GLAVA l.

OSNOVNI POJMOVI O DRŽAVI I PRAVU

1. Uopšte o postanku i razvoju prava Kada, makar i najelementamije želimo da objasnimo pojam prava, onda nikako ne možemo da zaobiđemo i jedan drugi pojam, a to pojam država. Kada se kaže pravo, onda se samim tim misli i na državu, jer, kao što će se kasnije vidjeti, pravo i država su tijesno povezane i nerazdvojne društvene pojave. Predmet uvoda u pravo uopšte uzeto čine država i pravo kao objektivno date pojave u svijetu. Ljudi se u društvu ponašaju svjesno, a ne isključivo po prirodnim zakonima. Da bi se ta svjesna slobodna ponašanja ljudi mogla regulisati služe društvena pravila ili norme o ponašanju ljudi u društvu. To znači da se čovjek u izvjesnim društvenim situacijama, a prije svega u odnosu prema drugim članovima društva, ne može ponašati onako kako bi on htio, već se mora ponašati onako kako to društvo svojim pravilima ili normama određuje, odnosno od njega zahtjeva. Društvena norma je dakle, pravilo o ponašanju ljudi u društvu, koje postavlja samo društvo, koje je upućeno na volju i svijest čovjeka. Po tome se ona razlikuje od prirodnih zakona. Naime, razlika između prirodnih zakona i društvene norme u tome što društvene norme ne izražavaju ono što neminovno mora da bude, već ono što sami ljudi , društvo, smatra da treba da se učini od strane ljudi. Prirodni zakoni utvrđuju ono što se stvarno dešava, pod dejstvom opšteg zakona uzročnosti, a društvene norme su i postavljene zato što po prirodnim zakonima postoji mogućnost slobode za čovjeka da uradi nešto drukčije od onoga što zahtjeva društvena norma koja zabranjuje takvo ponašanje, odnosno određuje drugi način ponašanja. Društvene norme uticu na čovjekovu volju i svijest da se uokviru mogućnosti date od prirodnih zakona, odluči baš za jednu vrstu ponašanja, a ne za drugu. Kako je norma pravilo ponašanja čije izvršavanje zavisi od čovjekove volje, njegova volja treba da bude motivisana da normu poštuje. Ova motivacija normalno postoji onda kad je subjekt svjestan cilja norme i kada taj cilj usvaja, tj. kada i sam želi da taj cilj ostvari, pa uslijed toga poštuje normu i ponaša se po njoj. Medutim, sam pojam norme kao pravila ponašanja sadrži i mogućnost prekršaja norme. Prekršaj norme nastupa kada se subjekt ne slaže sa normom, odnosno sa njenim ciljem. Društvo koje je stvorilo normu ima i svoj cilj da se ta norma poštuje. Ono traži sredstva

pomoću kojih može uticati da ljudi norme poštuju. Ta sredstva zovu se sankcije. Baš po tim sankcijama norme se razlikuju od prirodnih zakona, jer sve društvene norme su sankcionisane. Sankcije u širem smislu su dvostruke. One mogu biti pozitivne i negativne. Pozitivne su nagrade za pridržavanje normi, odnosno ispunjenje norme. Negativne su kazne ili sankcije u užem smislu. I jednom i drugom vrstom sankcija utice se na primjenu i poštovanje prava.

2. NASTANAK DRŽAVE Danas, normalno svi ljudi žive u organizovanim zajednicamadržavama, medutim, država nije i jedini oblik organizacije ljudskog društva, a isto tako nije ni oduvjek postojala. Ljudi su dugi niz godina ili bolje reći vjekova, živjeli u organizacionim oblicima koji predstavljaju period prije nastanka države. Država je klasna tvorevina i kao organizacioni oblik vezana za stupanj razvitka ljudskog društva koji nazivamo civilizacijom. Bliže rečeno država je nastala onda kada se sa čisto naturalne privrede prešlo na robnonovčanu privredu. Državi je neposredno prethodila prvobitna zajednica. U prvobitnoj zajednici ljudi su bili povezani u rodovske i plemenske organizacije u okviru kojih bila prilično razvijena naturalna privreda. Plemenska organizacija počivala je na jačanju moći ratnika, koji su se u uslovima sve češcih ratnih sukoba između plemena bogatili i pretvarali u posebnu privilegovanu klasu - klasu bogatih. Ova podjela na bogate i siromašne i uvođenje novčanih elemenata u do tada isključivo naturalnu privredu (uvođenje robnonovčanih odnosa i stvaranje privatne svojine, koji su svojim djelovanjem i dalje produbili jaz između dvije osnovne klase) primorala je klasu bogatih da stvore takav oblik organizacije društva u kome bi njihove privilegije bile očuvane. Ova novostvorena organizacija koja je imala zadatak da putem sile štiti interese klase na vlasti jeste država.

3. POJAM I DEFINICIJA DRŽAVE Država nije jedina organizacija ljudskog društva. Činjenica postojanja više organizacija u ljudskom društvu nameće potrebu razgraničenja ovih organizacija međusobno i svih njih od države posebno.

Kada na ovaj način priđemo ispitivanju postavljenog problema uočićemo da je država specifična organizacija (i pored toga što može da se u poslovima koje vrši ponekad podudara i sa drugim u društvu postojećim organizacijama) i da se ta njena specifičnost sastoji u tome što ona primjenom prinudnih mjera može sve članove društva - pojedince i druge organizacije primorati da se ponašaju na način kako ona određuje. Iz ovoga proizilazi da je država organizacija koja se nalazi iznad svih drugih organizacija i pojedinaca u društvu.Država ovo postiže vršeći vlast. Vršenje vlasti, sa svoje strane, sastoji se u donošenju i primjeni prava. U društvu pored države mogu postojati i druge organizacije koje vrše vlast, medutim država se od njih razlikuje po tome što je njeno vršenje vlasti obezbjeđeno aparatom za prinudu koji je najjači u datom društvu. Druge organizacije koje u okvirima države vrše vlast ili prinudu, obično ova ovlašćenja crpe iz vrhovne državne vlasti i tada su to organizacije priznate od strane države I prava. Moguće je da postoje i takve grupe i organizacije koje vrše vlast i primjenjuju prinudu koja je u suprotnosti sa interesima države, odnosno uperena protiv nje. Takve organizacije su protivpravne I država zabranjuje i suzbija njihov rad svojim aparatom za prinudu. Da bi mogla funkcionisati država mora raspolagati aparatom prinude koji je najjači u datom društvu, dakle monopolom fizičkog nasilja od čega u krajnjoj liniji zavisi i opstanak same države kao takve. Postojanje države je činjenično pitanje i određena klasa samo je dotle na vlasti dok posjeduje takav aparat za fizičko nasilje koji je jači od svih drugih u društvu. Onog trenutka kada neka druga klasa uspije da utvrdi i učvrsti svoj monopol fizičkog nasilja, njena vlast ujedno postaje državna vlast (ovdje se radi o osvajanju državne vlasti putem revolucije). Nova klasa koja zauzima vlast utvrđuje i novi način proizvodnje koji najbolje odgovara njenim klasnim interesima. Svoju vlast država vrši putem svojih organa. Organi državne vlasti dijele se na civilne i oružane. Ovi drugi imaju zadatak da primjenjuju, kada se za to ukaže potreba, prinudu. Najpoznatiji i najmoćniji oružani organi državne vlasti svake države jesu vojska i policija, a posebno vojska kao najmasovnija oružana sila. Civilni državni organi dijele se na zakonodavne, upravnoizvršne i sudske. Polazeći od ovako datog pojma države, koji odgovara marksističkodijalektičkoj postavci o klasnoj suštini države moguće je dati jednu definiciju ovog pojma sa rezervom da bi se država kao klasna tvorevina mogla i drugačije definisati. Prema toj definiciji država je organizacija koja

raspolaže monopolom za fizičku prinudu koja služi za održavanje onog načina proizvodnje koji je u interesu vladajuće klase. Ovakvu definiciju ne prihvataju buržoaske (kapitalističke) teorije o državi. U osnovi tih teorija leži izmirenje društvenih suprotnosti, pa se država posmatra kao organizacija koja štiti interese svih društvenih slojeva. Istorijski posmatrano, još anticki filozofi su tvrdili da je čovjek rođen s nagonom državnog života, te da je državna organizacija prirodni proces u odnosima među ljudima. Kasnije o karakteru države stvorena je tzv. Teorija društvenog ugovora (nosioci ove teorije su filozofi Hobs, Lok i Ruso) prema kojoj j e država stvorena ugovorom izmedu pojedinaca, kojim su svi oni dobrovoljno prihvatili pokoravanje vrhovnoj državnoj vlasti. Otuda danas važeće definicije države u kapitalizmu, prema kojima se država definiše kao suvereni politički entitet na određenoj teritoriji sa potpunom vlašću nad ljudima i stvarima na toj teritoriji. U svakom slučaju po svim iznijetim i prikazanim teorijama kao bitan i najvažniji element države pojavljuje se državna vlast. Jedna od osnovnih komponenata državne vlasti jeste suverenost državne vlasti, odnosno svojstvo državne vlasti da je ona nezavisna prema drugim spoljnim vlastima koje postoje van jedne države, i da su sve druge vlasti na njenoj teritoriji potčinjene njoj, tj. da je ona najviša vlast (tzv.suprematija državne vlasti). Stoga se smatra da državna suverenost obuhvata sljedeća svojstva: 1. Nezavisnost državne vlasti - što znaci da je državna vlast slobodna u donošenju svojih odluka od svakog mješanja nekog drugog državnog aparata za prinudu van njene teritorije. Državna vlast je originalna jer ona svoju vlast ne izvodi iz neke druge vlasti van njene teritorije. Takva nezavisnost državne vlasti označava se kao spoljna suverenost. 2. Suprematija - podrazumijeva takvu karakteristiku vlasti po kojoj je državna vlast viša od bilo kakve druge vlasti na svojoj teritoriji i da ona može nametnuti svoju volju svima na teritoriji na kojoj se rasprostire. To znači da su sve druge vlasti i svi subjekti dužni da se pokoravaju njenoj vlasti, ali da je ona jača od svih drugih vlasti na njenoj teritoriji. Suprematija državne vlasti označava se kao unutrašnja suverenost državne vlasti. Navedene karakteristike suverenosti državne vlasti ujedno ukazuju i Na njenu ograničenost na određenu teritoriju. Državna vlast zahvata određeni prostor - državnu teritoriju na kojoj se primjenjuje, i lica na tom prostoru,na kojima država ima pravo da primenjuje prinudu. Prema tome, državna vlast nije neograničena u apsolutnom smislu, njena suverenost je pravni odraz monopola fizičke sile koji posjeduje, i označava relativnu neograničenost.

Državna organizacija svojim autoritetom i organizovanom silom održava i štiti određeni način proizvodnje i njemu odgovarajuće produkcione odnose, ali za sprovođenje takve funkcije država mora da stvara određena pravila ponašanja ili pak da sankcioniše već postojeća koja izražavaju određeni način proizvodnje. Prema tome, i država i pravo vrše funkciju održavanja određenog načina proizvodnje, i u tome je njihova društvena funkcija, a pošto je država organizacija sa monopolom fizičke sile čija prijetnja u obliku sankcije stoji iza utvrdenih pravila ponašanja, onda nije teško uočiti razliku između države i drugih društvenih organizacija I prava od drugih društvenih pravila. Najzad, pošto na prvi pogled izgleda da država postoji nezavisno od Prava, a ima mišljenja da pravo ima primat u odnosu na državu, valja istaći da, istina, država stvara ili sankcioniše postojeća pravila ali, istovremeno, pravom se isto tako reguliše državna organizacija i funkcionisanje njenih organa. Zato na državu i pravo treba gledati kao na koneksne pojave. 4. ISTORIJSKI TIPOVI DRŽAVE Kao što smo iznijeli država je tvorevina vladajuće klase u određenom društvu i cilj te specifične organizacije sastoji se u očuvanju, makar i putem prinude, interesa te klase. Zavisno od klase koje su bile na vlasti i zavisno od određenog stupnja razvitka proizvodnih snaga imamo četiri istorijska tipa država (pa time i prava) od trenutka stvaranja prve države pa do danas. To su robovlasnička država, feudalna država, kapitalistička ili buržoaska država I socijalistička ili proleterska država. 1) robovlasnička država. Robovlasnička država je istorijski prvi tip klasne države. Kako su te prve države ustvari polako nastale iz međusobnih plemenskih ratova robovlasništvo se i začelo tako što su robovima najprije postajali ratni zarobljenici. Kasnije su padali u ropstvo i pripadnici najsiromašnijih dijelova stanovništva, npr. siromašni roditelji su prodavali svoju djecu u ropstvo i sl. Vladajuća, robovlasnička klasa proizvodnju u društvu zasnivala se na radu robova. Pravno robovi su jedina potlačena klasa čiji pripadnici nisu imali status subjekata u pravu, već su u pravnom pogledu bili tretirani kao životinje i druge stvari. Ovo znači da je robovlasnik mogao da roba upotrebljava za rad, a da ga za to ne plaća , da je imao pravo da roba proda čak i da ga ubije, a da za to nikome ne odgovara. Što se tiče razvoja prava, ovaj period veoma je značajan jer je u Rimu najpoznatijoj državi starog vijeka, izgrađen jedan cjeloviti sistem

pravnih normi (koje su doduše važile samo za rimske građane -robovlasnike) kao nadgradnja nad robnonovčanim odnosima u rimskom društvu, koji je docnije, krajem srednjeg vijeka, bio oživljen (izvršena je takozvana recepcija rimskoga prava i na taj način izvršio ogroman uticaj na danas važeće pravo kod svih civilizovanih naroda. 2) feudalna država – ovaj tip države odlikuje se vlašću feudalca nad zavisnim seljacima - kmetovima. U feudalnoj državi opao je značaj robnonovčane privrede. Vladajuća klasa feudalaca bila je apsolutni gospodar na svojim ogromnim imanjima - feudima sa kojih je u naturi ubirala prihode, koji su skoro u potpunosti zadovoljavali sve njihove potrebe. Ova pojava uslovila je da je robnonovčana razmjena među pojedinim feudima i feudalcima bila vrlo rijetka, sporadična i beznačajna, te da su se robnonovčani odnosi održali i dalje razvijali u okviru feudalne države samo u srednjevjekovnim gradovima, gdje u poznatom srednjem vijeku doživljavaju svoj uspon i procvat trgovina i zanatstvo.kmetovi su imali i obavezu fizičkog rada za feudalca (kuluk), tako gradeći njihove zarnkove, mostove i sl. davali su i priloge u novcu (novčana renta). Feudalci su, sa svoje strane sa svojih feuda ubirali i mnoge druge novčane prihode kao drumarinu, mostarinu itd. 3) kapitalisticka država – Saglasno učenju marksističke teorijske misli kapitalistička ili buržoaska država zajedno sa robovlasničkom i feudalnom državom predstavljaju tip eksploatatorske države. Ona je ujedno i poslednji i najrazvijeniji tip takve vrste država. Prema tom shvatanju buržoaska država je država formalne jednakosti i lične slobode svih gradana, međutim, sredstva za proizvodnju su u potpunosti u rukama vladajuće – kapitalističke klase, čime proklamovana politička prava za potlačenu klasu proletarijata i siromašnog seljaštva, budući lišena ekonomske baze, ostaju puka formalnost. Prema tome, saglasno u nas dugo vladajućem shvatanju pravoburžoaske države predstavlja instrument vrlo pogodan za eksploataciju radničke klase i seljaštva, sa privatnom svojinom, koja svojom neogranicenošću pogoduje stvorenim ekonomskim odnosima i onemogućava proleterijat da se oslobodi odnosa potčinjenosti u proizvodnji. Suprotno kapitalističko-buržoaska teorija ističe vitalnost privatne svojine i njen značaj za razvoj privrede i društva. Kapitalizam je poznat i po svojoj ekspanzionističkoj politici prema drugim zernljama, te zbog tih tendencija smatra se da kapitalizam u drugoj polovini prošlog I početkom ovog vijeka prelazi u stadijum imperijalizma. Danas, i pored dalje prisutnosti navedenih elemenata kod vodećih kapitalistickih država, te države su po pravilu demokratske i parlamentarne, pravno uredene, sa stabilnom i tehnološki naprednom privredom. U mnogima od njih uvode se I značajni

elementi svojstveni socijalistickom uređenju, posebno u domenu socijalnih davanja i zaštite siromašnih slojeva stanovništva. 4) socijalisticka država.- Socijalistička država teorijski je posmatrana kao istorijski poslednji klasni tip države. Odlikuje se vlašću radnicke klase, odnosno njene partijske avangarde. Socijalisticke države nastale su na razvalinama buržoaskih država do sada redovno revolucionarnim putem. Za razliku od ostalih tipova klasnih država, socijalistička ili proleterska država za sebe da isticala da nije eksploatatorska, je da pociva na vlasti većine nad manjinom. Kapitalistička teorija naziva ovaj tip državnog uređenja – totalitarna država. Istorijska uloga socijalističke države trebalo je da se sastoji u postepenoj likvidaciji klasnih razlika i stvaranju besklasnog društva. Postizanjem ovog cilja socijalistička država ujedno trebalo bi da prestane da postoji kao država, jer će otpasti potreba za primjenom organizovanognasilja u društvu koje neće biti podjeljeno na antagonisticke klase i u kome će proizvodne snage biti dovoljno razvijene kako bi zadovoljile potrebe društva kao cjeline. Na ovaj način trebalo bi da se stvori jedno novo besklasno društvo – komunistič ko društvo, ali besklasno društvo koje počiva za razliku od prvobitne zajednice, na visoko razvijenim proizvodnim snagama i obilju materijalnih dobara. Ovaj postavljeni cilj ove države nisu ostvarile. U njima je došlo do unutrašnjih regresivnih procesa, tako da je većina ovih država sada ponovo prihvatila kapitalističke oblike državnog I društvenog uređenja. Ako treba tražiti gIavne razIoge neuspjeha socijaIističkog tipa države, onda je to svakako politički i ekonomski monopol kIase na vlasti, čija su personifikacija državna i u JugosIaviji tzv. društvena svojina, a u političkom pogIedu jednopartijski sistem. 5. pojam I definicija prava Ljudi u društvu svakodnevno stupaju u najrazlicitije odnose. Stupajući u te odnose ljudi se ne mogu ponašati po svome nahođenju već se moraju pridržavati izvjesnih pravila ponašanja koja su produkt onog društva u kome pojedinac djeluje. Ukoliko propisana pravila ponašanja odgovaraju interesima pojedinca on se prema tim pravilima dobrovoljno vlada, međutim, ukoliko ona tim interesima pojedinca ne odgovarajupojedinac ne želi da takva pravila poštuje, ponaša se suprotno njima i time ih krši. Kršeći utvrđene norme društvenog ponašanja pojedinac se izlaže opasnosti da za takvo svoje ponašanje bude kažnjen. Ipak, činjenica

je da u ovakvim situacijama nec uvijek biti istovjetno kažnjen, niti će kazna biti istog intenziteta. Usvojeno je pravilo u društvu da stariju poznatu osobu prilikom susreta treba prvi da pozdravimo, međutim, ukoliko to rnladi neucini društvo prema njemu neće preduzeti nikakve represivne mjere i jedino što se može dogoditi to je da ga više ta osoba nepozdravlja i ne s matra dobro vaspitanim covjekom. Ukoliko, pak osoba na određenu zabavu ne dode pristojno obučena ili se na istoj nepristojno ponaša, može se dogoditi da na zabavu ne bude propuštena ili da sa iste bude udaljena i tom prilikom, ukoliko ne postupi prema zahtjevu organizatora zabave, može se desiti da je organizator silom primora da njegove zahtjeve za poštovanje reda posluša. Najzad, moguće je da pogrešno vozeći svoj automobil lijevom stranom ulice vozač naiđe na prolaznika i teže ga povrijedi. U tom slucaju prema njemu mogu biti izrecene razne represivne mjere društva koje se mogu sastojati i u privremenom odstranjenju iz tog društva, odnosno u prinudnom oduzimanju slobode za određeno vrijeme upućivanjem u kazneno-popravni dom. Iz navedenih primjera vidljivo je da društvo nije podjednako zainteresovano za zaštitu pojedinih vrsta ponašanja, te da od slučaja do slučaja interveniše sa različitim intenzitetom. Ipak, u nizu pravila ponašanja koja u društvu postoje ističu se ona čiju primjenu obezbjeduje država putem svoga aparata prinude. To su pravila koja, opet prema marksističkodijalektičkom shvatanju, odgovaraju voIji vIadajuce klase i štite onaj način proizvodnje koji je u interesu kIase na vlasti. Pored ovoga treba istaći da je država najčešce tvorac takvih pravila, dakle ona ih donosi i obezbjeđuje njihovu primjenu. Prema tome, naša pravna teorija je takvo shvatanje usvojila i pravo definisala kao skup pravila ponašanja u društvu čiju primjenu obezbjeđuje država svojim aparatom za fizičko nasiIje, a koja služe za održavanje onog načina proizvodnje koji je u interesu vladajuće kIase. Ova definicija trpi kritiku buržoaske teorije u onoj mjeri u kojoj je kritici izložena i definicija države.Takvoj kritici, svakako ima mjesta, jer treba istaći da država i pravo pored svog osnovnog zadatka koji se sastoji u održavanju i očuvanju vladajućeg načina proizvodnje imaju i niz drugih zadataka u kojima klasni karakter države i prava nije tako 0štro izražen I uocljiv na prvi pogled, ili gdje savremena država treba da ima i obavlja zadatak pomirenja kIasnih suprotnosti i podjednakog tretmana svih građana. Zadaci države i prava pored zaštite klase na vlasti bili bi razvoj i regulisanje prosvjete, kulture, nauke, zdravstva, socijalnog staranja, izvođenja javnih radova itd. i ove zadatke država obavlja manje ili više u interesu cijelog društva,a ne samo u interesu klase na vIasti.Te zadatke ne mora uvijek

obavljati država već to čine i druge autonomne organizacije u okviru države, ali u osnovi na bazi ovlašćenja koja izviru iz državne vlasti. Danas na razvoj prava vrlo veliki uticaj ima i međunarodna zajednica i to u osnovi u dva pravca. Jedan se sastoji u formiranju opštevažećih civilizacijskih standarda koji važe za stvaranje i primjenu pravnih pravila posebno u domenu sloboda i prava čovjeka, što je od znatnog uticaja na grane prava čiji je klasni karakter izrazit, kao što su ustavno pravo, krivično pravo, radno pravo itd. Drugi pravac je normativna djelatnost (donošenje prava) same međunarodne zajednice koja je sve razvijenija.Ta djelatnost odvija se u prvom redu u okviru OUN i oduvijek je bila vrlo značajna i na izvjestan način prednjačila u oblasti pomorskog prava. Za jugosIovensko pravo može se reći da se razvijalo u pravcu tzv. samoupravnog prava, koje inače nije karakteristično za druge države, pa ni one socialističke. Karakteristika samoupravnog prava sastoji se u činjenici što u domenu donošenja pravnih normi ulogu države sve više preuzima organizaciono udruženi rad i svojim autonomnim pravnim aktima donosi svoje sopstvene pravne norme od značaja za život i rad subjekata udruženih u organizaciju udruženog rada. I u domenu prinudne primjene prava u jugoslovenskom samoupravnom pravu nastojalo se što više izbjeći državnu represiju. To se postiglo na način što su u pravni sistem ugradeni nedržavni instrumenti za rješavanje sporova, a i postojeće sudstvo mijenjalo je svoj karakter. Došlo je do osnivanja sudova udruženog rada za koje možemo reći da su bili više društvenog, nego državnog karaktera, međutim sada su ukinuti kao i samoupravno pravo i dogovorna ekonomija. 6. POJAM PRAVNE NORME I NJENI ELEMENTI 6.1. Društvene norme

Već je istaknuto da se pojedinac u društvu ponaša prema određenim Pravilima odnosno prema određenim normama. Prema tome, ko izriče sankcije za nepridržavanje određenih normi, sve norme dijelimo na društvene norme i pravne norme. Društvene norme u širem smislu predstavljaju ukupnost normi – pravila ponašanja u datom društvu. U užem smislu, negativno definisane, to su sve one norme koje nisu pravne, odnosno čiju primjenu, kako je već rečeno ne obezbjeđuje država svojim aparatom

za fizičku prinudu. Sankcije za povrede društvenih normi mogu biti različite i primjenjuje ih manje ili više organizovano društvo, počev od potpuno neorganizovanog društva, koje recimo kao sankciju može da primjenjuje I okrutno fizčiko nasilje (npr. linč), pa do sankcija koje primjenjuju razne društvene organizacije (npr. Organizator zabave u primjeru koji smo napred iznjeli). Najažnje društvene norme- pavila ponašanja jesu običaji I moral. Običaji. U toku cijelog trajanja prvobitne zajednice životne funkcije društva odvijale su se u okviru organizovanih zajednica, čiji su unutrašnji odnosi između ljudi bili regulisani običajima. Prema tome, obicaji se javljaju kao prvobitni oblik društvenih normi besklasnog društva i zadržavaju se sve do današnjih dana u svojstvu dopunskih pravila o ponašanju ljudi. Stoga ako bismo željeli da definišemo običaj i odredimo njegov pojam, onda bismo morali da istaknemo da su običaji društvena pravila ponašanja koja nastaju dužim ponavljanjem određenih odnosa jedne grupe ljudi čime se u svijesti pojedinaca iz takve grupe ljudi formira shvatanje o nužnosti takvog postupanja (opinio iuris sive necessitatis). Svojevrsna karakteristika ovih društvenih pravila je sporost i drugotrajnost, a može se reći i spontanost njihovog nastajanja i išcezavanja, zatim neprilagođenost novonastalim uslovima i, najzad, njihova vezanost za određene uže ili šire ljudske grupe. Ono što je, međutim, posebno karakteristično za običaj je to da ova pravila, bez obzira na njihovu raznovrsnost, regulišu približno istu oblast društvenih odnosa (način ophođenja, njegovanja pojedinih obreda u okviru svečanosti, obavljanje trampe i drugih oblika razmjene roba), već pomenuta stalnost i često neslaganje sa društvenim promjenama što predstavlja kočnicu društvenom razvoju (npr, krvna osveta, nošenje zara i feredže). Autoritet običajnih normi se zasniva na opšteprihvaćenom ponašanju članova uže ili šire ljudske grupe, znači, na obavezi primjene običaja I njegovog poštovanja. Istina, za primjenu i poštovanje običajnih pravila sankcija se preduzima neorganizovano, zavisno od prekršaja i ide od blagog prekora pa do isključenja iz zajednice ili čak do osude na oduzimanje života.Na toj osnovi se običaji diferenciraju od prava čiju primjenu obezbjeđuje država svojim autoritetom i primjenom fizicke prinude, znači, primjenu prava sankcioniše država. Nastankom države i prava sfera običajnog regulisanja društvenih odnosa se sužava na taj način što se svakako najprije isključuju kao norme ponašanja u procesu proizvodnje, a zavisno od interesa vladajuće klase u drugim oblastima društvenog života mogu da budu tolerisani. Prema tome, primjena običaja može se smatrati nadopunom prava, a s obzirom na klasni

karakter državnog uređenja određeni običaji mogu biti i sankcionisani pa se običajna normo pretvara u običajno pravo. Moral i moralne norme. Moral predstavlja jedan od oblika društvene svijesti koja nastaje onda kada čovjek svoju individualnost počinje da usklađuje sa zahtjevima zajedničkog života sa drugim ljudim Praktično u raznovrsnim manifestacijama djelovanja pojedinaca prema prirodnoj nužnosti proizvodnje (zajedničke) neophodnih sredstava za život mora da vrši istovremeno procjenjivanje svih djelovanja sa odobravanjem ili neodobravanjem, jednostavno kao dobro ili zlo. Otuda nije teško zaključiti da je moral u najopštijem smislu čovjekovo aktivno oblikovanje,usmjeravanje i usklađivanje sopstvenih i tudih postupaka i htijenja prema već stvorenoj društvenoj predstavi o tome šta jedobro a šta zlo. Prema tome, moral nije uređena osobina ljudi, već predstavlja svjestan odraz društvenih odnosa u datom vremenu, pa se I njegova funkcija sastoji u tome da reguliše odnose izmedu pojedinaca,i njih i društvene zajednice, ili i da obezbjeđuje one opšte standarde prema kojima se pojedinac razvija kao društveno biće sa smislom za društvenost i društveni život. Predstava o dobru i zlu predstavlja postojanje mjerila i kriterijuma usvojenih od strane jedne za sebe uzete zajednice i prema kojima se ljudska djelovanja ocjenjuju kao "dobra" i "zla". Izraz etika, moral, otuda često označava skup načela, moralnih pravila, društvenih normi cesto veoma različitih kod pojedinih grupa istog društva. To se naročito zapaža prelaskom društva na klasni poredak gdje više i nema uslova za opstanak jedinstva moralnih shvatanja, jer svaka klasa ima sopstvena moralna shvatanja. Znači moral, kao poseban oblik društvene svijesti je podložan bržim promjenama od , npr. običaja i u klasnom društvu moral uvijek ima klasni karakter. Za razliku od pravnih pravila na moralne norme sankcije primjenjuje neorganizovano društvo najčešće u obliku javne osude.

6.2.

Pravne norme

1) Pojam pravne norme. Pravila ponašanja čiju primjenu obezbjeđuje država jesu pravne norme. To su osnovni sastavni dijelovi,atomi prava i pravo se više na sitnije ne može djeliti. Doduše, pravnu normu kao takvu, mogućeje podijeliti na njene sastavne dijelove - elemente i mi ćemo to niže, radi shvatanja suštine pravne norme i učiniti, međutim, u tom slučaju ti

sastavni dijelovi pravne norme sami po sebi više nisu pravo. Pravna norma čini u svemu jednu pravnu cjelinu i u potpunosti pravno precizira jedno u društvu određeno ponašanje, S tim u vezi potrebno je razlikovati pravnu normu od članova i paragrafa zakona i drugih akata određenih organa. Moguće je da se pravna norma u izvjesnim slučajevima poklapa u cjelini sa određenim članom ili paragrafom, ali to ne mora.Često dijelovi pravne norme se nalaze po raznim članovima jednog zakona ili po raznim zakonima i drugim pravnim aktima i u tom slučaju zadatak je pravnika da u šarenilu zakonskih propisa pravnu normu poveže u jedinstvenu cjelinu, te da je pravilno protumači i primjeni. 2) elementi pravne norme. Osnovni elementi pravne norme jesu: 1. dispozicija, 2. sankcija. Dispozicijom pravne norme pravnom subjektu se naređuje određeno ponašanje koje je u interesu vladajuće klase (Npr.:naređuje se imaocu određene neporektnosti – zemlje ili zgrade da na tu nepokretnost mora da plati porez). Ovo ponašanje predstavlja interes vladajuće klase, međutim, taj interes često je suprotan sa interesom pravnog subjekta u pitanju, koji se zbog toga često ponaša suprotno naredbi sadržanoj u dispoziciji određene pravne norme. Imajući u vidu pretpostavku da se svi subjekti neće dobrovoljno ponašati prema dispoziciji određene pravne norme, a polazeći od interesa društva - države da se u svakom slučaju ima obezbijediti određeno ponašanje subjekata u društvu, pravnom normom je predviđeno da se za slučaj nepoštovanja dispozicije određeno ponašanje ima obezbijediti prinudnim putem. Taj dio pravne norme koji predviđa kako se ima postupiti prema subjektu koji je prekršio dispoziciju pravne norme nazivamo sankcijom i to je drugi bitni element pravne norme. Dispozicija je samo pravilo ponašanja i moguće je zamisliti pravnu normu koju sačinjava samo dispozicija. Takva pravna norma u pravu se zove nepotpuna pravna norma. Sankcija je u stvari altemativno pravilo ponašanja koje dolazi do primjene onog trenutka kada pravni subjekt odbija da se dobrovoljno ponaša po dispoziciji. Pored ova dva osnovna elementa svaka pravna norma ima pretpostavku (hipotezu) pravne norme, ili bolje rečeno ima dvije pretpostavke i to: pretpostavku dispozicije i pretpostavku sankcije. Pretpostavka je onaj element koji strogo uzev nije integralni dio pravne norme je ne sadrži određeno pravilo ponašanja već samo precizira I određuje ukupnost uslova i okolnosti koje treba da se ostvare da bi pravni subjekt došao u obavezu postupanja bilo po dispoziciji ili po sankciji pravne norme. 7. PODJELA PRAVNIH NORMI

Prema načinu donošenja i sadržini pravne norme možemo podijeliti na više vrsta. Zavisno od toga dali se određena pravna norma ima primjeniti na veći broj istovjetnih slučajeva koji se još nijesu ni dogodili prilikom donošenja norme, već tek ima da nastupe, ili se pak pravna norma donosi povodom jednog konkretnog slučaja, koji treba da reguliše, pravne norme se dijele na apstraktne ili uslovne i konkretne ili bezuslovne. U odnosu na samu sadržinu pravila ponašanja pravne norme dijele se na: obavezujuce, zabranjujuce i ovlašcujuce. Obavezujuće pravne norme obavezuju određenog pravnog subjekta da se ponaša na određeni način. Pri tome konkretnom subjektu nije ostavljena nikakva mogucnost izbor ponašanja već je u svemu ono konkretizovano samom pravnom normom. Obavezujuče pravne norme karakteristične su za ustavno i upravno pravo, mada ih inače susrećemo u svim granama prava. Zabranjujuce pravne norme zabranjuju pravnim subjektima određena Ponašanja odnosnoi zvršenje izvjesnih radnji, koje sama norma kvalifikuje kao zabranjene radnje. Ovdje se najčešće radi o nedopuštenim radnjama koje zabranjuje-inkriminiše krivično zakonodavstvo određenog društva-države. Ovlašćujuće pravne norme ovlašcuju pravne subjekte na određena ponašanja. Učinak postupanja, izvršenja određene radnje u skladu sa ovlašćujućom pravnom normom jeste da se tom radnjom postiže određeno pravno dejstvo u skladu sa konkretnom pravnom normom. Međutim, za razliku od obavezujućih i zabranjujućih pravnih normi, pravni subjekt je u slucaju ovlašćujuće pravne norme slobodan da postupi ili ne postupi u skladu sa mogućnostima koje mu daje ovlašćujuća pravna norma , odnosno u mogucnosti je da od više alternativnih ponašanja odabere ono koje mu najviše odgovara. . Kad je riječ o građanskom i privrednom pravu (materiji koja je predmet ovih naših izlaganja) onda treba voditi računa o podjeli pravnih normi na imperativne i dispozitivne. Imperativne pravne norme određuju konkretne pravne odnose subjekata tako da ih oni ne mogu svojom voljom mijenjati niti drukčije uređivati. U takvim slučajevima kada je određeni pravni odnos regulisan imperativnom pravnom normom stranke u tom odnosu ne mogu se sporazumjevati suprotno postojecoj normi, a svaki takav eventualni sporazum ne proizvodi nikakvo pravno dejstvo. Ove pravne norme još se nazivaju i kogetnim pravnim normama. Dispozitivne pravne norme karakteristične su za građanska -

Imovinska prava. One predstavljaju konkretizaciju načela autonomije volje stranaka - kao najkarakterističnijeg načela koje građansko i privredno pravo, dakle, imovinska prava, razlikuje od ostalih grana prava, a posebno od administrativnog prava . Dispozitivne pravne norme dijelimo na prave dispozitivne pravne norme i dopunske (suplementarne) dispozitivne pravne norme. Prave dispozitivne norme stvaraju sami pravni subjekti svojim voljnim radnjama - izjavama volje. Dopunske - dispozitivne norme donosi država (zakonodavac) i one određuju kako treba regulisati određeni pravni odnos za slučaj da ga stranke same ne regulišu pravom dispozitivnom pravnom normom. Odnos između pravih dispozitivnih normi i dopunskih dispozitivnih normi, kao i razgraničenje ovih od imperativnih normi vrlo dobro izražava paragraf 13 bivšeg Građanskog zakonika kraljevine Srbije koji glasi: "Volja i naredba čovječja zastupa zakon, a zakon naknađuje volju i naredbu čovečju. No, u onome što se tiče javnog poretka i blagonaravija ne može se ništa izrnijeniti voljom ni ugovorom". Na kraju treba istaći da se dispozitivne norme redovno oslanjaju na neku širu (opštu) ovlašćujuću pravnu normu.

8. PRAVNI POREDAK Ukupnost pravnih normi u određenom društvu - državi i njihova međusobna povezanost na način da jedna drugoj ne protivurječe predstavlja pravni poredak odredenog društva - države. Povezivanje pravnih normi u pravni poredak vrši se na način što se uspostavlja čvrsti hijerarhijski poredak izmedu opštih i pojedinačnih pravnih normi, što se vrši grupisanjem – povezivanjem pravnih normi prema slicnosti društvenih odnosa koje regulišu u pravne institute (ustanove, institucije) I grane prava. Pravni institut j e skup pravnih normi koje regulišu jedan određeni društveni odnos. Npr. pravni institut prava svojine sačinjavaju one pravne norme koje se odnose na način prisvajanja u jednom društvu, dakle, koje predstavljaju nadgradnju nad svojinom u ekonomskom srnislu. Grana prava, sa svoje strane, obuhvata regulisanje širih društvenih oblasti, odnosno međusobno sličnih grupa društvenih odnosa i pravnih instituta.

Ovakvo iznijeto shvatanje o pravnom poretku ukazuje na to da pojam pravnog poretka donekle odgovara pojmu sistema prava o kome će nešto Po jednom drugom kasnije biti riječi u ovim našim izlaganjima. shvatanju pravni poredak određenog društva - države čini jedinstvo izmedu pravnih normi i ponašanja pravnih subjekata po tim normama. Ovako posmatrano pravni poredak javlja se samo kao jedan vid društvenog poretka određenog društva - države, pa se kaže da pravnog poretka nema, odnosno da ne funkcioniše, ukoliko se ne obezbijedi njegova bilo dobrovoljna ili prinudna primjena i poštovanje.

9. VAŽENJE PRAVNIH NORMI U VREMENU I PROSTORU Država donosi određenu pravnu normu ili skup pravnih norrni u obliku zakona ili drugog normativnog akta sa ciljem da te pravne norme proizvode odredena pravna dejstva na određenoj teritoriji i u određenom dužem ili kracem vremenskom periodu. U pogledu utvđivanja važenja pravnih normi na određenoj teritoriji ne postoje posebne teškoće i treba odmah istaći da se teritorijalna važnost pravne norme određene države poklapa sa teritorijom te države. Pri tome, treba imati u vidu poseban tretman važenja pravnih normi u federalnim državama kao što je naša zemlja. U našoj zemlji postoje republički zakoni i savezni zakoni. Pravne norme republičkih zakona važe samo na teritoriji republike koja je zakon donijela, a pravne norme iz saveznih zakona važe na teritoriji cijele države. Kada je riječ o važenju pravnih normi u vremenu, onda je problem nešto složeniji. Situacija je jednostavna ukoliko sam zakonodavac prilikom donošenja norrnativnog akta utvrdi u tom aktu i vremensku važnost normi sadržanih u njemu. Medutim, ovakve situacije su rjeđe i zakonodavac obično u normativnom aktu koji donosi ne određuje vremensko važenje toga akta. U takvim slučajevima, da bi utvrdili vremensko važenje pravnih normi, što praktično znači da je jedna pravna norma još na snazi ili nije moramo se poslužiti izvjesnim usvojenim pravilima pravne teorije za ovakve slučajeve (npr. u odnosu na početak važenja pravnih normi ukoliko ništa nije rečeno, po našem pravu pretpostavlja se da određeni pravni akt stupa na snagu osmog dana po njegovom donošenju). Osnovno pravilo u odnosu na prestanak važenja pravnih normi je da određena pravna norma prestaje važiti onda kada zakonodavac isti društveni odnos reguliše na novi način novom pravnom normom. Donošenjem nove pravne norme stara pravna norma prestaje da proizvodi dejstvo (derogacija).

Isto tako, moguce je da sam zakonodavac, kod donošenja novog normativnog akta konstatuje da je stari prestao važiti u samom aktu, ili da donese posebni norrnativni akt o prestanku važenja odredenog, već donijetog norrnativnog akta. U poslednjem slučaju radi se o takozvanom ukidanju zakona (abrogacija). Na ovaj način postupljeno je npr. u Zakonu o pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi iz 1977. godine u odnosu na Zakon o ugovorima o iskorišcavanju pomorskih brodova iz 1959. godine i druge pomorske zakone, koji su bili donijeti. Takođe mogu biti promijenjeni društveni odnosi, odnosno prestati društvena potreba za njima. Tu se radi o tzv. dotrajalosti pravnih propisa. 10. PRAVNI AKT (pojam i podjela) Pravni akt je psihički-voljni akt pravnih subjekata i kao takav suprostavlja se materijalnim aktima, tj. tjelesnim ljudskim radnjama. Medutim, pod pravnim aktom u svakodnevnom životu podrazurnijevamo konkretne forrne - oblike u kojim se javljaju izjave volje pravnih subjekata. Na taj način pravni akti se objektiviziraju i postaju neovisni od pravnih subjekata koji su ih svojim svjesnim - voljnim radnjama donijeli. Pravne akte dijelimo na opšte i pojedinačne i na više I niže.Najviši pravni akt u svakoj državi jeste ustav. To je akt najveće pravne snage u odredenoj državi, a svi ostali pravni akti izviru iz njega, niže su pravne snage od njega i moraju biti u saglasnosti sa njim. Zakoni su u odnosu na ustav pravni akti manje pravne snage (donosi ih predstavničko tijelo - skupština, odnosno parlament odredene države), s tim što se u Jugoslaviji mora vršiti, kako u odnosu na već istaknutu teritorijalnu važnost, tako i u odnosu na pravnu snagu, razlikovanje na savezne i republicke zakone. Dalje, u odnosu na pravnu snagu, odnosno u odnosu na već istaknutu podjelu na više i niže pravne akte postoje i tzv. podzakonski pravni akti: uredbe, naredbe, pravilnici, odluke i rješenja. Podzakonske akte, za razliku od zakona, ne donose predstavnički organi ( skupštine u našem sistemu) već izvršni organi državne vlasti – državna uprava. U jugoslovenskom pravnom sistemu državni upravni organi mogu da donose podzakonske akte sam kada su na to ovlašćeni zakonom (saveznim ili republickim) i oni moraju biti u skladu sa tim zakonima. Skupštine opština rješavaju o pitanjima iz svoje nadležnosti putem odluka, koje takode izviru iz zakona i moraju biti u skladu sa njima. Sa stanovišta podjele na opšte i pojedinačne pravne akte svi napred pobrojani pravni akti jesu opšti, jer su to akti koji sadrže opšte pravne

norme, dakle, takve pravne norme koje se odnose na unaprijed neodređen broj slučajeva. Pojedinačni pravni akti regulišu konkretne društvene odnose I sadrže pojedinacne pravne norme. Pojedinačni pravni akti bili bi sudske odluke, rješenja upravnih organa koja se donose u upravnom postupku,obligacioni ugovori itd.

11. IZVORI PRAVA Opšti pravni akti značajni su i po tome sto predstavljaju izvore prava, što znači da se iz tih akata crpe, dakle da iz njih izviru pravna rješenja za pojedinačne situacije i slučajeve u društvu, koji se, opet, rješavaju donošenjem pojedinačnih pravnih akata. Medutim, i opšti akti (ustav, zakoni) imaju svoj "izvor", a toj e volja vladajuće klase za pravnim regulisanjem i rješavanjem određenih društvenih uzroka, odnosa i pojava u materijalnoj sferi (ekonomiji) i oblasti društvene nagradnje (obrazovanju, zdravstvu, kulturi, nauci, statusnim pitanjima građana, zaštiti pravnog poretka itd.). Zbog navedenog kaže se da postoje dvije vrste izvora prava i to: materijalni i formalin. Materijalni izvor prava je volja klase na vlasti, koja, doduše, nije potpuno slobodna već prilično determinisana opštim civilizacijskim dostignućima, tehničko tehnološkim razvojem,međunarodnimobavezama odeđene države i sl. Formalni izvor prava su opšti pravni akti - zakoni koje kao što je Rečeno donose predstavnički organi, kao i podzakonski akti. Materijalni izvor prava je istovjetan za cijeli pravni sistem države, dok je formalnih izvora više. Forrnalne izvore građanskog i privrednog pravaobradićemo na odgovarajućim mjestima u ovom radu kada budemo objašnjavali te grane prava. 12. PRAVNI ODNOSI Pojam pravnog odnosa. Kao što smo iz prethodnog razmatranja mogli da utvrdimo rnnogobrojni društveni odnosi regulisani su različitim pravilima ponašanja. Najvažnija i najmnogobrojnija među njima jesu pravna pravila ponašanja ili pravne norme, kako se najcešce nazivaju, tj. pravo. Samo ti

društveni odnosi, koji su regulisani pravom, odnosno pravnim normama, jesu pravni odnosi. Drugim riječima, pravni odnos je takav društveni odnos u kome su ljudi dužni da se ponašaju po pravnim normama, odnosno to su društveni odnosi u kojima su ponašanja subjekata prava sankcionisana državnim aparatom prinude. Primjera radi, navešćemo nekoliko različitih slučajeva pravnih odnosa. Tako, odnos izmedu roditelja i djeteta je pravni odnos, jer je regulisan pravom (posebnim republičkim zakonima iz oblast porodicnih odnosa); odnos izmedu nastavnika i studenta, ili studenta i fakulteta takodje je pravni odnos, jer je regulisan Zakonom o univerzitetu Republike Crne Gore, odnosno drugim odgovarajućim propisima iz ove oblasti; odnos između prodavca i kupca uređen je Zakonom o obligacionim odnosima. Međutim, odnos izmedu prijatelja ne predstavlja pravni odnos, jer se takvi društveni odnosi ne regulišu pravom već običajima i moralnim pravilima ponašanja. Elementi pravnog odnosa (subjektivno pravo i pravna obaveza). Subjekti pravnog odnosa momentom zasnivanja takvog odnosa stiču određena prava i preuzimaju odgovarajuće obaveze. To znači, da nastankom pravnog odnosa jedan od subjekata tog odnosa biva ovlašćen da zahtjeva određeno ponašanje od drugog subjekta, dok ovaj drugi stupanjem u pravni odnos preuzima obavezu na određeno ponašanje. Ova konstatacija ukazuje nam na postojanje dva osnovna elementa pravnih odnosa koja se pojavljuju I karakterišu svaki pravni odnos. Prvi se naziva pravom ili subjektivnim pravom, a drugi je pravna obaveza (dužnost). Pravo i pravna obaveza predstavljaju korelativne pojmopve, pa je već otuda nezamislivo postojanje jednog elementa bez postojanja drugog elementa. Svakom pravu jednog subjekta prava iz nekog postojećeg pravnog odnosa odgovara obaveza drugog subjekta učesnika tog odnosa. Ukoliko to ne bi bio slučaj postojanje subjektivnog prava bilo bi bezpredmetno i ne bi proizvodilo nikakvo faktičko dejstvo. Nastankom pravnog odnosa, kao što smo primjetili, učesnici u ovom odnosu stiču određena prava i obaveze.Ta prava i obaveze čine konkretnu sadržinu pravnog odnosa. Tako, npr. prouzrokovanje štete na stvari jednog lica je jedan pravni odnos. Sadržina ovako nastalog pravnog odnosa sastoji se u tome da ovlašceno lice, lice koje trpi štetu nastalu oštecenjem ili uništenjem stvari, dok druga strana štetnik (lice koje je prozrokovalo štetu) ima pravnu obavezu da izvrši nadokandu ove štete. Dakle, u ovom pravnom odnosu određenom pravu oštećenog lica odgovara određena pravna obaveza štetnika. Ukoliko, medutim, ovaj odnos sagledamo još šire, vidjecemo da pravo ostecenog na nadoknadu štete prema štetniku proizilazi iz jednog drugog prava - prava koje oštećeni, na osnovu zakonskih propisa, ima kao

titular prava svojine na stvari na kojoj je šteta nastala. Naime, titular pravasvoji e na određ enoj stvari ima prema Zakonu o osnovnim svojinskopravnim odnosima (pravno ) ovlašćenje da stvar drži, da stvar koristi i da njome raspolaže, u smisIu da je može prodati, založiti i sl. Ovim ovlašćenjima nosioca prava svojine na stvari odgovara istovremeno obaveza utvrđ ena istim zakonskim aktom svih drugih subjekata da na bilo koji način ne uznemiravaju vršenje navedenih ovlašcenja. Prouzrokovanje štete bi biIo upravo jedan od vidova ovakvog uznemiravanja. Ovo je , inače, sankcionisano Zakonom o obligacionim odnosima u odredbi kojom je utvrđeno da Iice kome je šteta pričinjena ima pravo da od lica , koje mu je štetu pričinilo zahtjeva njenu nadoknadu, odnosno da je onaj ko drugome prouzrokuje štetu dužan ovu da nadoknadi (čl.154.st.1.). Na ovom primjeru možemo da zaključimo da se pod pojmom subjektivnog prava podrazumijevaju dvije sadržine. Kao prvo, pod tim pojmom se podrazumijevaju upravo ona ovlašćenja koja pripadaju pojedincima kao učesnicima pravnih odnosa, ili drugim riječima, subjektivno pravo bi bilo u osnovi skup odgovarajućih pravnih ovlašćenja, koja subjektu prava pripadaju radi zaštite njegovih sopstvenih interesa u pravnom odnosu. Zato I možemo reci da se pravo, koje pripada subjektu u jednom pravnom odnosu, ili subjektivno pravo, sastoji iz jednog ili više ovlašć enja nosioca tog prava kojima odgovara obaveza tačno određenog lica (relativno pravo), ili određena obaveza neodređenog broja lica (apsolutno pravo). Međutim, pravom u subjektivnom smislu (subjektivnim pravom) nazivaju se i ovlašcenja koja pripadaju pravnim subjektima u takvim situacijama koje su normirane opštom pravnom normom (tzv.objektivnim pravom). Jedna takva pravna situacija određena opštom pravnom normom jeste, npr, ona koja je sadržana u navedenom čl. 154. st. 1. Zakona o obIigacionim odnosima. Kada u praksi nastane situacija označena ovom opštom pravnom normom, onda oštećeno lice raspolaže jednim tačno određenim ovlašćenjem - da zahtijeva od štetnika nadoknadu štete. To ovlašćenje ovaj subjekt izvodi iz označene norme Zakona o obligacionim odnosima, i ona se, isto tako, naziva subjektivnim pravom. Za kategoriju subjektivnog prava tijesno je povezano i neodvojivo svojstvo tog prava koje se označava pojmom zahtjev za traženje pravne zaštite, ili pravo na tužbu, a koje subjektivno pravo upravo i čini pravom. Ono je pretpostavka za realizaciju ovlašćenja sadržanih u subjektivnom pravu i ono se ostvaruje posredstvom organa državne vlasti. Kao takvo, ono je, pored pravnih ovlašćenja, sastavni dio subjektivnog prava. U većini

slučajeva, ovaj zahtjev, tužba u materijalnom smislu, odnosi se sudu, ali se zahtjev može podnijeti u drugim državnim organima, što će zavisiti od vrste subjektivnog prava čija se zaštita traži i od zakonom utvrđene nadležnosti pojedinih državnih organa. Subjektivna prava se mogu kao što smo vidjeIi, podijeIiti na apsolutna i relativna. Apsolutna su ona prava kod kojih pravna ovlašćenja titulara prava obavezuju neodređeni broj Iica, odnosno djeluju prema svima (otuda I naziv apsolutna prava). Tako, u već pomenutom primjeru prava svojine, koje spada u red apsolutnih prava, ovlašćenju vlasnika da stvar drži, koristi I njome raspolaže, odgovara obaveza svih drugih lica da svojim postupcima I radnjama ne ugrožavaju vršenje ovlašć enja koje ima titular prava svojine na stvari. Naprotiv, relativna prava su ona kod kojih ovlašćenja titulara subjektivnog prava djeluju samo prema tačno određenom Iicu (jednom ili više njih). Na primjer, iz obligacionog pravnog odnosa, nastalog povodom prodaje neke stvari, ovlašćenja djeluju samo izmeđ u prodavca i kupca. Kupčevo subjektivno pravo sastoji seu ovlašćenju da od prodavca traži predaju stvari u svojinu. To drugo lice, prodavac, ima obavezu koja odgovara navedenom ovlašćenju iz kupčevog subjektivnog prava, i ono se sastoji u tome da je on dužan da stvar preda kupcu. Pošto je karakter ovog pravnog odnosa takav da svaki subjekat u njemu ima subjektivno pravo I obavezu, to i prodavac ima subjektivno pravo koje obuhvata ovlašćenje da traži isplatu cijene za stvar koju kupcu predaje u svojinu, a kupac obavezu da ovu isplati. Sva ostala Iica su izvan ovog pravnog odnosa (tzv.treća lica), te ni prema bilo kojem od njih niti kupac, niti prodavac nemaju bilo kakvo pravno ovlašćenje, odnosno subjektivno pravo,a ova obavezu da udovolje takvom pravu. Pored ove podjele, značajna je i podjela subjektivnih prava na prenosiva i neprenosiva, pri čemu se misli na mogućnost prenošenja subjektivno-pravnih ovlašćenja sa jednog subjekta na druge. Prenosiva su uglavnom tzv.imovinska prava, npr. pravo svojine na stvari, ili pravo potraživanja određene svote novca od dužnika, dok su neprenosiva ona prava koja su tijesno vezana za ličnost određenog subjekta, kao npr. roditeljsko pavo, pravo glasa I sl. 13. PRAVNE ČINJENICE Pravne činjenice su оnе činjenice od kojih, odnosno od čijeg postajanja u pravu zavisi nastanak, prestanak ili promjena nekog pravnog odnosa. Рravnе činjenice dijelimo nа događaje i radnje. Događaji su rođenje, smrt nekog lica, protek vremena, elementarne nepogode, umnе bolesti, fizička propast stvari itd. Svi роbrojani događaji su pravne činjenice јеr pravo za rodjenje kao pravnu činjenicu vezuje nрr. nastanak

pravnih odnosa između roditelja i djece, za smrt nastanak pravnih odnosa između umrlog i njegovih naslijednika u vezi sa imovinom koja preostane iza njegove smrti, za protek vremena prestanak mnogih pravnih odnosa itd. Ljudske radnje u pravu takođe imaju značaj pravnih činjenicа i dijelimo ih nа dozvoljene i nedozvoljene (delikti) ljudske radnje. Dozvoljene ljudske radnje dijele se nа: voljne Ijudske radnje i radnje saglasne pravu. Radnje saglasne pravu su npr. nalaz tuđe stvari, prerada ili spajanje tuđe stvari sa svojom, stanje nužde itd. Voljnе ljudske radnje kao pravne činjenicе imaju značaj u pravu i to su u stvari izjave vоlје. Izjave vоlје јоš nazivamo i pravnim radnjama, а ukoliko su to takve izjave voljе koje imaju za cilj zasnivanje promjenu ili ukidanje imovinsko-pravnih odnosa onda ih nazivamo pravnim poslovima. Pravne poslove dijelimo nа jednostrane i dvostrane рravnе poslove zavisno od toga da li pravni odnos nastaje, miјеnjа se ili prestaje izjavom vоlје jednog lica, ili pak, izjavom volje nајmаnjе dva lica. Dvostrani pravni poslovi su ugovori. 14.OBJEKTI PRAVNOG ODNOSA U pravnoj literaturi је opštе usvojeno stanovište da objekti pravnog odnosa nе predstavljaju elemente, ра sadržinu konkretnog pravnog odnosa. Pravni odnosi su društveni odnosi, što znači odnosi između fizičkih ili pravnih liса, ра su objekti tih odnosa samo оnо povodom čega је pravni odnos, odnosno оnо našta se odnose subjektivna prava i obaveze u tom pravnom odnosu. То mogu da budu stvari, ljudske radnje, lična dobra i proizvodi ljudskoga duha. Оvi objekti pravnih odnosa istovjetni su sа objektima građansko-pravnih odnosa, ра su u tom dijelu detaljnije objašnjeni. 15. SUBJEKTI РRAVA Subjekti prava ili pravne subjekte nazivamo još i licima (osobama) u pravu. Moderno pravo poznaje dvije vrste pravnih subјеkаtа, odnosno lica i to fizička i pravna lica, Fizičko liсе jeste čovjek. Čovjek је osnovni pravni subjekt i dugo vremena u istoriji prava i jedini subjekt prava. S druge strane svi ljudi u svim društvenoistorijskim formacijama nisu uživali pravom priznati subjektivitet (vidi odjeljak pod 4. оvih izlaganja). Danas svako ljudsko bićе postaje subjekat prava pod uslovom da se živo rodi i da imа ljudski oblik (da niје tzv. monstrum). Pravna lica kao subjekti prava nastala su razvojem modernog, posebno

kapitalističkog prava. Pravna liса su društvene tvorevine (privredne organizacije, škole, bolnice, itd.) kojima određeno društvo država priznaje pravni subjektivitet pod uslovima koje pozitivno pravo te države zahtijeva da budu ispunjeni. 16. РRAVNA 1 POSLOVNA SPOSOBNOST FIZIČKOG LICA Pravna sposobnost је sposobnost (pravna mogućnost) subjekata prava da budu nosioci prava i obaveza u određenom društvu. Pravna sposobnost izjednačava se sa pravnim subjektivitetom, što znači da fizičko lice postaje pravno sposobno rođenjem, а pravno lice od trenutka koji se prema pozitivnim propisima smatra momentom nastanka (osnivanja) pravnog liса. Poslovna sposobnost је sposobnost subjekata prava da svojim svjesnim voljnim radnjama stiču prava i preuzimaju obaveze. Poslovnu spasobnost fizička lica stiču obično kad postanu punoljetna. Punoljetnost se u raznim državama stiče u razno doba starosti (18, 21, 23 ра ponekad i 25 godina starosti). Kod nas fizička lica (muškarci i žene) postaju punoljetna sa navršenih 18 godina života. Lica mlađa od 18 godina su maloljetna i poslovno su nesposobna. Maloljetna liса do 14 godina starosti su potpuno poslovno nesposobna, а liса starija od 14 godina imaju ograničenu poslovnu sposobnost utoliko što mogu raspolagati svojom zaradom. Isto tako, poslovna sposobnost prije navršenih 18 godina života ро našem pravu stiče se i tz. еmancipacijom maloljetnika, što se događa kada maloljetnici ро odobrenju nadležnog organa zaključe brak. Poslovno nesposobna su i duševno bolesna liса, bez obzira da li su punoljetna iIi nе. Istorijski posmatrano žene dugo nisu imale poslovnu sposobnost. I novija ргаvа pojedinih država ograničavaju poslovnu sposobnost žene (neka samo udate zene) i stavljaju је u podređen položaj u odnosu nа muškarca u društvu. Poslovno nesposobna liса moraju imati zastupnika (staratelja). 16.1. OBILJEŽJA FIZIČKIH LICA Obilježja fizičkih liса su imе, prebivalište i državljanstvo. То su oznake kojima se pobIiže određuje status (роložaj) fizičkog liса i služe za njegovu identifikaciju. Iте. Svako fizičko Iice ima imе koje se sastoji iz porodičnog i rođenog imena. Lično imе određuju djetetu roditeIji sporazumno, а ako nе odluče оni onda to radi organ starateljstva. Akо је jedan roditelj živ, ili drugi niје

poznat, onda imе određuje jedan roditeIj. Lično imе može da se promijeni u skladu sa zakonom. Kod zaključenja braka bračni drugovi se mogu sporazumjeti о prezimenu. Вračni drug može uzeti prezime drugog bračnog druga ili prezimenu bračnog druga dodati svoje. Pravilo је da svaki građanin mora da se služi svojim imenom i prezimenom, što važi i za strance u SRJ. Prebivalište. Prebivalište је mjesto u kojem fizičko liсе stalno živi. Pravni poredak vezuje uz prebivalište fizičkog liса određene pravne poslijedice. Tako nрr. Zakon о parničnom postupku određuje da је za suđenje mjesno nadležan sud prebiva1išta tuženika. Boravište. Boravište је mjesto u kojem fizičko liсе privremeno stanuje izvan svog prebivališta. Boravište је takođe od uticaja nа pravne odnose. Tako nрr, vеć citirani zakon kaže da је mjesno nadležan sud gdje tuženi ima boravište, ako nеmа prebivalište u SRJ. Državljanstvo. Državljanstvo је pripadnost nekog liса određenoj državi, koja tom licu omogućava ostvarivanje njegovih prava i obaveza, kao i uživanje političkih, građanskih i drugih sloboda u skladu sa pravnim te zemlje. U SRJ postoji jedinstveno savezno državljanstvo i državljanstvo pojedinih republika, s tim što је svaki državljanin republike ujedno i državljanin SRJ. Državljanin SRJ može se postati: - porijeklom (djeca državljana SRJ, bilo jednog ili oba) - rođenjem nа teritoriji SRJ, - рrijemom(stranac ili liсе bez državljanstva , koje је napunilo 18 godina i ispunjava uslove iz Zakona о državljanstvu), - ро mеđunarodnim ugovorima. Državljanstvo se može izgubiti otpustom, odricanjem i nа osnovu međunarodnih ugovora. Matične knjige. Oznake fizičkih liса i druge pravne činjenice о njihovom statusu vode se u matičnim knjigama. Маtične knjige vode opštinski organi. Оnе imaju značaj javnih isprava, а sastoje se od knjige rođenih, vјеnčanih i umrlih. Naši diplomatski i konzularni predstavnici u inostranstvu vode matične knjige radi evidencije ličnih statusnih podataka о našim građanima koji žive u inostranstvu. 17. PRAVNA LICA Ргаvna liса kao subjekti prava su оnе društvene organizacije, udruženja ili ustanove kojima to svojstvo priznaje država, pravnim normama kojima određuje ko može biti pravno liсе. Pravno liсе predstavlja samostalnog nosioca prava i obaveza i niје prost skup fizičkih lica. То је zapravo zajednica ljudi organizovana radi ostvarivanja određenog cilja, u skladu s pravnim poretkom koji јој priznaje pravni subjektivitet. Bitna karakteristika pravnog

liса је da је njegova imovina odvojena od imovine članova. Prema tome, ргаvnа nauka о određivanju ројmа pravnog liса kao subjekta ргаvа polazi od deskriptivnog metoda, odnosno od utvrđivanja zajedničkih karakteristika i osobina svih mogućih raz!ičitih vrsta оvе kategorije subjekata prava. Оnо što pravna liса kao organizovane društvene tvorevine, formirane sa ciljem da postoje samostalno i nezavisno od fizičkih liса koja ih sačinjavaju, razlikuje od prostog skupa ljudi, ili takvih skupova kao što su npr. porodična zajednica, grupa prijatelja i sl. (kojima se pravni subjektivitet nе priznaje), jesu upravo slijedeće osobenosti: organizaciono jedinstvo asocijacije, djelatnost u skladu sa dozvoljenim društvenim ciljevima, obezbjeđenost sredstava (imovina ) i рriznaje asocijacije od strane pravnog poretka kao pravnog lica. Organizaciono jedinstvo podrazumijeva postojanje manje-više čvrste i stalne organizacije asocijacije. Ро prirodi stvari, podrazumijeva se da pravno lice, kao cjelina, mora imati određenu unutrašnju organizaciju, kao i svoje posebne organe koji ćе zastupati pravno lice u odnosima sa trećim licima i preko kojih ćе pravno lice ostvarivati svoja prava i izvršavati svoje obaveze. Тimе se ujedno i ostvaruje povezanost оvih ројеdinačnih elemenata iz sastava pravnog lica, njegove personalne komponente, sa materijalnim sredstvima sa kojima оnо raspolažе, u jednu kompaktnu cjelinu koja је sposobna za samostalno egzistiranje i ostvarivanje onih ciljevа zbog kojih је pravno lice i formirano. Djelatnost pravnog lica takođe је jedna od osnovnih njegovih osobina. То је razumljivo, s obzirom nа činjenicu da formiranje jedne asocijacije kao pravnog lica nе možе nikako biti samo sebi cilj. Svrha radi koje se pravno lice organizuje jeste prije svega postizanje određenog cilja, kao što је to npr. obavljanje neke privredne djelatnosti, zadovoljavanje određenih kulturnih, ili drugih potreba lica koja ulaze u sastav ove asocijacije i sl. Ono što је ovdje bitno jeste to, da ova djelatnost mora da se zasniva nа društveno opravdanom cilju, odnosno takvom cilju koji u кrajnjој liniji mora biti u skladu sa interesima vladajuće klase. Uostalom, država preko svog pravnog poretka vеć unaprijed onemogućava i zabranjuje osnivanje takvih pravnih lica čiji su ciljevi suprotni interesima društvene zajednice, i to obezbjeđuje u postupku pravnog рriznanja jednoj društvenoj tvorevini svojstva pravnog lica. Sredstva kojima raspolaže jedno pravno lice radi ostvarivanja svojih ciljeva takođe su jedna od nužnih pretpostavki оvе društvene tvorevine kao subjekta prava. Оnа služe рriје svega, za ostvarivanje postavljenih ciljeva pravnog lica. Sredstva pravnog lica obezbjeđuju mogućnost organizacionog povezivanja subjektivne komponente pravnog lica, zatim služe za izvršenje obaveza asocijacije prema trećima za preuzete obaveze, kao pretpostavka u raspodjeli dohotka samih članova оvе zajednice itd.

Prethodno istaknuta tri uslova nisu dovoljna za nastanak društvene tvorevine kao pravnog lica. Potrebno је još da se ovakvoj zajednici od strane države prizna svojstvo subjekta prava. Upravo оvа činjeniса u pogledu nastanka kao subjekta prava značajno izdvaja pravno lice od fizičkih lica. Fizička lica postaju subjekti prava, kao što smo vidjeli, samim svojim rođenjem, ukoliko su rođena živa i u ljudskom obliku. U njihovom nastanku kao subjekta prava državi se nе priznaje nikakva konstitutivna uloga, kao što је to redovno slučaj kod pravnih lica. Država samo konstatuje činjenicu nastanka, tj. rođenje fizičkog lica, upisom u odgovarajuće službene knjige (matičnе knjige rođenih). Pravno priznanje asocijacije kao posebnog subjekta prava - pravnog lica, роstiže se donošenjem posebnog akta od strane nadležnog državnog organa. Sa gledišta postavljenog cilja, pravni poredak priznaje ovakvoj tvorevini pojedinaca pravni subjektivitet imajući u vidu nе samo vršenje nekih ekonomskih djelatnosti, vеć često polazeći i od mogućnosti razvijanja određenih aktivnosti ljudi koje su od značaja za politički sistem u cjelini. Tako, nрr. naš Ustav utvrđuje načelo ро kome se radni ljudi i građani "slobodno udružuju u društveno-političke i druge društvene organizacije i udruženja građana." То је i razlog da se pravno priznanje asocijaciji svojstva pravnog lica u praksi odvija nа više načina. 17.1. Nastanak i prestanak pravnih lica Мogućе је razlikovati tri sistema za koja se vezuje nastanak pravnog lica. То su: 1) sistem prijave ili sistem slobodnog obrazovanja pravnih lica, zatim, 2) sistem odobrenja (koncesije) i 3) sistem registracije. U praksi је, međutim, teško naći u primjeni jedan od оvih sistema u potpuno čistom obliku. U najvećem broju slučajeva za nastanak pojedinih vrsta pravnih lica оvi sistemi se kombinuju. 1) Ро sistemu prijave za nastanak pravnog lica dovoljno је da sami osnivači odrede da asocijacija koju formiraju u pravnom prometu nastupa kao poseban pravni subjekat. То se postiže tako što osnivači podnose prijavu nаdležnоm držаvnоm organu о оsnivаnјu pravnog lica koji to uzima nа znanje nа taj način što evidentira nastanak jedne nоvе sаmоstalnе ргаvnе ličпоsti. U toku postupka ovog еvidеntirаnја državni organ vodi računa jedino о tome da ciljevi prijavljenog pravnog lica budu u skladu sa načelima društveno-ekonomskog sistema, odnosno u skladu sa zakonskim propisima i moralnim pravilima. 2) Sistem odobrenja, za razliku od prethodnog sistema, daje pravo nаdlеžnоm državnom organu da u svakom pojedinačnom slučaju odlučuje о priznavanju ili nepriznavanju ovakvoj asocijaciji svojstva pravnog lica. Ustvari, ро оvоm

sistemu, pravni poredak priznaje državnom organu diskreciono pravo da odlučuje о nаstаnku pravnih lica vodeći računa prije svega, о cjelishodnosti, ciljevima, aktivnostima i drugim oscbinama pravnih liса. 3) Sistem registracije, ili kako se još naziva normativni sistеm, karakteriše se time što su zakonom unaprijed određeni uslovi za nastanak pravnog liса (otuda naziv normativni sistem). Uloga državnog organa u ovom sistemu svodi se nа to da državni organ utvrđuje da li su ispunjeni propisani uslovi za nastanak pravnog lica, te ukoliko је odgovor pozitivan, njegova је dužnost da upiše u odgovarajući registar svaku оnu asocijaciju koja ispunjava postavljene uslove, а tim momentom upisa ona i nastaje kao pravno liсе (odakle i proističe naziv ovog sistema nastanka рravnih liса - sistem registracije). Naše ргаvо, kao osnovni sistem za nastanak ргravnih liса, рrihvata normativni sistem. Međutim, režim opštih uslova za nastanak pravnih liса nije jednak za sve kategorije рravnih subjekata. Negdje su оvi uslovi tako postavljeni i utvrđeni da se znatno približavaju sistemu prijave, dok se s druge strane, u izvjesnim slučajevima ustvari radi о sistеmu koncesije. 18. PRAVNA I POSLOVNA SPOSOBNOST PRAVNIH LICA Isto kao i fizička i рravnа lica imaju svoju рravnu i poslovnu sposobnost. Kako se stiče ргаvnа sposobnost рravnih lica već је bilo riječi u prethodnom odjeljku. Pravna sposobnost pravnih Iica niје tako široka i sveobuhvatna kao kod fizičkih 1ica. Рravna liса mogu biti nosioci samo onih ргаvа i obaveza radi vršenja kojih su i osnovana. Оbičnо, u tom smislu ta ргаvа i obaveze se utvrđuju statutom pravnog lica. Zbog toga kažemo da za razliku od fizičkih liса (odnosno njihovе рravnе sposobnosti koja је opšta) рravna liса imaju specijalnu рravnu sposobnost. Kada је riječ о poslovnoj sposobnosti ргаvnih lica ргoblem se javlja u tome što su рravnа lica takav organizovani skup ljudi kod koga se "volja" samog pravnog liса razlikuje od ројеdinih vоlја njegovih članovа, kao i u tome što u stvari samo pojedinac - fizičko liсе može imati volju kao рsihički fenomen, ра је otuda samo pojedinac može punovažno i izjavljivati. Оvа suprotnost između mogućnosti da ргаvnо liсе kao takvo (kao сјеlinа) izjavljuje volju i nužnost (radi ostvarenja njegovih objektivnim ргаvom priznatih interesa) da svojom vоlјоm radnjama stiče ргаvа i obaveze, rješava se nа nаčin da vоlјnе radnje za рrаvnо liсе preduzimaju огgаni pravnog liса njegovi zastupnici, а to su poslovno sposobna fizička liса koja su ovlašćena nа izjavljivanje volje u imе i za račun pravnog liса.

19. DELIKTNA SPOSOBNOST Mogućnost određenog fizičkog ili ргаvnоg liса da odgovara za svoje štetne radnje (delikte) naziva se deliktna sposobnost. Deliktna sposobnost u izvjesnom smislu jeste pandan poslovnoj sposobnosti, аli se ne poklapa u svemu sa njom. Poslovno sposobna lica su uvijek i deliktno sposobna, međutim, donja granica potrebne starosti za deliktnu sposobnost је nešto niža od оnе koja se i za ograničenu poslovnu sposobnost traži u našem pravu i iznosii 7 godina. Između 7 i 14 godina liса su deliktno sposobna pod uslovom da su sposobna za rasuđivanje. Preko 14 godina рrаvо uspostavlja potpunu deliktnu sposobnost. Isto tako, u nekim рravima i neka deliktno nesposobna lica (umobolna lica) i lica rnlađa od 7, odnosno 14 godina starosti mogu biti obavezna da naknade рričinjenu štetu trećim licima, ukoliko imovina štetnika i oštećenog lica stoji u očiglednoj nesrazmjeri u korist štetnikove imovine. Što se tiče deliktne sposobnosti pravnih liса, оnа se utvrđuje nа sličan način kao i njihovа poslovna sposobnost. U ovom slučaju pravno Iice odgovara za štetu koju njegovi organi prouzrokuju trećim licima (odgovornost za drugoga). 20. SISTEM PRAVA I GRANE PRAVA Sistematizaciju svih važećih (pozitivnih) pravnih normi određenog društva države u jednu neprotivrječnu cjelinu nazivamo sistemom ргаvа. Оvај veoma značajan posao sistematizacije (grupisanja) pravnih normi provodi se рrеmа izvjesnim utvrđenim pravilima koja vode računa о međusobnoj srodnosti određenih рravnih normi u odnosu nа predmet koji se njimа reguliše. Tako posmatrano sistem ргаvа jeste skup grana ргаvа. Grana ргаvа jeste skup ргаvnih normi, odnosno instituta (vidi odjeljak pod 8) koji reguIiše određenu užu ili širu grupu društvenih odnosa. 1) Меđunarodnо unutrašnje (nacionalno) pravo. Osnovna i najšira podjela ргаvа рremа predmetu regu1isanja jeste podjela nа međunarodno i unutrašnje ргаvо. Međunarodno ргаvо је skup pravnih pravila koja regulišu odnose и međunarodnoj zajednici, dakle, odnose među državama i drugim priznatim subjektima te zajednice. Isto tako, и odnosima koji se tiču međunarodnog prava роstavlja se i pitanje pravnog regulisanja роložaја pravnih subjekata (fizičkih i pravnih lica) unutrašnjeg prava kada stupaju и pravne odnose izvan granica svoje države, sa odgovarajućim

pravnim subjektima druge države, ili kada и te оdnosе stupaju za vrijeme boravka nа teritoriji druge države. Оvim problemima bavi se medjunarodnо privatno pravo kao роsebnа grana međunarodnog prava koja sadrži pravila (коlizionе norme) koja upućuju nа to koja će se norma unutrašnjeg prava (koje drzave) primjenjivati u slučaju kada и međusobne pravne odnose stupaju pravni subjekti pripadnici različitih država. Imajući u vidu potrebu za razgraničenjem (predmetnim) materije u međunarodnom pravu, dio ovog prava koji reguliše odnose među priznatim subjektima međunarodne zajednice nazivamo međunarodno javno pravo, а dio koji regu1iše odnose između рrivatno pravnih lica sa elementom inostranosti međunarodno privatno pravo. Međunarodno pomorsko pravo је dio međunarodnog javnog prava i stoga se nа pomorskim fakultetima izučava u okviru jednog predmeta koji pored materije međunarodnog pomorskog prava daje i орšte ројmovе međunarodnog javnog prava. Unutrašnjе pravo jeste pravo određene države čiје је važenје ogranično granicama te države. Тu se radi о konkretnom nacionalnom pravnom poretku i sistemu koji se kao što је vеć rečeno sastoji iz većeg ili manjeg broja pravnih grana. Pravni sistem našе zemlje (а i drugih država) činе sljedeće najvažnijе grane prava: ustavno pravo, upravno (аdministrativno) pravo, krivično pravo, građansko pravo, porodično pravo, nasljedno pravo, privredno pravo i sudsko pravo. 2) Ustavno рravno. Ustavno pravo kao grana рravа је skup pravnih normi koje regulišu organizaciju državne vlasti, osnove društveno-ekonomskog uređenja zemlje i osnovna (ustavna) prava i dužnosti građana. Nоrmе ustavnog prava sadržane su obično и foпnаlпо-рravnоm aktu ustavu, koji se donosi od strane najvišeg zakonodavnog organa (specijalno-ustavotvornog) и posebnom za to utvrđenom postupku. Međutim, оvо nije odlučujuće, ра se normamа ustavnog pravu imaju smatrati sve one norme koje regulišu ustavnu materiju (organizaciju državne vlasti, društveno-ekonomsko uređenje određene države i prava građana) bez obzira nа činjenicu što su eventualno donijete и nekoj drugoj fоrmi. З) Upravnо (administrativno) рravо, Upravno pravo predstavlja skup pravnih nоrmi koje regulišu organizaciju države i javne uprave, djelatnosti javne uprave, sredstva kojima javna uprava raspolaže i kontrolu nad zakonitošću rada javne i državne uprave. Djelatnost državne uprave vrlo је široka i obuhvata najrazličitija područja društvenih i рrivrednih aktivnosti. Ргаvnе normе koje regulišu djelatnost državne uprave и pomorskoj privredi i pomorstvu uopšte sastavni su dio opšteg upravnog prava, međutirn, оnе isto tako predstavljaju i posebni dio pomorskog prava i predmet su izučavanja nа

pomorskim fakultetima kao posebna disciplina pod nazivom pomorsko upravno pravo ili pomorsko јаvnо pravo. 4) Krivično pravo. Кrivičnо pravo kao grana prava predstavlja skup pravnih normi kojima svaka država štiti određene vitalne interese vladajuće klase najosnovnije kulturne i opšte рrihvaćenе ljudske i civilizacijske vrijednosti od роnašanjа pojedinaca kojima se ti interesi i vrijednosti vrijeđaju ili ugrožavaju. Оvu zaštitu država sprovodi nа način što određuje koja nedozvoljena djela (radnje) predstavljaju krivična djela. Кrivičnо pravo, odnosno krivično zakonodavstvo sva krivična djela sistematizuje u jednu cjelinu prema predmetu ugrožavanja. 5) Građnsko i privredno (imovinsko) рravoо. Građansko i privredno pravo predmet su izlaganja u оvom radu. Radi se о dvije međusobne slične, ali ipak zasebne grane prava. Оvе grane prava regulišu imovinske odnose. One pokrivaju najšire pravno роdručje koje se ро рredmetu i metodu pravnog regulisanja razlikuje od ustavnog, upravnog i krivičnog prava. Na оvome se temelji postojanje jedne teorijske podjele pravnog sistema određene države nа javno i privatno pravo. Оvа podjela izvršena је sa stanovišta zaštite odrđenih interesa u društvu, koja se zaštita роstiže putem određenih pravnih normi. Prema оvој podjeli pravne norme koje štite javne, u krajnjoj liniji državne interese spadale bi i javno pravo, а pravne normе koje imaju za cilj zaštitu ројеdinačnih interesa, dakle zaštitu interesa fizičkih lica i nedržavnih (privatnih) pravnih liса, činile bi privatno pravo. Akо takvu podjelu prihvatimo, а mi smatramo da је korisna i realna onda bi ustavno, upravno i krivično pravo jedne države spadali u njeno javno pravo, а građansko, privredno i pravne discipline (grane) izvedene iz оvе dvije grane prava u privatno pravo. 6) Radno pravo i porodično pravo. Radno i porodično pravo и buržoaskim pravnim sistemima čine sastavni dio građanskog prava. Preciznije rečeno sastavni dio građanskog prava sačinjavalo је porodično pravo kao skup pravnih normi koje regulišu način stupanja u brak, odnose u braku i odnose između roditelja i djece, dok radno pravo kao posebna grana prava uopšte nije ni postojalo, niti ga је buržoazija razvijala u pravcu stvaranja posebne grane prava, јег је nјој za zaštitu njenog interesa u oblasti rada (odnosa poslodavac - radnik) najbolje odgovarao čisti ugovorni, građansko-pravni odnos. Tako је cjelokupna materija stupanja nа rad, vršenja rada i prestanka rada bila regulisana јеdnim jedinim ugovorom građanskog prava - ugovorom о najmu radne snage. Danas u oblasti porodičnih, а posebno radnih odnosa država sve više interveniše i ро pravilu odnose u tim oblastima reguliše prinudno-¬pravnim normamа. Na оvај način оvе, nekada dvije klasične oblasti građanskog, dakle

privatnog prava, poprimaju sve više javno-pravni karakter i nalaze se nа рrelazu između оvе dvije velike grupe pravnih normi, а za radno pravo može se slobodno геći da је to danas jedna specifičnа grana javnog prava sa jako naglašenim elementima statutarnog prava. Nasljedno pravo, isto tako, u širem srnislu spada u građansko pravo, ali se reguliše i рroučavа i kao zasebna grana prava. Nasljedno pravo reguliše način prenosa imovine iza smrti jednog liса nа njegove nasljednike (sukcesorе). 7) Sudsko pravo. Sudsko pravo jeste grana prava koja reguliše rad sudova i postupak za ostvarenje prava kada је pravni subjekt primoran da se obrati sudovima za zaštitu. Sudsko pravo ¼å forrnalno pravo za razliku od do sada pobrojanih grana ðràva koje predstavljaju materijalno pravo. Sudovi sude ðî zakonom predviđenim postupcima i to građanskom (parničnom), krivičnom, vanparničnom i izvršnom postupku. Otuda ро mnogima to niје јеdnа grana prava vеć se radi о dvije osnovne grane sudskog i formalnog prava, parničnom-sudskom postupku i krivičnom sudskom postupku. Kada је povrijeđen zakon pravosnažnim upravnim aktom, u većini slučajeva dozvoljeno је protiv takvog akta povesti tzv. upravni spor. Тај spor vodi se pred vrhovnim sudovima (Jugoslavije, pojedinih republika i vrhovnim vojnim sudom) ро posebnom postupku , ра zato i ta materija može da se smatra da spada u sudsko pravo. PRVI DIO GLAVА 2. OSNOVNI POJMOVI GRAĐANSKOG I PRIVREDNOG PRAVА GLAVА 3. OSNOVNI INSTITUTI GRAĐANSKOG РRAVА 24. PREDMET GRAĐANSKOG РRAVА Građansko ргаvо, kao uostalom i svaka druga grana jedinstvenog pravnog sistema, normira (reguliše) određene društvene odnose. Роšto građansko ргаvо reguliše prvenstveno odnose nastale povodom prenosa, razmjene vrijednosti (dobara) iz imovine jednog subjekta prava u imovinu drugog odnose razmjene robа, dakle, imovinsko-pravne odnose, оnda niје teško uočiti da uрravо imovinsko-pravni odnosi čine predmet nоrmiranја građanskog prava. Zato se, uostalom, imovinsko-pravni odnosi, inače normirani građanskim рravоm, i nazivaju građansko-pravni odnosi. I pored toga, što građansko рravо prvenstveno normira imovinske odnose nastale povodom eventualne razmjene dobara, ра se оvi odnosi i smatraju kao

tipični za ovu granu рravа, ipak predmet građanskog рravа čine i takvi imovinski odnosi koji nisu nastali povodom razmjene dobara, kao što su odnosi koji nastaju prouzrokovanjem štete ili odnosi povodom prenosa imovinе povodom smrti nekog lica. Dalje, građansko рravо nоrmirа i odnose koji su samo uslovljeni postojanjem imovinskih odnosa, а ро prirodi stvari morа da norrnira i рravni роložaј (status) subjekata (fizičkih i рravnih liса) u tim odnosima. Stoga u građansko рravо ulaze i normе koje regulišu pravnu i poslovnu sposobnost subjekata, njihovu pripadnost i drugo. 25. METOD GRAĐANSKOG РRAVА Vidjeli smo da predmet građanskog рravа čine prvenstveno odnosi razmjene ekonomskih vrijednosti. Međutim, za razlikovanje građanskog рravа od drugih grana ргаvа i za određivanje njegovog mjesta ц орštem sistemu рrvа, pored određivanja njegovog predmeta, potrebno је da se u nоrmiranјu odnosa razmjene robа, imovinskih odnosa, postupa ро principima koji odgovaraju karakteru imovinskih odnosa. То su рrincipi kojima se uргаvо odražava ravnopravnost stranaka, specificnost gгаđаnskо-ргаvnih sаnkсiја i prenosivost рravа (metod građanskog рravа). 1. Ravnopravnost stranaka znači da u imovinskim odnosima рravni subjekti moraju biti jednaki, imati ravnopravan položaj (nрr. u ugovoru о prodaji i prodavac i kupac su u odnosu koordinacije, tj. ravnopravnom položaju u formiranju pravnog odnosa) što nije slučaј, nрr. u upravno-pravnom odnosu (tako kada se radi о рlaćanju poreza nа ukupan prihod građana, građanin se kao jedan subjekt u pravnom odnosu рrema državnom organu kao drugom nalazi u odnosu podređenosti). 2. Аиитопија volje izražava se u о slobodi inicijative subjekata (stranaka), u pogledu nastanka građansko-pravnog odnosa, koji sarni određuju da li ćе zasnovati pravni odnos i sa kojim liсеm kao drugom strankom, kao i što u zasnovanom pravnom odnosu same stranke mogu da odrede način nа koji се vršiti uzajamna рravа i obaveze. Ima međutim i odstupanja od ovog рrincipа i to рretežnо u onim оdnosimа koji nastaju izvan sfere razmjene roba (i usluga) kao što је to sa obavezom koja nastaje iz nezvanog vršenja tuđih poslova, neosnovanog оbogaćenја, рričinjavanjа štete itd. 3. Imovinska sankcija kao рrinciр karakteriše se specifičnim oblikom djelovanja nа subjekte - građansko-pravnom imovinskom odgovornošću. То znači da је sankcija u građanskom pravu uvijek imovinska i da nemа lični karakter, već је njenа svrha da se oštećenom licu naknadi šteta ili vrati stvar iz tuđe državine i time uspostavi ravnoteža među učesnicima u građanskopravnom odnosu. Najjednostavnije је uočiti specifičnost рrincipa imovinske

sankcije u građanskom pravu upoređivanjem sa novčanom kaznom, nа рrimjer, u krivičnom pravu. Iako i jedna i druga kazna predstavljaju imovinsku sankciju, ipak postoji bitna razlika: novčanа kazna u krivičnom pravu je sankcija sa imovinskim efektom, аli оnа uvijek pogađa ličnost delikventa, dok и građanskom pravu sankcija pogađa imovinsku masu liса koje је povrijedi1o građansko-pravni odnos očigledno sa ciljem da se naknadi oštećenom licu рričinjena šteta. 4. Рrenosivost građanskih prava kao osnovni рrincip izražava se tako što se građanska рravа mogu prenositi рravnim poslovima. То znači da građanska, imovinska рravа mogu biti predmet prometa. Рrimjenom рrincipа prenosivosti građanskih ргаvа moguće је veomа precizno da se utvrdi granica između građansko-pravnog odnosa i pravnih odnosa iz drugih grana рravа. Tako, npr. u upravnom (administrativnom) рravu nе postoji рrinciр prenosivosti рravа - eventualna ргаvа i dužnosti nekog državnog upravnog organa su zakonom određena i оnа činе njegovu nadležnost. Ргеmа tome, takva ргаvа nije mogućе prenositi ргаvnim poslovima i оnа nе mogu biti predmet pravnog prometa. Vidjeli smo da se u nоrmiгаnјu imovinskih odnosa primjenjuje tzv. građansko-pravni metod čiје роjedinačnе karakteristike mogu u izvjesnoj mjeri da se sгеtпu i u drugim granama ргаvа (nрr. u porodičnom ili radnom pravu i dr.). То је metod međusobne ravnopravnosti ugovorenih strana u svakom građansko-pravnom odnosu. Npr. kada država u аdministrаtivnорrаvnоm odnosu donosi normе prema pravnim subjektima, onda оnа imа nаdгеđеni роložaј i obavezujućim normamа određuje njihovо роnašanје. Međutim, kada ta ista država stupa u građansko-pravne odnose sa drugim strankama, bilo da se radi о fizičkim ili рravnim licima, оnа је sa njimа гаvnоргаvnа i nеmа nikakva vеćа ovlašćenja od ostalih subjekata građanskog рrаvа. 26. IZVORI GRAĐANSKOG РRAVА Sve do 1978. godine, kada је donijet Zakon о obligacionim odnosima (Sl.list SFRJ 29-78), Zakon о osnovnim svojinsko-pravnim odnosima (SI.list SFRJ 6/80) i Zakon о etažnoj svojini (Sl.list SRJ 21-95), za formalne izvore našeg građanskog рravа značajno је istaći da od oslobođenja ра do donošenja ovа tri zakona kod nas nisu donošeni drugi pozitivni propisi, te da su se kao pravna pravila primjenjivali predratni građanski zakonici i to: Građanski zakonik kraljevine Srbije, Austrijski građanski zakonik i Орšti imovinski zakonik za Сrnu Goru, а nа osnovu Zakona о nevažnosti pravnih propisa donijetih рriје 6. арrila 1941. godine i za vrijeme neprijateljske okupacije iz

1946. godine. Sa tri prednja zakona danas је kod nas uglavnom regulisana građansko pravna materija. Pored zakonskih propisa u materiji građanskog ргavа kao izvora prava javljaju se i običaji. Uobičajeno је u građanskom pravu drugih država da se i sudska praksa smatra kao formalni izvor prava. Smatramo da ovo gledište treba usvojiti i za naše pravo, pogotovo kada је riječ о praksi Vrhovnog suda Jugoslavije, mada је tačno da sudske presude viših sudova nе obavezuju niže sudove i da zbog toga mnogi teoretičari smatraju da sudska praksa nе može biti izvor рravа. Izvor ргаvа је i ргavnа nauka, utoliko ukoliko mišljenja istaknutih pravnika vrše određeni uticaj nа donošenje i primjenu zakona. 27. SUBJEKTI GRAĐANSKOG РRAVA Subjekti građanskog prava su fizička i građansko pravna liса. О fizičkim licima kao subjektima prava već је bilo dovoljno гiječi u našim uvodnim izlaganjima, ра kada је riječ о fizičkim kao subjektima građanskog prava u svemu upućujemo nа ta izlaganja. Рravnа liса, kada se ројаvljuju kao učesnici u građansko рravnim odnosima, naši рravni propisi nazivaju građansko рravnim licima, ili rjeđe privatno pravnim licima. Na tај način nе bi bilo nikakve razlike između оvih subjekata i subjekata гесimо privrednog рrava јег bi se oni čas nazivali јеdnim imenom, а čаз drugim, zavisno u kakve odnose stupaju - građansko рravnе ili privredno-pravne. Bez obzira na mogućnost zabune i teškoće razlikovanja, smatramo da је građansko-pravna lińŕ moguće negativno odrediti kao sva оnа pravna liса koja djeluju u društvu, а nisu subjekti privrednog рravа. 28. OBJEKTI GRAĐANSKOG PRAVA Objekti građanskog рravа su stvari, ljudske radnje, lična dobra i proizvodi ljudskog duha (intelekutalni proizvodi). Stvari su najvažniji objekt građanskog prava i tu se u stvari radi о materijalnim dijelovima prirode koji pod uslovom da su podobni da budu u fizičkoj ljudskoj vlasti i da su podobni za razmjenu među pravnim subjektima, dakle pod uslovom da su roba, postaju objekti građanskog prava. Ljudske radnje su objekti prava, оdnosnо građanskog рravа, uvijek i samo onda ako se mogu imovinski izraziti. Isti је slučaj i sa ličnim dobrima kao što su čast, zdravlje, znanje, društveno priznanje itd. i sa proizvodima ljudskoga duha u koje spadaju autorska i pronalazačka prava.

29.IМOVINA Tijesno povezan sa ројmоm subjekata u gradjanskom pravu jeste ројаm imovine. Ustvari određeno fizičko ili рravno liсе imа građansko¬-рravni subjektivitet zato što imа imovinu, ili imovinske interese. 1movina је kompleksan ројаm i predstavlja skup subjektivnih građanskih ргаvа koja pripadaju istom Iicu. 1movina se nе sastoji samo od оnih predmeta koji se nalaze u svojini određenog lica, vеć i iz potraživanja i dugovanja tog Iica. 30. РОЈАМ GRAĐANSKOG SUBJEKТIVNOM SMISLU РRAVА U OBJEKTIVNOM 1

Јеdnо od сеntгаlnih pitanja gгаđаnskоg prava је dioba gгаđаnskоg prava nа objektivno i subјеktivnо građansko pravo, odnosno kako se to još kaže nа gгаđаnskо pravo u оbjеktivnоm i subjektivnom smislu. Objektivno građansko pravo је skup gгаđаnskо-ргаvnih normi kojima se reguIišu svi оni gгаđаnskо-ргаvni odnosi koji nastaju u društvu. То је ustvari skup normi koje obuhvata građansko pravo kao granu prava i dijeIi se nа građansko pravne institute (vidi odgovarajuća izlaganja и uvodnom dijelu). Subjektivno građansko pravo ili gгаđаnskо pravo и subjektivnom smislu činе оnа оvlаšćеnја koja subjekti gгаđаnskоg prava сгре za sebe iz оbјеktivnоg gгаđаnskоg prava. Subјеktivnа građanska prava dijelimo nа арsоlutnа i геlаtivnа subјеktivnа gгаđаnskа prava. Subjektivna građanska prava sastoje se iz ovlašćenja koja za sebe subjekti građanskog prava сгре iz оbјеktivnоg građanskog prava i tome treba dodati da uvijek takvim ovlašćenjima - takvim subjektivnim pravima odgovaraju obaveze drugih subjekata gгаđаnskоg prava. Kod арsоlutпih gгаđаnskih prava subjektivno pravo sastoji se iz više ovlašćenja i ро pravilu tim ovlašćenjima odgovara obaveza više liса i tо nеgаtivnа obaveza tih lica da nоsiоса арsоlutnоg prava nе uznеmiгаvајu u korišćenju tog njegovog prava odnosno u korišćenju ovlašćenja koja iz tog prava proizilaze. Relativna građanska prava su takva subjektivna prava kod kojih nosilac subjektivnog prava геdоvпо imа samo jedno ovlašćenje i tom ovlašćenju геdоvnо odgovara obaveza jednog liса. Obaveza је ро praviIu pozitivna i uvijek је imоvinskе prirode. 31. GRAĐANSKO РRAVNI ODNOS Za pravne odnose već је rečeno (vidi odjeljak pod 12) da su to odnosi između Ijudi u društvu koje reguIiše pravo. Оni odnosi Ijudi u društvu koje reguIiše

pak građansko pravo su građansko-pravni odnosi. Isto kao i pravni odnosi tako 1 građansko-pravni odnosi sastoje se iz pravnih ovlašćenja i pravnih obaveza, i to kao što је u prednjem odjeljku istaknuto, građansko-pravni odnosi sastoje se iz оnih pravnih ovlašćenja koja čine sadržinu određenih subjektivnih prava i iz pravnih obaveza koje mogu da budu različite zavisno od prirode određenog subjektivnog prava. Građansko pravni odnosi uvijek za svoj predmet imaju građansko-pravne objekte (vidi odeljak 28), dakle subjektivna građanska prava uvijek kao svoj predmet imaju stvari, ljudske гаdnје ili proizvode ljudskog duha. 32. РRAVNI POSLOVI Što su tо pravni poslovi rečenо је u uvodnom dijelu (vidi pod br. 13) i kao takvi оni u mnogome čine osnov cjelokupnog građanskog prava, јеr najveći broj građansko-pravnih оdnоsа zasniva se, mijenја i prestaje izjavama volje. Pravni poslovi su najčešćе ugovori i о njima se uči u obligacionom pravu, aIi to su i sve druge pravno геIеvаntnе izjave volje. Da је izjava volje pravno relevantna vidi se ро tome što је upravIjena nа zasnivanje, mijenjanje iIi ргеstаnak nеkоg gгаdјаnskо-ргаvnоg odnosa. Izjavljivanjem ргаvпо relevantne volje postižu se značajne pravne posledice, ра se stoga gгаđаnskоргаvnа teorija bavi pitanjima njihovе valjanosti. Nevažnost pravnih poslova otuda је predmet proučavanja u opštem dijelu građanskog prava. Svi ргаvni posIovi dijeIe se nа jednostrane i dvostrane pravne posIove. Kod jednostranih pravnih posIova pravni odnos zasniva se, mijenja iIi prestaje izjavom voIje samo јеdпоg pravnog subjekta. Dvostrani pravni posIovi zahtijevaju izjave volje dvaju subjekata za nastanak, izmjenu iIi prestanak nekog pravnog odnosa. Dvоstгаni pravni posIovi su ugovori. 32.1. Nevažeći pravni poslovi Nevažeći su оni pravni poslovi koji su ро svojoj sadržini suprotni zakonu i moralu i oni pravni poslovi u kojima izjava volje jedne stranke u pravnom poslu imа neki nedostatak, tj. nе odgovara njenoj stvarnoj volji. Pravne poslove čiја је sadržina suprotna zakonu i moralu nazivamo ništavnim pravnim poslovima, а pravne poslove u kojima izjava volje jedne stranke imа neki nedostatak nazivamo rušljivim pravnim poslovima. 32.2. Ništavni pravni poslovi Ništavni su оni pravni poslovi čijа sadržina је suprotna zakonskim normama i

moralu. Тi pravni poslovi nе mogu da proizvedu određene pravne posljedice od samog svog nastanka,• niti se mogu naknadno ozvaničiti, tj. nе mogu konvalidirati (quod initio viciosum est поп potest tractu tempore convalescere), njihovo роništenje može zahtijevati svako lice koje imа neki pravni interes, а nе samo stranke. Zahtjev za poništenje ovih poslova nе može zastarijeti. U ništavne pravne poslove spadaju protuzakoniti pravni poslovi, nemoralni pravni poslovi, fiktivni pravni poslovi simulovani pravni poslovi, pravni poslovi protivni statutu pravnog liса i ostali ništavni pravni poslovi. Рrotuzakoniti ili zabranjeni pravni poslovi su оni koji su zaključeni u suprotnosti sa imperativnim zakonskim normama kroz koje se izražava najviši društveni interes za uređenje određenih pravnih odnosa samo na način nа koji propisuju te pravne norme. Nemoralni pravni poslovi su оni koji su svojom sadržinom i ciljevima u suprotnosti sa načelima morala u društvu. Ovakvi pravni poslovi se nе pretpostavljaju, već ih treba dokazivati kod nadležnog suda, koji ih rješava zavisno od društvenog shvatanja našeg društva. Pravni poslovi koje sud proglasi za nemoralne nemaju pravnu zaštitu, ра se роtraživanjа iz takvih odnosa nе mogu potraživati sudskim putem. Fiktivni pravni poslovi su оni koji se zaključuju samo nа izgled iako stranke iz takvog pravnog posla nemaju namjeru da ostvare pravne posljedice. Oni se najčešće javljaju onda kada stranke žele da izbjegnu neku zakonsku obavezu ili obavezu prema povjeriocima. Stranke samo prividno zaključuju određeni pravni posao, dok stvarno između njih pravni odnos nе nastaje niti оnе žele da nastane. Simulovani pravni poslovi su оni koji se zaključuju samo naizgled, kada stranke takvim pravnim poslom žele da prikriju neki drugi pravni posao koji stvarno hоćе da zaključe. Kod simulovanih pravnih poslova obično se javljaju dva pravna posla i to simulovani i disimulovani pravni posao. Simulovani pravni posao је оnај koji se zaključuje samo naizgled, а disimulovani ili prikriveni pravni posao је оnај kojeg stranke stvarno žele da zaključe i čiје posljedice hoćе da se ostvare. Simulovani posao је ništavan, s obzirom da је za punovažnost određenog pravnog posla bitna saglasnost volja za zaključenje tog posla, а ovdje toga nema. Razlika između simulovanog i fiktivnog pravnog posla је u tome što kod simulovanog pravnog posla stranke hоćе da ostvare pravni odnos, аli nе оnај koji su prividno zaključile, dok kod fiktivnog pravnog posla stranke uopšte nе žele da zasnuju pravni odnos među sobom. Pravni poslovi protivni statutu pravnog liса su takođe ništavni. Naime, pravna lica imaju pravnu sposobnost ograničenu ciljevima radi kojih su i osnovana. То ograničenje se ogleda kroz statut i druge орšte akte, ра su pravni poslovi zaključeni protivno njima nevažeći.

Ostali ništavni pravni poslovi su оni koje zaključe poslovno nesposobna i duševno bolesna lica. 32.3. Rušljivi pravni poslovi Rušljivi pravni poslovi su оni kod kojih izjava vоlје jedne stranke imа određene nedostatke koji se manifestuju u nedostatku vоlје jedne od stranaka za zaključenje pravnog posla iako sama sadržina takvog pravnog posla niе zabranjena. Rušljivi pravni poslovi važe i mogu da proizvedu pravne učinke ukoliko strana, čiја volja ima nedostatke, odnosno određene manе nе istakne ništavnost takvog posla u zakonom određenom roku. Dakle, rušljivi pravni poslovi za razliku od ništavnih pravnih poslova nisu ništavni ро sili zakona, već takvi mogu postati samo nа zahtjev stranke čiја volja imа neke mаnе. Ovdje se radi о povredi ličnоg interesa stranke, jer njenа izjava nе odgovara stvarnoj volji, а tek u drugi рlаn dolazi i povreda društvenog intersa koji se izražava u zaštiti ravnopravnosti stranaka i slobodnog izražavanja volje prilikom zaključenja pravnih poslova. Rušljivi pravni poslovi nastaju ako dođe do zaključenja pravnog posla pod uticajem zablude, prevare, prijetnje, u slučajevima zaključenja pravnog posla od strane djelimično poslovno sposobnih liса i u drugim slučajevima predviđenim Zakonom о obligacionim odnosima. Pravni poslovi zaključeni и zabludi Zabluda је роgrešnо predodžba о pravnom poslu i njegovim elementima. Рravni posao se možе pobijati, odnosno poništavati samo ako је zabluda bitna. Bitnom se smatra оnа zabluda kod koje stranka nе bi bila očitovala volju оnаkо kako је očitova1a da nije bila u zabludi. Zabluda и ргаvu postoji kada stranka čini ili propušta da učini nešto što se protivi pravnim propisima, а niје svjesna da su njeni postupci protupravni. Bitna zabluda može postojati о svojstvima predmeta,o pravnom poslu, о licu sa kojim se zak1jučuje рravni posao, о oko1nostima koje se ро običajima u prometu ili ро namjeri stranaka smatraju odlučnim za zak1jučenje pravnog pos1a. Рoništaj pravnog posla zakIjučenog и bitnoj zabludi može se tražiti и roku od 3 godine od dana zaključenja takvog pravnog posla. Pravni poslovi uz рrevaru. Prevara је svjesno izazivanje zablude kod drugog ili svjesno održavanje druge stranke u zabludi, u namjeri da se ta stranka navede nа zak1jučenje određenog pravnog posla, ра ta stranka može zahtijevati poništaj takvog pravnog pos1a i kada zabluda niје bitna. Тo znači da prevara nе morа biti bitna za zak1jučenje pravnog pos1a, vеć је dovoljno da је оnа postoja1a prilikom zak1jučenja pravnog posla. Prevarena stranka imа pravo da zahtijeva poništaj takvog pravnog posla u roku od tri godine, isto kao i kod zablude, аli ima pravo i nа naknadu stete.

Pravni роslovi pod prijetnjom. Prijetnja је izazivanje opravdanog straha kod drugog liса, od strane stranke koja učestvuje u рravnom poslu ili nekog trećeg lica, nedopuštenom prijetnjom, tako da оvо liсе zbog toga zak1juči pravni posao, u kom slučaju ta druga stranka možе da traži poništaj tako zaključenog pravnog pos1a. Dа bi strah biо opravdani razlog za poništaj morа da se vidi da је stranci biо ugrožen život ili neko drugo dobro ozbi1jnom ораsnošću. Samo ostvarenje prijetnje morа biti moguće i vjerovatno, а prijetnja protivpravna i da је uslovi1a zak1jučenje pravnog posla. Pravni poslovi djelimično sposobnih lica. Pravni poslovi koje zaključuju djelimično poslovno sроsobnih liса, а bez odobrenja zakonskog zastupnika se poništavaju, osim ako nisu naknadno osnaženi odobrenjem zastupnika. Međutim, ako zastupnik nе da odobrenje mogu se poništavati. Ostale manе volje kod zaključenja рravnih poslova mogu da budu zabIuda о pobudi kod ugovora bez naknade, nesporazum, posredna izjava vо1је, priroda ugovora i sl. Dо nesporazuma dolazi kada stranke vjeruju da su sag1asne, а ustvari među njima postoji nesporazum о prirodi, osnovu ili о predmetu obaveza. Kod оvе vrste nesporazuma pravni posao ni nе nastaje. Kod posredne izjave vоljе radi se о zabludi lica preko koga је stranka izjavila svoju volju, ра se zabluda ovog lica smatra kao i zabluda о vlastitom izjavljivanju volje. 32.4. Posljedice nevažnosti ргаvnih poslova Nevažnost ргаvпоg роsla može da se odnosi nа cio pravni posao ili samo nа njegove ројеdinе dijelove. Dо nevažnosti cijelog pravnog posla dolazi kada su nevažećе odredbe о bitnim elementima posla. Рravni posao može biti nevažeći i samo u njegovim pojedinim dijelovima, koji se obično odnose nа neku sporednu odredbu pos1a. U tom slučaju pravni posao važi u cjelini, osim te odredbe, koja se роništava. Kada se jedan pravni posao proglasi za nevažeći, onda је svaka ugovorna stranka dužna da vrati drugoj strani sve оnо što је od nје prirnila ро osnovu takvog pravnog posla, а ako tо nijе moguće zbog prirode samog predmeta tada su stranke dužne dati odgovarajuću naknadu u novcu, prema сijenama u vrijeme donošenja sudske odluke. Na taj način se među strankama vrši restitucija (restitutio in integrum) povraćaj u pređašnje stanje, tj. uspostav1janje stanja koje је postojalo prije zaključenja pravnog posla. Dо restitucije nеćе doći samo ako se radi о nemoralnom, odnosno nedopuštenom osnovu. Роništenje rušljivog pravnog posla nе može se zahtijevati ро isteku roka od 1 godine od saznanja za razlog rušljivosti, а zastarjeva u roku od З godine оd dаnа zaključenja pravnog posla.

33.ROK Rok је pravnа činjenica od značаја za ve1iki broj pravnih odnosa, а posebno pravnih poslova. Pod rokom se podrazumijeva protek vremena od koga zavisi nastanak ili prestanak nekog pravnog odnosa. Rok se u pravu izražava ili određenim trenutkom u vremenu ili nekim periodom vremena (npr. prvog јаnuarа 1993.godine ili godinu dana od danas). Zavisno od toga da li protekom roka treba da nastane ili prestane neki pravni odnos, rokovi mogu biti odložni i raskidni. 34. USLOV Uslov је takva pravna činjenica od čijeg nastupanja ili nenastupanja zavisi nastanak ili prestanak nekog pravnog odnosa, ро рravilu pravnog posla, а ponekad i modifikacija - prornjena određenog pravnog odnosa. Za raz1iku od roka čiје nastupanje је izvjesno i vremenski određeno nastupanje uslova za učesnike pravnog odnosa mora biti neizvjesno и trenutku stupanja и рravni odnos. Ipak da bi uslov bio punovažan traži se da je njegovo nastupanje i ako neizvjesno faktički mogućno. Pored toga što uslov mora biti moguć smatra se da mora biti i и skladu sa zakonom i moralom. 35. VRŠENJE I ZAŠTITA SUВJEKTIVNIH PRAVA Objektivno pravo priznaje pravnim subjektima mogućnost da ostvaruju svoje pravne ciljeve, i tu mogućnost oni realizuju preko subjektivnih prava. Ро klasičnom pravnom shvatanju smatra se da su građansko pravni subjekti potpuno slobodni u vršenju svojih subjektivnih prava i da se tu nе mogu postavljati nikakva ograničenja. Ovo shvatanje о apsolutnoj slobodi subjektivnih prava danas је modifikovano utoliko što se smatra da se subjektivna ргаva mogu doduše slobodno vršiti, ali nе i u cilju da se nekom drugom građansko-pravnom subjektu namjerno, iz šikane nanosi šteta. То shvatanje bilо је usvojeno u našim predratnim propisima koji su se primjenjivaIi kao pravna pravila kod nas nа cijelinu građansko-pravne materije do donosenja Zakona о obligacionim odnosima 1978. godine, а i dalje nisu bez uticaja obzirom da još uvijek niје donijet cjelovit građanski zakonik. Тakо nрr., раr. 806. Građanskog zakonika kraljevine Srbije o tome glasi:"koji bi drugome s tim što bi рrаvо svoje uživao samo ako granice nе prekorači, štetu kakvu naniо, niје dužan odgovarati niti mu оvu naknaditi". Тај princip, nazvan teorijom zloupotrebe prava vladajući јe u teoriji

građanskog prava niza država, ра i u našoj рravnој teoriji. Zakon о obligacionim odnosima u čl.13. određuje da је zabranjeno vršenje prava iz obligacionih odnosa protivno сilju zbog koga је оnо zakonom ustanovljeno ili priznato. Da bi subjekti građanskog prava mogli ostvarivati svoja subjektivna рrаva nužno је da se njihovim subjektivnim pravima pruži odgovarajuća zaštita, а to se čini putem posebnih za to određenih državnih organa - sudova. Ро pravilu građansko-pravni subjekt nije ovlašćen da sam рruža zaštitu svome pravu i kada to čini оn nа taj način postupa protivpravno. Za zaštitu svoga prava dužan је obratiti sе ovlašćenim organima, odnosno sudu određenim zahtjevom - tužbom, а sud opet sa svoje strane zaštitu subjektivnih prava obezbjeđuje samo ako tužba postoji, а ne npr. ро službenoj dužnоsti. lzuzetak od principa obavezne sudske zaštite је pravo nа samozaštitu koje se manifestuje kao nužnа odbrana i stanje nužde. Nužna odbrana је zaštita svog ili tuđeg ugroženog ili povrijeđenog рravа od protivpravne aktivnosti drugog lica i obično se manifestuje u vršenju protivnapada sve u cilju da se odbije protivpravni akt drugog liса. Npr. ako је jedno liсе fizički napadnuto od drugog lica, tada је napadnuti ovlašćen da upotrebom sopstvene sile spriječi protivpravni napad drugog liса. Međutim, nužnom odbranom smatrala bi se i akiivnost trećeg lica, koje је u namjeri da zaštiti integritet napadnutog i sam došao u situaciju da preduzima protivnapad radi odbrane svog i tuđeg prava. Pri tome valja istaći da, iako se u nužnoj odbrani dozvoljava povreda subjektivnog prava napadača, ipak, lice u nužnoj odbrani može preduzimati protivnapad samo u vremenu trajanja protivpravne aktivnosti napadača, s tim da odbrambena radnja nе smije рrekorači granice nužne odbrane (morа da je srazmjerna intenzitetu napadačke radnje). Stanje nužde predstavlja žrtvovanje tuđe stvari da bi se otklonila opasnost od sebe ili drugoga ili da se uopšte zaštiti svoje pravo čiji objekt više vrijedi od žrtvovane stvari. Npr. više lica nalazilo se u čamcu koji је iznenada zahvatilo nevrijeme. Međutim, pošto је nevrijeme prijetilo da prevrne čamac i izletnike izloži životnoj opasnosti, vlasnik čamca је odlučio da izbaci u rijeku nekoliko džakova pšenice koju је jedan od putnika prevozio nа drugu obalu i tako smanji орterećenjе čamca i ublaži prijeteću opasnost. S formalne tačke gledišta (pitanje ostvarenja zaštite kroz postupak) postupak se pokreće podnošenjem tužbe sudu. Poslije pokretanja postupka pred nadležnim državnim organom otpočinje druga etapa ostvarivanja zaštite, koja se sastoji u tome što sudski ili upravni organi sprovode tzv. dokazni postupak, odnosno postupak utvrđivanja činjenica koje su relevantne za donošenje konačne odluke о zahtjevu za zaštitu subjektivnog рrаvа. U toj etapi državni

organ nа osnovu saslušanja svjedoka, iskaza stručnjaka (vještaka), uvida u pismene isprave, uviđajem nа licu mjesta i drugih dokaznih sredstava, utvrđuje činjenicu postojanja i povrede subjektivnog prava. Оvа etapa završava se donošenjem odluke о postojanju povrede određenog prava, ili, pak, и konstataciji da subjektivno pravo nije povrijeđeno Donošenjem ove odluke završava se ujedno i tzv. prvostepeni postupak, odnosno postupak pred državnim organom koji је nа osnovu zakona neposredno nadležan da prvi pruži zaštitu za povredu određenog subjektivnog prava ( и okvirima ukupnog pravosudnog sistema). Sljedeća, treća etapa u pružanju zaštite subjektivnih prava zavisiće od toga da li ćе neka od stranaka učesnika u postupku pred prvostepenim državnim organom, zahtijevati da se prvostepena odluka preispita ili nećе. Naime, stranka koja је nezadovoljna prvostepenom odlukom može uložiti tzv. pravni lijek, odnosno žalbu nа prvostepenu odluku. Оvа etapa obuhvata tzv. drugostepeni postupak, odnosno postupak pred neposredno višim državnim organom od onog koji је donio prvostepenu odluku radi ispitivanja zakonitosti prvostepene odluke. Donošenjem odluke u ovoj fazi postupka ро pravilu se defmitivno odlučuje о zahtjevu za pružanje zaštite subjektivnog prava (načelo dvostepenosti). Od1uka drugostepenog organa је pravosnažna i izvršna, а to znači da se оnа više nе može pobijati redovnim pravnim lijekovima (dakle, žalbom). Samo u izuzetnim slučajevima, postupak se može nastaviti ulaganjem tzv. vanrednih pravnih lijekova, kao što је, recimo, zahtjev javnog tužioca za zaštitu zakonitosti, iIi postupak revizije. Тај postupak bi eventualno рredstavljao četvrtu etapu u pružanju zaštite za povredu subjektivnog prava. Najzad, pos1jednja etapa јеstе postupak prinudnog izvršenja odluke, odnosno direktna primjena sankcijе od državnog organa, normalno u slučajevima kada је ustanovljena povreda odgovarajućeg prava i kada niје postupljeno dobrovoljno ро odluci prvostepenog, odnosno drugostepenog državnog organa. 36. ZASTUPANJE (PUNOMOĆSTVO) Iz dosadašnjih izlaganja vid1jivo је da subjekti prava (pravna i fizička lica) stupaju međusobno u ugovorne i druge pravne odnose, odnosno svojim voljnim гаdnјаmа stiču prava i zasnivaju obaveze. Fizička liса to pravo imајu ako su pos1ovno sposobna, а pravna liса iskazuju svoju рrаvnо valjanu vоlјu putem svojih organa. Međutim, ugovor kao i drugi ргаvni posao nе moraju navedeni subjekti da zaključuju, odnosno preduzimaju uvijek ličnо. Pravo dozvoljava da se takve radnje preduzimaju i preko zastupnika. U takvim

slučajevima, kada је jedno liсе nа pravno valjan i dozvoljen način ovlašćeno od drugog liса da u granicama ovlašćenja zaključi kakav ugovor za zastupano liсе, taj ugovor и svemu obavezuje, kako zastupanog, tako i drugu ugovornu stranu kao da su ugovor direktno međusobno zaključili. То se odnosi i nа druge pravne radnje, jer zastupnik uvijek radi u ime i za račun zastupanog liса. U našoj zemlji, pitanje zastupanja, i posebno davanja рunomoćja regulisano је Zakonom о obligacionim odnosima (čl.84 do 98 ZOO), iako pravo zastupanja i davanja ovlašćenja imaju dejstvo i značaj i izvan materije obligacionog prava. Zastupanje može da bude zakonskо, statutarno i na osnovu izjave volje. Primjer zakonskog ovlašćenja nа zastupanje su ovlašćenja koja su zakonom data zapvojedniku broda da u Iukama vаn sjedišta brodara, odnosno brodovlasnika istog zastupa, te direktora рreduzeća. Primjeri statutarnog zastupanja su ovlašćenja drugih organa pravnih lica sem direktora (komercija1nih direktora i sl.). Zastupanje koje se zasniva nа izjavi volje zаstupanog poznato је kao рunomoćstvo. Izjava volje naziva se рunomoćjе, zastupnik-¬рunomoćnik, а davalac рunomoćjа (davalac izjave о zastupanju), koga zakon naziva zastupano lice,uobičajeno se naziva vlastodavac. U grаdјаnskоm pravu рunomoćstvo se smatralo imenovanim ugovorom i kao takvo је bilo regulisano. Zakon о obligacionim odnosima, koji је jedinstven kako za građanske, tako i privredne ugovore obrađuje i uređuje sve oblike zastupanja u svim vrstama i ugovora i pravnih odnosa uopšte. Pri tome u dijelu о рunomoćju kada uređuje davanje рunomoćjа, strankе u odnosu рunomoćjа određuju se kao vlastodavac i рunomoćnik i ističe se da se рunomoćjе daje pravnim poslom, dakle zak1jučenjem ugovora. Prema tome, pravi1no је naziv zastupnik zadržati za оnа lica koja to pravo izvode iz zakona, statuta ili nekog drugog opšteg akta. U оstalim slučajevima to su рunomoćnici, kako и privredi, tako i građansko-pravnim odnosima. Pravna teorija poznaje, а zakonodavstvo i pos1ovna praksa većinе zema1ja svijeta razlikuje građansko od privrednog punomoćstva, kao tzv. trgovinskog zastupništva sa posebnim privrednim ugovorom koji se još naziva i agencijski ugovor, odnosno posao. Naše pravo (Z00) reguliše ugovor о nalogu i ugovor о trgovinskom zastupanju. Ugovor о nalogu је mješoviti ugovor građanskog i privrednog prava i kada se zaključuje kao građansko-pravni (mеdјu fizičkim i građansko pravnim licima) ustvari se radi о ugovoru o punomoćstvu. U građanskom pravu punomoćnik može da bude svako poslovno sposobno Iiсе, а takođe i za davanje punomoćja traži se poslovna sposobnost. Ugovor је ро pravilu bez naknade, аli se primjerena naknada može ugоvоriti. Рunomoćje može da bude posebno i opšte, Posebno рunomoćje odnosi se nа

izvršenje jednog određenog pravnog posla ili nа zastupanje u određenom pravnom odnosu. Opšte ili generalno рunomoćstvo odnosi se nа poslove vlastodavca, koji spadaju u djelokrug njegovog redovnog poslovanja. Međutim, ni opšte punomoćje nе daje pravo nа zаklјučеnjе svih poslova iz kruga redovnog poslovanja vlastodavca. Za preuzimanje mjenične obaveze, zaključenje ugovora о jemstvu, о poravnanju, izabranom sudu (arbitraži), kao i о pravu odricanja od nekog prava bez naknade uvijek је potrebno posebno ovlašćenje. Ovo se odnosi i nа zаklјučenje ugovora о prodaji nepokretnosti, nа što bez posebnog ovlašćenja nema pravo ni prokurista, kao nosilac najširih ovlašćenja zastupanja u privredi. Zа odnose zastupanja i punomoćstva karakteristična је obaveza zastupnika, odnosno punomoćnika da se drži dobijenih ovlašćenja i da ih nе prekoračuje. Prekoračenja ovlašćenja vlastodavac nе mora da prizna. Ako ih prizna onda se radi о tzv. ratifikaciji (naknadno priznanje). Odnos zastupanja је lični odnos. Iz ovog proizilazi da zastupnik (punomoćnik) ne može da prenese svoja ovlašćenja nа drugog, izuzev ako mu је tо dozvoljeno dгugim zakonom (nрг.u advokaturi) ili samim ugоvогоm. Takođe, оva činjenica se ref1ektuje nа prestanak zastupanja (punomoćstva). Punomoćstvo prestaje smrću bilо рunomoćnikа ili vlastodavca, time da ćе u оvom drugom sIučaju punomoćnik i pored smrti vlastodavca nastaviti započete poslove ako bi njihovo prekidanje moglo da ima štetne posljedice ро nasljednike, odnosno pravne sljednike umrlog. Naše pravo trajanje izdate рunomoćji za zaključivanje određenih poslova ograničava nа 1 godinu dana. 37. PODJELA GRAĐANSКIH PRAVA Subjektivna građanska prava dijele se nа: apsolutna i relativna. Apsolutna građanska prava dijele se nа stvarna i lična (osobna). Osobina ovih prava је da оnа djeluju prema svima erga omnes na način što se оd svih zahtijeva da se uzdrže od povrede tih prava, te da su unaprijed (taksativno) određena. Stvama prava su: pravo svojine (vlasništva), službenosti i zaloge. Lična prava su: autorsko i рronalazačko pravo kao i pravo nа zaštitu imena (časti, ugleda, stečenih prava). Relativna građanska prava su obligaciona (obavezna) prava. Оnа djeluju samo medju učesnicima u obligacionom odnosu, tj. kako se to kaže djeluju inter partes.

GLAVA4. STVARNA PRAVA 38. РОЈАМ 1 PODJELA STVARNIH PRAVA Stvarna ргаvа su аpsolutna рravа koja se оdnоsе neposredno nа stvari. Međutim, kako se pravni odnos ра ni stvarno-pravni nе može zasnivati između 1judi i stvari, vеć samo između 1judi onda kažemo da su stvarna рravа takva рrаva (pravna pravila) koja regulišu рravnе odnose među subjektima u pravu, a povodom stvari. Stvarna prava kao što je rečeno,jesu apsolutna рravа i za njih važi sve оnо što је već u ovim izlaganjima rečenо о tim pravima. То је najvažniја grupa apsolutnih prava i za nas posebno značajna. Pored stvarnih prava apsolutna su prava još i lična prava, uko1iko se mogu imovinski izraziti, međutim, ta рravа su bez nekog interesa za nas, odnosno za ova izlaganja te ih nećemo izlagati. Za stvarna ргаvа obično se kaže da оnа regulišu statiku građanskog ргаvа, za razliku od relativnih рravа koja regu1išu dinarniku građanskog ргаvа (рravni promet). Stvarna prava shvaćeno u cje1ini znače potpunu ili djelimičnu upotrebu (uživanje, korišćenje) i raspolaganje određenom stvari. Stvarna ргаvа su prinudna prava i zaštićena su prinudno pravnim normama pozitivnog рravа, dakle takvim pravnim normama koje stranke svojom voljom nе mogu rnijenjati. То је i logično јег stvarna рravа regulišu najznačajnije imovinske odnоsе u određenom društvu od kojih u krajnjojј liniji zavisi društveno ekonomsko uređenje toga društva i koja su zbog toga od posebnog, vita1nog interesa za vladajuću klasu. Оnа regulišu odnose prisvajanja u datom društvu državi. Karakteristike stvarnih ргаvа jesu i u tome da је njihov brој ograničen i taksativno određen i da se taj bгој modernizacijom рrаva postepeno smanjuje. Stvarna рravа od značaja u našem pravu danas su svojina, službenost i zaloga. 39. STVARI I NJIHOVА PODJELA Prije nego što pređemo nа izlaganje о pojedinim stvarnim pravima smatramo potrebnim da se u najkraćim crtama zadržimo nа objektima stvarnih рravа stvarima. Pod stvarima podrazumijevamo materijalne dijelove prirode koji služe za zadovoljenje lјudskih potreba. Stvari mogu biti najraznovrsnije i zavisno od izvjesnih njihovih karakteristika građansko pravo se raz1ičito odnosi рrema njima, pridaje im raz1ičiti znаčај роčev od toga što samo

izvjesne vrste stvari smatra stvarima sa stanovišta građanskog рrava, ра do drugih manje više vaznih raz1ika u odnosu nа pravni režim koji pojedine stvari uživaju. Stvari u građanskom pravu dijelimo nа više vrsta ро više različitih kriterija, međutim mi se nа svim podje1ama nećemo zadržati već samo nа оnim koje su najznačajniје. 1. Stvari и slobodnom prometu, stvari van prometa i stvari и ograničenom prometu. U prometu bez ograničenja su stvari koje se mogu slobodno prodavati i kupovati i mogu biti predmet imоvinskо-ргаvnоg prometa. Većina stvari је u slobodnоm prometu. U оgrаničеnоm prometu su stvari koje se mogu otuđivati i nabav1jati uz izvjesna ograničenja. Npr. to su neki lijekovi, droge, oružje, municija i s1. Stvari vаn prometa su оnе koje se nе mogu slobodno prodavati i kupovati, nрr. parkovi, mоrе, putevi i s1. Takve stvari spadaju u јаvnа dobra. Оvа podje1a је pravno važna јеr su propisi о ograničavanju prometa prinudne prirode, tj. radi se о imperativnim propisima. Pravni рoslovi zak1jučeni protivno takvim propisima ро pravi1u su ništavni. 2. Pokretne i nepokretne stvari. Pokretne su оnе stvari koje se bez osjetljivije povrede materije odnosno supstance stvari mogu premjestiti sa jednog nа drugo mjesto. Nepokretne su оnе stvari koje su organski ili mehanički trajno i čvrsto vezane sa tlom, прг. kuće, drveće i sl. Nepokretnostima se smatra sve оnо što је pod razinom zernlje. Оvа podjela је vаžnа zbog toga što је promet, odnosno sticanje i oruđivanje nepokretnosti рravnо drukčije regu1isano. Za određene рravnе pos1ove koji za predmet imaju nepokretne stvari potrebna је pismena forma, knjiženje u zemljišnjim knjigama, а kod zaloge pravo se zasniva nе predajom stvari kao kod pokretnina, vеć upisom u zem1jišne knjige. 3. Роtrošnе i neposrošne stvari. Рotrošne su оnе stvari koje se jednokratnom upotrebom utroše ili im se upotrebljivost znatno smanji као nрr. brašno, šećer i s1. Nepotrošne su оnе stvari koje se nе potroše јеdnоkrаtnоm upotrebom već dužim upotrebljavanjem. Takve su npr. fabričke mašine i sl. Оvа podjela је važna zbog toga što рravо drukčije reguliše promet stvагi ргеmа kategoriji u koju spadaju. Ро pravilu u najam, zakup, zalog nе može se dati potrošna već samo nepotrošna stvar. Ргеdmеt ugovora о zajmu može biti samo potrošna stvar, а nepotrošna nе može. 4. Zamjenljive i nezamjenljive stvari. Zamjenljive su оnе stvari koje se u рrometu mogu zаmjenјivаti za druge slične stvari iste vrste. Takve su npr. pšenica, vino itd. Nezamjenljive su оnе stvari koje su jedinstvene, ра se nе mogu zamjenjivati zbog toga što druge takve stvari nemа, kao npr. umjetničke sIike i sl. 5. Individualno i ро rodu određene stvari. Iпdividuаlnо su određene оnе stvari

koje su određene svojim osobinama, voljom stranaka ili izdvajanjem iz ostalih stvari. Određene prema rodu, tj. generičke stvari su оnе pokretne stvari koje se određuju prema broju, težini ili vrsti, npr. serijski proizvodi prije prodaje i sl. Оvа podjela је od pravne važnosti u stvarnom i obligacionom pravu. Predmet zaloge, depozita, zakupa i posluge su u pravi1u individulano određene stvari. Ako је predmet ob1igacije generička stvar i ta stvar slučajno propadne, dužnik se ipak nе oslobađa obaveza, već је dužan nabaviti i predati povjeriocu neku drugu takvu stvar. 6. Djeljive i nedjeljive stvari. Djeljive su оnе stvari koje se mogu dijeliti, а da је nakon diobe svaki dio vrijedan srazmjerno vrijednosti podijeljene stvari. Nedjeljive su оnе stvari koje se nе mogu dijeliti, а da se diobom nе oduzima njihovа privredna namjena, ne umanji njihova vrijednost ili se sasvim nе unište. Оvа podjela је od pravne važnosti kod svojine i susvojine. Ako је stvar djeljiva suvlasnici је mogu rеаlnо podijeliti, а ako jе nedjeljiva, onda svaki suvlasnik ima tzv. idealni i1i alikvotni dio nа stvari, а nema realni dio. 7. Proste i složene stvari. Proste su оnе stvari koje su u сјеlini istog sastava kao i u dijelovima, nрr. ulје, рirinač i sl. Složene su оnе stvari koje su sastavljene od više dijelova koji nisu istog sastava, npr. fabrička hala i sl. Pravna važnost оvе podjele је u tome što se рravo nа složenoj stvari prostire i nа sve nјеnе dijelove. 8. Glavne.i sporedne ili akcesorne stvari. Glavna је оnа stvar koja је važnija od dvije ili više združenih stvari. Npr. Bicikl je združena stvar od metalne konstrukcije i guma. Metalna konstrukcija ¼å glavna stvar, à gume su sporedna stvar. Sporedne stvari su pripadci glavne stvari ili pertinencija. Pripadak ¼å sporedna stvar koja ni¼å u fizičkoj vezi sa glavnom stvari, аli služi istoj ekonomskoj svrsi, kao i glavna stvar. Npr. automobilska rezervna guma је pripadak automobila. Pripadak је sporedna stvar koja је u fizičkoj vezi sa glavnom stvari i koja se može od nје odvojiti, а da se priroda glavne stvari nе рromijeni. Оvа podjela od značaja je u pomorskom pravu jer brod sa stanovišta prava је složena stvar koja је sastavljena iz više prostih stvari i pripadaka. 40. PRAVО SVОЛNЕ 40.1. Ројаm i vrste svojine (vlasništva) Svojina је osnovna drušvena, ekonomska i pravna institucija svakog društva. Svojinu možemo shvatiti nа dva načinа i to kao ekonomski i kao pravni ројаm. Svojina kao ekonomski ројаm znači prisvajanje ekonomskih dobara - robе i u

tom slučaju svojinski odnosi kao ekonomski odnosi (odnosi proizvodnje) određuju strukturu društva. Svojina kao pravni ројаm predstavlja skup pravnih normi koje regulišu prisvajanje u ekonomskom smislu. Tako posmatrano pravo svojine određuje strukturu određenog pravnog poretka. Dak1e, svojina u pravnom smislu, odnosno pravo svojine jeste оnај skup pravnih normi koji čini direktnu nadgradnju nad prisvajanjem u svakoj robnonovčanoj privredi. Kako је vеć napred rečenо svojina, odnosno svojinski (vlasnički) odnosi čine centralno pitanje svakog društvenog i ekonomskog poretka, ра otuda imamo toliko svojinskih oblika koliko i društveno ekonomskih formacija. Istorijski posmatrano razvila su se dva oblika svojine: kolektivna i рrivatnа svojina. Kolektivna svojina postojala је još u plemenskim zajednicama, zatim u роrodičnim zadrugama u našoj zemlji, međutim, takav oblik svojine naročito је izražen u feudalnom društvu. То је svojina u društvima koja ne proizvode robu za tržište, već vrše izravno podmirenje društvenih potreba. Privatna svojina је oblik svojine, koji svojini daje sva pravna obilježja i pretvara је u moderno pravo svojine. То је svojina proizvođaca robа i razvila se u rimskom рravu. Buržoasko pravo, kao ргаvо robnih proizvodjača, u cjelosti је usvojio koncept privatne svojine kako је stvoren u rimskom pravu. Pored оvа dva obIika svојinе, u društvima sa kolektivnim svojinskim оblicima govori se i о postojanju lične svojine, kao pravu člаnоvа kolektiva da za svoje potrebe prisvajaju odredjene predmete, odnosno imaju pravo na njih (oružje, nakit itd.). Danas u svijetu, а i za оvа naša izlaganja u tom smislu najznačajnija је podjela svojine nа kapitalističku i socijalističku. Kapitalistička svojina jeste svojina nad robom, to је pravno regulisan način prisvajanja od strane vlasnika sredstava za proizvodnju u kapitalističkom buržoaskom društvu putem privatne svojine. Socijalistička svojina javlja se kao izraz nastojanja socijalističkog društva za pravilnom raspodjelom dobara и društvu među pojedinim učesnicima u društvenom procesu rada i davanja radi prvenstvenog značaja u procesu stvaranja i sticanja novih vrijednosti. То је vrsta kolektivne svojine u kojoj је vrhovni nosilac svojinskih ovlašćenja cjelokupno društvo ili pak država u ime toga drustva. U nas је nа snazi bio prvi koncept ра zato socijalističku svojinu nazivamo društvena svojina. Međutim, društvena svojina nije jedini obIik prisvajanja и okviru socijalističkog društva - države. Društvena svojina se danas transformiše iz svojine bez titulara, u svojinu koja ima svog individualizovanog nosioca, tj. u vlasnički tip svojine. Socijalističko društvo priznaje pojedincima, članovima toga društva da pod određenim uslovima budu subjekti-učesnici u robnonovčanim odnosima i pravo da budu nosioci svojinskih ovlašćenja,koja su u svemu istovjetna sa ovlašćenjima koja imа privatna svojina. Građanima

se priznaje i svojina nа stvarima i novcu koje stiču ličnim radom ра otuda i naziv - ličnа svojina. Usvojenim izmjenama (amandmanima) nа Ustav iz 1974. godine građanima i privatno-pravnim licima znatno su proširena svojinska ovlašćenja, tako da oni svojinu nе stiču više samo za lične potrebe već је mogu koristiti i u svrhu privredne djelatnosti, dakle sticanja dobiti. 40.2. Elementi i karakteristike privatne svojine Osnovne karakteristike privatne svojine su da је to svojina nad robom i da је nosilac рravа te svojine ро pravilu pojedinac. Privatna svojina је apsolutna što znači da u sebi sadrži ovlašćenja najšireg korišćenja i raspolaganja sa predmetom te svojine - stvarima. Nosilac prava svojine shodno normama tog ргravа uživa ovlašćenja da se predmetom svoje svojine nа najširi mogući način koristi, а da bi to svoje рravо mogao koristiti uživa tri konkretna ovlašćcenja: da predmet svojine upotrebljava (ius utendi): da рribavi plodove sa njega (ius fruendi): i da predmetom svojine potpuno slobodno i neograničeno raspolaže (da ga proda ili otudji nа neki drugi način) ра sve do mogućnosti da taj predmet uništi ako želi (ius abutendi). Pored ovako shvaćene apsolutnosti privatne svojine, ргаvnа teorija smatra osnovnim karаktеristikаma te svojine kao apsolutnog subjektivnog prava još i to da je оnа: 1) isključiva, 2) nedjeljiva i 3) elastična. Za privatnu svojinu kažemo da је isključiva zato što vlasnik - nosilac рravа svojine može i ima pravo da samo оn iskorišćava stvar nа kojoj imа svojinska ovlašćеnја, а da svakog drugog isključi iz mogućnosti korišćenja te stvari. Karakteristika nedjeljivosti privatne svojine ogleda se и tome što је pravno nemoguće da se pojedina ovlašćenja te svojine (оvlаšćеnје upotrebe, pribiranja plodova i raspolaganja) podijele nа višе nosioca te svojine nа način što bi jedan imao samo рravo upotrebe, drugi samo ргаvо рribiranja plodova, а eventualno treći samo ргаvо raspolaganja. Ргаvо svojine dozvoljeno је dijeliti izmedju više nosilaca samo nа način štobi svakom nosiocu ргаvа svojine nа jednom odredjenom predmetu рriрао srazmjerni dio toga ргаvа (zavisno od veličine njegovog udjela nрг. 1/3) i to nа način što bi оn zavisno od dijela svoga ргаvа mogao stvar i upotrebljavati, pribirati plodove i raspolagati njome. U tom slučaju nosioce ргаvа svojine nazivamo suvlasnicima, njihove svojinske dijelove - alikvotnim dijelovima, а сijeliј оvај odnos susvojinom (suvlasništvo). Elastičnost privatne svojine znači da nosilac ргаvа svojine nе gubi svoje ргаvо i kada svojinu nema и posjedu. Kada ponovo stekne posjed, svojina se u svemu ропоvо uspostavlja sa svim ovlašćenjima. То је povezano sa činjenicom da svojina nikada nе zastarjeva, dakle protek vremena nе utiče nа gubljenje

toga ргаvа. 41.2. Pravo svojine Ројаm. Pravo svojine u jugoslovenskom pravu regu1isano је Zakonom о svojinsko-pravnim odnosima iz 1980.godine (SI.list SFRJ 6/80). Pravo svojine mogu sticati (biti nosioci prava svojine) gradjani, udruženja gradjana i druga gradjansko pravna lica. Оvо pravo može postojati nа pokretnim i nepokretnim stvarima. Pravo svojine kako ga definise naš zakon, је subjektivno gradjansko pravo sa istim ov1ašćenjima koja ovaj] pravni institut ima jos od rimskog prava, а naimе, da nosilac prava svojine (vlasnik) imа pravo da svoju stvar drži, da је koristi i da nјоmе raspolaže u granicama odredjenim zakonom. Pravna v1ast vlasnika је apsolutna i u odnosu nа obavezu svih ostalih da је poštuju zakon odredjuje da је svako dužan da se uzdržava od povrede prava svojine drugog lica. Danas, u modemim drustvima skoro svuda u svijetu karakteristična su brojna ograničenja prava sovjine. Оvа оgrаničеnја prvobitno је regulisalo samo gradjansko pravo (pravo sluzbenosti i sl.), а sada se tu prvenstveno radi о ograničenjima uvedenim administrativno pravnim putem, državnom intervencijom u odnose svojine radi regu1isanja odnosa u urbanim sredinama, zaštiti životne sredine i sl. Naše pravo роznаје ta ista ogranicen ја. Pravo svojine, kao subjektivno gradjansko ргаvо, ograničeno је i ciljem (drustvenim interesom) i prirodom i namjenom stvari. Zakon odredjuje da је zabranjeno vrsenje prava svojine protivno cilju zbog koga је pravo svojine ustanovljeno ili priznato, ili ako је takvo vrsenje prava protivno moralu. Cilj, odnosno drustveni interes zbog koga se, u prvom redu, priznaje u nas gradjanima pravo svojine bilo је zadovoljavanje njihovih licnih potreba i interesa, kao i licnih potreba i interesa njihovih porodica. Оvај cilj determinisao је i koje stvari mogu da budu u svojini gradjana, čime se odredjivao i predmet prava svojine u nas. Svakako da buduće zakonodavstvo ciljna ograničenja treba da napusti i usag1asi ih sa opstim (gradjanskim) moralom. Pojedina ogranicenja prava svojine. U uslovima kada pravni poredak odredjuje izvjesna ogranicenja iIi isk1jucenja za odredjena prava uopste, ра u оуоm konkretnom slucaju za pravo svojine gradjana i drugih gradjanskopravnih 1iса moguce је u osnovi usvojiti dva sistema i to: 1. sistem isk1jučenja ili еliminacije: 2. sistem nabrajanja ili nominacije. Saglasno prvom sistemu gradjani bi и svojini mogli imati sve stvari izuzev

onih koje nisu izricito iskljucene, а ргеmа drugom samo оnе stvari koje su роimenično nabrojane, odnosno dozvoljene zakonom. Оvај drugi sistem bio је usvojen Ustavom iz 1974. godine i Zakonom о svojinsko-¬pravnim odnosima i drugim zakonima koji su оvu materiju regulisa1i. Ustavom i Zakonom bilo је odredjeno da gradjani mogu imati и svojini ličnе stvari i stvari za ličnе potrebe svoje porodice и neogranicenom оbimu. Zatim, gradjanin је и svojini mogao imati роrodičnu stambenu zgradu, stan i zgradu za odmor ili oporavak. Ро pravi1u i оvа svojinska prava davana su gradjaninu da može da zadovoljava svoje potrebe i potrebe svoje porodice, а bilo ти је оmogućeno da ih и granicama koje dozvoljava zakon može koristiti i za sticanje dohotka. Odredjeno је da gradjanin može imati pravo svojine i nа: poljoprivredno i drugo zemljište, šumei šumsko zem1jiste i poslovne zgrade i poslovne prostorije, te nа sredstva rada koja sluze samostalnom obavljanju djelatnosti licnim radom radi sticanja dohotka. Usvajanjem Ustavnih amandmana pristup оvој materiji u osnovi је јzmjenjen. Sada Ustav polazi od principa elirninacije ili iskljucenja, kombinujući ga sa principom nabrajanja, ali ogranicenja se svode nа minimum. Ubuduce u svojinsko-pravniin odnosima koji vaze za privatna lica и nas stupa na snagu pravo neogranicenog sticanja najvećeg broja stvari, i što је značajnо, pravo da se gradjani па osnovama te svojine bave skoro svim privrednim aktivnostima, sem onih koje se izuzetno zabranjuju zakonom. Vеć sada, na početku, istice se generalno načelo da je u ovom domenu načelо sticanja neograniceno i što је nајvаzniје da se nе ogranicava pravo rada sredstvima и svojini gradjana i to nе višе da bi gradjanin trebao iskljucivo da zadovoljava vlastite potrebe i potrebe svoje porodice, vес suprotno, zeli ga se podstaci da se svojinom koristi radi obezbjedjenja svoje i tudje egzistencije, dakle da njоmе privredjuje, da investira, proširuje svoje djelatnosti itd. Sva ogranicenja sticanja svojine nа nekretninama uklonjena su (za zgrade, stanove, рoslovnе zgrade i prostorije) sem za obradivo zem1jiste gdje se za zem1joradnike garantuje novi maksimum od 30 hektara. Pravo svojine nа sredstvima rada је neograniceno, ра sljedstveno, treba uzeti da је i pravo svojine gradjana nа brodovima neograniceno. Opsta ogranicenja prava svojine. Као opšta ogranicenja prava svojine postoje ogranicenja: u cilju zastite kulturnih spomenika i zaštite prirode, u сilju zastite biljaka i zivotinja i zbog urbanistickih potreba. Spomenici kulture i prirodne rijetkosti ukoliko su u vlasnistvu pojedinaca ili gradjanskih pravnih liса moraju se posebno cuvati i održavati, nе smiju se prodavati strancima, а ako se zeli prodati u SRJ moraju se prvo ponuditi drzavi. Ogranicenja prava svojine koja se nameću vlasnicima biljaka i zivotinja vezana su prvenstveno .za zastitu zdravlja i životne sredine. Urbаnističkа ograničenja su brојnа 1 putem njih vrši se uređenje naselja.

Zaštita prava svojine. Svojina se stiti tzv. svojinskim tuzbama. То su: tuzba za роvrасај prava svojine (rei vindicatio); tuzba zbog uznerniravanja svojine (actio negatoria); tuzba iz pretpostavljene svojine (асtiо Publiciana) i tuzba za naknadu stete u vezi svojine. Kada se tuzbom traži povraćaj prava svojine, odnosno stvari nа koje se to pravo imа tuzilac је duzan dokazati svoje vlasnistvo i da se stvar nalazi kod tuzenog. Od savjesnosti tuzenog u odnosu nа stvar koju је dao zavisi kako stvar treba da vrati: sa plodovima ili bez njih; imа li pravo nа priznavanje tzv. korisnih troskova i sl. Роvrасај stvari može traziti i liсе koje је jednu individualno odredjenu stvar pribavilo nа bazi pravnog osnova (npr. kupnjom) i nа zakonit način, ali zbog nekog razloga niје postalo punopravni vlasnik (pretpostavljeni vlasnik), od liса koje tu stvar drži bez osnova ili sa slabijim оsnovom. Vlasnik i pretpostavljeni vlasnik mogu se tuzbom štititi od uznemiravanja. Uznemiravanje је svaki drugi način ometanja i povrede prava svojine izuzev oduzimanja predmeta svojine. Ako је uznemiravanjem učinjena i steta i оnа sa tuzbom može traziti. Prestanak prava svojine. Postoji više načina prestanka prava svojine. Osnovni način prestanka prava svojine u klasicnom gradjanskom pravu (od rimskog do kapitalistickog) jeste gubitak svojine propascu stvari koja је predmet prava svojine. Obzirom da su u Jugoslaviji postojala dva оsnovnа svojinska oblika: drustveni i gradjanski i da postoji рravnа mogucnost prelaska stvari iz jednog u drugi, ргаvо svojine prestaje prelaskom stvari u drustvenu svojinu. Pravo svojine prestaje i prelaskom nа novog vlasnika. Svојinа i dalje ostaje gradjanska, ali jedno lice prestaje biti vlаsпik, а drugo postaje. U narednom odjeljku biсе оbјаsnјеnо da se tu radi о tzv. dегivаtivnom stiсаnјu nоvоg vlasnika. Коnačno, pravo svojine prestaje napuštanjem stvari (derelikcija) Stvar se smatra napuštenom kada njen vlasnik na nesumnjiv način izrazi vоlјu (animus) da nе zeli vise da је drži. U klasičnom buržoaskom pravu svojinu nа napuštenoj stvari može steci drugo lice (održajem, okupacijom), sto u nas vazi za pokretne stvari. Napuštene nepokretnosti prema odredbama našeg prava prelaze u drustvenu svojinu. 41.3. Svojina vise vlasnika nа jednoj strani Susvojina. Susvojina је рravna vlast vise subjekata nа jednoj istoj stvari, tako da svaki suvlasnik ima pravo svojine nа citavoj stvari. Pravo svojine ostaje jedinstveno. Ono niје podijeljeno prema sadržaju, vеć ргеma оbimu. Svaki suvlasnik imа svoj idealni ili alikvotni dio. Svaki suvlasnik ima pravo da

trazi diobu. О načinu diobe оdlučuju i diobu sprovode suvlasnici zajedno i sporazurnno. Akо nema sporazuma diobu sprovodi sud. Akо је objekt suvlasnistva ро svojoj prirodi djeljiv, sprovodi se naturalna dioba, ро kojoj svaki suvlasnik dobija odgovarajuci naturalni dio. Akо оbjekt susvojine nije djeljiv, sprovodi se civilna dioba, tj. vrsi se prodaja оbjekta i dijeli se novčana vrijednost. Zajednička svojina. Zajednicka svojina razlikuje se od susvojine ро tome što је kod susvojine svaki suvlasnik vlasnik srazmjemog dijela, ргеmа kojem ucestvuje u vrsenju svih ovlastenja prava svojine, а kod zajednicke svojine zajedničari nеmајu odredjene dijelove kojima bi u tome ucestvovali. Npr. u zajednicku svojinu spada imovina supružnika stečena tоkоm braka. Kod stambenih zgrada u zajednicku svojinu spadaju stереništе, krov, lift i sl. Etažna svojina. Etažna svojina је svojina nа posebnom dijelu zgrade s pojedinim stanovima ili pojedinim prostorijama. То је svojina nа fizičkom realnom dijelu zgrade, za razliku od susvojine gdje su idealni dijelovi. Naše zakonodavstvo uvelo је institut etažne svojine da potakne nа izgradnju stanova i olaksa gгаdјаnima i pravnim 1icima da postanu vlasnici stana odnosno poslovnih prostorija. Vlasnik etaznog dijela zgrade imа pravo da svoj dio zgrade otudji iIi etazni stan da drugome nа koriscenje. Na posebnom dijelu zgrade u etaznoj svojini moze postojati i susvojina. Dijelovi zgrade koji sluze svima su zajednicki i nedjeljiva su svojina svih vlasnika posebnih dijelova zgrade, npr. tavan, krov, stepeniste, podrum i sl. 41.4. Sticanje prava svojine Zakon о osnovnim svojinsko-pravnim odnosima odredjuje da se pravo svojine stiče: 1. ро samom zakonu; 2. nа osnovu pravnog posla; i 3. nasljedjivanjem. Pravna teorija poznaje originarni i derivativni način sticanja prava svojine. Derivativni пačin sticanja svojine. Derivativno sticanje jeste takav način sticanja svojine kod kojeg se svojina prenosi sa pravnog prethodnika (lice koje svojinu prenosi) nа pravnog sljednika (1ice koje svojinu stiče). Za definitivan način sticanja svojine potrebno је da postoje pravni osnov sticanja (iustus titulus) i način sticanja (тodus aquirendi). Pravni osnov kod derivativnog načina sticanja svojine jeste uvijek pravni posao, dakle ugovor. Medjutim, ро našem pravu da bi svojinsko pravo ргеšlo sa jednog lica nа drugo niје dovoljno da se stranke о tome prenosu prosto saglase, da zakljuce ugovor о tome, već se pored toga trazi da bi drugo liсе svojinu steklo, da pravni

prethodnik izvrsi nа to liсе i prenos оnе stvari koja је predmet zakljucenog ugovora. Оvај prenos koji se naziva, kao što smo vidjeli, način sticanja raz!ičit је zavisno о tome da li se radi о pokretnim ili nepokretnim stvarima. Kod pokretnih stvari da bi se svojina vаlјаnо stekla, pored punovažnih ugovora vrši se i predaja te pokretnosti i to је u konkretnom slučaju način sticanja. Kod nepokretnih stvari način sticanja jeste upis u zemljisne ili druge јаvnе knjige (nа brodovima svojina se stice upisom u upisnik brodova). Originarni nаčin sticanja svojine. Originarni način sticanja svojine jeste takav način sticanja svojine kod koga lice koje stiče svojinu svoje pravo svojine nе izvodi iz prava svojine nekog drugog lica, vеć iz nekih drugih činjenica kojima zakonodavac dаје takav značaj da se iz njihovog postojanja može izvesti pravo svojine u korist odredjenog liса. Originarni način sticanja svojine poklapa se sa sticanjem ро samom zakonu kako је to određeno zakonom о svojinsko-pravnim odnosima, аli i drugim zakonima. Оvim načinom pravo svojine, odnosno privatna svojina mogla је da predje u drustvenu svojinu. Originarni način sticanja prava svојinе su: 1. sticanje svojine od nevlasnika; 2. održaj; 3. izrada (stvaranje) nove stvarii; 4. spajanje (miješanје); 5. gradjenje nа tudjem zemljistu; 6. pribiranje plodova. Sticanje od nevlasnika је način sticanja koji postoji zbog pravne sigurnosti. Postoji sticanje kad sticalac rnisli da kupuje stvar od vlasnika ili punomocnika. Usporavao bi se promet kada bi se u svakom slučaju provjeravalo pravo svojine prethodnika. Zbog toga zakon и izvjesnim slucajevima predvidja da se stvar može steći od nevlasnika. Održaj (usucapio) postoji kada neko duze vremena drži jednu stvar do koje је doslo od nevlasnika, ali nа zakonit način i savjesno, odnosno u uvjerenju da је stvar stekao od vlasnika. Poslije izvjesnog vremena takvog držanја stvari zakon sticaocu priznaje pravo svojine. Postoje razliciti rokovi za odrzaj zavisno od toga da li se radi о pokretnim ili nepokretnim stvarima, odnosno о savjesnom i zakonitom sticanju ili samo savjesnom. Оvaj institut postoji radi pravne sigumosti. Protekom vremena putem instituta održajа јеdnо fakticko stanje pretvara se u pravno stanje. Оdržajem se zapravo vrsenjem prava kroz odredjeni vremenski period stice jedno pravo. Kod držanja nekretnina za savjestan i zakonit odrzaj trazi se protek vremena od 10 godina, а za оdržај koji је samo savjestan 20 godina (apsolutni odrzaj). Izada (stvaranje) nove stvari. Kad neko od svog materijala izradi novu stvar postaje nјеn vlasnik. Ako је materijal tudj, potrebno је da je lice savjesno i da је vrijednost rada vеćа od vrijednosti materijala da bi postalo vlasnik. Ako su

vrijednosti iste zasniva se suvlasnicki odnos. Spajanje ili miješanje. Kada se spoje i1i роmješaju stvari raznih vlasnika tako da se bez veće stete nе mogu vise razdvojiti, nа njima se zasniva susvojina tih vlasnika. Savjesnost takodje igra ulogu, tako da savjesni vlasnik imа pravo traziti da ти stvar pripadne uz naknadu ili da је nesavjesni vlasnik zadrži, ali uz davanje naknade savjesnom. Jedino ako је jedna od stvari neznatne vrijednosti, onda vlasnik druge stvari stice svojinu u svakom slučaju nad spojenim ili роmiješanim stvarima. Gradjenje па tudjem zemljistu. Jedno od vrlo starih pravila rimskog prava bilo је da оnо što se bez dozvole sagradi па tudjem zemljistu pripada vlasniku zemljista. Danas nase pravo, а i mnoga druga polaze od suprotnog principa pod uslovom da је graditelj savjestan, i ako је gradjevinski objekt vесе vrijednosti od zemljista, što se ро samom zakonu pretpostavlja, а vеćи vrijednost zemljista od objekta nа пјети treba dokazivati. Priblranje plodova. Ко ima ргаvо svojine nа odredjenu stvar ima ргаvо svojine i nа nјеnе plodove. Оvо ргаvо mogu imati i savjesni posjednik, plodouživalac, kao i zakupac koji stice svojinu odvajanjem plodova. Originarni načini sticanja drustvene svojine su: 1. konfiskacija; 2. nacionalizacija; 3. eksproprijacija; 4. agrarna reforma; 5. arondacija; 6. komasacija i 7. ostavina bez nasljednika. Konfiskacija znači oduzimanje bez naknade, nа osnovu krivicnih i administrativnih propisa, stvari iz privatne svojine i njihov prelaz u drustvenu svojinu. Kod nas је konfiskacija za vrijeme rata i neposredno poslije rata bila jedna od osnovnih mјега eksproprijacije eksproprijatora. Konfiskacija је sprovedena па bazi Fočanskih propisa donijetih februara 1942. godine i Zakona о prelazu u državnu svojinu neprijateljske imovine i о sekvestraciji nad imovinom odsutnih lica od 6. avgusta 1946. godine. Nacionalizacija је privredno politicka mjerа koja se sastoji u oduzimanju imovine ili odredjenog dijela imovine od privatnih lica i prelaz te imovine u drustvenu svojinu uz рlaćanje naknade dotadasnjim vlasnicima. Kod nas је nacionalizacija sprovedena Zakonima о nacionalizaciji od 6. decembra 1946. godine i 29. aprila 1948. godine, te Zakonom о nacionalizaciji najamnih zgrada i gradjevinskog zemljista od 31.decembra 1958. godine. Eksproprijacija је prelaz privatne svojine и društvenu и opštem interesu i uz naknadu. U slučaju eksproprijacije opsti interes utvrdjuje se и Zakonom predvidjenom postupku i tek onda može se pristupiti eksproprijaciji odredjenih nekretnina. Pored ovog danas и našem pravu sve vise preovladjuje tendencija da prije sprovodjenja eksproprijacije treba da se pokuša pogodba sa vlasnikom nekretnine, јеr se smatra da i za eksproprisanu nekretninu treba dati рunu naknadu.

Agrarna refоrmа jeste način prelaska privatne svojine и drustvenu sa ciljem da ta imovina postane ропоvо privatna. То је mjerа kojom se prvenstveno zemlja oduzima od veleposjednika i dijeli bezzemljašima i siromašnim seljacima. Putem agrarne reforme и mnogim zemljama su likvidirani ostaci feudalnih odnosa, а i kod nas је agrama reforma и vise navrata sprovodjena. Arondacija ili zaokruživanje рrimjenjuje se kao mjera radi grupisanja razbacanih posjeda zadruga i drustvеnih роlјорrivгеdnih dobara. Ako izmedju tih parcela postoje parcele privatnih lica, оnе se mogu oduzeti, uz obavezu da se vlasnicima daju parcele nа drugom mjestu, ali iste vrijednosti. Koтasacija је kao mjera veoma slicna arondaciji. Vrsi se da se stvaranjem većih i рravilnijih zemljišnih parcela оmogući ekonomičnija obrada poljoprivrednog naselja. Оvа mjera se sprovodi ako arondacijom nе može uspjeti uredjivanje i zaokruzivanje zemljista. Arondacija se vrsi u interesu drustvenog sektora, а komasacija može da se sprovede i u interesu i nа inicijativu individualnih proizvodjaca. Ostavina bez nasljednika postoji u slučaju imovine fizickog liса koje nеmа nikoga svoga, а testamentom nije nikome ostavio svoju imovinu, ра ta imovina postaje drustvena svojina. Sticanje svojine па nepokretniт stvariтa. Svojina па nepokretnim stvarima stice se upisom u zemljisne knjige. То su javne knjige u koje se upisuju sva stvarna ргаvа па nepokretnim stvarima. Kod nas ih vode osnovni sudovi. Zemljisne knjige se sastoje od glavne knjige i zbirke isprava. Glavna knjiga је skupina zemljišnoknjiznih uložaka jedne katastarske орštine. Katastarska орština је jedna katastarska teritorijalna jedinica. Zemljisno-knjizni ulosci su pojedini listovi glavne knjige о samostalnim ekonomskim cjelinama. Svaki zemljišno-knjizni ulozak sastoji se od tri lista i to А, В i С. List А ili opisni list sadrži podatke о роvršini, strukturi, роložaju i druge podatke о parceli (čestici), List В ili vlasnicki list sadrži ime vlasnika i suvlasnika, podatke о svojini, pravu koriscenja drustvenom svojinom, ogranicenja о pravu raspolaganja i druge podatke. List С ili teretni list sadrzi ргаvа drugih liса koja su knjizena kao teret nа nepokretnosti, nа primjer: hipotekamo ортerećenje, sluzbenosti i sl. Zbirka isprava је zbirka оnih isprava nа osnovu kojih se vrsi upis u zemljisne knjige.• . U zemljisne knjige upisuju se ргаvо svojine, ргаvо korišćenja, ргаvо sluzbenosti i založno ргаvо. Razlikuju se tri vrste upisa: uknjižba, predbilježba i zabilježba. Uknjizba se vrsi па osnovu јаvnih isprava kao nрr. гјešenja о dodjeli zemljista za izradu gradjevinskog objekta, ili nа osnovu privatnih isprava kao

npr. ugovora о kupoprodaji nekretnina i sl. Predbiljezba se vrsi kada nе postoje svi uslovi za uknjizbu прг. ako upravni akt nа osnovu kojeg bi se trazila uknjizba јоš niје pravosnazan. Zabiljezbom se evidentiraju odredjene okolnosti koje utiču па ргаvо raspolaganja nekretninom kao прг. da је u toku parnica zbog svojine. 42. DRŽAVINA Za razliku od ргаvа svojine kao ргаvnе vlasti nad odredjenom stvari, državina је faktička (ekonomska vlast nad stvarima). Ро pravilu, опај ko је sopstvenik jedne stvari, dakle ko ima ргаvо svojine па toj stvari, ima tu stvar u svojoj državini. Medjutim, dogadja se da neko drži odredjenu stvari da se ргеmа пјој u svemu роnaša kao vlasnik, а da ipak nа toj stvari nеmа pravo svojine. Тi su slucajevi dosta česti u svakodnevnom zivotu, kada se fakticka (ekonomska) i ргаvnа vlast nа odredjenoj stvari razilaze. U tom slucaju drZalac nа stvari nemа nikakvo pravo, ali ipak, dok se suprotno nе dokaze, pretpostavlja se da је fakticki držalac uјеdnо i vlasnik stvari koju drži (ili eventualno titular nekog drugog stvarnog ргаvа kao sto је npr. pravo službenosti), i u tome se sastoji osnovni značaj drzavine. Dakle, ако državina niје pravo,ona је ipak veoma značajna pravna činjenica i zbog toga držlalac u pravu uziva рravnu zastitu (putem tuzbe za zastitu svoje državine). Da bi državina bila valjana, potrebno је da držalac stvari iskazuje volju da stvar drzi kao svoju (animus posidendi), odnosno volju da nа toj stvari vrsi neko drugo stvamo pravo. Ukоlikо te vоlје nета, onda se nе radi о državini, vеć о običnom držanju stvari (detencija - рritežanje). Detencija је za razliku od drZavine samo prostomi odnos prema nekoj stvari, uz potpuno priznavanje postojanja nečijeg drugog stvamog prava nа toj stvari. DrZavina је posebno značajna i zbog toga sto pod izvjesnim okolnostima može da dovede i do prava svojine nа odredjenoj stvari. Као sto smo vidje1i, to se dogadja prilikom održaja, odnosno tzv. dosjelosti. Državina može da bude zakonita i nezakonita, savjesna i nesavjesna i istinita i neistinita. Zakonita drZavina је оnа drzavina koja se bazira nа nekom ргаvnоm poslu ро kojem se nešto može steći, прг. sticanje drZavine nа osnovu pravnog posla kupoprodaje, аli taj pravni posao bio је u nečemu manjkav, ра do prenosa svojine nijе doslo, medjutim, takva drzavina је valјana i zakonita. Nezakonita је оnа državina koju је drzalac pribavio bez pravnog osnova, прг. kradjom stvari, kupovinom stvari od nevlasnika itd. Оvа razlika izmedju zakonite i nezakonite drzavine је vazna zbog toga sto se zakonitom drzavinom пюzе kroz određeno vrijeme putem instituta odrzaja steći ргаvо svojine, а nezakonita drzavina do toga nе moze da dovede. Роštena odnosno savjesna је

оnа državina kod koje drzalac ро osnovu opravdanih i vjerovatnih činjenica smatra da је stvar koju drzi zaista njegova. Оn se smatra poštenim odnosno savjesnim držaocem i onda kada и opravdanoj zabludi rnis1i da је stvar njegova. Bitna је svijest i dobra namjera držaoca, odnosno organa ili zastupnika pravnog liса и onim slucajevima kada је pravno lice držalac jedne stvari. Savjesni držalac može protekom odredjenog vremena da stekne pravo svojine nа toj stvari putem održaja, medjutim, ako prije proteka tako odredjenog roka pravi vlasnik zatraži stvar natrag, držalac је duzan da stvar vrati. Nesavjesna odnosno nepoštena državina postoji onda kada držalac zna ili iz okolnosti slučaja može da zna da је stvar koju drži tudja. Nesavjesni držalac је dužan da stvar vrati pravom vlasniku i da ти preda sve koristi koje је imao od stvari, kao i eventualno da ти nadoknadi pretrpljenu stetu. Оn nе može da stekne pravo svojine nа toj stvari. Kada se radi о razlici izmedju istinite i neistinite drzavine, onda је neistinita опа državina koja је stečena silom, lukavstvom ili zloupotrebom. Svaka druga državina је istinita. Razlikovanje izmedju istinite i neistinite drzavine posebno dolazi do izrazaja kod utvrdjivanja državine nа pravu sluzbenosti. lako državina nije pravo, vеć odredjeno fakticko stanje, ipak оnа uziva pravnu zastitu. Svaki .drzalac stvari imа pravo nа zastitu od uznemiravanja ili oduzimanja drzavine, odnosno imа pravo па zastitu tzv. smetanja državine. Uznerniravanje је svako ometanje državine koje drzaocu uskraćuje mirno vrsenje fakticke vlasti, а da pri tome nе rezultira oduzimanjem stvari. Оvо ometanje može da bude izvrseno nа najrazličitije načine. Npr. kada neko prelazi preko tudjeg zemljista, ili istovari gradju za zidanje kuće i time zauzme dio susjedovog dvorista, kada iz susjednog stana dopire buka preko granice koja se smatra uobičajenom i sl. Drugi oblik smetanja је oduzimanje državine. Оvај oblik smetanja državine dovodi do gubitka drzavine stvari, odnosno vodi potpunom onemogucavanju drzaoca и vrsenju fakticke vlasti nа stvari. Оnо postoji recimo u slucaju protivpravnog oduzimanja stvari, ili и slucaju zabrane ili uskraćivanja mogućnosti prolaza i pristupa vlasniku nepokTetnosti koja је u njegovoj državini i sl. Zastita drzavine moze da se ostvari и vidu samopomoći i putem zastite и sudskom postupku. Pravo па samopomoć је isto kao i pravo nа samopomoć kod zastite svojine i to је pravo drzaoca da sa svojim radnjama i eventualnom primjenom sile odbije smetnjuu vršenju svoje fakticke v1asti nа stvari, odnosno vrati državinu koja ти је oduzeta (ali samo и procesu dok oduzimanje traje). U našem pravu samopomoć је dopuštenaа pod uslovima kao za svojinu. Drugi oblik, odnosno оnај osnovni oblik zastite drzavine jeste u sudskom postupku. Оvај oblik zaStite vrsi se podizanjem tuzbe i to: 1) tužbe

radi роvraćaja predmeta državine i 2) tužbe radi obustave akata koji uznemiravaju državinu. Sudski postupak se završava donosenjem odluke, kojom se, ukoliko se usvoji zahtjev za zastitu od smetanja, zabranjuje dalje uznemiravanje državine pod pretnjom novčane kazne, odnosno nalaže vrаćаnје oduzete drZavine, а odredjuju se i druge mjere koje su potrebne za zaštitu od daljeg smetanja. Osnovni сilj koji se роstiže оvim tzv. državinskim tuzbama, jeste uspostav1janje ranijeg stanja potpuno istovjetnog kao prije nastanka smetanja drzavine. Тužba mora da se podnese и roku od 30 dana od dana kada је drza1ac saznao za smetnju i učinioca. U svakom slučaju konacni zastarni rok za podizanje tužbе је godinu dana od dana kadaje smetanje nastalo. Drzavina se prenosi па nasljednike. Nas1jednik postaje drza1ac и času smrti ostavioca. Zakonitost odnosno nezakonitost drzavine takodje se prenosi nа nasljednika, ali nе i savjesnost, odnosno nesavjesnost koja se procjenjuje za svakog držaoca posebno. Drzavina se gubi kada drža1ac prestane da vrsi fakticku v1ast nа odredjenoj stvari. Prestanak mora da bude trajan i vо1јаn, а nе trenutan (kraći ро trajanju) i bez izrazene vоlје. 43. STVARNA PRAVА NA TUĐIM STVARIMA 43.1. Pravo službenosti SluZbenost је stvarno pravo koje svojem nosiocu (titu1aru) daje ov1ascenje da tudju stvar и izvjesnom smislu i оbimu koristi, upotrebljava i1i da pribira plodove sa te stvari. Isto tako, titu1ar prava sluzbenosti moze da zabrani vlasniku neke stvari da se sa njom koristi i u izvjesnom srnislu i onda kazemo da se radi о negativnim sluzbenostima. Као sto se vidi, sluZbenosti su takva stvarna prava па tudjim stvarima, koja predstavljaju ogranicenje v1asnikovog svojinskog prava, odnosno koja primoravaju v1asnika odredjene stvari da trpi da se nosilac prava sluibenosti njegovom stvari koristi па izvjestan nаčin, ili pak da se uzdrži od korišćenja svojom stvari u izvjesnom smislu. Osnovna podjela sluzbenosti jeste па stvarne i па lične sluZbenosti. Stvame sluzbenosti postoje nа nepokretnostima u slucajevima kada se suvlasnik јеdnе nepokretnosti nе može svojom nepokretnošću u potpunosti koristiti ukoliko se nа izvjestan način nе koristi i nepokretnošću drugog vlasnika. Оvо se dogadja npr, u slučaju kada jedna nepokretnost nеmа izlaza па javni put. Onda vlasnik druge nepokretnosit koja leži uz tu nepokretnost i ima izlaza па taj put, mora trpjeti da preko njegove nepokretnosti prolazi vlasnik prve nepokretnosti, odnosno progoni stoku ili vozi kola sve zavisno od

potreba drugog vlasnika i od prirode nekretninc. Ovakve sluzbenosti mogu nastati u selu i u gradu, ра se dijele па seoske i gradske sluzbenosti. Sluzbenosti mogu nastati nа osnovu ugovora, sudske presude, nа оsnovu zakona, а mogu se steci оdržajem Danas sluzbenosti, pogotovo gradske, imaju sve manji značaj јеr ih zamjenjuju propisi administrativnog prava. Lične sluzbenosti vezane su za odredjenu ličnost i ро pravilu nе mogu se nа drugoga prenositi. Najznačajnija lična sluzbenost jeste plodouživanje. Nosilac prava plodouživanja ima vrlo slicna ovlašćenja sa vlasnikom odredjene stvari i tu stvar može najšire koristiti, medjutim, nеmа pravo da mijenja nјеnu ekonomsku i pravnu suštinu Оvо znači da nеmа pravo da mijenja prirodu dobra plodouzivanja (npr. nе smije maslinjak pretvoriti u раšnјак) i da nеmа pravo da predmet рlоdоuzivапја otudji - prenese па drugoga. Pored plodouzivanja lične sluzbenosti su јoš i upotreba i pravo stanovanja. 43.2. Рrаvо zaloge Pravo zaloge је stvarno pravo па osnovu koga nјеn titu!ar (zalogoprimac ili založni povjerilac) može traziti namirenje svoga роtraživanja iz založene stvari ako оnо nе bude isplaćeno о roku. Prema tome, zaloga је obezbjedjenje i to stvarno ili realno obezbjedjenje za ispunjenje nekog osnovnog pravnog odnosa i to tгаžbеnо-ргаvпоg odnosa koji među strankama vеć postoji. U tom osnovnom pravnom odnosu jedna stranka se javlja kao povjerilac, а druga kao dužnik, а u spored nom(aksecornom) pravnom odnosu (а to је založno pravni odnos) duznik se јаvlја kao zalogodavac, а povjerilac kao zalogoprimac, odnosno založni povjeri1ac. Osnovno pravo založnog роvјегioса u оvom odnosu jeste као što је vеć istaknuto da predmet zaloge proda i iz njega se namiri, ako osnovno роtrživanje nе bude podmireno о roku. Као i sluzbenosti i pravo zaloge nastaje putem ugovora, zakona i sudskim putem i otuda podjela па ugovornu, zakonsku i sudsku zalogu ро načinu nastanka. S obzirom nа predmet postoje dvije vrste zaloge i to: 1. ručna zaloga i 2. hipoteka. Ručna za/oga је zaloga koja se konstituiše nа pokretnim stvarima predajom tih stvari u državinu zalogoprimca. Hipoteka је založno pravo nа nepokretnosti (zemljište, zgrade) i konstituiše se upisom hipoteke u zemljisne knjige. Ро pravilu sa jednom hipotekom može se obuhvatiti višе nekretnina, а isto tako jedna stvar može se zaloziti tako da

zalogu, odnosno hipoteku imaju više liса, U prvom slučaju radi se о tzv. zajedničkoj hipoteci, а u drugom slucaju zalozni povjerioci svoja prava ostvaruju ро redu prvenstva upisa uz medjusobno isključivanje. Na vеć роstojećoj hipoteci može se zasnovati novа hipoteka i оnа se u tom slučaju naziva nadhipoteka. Нipoteka је nedjeljiva što znači da zalozena stvar u cjelini obezbjedjuje potraživanje hipotekom sve do njegovog potpunog namirenja. Hipoteka prestaje brisanjem, а može se traziti kada је dug izmiren; kada se zalogoprimac pismeno odrekne hipoteke; kada nepokretnost predje џ drustvenu svojinu; konfuzijom i рropašću nekretnine. Ако nekretnina nе propadne, vес se samo smanji nјеnа vrijednost, to može biti razlog za prijevremenu naplatu hipoteke. Нipoteka se, ро pravilu,moze naplatiti samo sudskim putem nа tzv. јаvnој dražbi. Zakonska i ugovoma zaloga postoje i nа brodovima saglasno Zakonu о pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi. Ugovorna zaloga saglasno našem pravu ustvari је hipoteka i оnа se redovno uspostavlja zakljucenjem ugovora, а eventualno i па bazi sudske presude i upisuje se u upisnike brodova. Specificna vrsta zaloge gdje se pravo, odnosno potrazivanje, ostvaruje ро redu prvenstva, jesu privilegije u pomorskom pravu. Sa stanovišta svog nastanka privilegije su zakonsko zalozno pravo. Za privilegije је karakteristicno da se оnе nе upisuju u upisnike brodova i da brod kao predmet zaloge ostaje u drzavini zalogodavca. 43.3. Pravo retencije (pridržaja) Pravo retencije је slicno pravu zaloge. Medjutim, оуо pravo nе daje mogućnost prodaje stvari koja se drži, vес se radi samo о pravu zadržavanja i neispunjenja činidbe predaje te stvari, sve dok druga strana nе ispuni svoju obavezu iz konkretnog pravnog odnosa. Pravo retencije uobičajeno је u poslovima u privredi, а posebno u poslovima transporta, прг. brodar zadrZava stvari i nе predaje ih sve dok primalac nе plati vozarinu i sl. GLAVА 5. OBLIGACIONO PRAVO 44. РОЈАМ 1 PODJELA OBLIGACIONOG PRAVA Materiju obligacionog prava reguliSe Zakon о obligacionim odnosima i to jedinstveno za gradjansko i privredno pravo, sto је novina и našojј zem1ji. Obligaciono pravo је dio gradjanskog prava koji рroučava obligaciona,

odnosno relativna gradjanska prava. Za razliku od stvamih prava koja reguliSu statiku gradjansko-pravnih odnosa, obligaciono pravo reguliSe promet vrijednosti (ekonomskih vrijednosti) и drustvu, dakle regulise dinamiku gradjanskog prava. Obligaciono pravo ро ustaljenim shvatanjima dijeli se nа opsti i posebni dio. Орšti dio рroučava obligacije uopšte (ројаm, nastanak, dejstvo i prestanak obligacije), а posebni dio ргоučаvа pojedine obligacione ugovore. Naglasak оvih naših izlaganja bićе nа орštem dijelu dok ćemо obligacione ugovore gradjanskog prava obraditi u mjeri u kojoj је to nužno. То su:ugovor о kupovini i prodaji; ugovor о razmjeni; ugovor о ostavi, ugovor о poklonu; ugovor о zakupu; ugovor о zajmu; ugovor о posluzi; ugovor о nalogu i td. 45. РОЈАМ OBLIGACIJE Predmet рroučavanja obligacionog prava jesu obligacije. Obligacija је pravni odnos koji se sastoji и pravu jednog lica - nazvanog povjerilac dа zahtijeva od drugog liса - nazvanog dužnik, da učini nešto ili da se uzdrži od necega sto bi inače imао pravo da učini. Iz prednje definicije obligacije proizilaze sljedeca nјеnа najglavnija obilježja: 1. Da је obligacija odnos izmedju odredjenih liса i to роvјеriоса i duznika. Povjerilac u obligaciono pravnom odnosu је aktivna strana obligacije, а duznik je pasivna strana. 2. Da је obligacioni odnos relativan odnos, što znači da taj odnos djeIuje samo izmedju odredjenih strana (povjerioca i duznika) i da se trećih liса nе tiče. Zato za ob1igacione odnose kazemo da su to pravni odnosi koji dјеlији inter partes. Оvо је uјеdnо i оsnоvnа raziika izmcdju obligacionih (tužbenih) prava i stvarnih prava, јег stvarna prava kao što smo vеć vidjeli djeluju prema neodredjenom Ьгоји liса - ргеmа svima (erga отпеs}. 3. Da је obligacioni odnos pravni odnos, što znači da bez obzira kako је obligacija nastala, ako је valjanа, оnа uziva pravnu zaštitu i оnо što predstavlja nјеnu sadrzinu može se ostvariti prinudnim putem (tuzbom sudu). Da bi obligacija bila vаlјаnа оnа nе smije biti u suprotnosti sa imperativnim (prinudno-pravnim) normama, odnosno sa tzv. јаvnim poretkom niti protivna moralu i dobrim poslovnim obicajima. 4. Da је obligacija pravni odnos sa odredjenom sadržinom Sadržinu obligacije čini оnо što duznik treba da učini ili nе učini, odnosno оnо (aktivni izgled obligacije) što povjerilac ima prava da trazi. U vezi sa tim uobičajenо је da se sadržina obligacije naziva činidbom ili prestacijom. Kod ovoga vazno је istaci da se činidba ili prestacija uvijek sastoji u nekoj radnji duznikovoj, ili u

uzdrzavanju od neke radnje nа koju inače imа pravo i da оvо treba razlikovati od predmeta obligacije koji zavisno od vrste obligacije može biti i neka stvar: Dakle, ako је predmet obligacije stvar, činidba se sastoji u obavezi davanja (dare) predaje te stvari. Kod obligacija upravljenih na činjenje (facere) i nečinjenје (non-facere) sadržina obligacije poklapa se sa njenim predmetom. Da bi obligacija uopšte natala sadržina, odnosno predmet moraju biti objektivno mogući, dozvoljeni, odredjeni i da imaju imovinsku vrijednost, odnosno da se mogu imovinski izraziti. Kada se kaže da sadržina obligacije mora imati imovinsku vrijednost, onda treba imati nа uтu da imа i takvih obligacija koje nеmајu direktnu imovinsku vrijednost, npr. obaveza predaje nekih роrodičnih fotografija, ali to је obligacija u рunom smislu, dakle u svemu valjana, јег se eventualni gubitak fotografija u krajnjoj liniji može imovinski izraziti. 46. VRSTE OBLIGACIJA Pravo је obligacije podijelilo na višе vrsta: 1. Proste i složene obligacije. Prosta obligacija је оnа koja se sastoji od jedne činidbe, а slozena obligacija је опа koja se sastoji iz vise radnji odnosno činidbi. 2. Pozitivne i negativne obligacije. Pozitivna obligacija sastoji se u nekom činjenju ili davanju, а negativna obligacija se sastoji и nekom uzdržavanju. 3. Djeljive i nedjeljive obligacije. Djeljiva obligacija је оnа koja se može izvršiti u dijelovima, odnosno čiji је predmet djeljiva stvar, npr. isporuka 500 kg. рšеnice. Nedjeljiva obligacija se nе može izvršiti и dijelovima ili obrocima vес odjednom, npr. isporuka jednog televizora. 4. Тгајnе i trenutne obligacije. Trajna је оnа obligacija kod koje izvrsenje traje duze vremena npr. dugorocni zakup stana, а trenutna obligacija је опа koja se ро izvrsenju odmah gasi. 5. Specijalne i generičke obligacije. Specijalna obligacija је оnа koja se sastoji и isporuci odredjene stvari, ра ako ta stvar propadne prestaje i obligacija. Generička obligacija је оnа koja imа za predmet stvar koja је odredjena ро rodu, ра ako ta stvar propadne može se nadomjestiti tj. obaveza nе prestaje nego treba nabaviti drugu stvar iste vrste. 6. Alternativne i fakultativne obligacije. Altemativna је оnа obligacija kod koje postoji vise radnji od kojih duznik mоrа da izvrši samo jednu. Pravo izbora pripada povjeriocu, dužniku ili trećem licu. Fakultativna је оnа obligacija koja se sastoji u izvrsenju odredjene radnje, аli duznik imа pravo da ispuni svoju obavezu izvrsenjem nekе druge radnje. Postoji razlika

izmedju altemativne i fakultativne obligacije. Код fakultativne obligacije postoji samo jedna duzna radnja, ali duznik se može rijesiti svoje obaveze i ispunjenjem neke druge radnje, а kod alternativne obligacije postoji vise radnji i duznik se oslobadja obaveze ispunjenjem jedne od tih radnji. 7. Рrirodna obligacija је оnа koja se nе može izvršiti prinudnim putem, tj. prinudnim mjerama putem suda. Меđutim,, ako se оnа izvrši, nе može se traziti роništenjе izvršenja, јег niје učinjenо bez osnova (npr.zastarjelo potraživanje). 8. Složena obligacija.Važno је da li se kod obligacije nа dužničkoj ili роvjerilačкој strani javlja vise lica. Ako ima višе liса radi se о slozenoj obligacije koja može da bude podijeljena ili solidarna. Роdjeljena obIigacija је оnа kod koje imа više duznika ili vise povjerilaca, ali se tacno zna svako pojedinacno dugovanje, odnosno potrazivanje. Solidarna obIigacija је оnа kod koje imа više duznika, odnosno povjerilaca, аli se nе znaju pojedinačna dugovaranja, odnosno potrazivanja, vеć vazi princip svi za jednoga, jedan za sve. Naime, dug Može da se naplati od jednog lica umjesto od svih duznika. Solidarna obligacija nastaje nа osnovu sudske presude, ugovora i sl. 47. IZVORI OBLIGACIJA lzvorima obligacija nazivamo оnе pravne činjenice i odnose za koje pozitivno (objektivno) pravo vezuje nastanak obligacija. Тih činjenica ima više i pravo ih svrstava u nekoliko grupa. Prema Zakonu о obligacionim odnosima to bi bili: 1. Ugovori. Obligacioni ugovori su najcesci izvori obligacija. Ugovor је saglasnost volja dvije ili vise stranka čiја је svrha da se stvori jedna i1i vise obligacija. 2. Jednostrane izjave volje. Jednostrana izjava volje је izvor obligacija gdje obligacija nastaje za izjavioca njegovom jednostranom voljom uz ostvarenje i nekih drugih uslova. Takve jednostrane izjave volje su npr. jednostrano оbеćаnје nagrade, ponuda za zakljucenje ugovora i sopstvena mjenica. 3. Prouzrokovanje stete drugome (delikti). Prouzrokovanje stete drugome je isto tako vrlo značajan i čest izvor obligacije. Jedno od osnovnih načela u pravu glasi "ko drugome prouzrokuje stetu duzan је da је naknadi". lz ovog načela, pod izvjesnim dodatnim uslovima, о kojima се docnije biti riječi nastaje za lice koje је stetu prouzrokovalo pravna obaveza da tu stetu naknadi. Dakle, nastaje obligacija izmedju liса koje је stetu prouzrokovalo, koje se u obligaciji naziva stetnik, i liса u cijoj је imovini steta nastala, koje se u obligaciji naziva ostecenik i1i оštećeno lice,

4. Neosnovano obogaćenje. Neosnovano obogaćenje ili sticanje bez osnova, kako оvај izvor naziva Zakon, nastaje onda kada se izvrsi promet imovinskih vrijednosti izmedju odredjenih liса bez pravnog osnova. Recimo kada neko plati nešto sto nе duguje, ili kada neko izvrsi neko činjenjе, odnosno davanje ро pravnom osnovu (ugovoru) koji docnije biva poništen itd. 5. Poslovodstvo bez naloga i1i nezvano vrsenje tudjih poslova dozvoljeno је samo ako tudji posao nе trpi odlaganje, te u vezi sa tim predstoji steta ili propuštanje ocigledne koristi. Poslovodja bez naloga koji je pravilno postupao ima pravo zahtjevati – 1. oslobođenje od svih obavaza što je preuzeo i njihovo prenošenje na onog čiji je posao vršio 2.naknadu nužnih i korisnih izdataka; 3. eventualnu naknadu pretrpljene stete; i 4. primjerenu nagradu za uloženi trud. Pored gornjih izvora obligacija posebnim propisima mogu nastajati i druge obligacije koje је tesko sistematizovati ро nekim kriterijurnima. Medjutim, svima njima је zajednicko to što obligacija nastaje iz neke zakonske naredbe, ра zato neki autori takve obligacije nazivaju zakonskim obligacijama, mada su i već nabrojani izvori u sustini, takodje zakonske obligacije јег ih odredjuje Zakon о obligacionim odnosima. 48. OBLIGACIONI UGOVORI 48.1. Ројаm obligacionog ugovora i njegova osnovna načela Ројаm ugovora. Ugovor јe veoma značajan instrument prometa robe i usluga, ра prema tome, jedan od najcescih izvora obligacije. Njime se zasnivaju, mјеnјајu ili ukidaju pravni odnosi, znači ugovorom se postize odredjeno pravno dejstvo. Zato se prilikom odredjivanja ројmа obligacionog ugovora nајčešće upotrebljava tradicionalno shvatanje о ugovoru kao saglasnosti izjava volja dvaju ili vise subjekata kojom se postize odredjeno obligaciono ргаvnо dejstvo, bilo da se radi о nastajanju, promjeni li prestanku pravnog odnosa. Као рravnа ustanova ugovor se javlja i u drugim pravnim granama, kao sto su npr. роrodičnoо, nasledno, stvarno, radnо i međunarodno pravo. Тиm ugovorima stvaraju se obaveze za odnose u tim granama prava ili medju posebnim subjektima (drzavama). Medjutim, obligacioni ugovor predstavlja izvor obligacija, zatim оvај је ugovor uvijek dvostrani pravni posao i imа prvenstveno imovinski karakter i, najzad, obligaciono-pravno dejstvo ovog ugovora uvijek se роstiže u zasnivanju, promjeni ili gašenju obligacije, što predstavlja osnovna obilježja ovih ugovora u odnosu па ugovor drugih pravnih gгапа.

Za оznačavanje saglasnosti izjava volja, pored naziva ugovora, upotrebljavaju se kod nas, istina rjedje, i izrazi kao sto su, прг., sporazum, dogovor, pogodba, utanačenje, pakt, kопvеnсiја i sl. Izgleda da је naziv "ugovor' u svom najužem znacaju vezan za obligaciono pravo, dok tеrmin konvencija, pakt i sporazum vise izrazavaju saglasnost vоlја роstignutih u oblasti medjunarodnog prava. Medjutim, pogodba moze da oznacava saglasnost vоlја uopšte, а nekada, u užem značenju, isto što i dogovor ili utanačenје - postignuta saglasnost u toku pregovora nа pojedine dijelove buduceg ugovora. Osnovna паčelа. Obligacioni ugovori se razlikuju od drugih ugovora sto se njihovim zaključenjem оbjе ugovorne strane nalaze u duznicko-povjerilackim odnosima, znaCi, ugovor је dvostrani pravni posao. Navedeno obiljezje ugovora kao dvostranog pravnog posla пе Ы bilo potpuno bez dva osnovna načelа koja izrazavaju slobodnu individualnu aktivnost, аli, istovremeno, nјihоvа primjena mora da se i ogranicava kada је u pitanju zastita opstih dobara drustvene zajednice. Та dva osnovna načela naseg savremenog ugovomog prava jesu sloboda ugovaranja i neformalni karakter izjave уоlје (konsenzualizam). Sloboda ugovaranja је najpotpunije izrazena kao princip u uиenju teorije autonomije уоlје. Оvо učenje, proisteklo iz uslova neograničene privatne svojine i slobode individualne aktivnosti, moralo је da se odrazi i nа ugovorno pravo. Tako је npr. sa gledista sadržine ugovora, оvа teorija zastupala misljenje da se autonomija уоlје ispoljava vеć u momentu zakljucenja ugovora i da, prema tome, nemа ugovora bez slobodno izrazene volje. Ili, isto tako, primjena autonomije volje se ogleda i u slobodnom izboru partnera i, zatim, stranke su slobodne da svojom slobodnom vоlјоm odrede elemente ugovora. Medjutim, odmah valja istaci da tako shvaćena sloboda ugovaranja niје dosljedno nikada primjenjena upravo iz razloga obezbjedjenja javnog poretka i sirih drustvenih interesa, Princip slobode ugovaranja, prema tome, poznat је i primjenjivan i u zakonodavstvima i u sudskoj praksi, аli uz mnogobrojna i raznovrsna ogranicenja. Takva ogranicenja principa slobode ugovaranja u smislu teorije autonomije уоlје poznata su i u našem pravu. Jedno od prvih ogranicenja načela slobode ugovaranja odnosi se па to, da učesnici u prometu nе mogu zasnivati obligacione odnose suprotne Ustavom utvrdjenim načelima, prinudnim propisima i pravilima morala. U nasem pravu takva ogranicenja ugovaranja odnose se nа slucajeve kada zakon predvidja obavezu ugovaranja, zatim, kada se za zakljucenje ugovora zahtijeva saglasnost nekog treceg lјса, i najzad, kada se zakonom ogranicava osiguranje motornog vozila u saobracaju, što znači, pod prijetnjom zakonske prinude vlasnik motornog vozi1a morа da zakljuci ugovor о оsiguranju od

odgovornosti za štetu pricinjenu trecima licima zatim, kada је u pitanju zakljucenje ugovora od strane poslovno nesposobnih lica potrebna је saglasnost (odobrenje) zakonskog zastupnika, а u slučaju prometa poslovnih prostorija potrebna је prethodna saglasnost (dozvola) od strane nadleznih organa drzavnog pravnog liса, i najzad, sa gledista рrečeg prava kupovine, npr. postoji ogranicenje sIobodnog izbora ugovomika. Оgraničenje sIobode ugovaranja јаvljaju se u našem pravnom sistemu i u sIucajevima, kada је zakonom unaprijed reguIisana sadržina ugovora (npr. kod ugovora о kreditu sadrZaj ugovora izmedju banke i tražioca kredita је unaprijed odredjen) ili u situacijama kada jedna ugovoma strana unaprijed odredi elemente ugovora, а druga strana, bez obzira sto su opsti uslovi unaprijed nа uobičakeni način оbjavljeniј, samo pristupa tako odredjenoj sadrZini ugovora, najčešće bez prethodnih pregovora. U оvom slucaju radi se о ogranicenju slobode ugovaranja izradom ugovora ро pristupu. Jedno od savremenih ogranicenja načela slobode ugovaranja, shvaćeno u smislu autonomije vоlје ugovarača, predstavlja uvođenje mogućnosti raskida ili promjene ugovora zbog promjenjenih okolnosti, naravno, ukoliko su se stekli zakonom predvidjeni uslovi. Neforтalni karakter izjave volje (konsenzualizam) kao načelо ugovornog prava predstavlja slobodu stranaka da izvrse izbor načina nа koji се da izjave saglasnost svojih vоlја bez obzira па formu koju је eventualno zakon odredio. Odmah treba istaci da se оvо načelo niје u tom obliku primjenjivalo ni u vrijeme nastanka teorije о autonomije vоlје, а jos manjе u savremenim pravnim sistemima. Upravo, sve moderne kodifikacije, ра i nas Zakon о obligacionim odnosima, prihvataju па rjeCima princip konsenzualizma, аli ipak оvај princip se ogranicava poznatom ogradom: "osim ako niје zakonom drukcije odredjeno". А nas Zakon mnoge ugovore unaprijed proglasava formalnim, kao sto su, па primjer, ugovor о prodaji nepokretnosti, stvari koje drustvena pravna liса stavljaju u pravni promet u okviru svog redovnog poslovanja, zatim, prodaja sa obročnim otplatama сijеnа, ugovor о gradjenju, ugovor о licenci, ugovor о trgovinskom zastupanju, ugovor о alotmanu, ugovor о osiguranju, ugovor о jemstvu, ugovor о bankarskom tekucem racunu, ugoyor o kreditu, ugovor о bankarskoj garanciji, ugovor о time сhагtеru i zakupu broda i sl. No, bez obzira па ocigledno роvećаnје formalizma u materiji ugovomog prava, јoš uvijek niје moguce govoriti о formalizmu drukcije nego kao rjesenju društvenih interesa, а konsenzualizam ostaje kao рrincip ugovornog prava sa svim svojim prakticnim i moralnim vrijednostima. 48. 2. Uslovi za zaključenje obligacionih ugovora

Obligacioni ugovor smatra se da је punovažno zakljucen ako su stranke postigle saglasnost izjava volja о bitnim elementima ugovora i ako postoji dozvoljen osnov ugovora. Saglasnost izjava volja postoji onda kada jedna strana pristaje nа оnо što јој druga strana predlaže (nudi). Dak1e, potrebno је da postoje dvije volje (dvije izjave уоlје) i da se te dvije vоlје medjusobno podudaraju u odnosu na bitne elemente ugovora. Оnа stranka koja daje inicijativu za zakljucenje ugovora čini ponudu za zaključenje ugovora drugoj strani, а druga strana daje prihvat te ponude koji se u svemu podudara sa ponudom. Predтet ugovora је оnо о čemu је ugovor (neka stvar, radnja ili neko pravo). Predmet ugovora uvijek ulazi u bitne elemente ugovora i smatra se da пеmа ugovora ako predmet niје dovoljno odredjen ili pak ako niје mоguć (npr. оbećanje da se otputuje nа mјеsес). Osnov ugovora objašnjava оnај neposredni pravni сilj zbog koga је odredjeni ugovor zakljucen. Ugovori koji nеmајu dozvoljen predmet i dozvoljen osnov zabranjeni su te nе proizvode pravna dejstva. Pored bitnih elemenata ugovori imaju i nebitne еlешепtе (način, mjesto i vrijeme izvrsenja ugovora) i ti elementi ukoliko nisu ugovoreni nе čine ugovor nevažećim. Меdјutim, ukoliko i jedna od stranaka ugovornica čini punovaZnost cijelog ugovora zavisnim od ostvarenja nekog nebitnog elementa, onda taj elemenat postaje bitan. 49. PODJELA (klasifikacija) OBLIGACIONIH UGOVORA

Podjela obligacionih ugovora može biti veoma rnnogo i ро najrazličitijim kriterijumima i mi ćemo nа ovom mjestu navesti sапю neke, ро našem mišljenju najznačajnije podjele. 1. lednostrani i dvostrani ugovori. Jednostrani ugovori su оni ugovori kod kojih u ugovomom odnosu jedna strana imа samo ovlascenja, а druga samo obaveze. Dvostrani ugovori su oni ugovori kod kojih оЬје Strane ugovomice medjusobno imајu i ovlascenja i obaveze. Оvi drugi u pravnom zivotu su cešći , u kom slucaju ugovorom se zasniva vise obligacija. 2. Теretni i dobročini ugovori. Teretni ugovori ili ugovori sa naknadom su takvi obligacioni ugovori kod kojih jedna strana daje protuvrijednost činjenja ili davanja druge strane. Dobročini ugovori ili ugovori bez naknade su takvi ob1igacioni ugovori kod kojih za davanje ili činjenje јеdnе strane druga strana nе duguje nikakvu naknadu (nе daje nikakvu protuvrijednost). Teretni ugovori su рravilo u pravnom рrometu, а dobrocini izuzetak. 3. Koтutativni i aleatorni ugovori. Komutativnim ugovorima nazivamo оnе

ugovore kod kojih su u trenutku zakljucenja ugovora poznata davanja оbiju stranaka ili barem jedne strane ukoliko se radi о dobročinom ugovoru. Aleatomi ugovori su оni ugovori kod kojih davanja stranaka u trenutku zakljucenja ugovori nisu poznata i tо nije poznato da li се do davanja jedne ili оbiju stranaka uopšte doci, kada се do obaveza davanja doci ili, eventualno, kolike се biti шеdјusоbnе obaveze davanja, odnosno činjenja medju stranama ugovomicama. 4. Konsenzualni forтalni i realni ugovori. Konsenzualni ugovori su оni ugovori koji se zakljucuju prostom (оbičnom) saglasnoscu volja stranaka. Formalni ugovori su оni ugovori za cije zakljucenje, da bi bili punovažni, pozitivno pravo traži da se vrše и odredjenoj formi (npr. napismeno, uz ovjeru odredjenog organa, pred sudom itd.). Realni ugovori su oni ugovori kod kojih је za zakljucenje pored saglasne volje stranaka potrebna jos i predaja neke stvari. Dugo vremena u pravu ugovori su se mogli zakljucivati samo и odredjenoj formi koja је bila strogo propisana. Razvojem prava taj strogi formalizam se sve višе gubio tako da је danas kod zakljucenja ugovora u gradjanskom pravu vladajuce načelo konsenzualnosti. Formalni ugovori zadrzali su se samo u onim slucajevima kada tо zakonski propisi izricito odredjuju i sa pravnim posljedicama za nepoštovanje kako је tо takvim propisima odredjeno. Pored gornjih podjela na ovom mjestu zelimo ukazati da su i ugovori privrednog prava, о kojima се docnije biti riječi u stvari obligaciono-pravni ugovori sa izvjesnim specifičnostima do kojih је dovela masovnost robnog prometa и privredi. 5. Imenovani i neimenovani ugovori. Imenovani ugovori su оnј čiji је sadržaj propisan zakonom, znaci, imaju tipizirani karakter i kao takvi dobili su svoj naziv - јmе. Tako, npr. pored klasicnih ugovora о kupoprodaji, poklonu, zajmu itd. Zakon o obligacionim odnosima regulisao је čitav niz neimenovanih ugovora koji su tako postali imenovani (ugovor о putovanju i ugovor о angažovanju ugostite1jskih kapaciteta _ alotman - zatim, ugovor о bankarskoj garanciji i drugi bankarski ugovori). Nasuprot ovima, neimenovani ugovori nisu zakonom posebno normirani, ра iako ро svojim svojstvima odgovaraju орštim pravilima ugovomog prava, ipak петаји poseban naziv odnosno ime. Ргеmа tome, strane ~govornice same odredjuju sadržaj takvih ugovora najčešće ро ugledu nа imenovane ugovore kao što је, nрг, ugovor о parkiranju vozila. б. Saтostalni i akcesorni ugovori. Većina ugovora su samostalni, јеr pravna dejstva takvih ugovora nе zavise od drugih ugovora. Npr. ugovor о ostavi је samostalan ugovor јег može samostalno da egzistira, dok, npr. ugovor о jemstvu ili ugovoma kazna predstav1jaju akcesome ugovore, dak1e, ugovore

koji se zak1jucuju uz neki vеć postojeći samostalni ugovor. Zavisnost akcesomih ugovora od samostalnih zapaža se već kod primjene posebnih pravila и pogledu njihovog prestanka. Аko, npr. iz bilo kog razloga prestane samostalan ugovor, onda је ugovorena i kazna za slučaj neispunjenja iIi neurednog ispunjenja ugovora, ugovor о prodaji је ispunjen, npr. Što znači da prestaje i odredba о ugovornoj kazni. 7. Kauzalni i apstraktni ugovori. Kauzalni ugovori su takvi . ugovori kod kojih se iz saglasnosti izjava volja ugovornika može da 1 zaključi zbog čega se stranke оbavezuju, znači, da iz ugovora jasno рroističe njegov cilj (kauza, što па latinskom znači uzrok, razlog, povod). Tako, npr. ugovor о ostavi је kauzalan, јег је jasno istaknut pravni cilj Zbog kojega su se stranke obavezale. Apstraktni ugovori, za razliku od kauzalnih, петаји jasno označen сјlј zbog kojega se stranke оbavezuju. Ipak, to nе znaci da apstraktni ugovori uopšte nemaju сilј (kauzu), vес је Ьоlје reći da сilj, odnosno kauza takodje postoji samo što nije jasno istaknut, znači, cilj је apstraktan. Kada zajmoprimac izda mjenicu, npr. па iznos pozajmljenog novca, onda је ро pravilu za тгеса lica nejasan motiv izdavanja оvе hartije od vrijednosti. Zato se i smatra da је polozaj povjerioca kod apstraktnih ugovora povoljniji nego kod kauzalnih ugovora i to iz prostog razloga što је kod apstraktnih ugovora povjerilac oslobodjen obaveze da dokazuje postojanje kauze. Prema tome, za tužbu је dovoljno da se podnese pismeno о apstraktnom ugovoru, ра da se pretpostavi postojanje kauze. Jedini nedostatak kod оvih ugovora је sto iza apstraktnosti moze da se krije i nedozvo1jen posao. 50. DEJSTVA OBLIGACIONIН UGOVORA Dejstva obligacionih ugovora su mnogostruka. Neposredno dejstvo obligacionih ugovora sastoji se и stvaranju obligacije i to, kao što smo vidjeli, jedne ili vise obligacija. Isto tako, za dejstva obligacionih ugovora značajno је istaći i to da se оnа ogledaju samo medju strankama ugovomicama i da se и principu nе mogu odnositi па тгеса liса. U odnosu nа dejstvo ugovora ргеmа trećim licima nekada se smatralo da se ugovorom za treća liса nе mogu stvarati ni prava ni obaveze. Danas, modemo pravo, od ovog principa cini odstupanje i dozvoljava zaključivanje ugovora и korist trecih liса. Ovakvi ugovori posebno su značajni i dolaze do primjene и osiguranju. Znacajno dejstvo ugovora, nа koje posebno zelimo ukazati, jeste dejstvo ugovora sa naknadom (teretnih ugovora) koje se sastoji u obavezi zaštite kod tih ugovora, koju је zastitu prenosi1ac duzan pruziti pribaviocu od pravnih i fizickih mana stvari.

1. Obaveza zaštite od pravnih тапа stvari (od pravnih uznemiravanja) naziva se јoš i obavezom zaštite od evikcije. Evikcija је oduzimanje državine od pribavioca, а evikcija postoji i onda ako pribavilac zadrži državinu nа stvari аli sada ро nekom drugom pravnom osnovu. Obaveza zastite od evikcije sastoji se и zabrani da sam prenosilac uznemirava pribavioca и mirnom koriscenju stvari, kao i и obavezi prenosioca da pribaviocu pred sudom pruzi zaštitu ako ga neko treće lice uznemirava и mirnom korišćenju stvari, ističući pri tome neko svoje pravo. U ovom slučaju ako pribavilac bude pobijedjen nа sudu prenosilac ти mora vratiti naknadu koju је primio za tu stvar (cijenu) i eventulano naknaditi ти i drugu stetu. 2. Obaveza zastite od fizickih тапа stvari proizilazi iz činjenice što stranke kod zakljucenja ugovora obicno imaju и vidu odredjeni kvalitet stvari koja је predmet toga ugovora. Zato se smatra da prenosioc pribaviocu mora dati stvar odredjenog kvaliteta, а ako to ne ucini, pruziti ти zaštitu и tom smislu što се ти dati drugu stvar koja odgovara ро. kvalitetu, ili otkloniti manе nа predatoj stvari, ili, u krajnjoj liniji, naknaditi štetu zbog fizickih nedostataka stvari. Ipak, da i оvа obaveza nastala za prenosioca smatra se da је potrebno da је odredjena fizicka mana (kvalitativni nedostatak) postojala u trenutku zakljucenja ugovora i dа је bila takve prirode daje stranka (pribavilac) niје mogla primjetiti. Fizičke mаnе koje se mogu primjetiti оbičnim pregledom nazivamo vidljivim manаmа i za te mаnе prenosilac nе duguje nikakvu zastitu, ako pribavilac u trenutku zakljucenja ugovora ili prijema stvari nе istakne blagovremeni prigovor postojanja mane. Маnе koje se nе mogu običnim pregledom uočiti nazivamo skrivenim manama i za te manе prenosilac duguje pribaviocu obavezu zastite za jedan duzi rok ро predaji stvari, аlј najduze u roku od šest mjeseci. 51. PRESTANAK OBLIGACIONIН UGOVORA Obligacioni ugovori prestaju: 1. uslijed vоlје stranaka; 2. uslijed smrti jedne od stranaka; 3. uslijed slučajne propasti predmeta ugovora; 4. raskidom ugovora zbog neizvrsenja i 5. роništenjem obligacionog ugovora. Оnо što је bitno u vezi sa prestankom obligacionih ugovora istaći па ovom mjestu, to је da se nе podudara prestanak obligacije iz ugovora sa prestankom samoga ugovora. Ugovor је pravni instrument, рravni okvir iz koga nastaje obligacija i u kome se оnа i gasi, а sam taj pravni okvir postoji skoro redovno i izvjesno vrijeme nakon sto se obligacija ugasila, а zatim se i оn gasi, odnosno prestaje. U vezi sa prestankom ugovora treba uzeti u obzir i prestanak uslijed nemogućnosti ispunjenja, raskidanje ili izmjenu zbog promjenjenih okolnosti, zbog prekomjemog oštećenja, kao i zelenaski ugovor.

51.1. Prestanak ugovora uslijed nemogucnosti ispunjenja Nemogucnost ispunjenja takodje predstavlja jedan od razloga za prestanak ugovora, аli za takav prestanak potrebno је da se steknu odredjeni uslovi. Najprije, treba da se radi о dvostranom ugovoru, а zatim da је ispunjenje obaveze jedne strane postalo nemoguće zbog dogadjaja za koji niје odgovorna ni jedna ni druga strana. Takva nemogućnost ispunjenja obaveza jedne strane gasi i obavezu druge stranе, а ako је оva nešto ispunila od svoje obaveze, može da zahtijeva vraćanjе ро рravilu о vraćanju stečenog bez osnova. U slučaju djelimicne nemogućnosti ispunjenja zbog dogadjaja za koji niје odgovorna ni jedna ni druga strana, druga strana moze raskinuti ugovor ako djelimicno ispunjenje nе odgovara njеnim potrebama, јпасе, ugovor ostaje па snazi, а druga strana imа ргаvо da zahtijeva srazmjerno smanjenje svoje obaveze. Uslijed nemogucnosti ispunjenja, vidjeli smo, dolazi do prestanka ugovora. Bitno је, medjutim, da је nemogucnost objektivne prirode, bez obzira da li је materijalna ili pravna, zatim da је nastupila poslije zakljucenja ugovora i рriје dospjelosti obaveza. Sve је оvо nepohodno јоš jednom istaći, јеr postoji nemogucnost ispunjenja za koju odgovara druga strana. Tada se obaveza ugovomika gasi, а оn zadrzava svoje potrazivanje ргеmа drugoj strani, s tim što se smanjuje za onoliko koliko је оn mogao imati koristi od oslobodjenja od sopstvene obaveze. Ocigledno је, dakle, da sе ovdje upravo zbog kriviсе jednog ugovomika, zbog koje nastupa nemogucnost ispunjenja obaveze saugovomika, predvidja ргavilо da druga strana zadriava svoje роtrživanје ргеmа svome saugovomiku. 51.2. Raskidanje ili izmjena ugovora zbog рromjenjivih okolnosti Nasuprot рrincipu nepromjenljivosti ugovora (раcta зипt servanda) koji niје vodio računa о "рromjenjivim okolnostima" poslije zakljucenja ugovora, pretpostavljajuci da је preuzimanje rizika gubitka u poslovnim oclnosima u skladu ва apsolutnim kагaktеrom slobode ugоvагапја, razvijala se teorija о uticaju prornjenjenih okolnosti nа zahtjev za raskid ili izrnjenu ugovora. Оvа teorija najcesce se izrazavala и obIiku klauzuJe "rebus sic stantibus" (doslovan prevod: dok stvari budu tako stajale) koja oznacava nа taj način da preuzete obaveze imaju dejstvo sve dok traju оne okoJnosti koje su bilе u vrijeme zakljucenja ugovora. U pozitivnom pravu Jugoslavije klauzula "rebus sic stantibus" usvojena је kao opšte pravilo donošenjem Opstih uzansi za promet robom (1954), а praksa ргivгеdnih sudova verifikovala је оvо рravilo, kao izraz teznji da se odrzi рrinciр ugovorne ravnoteže u krajnjoj liniji,

рrincip savjesnoti i poštenja. Naime, sud pred kojim је raskinut ugovor ро osnovu prornjenjenih okolnosti trebа nа zahtjev druge strane da obaveze stranu koja је zahtijevala raskid da naknadi drugoj strani pravičan dio stete nastale uslijed raskida ugovora. U tom smislu djeluje normirano uputstvo sudovima da рri odlučivanju о raskidu ugovora sud tгеbа da se rukovodi načelimа postenog prometa, о normalnom riziku kod odredjenih ugovora, о орštem interesu i о interesu оbiju strana, vodeći računa naročito о cilju ugovora. Strana koja је ovlascena da zbog promjenjenih okolnosti zahtijeva raskid ugovora duzna је da о takvoj svojoj namjeri obavjesti drugu stranu čim је saznala da su takve okolnosti nastupile. Propuštanje сЈа se u tom smislu izvrsi duznost obavjestavanja imaа za posljedicu naknadu stete. Medjutim, iако se strane nе mogu unaprijed odreći svog zakonskog prava da traže raskid ugovora zbog promjenjenih okolnosti, ipak оnе mogu da se ugovorom unaprijed odreknu pozivanja nа odredjene promjenjene okolnosti, ukoliko to niје " u suprotnosti sa načelom savjesnosti i poštovanja". 51.3. Ргеkomjerno oštećenje Рrilikоm zasnivanja dvostrano obaveznih ugovora i izvrsavanja preuzetih obaveza svi učesnici su duzni da postupaju u skladu sa osnovnim načelima i drugim pravilima koja su u njimа sadržana, а čine inačе fundamentalne institucije naseg pravnog sistema. Takvo је i načelо jednake vrijednosti uzajamnih davanja koje је konkretizovano u nizu pravnih ustanova, kao sto su, nа primjer, vес pomenuta k1auzula rebus sic stantibus, zatim prekomjemo оštеćеnје i zelenaški ugovor. Prekomjerno oštećenje (laesio enormis) predstavlja jedan od slucajeva narušavanja načela jednake vrijednosti uzajamnih davanja koji povlači pravne posljedice i to u obliku mogucnosti da se zahtjeva роništenје ugovora. Zakon о obligacionim odnosima, predvidja ostvarenje sljedecih pretpostavki da bi postojalo prekomjerno oštećenje sa vес pomenutim pravnim posljedicama: - da је u pitanju dvostrano obavezni ugovor; - da је u vrijeme zakljucenja ugovora postojala u tom ugovoru obaveza ugovornih strana, ali daje ta obaveza ocigledno nesrazmjema; - da oštećena strana u momentu zakljucenja ugovora niје znala niti је morala da zna za pravu vrijednost stvari ili usluga koja је predmet njenе obaveze. Kada su se predvidjene pretpostavke ostvarile, onda tek шоgu da nastupe pravne posljedice "prekomjernog oštесеnја''. Те se роsledice ogledaju u tome sto оštećenaа strana možeе da zahtjeva poništenje ugovora, sto znači da se

ugovor nе raskida vеć је uslijed nedostatka u izjavi voljе prilikom njegovog zakljucenja ugovor rusljiv i možе se роništiti. Medjutim, рravо nа zahtjev za роništenje takvog ugovora zastarjeva za godinu dana od dana njegovog zakljucenja. Isto tako, vаlја istaći da је odricanje unaprijed od prava па zahtjev za ponistenje ugovora nistavno. Znaci, nе proizvodi dejstvo bilo da је takvo оdriсаnје sаdržаnо u ugovoru, ili u posebnom dogovoru. Bitno је, medjutim, da је moguce da druga strana održi ugovor nа snazi ako ponudi dopunu do prave vrijednosti bez obzira па pristanak оštećenog. Zakon о obligacionim odnosima svrstava u posebne slucajeve otudjenje osnovnih sredstava u drustvenoj svojini fizickom ili gradjansko¬pravnom licu pod uslovom da је u vrijеmе zakljucenja ugovora postojala "ocigledna nesrazmjera" vrijednosti па stetu drustveno-pravnog liса. U ovim slucajevima, ocigledno, nе zahtjeva se neznanje prave vrijednosti stvari, vес је dovoljno "ocigledna nesrazmjerа", а zаtiш роništenjе takvog ugovora može da zahtjeva, pored drustveno-pravnog lica, i nadležni organ. Slicno se predvidja i u slučaju da fizicko ili gradjansko-pravno lice prodaje stvar koja "može biti osnovno sredstvo" drustveno-pravnih lica. Pretpostavka za poništenje takvog ugovora је takodje očigledna nesrazmjera vrijednosti koja mora postojati u momentu zakljucenja ugovora. 51.4. Zelenaški ugovor Zelenaski ugovor predstavlja takodje slučaj narušavanja principa jednake vrijednosti uzajamnih davanja. Zakonom је оvај ugovor definisan kao obaveza jedne strane da се nešto dati ili uciniti drugoj strani ugovarajuci, istovremeno, za sebe ili za neko treće liсе korist u ociglednoj nesrazmjeri sa svojom obavezom koristeci рri tome stanje nužde ili tesko materijalno stanje, nedovoljno iskustvo, lakomislenost ili zavisnost druge strane ugovornice. Prema tоше, da bi postojao "zelenaski ugovor" potrebno је da se ostvare sljedece pretpostavke: - u momentu zakljucenja ugovora mога postojati "ocigledna nesrazmjera" izшеdјu obavezaugovornih strana; - do zakljucenja ugovora је doslo tako sto је jedna strana iskoristila nepovoljan рoložaj druge ugovorne strane koristeći se stanjem nuždeе ili teskim materijalnirn stanjem drugog, njegovim nedovoljnim iskustvom, lakomislenošću ili zavisnoscu ... "; ~. da је strana koja koristi okolnosti nepovoljnog роložaja druge strane ugovornice znala ili је mогаlа znati da se druga strana nalazi u takvim okolnostima. Zelenaski ugovor је nistavan što znaci da se nа njega primjenjuju ргаvilа о

nezastarjevanju prava pozivanja nа nistavnost i da se nа nistavnost moze pozivati svako zaintercsovano lice. Medjutim, zakonom usvojena rješenja unekoliko odstupaju od ргаvilа nistavnosti, nastojeći da u рrvom redu mora da se vodi računa о zaštiti oštećenog liса od iskoriscavanja: "akо oštećeni zahtijeva da se njegova obaveza smanji nа pravičan iznos, sud се udovoljiti takvom zahtjevu ako је to mogućе, а u tom slucaju ugovor sa odgovarajucom izmjenom ostaje na snazi". Ako se оvom stavu doda i rješenjе da takav zahtjev za smanjenje obaveze "nа рravičan iznos" ostecenik može da podnese u roku od pet godina od zakljucenja ugovora, onda је ocigledno da је u ovom dijelu zelenaski ugovor veoma slican ugovoru sa prekomjemim oštećenjem. 52. PROUZROKOVANJE ŠTETE 52.1. Prouzrokovanje stete i vrste odgovornosti Nastanak i subjekti obligacije. Kad neko drugome prouzrokuje stetu svojom radnjom ili рropuštanjem radnje koju је biо duzan preduzeti, za njega nastaje obaveza da рričinjenu stetu naknadi. Ponekad оvа obaveza nа naknadu stete nastaje samo iz gore navedenih činjeniса, а ponekad pravo јоš zahtjeva da је оnај koji је stetu pricinio drugom i kriv sto је do te stete doslo. Liсе koje је рričinlo stetu u obligacionom odnosu koji nastaje је dužnik, а liсе koje stetu ргеtrpjelо је povjerilac. Medjutim, u ovom specifičnom, vanugovomom obligacionom odnosu i stranke imaju svоје specifičneе nazive. Duznik obaveze naknade prouzrokovane stete naziva se štetnik, а povjerilac је oštećeno liсе, ili oštećenik. Subjektivna i objektinla odgovornost. U slucaju odgovomosti za naknadu stete bez krivice radi se о tzv. objektivnoj, odnosno kauzalnoj odgovomosti. Kod te vrste odgovomosti stetnik odgovara oštećenom licu za рričinjenu stetu sаmо па osnovu činjeniceсе da postoji uzročna veza izmedju njegove nedozvoljene radnje ili propuštanja i nastale stete. U drugom slučaju da bi nastala obligacija, odnosno da bi stetnik postao odgovoran za naknadu stete, potrebno је pored postojanja stete i uzrocne veze izmedju te stete i stetnikove radnje, odnosno propustanja, da se ta steta moze stetniku pripisati u njegovu krivicu, odnosno potrebno је da је stetnik kriv sto је do stete doslo. Ргеmа Zakonu о obligacionim odnosima u nаsеш pravu za pricinjenu štetu odgovara se kako nа osnovu krivice tako i nа osnovu objektivne odgovomosti. Сlаn 154. Zakona u svom ргvom stavu određuje da ko drugome prouzrokuje štetu duzan је naknaditi је, ukoliko nе dokaze da је steta nastala bez njegove krivice, а u drugom stavu da se za stetu od stvari i1i djelatnosti od kojih роtiče роvесаnа opasnost stete za okolinu, odgovara bez obzira па krivicu.

Ргеbacujući teret dokaza nа liсе koje је stetu pricinilo da niје krivo, u naše pravo uveden је princip odgovornosti nа bazi pretpostavljene krivice, za razliku od tzv.dokazane krivice, u kome osteceno lice mora da dokazuje: nastalu stetu, uzročnu vezu i krivicu liса koje је stetu pričinilo. Princip odgovornosti nа osnovu krivice је opšti (generalni) princip, dok se objektivna odgovomost ograničava nа slučajeve predvidjene Zakonom (st.3. Сl.154). Za postojanje. i prihvatanje objektivne odgovornosti razlog su situacije u kојima је pravi1nije da se stetnik obaveze nа naknadu stete bez obzira nа to da li је za рričinjenu stetu kriv ili nije. То su situacije u kojima se stetnik u svojim aktivnostima koristi stvarima koje ро svojoj prirodi predstavljaju opasne stvari јег su sarnim svojim postojanjem podobne da nanesu stetu okolini i1i pak to su isto tako situacije kada se opste uzev stetnik bavi aktivnostima odnosno djelatnostima koje predstavljaju povisenu opasnost za okolinu, pod uslovom da оn iz tih svojih aktivnosti, odnosno djelatnosti pribavlja sebi odredjene, ро pravilu, znatne ekonomske koristi. U tim slucajevima pravo odstupa od principa odgovomosti za krivicu i uvodi odgovomost па bazi odgovornosti, јег se smatra da vlasnik uvijek mога odgovaati za svoju opasnu stvar, оdnosnо da liсе koje se bavi djelatnoscu koja predstavlja роvišenu opasnost za okolinu i pri tome za sebe pribavlja ekonomske koristi, treba da naknadi stetu svakom оnоm licu kome оnа bude nastala iz takve djclatnosti bez obzira da li је za to krivo ili nе. Ugovorna i vапиgovorna (deliktna) odgovomost. Pored istaknute elementarne podjele odgovomosti za prouzrokovanu stetu nа subjektivnu i objektivnu odgovornost znacajna је јoš podjela nа ugovornu i deliktnu odgovomost. Sve оvо što је do sada геčепо ustvari se odnosi nа deliktnu odgovomost, odnosno nа situaciju kad neko drugome prouzrokuje stetu svojom protivpravnom radnjom ili propuštanjem radnje koju је biо duzan preduzeti. Ugovoma odgovomost nastaje onda kada se jedna od stranaka u ugovoru ponasa suprotno tom ugovoru i tiше drugoj strani ugоvornici nanosi stetu. 52. 2. Uslovi za postojanje odgovornosti Imajući и vidu sve što је и prethodnom odjeljku iznijeto, uslovi za postojanje odgovomosti bili bi slijedeci: Postojanje i ројаm stete. Osnovni uslov da bi do odgovomosti i time do obaveze nа naknadu stete moglo doci, jeste da је steta stvarno nastala. Steta nastaje uvijek kada dodje do umanjenja imovine oštećenog lica. Оvо је najjednostavnija steta i nju nazivamo prostom ili običnom stetom (damnum

emergens). Za razliku od proste stete postoji i steta koja se ogleda u tome sto uslijed nedozvoljene stetnikove radnje dodje do sprecavanja роvećanја imovine ostecenog liса, do kojeg bi роvесаnја izvjesno doslo da niје bilo stetnikove radnje. Takvu stetu nazivamo izgubljena dobit ili izmakla korist (lucrum cesans) i ро pravilu naknada te stete nе duguje se и gradjanskom pravu, izuzev ako steta niје рпričinjen namjemo ili iz grube nepažuje.Za razliku od gradjanskog prava и privrednom pravu uvijek se nadoknadjuje i prosta steta i izgubljena dobit. Steta koja predstavlja umanjenje nečije imovine ili sprečavanje da se ta imovina uveća, jeste imovinska steta ili materijalna steta. Pored te vrste stete, postoji i neimovinska i1i moralna steta. Оvа vrsta stete nе sastoji se и povredi imovine ostecenog liса, vес и povredi nekog njegovog drugog dobra (nрг. casti, ugleda, drustvenog položaja, psihickih osjećanja itd.). Nasa sudska praksa dugo se kolebala da li davati naknadu i za оvu vrstu stete. Danas se smatra da i moralnu stetu treba naknaditi licu koje takvu stetu рretrpi. . " Krivica štetnika. Vес smo vidjeli da se и principu u nasem pravu za prouzrokovanu stetu odgovara samo ukoliko је liсе koje је stetu prouzrokovalo krivо za tu stetu, odnosno aku ти se radnja kojom је stetu prouzrokovalo može pripisati u krivicu. Кrivca је psihicki odnos stetnika prema steti. Da bi stetnik uopste mogao biti kriv potrebno је da je sposoban "za гаsudјivаnје, а to nisu djeca ispod sedam godina zivota i umobolna lica, djelimicno su odgovorna lica od 7 do 14 godina, а preko 14 godina potpuno odgovorna (vidi odjeljak pod: delikatna sposobnost). . Sa stanovista gradjanskog prava smatra se krivim svako lice koje se nе ponaša onako kako se od njega, s obzirom nа njegova licna svojstva i okolnosti slucaja, moglo s pravom ocekivati da се se ponasati. Zato se kaze da је krivica u gradjanskom pravu odredjeni gradjansko-pravni standard i taj standard mjeri se ponasanjem prosjecno pazljivog covjeka, odnosno kako је to јоš rimsko pravo govorilo, ponasanjem dobrog domacina (bonus pater familias). Роnašanjе prosjecno pazljivog covjeka jeste оnај donji stереn ропаšanја ispod koga vise nеmа odgovornosti za stetnika. Кriviса se vezuje za prouzrokovanje stete namjernoо i iz nераžnје. Steta је pricinjena nаmјеrnо onda kada је stetnik biо svjestan da uslijed njegovog nedozvoljenog ponašanja može nastupiti stetna posljedica i zelio nastupanje te posljedice. Nepažnja ili nehat može biti dvojaka i to gruba nepažnja (culpa lata) i obicna nepažnja (culpa levis). Gruba nepažnja postoji onda kada је stetnik biо svjestan da iz njegove nedozvoljene radnje mogu nastupiti stetne posljedice, раје olako držao da се te posljedice moći otkloniti, odnosno рrećutno pristao nа nastupanje takvih posljedica. Оbična пераžnја postoji onda kada stetnik nije

biо svjestan mogućnosti nastupanja štetne posljedice, ali је prema okolnostima slucaja i svojim ličnim svojstvima mogao biti i biо duzan da bude toga svjestan. То su ustvari situacije и kojima nа mjestu stetnika рrosječnо pazljiv covjek пе bistetu učiniо. Ukoliko se nastala steta stetniku ne može pripisati ni и оbičnu nepažnju, onda kažemo da је steta nastala slucajno, а slucajno nastalu stetu snosi опај и čijој imovini takva stata nastane. Оvо načelo bez izuzetka је u gradjanskom pravu, dok se и privrednom pravu, posebno kod nekih ugovora о prevozu, odgovara i za slucajno nastalu stetu, а odgovornost је iskljucena samo и slucajevima vise sile, prirodnih svojstava stvari, kriviсе ostecenog lica ili radnje treceg lica. Za povredu (neizvrsenje) ugovora о pomorskim prevozima važi орšti princip pretpostavljene kriviсе. U privrednom i pomorskom pravu donju granicu раžnje nе predstavlja pažnja dobrog domacina već pažnja dobrog privrednika i раžnjа dobrog privrednika, kao viši, odnosno profesionalni stepen paznje. Pažnja urednog brodara iz naseg Zakona о pomorskoj i unutrašnјој plovidbi и sebi ujedinjuje раžnju dobrog privrednika i раžnju dobrog strucnjaka iz clana 18. Zakona о obligacionim .odnosima. Poseban razlog iskljucenja odgovornosti je visa sila. U modernom pravu visa sila је dogadjaj koji dolazi spolja i koji se od strane oštećenog liса normalnim raspolozivim sredstvima ne moze otkloniti. Isto tako, istice se kao bitnо za ројаm vise sile da је dogadjaj nastao iznenada, medjutim, оvо samo potvrdjuje najčešći broj slucajeva и praksi, ali visa sila postoji uvijek kada је dogadjaj neotklonjiv i pored toga sto је оn eventualno unaprijed biо poznat oštećenoj strani. Npr. ostećeno liсе је nа vrijeme saznalo za nadolazak vode, medjutim, uslijed siline рорlаvе nikako је raspolozivim sredstvima niје moglo sprijeciti. Kada se odgovara ро tzv. principu apsolutne odgovomosti, ni visa sila nе vodi oslobodjenju. Takva vrsta odgovomosti u našem pomorskom pravu uvedena je čl. 30. Zakona о pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi. Uzročna veza. I pored postojanja nedozvoljene radnje stetnika i njegove kriviсе stetnik nесе odgovarati za nastalu stetu ukoliko ta steta nije nastala kao posljedica te njegove nedozvoljene radnje. Zato kazemo da је potrebno da postoji uzročna veza izmedju stete i stetnikove nedozvoljene radnje. Sama posljedica može biti direktna i indirektna i u рrincipu postoji odgovornost za оbје vrste. Direktna posljedica postoji onda kada recimo sam stetnik razbije nečiје staklo. Kod indirektnih posljedica treba strogo voditi računa о tome da tzv.uzrocni niz i1i uzročni lаnас nе bude prekinut radnjom nekog trećeg liса ili nekim dogadjajem. U tim slucajevima odgovornosti u рrincipu nemа mada se о tome vrlo tesko tačno izjasniti јеr је pitanje uzročnosti jedno od najslozenijih pitanja u pravu uopšte.

53. ODGOVORNOST ZA DRUGOGA Рravilo је da је оnај ko је stetu prouzrokovao duzan da istu naknadi. Od ovog pravila lične odgovomosti za stetu postoje dvije grupe izuzetaka koje tvore poseban ргаvni institut vezan za prouzrokovanje stete, institut odgovomosti za drugoga. Za drugoga и ргravu odgovaraju lica koja su obavezna da se staraju, da vode nadzor nad drugim licima i оnа su odgovorna za propust nadzora (culpa in vigilando) i liса koja su odgovorila za dobar pravilan izbor svojih namještenika (culpa in eligendo). Radi se о slucajevima odgovomosti za dusevno bolesna lica, roditelja za djecu, drzave za svoje sluzbenike, poslodavca za namjestenike, brodara za zapovjednika i posadu itd. Nekada se radi samo о dodatnoj odgovornosti da bi se dala povoljnija mogućnost obeštećenja ostecenom (nekada i sa principom solidarne odgovomosti, kao прг. roditelja i djece ¬Сl. 166. ZOO), а nekada је to iskljuciva odgovomost liса zaduzenog za nadzor (nadzor nad umobolnim licima i djecom ispod 7 godina). 54. NAКNADA ŠTETE Naknada stete čini sadrzinu stetnikove obaveze kod obligacija koje nastaju prouzrokovanjem stete drugome. Postoje posebna i time razlicita pravila za naknadu materijalne (imovinske) i nematerijalne stete. Naknada materijalne stete u principu se sastoji u uspostavljanju ranijeg stanja (restitutio in integrum). аli umjesto toga oštećeno lice može traziti naknadu i u novcu. Kod nematerijalne stete naknada se vrsi putem pružanja tzv. satisfakcije ostecenom licu (objavljivanjem presude, vrsenjem ispravke u stampi, роvlačenjem izjave i sl.) аli i putem novčane naknade za fizicke i dusevne bolove i pretrpljeni strah. Naknada se uvijek daje u novcu i kod materijalne stete kada nije moguće uspostaviti гаniје stanje ili kada to oštećeni trazi. Naknada se duguje od momenta nastanka stete. Duguje se пакnada Za običnu stetu i izgubljenu korist sto sve treba da vodi punoj naknadi, dakle da se oštećeno lice dovede u situaciju kao da stete nije ni bilo. Medjutim, ukoliko је опо samo doprinijelo bilo čime da steta nastane ili bude veća, onda se može izgubiti ргаvо nа naknadu i1i naknada umanjiti srazmjemo učešću ostecenog. Visina same naknade zavisi od visine stete i stepena krivice stetnika.