You are on page 1of 21

1. AKARYAKITLAR VE ANALZLER 1.1. Genel Bilgiler Yakt olarak kullanlan sv maddelere akaryakt ad verilir.

Akaryaktlar genel olarak iki grupta toplanrlar. Bunlar; 1. Doal akaryaktlar: Ham petroln destilasyon rnleridir. 2. Suni akaryaktlar: retim kaynaklanna gre e ayrlrlar. a. Ta kmr, linyit, odun ve benzeri maddelerden elde edilen sv yaktlar, b. Ar petrol fraksiyonlarnn krakingi ile elde edilen sv yaktlar, c. Sentez yolu ile elde edilen sv yaktlar. 1.2. Doal Akaryaktlar ok sayda hidrokarbonlarn kompleks bir karm olan petrol, ham petrol denilen sv birikimler, doal gaz ad verilen gaz birikimler ve ziftli kum, bitml ist gibi kat birikimler olarak tanmlanr. Petroln elementel bileimi yaklak olarak yledir; % 82-87 C, % 12-18 H, % 0,1-7,4 O, % 0,1-5,5 S, % 0,1-2,4 N ve % 0,1-5,5 eitli mineraller. Petrolde bulunan hidrokarbonlar genellikle dz zincirli (alifatik) ve halkal (karbosiklik) hidrokarbonlar olup buna gre yeryzndeki petroller gruba ayrlrlar. 1. Parafinik Yapl Ham Petroller: ounlukla CnH2n+2 genel formlne sahip hidrokarbonlardan oluur. Bu hidrokarbonlar dz zincirli veya dallanm olabilir. Bu gruba doymam dz zincirli hidrokarbonlar da girer. Bileiminde %2 n-hekzan, %1,7- 2,5 nheptan, %0,8-l,5 arasnda, 2- ve 3-metil pentanlar. %1,2-1,3 arasnda 2,3-dimetil pentan, %1,3 civarnda 2-metil hekzan bulunur. 2. Naftenik Yapl Ham Petroller: CnH2n genel formlne sahip doymu ve doymam halkal hidrokarbonlardan oluur. Bileimlerinde %0,5-l,3 metilsiklopentan, %0,6-0,8 siklohekzan, %1 -2 dimetilsiklopentan, %l,8-2,4 metilsiklohekzan bulunur. 3. Kark Yapl Ham Petroller: (parafinik + naftenik) eitli petrollerin younluklar 0,65-1,8 g/cm3, alevlenme noktalan 15-200 C ve ortalama s deerleri 10500 cal/g'dr. Petroldeki baz maddelerin optike aktif olmas ve parafinik yapda azot bulundurmas, petroln hayvansal ve bitkisel kaynakl olduunu gstermektedir. Ham petroln rafinasyonu, ihtiva ettii maddelere gre yaplr. Ham petroldeki yabanc maddeler uzaklatrldktan sonra kullanlaca yere gre fraksiyonlandrlr. Petrole uygulanan ayrma metotlar unlardr;

1.2.1. Kimyasal metotlar 12Fiziksel Metotlar: Szme, kristallendirme, ekstraksiyon gibi ilemler uygulanr. Destilasyon Metotlar: Destilasyon yntemi ile uuculuu az olan bileenler

uuculuu fazla olan bileenlerden ayrlr. Bileenlerin uuculuklar arasndaki fark az ise ekstraktif veya azeotropik destilasyon uygulanabilir. Bunlar dk uuculuktaki madde katlmas ile (ekstraktif) veya yksek uuculuktaki madde katlmas (azeotropik destilasyon) ile yaplr. Normal bir petroln destilasyon rnleri unlardr. a. Gaz rnler :Petrol gazlar (propan-btan) Hafif benzin Ar benzin b. Beyaz rnler: Gazya Dizel yakt (motorin) Ar motorin (madeni ya) kadar, %90 250 C altnda destillenir. zcler (solventler): Bir nafta eididir. Benzin ve gazya aralklarnda alnan ve dar bir destilasyon aral nda gelen fraksiyonlardir. Parafin vaksi (mum) c. Kat ve Siyah rnler: Hafif-orta-ar fuel oil Asfalt Petrokok 1.3. Suni Akaryaktlar 1.3.1. Ta Kmr Katranndan Elde Edilen Akaryaktlar Ta kmr katrannn younluu 1,1-2,2 g/cm3, alevlenme noktas 40-100 C arasndadr. Katrann destilasyonundan; Hafif yalar Orta yalar Ar yalar Antrasen yalar 170 C' ye kadar, 230 C' ye kadar, 270 C' ye kadar, 320 C' ye kadar gecer, 35 C ye kadar. 35-95 C 35-200 C 200-315C 315-375 C 370-550 C

Nafta, benzin ve gazya arasndaki fraksiyonlardr ve % 10u 175C ye

Kalntdan zift elde edilir.

Hafif yalarn nemli blmn benzen oluturur. Ayrca ksilen ve toluen de hafif yalardan elde edilir. 1.4. Ar Petrol Franksiyonlarnn Krakingi ile Elde Edilen Akaryaktlar Ar petrol fraksiyonlarndaki byk molekll hidrokarbonlarn, katalizorl ve katalizrsz olarak daha dk karbonlu molekllere paralanmas ilemine "kraking" denilir. Kraking drt yolla yaplr: 1. Katalitik kraking 2. Termal kraking 3. Hidro kraking 4. Geciktirilmi koklatrma Krakingden kan ve doymam hidrokarbonlar ihtiva eden rnlerden alkilasyon, polimerizasyon ve izomerizasyon ilemleri ile istenilen rnler elde edilir. Alkilasyon:
CH3 H3C CH3 H

C
CH3

CH2

CHCH 2CH3

H2SO4

H3C

C
CH3

CH 2CH2CH2CH 3

zobtan

2-btilen

zooktan

1.5.

Sentez Yolu ile Elde Edilen Sv Yaktlar

1. Ta kmr tozu ve ar ya karmnn katalizr yardmyla scakta ve basn altnda hidrojene edilmesiyle sv yaktlar elde edilir. 2. Etilenden H2SO4 ile etil alkol retimi yaplr. 3. Su gazndan klarak CH3OH retimi gerekletirilir. 1.6. Akaryaktlarn zellikleri zgl Arlk: Akaryaktlarda ve dier sv petrol destilasyonu rnlerinde, birim hacmin arl olan zgl arln tespiti iin eitli ymtemler vardr. Analizde kullanlan ve gvde ksm iinde termometre bulunan tiplerine termo-hidrometre ad verilir. zgl arl belirlenecek numune, ap hidrometre apndan en az 2,5 cm daha geni ve yksekliinde hidrometre yzer vaziyette iken dipten 2,5 cm yukar olacak ekilde cam bir kabn ine konulur. Yaktn kendi scaklnda llen zgl arlk deerleri 15,5 oC (60 oF) standart scakl evrilerek yaplr. Akaryaktlarda ASTM yntemlerinin kabul ettii dier bir zgl arlk birimi A.P.I. derecesi olup, d 15,5 oC (oF) daki younluk olmak zere; A.P.I = 141,5 / d-131,5 formlyle bulunabilir.

Vizkozite: Vizkozite bir akclk lsdr. Yaktn vizkozitesi dk alma scaklklarnda dahi serbeste akacak kadar dk, szntya engel olacak ve pompa sistemini yalayabilecek kadar da yksek olmaldr. Ayn zamanda yanma hcresine kolayca atomize edebilecek uygun vizkozitede olmaldr. Vizkozite ak halinde olan bir svnn akmaya kar gsterdii diren olarak da tanmlanabilmekte ve mutlak vizkozite ve bal vizkozite olmak zere iki grupta verilmektedir. Mutlak Vizkozite: 1 cm2lik dzlem yzey elemann 1 cm uzakta, yine 1 cm2lik dier bir yze nazaran 1 cm/snlik bir hzla hareket ettirmek iin 1 dynlik bir kuvvet gerekiyorsa sz konusu svnn vizkozitesine mutlak vizkozite veya mutlak isel srtnme ad verilir. CGS sisteminin vizkozite birimi poise (g/s cm) dir. Vizkozite llmesinde en ok u birimler kullanlmaktadr. -Engler derecesi (oE) -Redword saniye (RI) -Saybolt saniye (SSU) Destilasyon: Akaryaktlarn zelliini ve cinsini aydnlatmaya yarayan en nemli yntemlerden biri destilasyondur. Bu deney ASTMnin kabul ettii standart bir deney seti ile yaplmaktadr. Deneyde, yakt stlarak buharlatrlr. Buhar, bir soutucudan geirilerek, younlaan yakt bir l kabnda toplanr. %10 ,%20 ,%30 ,%40, %50, %60, %70, %80, %90 ve son yaktn younlat scaklklar kaydedilir. Yakt yzdeleri, y eksenine, scaklklarda x eksenine alnarak her yakt karm iin buharlama erisi elde edilir. Dzgn bir yanma iin, buharlama erisinin de dzgn olmas gerekmektedir. Alevlenme Noktas: Sv bir yaktn yanabilmesi iin, bu yaktn buhar ile havann belirli oranlarda karm olmas gerekir. Bir yakt ne kadar kolay buhar haline gelebilirse, hava ile yanc bir karm oluturmas da o derece kolay olur. Yaktn bu kolay yanabilme zellii, alevlenme noktas ile tespit edilir. Yanc bir cismin alevlenme noktas bir cismin hava ile yanc karm meydana getiren bir buhar kard en dk scaklk derecesidir. Alevlenme noktasnn yanma teknii bakmndan ok byk bir nemi olmad kaydedilmektedir. Ancak souk havalarda yanabilme zellii bakmndan snrlamalar getirmektedir. zel kabna konulan numuneye istenilen bir scaklktan itibaren bir derece aralklarla alev yaklatrlmakta, yakt buharnn alevi ald scaklk, yaktn alevlenme noktas olarak belirlenmekte ve deney cihaz sesli sinyal vererek bu scakl dijital olarak belirtmektedir.

Yaktn Yapsal Bileimi: Genel olarak parafin ve naften tipi yaktlarda karbon miktar %89 civarndadr. Yaktn nemli zelliklerinden biri de iindeki asfalt miktardr. Asfaltlar, oksijenli ve kkrtl byk molekllerdir. Sert asfalt normal scaklkta yakt iersinde znmez. Byle bir ierie sahip yakt motorlarnda kullanld zaman piston, silindir, subap yzeylerine oturarak anmaya yol aar. Sert asfaltlar yakt iersinde %0,50,7yi gememelidir. Yakt iersinde suyun bulunmas da istenmez. Su bir yandan yakt donanmnda korozyana yol aarken, dier taraftan yaktn s deerini drr. Yaktn Is Deeri: Yaktn s deeri genellikle birim ktlenin enerjisi ile verilir. Gaz yaktlarda ise s deeri, uygulamada birim hacminin enerjisi olarak verilir. Yanma sonu scaklklarnda su her zaman buhar olarak bulunduundan, s deeri, alt s deeri olarak alnmaldr. 1.6.1. Benzinin zellikleri Benzin, motor yakt olarak kullanlan ve genel forml C5H12-CnH24 olan hidrokarbonlardan oluan bir karmdr. a. Buhar Basnc: Benzinin uuculuunun bir lsdr. Buhar basnc yksek benzinlerde buharlamadan dolay byk kayplar olduundan iklim artlarna gre lkeler buhar basncn snrlandrrlar. b. Vuruntu: Motorda, benzin ve hava karm bir kvlcm ile atelendiinde kvlcma yakn ksm ate alr. Alev 25 m/s hzla dier blgelere yaylrken, yanmayan gazlarn scaklk ve basnc da ok ykselir ve kendiliklerinden tutuarak yanma anormal bir hal alr. Bu ekilde oluan dalga darbeleri silindir yzeyi, piston ve silindir kafasna arparak vuruntu denilen ve istenmeyen bir olay meydana getirir. Vuruntu, basn ve scakln kritik bir snr aamasndan doar. Yanma balangcnda CO ve CO2'den baka oluan ok kararsz peroksit ve aldehitler belirli scaklk ve basnta patlayarak vuruntu oluturur. Vuruntu yaktn tad maddelere bal olarak deiir. n-heptan vuruntuyu artrrken izooktan azaltr. Benzinin oktan saysn artrmak iin 4 LT benzine 3 mL tetraetilkurun (artk kurunlu benzin lullanlmamaktadr) veya etilenbromr katlr. c. Oktan Says: zooktan + n-heptan karmndaki izooktan yzdesine oktan says denir. Bir yaktn oktan says, ayn vuruntuyu veren izooktan/n-heptan karmnn % oktan miktardr.

1.6.2. Gazyann (Kerosen) zellikleri

Gazya, genellikle 200-3.15 C arasnda kaynayan C12H26-C16H34 genel formll hidrokarbonlar ihtiva eder. Eskiden sadece aydnlatmada kullanlrken bugn stma, soutma, traktor ve jet yakt olarak kullanlmaktadr. 1.6.3. Motorinin zellikleri Motorin ham petroln destilasyonunda 315-375 C aralnda destillenen C15H32C18H38 genel formll hidrokarbonlardan oluur. Dizel yakt olarak kullanlr. Motorinin en nemli iki zellii akkanl ve yancldr. Bunlar uygun olmazsa dizel vuruntusu denilen olay meydana gelir. Setan Says: Yaktn yanma kalitesini ifade eder ve oktan says gibi llebilen bir birimdir. Setan says yksek yaktlarda dizel vuruntusu azalr. Kendiliinden tutuma zellii ok iyi olan setann (n-hekzadekan) setan says 100, kendiliinden tutuma zellii ok kt olan -metil naftalinin setan says sfr kabul edilmitir. Bir yaktn setan says, ayn vuruntuyu veren setan/-metil naftalin karmnn % setan miktardr. 1.6.4. Fuel Oilin zellikleri Ham petroln destilasyonundan elde edilen artklarla destilasyon rnlerinin eitli oranlardaki karmna ar yakt veya fuel oil denir. Fuel oilin ortalama zellikleri aada verilmitir: Bileimi: % 81-86 C; % 10-13 H: % 0,5-5 S; % 0,0-0,25 tortu; % 0,0-1 H20 Alevlenme noktas: 70-140 C Is deeri; 9600-10200 cal/g Fuel oiller baz zellikleri dikkate alnarak TS 2177'ye.gre Tablo 1.1' de verildii ekilde snflandrlmlardr. Tablo 1.1. Fuel Oillerin Snflandrlmas (TS 2177)
zellikler Fuel Oil No:4 Kalorifer Yakt Fuel Oil No:5 Ar Fuel Oil

Alevlenme nokt.(min.) Akma noktas (maks) %su (hacimce)(maks) Vizkozite Kinematik (38 oC cst) Kinematik (50 oC cst)

55 oC +2 oC 0,5

55 oC 1,00

55 oC 1,00 Maks. 162 Maks. 81

65 oC 2,00 Maks. 35

Maks. 35

Maks. 65

Maks. 638

1.7. Akaryakt Analizleri

1.7.1. Ksilol Metodu ile Su Tayini 10 mL'den daha fazla su vermeyecek numune kantitatif olarak tartlp Ksilol cihaznn (ekil 1) destilasyon balonuna konur. Yeteri kadar su ile doygun ksilol veya bitml maddeler iin (% 20 Benzol + % 80 ksilol) ilave edilir. Su toplama tuza ve soutucu taklr. Saniyede 2-5 damla destilat akacak ekilde, bir ceketli stc ile balon stlr. Genellikle destilasyon sresi iin bir saat yeterlidir. Destilasyondan sonra oda scaklna kadar soutulan suyun hacmi okunarak numunedeki % su miktar hesaplanr. %su=

Tuzakta toplanan suyun hacmi x100 Numune hacmi

ekil 1.1. Ksilol Destilasyon Dzenei 1.7.2. Vizkozite Tayini Vizkozite akkann akmaya kar gsterdii diren olup akkanlarn en nemli ve belirgin zelliklerindendir. Vizkozite eitli ekillerde tanmlanr. Bunlar; a. Mutlak ( Dinamik) Vizkozite: Akan bir svnn 1 g'lk ktlesi saniyede l cm yol alyorsa vizkozitesi 1 poise'dir. CGS birim sisteminde birimi 1 g/s cm = 1 poise'dir. 0,01 poise = 1 centipoise olup, suyun 20 C' deki vizkozitesi l centipoisedir. b. Kinetik Vizkozite: Mutlak vizkozitenin younlua blnmesiyle bulunur. Birimi cm2/s (stockes) dr. 0,01 st = 1 centistockes (cst) dur. c. Bal Vizkozite: Bir svnn 20 C' deki vizkozitesinin suyun 20 C' deki mutlak vizkozitesine orandr.

d. Spesifik Vizkozite: Bir svnn vizkozitesinin ayn scaklktaki dier bir svnn vizkozitezine orandr. 1.7.2.1. Engler Vizkozimetresiyle Vizkozite Tayini ekil 1,2' de gsterilen bu cihaz, 160 mm apnda, 62 mm derinliinde ve hacmi 240 mL olan metalik bir kap (A) ve bu kabn etrafnda bulunan bir su banyosundan (B) ibarettir. Su banyosu, ayaklarndan birinde seviye ayarlama vidas bulunan bir sa aya zerine oturtulmutur. Banyo hava gaz veya elektrikle stlabilir. Metalik kabn tam merkezinde, ekseriye platinden veya buna benzer iyi ve dayankl cins bir metalden yaplm olan 2,9 mm apnda, 20 mm uzunluunda bir delik (D) bulunur. Kap genellikle bir metalik kapakla kapatlr. Bu kapan tam ortasnda, alttaki ufak delie girmek zere ucu sivriltilmi olan bir tahta ubuk (C) bulunur. Bir tanesi kaptaki numunenin, dieri de su banyosunun scakln hassas olarak (0,2 C) lebilecek iki termometre (E, F) vardr. Banyodaki su metalik bir kartrc (K) yardmyla elle kartrlr.

ekil 1.2. Engler Viskometresi (a: d grn, b: arakesit) Deneye balamadan nce, cihazn ilk olarak alkol, sonra da eterle iyice temizlenmi ve kurutulmu olmas gerekir. Numune iindeki eser kadar bile olsa ince madde paracklarnn bulunmamas gerekir. Bunun iin tayinden nce numune szlmelidir. Bundan sonra metalik kap numuneyle, kap iinde bulunan seviye gsterici inenin st hizasna kadar doldurulur. Vizkozite lmnn yaplaca scakla getirilir. Platin delik altna 200 mL hacmindeki Engler Balonu (G) yerletirilir. Termometreler istenilen scaklkta sabit kaldktan sonra ani bir

hareketle tahta ubuk yukar ekilerek delik alrken kronometre altrlr. Engler Balonunun dolmas iin geen zaman kaydedilir. Bu deer viskozimetrenin su deerine blnerek numunenin "Engler Derecesi" olarak vizkozitesi bulunur. stenirse Tablo 1.2' den yararlanlarak dier birimlere evrilebilir. Engler vizkozimetresinin deeri bilinmiyorsa, numune ile deneye balamadan nce tam 20 Cdeki saf su kullanlarak ve yukarda anlatld ekilde alarak su deerinin tayin edilmesi gerekir. Yaplan ayn tayin ile bulunan deerler arasnda 0,1 saniyeden daha kk bir fark varsa bu deerlerin ortalamas su deeri olarak kabul edilebilir. Gerek akaryaktlarda gerekse makine yalarnda bu cihazla 20, 50 ve 100 C' de vizkozite tayini yaplabilir 1.7.3. Petrol rnlerinin Destilasyonu Destilasyon, yaktn uuculuk ls olup, uuculuk azaldka yanma daha dzenli olur. Yksek devirli motorlarda en iyi gc salamak ve duman azaltmak iin dk uuculuk zelliine sahip yaktlar kullanlr. Destilasyon, benzin, uak benzini, nafta, gazya, motorin ve fuel oil destilat gibi petrol rnlerinin uuculuklarn tayin etmek iin yaplr. Deneyin Yapl: ekil 1.3' de verilen dzenek kurulur. Soutucunun soutma banyosu su ve buz ile tamamen doldurulur. Banyo scakl 0-45 C arasnda olmaldr. Destilatn toplanaca mezre 100 mL numune alnp destilasyon balonuna konur. Termometre balona yerle tirilir. Termometrenin civa haznesi balonun k borusu deliinin alt ksmnda olmaldr. Mezr kurulanmadan destilatn toplanaca yere yerletirilir. Destilasyon sresince hava scakl 12,8-18,3 C arasnda olmaldr. Eer deilse mezr bir souk su dolu kap iine konur. Mezrn az, ortas delik bir szge kdyla kapatlr. Sistem hazrlandktan sonra ilk destilat, 5 dk' dan ksa, 10 dk' dan uzun srede gemeyecek ekilde balon stlr. lk destilat damlasnn mezre dt andaki scaklk "ilk kaynama noktas" olarak kaydedilir. Destilasyon hz 4-5 mL/dk olmaldr. Her 10 mL destilat toplandnda scaklk kaydedilir. Balonda yaklak 5 mL kalnt kalncaya kadar destilleme ilemine devam edilir. Destilasyon devam ettii halde scaklk bir maksimuma ulatktan sonra dmeye balar. Okunan en yksek scakla "son kaynama noktas" denir. 5 mL'lik kalnt 5 dk'da destillenir. Destilasyon sonunda balonun dibindeki son damlann buharlat scakla "kuru nokta", akaryaktn bozunduu scakla (duman k ile belli olur) "bozunma noktas" denir. Toplam destilat hacmi "% destilasyon verimi" dir. Balonda kalan artk bir l kabna alnarak hacmi llr ve "% artk" bulunur. % Kayp = 100 - (% destilasyon verimi + % artk)

Deneyin yapld andaki hava basnc 760 mmHg'dan daha az ise, okunan scaklklara aada verilen Sydney-Young forml ile hesaplanan dzeltme deeri ilave edilmelidir: T= 0,00012 (760-P)(273+t) T=lave edilen scaklk (K) t= Okunan scaklk (C) P=Deneyin yapld andaki basn (mmHg)

ekil 1.3. Destilasyon Dzenei 1.7.4. Alevlenme Noktas Tayini Bir akaryakt buharnn alev ald en dk scakla alevlenme scakl denir. zellikle yaktn depolanmas ve kullanlmasnda yangn tehlikesine kar alnacak tedbirler bakmndan byk nem tar. Alevlenme noktas tayininde u metotlar kullanlmaktadr: 1- Tag kapal kap metodu, 2- Pensky-Martens metodu, 3- Abel-Pensky metodu. 4- Cleveland ak kap metodu. Aada laboratuvarda kullanlan Cleveland Ak Kap Metodu aklanmtr: 1.7.4.1. Cleveland Ak Kap Metodu ile Alevlenme Noktas Tayini

Genel olarak az uucu rneklerin alevlenme noktas tayininde kullanlan Cleveland ak kap alevlenme noktas tayin cihaz yar otomatik olarak alr. ekil 1.4' te grld gibi cihaz numune kab (A), stc (B), gaz balantl bir brlor (C) ve termometreden (D) ibarettir. Cihazla 400 C' ye kadar tayin yapmak mmkndr. Parlama (Alevlenme) noktas tayin edilecek rnek, iaret izgisine kadar numune kabna doldurulur ve cihaza yerletirilir. Istc alarak 5 C/dk hzla stma yaplr. Parlama noktasndan 15-20 C nce gaz alarak brlr yaklr. Alevin boyu yaklak 4 mm olmaldr. Bu srada stma hz 3-4 C/dkya drlr. "Test" dmesi yardmyla otomatik olarak alev, numune zerinde bir saniye sre ile gezdirilir. lem, scaklk her 1 C ykseldiinde tekrarlanr. 104 C den daha yksek scaklklarda 3 C' de bir tekrarlanmaldr. Numunenin alev ald en dk scaklk alevlenme noktas olarak kaydedilir.

ekil 1.4. Cleveland Ak Kap Alevlenme Noktas Tayin Cihaz

Tablo 1.2. Vizkozite evirme Cetveli

1.8. Biyodizel Ayiei, soya, kanola, aspir, fndk, pamuk gibi yal tohum bitkileri ile hayvansal ve atk yalardan elde edilen yalarn bir katalizr eliinde alkol ile tepkimesi sonucu ortaya kan ve yakt olarak kullanlan bir rndr. Biyodizel petrol iermez; fakat saf olarak veya her oranda petrol kkenli dizelle kartrlarak yakt olarak kullanlabilir. Saf biyodizel ve dizel-biyodizel karmlar herhangi bir dizel motorunda, motor zerinde herhangi bir modifikasyona gerek kalmadan veya kk deiiklikler yaplarak kullanlabilir. aadaki gibi adlandrlmaktadr. B5 : % 5 Biyodizel + %95 dizel B20 : % 20 Biyodizel + %80 dizel B50 : % 50 Biyodizel + %50 dizel B100:%100Biyodizel 1.8.1. Neden Biyodizel? Da Bamll Azaltr: retimin tamamen yerli olmas sebebiyle mahalli tarm rnlerinin lke iinde deerlendirilmesiyle biyodizel retilerek enerjide da bamllk ortadan kalkacaktr. Bu enerji ayn zamanda yenilenebilir ve stratejik bir enerji kaynadr. Ticari Etkisi: Biyodizelin elde edilmesi esnasnda ortaya kan gliserin ve potasyum gbresi ticari amala kullanlabilir. Biyodizel retimi petrol rafne tekniine benzer bir yntemle yapldnda SETAN (dizel yakt glendiricisi), NAFTA (benzin katks) gibi yan rnler elde edilmektedir. SETAN katkl dizel yakt yeil dizel olarak bilinir. Tarmsal sanayinin glenmesini salar ve bylece krsal alandan g azaltabilir. Alternatif Yakt: Biyodizel temelde mazota rakip deil, alternatiftir. lkemizde mazot tketimi yllk 15.000.000 ton civarndadr. Bu tketim miktarnn % 10-20 aras bir miktar biyodizel olarak retilebilir. Fiyat ve nitelik asndan biyodizel mazot sahtecilii ve kaaklnn nne geerek devletimizi kayptan kurtaracaktr. 1.8.2. evre Kirlilii Asndan Faydalar evre Dostu Biyodizel: Fosil kkenli yaktlarn evre zerindeki olumsuz etkilerine karlk, "Biyodizel evre ile uyumludur. 21 gn gibi ksa sre ierisinde tabiatta % 99,6' ya varan oranlarda biyolojik olarak paralanr. Biyodizelin yanmas sonucu yeryz bitki rts iin gerekli tabii karbondioksit aa kar. Yanma sonucu oluan gazn, evreye zarar veren gaz emisyon deerleri olduka azdr Biyodizel, dizel ile karm oranlar baznda

Suyu Kirletmez: 1 litre petrol 1 milyon litre ime suyunun kirlenmesine yol aar. Yaplan aratrmalar sonucu biyodizelin sudaki canllara kar toksit etkisi olmayan bir yakt olduu ortaya kmtr. Biyodizel petrol kaynakl dizel ile her oranda kartrlabilecei iin bu durumda yanma sonucu ortaya kan zararl gazlar azalmakta ve motordaki yalanma derecesi artmaktadr. Petrol kkenli dizele gre daha yksek tutuma derecesine sahip olan biyodizel bu zellii nedeniyle tama ve depolama srasnda kolaylk salamaktadr. Motor randmanlarnda ise petrol kkenli dizellerle aralarnda bir fark olmamaktadr. Sera Etkisini Artrmaz: Biyodizel, egzozlardan atlan duman ve kurumu %70' ten fazla bir oranda azaltr, aralarda motor mrn uzatr, vuruntuyu nler ve aracn sessiz almasn salar. retim tesisinin bertaraf zellii ise, atklarn deerlendirilip evreyi kirletmeden ekonomik deer kazandrlmasn salar. 1.8.3. Nerelerde Kullanlabilir? Biyodizel, herhangi bir modifikasyona gerek duyulmadan, tm dizel yaktl aralarda kullanlabilir. Kara ve deniz tamacl aralarnda, yeralt maden sektrnde, tarm makinelerinde, endstriyel jeneratr ve stma sistemlerinde kullanlabilir. Su aralarnda kullanmnn ok daha fazla evresel fayda oluturduu 180 Beygir gcndeki bir test teknesinde kullanmyla gsterilmitir (1994). Biyodizel %100 kullanlabilecei gibi, petrol kkenli dizelle de belirli oranlarda kartrlarak kullanlabilir. 1.8.4. Biyodizelin Ana zellikleri Biyolojik Olarak Bozunabilirlii: Biyodizeli oluturan C16-C18 metil esterleri doada kolayca ve hzla paralanp bozunur. 10 g/l' ye kadar herhangi bir olumsuz rnikrobiyolojik etki gstermezler. Suya brakldnda 28 gnde biyodizelin %95'i bozunabilirken petrol dizelinin ise %40' bozunabilmektedir. Biyodizelin doada bozunabilme zellii dekstroza (eker) benzemektedir. Toksik Etkisi: Biyodizelin olumsuz bir toksik zellii bulunmamaktadr. Biyodizel iin azdan alnmada ldrc doz 17,4 g. biyodizel/ kg. vcut arl eklindedir. Sofra tuzu iin bu deer 1,75 g tuz/kg. vcut arl olup, tuz biyodizelden 10 kat daha yksek ldrc etkiye sahiptir. nsanlar zerinde yaplan elle temas testleri biyodizelin ciltte %4'lk sabun zeltisinden daha az toksik etkisi olduunu gstermitir. Depolama: Biyodizel temiz, kuru ve karanlk bir ortamda depolanmal ve ar scaktan kanlmaldr. Soukta Ak zellikleri: Biyodizel ve biyodizel-motorin karmlar motorinden

daha yksek akma ve bulanma noktasna sahiptir. Bu durum yaktlarn ok souk hava artlarnda kullanmnda sorun karr. Akma ve bulanma noktalar uygun katk maddeleri (antijel maddeler) kullanm ile drlebilmektedir. Biyodizel-motorin karmlar 4 C zerinde harmanlama ile hazrlanmaldr. Motor Yakt zellikleri: Biyodizel; motoru g azaltc birikintilerden temizleme ve motorinden ok daha iyi yalayc zelliklere sahiptir. 1.8.5. Biyodizelin Kimyasal Yaps Biyodizel, biyolojik yalardan transesterifikasyon (ester deiimi) yntemi ile elde edilen ya metil esteridir. Ortalama kimyasal karm oranlar Bitkisel ya % 82,3 Metil alkol %17 Sodyum hidroksit % 0,7 Bu karm yadaki pH oranna ve metil alkoln saflk derecesine gre deiim gsterebilir. Bitkisel yalar metil alkolle reaksiyona girdikten sonra yan molekler yaps deiir. Reaksiyon sonucunda yan ierisindeki gliserin ayrlr, ilem sonunda: Biyodizel %82 Gliserin %16 Atk (sabunlu su) % 2 1.8.6. Biyodizel retimi Nasl Yaplr? 180 mL metanol' n ierisine 5 g NaOH sodyum hidroksit (kostik) koyularak yarm saat znnceye kadar kantrlr. Buna metaoksit denir. Daha sonra l000 mL ya 55 C kadar stlr. Bu scaklkta ya ile metaoksit birbirine katlarak 1 saat kartrlr. Daha sonra 8 saat dinlendirilir. Alt ksmda %10 gliserin dibe ker. Bu gliserin fiziksel olarak ayrtrlr. Daha sonra kalan %90 lk ksm saf su ile ykanr. Bu ileme suyun pH's 7 olana kadar devam edilir. Su ile biyodizel 10 saat dinlendirilince birbirinden ayrlr. Kalan biyodizel kurutma ilemine tabi tutulur. Gerekli testler yaplarak kullanma hazr hale getirilir. Elde edilen gliserin ise mineral asit verilerek saflatrlr. Bu ilemler pek ok metot kullanlarak yaplmaktadr. Separatrler verimlilik ve hz kazandrr. Kalite de artar. Biyodizel ii; tarmndan hasadna, ilemesinden son rne kadar srekli kontrol gerektiren testler yaplmas gereken teknik ve nemli bir itir.

Biyodizel

Gliserin

ekil l.5. Biyodizel retimi Akm emas 1.8.7. Motorin ile Biyodizel Arasndaki Fark 1) Fosil yakt olan motorine oranla doada daha kolay yok olur ve evreye daha az zarar verir. 2) Suya kartnda 28 gn iinde yzde 95'i yok olabilir. Motorinde ise bu oran yzde 40'a kadar kabilir. 3) Setan saysnn fazla olmas, biyodizelde yzde 35'e varan oranda yakt tasarrufu salanmasna da neden olur. 4) Duman ve kurum oran yzde 70 azalr. Biyodizelin yalayc zellii, ara bakm masraflarnda azalmaya yol aar. Dezavantaj: Karlalan en nemli dezavantaj ise maliyet fyat konusunda

olmaktadr. u anda 60 dolar olan petrole kar biyodizelin fiyat 80-90 dolar civarnda olmasdr. Younluunun fazla olmas da souk iklimli yerlerde saf kullanm bir sorun oluturmaktadr. Ana retim Birimleri: Bir biyodizel retim tesisinin ana retim birimleri; reaktrler, destilasyon kolonlar, ekstraksiyon kolonlar, s deitiriciler, pompalar ve separatrleridir.

1.8.8. Bitkisel Yalarn Yakt zelliklerini yiletirme Yntemleri Biodizel retiminde kullanlan yalarn kullanm aamasna gelebilmesi iin

vizkozitelerinin azaltlmasnda sl ve kimyasal olmak zere iki yntem uygulanmaktadr. yiletirme yntemleri aadaki emada gsterilmitir. Vizkozitenin Azaltlmas Isl Yntem nceltme (Seyreltme) Mikroemisyon (Oluturma) Kimyasal Yntem Proliz Transesterifikasyon

(Ayrtrma) (Yeniden Esterletirme)

ekil 1.6. Bitkisel Yalarn Yakt zelliklerinin yiletirilmesi Bu yntemlerden uygulamada en ok kullanlan kimyasal yntemdir. Kimyasal yntemler ierisinde de en fazla kullanlan seyreltme (inceltme) ve transesterifikasyon yntemidir. 1.8.8.1. Seyreltme (nceltme) Yntemi Bu yntem bitkisel yalarn belirli oranlarda dizel yaktna kartrlmas olarak tanmlanr. Uygulamada yaygn kullanlan B20 yakt, Dizel ierisine %20 orannda bitkisel ya katlarak elde edilir. Bu ekilde elde edilen yaktn dizel yaktna gre maliyetinin daha dk olduu ve performans deerlerinin de dizel yaktna yakn olduu belirlenmitir. 1.8.8.2. Transesterifikasyon Yntemi Bitkisel yalarn, dizel yakt alternatifi olarak uygunlatrlmasnda izlenen en nemli yntem kimyasal yntemdir. Bu ynteme alkoliz reaksiyonu ad da verilmektedir. Transesterifikasyon, bitkisel yan kk molekl arlkl alkolle bir katalizatr eliinde gliserin ve ya asidi esteri oluturmak zere reaksiyona girmesidir. Bu reaksiyon sonucu biyodizel elde edilmektedir. Bitkisel yalarda transesterifikasyonun uygulanmas ekil 1.7. ile gsterilmektedir.
H2C HC O O CO CO R1 R2 R1 O O COOCH3 COOCH3 H2C OH OH

+ 3CH3OH metanol

katalizor

R2

HC

H2C

CO

R3

R3

COOCH3

H2C

OH

trigliserit

yag asiti metil esterleri (biyodizel)


ekil 1.7. Bitkisel Yan Transesterifikasyonu

gliserin

1.8.9. Kullanlm Bitkisel ve Hayvansal Yalardan Biyodizel retimi

Kullanlm yalar ayr kaplarda toplanr. Temiz bir ortamda yeterli seviyeye gelinceye kadar bekletilir. Ya iindeki her trl yanm gda maddeleri filtre edilir. Kullanlm ya iinde olmas muhtemel su stlarak (100 C scaklk yeterli) giderilir. Ticari metil alkol veya etil alkol satn alnr. Metil alkol ile etil alkol prosesleri ok farkldr. Metil alkol salk asndan ok zararl madde olduundan dikkatli kullanlmaldr. Ticari sodyum hidroksit satn alnr. Sodyum hidroksit ok bazik ve nem tutma zelliine sahip olduundan nemsiz ortamda depolanmaldr. Dikkatli kullanlmazsa kalc hasarlara neden olabilir. 20 C scaklkta bitkisel veya hayvansal atk ya deriik ve pht halinde ise bu durumda reaktanlar ilave edilmeden nce kullanlm yan stlmas (48-54 C) gereklidir. Kk kapasiteli uygulamalar iin 40 ila 120 litrelik elik kaplar yeterlidir. Kaplar scakla ve korozyona dayankl olmaldr. Konsantre ve pht halindeki yalar stmak iin ideal scaklk 48-54 C' dir. Daha byk hacimler iin bir su stc eleman, kartrmal elik biyodizel tank dna monte edilir. Plastik kaplarda bu ilem yaplacaksa scaklk 60 Cyi gememelidir. Aksi durumda plastik deforme olabilir. Bitkisel veya hayvansal atk yaa ilave edilecek metil alkol miktar, Vx0,2 (LT) formlnden hesaplanr. Burada V bitkisel veya hayvansal ya miktardr. Vx0,2 (LT) deerini M olarak belirtelim. Bitkisel veya hayvansal yaa ilave edilecek sodyum hidroksit miktar ise Vx3,5 gram formlnden hesaplanr. Eer kullanlm ya tekrar kullanlacaksa Vx5,5 alnr. Vx3,5'i L diye belirtelim. L gram sodyum hidroksit, M litre metil alkole ilave edilir. Sodyum hidroksit metil alkolde znnceye kadar kartrlr. Sodyum metoksit zeltisi elde edilir. Sodyum metoksit zeltisi, ok toksik ve boyalara kar ok koroziftir. Sodyum hidroksit, inko, alminyum veya teneke kaplarla reaksiyona girer. Dolaysyla bu tr kaplar kesinlikle kullanlmamaldr. Mmknse elik kaplar kullanlmaldr. Sodyum metoksit, sv haldeki bitkisel veya hayvansal yaa bekletilmeden ilave edilir. Bir saat dzenli olarak kartrlr. Karmn fazlarna ayrmas ve soumas iin 8 saat bekletilir. st fazda oluan biyodizel yukardan alnr. Alt fazda oluan gliserin ise alttan alnr. Gliserin ykanr. Klasik sistemlerde gliserin en az bir hafta gne altnda bekletilerek metil alkoln buharlamas salanr. Gliserine ilave edilecek koku verici madde ile istenilen koku elde edilebilir. 1.8.10. Trkiye'nin Bitkisel Ya Potansiyeli

Bitkisel yalar lkemizde halen yemeklik ya olarak tketildiinden ekim ve retim miktarlar bu alana cevap verebilecek dzeydedir. Bitkisel yalarn motor yakt olarak kullanlabilir duruma gelmesiyle, bu alandaki retimin artrlma olana vardr. lkemizde yal bitkilerin tarm ayiei zerine younlamtr. Buna alternatif olarak kanola bitkisi de yksek verim, ya kalitesi, yksek ya oran, tarm kolayl ve kspesi asndan nemlidir. 1.8.11. Biyodizel retim Yntemleri Manuel basit sistem Bach sistem (beklemeli) Kontini sistem (srekli) Sper kritikl yntem (yksek basnl) Yksek frekansl sistem (ok yeni) Bu sistemler srasnda maliyet giderek artmaktadr. lkemizdeki sistemlerin tamamna yakn manuel basit sistemdir. Bu sistemler mutlaka krom nikel 316-L olmaldr. Ana depo hari olabilir. Bach sistemler ise otomasyonlu ve seperatr kullanlan orta boy iletmelerdir. Seperatr ana maliyet olup, en az 2 adet gereklidir. EN 14214 standardnda mamul retebilir. Srekli sistemlerde ise yksek kolonlar olup mal ak srekli otomasyonlu, 4 seperatrl sistemlerdir. Tamamen 316-L elikten yaplrlar. Ayrlan gliserin tbbi gliserin olarak kullanlr. Sistemden su dahil hibir atk kmaz. Yksek Frekans sistemler iin yeni paten alnm olup ok yenidir.

Tablo 1.3. Dizel Yakt ve Biyodizelin zellikleri

Yaktn zellikleri Kapal forml Molekl arl Alt sl deeri Ktlesel Hacimsel zgl arl 15
o

Birim g/mol

Snr Deeri Min. Maks. -

Biyodizel C19H35,2 O2 296

Dizel C12,226 H23,29 S0,0575 120-320

MJ/kg MJ/L Kg/L mm2/s


o

0,875-0,900 2-4,5 55-.. ..-0,05 49-.. ..-0,01 ..-200

37,1 32,6 0,87-0,88 4,3 >100 <0,01 >55 <0,01 <300

42,7 35,5 0,82-0,86 2,5-3,5 >55 <0,05 49-55 <0,01 <200

C
o

Kinematik vizkozite 40 C Tutuma noktas Kkrt ierii Tutuma katsays Kl Su miktar

% ktlesel Setan Says % ktlesel mg/kg

Sonu olarak, aratrmaclar biyodizel kullanm konusunda elde ettikleri ortak sonular aadaki gibi sralamlardr. - Maksimum %5'lik bir verim kaybnn, ancak ar yk gibi zel durumlarda belirlenebildiini, - Yakt filtrelerinde veya yakt pompalarnda herhangi bir probleme rastlanmadn, ayrca motor zerinde teknik bir deiim olmadan biyodizelin kullanlabileceini, - Biyodizelin k aylarnda da kullanlabileceini, k aylarnda motorun ilk almasnn sorun kamadn, Kanola ve kanola metil esteri kullanm sonucu atmosferdeki CO2 orannn azaltlmasnn mmkn olacan, - Biyodizel'in emisyonlarnn zararsz olduunu ve toprakta hzl bir ekilde indirgendiini, ayrca dolum srasnda depodan zehirli gaz aa kmadn,

- Biyodizel'in iyi bir yalama yeteneine sahip olduunu ve bylece yksek derecede motor anmas oluturmadn, - Biyodizel'in yanmas sonucunda evreye atlan zararl gazlarn, dizel yaktna gre; %15 daha az CO, %27 daha az HC, sadece %5 daha fazla NOx, %22 daha az partikl, %50 daha az is ve %10 daha dk sl deeri, buna karn ortalama yakt tketiminin yaklak olarak dizelden %3 fazla olduunu, -Bitkisel yalarn asl avantajnn, yalarn biyolojik olarak znebilir olduu, zellikle gemilerde, koruma altndaki su blgelerinde, endstri blgelerinde veya benzer ekildeki hassas blgelerde kullanlmasnn daha da anlaml ve kanlmaz olaca sonucuna varlmtr.