You are on page 1of 7

Aula 12 Derivando fun» c~ oes trigonom¶ etricas

Nesta aula estaremos deduzindo derivadas de fun» c~ oes trigonom¶ etricas. Estaremos tamb¶ em apresentando as fun» c~ oes trigonom¶ etricas inversas e deduzindo suas derivadas. Admitiremos que as seis fun» c~ oes trigonom¶ etricas s~ ao cont¶ ³nuas nos pontos onde est~ ao de¯nidas. Recordemo-nos de que, pela proposi» c~ ao 11.1, aula 11, temos o primeiro limite fundamental, sen h lim =1 h!0 h Como conseqÄ u^ encia, deduziremos agora as derivadas das fun» c~ oes seno e cosseno. Teorema 12.1 (sen x)0 = cos x (cos x)0 = ¡ sen x Demonstra» c~ ao. Seja f (x) = sen x. Consideremos ent~ ao, fazendo ¢x = h, ¢f f (x + h) ¡ f (x) sen(x + h) ¡ sen x = = ¢x h h sen x cos h + sen h cos x ¡ sen x = h cos h ¡ 1 sen h = sen x ¢ + cos x ¢ h h f 0 (x) = lim f (x + h) ¡ f (x) h!0 h cos h ¡ 1 sen h = sen x ¢ lim + cos x ¢ lim h!0 h!0 h h

101

1 Fun» c~ oes trigonom¶ etricas inversas e suas derivadas A fun» c~ ao arco-seno. e denotamos isto por ® = arc sen a Sumarizando. ¢ ¡ ¡ x .~ es trigonom¶ Derivando func »o etricas Agora. = . Para cada n¶ umero real a. .1 (tg x)0 (cotg x)0 (sec x)0 (cosec x)0 = sec2 x = ¡ cosec2 x = sec x tg x = ¡ cosec x cotg x Demonstra» c~ ao. Agora. tg x = cotg x = sec x = sen x . ou que ® ¶ e o arco-seno de a. ¡¼=2 · ® · ¼=2. Dizemos que ® ¶ e o arco cujo seno ¶ e a. ¡1 · a · 1. cos x cos x sen x 12. Assim (sen x)0 = cos x. cosec x = cos x sen x ³ u ´0 u0 v ¡ uv 0 e aplicar a regra de deriva» c~ ao de um quociente. para todo x 2 R. f 0 (x) = (sen x) ¢ 0 + (cos x) ¢ 1 = cos x. e h!0 h 102 cos h ¡ 1 (cos h ¡ 1)(cos h + 1) (cos2 h ¡ 1) = lim = lim h!0 h!0 h!0 h(cos h + 1) h h(cos h + 1) 2 0 ¡ sen h sen h ¡ sen h = lim = lim ¢ lim =1¢ =0 h!0 h(cos h + 1) h!0 h!0 cos h + 1 h 2 Portanto. Deixamos o prazer v v2 da descoberta para o leitor. cos x = sen ¼ 2 h ³¼ ´i0 (cos x)0 = sen ¡x ³ ¼2 ´ ³ ¼ ´0 = cos ¡x ¢ ¡ x = (sen x) ¢ (¡1) = ¡ sen x 2 2 Proposi» c~ ao 12. existe um ¶ unico arco orientado ®. Por deriva» c~ ao em cadeia. basta fazer uso das rela» c~ oes 1 1 . Para deduzir estas novas f¶ ormulas. temos lim lim sen h = 1. tal que sen ® = a.

2 2 3 1 arc sen ¡ 2 µ ¶ ¼ =¡ .π /2 Assim. 6 arc sen(¡1) = ¡ ¼ 2 A fun» c~ ao arco-cosseno. e denotamos isto por ¯ = arccos a Sumarizando.~ es trigonom¶ Derivando func »o etricas ( ® = arc sen a se e somente se 103 sen ® = a ¡¼=2 · ® · ¼=2 α = arc sen a a y π /2 α x O A . Para cada n¶ umero real a. 0 · ¯ · ¼ . p ¼ 3 ¼ arc sen 1 = . ( ¯ = arccos a se e somente se cos ¯ = a 0·¯·¼ . tal que cos ¯ = a. existe um u ¶nico arco orientado ¯ . ou que ¯ ¶ e o arco-cosseno de a. y β = arc cos a β x π a O Dizemos que ¯ ¶ e o arco cujo cosseno ¶ e a. arc sen = . ¡1 · a · 1. por exemplo (con¯ra).

Algumas calculadoras cient¶ ³¯cas chamam essas fun» c~ oes pelas teclas INV ¡1 SIN . ¡¼=2 < ° < ¼=2. ¡1 < x < 1 1 ¡ x2 1 (arc tg x)0 = . e ¡ ¼=2 < y < ¼=2 . tal que tg ° = a. ¡1 < a < +1. arccos(¡1) = ¼ . existe um u ¶nico arco orientado ° . para ¡1 · x · 1. INV COS . e µ as vezes pelas teclas SIN . arccos( 2=2) = ¼=4. A fun» c~ ao arco-tangente. Proposi» c~ ao 12.2 1 (arc sen x)0 = p . COS¡1 . de¯nem-se as fun» c~ oes arc sen x e arccos x.π /2 Sumarizando. y = arc sen x se e somente se sen y = x. ou que ° ¶ e o arco-tangente de a.~ es trigonom¶ Derivando func »o etricas 104 p Assim. INV TAN . TAN¡1 . arccos 1 = 0. Sendo ¡1 < x < 1. por exemplo. Para cada n¶ umero real a. ( ° = arc tg a se e somente se a = tg ° ¡¼=2 < ° < ¼=2 Assim. e arc tg x para todo x 2 R. ¡1 < x < 1 1 ¡ x2 1 (arccos x)0 = ¡ p . e denotamos isto por ° = arc tg a γ = arc tg a y π /2 y' a γ O x . ¡1 < x < +1 1 + x2 Demonstra» c~ ao. Dizemos que ° ¶ e o arco cuja tangente ¶ e a. arccos(¡1=2) = 2¼=3.

fazendo uso da f¶ ormula sen p ¡ sen q = 2 sen para calcular o limite de ¢f f (x + ¢x) ¡ f (x) sen(x + ¢x) ¡ sen x = = ¢x ¢x ¢x quando ¢x ! 0. y = arc tg x se e somente se Por deriva» c~ ao impl¶ ³cita temos (tg y )0 = 1 ) (sec2 y ) ¢ y 0 = 1 1 1 1 = =¡ ) y0 = 2 2 sec y 1 + tg y 1 + x2 Portanto (arc tg x)0 = 1 .2 Problemas p¡q p+q cos 2 2 1. . Sendo f (x) = sen x. Por deriva» c~ ao impl¶ ³cita temos (cos y )0 = 1 ) ¡(sen y ) ¢ y 0 = 1 1 1 1 ) y0 = ¡ = ¡p =p sen y 1 ¡ x2 1 ¡ cos2 y 1 Portanto (arccos x)0 = ¡ p . e ¡ ¼=2 < y < ¼=2 105 12. 1 ¡ x2 Finalmente. e 0 < y < ¼ . y = arccos x se e somente se cos y = x.~ es trigonom¶ Derivando func »o etricas Por deriva» c~ ao impl¶ ³cita da equa» c~ ao sen y = x. para x 2 R. 1 + x2 tg y = x. mostre que f 0 (x) = cos x. temos (sen y )0 = 1 ) (cos y ) ¢ y 0 = 1 1 1 1 ) y0 = =p =p cos y 1 ¡ x2 1 ¡ sen2 y 1 Portanto (arc sen x)0 = p . 1 ¡ x2 Para ¡1 < x < 1.

(a) sec seguintes fun» co ~es. Calcule as derivadas das p (a) y = sec x ¡ 1 (c) y = cotg(x3 ¡ 2x) cos 4x (e) y = 1 ¡ sen 4x (g) y = tg2 x sec3 x (i) y = x2 sec2 5x p (k) y = e¡3x tg x (m) y = xsen x Respostas. 2.~ es trigonom¶ Derivando func »o etricas 106 y O ϕ d A x Figura 12. p (a) y = arc sen x (b) f (x) = (1 + arccos 3x)3 3 (d) y = 3arc sen x (e) g (x) = (tg x)arc tg x (c) f (x) = ln arc tg x2 p p p 2 = 1 ¡ 9x2 Respostas. ¶ e dada pela f¶ ormula d= v0 sen 2' g sendo g a acelera» c~ ao da gravidade local. Qual ¶ e o ^ angulo ' que proporciona ± alcance m¶ aximo? Resposta. (b) y = cosec(x2 + 4) (d) f (x) = cos 3x2 (f) g (x) = cos2 3x (cos2 a signi¯ca (cos a)2 ) (h) f (x) = tg3 (3x + 1) (j) f (x) = ln j cosec x + cotg xj (l) g (x) = ln(ln sec 2x) (n) f (x) = ln j sec x + tg xj (b) ¡2x cosec(x2 + 4) cotg(x2 + 4) 4 (d) ¡6x sen 3x2 (e) 1¡sen (f) ¡3 sen 6x (c) 4x 3 3 5 2 2 (g) 3 tg x sec x + 2 tg x sec x (h) 9 tg (3x + 1) sec (3x + 1) ¡3x 2 px ¡3x tg px p ¡ 3 e (l) (i) 2x sec2 5x + 10x2 sec2 5x tg 5x (j) ¡ cosec x (k) e 2sec x ¡ ¢ 2 tg 2x x (m) xsen x cos x ¢ ln x + sen (n) sec x ln sec 2x x p p x¡ 1 tg x¡1 p 2 x¡1 ¡(3x2 ¡ 2) cosec2 (x3 ¡ 2x) 4.1) que um proj¶ etil alcan» ca. 3. por um cano inclinado com um ^ angulo de eleva» c~ ao ' em rela» c~ ao ao ch~ ao (horizontal). (a) y = x sen y (b) ex cos y = x ey (c) x2 + x arc sen y = yex . (a) 1=(2 x 1 ¡ x) (b) ¡9(1 + arccos 3 x ) 3 p x (c) (1+x4 )2arc (d) (3 ln 3)x2 ¢ 3arc sen x = 1 ¡ x6 tg x2 (e) (tg x)arc tg x [cotg x sec2 x arc tg x + (ln tg x)=(1 + x2 )] 5. 45 . Determine y 0 por deriva» c~ ao impl¶ ³cita. Calcule as derivadas das seguintes fun» co ~es. quando disparado de um canh~ ao com velocidade inicial v0 . A dist^ ancia d = OA (veja ¯gura 12.1.

Esboce os gr¶ a¯cos das fun» c~ oes.π /2 x π 2π 3π (c) y π π /2 . (a) y = x + sen x (b) y = arc tg x (c) y = x + arc tg x Respostas. 1+x2 y 00 = 3π 2π π ¡2x (1+x2 )2 y (c) y 0 = 1 + 1 .) ³ntotas do gr¶ a¯co. para todo x > 0. Da¶ sen x x em lim sen confronto (sandu¶ ³che).π /2 π /2 . usando um teorema de para todo x 2 R.π /2 π x . temos lim x = 0. voc^ e vai se (a) y 0 = 1 + cos x. x!§1 x!+1 x!¡1 (b) y 0 = (a) 1 . temos ¡ x · x · x . (a) y 0 = 1¡ (b) y 0 = ee x sen y +xey x cos y p 1 ¡ y 2 (yex ¡ arc sen y ¡ 2x) p (c) y 0 = x ¡ ex 1 ¡ y 2 x y 107 6. Como ¡ 1 · sen x·1 deparar com os limites lim sen x 1 sen x 1 ³. Use o seguinte racioc¶ ³nio. Calcule tamb¶ x . (Daremos as derivadas como suporte µ as solu» co ~es.~ es trigonom¶ Derivando func »o etricas sen y cos y¡e Respostas. analisando-as previamente atrav¶ es de derivadas e limites apropriados. Ao pesquisar retas ass¶ x . 1+x2 y 00 = ¡2x (1+x2 )2 (b) y π /2 π /4 x 0 1 . y 00 = ¡ sen x.