You are on page 1of 48

T.C.

MLL ETM BAKANLII

BLM TEKNOLOJLER

HABERLEME TEKNKLER

Ankara, 2013

Bu modl, mesleki ve teknik eitim okul/kurumlarnda uygulanan ereve retim Programlarnda yer alan yeterlikleri kazandrmaya ynelik olarak rencilere rehberlik etmek amacyla hazrlanm bireysel renme materyalidir. Mill Eitim Bakanlnca cretsiz olarak verilmitir. PARA LE SATILMAZ.

NDEKLER
AIKLAMALAR ....................................................................................................... iii GR ........................................................................................................................... 1 RENME FAALYET1 ........................................................................................ 3 1. MODLASYON SSTEMLER VE OULLAMA ............................................ 3 1.1. Modlasyon Sistemleri ...................................................................................... 6 1.1.1. Modlasyon .............................................................................................. 6 1.1.2. Genlik Modlasyonu (Amplitude Modulation - AM) .............................. 8 1.1.3. Frekans Modlasyonu (Frequency Modulation - FM) ........................... 11 1.1.4. Faz Modlasyonu (Phase Modulation - PM) .......................................... 13 1.2. oklama (Multiplexing) .................................................................................. 14 1.2.1. Frekans Blmeli oklama (Frequency Division Multiplexing - FDM) . 15 1.2.2. Zaman Blmeli oklama (Time Division Multiplexing - TDM) ........... 15 UYGULAMA FAALYET ................................................................................... 17 LME VE DEERLENDRME......................................................................... 19 RENME FAALYET2 ...................................................................................... 21 2. DARBE MODLASYONU (PULSE MODULATION) ...................................... 21 2.1. rnekleme ve Sinyalin Tekrar Elde Edilmesi ................................................. 22 2.2. Darbe Genlik Modlasyonu (Pulse Amplitude Modulation - PAM) .............. 24 2.3. Darbe Genilik Modlasyonu (Pulse Width Modulation - PWM) .................. 26 2.4. Darbe Konum Modlasyonu (Pulse Position Modulation - PPM).................. 29 2.5. Darbe Kod Modlasyonu (Pulse Code Modulation-PCM) ............................. 31 2.5.1. rnekleme ve Tutma Devresi ................................................................. 31 2.5.2. Kuantalama lemi .................................................................................. 32 2.5.3. Kodlama lemi ....................................................................................... 34 2.6. Diferansiyel Darbe Kodlamal Modlasyon (Differential Pulse Code Modulation-DPCM) ............................................................................................... 35 UYGULAMA FAALYET ................................................................................... 36 LME VE DEERLENDRME......................................................................... 38 MODL DEERLENDRME .................................................................................. 40 CEVAP ANAHTARLARI ......................................................................................... 42 KAYNAKA ............................................................................................................. 44

ii

AIKLAMALAR AIKLAMALAR
ALAN DAL/MESLEK MODLN ADI MODLN TANIMI SRE N KOUL YETERLK Biliim Teknolojileri Bilgisayar Teknik Servis Haberleme Teknikleri Bu modl; haberleme teknikleri ile modlasyon uygulamalarn yapabilecei renme materyalidir. 40/16 Bu modln n koulu yoktur. Modlasyon uygulamalar yapmak Genel Ama Bu modl ile gerekli ortam salandnda haberleme teknikleri ile modlasyon uygulamalarn gerekletirebileceksiniz. Amalar 1. oklama devreleri uygulamalarn yapabileceksiniz. 2. Darbe kod yapabileceksiniz. ETM RETM ORTAMLARI VE DONANIMLARI modlasyonu uygulamalarn

MODLN AMACI

LME VE DEERLENDRME

Ortam: Elektronik uygulamalar laboratuvar Donanm: G kayna, sinyal reteci, osiloskop, entegre, diren, kondansatr, potansiyometre, haberleme deney seti Modl iinde yer alan her renme faaliyetinden sonra verilen lme aralar ile kendinizi deerlendireceksiniz. retmen modl sonunda lme arac (oktan semeli test, doru-yanl testi, boluk doldurma, eletirme vb.) kullanarak modl uygulamalar ile kazandnz bilgi ve becerileri lerek sizi deerlendirecektir.

iii

GR GR
Sevgili renci, Gnmzde teknoloji alanndaki hzl gelimeler, zellikle telekomnikasyon alannda byk deiimlere sebep olmutur. Tm bunlarn sonucu olarak teknolojideki bu gelimeler, insan hayatnda da byk deiikliklere sebebiyet vermektedir. Bu sayede, kullanclar tarafndan yksek hzl veri, video, daha ok kanall sistemler gibi yeni hizmetlerle insanlarn iletiim olanaklar artmtr. Tm dnyada telekomnikasyon alannda yeni teknolojilerin hzla gelimesi ve kullanclar tarafndan yksek hzl veri ihtiyac, telekomnikasyonla uraan bilim insanlarn bu yeni hizmetlere duyulan gereksinimi karlamak amacyla yeni sistemler bulmaya yneltmitir. Bilgisayar kullanmnn hzla yaygnlamas, saysal veri iletimine ynelik istekleri nemli lde artrmtr. ou kez, byk hacimli bilgilerin en etkin ekilde ve en az hatayla iletilmesi istenmektedir. Veri iletimine ynelik bu tr isteklerin gerekte ses iletimi iin tasarlanm analog telefon ebekeleriyle yantlanmas ise olanak ddr. Bu gibi sorunlarn stesinden gelmek iin telefon ebekelerine saysal iletim ve saysal anahtarlama teknikleri uygulanmtr. Bylelikle ebekelerde saysal anahtarlama modlasyon ve darbe kod modlasyonu sistemleri kullanlarak abone kesimleri dnda kalan blmlerinin saysallatrlmasna balanmtr. Saysallamann salad yararlarn banda , analog ebekelerde yaplamayan yksek hzl veri iletiminin yaplmas gelir. Bylece yksek hzl veri iletimi yalnz veri ebekelerine zg bir zellik olmaktan kmtr. Saysal iletiim teknikleri, iletim olanaklarnn kapasitesini artrmada son derece ekonomiktir. zellikle jonksiyon kablolar yerine darbe kod modlasyonu kullanldnda analog iletime kyasla daha fazla ezamanl ses iareti tayabilmektedir. Bu da yeni kablo denmesi sorununu ortadan kaldrr. Bu modl bitirdikten sonra modlasyon kavramn ve temel haberleme teknikleri iin kullanlan modlasyon eitlerinin neler olacan kolayca anlayabileceksiniz. Bu modlasyon eitlerinden yola karak haberlemede ileri dzey kodlama teknikleri ierisinde meydana gelen dnmleri kavram olacaksnz.

RENME FAALYET1 RENME FAALYET1


AMA
Haberlemede kullanlan modlasyon sistemlerini ve oklama prensibini renerek haberleme deney seti zerinde uygulamalar yapabileceksiniz.

ARATIRMA
Bu faaliyet ncesinde yapmanz gereken ncelikli aratrmalar unlardr: Haberlemenin tanm aratrnz. Haberleme trlerini aratrnz. Haberleme sistemlerinde kullanlan analog ve dijital modlasyon tekniklerini aratrnz. Haberlemede kullanlan iletiim yntemlerini, avantajlarn ve dezavantajlarn aratrnz. oklama sitemlerini aratrnz. oklama sistemlerinin nerelerde kullanldn aratrnz. oklama sistem kullanmnn avantajlarn ve dezavantajlarn aratrnz.

Aratrma ilemleri iin internet ortamn ve haberleme ile ilgili kitaplar kullannz, evrenizde bulunan telekomnikasyon irketlerinin kulland haberleme tekniini inceleyerek n bilgi edininiz.

1. MODLASYON SSTEMLER VE OULLAMA


Haberleme, bir bilginin karlkl al veri ilemine denir. Haberleme sisteminin amac, bir bilginin kaynaktan hedefe eksiksiz ve hatasz iletimidir. Haberlemenin tarihine bakldnda 1844 ylnda telgrafn icadyla balad grlmektedir. Telgrafn icadndan sonra, 17 Mays 1864 Uluslararas Telekom Birliinin (ITU - Intenational Telecom Union) ilk toplants gereklemi ve burada telgraf sisteminde kullanlacak standartlar kayt altna alnmtr. 3

Telgraf sistemlerinde kullanlan haberleme dili Mors Alfabesidir. Bu yntemle metinler elektriksel olarak iletilmitir. Telgrafn icadn srasyla; Telefonun icad (1876), Telefon santralinin yaplmas (1889), Radyo yaynlarnn balamas (1895), Televizyonun kefi (1923), lk uydunun frlatlmas (1961), DARPAda bilgisayarlarn birbirleriyle iletiim kurabilmesi (1965), Arpanet erevesinde internet haberlemesi (1969), Apollo 11 in aya inmesi ve uydu iletiim projelerinin younlamas (1969), TCP/IP protokolnn Arpanet ierisinde kullanlmas (1983) izlemitir.

Gnmzde haberleme sistemleri ihtiyalar ve teknolojik gelimeler dorultusunda deiim ve geliim gstermektedir. Bir haberleme sistemi; kaynak, giri dntrcs, verici, iletim ortam (kanal), alc, k dntrcs ve hedef olmak zere yedi blmden oluur. Bunlar; Kaynak: Aktarlacak bilginin (nsan sesi, k, s) bulunduu blmdr. Giri Dntrcs: Kaynak bilgilerini temel bant sinyaline eviren blmdr. Verici: Giri dntrcsnde elde edilen temel bant sinyalinin hatasz ve eksiksiz olarak iletilebilmesi iin deiikliklerin yapld blmdr. letim Ortam (Kanal): Verici ile alc arasnda bilginin aktarld blmdr. Kullanlan haberleme yntemine bal olarak iletim ortamlar; koaksiyel kablo, dalga klavuzu, fiber optik hat, boluk vb. Alc: Vericiden gnderilen sinyallerin algland ve bu sinyallerin tekrar temel bant sinyaline dntrld blmdr. k Dntrcs: Alcdan gelen temel bant sinyallerinin istenilen tre dntrld blmdr. (Ses, Ik, Is vb.) Hedef: k dntrcsnde elde edilen bilginin iletildii blmdr.
Giri Dntrcs Verici letim Ortam (Kanal) Alc k Dntrcs Hedef


Kaynak

ekil 1.1: letiim sistemi

Elektronik haberleme sistemlerinin en nemli ksmlar verici sistemi, haberleme kanal ve alc sistemidir. Verici Sistemi: Gnderilecek bilgiyi ortamda iletilecek hale getiren, gerekli kodlamalar ve kuvvetlendirmeyi yapan elektronik devrelerdir. Vericilerin gcne gre iletim mesafeleri deiiklik gsterir. Gnmzde kullanlan telsiz vericileri 2W ile 600 W, radyo vericileri 1KW - 10 KW, baz istasyonlar 25W, cep telefonu 3W (beklemede 500 mw) gc sahiptir. Haberleme Kanal (letim Ortam): Verici tarafndan kodlanan sinyalin alcya iletmesi iin kullanlan ortamlardr. letim ortamlar klavuzlu (kablolu - guided) ve klavuzsuz (kablosuz - unguided) iletim ortamlar olmak zere ikiye ayrlr. Klavuzlu iletim ortamlar bakr kablo, bkml kablo, koaksiyel kablo, fiber optik kablo, mikrodalga gibi ortamlar ifade etmek iin kullanlr. Klavuzsuz iletim ortamlar ise hava, su, boluk gibi doal ortamlar ifade etmek iin kullanlr. Verici tarafndan gnderilen sinyallerde iletim ortamndan kaynaklanan bozulmalar oluur. Bunlar; Sinyal Zayflamas (Attenuation): letiim mesafesi arttka verici tarafndan gnderilen sinyaller zayflamas ve alcya yeterli enerjinin ulamamasdr. aret Distorsiyonu: letim ortamnda ilerleyen sinyalin ierisinde bulunan farkl frekanslarda farkl zayflamalarla hedefe ulamasdr. Gecikme Distorsiyonu (Dispersiyon): Sinyali oluturan farkl frekanslarn veya fiber optik kablo iindeki k nlarnn farkl yollar takip etmesi sebebiyle hedefe ulamas gereken zamandan farkl zamanlarda ulamas sonucunda iaret eklinde deimeler olmasdr.

Verici tarafndan gnderilen sinyallerde iletim ortamndan kaynaklanan bozulmann dnda sinyallerde grlt oluabilir. Grlt; sistemin dndaki ya da iindeki doal sreler tarafndan retilen, rasgele ve ngrlemeyen elektriksel sinyallerdir. Sistem d grlt kaynaklarna gne , floresan lambalar, motor ateleme sistemler rnek olarak verilebilir. Sistem ii grlt kaynaklar ise, iletkenlerdeki elektronlarn sl hareketi (termal grlt), elektronik aygtlardaki ykl tayclarn rasgele emisyonu, difzyon u ya da yeniden birlemeleri rnek olarak verilebilir. Gerekli nlemler alnarak oluan grltler en aza indirgenebilir ancak tamamen yok edilemezler. Alc Sistemi: Verici tarafndan kodlanm olarak gnderilen ve iletim ortamndan geerek ulaan sinyalin kodunu zer ve bilgi sinyalini orijinal haline dntren elektronik devrelerdir.

1.1. Modlasyon Sistemleri


1.1.1. Modlasyon
Bilgi kaynanda retilen sinyalleri, bilgi kaynann bulunduu yerde kullanmak o bilginin snrl kiiler tarafndan kullanlmas demektir. Bilginin daha ok kii tarafndan kullanlabilmesi iin bilgininin iletilmesi gerekir. Haberleme sistemlerinin en nemli problemiyse verinin salkl, hzl ve ulalabilecek en uzak mesafelere iletimi problemidir. rnein, bir radyo yaynn iletilmesi iin sadece birka hoparlr kullanmak teknik olarak mmkn gzkse de evrede bulunan dier sesler ve yayn yaplmaya allan alanda bulunan engellerde ses iletimi gleir. Bu dier temel bant sinyalleri iinde geerlidir. Bilginin uzak mesafelere salkl, hzl aktarlabilmesi iin temel bant sinyalleri, daha yksek frekansl bir sinyalle birletirilerek iletilir. Temel bant sinyaliyle yksek frekansl tayc sinyalin birletirilmesi ilemine modlasyon denir. Modlasyon ilemi; tac sinyalin genlik, frekans, faz vb. zelliklerinin deitirilmesi ilemidir. Modlasyon ileminin balca yaralar unlardr: Yaylm kolaylatrr. Elektromanyetik alanlar yaklak k hznda yayld ve uygun artlarda da tepe ukur gibi doal engelleri kolaylkla aarlar. Uzayda ise uygun bir antenle ok uzaklara gidebilirler. Grlt ve bozulmay azaltr. Kanal ayrm salar. Modlasyonla ayn iletim hattnda birden ok bilgi yollanr. evresel etkilerin ortaya kard pek ok snrlayc etkiyi ortadan kaldrr. Modlasyon alma frekansn ykseltecei iin allan dalga boyu () ve dalga boyuna bal olarak verici anteninin boyu da klr.

Verici sisteminin dalga boyu ve sistemde kullanlacak anten boyunu hesaplamak iin aadaki formller kullanlr.

rnek 1.1: Bir radyo vericisinde modlasyon ileminde 10 KHzlik sinyal tayc sinyal olarak kullanlmaktadr. Bu radyo vericisinin dalga boyunu ve kullanlmas gereken anten boyunu hesaplaynz (Ik Hz=300.000km/sn).

zm:

rnek 1.2: Bir radyo vericisinde modlasyon ileminde 1 MHzlik sinyal tayc sinyal olarak kullanlmaktadr. Bu radyo vericisinin dalga boyunu ve kullanlmas gereken anten boyunu hesaplaynz. (Ik Hz=300.000 Km/sn) zm:

Modlasyon ilemi temel olarak analog modlasyon ve saysal modlasyon olmak zere ikiye ayrlr. Analog ve saysal modlasyon trlerinin de ekil 1.2de grld gibi kendi iinde eitli trleri bulunmaktadr.

Artk Yan Bant Modlsayonu (VSB) GENLK MODLASYONU (AM) ANALOG MODLSAYON Tek Yan Bant Modlsayonu (SSB) ift Yan Bant Modlsayonu (DSB) Faz Modlasyonu (PM)

Taycs Bastrlm DSB Taycs Batrlmam DSB

MODLSAYON

AI MODLSAYONU Frekans Modlasyonu (FM) Delta Modlasyonu TAM SAYISAL MODLSAYON SAYISAL MODLSAYON ANALOG SAYISAL MODLASYON Darbe Kod Modlasyonu (PCM) Darbe Pozisyon Modlasyonu (PPM) Darbe Genlik Modlasyonu (PAM) Darbe Genilik Modlasyonu (PWM)

ekil 1.2: Modlasyon trleri

1.1.2. Genlik Modlasyonu (Amplitude Modulation - AM)


Genlik modlasyonu, yksek frekansl tayc sinyal genliinin temel bant sinyali nin (bilgi sinyali) frekansna ve genliine bal olarak deitirilmesi ilemine denir. Bu ilemi gerekletiren elektronik devrelerin, tayc sinyal ve bilgi sinyali olmak zere iki temel girii vardr. Bu devrelere modlatr denir. Genlik modlasyonu ilemine ait blok ema ekil 1.3de gsterilmitir.
Yksek Frakansl Tayc Sinyal Modlatr Bilgi Sinyali (Temel Bant Sinyali) Modleli Sinyal

ekil 1.3: Genlik modlasyonu blok emas

Tayc sinyal, sabit genlikli ve yksek frekansl sins veya kosins sinyalidir. Bilgi sinyali, genlii ve frekans deien sinyaldir. Modleli sinyal ise modlatr knda elde edilen tayc sinyalle bilgi sinyalinin birletirilmesi sonucunda elde edilen sinyaldir (ekil 1.4). 8

ekil 1.4: Genlik modlasyonu sinyalleri

Modleli sinyalin pozitif ve negatif blgedeki tepe deerleri birletirilerek elde edilen ekle modlasyon iaret zarf denir (ekil 1.5). Modlasyon zarf yardmyla modleli sinyalin indisi (faktr) hesaplanabilir. Modlasyon indisi modlasyon ileminin iyilik derecesini gsterir.

ekil 1.5: Modlasyon iaret zarf

Modleli sinyalin indisi bulunabilmesi iin verici antenin k osiloskopa balanr ve modleli sinyal osiloskop ekrannda elde edilir. Ekranda grlen sinyalin zarf sinyali ekil 1.6da olduu gibi dnlrse bu sinyalde ve deerleri llr.

ekil 1.6: Modleli iaret zarfndan modlasyon indisinin bulunmas

Modlasyon indisi (m);

formlyle hesaplanr. Modlasyon indisinin deeri 1den byk ise Bozuk Genlik Modlasyonu, 1 ise deal Modlasyon, 0,5 ile 1 arasnda ise yi Bir Genlik Modlasyonu vardr denilmektedir. Modlasyon yzdesiyse modlasyon indisinin 100le arpmyla hesaplanr. Modleli sinyalin frekans spektrumu ierisinde kaplad alana kanal veya bant genilii (BandWide BW) denir. Genlik modlasyonunda bant genilii bilgi iaretinin frekansnn 2 (iki) katdr. rnein, bir ses sinyalinin frekans 3 KHz olup iletilmesi durumunda kullanlacak bant genilii 6 KHzdir.

Modleli sinyal tayc sinyal , st kenar bant sinyali ve alt kenar bant sinyali olmak zere 3 farkl frekansta iletilirler. Bu frekanslarn yeryz atmosferinde yaylabilmesi iin radyo frekans (RF) olmas gerekir. Modleli sinyalin frekans spektrumunda grnm ekil 1.7de gsterilmitir.

ekil 1.7: Genlik modlasyonu iin frekans spektrumu

10

Genlik modlasyonu; ift Yan Bant Modlasyonu (DSB), Tek Yan Bant Modlasyonu (SSB), Artk Yan Bant Modlasyonu (VSB), olmak zere 3e ayrlr. Bunlardan ift yan bant genlik modlasyonu ve tek yan bant genlik modlasyonu bir bilgi sinyalinin tanmas iin kullanlan modlasyon yntemidir. Radyo yayn, ses gibi bir bilgi sinyalinin gnderilmesi iin kullanlrlar.

ift yan bant genlik modlasyonu, modleli sinyalin aynen iletilmesiyle elde edilir. Tek yan bant genlik modlasyonuysa modleli sinyalin, alt ya da st yan bantlarndan birisinin filtrelenmesiyle elde edilir. Bu iki genlik modlasyonu arasndaki fark modleli sinyal tek yan bant genlik modlasyonu ile daha uzak mesafelere iletilir. Artk Yan Bant Genlik Modlasyonu ise birden fazla bilgi sinyalinin tanmas iin kullanlan genlik modlasyon yntemidir. Artk Yan Bant Genlik Modlasyonu, televizyon yayn gibi birden fazla bilgi sinyalinin bulunduu yayn sistemlerinde kullanlrlar.

1.1.3. Frekans Modlasyonu (Frequency Modulation - FM)


Frekans modlasyonu, yksek frekansl tayc sinyal frekansnn temel bant sinyalinin (bilgi sinyali) frekansna ve genliine bal olarak deitirilmesi ilemine denir (ekil 1.8). Yksek gl genlik modlasyonlu vericilerde sinyal grlt oran (SNR=Sinyal Gc / Grlt Gc), kimi zaman modleli sinyalin aktarlmasnda problem yaratacak kadar byk olur. Oluabilecek sinyal grlt oranndan kurtulmak iin frekans modlasyonu gelitirilmitir.

ekil 1.8: Frekans modlasyonu sinyalleri

11

Frekans Modlasyonu (FM) vericiler 87,5 - 108 MHz arasnda yayn yaparlar. Genlik modlasyonu (AM) vericileriyse 6 - 18 KHz arasnda ksa dalgadan, 150 - 350 KHz arasnda uzun dalgadan ve 550 - 1600 KHz arasnda orta dalgadan yayn yaparlar. Frekans modlasyonunda da genlik modlasyonunda olduu gibi yksek frekansl ve genlii deimeyen bir tayc sinyal ile dk frekansl ve genlii deien bilgi sinyali bulunur. Frekans modlasyonunda modle edilmemi tayc frekansna merkez frekans ya da sknet frekans denir. rnein, bir ses sinyalinin frekans 3 KHz olup bu sinyali 90 MHzlik taycyla frekans modlasyonu yaplrsa oluan modleli sinyalin merkez frekans 90 MHzdir. Modleli sinyalin frekans incelendiinde bilgi sinyaline gre deiiklik gsterir. Modleli sinyalin frekans, bilgi sinyalinin art (+) alternansta artarken, eksi (-) alternansta azalr. Modleli sinyalde en yksek frekans bilgi sinyalinin art (+) maksimum deerinde, en dk frekans ise bilgi sinyalinin eksi (-) maksimum deerinde elde edilir. Bilgi sinyalinin genlii sfr ise modleli sinyalin frekans merkez frekansdr. Bilgi sinyaliyle modle edilen tayc sinyal frekans akordeon gibi alp kapanr. Modleli sinyalin frekans, bilgi sinyalinin genlik deiimine bal olarak merkez frekansnn altnda ve stnde deerler alr. Tayc sinyalde meydana gelen frekans deiim miktarna frekans sapmas (deime miktar, deviasyonu) denir. Bilgi sinyalinin genlii arttka tayc sinyalin frekans sapmas da o oranda artar. Genlik modlasyonunda 2 tane yan bant vardr. Frekans modlasyonunda ise her bilgi sinyali iin bir ift yan bant oluur. Frekans modlasyonu sonucunda, sonsuz sayda yan bant vardr. Filtreler araclyla genlii, tayc sinyalin genliinin %1inden daha dk olan yan bantlar ihmal edilir. Modleli sinyalin frekans sapmalar ayn zamanda st ve alt yan bant frekanslarn oluturur. rnein 3 KHzlik bir ses sinyali ile modle edilen tayc sinyalin frekans sapmas 3 KHz olup bant genilii 6 KHzdir. Askeri amala yayn yapan frekans modlasyonu vericilerde 40 KHz, sivil amal yayn yapan frekans modlasyonu vericilerde ise 75 KHzlik frekans sapmas kabul edilmitir. Frekans modlasyonu ile yayn yapan vericilerin bulunduu ortamlarda kendi frekanslar dnda komu frekanslar olabilir. Bu frekanslar ile karmalarn nne geilebilmesi iin 75 KHz frekans sapmas 100 KHz yaplarak 25 KHzlik bir emniyet band braklr. Bylece 150 KHz olan bant genilii 200 KHzdir. Askeri amal frekans modlasyonu vericilerinde emniyet bant genilii 10 KHzdir. Frekans modlasyonunda meydana gelen sapma genlik modlasyonunda modlasyon indisine denktir. Frekans modlasyonunda meydana gelen tam sapma genlik modlasyonunun %100 modlasyonuna denktir. Tam sapmann almas durumunda ar modlasyon gerekleir. rnein 75 KHzlik bir bilgi sinyalinin %50 modlasyon ile frekans sapmas , %20 modlasyon ile frekans sapmas dir. Genlik modlasyonunda olduu gibi, frekans modlasyonunda da modlasyon yzdesi, bilgi sinyalinin tayc sinyalinin yzde kann modle edebildii ifade eder. 12

Genlik modlasyonu ile frekans modlasyonunun karlatrmas Tablo 1.1de verilmitir. GENLK MODLASYONU Modlasyon annda taycnn genlii deiir, frekans ise sabittir. Modlasyon annda, taycnn altnda ve stnde olmak zere iki adet kenar bant oluur. Bant genilii, modle eden sinyal frekansnn iki katna eittir. Genlik modlasyonu vericileri, gl vericilerdir. Genlik modlasyonuyla ses sinyallerinin iletilmesinde nemli olan, sinyalin uzak mesafelerde dinlenmesidir. Bu yzden ses kalitesi dktr. Genlik modlasyonlu yaynlar almak iin ayrca bir antene gerek yoktur. Genlik modlasyonu alclarnn ara frekans 455 KHzdir. %100 modlasyonda modlasyon faktr le eittir. Modlasyon sinyal frekansnn ykselmesi, tayc dalga genliinin ok hzl deimesine neden olur. Bilgi sinyalinin genliinin artmas, tayc dalga genliinin ok ykselmesine neden olur. FREKANS MODLASYONU Modlasyon annda, taycnn frekans deiir, genliiyse sabittir. Modlasyon annda ok sayda kenar bantlar oluur. Bant genilii, modlasyon faktryle deiir. Frekans modlasyonu vericileri, genlik modlasyonu vericileri gibi ok gl deildir. Frekans modlasyonunda ses sinyallerinin iletilmesinde nemli olan sesin bozulmadan en uzak mesafelere gnderilmesidir. Bu nedenle sesin kalitesi yksektir, stereo yayn yaplabilir. Frekans modlasyonu yaynlarn almak iin bir antene ihtiya vardr. Frekans modlasyonu alclarda ara frekans deeri 10,7 MHzdir. Modlasyon faktr genellikle lden byktr. Modlasyon sinyal frekansnn ykselmesi, tayc frekansnn deime hzn arttrr. Bilgi sinyalinin genliinin artmas, taycnn frekans deime snrn geniletir.

Tablo 1.1: Genlik modlasyonu ile frekans modlasyonunun karlatrmas

1.1.4. Faz Modlasyonu (Phase Modulation - PM)


Faz modlasyonu, yksek frekansl tayc sinyal faznn temel bant sinyalinin (bilgi sinyali) frekansna ve genliine bal olarak deitirilmesi ilemine denir (ekil 1.9). Faz modlasyonu frekans modlasyonuna benzer. Faz modlasyonunda bilgi sinyalinin frekans deitiinde taycnn faz, bilgi sinyalinin faz deitiinde taycnn frekans deiir. Bu zellii ile frekans modlasyonu ile faz modlasyonu birbirine ok benzerler. Frekans modlasyonunda bilgi sinyaline uygun olarak tayc sinyalin frekans deitirilirken frekans modlasyonunda bilgi sinyaline uygun olarak tayc sinyalin faz deitirilir. Ksaca direkt 13

frekans modlasyonu endirekt faz modlasyonuna, endirekt frekans modlasyonu direkt faz modlasyonudur.

ekil 1.9: Faz ve frekans modlasyonu sinyalleri

Faz modlasyonu ileminde; bilgi sinyalinin trevi alnarak tayc sinyalle birlikte frekans modlatr ile modle edilir (ekil 1.10).
Bilgi Sinyali (Temel Bant Sinyali) Trev Alc Devre Frekans Modlatr Tayc Sinyal Modleli Sinyal

ekil 1.10: Faz modlasyonu blok emas

Bir sins sinyalinin trevi kosins sinyalidir. Bilgi sinyali bir sins sinyali ise tayc sinyal kosins sinyali ile modle edilir. Faz modlatrnn frekans modlatr ile arasndaki tek fark frekans modlatrnde frekans sapmas olabilirken faz modlatrnde faz sapmas olmaz.

1.2. oklama (Multiplexing)


Birden fazla bilgi sinyalinin birletirilerek tek bir sinyal haline getirilmesine oklama (multiplexing) denir. oklama yaplma ileminin temelinde bir bilgi kanalndan birden fazla bilginin aktarlmasdr. Aktarlacak bilgiler analog ya da dijital olabilir. Telefon sistemlerinde konumalar iin kabul edilen uluslararas bant genilii 300 Hz 3,4 KHzdir. Her bir konuma tek tek iletilmesi hem pahal, hem de pratikte zordur. 14

Bu nedenle oklama ilemi kullanlarak bir hat zerinden birden fazla telefon hatt iletilir. oklama tekniinde frekans blmeli ve zaman blmeli olmak zere iki yntem kullanlr.

1.2.1. Frekans Blmeli oklama (Frequency Division Multiplexing - FDM)


Frekans blmeli oklama tekniinde bant genilii iletilecek bilgi sinyali saysna gre deiir. Telefon sistemlerinde kullanlan bant genilii 300 Hz 3,4 KHz olmasn ramen frekans blmeli oklama tekniinde her kanal iin 4 KHzlik bir bant ayrlr. Bunun nedeni komu kanallardaki bilgilerin birbiri ile karmamas iin 600 Hzlik bir emniyet band braklmtr. (ekil 1.11)

ekil 1.11: Frekans blmeli oklama (FDM)

Telefon sistemlerinde her bilgi kanal 4 KHzlik ardk farkla artan tayc frekans ile modle eder. rnein 4 kanall bir oklaycda 1.kanaln tayc frekans 60 KHz olsun. Bu durumda 2.kanln tayc frekans 60+4=64 KHz, 3.kanln tayc frekans 64+4=68 KHz, 4.kanaln tayc frekans 68+4=72 KHz olur. Bu yntem ounlukla analog haberleme sistemlerinde kullanlr.

1.2.2. Zaman Blmeli oklama (Time Division Multiplexing - TDM)


Zaman blmeli oklama tekniinde her kanala, dzenli zaman aralklarnda ayr ayr bant geniliinin tanmlanr ve bu zaman aralnda o kanala ait bilgiler aktarlr. Zaman aralklar, hatt paylaan kanal saysna bal olarak deiir. Frekans blmeli oklama ynteminde olduu gibi komu kanallarn birbirleriyle karmamas iin zaman blmeli oklama ynteminde de emniyet bantlar vardr. Sistemde bulunan tm kanallarn iletilmesi iin geen zamana letim Periyodu (Time Slot) denir. (ekil 1.12)

15

ekil 1.12: Zaman blmeli oklama (TDM)

Vericiden gnderilen sinyal alcda tekrar ayr ayr kanallara ayrtrlr ve her bir kanal bir filtreden geirilerek kesintiye uram ksmlar orijinaline uygun ekilde doldurulur. Ancak alcda orijinaline uygun sinyalin oluabilmesi iin verici tarafnda alnan rnekleme says nemlidir. Aksi takdirde alcda oluan sinyal orijinaline uygun olmaz. letim periyodu (rnekleme teoremi), kanal frekanslarnn en yksek frekans deerinin en az iki kat deerinde olmaldr. Bu sayede alcda oluan sinyal orijinaline yakn olur. Bu yntem ounlukla saysal (dijital) haberleme sistemlerinde kullanlr. Zaman blmeli oklama ynteminin frekans blmeli oklama yntemine gre stnlkleri unlardr; Kanal says daha fazladr. Grlt oran daha dktr. Gvenilirlii daha yksektir. Fiziki boyutlar daha kktr. Maliyeti daha dktr. letme kolayl salar.

16

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYET

ekil 1.13: Genlik modlasyonu devresi

Entegre Diren

: 1 adet MC 1496 (LM 1496) : 3 adet 51K, 2 adet 680, 2 adet 3.9K, 3 adet 1K, 1 adet 6.9K, 1 adet 11.5K, 1 adet 10 K, Potansiyometre : 1 adet 50K Kondansatr : 1 adet 1nF, 4 adet 100 nF Diyot : 1 adet 1N4148 G kayna : 1 Adet +12V , -8V kl Sinyal reteci : 2 adet Osiloskop : 1 Adet

17

lem Basamaklar ekil 1.13teki devreyi bord zerine kurunuz. Tayc sinyalin retilecei sinyal jeneratrnn k frekansn 500 KHz, genlii tepeden tepeye 1V olan sinzoidal iaret olacak ekilde ayarlaynz. Bilgi sinyalin retilecei sinyal jeneratrnn k frekans 200 Hz, genlii tepeden tepeye 0,4 V sinzoidal iaret olacak ekilde ayarlaynz Tayc ve bilgi sinyallerini devre giriine uygulaynz. k sinyalini (Modleli sinyali) osiloskop yardmyla inceleyiniz. ncelediiniz iareti iziniz. Devrede bulunan potansiyometrenin diren deerini deitirerek k iaretindeki deiimi gzlemleyiniz. Meydana gelen deiimin nedenini aklaynz. Haberleme deney setinde bulunan genlik, frekans ve faz modlasyonu modllerini alnz. Her bir modlasyon ilemi iin gerekli modl deney seti kitapnda belirtildii gibi kurunuz. Her modl kn osiloskopa balayarak k dalga ekillerini ayr ayr iziniz. Deney setinin oullama (Multiplexing) modln alnz. Modl deney seti kitapnda belirtildii gibi kurarak devreye enerji veriniz. Verilen iki bilginin iki farkl oullama teknolojisine gre iletimini inceleyip sonucunu bir rapor hlinde veriniz.

neriler Gerilim uygulamadan nce (-8V) , (+12V) ve toprak balantlarn kontrol edin. Sinyal jeneratrlerinin k sinyallerine dikkat edin. Sinyallerin sinzoidal olmasna ve osiloskop probunun x1 konumunda olmasna dikkat edin. Modlasyonlu iaret entegrenin 6. ucundan grlecektir.

Deney setinde deney yaparken her uygulama iin ayr bir rapor hazrlaynz. Deney setinin uygulama kitapna gre uygulamalar yapnz.

18

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRME


Aadaki sorular dikkatlice okuyunuz ve doru seenei iaretleyiniz. 1. Aadaki modlasyon eitlerinden hangisi analog modlasyon deildir? A) Genlik Modlasyonu (AM) B) Frekans Modlasyonu (FM) C) Faz Modlasyonu (PM) D) Darbe Kod Modlasyonu (PCM) Aadakilerden hangisi modlasyonun yararlarndan deildir? A) Yaylm kolaylatrr. B) Grlt ve bozulmay azaltr. C) Anten boyutu byr. D) Kanal ayrm salar.

2.

Aadaki cmlelerde bo braklan yerlere doru szckleri yaznz. 3. Alak frekansl bilgi sinyalleriyle yksek frekansl tayc sinyallerin elektronik devre eleman iinde kartrlarak, tayc sinyalinin altnda ve stnde olmak zere iki tarafnda yeni frekanslar elde etme ilemine .. denir. Modlasyonlu dalga, AM sinyali oluturan tm frekanslar iermekte olup bilgiyi sistemde tamakta kullanld iin .... olarak adlandrlr. Gnmzde, ticari amala yayn yapan FM vericiler ... MHz arasnda yayn yaparlar. Tayc frekansnn, modle eden sinyalin (+) ve (-) tepe deerlerinin sebep olduu frekans deime miktarna ... denir. Frekans modlasyonunda modlasyon yzdesi tam sapma, genlik modlasyonundaki %100 modlasyonunun karldr. Tam sapmann almas durumunda .... gerekleir. Bir iletim hattnn birok telefon konuma kanal tarafndan ayn anda blml olarak kullanlmasna .. denir. Frekans blmeli oklama tekniinde iletim hattnn toplam bant genilii , her bir konuma kanal iin . blmlere ayrlr. oklama (oullama) ... ve .... olmak zere ikiye ayrlr. 19

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

20

RENME FAALYET2 RENME FAALYET2


AMA
Darbe kod modlasyonu sistemlerinin alma prensibini renerek haberleme deney seti zerinde uygulamalar yapabileceksiniz.

ARATIRMA
Haberlemede kodlama sistemlerinin nemini aratrnz. rnekleme teoremini aratrnz. Kuantalamay aratrnz. Kuantalama haberlemede neden kullanlr? Aratrnz.

Aratrma ilemleri iin internet ortamn ve haberlemeyle ilgili kitaplar kullannz, evrenizde bulunan telekomnikasyon irketlerinin kulland haberleme tekniini inceleyerek n bilgi edininiz.

2. DARBE MODLASYONU (PULSE MODULATION)


Baz sistemlerde dntrc, sistemin her iki ucundaki insanlar veya makineler tarafndan anlalan ve nceden belirlenmi kod darbeleri veya deimleri eklinde elektronik sinyaller retir. Bu tip sinyallere saysal sinyal (dijital sinyal) ad verilir. Analog haberleme bilgi sinyalinin sinzoidal tayc bir sinyal ile modle edilmesidir. Saysal haberleme ise bilgi sinyalinin dikdrtgen veya kare dalga bir sinyal (darbe katran) ile modle edilmesidir. Saysal haberleme, analog haberlemede olduu gibi bilgi sinyali tayc sinyalin parametrelerinde deiiklik yapar. Tayc darbe katran parametrelerinin bilgi sinyaline gre deitirilmesi ilemine darbe modlasyonu denir. Darbe modlasyonu avantajlar unlardr: Darbe modlasyonunda iletilen g, yalnz ksa darbeler iinde younlamtr. Srekli dalga modlasyonundaki gibi srekli olarak dalmamtr. Bu zellik tasarmclara nemli kolaylklar salamaktadr. rnein, yksek gl mikrodalga tpleri ve lazerler darbe biiminde almaya elverili elemanlardr. 21

Darbeler arasndaki boluklar, dier mesajlara ait rneklerle doldurularak tek bir haberleme sistemi zerinden birden fazla mesaj iaretinin iletilmesi salanabilir. lemler ayrk trden iaretlerle yapld iin son yllarda tmleik devre teknolojisindeki byk gelimeler, saysal haberleme devrelerinin gereklemesini kolaylatrmtr. Saysal iaret ileme tekniklerindeki ilerlemeler, saysal iaretlerin daha yaygn kullanlmasn salamtr. Baz darbe modlasyonlu sistemler grlt ve dier bozucu iaretler asndan, srekli dalga haberlemesinden daha gvenilir bulunmaktadr.

Darbe Modlasyonu Dezavantajlar unlardr: Analog bir bilgi sinyalinin, saysal olarak iletilebilmesi iin kullanlan bant genilii, sinyalin analog olarak iletilmesi iin kullanlacak bant geniliinden daha fazladr. Analog sinyaller, iletimden nce saysal kodlara, alcda ise tekrar analog biime dntrlmelidir. Saysal haberlemede, vericiyle alcnn saat darbeleri arasnda duyarlkl senkronizasyon gerekir. Saysal haberleme sistemleri, gnmzde kullanlmakta haberleeme sistemi donanmlaryla uyumlu deildir. olan analog

2.1. rnekleme ve Sinyalin Tekrar Elde Edilmesi


Analog bilgi sinyalinin saysal sinyale evrilerek iletilmesi iin kullanlan teoreme rnekleme teoremi denir (ekil 2.1). B bant geniliine sahip analog bilgi sinyali, 2B hzyla rneklenerek saysal sinyale evrilir. Oluan sinyal, iletim hattna verilirse alcda orijinal bilgi sinyali elde edilebilir. Bu teoreme, Shannon rnekleme Teoremi veya Nyquist Oran da denir.

22

ekil 2.1: rnekleme teoremi

rnekleme frekans arttka alcda elde edilen sinyal grltsz veya ok az grltl olarak elde edilir. Telefon sistemlerinde konumalar iin kabul edilen uluslararas bant genilii 300 Hz - 3,4 KHzdir. Ancak Telefon sistemlerinde her bir kanal iin emniyet bantlaryla birlikte 4 KHz bant kullanrlar. 4 KHz (4000 Hz)lik bant geniliine sahip bir bilgi sinyalinin darbe modlasyonu rnekleme oran saniyede 8000 (4000*2) adettir.

ekil 2.2: Darbe modlasyonunda rnekleme ve sinyalin tekrar elde edilmesi

rnekleme says bant geniliinin iki katndan daha az olmasndan kanlmaldr. Aksi takdirde alcda elde edilen bilgi sinyalinin distorsiyonuna (bozulmasna) neden olur. ekil 2.3de yetersiz sayda rnekleme sonucunda alcda oluan sinyal grlmektedir. Yetersiz rnekleme sonucunda alcda yeniden elde edilen sinyalin ekli, orijinal bilgi sinyaline benzememektedir.

23

ekil 2.3: Yetersiz sayda rneklenmi sinyal

rneklenmi bir bilgi sinyalinin, alcda bir alak geiren filtreyle szlmesi ve distorsiyonsuz orijinal sinyalin bir benzerinin yeniden oluturulmasna sinyalin tekrar elde edilmesi denir. Bilgi sinyalinin tekrar elde edilmesinde iki ana faktr vardr. Bunlardan biri rnekleme sinyal frekansnn (rnekleme saysnn) bilgi sinyalinin frekansnn iki katndan daha byk olmasdr. Dieriyse alak geiren filtrenin kesim frekansnn, bilgi iaretinin maksimum frekansnn geebilecei kadar yksek ve rnekleme sinyal frekansnn yan bant frekanslarnn bastrlabilecei kadar dk olmas gerektiidir.

2.2. Darbe Genlik Modlasyonu (Pulse Amplitude Modulation PAM)


Dikdrtgen veya kare dalga (dikdrtgen katran) tayc sinyal genliinin bilgi sinyalin genliine bal olarak deitirilmesine Darbe Genlik Modlasyonu (Pulse Amplitude Modulation - PAM) denir. Darbe genlik modlasyonuna ait blok ema ekil 2.4de grlmektedir.
Bilgi Sinyali (Analog Sinyal) rnekleme Sinyali (Darbe Sinyali)

Darbe Genlik Modlatr

Modleli Sinyal

ekil 2.4: Darbe genlik modlasyonuna blok emas

Darbe genlik modlasyonu, tayc sinyal ile bilgi sinyalinin arpmdr. Bu darbe genlik modlasyonu yntemine tabi rnekleme yntemi denir. (ekil 2.5)

24

ekil 2.5: Tabii rneklenmi darbe genlik modlasyon sinyali

Tabii rneklenmi darbe genlik modlasyonu yntemi haricinde dz tepe (flat-top) rneklenmi darbe genlik modlasyonu yntemi de vardr. Bu yntemde darbeler rnekleme sresince bilgi sinyalinin genliini izlemez. rnekleme sresinde tek bir genlik deerine sahiptir. Bu genlik deeri rnekleme aralnda (genellikle balangta) zel bir noktadaki bilgi sinyalini temsil eden dikdrtgen darbelerden oluur. (ekil 2.6)

ekil 2.6: Dz tepe rneklenmi darbe genlik modlasyon sinyali

Dz tepe rneklenmi darbe genlik modlasyon sinyalinden elde edilen bilgi sinyali, tabii rneklenmi darbe genlik modlasyon sinyalinden elde edilen bilgi sinyaline gre daha fazla distorsiyonludur. rneklenmi sinyallerde darbe genilii (W), rnekleme p eriyoduna (T) gre azaldka bu distorsiyon da azalr. Darbe genilii byk olsa da yeniden elde edilen bilgi sinyali bir filtre devresinden geirilmek suretiyle distorsiyon problemi giderilebilir. Modleli sinyalden orijinal bilgi sinyalini yeniden elde etme ilemine demodlasyon denir. Bu ilemi yapan devrelere de demodlatr denir. Darbe genlik modlasyonunda demodlasyon ilemini demodlatr veya sezme devresiyle gerekletirilir. Bu devre, orijinal bilginin paralarn temsil eden rnekleme palslerini, orijinal bilgi sinyalinin distorsiyonsuz bir benzerine evirmelidir. ekil 2.7de darbe genlik modlasyonu sezme devresinin blok diyagramn gstermektedir.

25

Darbe Genlik Modlasyon Sinyali rnek Alma ve Tutma Devresi rnekleme Sinyali (Darbe Sinyali) Alak Geiren Filtre Bilgi Sinyali

ekil 2.7: Darbe genlik modlasyonu demodlatr blok diyagram

Filtre knda yeniden elde edilen bilgi sinyalinin gerek genlii, filtredeki enerji kayb sebebiyle orijinal bilgi sinyaline gre olduka kktr. Filtrelenen sinyaldeki enerji seviyesini kabul edilebilir bir seviyede tutmak iin rnek alma ve tutma devreleri kullanlr.

2.3. Darbe Genilik Modlasyonu (Pulse Width Modulation - PWM)


Dikdrtgen veya kare dalga (dikdrtgen katran) tayc sinyalin darbe genilii (W) bilgi sinyalin genliine bal olarak deitirilmesine Darbe Genilik Modlasyonu (Pulse Width Modulation - PWM) veya Darbe Sresi Modlasyonu (Pulse Duration Modulation PDM ) denir. Darbe genlik modlasyon sinyalinin zayflama ve parazit gibi bozulmalarna kar darbe genilik modlasyonu gelitirilmitir. Darbe genilik modlasyonunda rnekleme sinyal sresinin genilii n, arka veya her iki kenar birden olmak zere farkl biimde deitirilebilir. (ekil 2.8)

ekil 2.8: Darbe genilik modlasyonu dalga biimleri

26

Yaplan almalar ve deneyler sonucunda rnekleme sinyalinin dikdrgen veya kare dalga sinyali olmas yerine gen olmas (testere dii) modlasyon ilemini kolaylatrd grlmtr. Testere dii darbe sinyalinde dikkat edilmesi gereken en nemli ey, darbe sinyali genliinin bilgi sinyali genliinden byk olmas gerekir. ekil 2.9da darbe genilik modlasyonu blok diyagram grlmektedir.

ekil 2.9: Darbe genilik modlasyonu blok diyagram

Testere sinyalinin gerilimi, genlikten zamana olan dnmn temelini oluturmaktadr. Karlatrc ise yksek kazanl ve iki durumlu bir kuvvetlendiricidir. Eer giri iareti, referans seviyesinden byk ise bir durumda (verilen bir gerilimde ), referans seviyesinden kkse dier bir durumda (dier gerilimde) olur (ekil 2.10).

27

ekil 2.10: Darbe genilik modlasyon iaretinin retilmesi

PWM sinyali iki yntemle bilgi sinyaline dntrlebilir: PWM dalgas bant genilii W olan bir alak geiren filtreden geirilir. PWM dalgasnn harmonikleri elde edilir. Ancak bu yntemin nemli bir sakncas, demodlasyon sonucu elde edilen x(t) mesaj iaretinin distorsiyonlu olmasdr. Bunun sebebi, spektrumdaki harmoniklerin yan bantlarn kuyruklarnn temel banda kadar uzanmasndan kaynaklanmaktadr. PWM dalgas nce PAM dalga biimine dntrlr. Sonra, PAM dalgas alak geiren bir filtreden geirilerek x(t) mesaj iareti elde edilir.

kinci yntemde, PWM sinyalleri n kenar ile bir lineer rampa iareti retilir. Bu rampalarn ykselii dier darbenin den kenarnda son bulur. Bu nedenle rampalarn ykseklii darbe sresiyle orantldr. Rampann alm olduu maksimum deer belirli bir sre daha bu deerde kalr. Demodlatrde genlii ve periyodu sabit, zamanlama olarak rampann sabit deerine oturacak biimde oluturulmu bir sinyal retilir. Bu sinyal ile 28

rampa sinyali toplanarak birletirilir. Bu ilem sonucunda elde edilen sinyal bir kyc yardmyla belirli bir eik deeri altnda kalan ksm krplr. Bu ilem sonucunda PAM (Darbe Genlik Modleli) sinyal elde edilir. (ekil 2.11)

ekil 2.11: PWM sinyalinin PAM sinyaline dntrlmesi

2.4. Darbe Konum Modlasyonu (Pulse Position Modulation - PPM)


Dikdrtgen veya kare dalga (dikdrtgen katran) tayc sinyalin balang konumunu bilgi sinyalin genliine bal olarak deitirilmesine Darbe Konum Modlasyonu (Pulse Position Modulation - PPM) denir. Darbe konum modlasyonu ile darbe genilik modlasyonu birbirine ok benzerler. Darbe genilik modlasyon sinyalinde, alcda yksek parazitler karsnda elde edilen sinyalde bozulmalar olmaktadr. Bu bozulmalardan kurtulmak iin darbe konum modlasyonu gelitirilmitir. Darbe konum modlasyonu, izleyen kenar darbe genilik modlasyon sinyali kullanlarak elde edilir. Darbe genilik modlasyon sinyalinin tekrar modle edilmesi gereksiz gibi grnse de dier modlasyon trlerine (PAM ve PWM) gre parazitlere kar korunmada daha iyidir. ifte modlasyon ilemi darbe konum modlatr ve demodlatrnn maliyetini artrr. 29

zleyen kenar darbe genilik modlasyon sinyalinden darbe konum modlasyon ilemine ait blok ema ekil 2.12de gsterilmitir.
Darbe Genilik Modlasyon (PWM) Sinyali Darbe Konum Modlasyon (PPM) Sinyali

Trev Alc

Tek Ynl Dorultma

Sinyal Biimlendirici

ekil 2.12: Darbe konum modlasyonu blok diyagram

Blok emaya gre, bilgi sinyali nce PWM (darbe genilik modlasyonu) sinyaline dntrlr. Elde edilen PWM sinyali Trev alc bir devreye uygulanr. Trev alc devre, PWM sinyal palselerinin balang noktalar iin eksi impuls (darbe), arka kenarlar iin art impuls (darbe) retir. Her bir ift impuls arasndaki sre, retildikleri PWM sinyalinin geniliine eittir. Trev alcda elde edilen sinyal tek ynl (yarm dalga) dorultma devresine uygulanarak oluan eksi palsler yok edilir. Tek ynl dorultma devresi k sinyal biimlendirici ile darbe katranna dntrlerek PPM sinyali elde edilir (ekil 2.13).

ekil 2.13: PWM sinyalinden PPM sinyalinin elde edilmesi

Sistemin peryotlu olduu dnlrse, darbe konum modlasyonunda dikdrtgen katranlarn konumu bilgi sinyalinin deerini gstermektedir. Darbe genlik modlasyonunda iletilen genlik deerinden ve darbe genilik modlasyonunda iletilen sinyal srelerinden dolay harcanan gc, sadece konum bilgisinin iletilmesi nedeniyle harcamaz. PPMu, PAM ve PWMa gre daha dk glerde alr. 30

Demodlasyon ileminden modlasyon ileminin tam tersidir. Yani PPM sinyalinden nce PWM sinyali elde edilir. Elde edilen PWM sinyalinden PAM sinyali elde edilir.

2.5. Darbe Kod Modlasyonu (Pulse Code Modulation-PCM)


Darbe genlik modlasyonu (PAM), darbe genilik modlasyonu (PWM) ve darbe konum modlasyonu (PPM) yntemlerine ayn zamanda analog darbe modlasyon yntemleri de denir. Bilgi sinyalinin kodlanm bir grup dijital (keskin genlik) pulslar tarafndan temsil edilmesiyle gerekletirilen dijital modlasyona Darbe Kod Modlasyonu (Pulse Code Modulation-PCM) denir. Darbe kod modlasyonu, ikili say sisteminde retilmi bir modlasyon eklidir. Bu sistemde nceden belirlenmi bir zaman blgesinde darbenin bulunup bulunmamasna bakarak 0 ya da 1 bilgisi gnderir. PAM, PWM ve PPM yntemlerinde elde edilen modleli sinyal ikili say sisteminde bir deer ifade etmezler. PAM, PWM ve PPM yntemlerinde modleli sinyal parametreleri bilgi sinyaline bal olarak deiir ve bilgi sinyaline gre herhangi bir deeri alabilir. Ayrca modleli sinyal parazit tarafndan bozulmu ise alcnn parazit sinyalini tam olarak ayrt edebilmesi imknszdr. Sinyal biiminin 0 ya da 1 olmas parazit etkilerinin yok edilmesini kolaylatrr. Darbe kod modlasyonu; rnekleme ve tutma devresi, kuantalama ve kodlama olmak zere temel blmden oluur (ekil 2.14).
Darbe Kod Modlasyon (PCM) Sinyali

Bilgi Sinyali (Analog Sinyal)

rnekleme ve Tutma Devresi

Kuantalama

Kodlama

ekil 2.14: Darbe kod modlasyonu blok diyagram

2.5.1. rnekleme ve Tutma Devresi


rnekleme ve tutma devresinin amac, deien analog giri sinyalini periyodik ola rak rneklemek ve rneklemeyi, bir dizi sabit genlikli PAM dzeyine dntrmektir. Dijital haberlemede analog bilgi sinyali, analog dijital dntrcler (ADC) araclyla dijital sinyale dntrlr. Hzla deien analog bilgi sinyalini dntrmeye alan ADC kararl bir ekilde almaz ve devre klnda elde edilen PCM kodu da kararl olmaz. Hzl bir ekilde deien analog bilgi sinyalinin sabit bir deerde olmas iin kullanlan devrelere rnekleme ve Tutma Devresi denir. Nyquist rnekleme teoremi, bir PCM sistem iin kullanlabilecek minimum rnekleme hzn ( ) belirler. Bir rneklemenin alcda doru olarak tekrar oluturulabilmesi iin, analog giri sinyalinin ( ) her evrimi en az iki kez rneklenmelidir. Dolaysyla minimum rnekleme hz, en yksek ses giri frekansnn iki katna eittir. , nn iki katndan daha kkse bozulma meydana gelir. Bu bozulmaya katlama bozulmas denir. Minimum Nyquist rnekleme hz, matematiksel olarak, ifade edilir. 31

2.5.2. Kuantalama lemi


Bir analog sinyalin dijital sinyale dntrme ilemine kuantalama denir. Kuantalama ileminde bilgi sinyalinin alabilecei en kk genlik ile en byk genlik arasnda basamaklara ayrlr. rneklenen bilgi sinyalinin deeri rasgele bir deer yerine kuanta basamaklarndan hangisine denk geliyorsa o basmak deerini veya kodunu alr. Analog bilgi sinyalinin genlii maksimum genlii ve minimum genlii aralnda deiiyorsa ve bu aralkta orannda eit kuanta seviyesine blnmek isteniyorsa kuantalama aral (adm);

formlyle hesaplanr. rnein +8 V ve -8V arasnda deien genliine sahip bir bilgi sinyali, 8 kuanta seviyesine ayrlmak isteniyor. Kuantalama aral

olur. Bu rnee ait kuantalama seviyeleri ekil 2.15de verilmitir.

ekil 2.15: Kuantalama seviyeleri

Herhangi bir anda rnekleme devresinden gelen deer ekil 2.15de verilen kuanta deerine evrilir.

32

rneklenen Sinyal Genlii -2.768 2.432 6.536 -0.025

Kuanta Aral -2V , -4V 2V , 4V 6V , 8V 0V , -2V

Kuanta seviyesi -1 +1 +3 -0

Tablo 2.1: eitli iaret genliklerine karlk gelen kuanta seviyeleri ve kod kelimeleri

Kuantalama adm says (Q) arttka, kuantalama grlts de azalr. Ancak adm saysnn artmas kodlamada kullanlacak bit saysn artrr. 2.5.2.1. Dzgn Kuantalama Bir sinyalin genlii eit oranlarda blnerek yaplan kuantalama yntemine dzgn kuantalama denir. Dzgn kuantalamada her bir kuanta aral eittir. ekil 2.16da +8 V ve -8V arasnda deien genliine sahip bir bilgi sinyali, 8 kuanta seviyesine ayrlmasyla elde edilen kuantalama erisi gsterilmitir.

ekil 2.16: Dzgn kuantalama erisi

33

2.5.2.2. Kuantalama Hatalar Kuantalama deerlerinden rnekleme sinyalinin tekrar elde edilmesi mmkn deildir. Bu da bilginin bir ksmnn kaybolmas ve orijinal rnek sinyaline yaklak bir sinyalin elde edilmesidir. Orijinal rnekleme sinyalinde kuantalama ilemleri sonucunda meydana gelen bozulmaya Kuantalama Hatas denir. Orijinal bilgi sinyali ile kuantalama ilemi sonucunda elde edilen sinyal arasndaki farka Kuantalama Grlts denir. 2.5.2.3. Dzgn Olmayan Kuantalama Dzgn kuantalama ynteminde eer iaret en kk dilimden daha kk ise, grlt iaretten daha byk olur, buna Bo Kanal Grlts denir. Bu grltnn yok edilmesi amacyla +0 ve -0 kuanta deerleri 0 kabul edilir. Ses sinyali incelediinde kk genlikli sinyallere ska rastlanr . Bu da bo kanal grlts meydana getirebilir. Bu grltden kurtulmak iin kullanlacak yntemlerden biri adm saysn (Q) artrmaktr. Bu ilem bilgi aktarm iin kullanlacak bit saysn ve maliyeti artrr. Ayrca nadiren oluacak byk genlikli sinyaller iin gereksiz kuantalama admlar ayrlm olacaktr. Kuantalama adm araln deitirmeden kuantalama says azaltlrsa yksek genlikli sinyaller krplm olur. Kuantalanan sinyalde dzgn kuantalama yerine, byk iaretler iin byk adm, kk iaretler iin de kk adm kullanlarak, iaret grlt orannn ayn olmas salanabilir. Bunu gerekletirebilmek iin, haberleme sistemlerinde, gnderici tarafnda sktrma (compressing) ilemi yaplr. Sktrma ilemiyle bilgi sinyali dzgn kuantalama yaplabilecek bir sinyal haline dntrlr. Sktrlan sinyale alc tarafnda Genletirme (Expanding) ilemi yaplr. (ekil 2.17)

Bilgi Sinyali (Analog Sinyal)

Alak Geiren Filtre

Otomatik Kazan Kontrol

rnekleme ve Tutma Devresi

Dzgn Kuantalayc

ekil 2.17: Dzgn olmayan kuantalama yntemi blok emas

2.5.3. Kodlama lemi


rnekleme sinyalinin kuantalama ilemiyle kuanta deeri bulunur. Bu deerin iletilmesi iin kullanlan ynteme kodlama denir. Kodlama ynteminde ikili say sistemi kullanlr. rneklemi bir analog sinyal analog saysal dntrcler (ADC) yardmyla dijital iarete dntrlr. Kodlama dzgn kuantalama sonucunda elde edilir. Kuantalama ileminde basamaklar 0dan balayarak e kadar numaralandrlr. llen deerin basmak deeri ikili say sistemine n basmak olacak ekilde gnderilir. ekil 2.16da verilen eride kuantalama kod deerleri gsterilmitir. 34

Uygulamada kullanlan analog saysal dntrcler (ADC) basamakl dntrc, ardl yaklaml dntrc ve Paralel dntrc olmak zere gruba ayrmak mmkndr. Piyasada rnekleme, kuantalama ve kodlama birlikte gerekletirebilen analog saysal dntrcler de bulunmaktadr.

2.6. Diferansiyel Darbe Kodlamal Modlasyon (Differential Pulse Code Modulation-DPCM)


Darbe kod modlasyonunda, her rneklenmi sinyalin deeri ayr ayr gnderilir. Her bir rnein genlik deerinin gnderilmesi yerine rnekleme sinyallerinde meydana gelen genlik deiimleri (farklar) gnderilebilir. Birbirini izleyen rnekler arasndaki genlik farklarnn kodlanarak gnderilmesi yntemine Diferansiyel Darbe Kodlamal Modlasyon (Differential Pulse Code Modulation-DPCM) denir. Diferansiyel darbe kodlamal modlasyonunda fark deerlerinin gnderilmesi, her bir rnek iin gnderilen bit saysnn azalmasn salar. Bu yntem, hz ok deien sinyaller iin uygun deildir. Bunun nedeni diferansiyel alglaycnn izleme yeteneinin snrl olmasdr. Hzl deien sinyaller iin sktrma ve genletirme metoduyla diferansiyel alglaycnn izleme yetenei artrlabilir. ekil 2.18de Diferansiyel darbe kodlamal modlasyonun blok diyagram verilmitir.

ekil 2.17: Diferansiyel darbe kodlamal modlasyon yntemi verici blok emas

Analog bilgi sinyali rneklenir, rneklenmi sinyal trev alcda bir nceki DPCM sinyalle karlatrlr. Trev alcnn k, iki sinyal arasndaki farktr. Fark, PCM koduna dntrlr ve iletilir.

35

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYET

(a) rnekleme ve Tutma Devresi

(b) Alak Geiren Filtre

ekil 2.18: rnekleme ve tutma devresi

Entegre Diren Kondansatr G kayna Sinyal reteci Osiloskop

: 1 adet LF398 : 1 adet 1K : 1 adet 1nF, 1F : 1 Adet +12V , -12V kl : 2 adet : 1 Adet

lem Basamaklar

neriler

ekil 2.18de verilen rnekleme ve tutma devresini board zerine kurunuz. Analog girie 500 Hz frekansl ve 1 V genlikli sins dalga uygulaynz. Giri iaretini iziniz. Lojik girie 10 KHz frekansl ve 5 V Sinyal retecinin sinyal eklini nce genlikli kare dalga uygulaynz. k osiloskop ekrannda grnz. gzleyip iziniz. izimleri yaparken lm ve Analog girie 500 Hz frekansl ve 1V osilaskoptaki deerleri not almay genlikli gen dalga uygulaynz. kta unutmaynz. meydana gelen deiimi gzlemleyerek rnekleme frekansn 1000 Hz iziniz. kardnzdaki durum ile 500 Hzdeki rnekleme darbe frekansnn 2 KHZ durumu not etmeyi unutmaynz. olduu durumda k gzleyip iziniz. ekil 2.18de verilen alak geiren filtre devresini rnekleme ve tutma devresine ekleyiniz. rnekleme darbe frekansnn 10 KHz 36

olduu durumda alak geiren filtre kn iziniz. Bu iaretle giri iaretini karlatrp yorumlaynz. Deney setinde bulunan PAM - PWM ve PPM modllerini alnz. Her bir modlasyon ilemi iin gerekli modl deney seti kitapnda belirtildii gibi kurunuz. Her modl kn osiloskopa balayarak k dalga ekillerini ayr ayr iziniz. Deney setinin PCM modln alnz. PCM modln deney seti kitapnda belirtildii gibi kurarak devreye enerji uygulaynz. PCM modlnn her bir kat kndaki sinyali osiloskopla lp iziniz.

Deney setinde deney yaparken her uygulama iin ayr bir rapor hazrlaynz. Deney setinin uygulama kitapna gre uygulamalar yapnz

37

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRME


Aadaki sorular dikkatlice okuyunuz ve doru seenei iaretleyiniz. 1. Aadakilerden hangisi saysal bir modlasyon tr deildir? A) Darbe Genilik Modlasyonu (PWM) B) Darbe Kod Modlasyonu (PCM) C) Darbe genlik modlasyonu (PAM) D) Faz modlasyonu (PM) Aadaki cmlelerde bo braklan yerlere doru szckleri yaznz. 2. Srekli bir mesaj iaretinin modlasyonu ile elde edilen modlasyon trne .... denir. Bir iaretin en yksek frekansnn .. orannda bir sklk ile numune alndnda, alc tarafta orijinal iaretin byk bir dorulukla elde edilmesi mmkndr. Bant genilii yaklak 300 Hz 3 KHz arasnda olan telefon kanallar zerinden yaplan konumalar iin tipik darbe modlasyon rnekleme oran saniyede .. rnektir. rnekleme ve tutma devresinin amac, deien ......sinyalini periyodik olarak rneklemek ve rneklemeyi, bir dizi sabit genlikli .. dzeyine dntrmektir. . rnekleme teoremi, bir PCM sistem iin kullanlabilecek minimum rnekleme hzn (fs) belirler. PCM sistemindeki.., kuvvetli iaretlerde ihmal edilebilecek kadar kk olmasna ramen, zayf iaretlerde kuantalama seviyesi ne olursa olsun nemli olmaktadr. .. sisteminin dier bir kullanm alan ise kablolu TV iaretlerinin dalmndaki uygulamalardr. .. zel olarak tipik konuma dalga biimlerinde, rneklemeler arasndaki benzerliklerden yararlanmak zere tasarlanmtr. Analog mesaj iaretinin saysal metotlar kullanlarak bir noktadan dierine gnderilmesine ..denir. 38

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise Modl Deerlendirmeye geiniz.

39

MODL DEERLENDRME MODL DEERLENDRME


Aadaki sorular dikkatlice okuyunuz ve doru seenei iaretleyiniz. 1. Aadakilerde hangisi bilgi sinyalinin genliine bal modlasyon yapar? A) PM B) PPM C) PAM D) PCM Aadakilerden hangisi genlik modlasyonu iin dorudur? A) Modlasyon annda bilgi sinyaline gre taycnn genlii deiir, frekans ise sabittir. B) Genlik modlasyonlu yaynlar almak iin bir antene ihtiya vardr. C) Bant genilii, modlasyon faktryle deiir. D) Modlasyon annda, taycnn altnda ve stnde olmak zere iki adet kenar bant oluur. Aadakilerden hangisi zaman blmeli oklama ynteminin frekans blmeli oklama yntemine gre stnlklerinden deildir? A) Kanal says daha fazladr. B) Maliyeti daha dktr. C) Fiziki boyutlar daha kktr. D) Gvenilirlii dktr. Aadakilerden hangisi darbe kod modlasyonu ilemi blmlerinden deildir? A) rnekleme ve Tutma B) Kodlama C) Trev Alc D) Kuantalama Aadakilerden hangisi dzgn olmayan kuantalama ilemi blmlerinden deildir? A) Kodlama B) rnekleme ve Tutma C) Otomatik Kazan Kontrol D) Alak geiren Filtre

2.

3.

4.

5.

40

Aadaki cmlelerde bo braklan yerlere doru szckleri yaznz. 6. ....., modleli sinyalin parazit tarafndan bozulmasnn engellenebildii tek yntemdir. Orijinal bilgi sinyaliyle kuantalama ilemi sonucunda elde edilen sinyal arasndaki farka ... denir. Dzgn kuantalama ynteminde eer iaret en kk dilimden daha kk ise, grlt iaretten daha byk olur. Buna denir. Byk iaretler iin byk adm, kk iaretler iin de kk adm kullanlarak, iaret grlt orannn ayn olmas iin kullanlan kuantalama yntemine denir. Birbirini izleyen rnekler arasndaki genlik farklarnn kodlanarak gnderilmesi yntemine . denir.

7.

8.

9.

10.

DEERLENDRME Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki modle gemek iin retmeninize bavurunuz.

41

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI


RENME FAALYET-1N CEVAP ANAHTARI
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 D C Modlasyon Genlik Modlasyonu Zarf 87,5 MHz -108 Frekans Sapmas Ar Modlasyon oklama 4 KHz TDM/FDM

RENME FAALYET-2NN CEVAP ANAHTARI


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 D Analog Modlasyon ki Kat Frekansnda 8000 Analog Giri / PAM Nyquist Kuantalama Hatas PCM DPCM Saysal Haberleme

42

MODL DEERLENDRMENN CEVAP ANAHTARI


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 C B D C A Darbe Kod Modlasyonu Kuantalama Grlts Bo Kanal Grlts Dzgn Olmayan Kuantalama Diferansiyel Darbe Kodlamal Modlasyon

43

KAYNAKA KAYNAKA
ALPER A.Turan, Analog Saysal Haberleme, Haberleme, http://www.mersin.edu.tr, (05.07.2012/14.25) ALPER A.Turan, http://www.mersin.edu.tr,

(05.07.2012/14.25) COLE Marion, Telecommunications, Prentice Hall, N.J. USA, 1994. IBUK Musa, Haberleme Sistemlerinde Kullanlan Temel Kodlama ve Sktrma Teknikleri, Frat niversitesi, Elaz, 2004. LKESEN Rifat, Blent RENCK, Bilgisayar Haberlemesi ve A Teknolojileri, Papatya Yaynclk, stanbul, 2002. KAPLAN Yasin, Veri Haberlemesi Temelleri, Papatya Yaynlar, stanbul, 2002. PASTACI Halit, Modern Elektronik Sistemler, Yldz Teknik niversitesi Elektrik - Elektronik Fakltesi, stanbul, 1996. PROAKS Joh G, Digital Commununications, McGraw Hill, New York, 1983. RONAYNE John, Saysal Haberlemeye Giri, Ceng, FIEE Communications Consultant, Mill Eitim Basmevi, stanbul, 1997. VURDU H, . KOCAAY, M. NALBANTOLU, Saysal letiim ve PCM Sistemleri, PTT Meslek Gelitirme Bamdrl, Ankara, 1987. WAYNE Thomas, Elektronik letiim Teknikleri, Mill Eitim Basmevi, stanbul 1997. YILMAZ Mmtaz, Modlasyon Teorisi, Karadeniz Teknik niversitesi, Trabzon, 1986. http://www.moz.ac.at/sem/lehre/lib/ks/lib/fm/frequency-modulation.html (15.07.2012/ 13.00)

44