D‹N‹MD‹ ÜYRÖNÖMÜN

‹ M A N

1

D ‹ N ‹ M ‹ Ö ⁄ R E N ‹ Y O R U M

A
D‹N ‹fiTER‹ BAfiKARMALIGININ ÇIGARMALARI
ANKARA 2006

Bafl söz
Din iflteri baflkarmal›g›n›n ç›garmalar› : 655

Baldar kitepteri : 166

Koordinator D-r. Ömer Menekfle

Tüzgöndör Alparslan Durmufl Hatice Ifl›lak ‹lœqs Aslan Neriman Gökçegöz Karatekin

Türk tilinen kotorgon Mayrambek Orozobaev

Redaktor Nurgül Moldalieva

Tergender Huseyin Dil ‰smer Ubiç

Grafika Recep Kaq

Basmakana Çağlayan matbaas› Tel: 0232 252 20 97

Ankara 2006 ISBN : 975-19-3595-4

©Din iflteri baflkarmal›g› Diniy car›qlar bölüm baflç›l›g›

Baylan›fl daregi Eskişehir Yolu 9. km. Çankaya / Ankara Tel : 0(312) 295 73 06 • Faks : 284 72 88 web : www.diyanet.gov.tr e-mail : diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Bul kitep Din iflteri cogorku keñeflinin 15.07.2004-c›ldag› 128-nomerlüü çeçimine ›lay›k bas›ld›.

Közübüzdün karegindey bolgon süyüktüü çürpölörübüz! Cürögübüz ar day›m cañ›dan ömürünün cad›ragan caz› bafltal›p, taalim-tarbiq aluu cag›nan abdan tüflümdüü mezgilin caflap catkan siler, baldar›b›z, dep sogot. Biz cañ› cag›mduu körünüfltördü silerdin düynöñördön tapk›b›z kelet. Tat›na tabigat›b›z ‹slam dini cana baflka suluuluk, koozduktar menen kofltolup turat. Alla taalaga bolgon süyüübüz cana adep-ahlag›b›zd›n suluulugu algan tarbiqb›z ark›luu kündölük turmuflubuzga çag›lat. M›na oflondo gana Alla taalan›n ›raaz›ç›l›g›na tat›ktuu cakfl› adam bolobuz. Koluñardag› kitepçe m›na uflul oydun uçugun ulap, baldard›n can-düynösündögü baykalbas suluuluktard› ayginelöö maksat› menen daqrdald›. Kölömü kiçine ´kendigine karabastan bilim, añ-sezim cana cürüfl-turufluñarga az da bolso sal›m koflot degen oydobuz. Antkeni, bul kitepçeden dindi üyrönüü üçün cetifltüü deñg´´lde paydaluu maal›mattard› taba alas›ñar. “An›n” at› menen bafltoonun candüynönü caygargan cag›mduu paydas›n, al ´mi salamdafluunun adamdard› biri-birine cak›ndaflt›rgan s›yk›rduu küçün sezesiñer. Söz cana cürüfl-turufl boxnça ´ñ m›kt› ülgülördü, üy-bülö menen koomduk cafloo üçün negizgi ahlakt›k cobolordu cana ayr›m k›z›ktuu diniy temalard› okuysuñar. Okup catkan uçurda tereñ oy cügürtüp, Caratkan›b›zd›n talap k›lgan nerselerin köñüldönüp atkarar›ñarga iflenebiz. Oflondoy ´le t›xu salgan nerselerinen da oolak boloruñardan kümön sanabayb›z. Cakfl›l›ktarga süyünüp, camand›ktarga kayg›r›p, cürögübüzdün k›p›nday da nersege z›qn berbey turgançal›k sezimtal boluflun cana uflunday bard›k cakfl› sapattarga ´´ bolup, day›ma cakfl›l›kt›n can›nda boluunu tileybiz. Bular bizdin coopkerçilikteribiz cana siler da coopkerçilik ala turgan abaldas›ñar. Silerge iflenebiz cana silerdi bard›k nerseden cogoru kowbuz. M´´rimge bölönüp çoñoygula cana keleçekke ümüt menen karag›la. D‹N ‹fiTER‹ BAfiKARMALIGI

Mazmunu
IYMAN
∞ ∞∞ 1. 2. 3. 4. 5.

4

Bap Uluu Caratkan›b›z cana Rabbibiz – Alla taala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6 Bap Rabbibizdin kol ald›ndag› ruhaniy k›zmatkerler – periflteler . . . . . . . . . . . . . . . .11 Teñirdik maal›mat bulaktar› – ›y›k kitepter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12 Alla taala cibergen tandalma col körsötüüçülör – paygambarlar . . . . . . . . . . . . . . . . .13 Bul düynönün ar› cag› – ak›rettik cafloo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15 Alla taalan›n taas›n tarazas› – tagd›r cana k›rs›k . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17

‹BADAT

20

Bap Caratkan›b›zd›n ald›nda künügö befl maal namaz okuu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 ∞∞ Bap Camand›ktardan oolak boluunu üyrötkön – orozo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 ∞∞∞ Bap 1. Alla taalan›n bergen ›r›sk›s›nan Al üçün sarptoo – zeket . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 2. Iy›k sapar – ac›l›k . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33

ADEP-AHLAK
∞ 1. 2. ∞∞

36

Bap ‹slam – biyik ahlak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .38 Adep-ahlakt›n bulag› katar› süyüktüü paygambar›b›z . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40 Bap Ceke özübüzdün cana üy-bülöbüzdün ald›ndag› mildetteribiz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .42 ∞∞∞ Bap Çöyröbüzdün cana bütkül adamzat›n›n ald›ndag› mildetteribiz . . . . . . . . . . . . . . . .46

Iyman
‹likte-‹zilde-Oylon
I Y M A N

4

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

“Oo, momundar! Alla taalaga, paygambar›na cana paygambar›na tüflürgön kitebine cana murdag› tüflürgön kitepterine ›yman keltirgile. Kimde-kim Alla taalan›, perifltelerin, kitepterin, paygambarlar›n cana ak›ret künün tana turgan bolso, anda al katuu adaflkan bolot.”
(Nisa sürösü, 136-aqt.)

1. Tömönkü sözdördün maanilerin sözdüktördön izdep taap depteriñerge cazg›la: ›yman, momun, ‹slam, musulman, vahiy. 2. Süylöö reçibizde köbüröök koldonulgan cana içinde tömönkü sözdördün biröö bolgon makal-lakap cana turuktuu söz aykafltar›n tapkanga araket k›lg›la: Alla taala, periflte, Kuran, paygambar, ak›ret, k›qmat. Bul sözdördün kanday maanide koldonular›n coldofltoruñar menen talkuulag›la. 3. Din madaniqt› cana adep-ahlak tuuraluu kitepterden, ce Din iflteri baflkarmal›g› tarab›nan car›qlangan kitepterden ›yman menen baylan›fltuu bölümdördü okugula.

Alla taala caratkan bard›k zattard›n içinen adam balas› özgöçö bir orunga ´´. An› baflkalardan özgöçö k›lgan ´ñ negizgi sapat – oy cügürtö al›fl›. Adam balas› oflol oy cügürtüü cöndömünün negizinde cakfl› menen camand›, tazal›k menen ›plast›kt›, tuura menen cañ›l›flt›kt› biri-birinen ay›rmalay alat. Adamd›n tamaktanuu, uktoo s›qktuu ar türdüü kaaloo-tilekteri cana zar›ld›ktar› bar. Bular kams›z k›l›nbay turgan bolso, dene öz funk¯iqs›n atkara albay kalat cana cafloosunun ›raattuu türdö ulan›fl› buzulat. Oflondoy ´le adam balas›n›n iflenüü, oy cügürtüü, süyüü, kubanuu, kayg›ruu, cigerdüü boluu s›qktuu ruhaniy zar›ld›ktar› da bar. Al ´mi adamd›n ´ñ baflk› ruhaniy zar›ld›ktar›n›n biri iflenüü, b.a. ›yman keltirüü bolup sanalat. M›na uflul zar›ld›ktar kanaattand›r›lganda gana adam ç›n›g› bak-taalayga cetet. Iyman kandayd›r bir nersege ´ç kanday flek sanabay turup toluk iflenüü degendi bildiret. Iyman keltirgen kiflini momun deyt. Dinibiz ‹slamd›n iflenim (›yman) negizderin alt› bölümgö bölüp tüflündürüügö bolot: Alla taalaga, perifltelerine, kitepterine, paygambarlar›na, ak›ret kününö, tagd›r cana k›rs›kka iflenüü. Bular “Amentü” dep atalgan süylömdö tizmelenip berilet.

I Y M A N

5

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Amentü süylömün bilbeseñer, uluulardan surap üyröngülö.

∞ BAP

Uluu Caratkan›b›z cana Rabbibiz – Alla taala
“...Kim Allaga ›yman keltirse, Alla an›n dilin tuura colgo salat. Alla – bard›k nerseni tuura bilüüçü.”
(Tegaabun sürösü, 11-aqt.)

I Y M A N

6

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

“Alla taalan›n ´ñ sonun ›s›mdar› bar. Aga oflol sonun ›s›mdar› menen duba okugula.”
(Araaf sürösü, 180-aqt.)

Iyman negizderinin ´ñ baflk›s›n “Allaga ›yman keltirüü” (iflenüü) tüzöt. Alla taalaga iflenüü An› taanuunu talap k›lat. Biz An›n s›pattar›n cibergen paygambarlar›nan cana ›y›k kitepterden üyrönö alab›z. Bul maal›mat An›n “´smaai hüsnaa” dep atalgan ´ñ sonun ›s›mdar›nda toptolgon.

Alla taalan›n s›pattar›
Iyman keltirip, süyüübüzdü bildirgen Alla taala ´ñ sonun cana ´ñ cogorku s›pattarga ´´.

Zatt›k s›pattar
(Alla taalaga gana taand›k)

Sübuuti s›pattar
(Allaga cana çektelüü bir bölügü adamdarga taand›k)

Vücuud Bar. K›dem Bafltalg›ç› cok. Beka Tübölüktüü. Vahdaniqt Biröö gana. Muhalefetün-lil-havadis Carat›lgandarga okfloboyt. K›qm bi-nefsihi ‰ç nersege cana ´ç kimge muktac ´mes.

Haqt (ömür)
Tirüü.

‹lim
Bard›k nerseni bilet.

Semi
Bard›k nerseni ugat.

I Y M A N

Basar
Bard›k nerseni köröt.

7

Kelaam
Tuura cana cag›mduu söz aytat.

‹rada (´rk)
Ç›n›g› ´rkke ´geder.

Kudret (kuduret)
Bard›k nersege küçü cetet.

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Tekvin
Kaalagan›n caratat.

Alla taala – ´ñ uluu zat. Al – tübölüktüü. Day›ma bar bolgon cana day›ma bar bolmokçu. Al – biröö gana cana ´ç kimge okfloboyt. ‰ç bir zat da aga okfloboyt. Al ´ç nersege muktac ´mes. Bard›k canduular cana bard›k nerseler Aga muktac. Aalamdag› bard›k nersenin ç›n›g› ´´si – Al.

I Y M A N

8

Al ´ç kaçan ölböyt, day›ma tirüü. Andan baflka bard›k nerse ubakt›luu. Al bard›k nerseni cana bard›k canduunu tereñ bilimi menen bilet. Andan ´ç nerseni cafl›ruuga bolboyt. Kayda bolsok da, ar bir sözübüzdü ugat cana bard›k nerseni köröt. Duba okugandard›n bard›g›n ugat cana alard›n talaptar›na coop beret. Buyruk cana talaptar›n paygambarlar› ark›luu adamdarga bildiret. ‰mne kaalasa, ´ç kimge muktac bolboston k›lat, ´ç kim An›n talab›na coltoo bolo albayt. Kaalagan nersesin kaalagan›nday caratat. Bir nersege “Bol!” – degende, al nerse daroo payda bolot. Bard›k aalamd› Al caratkan. Caratkan nerselerine karaganda, ar birinde kandayd›r bir maksatt›n bolgondugu cana bard›k nersenin biri-birine töp kelgendigi körünöt.

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

fgodrhpuiekmlyw
Çöyröñördögü zattard›n ´mne üçün carat›lgan›n oylongula. Bulard›n içinen silerge cön ´le carat›lgan s›qktuu körüngöndörü barb›? Bul teman› coldofltoruñar menen talkuulag›la. Ar bir zatt›n carat›l›fl maksat›n oylop tabuuga araket k›lg›la.

b

Alla taalan›n ›sm› menen...
Alla taalaga ›yman keltirüü, b.a. iflenüü An› ç›n cüröktön süyüünü zar›l k›lat. Al ´mi ç›n cüröktön süyüü ooz menen aytuu ark›luu gana bolboyt, süyüünü k›ym›l-araket menen da körsötüü kerek. Uflul sebepten ulam Alla taalaga ›yman keltirgen kifli An›n buyruk cana talaptar›n orundatuuga araket k›lat. Alla taalan›n ar bir münöttö özün körörünö iflengen kifli bard›k k›ym›laraketi menen An›n ›raaz›ç›l›g›na ´´ boluunu közdöyt. Al ´mi bul bolso day›ma Alla taalan› ´ske aluu menen iflke aflat. Bir kiflinin Alla taalan› ´stegenin bildirgen nerselerdin biri – ar bir iflti bafltaardan murun “besmeleni” ayt›fl›. Besmele aytuu “Bismillahirrahmaanirrahiym” degen süylömdü aytuu degendi bildiret. Bul süylömdün maanisi m›ndayça: “Iray›mduu Alla taalan›n ›sm› menen.” Bul süylömdü k›skaça “Bismillah” dep da aytab›z. Munun maanisi bolso “Allan›n ›sm› menen” degendi bildiret. Biz besmele aytuu menen üç nerseni k›lgan bolobuz: • Alla taalaga bolgon iflenimibizdi bildirebiz. • Bafltay turgan iflibiz üçün Alla taaladan cardam surayb›z. • An›n ar bir münöttö biz menen birge ´kendigin aytab›z.

Bismillahirrahmaanirrahiym

I Y M A N

9

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Alla taalan›n ›s›mdar›n›n içinen cetöönü üyrönüp, cuman›n ar bir künü bulard›n biröö menen Aga duba k›lg›la. Misal›: “Sen Hafizsiñ, korgooçusuñ. Oo, Alla taalam! Meni bard›k caman kiflilerden cana camand›ktardan sakta!”

Tömöndö kündölük turmuflubuzda köp koldonulgan frazeologizmder cana söz aykafltar› berildi. Bul tizmeni çöyröñördögü kifliler menen süylöflüp keñeytkile. ‹çinde “Alla” sözü bolgon frazeologizm cana söz aykafltar›n›n ´mne üçün m›nçal›k köp ´kendigi tuuraluu coldofltoruñar menen maekteflkile.


Alla ata-´nelüü çoñoytsun. • Alla bereket bersin. • Alla bir kaalgan› capsa, miñ kaalga açat. • Alla ak›ñd› cebeyt. • Alla cakfl›l›k bersin. • Alla taala saktas›n. • Alla ›rakat bersin. • Alla ›ray›m körsötsün. • Alla dos bolgon soñ, k›l›ç›ñ • c›gaçtan bolso da keset. Alla biröö, paygambar ak, • cüzümdün fliresi kara, ayran ak. Alla taala sab›r bersin. • • Alla süygönüñö cetkirsin. • Alla uça albagan kuflka cap›z butak beret. • Alla kaalasa, coo al›p kelet, sel al›p kelet, cel al›p kelet. • Allaga amanat k›ld›k. • Allan›n degeni bolot. • Alla taaladan korkpogondon kork! • Söz biröö, Alla taala biröö! • Alla adamga bir ooz, ´ki kulak bergen ´ken, bir ayt›p, ´ki uksun dep. • Alla cardam berse kuluna, ar bir ifl kiret coluna.

I Y M A N

10

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Alla taalaga iflengen kifli...
✔ Alla taalan› süyöt, Alla taalan›n da özün süyörün bilet. ✔ Alla taalan›n bard›k nerseni körörün cana bard›k sözdü ugar›n bilgendikten özü calg›z bolgondo da, ce baflka kiflilerdin can›nda da tuura k›ym›l-araket k›lat, içi-t›fl› birdey bolot. ✔ Alla taalan›n adilettüü ´kendigin, adilettüü bolgondordu süyörün bilet. ‰ç kimge adiletsizdik k›lbayt cana adiletsizdikke da moxn sunbayt. ✔ Düynödögü bard›k nersenin Alla taala tarab›nan carat›lgan›n bilgendikten ulam canduulard›n bard›g›na süyüü cana m´´rim menen mamile k›lat. ✔ Alla taalan›n bard›k dubalard› ugar›n bilet. Ar day›m Alla taalaga s›y›nat cana Aga iflenet. Uflundan ulam ar kanday k›y›nç›l›kt› ceñüü küçünö ´´ bolot. ✔ Carat›luu maksat›n, kaydan kelgenin cana kayda keterin bilet, özün koopsuzduk içinde sezet.

∞∞ BAP

1. Rabbibizdin kol ald›ndag› ruhaniy k›zmatkerler – periflteler
Alla taalan›n nurdan caratkan cana közübüzgö körünbögön cand›ktar› periflte dep atalat. Periflteler ´rkek cana urgaaç› bolup bölünüflpöyt. Alar içip-ceflpeyt. Alla taalan›n buyruktar›n kemçiliksiz türdö atkar›flat. Periflteler küntün debey Alla taalaga s›y›n›flat. Momundar üçün duba okuflat. Ar birinin öz-özünçö mildetteri bolgon perifltelerdin tak san›n bir gana Alla taala bilet. Perifltelerdin içinen Cebireyil, Mikayil, ‹srafil cana Azireyil uluk periflteler bolup ´septeliflet.

“Asmandag› cana cerdegi bard›k can›barlar menen periflteler tekeberdik k›lbastan Alla taalaga gana bafl iyiflet.”
(Nahl sürösü, 49-aqt.)

I Y M A N

11

Perifltelerge iflengen kifli...
✔ ‰ç kaçan calg›z ´mes ´kendigin, korgooçu periflteleri ark›luu Alla taalan›n an› korgop cana koldoy turgand›g›n bilet. ✔ Cazg›ç perifltelerdin (Kiraman-ketibin) an›n casagan cakfl› cana caman iflterinin bard›g›n tirkep turar›n bilet. Cürüfl-turufluna köbüröök köñül burat. ✔ Perifltelerdin al üçün duba okugan›n bilet. Al da özü cana baflka musulmandar üçün duba okuyt.

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

2. Teñirdik maal›mat bulaktar› – ›y›k kitepter
“... Alla taala süyünçü kabar cetkirüüçü cana ´skertüüçü katar› paygambarlard› ciberdi cana alarga koflup adamdar aras›nda ç›kkan tüflünböstüktörgö öküm k›luuçu bolsun dep kitepterdi ukuk (kitebi) katar› tüflürdü...”
(Bakara sürösü, 213-aqt.)

I Y M A N

12

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Iy›k kitepter – Alla taalan›n kabar (messac), buyruk cana t›xu saluular›n adamdarga bildirgen maal›mattard› kamt›gan kitepter bolup sanalat. Alar adamdard›n bu düynödö cakfl›n›, tuuran› cana suluuluktu aç›k ay›rmalap, caman nerselerden oolak boluflu üçün Alla taala tarab›nan ciberilgen col körsötküç bolup ´septelet. Iy›k kitepter bular: Toorat, Zebur, ‹ncil cana Kuran. Iy›k kitepter Alla taala tarab›nan ar baflka doorlordo ar türdüü koomçuluktarga ciberilse da, bard›g›n›n maksat› adam balas›n taza ›yman, tuura cürüfl-turufl, ´ñ cakfl› adep-ahlakka ündöö bolup sanalat. Berki kitepter belgilüü bir çöyrögö ciberilgen bolso, ak›rk› ›y›k kitep bolgon Kuran cer cüzündögü bütkül koomçuluk üçün ciberilgen. Alla taalan›n ´ñ ak›rk› kitebi Kuran bul düynönün ak›r›na deyre koldonular› belgilenip, süyüktüü paygambar›b›z azireti Muhammed alayhissalamga tüflürülgön. Berki kitepterdin tüp nuskas› toluk saktal›p kalgan ´mes. Kuran bolso bir da tamgas› özgörböstön ufluga çeyin toluk saktal›p kelgen cana K›qmat kününö çeyin oflol kal›b›nda saktalmakç›. Düynö cüzündö ´ñ köp okulgan kitep – Kuran.

Alla taalan›n Kurandan murunku kitepterin kays› paygambarlarga cibergendigin iliktegile.

Kitepterge iflengen kifli...
✔ Alla taalan›n adamdard› bul düynödögü cafloosunda col körsötküçsüz tafltabagan›n, alarga ›y›k kiteptin col körsötörün bilet. Oflondon ulam Alla taalaga bolgon iflenimi artat. ✔ Alla taalan›n kitebin tüflünüp okuuga cana tüflüngöndörün atkarganga araket k›lat. ✔ Alla taalan›n kitebin okuyt cana okugan nerselerinin candiline beypilçilik cana fl›paa bererin bilet. ✔ Iy›k Kurand› koluna algan›nda al s›qktuu ´le milliondogon musulmand›n oflol kitepti okuy turgan›n bilet cana uflundayça birimdiktüü cafloo sezimi küç alat.

Kuran

I Y M A N

13

3. Alla taala cibergen tandalma col körsötüüçülör – paygambarlar
Alla taala ar kays› doorlordo tuura coldu körsötüü üçün cibergen kitepterin adamdar tuura tüflünüflsün cana oflogo carafla cürüflsün dep col körsötüüçülördü da cönötkön. Bul col körsötüüçülör paygambar dep atalat. Paygambarlar Alla taalan›n kabar›n tüflündürüü, üyrötüü cana orundatuu mildetterin ´ç kemçiliksiz türdö atkar›flkan. Alar cafloonun bard›k katmar›nda adamdarga ülgü boluflkan. Paygambarlar ›yman keltirip cakfl› cana paydaluu iflterdi casagan adamdarga ak›rette aga ´ñ sonun s›yl›k berilerin süyünçülöflkön. Özgöçö, Allan›n buyruktar›n atkarba-

“Biz paygambarlard› calañ (beyifl cönündö) kufl kabar berüüçü cana (tozok azab›n) ´skertüüçü k›l›p gana ciberebiz. ‰gerde kim ›yman keltirip, özdörün oñdoflso alarga korkunuç cok. Alar ubay›m da tart›flpayt.”
(Anœaam sürösü, 48-aqt.)

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

I Y M A N

sak ak›r› caman nat›ycalarga tufl bolorubuz tuuraluu bizge da ald›n ala ´skertiflken. Alar öz çöyrölöründö tüz cürgön, iflenimdüü, kayrattuu, ak›lduu cana kandayd›r bir künöösü cok adamdar katar› baflkalardan ay›rmalan›flkan. Alla taala adamdarga köptögön paygambarlard› cönötkön. Oflondoy bolso da Kuranda c›y›rma befl paygambard›n ›s›m› ´skerilet. Alla taalan›n ´ñ ak›rk› ›y›k kabar kitebi bolgon Kurand› bizge cetkirgen ak›rk› col körsötüüçü bolso – süyüktüü paygambar›b›z azireti Muhammed alayhis-salam. Al Alla taala tarab›nan ciberilgen paygambarlard›n ´ñ ak›rk›s› bolup ´septelet. Al bard›k adamdarga boorukerlik seziminin soolbos bulag› katar› ciberilgen. Al – ›y›k Kurand›n öküm-cobolorun turmuflunda ´ç kemçiliksiz orundatkan birden bir ülgülüü adam.

14

Paygambarlarga iflengen kifli...
✔ Ar kanday flartka karabastan alardan ülgü alat. ✔ Ak niettik cana tazal›kt›n ülgüsü bolgon paygambarlar öñdüü tuura süylöp tüz cürgöngö araket k›lat. ✔ Paygambarlard›n cürüfl-turuflun cana casagan iflterin üyrönöt. Anan alard› öz cafloosunda orundatuuga dalalat casayt. ✔ Paygambarlard›n bard›k adamdarga kal›st›k menen mamile casaflkand›ktar›n bilet cana özü da alar s›qktuu kal›s, adilettüü boluuga araket k›lat.

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Kuranda ›s›mdar› ayt›lgan paygambarlard› üyröngülö. Oflondoy ´le bügünkü kündö al ›s›mdard›n kays›lar› koldonular›n iliktegile.

4. Bul düynönün ar› cag› – ak›rettik cafloo
Cafloonu da, ölümdü da caratkan - Alla taala. Canduu bolgon bard›k nerse bu düynögö kelet, ömür süröt cana ölümgö moxn sunat. Caz kelgende cer menen koflo bak-daraktar da kögörüp, bürdöp, gül aç›p mömö baylap, al ´mi küz kelgende bolso calb›raktar› sargay›p kübülüp tüflö bafltayt ´mespi. Adamdar da oflol s›qktuu. Ar bir adam ak›r› bir künü ölöt. Birok ölüm bolso ömürdün ak›rk› cetken çegi ´mes. Teskersinçe, cañ› cana baflkaça bir cafloonun bafltalg›ç› bolup sanalat. Ar bir ömürdün ak›r-çegi bolgondoy ´le, içinde caflap catkan düynöbüzdün da ak›r-çegi bar. Düynö cüzünün oflol ak›rk› künü kelip birotolo k›yroogo duuflar bolgon mezgili k›qmat künü dep atalat. K›qmat kününün kaçan bolorun Alla taaladan baflka ´ç kim bilbeyt. Al kütülbögön bir mezgilde kelet. K›qmattan kiyinki doordun at› ak›ret cafloosu dep ayt›lat. Alla taala bul düynödögü cafloonu adam balas›n›n cakfl› menen camand› biri-birinen ay›rmalay bilüüsün tekflergen atay›n bir s›noo cay› katar› caratkan. Alla taala ´ç kimge adiletsizdik k›lbayt cana Al – baar›na tegiz karagan kal›s. An›n buyruktar›n atkargandar menen atkarbagandar adilettüü türdö sot coobuna tart›lat. Bu düynödögü cafloo ak›rettik cafloogo körülgön daqrd›k bolup sanalat. Bul düynödögü casagan iflteribiz ak›rette colubuzga car›k beret, ce teskerisinçe, colubuzdu karañg›latat.

“Alla taaladan korkkondor, albette, beyifl bag›nda cana bulaktard›n bafl›nda. Alarga “aman-´sen ´ç nerseden kam sanabastan kirgile” dep ayt›lat. Biz alard›n cürögündögü kek, cek körüü sezimderin al›p tafltad›k. ‰mi alar sörüülördö dos-tuugan katar› mañdayteskey oturuflat. Alar al cayda ´ç kaçan çarçaflpayt cana al caydan da ç›gar›l›flpayt.”
(Hicr sürösü, 45-48-aqttar.)

I Y M A N

15

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Tilibizde makflar künü menen baylan›fltuu koldonulgan makal-lakaptard› belgilegile. Bulard›n kanday maanilerde koldonular›n coldofltoruñar menen talkuulag›la.

I Y M A N

Ak›rettik cafloo bard›k adam kayradan tirilip, adilet sot coobuna tart›lgan kündön bafltalat. Sot coobuna tart›lgan künü (mahflar) bard›k adam Alla taalan›n ald›na barat. Nat›ycada, kimde-kim kiçinekey bir cakfl›l›k casagan bolso oflonun üzürün köröt, al ´mi kiçinekey ´le bir camand›k casagan bolso an›n cazas›n tartat. Bul düynödö Alla taalan›n öküm-buyruktar›na ›lay›k caflabagandar toobo k›l›p, ketirgen kataç›l›ktar›na ökünüü menen Alladan keçirim surabasa, an›n cazalanar cay› bolgon tozokko kiret. Alla taalan›n öküm-buyruktar›na ›lay›k cafloo ötkörgöndör bolso, birinen biri ötkön kaytalang›s ukmufltuuday belek-beçkek, s›yl›ktard›n, ar türdüü mömö-cemiflter cana tolgon-tokoy ›r›sk›n›n cay› bolgon beyiflte caflaflat. Al cayda deneñdi küygüzüp cibere turgançal›k ›s›k, ce bolboso üflütüp-toñduruuçu suuk cok. Beyiflte kim ´mne cegisi, ce içkisi kelse an›n bard›g› s›y tamak katar› beker berilet.

16

Ak›retke iflengen kifli...
D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

✔ Cakfl› bolobu, caman bolobu casagan ar bir nersesinin kaytar›ms›z kalbay turgan›n bilet. ✔ Alla taalan›n beyiflte al üçün daqrdagan ›r›sk›lar›na cetüü üçün An›n öküm-buyruktar›n orundatuuga dalalat k›lat. ✔ Bul düynönün kandayd›r bir aydoo talaas›, al ´mi ak›rettin bolso tüflüm c›ynoo mezgili s›qktuu ´kendigin bilet. Bul düynödögü cafloosun boluflunça tuura baalap barktoogo araket k›lat. ✔ Als›zd›n alduudan öz ak›s›n toluk ala turgan kündün kelerin bilet cana özü da ´ç kimge adiletsiz mamile casabayt.

?

Beyiflte Alla taalan›n silerge kanday ›r›sk›lard› beriflin kaalays›ñar?

5. Alla taalan›n taas›n tarazas› – tagd›r cana k›rs›k
Alla taala aalamda ´mnenin kaçan cana kandayça bolorun al nerse bolo ´lekten obol murda ´le çenemsiz, çeksiz kudureti menen an›k bilet. Antkeni, aalamd› caratkan cana andag› ar bir nersege tak cana katas›z ölçöm koygon – Alla taala. Al adamd› caratkan, birok cürüfl-turuflu cana k›ym›l-araketteri boxnça an› öz ´rkine koygon. Kim kaalasa tuuran›, kaalasa tuura ´mesti tandap alat. Alla taala adamd›n kanday k›ym›l-araket casap kanday nat›ycaga cetiflerin çeksiz kudureti menen ald›n ala bilet. Alla taalan›n bard›k nersege belgilüü bir çenem cana ›raattuu tartip koxp, baar›n alakanga salganday bilip baa berip turuflu tagd›r delet. Al ´mi ubag› kelgende oflol maal›mat atkar›l›p turmufltuk okuqga aylan›fl› k›rs›k (kaza) dep ayt›lat .

“(Silerdin ›r›sk›ñar bolgon) ar bir nersenin negizgi bulag› Bizdin ald›b›zda. Biz an› belgilüü bir ölçöm menen gana tüflüröbüz.”
(Hicr sürösü, 21-aqt.)

I Y M A N

17

Tagd›rga iflengen kifli...
✔ Alla taalan›n bard›k nerseni bilerine cana An›n maal›mat› bolboston bir da calb›rakt›n k›ym›ldabast›g›na iflenet. ✔ Alla taalan›n aalamdag› caratkan teñ salmaktuulugun saktoogo cana buzup albaganga dalalat casayt. ✔ Alla taalan›n bard›k nerseni kandayd›r bir ›raattuu tartip menen caratkan›n bilet cana kab›lgan k›y›nç›l›ktarga karfl› küröflüüdö Aga iflenet.

D ‹ N ‹ M D ‹ ©1994, Hasan Ayc›n, Bocurgat, Yedi Gece Kitaplar› Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Amentü kemesine tüflkön kutulat.

I Y M A N

18

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Rakmans›ñ, ´ç kanday bölüüçülük k›lbastan ›ray›mduuluk körgözösüñ, bizge ›ray›m k›l. Rak›ms›ñ, Seni süygöndördü süyüüñö bölöysüñ, bizdi da süygöndörüñdün aras›na kofl. Kuddüüssüñ, ar kanday kemçilikterden al›ss›ñ, bizdi bulgan›çtuu nerselerden ar›lt. Salams›ñ, ar türdüü korkunuçtardan korgoysuñ, bizdi da korkuu sezimderibizden kutkar. Momunsuñ, köñüldörgö iflenim beresiñ, bizge Saga bolgon iflenimibiz ark›luu beypildik ber. Azizsiñ, tübölüktüü cana uluu nam›s ´´sisiñ, bizdi nam›ss›z k›lba. Mütekebbirsiñ, bard›k nerseden öydösüñ, bizdi özün özü öydö sezgenden sakta. Baarisiñ, bard›k nerseni biri-birine ›lay›ktaflt›r›p caratkans›ñ, bizdi bul s›qktuu ›raattuu tartipten al›statpa. Musavvirsiñ, ar bir carat›lgan nersege ´ñ sonun kal›p bergensiñ, bizge oflol suluuluktu saktap kaluuga cetkidey küç ber. Gaffars›ñ, ötö keçirimdüüsüñ, bizdi keçirimiñden kuru kalt›rba. Vahhabs›ñ, tümön-türdüü beler-beçkekter berüüçüsüñ, bizdi da belek-beçkekteriñ menen kubant. Razzaks›ñ, caratkan candar›ñd›n baar›na ›r›sk› berüüçüsüñ, dastorkonubuzdu ›r›sk›s›z kalt›rba. Fettahs›ñ, bard›k coldu ak›r›na çeyin açkan Sensiñ, bizge kaalgañd› cappa. Aal›ms›ñ, bard›k nerseni bilgen Sensiñ, bizdi bilimsiz türköy boluudan sakta. Kab›ds›ñ, kaalagan nerseñdi tar›tas›ñ, bizdi tar cerge tüflürbö. Basitsiñ, kaalagan nerseñdi keñeytesiñ, bizdi keñ cerde dem ald›r. Hafidsiñ, kaalagan›ñd› tömöndötösüñ, bizdi baflkalardan tömön k›lba. Rafisiñ, kaalagan›ñd› cogorulatas›ñ, bizdi cogorularga ç›gar. Muizsiñ, uluuluk cana ar-nam›s berüüçüsüñ, bizge nam›s ›roolo. Müzilsiñ, kordop aflkerelööçü Sensiñ, bizdi aflkerelebe. Semisiñ, aç›k bolobu, cafl›ruun bolobu bard›k sözdü ´flitken Sensiñ, bizdi Özüñö kayr›luudan al›statpa. Basirsiñ, ar nerseni iyne-cibine çeyin körgön Sensiñ, bizge da oflondoy köz ber.

Alla taalam!

Adilsiñ, adilettüülüktü ornotkon Sensiñ, bizdi adiletsiz zulumdardan al›s k›l. Latifsiñ, ›rak›m› cana kayr›m› köp bolgon Sensiñ, bizdi ›rak›m deñizinde süzdür. Habirsiñ, bard›k nerseden kabardars›ñ, bizdi özübüzdön kabars›z k›lba. Halimsiñ, caratkandar›ña aqr mamile k›las›ñ, bizge da aqr mamile k›lgand› üyröt. Azimsiñ, s›ym›kt›n cana uluuluktun ´´sisiñ, bizdi tömön k›lba. Gafursuñ, kuldar›ñd›n künöölörün keçirüüçü Sensiñ, künöölörübüzdü azayt›p kül mayda k›l. fiekürsüñ, flügürçülük, tilekterdi kab›l algan Sensiñ, bizge flügürçülük k›luuga mümkünçülük ber. Hafizsiñ, bard›k nerseni korgogon Sensiñ, bizdi ›plast›ktardan sakta. Hasibsiñ, ar bir nersenin ´sebin suragan Sensiñ, bizdi ´sebibizdi bere albay kalgan abalga tufl k›lba. Kerimsiñ, cakfl›l›g› cana s›y-urmat› köp bolgon Sensiñ, bizge coomart boluunu üyröt. Rakibsiñ, bütkül cand›ktard›n üstünön baykap karap turgan Sensiñ, bizge baykooçu bar ´kendigin unutturba. Mucibsiñ, dubalard› kab›l algan Sensiñ, okugan dubalar›b›zd› coopsuz kalt›rba. Akimsiñ, bard›k nerseni öz ordu menen casagan Sensiñ, bizdi paydas›z iflterden al›s k›l. Vedudsuñ, kuldar›ñd› ç›ndap süygön Sensiñ, bizge süygöndü üyröt. Baissiñ, ölgöndördü tiriltüüçü Sensiñ, bizdi bakt›luu k›l›p tirilt. fieyitsiñ, bard›k nersenin kübösü Sensiñ, Seni süygönübüzdün kübösü bol. Aks›ñ, ç›n›g› ak›ykat Sensiñ, bizge ak›ykat›ñdan ilham ber. Ökülsüñ, ç›n›g› ifleniçke ´´ Özüñsüñ, bizdegi Saga bolgon iflenimdi unutturba. Kavisiñ, küç-kubatt›n ´´si Sensiñ, bizge süyüüñ menen küç-kubat ber. Metinsiñ, ´ç bir nersege solk ´tpegen Sensiñ, bizdi als›z boydon calg›z tafltaba. Oluqs›ñ, Saga iflengenderdin dosusuñ, bizdi dosuñ katar› kab›l al. Hamidsiñ, maktoogo tat›ktuu bolgon Sensiñ, bizge Seni maktoodo aluuçu ›rakatt›k sezimdin daam›nan tatt›r.

Alla taalam!

I Y M A N

19

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

‹badat
‹likte-‹zilde-Oylon
‹ B A D A T

20

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

“Aytk›n: Albette, menin namaz›m, ibadattar›m, tirüülügüm cana ölümüm bütkül aalamdard›n Rabbisi bolgon Alla taala üçün .”
(Anœaam sürösü, 162)

1. fiahadat kelmesi, namaz, orozo, zeket cana ac›l›k öñdüü sözdördün maanilerin, ce bolboso, bul ibadattar menen baylan›fltuu ›r, añgeme, tab›flmak bilip bilbegendigi tuuraluu özüñördön uluulardan surag›la. Alardan ugup, üyröngön nerseñerdi depderiñerge caz›p alg›la. 2. Bul baptag› tapfl›rmalard› atkarar ubak›tt› coldofltoruñar menen süylöflüp al›p, ar bir cumada birden tema boxnça ifltegile. Misal›, Meçitter cana din k›zmatkerleri cumas›, Kolunda cok cak›rlarga baykoo cürgüzüü cumas› s›qktuu. 3. “Alla taalan›n süymönçülügünö ´´ boluu üçün casalgan bard›k ifl ibadat bolup ´septelet” degen nak›l kep tuuraluu kündölük turmufltan misaldar keltirip coldofltoruñar menen taldoo cürgüzgülö. 4. Ramazan ay› ´mne üçün m›nçal›k maanilüü? Kad›r tünü ´mne sebepten miñ aydan kay›rduu? Coldofltoruñar menen oy bölüflkülö. 5. Din madaniqt› cana adep-ahlak maal›mat› okuu kitebiñerden, ce Din iflteri baflkarmal›g› tarab›nan car›k körgön kitepterden ibadat menen baylan›fltuu bölümdördü okugula.

‹badat Alla taalaga ç›n köñüldön berilüü, moxn sunuu cana s›y›nuu degendi tüflündüröt. ‹badat – Caratkanga bolgon süyüünün nat›ycas›. Al bir gana Alla taala üçün k›l›nat. Bard›k ibadattard›n tüpküründö Alla taalaga ›yman keltirüü (iflenüü) catat. Adam balas› Caratkanga bolgon süyüüsün kantip körsötöt? An›n ´mnege ›raaz› bolorun kantip bilet? Alla taala Iy›k Kuranda azireti paygambar›b›zga adamdarga uflul çak›r›kt› kabarloosun buyurgan: “Aytk›n: ‰ger Alla taalan› süysöñör meni ´´rçigile, oflondo Alla da silerdi süyöt cana k›lgan künööñördü keçiret. Antkeni, Alla – abdan keçirimdüü cana booruker.” (Aali ‹mran sürösü, 31-aqt.). Demek, öz col-cobosu boxnça ibadat k›luu bir gana azireti paygambar›b›zga iflenip, an›n körgözgönü boxnça atkarganda gana mümkün bolot. Ans›z dele, bard›k ibadattard›n negizi Alla taalaga cana azireti paygambar›b›zga iflenüü cana aga berilgendigin aç›k bildirüü bolup sanalat. Al ´mi bul bildirüü fiahadat kelmesinin özögün tüzöt.

‹ B A D A T

21

Alladan baflka teñir cok ´kenine kübö bolom. Oflondoy ´le azireti Muhammeddin An›n kulu cana ´lçisi ´kenine da kübö bolom.
Adamd›n iflenim menen Alla colunda cürüügö araket k›luu, cakfl›l›kka canafl›p, camand›kka bögöt boluu, Kuran okuu s›qktuu cakfl› cana cag›mduu bard›k k›lgan ifl-araketteri ibadat bolup ´septelet. Namaz, orozo, ac›ga baruu cana zeket berüü bolso ‹slamd›n negizgi ibadattar› bolup sanalat. Bul ibadattard›n ubakt›s›, ordu, casal›fl ´receleri cana san› dinibizde belgilengen.

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Ak›l-´si toluk, ´rezege cetken cana tieflelüü flarttar› bar ar bir musulman bul ibadattard› orundatuuga tiyifl. Uflul özgöçölüktörgö ´´ bolgon adamdar mükellef (mildetker) dep atalat. Dinibizde mildetkerlerdin bard›k k›lgan k›ym›laraketterinin bir at› bar.

Bir kündö okulgan befl maal namaz uçurunda “Allaahu ‰kber” sözün kança colu kaytalagan›b›zd› sanag›la. Uluular menen bul sözdün maanisi cana cafloobuzdag› ordu cönündö taldoo cürgüzgülö.
‹ B A D A T

Parz
22 Dinibizde mildetker tarab›nan mildettüü türdö atkar›l›fl› zar›l bolgon, atkarbagan uçurda künöökör katar› ´septeline turgan ifl-araket. Misal›, bergen ubadas›n atkaruu, namaz okuu, adilettüü mamile k›luu s›qktuu.

Aram
D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Dinibiz tarab›nan casal›fl›na toluk t›xu sal›ngan, mildetkerdin casabafl› kerek bolgon, ´ger an› casay turgan bolso künöö k›lgan bolup ´septelüüçü ifl-araketter. Misal›, kalp aytuu, uflak aytuu, uuru k›luu s›qktuu.

Sünnöt
Paygambar›b›z casagan cana casal›fl›n da sunufl k›lgan ifl-araketter. Misal›, kabakt› aç›p car›k maanayda cürüü, tiflti taza karmoo, carafl›ktuu kiyinip cürüü.

Maküröö
Dinibizde daana bilinbegen bir dalil boxnça casal›fl›na t›xu sal›ngan ifl-araketter. Misal›, koomduk cerlerge tafltand›lard› ›rg›tuu, namaz okup cat›p aylanas›ndag›lar menen alek boluu s›qktuu.

Mübah
Dinibizde mildetkerdin atkar›p atkarbafl›nda öz ald›nça bolgon ifl-araketter. Misal›, tamaktanuu, k›d›ruu, ›s›rapkerçilikke col berbesten sooda-sat›k k›luu s›qktuu.

∞ BAP

Caratkan›b›zd›n ald›nda künügö befl maal namaz okuu
‹slamd›n ´ñ baflk› negizderinin biri – namaz okuu. Namaz – Alla taalan› ´skerüü cana Aga calbaruu üçün belgilüü flart cana k›ym›l-araketter menen künügö befl maal okula turgan parz. Adamd› ruhiy caktan Alla taalaga cak›ndatat. Namaz dindin ›ymandan kiyinki ´ñ maanilüü buyrugu bolup sanalat. Namazd›n öz maal›nda okuluflu Alla taalan›n ´ñ cakfl› körgön ifl-araketterinin biri bolup ´septelet. Murunku dinderde da namaz parz bolgon. ‰ç bir sebepsiz ´le namazd› cerüü çoñ künöö bolot. Suu tab›lbagan uçurda taqmmum k›l›p, oorup catkanda oturup ce cat›p da bolso namazd›n okuluflu buxrulgan.

“Menin Alla ´kendigimde ´ç flek cok. Menden baflka ´ç bir teñir cok. Oflonduktan Maga ibadat k›l cana Meni ´step turuu üçün namaz oku.”
(Taœha sürösü, 14)

‹ B A D A T

23

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Namaz – dindin türkügü, Momundun miraci, Közübüzdün nuru, Beyifltin açk›ç›.

Namazd›n parzdar›
Namazd›n on ´ki parz› bar. Altoo namazd› bafltaardan murda casalat. Bular namazd›n flarttar› dep ayt›lat. Altoo da namazd› okup catkan uçurda atkar›lat. Bular namazd›n bölümdörü (rükündörü) dep atalat.

∞ Namazd›n flarttar›
Namaz adam menen Alla taalan›n öz ara colugufluusu bolup ´septelet. M›nday maanilüü colugufluu daqrd›ks›z bolboyt. Namazd› bafltaardan murda atkar›l›fl› zar›l bolgon ayr›m flarttar bar: 1. Daarat aluu: Iplast›ktardan ar›luu degendi tüflündüröt. Adam balas› Caratkand›n ald›na ar kanday cag›ms›z kir nerselerden ar›l›p taza bar›fl› kerek. Daarat cana kusul daarat bolso, namaz okuudan murda tazalanuu degendi bildiret. 2. Kirden tazalanuu: Namaz okuluuçu cer cana namaz okuy turgan kiflinin üstündögü kiygen kiyimderi taza boluuga tiyifl. Azireti paygambar›b›z: “Namazd›n açk›ç› – tazal›k,” – dep buxrgan (‰bu Davud, Taharet, 31/61). 3. Uqttuu cerlerdi cabuu: Namaz okuy turgan kiflinin denesindegi uqttuu cerlerinin cab›l›fl› degendi bildiret. 4. K›b›laga karoo: Mekke flaar›ndag› ›y›k cay Kaaba tarapka burulup karoo. Can-diliñ menen Alla taalaga berilüü degendikti tuxntat. 5. Ubak›t: Ar bir namazd›n özünö bölüngön okuluuçu ubag› bar cana oflol ubak›tt›n içinde okuluflu kerek. Uktap ce unutup kaluunun ay›nan öz ubag›nda okulbagan namazdar k›ska ubak›tt›n içinde kaza k›l›n›fl› abzel. 6. Niet: Namaz tek gana ayr›m nerselerdin orundat›l›fl› menen çektelip kalbayt. Bul k›ym›l-araketter namaz okuu maksat› menen orundat›luuga tiyifl. Özgöçö bul maksatt›n aç›k ayt›l›fl› da abdan cakfl› nerse.

‹ B A D A T

24

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

“Kitepten saga vahiy k›l›ngand› oku, namazd› da toluk cana tuura oku. Antkeni, namaz adamd› buzukuluk menen camand›ktardan oolak k›lat. Ak›ykatta, Alla taalan› ´skerüü - ´ñ çoñ ibadat. Alla taala k›l›p catkan ifliñerdi bilip turat.”
(Ankabut sürösü, 45-aqt.)

∞∞ Namazd›n bölümdörü (rükündörü)
Namazd›n flarttar›n orundatkan kifli namaz›n okuy berse bolot. Oflondoy bolso da, namaz okup catkan ubakta atkar›l›fl› zar›l bolgon k´´ bir nerseler bar. Bular namazd›n bölümdörü (rükündörü) dep ayt›lat: 1) ‹ftitah tekpiri: Ar bir namazd› sözsüz türdö, Alla taalan›n uluulugun tuxntkan “Allaahü ´kber” sözü menen bafltoo degendi bildiret. 2) K›qm: Daremeti cetkenderdin namazd› tike turup okuusu degendi bildiret. 3) K›raat: Kuran okuu degendi bildiret. 4) Rükü: Kol menen tizeni taqn›p, Allan›n ald›nda iyilip taazim k›luu degendi bildiret. 5) Secde: Buttard›n bafl›, ´ki tize, ´ki alakan menen birge mañdayd› cerge tiygizip Allaga taazim k›luu degendi bildiret. 6) Kadei ahire (ak›rk› oturufl): Namazd›n aqg›nda “‰ttehiyyatü” dubas›n okuy turgançal›k möönöt oturuu degendi tüflündüröt. Birimdik cana ›nt›mak dindegi ´ñ baflk› nerseler bolgonduktan, namazdard›n camaat menen okuluflu sunufl k›l›ngan. Oflondoy ´le, camaat menen okuluflu kerek bolgon namazdar da bar. Alar: cumada bir colu okuluuçu cuma namaz› cana c›lda ´ki colu okuluuçu ayt namazdar›.

Paygambar›b›z bir künü coldofltorunan:“ ‰fligiñerdin ald›nan akkan bir dar›q bolso cana künügö befl colu oflol dar›qga çömülsöñör silerde kir kalab›? – dep surapt›r. Coldofltorunan: “Cok” – degen cooptu ukkandan kiyin: “M›na, befl maal namaz da oflondoy. Alla taala namaz ark›luu künöölördön ar›ltat,” – dep buxruptur.
(Buhari, Mevakit, 6)

‹ B A D A T

25

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Daaratt›n parzdar›
1. Cüzübüzdü cana kolubuzdu çaykoo. 2. Kolubuzdu ç›kanag›b›z menen çoguu çaykoo. 3. Bafl›b›zd›n törttön bir bölügünö mask tartuu. 4. Butubuzdu k›z›l afl›kka çeyin çaykoo.

Kusul daaratt›n parzdar›
‹ B A D A T

1. Oozubuzdu çaykoo. 2. Murdubuzdu çaykoo. 3. Bütündöy denebizdi çaykoo.

Taqmmumdun parzdar›
1. Niet k›luu. 2. Koldu ´ki colu taza topurakka tiygizip, birinçi tiygizgende cüzgö, ´kinçi tiygizgende kolgo mask tartuu.

26

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

4 5 3 1 2 6

Sol taraptag› meçittin proektisine baykoo cürgüzgülö. Bir meçit k›zmatkerinen proektidegi sandar ark›luu körsötülgön bölüktördün attar›n surap caz›p alg›la.

Namaz okugan kifli...
✔ Ar kanday cag›ms›z, caman ifl-araketterden saktanat. ✔ Alla taalan›n uluulugun kayra-kayra kaytaloo menen Aga bolgon iflenimin bekemdeyt. ✔ Ar day›m Allan› ´steyt cana kün içindegi bard›k ifl-araketin Alla taalan›n ›raaz›ç›l›g›na ´´ boluu üçün casayt. ✔ Daarat al›p tazal›g›na köñül burat, anan an› adatka aylantat. Al ´mi daarat bolso aga kandayd›r bir ruhiy dem-küç beret. ✔ Belgilüü ubaktarda namaz okuu ark›luu ubak›tt› tuura paydalanuunu üyrönöt. ✔ Cafloo üçün can-alaketke tüflkön t›n›ms›z ubarakerçilikten, künümdük kör-tiriçiliktin köygöylörünön az ubak›tka bolso da al›stap, belgilüü ubak›ttarda Caratkan› menen öz ara baylan›fl tüzüünün ›rahat›n köröt. ✔ Çeksiz kudurettüü Allan›n: Oo, momundar, sab›r k›luu cana namaz okuu menen Alladan cardam surag›la. Albette, Alla sab›r k›lgandar menen birge,” (Bakara sürösü, 153) – degen çak›r›g›na muxyt cana oflonun taasirinen ulam ar kanday k›y›nç›l›ktard› ceñip ç›ga turganday küçkö ´´ bolot. ✔ Okugan namazdar› ark›luu can-düynösü cark›rap, cürögü nurga tolot. ✔ Dene-box, tili, dili, ak›l-´si, mezgil-ordu menen Alla taalaga bolgon tereñ ›raaz›ç›l›g›n bildirüügö mümkünçülük tabat.

‹ B A D A T

27

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

∞∞ BAP

Camand›ktardan oolak boluunu üyrötkön – orozo
“Oo, momundar, Allaga ters tüflüüdön saktan›fl›ñar üçün orozo karmoo – silerden murunkularga parz k›l›ngan s›qktuu, silerge da parz k›l›nd›.”
(Bakara sürösü, 183-aqt.)

‹ B A D A T

28

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Ramazan orozosu – ‹slam dininin negizderinin biri. Orozo karmoo mildetker bolgon ´rkekter menen aqldard›n ooz bekitkenden tart›p ooz açkanga çeyinki ubak›t aral›g›nda añ-sezimdüü türdö ´ç kanday tamak-afl içip-cebefli cana c›n›st›k katnaflka kirbefli bolup sanalat. Orozo Alla taalan›n ›raaz›ç›l›g›na ´´ boluu maksat› menen karmaluuga tiyifl. Saparda cürgön kezde cana ooruluu bolgon abalda orozo karmabasa bolot. M›nday abaldardan ç›kkandan kiyin adam karmay albay kalgan orozosun kaza k›luuga tiyifl. Orozo karmoogo mümkünçülük berbegen ay›kpas dartka çald›kkan kifliler Ramazan ay›nda orozo karmabagan ar bir künü üçün bir fidie (kay›r-sadaga) berüügö tiyifl. Orozo karmabagandard›n kündüz adamdard›n közünçö tamaktanuudan tart›n›fl› orozogo, orozo karmagandarga cana Ramazan ay›na körsötkön urmat-s›y› bolup ´septelet. Orozo maal›nda kandayd›r bir nerseni bilip turup ´le içip-cefli, ce bolboso c›n›st›k katnafl casafl› orozo karmagand›n orozosun buzat.

“Orozo karmoo”, “ooz açuu”, “orozo buzuu” degendi kanday tüflünöbüz? Sözdüktördön karap maanisin üyröngülö.

‹msak – ooz bekitip orozonu bafltoo mezgili. Tañ atuuga az kalgan mezgil. Bag›mdat namaz›n›n bafltalgan ubag›. Iptar – orozo maal› aqktap, kün bat›p flam namaz› bafltalgan ubak. Kaza – kifli saparda cürüp ce kandayd›r bir oorudan ulam orozo karmay albay kalgan uçurda, Ramazan ay›nan t›flkark› özü kaalagan baflka bir ubakta orozo karmay albay kalgan kündün san›na carafla orozo karmoo. Fidie – öz ubag›nda karmalbagan cana kandayd›r bir oluttuu sebepterden ulam kiyin da kaza k›l›nbagan bir kündük orozonun orduna bir kündük tamak-aflt›n baas›na barabar akçan› kolunda cok biröögö berüü, ce bir kembagald› bir kün toyguzuu.

Orozo karmagan kifli...
✔ Özgöçö bir s›yl›kka tat›ktuu bolot. Azireti paygambar›b›z (a.s.) Allan›n: “Orozoñor Men üçün, an›n ak›betin Men berem,”- degen card›g›nan kabar bergen. (Buhari, Sabm, 9) ✔ Kaalagan nerselerinen öz köñülü menen al›s turup, ´rkin bekemdöö tarbiqs›n alat. ✔ Açkal›k cana suusuzduk s›qktuu belgilüü ›r›sk›lardan oolak boluunun k›y›nç›l›ktar›na ç›dap, sab›rduuluk cana ç›damkayl›k münözdörün ç›ñdayt. Azireti paygambar›b›z (a.s.): “Orozo – sab›rd›n car›m›na tete,” - degen. (Tergip ve Terhip, 11/208) ✔ Özünün çeksiz ›flk›-kaaloolorun oozduktap, koomçuluktun içinde ar kanday t›nçs›zdanuularga sebep bolgon abays›z afla çabuuçulard› cöngö salat. ✔ Tilin caman, ›plas sözdördön saktayt. Azireti paygambar›b›z (a.s.): “Biröö silerge tiyifle turgan bolso, ce taloongo salgan› catsa “men orozomun” degin,” - dep buxrgan. (Müslim, S›qm, 163) ✔ Özünö karaganda cafloo-flart› naçar adamdard›n abal›n tüflünöt cana alard›n maselelerin çeçüügö araket k›lat. ✔ Tereñ iflenim menen cana ak›betin bir gana Alla taaladan kütüp orozo karmagan› üçün buga çeyinki k›lgan künöölörünün keçirilerin bilet cana ömürünün kalgan bölügü üçün cañ› barak aç›p, özün ar kanday camand›ktardan, künöölördön oolak karmayt. ✔ On bir ay boxnça ötkörgön künümdük turmuflu cafloosunun nugun kançal›k özgörtkönün köröt, anan cafloosun uflul bag›t boxnça ulanta berse özün cakfl› nerselerge alparar›n baykayt.

‹ B A D A T

29

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Tömöndö bir kündölüktön al›n›p caz›lgan bölüm bar. K›z›guu menen okuysuñar. Antkeni, ayr›m sözdör çeçmelenüügö tiyifl bolgon flarttuu belgiler menen berildi. Kana ´mese, bul tab›flmaktuu belgilerdi çeçmeley alar bekensiner, körölüçü.

“Kündölük depterinde roza gülünün bir calb›rag›”
‹ B A D A T

30

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

25-dekabrœ Bügün üydö kündögüdön baflkaça kandayd›r bir tolkundanuu bar. Apam iflterin k›l›p koxp, flaflkan boxnça an›-munu al›p kelgeni düköngö cönödü. Çoñ atam çoñ ´nemden ulam ulam ´le kofe surap atkan. Çoñ ´nem aga kofeni köp içpefli kerektigin ´skertip açuulana bafltaganda, çoñ atam: “Açuulan›p ar›zdanba, senden ❒❁❍❁❚❁■ ay› boxnça kofe surabaym,” – dedi. Çoñ atam kofesiz tura albayt. Kantip ubadas›nda turar ´ken, bilbeym. Bügün algaçk› ▼❅❒❁❖❉❈ namaz› okulat, birinçi ▲❁❈◆❒❁ turulat. Apama b›y›l Ramazan ay›nda tolugu menen ❏❒◆❄❏ karmaar›md› aytt›m. Aqbay kuband›. Keçki tamaktan kiyin daarat al›p meçitke bard›k. Meçit içi tim ´le c›k-c›yma. Namaz okugandan kiyin meçitten ç›kkan kiflilerge köz çapt›rd›m. Cüzdörünön tolkundangan› baykalgan adamdard›n seldey kaptagan kal›ñ katmar›n körüp Alla taalaga flügürçülük k›ld›m. 26-dekabrœ Okuuda cürgönümdö orozo karmagan›md› unutup kal›p ´le baykabay bir colu suu içip al›pt›rm›n. Çoñ ´neme aytsam al orozomdun buzulbagand›g›n ´skertip: “Alla taala seni süyöt ´ken. Kördüñbü, senin suusunuñdu kand›rg›s› kelgen tura,”- dep corup koydu. “Men da Alla taalan› süyömün,”dedim. Kursag›m açt› desem çoñ atam: “Bir nerse menen alek bolsoñ bilinbey kalat,”- dedi. Çoñ atam ´kööbüz gezittegi orozo menen baylan›fltuu krasvorddu tolturduk. Men suroosun okudum, çoñ atam cand›rmag›n tapt›. Degi çoñ atamd›n bilbegen nersesi cok, bar-coktun baar›n bilet. Apam Ramazan bafltald› dep atay›n güllaç degen tattuu casad›. Güllaç – Ramazan ay›n›n gülü. Güllaç sal›ngan tabakt› tart›p ald›ma koygonumda çoñ atam: “Adam özün özü tarbiqlafl› üçün ❉❆▼❁❒ dastorkonu cakfl› bir mümkünçülük,” – dep bafl›md› s›lad›. ✡❋➟❁❍ ❅❚❁■➝d›n okulufluna az kalgan ´le. Oflondoy bolso da, degele ubak›t ötpögöndöy sezilet. Azan okulganda “Oo, Allam, azand› uguu kanday sonun!” – dedim. Baar› külüfltü.

∞∞∞ BAP

1. Alla taalan›n bergen ›r›sk›s›nan al üçün sarptoo – zeket
‹slamd›n negizderinin biri bolgon zeket – dünüyö-mülk ark›luu casalgan bir ibadat. Zeket – bul caflafl üçün kerek bolgon negizgi muktacd›ktar›ñ coxlgan›na bir c›l bolgondon kiyin dünüyö-mülküñdün belgilüü bir bölügün (köbünçö k›rktan birin) c›lda bir colu aga muktac bolgondorgo berüü degendi tüflündüröt. Zeket ›y›k Kuranda ar day›m namaz menen birge ´skerilet. Demek, zeket berüü musulmandard›n cafloosunda namaz öñdüü ´le tereñ orun aluuga tiyifl: “... Alla taala maga caflap turgan kezimde namazd› (atkaruunu) cana zeketti (atkaruunu) buxrdu.” (Mariqm sürösü, 31) Zeket – bayd›n cak›rga körsötkön cardam› ´mes, cak›rd›n bayd›n mal-mülkündögü ´mgek ak›s›. “(Alard›n) mal-mülktöründö (cardam) suragan cana (uqlgan›nan ulam suray albay) mal-döölöttön ac›ragan-muktac kifliler üçün bir ak›-ülüfl bar.” (Vaz-zariqt sürösü, 19). Bay kifli zeketin berip catkanda ald›ndag› adamd›n köñülün oorutpafl üçün kolunan keliflinçe aqr mamile casoogo tiyifl. Antkeni, cakfl›l›k k›l›p, birok an›s› menen adamdard›n köñülün oorutuu, bas›ntuu casalgan cakfl›l›kt›n tekke ketüüsünö sebep bolot. Zeket berüü bir karaganda dünüyö-mülktün böksörüflü s›qktuu körünüflü mümkün. Birok zeketi berilgen dünüyö-mülk Alla taalan›n bereketi menen teskersinçe köböyüp artat: “Mal-mülkün Alla colunda sarptagandard›n abal› ar bir maflag›nda cüzdön dan› bolgon ceti sabakt› öndürüp ç›gargan bir daana urukka (dan) okfloyt. Alla kaalagan›na ´selep beret. Alla keñ peyil, Al baar›n bilet.” (Bakara sürösü, 261)

“Alard›n malmülktörünön alard› oflol menen tazarta turgan bir sadaga al cana alarga duba oku..” (Tooba sürösü, 103-aqt.)
ddddddd

‹ B A D A T

31

“Momundar ç›ndap ´le kutulufltu. Alar namazdar›na tereñ urmat körsötüflöt. Alar paydas›z iflterden cana bofl sözdördön cüz buruflat. Alar zeketti tölöflöt.”
(Müminuun sürösü, 1-4-aqttar.)

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Xnus ‰mrenin bul tört sap ›r›n zeket cag›nan oylonup, oxñard› coldofltoruñar menen bölüflkülö.

Mal ´´si, mülk ´´si, Kana munun birinçi ´´si, Mal da calgan, mülk da calgan, Bar biraz da sen oy tolgo.

Zeket bergen kifli...
✔ Sarañd›k, özümçüldük, boy kötörüü s›qktuu naçar münözdördön özün ar›ltat. ✔ Bergen ›r›sk›lar› üçün Alla taalaga ›raaz›ç›l›k bildirifli kerek ´kenin, ›raaz›ç›l›kt›n bolso söz menen gana bolbogonun añdap bilet. ✔ Baylar menen kedeylerdin ortosundag› materiald›k teñsizdiktin coxlufluna sal›m koflot. Uflundayça bay cana kedeydin ortosundag› sezimtal cak›ndafluuga, biri-birine urmat-s›y körsötüünün ösüflünö, koomduk beypildiktin sürüflünö kömök körsötöt. ✔ Koomçulukta tilemçilik, uuruluk cana çöntökçülük s›qktuu caman cana cüz k›zartuuçu abaldard›n azay›fl›na kömökçü bolot. ✔ Koomdogu mildetterin tüflünöt, ›nt›mak cana birimdik ruhuna ´´ bolot. Denenin bir müçösü ooruganda baflka müçölör da bul oorudan taasirlengendey ´le koomdo bolgon maselelerge cürögü s›zdayt cana munu çeçüügö kolunan kelgen sal›m›n koflot. ✔ Özün akças› menen buxmunun kulu boluudan kutkarat. Kolundag› bayl›kt›n ç›n›g› ´´sinin Alla taala ´kendigin bildirgen bolot. ✔ Berüü, bölüflüü, cardamdafluu, boordoflunun dart›na daaba boluu s›qktuu negizgi adamd›k sapattar menen cetilet cana azireti paygambar›b›zd›n (a.s.) “Bergen kol algan koldon art›k,” (Buhari, Nefekat, 1) – degen kufl kabar› menen bakt›luu bolot.
“Az kay›r-sadaga köp bal´´ni kubalayt” degen sözdün maanisin coldofltoruñar menen talkuulag›la.

‹ B A D A T

32

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

2. Iy›k sapar – ac›l›k
‹slamd›n negizderinin biri bolgon ac›l›k ar› mal-mülk, ar› dene menen k›l›ngan bir ibadat bolup sanalat. Ac›l›k – c›ld›n belgilüü bir mezgilinde Mekkedegi Kaaban› cana belgilüü ›y›k caylard› z›qrat k›luu. Ulutu, tüsü, c›n›s›, tili, so¯iald›k abal› cana cafl özgöçölüktörü ar türdüü adamdard›n özara teñ abalda çoguluflkan c›ld›k c›ynaluu mezgili bolup ´septelet. Ac›l›k sapar›nda Mekke flaar›ndag› Kaaba bafl bolup, Safa, Marva, Arafat, Muzdalifa cana Mina s›qktuu ›y›k cerler z›qrat k›l›nat.

“...Saparga ç›guuga küçü cetkenderdin Kaaban› z›qrat ´tifli – Alla taalan›n adamdardag› ak›s›...
(Ali ‹mraan sürösü, 97-aqt.)
‹ B A D A T

Çöyröñördön ac›ga bar›p kelgen biröönö kays› cerlerdi z›qrat k›lgan›n, al cerlerde özün kanday sezgenin surag›la.
Mekkenin aylanas›ndag› mikat degen cerler harem aymag›n›n çekterin bildiret. Bul çekterge cetkende kifli kiyimderin, but kiyimin cana baypaktar›n ç›gar›p, ´ki oromolgo oronot. Andan kiyin ac›l›kka niet aytat cana telbiye keltiret. Uflundayça ihramga kirilet cana ac›l›k ibadat› bafltalat. Bul ayda ac›l›k ötöönün ´receleri col-cobosuna ›lay›ktuu türdö orundat›lat. Ac›l›kt› nasip k›lgan Alla taalaga ›raaz›ç›l›k bildirüünün bir belgisi katar› kurmand›k çal›nat cana ac›l›k aqktayt.

33

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Ac›l›kt›n parzdar›
‹hram – Ac›l›k ötöögö niet k›l›p, telbiye keltirgen kiflinin cönököy mezgilderde k›lgan gül üzüü, darak k›xu, sakal-murut aluu, tigilgen köynök kiyüü, uuga ç›guu s›qktuu ayr›m ifl-araketterden ac›l›k möönötü içinde al›s turuflu. Kaaban› toop k›luu – Hacerülesved (kara tafl) turgan burçtan bafltap Kaaban›n aylanas›nda col-cobosu menen ceti colu aylanuu. Arafatta toktoluu (vakfe) – Ac›lard›n Mekkenin tüfltük tarab›ndag› Arafatka kelip, Kurman ayttan bir kün murun belgilüü bir möönötkö toktolup turuflu.

Kulduk uruu
Buyruguña bafl›m daqr Allam, bafl›m daqr... Buyruguña bafl›m daqr oo teñdefli cok Allam! Bafl›m daqr... Dañktaar›m calg›z gana Sensiñ, bard›k dañktoom Saga gana... Cetken ›r›sk›lar›md›n baar› Seniki, bard›k nerse da Seniki... Senin teñdefliñ cok. Kurmand›k soxu – ceke adamga ´le ´mes, calp› koomçulukka da köptögön paydaluu caktar› bolgon bir ibadat. Kurmand›k soygon kifli Alla taalaga bolgon ifleniminin bekemdigin körgözöt, koomçulukta bir tuugand›k cana öz ara kömöktöflüü sezimderinin küçtönüflünö sal›m koflkon bolup sanalat.
‹ B A D A T

Ac›ga bargan kifli...
✔ Cönököy kiyim kiyip, tigi ac›lar menen birdey flarttarda k›ym›l-araket casap, teñdik sezimderin bekemdeyt. ✔ Atak-dañk, bayl›k-döölöt, mal-mülk öñdüü materiald›k baaluuluktard›n bügün bar bolgonu menen ´rteñ cok boluflu mümkün ´kendigin baamdayt. ✔ Irk, öñ, c›n›st›k özgöçölük, til, cafl s›qktuu özgöçölüktördün ubakt›luu cana ançal›k maanilüü ´mes ´kendigin tüflünöt. ‹slam boordofltugunun aylanas›nda bard›k adamdar menen taan›fl›p cak›ndafluunun kançal›k maanilüü ´kendigin sezet. ✔ Alla taalan›n ald›nda adamdard›n casagan iflterinin ´sebin berüüçü makflar künün ´steyt cana ak›ret üçün özün daqrdoo tüflünügünö ´´ bolot ✔ Sab›rduuluk, k›y›nç›l›ktard› ceñe bilüü, çoguu-çaran ifl cürgüzüü, özara kömöktöflüü, arka-cölök boluu s›qktuu m›kt› sapattard› üyrönöt. ✔ Alla taalan›n özünö ›roologon den-sooluk, fl›k-cöndöm, mal-mülk öñdüü ›r›sk›lar›na flügür k›lat. ✔ Azireti paygambar cana an›n coldofltorunun caflagan cerlerin k›d›r›p körüp, alard›n kalt›rgan diniy murastar›na murunkudan da köbüröök ´´ bolot. ✔ Dindin ceke adamd›k kasietti önüktürüü cag› menen koflo bütündöy koomduk cag›n›n da oluttuu maanige ´´ ´kenin tüflünüp, koom içindegi ukuk, mildetterge baylan›fltuu coopkerçilikterdi özünö alat.

34

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

‹ B A D A T

35

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Adep-ahlak
A D E P A H L A K

‹likte-‹zilde-Oylon
1. Adep-ahlak, cigerdüülük, münöz sözdörünün maanilerin sözdüktördön karag›la. 2. Adep-ahlaktuu boluunu özübüzgö cobo k›lsak, ´mne k›l›fl›b›z kerek? 3. Belgilüü bir kiflinin ömür baqn›n üyrönüp, ülgülüü k›ym›l-araketterin coldofltoruñarga taan›flt›rg›la. 4. Özüñörgö cakkan ´ñ adep-ahlaktuu k›ym›l-araketiñerdi oylop, an›n silerge al›p kelgen paydalar›n aytk›la. 5. Özünün cana üy-bülösünün ald›ndag› ahlakt›k mildetterin bilgen bir musulman ´mnelerdi casayt? 6. Paygambar›b›zd›n (a.s.) “Bard›k baldar tabiqt›nan musulman bolup tuulat” (Müslim, Kader, 25) degen sözünön ´mne tüflünösüñör? 7. Aylanañardag›lar menen maek kurup, paygambar›b›zd›n (a.s.) ahlag›n›n alarga tiygizgen taasirin surag›la. 8. Çöyrösünün cana bard›k adamdard›n ald›ndag› mildetterin bilgen bir musulman ´mnelerdi casayt? 9. Paygambar›b›zd›n (a.s.) Kofltofluu kutpas›n okup, ahlakt›k nasaattar›n tapk›la. 10. Coldofluñarga adep-ahlaktuu boluunun paydalar›n kandayça tüflündürösüñör? 11. Din madaniqt› cana ahlak maal›mat› kitebiñerden ce Din iflteri baflkarmal›g› tarab›nan car›qlangan kitepterden adep-ahlak menen baylan›fltuu bölümdördü okugula.

36

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Cafloonun cañ›r›g›
Bir kifli menen uulu seyildep cürüflkön ´le. Bala kap›s›nan çal›n›p ketip c›g›l›p tüfltü. “Ay!” – dep bak›r›p ciberdi. T´´ ald›dag› toonun çokusunan “Ay!” degen bir ün uguldu. Bala k›z›guu menen “Sen kimsiñ!?” – dep surad›, “Sen kimsiñ!?” – degen coop ald›. Bul colu açuulan›p ketti cana “Sen korkoksuñ!” – dep k›yk›rd›. Toodon da “Sen korkoksuñ!” degen ün ç›kt›. Bala atas›n karap: “Ata, ´mne bolup catat?” – dep surad›. Atas› toonu karap: “Saga suktanam›n!” – dep k›yk›rd›. Toonun coobu “Saga suktanam›n!” boldu. Atas› kayradan: “Sen ukmufltay keremetsiñ!” – dep k›yk›rd›. Toodon kelgen coop “Sen ukmufltay keremetsiñ!” boldu. Bala abdan tañ kald›, birok dag› ´le ´mne bolup catkan›n tüflünö albay turdu. Atas› m›nday dep tüflündürdü: “Bul cañ›r›k dep ayt›lat. Negizinen bul – cafloo. Cafloo day›ma senin aga bergenderiñdi kayra saga beret.” Adamdar biri-birinin küzgüsü. Cafloo-tiriçiligibizdi cana kar›m-katnafl türübüzdü biri-biribizge casagan mamileleribiz belgileyt. Bizge kanday mamile k›l›n›fl›n kaalasak, biz da oflondoy mamile k›l›fl›b›z kerek. ‰mne körgübüz kelse, an› tartuulafl›b›z kerek. Süyüü kütsök süyüü, m´´rim kaalasak m´´rim, s›y kütsök s›y... ‰mnege duuflar bolgubuz kelbese, an› da casabafl›b›z kerek. Kast›kka duuflar bolbofl üçün kast›ktan, özümçüldük körböfl üçün özümçüldüktön, adiletsizdikke kab›lbafl üçün adiletsizdikten saktanuuga tiyiflpiz.
Alt›n ´rece:
Saga kanday mamile k›l›n›fl›n kaalasañ, sen da oflondoy mamile k›l.

A D E P A H L A K

Süyüktüü paygambar›b›z (a.s.) m›nday dep buxrat: “Silerdin içiñerden biri özü üçün kaalagan›n din boordoflu üçün da kaalabasa ç›n cüröktön ›yman keltirgen bolup ´septelbeyt.”
(Buhari, ‹man, 7.)

37

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

∞ BAP

1. ‹slam – biyik ahlak
Biyik ahlak – tuura öküm-cobolor ark›luu adamd›n araketinin cöngö sal›n›fl› cana al araketterdin könümüfl adatka aylan›fl›. ‹slamd›n ´ñ negizgi maksat› – adamdard›n biyik ahlak ´´si boluflu cana toktoluflu. ‹slam biyik ahlak degendi tüflündüröt. Paygambar›b›z (a.s.) “Men biyik ahlakt› toluktafl üçün ciberildim,” – dep buxrgan. (Muvatta, Hüsnül-Hulk, 8) Bir musulmand›n kad›r-bark› adep-ahlag›n›n deñg´´li menen ölçönöt. Azireti paygambar›b›z (a.s.) biyik ahlak ´´si bolgondordu cakfl› körgönün bildirip, “Alla taalan›n ald›nda ´ñ süymönçüktüü pendeler kimder?” degen suroogo da “Ahlag› ´ñ biyik bolgondor,” – dep coop bergen. (Tergib ve Terhib, 4/182) ‹slam dini ›yman cana ibadat negizderi menen adamdard›n naçar münöz cana caman adattardan kutulup, adep-ahlak ´´si boluflun maksat k›lat. Murunku bölümdördö Alla taalaga, perifltelerine, kitepterine, paygambarlar›na, ak›ret kününö, k›rs›k menen tagd›rga ›yman keltirgen, namaz okugan, orozo karmagan, ac›ga bargan cana zeket bergen bir kiflinin ´´ bolgon m›kt› s›pattar›n kördük. Munu menen birge ´le adamd›n ›yman›n›n cana ibadattar›n›n nark› da ahlag›n›n biyiktigi menen baylan›fltuu. Alla taalan›n süymönçügünö ´´ boluunun colu biyik ahlaktan ötöt. Iyman cana ibadat negizderin “Kimde kim cakfl›l›k Kurandan cana azireti paygambar›k›l›p, özün Alla taalaga tapfl›rsa, ´ç fleksiz ´ñ b›zd›n (a.s.) sünnötünön üyröngönübekem kulpuga karmangan büzdöy ´le ´mnenin cakfl›, m›kt› bolot. ‹flterdin soñu cana paydaluu ´kenin, ´mnenin caAlla taalaga barat.” man, cañ›l›fl ce z›qnduu ´kenin da (Lokman sürösü, 22-aqt.) uflul ´le bulaktardan üyrönöbüz. Bi-

A D E P A H L A K

38

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

yik ahlakka ´´ boluu üçün Alla taalan›n buyruktar›na bafl iyip, t›xu salgan nerselerinen al›s bolobuz. Bul buyruk cana t›xulard›n bard›g› biri-birine baylan›fltuu. ‰´ bolgon bir cakfl› adat›b›z özü menen birge baflka cakfl› münözdördü da al›p kelet, naçar münözdördön al›s boluflubuzdu cana kutuluflubuzdu da kams›z k›lat. Misal›, adilettüü boluuga araket k›lgan bir kifli baflkalar›n›n ukuktar›na urmat körsötöt. Ata-´nesine, coldofltoruna, tuugandar›na, özünön kiçüülörgö cana uluularga, Alla taalan›n caratkan bard›k nersesine urmat-s›y menen mamile k›lat. Alla taalaga körsötkön uluu urmat› aga coopkerçilikterin ´stetet. Kanat› s›ngan bir kufltun, burçta oturup ›ylagan bir balan›n, ce bolboso, andan cardam suragandard›n ald›nda özün cooptuu sezet. Aylana-çöyrösünö m´´rim çaç›p, keñpeyildüülük menen karayt cana ´´ bolgon ›r›sk›lar› üçün Alla taalaga flügür k›lat. fiügür k›lgan› ›yman›n artt›rat, ›yman› da kayrat›n... Adiletsizdik cana zulumduk menen taymanbastan küröflöt, küröflkön say›n ümütü cana ç›dam› artat. Sab›rduulugu an› öçögüflüp kek saktoodon oolaktatat, uflundayça camand›kka cakfl›l›k menen bögöt boluunu üyrönöt. Ubadas›nda turbagan coldofluna özü ar bir aytkan ubadas›n orundatuu menen ülgü bolot. Sözündö turgan› üçün urmat-s›y köröt, cak›n dostuktar kütöt. Dostuk an› k›zgançaakt›ktan al›statat, aga bir münöz boluunu üyrötöt. Özünö cana koomgo ´mgek siñirgenderge da ç›n cüröktön c›luu mamile k›lat. ‰mgektin kad›r›n bilet, ´ç kimdi cana ´ç bir nerseni kordoboyt. Alla taala caratkan ar bir nersede kandayd›r bir suluuluktun bar ´kendigin añdayt. Cafloogo cakfl› ümüt-tilek menen umtulup, bakt›luu bolot. Coldofltoruna külüp-caynap salam berip, kuban›ç›n aylanas›ndag›lar menen teñ bölüflöt. Süyüktüü paygambar›b›z (a.s.) m›nday dep buxrgan: “Kiçüülörübüzgö ›zaat k›l›p m´´rim körsötpögön cana uluular›b›zd›n kad›r›n bilbegen (kifli) bizden ´mes.”
(‰bu Davud, ‰deb, 58.)

A D E P A H L A K

39

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

2. Adep-ahlakt›n bulag› katar› süyüktüü paygambar›b›z
“Ant bolsun, Allan›n paygambar›nda siler üçün, Alla cana Ak›ret kününön ümütkör bolgon, oflondoy ´le Allan› köp ´skergen kifliler üçün, ´ñ sonun ülgü bar.”
(Ahzaab sürösü, 21)

A D E P A H L A K

40

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Azireti paygambar›b›z (a.s.) Alla taalan›n kabar›n adamdarga cetkirüü mildetin atkaruu menen birge bul kabard›n talaptar›na ›lay›k cafloo ötkörgön. An›n cafloosu bizge kanday k›ym›laraket casafl›b›z kerek ´kendigi boxnça ´ñ m›kt› col körsötküç bolot. Kanday cagdayda bolsok da, an›n cafloosunan bir ülgü taap, özübüzdü azireti paygambar›b›zd›n col körsötküçtügü ald›nda kal›ptand›ra alab›z. Al kays›l uçurda kanday mamile k›lgan? An›n cafloosun üyröngön say›n silerge kanday col körsötkönün da tabas›ñar. Turmufluñarda tufl bolo turgan cagdaylarda azireti paygambar›b›zd›n (a.s.) silerge kanday ülgü bolo turgan› boxnça bir neçe misal keltireli: ✔ Bay cana bardar bolgon uçuruñda azireti paygambar›b›zd›n (a.s.) sooda k›l›p, kerbenderdi al›p bar›p kelgen mezgilderindegi bereflendigin ´ste. ✔ Kedey cana cak›r bolgon mezgiliñde azireti paygambar›b›zd›n (a.s.) mekenin cana bard›k mal-mülkün tafltap, Mekkeden Madinaga köçkön uçurdag› sab›rduulugun ´ste. ✔ Koluña biylik tiyip, baflkaruuçu bolgon mezgiliñde oflol doordun men degen cakfl›lar› özünö bafl iygende azireti paygambar›b›zd›n (a.s.) alarga kanday adilettüü mamile k›lgan›n ´siñe sal.

✔ Özüñdü als›z cana calg›z sezgende, azireti paygambar›b›zd›n Mekkede tartkan azap-tozoktoru menen k›y›nç›l›ktar› köz ald›ña tart›ls›n. ✔ Ceñiflke cetiflkende azireti paygambar›b›zd›n Bedir, Huneyn cana Mekkede duflmandard› ceñgen kündörün ´step, an›n k›lgan araketterinen sabak al. ✔ Ceñilüügö duuflar bolgondo azireti paygambar›b›zd›n Uhud soguflunda fleyit cana oor caradar bolgon coldofltorunun aras›nda kayg›ga bat›p, kab›rgas› kay›fl›p k›d›r›p cürgönün, birok buga karabastan cakfl›l›ktan ümütün üzbögönün oylo. ✔ Kimdir biröögö bir nerse üyrötsöñ azireti paygambar›b›zd›n meçitte coldofltoruna kanday mugalim bolgonun ´ste. ✔ Biröödön bir nerse üyrönsöñ azireti paygambar›b›zd›n Cebireyildin ald›nda kandayça tize bügüp teñirdik maal›mattard› üyröngönün oylo. ✔ Saga kömök körsötö turgan ´ç kimiñ bolboso da, adiletti iflke afl›r›p, cakfl›l›kt› aytk›ñ kelse Mekkedegi als›z abal›na karabastan azireti paygambar›b›zd›n teñdikti cana adilettüülüktü aç›k-ayk›n car›qlagan mezgilin ´siñe sal. ✔ Kandayd›r bir okuq ce oxnga kal›s bolsoñ ‹slamdan murun Kurayfl› uluktar›n›n biri-biri menen tüflünüflö albay, Hacerülesveddi orduna koxfl üçün azireti paygambar›b›zd› kal›s k›l›flkan›n cana azireti paygambar›b›zd›n kanday çeçim k›lgan›n oylo.
Coldofltoruñar menen birge bir musulmand›n özünün cana üy-bülösünün ald›ndag› mildetterin oylogula. Ar biriñer alfavittik tartipti karap, oflol tamga menen bafltalgan bir süylöm aytk›la. Misal›: [A] Alla taalaga s›y›nuu musulmand›n mildetterinin biri. [B] Bir musulmand›n mildetterinin biri – uluu kiflige urmat körsötüü. Kezegi kelgende ›lay›ktuu süylöm tüzö albay kalgandar oxndan ç›gar›ls›n.

A D E P A H L A K

41

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

∞∞ BAP

Özübüzdün cana üy-bülöbüzdün ald›ndag› mildetteribiz
A D E P A H L A K

42

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

“Rabbiñ calg›z Özünön baflkaga ´ç kaçan ibadat k›lbafl›ñard›, oflondoy ´le ata´neñerge cakfl› mamile casafl›ñard› buxrdu. ‰ger alard›n (ata´nenin) biröösü, ce bolboso ´köö teñ senin can›ñda kar›par›flsa, alarga karap “´h” debe (üflkürbö) cana alard› cemelepbasm›rlaba. Alarga cakfl› söz ayt. Alarga boorukerdik menen mamile k›l›p, kiçipeyil bol cana: ‘Rabbim, meni (alar) nariste çag›mdan tarbiqlapöstürüflköndöy sen da alarga ›ray›m k›l,’ – dep ayt.”
(Al-isra sürösü, 23-24-aqttar.)

Allan›n ar day›m bard›k nerseni körüp turar›na, casalgandard›n baar›n bilip turar›na, cafl›ruun cana aç›k bolgon bard›k nerselerden kabar› bolup turar›na iflengenbiz cana cürüflturuflubuzdu m›na uflul iflenim menen közömöldöp turab›z. Bul iflenim adamd› öz cürüfl-turuflu üçün özün cooptuu sezüügö, öz mildetin k›nt›ks›z orundatuuga öbölgö tüzöt. Bul coopkerçilik dep atalat. Ar› Alla taalaga, ar› baflka adamdarga, ar› bütkül carat›lgandarga karata coopkerçiliktüü mildetibiz bolgondoy ´le özübüzdün cana üy-bülöbüzdün ald›nda da mildetteribiz bar. Adam baflkalard›n ald›ndag› mildetterin orundat›fl üçün algaç özünün ald›ndag› mildetterin atkar›fl› kerek.

nrulga gö buy lgula!” üñör “...Öz Coldo bo t.) uura ü, 112-aq day T ös
sür (Hud

“...Öz nuçtuu üñördü özüñör ölümgö k taflta orku(Baka bag›la ra sür ...” ösü, 1 9
5-aqt. )

Azireti paygambar›b›z (a.s.) “Bard›k baldar tabiqt›nan musulman bolup tuulat,”- dep buxrgan. Carat›l›fl›b›zdag› ak›ykattuuluktu cana tazal›kt› saktap kaluu özübüzdün ald›b›zdag› mildetterdin içinen ´ñ baflk›s› bolup ´septelet. ‹flenim – adamdard›n ´ñ negizgi muktacd›ktar›n›n biri. Adam bir gana ›yman ark›luu bakubat turmuflka cetet. Can-köñülü bir gana cakfl› cana cag›mduu mamilelerden ›rakat alat. Al ´mi adam ak›l›n›n cana oy köröñgösünün az›g› bolso – bilim. Bilim ›yman menen aykal›flkanda adamd› ar kanday camand›ktardan cana ›plas nerselerden oolak k›lat. Bilim aluu cöndömü adam balas›na berilgen abdan maanilüü ›r›sk› bolup sanalat. Bul cöndömdü koldono albagan adam öz ak›l›na adiletsizdik k›lgan s›qktuu ´le Allan›n bergen ›r›sk›s›na da ›raaz›ç›l›g›n bildirbegen bolot. Adam balas› bilim cana ›ymanga ´´ bolgonunda ibadattard› orundatuu kerek ´kendigin da tüflünöt. ‹badattar Alla taalaga urmat körsötüünün belgisi boluu menen birge ´le adamd›n bu düynödö cana ak›rette bak›tka cetüüsünün flart› bolup ´septelet. Bul düynödö cana ak›rette c›rgalç›l›kka cetüünü samagan adamd›n özünün ald›ndag› mildetterinin biröö m›na oflol ibadattard› orundatuu bolot. Bul mildetterdin baar›n orundattuu üçün adam den-sooluguna da karoosu zar›l. Densoolugubuz Alla taalan›n bizge bergen amanat› bolup ´septelet. Baar›b›z bul amanatt› ötö ´tiqtt›k menen saktoogo tiyiflpiz. Azireti paygambar›b›z (a.s.) “Deneñdin sende ak›s› bar,”- dep buxrgan. (Taç, 2/100). Adam adegende ´ñ cak›ndar›n›n ald›ndag› mildetin orundat›fl› kerek. Bul cak›n kiflilerdin içinen ´ñ negizgileri ata-´nesi bolup sanalat. Sözübüz ce casagan mamileleribiz menen ´ç kaçan ata-´nebizdin könülün oorutpay, alarga c›lmaq karap c›luu söz ayt›p, ´ñsegen müdöö-talaptar›n atkaruuga araket k›luunun baflk› mildetteribizdin biri ´kendigin unutpafl›b›z kerek.

A D E P A H L A K

43

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

“Alla taalan›n ´ñ cakfl› körgön nersesi – öz ubag›nda okulgan namaz cana ata-´nege cakfl›l›k k›luu.”
(Tirmizi, Salat, 127/176)

Özünün cana üy-bülösünün ald›ndag› ahlakt›k mildetterin bilgen bir musulman...
✔ Casay turgan iflin boluflunça cakfl› casaganga araket k›lat. Antkeni, al Alla taalan›n cana öz abiyrinin ald›nda ´rteli-keç ´sep berüügö tiyifl ´kendigin bilet. ✔ Özünö üyrötülgön nerselerdi abdan cakfl› üyrönüügö araket k›lat, bilimin cogorulatuu üçün can›n üröyt. ✔ Baflkalarga karata ´le tuura, tüz mamile k›lbastan özünö karata da tuura mamile k›lat. ✔ Kenençilik kelip, molçulukka cetse kaniet k›lat, keñ düynösü tar›p, k›y›nç›l›k bafl›na tüflsö kokuy-alatka tüflpöyt. Kab›lgan bard›k nersede özü üçün kandayd›r bir kayr›m cana cakfl›l›k bar ´kendigin bilet. ✔ Öz mümkünçülügünön s›rtkar› kandayd›r bir nerse boxnça cooptuu ´mes ´kendigin bilet. Cooptuu bolgon nerselerdi öz kal›b›nday atkara albay kalbay›n dep t›nçs›zdanbayt. Sebebi “Alla taala ´ç bir cand› çamas› cetpegen nersege buxrbayt.” (Bakara sürösü, 286) ✔ Cakfl› cana caman delgen bard›k k›ym›l-araketterinin kaytar›m› bolorun bilet cana üy-bülö içindegi öz mildetterin baflkalarga türtö salbayt. ✔ Özümçüldüktön al›s bolup, üy-bülö müçölörünö bolgon süyüüsü cana cak›nd›g› artat. Munun cak›ndar› menen bolgon özara mamilelerine cakfl› taasir bererin bilet. ✔ Azireti paygambar›b›zd›n (a.s.) örnöktüü ömür colun ülgü k›lat. Üybülö cana aga-tuugandar› menen bolgon içki mamilesin An›n körsötkön ülgüsündöy cöngö salat. ✔ Kandayd›r bir k›y›nç›l›kka kab›l›p kalsa, kaldastap kayrat›nan tay›p kalbastan an› ceñüügö araket k›lat. ✔ Ak›ls›z türköygö okflop abays›z alk›na berüü ´rdik ´mes, aflaçapkand›k cana özün özü bilbegendik bolorun bilet. ✔ Ar day›m tuura nerseni k›luuga araket k›lat. Özüñördün k›ql›ñardag› ´ñsegen kesiptin ´´si bolgonuñard› ´lestetkile. Vraç, incener, mugalim, muftiy, imam, uçkuç, arhitektor... Oflol öz kesibiñer boxnça ifltep catkanda ´mnelerge köñül burufluñar kerek ´kendigin aytk›la.

A D E P A H L A K

44

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Tömöndögü abaldard› özara talkuulag›la:
• Organizmibizdegi ar bir müçönün atkargan funk¯iqs› tuuraluu oy cügürtkülö. ‰gerde oflol müçölördün içinen biröö öz funk¯iqs›n atkarbasa, b.a. ifltebese kanday bolot? • Üy-bülö müçölörünün mildetteri kays›lar? ‰ger alar öz mildetterin atkarbasa kanday bolot?

✔ Day›ma tuura süylöp, tüz cürgöndüktön ´ç kaçan ´ç kimge tölömör bolboyt. ✔ Is›rapç›l›kka col berbeyt, oflondoy ´le sarañd›ktan da al›s bolot. ✔ Uluu-kiçüülörgö sab›rduuluk menen urmat-s›y körsötüp, s›l›k mamile k›lat. ✔ Iñgays›z abaldarda aga karata casalgan kandayd›r bir kütülbögön ters mamilelerden özün korgoyt. Öñ-aletten ketip alaktap flafl›p kalbayt. Karbalastabay özün toktoo karmap, okuqlarga sab›rduuluk menen baa beret. Çeçkindüü cana cigerdüü mamile k›lat. ✔ Cafloosun Alla taalan›n bergen çen-ölçömdörünö ›lay›k ›raattuu tartipke sal›p alat. Kandayd›r bir k›y›nç›l›kka kab›l›p kalsa, korkup t›nçs›zdanbastan toktooluk menen ötö ´tiqt mamile k›l›p, an› ak›r›na çeyin bolso da ç›dap ceñip ç›kkanga araket k›lat. ✔ Tuugandar›n›n ce baflkalard›n cetken iygilikterine içi küyböyt. Baar›na birdey caydar› mamile k›lat. ✔ K›lgan mamilesinen cana süylögön sözdörünön an›n ak niettüülügü baykal›p turat.
Tömöndö ayr›m cürüfl-turufltuk mamilelerden misaldar keltirildi. Bul misaldard›n tuflundag› kaflaan›n içine cakfl› bir musulmand›n casafl› tuura bolgon k›ym›l-araketter üçün T, al ´mi casafl› tuura bolbogon k›ym›l-araketter üçün K tamgalar›n cazg›la:

A D E P A H L A K

45

() () () () () () () () () () ()

Uuruluk k›lbayt. Uflak aytat. Kumar oynoboyt. Özümçül bolot, calg›z özün gana oyloyt. Tegeregindegi cardamga muktac bolgondorgo cardam beret. Baflka biröölördün mal-mülkün uruksats›z al›p koldonot. Öz paydas› üçün küröflöt, baflkalard›k›na maani berbeyt. Den-sooluguna z›qnduu içkilikterdi içpeyt. Özünö amanat k›l›ngan nerseni saktabayt. Baflka biröönün ak›s›nan korkot, ´ç kimge adiletsizdik k›lbayt. Aram nerselerdi cebeyt, adal ookat menen kün ötköröt.

( ) Ubadas›nda turbayt. ( ) Ölçöp-tartkanda öönöp kalat, tarazadan aldap ceyt. ( ) Cetim-cesirlerdi korgoyt. ( ) Ç›dam› cok flaflma bolot. ( ) Can›ndag› adamd› aldayt. ( ) Üylönböy turup an› menen c›n›st›k katnafl casabayt. ( ) Car›k maanay, caydar› köñüldüü bolot. Baar›na birdey mamile k›l›p ´ç kimdin köñülün oorutpayt. ( ) Parakor bolot. ( ) Kar›z›n öz ubag›nda kaytarbayt. ( ) Casagan cakfl›l›g›n›n art›g›n ç›garat. ( ) Bard›k nersege karata ›nsaptuu cana booruker bolot. ( ) Kalp aytpayt.

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

∞∞∞ BAP

Aylana-çöyröbüzdün cana bütkül adamzat›n›n ald›ndag› mildetteribiz
A D E P A H L A K

46

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

“Oo, momundar! Allan›n Özü üçün ç›nd›k coldu karmooçu, adilettik menen flahadat-kübölük berüüçü bolgula! Bir ´ldi caman körüflüñör silerdi adiletsizdikke tartpas›n. Adilettüü bolgula. Oflol tak›baal›kka cak›n›raak.”
(Maaida sürösü, 8-aqt.)

‹slam adep-ahlag› ar bir adamd›n negizgi ukuktar›na urmat körsötüü kerek ´kendigin belgileyt. Ar bir adam cafloogo, adal coldor ark›luu mal-mülk kütüügö, adamd›k kasietinen ulam s›y-urmat körüügö, baflka adamdar menen birdey mamile körüügö, ceke turmufluna baflka biröölördün kiyligiflpöösünö, tamaktanuuga, üy-cay kuruu s›qktuu negizgi cafloo zar›ld›ktar›n kams›zdoogo ukuktuu.
Azireti paygambar›b›zdan (a.s.) “‰ñ kayr›mduu adam kim?”- dep suraflkan ´ken. Anda paygambar›b›z: “Adamdarga ´ñ köp paydas› tiygender,”- dep buxruptur. (Camiu’s-Sagir, 9-47)

Musulmandar biri-birinin cana oflondoy ´le düynödögü bütkül adamdard›n ukuktar›n urmattaflat. M›ndan s›rtkar›, özara boordofltuk sezimi menen biri-birinin oorçuluktar›n ceñildetiflip, ar kanday kab›lgan kataal flarttarda özara kömöktöflüp, biri-birine arka-cölök boluunu öz mildeti katar› tüflünüflöt. Bafl›na k›y›nç›l›k tüflüp turgan biröögö ´ç kanday kabag›m-kafl›m debesten, andan ´ç kanday payda kütpöstön ç›n dilden cardam berüügö araket k›lat. Al ´mi özdörünö kimdir biröö tarab›nan kandayd›r bir camand›k casalganda an› keçiriflet, kek saktap kekeniflpeyt. Tek gana, özdörü anday camand›kka ´kinçi iret duuflar bolboflu üçün koldon keliflinçe sak bolup, ar kanday anday kütüüsüz k›rdaaldard› bolturboogo ald›n ala araket k›l›fl› kerek ´kendigin ´ske al›flat.

?

“Özü, sözü, içi-t›fl› birdey boluu” degendi kanday tüflünösüñör? Tüflündürmö bergile.

“Alar Allan› cana momundard› aldoogo araket k›l›flat. A ç›nd›g›nda (alar) özdörün özdörü aldap cat›flkand›ktar›n baykaflpayt.”
(Bakara sürösü, 9-aqt.)

“Özün özü aldoo” degendi kanday tüflünösüñör? Tüflündürmö bergile.
Musulmandar kiflige day›ma ötö aqr, naziktik menen mamile k›l›flat. Adamdar menen coluguflkanda külüp-caynap salam berip uçurafl›fl›p, köñülünön ç›kkan c›luu sözdör menen süylöflüflöt. Cardamga muktac bolgon biröölördü körüflköndö, aga baflkalard›n cardam beriflin kütüp oturuflpastan özdörü koldorunan keliflinçe cardamdafluuga araket casaflat. Tegeregindegilerge cag›mduu özgöçölüktördü caratuuçu küçtü ar day›m özdörünön tab›flat. ‰gerde arnam›s›na flek keltirip, ce adamd›k ukuktar›na doo ketirüüçü kandayd›r bir s›rtk› küçtör bolso, alar menen ak›r aqg›na çeyin küröflüflöt. Kimdir biröögö adiletsizdik k›l›nsa, aga makul bolup kal›flpayt. Adiletsizdikke kab›lgandard›n talam›n talafl›flat. Kanday bolgon kündö da adal coldor menen payda tabuu kerek ´kendigin biliflet. Azireti paygambar›b›zd›n (a.s.) “Soodada adilettüülügün cogotpogondor k›qmat künündö paygambarlar menen çoguu bolot,”- degen sözün (Tirmizi, Buyü’, 4) ´sterinen ç›gar›flpayt. Bay-kedey, küçtüü-als›z dep öñ-kad›r menen karabastan bard›g›na birdey mamile k›l›flat. Küçtüünün ak›luu ´mes, ak›luunun küçtüü boluflu kerek ´kendigine ifleniflet. Kolu cetip ´´ bolgon nerselerinin aga Alla taala tarab›nan berilgen amanat bolorun biliflet. ‰gerde biröönö cardam beriflse, al kifli maga kar›zdar boldu dep oyloflpoyt.

“Oo momundar, sab›r k›luu cana namaz okuu ark›luu Alla taaladan cardam surag›la. Albette, Alla taala sab›r k›luuçular menen birge.”
(Bakara sürösü, 153-aqt.)

A D E P A H L A K

47

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Çöyrösünün cana bard›k adamdard›n ald›nda öz mildetin bilgen bir musulman...
“Oo, momundar! Öz üyüñördön baflka üylörgö uruksats›z cana üy ´´lerine salam bermeyinçe kirbegile. Uflul adat siler üçün kayr›mduuraak. Oylonup tüflünösüñör go dep silerge uflunday ügüt-nasaat berilip catat.”
(Nur sürösü, 27-aqt.)

A D E P A H L A K

48

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

gggggg “Mal-mülk kütüp, an›n tuqg›n sanay bergen sar› ´sep, adamdard› (köralbast›k menen) artka tart›p, (anan alarga) kafl serpip, köz k›s›p keleke k›lgan adamdard›n abal› kanday caman!”
(Humaza sürösü, 1-2-aqttar.)

✔ Bir gana özü üçün caflabagand›g›n bilet. Düynödögü bard›k adamdarga kolunan keliflinçe cakfl›l›k k›luuga araket k›lat. ✔ Dostukka cana coldofltukka maani beret. Coldofltoruna iflenimdüü. ✔ S›rga bekem bolot. Baflkalard›n ceke turmuflun s›ylayt. ✔ ‰ç kimdi uflaktap camandabayt. ‰ç kimge kara sanabayt. ✔ Baflkalard› fl›ld›ñdabayt. Baflkalard›n da özü s›qktuu ´le bir adam ´kendigin tereñ tüflünüp, oflogo carafla mamile k›lat. ✔ Açuulanganda sab›rduuluk menen açuusun ceñgenge cana özün özü karman›p, kiyin ökünüp kalbaganday ifl k›lganga araket k›lat. ✔ Uluu-kiçüü debesten bard›g›na birdey s›y mamile k›lat. ✔ Zeket, bitir berüü öñdüü materiald›k coopkerçiligin orundatuu menen ´le çektelip kalbayt, adamdarga morald›k caktan da kömök körsötüügö araket k›lat. Adamdar üçün c›luu mamile k›l›p köñülün kötörüünün da kandayd›r bir özara cardamdafluu bolorun bilet. ✔ Ç›n›g› cardamdafluunun bir gana cakfl› iflter üçün casalar›n bilet. Caman, floykomduu iflter menen alek bolgondorgo bolso alard› anday cosunsuz iflterden oolaktatuu colu ark›luu cardam beret.

✔ Özünön cardam suragan adamga “Cardam suragand› ´ç ubakta tildep uruflpa,” (Duhaa sürösü, 10) dep aqtta basa belgilegendey, ´ç kaçan oroy mamile k›lbayt. ✔ Cardam bergenden bir ceri kemip kalbas›n bilet. Teskersinçe, ´´ bolgon nerselerinin baflkalar menen bölüflkön say›n berekesi art›p köböyörün bilet. ✔ Biröögö cardam bergisi kelgende Caratkan›n›n: “Cakfl› körgön nerseleriñerden kay›r-sadaga k›l›p bermeyinçe ´ç kaçan cakfl›l›kka (beyiflke) cetpeysiñer. Kanday nerseni sadaga k›l›p berseñer da, albette Alla an› bilet,” (Aali imran sürösü, 92) – degen buyrugun ´steyt. Özünö cakpagan, ce tafltand›ga ›rg›tk›s› kelgen nerselerin ´mes, caraktuu cana özünö cakkan nerselerdi beret. ✔ Cardamdafl›p catkanda kabak ç›t›p kafl bürköböy, cark›ldap külüp, car›k maanayda bolot. ✔ Kimdir biröönö özün körgözüü üçün cardam berbeyt. Baflkaça aytkanda, oñ kolu menen bergenin sol kolu bilbeyt. ✔ Karamag›nda, ce bolboso özü menen çoguu ifltegen kiflilerge öz adebi menen ›ray›mduu mamile k›lat. ✔ ‰ç kimdin adamd›k abroxna flek keltirbefl üçün adamdarga boluflunça ´tiqt mamile k›lat. ✔ Bir taraptuu mamile k›lbayt. Adiletsizdik k›lgan kifli an›n ´ñ cak›n› bolso da, aga karabastan adilettüünün tarab›nda bolot. ✔ Alla taalan›n adilettüü ´kenin bilet cana aga iflenet.

“Oo, momundar, mal›ñard› ortoñordo buzuktuk (t.a. uuruluk, karakç›l›k, sütkorduk, parakorduk c.b.) coldor menen cebegile! Al ´mi öz ara ›raaz›ç›l›k menen bolgon soodasat›k ark›luu c›ynasañar baflka söz. (‰ç kaçan)Özüñördü böödö öltürbögülö. Albette, Alla silerge karata abdan ›ray›mduu.”
(Nisa sürösü, 29-aqt.)

A D E P A H L A K

49 gggggg “Albette, “Rabbibiz Alla,”degen, andan soñ tuura coldon taybagandarga ´ç kanday korkunuç cok cana alar kayg› tar›flpayt. Alar beyifl ´´leri boluflat cana cakfl›l›g›n›n üzürün körüflüp al cayda tübölük kal›flat.”
(Ahkaf sürösü, 13-14-aqttar.)
D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

A D E P A H L A K

✔ ‰ç kimdi aldabayt. Azireti paygambar›b›z (a.s.): “Aldagan, ce z›qnga uçuratkan, ce bolboso, köz budamaylagan (kifliler) bizden ´mes,”- dep buxrgan. (Kenzü’l Ummal, 7825) ✔ Ubadas›nda turat. ‰ç kaçan kalp aytpayt. ✔ Koflunas› açka tursa özü tok catpayt. ✔ Oorugandard› z›qrat k›lat. ✔ Cetim-cesirlerdi korgoyt cana köz sal›p turat.

50

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Kimdir biröögö çak›r›k

Suroolo r: 1. Kimd ir birö baflkala kübö b rga fl›ltag önün öz coop bolgonolduñarb›? ‰an kandayd›r kerçiligin g kelip ç bolsoñor, an er oflondoy obir okuqga ›kkan› d k n bayka a kanday pro uqga kübö 2. d blemala r maga ´mAylana-çöyrö ›ñar? ñ ke insa ne, baflkalar› ördö “Munu nd›k c oylogon detin t ana k oylonsun” do so bul aoluk atkarganoomduk turmudebesten cefltag› m damdard adamdar sal›m› n öz ara ›n koomduk t barb›? Bar b ilur ñarda ta o lkuulag muflka koflkol›la? n

Añgemebiz Baar›, Biröö, Kimdir biröö cana ‰ç kim attuu tört kifli cönündö. Casal›fl› kerek bolgon abdan maanilüü ifl bar ´le cana an› Baar›, Biröönün casaar›na iflençü. Ç›nd›g›nda al iflti Kimdir biröö da casay alat ´le. Birok ‰ç kim casabad›. Biröö buga abdan açuuland›. Antkeni al Baar›n›n ifli bolçu. Baar› bul iflti Kimdir biröönün casay ala turgan›n oyloor ´le. Al ´mi ‰ç kim bolso Baar›n›n bul iflti casay albay turgan›n bilçü ´mes. Ak›r›nda Kimdir biröö casay ala turgan bir iflti ‰ç kim casabagan› üçün Baar› Biröönü künöölödü.

Azireti Ömerdin adilettüülügü
Azireti Ömer kal›ypal›k mezgilinde bir künü keçinde ifltep catkan ´le. Oflol maalda bir konogu kelip kald› cana oturup an› menen maektefle bafltad›. Azireti Ömer daroo öydö bolup, küyüp catkan flamd› öçürüp, baflka bir flam cakt›. Konogu azireti Ömerge tañ kal›çtuu karap kald›. ‰ç nerse tüflüngön cok. Ak›r› ç›dabay ketip surad›: “Al da flam, tigil da flam. ‰köö teñ birdey ´le car›k k›lat. ‰mne üçün biröönü öçürdüñ da ´kinçisin küygüzdüñ?” Azireti Ömer tömöndögüdöy coop beret: “Öçürülgön flam ´ldin akças›na al›ngan ´le. Ceke özümdün iflterimdi k›l›p catkanda, ce bolboso coldofltorum menen maekteflip catkanda an› koldonuuga ukugum cok. Oflonduktan al flamd› öçürdüm dag› öz akçama algan flamd› küygüzdüm.” 1. Tekst boxnça aytkanda adiletsizdik katar› ´septelgen mamile ´mne? 2. Kiçinekey ´le bir ters araket adiletsizdiktin kelip ç›g›fl›na sebepker bolgon abald› kördüñör bele? Misal keltirgile. 3. Tekstke karap adilettüülük degen ´mne ´kendigi cönündö bir an›ktama bergile.

A D E P A H L A K

51

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Öza ara kömöktöflüü adamdar aras›ndag› koomduk mamilelerge kanday taasir ´tet? Coldofltoruñar menen talkuulag›la. Çöyröbüzdögülördü kamkor, kayr›mduu boluuga ündöö üçün kanday iflterdi k›la alab›z? Coldofltoruñar menen talkuulag›la.

Calgan aytpoo, c›luu maanayda boluu bir musulmand›n aylana-çöyrösündögülördün ald›ndag› mildetterine kiret. Siler da musulmandard›n aylana-çöyrösündögülördün ald›ndag› mildetterinin içinen beflti cazg›la.
A D E P A H L A K

Musulman – musulmand›n boordoflu. Aga duflmand›k k›lbayt, an› caralabayt, kemsintpeyt.
(Buhari, Mezalim, 3-aqt.)

Azireti paygambar›b›zd›n (a.s.) bizge üyrötköndörünön:
‰gerde kim boordoflunun muktacd›g›n coyso, Alla da an›n muktacd›g›n cowt.

52 gggggg
D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Momun – adamdar menen ›nt›maktuu caflagan cana adamdar da an› menen tüflünüflüp caflagan biröö. Adamdar menen ›mala tüzbögön cana an› menen da baflkalard›n mamilesi bolbogon adamda kay›r cok.
(Ahmed bin Hanbel, 4/271)


‰gerde kim bir musulmand› k›y›nç›l›ktan kutkarsa, Alla da an› k›qmatta k›y›nç›l›ktan kutkarat.


‰gerde kim bir musulmand› kiyindirse, Alla da an› k›qmatta kiyindiret.
(‰bu Davud, ‰deb, 46)

Bard›k adamdar cardam bere ala turgançal›k küçkö ´´
Mekteptin dubaldard›nda cana körnöktördö bofl orun kalgan ´mes bolçu. Koomduk koldoo cana kömöktöflüü uxmu ötkön cumada bizge cak›n flaarda bolgon cer titiröögö karata sezimtalduuluktu artt›ruu maksat› menen mekteptin bard›k cag›na uraan-çak›r›k, car›q körnök-carnaktard› as›p koygon. Okuuçular al alaamatta üylörü uragan, cak›ndar›nan ayr›lgan, caralangan, aç-c›lañaç kalgan adamdarga cardam körsötüügö araket k›l›p cürüfltü. Maal-maal› menen “Bard›k adam cardam bere turgançal›k küçkö ´´!” degen çak›r›k ugula kalçu. Kuseyin bul sözdü tuura ´mes dep oyloçu. An›n köz-karafl› boxnça cardamga muktac bolgondorgo cardam berüü üçün birinçi özüñ bay bolufluñ kerek. Atas› köz cumgandan kiyin üy-bülösünün materiald›k abal› naçarlagand›ktan Kuseyindin bul cardamga bergidey akças› cok ´le. Cardam toptoo üç küngö sozuldu. Toptolgon ookat-afltar cük tafluuçu maflinalarga cüktöö üçün daqrdal›p catkanda Kuseyin bir az tart›ngan türdö kolundag› baflt›g› menen maflinaga cak›ndap bard›. Oflol uçurda mekteptin kire beriflinen Osmongo colugup kald›. Osmon an›n klasstafl› ´le. An›n da materiald›k abal› cakfl› ´mes bolçu. Ubakt›luu cumuflçu bolup ifltegen apas› ´köö caflaflçu. Osmon toptolgon buxm-tay›mdard› maflinaga cüktöflüp catkand›ktan k›yla çarçagan ´ken. Osmon Kuseyinden kolundag› baflt›kt› körüp: “Cer titiröö bolgon cerge ´mne cönötkönü catas›ñ?”- dep surad›. Kuseyin: “Bul menin kiçinekey kezimdegi cuurkan›m. Apam meni törögöndö tiktirgen ´ken. Birok ´ç koldonboptur. Men da munu ´stelik katar› saktap cürgöm. Cer titiröö bolgon cerde çat›rlarda caflap catkan baldar kim bilet, kanday abalda cat›flat. Üflüp cat›flsa kerek. M›ndan ar› bul cuurkan c›luu cuurkanga muktac bolgon biröölördü c›l›tat. Ç›nd›g›nda al cakka çoñ nerseler cönötüfl kerek ´mespi. Menikindey bolbogon bir kiçinekey nerseni cönötpöy, tuurab›, Osmon?”- dep aytt›. Osmon coldofluna karap m›nday dedi: “Cok, men saga koflulbaym. Cardamd›n çoñ-kiçinesi bolboyt. Cardam katar› casalgan ar bir ifl öz ordun, öz ´´sin tabat. Menin cönötö turganday cuurkan›m da cok. Oflentse da cardam bere albaym dep oylogon cokmun. ‰ger antip oylosom bu cardam katar› cönötülüp catkan buxm-tay›mdard› irettep sal›flt›r›p, maflinaga cüktögöndördün içinen bir kifli kem bolot ´le. Balkim, uflul sebepten cük maflinalar› da colgo keçir´´k ç›g›p kalmak. Men cer titiröö bolgon cerdegilerge ´mgegim cana duba-tilekterim menen cardam berip catam.”

A D E P A H L A K

53

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Ayfla ´mne k›l›fl› kerek?
Gaz balonunun car›l›fl›nan ulam Kal›yd›n beti-kolu küyüp kalgan ´le. Kal›y Ayflan›n klasstafl› bolçu. Kal›yd›n küygön cerlerinin opera¯iqs› üçün mektepte akça toptolup catkan. ‰gerde vraçtar daroo opera¯iq casabasa, Kal›yd›n küygön cerlerinde iz kal›p kalat ´ken. Ayflan›n ceti c›ldan beri kompœxter al›fl üçün toptop cürgön akças› bar ´le. Al m›nday abalda ´mne k›lar›n bile albad›. “Kanday bolgon kündö da biröölör aga cardam berer” dep oylodu. Antkeni, kompœxter aluu al üçün ötö maanilüü ´le. Kanday k›lsam dep ´ki anc› abalda kald›. Siler m›nday abalda ´mne k›lar ´leñer? Bul añgemenin kalgan›n siler ulant›p cazg›la.

A D E P A H L A K

54

Azireti paygambar›b›z (a.s.) m›nday buxrat: “Musulman musulmand›n boordoflu bolot. Aga zulumduk k›lbayt, an› korkunuçta calg›z tafltap ketpeyt.”
(Müslim, Birr, 58)

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

Kuranda azireti Ulukmand›n uuluna aytkan m›nday nasaat› bar:
“Oo uulum, flek-kümön cok, ´ger hardal (ösümdügünün) urugunday (bir az cakfl› ce caman iflter k›l›na turgan) bolso, anda al (ifl) kandayd›r bir çoñ taflt›n içinde, ce asmandarda, ce bolboso cer ast›nda bolso, oflonu da Alla (taap) keltiret. Antkeni Alla sergek cana bard›k nerseden kabardar.”
(Lukman sürösü, 16)

Bul aqtka baylan›fltuu bolgon “Cakfl›l›k k›l, deñizge ›rg›t. Bal›k bilbese, Caratkan bilet,” – degen makald› coldofltoruñar menen talkuulag›la.

A D E P A H L A K

55

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N

A D E P A H L A K

56

D ‹ N ‹ M D ‹ Ü Y R Ö N Ö M Ü N