ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ 210.38.22.

157 – 495
www.arnos.gr – e-mail : info@arnos.gr

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

ΜΑΘ 001
Ι∆ΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ
Ιδιότητα

Πρόσθεση

α+β = β+α

α ⋅β = β ⋅ α

Προσεταιριστική

α + (β + γ) = (α + β) + γ

α(β ⋅ γ) = (α ⋅ β) γ

Επιµεριστική

α(β + γ) = αβ + αγ

Ουδέτερο στοιχ.

α+0 = α

α ⋅1 = α

Αντίθετο –
αντίστροφο στοιχ

α + ( −α) = 0

α⋅

α(β − γ) = αβ − αγ
1
=1
α

,α ≠ 0

Κλάσµατα – Ιδιότητες - Πράξεις
α
1
α
Ορίζουµε

, β ≠ 0 . Προσοχή το
δεν ορίζεται, διότι δεν
β
β
0
έχει φυσικό νόηµα ο χωρισµός της µονάδας σε µηδέν µέρη.
0
ακ
α
α

=0

α=
=1
α
α
α
1

Για κλάσµατα οµώνυµα και ετερώνυµα ισχύει :
α γ αδ γβ αδ ± γβ
α β α ±β
± =
±
=
± =
,γ ≠ 0,
β δ βδ δβ
βδ
γ γ
γ

α γ αδ
: =
β δ βγ

α γ αγ
⋅ =
,
β δ βδ

Τυπολόγιο & Μεθοδολογία

Κανόνας των προσήµων
Πολ/σµός

Αντιµεταθετική

fast & easy

Γινοµένου : (+) (+) = (-) (-) = + , (-) (+) = (+) (-) = -,


+
Πηλίκου : +
+ = − = +, + = − = −

( ) ( )

( ) ( )

Απόλυτη τιµή – Ιδιότητες


Ορισµός : | x |= x αν x ≥ 0 , | x |= − x αν x < 0
Η απόλυτη τιµή είναι η απόσταση του αριθµού από το µηδέν π.χ.
| +7 |= 7, | −5 |= 5 , | x |= 2 ⇒ x = ±2

| x |≥ 0 , | x |2 = x 2 ,

x 2 =| x |

x |x|
=
y |y|

| xy |=| x || y |,

Εξίσωση : | x |= α µε α > 0 ⇒ x = ±α

Ανίσωση : | x |< α µε α > 0 ⇒ −α < x < α
| x |> α µε α > 0 ⇒ x > α ή x < −α

Γραφικά :

0
| x |≤ α

| x |> α

α
| x |> α

ΕΚΘΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΛΟΓΑΡΙΘΜΙΚΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ
y = ex

Ταυτότητες

e=2,718

1.

(α + b) 2 = α 2 + 2αb + b 2

2.

(α − b) 2 = α 2 − 2αb + b 2

3.

(α + b) 3 = α 3 + 3α 2 b + 3αb 2 + b 3

4.

(α − b) 3 = α 3 − 3α 2 b + 3αb 2 − b 3

y=x+1
y=x
y=x-1

1

y = Anx

1

e=2,718

5. ( α + β + γ) 2 = α 2 + β 2 + γ 2 + 2αβ + 2αγ + 2βγ
Παραγοντοποίηση (γινόµενο παραγόντων)
1.

α 2 − b 2 = (α + b)(α − b)

2.

α 2 ± 2αb + b 2 = (α ± b) 2
3

3

2

Η λογαριθµική και η εκθετική συνάρτηση είναι αντίστροφες :
y = Anx ⇔ x = e y µε x > 0

2

3.

α + b = (α + b)(α − αb + b )

4.

α 3 − b 3 = (α − b)(α 2 + αb + b 2 )

Βασική λογαριθµική ταυτότητα
e Anx = x ,

∆υνάµεις - ρίζες

α m ⋅ α n = α m+n

α

(αβ)n = α n ⋅ β n

n

αβ = n α ⋅ n β , α ≥ 0, β ≥ 0

n

α
αn
  =
,
βn
β

β≠0

n

α
=
β

(α m ) n = α m⋅n

nm

(α / β )−n = (β / α )n , α ⋅ β ≠ 0

n

αm
αn

= αm−n ,

α ≠0,

Ιδιότητες διάταξης
1. Εαν α < b, τότε

= n α nβ ,

n

α

n

β

α≥0

α ≥ 0, β ≥ 0

,

αm =

( α)
n

α
= α1−1 = α 0 = 1 ,
α

π.χ. x x = e Anx = e xAnx
Ιδιότητες Εκθετικής

e α ⋅ e β = e α +β

Ιδιότητες Λογαριθµικής
An (α ⋅ β) = Anα + Anβ , α > 0, β > 0

An

m

n

= e α −β

(e )

α = n ⋅m α

α κ

= αm / n
α = α1 / n , α ≥ 0

x > 0 Γενικά f ( x ) = eAnf ( x )

x

α
= Anα − Anβ ,
β

α > 0, β > 0

Anα κ = κAnα ,

= e κα

e 0 = 1, e1 = e , (e) 2 = e 2

Εξίσωση ευθείας y=αx+β,

An1 = 0,

α >0

Ane = 1,

Ane 2 = 2

α≠0
y

α+c < b+c

2.

Εαν α < b

και c > 0

τότε

αc < bc παραµένει φορά

3.

Εαν α < b και c < 0

τότε

αc > bc αλλάζει φορά

ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ
Α.Ε.Ι. – Α.Τ.Ε.Ι. – Ε.Μ.Π. – Ε.Α.Π.
www.arnos.gr

0 ≤ θ < π/2

θ

θ

α>0

β

α

Κλίση της ευθείας : εφθ = α

β

α

x

π/2 < θ ≤ π
α<0

y

y

sin x = ΟΡ ∈ [-1,1]

y=x

y= - x

y=β θ=0

β

θ=3π/4
θ=π/4

x
x y
+ =1
α β

α

x

0

0

x=α
θ=π/2

µε x∈R

tαnx = ΑΣ ∈ (-∞,+∞)

µε x∈R - {κπ + π / 2, κ ∈ Ζ}

cot x = ΒΤ ∈ (-∞,+∞)

µε x∈R - {κπ, κ∈Ζ}

όπου ΟΠ, ΟΡ, ΑΣ, ΒΤ , είναι οι αλγεβρικές τιµές
αντίστοιχους άξονες των τριγωνοµετρικών συναρτήσεων.

στους

Τριγωνοµετρικές ταυτότητες
1.
3.

Ευθεία που διέρχεται από δυο σηµεία Α(x1, y1), B(x2, y2)
y − y1 y 2 − y1
y −y
,
µε κλίση : εφθ = 2 1 = λ
=
x − x1 x 2 − x1
x 2 − x1

π

π

3. sin  − θ  = cοsθ
4. cos − θ  = sin θ
2

2

Τύποι διπλάσιου τόξου – Αποτετραγωνισµός

d = ( x 2 − x 1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2

ΤΡΙΩΝΥΜΟ (ΠΑΡΑΒΟΛΗ)

f ( x ) = α x 2 + βx + γ
Ρίζες : f(x)=0 ∆ιακρίνουσα ∆=β2 – 4αγ
ρ1, 2 =

1.

sin2θ = 2sinθcosθ

1.

sin 2 θ = (1 − cos 2θ)/2

2.

cos2θ = cos2θ − sin 2θ =

2.

cos2 θ = (1 + cos 2θ)/2
θ 1 − cos θ
sin 2 =
2
2
+
θ
1
cos θ
cos 2 =
2
2

−β ±i −∆
−β ± ∆
για ∆ ≥ 0 ρ1, 2 =
για ∆<0

όπου i η φανταστική µονάδα µε i 2 = −1 .
β
γ

Άθροισµα - γινόµενο : ρ1 + ρ 2 = − , ρ1 ⋅ ρ 2 =
α
α
Πρόσηµο του τριωνύµου
α) Για α>0 η παραβολή «βλέπει» προς τα πάνω

3.

y

α>0
0

x

−β / 2 α

−β / 2 α

∆>0
∆=0
∆<0
β) Για α<0 η παραβολή «βλέπει» προς τα κάτω :
y
α<0
0

ρ1

+ + ρ2

−β / 2 α

−β / 2α

−β / 2 α

x

_
_

_

f (x) < 0

∆=0

r

sin θ = y / r
cοsθ = x / r

2tαnθ

3. tαnθ = y / x
4. cοtθ = x / y

y
x

5.

2

1 - tαn θ

0ο

30

ο

45

π/6
1/ 2

ο

π/4

60

ο

1 + tan 2 θ =
90

π /3

ο

180

ο

π/2

1
cos 2 θ

270 ο

π

ο

360

3π / 2

1

0

−1

0

0

−1

0

1

sin x

0

c ο sx

1

3 /2

2 / 2 1/ 2

t α nx

0

3 /3

1

3

∆ .0 .

0

∆ .0 .

0

c ο tx

∆ .0 .

3

1

3 /3

0

∆ .0 .

0

∆ .0 .

2 /2

3 /2

Γραµµικό Σύστηµα δυο αγνώστων (2x2)
α1x + β1y = γ1
α2x + β2y = γ2

D=

α1 β1
= α1β 2 − α 2β ,
α2 β2
1

Αν D ≠ 0 έχει µοναδική λύση την x = D x / D, y = D y / D

Αν D=0 και D x ≠ 0 ή D y ≠ 0 τότε είναι αδύνατο

Αν D = Dx = Dy = 0 είναι αόριστο. Εκτός α1 = α2 = β1 = β2
=0 και γ1 ≠ 0 ή γ2 ≠ 0 τότε είναι αδύνατο

∆<0

ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΑ
Γωνία θ ορθογωνίου τριγώνου
1.
2.

4.

Το σύστηµα

_

f (x) ≤ 0

∆>0

= 1 − 2 sin 2 θ

0

+

+

ρ1 −β / 2 α ρ 2
_ _

3.

f (x ) > 0

f (x) ≥ 0

+

= 2 cos2 θ − 1 =

tαn2θ =

x

+

2. tan θ = sin θ/cosθ
4. cοtθ = 1 / tan θ

Σχέσεις αντίθετων – συµπληρωµατικών γωνιών
2. cοs(−θ) = cosθ
1. sin(−θ) = -sinθ

Απόσταση d δυο σηµείων Α(x1, y1), B(x2, y2)

cos2 θ + sin 2 θ = 1
cοtθ = cοsθ/sinθ

Dx =

γ1 β1
,
γ2 β2

Dy =

α1 γ1
α2 γ2

θ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ
Τριγωνοµετρικός κύκλος : είναι ένα σύστηµα συντεταγµένων µε Ε = εµβαδόν, C = περιφέρεια , V= όγκος, S = ολική επιφάνεια,
αρχή το κέντρο του κύκλου, µονάδα µέτρησης την ακτίνα του και r=ακτίνα, h=ύψος, x=µήκος, y=πλάτος, b=(ή α)=µήκος βάσης (πλευρά)
προσανατολισµό αντίθετο των δεικτών του ρολογιού.
1. τετράγωνο
Ε=α2
2. ορθογώνιο
Ε=xy
sinx
π/2

tanx
1

B
+1

cotx
Σ

Ρ
-1
π

3. παραλληλόγραµµο Ε=bh

Τ

1

x
Π

Ο

A

+

2

5. κύκλος

Ε=πr ,

C=2πr

7. κύβος

S=6α2,

V=α3

cosx

9. ορθός
S = 2πr (r + h )
κύλινδρος V=πr2h
-1

4. τρίγωνο

Ε=(bh)/2

6. τραπέζιο

Ε=(α+b)h/2

8. ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο

S = 2( xy + yh + xh ); V=xyh
10. σφαίρα

3π/2

Για τη γωνία x οι τιµές των τριγωνοµετρικών συναρτήσεων
είναι: cos x = ΟΠ ∈ [-1,1] µε x∈R

11. ορθός κώνος

S = πr (r + h 2 + r 2 ) ,

S = 4πr 2
V = (4πr 3 ) / 3
V = ( πr 2h ) / 3

ΜΟΝΑ∆ΙΚΗ ΛΥΣΗ όταν ο αριθµός των αγνώστων n είναι ίσος µε τον αριθµό των εξισώσεων k που αποµένουν (n = k). µ.. b πίνακες στήλη 3 ×1 . Η λέξη «γραµµικό» δηλώνει ότι οι όροι της εξίσωσης που περιέχουν αγνώστους είναι πρώτου βαθµού.Ε. βi. Μερική (µία) λύση ενός συστήµατος λέG γεται κάθε διάνυσµα xµ = (x1. Αδύνατο λέγεται ένα γραµµικό σύστηµα που δεν έχει λύση. ΑΠΕΙΡΙΑ ΛΥΣΕΩΝ όταν ο αριθµός των αγνώστων n είναι µεγαλύτερος από τον αριθµό των εξισώσεων k που αποµένουν (n > k). γi. π.χ. δi ∈ R.ο. Εφόσον ο Α-1 υπάρχει. β) Όταν Α = 0 χρησιµοποιούµε τη µέθοδο απαλοιφής Gauss και αν προκύψει: β1) γραµµή [0. 2 3 × 3 Γραµµικό σύστηµα : α1x + β1y + γ1z = δ1   α 2 x + β 2 y + γ 2z = δ2  α 3x + β3 y + γ 3z = δ3   α 1 β1 γ 1   x     α2 β2 γ2   y =  α β γ   z  3 3  3  δ1    δ2  ή δ   3 (2) που ικανοποιεί το σύστηµα: G G Αx µ = b Γενική λύση (χώρος λύσεων) καλείται το σύνολο όλων των λύσεων του συστήµατος..Τ.…. µε Α ≠ 0 .. Συµβιβαστό λέγεται ένα σύστηµα εξισώσεων που έχει µία τουλάχιστον λύση. Όπως προαναφέραµε το σύστηµα ανάγεται µε τη βοήθεια πινάκων σε εξίσωση. τη µηδενική.. Συγκεκριµένα πολλαπλασιάζουµε την ή τις γραµµές – εξισώσεις µε αριθµό τέτοιο που αν τις προσθέσουµε να απαλείφεται ο αντίστοιχος άγνωστος. A 2 × 2 πίνακας και G G x . δηλ.χ.Π.4y + 11z = 9 ο επαυξηµένος πίνακας είναι: α1 x + β1 y = γ1  α 2 x + β 2 y = γ 2   α 1 β 1   x   γ1     =  α2 β2   y  γ2  (1) ή G G Αx = b όπου αi.χ. δηλαδή m = n-k ελεύθεροι άγνωστοι.gr ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ – ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΜΑΘ 035 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΜΕΘΟ∆ΟΣ ΑΠΑΛΟΙΦΗΣ ΤΟΥ GAUSS Γραµµικό σύστηµα m × n λέγεται ένα πλήθος m γραµµικών εξισώσεων µε n αγνώστους των οποίων ζητάµε τις κοινές λύσεις. Βήµα 2ο Με οδηγό την πρώτη γραµµή εξίσωση απαλείφουµε τον ίδιο άγνωστο (π. n × n οµογενή συστήµατα Αx = 0 : Κάθε οµογενές σύστηµα έχει προφανή H εµφάνιση µηδενικών στοιχείων κάτω λύση τη µηδενική (τετριµµένη λύση).Μ. 2ο . Σχόλιο: Τα οµογενή συστήµατα είναι πάντοτε συµβιβαστά. ΟΜΟΓΕΝΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ G 1. Αx = 1 1 . ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 6 − 3 9  Σχόλιο: Οι πράξεις µεταξύ των εξισώσεων του (Σ) για την απαλοιφή των αγνώστων εκτελούνται αντίστοιχα µεταξύ των γραµµών του επαυξηµένου πίνακα (γραµµοπράξεις). π. Βήµα 3ο Με αφετηρία τη δεύτερη εξίσωση εκτελούµε τα βήµατα 1ο . τότε από τη θεωρία πινάκων για το σύστηµα έχουµε τη µοναδική λύση : G G G G Α-1Α x = Α-1 b ⇔ x = A −1b Θυµίζουµε : ο Α-1 υπάρχει ⇔ | A | ≠ 0 Μοναδική λύση µε τη µέθοδο Crammer α) Για το 2× 2 γραµµικό σύστηµα (1).Π..Ε.χ.χ.gr – e-mail : info@arnos.arnos.22.. . – Ε. λ. καθώς έχουν προφανή (τετριµµένη) λύση τη µηδενική.. βi. Αν εµφανιστεί γραµµή 0. b πίνακες στήλη 2 ×1 . Οµογενές ονοµάζεται το γραµµικό σύστηµα του οποίου οι σταθεροί όροι είναι όλοι ίσοι µε µηδέν.38. Για το παραπάνω σύστηµα έχουµε : 1 3 4  3 10 −10 −2 −4 11  1 0 70 0 1 − 22 0 0 63  1 0 0 0 1 0 0 0 1  6 −3 9  1 3 4 0 1 −22 0 2 19  69  1 0 70 − 21 0 1 − 22 63  ÷63 0 0 1  x  − 1 − 1 1  ⇔  y =  1  z  1   1     6 −21 21 69  − 21 1  Τυπολόγιο & Μεθοδολογία ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ ΛΥΣΗΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο ΑΠΑΛΟΙΦΗΣ Α∆ΥΝΑΤΟ όταν οι συντελεστές όλων των όρων µιας εξίσωσης είναι 0. fast & easy    παραµετρικό ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ Α. Λύση ενός m × n γραµµικού συστήµατος λέγεται κάθε διατεταγµένη n – άδα αριθµών που επαληθεύει όλες τις εξισώσεις. ενώ ο σταθερός της όρος διάφορος του 0.χ. και z = Αz Α όπου: δ1 β1 γ1 Α x = δ2 β 2 γ 2 δ3 β 3 γ 3 α1 β1 δ1 και A z = α 2 β 2 δ2 α 3 β 3 δ3 MODA: Η τιµή της ορίζουσας Α καθορίζει το είδος της λύσης του συστήµατος: α) Όταν Α ≠ 0 έχουµε µοναδική λύση που βρίσκεται µε τη µέθοδο Crammer. A 3 × 3 πίνακας και G G x . 1 2 × 2 Γραµµικό σύστηµα : Με τη µέθοδο απαλοιφής του Gauss ή του επαυξηµένου πίνακα επιδιώκουµε: α) να καταλήξουµε στον ελάχιστο δυνατό αριθµό εξισώσεων και β) να προκύψουν εξισώσεις µε όσο το δυνατόν περισσότερους µηδενικούς συντελεστές.0 = 0 τότε αυτή παραλείπεται. µε Α ≠ 0 .Ι.. – Α. π. Γι΄ αυτό οι µεθοδολογίες επίλυσής του βασίζονται στην αντίστοιχη θεωρία. π. γi ∈ R. το x) από όλες τις άλλες εξισώσεις.. π.Α. A y = 1 1 α2 β2 γ 2 β2 α2 γ2 β) Για το 3× 3 γραµµικό σύστηµα (2).157 – 495 www. Για το λόγο αυτό.0.. Μέθοδος απαλοιφής του Gauss : Βήµα 1ο Με εναλλαγή των γραµµών .ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ 210. −3x + 5y = 0  x + 3λy = λ − 4 . κ. y= Αy α1 β1 γ1 Α = α2 β2 γ2 α3 β3 γ3 α1 δ1 γ1 A y = α 2 δ2 γ 2 α 3 δ3 γ 3 Α . 0 = α. έχουµε µοναδική λύση επαυξηµένου πίνακα. αντί των εξισώσεων του συστήµατος χρησιµοποιούµε τον επαυξηµένο πίνακα.εξισώσεων γράφουµε πρώτη γραµµή αυτή που έχει στον πρώτο άγνωστο τον πιο απλό µη µηδενικό συντελεστή (συνήθως µονάδα).0 α] µε α ≠ 0 είναι αδύνατο β2) αριθµός αγνώστων n>αριθµό εξισώσεων k τότε έχουµε απειρία λύσεων (αόριστο) µε n-k ελεύθερους αγνώστους. 5x − 8y = 0  2 λx − y = λ + 1  οµογενές 4 1 3  3 10 − 10 − 2 − 4 11  G G Αx = b όπου αi. x2. Επαυξηµένος πίνακας ενός m × n γραµµιG G κού συστήµατος Αx = b ονοµάζεται ο πίνακας που έχει στοιχεία τους συντελεστές των αγνώστων και των σταθερών όρων.κ. – Ε. Παρατηρούµε ότι το σύστηµα µε τη χρησιµοποίηση πινάκων ισοδυναµεί µε εξίσωση. ΜΕΘΟ∆ΟΣ CRAMMER (ΟΡΙΖΟΥΣΩΝ) Η µέθοδος Crammer εφαρµόζεται σε n × n G G γραµµικά συστήµατα Αx = b .xn )T ∈ Rn π. Παραµετρικό λέγεται το γραµµικό σύστηµα του οποίου οι συντελεστές των αγνώστων και οι σταθεροί όροι µπορεί να είναι µεταβλητές (παράµετροι). και πάνω από την κύρια διαγώνιο λέγεται Η ορίζουσα Α καθορίζει το είδος της λύσης: κλιµακοποίηση του συστήµατος ή του α) Όταν | Α |≠ 0 . έχουµε: x= Α= Αx Α Αy και y = Α όπου: α1 β1 γ β α γ . έχουµε: x= Αx Α . Για το 3 × 3 γραµµικό σύστηµα: x + 3y + 4z = 6 3x + 10y -10z = -3 (Σ) -2x .χ.Ι.

Για κάθε µια ιδιοδιάνυσµα.λ2. 3 (2 / 3)x − (2 / 3)y = 2  ⇒ (2 / 3)x − (2 / 3)y = −11/ 3 2 = −11 / 3 άρα το (Σ) είναι αδύνατο.β) Όταν | Α |= 0 έχουµε άπειρες λύσεις. 4) Για να ελέγξουµε τα αποτελέσµατά µας Η ορίζουσα του συστήµατος είναι : G G αρκεί να επαληθεύεται η Αx i = λ i x i . Ιδιοδιάνυσµα για λ = λi λέγεται κάθε διά. ∆εν διαγωνοποιείται όταν: ¾ Σε ιδιοτιµή πολλαπλότητας k προκύπτουν λιγότερα από k – γραµµικά ανεξάρτητα ιδιοδιανύσµατα. x 2 ) = Ax = y δηλώνει ένα γραµµικό µετασχηµατισµό από το π. Εύρεση ιδιοτιµών : Α − λΙ = 0 ⇒ 3 1 τότε Α ≠ 0 3 και το (Σ) έχει µοναδική λύση την: Αy − λ2 + λ − 4 Αx 2λ2 − 6λ − 2 x= = 2 = . Η εύρεση του χώρου των λύσεων γίνεται µε τη µέθοδο απαλοιφής του Gauss. ∆ΙΑΓΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΠΙΝΑΚΩΝ Λέµε ότι ο n × n πίνακας Α είναι διαγωνοποιήσιµος όταν είναι όµοιος µε ένα διαγώνιο πίνακα ∆.3)Τ G Όµοια για λ2 = 2 προκύπτει : v 2 = (1. Μεθοδολογία διαγωνοποίησης 1ον Βρίσκουµε τις ιδιοτιµές και τα αντίστοιχα ιδιοδιανύσµατα του πίνακα Α. Για τον πίνακα A =  .495 www. Η σχέση T ( x 1 . y= Α 3λ + 2λ −1 Α 3λ2 + 2λ −1 α) Αν λ ≠ −1 και λ ≠ β) Αν λ = −1 τότε Α = 0 . ¾ Είναι συµµετρικός.xn που αντιστοιχούν στις ιδιοτιµές λ1. π.arnos.22...157 – 210.µατος έχουµε: Α−1(Α2 − 3Α + 2Ι) = 0 ⇒ G νυσµα x ≠ 0 που επαληθεύει την (1).. Συνεπώς από το Φ(0) υπολογίζουµε την ορίζουσα |Α|.y) = (8y.χ.2) Όταν η ιδιοτιµή είναι διπλή ρίζα της εξίστηµα και το λύνουµε µε τη µέθοδο σωσης Α − λΙ = 0 . ίσως και δεύτερο ιδιοστηµα αόριστο ή αδύνατο. ∆ηλαδή υπάρχει αντιστρέψιµος πίνακας Ρ έτσι ώστε: Ρ −1ΑΡ = ∆ ή Α = Ρ∆Ρ −1 Ο διαγώνιος πίνακας ∆ είναι της µορφής ∆ = diag (λ 1 .22.χ. 3x − 2λy = 0 π. 3x − 24y = 0 ή x = 8y x − 8y = 0 Άρα (x. δηλ. (Σ) x + (4 − λ ) y = 0 Η ορίζουσα του συστήµατος είναι : 3 − 2λ Α = = 12 − λ . ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΕΑΠ ∆ΕΟ–ΕΛΠ–ΕΠΟ–ΠΛΗ–ΦΥΕ z Φροντιστηριακά Μαθήµατα z Εξ’ αποστάσεως στήριξη z Εκπαιδευτικό υλικό z Εκδόσεις βιβλίων Τηλ. λ = . 6 − 1 1 και έχει ρίζες λ = −1 . (Σ) 2λx + (λ − 1) y = λ − 4 τότε σίγουρα έχουµε κάνει λάθος.. ⇒ 4−λ −1 = 0 ⇔ λ2 − 3λ + 2 = 0 6 −1 − λ Άρα οι ιδιοτιµές είναι: λ1 = 1 και λ 2 = 2 Εύρεση ιδιοδιανυσµάτων :  3 −1 x1  0 G   =   Για λ1 = 1: (A − I)x = 0 ⇒  6 − 2 x2  0 3x − x 2 = 0 ⇒ 1 ⇒ 3x1 = x 2 6 x1 − 2 x 2 = 0 G Άρα (x1.. 1 − λ − 2λ 2 Α = = 3λ + 2λ − 1 4 −1 2λ λ − 1 π. Για τον πίνακα του παραπάνω παραδείγG G µατος έχουµε: Φ(Α) = 0 ⇒ A 2 − 3A + 2I = 0 διάνυσµα x στο y . ¾ Για κάθε ιδιοτιµή πολλαπλότητας k.λΙ)x = 0 ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ -1 Ιδιοτιµή ενός n × n πίνακα Α καλείται κάθε Πολλαπλασιάζουµε την Φ(Α) = 0 µε Α ..χ. x 2 ) =  x  = 2x + x  = y µου Φ(Α) πολλαπλασιάζεται µε τον µονα 2  2 1  2   1 διαίο πίνακα Ι.. λνn ) β) Από το χαρακτηριστικό πολυώνυµο µε διαίρεση ή υποβιβασµό τάξης.…λi της εξίσωσης |Α|=0. Το (Σ) έχει µοναδική λύση τη µηδενική.: 210. λ =12 ρίζα 1 4−λ α) Αν λ ≠ 12 τότε Α ≠ 0 .38.λn . Για τον πίνακα του παραπάνω παραδείγτιµή του λ ∈ R που ικανοποιεί την (1). 2ον Ελέγχουµε αν είναι διαγωνοποιήσιµος (βλέπε παραπάνω). διάνυσµα. λ n ) και ο πίνακας Ρ G G G έχει στήλες τα ιδιοδιανύσµατα x1.3)T και v1 =(1. ο Α-1 υπολογίζεται από G G G (1) το Θεώρηµα Gayley – Hamilton ως εξής: Αx = λx ⇒ (Α . 2. x2 . n × m οµογενή συστήµατα: Εφαρµόζουµε τη µέθοδο απαλοιφής του Gauss όπως 1β.χ.. Για n × m παραµετρικά συστήµατα: Εφαρµόζουµε τη µέθοδο απαλοιφής του Gauss. 2. Ο πίνακας Α διαγωνοποιείται όταν: ¾ Έχει διαφορετικές ανά δύο (διακεκριµένες) ιδιοτιµές.. αφού οι εξισώσεις που προκύπτουν είναι λιγότερες από τους αγνώστους. βάση του ιδιοχώρου ένα και µόνο ένα β) Όταν λ = λi τότε |Α| = 0. ΑΤ = Α.2) Τ ΘΕΩΡΗΜΑ GAYLEY – HAMILTON Χαρακτηριστικό πολυώνυµο του πίνακα Α λέγεται το: Φ(λ) = Α − λΙ Για το χαρακτηριστικό πολυώνυµο ισχύουν : 1ον Φ(0) = Α (για λ = 0)..Εύρεση του αντίστροφου πίνακα Α-1 να συγγραµµική (ανάλογη) προς αυτά: Όταν Α = Φ(0) ≠ 0 . γράφουµε µια διαγωνοποίησή του: Α = Ρ ∆ Ρ−1 Εύρεση ν-οστης δύναµης n × n πίνακα Α α) Αν ο πίνακας Α διαγωνοποιείται ισχύει: Α ν = P∆ ν P -1 όπου ∆ν = diαg(λ1ν .x2)T = (x1. λ 2 . προκύπτουν ακριβώς k – γραµµικά ανεξάρτητα ιδιοδιανύσµατα. π. Για n × n παραµετρικά συστήµατα: 2 Για λ = λi τα ιδιοδιανύσµατα x i είναι ο χώρος λύσεων του οµογενούς Το είδος της λύσης του παραµετρικού συG συστήµατος (Α – λiΙ) x i = 0. ¾ Έχει µιγαδικές ιδιοτιµές.y)=y(8... µονοπαραµετρική απειρία λύσεων. 2x + 2y = 2 2x + 2y = 2 ή Οπότε : − 2x − 2y = −5 2x + 2y = 5 Το (Σ) είναι αδύνατο... β) Αν λ = 12 τότε Α = 0 . τιµή λi παίρνουµε το αντίστοιχο σύ.λ i τότε | Α |≠ 0 και εξίσωσης Α − λΙ = 0 . τότε θα έχουµε βαση απαλοιφής Gauss και θα προκύψει σύµε οπωσδήποτε ένα .. γ) Αν λ = Οπότε : 1 τότε Α = 0 . 1 3 G ⇒ Α − 3Ι + 2Α −1 = 0 ⇒ Α −1 = − Α + Ι ¾ Για µ ∈ R * τα µ ⋅ x είναι ιδιοδιανύσµατα..38. τότε θα έχουµε το σύστηµα έχει µοναδική λύση.. (1 − λ ) x − 2λy = 2 3) Όταν προκύπτει µηδενικό ιδιοδιάνυσµα. ΠΑΡΑΜΕΤΡΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ G ον 1. Παρατηρήσεις: ∆ιακρίνουµε τις περιπτώσεις : 1) Όταν η ιδιοτιµή είναι απλή ρίζα της α) Όταν λ ≠ λ 1 .χ.λ2. 2 2 Εύρεση χαρακτηριστικών µεγεθών : Το παραµετρικό οµογενές σύστηµα (1) έχει λύσεις όταν Α − λΙ = 0 1ον Οι ιδιοτιµές λi είναι οι ρίζες της εξίσωσης Α − λΙ = 0 .1).3x1)T = x1(1. στήµατος εξαρτάται από τις ρίζες λ1. λν2 . G Ζητάµε τα διανύσµατα x που έχουν εικό. Για παράδειγµα: Σχόλιο: Ο σταθερός όρος του πολυωνύ1 2  x 1  x 1 + 2x 2  G T(x 1 . 3ον Εφόσον ο Α διαγωνοποιείται. Οπότε : 2ον Αν αντί του λ θέσουµε τον πίνακα Α (Ιδιοτιµές – Ιδιοδιανύσµατα) προκύπτει η πολυωνυµική σχέση: Φ(Α) = 0 G G που είναι το Θεώρηµα Gayley-Hamilton.gr .. δηλ. λ 2 .

δηλαδή: λ ⋅ Α = λ ⋅ [αij ] = [λαij ] . tr(AB)=tr(BA) 3.  Πίνακας γραµµή ονοµάζεται ένας 1× n πίνακας Α µε µία γραµµή και n στήλες...gr – e-mail : info@arnos.γινόµενο της i-γραµµής του Α µε την νικά στοιχεία του πίνακα από την κύρια j-στήλη του Β.gr ΠΙΝΑΚΕΣ ... διαγώνιο και πάνω σχηµατίζουν τρίγωνο. 2η Μπορεί να ορίζεται το γινόµενο ΑΒ δύο ∆ηλαδή : πινάκων και να µην ορίζεται το ΒΑ.. + αim ⋅ β mj 1 2 0 .. tr(λΑ+µΒ)=λtrA+µtrB λ. Συµβολίζεται µε 0 και ισχύει : Α+0=0+Α=Α  Αντίθετος ενός πίνακα Ονοµάζεται ο n × m πίνακας του οποίου όλα τα στοιχεία είναι τα αντίθετα των στοιχείων του Α. Α ⋅ Β = Γ = [ γij ]. ( ΑΤ )−1 = (Α −1 )Τ Όµοιοι ονοµάζονται οι πίνακες Α και Β όταν υπάρχει πίνακας Ρ οµαλός έτσι ώστε: Α=ΡΒΡ-1  .χ. Ορίζουµε γινόµενο του Α µε τον Β τον n × k πίνακα ΑΒ του οποίου το γij στοιχείο. -Α=[-αij] και ισχύει: Α+(-Α)=(-Α)+Α=0 Μοναδιαίος πίνακας Ο n × n διαγώνιος πίνακας του οποίου όλα τα στοιχεία της κυρίας διαγωνίου είναι ίσα µε 1 και συµβολίζεται µε Ιn ονοµάζεται µοναδιαίος πίνακας. α1m  .  Άνω τριγωνικός ονοµάζεται ένας n × n τετραγωνικός πίνακας Α όταν τα στοιχεία κάτω από την κύρια διαγώνιο είναι µηδέν.. (AB)T = B T ⋅ A T 2. ( ΑΤ )T = A (A + B)T = A T + B T 3.. λέγεται ο n × m πίνακας του οποίου κάθε στοιχείο είναι το άθροισµα των 4⋅1+ 0 ⋅ 0 + (−1) ⋅ 2 = 2 ..  . trA=trB αν οι πίνακες Α. σε µορφή ορθογωνίου σχήµατος µε n γραµµές και m στήλες.. Σχηµατικά : A B → AB n× m m × k n× k π..  Η κύρια διαγώνιος. 4 ⋅ (−2) + 0 ⋅ 3 + (−1) ⋅ 1 = −9 4 ⋅ 1 + 0 ⋅ 4 + (−1) ⋅ (−3) = 7 αντίστοιχων στοιχείων των Α και Β.   2 3 4  0 1 2  0 0 3       1  3  2  0 1 4 0 0 2     άνω τριγωνικός κάτω τριγωνικός ∆ιαγώνιος λέγεται ο τετραγωνικός πίνακας Α που όλα τα στοιχεία εκτός της κυρίας διαγωνίου είναι µηδέν. µία διάταξη n ⋅ m το πλήθος αριθµών.... Β είναι όµοιοι. fast & easy 3 4  3 1  1 − 2 = 4 − 2 π.. ∆ηλ. Ιδιότητες 1.. 1 ≤ j ≤ k Όµοια ορίζεται ο κάτω τριγωνικός πίνακας.ο..κ) τότε παίρνουµε τον ανάστροφο πίνακα και γράφουµε ΑΤ. α22.  Τυπολόγιο & Μεθοδολογία  Μηδενικός πίνακας Ονοµάζεται ο n × m πίνακας του οποίου όλα τα στοιχεία είναι µηδέν..  Το αij είναι το στοιχείο της i-γραµµής και της j-στήλης του πίνακα. (A −1 ) κ = ( Α κ ) −1 3. διότι κι διαφορετικού τύπου πινάκων. 1 ⋅ Α = Α 3. κ (λΑ ) = λ( κΑ) = (κλ )Α 4. µ ∈ R 2. σχηµατίζεται από τα στοιχεία α11. 1 ≤ j ≤ m (στήλες) Πίνακας στήλη ονοµάζεται ένας n × 1 πίνακας Α µε n γραµµές και µία στήλη. Ιδιότητες Ιδιότητες  Προσεταιριστική  Αντιµεταθετική Α(ΒΓ)=(ΑΒ)Γ Α+Β=Β+Α  Επιµεριστική  Προσεταιριστική Α(Β+Γ)=ΑΒ+ΑΓ ή (Β+Γ)Α=ΒΑ+ΓΑ Α+(Β+Γ)=(Α+Β)+Γ  (λΑ) (µΒ)=(λµ)ΑΒ ∑α ij = α11 + α 22 + .22. Ιδιότητες 1.…. δηλαδή : 2. 0 : :  0 . + α nn i = j=1 Ιδιότητες 1.χ. Α=[αij] και Η δεύτερη γραµµή του ΑΒ προκύπτει από: Β=[βij]. κ. Αν υπάρχει n × n πίνακας που συµβολίζεται µε A-1.arnos.. α n1 α n 2 [ ] .. λ ∈ R 2.  Ίχνος (trace) ενός n × n τετραγωνικού πίνακα Α ονοµάζεται το άθροισµα των στοιχείων της κυρίας διαγωνίου και συµβολίζεται trΑ: Ιδιότητες 1. Ανάστροφος πίνακας Αν οι γραµµές ενός n × m πίνακα Α γίνουν στήλες µε την ίδια σειρά (δηλαδή η πρώτη γραµµή να γίνει πρώτη στήλη κ. (κ + λ ) ⋅ Α = κ ⋅ Α + λ ⋅ Α . το ένα πάνω στο άλλο. Β είναι ίσοι όταν έχουν ίσα τα αντίστοιχα στοιχεία τους και γράφουµε Α=Β.38. α 2 m   . .. 3   1 −2 Α ⋅ Ι n = In ⋅ A = A n γij = αi1 ⋅ β1 j + αi2 ⋅ β 2j + . (A −1) −1 = A 2. προκύπτει από το εσωτερικό Σχόλιο : Απλά και εποπτικά τα µη µηδε. ορσ  . λ ∈ R Ισχύει: 1 0 Ιn =  : 0 1   7 7 trA = 0   4 0 −1   0 3 4  =  2 −9 7  ΠΡΑΞΕΙΣ ΠΙΝΑΚΩΝ  2 3 1   2 1 − 3   4 6 11  1. που έχει ίσα τα συµµετρικά στοιχεία ως προς την κύρια διαγώνιο αij=αji Α = ΑΤ και ισχύει : Αντίστροφος πίνακας Έστω Α ένας n × n τετραγωνικός πίνακας.  ∆ύο πίνακες n × m Α.ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ ΜΑΘ 032 ΠΙΝΑΚΕΣ Ορισµοί Λέµε n × m πίνακα Α. α nm  µε 1 ≤ i ≤ n (γραµµές). Ο πίνακας Α παριστάνεται µε : A = σµβ  α11 α12 α α αij =  21 22 . διαστάσεων. ∆ιότι είναι σαν αν ακόµα ορίζονται τα γινόµενα ΑΒ και ΒΑ να τοποθετούµε δυο ορθογώνια διαφορετικών δεν έπεται αναγκαστικά ότι ΑΒ=ΒΑ..  Συµµετρικός ονοµάζεται ο n × n τετραγωνικός πίνακας. Α + Β = [αij + βij ] 3η Στον πολλαπλασιασµό πινάκων δεν Παρατήρηση: ∆εν ορίζεται το άθροισµα ισχύει η αντιµεταθετική ιδιότητα. τέτοιος ώστε να ισχύει: A ⋅ A −1 = A −1 ⋅ A = I n τότε ο Α λέγεται αντιστρέψιµος ή οµαλός και ο Α-1 αντίστροφος του Α. T ∆ηλαδή: Παρατηρήσεις 1η Για να γίνει η πράξη του εσωτερικού γινοµένου πρέπει το µήκος της γραµµής (αριθµός στηλών) του πίνακα Α να είναι ίσο µε το µήκος της στήλης (αριθµός γραµµών) του Β. λ ⋅ (Α + Β) = λ ⋅ Α + λ ⋅ Β 3.ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ  210. 0 1 . Βαθµωτός πολλαπλασιασµός Το γινόµενο ενός πραγµατικού αριθµού λ µε έναν πίνακα Α λέγεται βαθµωτός πολλαπλασιασµός και προκύπτει αν πολλαπλασιάσουµε κάθε στοιχείο του Α µε το λ. τα αij µε i=j. Πολλαπλασιασµός πινάκων Έστω Α ένας n × m πίνακας και Β ένας m × k . Πρόσθεση πινάκων       Άθροισµα δύο n × m πινάκων.  Τετραγωνικός ονοµάζεται ένας n × n πίνακας Α όπου το πλήθος των γραµµών είναι ίσο µε το πλήθος των στηλών.αnn δηλ.157 – 495 www. ( ΑΒ) −1 = Β−1Α −1 4. π.χ.. σ’ έναν n × n τετραγωνικό πίνακα. 1  Ο πίνακας Ιn συµβολίζεται απλούστερα µε Ι.. 1 ≤ i ≤ n.

χ. 2−λ → → → n × n πίνακας Α=[αij]=  x1. λ −1 λ −1  Ορίζουσα ενός 2 × 2 πίνακα : = (λ + 3) = (λ + 3)(λ − 1)(−1) 0 −1 Η ορίζουσα ενός 2 × 2 πίνακα Α είναι : det A = Α = σµβ  α11 α12 = α11 ⋅ α 22 − α 21 ⋅ α12 α 21 α 22 Ορίζουσα ενός 3 × 3 πίνακα : 6η Για τους n × n πίνακες Α. Τότε προσθέτουµε τις γραµµές ή 1  δ −β  Α −1 = σας είναι ίσες ή ανάλογες τότε η ορίζουσα τις στήλες.  Εκπαιδευτικό υλικό διαγώνιου πίνακα είναι ίση µε το γινόµενο  Εκδόσεις βιβλίων των στοιχείων της κύριας διαγωνίου. – Ε. λ 1 2 λ+3 λ+3 λ+3  Ένας n × n πίνακας Α=[αij] είναι ορθοπ..Μ.22.χ. A n 2  −1 i+ j Α =   περιττό.. Για τον Α =  µε |Α|=αδ-βγ ≠ 0 παρακάτω και ανάλογα πράττουµε :  γ δ  1 2 2 1 4 3 4 3 α) Αν από το άθροισµα όλων των γραµπ. δηλαδή : γ1 + γ 2 + γ3 → γ1′ ) 1 1 1 1 0 0 ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ = ( λ + 3 ) 1 λ λ = ( λ + 3 ) 1 λ − 1 λ −1 = Για έναν n × n τετραγωνικό πίνακα Α. Για τον πίνακα Α= 1 2 1 είναι : 4 1 5 A11 = (−1)1+1 2 1 2 1 =+ = 10 − 1 = 9 1 5 1 5 A12 = (−1)1+ 2 1 1 1 1 =− = −1 κοκ 4 5 4 5  Όταν |Α| ≠ 0 τότε υπάρχει ο αντίστροφος πίνακας και δίνεται από τη σχέση : Α −1 = 1 αdjA |Α| 8η Όταν στην ορίζουσα ενός n × n πίνακα Α τα στοιχεία µιας στήλης (ή γραµµής) είναι όπου : αdjA είναι ο συµπληρωµατικός ή α α α α α α = α11 ⋅ 22 23 − α12 21 23 + α13 21 22 άθροισµα κ-προσθετέων τότε η ορίζουσα |Α| προσαρτηµένος πίνακας που έχει στήλες α 32 α33 α31 α33 α31 α32 γράφεται σαν άθροισµα κ οριζουσών.β) Μπορούµε να πολλαπλασιάσουµε µια λών ανά δύο είναι µηδέν για i ≠ j (τα δια.χ. δηλαδή : Ισχύει : det(λΑ) = λ n detA   0 .χ. x2.arnos. A n1  του δείκτη (θέση) του στοιχείου είναι άρτιο ή 3 x 3 + y3 3 3 x3 3 3 y3 3 1  Α12 Α 22 . =− = − ( −) = = −2 3 4 4 3 2 1 2 1 µών ή των στηλών βγαίνει κοινός παρά.: 210.22. i ≠ j 5η α) Μπορούµε να προσθέσουµε όλες τις xi ⋅ x j =  γραµµές ή όλες τις στήλες σε µία γραµµή 1 ..xn  . Β.Τ. – Ε. δηλαδή (− 1) για το στοιχείο αij. π.. όπου Μij ο αντίστοιχος (n-1) × (n-1) πίνακας. δηλαδή υπάρχει ο + − + α11 α12 α13 σµβ det A = | Α |= α 21 α 22 α 23 = α31 α32 α33 αντίστροφός του Α-1 και ισχύει: | Α | ⋅ | Α −1 |= 1 ή | Α −1 |= 1 |Α| 2 1 (α ) 5 − λ 2 1 3−λ 1 = 5−λ 3− λ 1 = 2 2−λ 5−λ 2 2−λ 1 2 1 (γ) 1 2 1 = (5 − λ) 1 3 − λ 1 = (5 − λ) 0 1− λ 0 = 1 2 2−λ 0 0 1− λ = (5 − λ )(1 − λ ) 2 Συµβουλή : Φροντίζουµε µε τις ιδιότητες των οριζουσών να εµφανίσουµε κοινούς παράγοντες ή όσα περισσότερα µηδενικά γίνεται. ∆ηλαδή : 1 x1 + y1 4 1 x1 4 1 y1 4 πρόσηµο + ή – ανάλογα µε το αν το άθροισµα π. 2 x 2 + y 2 1 = 2 x 2 1 + 2 y 2 1  Α11 Α 21 .χ. Ορθογώνιος πίνακας Ορθογώνιος λέγεται ένας τετραγωνικός από µια γραµµή ή στήλη µιας ορίζουσας.495 Α. 2 5 4 =0  Φροντιστηριακά Μαθήµατα εµφανιστούν παντού πραγµατικοί αριθµοί 3 1 6  Εξ’ αποστάσεως στήριξη τότε συνδυάζουµε τις στήλες ή τις γραµη 3 Η ορίζουσα άνω ή κάτω τριγωνικού ή µές έτσι ώστε να εµφανιστούν µηδενικά. λέµε 2 2 1 2 0 − 1 ορίζουσα του πίνακα Α και γράφουµε detA= |A| τον πραγµατικό αριθµό που προκύ. 1 4 2 ∆ΕΟ–ΕΛΠ–ΕΠΟ–ΠΛΗ–ΦΥΕ γ) Ειδικά όταν σε µια γραµµή ή στήλη π. ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ Α-1  Έστω ο n × n τετραγωνικός πίνακας Α=[αij]. 1 λ λ = 1 λ λ = γώνιος αν και µόνο αν έχει αντίστροφο 2 2 1 2 2 1 και ισχύει : (Προσθέσαµε και τις τρεις γραµµές στην A −1 = A T πρώτη.Π. i = j ή στήλη (ή και λιγότερες).Ε.Ι. ⋮ ⋮ ⋮  | Α| ⋮ Μεθοδολογία υπολογισµού ορίζουσας  Α1n A 2n .Ε.. | Α | − γ α  είναι ίση µε µηδέν.χ. Σχόλιο : το εσωτερικό γινόµενο των στη. δα για i=j (µοναδιαία).γοντας.4η Μπορούµε να βγάλουµε κοινό παράγοντα π. και τον ανάστροφο ΑΤ ισχύουν: ΑΤ = Α Α⋅Β = Α ⋅ Β Η ορίζουσα ενός 3 × 3 πίνακα Α υπολογίη ζεται µε τη βοήθεια οριζουσών 2ης τάξης 7 Ο πίνακας Α είναι αντιστρέψιµος ή ως εξής: οµαλός όταν Α ≠ 0 . ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΕΑΠ παράγοντας. Ελάσσονα ορίζουσα του στοιχείου αij ονοµάζεται η ορίζουσα που προκύπτει αν «κόψουµε» την i-γραµµή και την j-στήλη και συµβολίζεται µε |Μij|.ο αντίστροφος είναι : 2η Όταν 2 γραµµές ή στήλες µιας ορίζου..157 – 210..arnos.χ.. ∆ηλαδή : Αij = (−1)i+ j | Mij | 1 3 4 π. – Α.χ.γραµµή ή στήλη µε έναν πραγµατικό αριθµό νύσµατα ανά δύο είναι κάθετα) και µονά.και να την προσθέσουµε σε κάποια άλλη.β) Αν µε τον συνδυασµό δυο γραµµών ή µή ή στήλη έχει όλα τα στοιχεία µηδέν στηλών (αφαίρεση ανά δυο ή πολ/σµός µε κ ∈ R και πρόσθεση) προκύπτει κοινός τότε η ορίζουσα είναι µηδέν.(Αφαιρέσαµε στήλες : πτει από µία συγκεκριµένη διαδικασία υπολοσ2-σ1 → σ′2 και σ3-σ1 → σ′3 ) γισµού. A nn  Ιδιότητες Οριζουσών Σε µια ορίζουσα για τον υπολογισµό της ή 1η Όταν αλλάζουµε τη θέση 2 γραµµών ή την απόδειξη κάποιας σχέσης εξετάζουµε τα στηλών τότε η ορίζουσα αλλάζει πρόσηµο.. α β π. Επίσης όταν µια γραµ.gr . ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ 1 3 2 Τηλ..38.gr www.Ι.   3 4 2 3 4 2 1 1 4 = 21 1 4 2 4 6 1 2 3 1 1 το σύνολο των διανυσµάτων των στηλών του είναι ορθοκανονικό. τα αλγεβρικά συµπληρώµατα των γραµΣχόλιο: Τα στοιχεία κατά την ανάπτυξη έχουν µών του Α. 0 4 0 = 1 ⋅ 4 ⋅ (−6) = −24 0 0 −6 www.  Αλγεβρικό συµπλήρωµα του στοιχείου αij ονοµάζεται το γινόµενο (-1)i+j|Mij| και συµβολίζεται µε Αij .Α.χ.38. όταν π.Π.

. τότε η αα n = x n ). δηλαδή : n → +∞ n π. δεν επηρεάζει το αν Τηλεσκοπική σειρά λέµε την Σα n .22. + (β n −1 − β n ) + (β n − β n +1 ) = = β1 − β n +1 ∞ ∞ n =1 n =1 n → +∞ Η σειρά συγκλίνει αν και µόνο αν υπάρχει το όριο ℓim β n +1 . Κριτήριο της σύγκρισης α) Η σειρά Σα n συγκλίνει. Σ (κα n + λβ n ) = κ Σ α n + λ Σ β n .χ. +∞ n n → +∞ Αν η ακολουθία α n δεν είναι µηδενική.. = 4 9 12 n2  Αποκλίνει όταν ℓ im Sn = +∞ ή −∞ n → +∞ ή όταν δεν υπάρχει το όριο. Η Σ 1 Η πρόσθεση ή η παράλειψη πεπερασµένου πλήθους όρων της α n .χ.. της ακολουθίας α n . : n ∞ 1 1 1 1 Σ   = 1 + + + ..arnos.. ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΣΥΓΚΛΙΣΗΣ Αναγκαίο κριτήριο σύγκλισης σειρών ∆ηλαδή έχουµε : α n = ωα n -1 (συνήθως Όταν η σειρά Σα n συγκλίνει. αντί του ταυτόχρονα το αν η σειρά συγκλίνει και που. π. : ∞ Σ 1 n = 0 2n + 1 ∞ = 1+ 1 1 1 + + . Η σειρά Σ αποκλίνει. Σ   = Σ   − 1 − = n = 2 2  n = 0 2  2 2 Το µερικό άθροισµα της σειράς είναι : 2η Αν το ℓim Sn = S ισχύουν : S = α + α + . S1 = α 1 . + + .. η ακολουθία των µερικών αθροισµάτων Sn είναι άνω φραγµένη.. που η ακολουθία αn είναι γεωµετρική πρόοδος.χ... = 0 ή 1 n =0 και η Σ (κα n + λβ n ) αποκλίνει. οποίας οι όροι µπορούν να γραφούν στη ∞  1 n ∞  1 n 1 1 µορφή αn= β n − β n +1 .. της συγκλίνει η σειρά. = 2 2 4 2n n =0 2  ∞ (−1) n −1 n =1 n2 Σ = 1− (−1) n −1 π2 1 1 + − . +∞ π.χ. Η Σ cos2 n συγκλίνει. Σ β συγκλίνουν τότε ισχύoυν: n n Σ α n = Σ (β n +1 − β n ) = ℓim β n +1 − β1 n =1 n =1 µών α n . δηλαδή πόσο είναι το άθροισµα της σειράς. π. π. n = 1 (n + 1)(n + 2) Αν µία από τις Σ α n . 2n + 1 διότι : ℓim =2≠ 0.... ∆ηλαδή αν το άθροισµα των απείρων όρων της ακολουθίας α n πλησιάζει σε κάποιον συγκεκριµένο πραγµατικό αριθµό ή όχι.χ. Σ βn µε αn . διότι έχουµε: + 1) n =1 n ( n Εποµένως : Σ α n = Σ (β n − β n +1 ) = β1 − ℓim β n +1 1 n =1 n αn = cos 2 n 1 1 1 ≤ = − n (n + 1) n (n + 1) n n + 1 άρα Sn =α1+α2+…αn ≤ 1 − 1 <1 n +1 . + α n + .. ∞ ∞ n =1 n =1 Αν οι σειρές Σ αn ..χ.. Το άθροισµα των όρων της µας n =1 n =1 n → +∞ ∞ ∞ δίνει την ακολουθία των µερικών αθροι.Αν οι Σ α . αν και µόνο αν. Σ cα n = c Σ α n Συνήθως έχουµε τηλεσκοπική σειρά όταν η n =1 n =1 σµάτων Sn . ∞ Το άθροισµά της είναι : Σ xn = n =0 1 1− x ∞ Σ xn = n =κ xk αν | x |< 1 1− x ∞ 1 1/ 2 Σ  = =1 n =1 2  1 −1 / 2 n ℓ im S 2 n = S S2n − Sn → 0 ∞ 1 π.. Η σειρά Σ συγκλίνει. στη συνέχεια. βn ≥ 0 ∞ αποκλίνουν τότε και η σειρά Σ (αn + βn ) Sn = 1 + x + x 2 + . Η σειρά Σ αποκλίνει  όταν | x |≥ 1 αποκλίνει. n +1 π. π. n→+∞ δηλαδή το άθροισµα των απείρων όρων της αn πλησιάζει σε µία τιµή. γράφουµε Σα n . ∞ Σειρά εργαλείο συµβολισµού Σ α n .. n =1 Σ | α n | συγκλίνει. τότε η σειρά δεν συγκλίνει (αποκλίνει).157 – 495 www.χ.χ. και οι νέες σειρές συγκλίνουν.gr fast & easy ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΣΕΙΡΕΣ ΜΑΘ 012 ΟΡΙΣΜΟΣ ..χ... n → +∞ n =1 Παρατήρηση : Στις γεωµετρικές και τις τηλεσκοπικές σειρές µπορούµε να βρούµε Για λόγους απλότητας. τότε σε ποιο αριθµό συγκλίνει. ΓΙΑ ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΘΕΤΙΚΩΝ ΟΡΩΝ 1.. → ∞ 3 5 2n + 1 Σ (−1) n = 1 − 1 + 1 − ... + x n = 1− x 1− x Αν η Σα n συγκλίνει ⇒ ℓim α n = 0 n → +∞ ∞ Η γεωµετρική σειρά Σ x n : n =0 n  όταν |x|<1 συγκλίνει διότι x → 0 .38. τότε n =1 ∞ ℓim S n = Σ α n = α1 + α 2 + . + α n κλασµάτων ή διαφορά λογαρίθµων. n → +∞ αποκλίνει. Σ β n αποκλίνει.1. η ∆ιότι η ακολουθία α n γράφεται: 1 1 αn = − = β n − β n +1 n +1 n + 2 αποκλίνει. + .χ..gr – e-mail : info@arnos. Αν ℓim α n ≠ 0 ⇒ Σα n αποκλίνει n → +∞ +∞ 2n + 1 1 2 Παρατήρηση : Όταν α n → 0 δεν συνεπάγεται πάντα πως η Σα n συγκλίνει. ∞ Λέµε σειρά το άθροισµα των απείρων όρων 1 ∞ ∞ π. αλλάζει και η τιµή του αθροίσµατός της.. αλλά το που συγκλίνει. + α = ℓ im S n +1 = S 1 1 1 − ℓim = 1 + 1 n → +∞ n + 2 2 Γεωµετρική σειρά λέµε την Σαn. + ≥n = n +1 2n 2n 2 προφανώς άτοπο αν συνέκλινε η σειρά. δηλαδή το όριο της Sn. δηλαδή Sn ≤ M.ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ  210.. n =1 n → +∞ Λέµε ότι η σειρά :  Συγκλίνει στο S ∈ R όταν ℓim Sn = S . n =1 ∞ 1  για ρ > 1 συγκλίνει Σ ρ n =1 n για ρ ≤ 1 αποκλίνει ΕΙ∆ΙΚΕΣ ΣΕΙΡΕΣ Παρατηρήσεις n → +∞ ∞ Άρα : Σ α n = n =1 β) Αν ναι. δηλαδή : αn µπορεί ν’αναλυθεί σε διαφορά διαδοχι∞ ∞ ∞ κών όρων άλλης ακολουθίας π.  Συγκλίνει απόλυτα όταν η σειρά ∞ n =1 ∞ n = (β1 − β 2 ) + . ανάλυση 2. ∆ιότι έχουµε : n =1 n 1 1 1 1 S2n − Sn = + . n =1 n Σχόλιο : Με αλλαγή του πρώτου όρου της σειράς.. S 2 = α1 + α 2 n =1 n =1 n =1 S n = α 1 + α 2 + . αν και α n = 1 →0 n Α. Ισχύει : n =1 Αν Σ | α n | συγκλίνει ⇒ Σα n συγκλίνει Σκοπός της µελέτης των σειρών είναι : α) Η εξέτασή τους ως προς την σύγκλιση.ΕΝΝΟΙΑ  Όµοια όταν α n = β n +1 − β n έχουµε : Ιδιότητες: ∞ Τυπολόγιο & Μεθοδολογία ∞ ∞ ∞ Ας είναι µία ακολουθία πραγµατικών αριθ. Το µερικό άθροισµα είναι : κολουθία αn είναι µηδενική. + + ..

Σβ n µε 4.χ. τότε η σειρά Σα n και το γ. (γενικευµένο ολοκλήρωµα) ως προς την σύγκλιση. Το γενικευµένο ολοκλήρωµα είναι: ∞ 1 ∫ xℓnx dx = [ℓn(ℓnx)] +∞ 2 = +∞  Αν q>1. n =1 n 2 και η Σ n2 +∞  n  n π. συνήθως. 1 α n = ≥ 0 . Κριτήριο απόλυτης σύγκλισης ∫ αn αn αn 0 αn 0 Αν η σειρά Σαn συγκλίνει απόλυτα τότε συγκλίνει και απλά. ∞ π. 2 5 1 2n + n / n + 1 έχουµε : ℓim =2 n n →+∞ 1/n Έστω η Σ α n και +∞ Έστω η Σ α n και Από την τελευταία σχέση προκύπτει η ταυτόχρονη συµπεριφορά της σειράς και του γ. ⋅ (2n ) 3n + 1  α  19 >1 συγκλίνει διότι ℓim n n − 1 = n → +∞  α n +1  6 Β.Ι. n >1 1 1 για n → +∞ sin ≈ n n 2. Σβ n συγκλίνουν ή αποκλίνουν ταυτόχρονα. Κριτήριο της οριακής σύγκρισης Έστω οι σειρές Σα n . Η Σ n =1 n! ∞ Οργανωµένα µαθήµατα ∞ ∞ α n +1 2 Σ α ≤ f(x)dx ≤ Σ α Ε.Κριτήριο Leibnitz (εναλλάσουσες σειρές) ∞ Έστω η σειρά Σ (−1)n α n . Κριτήριο του Raabe της σύγκρισης χρησιµοποιούµε τις σχέσεις: ℓnn < n α < α n < n! < n n µε α.Ι.  Αν λ=1. που όσο πιο µεγάλο πάρουµε το n 0 τόσο καλύτερη προσέγγιση θα έχουµε. ∞ 1 . όταν η ακολουθία απόλυτα. συνεχής και φθίνουσα για x ≥ 2 . Εφαρµόζεται όταν η αn είναι σε τριγωνοµε. όπου n =1 n p ρά εργαλείο Σ λ είναι ο µέγιστος βαθµός του παρανοµαστή και κ του αριθµητή αντίστοιχα. 2n 4 + n 3 αποκλίνει.. συνήθως. (n+1)!=n!(n+1) Με άθροιση σ’ όλα τα διαστήµατα και για +∞ 2 n n → +∞ προκύπτει : ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ συγκλίνει διότι : π.χ. ⋅ (2 n − 1) 1 ⋅ π.β) Έστω οι σειρές Σα n . Συµβουλή : Έστω ότι δίνεται η σειρά Σα n . α n → 0 και α n ≥ α n +1 n0 n Γεωµετρική ερµηνεία 2.χ. Η Σ   2 συγκλίνει διότι : n =1 n + 1  2 ℓim n α n = < 1 n → +∞ e Πολλές φορές όταν εφαρµόζουµε το κριτήριο 5. Αν λ>1. και µε ολοκλήρωση προκύπτει n +1 α n +1 ≤ ∫ f(x)dx ≤ α n για κάθε n ≥ n 0 n 1 συγκλίνει διότι είναι: n2 +∞ 1 1 1 (−1) n 2 = 2 και η Σ 2 συγκλίνει. Σβ n και ℓim n →+∞ αn =A βn  Αν A ∈ R µε A ≠ 0 τότε οι σειρές Σα n . αn έχει n-οστές δυνάµεις. µε κ ∈ R Εφαρµόζεται όταν από το κριτήριο του λό.χ.χ. n + 1] για την f(x) ισχύει : f(n+1)=αn+1 ≤ f(x) ≤ f(n)=αn =λ Συµβουλή : Η (I) µπορεί να µας δώσει άνω και κάτω φράγµατα µιας σειράς. Η σειρά Σ n=2 1 αποκλίνει. nℓnn Θεωρούµε την συνάρτηση f ( x ) = 1 xℓnx Η f(x) είναι θετική. Η Σ (−1)n συγκλίνει διότι : ∞ n =1 n f(x)dx συγκλίνουν ή αποκλίνουν ταυτόχρονα. – Ε.  Αν λ<1. το καµπυλόγραµµο ορθογώνιο και αυτό Σβ n ταυτόχρονα συγκλίνουν απόλυτα ή από το πάνω µε ύψος α n (βλέπε σχήµα).  Αν η Σα n αποκλίνει ⇒ η Σβ n αποκλίνει. η σειρά αποκλίνει. η Σ(−1) n Το αντίστροφο δεν ισχύει πάντα. n 3. n n =1 f(n)=αn.  Αν Α=0 και η Σβ n συγκλίνει τότε και η Σα n συγκλίνει. Τότε επιλέγουµε ως σειρά Σβ n την σει+∞ 1 . – Α. διότι έχουµε : n =1 n 2 π. για ακολουθίες θετικών όρων..Π.. η σειρά συγκλίνει.ο. Κριτήριο του λόγου ( D’ Alembert) +∞ n =1 ℓim n →+∞ α n +1 αn n =1  α  ℓim n  n − 1 = q  n → +∞  α n +1   Αν λ<1.χ. µηδενική (α n → 0) Αν η συνάρτηση f(x) είναι θετική.χ. συνεχής και γνήσια φθίνουσα για κάθε x ≥ n 0 και και φθίνουσα τότε η Σ∞ ( −1) n α συγκλίνει. Η Σ cos 2 n 1 ≤ 2 n2 n +∞ 1 συγκλίνει. Κριτήριο της ρίζας (Cauchy) 0 ≤ αn ≤ cβ n . Άρα και η σειρά αποκλίνει.  Αν λ>1.Τ. η Σ (−1)n n =1 1 συγκλίνει µόνο απλά.  Αν λ=1. n Συµβουλή : Η εφαρµογή του κριτηρίου της απόλυτης σύγκλισης µας οδηγεί στη δυνατότητα χρήσης των κριτηρίων.Ε. Κριτήριο του ολοκληρώµατος είναι: θετικών όρων. όταν η ακολουθία ση της αn µε τη σειρά εργαλείο. τρική µορφή ή όταν µπορεί να γίνει σύγκριΕφαρµόζεται. Η σειρά Σ n =1 2 ⋅ 4 ⋅ 6 ⋅ .χ. µε p=λ-κ .Ε.Μ. ανατρέχουµε σε άλλο κριτήριο.Π. όπου η ακολουθία αn είναι σε ρητή έκφραση. η σειρά συγκλίνει. n =1 n n n π. που ισχύουν. η σειρά συγκλίνει. Η Σ βn = 4 3 1 όµως η Σ αποκλίνει. τότε και οι σειρές Σ(α n + β n ) . ∞ 1 π. c > 0 +∞ Έστω η Σ α n και ℓim n α n = λ n =1 n → +∞  Αν η Σβ n συγκλίνει ⇒ η Σα n συγκλίνει.Γενικά η σειρά: nΣ= 2 n (ℓnn ) κ γου ή της ρίζας οδηγούµαστε σε αδιέξοδο  συγκλίνει όταν κ > 1 (λ=1). ΓΙΑ ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΜΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΟΡΩΝ 1. ∆ιότι για n =1 n 5 + 1 +∞ π.ο. +∞ cos 2 n συγκλίνει.. η σειρά αποκλίνει. 0 +1 Αν Σ | α n | συγκλίνει ⇒ Σα n συγκλίνει 0 +1 αn α n +1 αn α n +1 Όταν x ∈ [n . αn έχει παραγοντικά και δυνάµεις. ανατρέχουµε σε άλλο κριτήριο. η σειρά αποκλίνει ∞ π.Α. Αν η ακολουθία αn n =1 6.  Αν q<1. Σηµείωση : n!=1 ⋅2 ⋅ ⋅ ⋅ n απλά ή αποκλίνουν. – Α. (I) n n ℓim = ℓim = 0 <1 n → +∞ αn n → +∞ n +1 n = n 0 +1 ∫ n0 n =n 0 Επικοινωνήστε µαζί µας !!! .  αποκλίνει όταν κ ≤ 1 +∞ 1 ⋅ 3 ⋅ 5 ⋅ .χ. ∞ ∆ηλαδή : Το κάτω ορθογώνιο µε βάση Ισχύει : Αν η σειρά Σ α n συγκλίνει n =1 1(ένα) και ύψος α n +1 είναι µικρότερο από Εφαρµόζεται.  Αν Α= +∞ και η Σβ n αποκλίνει τότε και η Σα n αποκλίνει.

όταν είναι γνησίως αύξουσα ή γνησίως φθίνουσα στο Ε. α≠1 για ∀x ∈ R . Άρα A = (8. Άρα Π.όταν x ∈ Α .+∞) 6.38.3] τότε y ∈ [2. Άρα A = ( −∞ . x 2 ∈ E. η διαφορά. ∀x ∈ ∆ 3  Άρα το σύνολο τιµών είναι f (A) =  . Εκθετικές συναρτήσεις: µόνο ένα στοιχείο y ∈ R . π.+∞) . ∀x ∈ A τότε λέµε ότι 1.Ο.χ. αφού ∀x 0 ∈ R η Pn ( x 0 ) δίνει αποτέλεσµα.Β . όταν υπάρχει M ∈ R : για κάθε x ∈ A να ισχύει f (x) ≤ M Ο αριθµός Μ ονοµάζεται άνω φράγµα της f. όταν υπάρχει M ∈ R : για κάθε x ∈ A να ισχύει f ( x ) ≤ M .g είναι ίσες και γράφουµε f = g όταν: ● Όταν f (x) ≥ f (x 0 ).gr ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΑΘ 003 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ π. α > 0 .1 η διαδικασία αντιστοίχισης f(x) είναι η παράσταση 3x . ● φραγµένη. µε την οποία κάθε Για τη συνάρτηση f ( x ) = 3 x . 2.5] πεδίο ορισµού το Α ⊆ R µια διαδικασία κανόνα f (function). ΦΡΑΓΜΕΝΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ Μια συνάρτηση f : A → R λέµε ότι είναι: ● άνω φραγµένη. ● Γνησίως µονότονη στο Ε. µάζονται τα στοιχεία του συνόλου τιµών. όταν είναι αύξουσα ή φθίνουσα στο Ε.O. Π.+∞ ● Όταν f (x) ≤ f (x ). Έχουν το ίδιο πεδίο ορισµού Α και η f παρουσιάζει στο x0 ολικό ελάχιστο.Ο. Άρα A = (0. ● κάτω φραγµένη.=R µάζεται το σύνολο των δυνατών τιµών γ) Εφαπτοµένη: tan x = sin x της µεταβλητής x για τις οποίες η f δίνει cos x αποτέλεσµα. = Α = R − {− 4} 3.χ.. π.χ. Η f ( x ) = ℓn ( x − 8) ορίζεται όταν x − 8 > 0 ⇔ x > 8. ορίζονται το άθροισµα.=R.{Q m (x) = 0} 2x − 1 π. Η εξίσωση f ( x ) − y = 0 θέλουµε να έχει ● Εικόνες ή εξαρτηµένες µεταβλητές ονοπραγµατική λύση ως προς x στο Α. το γινόµενο και πηλίκο (g(x) ≠ 0) στο ∆ ως εξής: (f ± g)( x ) = f ( x ) ± g ( x ) (f ⋅ g )(x ) = f ( x ) ⋅ g( x ) (f/g )(x) = f ( x) / g( x) ΜΟΝΟΤΟΝΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ Έστω µια συνάρτηση f : A → R και E ⊆ A. Λογαριθµικές συναρτήσεις: ℓnf ( x ) Πρέπει: f ( x ) > 0 π. Για κάθε x ∈ A ισχύει f ( x ) = g( x ) .1)..χ. Η f (x) = ορίζεται στο A = R −{− 2} . Τοπικά ακρότατα της f ονοµάζονται τα ● Πράξεις µεταξύ συναρτήσεων: Για τις τοπικά µέγιστα και τα τοπικά ελάχιστα της f. µε x 1 < x 2 ισχύει: f ( x 1 ) < f ( x 2 ) (Σχ.=R Πεδίο ορισµού Α της συνάρτησης f ονο.β) Συνηµίτονο cosx: Π. x+2 ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΑ ΠΕ∆ΙΟΥ ΟΡΙΣΜΟΥ Τι κάνουµε όταν δε δίνεται το πεδίο ορισµού Λύνουµε την εξίσωση y = f ( x ) ως προς x: της συνάρτησης και ζητείται η εύρεσή του. Συναρτήσεις µε ριζικά: π. αφού όταν µηδενίζεται ο παρονοµαστής το κλάσµα δεν έχει νόηµα. f παρουσιάζει στο σηµείο x0 ∈A τοπικό µέγιστο. Πολυωνυµικές συναρτήσεις: Pn ( x ) = α n x n + α n -1 x n -1 + . x 0 + δ) ∩ A : ●H f ( x ) ≤ f ( x 0 ).+∞) στοιχείο x ∈ A αντιστοιχίζεται σε ένα και 4.Το y ονοµάζεται α) Η f ( x ) = α x . Πρέπει f ( x ) ≥ 0 fast & easy κ f (x ) 2y x ⇔ x= x+2 1− y Προφανώς η λύση αυτή υπάρχει όταν y ≠ 1 . όταν υπάρχει m ∈ R : για κάθε x ∈ A να ισχύει f ( x ) ≥ m .σµάτων της συνάρτησης f(x). ΑΚΡΟΤΑΤΑ Έστω συνάρτηση f : Α → R.8] α) Ηµίτονο sinx: Π.χ. κ ∈ Ζ σµού Α. Άρα το σύνολο τιµών είναι f (A ) = R − {1} ● Όταν δε λύνεται ως προς x.Ο. π. Η f ( x ) = 5 − x ορίζεται Ονοµάζουµε πραγµατική συνάρτηση µε όταν 5−x≥0 ⇔ x ≤ 5. Για τις κυριότερες συναρτήσεις έχουµε : 1. ∆ = ( x 0 − δ. π. x 2 ∈ E.χ. γράφουµε τις κατάλληλες συνθήκες ως προς y για ύπαρξη πραγµατικών λύσεων στο Α. Εξαιρούµε τους πραγµατικούς αριθµούς για τους οποίους η συνάρτηση δε δίνει αποτέλεσµα (δεν ορίζεται).gr – e-mail : info@arnos. ενώ ο αριθµός m κάτω φράγµα της f. ∀x ∈∆ f. όταν: ∀x 1 . ● Η f είναι γνησίως αύξουσα στο Ε. που προ. συναρτήσεις f.= R . τιµή της f στο x και γράφεται y = f ( x ) . ● Όταν λύνεται ως προς x εξαιρούµε τα y Ο όρος «συνάρτηση» χαρακτηρίζεται από για τα οποία προκύπτει απροσδιοριστία. ΙΣΟΤΗΤΑ – ΠΡΑΞΕΙΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ ● Όµοια λέµε ότι η f έχει στο σηµείο x0 ∈A ● Ισότητα συναρτήσεων: Οι συναρτήσεις τοπικό ελάχιστο όταν: f (x) ≥ f (x0). +∞ π. y= Η εξίσωση x2 + x +1− y = 0 έχει λύση στο R όταν ∆ = 1 − 4(1 − y) ≥ 0 ⇔ y ≥ 3 / 4 Τυπολόγιο & Μεθοδολογία αντίστοιχα και A ∩ B = ∆ ≠ O / . τριώνυµο.22. Η f είναι φθίνουσα όταν : f ( x 1 ) ≥ f ( x 2 ) Γενικά. Ρητές συναρτήσεις: ⇔ x ≠ −4 . . κ ∈ Ζ Πεδίο τιµών της συνάρτησης ονοµάζεται cos x το σύνολο όλων των στοιχείων του R. Η f ( x ) = ορίζεται όταν x+4 ≠ 0 x+4 2.χ.157 – 495 www.1 .δ) Συνεφαπτοµένη: cot x = sin x κύπτουν απ’ όλα τα στοιχεία του πεδίου οριΠρέπει x ≠ κπ. για x = 1. Πρέπει x ≠ κπ + π / 2.arnos. την τριάδα «πεδίο ορισµού – νόµος αντιx στοίχισης – σύνολο τιµών».2). Συµβολίζεται µε f(A). µια συνάρτηση f ονοµάζεται: ● Μονότονη στο Ε. δηλαδή: ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟΥ ΤΙΜΩΝ f (A ) = {f(x) : x ∈ A} Ζητάµε το σύνολο των δυνατών αποτελε● Πρότυπα ή ανεξάρτητες µεταβλητές ονο. β) Για την [f ( x )]g ( x ) = e g ( x ) ℓnf ( x ) Σχηµατικά έχουµε: πρέπει f(x)>0. ∆ηλ. αν υπάρχει περιοχή µε κέντρο x0 και ακτίνα δ. όταν: ∀x 1 .g µε πεδία ορισµού Α.χ.Ο.χ. Pn (x) (πολ/ µο) Qm (x) (πολ/ µο) Πρέπει: Qm (x) ≠ 0 . A = [0. ∀x ∈ A τότε λέµε ότι 0 4  η f παρουσιάζει στο x0 ολικό µέγιστο. f (1) = 2 . + α 1 x + α 0 µε α n ≠ 0 και Π. 5. Για τη συνάρτηση f(x) = 3x . µάζονται τα στοιχεία του πεδίου ορισµού. Η f ( x ) = x x = e xℓnx −∞ +∞ −∞ ορίζεται όταν x>0. Η f είναι αύξουσα όταν : f ( x 1 ) ≤ f ( x 2 ) ● Η f είναι γνησίως φθίνουσα στο Ε. Τριγωνοµετρικές: Αν x ∈ [1. Η y = f (x) = x2 + x +1 ορίζεται στο A = R .ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ  210. µε x 1 < x 2 ισχύει: f ( x 1 ) > f ( x 2 ) (Σχ.

+∞ ) -1 Η πορεία εξαγωγής του τελικού αποτελέσµα. είναι η συνάρτηση που σε κάθε y ∈ f (A) αντιστοιχεί το µοε 1 ⊥ ε 2 ⇔ α1 ⋅ α 2 = −1 ναδικό του πρότυπο x ∈ Α . σχήµα) «1–1» συνάρτησης το πολύ σε ένα ηµιάξονα Οx: Έστω οι ευθείες: σηµείο. x1 ⋅ x 2 = είναι η τυχαία µεταβλητή της h (g(x)) . Ολικά ακρότατα της f είναι τα σηµεία που η f παρουσιάζει ή ολικό µέγιστο ή ολικό ελάχιστο.Ε.  2α 4α  3 π. Η ε2 µε α2<0 δηλ. Σε µια «1-1» συνάρτηση δεν µπορούν δύο ● Κλίση ή Συντελεστής διεύθυνσης της διαφορετικά πρότυπα να έχουν ίδια εικόνα.χ. (ε 1 ) : y = α 1 x + β 1 και (ε 2 ) : y = α 2 x + β 2 α<0 x 1 + + x2 −β / 2α 0 −β / 2 α _ _ _ −β / 2α f (x) ≤ 0 _ f ( x) < 0 ∆>0 ∆=0 ∆<0 ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ Οργανωµένα µαθήµατα Ε.Ο.χ.χ.Π. – Α. Η συνάρτηση f ( x ) = x 2 δεν είναι «1-1» ΣΥΝΘΕΣΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ αφού κάθε ευθεία παράλληλη στον x ′x β β − 2 − 1 τέµνει τη γραφική της παράσταση σε δύο α2 Έστω η συνάρτηση f ( x ) = ( x 2 + x ) 5 . όπως φαίνεται στο σχήµα. h ( y) = 3 y . 2y + 7 x+7 • Για α>0 η παραβολή «βλέπει» προς τα πάνω −1 y= ⇔ x = f ( y) = x − 2 y − 1 y w (z) = sin z και γράφουµε: ( f ( x ) = ( w  h  g)(x ) = w (h (g ( x ) )) Άρα: f −1 (x) = ) 2x + 7 x −1 + + f (x) ≥ 0 + f (x) > 0 + x α>0 x 1 −β / 2 α x 2 ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ «ένα προς ένα» Το σύνολο τιµών της f f (A ) = R − {1} _ _ 0 −β / 2 α −β / 2 α Λέµε ότι η συνάρτηση f : A → R είναι είναι το πεδίο ορισµού της f -1. = R. Η y = f (x) = ορίζεται στο A = R − {2} (w  h  g)(x) = w  (h  g) = (w  h)  g x −2 −β −∆ x = −β / 2α και ακρότατο στη θέση  . Ισχύει: x +7 Η f(x) έχει άξονα συµµετρίας την ευθεία π. 2 = 2α λου τιµών της g(x) και του πεδίου ορισµού (f −1  f )( x ) = f −1 (f ( x ) ) = x −β της h(y). θέτουµε: g( x ) = x 2 + 1 = y .Ι. ∆>0 ∆=0 ∆<0 «ένα προς ένα». το και h ( y) = y 5 ορίζει τη σύνθεση: −1 β γ  οποίο θα είναι πεδίο ορισµού της f . Ισχύουν οι σχέσεις: • Αν ∆ > 0 . • Οι δύο ευθείες είναι κάθετες όταν το y 0 5 = f (x 0 ) Η αντίστροφη συνάρτηση της f. εποµένως υπάρχει η f -1. x0 x0 π. x 1.Παραβολή f(x)=αx2+βx+γ −1 Πεδίο Ορισµού Α = R.Ε. Οι αντίστροφες συναρτήσεις έχουν Ρίζες της f(x)=0 νάρτηση: f = hg:Α → R γραφικές παραστάσεις που είναι συµµε∆ιακρίνουσα: ∆ = β 2 − 4αγ µε x → f ( x ) = ( h  g)( x ) = h (g ( x ) ) τρικές ως προς την ευθεία y = x . 2. Όµοια ορίζεται και η σύνθεση τριών συΕνδεικτική γραφική παράσταση: ναρτήσεων.Τ. α ≠ 0 Aν f ( x1 ) = f ( x 2 ).Πότε υπάρχει η f και πώς βρίσκεται. H f είναι «1-1».Για την α1 σηµεία.• ∆ύο ευθείες µε συντελεστές διεύθυνσης 1ον) Βρίσκουµε την τιµή της παρένθεσης: νη στο πεδίο ορισµού της τότε είναι «1-1» α1 και α2 είναι παράλληλες όταν: x02 + x0 = y0 ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ ε 1 // ε 2 ⇔ tan θ 1 = tan θ 2 ⇔ α 1 = α 2 2ον) Υπολογίζουµε το αποτέλεσµα της δύναµης: Έστω f : Α → f(A) µια «1-1» συνάρτηση.Α. −β± ∆ Η h (g(x)) ορίζεται στην τοµή του συνό.Τριώνυµο . – Ε. όταν ∀x 1 . . Για τη συνάρτηση f ( x ) = sin x 2 + 1 Λύνουµε την y = f ( x ) ως προς x: µέγιστο για α<0 και ελάχιστο για α>0.2. • Αν ∆ = 0 . Η αντίστροφη µιας γνησίως µονότονης β γ x + x 2 = − . 0 < θ 1 < π / 2 είναι γνησίως αύξουσα. f(x) = αx 2 + βx + γ = α x 2 + x +  ⇒ ● Λύνοντας την y = f(x) ως προς x παίρα α f(x) = (h  g)(x ) = h (g( x ) )   2 2 νουµε την x = f -1 (y) ⇒ y = f −1 (x ) .   − β β 4 αγ  Αν g : A → R . ∆ιώνυµο – Ευθεία y=αx+β. εύρεση της τιµής της συνάρτησης στο x=x0: Σχετική θέση των ευθειών ε1 και ε2: ● Αν µια συνάρτηση f είναι γνησίως µονότο. που γινόµενο των συντελεστών διεύθυνσης Σχηµατικά έχουµε: ισούται µε -1: συµβολίζεται µε f −1 . x 1.Ι. ευθείας είναι η εφαπτοµένη της γωνίας ● Κάθε ευθεία παράλληλη στον άξονα που σχηµατίζει η ευθεία µε τον θετικό x ′x τέµνει τη γραφική παράσταση µιας α = tan θ (βλ. Η f(x) γράφεται: ● Βρίσκουµε το σύνολο τιµών της f. h : B → R µε g(A ) ⊆ B  f ( x) = α   x +  − 2α  Παρατηρήσεις: 4α 2    τότε η σύνθεση της g µε την h είναι η συ1. τότε x1 = x 2 Η συνάρτηση f(x) = αx+β έχει Π. συνάρτησης είναι γνησίως µονότονη µε Ισχύουν: 1 α α το ίδιο είδος µονοτονίας. – Α. Επικοινωνήστε µαζί µας !!! x . Σύνολο Τιµών : y = f ( x ) ⇔ x = f ( y) • Αν α>0 τότε f(A) = [f(-β/2α).Π. x 2 ∈ A ισχύει: x+7 • Για α<0 η παραβολή «βλέπει» προς τα κάτω  − 1 1 ∆ιαπιστώνουµε: (f  f )(x) = f  =x Aν x1 ≠ x 2 . τότε f(x1) ≠ f(x2 ) y  x−2 ή από το νόµο της αντιθετοαντιστροφής: ΒΑΣΙΚΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 1. f(-β/2α)] τος µέσω των συναρτήσεων g(x) = x 2 + x ● ∆ιαπιστώνουµε ότι η f είναι «1-1».Μ. 2 = −1 −1 ( f  f )( x ) = f f ( y ) = y 2α ∆ηλαδή για την τυχαία µεταβλητή x βρίσκουµε την y=g(x) που µε τη σειρά της 3. • Αν α<0 τότε f(A) = (−∞. π / 2 < θ 2 < π είναι γνησίως φθίνουσα.Η ε1 µε α 1 > 0 δηλ.

R2}.38. Π. f (n) (0) = n!αn Όταν x0=0 η δυναµοσειρά γίνεται: ∞ Παρατήρηση :  Όταν R=0 η δυν.έννοια Καλούµε δυναµοσειρά µε κέντρο x0 το άθροισµα των απείρων όρων της ακολουθίας συναρτήσεων cn=αn(x-x0)n. τα. ∆ίνεται από τους τύπους : παραγοντικά και δυνάµεις 3 Μία δυναµοσειρά..2) n Θέτοντας : y = x .. όσο µεγαΣχόλιο : Εξετάζουµε ως προς τη σύγκλιση από το όριο ℓim c n +1 . συγκλίνει ∀x ∈ R .   0 0 ∫ ∫ και επειδή  Aκτίνα σύγκλισης R. όπως φαίνεται στο σχήµα. R1 ≠ R2 Ανάπτυγµα Taylor  διάστηµα σύγκλισης την τοµή των διαστη.22. βρούµε τις τιµές του x που συγκλίνει.x3 του λόγου (D’Alembert) και της ρίζας 1η Η Σ (α n ± b n ) x n έχει : 6 n =0 (Cauchy) αντίστοιχα.β] n =0 n =0 n +1 x ∈ R .χ. n=0 Συµπερασµατικά ισχύουν:  Όταν |x|<R η δυναµοσειρά συγκλίνει.. Σχηµατικά έχουµε : όπου α0.… πραγµατικοί αριθµοί.µε ακτίνες σύγκλισης R1. για τις οποίες η δυναµοσειρά συγκλίνει. n ! x x ∞ ∞  ∞  x n +1  ∆ιάστηµα σύγκλισης λέµε τις τιµές του  Σ α n t n dt = Σ (α n t n )dt = Σ α n  n =0   Όταν η f (n) (ξ ) είναι φραγµένη στο [α. προκύπτουν οι σχέσεις διάταξης για τη σύγκλιση της δυναµοσειράς:  ακτίνα σύγκλισης R=min{R1.χ. αντίστοιχης αριθµητικής σειράς στα άκρα ∞ n του διαστήµατος για : x = R .. π. P3(x) = x − 6 x + 120x n =0 n + 1 σης R άµεσα από τις σχέσεις (1) ή έµµεσα κλίνει ενώ για -1 ≤ x <1 συγκλίνει.R) που συγκλίνει. όταν αυτά υπάρχουν : αn R = ℓim n →+∞ α n +1 ή R = ℓim n →+∞ n 1 (1) ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ  Ανάλυση Ι Α΄ Τόµος  Λογισµός Συναρτήσεων Πολλών Μεταβλητών  ∆ιαφορικές Εξισώσεις  Γραµµική Άλγεβρα αn ℓ im n → +∞ (x − x 0 ) n =0 n! ℓ im R n = 0 .P1(x) = x . Σ bn x n Θυµίζουµε ότι αν µία σειρά συγκλίνει απόλυ.  Για τις τιµές x = R . λέµε την τιµή των παρακάτω ορίων.arnos.  Όταν |x|>R η δυναµοσειρά αποκλίνει. P2 (x) = x − 6 x .. Κρόκου ( x − x 0 )n (2) . λώνει ο βαθµός τους τόσο καλύτερη προn → +∞ c n τη δυναµοσειρά µε κέντρο το xo=0.. β) µε το πολυώνυµο : ∞ 2η Αν η Σ α n x n συγκλίνει στο x=x0 τότε: n =0 αn x −x0 ' (x −x0)n−1 (n−1) x < ℓim f (x) = f (x0) + f (x0) +. α) ℓim n +1 = x ℓim n +1 < 1 ⇒ n → +∞ c n n → +∞ α n από τη θέση x0∈ (α. β] Τότε η f(x) αναπτύσσεται κατά Taylor γύρω από το xo : ∞ f (n ) (x ο ) n =0 n! f (x) = Σ Ι. τότε συγκλίνει και απλά. Από τα κριτήρια ∞ 1 y = x . συγκλίνει µόνο για x=0 Σ αnxn = αο + α1x + α2x2 + . ∀n ∈ N n! Ζητούµενο σε µια δυναµοσειρά είναι να π. ολοκληρωτικός τύπος β) ℓim n c n = x ℓim n α n < 1 ⇒ n → +∞ n → +∞ x α) παραγωγίσουµε όρο προς όρο : 1 n −1 ( n ) R = n ∫ (x − t ) f (t) dt ′ ∞ 1 ∞ ∞ ( n − 1 )!   x0 x < ℓim  Σ α n x n  = Σ (α n x n )′ = Σ nα n x n−1 n → +∞ n α n = 0 n = 0 n = 1 n   2.x3 + x n =0 n 2 +1 x − 2 = t προκύπτει : 6 ∞ Σ n n =0 n 2 +1 120 Ιδιότητες tn ∞ ∞ n =0 n =0 Έστω οι δυναµοσειρές Σ α n x n . n=0 Γενικά ισχύει : α n = f ( n ) (0) . Η f(x)=sinx προσεγγίζεται γύρω από το  Όταν R= +∞ η δυν. στο διάστηµα (-R.Μια συνάρτηση f(x) n-φορές συνεχώς παραγωc α γίσιµη στο διάστηµα [α.. προσεγγίζεται γύρω µάτων σύγκλισης των δύο δυναµοσειρών...ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ  210. f '' (0) = 2α2 . x = − R 1 1 5 Έστω η Σ ( x .. x ∈ R . x ) n -οστές δυνάµεις... f ' (0) = α1.χ. δηλαδή : ∞ f (x) ≅ Σ αnxn = αο + α1x + α2x2 + . Η σειρά Σ x για x=1 αποΒήµα 1ο : Βρίσκουµε την ακτίνα σύγκλι. Τύπος του Lagrange Χρησιµοποιείται όταν η ακολουθία αn έχει β) ολοκληρώσουµε όρο προς όρο : f n (ξ ) Rn = (x − x ο ) n . µηδέν. µπορούµε να την : 1. που.gr – e-mail : info@arnos.α1. n=0 Αν η f(x) είναι n-φορές συνεχώς παραγωγίσιµη.+ f (x0) +Rn ∞  n → +∞ α n +1 ∞ 1! (n −1)!   ∞ n n n ℓim  Σ αn x  = Σ  ℓim αn x  = Σ αn x 0 x →x 0 n =0  n =0  n =0x →x 0 Rn: το υπόλοιπο του αναπτύγµατος µετά Χρησιµοποιείται όταν η ακολουθία αn έχει η από n όρους.α2.157 – 495 www. µηδέν από τα πολυώνυµα : Μεθοδολογία διαστήµατος σύγκλισης ∞ 1 n 1 3 1 3 1 5 π. Τυπολόγιο & Μεθοδολογία ΑΝΑΠΤΥΓΜΑTA TAYLOR – MAC LAURIN Μπορεί µία συνεχής συνάρτηση f(x) να προσεγγισθεί µε ένα πολυώνυµο απείρων όρων στο σηµείο x=0. η προηγούµενη σχέση µε διαδοχικές παραγωγίσεις και για x=0 δίνει : f(0)=α0.gr fast & easy ∆ΥΝΑΜΟΣΕΙΡΕΣ – ΑΝΑΠΤΥΓΜΑΤΑ TAYLOR ΜΑΘ 014 ∆ΥΝΑΜΟΣΕΙΡΕΣ Ορισµός . x = − R (άκρα του διαστήµατος) εξετάζουµε ως προς τη σύγκλιση τις αντίστοιχες αριθµητικές σειρές. δηλαδή : ∞ n 2 Σ αn (x − x0) = αο + α1(x − x0) + α2(x − x0) + .β]. Μια θέτοντας x-x0=t αναγόµαστε γύρω από το προσέγγιση του sinx για τιµές του x κοντά Βήµα 2ο : Εξετάζουµε τη σύγκλιση της στο 0 είναι : sinx ≅ x . ξ ∈ (x ο . n → +∞ έχουµε : ∀x ∈ [α. διότι σέγγιση έχουµε γύρω από το µηδέν. R2 αντίστοιχα.

χ.6.χ. ∞ x2 n+1 x3 x5 3) sin x = Σ (−1)n = x − + −. | x |<1  2 3 n=0 n+1 2 3 (1− x) n=2 (1− x)  n=1 2n x2 x2 ∞ n (6 x ) = + Σ (−1) Πολ/ντας µε x/2 προκύπτει το ζητούµενο.. – Α. π.  = − x →0 6  3! 5!   Από τη γεωµετρική σειρά για x → − x 2 : ∞ 1 1 + x2 n = Σ (−1) x n =0 2n . e x ≅ 1 + x .. ℓnx µε τη βοήθεια του x3 x5 11) sinhx = Σ = 1+ + +. π.Π.3. x ∈ R x sinx = x Σ (−1)n = Σ (−1)n Γι’αυτό εξετάζουµε τη σύγκλιση στα άκρα του n =0 n! 2! 3! n=0 (2n + 1)! n=0 (2n + 1)! διαστήµατος.. cosx. ℓn (1 + x ) ≅ x ∞ x 2n x2 x4 ∞ arctanx = Σ (−1) n ∫ 10) cοshx = Σ =1+ + ∫ + .µιας συνάρτησης f(x).  Από το ανάπτυγµα της 1/1+x2 έχουµε : x ∫ 1+ t 0 ∞ 1 2 dt = Σ n =0 x ∫ (-1) t n 2n 0 dt ⇒ γ) Προσέγγιση ολοκληρώµατος Ολοκληρώµατα που δεν υπολογίζονται µπορούν να προσεγγισθούν µε το ανάπτυγµα Mac Laurin.Ε.. x ∈ R  Από την πολυωνυµική προσέγγιση βρίσκουµε τις τιµές των συναρτήσεων ∞ x2n+1 ex.Π. – Ε. των ∞ α) Προσεγγίσεις ex. τυπ. ∞ ∞ x x x2n+1 x2n+2 1) ex = Σ =1 + x + + + .. τα 6 έως 11 προκύπτουν απ’ αυτά. ℓn (1 + x ) .. 6 n=1 n 2 3 ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ Οργανωµένα µαθήµατα Ε. της 1/(1-x) έχουµε : ′ 1 + cos 6 x ∞ n+1  1  ∞ n−1 ∞ f ( x ) = x 2 cos 2 3x = x 2 ( )= 2 x2 x3 nx = ( Σ nx )′ ⇒ = Σ n(n −1)xn−2 2 7) ℓn(1+x) = Σ (−1) = x − + −.. 4 n=0 2n +1 3 π2 ∞ 1 1 1 = Σ 2 = 1+ 2 + 2 + .Τ.. 99 ! n=0 (2n)! 2! 4! αόριστο ολοκ. µεταβλητή x. στο σηµείο της x=0.χ.. sinx. |x| < 1 2η) Παραγωγίζουµε ή ολοκληρώνουµε το ανάπτυγµα όρο προς όρο π...χ.χ. ∞ f (100) (0) 1  1   ∞ n n−1 α = 100 = Σ n⋅x   =  Σ x  ⇒ 100 ! (1 − x) 2 n=1  1 − x   n=0  ΑΝΑΠΤΥΓΜΑΤΑ MΑC LAURIN Σχόλιο : Η ακτίνα σύγκλισης παραµένει Επίσης από το ανάπτυγµα έχουµε : 2 3 ∞ xn ίδια. π. ενώ το διάστηµα µπορεί να αλλάξει....χ. εξισώνουµε τη σχέση (3) (γενική µορφή) µε ρωση και παραγώγιση αντίστοιχα έχουµε: ∞ f (n) (0) n το ανάπτυγµά της κατά Mac Laurin. | x |< 1 2 ∞ n 4 ∞ f (x) = Σ x + Σ (−1) n (2x) n = 2! κασία τη συνάρτηση από την οποία 3 n=0 3 n=0 προέκυψε η δυναµοσειρά. π. | x |< 1 n=0 2n + 1 3 του x στο διάστηµα σύγκλισης προκύπτουν  προσέγγιση γύρω από το µηδέν π. n =0 n! 2! 3! e= Σ ∞ cοs1 = Σ (−1)n n=0 ∞ sin1= Σ (−1)n n=0 ∞ 1 1 1 =1− + −. f Από τη σχέση (3) και τις n-στες παραγώn =0 n=0 n + 1 1− t 100 0 Από τη σχέση (3) το x έχει συντελεστή : γους των βασικών συναρτήσεων προκύπτουν 0 ′ ′ τα αναπτύγµατα του παρακάτω πίνακα.χ.. x ∫ 0 x 2 et dt = ∫ 0 x ∞ t2n ∞ x2n+1 ∞ t 2n dt = Σ dt = Σ ∑ n=0 (n)! n=0 (2n + 1)n! n=0 (n)! ∫ 0 ΑΘΡΟΙΣΜΑΤΑ ΑΡΙΘ..) και κάνουµε χρήση των Οπότε f (100) (0) = −100 αναπτυγµάτων 4. αθροίσµατα αριθµητικών σειρών.χ.. π..Α. ενώ τάξη µεγέθους του σφάλµατος. ∞ 3η) Όταν έχουµε ρητή συνάρτηση την (−1)49 x2n x2 x4 Άρα για n=49 είναι α = 2) cοsx = Σ (−1)n =1 − + − ... (2n)! 2! 4! 1 1 1 = 1− + − .. x ∈R 100 αναλύουµε σ’απλά κλάσµατα (βλ. | x |<1 στ) Αθροίσµατα σειρών n=0 n +1 2 3 ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΑΝΑΠΤΥΓΜΑΤΩΝ Από τα αναπτύγµατα Mac Laurin π. sin x ≅ x .Ι.. x ∈R 2 2/3 4/3 n=0 (2n +1)! 3! 5! f (x ) = = + ⇒ ε) Αθροίσµατα δυναµοσειρών (1 − x )(1 + 2x ) 1 − x 1 + 2x Από τα γνωστά αναπτύγµατα προσπαθούµε να βρούµε µε αντίστροφη διαδι4) (1+ x)α = 1+ αx + α(α −1) x 2 + .χ.Ε. cosx κάνουµε αποτετραγωνισµό και ∆ιότι µε παραγώγιση 6) = Σ (−1)n xn = 1 − x + x2 − .5.. x ∈ R υπολογιστή...Ανάπτυγµα Mac Laurin x 2n +1 2n + 1 δ) Εύρεση n-στής παραγώγου Για να υπολογίσουµε τη n-οστή παράγωγο n =0 Από το ανάπτυγµα Taylor για x0=0 παίρνουµε το ανάπτυγµα Mac Laurin της f (x) :  Από την γεωµετρική σειρά (5) µε ολοκλή.Μ... µε x < 1 / 2 x 1 − x n=0 Σ = 3 n =0 n =2 2 (1 − x ) 3 4η) Όταν έχουµε άρτιες δυνάµεις των ∞ 1 του αναπτύγµατος sinx. β) Υπολογισµός ορίου n =0 (2n)! 2! 4! Ανάπτυξη συνάρτησης κατά Mac Laurin Πολλά όρια υπολογίζονται µε την βοήθεια 1η) Στα βασικά αναπτύγµατα αντικαθιστούµε τη των αναπτυγµάτων Mac Laurin. ∞ xn+1 x2 x3 2 2 n =0 (2n )! 8) ℓn(1− x) = − Σ = −x − − − . – Α.. π. | x |< 1 2 n 1 + x =0 χρησιµοποιούµε τα αναπτύγµατα 2. n +1 2 3 π ∞ 1 1 = Σ (−1) n = 1− +..Ι... Ανάλογα µε τον αριθµό των n=0 (2n +1)! 3! 5! όρων του πολυωνύµου έχουµε και την Τα αναπτύγµατα 1 έως 5 είναι βασικά. ∀ x ∈R e = Σ n =0 n! n =0 n!  1 x2  1 = ℓim − + − . µε µία συνάρτηση g(x)..... arctanx. για τιµές x2n+1 x3 9) arctanx= Σ (−1)n = x − + . Επικοινωνήστε µαζί µας !!! . (2n +1)! 3! 5! ℓn 2 = Σ (−1)n n=0 1 1 1 =1− + −. ΣΕΙΡΩΝ ∞ 1 1 1 = 1 + 1 + + + . Για την f(x)=xsinx . ∞ 1 2 ∞ ∞ n ( n − 1) x n −1 5) = Σ x n = 1 + x + x 2 + . sinx. − x 2  Από το εκθετικό ανάπτυγµα για x → x :   3! 5 ! sin x − x   ℓ im = ℓ im = 2 n 2 n 3 3 ∞ (x ) ∞ x 2 x → 0 x → 0 x x x = Σ . 3 5    x − x + x − .. cosx. | x |< 1 = Σ [1 + 2 n +1 (−1) n ]x n . f(x) = Σ x (3) x x ∞ xn+1 n =0 ∞ n! (100) 1 n (0) = ? dt = Σ t dt ⇒ ℓn(1 − x) = − Σ και π.χ...

(arctanx)′ =   αx + b   2 2 2 2 1 + x2 κάποιο δύσκολο σηµείο g(x).∆. – Α. ∫6 Θετ. x Ιδιότητες: (ℓnx )3 dx π. οδηγώντας σε ρητή συνάρτηση.ν).χ. διότι ( x 2 + c) ′ = 2x R( ℓnx)dx Θέτουµε : ℓnx = t 1. Η εύρεσή του βασίζεται : µ ν α) Στον πίνακα των βασικών ολοκληρωµάτων 3. π. θέσαµε arcsinx=t.Κ. όπου κ = Μ. 1. τυπολόγιο παράγωγοι-ολοκληρώµατα) κ β) Στις µεθόδους που αναπτύσσουµε παρακάτω. ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΚΑΤΑ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ Από τον κανόνα παραγώγισης γινοµένου συναρτήσεων. ∆ηλαδή.  γx+ δ    αx + β =t γx + δ Β. dx = cost dt Τα ολοκληρώµατα που προέκυψαν υπολογίζονται µε την παραγοντική µέθοδο (Β).. Α. dx = 6t 5dt παρά µόνο προσεγγιστικά µε ανάπτυξη 4. µ. ∫ ∫ ∫ ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΕΣ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗΣ 5. x = t 3 .Ι. ∫ x cosxdx=∫ x(sinx)′dx = .157 – 495 www. sin x − 1 dx “φτωχό” σε ιδιότητες γι’ αυτό δυσκολεύει ο υπολογισµός του.ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ  210.χ.ν ∈ Ν (βλ. dx = et dt  ∫e arcsin x ∫ ∫ dx = e t cos t dt = . ΡΙΖΩΝ Μορφή 2 Γραµµική Άλγεβρα  Ανάλυση Ι (Α΄ µέρος) Ι. ∫ ∫ 2 α(x-ρ1)(x-ρ2) Παίρνουµε α(x-ρ2)=(x-ρ1)t2 α(x-ρ1)=(x-ρ2)t2 α>0 στη 8. R(x . 3 x+ x x (1 + x ) αx 2 + βx + γ Μορφή ∫ R (x. ∫  ∫ sin(ℓnx) dx = ∫ e ∫ t sin t dt = .Ι.χ. θέτουµε : Εφαρµόζεται στα εξής γινόµενα συναρτήσεων : -1 Χρήσιµες σχέσεις για την απαλοιφή των ριζών: g(x)=t ⇒ g΄(x)dx=dt και x = g ( t ) α) Πολυωνυµική επί εκθετική Στόχος µας είναι µε την µέθοδο της αντικα. ως εξής: ∫ ∫  ∫ R x. ∫ 2 π. . 1+ tαn2x = 1 . x Ίση µε αx + β )dx 3 Παρατηρούµε ότι το ολοκλήρωµα είναι π. π. ∆ηλαδή : eαx +β = Θέτουµε : e κx = t . ΑΛΛΑΓΗ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ =(x-ρ1)t =(x-ρ2)t αx2 + βx + γ = x α +t βx + γ = 2 αxt + t2 αx2 + βx + γ = xt+ γ αx +β = xt2 + 2t γ ∫ R(e µx . ΑΠΑΛΟΙΦΗ ΤΕΤΡ. Θετ. ∫ ex dx . αx + β )dx ή αx + β = t ή Θετ. 1 αx +β 1 (e )′ cos(αx+ β) = [sin(αx+ β)]′ α α α 1 Όταν η ολοκληρωτέα συνάρτηση παρουσιάζει [ℓn (αx + β)]′ = .χ. – Ε. x + x dx . ∫ R (x.38. cosh 2x −sinh 2x = 1 Θέτουµε την εκθετική σε παράγωγο π. – Α. dx. dx .. Κλασικές αντικαταστάσεις : 1 2 xdx = x 2 + c . Τυπολόγιο & Μεθοδολογία 7.. αx + β .χ. Στη συνέχεια αναπτύσσουµε όλες τις µεθο1 + ex 1 π. cos 2x τάστασης η αναγωγή σε βασικό ή εύκολο xexdx= x ⋅ (ex )΄dx= xex − (x)΄⋅ exdx= xex − ex + c ολοκλήρωµα. ∫ γ x −1 dx 7 + 6x − x 2  αx+β  dx Θέτ.Ε. ενώ η λογαριθµική και οι αντίστροφες τριγωνοµετρικές φεύγουν. α) Θέτουµε x = t − (β / 2α) και αναγόµαστε σε ολοκλήρωµα της προηγούµενης µορφής.  Από την ισότητα που προκύπτει. ∫ 2 ∫e x dx 6 x = t ⇒ 3 x = t 2 .. ∫ cos x . : dx ∫ ∫ ∫ 3 αx + β = t x− x ∫ x dx . dx .χ.gr ΑΟΡΙΣΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ ΜΑΘ 015 Λέµε ότι η συνάρτηση F(x) είναι παράα) γουσα ή αρχική της f(x) όταν : (F(x)+c)΄=F΄(x)=f(x) β) Αόριστο ολοκλήρωµα της συνάρτησης f(x) ονοµάζεται το σύνολο όλων των παραγουσών συναρτήσεων και παριστάνεται: γ) ∫ f (x)dx = F(x) + c f ′( x ) 1 f ′( x ) 1 ∫ f (x) dx = ∫ t dt = ℓn f (x) + c 1 ∫ f (x) dx = ∫ t dt = − f (x) + c f ′( x ) 1 ∫ 2 f (x) dx = ∫ 2 t dt = f (x) + c 2 2x 2x dx . x − α dx     µε µε τη µεταβλητή t.Π.Τ. λύνουµε ως προς το ζητούµενο ολοκλήρωµα. µε αντιπροσωπευx 1− e 1 − e2 x τικά παραδείγµατα εφαρµογής τους. π.χ.χ. e νx )dx ∫ π.∫ f ′ (x)g(x)dx Η εφαρµογή της παραγοντικής µεθόδου βασίζεται στο ότι µε την παραγώγιση η εκθετική και οι τριγωνοµετρικές δεν αλλοιώνονται. x=sint . x x −1 . Γραµµικότητα ∫ [κf(x) + λg(x)]dx = κ ∫ f(x)dx + λ ∫ g(x)dx 2. Σχόλιο : Η ολοκλήρωση είναι η αντίστροφη x2 + 1 διαδικασία της παραγώγισης. : αx + β = t .Α. Κρόκου Άµεση ολοκλήρωση Θέτουµε f(x)=t x=αcost α 2 − x 2 = α sin t x=αsint α 2 − x 2 = α cost = x sin x − ∫ ( x )′ sin xdx = x sin x + cos x + c x=αtαnt α2 + x 2 = α / cost x=αsinht α2 + x2 = αcosht x=α/cost x 2 − α 2 = α tan t x=αcosht x 2 − α2 = αsinht γ) Εκθετική επί τριγωνοµετρική Θέτουµε όποια θέλουµε σε παράγωγο  εφαρµόζουµε δύο φορές την παραγοντική παίρνοντας την ίδια παράγουσα συνάρτηση. (µ. 2 ∫x π.χ.gr – e-mail : info@arnos.χ. µε ολοκλήρωση προκύπτει : ∫ f (x)g′(x)dx = f(x)g(x) . (µ. R  x. π. το αντικαθιστού.χ.Κ. +1 ( x 2 + 1)2 ∫ 2 ∫ ∫ 2x ′  f ( x )dx  = f ( x ) . ν) ανάλογα µε την µορφή της συνάρτησης f(x) dx dx π.Π. α −x x −α 2 β) Πολυωνυµική επί τριγωνοµετρική Θέτουµε την τριγωνοµετρική σε παράγωγο Παίρνουµε α2 + x2  ∫ Θέτουµε 2 ΦΟΙΤΗΤΙΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΓΙΑ : Ε. R x.     ∫ ∫ df ( x ) = f ( x ) + c dx ΑΠΑΛΟΙΦΗ ΤΗΣ 2. x=et .Ε. x = t 6 . dx δολογίες ολοκλήρωσης.sin2x + cos2x = 1.Π. όπου κ = Ε.22.arnos. Πολλά ολοκληρώµατα δεν υπολογίζονται. 3  αx 2 + βx + γ  dx  β) Η αx 2 + βx + γ απαλείφεται και αλγεβρικά. θέσαµε ℓnx = t . : R x.χ. αx + β )dx . α ± x dx .Μ.Π. Συνέπεια του ορισµού x x (ℓ n 2 x + 4) sin x fast & easy ∫ α και γ>0 στη x 2 + x + 1 dx .6. R (e kx )dx θέτουµε : e kx = t της συνάρτησης σε δυναµοσειρά.

π. β) Θέτουµε τις ρίζες του Q(x) στην εξίσωση που προέκυψε και βρίσκουµε άµεσα τις ′  αrctαnxdx = (x) αrctαnxdx = … τιµές κάποιων ή όλων των σταθερών. δηλ. cos2 x = 2 sin x cos x = U(x) dx Q(x) ∫ οπότε : 1 1 (1 − cos 2 x ) .I. ∫sin xdx . ∫sin x ⋅ cos3x dx 2 4 2 Χρησιµοποίηση των παραπάνω σχέσεων για την απαλοιφή της ρίζας. ανήκει στην 1η περίπτωση.χ. f(-cosx) = -f(cosx). ∫ ∫  Ι ν = sin ν dx = sin ν -1 x(-cosx ) ′dx = . www. 3. cos 2 x = (1 + cos 2 x ) 2 2 sin x ⋅ cos x =  Όταν ∆=0 αναγόµαστε στο (2)..χ.Π.gr .χ.E.χ.arnos. – E. Q( x ) = ( x + α)( x 2 + βx + γ)( x + δ)µ συνάρτηση.χ. tan x = σ’απλά κλάσµατα ως εξής: 2 2 1 + t 1 + t 1 − t2 Βήµα 1ο: Παραγοντοποίηση του παρονοµαστή σε γινόµενο πρώτων παραγόντων. Μειονέκτηµά της είναι να προκύψει αρκετά σύνθετη ρητή π.χ. cos x = . συνήθως. Β. ∫ Γ. ∫ ∫ 2 ∫ 2 ∫ Ε.. Σύνθετα κλάσµατα Έστω η ρητή συνάρτηση κ P(x) ακx + . π. dt 1 + t2 .+ α1x + α0 = Q(x) βnxn + ... ∫ 1 + cos5x dx = ∫ 2 cos 5x 2 5x dx = 2 sin 2 5 2 η Με κατάλληλες αντικαταστάσεις και µε την 4 ) Μετατροπή του γινοµένου σε άθροισµα : αξιοποίηση των σχέσεων της τριγωνοµεsin α cos β = 1 / 2 ⋅ [sin(α + β) + sin(α − β)] τρίας η ολοκληρωτέα συνάρτηση µετασχηcos α cos β = 1 / 2 ⋅ [cos(α + β) + cos(α − β)] µατίζεται σε ρητή (βλέπε ανωτέρω).. π.2.χ. cos3 x k dx 2 +α 2 ( x + α) − κ +1 = = x − κ +1 +c .  Όταν ∆>0 έχουµε: αx2+βx+γ=α(x-ρ1)(x-ρ2) και µε ανάλυση του κλάσµατος (βλέπε παρακάτω) αναγόµαστε στο (1).. ∫ 1 dx 1 + 3 cos 2 x . + 1 3 1 3  x3  µ ∫ ∫ = e sinx − e cosxdx = e sinx − (e )′ cosxdx= ∫ ∫ I = ex sin xdx= (ex )′ sin xdx ∫ ∫ ∫x 2 ∫  ℓ nxdx = x+α  ℓnxdx = x ℓ nx − x 3 9 3  x+δ x + βx + γ ∫ ∫ ∫ 2. sin 2 x = π.µ) όσες και x x ⇒ I = (e sin x − e cosx) / 2 + c η πολλαπλότητα τους (δύναµη).. 2dt dx = ∆ιακρίνουµε τις περιπτώσεις: 1+ t 2 1η) Όταν n > κ. sin α sin β = 1 / 2 ⋅ [cos(α − β) − cos(α + β)] Γενική αντικατάσταση 1 x π. dx = sin 2 x = t2 1+ t +3 dt = . 4. έχουν στον αριθµητή σταθερά θέτουµε : cosx = t οπότε : Α i ή διώνυµο Βix+Γi που επαναλαµβά= e x sin x −  e x cos x − e x (cos x )′dx  ⇒   sinxdx = -dt. ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΚΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 1 + t2 t 1 + t2 3 x dx .. σε παράγωγο π. ∫ ∫ ∫ 1 sin 2 x 2 ∫cos xdx .χ. ∫ cos x+7 Α. sin x + cos x dx έχουν στον αριθµητή σταθερά Αi .f(sinx). τη βάση.….T. 2 x +1 + 2 ) Όταν n ≤ κ από τον αλγόριθµο της 1 = ℓn ( x 2 + α 2 ) + c x 2 + α2 2 2 εx + δ dx . Θέτουµε την «άλλη» συν.E.Α. οι απλοί δευτεροβάθµιοι παράγοντες Ειδικές περιπτώσεις έχουν στον αριθµητή διώνυµο Βi x+Γi . cosx). π.. sin 2x ⋅ cos3x dx = (sin5x.Βήµα 3 : Υπολογισµός των σταθερών. ∆=β .  Ιν = ∫ ′   dx =  − 1 − x 2  x 2ν dx = .χ. π.χ.χ.χ. -cosx) = f(sinx. – Α. Απλά κλάσµατα (εργαλεία) 1. sin5 x dx π.. ανάλογα µε περιττή ως προς sinx . 1 + sin x dx . π. 5. αποδεικνύονται µε την παραγοντική µέθοδο. A A x+7  2 = = 1 + 2 x + 4 x + 3 ( x + 1)( x + 3) x + 1 x + 3  cos 2 x = 1 − t 2 ∫ 1 − sin x dx . ∆µ Α1 Β1x + Γ1 ∆1 ′ θέτουµε : sinx = t οπότε : = + 2 + + . Θέτουµε tan = t και παίρνουµε : ∫ 2 x = arctan t 2 . ε) Ειδικές περιπτώσεις δ) Συνδυαστικά από τα β) και γ) υπολοx2 +α 1  = ( − ) ′ ⋅ x 2 + α dx =… γίζουµε τις σταθερές και ελέγχουµε τα x x2 αποτελέσµατα. 1η) Όταν η ολοκληρωτέα συνάρτηση είναι : x x x x  οι πολλαπλοί παράγοντες. Εφαρµόζεται πάντα. – Ε.χ.χ. ση.4αγ αx2 + βx + γ ∫x Α1 η xdx (x =t +1) = διαίρεσης έχουµε : 1 x arctan + c α α x 2 x dx . θροισµα απλών κλασµάτων ως εξής : dx 1 − cos x 1  οι απλοί πρωτοβάθµιοι παράγοντες π. = = 2 2 µ Αντίστροφη τριγωνοµετρική επί «άλλη» cos x Q( x ) ( x + α)( x + βx + γ)( x + δ) περιττή ως προς cosx . f(-sinx)= . sin 2 x =1 − t 2 νονται τόσες φορές (i=1. γι’ αυτό την χρησιµοποιούµε Βήµα 2ο: Ανάλυση του κλάσµατος σε ά.χ.µόνο σαν τελευταία επιλογή. sin3 x dx . τότε γράφουµε : 1 = ( x )′ π.  ℓnxdx = ( x )′ℓnxdx = xℓnx − x + c γ) Από τα εκ’ ταυτότητας ίσα πολυώνυµα προκύπτει το πλήρες σύστηµα για όλες τις σταθερές.x2 x 2ν+1 ∫ ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ A. f(x)= A2 Οπότε :  Όταν ∆<0 θέτουµε x = t − β / 2 α και αναγόµαστε στα (3) και (4) .sinx) dx = .   1. ∫ cos5 x dx 3 2η) Όταν η ολοκληρωτέα συνάρτηση είναι : άρτια ως προς sinx και cosx δηλαδή.κ ≠1 2 ( x + 1) ( x + 1) − 2x + 4 dx = ∫t ∫ θέτουµε : tanx=t ( x + 1) 2 + Bx + Γ x 2 +1 P(x) U(x) = Π(x) + Q(x) Q(x) t +1 2 P(x ) dx = Q (x ) ∫ Π ( x)dx + x = arctant .. ΡΗΤΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ∫ (x + δ) ο Παρατήρηση : Όταν έχουµε µόνο αντίστρο. ΑΝΑΓΩΓΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ Οι αναγωγικοί τύποι. x  x2 1  dx =  x − 2  dx = − ℓn(x2 +1) + c 2 2 2 x +1  x + 1 1 π. f(-sinx..I. sin3 x δ) Λογαριθµική επί «άλλη» συνάρτηση P( x ) P(x ) dx . τότε κάνουµε ανάλυση 2t 1− t 2t sin x = . δηλ..M. φη τριγωνοµετρική ή λογαριθµική συνάρτη.α) Απαλείφουµε τους παρονοµαστές. sin x . ∫ dx 1 = ℓn α x + β + c αx + β α dx ∫ ( x + α) ∫x ∫ ∫ π. cosxdx = dt. sin2 x ∫ cos x + sin x cosxdx 2 3η) Σχέσεις αποτετραγωνισµού Σε άρτιες δυνάµεις µπορούµε να κάνουµε υποβιβασµό της δύναµης για άµεσο υπολογισµό.Π..+ β1x + β0 και το U(x) ∫ Q(x) dx ∫ x3 ∫ tan ∫ ∆.

y)dxdy τ τ } y . β  φ 2 ( x)    f(x.µεγάλες τιµές.απλός δ ∫ g(x)dx ⋅ h(y)dy α { } β) Εµβαδόν τ = (x. y).v). y)dxdy τ } 1η ΜΕΘΟ∆ΟΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ : δ  g 2 ( y)  Αναγωγή σε διαδοχικά ολοκληρώµατα f ( x. γ ≤ y ≤ δ 2η ΜΕΘΟ∆ΟΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ : Αλλαγή µεταβλητών ολοκλήρωσης Όταν οι τ. θα πάρουµε τις εξισώσεις που ορίζουν τον νέο τόπο τ*. y)dx  dy Περιγραφή (σάρωση) του τόπου τ :   τ γ  g1 ( y )  Το x «κινείται» οριζόντια από αριστερά µικρές τιµές .µ. γ ≤ y ≤ δ αποτέλεσµα θετικό.ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ 210. πάνω από την επιφάβ δ δ β    νεια z = f ( x. τότε η στοιχειώδης µάζα είναι p( x. v). v). y)dxdy.µεγάλες τιµές. y) (Μ΄) • Η συνάρτηση γίνεται : f ( x. γι’ αυτό µπορεί να προκύψει τ = (x. y) = f (x (u. Το διπλό ολοµε όποια σειρά κλήρωµα δίνει τον όγκο του κυλινδρικού Ολοκληρώνουµε στερεού που ορίζεται. Αυτό γίνεται όταν έχουµε: είναι γνωστό.arnos. γ α α  γ   ∫∫ V= ∫∫ f(x. y) ∈ R 2 : g1 (y) ≤ x ≤ g 2 (y).Οπότε για την τυχαία κατακόρυφη στήλη πλό ολοκλήρωµα δίνει το εµβαδόν του (dx: τυχαίο αλλά σταθερό) ολοκληρώνουµε ως προς y (σάρωση της στήλης) επίπεδου τόπου τ.38.y) αντικαθιστώνται µε τις τ.22.157 – 495 www. v) y u y v (Μ) . (u. το f ( x . y)dxdy ∫∫ Ειδικά όταν f ( x. (x.y). το dxdy είναι ίσο µε το εµβαδόν του «πλακακίου» και το δι. v). Ε τ = dxdy ∆ηλαδή: τ ∫∫ γ) Μάζα Όταν η f (x. v) . v) ) • Ο τόπος τ του xoy – επίπεδου. λίγο y → dy ). Αν στις εξισώσεις που ορίζουν τον τόπο τ αντικαταστήσουµε τα x = x (u. y) ορισµένη στον τόπο τ σηµασία. Στη συνέχεια παίρνουµε το άθροισµα για όλα τα «πλακάκια». Αυτό είναι το διπλό ολοκλήρωµα της f ( x. Μία συνήθης µορφή τόπου που εµφανίζεται Έχουµε όταν : στη θεµατολογία είναι ο ορθογώνια τ = {( x. y) είναι η συνάρτηση επιφανειακής πυκνότητας του επιπέδου «φύλλου» τ. y) = p(x.απλός γ β) Τόπο x-απλό (σταθερά άκρα για το x) Έχουµε όταν: ∫∫ { τ = α ≤ x ≤ φ−1(y). y)dxdy =  f(x. κάτω από τον τόπο τ επιθυµούµε.µικρές τιµές . z = f ( x. g 2 ( y) g1 ( y) Αν µας το επιτρέπει η µορφή του τόπου τ ολοκληρώνουµε πρώτα ως προς µία µεταβλητή και στη συνέχεια ως προς την Συµβουλή : Όταν το ολοκλήρωµα δεν άλλη. y)dxdy είναι ίσο µε τον όγκο του παραλληλεπιπέδου µε βάση το «πλακάκι» dxdy και ύψος z =f(x. y = y(u. y) ∈ R 2 : α ≤ x ≤ b. δηλαδή f ( x . y)dy dx     του τόπου τ µέχρι την επιφάνεια.έχει κατ’ ανάγκη γεωµετρική ή φυσική Έχουµε όταν: βλητών. y) = g( x ) ⋅ h ( y) τότε : τ I= ∫∫ β g(x)h(y)dxdy = τ ∫ Μπορεί να περιγραφεί ως εξής : τ = { α ≤ x ≤ β. To y «κινείται» κατακόρυφα από κάτω . v = v( x. όπου J η Iακωβιανή ορίζουσα του µετασχηµατισµού : J= ∂ (x. ∆ηλαδή : του xoy – επιπέδου. του xoy – επιπέδου (R2). y) µε το στοιχειώδες κοµ∆ΙΠΛΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ { µάτι «πλακάκι» του τόπου τ dxdy (λίγο x → dx. φ1 (x) ≤ y ≤ φ2 (x) Όταν f ( x. Ετ : και στη συνέχεια ως προς x (όλες τις στήλες) από αριστερά προς τα δεξιά.µ. y) στον τόπο τ : Ι= ∫∫ f(x. y = y(u. y) x u x v = ∂ ( u .προς τα δεξιά . y) = 1. y(u. φροντίζουµε ν’ αλλάξουα) Ορθογώνιο τόπο (σταθερά άκρα για x και y) µε τη σειρά (τάξη) ολοκλήρωσης. γ ≤ y ≤ δ} τριγωνικός (βλέπε σχήµα). ∫∫ ∫ ∫ Ερµηνεία α) Όγκος Όταν z = f ( x. y) ∈ R2 : α ≤ x ≤ b. γίνεται τ* στο uov – επίπεδο. y) και την ορθή µεταφορά I =  f(x. Σχηµατίζουµε το Όµοια : γινόµενο της f ( x. y)dxdy =  f ( x. αρνητικό ή µηδέν.gr fast & easy ∆ΙΠΛΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΑ ΜΑΘ 024 Τυπολόγιο & Μεθοδολογία Τονίζουµε ότι το διπλό ολοκλήρωµα δεν γ) Τόπο y – απλό (σταθερά άκρα για το y) Ορισµός : Ας είναι συνάρτηση δύο µετα. y)dy dx   α  φ1 ( x)  ∫ ∫ φ 2 ( x) φ1 ( x) • Το στοιχειώδες «πλακάκι» µεγεθύνεται κατά |J| δηλαδή : dxdy = |J| dudv .gr – e-mail : info@arnos. y) ≥ 0 στον τόπο τ. v) (Μ) ή u = u ( x . γ ≤ y ≤ φ(x) } x . y)dx dy =  f(x. y)dxdy = dm και το διπλό ολοκλήρωµα η µάζα Μ : Μ= ∫∫ p(x. δηλαδή: x = x (u.προς τα πάνω .

όπου J΄ η Ιακωβιανή γ) Κυκλικό δακτύλιο ορίζουσα του αντίστροφου µετασχηµατι. π.y) αντι α α καθίστανται µε τις πολικές (ρ. y)dxdy τ τ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ z Ανάλυση Ι Α΄ Τόµος z Λογισµός Συναρτήσεων Πολλών Μεταβλητών z ∆ιαφορικές Εξισώσεις z Γραµµική Άλγεβρα Ι.  y θ = arctan  x Η Ιακωβιανή ορίζουσα είναι : ∂x ∂y ∂x ∂y J= ⋅ − ⋅ =ρ ∂ρ ∂θ ∂θ ∂ρ τ : 0 ≤ ρ ≤ α . y ≥ 0 0 ≤ θ ≤ π π.χ.θ). ∆ηλαδή : τ ∗ : α ≤ ρ ≤ β και 0 ≤ θ ≤ 2π J΄ = π. y) v x v y ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΛΛΕΙΨΗΣ Για τον ελλειπτικό δίσκο τ : x2 α2 + y2 β2 ≤1 Παίρνουµε τον µετασχηµατισµό : x y = ρcosθ. tanθ2 = α2 Συµβουλή 2η : Η εύρεση της J µπορεί να γίνει από την J΄. y = ρsinθ ρ = x 2 + y2 . y ≥ α1x.y) είναι από το σηµείο Μο (xo.y2 ) → γίνονται πολύ «κοµψές» αφού : τ * : 0 ≤ ρ ≤ α cos2θ . 0 ≤ θ ≤ π τ* : { 0 ≤ ρ ≤ 1.y καθορίζουν την γωνία θ π. π / 4 ≤ θ ≤ 3π/4. Π.άξονα 2 2 Οι καρτεσιανές συντεταγµένες (x.x o = ρcosθ.yo) δηλαδή : (x-xo)2 + (y-yo)2 τότε κάνουµε χρήση του µετασχηµατισµού : x .x 2 ) → * Μ= ∫∫ x ρ(x. ∆ηλαδή έχουµε : x = ρcosθ.χ.χ. Οy είναι : 5π / 4 ≤ θ ≤ 7π/4 Ι οx = ∫∫ y ρ(x. x ≤ 0 . x ≥ 0 . y ≥ 0 π / 2 ≤ θ ≤ π κλπ Οι πολικές χρησιµοποιούνται σε : α) Κυκλικό δίσκο τ : x2 + y2 ≤ α2 → τ∗ : 0 ≤ ρ ≤ α. β) Κυκλικό τοµέα τ : x 2 + y2 ≤ α2 . π/2 ≤ θ ≤ π/2 ( ρ ≥ 0 ) και θ η γωνία που σχηµατίζει ο οx – ηµιάξονας µε το ΟΜ µε θετική φο.y). + y2 ≤    2  2 η απόσταση από την αρχή των αξόνων * τ : 0 ≤ ρ ≤ αcosθ. θ1 ≤ θ ≤ θ2 (x . • Η µάζα του σώµατος είναι : Προφανώς σχέσεις µε αποστάσεις του στ) Ληµνίσκο Bernoulli στον x-άξονα σηµείου (x. (κόκκινο) τ Ιο = ∫∫ (x 2 + y 2 )ρρ(xy)dxdy τ • Η ροπή αδράνειας ως προς τους άξονες Οx. yo) είναι : xο = yο = ΠΟΛΙΚΕΣ ΜΕΤΑΤΟΠΙΣΜΕΝΕΣ Όταν η απόσταση του Μ(x. 0 ≤ θ ≤ 2π ∫∫ ρ(x.y) ≥ 0). v). (ρ(x. y)dxdy 2 τ • Το κέντρο µάζας Κ(xo. y)dxdy 2 τ Ι οy = Οι συνθήκες προσήµων των x. v) u x u y = ∂ ( x . y ≥ α2x → τ∗ : 0 ≤ ρ ≤ α.π/2 ≤ θ ≤ π/2. 0 ≤ θ ≤ 2π y = α2 x y = α1x ∂ (u. 1 M ∫∫ xρ(x. τότε χρησιµοποιούµε µετασχηµατισµό.Ισχύει : ∫∫ f (x.ε) Κύκλο µετατοπισµένο στον y.xo )2 + ( y . y ≥ 0 0 ≤ θ ≤ π / 2 π. λόγω της µορφής του τόπου τ ή λόγω του τύπου της συνάρτησης.cos2θ . Κρόκου .y) από την αρχή των αξόνων τ : (x2 + y2 )2 ≤ α2 (x 2 .χ. Ισχύει : προκύπτει τόπος : * όπου : tanθ1 = α1. y)dxdy = ∫∫ f (x(u. = ρsinθ α β µε dudv=|J΄|dxdy.yo = ρsinθ µε Ιακωβιανή ορίζουσα J = ρ. (Μαύρο) x 2 + y2 = ρ2 ή x 2 + y2 = ρ − π / 4 ≤ θ ≤ π/4. β β 2 2  2 τ : x + y ≤ β y ή x + y ≤     Είναι χρήσιµος για αποστάσεις  2  2 * ρ =| ΟΜ |= x 2 + y 2 τ : 0 ≤ ρ ≤ βsinθ.χ. y)dxdy 1 M ∫∫ yρ(x. y(u. y)dxdy • Η ροπή αδράνειας ως προς το Ο (αρχή των αξόνων) είναι : 3π / 4 ≤ θ ≤ 5π/4 ζ) Ληµνίσκο Bernoulli στον y-άξονα τ : (x2 + y2 )2 ≤ α2 (y2 . όπου: ρ τ : x 2 + y2 ≤ αx ή  x . για το δίσκο τ : J ⋅ J′ = 1 µε Ιακωβιανή ορίζουσα J=αβρ και έχουµε : ΠΟΛΙΚΕΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ δ) Κύκλο µετατοπισµένο στον x. v)) J dudv τ* τ Συµβουλή 1η : Όταν το διπλό ολοκλήρωµα εµφανίζει δυσκολία στον υπολογισµό του. y . x ≥ 0 .άξονα 2 2 ρά την αντιωρολογιακή (βλέπε σχήµα).τ : α2 ≤ x 2 + y2 ≤ β2 → σµού (Μ΄).yo )2 ≤ α2 τ : 0 ≤ ρ ≤ α. 0 ≤ θ ≤ 2 π } y= β α2 − x 2 α y=− β α2 − x 2 α x 2 y2 + =1 α2 β2 ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ Έστω ότι τ είναι ένα επίπεδο µη οµογενές σώµα µε πυκνότητα ρ(x.

n rx × ry G Έτσι η επιφάνεια S γράφεται : r (θ.1) και από το πρό- ∫∫ ∫∫ .157 – 495 www. δηλ. z=f(x. y. z1 ≤ z ≤ z 2 } Έχουµε οριζόντια κυκλική κίνηση µε γραµµικά µεταβαλλόµενη ακτίνα. v)) µε (u. Το κάθετο διάνυσµα στην επιφάνεια είναι : G G rθ × rz = (zcosθ. z(u. .1 rx × ry =  −  ∂x ∂y  υ = υo c2 fast & easy z = z2 G n G r (φ.22. z Οι µερικές παράγωγοι του διανύσµατος θέσης r(u.-z) βλέπει προς τα έξω και είναι κάθετο στο διάνυσµα θέσης. y. . v). x+3y+2z=8 επίπεδο. zsinθ. x. αsinθ. zsinθ.y) ∈ D . z) S µε {0 ≤ θ ≤ 2π.y)=f(x.zo). αsinθsinφ. z) = (αcosθ. sinφ cosφ) συγγραµµικό του διανύσµατος θέσης r (φ. Έχει µέτρο : rθ × rz = α D όπου n το κάθετο µοναδιαίο διάνυσµα. y(u. τον τόπο D των παραµέτρων u. z1 ≤ z ≤ z2 G Μ = f(x.z).: d s = nds = (ru × rυ )dudυ G και έχει µέτρο : rφ × rθ = α 2 sinφ G G z Το rφ × rθ βλέπει Ερµηνεία α) Γεωµετρική : Αν f(x. i j k Το κάθετο διάνυσµα στην επιφάνεια είναι: Ι = f(x.z)=1.y) ή x=x(y.1.υ). θ) = yυ zυ d s = nds rυ 2 2 S 2 = α (cosθ sin φ. G α) Αν (ru × rυ ) ⋅ κ > 0 ⇒ Η γωνία µε τον άξο. θ) = (αcosθsinφ . z)ds ru × rυ = x u y u z u xυ Το µέτρο του δηλώνει το εµβαδόν της στοιχειώδους επιφάνειας ds δηλαδή : ds =| ru × rυ | dudυ ∫∫ G G G rφ × rθ = α sinφ r (φ.yo.0. | ru × r υ | . θ) rθ × rz z = z1 4.gr ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ ΜΑΘ 027 ΕΠΙΦΑΝΕΙΕΣ ΣΤΟΝ ΧΩΡΟ R3 Μια επιφάνεια S στο χώρο ορίζεται από εξισώσεις της µορφής : F(x.0). v). Σφαίρα x2 + y2 + z2 = α2 Με κέντρο (0.gr – e-mail : info@arnos.z) ή y=y(x. rυ =  .y.y) µε (x. y) ∈ D Το κάθετο διάνυσµα στην επιφάνεια είναι :  ∂f ∂f  .z) ορισµένη στην επιφάνεια S.y). Σχηµατίζουµε το γινόµενο της f(x. αcosφ) µάτι ds της επιφάνειας S (λίγο s → ds). ∆ηλαδή για τις τριάδες σηµείων (xo.ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ 210.y. υ) ως προς u και υ στο σηµείο r(u ο . Αυτό είναι το επιφανειακό Το κάθετο διάνυσµα στην επιφάνεια S είναι: Για περιορισµό της σφαίρας (µέρος της) ολοκλήρωµα της f(x. υ) = (x(u.y.y. Όµοια όταν υ=υο έχουµε την καµπύλη c2. µε το κ = (0.z)ds και παίρνουµε το άθροισµα όλων µε {0 ≤ φ ≤ π. υ) ∈ D G z = f(x.38.y. n G ru Προσανατολισµένη επιφάνεια: έχουµε όταν προς τα έξω (βλ.y) Όταν η εξίσωση της επιφάνειας λύνεται ως προς µια µεταβλητή π. τότε το επιφανειακό ολοκλήρωµα µας δίνει το εµβαδόν της επιφάνειας S. . ναι µονοπαραµετρικό και παριστάνει την καµπύλη c1 στο χώρο (βλ. 3. f(x.0) και ακτίνα α.χ. θ) ∫∫ ds S β) Φυσική : Αν η f(x.0. G G G G Όµοια για τα i = (1. y(u. τότε το επιφανειακό ολοκλήρωµα δίνει την µάζα Μ. υ) στο χώρο. z) r(u. π. v)) | ru × rv | dudv ορθογώνιο στον z-άξονα.θ) για ρ=α παίρνουµε το κέλυφος της σφαίρας σε παραµετρική µορφή r (φ. z(u. έχουµε δυο µεταβλητές ανεξάρτητες π.φ.y.0.υ)) (u. G επιφάνειας (βλ.θ) δηλ. που τις ικανοποιούν. Έχουµε οριζόντια κυκλική κίνηση µε στα. αsinθ. z1 ≤ z ≤ z2 G Θέτουµε : r (θ. z(u. Εύρεση του προσανατολισµού της d s : Παίρνουµε το εσωτερικό γινόµενο του G G ru × rυ π.v) ∈ D G G το επιφανειακό ολοκλήρωµα υπολογίζεrθ × rz = (αcosθ.υ και τα ru × r υ . z1 ≤ z ≤ z 2 } . y(u. G G ru × rυ G rυ u = uo c1 G ru Τυπολόγιο & Μεθοδολογία Συµβουλή : Από την επιφάνεια χρειάζεται να ξεκαθαρίσουµε την παραµέτριση r(u. rφ × rθ Εs = G r (φ. v) = (x(u. Από τις σφαιρικές συντεταγµένες (ρ. y) G r(uο.z) δηλώνει την επιφανειακή πυκνότητα της S. z(x.arnos. sinθ sin φ.θ).y. y) = (x. δηλαδή  ∂x ∂y ∂z   ∂x ∂y ∂z  ru =  . vο) µε µέτρο : | rx × ry |= 1 + f x2 + f y2 . υ) . έχοντας δυο µεταβλητές (u. y) z Όταν u=uο το διάνυσµα θέσης r (u o . Κώνος z2 = x2 + y2.0) να z-άξονα είναι οξεία (βλέπει προς τα πάνω). v). σχήµα). δηλαδή : θερή ακτίνα και κατακόρυφη µετατόπιση. Ι = f(x(u. παρακάτω παραµετρίσεις). x2+y2+z2 = 9 σφαίρα.y.  f(x. j = (0. ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΙΣΕΙΣ 1.υ).υ) λέγονται παράµετροι Από (rx × ry ) ⋅ κ = 1 > 0 προκύπτει ότι το διάκαι επιλέγονται ανάλογα µε το είδος της νυσµα Grx × Gry βλέπει πάντα προς τα πάνω. G G το διάνυσµα n ή ru × rυ στην επιφάνεια. v). υ o ) δίνουν τα εφαπτόµενα διανύσµατα 2.χ.z) µε το στοιχειώδες κοµστις καµπύλες c1 και c2 δηλαδή : G r (φ.y και µια εξαρτηµένη π.z)=0 ή z=z(x.σχήµα). η παραµέτριση είναι : r(x. G G Έχει µέτρο : rθ × rz =| z | 2 Οι µεταβλητές (u. y)) µε (x.Μέθοδος υπολογισµού Αν η επιφάνεια S παραµετρικά είναι : σηµό του προκύπτει η φορά.0) .χ. λάβουµε υπ’ όψιν το εµβαδόν ds και το κάθε.Το κάθετο διάνυσµα στην επιφάνεια είναι : r (u. z) = (zcosθ. y.χ. z) µε {0 ≤ θ ≤ 2π. Γενική επιφάνεια z=z(x.z) Ας είναι η βαθµωτή συνάρτηση f(x. G G ται από τη σχέση : β) Αν (ru × rυ ) ⋅ κ < 0 ⇒ Η γωνία µε τον άξονα Το rθ × rz βλέπει προς τα έξω και είναι G G z-άξονα είναι αµβλεία (βλέπει προς τα κάτω).z) στην επιφάνεια S : κάνουµε κατάλληλη επιλογή των φ. : ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΟ Α΄ ΕΙ∆ΟΥΣ Σε βαθµωτό πεδίο f(x. z)ds Θέτουµε : r (θ. 0 ≤ θ ≤ 2 π} ∂ u ∂ u ∂ u    ∂υ ∂υ ∂υ  των γινοµένων. υ) είr(x.− .χ. z Η επιφάνεια S προκύπτει από την κίνηση του διανύσµατος θέσης r(u. θ . Κύλινδρος x2+y2=α2 .υ) ελεύθερες (ανεξάρτητες).

Αυτό είναι το επιφα. y. τότε το ολοκλήρωµα στην G µε το εσωτερικό γινόµενο της F (x. G G S Ω δηλαδή F ⋅ d s και παίρνουµε το άθροισµα G όλων των γινοµένων. 2) Εµβαδόν επιφάνειας S στον χώρο R3 D G i) Αν η επιφάνεια S σε παραµετρική n1 G G όπου P(u. ∆ιότι αν αντί για ru × rv πάρουµε σύστηµα (βλέπε σχήµα).ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΟ Β΄ ΕΙ∆ΟΥΣ G Σε διανυσµατικό πεδίο F = (P. dxdy) . z) = (P(x. (βλ. τότε : S1 Παρατηρήσεις G G G Ε s = | ru × rv | dudv 1) Όταν το πεδίο F και το διάνυσµα G G D ru × rυ είναι συγγραµµικά τότε η ροή ii) Αν η S είναι η F(x.Π. 2) Το θεώρηµα Gauss ισχύει και όταν η επιφάνεια S µπορεί να χωριστεί σε πεπερασµένο πλήθος λείων επιφανειών (π. τότε γ= Ο/ .R(u. τότε : είναι ένα συνεχώς παραγωγίσιµο διανυG G G G σµατικό πεδίο. κυλίνδρου κλπ). y.Ε. z). y(u.Μ.z)=0 µε Fz ≠ 0 ΘΕΩΡΗΜΑ STOKES είναι µέγιστη. v). v) = ( x(u. z)) είναι F(x. n2 S2 µορφή είναι r (u. G και (x. δηλαδή : G G Φ = F ⋅ ds ∫∫∫ S Παρατηρήσεις 1) Με το θεώρηµα Gauss υπολογίζουµε το επιφανειακό ολοκλήρωµα στην κλειστή επιφάνεια S µε το τριπλό. Fx2 + Fy2 + Fz2 G G G τότε F ⋅ n =0 και το επιφανειακό είναι µηδέν. Q(x. Από τα θεωρήµατα Stokes και Gauss έχουµε : G G G G G Fd r = rotFd s = div(rotF)dv = 0 ∫ ∫∫ γ 3) Έστω γ µια κλειστή καµπύλη στο επίπεδο xOy και τ ο τόπος που ορίζει.v) ∈ D κλειστές και λείες επιφάνειες S1.Τ. – Α. z Ανάλυση Ι Α΄ ΤΟΜΟΣ ∫∫ ∫∫ ∫∫ ∫∫ ∫∫∫ ∫∫ ∫∫ ∫∫ ∫∫ ∫∫ ∫∫ ∫∫ ∫∫ ∫∫ ∫ ∫∫ ∫∫ (Παράγωγοι – Ολοκληρώµατα) G n G n ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ Ε. z).zo) αντίστοιχα είναι : Μ= ∫∫ ρds xo = S 1 yo = M ∫∫ y ⋅ ρds 1 M ∫∫ x ⋅ ρds S z = 1 ∫∫ z ⋅ ρds o Μέθοδος υπολογισµού M S S z Όταν το χωρίο Ω καθορίζεται από τις Αν η επιφάνεια S παραµετρικά είναι : Ροπές αδράνειας ως προς τους άξονες : G r (u. v). y.κ. v)) κ. n 2 έχουν I xy = z ⋅ ρds S S G G S S = (P(u.Α. R(x. η µάζα του Μ και το κέντρο µάζας (xo.Ι.v).y) ∈ D F ⋅ d s = F ⋅ nds = cds και έχουµε : G G G G G G τότε : F ⋅ d s = c ⋅ ds = c ⋅ E s F ⋅ d r = rotF ⋅ d s Εs = 1 + z 2x + z 2y dxdy S S γ S όπου Εs το εµβαδόν της επιφάνειας S.3) Ροή του πεδίου F . G G G ∫ F ⋅ dr = ∫∫ κ ⋅ rotFdxdy = ∫∫ rotF ⋅ ds S Φυσική ερµηνεία Το επιφανειακό G G FG ru × rv ολοκλήρωµα Β΄ G n είδους µας δίνει τη ροή Φ της διανυσµατικής συνάρG τησης F που διαπερνά την προσανατολισµένη επιφάνεια S. Κρόκου . Από το G θεώρηµα Green και επειδή το κ είναι κάθετο στην επίπεδη επιφάνεια τ έχουµε : G S G G γ ∫∫ Ω G αφού ισχύει div(rotF) = 0 . y. τ τ Συνεπώς ο τύπος του θεωρήµατος Green είναι µια ειδική περίπτωση του θεωρήµατος Stokes. Q(x. παραπάνω) νύσµατος που δίνεται στην εκφώνηση του σµα nG στην S να αποτελούν δεξιόστροφο G G θέµατος. D Η φορά κίνησης επί της καµπύλης πρέπει G 4) Προσέχουµε τη φορά του κάθετου δια. y.y) µε (x.z) κλειστή επιφάνεια S είναι : µε το στοιχειώδες προσανατολισµένο G G G G F ⋅ ds = divFdxdydz εµβαδικό στοιχείο d s = (dydz. y(u. z(u. v).y. z) = (P(x. dxdz.yo.να είναι τέτοια ώστε µε το κάθετο διάνυ.v))(ru × rv )dudv φορά προς το εξωτερικό του χωρίου Ω. τετράεδρου. y. ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ z Λογισµός Συναρτήσεων Πολλών Μεταβλητών z ∆ιαφορικές Εξισώσεις z Γραµµική Άλγεβρα Ι. 3) Όταν το πεδίο είναι σωληνοειδές G divF = 0 το επιφανειακό σε κλειστή επιφάνεια είναι 0 (ότι µπαίνει για τη ροή βγαίνει). z) στην φορά προς το εξωτερικό του χωρίου Ω.Ι. z). v) ) . ∫∫ ∫∫∫ G n επιφάνεια S: Ι= G G F G ∫∫ F ⋅ ds = ∫∫ Pdydz + Qdxdz + Rdxdy S 1) Με το θεώρηµα Stokes υπολογίζουµε το επικαµπύλιο µε επιφανειακό ολοκλήρωµα. y. z)) Εs = dxdy G G | Fz | D 3) Όταν F ⋅ n =c (σταθερά). y. 2) Όταν έχουµε κλειστή επιφάνεια S. επιφάνεια κύβου. v). y. ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ 1) Μάζα – Κέντρο µάζας – Ροπές αδράνειας Για την επιφάνεια S µε επιφανειακή πυκνότητα ρ=ρ(x. Q.y. z). Σχηµατίζου.Το κάθετο µοναδιαίο διάνυσµα n έχει G νειακό ολοκλήρωµα της F(x.v). G Ας είναι η διανυσµατική συνάρτηση : G Αν F = (P(x. R) ΘΕΩΡΗΜΑ GAUSS (ΤΗΣ ΑΠΟΚΛΙΣΕΩΣ) Παρατηρήσεις Έστω Ω ο στερεός τόπος που καλύπτεται από τη λεία και κλειστή επιφάνεια S.y. – Α. Αν F(x.ο. S2 (βλέ2 2 2 I x = (y + z )ρds I y = (z + x 2 )ρds … το επιφανειακό ολοκλήρωµα υπολογίζε.κό πεδίο. y. τότε ισχύει : iii) Αν η S είναι z = z(x. Π.y.Ε. R(x.πε σχήµα) το θεώρηµα Gauss γίνεται: G G G G G S S ται από τη σχέση : F ⋅ ds + F ⋅ ds = divFdv G G G G Ροπές αδράνειας ως προς τα συντ/να επίπεδα : S1 S2 Ω Ι = F ⋅ ds = F ⋅ n ds = G G 2 I yz = x 2 ⋅ ρds … Τα κάθετα διανύσµατα n 1 .Q(u. v) = P(x(u. – Ε.v) ∈ D. z)) ένα συνεχώς παραγωγίσιµο διανυσµατιορισµένη στην επιφάνεια S.Π. z(u. Q(x.z). R(x.v) µε (u. z). ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ G G rv × ru θα έχουµε αντίθετο αποτέλεσµα.χ. (u. y. z).y) ∈ D τότε : G G 2) Όταν το F και το ru × rυ είναι κάθετα : Έστω S λεία ανοιχτή επιφάνεια που καταλήγει στην κλειστή καµπύλη γ.

v. w). v. y. y)   1  } Ω = (x. y.w). Αυτή η εξίσωση . z) αντικαθιστώνται µε τις τ. v. w )) ∫∫∫dxdydz Ω  φ2 ( x) z 2 (x. y. λίγο y → dy . y. y(u. y. y. φ1 (x) ≤ y ≤ φ 2 (x).arnos. y. y) . z)dxdydz = ∫∫∫f (x(u. y. v. z)dx dy dz    z1     y1  x1 ∫ ∫ ∫ x2 y2 y1 z2 ΣΦΑΙΡΙΚΕΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ z1 Οι καρτεσιανές συντεταγµένες ( x . y.    θ = arctan(y/x)  z  φ = arccos x 2 + y2 + z 2  ρ = x 2 + y2 + z2 νει τιµές από τα σηµεία της κάτω επιφάνειας z = z1 (x. w). y. y) dv = dxdydz (λίγο x → dx. y. Όπου J η Ιακωβιανή ορίζουσα του (Μ) α) Ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο (σταθερά άκρα για τα x. • Το στοιχειώδες «κυβάκι» µεγενθύνεται κατά |J| δηλαδή: dxdydz = J dudvdw. ορισµένη στο χωρίο Ω του χώρου (R3). δηλαδή f ( x . y. z)dzdydx    φ ( x)  z ( x. φ) . z) αντικαθίστανται µε τις σφαιρικές (ρ. y.y(u. y).gr fast & easy ΤΡΙΠΛΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ ΜΑΘ 025 Τυπολόγιο & Μεθοδολογία ΤΡΙΠΛΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ Ορισµός: Ας είναι συνάρτηση τριών µεταβλητών.y)         f(x. z)dxdydz και το τριπλό ολοκλήρωµα δίνει τη µάζα Μ: M= ∫∫∫ z = z1 ( x. y. w ).22. y) (ή F1 ( x. y) ≤ z ≤ z 2 (x . y) ≤ z ≤ z 2 (x. z)dxdydz= ∫ ∫ ∫ Ω Όταν f ( x . w ) . «κυβάκι». y) και z = z 2 (x. z) µε το στοιχειώδες κοµµάτι. z)dxdydz . w ) (M) • Η συνάρτηση γίνεται: f ( x.v. y. z. ( x . v.157 – 495 www. z) στο χωρίο Ω: I= ∫∫∫ f (x. y) ≤ z ≤ z 2 ( x . τότε η µάζα του στοιχειώδους κοµµατιού είναι dm = ρ(x. z) γίνεται Ω* στο σύστηµα (u .w).καµπύλη είναι η προβολή του χωρίου Ω στο xoy – επίπεδο και ορίζει τον τόπο τ. y = y(u . z = z(u. y. z) J= = y y y ∂ ( u . δηλαδή το z παίρτην πάνω επιφάνεια z = z 2 (x. y. ∫∫∫ g(x) ⋅ h(y) ⋅ φ(z) dxdydz = ∫ g(x) dx ⋅ ∫ h(y) dy ⋅ ∫ φ(z) dz x1 και ισχύει: ∫∫∫f (x. w ). z1 ≤ z ≤ z 2 { xu xv xw ∂ ( x. y) και ( x. y. w ) .µ. α ≤ x ≤ β Ω VΩ =  z 2 ( x . y. y) Εύρεση του τόπου τ: Από τις εξισώσεις των επιφανειών z = z1 (x. Στη συνέχεια παίρνουµε το άθροισµα των γινοµένων για όλα τα «κυβάκια». y. y . w ). Αυτό είναι το τριπλό ολοκλήρωµα της f ( x. z) ∈ R 3 : z1 ( x . y.z(u.ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ  210.v. z) = 0 . w ) παίρνουµε τις εξισώσεις των επιφανειών που ορίζουν το νέο χωρίο Ω*. z) είναι η χωρική πυκνότητα του στερεού. y)    f ( x . z)dv = ∫∫∫ f(x. του χωρίου Ω Τότε I= : ∫∫∫ f (x. F2 ( x. z) . z) = f (x (u. v. w)) J dudvdw Ω Ειδικά όταν f ( x . y) µέχρι { Ω* Συµβουλή : Χρησιµοποιούµε µετασχηµατισµό όταν: α) δίνεται στην εκφώνηση του θέµατος και β) κάνουµε χρήση των σφαιρικών ή κυλινδρικών συντεταγµένων.v. y) (βλέπε παρακάτω σχήµα). z(u.µ. z ) dz  dxdy  z ( x . z)dxdydz β I= Τότε: β) Όγκος Ω 1η ΜΕΘΟ∆ΟΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ : Αναγωγή σε διαδοχικά ολοκληρώµατα Εφαρµόζεται όταν το χωρίο Ω µπορεί να προσδιοριστεί (σαρωθεί) µε διαδοχική µεταβολή των µεταβλητών x. z)dz dy dx =    x1     y1  z1 ∫ ∫∫ I= z2  y2  x 2         f ( x. λίγο z → dz ). v. z) ∈ R 3 : z1( x . εξίσωση ανεξάρτητη του z δηλαδή κυλινδρική επιφάνεια παράλληλη στον z – άξονα. y1 ≤ y ≤ y 2 . y. v. z) = 0 ) µε απαλοιφή του z προκύπτει η τοµή τους.και ο (Μ) είναι : x = ρcosθsinφ   y = ρsinθsinφ   z = ρcosφ β) Αναγωγή σε διπλό ολοκλήρωµα (χωρίο µεταξύ δύο επιφανειών) Έχουµε όταν µία µεταβλητή µπορεί να κινηθεί στο χώρο µεταξύ δύο επιφανειών π. δηλαδή: x 2  y2  z2       I =   f ( x. θ. y. y.χ. (u . y)    1 1 ∫∫∫ f (x.v. v. v. w = f ( x. z)dxdydz Ω Ω Ερµηνεία α) Μάζα Όταν η συνάρτηση f (x. z1 (x. z)dV = Ω ∫∫ ∫ τ z = z 2 (x . z) Έχουµε όταν το χωρίο είναι της µορφής : Ω = (x. y.38.y. z) ∈ R 3 : x1 ≤ x ≤ x 2 .v. Σχηµατίζουµε το γινόµενο της f ( x. δηλαδή: x = x (u . Αν στις εξισώσεις που ορίζουν το χωρίο Ω αντικαταστήσουµε τα x = x(u. y. y. Αυτό γίνεται όταν έχουµε: 2η ΜΕΘΟ∆ΟΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ : Αλλαγή µεταβλητών ολοκλήρωσης • Το χωρίο Ω στο σύστηµα ( x.gr – e-mail : info@arnos. το dv = dxdydz είναι ίσο µε τον όγκο που έχει το «κυβάκι» και το τριπλό ολοκλήρωµα δίνει τον όγκο VΩ του στερεού χωρίου Ω: I= } Ω = (x. z = z(u . z) = 1. w ) z u z v z w u v w } Ολοκληρώνουµε µε όποια σειρά επιθυµούµε. y = y(u. y. z) = g ( x ) ⋅ h ( y) ⋅ φ(z) τότε: ∆ηλαδή : α Όταν οι τ. z) = ρ(x. w ). Για παράδειγµα έχουµε : { ρ(x. y) ∈ τ . y.

β > 0. z ≥ 0 κώνος όπου tanφ1 = β ή φ1 = arctanβ ∗ { Ω* : αρ ≤ z ≤ β. 0 ≤ θ ≤ 2π.0). γ > 0 } Ω = {(ρ. π.0 ≤ φ ≤ π} ∗ ρ2 ≤ z ≤ γ.z0) και ακτίνας R. y. 0 ≤ φ ≤ π θ: το γεωγραφικό µήκος.θ. 0 ≤ θ ≤ 2π. z ∈ R π/2 ≤ φ ≤ π Οι σφαιρικές συντεταγµένες χρησιµοποιούνται σε: x2 y2 + ≤ 1 (ελλειπτικός κύλινδρος) α2 β2 Για x = αρcosθ.Η Ιακωβιανή ορίζουσα είναι : J = ρ 2 sin φ . 0 ≤ φ ≤ π/2 z ≤ 0. (συνήθως πρόσηµο). z) και dxdydz = dv τότε: φ1 Ω = (ρ. y. Κρόκου . 0 ≤ φ ≤ π} ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΛΛΕΙΨΟΕΙ∆ΟΥΣ Για το ελλειψοειδές Ω : M= ♦ Η µάζα του σώµατος είναι: ΣΦΑΙΡΙΚΕΣ ΜΕΤΑΤΟΠΙΣΜΕΝΕΣ { β . y ≥ 0.θ. z) ∈ R 3 : x 2 + y 2 + z 2 ≤ R 2 } Ω = {(ρ. y ≥ 0.φ) µε : 0 ≤ ρ ≤ R. δηλαδή σφαίρα κέντρου Κ(x0. 0 ≤ θ ≤ 2π.y) παίρνουµε πολικές συντεταγµένες. φ) µε : 0 ≤ ρ ≤ 1. Oz είναι: Ix = ∫∫∫(y + z )ρdv 2 2 Iy = Ω ∫∫∫ (z 2 + x 2 )ρdv I z = Ω ∫∫∫ (x 2 + y 2 )ρdv Ω ♦ Η ροπή αδράνειας ως προς τα επίπεδα xOy. 0 ≤ θ ≤ 2π γ γ) Κώνο Ω : z 2 = α 2 (x 2 + y 2 ). x ≥ 0. z)dxdydz Ω ♦ Η ροπή αδράνειας ως προς τους άξονες Ox. z) ∈ R 3 : (x .z 0 )2 ≤ α 2 . zOx είναι: I xy = ∫∫∫ z ρdv 2 Ω I yz = ∫∫∫ x ρdv 2 Ω I zx = ∫∫∫ y ρdv 2 Ω ♦ Το κέντρο µάζας Κ(x0. φ) µε : 0 ≤ ρ ≤ α. θ. y.y0. ♦ Ω : x 2 + y2 ≤ α 2 (ορθός κύλινδρος) Ω* : 0 ≤ ρ ≤ α. 0 ≤ z ≤ β (ορθός κώνος) γ) Σφαιρικό τοµέα x2 + y2 + z2 ≤ α2 σφαίρα Ω:  2 2 2 2 z ≥ β (x + y ). 0 ≤ θ ≤ 2π. yOz.θ.y0. z) ∈ R 3 : α 2 ≤ x 2 + y 2 + z 2 ≤ β 2 Ω : γz = x 2 + y 2 . z ≥ 0. z) αντικαθίστανται από τις κυλινδρικές µέσω του µετασχηµατισµού: 3π / 4 ≤ θ ≤ π α) Κύλινδρο • Η γωνία φ καθορίζεται από το z.φ) µε : α ≤ ρ ≤ β.0 ≤ θ ≤ 2π.0 ≤ φ ≤ π − φ 2 1 } Αν Ω = (x. Τότε: x − x 0 = ρsinφcosθ   y − y0 = ρsinφsinθ  µε J = ρ2sinφ  z − z 0 = ρcosφ Οπότε Ω → Ω * = {(ρ. x = ρcosθ y = ρsinθ z=z Έτσι ολοκληρώνουµε πρώτα ως προς z και στη συνέχεια για τις (x. θ.z0) είναι: x0 = 1 M ∫∫∫ x ρdv Ω y0 = 1 M ∫∫∫ y ρdv Ω z0 = 1 M ∫∫∫ z ρdv Ω Παίρνουµε τον µετασχηµατισµό: x/α = ρsinφcosθ y/β = ρsinφsinθ z/γ = ρcosφ   2  µε J = αβγρ sinφ  Οπότε Ω → Ω* = {(ρ.0 ≤ θ ≤ 2π. z ∈ R ♦ Ω: { Ω = (x. όπως τις περιγράψαµε στο τυπολόγιο διπλού ολοκληρώµατος.y. 0 ≤ θ ≤ 2π α x 2 y2 z2 + + ≤1 α 2 β2 γ2 ∫∫∫ ρ(x. z = γ. Επίσης: ρ: η απόσταση του Μ από την αρχή των αξόνων (0. Π.φ) µε : 0 ≤ ρ ≤ α.χ. y. • Η γωνία θ καθορίζεται από τα x. ρ ≥ 0 φ: το γεωγραφικό πλάτος. δηλαδή η βόρεια θέση φ = 0 ή νότια φ = π του Μ ως προς το «ισηµερινό» επίπεδο. 0 ≤ ρ ≤ γ.0. y ≤ − x . (συνήθως πρόσηµο) π.    (M)  µε J = ρ 0≤θ≤π 0 ≤ θ ≤ π/2 Οι κυλινδρικές συντεταγµένες χρησιµοποιούνται σε: − π/2 ≤ θ ≤ π/2 y ≥ 0. 0 ≤ θ ≤ 2π x ≥ 0. δηλαδή η οριζόντια περιστροφή (µήκος) ως προς το xOy επίπεδο. 0 ≤ ρ ≤ } ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ Αν το στερεό σώµα που περικλείεται από το χωρίο Ω έχει χωρική πυκνότητα ρ = ρ( x .y0 )2 + (z . ΚΥΛΙΝ∆ΡΙΚΕΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ Οι καρτεσιανές συντεταγµένες ( x . 0 ≤ φ ≤ π} Κυκλοφορούν :  Ανάλυση Ι (Παράγωγοι – Ολοκληρώµατα) Α΄ ΤΟΜΟΣ  Λογισµός Συναρτήσεων Πολλών Μεταβλητών  ∆ιαφορικές Εξισώσεις  Γραµµική Άλγεβρα Ι.0 ≤ φ ≤ π} β) Παραβολοειδές β) Σφαιρικό φλοιό Ω* : ∗ { Ω : ( x.0 ≤ θ ≤ 2π.χ. y. Oy.x 0 )2 + (y . y = βρsinθ προκύπτει: α) Σφαίρα Ω* : 0 ≤ ρ ≤ 1. y.

Α.1 (6) καλείται ∆.ty) = t α Q( x. ζουν οι µεταβλητές.. y). yn -1 = φ( n −1) (x0 ) Τυπολόγιο & Μεθοδολογία ΓΡΑΜΜΙΚΕΣ ∆. Αναγόµαστε στην γραµµική ∆.Ε..Η γενική λύση της (4) δίνεται από: νόµενο συναρτήσεων µόνο του x ή του y. ∆ηλαδή η y ′(x) είναι ίση µε ένα τριώνυµο ως προς y(x).Ε. y′(x ) και έναν όρο µε το y p (x ) . Riccatti. y1 = φ′(x0 ) . y0 η λύση του συστήµατος: α1x + β1y + γ1 = 0   α 2 x + β 2 y + γ 2 = 0  ∫ y′( x ) + f ( x ) y( x ) = g( x ) yp ( x ). y. c 2 ..Ε. • Λύση – Ολοκλήρωµα της διαφορικής εξίσωσης ονοµάζεται κάθε συνάρτηση που την επαληθεύει. y.22.) ονοµάζεται dx κάθε εξίσωση στην οποία εµφανίζονται είναι πρωτοβάθµιο τότε: παράγωγοι της άγνωστης συνάρτησης και P( x. ∆ηλαδή: ∫ ∫ ∫ x3 + 5x . y ′ = y ′(x) . c n ) = 0 που περιέχει π. y΄(x) Η αντίστοιχη οµογενής ∆. π.gr – e-mail : info@arnos. y = y + v ναι η y( x ) = fast & easy 0 0 όπου x 0 .ty) = t α P( x ..Ε. είναι της µορφής: 1 y( x ) = x 2 (για c = 0). Η ∆. ονοµάζονται οι εξισώσεις στις οποίες η άγνωστη συνάρτηση είναι µίας µεταβλητής.Ε. • Γενική λύση . ( x 2 + xy + y 2 )dx − x 2 dy = 0 2 2 ′ π. την οποία λύνουµε και µε αντικατάσταση στην (Μ) παίρνουµε τη γενική λύση της (7).Ε. ΧΩΡΙΖΟΜΕΝΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ & ΑΝΑΓΟΜΕΝΩΝ Σ΄ΑΥΤΕΣ Χωριζόµενων µεταβλητών Όταν η ∆.Ε.Ε. 1 y( x ) = x 2 + c και µερική λύση την Αναγόµενες σε οµογενείς ∆..3y ′(x) + y(x) = x είναι διαφορική εξίσωση τρίτης τάξης.  α x + β1y + γ1  2  y′ = f  1 (3) • Πρόβληµα αρχικών τιµών (Π. η y ′′′(x) + y ′′(x) .χ.Ε.Τ.Ε.Ε.Ε..y)dx + Q( x. είναι της µορφής : y′( x ) = f ( x ) y 2 ( x ) + g( x ) y( x ) + h ( x ) (7) τότε λέγεται ∆. που σε δοσµένο Θέτουµε: x = x + u. & ΑΝΑΓΟΜΕΝΕΣ Γραµµικές ∆.Ε.Ε. y.157 – 495 www. Για την ∆.Ε. F x. της µορφής : y Γ ( x) = e ∫ sinx c + e ∫ sinx dx  ⇒ sin x   P( x. c) = y − x − c µε γενική λύση την και η ∆.gr ∆ΙΑΦΟΡΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ 1ης ΤΑΞΗΣ ΜΑΘ 041 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Αν η ∆. (2) ανάγεται σε χωριζοµένων µετα2 βλητών.. y ′) = 0 (Ι) z ′( x ) + ( 2 y1 ( x )f ( x ) + g( x ) )z( x ) = −f ( x ) α 1 x + β 1 y = z( x ) ή α 2 x + β 2 y = z( x ) π.cosx dx  dx  1 Μια ∆.Ε.). είναι 1ης τάξης και το y′(x) = dy ∆ιαφορική εξίσωση (∆.γενικό ολοκλήρωµα της ∆. (1 + sin( y / x ))dx + cos( y / x )dy = 0 • Μερική λύση της ∆.Ε. y) λύση Φ(x. y) είναι οµογενείς βαθµού α ∆ιαφορική εξίσωση Bernoulli Όταν η ∆. y).38. ∆ηλαδή οι συντελεστές των dx. Q( tx . y)dx + Q( x.: z′( x ) + f ( x )z ( x ) = g ( x ) 1− p ∆ιαφορική εξίσωση Riccatti Όταν η ∆. Mας δίνεται µια λύση y1 (x ) της (7) και θέτουµε: y( x ) = y 1 ( x ) + 1 z( x ) (Μ) • ∆ιαφορική εξίσωση πρώτης τάξης λέ(Σ) γεται η εξίσωση που περιέχει την άγνωστη z ′(x) µε y ′( x ) = y1′ ( x ) − 2 συνάρτηση y=y(x) και την παράγωγό της z (x) και αναγόµαστε σε οµογενή ∆..χ. καλείται η λύση y( x ) που προκύπτει για συγκεκριµένες τιµές Θέτουµε: = z( x ) x των σταθερών. γράφεται στη µορφή: f1 ( x )g1 ( y)dx + f 2 ( x )g 2 ( y)dy = 0 ( ) σηµείο x0 ικανοποιεί τις: y 0 = φ ( x 0 ) . y ′ sin x + y cos x = 1 έχει γεf (x ) g ( y) x0 2 y0 1 νική λύση: Oµογενείς ∆. 3 • Ολοκληρωτική καµπύλη καλείται η γραφική παράσταση µιας λύσης της συνήθους διαφορικής εξίσωσης. π. είναι της µορφής : y ′( x ) + f ( x ) y( x ) = g ( x ) (4) τότε λέµε ότι είναι γραµµική. ∆ηλαδή πρωτοβάθµια ως προς τους y(x). − f ( x )dx  f ( x ) dx  y( x ) = e ∫ c + g ( x )e ∫ dx   y x   f1 ( x ) g ( y) dx + 2 dy = c π.χ. y ′( x ) = x 2 + 5 εί- ∆. y. της (4) είναι: y ′(x) + f ( x ) y( x ) = 0 Η γενική λύση της (4) είναι: (5) y Γ (x ) = y ο (x ) + y µ (x ) (1) όπου: yο ( x ) η γενική λύση της οµογενούς είναι άµεσα ολοκληρώσιµη.Ε.χ. c1 .χ. y ′.Ε.Ε.y)dy = 0 (ΙΙ) ενδεχοµένως η ίδια η συνάρτηση και η µεταβλητή της (ή οι µεταβλητές της). είναι της µορφής: ως προς x και y. Q( x. διότι χωρίκαι yµ ( x ) µια µερική λύση της (4)...) ή α 2 x + β 2 y + γ 2   πρόβληµα Cauchy ονοµάζεται το πρόβληµα κατά το οποίο ζητείται να προσδιοριστεί τότε ανάγεται σε οµογενή. cosx . Όταν το (Σ) δεν έχει µοναδική λύση θέτουµε: ΓΕΝΙΚΗ ΜΟΡΦΗ: F(x. y (n) = 0 ονοµάζεται η P ( tx . του Bernoulli. c 2 .Ε. µε p ≠ 0.Ε. 2 Όταν η ∆.χ..χ.. ( x 3 + xy 2 )dx + yx 2 dy = 0 τις n το πλήθος αυθαίρετες σταθερές c1 . .arnos.. c n (τόσες όσο και η τάξη της ∆.ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ  210. y2 = φ′′(x0 ). x + y + (y ) = 1 ( xy 3 + 4x 3 )dx + (3xy 2 − 3y 2 )dy = 0 • Συνήθεις ∆. • Τάξη της διαφορικής εξίσωσης ονοµάζεται η µεγαλύτερη τάξη των παραγώγων της y ′(x) που εµφανίζονται στην εξίσωση. y)dy = 0 (2) ⇒ y Γ ( x ) = (c + x ) / sin x λέγεται οµογενής. π. Θέτουµε: y1− p ( x ) = z( x ) µε (1 − p) y − p ( x ) y ′( x ) = z ′( x ) Η (6) ανάγεται στην γραµµική ∆.χ. µια λύση y = φ( x) της ∆. 1ης τάξης Όταν η ∆.. y ′( x ) = x έχουµε: dy µε y ′( x ) = = z( x ) + xz ′( x ) dx 1 2 Φ(x.Ε..Ε. ∆ηλαδή έχουµε δύο γραµµικούς όρους µε τα y(x ). dy είναι γι.Ε. π.Ε. (1 − y) xy ′ + y(1 + x ) = 0 και αναγόµαστε σε χωριζοµένων µεταβλητών. Μια λύση της ∆..Ε. όταν οι συναρτήσεις P( x.Ε.

Ε. y) = µ(x) ∆ίνεται από τη σχέση: και υπάρχει όταν: µ(x ) = e ∫ − g ( x )dx Q x − Py Q = g( x ) β) Πολλαπλασιαστής µ(x. Επικοινωνήστε µαζί µας !!! . y) ∂Q( x.Ε.u′( x ) ) = 0 dx Φ x = P. Φ y = Q Η γενική λύση της (12) είναι: y = xc + f (c) ΙΣΟΓΩΝΙΕΣ ΤΡΟΧΙΕΣ µε ολοκλήρωση της µίας από τις δύο σχέβ) Από x + f ′(p) = 0 έχουµε την ιδιάζουσα ∆ίνεται η οικογένεια τροχιών: σεις και αντικατάσταση στην άλλη.Ε.y0) σηµείο του Π. Οπότε y′′( x ) = u ′( x ) και η (15) γίνεται: dp 2ος τρόπος: Από το διαφορικό σύστηµα: α) Από = 0 ⇒ p( x ) = c F( x. 1ος τρόπος: Από τον τύπο: Αν η ∆. y(x).Ε. y)P(x. y x → x . Μια ∆. ( x 2 + y 2 )( xy ′ − y) = yy ′ + x έχουµε τις ορθογώνιες τροχιές.Ε. f ′( y)dy / dx ) = 0 (14) = Όταν ισχύει: x = x (p).Ι.Όταν η ∆. των ζητούµενων τροχιών είναι: Φ(x . Από την πιο πάνω διαδικασία για φ=π/2 π. ως προς x(p): dt dx φ ′( t ) ΠΛΗΡΕΙΣ ∆. – Ε. γ) Παραµετρική Αντικατάσταση x = φ( t ) Συνήθως δίνεται η: Έτσι η ∆. y) = 0 ⇒ Φ ( x.Ε. 1ης τάξης της µορφής: όταν ισχύει: F( x. y′(t) φ′( t ) ) = 0 δ) Ειδική µορφή Έτσι έχουµε τη λύση της (10) σε παραµε.Μ. (8). z=x2+y2. που γράφεται στη µορφή : P( x .Π. y.Ε. y. y)) ⇒ µετασχηµατίζεται σε ευκολότερη ως εξής: (9) α) Πολικές συντεταγµένες Ο µετασχηµατισµός είναι: Pµ y − Qµ x = µ(Q x − Py ) Τότε ανάγεται σε πλήρη ∆. f ( y). Οπότε u ′( x ) = f ′( y)dy / dx ∆ιαφορική εξίσωση Clairaut Από dΦ(x. λύση σε παραµετρική µορφή: Aναγόµενη σε πλήρη ∆. που υπάρχουν οι εκφράσεις Oρθογώνιες τροχιές x2+y2 ή arctan(y/x). που ανάγονται σε γραµµικές ή Bernoulli.Ε. − 1 / y ′) = 0 που αν την λύσουµε βρίσκουµε την οικογένεια των ορθογώνιων τροχιών.y)dy = 0 (8) (p − f (p) ) dx(p) − x(p)f ′(p) = g ′(p) dp είναι πλήρης αν υπάρχει Φ(x.u ( x ). ∫ ∂y ∫ (µ(x .y)dx + Q( x.E.Ε. y)dy Η λύση της (11) είναι: (11) Οπότε η (13) γίνεται: x = x ( p) F( φ(t).y ′) = 0 θέτουµε β) Εναλλαγή του ρόλου των x.Ε. y)) = ∂x (µ (x. LAGRANGE & CLAIRAUT ∆ιαφορική εξίσωση Lagrange Eίναι της µορφής : y = xf ( y′) + g( y′) x = ρ(θ) cos θ   ρ = x 2 + y 2  ⇔  y = ρ(θ) sin θ   θ = arctan (y/x) Με παραγώγιση παίρνουµε: Ο µετασχηµατισµός αυτός χρησιµοποιείται συνήθως σε απλές ∆.Ε. ως προς u(x).Ε. y)dx + Q( x. y)dx + Q( x.Ε. Θεωρούµε τη συνάρτηση : x = x ( y) Οπότε η (13) µε αντικατάσταση γίνεται: ∆. y) = P( x. f (x. y ′) = 0 (13) ∂ ∂ • Πότε είναι πλήρης η ∆.: έχει πολλαπλασιαστή µ(x. y)dy = 0 y = xp + f ( p) ράς c προκύπτει η ∆. z=x+y.y): dΦ( x.Ε.Ε. – Α. ρ ′(θ) ) = 0 Με παραγώγιση έχουµε: y ′( x ) = 1 / x ′( y) F( x ( y). y. στη ∆. Φ( x .Ε. 1/x ′(y) ) = 0 (10) Οι ζητούµενες τροχιές που σχηµατίζουν µε την οικογένεια (16) γωνία φ. Υπολογισµός της Φ (x. y)Q(x.Ε.Ε. • Ποια είναι η λύση της (8).Ε.Ε. y) = P ( t. – Α.χ.Ι. των ζητούµενων τροχιών είναι:  y ′ − tan φ  =0 Φ x .Α. y) = µ(y) ∆ίνεται από τη σχέση: µ ( y) = e ∫ g ( y ) dy Q x − Py = g ( y) P γ) Πολλαπλασιαστής µ(x.Ε. y′( x ).Π. z=xy.χ.κλπ) και υπάρχει όταν: ∆ίνεται από τη σχέση: και υπάρχει όταν: µ (z) = e ∫ Q x − Py Pz y − Qz x g ( z )dz = g (z) Θέτουµε : y ′( x ) = p( x ) y ′( x ) = dy dy dθ ρ tan θ + ρ = ⋅ = dx dθ dx ρ ′ − ρ tan θ Οπότε η (13) µε αντικατάσταση των παραπάνω γίνεται: F(θ. y) (ολοκληρώΦ (x. 1 + y ′ tan φ   Λύνοντας βρίσκουµε τις ισογώνιες τροχιές: g( x . y(t).Τ. α) Πολλαπλασιαστής µ(x. είναι της µορφής: Οπότε : y′′( x ) = dp / dx y x F( x. ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ Οργανωµένα µαθήµατα Ε. y.Από τον κανόνα της αλυσίδας προκύπτει: Οπότε : y′′( x ) = dp / dx Με παραγώγιση της (10) και αντικατάσταdy dt y ′( t ) ⋅ = y ′( x ) = ση παίρνουµε τη γραµµική ∆. y) F(x. y = x (p)f (p) + g(p) ∂y ∂x Θέτουµε: u ( x ) = f ( y) όπου p παράµετρος.y ′(x) )= 0 νων παράγων ή πολλαπλασιαστής Euler) ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ∆. Μια ∆.y. & ΑΝΑΓΟΜΕΝΕΣ Πλήρης ή ακριβής ∆. y( x ) → y( x ) και y′( x ) → −1 / y′( x ) .Ε. y) = µ(z) µε z = z( x . Συγκεκριµένα στην ∆.c) = 0 (16) Μια ∆.c ) = 0 Ο µετασχηµατισµός αυτός χρησιµοποιείται συνήθως σε ∆. Q. y. y) = c Eίναι της µορφής : y = xy′ + f ( y′) (12) Με αντικατάσταση αναγόµαστε σε γραµµική ∆.Ο. y(x) και κλίση (παράγωγο): 1+ y′(x) tanφ Έτσι η ∆. ρ(θ).Ε.y) : y ′( x ) = p( x ) Θέτουµε: Υποβιβασµός τάξης ∆. των P. y)dt + Q( x 0 . y) (π. t )dt dp (x + f ′(p) ) = 0 ση προκύπτει: x0 y0 y ′( x ) = u ( x ) Θέτουµε: dx όπου (x0. είναι της µορφής : τρική µορφή : ∂P( x. της µορφής : x = −f ′( p) Με παραγώγιση και απαλοιφή της σταθεP( x. y′′( x ) ) = 0 Με παραγώγιση της (12) και αντικατάστα(15) Φ( x. y. έχουν τα ίδια y′(x) − tanφ x.

είναι: y Γ ( x ) = y ο ( x ) + yµ ( x ) y µ ( x ) = y µ1 ( x ) + y µ 2 ( x ) • Γενική λύση της οµογενούς ∆. y΄΄+αy΄+βy=0 y1(x) = e λ1 x y2 (x) = eλ 2 x y1(x) = eλ x όπου c1 ( x ).χ. c 2 ( x ) . x x π. Στις ολοκληρώσεις. (5) είναι: βρίσκουµε τις µερικές λύσεις: π.2=µ ±iv Μερικές λύσεις της οµογενούς ∆. • Η ορίζουσα Wronski ικανοποιεί την ∆. από τις λύσεις της ραγώγων της y′µ ( x ). W ′( x ) + f ( x ) W ( x ) = 0 (3) όπου: f(x) ο συντελεστής του y′( x ) στην (2) εφόσον το y′′( x ) έχει συντελεστή ένα. h(x)=P (x) πολυώνυµο ν-οστού βαθµού ν y′2′ y′2 y 2 Η χαρακτηριστική εξίσωση είναι: Η µερική λύση της (4) θα είναι της µορφής : Σχόλιο: Αν Φ1(x). τότε η ∆. (1) Η χαρακτηριστική εξίσωση είναι: ακολουθούµε τα εξής βήµατα: y ′′( x ) + f ( x ) y ′( x ) + g( x ) y( x ) = h ( x ) (1) ο λ2 − 2λ + 2 = 0 µε λ1.Ε.Ε. y′′(x) − 4y′(x) + 4y(x) = 0 : 1.Ε. c1 .λ2 ∈ C µε λ1. 3 Για τη ∆. (1) τότε η y1(x) = Φ1(x) − Φ2 (x) είναι Οπότε: yο ( x ) = c1 e 2 x + c 2 x e 2 x λύση της αντίστοιχης οµογενούς ∆.Ε.ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ  210. c 2 ∈ R παράγει το σύνολο λύσεων της οµογενούς ∆.157 – 495 www. y 2 ( x ) είναι δύο γραµµικά ανε. y 2 ( x ) ) = λ2 + αλ + β = 0 y1′ ( x ) y ′2 ( x ) Ανάλογα µε το είδος των ριζών της χαρα• Γραµµικά ανεξάρτητες λέγονται δύο κτηριστικής εξίσωσης έχουµε τις γραµµικά λύσεις y1 ( x ).Ε. y1(x). c′2 ( x ) και µε ολοκλήρωση υπολογίζουµε τις c1 ( x ). αφού ο γραµµικός συνδυασµός c1 y1 (x) + c 2 y 2 (x) µε c1 .Είναι της µορφής: ξάρτητες λύσεις της οµογενούς ∆.Ε. y′′ − 12 y ′ + 36 y = e 6 x ℓnx : y o (x) = c1 y1 (x) + c 2 y 2 (x) = c1e 6x + c 2 xe6x Οπότε: y µ ( x ) = c1 ( x )e 6 x + c 2 ( x ) xe 6 x Από το σύστηµα: c1′ ( x )e 6 x + c′2 ( x ) xe 6 x = 0 c1′ ( x )6e 6 x + c′2 ( x )(6x + 1)e 6 x = e 6 x ℓnx προκύπτει: y1 ( x ) = e µx cos( νx) x2 x2 ℓnx + 2 4 και c ′2 ( x ) = ℓnx ⇒ c 2 ( x ) = xℓnx − x y 2 ( x ) = e µx sin( νx ) Άρα y µ (x) = (x 2 e 6x ℓnx) / 2 − (3x 2 e 6x ) / 4 y 2 ( x ) = xeλ x c1′ (x) = −xℓnx ⇒ c1(x) = − Μέθοδος προσδιοριστέων συντελεστών Ανάλογα µε τη µορφή της h(x) υποψιαζόµαΠροφανώς αν βρεθεί x0: W(x0)=0 τότε οι y ο ( x ) = c1 y1 ( x ) + c 2 y 2 ( x ) στε τον τύπο της µερικής λύσης yµ(x) της ∆.Ε.χ. c 2 ( x ) συναρτήσεις που προσδιορίζονται από το σύστηµα: c1′ ( x ) y 1 ( x ) + c ′2 ( x ) y 2 ( x ) = 0 c1′ ( x ) y 1′ ( x ) + c ′2 ( x ) y ′2 ( x ) = h ( x ) εφόσον στην (4) ο συντελεστής του y ′′(x) είναι η µονάδα. 2ης τάξης: y ( x ) = y ( x ) + y ( x ) Μέθοδος µεταβολής των παραµέτρων Οπότε: Γ ο µ (Αυθαίρετων συντελεστών – Lagrange) ′ ′ ′ y ( x ) + f ( x ) y ( x ) + g ( x ) y( x ) = 0 (2) Αν y′′(x) + f (x)y′(x) + g(x)y(x) = h1(x) + h 2 (x) Η γενική λύση της οµογενούς ∆. y′µ′ ( x ) στην (4) και τα Η χαρακτηριστική εξίσωση είναι: Αν y1 ( x ).Ε. π. ′′(x) − 5y′(x) + 6y(x) = 0 : Με αντικατάσταση της yµ(x) και των παπ.arnos.Ε. 1 Για τη ∆. y ′′( x ) + y ′( x ) tan x − y cos 2 x = sin x Βήµα 2ο:Βρίσκουµε µια (µερική) λύση yµ(x) Οπότε: yο ( x ) = c1 e cos x + c 2 e sin x Όταν h(x)=0. (2). γραµµική ∆. 2 Για τη ∆. c∈R Ρίζες της χαρ/κής εξίσωσης λ2+αλ+β=0 λ1. Λύνοντας το γραµµικό σύστηµα βρίσκουµε τις c1′ ( x ).gr ΜΑΘ 042 fast & easy ∆ΙΑΦΟΡΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ 2ης ΤΑΞΗΣ & ΑΝΩΤΕΡΗΣ Τυπολόγιο & Μεθοδολογία Μεθοδολογία για την εύρεση λύσης της ∆. y 2 ( x ) λέµε Γενική λύση της οµογενούς ∆. y′′(x) − 2y′(x) + 2y(x) = 0 : Για την εύρεση της λύσης της ∆. Για τη ∆. Η λύση της γραµµικής ∆.Ε. π. θεωρούµε ότι η µερική λύση της (4) είναι: Αν y ο (x ) η γενική λύση της οµογενούς και yµ2 (x) από y′ (x) + f (x)y′(x) + g(x)y(x) = h2(x) yµ ( x ) = c1 ( x ) y1 ( x ) + c 2 ( x ) y 2 ( x ) ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η γραµµική ∆. δίνεται από τον τύπο: ζουµε τους συντελεστές Α0.Ε. y 2 ( x ) της ∆.38. c 2 ∈ R Η αντίστοιχη οµογενής είναι: • Ορίζουσα Wronski y′′( x ) + αy′( x ) + βy( x ) = 0 (5) Για τις συναρτήσεις y1 ( x ). (2). 1ης τάξης είναι: − f ( x ) dx W ( x ) = ce ∫ . ∆. ορίζουσα Wronski την: Η χαρακτηριστική εξίσωση της (5) είναι: y1 ( x ) y 2 ( x ) W ( x ) = W (y1 ( x ).χ. για την εύρεση της µερικής λύσης µιας ∆. Φ2(x) είναι δύο λύσεις της λ2 − 4λ + 4 = 0 ⇒ (λ − 2) 2 = 0 µε λ 1. ΜΕ ΣΤΑΘΕΡΟΥΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ Αν y1 ( x ). (2) όταν: ανεξάρτητες µερικές λύσεις: W(y1 ( x ). τότε: y′′( x ) + αy′( x ) + βy( x ) = h ( x ) (4) y ο ( x ) = c1 y1 ( x ) + c 2 y 2 ( x ).λ2 ∈ R µε λ1 ≠ λ2 λ1. y2(x) είναι γραµµικά εξαρτηµένες.Ε. παραλείπονται οι σταθερές ολοκλήρωσης.Ε. είναι: . Μερική λύση της γραµµικής ∆. Η γενική λύση της οµογενούς ∆.Ε.Ε.Ε.χ. 2ης τάξης είναι της µορφής: και yµ (x ) µια µερική λύση της (1) τότε: Οπότε η µερική λύση της παραπάνω ∆. y ′′( x ) + x 2 y ′( x ) − ( x − 1) y( x ) = 0 yo ( x ) = c1 y1 ( x ) + c2 y 2 ( x ) yµ1 (x ) από y′′(x) + f (x)y′(x) + g(x)y(x) = h1(x) • Γενική λύση της γραµµικής ∆. (2). χ.Ε.Ε.Ε.…. y 2 ( x ) ) ≠ 0 Τότε λέµε ότι αποτελούν ένα θεµελιώδες σύνολο λύσεων.Ε.Ε. y 2 ( x ) είναι δύο λύσεις της 2 λ − 5λ + 6 = 0 µε λ1 = 2 και λ 2 = 3 εκ ταυτότητος ίσα πολυώνυµα προσδιορί∆.Αν ∈ R Οπότε: y ο ( x ) = c1 e 2 x + c 2 e 3x y′′ y′ y Οι συνηθέστερες περιπτώσεις είναι : y1′′ y1′ y1 = 0 π.λ2 ∈ R µε λ1=λ2=λ λ1.Ε.Ε. 2 = 2 yµ ( x ) = x k (A ν x ν + A ν −1x ν −1 + … + Α0 ) ∆.Ε.Ε. τότε προκύπτει η οµογενής της (2). 2 = 1 ± i Βήµα 1 : Βρίσκουµε τη γενική λύση yo(x) της οµογενούς ∆.Ε.χ.Ε.Ε.22.Ε.gr – e-mail : info@arnos.Ε.. y Εύρεση οµογενούς ∆.

Ε.k=0 όταν η χαρ. 2ης τάξης ως προς z(x) β) ∆ιαφορική εξίσωση Euler υποβιβάζεται σε 1ης τάξης µε το µετασχη. θέτοντας y ο ( x ) = c1 y 1 ( x ) + c 2 y 2 ( x ) t = ℓn(αx + β) παίρνουµε τη γενική λύση. γίνεται: u ′′( t ) + 4u ( t ) = 5t µε x x u′ − u = 0 ⇒ u(x) = z′(x) = e ⇒ z(x) = e u Γ ( t ) = c1 cos2t + c 2 sin2t + (5/4)t .Ε. Αν ρ∈R ρίζα πολλαπλότητας k.Π. dt dx x ′( t ) Μερική λύση της ∆. – Α. h(x)=γcosθx+δsinθx µε γ. k=1 όταν η χαρ.Ε.Ε. y ′.Ε. µε άγνωστους προσδιοριστέους συντελεστές. ανώτερης τάξης θέτουµε : y( x ) = y1 ( x )z( x ) Οπότε : Συνήθως εφαρµόζουµε τη µέθοδο των προσu ′′( t ) x ′( t ) − u ′( t ) x ′′( t ) και y′′( x ) = διοριστέων συντελεστών όπως περιγράφθηy ′( x ) = z ′( x ) y1 ( x ) + z ( x ) y1′ ( x ) 3 [ x ′( t )] κε παραπάνω. δεν έχει ρίζα το β+θi. h(x)=Pν(x)[γcos(θx)+δsin(θx)]eβx Η µερική λύση της (4) θα είναι της µορφής : yµ (x) = x k [Aν (x) cos(θx) + Bν (x) sin(θx)]eβx όπου Aν(x) . Άρα: Η δεύτερη µερική λύση ∆.: y ο ( x ) = c1 y1 ( x ) + c 2 y 2 ( x ) µε αντίστοιχη οµογενή : εφαρµόζουµε τη µέθοδο µεταβολής των παραµέτρων (Lagrange) όπως αναφέραy (n ) + α n−1 y (n −1) +⋯+ α1 y′ + α ο y = 0 (11) µε παραπάνω και βρίσκουµε την µερική Γενική λύση της οµογενούς ∆. έχουµε F( x. 1ης τάξης και µια λύση την : Επιδιώκουµε µε κατάλληλο (Μ) να την ανάγουµε 1 u(x) = 2 e−∫ f (x)dx y1 (x) Ολοκληρώνοντας παίρνουµε: − f ( x ) dx 1 z( x ) = e ∫ dx 2 y1 ( x ) Άρα η δεύτερη µερική λύση της (7) είναι: ∫ y 2 ( x ) = y1 ( x ) 1 ∫ y12 (x) − f ( x )dx e ∫ dx σε ∆. έχει απλή ρίζα το β+θi … π. ανώτερης τάξης µε σταθερούς Εύρεση της µερικής λύσης της ∆. Τέλος. εξ. κοκ y′′( x ) + f ( x ) y′( x ) + g( x ) y( x ) = 0 (7) Με παραγώγιση προκύπτει : Με γραµµικό συνδυασµό των λύσεων της Εύρεση της γενικής λύσης της οµογενούς: dy dt u ′( t ) (11) προκύπτει η γενική της λύση.Μ. u(t).. 2ης ΤΑΞΗΣ Είναι της µορφής: Η γραµµική ∆.Ε.Ε. u ′′( t ) ) = 0 Οργανωµένα µαθήµατα ′ ′ ′ ′ z (x)y1(x) + z (x)[2y1(x) + f (x)y1(x)] = 0 Ε. y. 2ης τάξης µε σταθερούς συντελεστές.Ε. y ′′ + 4y = sin 2x έχουµε: λ2 + 4 = 0 µε λ 1.Τ.χ. 2ης τάξης της µορφής: 1. έχει απλή ρίζα το β. θέτουµε αx + β = − e t µε µερική λύση την y1 ( x ) = x . 2 = ±2i Η µερική λύση θα είναι της µορφής: yµ (x) = x1 (Acos2x + Bsin2x) 4.Ε. Θέτουµε : y( x ) = x z ( x ) π.  α  Η γενική λύση της οµογενούς είναι: που είναι γραµµική ∆. λύση της (6) : Από την χαρακτηριστική εξίσωση : y µ ( x ) = c1 ( x ) y 1 ( x ) + c 2 ( x ) y 2 ( x ) λn + α n −1 λn −1 +⋯+ α1 λ + α ο = 0 ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ και τις ρίζες της προσδιορίζουµε τις µερικές λύσεις της οµογενούς.Ε. y 4 ( x ) = xe µ x sin vx.Ε.Eίναι της µορφής: z ′( x ) = u ( x ) . 2ης τάξης µε σταθερούς συντελεστές.Ε. ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΤΑΞΗΣ Οπότε: yο ( x ) = c1x + c2 xe x Μια ∆. Αν ρ=µ+iv µιγαδική ρίζα πολ/τας m : x=φ(t) που ανάγει την ∆. x 2 y ′′ + xy ′ + 4y = 5ℓnx : Οπότε: y ′( x ) = x z ′( x ) + z( x ) Θέτουµε: x = e t και y( x ) = y(e t ) = u ( t ) και y′′(x) = 2z′(x) + x z′′(x) u ′(t) u ′′( t ) − u ′( t ) Με αντικατάσταση στην οµογενή προκύπτει: Οπότε: y ′(x) = t . k=1 όταν η χαρ. – Ε. είναι: y(x) = c1cos2(ℓnx) + c 2 sin2(ℓnx) + (5/4)ℓnx y2 ( x) = x ex ∆. εξ. … π. x2y′′ − x(x + 2)y′ + (x + 2)y = 0 • Για αx + β < 0 .y = x e 2x έχουµε: λ2 − 1 = 0 µε λ 1 = 1 και λ 2 = −1 Η µερική λύση θα είναι της µορφής: yµ (x) = x0 (Ax + B)e2x = (Ax + B)e2x 3. εξ.. y′′(x) = z′′(x)y1(x) + 2z′(x)y1′ (x) + z(x)y1′′(x) Οπότε η (8) µε αντικατάσταση γίνεται: Με αντικατάσταση στην (7) παίρνουµε: ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ F( t . y k ( x ) = x e α) Αλλαγή µεταβλητής y′′( x ) + f ( x ) y ′( x ) + g( x ) y( x ) = h ( x ) (6) Συνήθως δίνεται ο µετασχηµατισµός 2.Ι.χ.Ε.. εξ. y ′( x ) = ⋅ = Εφόσον δίνεται µια µερική λύση y1(x) της (7). δ∈R Η µερική λύση της (4) θα είναι της µορφής : y µ (x) = x k (A cos θx + B sin θx ) k=0 όταν η χαρ.χ. y ′′( x ) = e e 2t z ′′ − z ′ = 0 που για z ′( x ) = u ( x ) δίνει: Η ∆.χ. ∆ίνεται η ∆.Ε.χ.2y ′ + 2y = e x cos 2 x : Είναι λ 1. µε αντίστοιχη οµογενή: x = φ( t ).Ε.Ε. σε ευκολότερη.Ε. δεν έχει ρίζα το β.Ι. 2 = 1 ± 2i Η µερική λύση θα είναι της µορφής: yµ (x) = x1 (Acos2x + Bsin2x) ex ΓΕΝΙΚΗ ΜΟΡΦΗ ∆. h(x)=Pv(x)eβx (πολυώνυµο x εκθετική) Η µερική λύση της (4) θα είναι της µορφής : y µ (x) = x k (A ν x ν + A ν −1 x ν −1 + … + Α 0 ) e βx k=0 όταν η χαρ. z ′′( x ) = u ′( x ) µατισµό: (αx + β)2 y′′(x) + Α(αx + β)y′(x) + Βy(x) = f (x) (9) Με αντικατάσταση προκύπτει οµογενής γραµµική ∆. y ′′ . k=1 αν η χαρ. εξ. y ′′) = 0 (8) τις λύσεις: µετασχηµατίζεται σε ευκολότερη ως εξής: ρx ρx k −1 ρx t y 1 ( x ) = e . y 2 ( x ) = e µx sin vx . y2(x) είναι γραµµικά ανεξάρτητες. k=0 αν η χαρ. Για τη ∆.Ε. y ′′ . Για τη ∆. k=1 όταν η χαρ. έχει απλή ρίζα το θi . … π.Ε. ∆ηλαδή : Μια ∆. y ′′ . 2ης τάξης: συντελεστές είναι της µορφής: Αφού γνωρίζουµε τη γενική λύση της οµοy (n ) + α n −1 y (n −1) +⋯+ α1 y′ + α ο y = h(x) (10) γενούς ∆. y( x ) = y(φ( t )) = u ( t ) y 3 ( x ) = xe µ x cos vx.Ε. Για τη ∆. δεν έχει ρίζα το θi. δεν έχει ρίζα το 0. – Α.Π. y 1 ( x ) = e µ x cos vx. … π. εξ. Βν (x) πολυώνυµα ν-οστού βαθµού. εξ. Για τη ∆.Ε.Ε. π.χ.Ε.5y ′ = x 2 έχουµε: λ2 − 5λ = 0 µε λ 1 = 0 και λ 2 = 5 Η µερική λύση θα είναι της µορφής: yµ (x)= x (Ax2 + Bx+ Γ)= Ax3 + Bx2 + Γx 2. . y 2 ( x ) = xe . u ′(t). εξ.. έχει απλή ρίζα το 0. και συνεχίζουµε όπως παραπάνω. Για τη ∆.Α. • Για αx + β > 0 : α≠0 Θέτουµε: αx + β = e t ⇒ x = et − β α y( x ) = u ( t ) και µε παραγώγιση προκύπτουν: y′( x ) = α u′( t ) e t . y′′( x ) = α 2 u′′( t ) − u′( t ) e2t Με αντικατάσταση στην (9) παίρνουµε:   e −β  Από την ορίζουσα Wronski διαπιστώνουµε α2u′′(t) + (Α − α2 )u′(t) + Βu(t) = f   ότι οι y1(x).

z) = P(x. y.z)=0 φ(x. όταν και µόνο G G συνάρτηση: εφαπτόµενο διάνυσµα d r = (dx. 3) ∇(f + g) = ∇f + ∇g 4) ∇(f ⋅ g) = (∇f )g + f (∇g) G F από το διαφορικό dF(x. yo .z). ∂f ∂f ∂f  gradf = ∇f =  . .22.y)=0 που έχει κλίση G νυσµατικός τελεστής και από µόνος του (κάθετο διάνυσµα) : ∇F = (-fx .zo) της επιφάνειας : ∂F ∂F ∂F (z − z o ) = 0 ( y − yo ) + (x − xo ) + ∂x Ρ ∂y Ρ ∂z Ρ z Εξίσωση κάθετης ευθείας (ε) στο σηµείο Ρ(xo.Το dGr είναι κάθετο στην κλίση διότι ισχύει : G τική συνάρτηση F = (P. t)dt xο yο zο όπου (xo.Q.Ι.157 – 495 www. G Το διανυσµατικό πεδίο F(x.vergence) G G F και συµβολίζουµε µε divF . δηλαδή : z G G G G F(x. . z) ονοµάζε. = Q. R ) και ότι οι P.  ∂  x ∂y ∂z  Ιδιότητες: 1) ∇(λf) = λ∇f.Q. διότι gradΦ = F Η Φ(x. Q. y)i + Q(x. που αντιστοιχεί τα σηµεία του χώρου R3 ή του επιπέδου (πεδίο) σε άλλα σηµεία διανύσµατα. Ενεργεί πάνω σε βαθµωτή ή διανυσµατική συνάρτηση διαφορικά και διανυσµατικά µε ανάλογες ιδιότητες.Ο. y.Μ.Π.   ∂x ∂y ∂z  ορσ.38.z)=0. y. y. R) Έστω η διανυσµατική συνάρτηση G F = (P. z) . Κλίση της f(x. που έχει συνεχείς µερικές curlFG την διανυσµατική συνάρτηση: παραγώγους.χ. G σµβ.0).χ.gr ∆ΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ – ΠΛΕΓΜΕΝΕΣ ΣΥΝ/ΣΕΙΣ ΜΑΘ 023 ∆ΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ∇F |P Λέµε βαθµωτό πεδίο τη βαθµωτή συνάρτηση f ( x.zo) αυθαίρετο σηµείο του Π. z) δεν προκαλεί περιστροφική divF = ∇F = + + ∂x ∂y ∂z  ∂F ∂F ∂F  κίνηση (στροβίλους) αλλά µόνο µεταφορική. το πεδίο F(x. y) j .y. – Ε.Ε.z) ονοµάζεται δυναµική συG νάρτηση (δυναµικό) του πεδίου F και δίνεται από τη σχέση: z y x ∫ z ∫ ∫ Φ(x. – Α. είναι: z WA → B = Φ (B) − Φ (A) Προσοχή: Ένα πεδίο που είναι συντηρητικό είναι και αστρόβιλο. y.zo) της επιφάνειας : x − x ο y − yο z − z ο = = Fx Ρ Fz Ρ Fy Ρ z Για την επιφάνεια z = f(x.y. Συνήθως επιλέγουµε το (0. G  π. i rotF = ∇ × F = ∂ / ∂x ∂ / ∂y ∂ / ∂z = P Q R G G G = i (R y − Q z ) − j(R x − Pz ) + k (Q x − Py ) G G Ιδιότητες: 1) ∇ × (λF) = λ∇ × F.Το διανυσµατικό πεδίο F(x. δεν έχει νόηµα. Q. R) .z) = P(t.y.y.R έχουν µερικές Βαθµωτός πολλαπλασιασµός του τελεστή παραγώγους πρώτης τάξης συνεχείς. y.y.yo.y. F(x. G Το έργο της F κατά τη µετατόπιση ενός υλικού σηµείου. . y. G dr G r f (x.0. t.y.z) στο σηµείο P είναι: Το πεδίο F(x.-f y . ενώ ένα πεδίο αστρόβιλο δεν είναι απαραίτητα και συντηρητικό.y. σε ση του P στην επιφάνεια έχουµε το ται αστρόβιλο. dy.R) : rotF Η διαφορική µορφή δηλώνει µεταβολή σε Εξωτερικό γινόµενο του τελεστή ∇ µε G περιοχή του σηµείου (θέσης). z) j + R(x. z) ή f ( x. G της F .Ι.1) . κάθε σηµείο του ισχύει: rotF = 0 G G σµβ. y) = P(x.Q. τη βαθµωτή όταν. Λέµε περιστροφή (rotation ή curl) της G G Ονοµάζουµε κλίση (gradient) της συνάρ. G ορσ. y. G ορσ.   x + y  x 2 2 είναι αστρόβιλο όχι όµως και συντηρητικό. 3. .  ∂x ∂y ∂z  P P  P ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ Ε.z) : gradf F = (P.y. ορσ. Ανάλογα µε την εκτελούµενη πράξη έχουµε: την διανυσµατική συνάρτηση F = (P. λ ∈ R G G G G 2) ∇ × (F + G ) = ∇ × F + ∇ × G G G G 3) ∇ × (φF) = (∇ φ) × F + φ(∇ × F) Οι διανυσµατικές γραµµές του πεδίου G F = (P. R ) Έστω η διανυσµατική συνάρτηση G 1. από τη θέση Α στη θέση Β. yο . y) που αντιστοιχεί τα σηµεία του χώρου ή του επιπέδου (πεδίο) σε µια τιµή του R.F( x. z Εξίσωση εφαπτόµενου επιπέδου (Π) στο σηµείο Ρ(xo. ∂ ∂ ∂  ∇ = ∇ =  . z) και συµβολίζουµε µε rotF ή τησης f ( x. y.z)=z-f(x. Για στοιχειώδη µετακίνη.R): divF Εσωτερικό γινόµενο του τελεστή ∇ G µε την διανυσµατική συνάρτηση F = (P. ∇ µε την βαθµωτή συνάρτηση f ( x. R ) µε συνεχείς τις µερικές παραΚάθετο διάνυσµα στην επιφάνεια F(x.Α. την διανυσµατική συνάρτηση: G G G σµβ. y.ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ 210. z)k G G G G ή F= ( P. z 4 + y) Τελεστής Ανάδελτα Ορίζουµε τελεστή ανάδελτα (Hamilton) το: Τυπολόγιο & Μεθοδολογία Συντηρητικό πεδίο z π. y. Q.y. ∂P ∂Q ∂R Η κλίση της F(x.z) βαθµωτή συνάρτηση ∂P ∂Q ∂R Ας είναι η επιφάνεια F( x. z) = 0 και το .  ∇F Ρ =  . Λέµε απόκλιση (diγώγους Αστρόβιλο πεδίο ∂x ∂y ∂z σηµείο της Ρ( x o .Τ. fast & easy j k G σµβ. z)dt + R(xο . 2. λ ∈ R 2) ∇f = 0 ⇔ f = σταθ. Q. z) ονοµάζεται συντηρητικό ή πεδίο κλίσεων ή ότι G απορρέει από δυναµικό όταν rotF = 0 και είναι δυνατό να βρεθεί βαθµωτή συνάρτηση Φ(x. Q.y. dz) .Ε. Απόκλιση της F= (P. y. R) είναι κάθετες στην ισοσταθµιG κή επιφάνεια Φ(x. Περιστροφή της F=(P. z) . σε ένα συντηρητικό πεδίο µε συνάρτηση δυναµικού Φ(x. z) . y.yo.arnos. – Α.gr – e-mail : info@arnos.y.z) τέτοια ώστε: G ∂Φ ∂Φ ∂Φ F = gradΦ ⇔ = P. z) = x 4 + y 3 + z cos(xy) + xz 2 Λέµε διανυσµατικό πεδίο τη διανυσµα.z)dt + Q(xο . z) = ( x 3 yz. Q. sin( xy). y) =  −y 2 x +y 2 . y. y. =R ∂x ∂y ∂z Fx |P dx + Fy |P dy + Fz |P dz = 0 G F( x .y) θεωρούµε Το ανάδελτα ∇ είναι διαφορικός και διατην F(x.χ. .Π. Q) δηλ. z)i + Q(x. . zo ) µε διάνυσµα θέG G της διανυσµατικής συνάρτησης σης r = (x.yo. π.z)=c.

R έχουν Μεγιστοποίηση του ρυθµού µεταβολής µερικές παραγώγους 2ης τάξης και είναι G όπου h = x-xo και κ = y-yo.y.0) είναι: Πρόταση 2 ται µέγιστη .yo. y) = f ( x o . Pz=Rx.. γ) . δηλ.ελάχιστη και είναι:  ∂ ∂  Εάν η συνάρτηση f(x. Εύρεση του διανυσµατικού δυναµικού: α) Η εξίσωση F(x. y. Εάν: έχουµε ολικό ή τέλειο διαφορικό αν: (i) F(x o . z) που να ικανοποιεί τη ο ρυθµός µεταβολής του στο σηµείο G G G του Εκφράσεις πλεγµένων συναρτήσεων σχέση F = rotf .y. z) ». λ ∈ R G G G G 2) ∇ (F + G ) = ∇ F + ∇G G G G 3) ∇ (φF) = F∇φ + φ∇ F Όµοια για την παράσταση: U = P(x.0) + . yo ) +  h + κ f ( x o . z o ) του χωρίου Ω. π. ∆ιαφορετικά το κά2 G G G ∂  1 ∂ νουµε ως εξής: n = u / u + κ  f ( x . z) = Pdx + Qdy + Rdz 2 Σχόλιο: Με τα αναπτύγµατα Taylor και Αναγκαία συνθήκη: Py=Qx.z) ενδιαφέρει (iii) Fz Fz ∂y ∂x νάρτηση f (x.. t)dt 0 (iii) Fz ( x o . R) συντηρητικό (βλ. y.z o )dt − P(x. z=z(x). f ( x. yo ) είναι: G G πάνω στη διεύθυνση του n . νυσµατικό δυναµικό. y) = f (0.Ιδιότητες: G G 1) ∇(λF) = λ∇F.zo) κινούµενοι στην διεύθυνση G µοναδιαίου διανύσµατος n = ( α .z)=0 µε z=z(x. η παράγωγος κατά την κύπτει από τη διαφόρισή τους : G κύπτει από το εσωτερικό γινόµενο του ∇ κατεύθυνση n δίνεται από τη σχέση: Fy ⋅ y′( x ) + Fz ⋅ z′( x ) = −Fx µε τον εαυτό του.Q. y) ∈ τ ισχύει η σχέση: συνάρτηση z = f ( x. z)dy + R(x. y. y. yo ) (ii) F(x. 2!  ∂x ∂y  ΟΛΙΚΟ Ή ΤΕΛΕΙΟ ∆ΙΑΦΟΡΙΚΟ G ∇f P Η παράσταση: n=  ∂ ∂f ∂f ∂  ∇f P  x +y όπου + y  f = x U = P(x.. των επιφανειών.y.y. y. y ) + .. 2 όταν γίνεται να βρεθεί συνάρτηση ΠΛΕΓΜΕΝΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 2 2  ∂ ∂ ∂2f 2 ∂ f 2∂ f Φ(x.y) είναι: (ii) οι Fx . t)dt. Q. z) = 0 ορίζει  ∂x ∂y  ∂x∂y ∂x2 ∂y2 σε πλεγµένη µορφή µια συνάρτηση  dΦ ( x. Φ(x. Για το βαθµωτό πεδίο f(x. y) : G (i) z o = f(x o . z) = 0 και το σηµείο ( x o . Η f ( x. y)dt + ∫ Q(x . G ∂f G = (∇ f ) P n Φ y ⋅ y′( x ) + Φ z ⋅ z′( x ) = −Φ x ∂2 ∂2 ∂2 2 ∆ ≡ ∇∇ =| ∇ | = ∂x 2 + + ∂y 2 ∂n ∂z 2 Για την f(x. y. Fy . z o ) ≠ 0 τότε γύρω από το σηµείο ( x o . y) = Pdx + Qdy .0   xo zo  zo  G «Η απόκλιση div F περιγράφει την ένταση της Ο ορισµός χρησιµοποιείται στα σηµεία β) Η καµπύλη που προκύπτει από την τοµή G ασυνέχειας. y)dx + Q(x.  ∂ ∂  f ( x . y.z) εχει µερικές παραf ( x. y) ) = 0 Όταν το πεδίο F είναι σωληνοειδές τότε ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ ΚΑΤΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Fy µπορούµε να βρούµε διανυσµατική συF ∂z ∂z G =− =− x. παραπάνω) νες συναρτήσεις F(x. αφού n = 1 . y) ) = 0 F = ( P. . z)dz y ∂ ∂ y ∂ x ∂ x   λέµε ότι είναι ολικό ή τέλειο διαφορικό. y.y=y(x).y) κατά G G div(rotF) = ∇(∇ × F) = 0 τότε η παράγωγος κατά κατεύθυνση γίνε. R) . Fz είναι συνεχείς στο Ω Φ( x. ∫ ∫ ∫ Υπολογισµός ζει σε πλεγµένη µορφή. yo ) + G ∂y  Προσέχουµε αν το διάνυσµα u . Αναγκαία συνθήκη: Py = Qx .z)=0. β . R(t.y)=0 ορίζει τη συνάρΑυτή είναι η παράγωγος κατά τηση y=y(x) σε πλεγµένη µορφή όταν Fy ≠ 0 και η παράγωγός της είναι: κατεύθυνση και ορίζεται από τη σχέση: G F ∂f f(P + λn ) − f (P) ∂y =− x G = Aim λ ∂n P λ →0 ∂x Fy ( nG = 1) . συνάρτησης δυναµικού Φ(x.Ρ(xo. σε µια περιοχή του (0. z)dx + Q(x.y. Η Φ(x.0) +  x + y f (0. όταν σε κάθε σηµείο του G divF = 0 ισχύει: Θεώρηµα ∆ίνεται η εξίσωση F(x. που δίνε ∂x ται.z) τέτοια ώστε:   + = + x y f x 2 xy + y Λέµε ότι η εξίσωση F(x. τις συναρτήσεις Τελεστής του Laplace Όταν η f(x.y) κατά Είναι το µέτρο της προβολής της κλίσης Taylor.y. yo . z) λέγεται δια.z) έχει συνεχείς µερικές παρα. Q.0) + ης ∂ f ∂ f ∂y  γώγους 2 τάξης συνεχείς τότε ισχύει :  ∂x G = ∇f P G = − ∇f P ∂n P ∂ n P 2 rot(gradf) = ∇ × (∇f ) = 0 1 ∂ ∂  ∆ιεύθυνση µέγιστης µεταβολής: +  x + y  f (0.y. z  x z G   f =  Q(x.χ.y). y. y. όταν το σύστηµα που προΟρίζουµε τον τελεστή ∆ (∆έλτα) που προ. y) = x y x0 y0 ∫ P(t. f ( x.y. F(x. y.z) βαθµωτή συνάρτηση Σωληνοειδές G Το διανυσµατικό πεδίο F(x. t)dt.z)=0 ορίπηγής του διανυσµατικού πεδίου F (x. y)dy φ(x.z) σε πεδίο G Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιµο για τις πλεγµέF(x. σε µια περιοχή του ( x o . y. Qz=Ry z = f ( x.y. + h −∇ f |P Πρόταση 1 o o G ∂y  2!  ∂x Έστω η F = (P. Εάν οι P. z) λέγεται σωληνοειδές. yo ) γίνεται να βρεθεί µόνο µια συνάρτηση z = f ( x.γώγους στο σηµείο Ρ. yo .z) µε µερικές παραγώγους δεύτερης τάξης συνεχείς ισχύει: div(gradf) = ∇(∇f) = 2 ∂ f ∂x 2 + 2 ∂ f ∂y 2 + ∆ιαφορική εξίσωση του Laplace (Εξίσωση διάδοσης κύµατος) ∂ 2f ∂x 2 + ∂ 2f ∂y 2 + ∂ 2f ∂z 2 =0 2 ∂ f ∂z 2 P ∇f |P G n έχει µοναδική λύση. y. είναι µοναδιαίο. Όταν το διάνυσµα n είναι συγγραµµικό συνεχείς τότε ισχύει : Ανάπτυγµα Mac-Laurin (οµόρροπο – αντίρροπο) της κλίσης ∇ f P Η ανάπτυξη (προσέγγιση) της f(x. yo . y) µε ένα πολυώνυµο.y. y. y) στον τόπο τ ⊆ R (τ ανοιχτό). z o ) = 0 dΦ( x. Mac-Laurin µπορούµε να προσεγγίσουµε τη Το πρόβληµα ισοδυναµεί µε την εύρεση της αν ∀( x. y. Fy Fz ≠0 Φ y Φz ΑΝΑΠΤΥΓΜΑ Τaylor – Mac Laurin Η ανάπτυξη (προσέγγιση) της f(x.Mac-Laurin.

y)=f (x(t). συνάρτησης απεικονίζεται ως εξής: ∂f ( x . Έχουµε ένα µετασχηµατισµό από τις µεf ( x . Όµοια λέµε ότι έχουµε τοπικό ελάχιστο x = x(u. ∂f ∂f ∂f dx + dy + dz ∂x ∂y ∂z ΑΚΡΟΤΑΤΑ Μνηµονικά το (2) λειτουργεί όπως το τέλειο Έστω η συνάρτηση f(x.λ ∈ R έχουµε: ∂f ( x ο . Μνηµονικός κανόνας : Αθροίζουµε όλους τους «δρόµους». y) µε το επίπεδο y = yo.v) f ( x .y) ∈ A να ισχύει: Β.y) είναι δυο φορές διαφο.yο).συνάρτησης απεικονίζεται ως εξής: ρίσιµη ή υπάρχουν οι µερικές παράγωγοι στο χωρίο τ του xΟy και ( x ο . y ο ) = lim y→ y0 ∂y y − yο ∂ (f ⋅ g ) = ∂f ⋅ g + f ⋅ ∂g ∂y ∂y ∂y 3.v))=g(u. από τα δεξιά προς τα αριστερά παραγωγίζοντας. y(t)) = f(t) Από τον κανόνα της αλυσίδας έχουµε: όπου [f x ⋅ x′( t ) + f y ⋅ y′( t )] = df(x. Γινόµενο: ∂u ∂x ∂u ∂y ∂u παράγωγος ως προς y στο (xo. f ( x ο . y) ορισµένη συνάρτηση f(x. = ∂  ∂f  ∂  ∂f      και f yx = ∂y  ∂x  ∂x  ∂y  + f xy ( x u y v + x v y u ) + f x x uv + f y y uv df (t) ∂f dx ∂f dy σµβ = ⋅ + ⋅ = f x⋅x′(t) + f y ⋅ y′(t) dt ∂x dt ∂y dt Οι παραπάνω σχέσεις στο Α και το Β προκύπτουν από τον κανόνα αλυσίδας µε χρήση των κανόνων παραγώγισης. Η παράγωγος ως προς t δεύτερης τάξης είναι: ΟΛΙΚΟ ∆ΙΑΦΟΡΙΚΟ Λέµε ολικό διαφορικό της z = f(x.y) για τις αυξήσεις dx. ∆ηλαδή : f(x. Μερικές παράγωγοι δεύτερης τάξης : 4. για την f(x.ΣΟΛΩΜΟΥ 29 ΑΘΗΝΑ  210. Πηλίκο: ∂  f  (∂f / ∂x ) ⋅ g − f ⋅ (∂g / ∂x )  = ∂x  g  g2 y = yo xo ∂f ∂f ∂x ∂f ∂y σµβ = ⋅ + ⋅ = f x ⋅ x v + f y ⋅ yv ∂v ∂x ∂v ∂y ∂v Μνηµονικά ισχύουν τα ίδια µε το Α.v). z) = = f xx ⋅ (x′(t ) )2 + 2f xy ⋅ x′( t ) ⋅ y′( t ) + f yy ⋅ (y′( t ))2 εφόσον οι µεικτές παράγωγοι είναι ίσες.ο.y0) του τόπου τ. µερική παράγωγο της f(x. όταν ∀( x.yo): ΜΕΡΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ ορσ. = ∂x 3 2 ∂  ∂f    = ∂x 2  ∂x  σµβ. y(t) στη θέση (x0. v ) f ( x . y. Όµοια ορίζεται η µερική 2.v) και y = y(u. = ∂ 2f ∂  ∂f  σµβ. ∂ 2f ∂x∂y oρσ.Η σειρά εξαγωγής του αποτελέσµατος της = fx ⋅ xv + f y ⋅ yv (2) + fx ⋅ xvv + f y ⋅ yvv 2 ∂ v νειας z = f(x.y) στο σηµείο (x. y) − f ( x ο .y) = f(x(u.y) µε x = x(u. yο ) ≤ 0 ταβλητές (x. y ) = tanθ ∂x ο ο ∆ηλαδή:  ∂ 2f = f xx ⋅ x u ⋅ x v + + f yy ⋅ y u ⋅ y v + ∂v∂u Η µερική παράγωγος δηλώνεται µε τον ∂ ∂ τελεστή (ως προς x). z = f(x. Γραµµικότητα: x →x 0 ∂x x − xο από τον κανόνα της αλυσίδας είναι : ∂ (κf + λg ) = κ ∂f + λ ∂g ∆ηλαδή θεωρούµε το x µεταβλητή µε το ∂x ∂x ∂x ∂f ∂f ∂x ∂f ∂y σµβ = ⋅ + ⋅ = f x ⋅ x u + f y ⋅ yu y = yo σταθερό. για µεν την f(x.   = f xx ∂x  ∂x  oρσ. dy των ανεξάρτητων µεταβλητών x. ∂x ∂y ∂x 2  ∂y  Μεικτές παράγωγοι είναι οι συναρτήσεις : ∂3f 2 f xy = oρσ.yο) το όριο : Ισχύουν οι γνωστοί κανόνες παραγώγισης. y) − f ( x ο . ∂f ∂x = fx Μερικές παράγωγοι δεύτερης τάξης ∂ 2f ∂x 2 ∂  ∂f  σµβ.v).gr – e-mail : info@arnos.y). Κανόνας αλυσίδας ∂2f ( παραγώγιση σύνθετων συναρτήσεων) ∂u2 Α. y) = ∂f ∂f dx + dy ∂x ∂y Όµοια.arnos.ΑΚΡΟΤΑΤΑ ΜΑΘ 022 Τυπολόγιο & Μεθοδολογία Οι µεικτές παράγωγοι είναι ίσες όταν η Η σειρά εξαγωγής του αποτελέσµατος της Έστω η συνάρτηση z = f(x. = fy ∂y σµβ.y.v).κ. Έχουµε µία παράµετρο t που παίρνει τιµές στο διάστηµα ∆ και µας δίνει τα ζεύγη (x. Λέµε ότι έχουµε τοπικό µέγιστο (µερική παράγωγος) και για δε τις x(t).   = f yx ∂x  ∂y  ∂ f oρσ. v)  2 στo (xο. Μερικές παράγωγοι τρίτης τάξης 3 ∆ηλαδή : f(x. = (fx ⋅ xu + fy ⋅ yu )(2) + fx ⋅ xuu + fy ⋅ yuu ( f x ⋅ x u + f y ⋅y u ) ( 2 ) = όπου =f ⋅ ( x ) 2 + 2f ⋅x ⋅y +f ( ) ⋅ ( y )2 u xy u u yy u xx Γεωµετρικά η µερική παράγωγος της συx = x(t)  όµοια : νάρτησης f(x. yο ) − f ( x ο . τέτοια ώστε ∀( x. f xxx ∂ 2  ∂f  σµβ. y(u. z = f (x.y) ως προς x στη Κανόνες παραγώγισης θέση (xο.y) στις (u.y) ως προς x στο σηµείο µε t ∈ R (M) y = y( t ) (xo.yo).gr fast & easy ΜΕΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ .y) ορισµένη σ΄ ένα τετράγωνο. δηλ. yο ) ∈ τ . yο ) Για τις f(x. ορσ.38.y) µε x = x (t) και y = y (t).y) µε κ.z) έχουµε: ( 2) σµβ. = ∂y 2 2 ∂ f ∂y∂x oρσ. y ο ) = lim Οι µερικές παράγωγοι πρώτης τάξης 1. = = ∂  ∂f    = ∂y  ∂x  f xy ∂  ∂f  σµβ. yο ) ≥ 0 .y) ∈ A ισχύει: (M)  µε (u .157 – 495 www. y ο ) ∂f (x ο . εκφράζει την κλίση της καµπύλης ∂2f c.y το: d2f dt2 = [f x ⋅ x′(t) + f y ⋅ y′(t)](2) + fx ⋅ x′′(t) + f y ⋅ y′′(t)  df(x. όταν υπάρχει στον εκθέτη (δύναµη). περιοχή Α γύρω από το (x0. y) − f ( x ο . Λέµε δεύτερης τάξης και είναι συνεχείς.y) στο δείκτη τόπο τ. που ορίζεται από την τοµή της επιφά. που συνδέουν τη συνάρτηση και την µεταβλητή παραγώγισης.22. g(x. (ως προς y) ∂x ∂y Μερικές παράγωγοι πρώτης τάξης ∂f σµβ. v) ∈ τ ⊆ R y = y ( u .y).y0).   = f yy ∂y  ∂y  oρσ.   = f yxx κ.

λ) του συστήµατος γή τιµών ή «δρόµων» γύρω από το (xο. d = (x .y. Η f(x.y.x 4 .y) Βήµα 1ο Λύνουµε το σύστηµα: f x = 0.zο)>0 και Βήµα 2 Υπολογίζουµε την ορίζουσα : f (x .y ο )2 + (z .z) = 0. y. Σχόλιο: Τα σηµεία στα οποία µηδενίζονται οι µερικές παράγωγοι δεν είναι απαραίτητα και ακρότατα. y) Fx = 0.µ)>0.λ.z). ∆ 2 = Fzy Fzz φ z zx zy zz z το πρόσηµο γύρω από το (xo.y. Fxx Fxy Fxz φ1x φ 2 x Οι λύσεις (xο.Ε.yο).0.yο. ∂x o o φy ο Γ.zο)>0. Fy = 0.yο. Θεωρούµε την συνάρτηση: F(x.yο.y) για εκείνα τα (x. yo.yο). F(x.z) µε φ1(x.yο.f(0.y. έχουµε τοπικό µέγιστο το f(xo. f y = 0. Fλ = 0.yο. 1 1  είται ή ελαχιστοποιείται η απόσταση: = y2 .z) που βρίσκο∆ιότι αντίστοιχα µε την f(x. yo.1/2) = 0 . έχουµε τοπικό ελάχιστο το f(xo. z) + λφ(x. z) ο β) Για να µην έχουµε ακρότατο η διαφορά Βήµα 1 Λύνουµε το σύστηµα: πρέπει να µην έχει σταθερό πρόσηµο ∀ ( x.λ)<0 και ∆2(xο. fxx(xο. f y = 0 (Σ) φz 0 Βήµα 3 Έλεγχος α) Αν ∆1(xο.λ)>0. zo).z )>0 έχουµε τοπικό ελάχιστο. Fµ = 0 (Σ) Οι λύσεις (xο.zο)<0.z) παίρνουµε : β) Αν ∆1(xο.Π. y) Μεθοδολογίες Βήµα 1 Λύνουµε το σύστηµα: 1η Ο υπολογισµός της ορίζουσας για την εύρεση των ακρότατων αποφεύγεται όταν : Fx = 0.1/2) = Αναζητούµε τα ακρότατα της συνάρτησης f(x. Αυτό εξασφαλίζεται συνήθως µε την ταυτότητα του τέλειου τετραγώνου. στα σηµεία που η συνάρτηση παρουσιάζει ακρότατο.yο.z) µε φ(x. Η f(x. yo. y) + λφ(x. f(x.z)=0 και φ2(x.zο).yο.y. λ) = f(x. zo).z.Μ. Για το (0.0) µπορούµε να επιλέξουµε Βήµα 2ο Υπολογίζουµε τις ορίζουσες κατάλληλους «δρόµους» προς το (0. y)) max ή min ισχύουν : ∂f (x .y).z) = 0). yο ) = 0 Σύµφωνα µε τον ορισµό. z.y.yο.χ.y.yο.yο) του συστήµατος είναι ση.λ.y) που βρίσκονται πάνω στην καµπύλη φ(x. φx φy 0 2η Όταν ζητείται η µέγιστη ή ελάχιστη Βήµα 3ο Έλεγχος απόσταση των σηµείων (x. y.yo yo xo xo π. y = λx 2 και c 2 ( y = y o και z = f(x. Fxx Fxy Fxz φx Fyy Fyz φ y  Φροντίζουµε η διαφορά ∆ να ανάγεται Fyx Fyy Fyz φy σε µια µεταβλητή της οποίας εξετάζουµε ∆1 = F F F φ .µ) του συστήµατος είναι τα κρίσιµα σηµεία της f. ο ∆1 = Fzx Fzy Fzz φ1z φ 2z Βήµα 2 Υπολογίζουµε την ορίζουσα: φ1x φ1y φ1z 0 0 ∆ΕΣΜΕΥΜΕΝΑ ΑΚΡΟΤΑΤΑ f f φ 2 x φ 2 y φ 2z 0 0 H( x .κ.yο.y.yο. y) = y 2 .z) του R3 από α) Αν ∆1(xο. – Ε.= − 2 y 2 −  + x 4  < 0 Θεωρούµε την συνάρτηση: 4 8      Άρα έχουµε τοπικό µέγιστο το f(0.zo) ο α) Αν ∆1(xο.zο.λ)<0.y) µε φ(x. τηση f(x.yο.z)=0 Αναζητούµε τα ακρότατα της συνάρτησης Ακρότατα της w=f(x. β) Αν ∆1(xο.yο. yo ) α) Για να έχουµε ακρότατο η διαφορά πρέπει να έχει σταθερό πρόσηµο ∀ ( x.λ) του συστήµατος είναι ράνουµε µε γεωµετρικές παρατηρήσεις ότι κρίσιµα σηµεία της f(x.yο.ο. Η f(x.yo) + – – 0 f(xo.z) = 0 και φ2(x.λ)<0 και ∆2(xο.y. Fλ = 0 (Σ)  Από τη φύση του προβλήµατος συµπεΟι λύσεις (xο.zο. yo. z) = x 2 + y 2 + z 2 ή ο π. zo).1/2) Β. Οι λύσεις (xο.λ. έχουµε τοπικό ελάχιστο.y.y. – Α.f(x o .y.z ο ) 2 Για τη διαφορά έχουµε ∆ = f(x.y) = 0 Αναζητούµε τα ακρότατα της συνάρτησης α) Αν ∆1(xο.0) : x = 0 (εργαλεία): ή y = 0 ή y = λx ή y = λx2 ή y=λx3 κ.yο.χ. Ακρότατα της z=f(x.1/2)=1/8. έχουµε τοπικό ελάχιστο το f(xo. Fλ = 0 (Σ) γύρω από το (xο.λ)>0. Fy = 0. y ) = 0 ∂y o o y = λx 2 Γενικά.Ι.λ)<0.z) + λφ1(x. Αποδεικνύεται µε επιλοΟι λύσεις (xο. y ) = 0 . y.x ο )2 + ( y .zο)>0 και Fyx Fyy Fyz φ1y φ 2 y µεία πιθανών ακρότατων (κρίσιµα σηµεία). Βήµα 3ο Έλεγχος των (xo.yο.y o ) 2 + (z .yο). f(x.y) = 0 (δέσµευση).x o ) 2 + (y . f(x.yo) ελάχιστο µέγιστο σαγµατικό σηµείο έλεγχος ορισµού Μεθοδολογία όταν Η( x ο . εξετάζουµε το πρόσηµο της διαφοράς : ∆ = f(x.yo).Ι. Για την f(x. β) Αν ∆1(xο. λ) = f(x. για συνάρέχουµε τοπικό µέγιστο. F(x.0) ή (xο.zο.z) + µφ2 (x.y.yο.yo.2y 4 .  Από το πρόβληµα είναι καθορισµένο το Fxx Fxy φ x είδος του ακρότατου και δεν απαιτείται ο ∆1 = F yx Fyy φ y έλεγχος.zο)<0 έχουµε τοπικό µέγιστο.  Πιθανά ακρότατα ή κρίσιµα σηµεία ή κριτικά σηµεία είναι οι θέσεις µηδενισµού των µερικών παραγώγων. το σηµείο (0.zο.2y4 .y.zο. Fz = 0. y) .zο. y) .y.xx ο ο ο β) Αν ∆1(xο.y. Fy = 0. y. έχουµε τοπικό µέγιστο το f(xo.zο.z) f(x. πρέπει : ∆ ≥ 0 ή ∆ ≤ 0 Βήµα 3ο Έλεγχος Α. ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ . είναι τα κρίσιµα σηµεία της f(x.µ) = f(x.z) για εκείνα τα (x.z) µεγιστοποι2   νται πάνω στην επιφάνεια φ(x. η συνάρτηση στο κρίσιµο σηµείο παίρνει Βήµα 2ο Υπολογίζουµε την ορίζουσα: µέγιστη ή ελάχιστη τιµή.Π. y) γύρω από το (xο.y. φy φz 0 φx Για τις καµπύλες c1( x = x o και z = f(x.Ε. έχουµε µηδενισµό των µερικών παραγώγων. y. fxx(xo.Α. ∆2 (xο.y .yo) + + Έλεγχος των σηµείων (xο. δηλ.Τ. zo). – Α.zο. y)) όταν έχουµε ∂f (x . z) = ( x . ∆2 (xο.λ. y.y.x 4 το (0. Fz = 0.yο).y.z) που βρίσκοΒήµα 1ο Λύνουµε το σύστηµα: νται πάνω στην καµπύλη (τοµή των επιf x = 0.z) για εκείνα τα (x.y.z o ) 2 ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΙΤΗΤΩΝ Ε.yο.µ)<0.y. f z = 0 (Σ) φανειών φ1(x.z) = 0 είναι πιθανό ακρότατο µε Η (0. y) = xx xy Πολλαπλασιαστές Lagrange f yx f yy Βήµα 3ο Η(xo.z) Βήµα 2ο Υπολογίζουµε τις ορίζουσες: Βήµα 1ο Λύνουµε το σύστηµα: f xx f xy f xz ∆1 = f yx f yy f yz f zx f zy f zz και ∆ 2 = f xx f xy f yx f yy Fx = 0.zο) του συστήµατος είναι Θεωρούµε την συνάρτηση: σηµεία πιθανών ακρότατων.