξα τον Τζέημς, περιμένοντας κάποια προκλητική αντίδραση. Ξαφνικά,
προς μεγάλη μου έκπληξη, άρχισε να κλαίει. Άρχισα να του δίνω το ένα χαρτομάντιλο μετά το άλλο
και περίμενα να σταματήσουν τ' αναφιλητά του.
«Προσπάθησε να συνεχίσεις να μου μιλάς, Τζέημς. Τι λένε τα δάκρυά σου;»
«Λένε: "Την περίμενα τόσο πολύ καιρό αυτή τη συζήτηση... τόσο πολύ καιρό προσδοκούσα να κάνω
μια σοβαρή διανοητική συζήτηση για πράγματα βαθιά". Όλα γύρω μου, όλη μας η κουλτούρα -η
τηλεόραση, τα βίντεο γκέημς, τα πορνό-είναι τόσο αποβλακωμένη. Όλα όσα κάνω στη δουλειά μου,

όλες οι λεπτομέρειες των συμβολαίων και των αγωγών και της διαμεσολάβησης διαζυγίων - όλα είναι
χρήμα, όλα είναι σκατά, όλα είναι για το τίποτα, είναι όλα χωρίς νόημα».
Έτσι ο Τζέημς επηρεάστηκε όχι απ' το περιεχόμενό μας αλλά από τη διαδικασία μας - δηλαδή από το
γεγονός ότι τον πήρα στα σοβαρά. Το θεώρησε δώρο, που εγώ εξέφρασα τις δικές μου ιδέες και
πεποιθήσεις, οπότε οι μεγάλες ιδεολογικές μας διαφορές αποδείχτηκαν εντελώς χωρίς σημασία.
Συμφωνήσαμε ότι θα διαφωνούμε. Εκείνος μου έφερε ένα βιβλίο για τα ΑΤΙΑ κι εγώ, με τη σειρά μου,
του έδωσα ένα βιβλίο γραμμένο από τον σύγχρονό μας σκεπτικιστή Richard Dawkins. Η σχέση μας, το
νοιάξιμό μου και το γεγονός ότι του έδωσα αυτό που δεν είχε μπορέσει να πάρει απ' τον πατέρα του,
αποδείχτηκαν οι πιο αποφασιστικοί παράγοντες στη θεραπεία μας. Όπως επισήμανα στο Τρίτο
κεφάλαιο, ο Τζέημς έκανε μεγάλη πρόοδο σε πολλούς τομείς αλλά ολοκλήρωσε την ψυχοθεραπεία
του με τις παραφυσικές πεποιθήσεις του ακέραιες και ακλόνητες.
Όταν σε σπρώχνουν ως τα άκρα της αυτοαποκάλυψης

Η Αμέλια είναι μια νοσηλεύτρια σε δημόσιο νοσοκομείο, πενήντα ενός ετών, μαύρη, εύσωμη,
εξαιρετικά έξυπνη αλλά ντροπαλή. Τριανταπέντε χρόνια πριν έρθει σ' εμένα είχε υπάρξει, για δυο
ατελείωτα χρόνια, άστεγη ηρωινομανής και (για να στηρίξει την έξη της) πόρνη. Πιστεύω ότι
οποιοσδήποτε την εντόπιζε τότε στους δρόμους του Χάρλεμ -κάτισχνη, ντυμένη με κουρέλια, με
πεσμένο ηθικό, μια ακόμα απ' τη μεγάλη στρατιά των άστεγων πορνών που ήταν εθισμένες στην
ηρωίνη- θα έβαζε στοίχημα πως ήταν καταδικασμένη. Κι όμως, με τη βοήθεια της αναγκαστικής
αποτοξίνωσης που έκανε, όταν βρέθηκε για έξι μήνες στη φυλακή -και σε συνδυασμό με τη βοήθεια
των Ανώνυμων Ναρκομανών, μ' ένα πολύ σπάνιο κουράγιο και μια θηριώδη θέληση για ζωή- η
Αμέλια άλλαξε ζωή και ταυτότητα, μετακόμισε στη Δυτική Ακτή και ξεκίνησε μια καριέρα σαν
τραγουδίστρια σε κλαμπ. Είχε αρκετό ταλέντο για να βρίσκει σταθερές αμειβόμενες δουλειές, κι έτσι
κατάφερε να τελειώσει το γυμνάσιο και αργότερα τη νοσηλευτική. Τα τελευταία εικοσιπέντε χρόνια
είχε αφιερωθεί απόλυτα στη δουλειά σε άσυλα και σε ξενώνες για τους φτωχούς και τους άστεγους.
Στην πρώτη μας συνεδρία έμαθα ότι υπέφερε από σοβαρή αϋπνία. Συνήθως ξυπνούσε από εφιάλτες,
θυμόταν όμως πολύ λίγους, αν εξαιρέσουμε κάποια αποσπάσματα, όπου την κυνηγούσαν κι έτρεχε
να γλιτώσει. Εκείνη την ώρα την έπιανε τέτοια αγωνία για τον θάνατο, που σπάνια ξανακοιμόταν.
Όταν αυτό χειροτέρεψε τόσο που άρχισε να φοβάται να πέσει στο κρεβάτι, αποφάσισε να ζητήσει
βοήθεια. Έχοντας πρόσφατα διαβάσει μια ιστορία που είχα γράψει 54, το «Αναζητώντας τον
ονειρευτή» i, σκέφτηκε πως ίσως εγώ να μπορούσα να τη βοηθήσω.
Την πρώτη φορά που μπήκε στο γραφείο μου, σωριάστηκε στην πολυθρόνα λέγοντας πως έλπιζε να
μην την πάρει ο ύπνος εδώ, γιατί ήταν εξαντλημένη, καθώς το μεγαλύτερο μέρος της νύχτας είχε
μείνει ξύπνια προσπαθώντας να συνέλθει από έναν εφιάλτη. Συνήθως, είπε, δεν θυμόταν τα όνειρά
της, αλλά αυτό της είχε μείνει.
Είμαι ξαπλωμένη και κοιτάζω τις κουρτίνες μου. Έχουν κάτι ροδοκόκκινες πιέτες κι
ανάμεσα στις πιέτες μπαίνει ένα κιτρινωπό φως. Οι κοκκινωπές ρίγες είναι πιο φαρδιές απ'
τις ρίγες του φωτός. Το παράξενο όμως είναι ότι αυτή η κουρτίνα είναι συνδεδεμένη με τη
μουσική. Εννοώ, αντί να μπαίνει φως, ακούω τη μελωδία ενός τραγουδιού της Ρομπέρτα
Φλακ, το "Killing Me Softly", va ξεχύνεται απ' τις γραμμές του φωτός. Παλιά το
τραγουδούσα πολύ αυτό το τραγούδι στα κλαμπ του Όουκλαντ, όταν σπούδαζα στο
κολέγιο. Στο όνειρο με φόβισε που η μουσική αντικαθιστούσε το φως. Έπειτα ξαφνικά η
μουσική σταματάει κι εγώ ξέρω ότι ο μουσικός έρχεται να με πάρει. Ξύπνησα πολύ

i

Από τη συλλογή Ο δήμιος του έρωτα, Άγρα, 2003. (Σ.τ.μ.)

κι είχε αρχίσει διάφορες σχέσεις αλλά. Αγάπη μου. της είπα. «Συνεχίζεις να με λες κύριο Γιάλομ. που νόμισα ότι μιλούσε στον εργοδότη της. δεν ήταν ο εργοδότης της. όπως είπε. Ήξερε ότι εξακολουθούσε να ονειρεύεται. Μόλις έκλεισε. όπως πάντα. όταν μιλάς μαζί του κι όταν μιλάς στο αφεντικό σου». . ότι οι ιδέες χάνουν την αποτελεσματικότητά τους. έμοιαζε να την ανακουφίζει. «Πρέπει να υπάρχει κάποια διαφορά. και χρησιμοποίησε μια γλώσσα τόσο επίσημη και τυπική. κύριε Γιάλομ». τους φόβους της για τον θάνατο και τις αναμνήσεις της από τις φορές που τη γλίτωσε φτηνά τα χρόνια που ζούσε ως πόρνη. Είχε κι ένα δεύτερο σημαντικό πρόβλημα: ήθελε να κάνει σχέση μ' έναν άντρα. Στις πρώτες συνεδρίες διερεύνησα το ιστορικό της. συνέχιζε να πηγαίνει σε περιοδικές συναντήσεις των Ανώνυμων Ναρκομανών ή των Ανώνυμων Αλκοολικών. Έμοιαζε να μην έχει κανένα συνειδητό άγχος για τον θάνατο. ως την αξέχαστη συνεδρία που ακολουθεί: Μπαίνοντας στο γραφείο μου χτύπησε το κινητό της και με ρώτησε αν πείραζε να απαντήσει. κι ο ύπνος της βελτιώθηκε. αλλά δεν ήταν ποτέ σε θέση να θυμηθεί τίποτα παραπάνω από μικρά ψήγματα. αλλά διαισθάνθηκα μια γιγάντια αντίσταση. τη διέκοψα. είχε επιλέξει να προσφέρει πολλή δουλειά σε άσυλα. Ο φόβος της για την οικειότητα φάνηκε αμέσως στη θεραπευτική μας σχέση. Αντίθετα. «Σαν να μην υπάρχει ισορροπία». όταν δεν υπάρχει μια στενή σχέση εμπιστοσύνης. όχι. Τους πρώτους τρεις μήνες της θεραπείας και μόνη η διαδικασία του να μιλάει σ' εμένα και να μοιράζεται για πρώτη φορά λεπτομέρειες από τη ζωή της στους δρόμους. Η πρόοδος όμως γινόταν με ρυθμό παγόβουνου. Σπάνια με κοιτούσε. Η Αμέλια ήταν εκείνη που πάρκαρε μακρύτερα απ' όλους. ένιωσε. Στη συνέχεια είχε μια σύντομη τηλεφωνική συνομιλία για μια συνάντηση που θα γινόταν αργότερα την ίδια μέρα. Έχοντας στον νου μου το μάθημα που έμαθα απ' τον Πάτρικ (που παρουσίασα νωρίτερα σ' αυτό το κεφάλαιο). καμιά δεν είχε ποτέ πραγματικά απογειωθεί.» Η Αμέλια με κοίταξε σαν να είχα μόλις πέσει στη Γη από κάποιο άλλο σύμπαν. όπου σύχναζε την εποχή που ζούσε ως ναρκομανής και πόρνη. Στην ψυχοθεραπεία δεν την έφεραν μόνο οι εφιάλτες και η αϋπνία της. ενώ εγώ σε λέω Αμέλια». αλλά ο πιο πρόσφατος φίλος της. «Δεν είναι ότι θέλω να ξαναγυρίσω εκεί.) Η συνάντηση γινόταν σε μια περιοχή της πόλης που της θύμιζε πολύ τη γειτονιά του Χάρλεμ. τη ρώτησα κι έμαθα ότι. Γλυκέ μου.τρομαγμένη κατά τις τέσσερις το πρωί. Νωρίτερα στο κεφάλαιο αυτό μίλησα για το τι σημαίνει ο τρόπος με τον οποίο οι ασθενείς μου παρκάρουν τα αυτοκίνητά τους. κι άλλαξε θέμα μιλώντας μου για μια συνάντηση της ομάδας των Ανώνυμων Ναρκομανών. Καλέ μου. Το συναίσθημά της ήταν πάντα βουβό. Πηγαίνοντας στη συνάντηση με τα πόδια και περνώντας μια γειτονιά που τη μάστιζαν τα ναρκωτικά. με τον οποίο κανόνιζε να βγουν να φάνε. στην οποία είχε πάει την προηγούμενη μέρα. μια παράξενη νοσταλγία και συνειδητοποίησε πως αναζητούσε εισόδους σπιτιών και αδιέξοδα που μπορούσαν να προσφέρουν ένα μέρος για να περάσει κανείς τη νύχτα. «Τι θα λεγες για κάποια τρυφερή προσφώνηση. (Παρόλο που απείχε απ' τα ναρκωτικά περισσότερα από τριάντα χρόνια. Κι εκεί τελείωσε ο ύπνος μου για κείνη τη νύχτα. αποφάσισα τους επόμενους μήνες να δουλέψουμε τα προβλήματα της Αμέλια με την οικειότητα και επικεντρώθηκα κυρίως στη σχέση της μαζί μου. κι ένιωθα ένα μεγάλο χάσμα ανάμεσά μας.

για έπιπλα. ναι. Η ζωή ήταν απλή. αυτά τα ξεχνάω. Κι όμως κάθε φορά εσύ ξανάπιανες δουλειά. «Ναι.. Είναι δύσκολο να τα περιγράψω αλλά. . «Υπάρχει και κάποια περηφάνια σ' όλο αυτό.τα πτώματα που έβλεπες. όποτε πάω σ' αυτά τα. Αυτά τα πράγματα δεν τα συγκρατείς στο μυαλό σου».. «Ναι. Αμέλια. κι εσύ είχες πετάξει τα παπούτσια σου κι έτρεχες ξυπόλυτη επί μισή ώρα. ε. Πρέπει να σας γνωρίσω καλύτερα. Αλλά και τότε που συνέβαιναν. τους βάναυσους που σε βίαζαν. Δεν έχεις να σκας για αυτοκίνητο. Δεν σκεφτόμουνα τον θάνατο. Όταν ήμουνα στους δρόμους του Χάρλεμ το μόνο που μ' απασχολούσε ήταν ένα πράγμα. «Κι όμως τώρα ο θάνατος επιστρέφει και σε στοιχειώνει στα όνειρά σου».«Όπως σας είπα. φαντάζομαι. «Απ' ό. κι αυτή η νοσταλγία». Τι σου λέει αυτό.θυμάμαι εκείνη τη σπαραξικάρδια ιστορία που μου είχες πει. τις νύχτες που πάγωνες έξω στους δρόμους.. «Ναι. πού θα βρεθεί ο επόμενος πελάτης για να την πληρώσω.. Όχι αρκετή όμως. «Λίγο επιλεκτικά λειτουργεί η μνήμη σου εδώ. «Θα πρέπει να νιώθεις περήφανη που κατόρθωσες να βγεις από κει». χρειάζομαι χρόνο.» ρώτησα. Είναι και κάτι άλλο όμως. Μπορεί να σας φανεί απίστευτο. τους άντρες που σε κακομεταχειρίζονταν. Και τον θάνατο που καραδοκούσε παντού . ή για το πώς θα εκπαιδεύσεις τις καινούριες νοσοκόμες που μέσα σε μια βδομάδα έχουν φρικάρει. Θα σας πω τι ακούω κάθε φορά: ακούω μια φωνή να λέει μέσα στο κεφάλι μου: "τα κατάφερα". Δεν είχα φόβους θανάτου».. Δεν είχες ν' ανησυχείς για προϋπολογισμούς και για μήτινγκ. αλλά η ζωή τότε στον δρόμο ήταν πολύ πιο απλή και πολύ πιο εύκολη. Δεν έχω ελεύθερο χρόνο για να σκεφτώ. Ένα και μόνο — η επόμενη δόση της ντόπας. Και με το πώς θα μείνω ζωντανή.» «Δεν είμαι σίγουρη κι εγώ η ίδια. «Ακριβώς. πάντα μου έρχονται κύματα από συναισθήματα που δεν είναι τελείως αρνητικά... πάλι τα ξεχνούσα. "Τα κατάφερα"». Είναι σαν η ηρωίνη να έβγαζε απ' το μυαλό σου κάθε άλλη σκέψη. το γεγονός πως κι εσένα παραλίγο να σε σκότωναν. Και βέβαια. είδες να ρίχνουν μια φίλη σου απ' την ταράτσα ενός κτιρίου κι εσύ γλίτωσες τρεις φορές παρά τρίχα . «Να νοσταλγείς το σπίτι σου.τι θυμάμαι. Το μυαλό μου είναι φορτωμένο μέχρι πάνω με αριθμούς και δουλειά και μερικές φορές με τον Χαλ [τον φίλο της]. για το τι εκπίπτει απ' την εφορία.. «Υπάρχει λίγη. δεν ξέρω.. το ξέρω. λεπτό το λεπτό». θα 'λεγε κανείς. σαν να νοσταλγώ το σπίτι μου». επιβίωση μέρα τη μέρα. Δεν χρειαζόταν να φιλάω τις κατουρημένες ποδιές των γιατρών. Πώς θα μείνω μακριά απ' τα ναρκωτικά». τη μυρωδιά των ούρων και της χυμένης μπίρας.. Αμέλια.την επόμενη δόση της ηρωίνης. Δεν είχα ν' ανησυχώ τι μπορώ να κάνω για τους ανθρώπους νόμιμα και τι δεν μπορώ. Παραλίγο να με σκότωνε κάποιος ανώμαλος και την άλλη στιγμή ξανάβγαινα στον δρόμο». κάτι τέτοιο.. Πάντα τ' ακούω αυτό.. «Ακούγεται σαν να λες στον εαυτό σου: "Πήγα στην κόλαση και γύρισα και επέζησα"». τα σπασμένα μπουκάλια. είναι παράξενο. Το ίδιο κι αυτή η. κακόφημα μέρη της πόλης. μόνο μια σκέψη είχα στο νου . Ακόμα και τον φόβο του θανάτου». Όπως είπα. Αλλά όπως έλεγα. Έχετε δίκιο. Για θυμήσου τη βρομιά. είναι σαν. όπου ένας μανιακός σε κυνηγούσε μέσα σ' ολόκληρο το πάρκο μ' ένα μαχαίρι.

Η Αμέλια παρέμεινε ακίνητη κοιτώντας έξω απ' το παράθυρο. Περίμενα πώς και πώς τις συναντήσεις μας. Η ντροπή όμως που νιώθουμε. Γι' αυτό λοιπόν ας βουτήξουμε κατευθείαν στην καρδιά της ντροπής σου.» τη ρώτησα.» «Πίστεψε με . «Ντρέπομαι». ακριβώς. Άντε πάλι.μπορείς να το δεις. «Συνέχισε. Με αποφεύγεις. πώς αυτή η φράση τα διαλύει όλα. «Το ξέρω. Αυτό λέει η εμπειρία μου. Είχα τραβήξει πλήρως την προσοχή της. με ζιβάγκο και μ' ένα ινδιάνικο χαϊμαλί με χάντρες τυρκουάζ. «Εσύ. Τι σκέψεις κάνατε. σημαίνει ότι λέμε κάτι σημαντικό ο ένας στον άλλον. Νομίζω ότι αυτή η ντροπή είναι ο στόχος μας. "όλα βοηθάνε".» «Όλη μου η ζωή. Μου άρεσε πώς ντυνόταν. Καθώς το έλεγε αυτό κινούνταν ανήσυχα και κοίταζε αλλού.» «Ναι. Μπορείς να προσπαθήσεις να μιλήσεις περισσότερο για τα συναισθήματα που έχεις για μένα . η δουλειά μου με τις ομάδες και η ψυχοθεραπεία μου. άνθρωπέ μου. Μου άρεσε η γλυκύτητά του. «Στη δική σας θεραπεία. σε βοηθάει να μένεις ζωντανή. μ' αρέσει η γλυκύτητά σας». Αμέλια. επειδή είχαμε τα ίδια επαγγελματικά ενδιαφέροντα. Πώς μας κρατάει σε απόσταση. Χάρηκα πάρα πολύ που διάβασε το χειρόγραφο ενός απ' τα βιβλία μου και μου είπε ότι του άρεσε». Τον Ρόλλο Μαίυ.είναι σημαντικό.» «Το είπα. αυτό που κυνηγάμε . βοηθάνε». «Μου λέτε δηλαδή ότι όλοι οι ασθενείς σκέφτονται τον θεραπευτή τους. Οπωσδήποτε πάντως εγώ έκανα πολλές σκέψεις για τον θεραπευτή μου». έναν ψυχολόγο. Μου άρεσε που μου έλεγε ότι είχαμε μια πολύ ιδιαίτερη σχέση. Όλα βοηθάνε».στη σημερινή συνάντηση ή στη συνάντηση της περασμένης εβδομάδας ή ίσως και σκέψεις που έκανες για μένα μέσα στην εβδομάδα που μεσολάβησε.«Το ότι έρχεσαι εδώ και βλέπεις εμένα. Πες κι άλλα». «Αυτή η φρασούλα που προσθέτεις. «Ε. Εγώ σε βοηθάω να μείνεις μακριά απ' τα ναρκωτικά. ναι. «Δεν ήταν αυτή η ερώτησή μου. Πώς μας στερεί κάτι. ο τρόπος που έδινε προσοχή σε όλα. κι εμένα. πάλι τα ίδια. όχι.αυτό ακριβώς πρέπει να επεξεργαστούμε. Αμέλια». Σιωπή. «Η σειρά σου». Σε κρατάει μακριά απ' τα ναρκωτικά.» «Πήγαινα σ' έναν πολύ καλό άνθρωπο πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια. τώρα όμως ίσιωσε το κορμί της. όπως έκανε πάντα όταν έστρεφα τη συζήτηση σ' εμάς τους δυο.» «Ωχ. Πότε. Είπα ότι βοηθάς. Προσπάθησε να . Η Αμέλια είχε αρχίσει να μαζεύεται στην πολυθρόνα της μικραίνοντας τον εαυτό της.

Σε θεωρώ έναν γενναίο άνθρωπο. «Δεν ξέρω αν θα τ' αντέξετε αυτό. ότι ή σας δίνω το μπουκάλι με τα χάπια ή σταματάτε τη θεραπεία. Γι' αυτή την ερώτηση χρειάστηκα χρόνο. αλλά εγώ θα το πω. Το γυαλιστερό καφετί δέρμα στο μέτωπο και στα μάγουλα έδειχνε τόσο φρέσκο και καθαρό.εγώ θα 'φευγα.» «Γιατί τώρα ανοίχτηκα και θα με κοροϊδέψετε». όταν στρώνω τη γωνία του χαλιού που έχει γυρίσει. Ποτέ δεν είχε ξαναπεί κάτι τέτοιο. Αμέλια. «Θα με θέλατε ως μέλος της οικογένειάς σας. θα σε ήθελα ως μέλος της οικογένειάς μου».» Της έγνεψα ναι. καταλαβαίνετε τι εννοώ. εντάξει. όπου άλλοι την είχαν κοροϊδέψει. Είναι η . Θέλω να πω. «Συνέβαινε αυτό ποτέ.συνεχίσεις». Είσαστε έτοιμος. Θα μπορούσατε να τον κάνετε πολύ καλύτερο τον χώρο σας. «Μ' αρέσει που μου τα λες αυτά. μ' αγγίζουν αυτά που λες. γύρισε. «Γιατί. Εμένα δεν μου φάνηκαν πολύ συγκλονιστικά κι αναρωτήθηκα μεγαλόφωνα μήπως αντίθετα η ντροπή της είχε τις ρίζες της στις σκοτεινές μέρες της ηρωίνης. εντάξει. Θεωρητικά». Θυμάμαι στο τέλος εκείνης της συνεδρίας που δεν αφήνατε το χέρι μου. Ήθελα να είμαι ειλικρινής και αυθεντικός. Καλά. ναι. είχε τα μεγάλα της μάτια καρφωμένα πάνω μου. Μου άρεσε κι εκείνο το γελάκι που κάνετε κάποιες φορές. όταν θέλησα να βγω τρέχοντας απ' το γραφείο σας. Αυτό μου τράβηξε την προσοχή. Δεν είχα ιδέα τι μου επιφύλασσε. Έπειτα από μερικές στιγμές είπε: «Είστε βέβαια υποχρεωμένος να το πείτε αυτό. Επομένως. με κοίταξε κατευθείαν και είπε: «Έχω να σας κάνω μια ερώτηση». Με συγκινείς. Εκείνη διαφώνησε. Έπειτα έγινε σκεφτική. Κι από σας θα 'φευγα. Εξέτασα προσεκτικά τι ένιωθα και είπα: «Η απάντηση είναι ναι. Θα σας πω ένα πράγμα. ότι θα τα 'δινα έτσι εύκολα. και δήλωσε ότι τα προβλήματά της με την ντροπή προηγούνταν κατά πολύ της χρήσης των ναρκωτικών... Είμαι γεμάτος θαυμασμό για όλ' αυτά που ξεπέρασες και για τα όσα έκανες στη ζωή σου από τότε. αυτό μόνο». όπως έκανε συνήθως. Πώς νιώθεις αυτά τα τελευταία λεπτά. αν το κάνατε». Αυτό το γραφείο είναι άνω-κάτω.. Άλλοι θεραπευτές αυτό θα 'καναν.τι νομίζατε. θα μείνω στο θέμα μας. όπως είχε ξανακάνει και σε άλλες τέτοιες στιγμές.που δεν μου δώσατε τελεσίγραφο. σας είμαι ευγνώμων που δεν διακόψατε τη θεραπεία μου .» «Ντρέπομαι. Άρπαξε ένα χαρτομάντιλο και γύρισε απ' την άλλη για να συνέλθει. «Ε. Θυμάμαι εκείνη τη φορά που ο οδοντίατρος μου είχε γράψει πενήντα χάπια κωδεΐνης. Αμέλια. δεν καταλαβαίνω πώς δεν σας ενοχλεί κι εσάς αυτό. Και να σας πω κάτι . και πόσο βάλατε τα δυνατά σας να με καταφέρετε να σας τα δώσω. Εννοώ. Κάτι τέτοιες στιγμές τις λατρεύω. Την κοίταξα: κρατούσε το κεφάλι ψηλά. χωρίς να με αποφεύγει.» Τότε η Αμέλια ανέφερε κάποια περιστατικά από τα πρώτα παιδικά της χρόνια και από την εφηβεία της. ο οδοντίατρος μου τα 'χε κάνει δώρο . μου άρεσε εκείνη τη φορά που με βοηθήσατε να φορέσω το παλτό μου.. Κι έναν άνθρωπο πολύ συμπαθητικό. και περίμενα με αδημονία. Τα μάτια της Αμέλια γέμισαν δάκρυα.

. Το δικό μου πρότυπο τη βοήθησε να πάρει κι εκείνη μερικά ρίσκα και να βαδίσει σε καινούργιο έδαφος. Γνώριζα πολύ καλά την Αμέλια και ήμουν απόλυτα πεπεισμένος ότι η αποκάλυψή μου δεν θα την απομάκρυνε αλλά. Αμέλια. για να νιώθεις άνετα. Το έπιασε και της το κράτησα να το φορέσει. «Αυτό θα 'ταν το τελευταίο πράγμα που θα 'θελα να κάνω.δουλειά σας». όχι μόνο επειδή είχε βγει απ' το πηγάδι του εθισμού στην ηρωίνη. όπου είχε ακουμπήσει το αδιάβροχό της. πως όταν ο άνθρωπος αναλώνεται στην καθημερινότητα. Μου άρεσε που το είπε. η Αμέλια φώναξε πάνω απ' τον ώμο της: «Κι εσείς κάνατε καλή δουλειά». ε. Ανάμεσα στα ζητήματα που τέθηκαν στη συνεδρία μας ήταν η παράδοξη νοσταλγία που ένιωθε για την παλιά της ζωή στα ναρκωτικά. όμως. Αυτό κι αν ήταν ασυνήθιστο. Την ώρα που κατέβαινε τα λίγα σκαλιά έξω απ' το γραφείο μου. της είπα: «Έκανες καλή δουλειά σήμερα». αφιερωμένη στο να βοηθάει και ν' ανακουφίζει τους άλλους. Έξω έκανε κατακλυσμό. μια ερώτηση που τη σκεφτόταν εδώ και πάρα πολύ καιρό: «Θα με θέλατε ως μέλος της οικογένειάς σας. Της απάντησα με ειλικρίνεια. Η Αμέλια αρνιόταν να μοιραστεί μαζί μου τα συναισθήματά της για μένα κι απέφυγε ακόμα και την ερώτησή μου: «Το γεγονός ότι έρχεσαι εδώ σ' εμένα σε βοηθάει να μένεις ζωντανή. «Βλέπετε. Η εξήγησή της ότι ίσως να λαχταρούσε μια ζωή απλότητας θυμίζει τις πρώτες φράσεις αυτού εδώ του βιβλίου και τη σκέψη του Χάιντεγκερ. Με κοροϊδεύετε». κι εκείνη τη στιγμή.» είπε. Παραήρθαμε κοντά. κι η Αμέλια κατευθύνθηκε προς την καρέκλα.μια ζωή με ηθικό προσανατολισμό. χωρίς να γυρίσει. Ένιωθα μεγάλο σεβασμό για κείνην. αντίθετα.» Ο χρόνος μας είχε τελειώσει. και την αγκάλιασα κι ένιωσα τη ζεστασιά της και τον όγκο της. θα τη βοηθούσε να ανοιχτεί. Σε κρατάει μακριά απ' τα ναρκωτικά. Άκουγα τα πρώτα της βήματα στο χαλικόστρωτο μονοπάτι. Καλά έκανες και το είπες. Η επιμονή μου στο εδώ και τώρα μετατόπισε ριζικά το κέντρο της συνεδρίας μας.» Αποφάσισα να πάρω το ρίσκο ν' αποκαλύψω μερικά από τα συναισθήματα που είχα πριν από χρόνια για τον θεραπευτή μου. Είχα ακολουθήσει τις δικές μου προσωπικές κατευθύνσεις (και τα προσωπικά μου όρια) για την προσωπική αποκάλυψη. Εκείνη σφίχτηκε και φαινόταν ότι δεν ένιωθε άνετα. Αυτό ακριβώς εννοώ. αποφεύγει τις βαθύτερες ανησυχίες και τη διαπεραστική αυτοεξέταση. Κι η απάντησή μου δεν είχε αρνητικές συνέπειες. «Βλέπετε. Στην πόρτα γύρισε προς το μέρος μου και είπε: «Θέλω μια αγκαλιά». καθώς άρχιζε ν' απομακρύνεται. Βρήκε το κουράγιο να μου κάνει μια συγκλονιστική ερώτηση. Είναι καλό να εκφράζουμε τα πάντα. αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο ζούσε από τότε . «Βλέπεις πώς με κάνεις πέρα. Μ' αρέσει η ειλικρίνειά σου».» Και βέβαια αυτή την ερώτηση έπρεπε να την αντιμετωπίσω με τη μεγαλύτερη σοβαρότητα. Αμέλια.

για να μοιραστεί και μ' άλλους ανθρώπους τη διαρκή επίδραση της λειτουργίας του θεραπευτή ως προτύπου.» «Είναι επειδή κάθομαι δίπλα σε μια γυναίκα» είχε απαντήσει αμέσως ο Χιού. ψυχιατρικής και συμβουλευτικής δεν αναφέρουν καθόλου την αξία των ονείρων στην ψυχοθεραπεία. Η αποκάλυψη του θεραπευτή οδηγεί στην αποκάλυψη του θεραπευόμενου. Άρχισε να θυμάται πιο πολλά όνειρα και αναμνήσεις από τη φρίκη των χρόνων που πέρασε στον δρόμο. από τη σύνθετη και δύσβατη βιβλιογραφία γύρω από τον συμβολισμό και την ερμηνεία των ονείρων και από το χρονοβόρο έργο της προσπάθειας να ερμηνεύσουν κάθε όψη του ονείρου. Χιού. Αυτό το ένα σχόλιο είχε αληθινή δύναμη να προκαλέσει κυματισμούς και άσκησε τέτοια επιρροή στην κατοπινή καριέρα του ανθρώπου αυτού ως θεραπευτή. Στη δουλειά που ακολούθησε. Ο συγγραφέας του άρθρου περιέγραφε ένα γεγονός που συνέβη πριν από εικοσιπέντε χρόνια. ιδίως στην αρχή της καριέρας τους. Αρκεί να θυμάστε ότι ο σκοπός της αποκάλυψης είναι πάντα να διευκολύνει το έργο της θεραπείας.αλλά στο τέλος της επέτρεψαν να γκρεμίσει όλα τα ψυχικά διαχωριστικά που είχαν καταλήξει να την απομονώνουν απ' τον εαυτό της. έπειτα από εικοσιπέντε χρόνια. Εκείνη την εποχή ο συγγραφέας του άρθρου είχε θεωρήσει την απάντηση του θεραπευτή απόλυτα αλλόκοτη κι είχε αναρωτηθεί μήπως βρισκόταν σε λάθος ομάδα. οι περισσότεροι νέοι θεραπευτές πτοούνται από τη μυστηριώδη φύση του ονείρου. η Αμέλια αποκάλυψε πολύ περισσότερα για τους πιο σκοτεινούς της φόβους. Αυτές στην αρχή μεγάλωσαν το άγχος της -ένα άγχος που η ηρωίνη το κατέλυε. Προοδευτικά όμως ανακάλυψε ότι αυτός ο συντονιστής. Στη συνάντηση μιας ψυχοθεραπευτικής ομάδας όπου είχε παρευρεθεί. Όντας μόνοι. που τώρα. ένας πολύ γνωστός ψυχοθεραπευτής) όχι μόνο ήταν ξαπλωμένος αναπαυτικά στην πολυθρόνα του. Αυτοαποκάλυψη και λειτουργία του προτύπου Η κατάλληλη στιγμή και ο κατάλληλος βαθμός αυτοαποκάλυψης του θεραπευτή έρχεται με την εμπειρία. είχε περάσει έναν ολόκληρο χρόνο χωρίς εφιάλτες και χωρίς τους νυχτερινούς πανικούς θανάτου. Η προσεκτική όμως αποκάλυψη του θεραπευτή μπορεί να λειτουργήσει ως ένα αποτελεσματικό μοντέλο για τους θεραπευόμενους. Όταν πια ολοκληρώσαμε τη θεραπεία. Και τρία χρόνια αργότερα είχα τη χαρά να παρευρεθώ στην τελετή του γάμου της. και αργότερα αναφερόμασταν συχνά σ' αυτήν.Αυτή ήταν μια από πολλές συνεδρίες που αφιερώσαμε στο πώς απέφευγε την οικειότητα. Ήταν μια αξέχαστη συνεδρία. είχε παρατηρήσει ότι ο συντονιστής της ομάδας (ο Hugh Mullen. Για την ακρίβεια. . Ο συγγραφέας του άρθρου τον είχε τότε ρωτήσει: «Πώς και φαίνεσαι τόσο χαλαρός σήμερα. ώστε να γράψει αυτή την επιστολή. πολλά προγράμματα κλινικής ψυχολογίας. Ένα παράδειγμα τέτοιας αποκάλυψης του θεραπευτή 55 δημοσιεύτηκε σ' ένα πρόσφατο τεύχος ενός περιοδικού ψυχοθεραπείας. ΟΝΕΙΡΑ: Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΟΔΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΔΩ ΚΑΙ ΤΩΡΑ Τα όνειρα είναι εξαιρετικά πολύτιμα. αλλά είχε κλείσει και τα μάτια. εξακολουθούσε να νιώθει τόσο ευγνώμων. ήταν υπέροχα απελευθερωτικός για τα μέλη της ομάδας. Η αυτοαποκάλυψη πολύ πρώιμα στην πορεία της θεραπείας διατρέχει τον κίνδυνο να αιφνιδιάσει ή να τρομάξει έναν θεραπευόμενο που χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να κρίνει αν η θεραπευτική συνθήκη είναι ασφαλής. Τις περισσότερες φορές μόνο οι θεραπευτές εκείνοι που έχουν περάσει από εντατική προσωπική ψυχοθεραπεία μπορούν να εκτιμήσουν απόλυτα τη σημασία των ονείρων. ο οποίος δεν φοβόταν να εκφράσει ανοιχτά αυτά που ένιωθε κι αυτά που φαντασίωνε. Πρέπει να πούμε ότι οι νέοι θεραπευτές σπάνια εκπαιδεύονται στο πώς δουλεύει κανείς με τα όνειρα. και είναι πολύ λυπηρό που πολλοί θεραπευτές. τα αποφεύγουν συστηματικά.

τρομοκρατεί τον άνθρωπο που ονειρεύεται και τον ξυπνάει. κι η δυσπιστία της για την αξιοπιστία μου απεικονιζόταν με το γεγονός ότι εγώ την αγνοούσα. Ενώ τα περισσότερα όνειρα πασχίζουν να κρατήσουν τον άνθρωπο που ονειρεύεται κοιμισμένο. ότι ο νους αποδίδει με κάποιο τρόπο οπτικές εικόνες σε αφηρημένες έννοιες. Σκεφτείτε τα όνειρα απλώς σαν μια πληθωρική πηγή πληροφοριών για ανθρώπους. κατά την οποία ο άνθρωπος ανακαλύπτει στο ίδιο του το σπίτι άγνωστα δωμάτια που δεν είχαν ποτέ ως τώρα χρησιμοποιηθεί. που περιγράφεται στο αριστούργημα που εξέδωσε ο Φρόυντ το 1900 Η ερμηνεία των ονείρων. είναι το γεγονός ότι τα όνειρα είναι επίσης η βασιλική οδός προς την κατανόηση της σχέσης θεραπευτή και θεραπευόμενου. Τα όνειρα βρίθουν τόσο πολύ από αναπαραστάσεις ασυνείδητων εικόνων. Συνήθως. Ξεχάστε το! Τέτοιο όνειρο δεν υπάρχει. και πολλοί διακεκριμένοι κλινικοί εξακολουθούν να προτείνουν διαφορετικές απόψεις για τη σημασία του. Αυτά τα όνειρα μοιάζουν να μεταφέρουν μηνύματα από τα βαθύτερα κομμάτια του εαυτού που βρίσκονται σ' επαφή με τα υπαρξιακά δεδομένα της ζωής. Αν ο ασθενής φέρει περισσότερα όνειρα σε μια συνεδρία. δεν πήγαινα να τη βοηθήσω και ήμουν απασχολημένος να συζητώ με άλλους. τόπους και εμπειρίες από τη ζωή του ασθενούς που έχουν χαθεί. Δίνω πολύ μεγάλη προσοχή σε όνειρα που περιέχουν αναπαραστάσεις της θεραπείας ή του θεραπευτή.Προσπαθώ να βοηθήσω τους ψυχοθεραπευτές να προθυμοποιηθούν να δουλέψουν με τα όνειρα. τα επαναλαμβανόμενα όνειρα ή τα πολύ έντονα όνειρα . είναι και άυλα: τα ξεχνάμε. Επεξεργαζόταν συστηματικά τα θέματα αυτά για αρκετές εβδομάδες. λόγου χάρη (το οποίο περιγράφω νωρίτερα στο κεφάλαιο αυτό).όνειρα διαυγή που παραμένουν καρφωμένα στη μνήμη. Το επόμενο παράδειγμα φωτίζει ένα σημαντικό ζήτημα για τους θεραπευτές που βλέπουν ασθενείς με άγχος θανάτου: τη θνητότητα του θεραπευτή. καθώς η θεραπεία προχωρεί. ή σαν μια επισκευή στο σπίτι μας. αναπαριστούσε την ντροπή της με τη μορφή του αίματος της περιόδου που έβαφε τα ρούχα της μέσα στο μπάνιο μου. οι εφιάλτες είναι όνειρα όπου το γυμνό άγχος θανάτου. έχοντας σπάσει το κιγκλίδωμα της αρένας του. Το όνειρο της Ίρμα. προτρέποντάς τους να μην ανησυχούν για την ερμηνεία. κι ακόμα κι αν κρατήσουμε κάποιες σημειώσεις γι' αυτά. Σκεφτείτε τα όνειρα πραγματιστικά. Μην ξεχνάτε ότι η φύση των ονείρων είναι σχεδόν ολοκληρωτικά οπτική. πολύ συχνά ξεχνάμε να φέρουμε τις σημειώσεις μας στην επόμενη συνεδρία της θεραπείας μας. Ένα όνειρο για το πόσο ευάλωτος είναι ο θεραπευτής: Τζόαν Σε ηλικία πενήντα χρονών η Τζόαν αναζήτησε θεραπεία για τον επίμονο φόβο της για τον θάνατο και για τους νυχτερινούς πανικούς της. Επίσης σε πολλά όνειρα εισχωρεί το άγχος θανάτου. είναι προάγγελοι μιας αφυπνιστικής εμπειρίας. Υπάρχει όνειρο που έχει γίνει πλήρως και απόλυτα κατανοητό. Άλλα όνειρα. ή σαν μια διαδρομή ανακαλύψεων. Συνήθως τα όνειρα που αποφέρουν περισσότερους καρπούς για τη θεραπευτική διαδικασία είναι οι εφιάλτες.προς το ασυνείδητο. όταν διέκοψε τον ύπνο της το παρακάτω όνειρο: . διαπιστώνω συνήθως ότι το πιο πρόσφατο ή το πιο ζωηρό είναι εκείνο που προσφέρει τους πιο πλούσιους συνειρμούς. Σημαντικότερο όμως για τα θέματα που μας απασχολούν εδώ. αποτελεί εδώ και πάνω από εκατό χρόνια πεδίο αμφισβήτησης. το μοναδικό όνειρο που ο Φρόυντ κατέβαλε τη μεγαλύτερη δυνατή προσπάθεια να ερμηνεύσει ολοκληρωτικά. Μια μεγάλη ασυνείδητη δύναμη μέσα μας πασχίζει να κρύψει τα μηνύματα των ονείρων με πολυμήχανους τρόπους. λέω στους μαθητές μου. Το όνειρο της Έλλεν. όπως ανέφερα στο Τρίτο κεφάλαιο. τα όνειρα που τη συμπεριλαμβάνουν παρουσιάζουν μεγαλύτερη συχνότητα. που ο Φρόυντ τα ονόμασε via regia -βασιλική οδό. Τα όνειρα όχι απλώς περιέχουν σκοτεινά σύμβολα και άλλους μηχανισμούς απόκρυψης. Έτσι η ψυχοθεραπεία απεικονίζεται συχνά σαν ένα ταξίδι.

κι είναι ανακουφιστικό να βλέπω την κόρη μου να έρχεται με την παλιά Μπιούικ της γιαγιάς της». Είναι πολύ καλύτερος σ' αυτό από μένα.είμαστε ένα κομμάτι της φύσης με όλη της την αδιαφορία. Αυτό είναι όμως το συμβόλαιο στη ζωή μας. όταν κοιμάσαι.. Ξυπνάω με την καρδιά μου να χτυπάει σαν τρελή και για τις επόμενες δυο-τρεις ώρες δεν σκέφτομαι τίποτ' άλλο απ' τον θάνατο. Τζόαν. όταν έπαθε το εγκεφαλικό. τόσο βάρβαρο. Αυτό νομίζω τα ξεκίνησε όλα χθες. Έζησε τους τελευταίους μήνες της ζωής του σε αναπηρική καρέκλα». «Και πάλι είναι πάρα πολύ άδικο». Έπειτα ο θεραπευτής πιάνει την πιατέλα και καταπίνει όλα τα ψίχουλα κι όλα τα μπισκότα με μια μπουκιά. είχε κι αυτός μια ζωή. Ο Λάρρυ [ο άντρας της] μπαίνει και τον βοηθάει και τον ανακουφίζει. κι από τότε αχρηστεύτηκαν τα πόδια του. Ήταν σχεδόν σαν να το αντιλαμβανόμουνα για πρώτη φορά. Πιάνω δυο-τρία μπισκοτάκια και δαγκώνω μια γωνίτσα απ' το καθένα κι έπειτα τα σπάω και τα κάνω ψίχουλα και τ' ανακατεύω με τα δάχτυλά μου. «Όλοι μας -εγώ.» «Ίσως γι' αυτό να μη θέλω καθόλου να με πάρει ο ύπνος. Αλλά και για οτιδήποτε ζει .ή έζησε ποτέ». και μάλιστα μερικά απ' αυτά είναι καλά ίχνη. Ίσως το ότι έβλεπα τις φωτογραφίες του πατέρα μου να μ' έκανε να συνειδητοποιήσω πως παρ' όλ' αυτά που συνέβησαν. Εγώ πάντως σίγουρα. Έπειτα από λίγο πέφτει ανάσκελα κι είναι άρρωστος. και μετά μια πολύ μεγάλη θλίψη που δεν θα είμαι πια εδώ για την οικογένειά μου. Έτσι είναι τα πράγματα για μάς τους ανθρώπους. Το ξέρεις πως στην ελληνική μυθολογία ο Ύπνος κι ο Θάνατος είναι δίδυμα αδέλφια. Είναι ανακουφιστικό να φοράω την παλιά ρόμπα της μητέρας μου. άνοιξε μια στιγμή τα μάτια της κι είχαν αυτό το "δαιμονικό" πράγμα. «Είπες πως όταν ξύπνησες απ' το όνειρο. για δυο-τρεις ώρες δεν μπορούσες να σκεφτείς τίποτ' άλλο απ' τον θάνατο. Ναι. τόσο αδιαπέραστο». «Τι σκέψεις σου έρχονται στον νου για το όνειρο.» «Καλά. Θυμάσαι ότι είχα πάει να δω τη μητέρα μου πριν από λίγους μήνες. τα δαιμονικά μάτια και τα πόδια μου ξυπνάνε συγκεκριμένες αναμνήσεις. Για μια βδομάδα ήταν σε κώμα και ξαφνικά. που ακόμα τη χρησιμοποιώ. άφησε πίσω κάποια ίχνη του. «Όλοι το ίδιο νιώθουμε. «Κι όμως παίρνεις μια γεύση του θανάτου κάθε νύχτα. εσύ. Και πριν από είκοσι χρόνια είχε πάθει ένα βαρύ εγκεφαλικό ο πατέρας μου. Είναι τόσο. Η Τζόαν συνέχισε: «Παρόλο που κάτι παίρνω απ' όλα όσα λες για τόσους μεγάλους στοχαστές που τους απασχόλησε το ίδιο ερώτημα. μερικές φορές αυτές οι ιδέες δεν καθησυχάζουν πραγματικά τον τρόμο. και τα πόδια του εξαφανίζονται. λίγο πριν πεθάνει. τόσο απίστευτα άδικο να είμαι υποχρεωμένη να πεθάνω».. «Είναι τα ίδια πράγματα που σου έχω ξαναπεί: ο φόβος ότι θα βρεθώ για πάντα στο σκοτάδι. η ιδέα πως αφήνουμε ίχνη πίσω μάς βοηθάει. Πριν πάω για ύπνο. παρόλο που δεν σου μοιάζει καθόλου) και παίζω με κάτι μπισκοτάκια μέσα σε μια πιατέλα. όσο κακός κι αν ήταν προς τη μητέρα μου και προς εμάς. Τα μάτια του γίνονται δαιμονικά. Το μυστήριο παραείναι τρομακτικό: ο θάνατος είναι ένα σκοτάδι τόσο άγνωστο. Μίλησέ μου όσο περισσότερο μπορείς για κείνες τις ώρες». Στη συνέχεια αρρωσταίνει όλο και πιο άσχημα κι αρχίζει να φαίνεται αποκρουστικός και βγάζει μακριά πράσινα νύχια. ενός τόπου χωρίς . κοίταζα κάτι παλιές φωτογραφίες της οικογένειάς μου και συνειδητοποίησα πως ο πατέρας μου.Συναντιέμαι με τον ψυχοθεραπευτή μου (είμαι σίγουρη ότι είσαι εσύ.

«Συναισθήματα στο όνειρο αυτό. ότι στη δουλειά έχω αρχίσει να δημιουργώ μερικές νέες προοπτικές για μένα». όπως συνέβη με το όνειρο της Κάρολ. και τα μάτια μου βλέπουν μια χαρά». ότι σου ζητάω πάρα πολλά. και ξέρω ότι ανησυχείς που είμαι γέρος και που θα πεθάνω κι επίσης για το τι επίδραση έχει πάνω μου το να μιλάς εσύ για τον θάνατο. όπου ανακαλύπτω αυτή την αλήθεια για πρώτη φορά. Η ανησυχία της Τζόαν ότι θα βύθιζε τον θεραπευτή της στη δική της απελπισία. Εσύ βγαίνεις απ' το δωμάτιο μόνο μια στιγμή — ίσως για να πας στην τουαλέτα— και ξαφνικά μια πιστολιά σπάει το τζάμι και σκοτώνει την κατάδικο. Όλ' αυτά τα ξέρω. Εσύ όμως τα παίρνεις και τα καταπίνεις όλα μαζί κι έπειτα ορίστε τι παθαίνεις. ας πούμε. Έβλεπα την Κάρολ. Σε μια από τις τελευταίες μας συνεδρίες έφερε το ακόλουθο όνειρο: Είμαστε τέσσερα άτομα —εγώ. Άλλωστε εξακολουθώ να έχω τα πόδια μου. όσο μου είναι σωματικά δυνατόν. «Το ξέρω. αντίθετα. Ξέρεις ότι αυτά που λέω δεν μπορώ να τα πω σε κανέναν άλλον. Δεν σου έχω πει. δεν είναι εντελώς άκυρη: οι θεραπευτές που δεν έχουν κοιτάξει κατάματα τη δική τους θνητότητα. σαν όλον τον κόσμο». εκτιμώ βαθιά το γεγονός ότι μου εμπιστεύεσαι τις πιο μύχιες σκέψεις σου. «Εγώ δεν έμεινα μαζί σου στο όνειρο: άρχισα να χάνομαι.» «Λοιπόν. Απλώς μπαίνω σε μια θέση μικρού παιδιού. μια κατάδικος κι εσύ. Νομίζω ότι η προθυμία σου να το περάσεις αυτό μαζί μου. Στη διάρκεια της θεραπείας της η μητέρα της πέθανε.» . «Αυτό βέβαια θα συμβεί κάποια μέρα. μπορεί πράγματι να νιώσουν καταρρακωμένοι από αγωνία για τον δικό τους θάνατο. αλλά τελικά. Κάθε φορά μοιάζει είναι σαν πρώτη φορά. Εγώ όμως δεσμεύομαι να είμαι κοντά σου. Ας ξαναγυρίσουμε στο όνειρο» είπα. έρχονται αντιμέτωποι με την πραγματικότητα των περιορισμών ως προς το τι μπορεί να κάνει ένας θεραπευτής. Νομίζω ότι τ' όνειρό μου αντανακλά την ανησυχία μου ότι παραείμαι βαριά για σένα. Έπειτα εσύ γυρίζεις στο δωμάτιο.καμιά αίσθηση δικαίου ή αδίκου». φοβάμαι ότι κι εσύ θα χαθείς σαν τους γονείς μου. που δεν έχεις χρόνο να κάνεις τίποτα για κείνην ούτε καν να της μιλήσεις. Εγώ αγγίζω λίγο αυτό το τρομακτικό θέμα.κι όχι μόνο μαζί μου αλλά και με τους άλλους ασθενείς σου. ένας φύλακας. εγώ αγγίζω μόνο λίγο το μπισκότο κι έπειτα αρχίζω να παίζω με τα ψίχουλα και να τ' ανακατεύω. αλλά εσύ όλο βουτάς μέσα του . τη βλέπεις εκεί πεσμένη και προσπαθείς να τη βοηθήσεις. Αλλά πεθαίνει τόσο γρήγορα. Υποθέτω ότι ανησυχώ για τον δικό σου θάνατο.και ταξιδεύουμε προς ένα ασφαλές μέρος. αποφάσισε να μετακινηθεί μαζί με τον γιο της και τα εγγόνια της σε άλλη πολιτεία. Ας συνεχίσουμε λοιπόν τη δουλειά μας. Ο εφιάλτης της χήρας: Κάρολ Οι ασθενείς όχι μόνο ανησυχούν μήπως καταρρακώσουν τον θεραπευτή. «Χαίρομαι πολύ που τ' ακούω αυτό. Την επόμενη στιγμή βρισκόμαστε στο σαλόνι του γιου μου — είναι ασφαλές κι έχει κάγκελα στα παράθυρα. μια χήρα εξήντα χρονών που φρόντιζε την ύπεργηρη μητέρα της από την εποχή που πέθανε ο άντρας της. κι επειδή ένιωθε πολλή μοναξιά ζώντας μόνη της. τέσσερα χρόνια νωρίτερα. Τζόαν. Δεν με βαραίνεις πολύ. Κάρολ. με βοηθάει με τρόπους για τους οποίους δεν σου έχω μιλήσει. Τι σου λέει η διαίσθηση σου για τα μπισκότα και για το τι έκαναν στα μάτια μου και στα πόδια μου.

Περισσότερο από ποτέ η Κάρολ κατάλαβε ότι υπήρχαν όρια στα όσα μπορούσε να πάρει απ' τους άλλους. σαν να με επιβάρυνε τρομερά. θεωρούσε ότι κάθε άτομο ή αντικείμενο μέσα σ' ένα όνειρο αντιπροσωπεύει κάποια πλευρά του ονειρευόμενου. όμως. Καθώς συνεχίσαμε τη συζήτηση του ονείρου. Κι όμως. κι εγώ είμαι ο γιατρός σου. τι σκέψεις έκανε για το όνειρο. η καρδιά μου χτυπούσε τόσο δυνατά που τρανταζόταν το κρεβάτι. κι ένας φύλακας. Το όνειρο είχε πολλές ενδιαφέρουσες πλευρές (λόγου χάρη. η Κάρολ ένιωσε ότι το κέντρο του. και θέλει να του δώσω ελπίδα λέγοντάς του πως η ζωή δεν είναι μόνο σκατά. Επίσης ενδιαφέρουσα ήταν η ιδέα ότι η ζωή με τον γιο της ανακαλούσε την εικόνα ενός σιδηρόφρακτου δωματίου). γιατί η υγεία του έχει χειροτερέψει πολύ. αρκετά επίμονα. το ζωτικό του μήνυμα. όχι απλώς τη διευκόλυναν να τερματίσει τη θεραπεία της μαζί μου αλλά λειτούργησαν και σαν αφυπνιστική εμπειρία. Αντί όμως να σε φροντίσω. εγώ όλο σε ρωτάω. έναν άντρα ογδόντα χρονών που τον τρομοκρατούσε η σκέψη του θανάτου. Η Κάρολ συνειδητοποίησε πως το όνειρο τής έλεγε ότι. τα ζητήματα που είχαν να κάνουν με την εικόνα του εαυτού της απεικονίζονταν με τη διπλή της υπόσταση ως καταδίκου. κι εκείνος επιμένει να ζητάει κάτι από μένα. Αντιλήφθηκε ότι στο όνειρο εκείνη ήταν και ο εαυτός της και η κατάδικος. ακόμα κι αν επέλεγε να μη μετακομίσει στο σπίτι του γιου της και συνέχιζε να είναι σ' επαφή μαζί μου. στις οποίες δουλέψαμε τις συνέπειες αυτής της συνειδητοποίησης. Όταν ρώτησα τον Φιλ.» «Τα πολλά προστατευτικά . Ήθελα να μου πεις ότι η ζωή σου δεν ήταν μόνο σκατά. όπου κι αν επέλεγε να ζήσει. Απ' αυτή τη συνειδητοποίηση η Κάρολ κέρδισε μεγάλη δύναμη.όσο περισσότερα γίνεται. δεν μπορούσε ν' αποφευχθεί. Περισσότερο από καθετί άλλο. και τα παράθυρα είχανε κάγκελα. Οι τρεις τελευταίες μας συνεδρίες. Παρότι ο ανθρώπινος σύνδεσμος μπορεί να μαλακώσει τον πόνο. Μου πήρε πάρα πολλή ώρα να ξανακοιμηθώ». παρ' όλ' αυτά τα προστατευτικά. εκείνος αμέσως σχολίασε πως ένιωθε σαν να μου έπινε το αίμα. αν έζησες μια ευτυχισμένη ζωή. δεδομένου ότι επρόκειτο σε λίγο να τερματίσουμε τη θεραπεία μας. δεν μπορεί ν' ανατρέψει τις πιο οδυνηρές πλευρές της ανθρώπινης μοίρας. οι δικές του ανάγκες μπαίνουν πάνω απ' όλα. Πέστε μου πως η ζωή δεν είναι μόνο σκατά: Φιλ Τέλος. ο Fritz Perls. «Τι σου έρχεται στον νου σε σχέση με το όνειρο. μια δύναμη που θα την κουβαλούσε μαζί της. . επέλεξα να εστιαστούμε στη σχέση μας.«Ήταν εφιάλτης. ένα παράδειγμα ονείρου που φωτίζει κάποιες όψεις της σχέσης θεραπευτή και θεραπευόμενου: Εσύ είσαι ένας ασθενής πολύ βαριά άρρωστος στο νοσοκομείο. ο θεμελιωτής της θεραπευτικής μεθόδου gestalt. όπως ο θάνατος της καταδίκου. Η διπλή υπόσταση του εαυτού μας είναι συχνό φαινόμενο στα όνειρα. Νιώθει απόγνωση. κι επειδή όλοι του οι φίλοι έχουν πεθάνει ή είναι σε κακά χάλια. και πάλι η ζωή της καταδικασμένης δεν μπόρεσε να προστατευτεί». όπου ενώ εγώ είμαι ο άρρωστος κι εκείνος είναι ο γιατρός. και ιδίως στους περιορισμούς του τι μπορούσα να της προσφέρω εγώ. το όνειρο της Κάρολ διέλυσε τον μύθο ότι εγώ θα μπορούσα με κάποιον τρόπο να την προστατεύω για πάντα. Ξύπνησα πολύ τρομαγμένη. ήταν πως ο θάνατός της. και πάλι εγώ δεν θα μπορούσα να την προστατέψω απ' τον θάνατο. Το όνειρο απεικονίζει αυτή την ανησυχία με μια ιστορία. Εσύ ήσουνα εκεί. Για την ακρίβεια.

όταν ένας θεραπευτής ασχολείται με ειλικρίνεια με τα υπαρξιακά ζητήματα. «κι ο δικός σου τρόπος ν' αντιμετωπίζεις το σκουλήκι στο κουκούτσι [μια περιγραφή του θανάτου που είχε χρησιμοποιήσει εκείνος νωρίτερα] είναι μεν βαρύς αλλά είναι πολύ διαφωτιστικός για μένα. Όλοι είναι πεπρωμένο να βιώσουν και την ευφορία της ζωής και τον φόβο της θνητότητας. ίσως να φοβούνται μην πυροδοτήσουν τους δικούς τους φόβους ή ίσως η θνητότητα να τους προκαλεί μεγάλο δέος και απόγνωση. ισχυρίζονται ότι το άγχος θανάτου είναι στην πραγματικότητα άγχος για κάτι άλλο.» «Όλοι το ίδιο βάρος κουβαλάμε». Όλοι αντιμετωπίζουμε τον ίδιο τρόμο. και το δικό μου νόημα πηγάζει απ' το γεγονός ότι βοηθάω εσένα ν' ανακτήσεις το δικό σου κέφι και να ξαναέρθεις σ' επαφή με τη σοφία που έχεις κερδίσει από τις εμπειρίες της ζωής σου». Πρέπει να εγκαταλείψουμε τ' απομεινάρια του ιατρικού μοντέλου που υποστηρίζει ότι οι ασθενείς αυτοί υποφέρουν από κάποια παράξενη πάθηση κι έχουν ανάγκη από έναν αποστασιοποιημένο. παίρνει μια νέα διάσταση. απάντησα. Περιμένω με χαρά τις συνεδρίες μας. ακόμα και τον πιο σκοτεινό. στεγανοποιημένο γιατρό. . Οι θεραπευτές αποφεύγουν το θέμα αυτό για διάφορους λόγους: αρνούνται την παρουσία ή τη σημασία του άγχους θανάτου. το τραύμα της θνητότητας.Παρακινημένος απ' το όνειρο με ρώτησε ξεκάθαρα: «Μήπως σου γίνομαι πολύ μεγάλο βάρος. ~οο0οο~ Ξεκίνησα αυτό το βιβλίο παρατηρώντας ότι το άγχος θανάτου σπάνια εισχωρεί στον ψυχοθεραπευτικό λόγο. άψογο. και να οικοδομήσουμε μια θεραπευτική σχέση βασισμένη στα υπαρξιακά δεδομένα της ζωής.μια διαφορετική δέσμη ιδεών κι ένα διαφορετικό είδος σχέσης θεραπευτή και θεραπευόμενου. Ελπίζω πως σ' αυτές τις σελίδες κατάφερα να μεταδώσω το πόσο αναγκαίο αλλά και εφικτό είναι ν' αντιμετωπίσουμε και να εξερευνήσουμε κάθε φόβο. Η αυθεντικότητα. το σκουλήκι στο κουκούτσι της ύπαρξης. Χρειαζόμαστε όμως νέα εργαλεία . τόσο κρίσιμη για μια αποτελεσματική θεραπεία. Προτείνω να δώσουμε προσοχή στις ιδέες των μεγάλων στοχαστών που κοίταξαν κατάματα τον θάνατο με ειλικρίνεια.

ο άνθρωπος που πίστευε με τόση αφοσίωση στη συνεχή και ολοκληρωτική διερεύνηση της ζωής μας. ότι πρέπει ν' αρνηθούμε την παροδικότητά μας. όταν είμαι βουτηγμένος στο γράψιμο. αλλά η ευθεία ματιά στον θάνατο είναι άλλο ζήτημα. Στις συζητήσεις που είχα με φίλους και συναδέλφους μου τα τελευταία δύο χρόνια. βάδισε στον θάνατό του λέγοντας ότι ήταν ευγνώμων που απελευθερωνόταν από «την ανοησία του σώματος» και ήταν βέβαιος ότι θα περνούσε όλη την αιωνιότητα κάνοντας φιλοσοφικές συζητήσεις με ομοϊδεάτες αθανάτους. Πιστεύω ότι πρέπει ν' αντιμετωπίζουμε τον θάνατο όπως αντιμετωπίζουμε τους άλλους μας φόβους. Στο τέλος μάς προλαβαίνει η αυταπάτη. που παραθέτω στη σελίδα τίτλου. έχει κι αυτό αποφύγει να εξετάσει τον φόβο μας για τον θάνατο. αλλά η ζωή μας γίνεται πιο συγκλονιστική. Μια τέτοια άρνηση έχει πάντα ένα τίμημα . τότε όχι μόνο καταπραΰνεται ο τρόμος μας. Τέλος της συζήτησης. είμαι συνηθισμένος να κάνω μακροσκελείς κοινωνικές συζητήσεις γι' αυτά που γράφω. ότι η σκέψη του θα μας καταστρέψει. αντανακλά τη λαϊκή πεποίθηση πως είναι βλαβερό να κοιτάξεις είτε τον ήλιο είτε τον θάνατο καταπρόσωπο. Κανονικά. αλλά και ν' αυξήσουμε τη συμπόνια μας για τον εαυτό μας και για όλα τα άλλα ανθρώπινα πλάσματα. αν στ' αλήθεια συλλάβουμε την ανθρώπινη μοίρα μας -το πεπερασμένο της ύπαρξής μας.Επίλογος ΤΟ ΡΗΤΟ TOΥ LA ROCHEFOUCAULD. ενώ είναι τόσο αφιερωμένο στην κριτική αυτοεξερεύνηση. Με ελάχιστες μόνο εξαιρέσεις. κανείς δεν μου κάνει δεύτερη ερώτηση. πιο ζωτική. θολώνει τη ματιά μας. ελπίζω ότι αν συλλάβουμε. αμβλύνει τον ορθολογισμό μας. Απαντώ ότι γράφω για το πώς αφήνει κανείς πίσω του τον τρόμο για τον θάνατο. Οι φίλοι με ρωτάνε συχνά με τι ασχολούμαι τώρα. και σχεδόν αμέσως περνάμε σ' άλλο θέμα. έζησα από πρώτο χέρι αυτή την αποφυγή. Το σύγχρονο πεδίο της ψυχοθεραπείας. Μια πλήρης και σταθερή ματιά στον θάνατο είναι το μήνυμα του βιβλίου αυτού. Πρέπει ν' αναλογιζόμαστε το έσχατο τέλος μας. Δεν συνέβη το ίδιο μ' ετούτο το βιβλίο. «Le soleil ni la mort ne se peuvent regarder en face». με τους οποίους αρνούμαστε τον θάνατο. Δεν θα συμβούλευα κανέναν να καρφώσει το βλέμμα του στον ήλιο. Για τον λόγο αυτό με απασχόλησε και το πώς μπορούμε να ελαττώσουμε τον τρόμο του θανάτου όσο και το πώς μπορούμε ν' αναγνωρίσουμε και να εκμεταλλευτούμε τις αφυπνιστικές εμπειρίες. καθώς γράφω αυτές τις λέξεις. Είναι το τίμημα που πληρώνουμε για την αυτεπίγνωση. Το νιώθω κι εγώ τώρα. Η πρόθεσή μου δεν ήταν να γράψω ένα σκυθρωπό βιβλίο. Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα των ποικιλόμορφων τρόπων. ενώ επιμένει τόσο πολύ στην ανασκαφή των βαθύτερων στρωμάτων της σκέψης.στενεύει την ψυχική μας ζωή.θα φτάσουμε όχι μόνο να γευτούμε πόσο πολύτιμο είναι το κάθε λεπτό και πόσο απολαυστικό είναι και μόνο το γεγονός ότι ζούμε. να το σκεφτόμαστε λογικά. μήπως τυχόν η αλήθεια στερήσει νόημα από τη ζωή μας. τον σύντομο χρόνο μας στο φως. Γι' αυτό χρησιμοποίησα επίτηδες τη λέξη «τρόμος» στον υπότιτλο (αντί για «άγχος»). πιο πολύτιμη. τον υπέρτατο και διάχυτο παράγοντα που βρίσκεται πίσω από ένα τόσο μεγάλο μέρος της συναισθηματικής μας ζωής. να εξοικειωνόμαστε μ' αυτό. Όταν κοιτάξουμε τον θάνατο καταπρόσωπο με την καθοδήγηση κάποιου. Το άγχος θα συνοδεύει πάντα τις επαφές μας με το θέμα του θανάτου. και να εγκαταλείπουμε τις παιδικές διαστρεβλώσεις του θανάτου. Αντίθετα. Μια τέτοια προσέγγιση στον θάνατο μάς οδηγεί σε μια εκπαίδευση για τη ζωή. για παράδειγμα. να το ανατέμνουμε και να το αναλύουμε. Ο Σωκράτης. Ας μην καταλήξουμε ότι ο θάνατος είναι πολύ οδυνηρός για να τον αντέξουμε. — . για να υπαινιχθώ πως ο ωμός τρόμος για τον θάνατο μπορεί να μετατραπεί σ' ένα καθημερινό αντιμετωπίσιμο άγχος.

Strachey. Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1877. Ε. Βοστόνη 2001. Breuer. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1895. Existential Psychotherapy. "Man as Timekeeper: Philosophical and Psychotherapeutic Issues". Λονδίνο 1936. διαρρέοντας σε ποικίλα συμπτώματα: Το πεδίο της πειραματικής έρευνας που αφορά το άγχος θανάτου (μεγάλο μέρος του οποίου προέρχεται από τους υποστηρικτές της «Θεωρίας για τη διαχείριση του τρόμου») είναι ευρύτατο και σε πλήρη δράση και αποδεικνύει την οικουμενικότητα του άγχους θανάτου και την εκτεταμένη επίδραση που έχει στην αυτοεκτίμηση. στο American Journal of Psychoanalysis. Νέα Υόρκη 2000. Houghton Mifflin. Roth. επειδή αναφέρεται πρωτίστως στο πλαίσιο . Defensive Styles. Pyszczynski. την εισαγωγή μου σε μια πρόσφατη έκδοση του S. Ανδριτσάνου-Γ. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1926. Spiegel. 1981. 9 Το να ζητώ από μια ασθενή να διαλογιστεί πάνω σ' έναν τάφο: Freud και Breuer. Kazantzakis. βλ. σ. 11 Αλλά μια μορφή θεραπείας υπαρξιακού συγκλονισμού: Στην ψυχιατρική βιβλιογραφία αυτού του είδους οι εμπειρίες χαρακτηρίζονται συνήθως «οριακές εμπειρίες». and Anxiety. σσ. Shop Talk: A Writer and His Colleagues and Their Work. σ. μτφρ. Freud και J. Modern Library. Pyszczynski. 8 Πράγματι θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς: D. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1946.1 Γιατί να μην ακολουθήσει τη συμβουλή: τη φράση του Άντολφ Μέγιερ μου τη μετέφερε ο Τζερόμ Φρανκ σε προσωπική συνομιλία το 1979. 10 Η διχοτόμηση που έκανε ανάμεσα στις ιδέες και στην επαφή: Η αναγκαία συνεργεία ιδεών και ανθρώπινης επαφής αποτελεί το κεντρικό θεματικό μοτίβο του μυθιστορήματός μου Η θεραπεία του Σοπενάουερ. 12 Πολλές ανέφεραν ελάττωση: Ι. Simon & Schuster. The Broken Connection. και I. Λονδίνο 1925· βλ. Tolstoy. Anna Karenina. Yalom. 13 Στην επόμενη συνεδρία μας της διάβασα: L. "Thoughts for the Time on War and Death: Our Attitudes Toward Death". Άγρα. Hogarth Press. Zorba the Greek. J.) 5 Ο θάνατος δεν μπορούσε να παίζει ρόλο: S. 200-204. S. στο Current Directions in Psychological Science. 15 όπως έκανε κι ο Ζορμπάς: Ν. Greenberg. Freud. Solomon και J. 2 Κρυμμένος και μεταμφιεσμένος. σ. το οποίο αποτελεί μετάφραση του γερμανικού υπαρξιακού αναλυτικού όρου Grenzsituationen. μτφρ. D. 1994. σ.με άλλα λόγια.) 14 ένα μοτίβο πολύ σημαντικό: Το συμπέρασμα αυτό υποστηρίζεται από την έρευνα μιας διδακτορικής διατριβής που επιβεβαίωσε μια σχέση αντίστροφης αναλογίας μεταξύ του άγχους θανάτου και της ικανοποίησης από τη ζωή μας .. Colorado State University. Νέα Υόρκη 1979. Basic Books. D. 2005.επιμ. Symptoms.) 6 Μολονότι ο Φρόυντ έγραψε με τρόπο αξιομνημόνευτο: S. Existential Psychotherapy. στο Collected Papers of Sigmund Freud. τόσο μεγαλύτερο είναι το άγχος θανάτου. T. Death Anxiety. Lifton. όσο μικρότερη είναι η ικανοποίηση. Freud. Simon & Schuster. Νέα Υόρκη 1980. Vol. In the Wake of 9/11: The Psychology of Terror. and Life Satisfaction. C. 1895/2000. σσ.δηλαδή στα όρια της θεραπευτικής σχέσης και στην αποφυγή άλλων σχέσεων πέρα από τις θεραπευτικές. Godley. 41(5). 2000. Νέα Υόρκη 1980. Solomon. 4. 4 Μια προσεκτική ανάγνωση αυτού του κειμένου: Για περισσότερες λεπτομέρειες.. Για τον λόγο αυτό προτείνω τον όρο αφυπνιστική εμπειρία. Basic Books. Inhibitions. Η λέξη όριο όμως είναι προβληματική στη σύγχρονη ψυχοθεραπεία. Strachey. 64-69. Yalom. 9(6). Greenberg και T. 160. που αναφέρεται στα όρια ή στους περιορισμούς του ανθρώπου. 168. Βλ.) . Basic Books. μτφρ. Ζέρβα. 14. Ουώσινγκτον 2002. Νέα Υόρκη 2000. J. πεποιθήσεων και συμπεριφορών και στην ανθεκτικότητα της πολιτισμικής κοσμοθεωρίας του ατόμου και των κριτηρίων που έχει εγκαταστήσει. J. 7 η «από-θανατοποίηση» του θανάτου. "Pride and Prejudice: Fear of Death and Social Behavior". Hogarth Press. 97. Studies on Hysteria. Νέα Υόρκη 1952. όπως τη χαρακτήρισε ο Robert Jay Lifton: R.. J. S. American Psychological Association. για παράδειγμα. σε ένα εξαιρετικά ευρύ φάσμα χαρακτηριστικών της προσωπικότητας. 3 Ο Τσέχος υπαρξιακός συγγραφέας Μίλαν Κούντερα υποστηρίζει: παρατίθεται από τον P.

30 Ακόμα και οι θεοί των αρχαίων Ελλήνων το έβαζαν στα πόδια: Βλ.) 21 Ο Νίτσε. μτφρ.harvardmagazine. σ. 2004. 1. 2. Fox και D. ο μεγαλύτερος αποφθεγματιστής: F. Fallows. Knopf. Ε. Vol. στο Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud. 126. Nabokov. 32 Σκεφτείτε την κουλτούρα των Κινέζων χωρικών: J. Ζέρβα. 14. "Dead Bachelors in Remote China Still Find Wives". 18 Απ' τους πολλούς ανθρώπους που επαναδιατύπωσαν: V. 2003. www. 293. Ε. (Πρώτη έκδοση του πρωτοτύπου 1930. http://www. Νέα Υόρκη 1945. Cambridge University Press. Νέα Υόρκη 1974. μτφρ. σσ. 2007. Strachey. 27 Ιανουαρίου 2007. www. Vintage Books. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1891.) 24 Ο Νίτσε υποστήριξε δύο «γρανιτένιες» προτάσεις: F. 2005] 17 Είμαι στην κλειστή μπροστινή βεράντα: Περιγράφω το όνειρο αυτό και στο βιβλίο μου Η μάνα και το νόημα της ζωής. σ.) 25 «Ορισμένοι άνθρωποι αρνούνται το δάνειο της ζωής»: Ο. Thus Spake Zarathustra. σ. 1. 27 Η περιγραφή αυτή αποτέλεσε αργότερα τη ραχοκοκαλιά: Ε. pewinternet. Rank.org/PPF/r/95/report_display. James.. Kaufman. Vintage Press.html'Aex=1180065600&en=3873cOb06f9d3e41&ei=5070. Speak. σσ. W. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1882.hetinitiative. Ανδριτσάνου-Γ. Gardner. Grendel. Vol. Οξφόρδη 1974.-P. Will Therapy and Truth and Reality. σσ.) 22 Στο θαυμάσιο μυθιστόρημα του John Gardner: J. The Gay Science. 273. Schopenhauer. σ. Yardley. Putnam. 198. . Sartre.) 26 Ο Όττο Ρανκ υποστήριξε ότι υπάρχει μια χρήσιμη δυναμική: Rank.html. μτφρ. Άγρα. σ. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1964. 133. 304-307. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1878. 1930/1945. σ.com/on-line/010783. Vol.) 19 Στο Δώρο της ψυχοθεραπείας περιγράφω: βλ. 5 Οκτωβρίου 2006. Freud. στην ιστοσελίδα: http://www. J. Nietzshe. 19. (Α' έκδοση 1971. Free Press. Νέα Υόρκη. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1915. 119-133. για παράδειγμα. Nietzsche. "What a Man Is".) 29 Η επιβεβαίωση είναι καθολική: Lambert. C. Human. μτφρ. 31 Όπως έγραψε ο Ουίλλιαμ Τζέημς: W.) [Οι λέξεις. Ε. 250. Henry Holt. Hogarth Press. Ανδριτσάνου-Γ.html. το βιβλίο μου Το δώρο της ψυχοθεραπείας. μτφρ. Άγρα.16 και ο Σαρτρ στην αυτοβιογραφία του: J. Oxford University Press. "What a Man Has" και "What a Man Represents" στο Parerga and Paralipomena. 323-403.com/2006/10/05/world/ asia/05china. "On Transience". Άγρα. 20 Ο Φρόυντ διατυπώνει πολύ όμορφα το επιχείρημα: S.) 23 Δοκιμάστε να τα διαβάσετε μεγαλόφωνα: Η ιδέα του πειράματος της «αιώνιας επιστροφής» βρίσκεται σε πλήρη ανάπτυξη στο Τάδε έφη Ζαρατούστρα.asp. Vintage Books. Harvard Magazine. Λονδίνο 1955. Internet Health Resources. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1851. σ. Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2007. Νέα Υόρκη. με τίτλο Conclusive Evidence. 28 Για έναν τέτοιον άνθρωπο θεωρώ χρήσιμο: Α. "The Science of Happiness". Nietzsche. The Words.nytimes. Memory. Νέα Υόρκη 1893. σ. το συγκεκριμένο παράθεμα όμως προέρχεται από ένα παλαιότερο έργο: F. Denial of Death. Ζέρβα. Τσολακέλλη. Becker. Vol. Ανοιχτή επιστολή σε μια νέα γενιά ψυχοθεραπευτών και στους θεραπευόμενούς τους. Pew Internet & American Life Project. 188-189.-επιμ. 33 μια πρόσφατη έρευνα έδειξε: S.org/subresources/ehlstudentresearchthorndike. σσ. New York Times. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1951. Penguin Books. Νέα Υόρκη 1973. 1986. The Principles of Psychology. 225. Νέα Υόρκη 1981. All Too Human. τον μονόλογο της Άρτεμης στην Έξοδο του Ιππόλυτου του Ευριπίδη. Νέα Υόρκη 1989.

Ζέρβα. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1886. 39 Έμαθα ότι τέτοιες εκδηλώσεις συγκίνησης: Μ. 37 Όπως είπε ο Πασκάλ: Β. "De Profundis II" (1895-96). 49 Αν. σσ. Άγρα. Spiegel. G. Friends of Photography. Shop Talk: A Writer and His Colleagues and Their Work. 44 συμφωνώ με τον Thomas Hardy: T. το έχω μετατρέψει σε μυθοπλασία στο μυθιστόρημά μου Στο ντιβάνι. A. 361. Έχω πολλούς θεραπευόμενους που είναι οι ίδιοι ψυχοθεραπευτές. σσ. 2005.34 Η έρευνα δείχνει ότι οι ομάδες ανθρώπων που. και ποτέ δεν έπεσα στην παγίδα να σκεφτώ έτσι. Copyright © 1976 George James Firmage από την έκδοση Complete Poems: 1904-1962 by e. Authentic Happiness. Όταν βλέπω έναν άνθρωπο που διαθέτει μεγάλη θεραπευτική εμπειρία. στο Health Psychology. Houghton Mifflin.. American Psychiatric Publishing. σσ. Poems of the Past and the Present. 2003. δεν δικαιούνται το ίδιο νοιάξιμο και την ίδια φροντίδα όπως οι άλλοι ασθενείς. W. 1856. σ.com/etexts/gutenberg/dirs/etext02/pmpstl0. στο: http://info motions. στο International Journal of Group Psychotherapy.org/wiki/John_ Greenleaf_Whittier 42 Ο Νίτσε σχολίασε κάποτε: «Προοδευτικά μου έγινε σαφές τι ήταν όλες οι μεγάλες φιλοσοφίες που γνωρίζουμε: ήταν οι προσωπικές εξομολογήσεις των δημιουργών τους κι ένα είδος αθέλητων απομνημονευμάτων· κατάλαβα ακόμα ότι οι ηθικές (ή ανήθικες) προθέσεις που συναντάμε σε κάθε φιλοσοφία συνιστούν τον αληθινό σπόρο από τον οποίο πήρε ζωή και αναπτύχθηκε ολόκληρο το φυτό». Yalom. Ανδριτσάνου-Γ. S.. σ. 33(4). Ε.. σ. Hockney's Alphabet. επιμ. 40 εφάρμοσα την ίδια στρατηγική: Ορισμένοι ίσως να θεωρήσουν ότι αυτή η αντιμετώπιση δεν ήταν ισότιμη. Trance and Treatment: Clinical Uses of Hypnosis. Beyond Good and Evil. (Α' έκδοση του πρωτοτύπου 1660. Άγρα. 433-447. Βλ. Ουώσινγκτον 2004. George J. F. σσ. 97(4). To χρησιμοποιώ με την άδεια της Liveright Publishing Corporation. πριν από πολλές δεκαετίες: Το επεισόδιο αυτό. 47 Αυτή η τεχνική της υπνωτικής θεραπείας: Ο David Spiegel ήταν ο πρώτος που μου μίλησε γι' αυτή την τεχνική της διαιρεμένης οθόνης. Dawkins. Pascal. Theroux. συντονίζονται από ειδικούς: D. 38(5). © 1991 Trustees for the e.ά. Random House. "D is for Death". Houghton Mifflin. Of Time and Place: Walker Evans and William Christenberry. στο Archives of General Psychiatry. στο: http://en. Vintage Books. "Effects of Group Confrontation with Death and Dying". Lieberman κ. 65. όταν οι θεραπευτές έχουν ανάγκη από βοήθεια και ζητούν ψυχοθεραπεία. όπως λέει ο Κούντερα: Παρατίθεται από τον Ρ. 48 To άλλο μισό όμως το αντισταθμίζει: R. 45 Ο Φώκνερ εξέφρασε την ίδια πεποίθηση: Παρατίθεται από τον Τ. 10(6). Ανδριτσάνου-Γ. Βοστόνη 2006. 2002. 36 Κάποτε. Spiegel και D. Lieberman και Β. Bloom και I. Σαν Φρανσίσκο 1990. Άλλωστε. Free Press.edu/releases/2006/october/deavere. Goldstein.htm. Seligman. stanford.html. Το δώρο της ψυχοθεραπείας. cummings Trust. "Self-Help Online: An Outcome Evaluation of Breast Cancer Bulletin Boards".e. cummings. "Group Support for Patients with Metastatic Cancer: A Randomized Prospective Outcome Study". στό S. Spiegel. Hardy. The God Delusion. 1951. 2004. 41 Λεγεώνες καλλιτεχνών και συγγραφέων: J. Firmage. 527-533· D. D. "Electronic Support Groups for Breast Carcinoma: A Clinical Trial of Effectiveness". 920-925· M. Whittier.) 38 σε μια πρόσφατη παρουσίαση ενός νέου έργου: http://mednews. Βοστόνη 2002.) 43 ο Μπάφαλο Μπιλ πέθανε: "Buffalo Bill's" Copyright 1923. 35 Η πρόσφατη έρευνα μαρτυρεί όμως: Μ. 50 Η θεραπευτική πράξη είναι: Ι. Roth. Ε. Nietzsche. Η. R. Ζέρβα. 1981. . μτφρ.). στο Cancer. 13. Spender (επιμ. Νέα Υόρκη 1966. πάντοτε προσπαθώ να κάνω αυτό του το εφόδιο να λειτουργήσει προς όφελός του. Penguin. όπου ξαπλώνω πλάι σε μια ετοιμοθάνατη γυναίκα. 1983. μτφρ.e. Glafkides. J. Νέα Υόρκη 2002. «Maud Muller». Γιάλομ. Southall. 855-862. Pensées.wikiquote. Α. Spiegel και M. Νέα Υόρκη 1995. Νέα Υόρκη 1991. 46 Και ο Paul Theroux έχει πει: P.

Αναδημοσιεύεται με την άδεια της New Directions Publishing Corp. επιμ. 2006.. copyright © 1952 Dylan Thomas. στο International Journal of Group Psychotherapy. "Being Seen.51 Άλλωστε εδώ και δεκαετίες στέλνω: Παρουσιάζω με περισσότερες λεπτομέρειες την τεχνική αυτή στο βιβλίο μου Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας. Γ. Ζέρβα. μτφρ. 74 κ. Ανδριτσάνου-Γ. 2004. 52 Την τεχνική προσέγγιση. 610-625.έ. Thomas.. επιστ. Ε. 2004. Wright. την έχω περιγράψει: Το δώρο της ψυχοθεραπείας. . σ. 54(2). 55 Ένα παράδειγμα τέτοιας αποκάλυψης του θεραπευτή: F. Κακατσάκη. μτφρ. Disrupted. Ανδριτσάνου-Δ. "Do Not Go Gentle into That Good Night " (απόσπασμα έξι στίχων) του Ντύλαν Τόμας. 2003. Ζέρβα. Άγρα. and Reconfigured: Group Leadership from a Relational Perspective". 53 Μην μπείτε ήσυχα σ' αυτή τη νύχτα την καλή: D. σσ. Moved. από το The Poems of Dylan Thomas. 235-250. 54 Έχοντας πρόσφατα διαβάσει μια ιστορία που είχα γράψει: Η ιστορία αυτή υπάρχει στο βιβλίο μου Ο δήμιος του έρωτα. Άγρα. Ε. Άγρα. σσ.

Related Interests