You are on page 1of 12

Jeerj %eeveesoe evLeceeuee kee heg<he veb.

177

ISBN 978-93-80353-63-0

pewveOece& SJeb
YeieJeeve $e+<eYeosJe
-jeefe$eerhejcehetpe ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe

eer %eeveceleer ceeleepeer


Meeele leerLe& DeeesOee ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe pevceYetefce eWke hej veJeefveefce&le efpevecebbefoj ceW
efJejepeceeve YeieJeeve $e+<eYeosJe hebekeueeCeke eeflee SJeb cenecemlekeeefYe<eske ceneslmeJe
ceeIe Meg. 11 mes heeuiegve ke=. 3 (efoveeBke 14 mes 20 hejJejer 2011) kes DeJemej hej ekeeefMele

efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve eje mebeeefuele

Jeerj %eeveesoe evLeceeuee


Fme evLeceeuee ceW efoiecyej pewve Dee<e&ceeie& kee hees<eCe kejves Jeeues efnvoer,
mebmke=le, eeke=le, keVe[, Debespeer, iegpejeleer, ceje"er Deeefo Yee<eeDeeW
kes veee, efmeevle, DeOeelce, Yetieesue-Keieesue, JeekejCe Deeefo
efJe<eeeW hej ueIeg SJeb Je=nod ebLeeW kee cetue SJeb DevegJeeo meefnle
ekeeMeve neslee nw~ mecee-mecee hej Oeeefce&ke
ueeskeesheeesieer ueIeg hegefmlekeeSb Yeer
ekeeefMele nesleer jnleer nQ~

-: mebmLeeefhekee SJeb esjCeeeesle :-

hejcehetpe ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe eer %eeveceleer ceeleepeer


-: ceeie&oMe&ve :-

e%eeeceCeer Deeefe&kee eer evoveeceleer ceeleepeer


-: efveoxMeve :-

-ekeeMekeefoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve


pecyeterhe-nefmleveehegj (cesj") G.e., heesve veb.- (01233) 280184, 292943
Website : www.jambudweep.org
E-mail : ravindrajain@jambudweep.org
C/o Shri Nabhi Kumar Manav Kumar Jain
C-4, Opp. PVR Plaza, Cannaught Place, New Delhi-1
Ph.-011-23416101-02-03/Website : www.jainbookdepot.com

Jeerj efve. meb. 2537


20 hejJejer 2011

-: mecheeoke :-

kece&eesieer ye. jJeerv kegceej pewve


eLece mebmkejCe meved 1999-5000 eefleeeB

COURTESY-JAIN BOOK DEPOT

efleere mebmkejCe
1100 eefleeeB

Oece&efoJeekej heer"eOeerMe #eguuekejlve eer ceesleermeeiej peer cenejepe

cetue
16/-.

meJee&efOekeej ekeeMekeeOeerve
kecheesefpebie - %eeveceleer vesJeke&
pecyeterhe-nefmleveehegj (cesj") G.e.

(3)

(4)

mecheeokeere

pewve meje&he (cesjs ye[s YeeF&) ves Deheves mechetCe& heefjJeej keer Deesj mes eWke kes
peerCeexej mJehe JeneB megvoj efpevecebefoj efveefce&le kejeves kee hegCeceeer meewYeeie
eehle efkeee~ Gme cebefoj efvecee&Ce keer hetCe&lee hej JeneB efJejepeceeve nesves Jeeueer meJee
4 heg heeemeve esle eeflecee kes hebekeueeCeke SJeb cenecemlekeeefYe<eske ceneslmeJe
DeJemej hej Fme hegmleke kee hegvee&keeMeve efkeee pee jne nw~ DeeesOee leerLe&#es$e
keceser kes DeOe#e nesves kes veeles ceQ Gvekee DeeYeej ceeveles ngS Gvekes hegCe keer
Devegceesovee kejlee ntB~
en hegmleke ueIeg nesles ngS Yeer ieeiej ceW meeiej kes meceeve Deheves ceW DehetJe& meej
kees meceeefnle kejkes hee"keeW kees pewveOece& kee %eeve kejeves ceW kegbpeer kes meceeve nw~
Fmekee meogheeesie kej Deehe meYeer mJeeb meceereerve %eeve eehle kejW leLee Deve
pewve-Depewve meYeer kees Gmemes heefjefele kejeJeW, ener neefo&ke DeefYeuee<ee nw~

kece&eesieer ye.jJeerv kegceej pewve


DeeJeMekelee DeeefJe<keej keer peveveer nesleer nw Fme metefe kees eefjleeLe&
kejves Jeeueer emlegle hegmleke keer jevee hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
kes kejkeceueeW mes meved 1999 ceW ngF& Leer~ GvneWves mecee keer DeeJeMekelee kees
osKeles ngS YeieJeeve $e+<eYeosJe kes ceeOece mes DeveeefoefveOeve pewveOece& kee eeejemeej kejves kee pees efyeiegue osMeYej ceW yepeeee, Gmemes efveefele ner meceepe ceW
veJeeslevee peeie=le ngF& nw~
Oece& etB lees kenves keer Jemleg veneR elegled OeejCe kejves keer Jemleg nw leLeeefhe
Gmekes Yeevle mJehe kees eeeefjle nesles osKe mecee-mecee hej Gmes ceneheg<eeW ves
meceereerve he ceW ekeeefMele efkeee nw~ hegjelelJe efJeYeeie kes DeefOekeejer eer heer.heer.
jee eewOejer ves Yeer efueKee nw efke-pewveOece& keer heewjeefCekelee kes yeejs ceW yelee heevee
yengle keef"ve nw~ Fmekes efJehejerle efkevneR-efkevneR uesKekeeW ves pewveOece& kees YeieJeeve
ceneJeerj eje mebmLeeefhele ceeve efueee nw efkevleg Fme ueIeg hegefmlekee kees he{ves mes
Fme Yeeefvle kee efvejekejCe menpe ner nes mekelee nw~
Fme hegmleke ceW leerLekej YeieJeeve $e+<eYeosJe kes yeejs ceW JeCe&ve nw, pees
kejes[eW Je<e& hetJe& kes Fefleneme kee mcejCe kejelee nw~ pewveOece& kes kece&efmeevle,
me=efjevee, leerLekejeW kes hebekeueeCeke, pewveOece& keer Goejlee Deeefo kee Yeer
FmeceW mebef#ehle JeCe&ve nw leLee YeieJeeve $e+<eYeosJe kes heg$e meceed eeJeleea Yejle
kes veece hej nceejs Fme osMe kee Yeejle veece efJeefYeVe JesohegjeCeeW kes ceeOece
mes efme efkeee nw~
pewve efmeevle kes Devegmeej DeeesOee leerLe& Devevle leerLekejeW keer pevceYetefce
nesves mes Meeele leerLe& kes he ceW eefme nw~ efkevleg ngC[eJemeefhe&Ceer keeueoes<e kes
keejCe Fme egie kes eewyeerme leerLekejeW ceW mes heeBe leerLekej eneB pevces nQ, GveceW
YeieJeeve $e+<eYeosJe eLece leerLekej nQ~ Gvekeer efJeMeeuekeee eeflecee peneB DeeesOee
kes jeeiebpe cebefoj ceW efJejepeceeve nw, JeneR $e+<eYeosJe keer pevceYetefce kes he ceW
eeeerve eWke egieeefo Fefleneme kee mcejCe kejelee nw~ Fme eWke kes peerCeexej
keer esjCee pewve meceepe keer meJeexe meeOJeer hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer
ceeleepeer ves eoeve keer, lees GvneR kes ie=nmLeeJemLee kes ueIeg Yeelee eer kewueeMeebo

N :M N: M

(5)

(6)

Jele&ceeve DeeesOee

31 heg TBeer efJeMeeue SJeb cevees%e YeieJeeve $e+<eYeosJe keer Ke[dieemeve eeflecee efJejepeceeve
nQ~ meved 1965 ceW Deeeee& eer osMeYet<eCe peer cenejepe keer esjCee mes Deewj efouueer Deeefo
mLeeveeWW kes Deveske eeueg Glmeener eeJekeeW kes meneesie mes en YeJe efpevecebefoj yevee
nw, Deepet-yeepet ceW Deve Deewj n eefleceeSB efJejepeceeve nQ~ Thej Yeer oes JesefoeeB nQ~
Oevelesjme keeefle&ke ke=. $eeesoMeer, meved 1992 kes efove yeeecegntle& ceW nefmleveehegj
ceW pecyeterhe mLeue hej efJejepeceeve pewve meceepe keer meJeexe meeOJeer ieefCeveerecegKe
eer %eeveceleer ceeleepeer kes ceve ceW DeeesOee ceW efJejepeceeve 31 heg Gegbie efJeMeeue
efpeveeeflecee kes cenecemlekeeefYe<eske kejeves keer DevleexjCee peeie=le ngF&, heuemJehe
11 hejJejer 1993 kees nefmleveehegj mes efJenej kej 16 petve 1993 kees DeeesOee ceW
cebieue heoehe&Ce efkeee, Gvekes DeJeOe efJenej mes mechetCe& DeJeOeJeeefmeeeW ceW KegMeer keer
uenj oew[ ieF& Deewj DeJeOeJeemeer Deheveer yeeeer meMe ceelee kees heekej ke=leke=le nes
G"s~ Gme mecee ceeleepeer ves YeieJeeve keer efJeMeeue eeflecee kes eLece oMe&ve efkeS Deewj
cee$e keg ner efove kes eJeeme ceW DeeesOee leerLe& keer peerCe&-MeerCe& DeJemLee osKe Gvekee
Devle&oe jes he[e Deewj GvneWves Gmeer #eCe JeneB kes heoeefOekeeefjeeW keer efJeveleer mJeerkeej
kej Deheveer pevceYetefce kes Glmeen Je mvesn kees "gkejekej DeeesOee kes efJekeeme nsleg
Dehevee eelegcee&me mLeeefhele kejves keer mJeerke=efle eoeve kej oer, efhej lees jece pevceYetefce
kes veece mes efJeKeele DeeesOee osKeles ner osKeles $e+<eYe pevceYetefce kes veece mes efJee kes
ceevemeheue hej Debefkele nes ieF&~ 24 hejJejer 1994 kees GejeosMe ceW eLece yeej
YeieJeeve $e+<eYeosJe kee cenecemlekeeefYe<eske ngDee, meeLe ner eLece YeW kes he ceW hetpe
ceeleepeer ves cebefoj kes Deepet-yeepet leerve eewyeermeer cebefoj SJeb meceJemejCe cebefoj kee
efvecee&Ce kejeee~ Fve vetleve efpevecebefojeW ceW leerve eewyeermeer cebefoj ceW leerve cebefpeue Jeeuee
Ske 72 oue kee efJemle=le keceue nw~ Gve oueeW hej leerve eewyeermeer kes kegue yenej
leerLekej YeieJeeve keer eefleceeSB efJejepeceeve nQ~ yeeeeR lejhe meceJemejCe ceW YeieJeeve
$e+<eYeosJe kes meceJemejCe ceW iebOekeger ceW 4 eefleceeSB nQ Deewj ceevemlebYe, ewle eemeeoYetefce,
GheJeveYetefce, keuhele Yetefce, YeJeveYetefce Deeefo ceW 152 efpeveeefleceeSB efJejepeceeve nQ~
eerceC[he Yetefce ceW ieCeOej osJe, cegefveieCe Je Deeefe&keeDeeW keer eefleceeSB Yeer nQ~ megvoj
yeeie-yeieeres mes meceefvJele Fme jeeiebpe cebefoj heefjmej ceW eeeerve Oece&Meeuee kes Deefleefje
leerve vetleve Oece&MeeueeSB ([eruekeme heuew ege), Deeeee& Meebeflemeeiej efveuee, Deeeee&
osMeYet<eCe efveuee SJeb ieefCeveer %eeveceleer efveuee nQ leLee megboj YeespeveMeeuee Yeer eue
jner nw~ hetpe ceeleepeer keer esjCee mes eneB nesves Jeeueer hebekeueeCeke eeflee ceW
heOeejves Jeeues lelkeeueerve cegKeceb$eer cegueeece efmebn eeoJe ves DeeesOee ceW YeieJeeve
$e+<eYeosJe ves$e efeefkelmeeuee keer mLeehevee keer leLee hewpeeyeeo efmLele [e. jece

e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer


Jeerj efveJee&Ce kes ueieYeie meew Je<e& yeeo ceieOe vejsMe vebefoJeOe&ve ves DeeesOee ceW
ceefCeheJe&le veeceke Gegbie pewve mlethe yeveJeeee Lee, pees Deepe ceefCe heJe&le eruee kes veece
mes eefme nw~ ceewe& mecee mebeefle Deewj Jeerj efJeeceeefole ves Fme #es$e kes hegjeves
efpevecebefojeW kee peerCeexej SJeb veJeerve cebefojeW kee efvecee&Ce kejeee Lee~ iegpejele
vejsMe kegceejheeue eewuegkee (meesuebkeer) ves Yeer eneB efpevecebefoj yeveJeees Les~
en eWke uee. kesmejer efmebn kes mecee mes hetJe& ner efJeeceeve Leer Deewj GvneWves 24
F&. ceW Fmekee peerCeexej kejeee Lee, hegve: 1899 F&. ceW ueKeveT kes hebeeW ves leLee
1956 F&. ceW uee. pecyet emeeo pewve, ieess Jeeues-ueKeveT ves peerCeexej kejeee Lee~
en eWke mJeie&ej ceesnuues ceW efmLele nw~
keje cegnuues ceW efmLele eeeerve efoiecyej pewve cebefoj nw, efMeKejege Fme cebefoj
ceW eej JesefoeeB nQ, eneB hej Ske eeflecee efJe. meb. 1224 keer nQ~ eewLeer Jesoer ceW YeieJeeve
$e+<eYeosJe keer 9 heg Gegbie eeflecee Je Deepet-yeepet ceW Yejle-yeengyeueer keer eeflecee
Deeeee&eer osMeYet<eCe cenejepe keer esjCee mes meved 1952 ceW efJejepeceeve keer ieF& nQ~
cebefoj kes Deebieve ceW YeieJeeve megceefleveeLe keer eWke nw, efpemeceW YeieJeeve megceefleveeLe kes
ejCe efJejepeceeve nQ~ keje ceesnuues ceW ner Ske eWke nw, efpemeceW DeeesOee ceW ner
pevceW eer Yejle eeJeleea Deewj keeceosJe yeengyeueer kes ejCe efJejepeceeve nQ leLee keje
cebefoj kes heeme ner heeC[gke efMeuee heefjmej ceW YeieJeeve Meebefle, kegbLeg Je DejnveeLe
YeieJeeve kes ejCe efJejepeceeve nQ~ keje ceesnuues ceW ner YeieJeeve DeefYeveboveveeLe kes
pevcemLeeve kes eleerkehe ceW eWke nw pees efMeKejyebo nw, FmeceW Yeer YeieJeeve kes ejCe
mLeeefhele nQ~ Fmekee peerCeexej Yeer meved 1724 Je meved 1899 ceW ngDee nw~ yekemeefjee
esues ceW efpemes yesiecehegje Yeer kenles nQ, YeieJeeve DeefpeleveeLe keer eWke nw~ pevcemLeeve
kes eleerke he ceW FmeceW YeieJeeve DeefpeleveeLe kes ejCe efevn efJejepeceeve nQ, en
efMeKejyebo eWke nw~ mejet veoer kes heeme jepeIee hej YeieJeeve DevebleveeLe kes ejCe
efevn meefnle cebefoj nw~ Fmekee peerCeexej 1724 F&. ceW Je 1899 F&. ceW kejeee ieee
nw~ Fme eWke mes ueies ngS erues keer hegjelelJe efJeYeeie ves KegoeF& kejeF& Leer Deewj Deye mes
ueieYeie 100 Je<e& hetJe& pevejue keefvebIece ves Gme erues kee JeCe&ve pewve eruee veece mes
efkeee Lee~ keg Je<e& hetJe& mejet veoer keer yee{ mes Fme eWke kees #eefle hengBeves hej
leerLe&#es$e keceser ves peerCeexej kejeee Lee~ cegnuuee jeeiebpe ceW efjeemeleer yeeie kes
ceOe ceW Ske YeJe efpevecebefoj kee efvecee&Ce ngDee nw~ FmeceW cetueveeeke kes he ceW

(7)

(8)

ceveesnj ueesefnee DeJeOe efJeeefJeeeuee ceW $e+<eYeosJe pewve MeesOeheer" keer Yeer mLeehevee
ngF&~ ceeleepeer keer ner esjCee mes DeeesOee kes jepeIee hej efmLele jepekeere Geeve
$e+<eYeosJe Geeve kes veece mes Ieesef<ele ngDee, peneB 21 heg Gegbie YeieJeeve $e+<eYeosJe
keer eeflecee efJejepeceeve keer ieF& leLee eskeeW kee peerCeexej kej JeneB Deveske efMeueeuesKe
ueieeS ieS, pees DeeesOee kes Fefleneme keer ieewjJe ieeLee iee jns nQ~ mejet le hej
efmLele YeieJeeve DevebleveeLe eWke heefjmej ceW 24 leerLekejeW kes heefjee Je ejCe efevn
leLee yeeeer-megvojer ceelee kes ejCe efJejepeceeve efkeS ieS nQ~
meved 1994 ceW ceeleepeer keer esjCee eehle kej JeneB kes heoeefOekeeefjeeW ves eleske
5 Je<e& kes Devevlej YeieJeeve kee cenecemlekeeefYe<eske ceneslmeJe Deeeesefpele kejves keer
Iees<eCee keer Leer, ceiej Meeeo Gme Oeje kees hegve: GvneR yeeeer ceelee kee Fblepeej Lee,
FmeefueS meved 2005 ceW efkewleveiej ceW veJeefveefce&le efpevecebefoj kes hebekeueeCeke nsleg
DeJeOe keer Deesj efJenej kejles ngS hetpe ceeleepeer kes eerejCe Ske yeej hegve: DeeesOee
keer Oeje hej he[s Deewj Gvekes mebIe meeefveOe ceW 11 Je<eeX yeeo Gve Deeoerej yeeyee kee
cenecemlekeeefYe<eske Deewue 2005 ceW OetceOeece mes mechetCe& efJee ceW DeeesOee keer
keerefle&heleekee kees henjelee ngDee mecheVe ngDee~
Ske yeej hegve: DeeesOee ceW mJeefCe&ce DeJemej Deeee nw, peye hetpe eer %eeveceleer
ceeleepeer kee mebkeuhe meekeej neskej YeieJeeve $e+<eYeosJe keer pevceYetefce eWke hej YeJe
efpevecebefoj yevekej hetCe& ngDee nw~ Gmekee hebekeueeCeke ceneslmeJe hejJejer 2011 ceW
mecheVe nes jne nw~
Fme DeeesOee leerLe& ceW Deve Fefleneme ebLeeW kes Devegmeej meved 1330 ceW Deveske
cebefoj Les~ cenejepee veeefYejepe kee cebefoj, heee&veeLe yee[er, ieescegKe e#e, eesejer
e#eer keer jlveceeer eeflecee, meerleekegb[, meneOeeje, mJeie&ej Deeefo Deveske pewveeeleve
efJejepeceeve Les~ eneB Ske esleecyej pewve cebefoj Yeer nw leLee Jew<CeJe meceoee kes mee{s
meele npeej cebefoj ceeves ieS nQ, efpeveceW nvegceeveie{er, meerlee jmeesF&, oMejLe cenue,
keveke YeJeve Deeefo Deveske oMe&veere mLeue nQ~
Ssmeer heeJeve Meeele pevceYetefce kee keCe-keCe hejce hetpeveere Je Jeboveere nw,
efpemekee oMe&ve-Jebove Deveske heehe keceeX kee veeMe kej meeefleMee hegCe eeefhle ceW
meneeke nw~ Ssmes heefJe$e leerLe& kes efueS cesje Mele-Mele veceve nw~

hejcehetpe ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe

N :M N: M

eer %eeveceleer ceeleepeer kee mebef#ehle-heefjee


-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
pevcemLeeve-efkewleveiej (yeejeyebkeer) G.e.
pevceefleefLe-Deemeespe megoer 15 (MejohetefCe&cee) efJe. meb. 1991 (22 Deketyej, meved 1934)
ie=nmLe kee veece-keg. cewvee
ceelee-efhelee-eerceleer ceesefnveer osJeer SJeb eer essueeue pewve
mehlece eeeflece SJeb ie=nleeie-F&. meved 1952 ceW yeejeyebkeer ceW MejohetefCe&cee kes efove
Deeeee&jlve eer osMeYet<eCe peer cenejepe mes~
#egefuuekee oer#ee-ew$e ke=. 1, F&. meved 1953 kees ceneJeerjpeer DeefleMee #es$e (jepe.) ceW~
Deeefe&kee oer#ee-JewMeeKe ke=. 2, F&. meved 1956 kees ceeOeesjepehegje (jepe.) ceW eeefj$eeeJeleea
108 eLeceeeee& eer Meebeflemeeiej peer kes eLece heeOeerMe Deeeee& eer Jeerjmeeiej peer cenejepe kes
kejkeceueeW mes~
meeefnefleke ke=eflelJe-Demeneer, meceemeej, efveecemeej, cetueeeej, keeleb$e-JeekejCe,
<edKeC[eiece Deeefo ebLeeW kes DevegJeeo/erkeeSb SJeb 250 efJeefMe ebLeeW keer uesefKekee~ meved 1995 ceW
DeJeOe efJe.efJe. (hewpeeyeeo) eje [er.efued. keer ceeveo GheeefOe mes efJeYetef<ele~
leerLe& efvecee&Ce esjCee-nefmleveehegj ceW pebyet erhe leer Le& kee efvecee&Ce, Meeele leerLe& DeeesOee kee efJekeeme
SJeb peerCeexej, eeeie-Fueeneyeeo (G.e.) ceW leerLekej $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& kee vecee&
ef Ce, leerLekej
pevceYetefceeeW kee efJekeeme eLee-YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegC[uehegj (veeueboe-efyenej) ceW vebeeJele& cenue
veeceke leerLe& efvecee&Ce, YeieJeeve heg<heobleveeLe keer pevceYetefce keekevoer leerLe& (efve
ek ieesjKehegj-G.e.) kee
ef Jekeeme, YeieJeeve heee& veeLe kesJeue%eeveYetefce Deefn$e leer Le& hej leer me eew yeer meerefocebj, nefmleveeheg j ceW pecyeter he
mLeue hej YeieJeeve MeebefleveeLe-kegbLegveeLe-DejnveeLe keer 31-31 heg Gegbie Ke[dieemeve eeflecee, ceebieerlegbieer ceW
efvecee&CeeOeerve 108 heg Gebgbie YeieJeeve $e+<eYeosJe keer efJeMeeue eeflecee Fleeefo~
ceneslmeJe esjCee-hebeJe<eeae pecyeterhe ceneceneslmeJe, YeieJeeve $e+<eYeosJe Debleje&^ere efveJee&Ce
ceneceneslmeJe, DeeesOee ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe cenekegbYe cemlekeeefYe<eske, kegC[uehegj ceneslmeJe,
YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe, efouueer ceW keuhegce ceneceC[ue
efJeOeeve kee Ssefleneefmeke Deeeespeve Fleeefo~ efJeMes<ehe mes 21 efomecyej 2008 kees pecyeterhe mLeue
hej efJeeMeebefle DeeEnmee meccesueve kee Deeeespeve ngDee, efpemekee GodIeeve Yeejle keer je^heefle
eerceleer eefleYee osJeerefmebn heeerue eje efkeee ieee~
Mew#eefCeke esjCee-pewve ieefCele Deewj ef$eueeske efJe%eeve hej Debleje&^ere mebieeser, je^ere
kegueheefle meccesueve, Feflenemekeej meccesueve, veeeeOeerMe meccesueve SJeb Deve Deveske je^ereDebleje&^ere mlej kes mesefceveej Deeefo~
jLe eJele&ve esjCee-pecyeterhe %eevepeesefle (1982 mes 1985), meceJemejCe eerefJenej
(1998 mes 2002), ceneJeerj peesefle (2003-2004) kee Yeejle YeceCe~
Fme ekeej efvele vetleve YeeJeveeDeeW keer peveveer hetpe ceeleepeer efejkeeue leke Fme JemegOee kees
megMeesefYele kejleer jnW, ener cebieue keecevee nw~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

pewveOece& SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe


vece: $e+<eYeosJeee, Oece&leerLe&eJeefle&ves~
meJee& efJeee-keuee, emcee-oeefJeYet&lee cenerleues~~1~~
peneB en peerJe mebmejCe kejlee nw, elegie&efle ceW heefjYeceCe kejlee nw, Gmekee
veece mebmeej nw~ en mebmeej ueeske veece mes Yeer kene peelee nwueeskeevles DeJeueeskeevles peerJeeefo<e[dJeeefCe DeefmceefVeefle ueeske:
peneB hej peerJe, hegodieue, Oece&, DeOece&, DeekeeMe Deewj keeue es neW Je
osKes peeles nQ Jen ueeske nw~ Jen ueeske Deke=ef$ece, DeveeefoefveOeve nw SJeb mJeYeeJe mes
yevee ngDee nw, DeLee&led Fmes efkemeer ves yeveeee veneR nw~
eer vesefceebefmeevleeeJeleea kenles nQueesiees Deefkeefcees Keueg, DeCeeFefCenCees meneJeefCeJJeees~
peerJeepeerJesefnb heg[es, meJJeeieemeJeeJees efCeees1~~4~
en ueeske leerve YeeieeW ceW efJeYee nw-DeOeesueeske, ceOeueeske Deewj TOJe&ueeske~ leerve
ueeske keer TBeeF& 14 jepet eceeCe nw SJeb ceeseF& meJe&$e 7 jepet nw~ ueeske kes leueYeeie
ceW eew[eF& 7 jepet nw ceOeueeske leke Fmekeer TBeeF& 7 jepet nw leLee ceOeueeske mes Thej
efmeefMeuee leke TOJe&ueeske keer TBeeF& Yeer 7 jepet nw~ DeOeesueeske kes leue Yeeie mes Ie
lesIeles eew[eF& ceOeueeske kes heeme 1 jepet jn ieF& nw, Deeies ceOeueeske mes eew[eF& yees{l
ngS Thej yeemJeie& leke mee{s 3 jepet leke heebe jepet nes ieF& nw hegve: Thej Ieles ngS
mee{s 3 jepet leke efmeefMeuee leke 1 jepet jn ieF& nw Dele: en ueeske hewj hewueekej kecej
hej neLe jKekej Ke[s ngS heg<e kes meMe heg<eekeej nes peelee nw~ Mebkee en nes
mekeleer nw efke 14 jepet TBes ueeske ceW 7 jepet ceW DeOeesueeske SJeb 7 jepet ceW TOJe&ueeske
nw lees hegve: ceOeueeske kees efkelevee efnmmee efceuee?
Fmekee meceeOeeve en nw efke DemebKeeleeW eespeveeW kee 1 jepet neslee nw Deewj
14 jepet TBes ueeske ceW 7 jepet ceW veeres vejke SJeb 7 jepet ceW Thej mJeie& nQ~ Fve oesveeW
1. ef$eueeskemeej ieeLee 4~

(2)

pewveOece& SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe

kes ceOe ceW 1 ueeKe 40 npeej eespeve TBee megces heJe&le nw~ yeme Fmeer megces eceeCe
TBeeF& Jeeuee ceOeueeske nw pees efke TOJe&ueeske kee keg Yeeie nw Deewj Jen jepet ceW vee
keg kes meceeve nw DeleSJe 14 jepet ceW TBeeF& ceW Gmekee JeCe&ve veneR Deeee nw~
ceOeueeske-en ceOeueeske 1 jepet eew[e nw~ Fme leerve ueeske kes yeere ceW
14 jepet TBeer, Ske jepet eew[er Deewj Ske jepet ceeser Ske $emeveeueer nw~ $eme peerJe
Fmeer ceW jnles nQ ceOeueeske ceW DemebKeele erhe-meceg nQ~
FmeceW meJe&eLece erhe kee eLece pebyeterhe nw~ en Leeueer kes meceeve ieesue nw, Ske
ueeKe eespeve DeLee&led (400000000) ceerue Jeeme Jeeuee nw~ Fmekees Iesjkej 2 ueeKe
eespeve Jeeme Jeeuee ueJeCemeceg nw~ Fmekees Iesjkej eej ueeKe eespeve Jeeme kee
OeelekeerKeC[ nw~ Fmes Iesjkej keeueesoefOe meceg nw~ Fmes Iesjkej heg<kejerhe nw~ Fmeer
kes "erke yeere ceW ceeveg<eesej heJe&le nw pees efke et[er kes meceeve Deekeej Jeeuee nw~eneR
leke pebyeterhe, OeelekeerKeC[erhe Deewj DeeOee heg<kej es {eF& erhe ceeves peeles nQ~ Ssmes
ner Ske-Ske erhe kees Iesjkej Ske-Ske meceg nesves mes efpeleves erhe nQ Gleves ner meceg
nQ, pees efke hetJe&-hetJe& kes erhe-meceg mes otves-otves efJemleej Jeeues nQ~
pecyeterhe-pecyeterhe kes "erke yeere ceW megces heJe&le nw en Ske ueeKe
eespeve TBee nw~ Fmekeer veeRJe efe$ee he=LJeer kes veeres Ske npeej eespeve nw Deewj
Yetefce mes Thej 99 npeej eespeve nw Fmekeer etefuekee 40 eespeve TBeer nw~
Fme ieesueekeej erhe ceW oef#eCe mes ueskej Gej leke hetJe&-heefece uebyes Ssmes n
kegueheJe&le nQ, efpevekes veece efnceJeeve, ceneefnceJeeve, efve<eOe, veerue, keceer Deewj
efMeKejer nQ~ Fve heJe&leeW mes efJeYeeefpele meele #es$e nQ-Yejle, nwceJele, nefj, efJeosn,
jceke, nwjCeJele Deewj SsjeJele~ Ske-Ske #es$e ceW 2-2 veefoeeb Ssmes iebiee-efmebOeg,
jesefnled-jesefnleemee Deeefo 14 ceneveefoeeB nQ~
efJeosn#es$e-efJeosn kes yeere ceW megces heJe&le nesves mes Gmekes oef#eCe Deewj Gej
ceW osJekeg Deewj Gejkeg YeesieYetefce nQ leLee hetJe& Deewj heefece ceW hetJe& efJeosn Deewj
heefece efJeosn nQ hetJe& efJeosn kes ceOe ceW meerlee veoer mes oef#eCe Deewj Gej cesW Ssmes oes
Yeeie nes iees hegve: oef#eCe ceW eej Je#eej Deewj leerve efJeYebiee veoer mes Dee" osMe nes iees,
Ssmes ner Gej ceW Dee" #es$e ngS SJeb heefece efJeosn ceW Yeer eej-eej Je#eej leLee leerveleerve efJeYebiee veefoeeW mes 8-8 #es$e nesves mes kegue 32 efJeosn #es$e nes peeles nQ~
Ske-Ske efJeosn osMe ceW 96 kejes[ eece, 26 npeej veiej, 16 npeej
Kes, 24 npeej KeJe&, 4 npeej ceb[ye, 48 npeej heeve, 99 npeej esCe,

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

(3)

14 npeej mebJeen Deewj 28 npeej ogiee&Jeer nQ~ Ske-Ske efJeosn ceW Ske-Ske
Ghemeceg nQ, Gve hej Ske-Ske ehet nQ~ JeneB 56 Devlejerhe, 26 npeej jlveekej
Deewj 700 kegef#eJeeme nQ es jlveeW kes ee-efJeee kes mLeeve nQ~1
170 kece&YetefceeeB-pebyeterhe ceW Ske Yejle, Ske SsjeJele SJeb yeeerme efJeosn
#es$e nQ leLee Oeelekeer- Keb[erhe ceW hetJe&OeelekeerKeb[ Deewj heefeceOeelekeerKeb[ SJeb
heg<kejeOe&erhe ceW hetJe&- heg<kejeOe&erhe Deewj heefeceheg<kejeOe&erhe Ssmes oes-oes Yeeie nes
iees nQ~ FmeceW efJepee, Deeue, ceboj Deewj efJeegvceeueer Ssmes eej ces nQ leLee SkeSke Yejle, Ske-Ske SsjeJele Deewj 32-32 efJeosn nesves mes 5 Yejle, 5 SsjeJele Deewj
325160 efJeosn nes peeles nQ~ eleske ceW n-n KeC[ nesves mes ceOe kes
Deee&Keb[ ceW kece&Yetefce JeJemLee nw~ Fme ekeej es 170 kece&Yetefceeeb ceeveer nw~
DeefOekelece leerLekej 170 SJeb kece mes kece 20 nesles nQ-FvneR 170 kece&YetefceeeW
kes Deee&Keb[eWs ceW eefo Ske meeLe DeefOekelece leerLekej ee eeJeleea ee veejeeCe,
eefleveejeeCe Deewj yeueYe nesJeW lees DeefOekelece 170 nes mekeles nQ Deewj kece mes kece
Ske-Ske ces mebyebefOe efJeosneW ceW 4-4 Ssmes 4520 leerLekej lees jnles ner nQ~
kene Yeer nweflelLemeeueekekeer meefmeeb hegn JejsCe DeJejsCe~
Jeermeb Jeermeb meeues Keses meeefjmeeb Jejoes2~~681~~
leerLekej DeOe&eeer Deewj mekeueeeer es efJeosn#es$e keer Dehes#ee DeefOekelece
160 SJeb kece mes kece yeerme nesles nQ~ FvneR ceW Yejle-SsjeJele kes Yeer efceuee osves mes
DeefOekelece 170 nes peeles nQ~
Fme ieeLee mes mhe nw efke eer$e+<eYeosJe Deewj eer ceneJeerjmJeeceer pewmes
leerLekej ceneheg<e Fve kece&YetefceeeW ceW DevevleeW nes egkes nQ Deewj Deeies Yeer nesles
jnsWies~ elegLe&keeueeW efJeosns eeJeefmLele SJe3~ Fme efveece kes Devegmeej efJeosn#es$eeW ceW ncesMee elegLe&keeue ner jnlee nw, <edkeeue heefjJele&ve veneR neslee nw~
<edkeeue heefjJele&ve keneB-keneB nw ?
YejlewjeJeleeesJe=&efemeew <edmeceeeYeeceglmeefhe&CeJemeefhe&CeerYeeced~~27~~
leeYeeceheje YetceeesJeefmLelee4~~28~~
Yejle Deewj SsjeJele #es$e ceW n keeueeW mes ege Glmeefhe&Ceer Deewj DeJemeefhe&Ceer
kes eje peerJeeW keer Deeeg, TBeeF&, megKe Deeefo ceW Je=ef Deewj eme neslee jnlee nw~
1. ef$eueeskemeej ieeLee 674-675-677~ 2. ef$eueeskemeej ieeLee 681~ 3. ef$eueeskemeej ieeLee
882 keer erkeebMe~ 4. leJeeLe&met$e De. 3~

(4)

pewveOece& SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe

eneB Yejle mes heeBeeW Yejle Deewj SsjeJele mes heebeeW SsjeJele #es$e uesvee nw~
hegve: Fvemes Deefleefje #es$eeW ceW-efJeosn #es$eeW ceW leLee nwceJele, nefj, jceke
Deewj nwjCeJele #es$eeW ceW pewmeer keer lewmeer JeJemLee yeveer jnleer nw~ efJeosneW ceW 160
efJeosn #es$e efieveees nQ~ nwceJele leLee nwjCeJele ceW peIeve YeesieYetefce, nefj Deewj
jceke ceW ceOece leLee osJekeg-Gejkeg ceW pees efke megces kes oef#eCe-Gej ceW
nQ, GveceW Gece YeesieYetefce keer JeJemLee mLeeeer nw~
eLece kece&Yetefce-pebyeterhe kes Yejle#es$e ceW ceOe ceW hetJe&-heefece leLee
efJepeeeOe& heJe&le SJeb efnceJeve heJe&le mes efvekeueer ngF& iebiee-efmebOeg veefoeeW kes efveefcee
mes nKeb[ nes peeles nQ FveceW ceOe kes Deee&KeC[ ceW <edkeeue heefjJele&ve neslee
jnlee nw~ DeJemeefhe&Ceer ceW meg<eceemeg<ecee, meg<ecee, meg<ecee og:<ecee, og:<ecee meg<ecee, og:<ecee
Deewj Deefleog:<ecee es n keeue nesles nQ Deewj Glmeefhe&Ceer ceW Deefleog:<ecee mes ueskej
meg<eceemeg<ecee hee&vle n keeue nesles nQ FveceW mes meg<eceemeg<ecee Deeefo leerve keeueeW ceW
YeesieYetefce SJeb og:<eceemeg<ecee Deeefo leerve ceW kece&Yetefce keer JeJemLee nesleer nw~
Fme JeJemLee kes Devegmeej eLece pebyeterhe kes eLece Yejle#es$e kes Deee&KeC[
ceW pees kece&Yetefce Deeleer nw Jen eLece kenueeleer nw~
YeesieYetefce-YeesieYetefce ceW ceeebie, Jeeefo$eebie, Yet<eCeebie, ceeueebie, oerheebie,
peeseflejbie, ie=nebie, Yeespeveebie, Yeepeveebie Deewj Jeeebie es oMeekeej kes keuheJe=#e
ceveJeebefle heue osles jnles nQ~
keguekejeW keer Glheefe-Fme Jele&ceeve DeJemeefhe&Ceer ceW eneb Yejle#es$e kes
Deee&KeC[ ceW le=leere keeue ceW peye heue kee Dee"Jeeb Yeeie Mes<e jn ieee leye
keguekejeW keer Glheefe eejbYe nes ieF&, Fvekes veece-eefleegefle, mevceefle, #escebkej,
meercebkej, meercebOej, efJeceueJeenve, e#eg<ceeved, eMemJeer, DeefYeeb, eveYe, ceosJe,
emesveefpele Deewj veeefYejepe~
nefjJebMehegjeCe ceW efueKee nw efke yeejnJeW ceosJe keguekej ves Dekesues heg$e
emesveefpeled kees pevce efoee Dele: eneB mes egieefueee hejbheje meceehle nes ieF&~
Fvekee efJeJeen efkemeer eOeeve kegue keer kevee kes meeLe mecheVe ngDee nw~
kene Yeer nwemesveefpeleceeeespe emJesoueJeYetef<eleced~
efJeJeenefJeefOevee Jeerj: eOeevekeguekeveee~~1
Fve emesveefpeled mes veeefYejepe Yeer Dekesues ner pevces~ Fv ves Fvekee efJeJeen
1.nefjJebMehegjeCe meie& 7~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

(5)

keg. ceosJeer kes meeLe mecheVe efkeee~


kene Yeer nwlemeemeervceosJeerefle, osJeer osJeerJe mee Meeer~~
lemee:efkeue mecegodJeens, megjjepesve eesefolee~
megjesecee: ceneYetlee, eeg: keueeCekeewlegkeced1~~56~~
nefjJebMehegjeCe ceW Yeer kene nwDeLe veeYesjYetodosJeer ceosJeerefle JeuueYee~
osJeer MeeerJe Meeme MegmebleevemebYeJee2~~6~~
Meg kegue ceW GlheVe ngF& ceosJeer jepee veeefYejepe keer JeuueYee ngF&~
DeeesOee veiejer keer jevee-ceosJeer Deewj veeefYejepe mes Deuebke=le heefJe$e
mLeeve ceW peye keuheJe=#eeW kee DeYeeJe nes ieee leye Gvekes hegCe efJeMes<e mes Fv ves
Ske veiejer keer jevee kejkes Gmekee veece DeeesOee jKee~
"s keeue kes Deble ceW peye eueekeeue Deelee nw leye Gme euee ceW eneB
Deee&Keb[ ceW Ske npeej eespeve veeres leke keer Yetefce ve nes peeleer nw~ Gme keeue
ceW DeeesOeeveiej mLeeve kes meteke veeres eewyeerme keceue osJeeW eje efkees peeles nQ3~
FvneR efevneW kes DeeOeej mes osJeieCe hegve: Gmeer mLeeve hej DeeesOee keer jevee
kej osles nQ~
FmeerefueS DeeesOeeveiejer Meeele ceeveer ieF& nw~
Jewefoke ebLeeW ceW Yeer DeeesOee kees yengle ner cenlJe efoee nw eLeeDeeee veJeeje osJeeveeb hetjeesOee4~
en osJeeW keer veiejer DeeesOee Dee" ee Deewj veJeejeW mes MeesefYele nw~
eeceue ebLe ceW lees DeeesOeehegjer kees efJe<Ceg YeieJeeve kee cemleke kene nw~
eLee-Sleod yeeefJeoes Jeoefvle cevegeeseesOeehegjer-cemlekeced~
yeeefuceefke jeceeeCe ceW Fmes ceveg eje efveefce&le yeejn eespeve uebyeer ceevee nw~
nefjJebMehegjeCe ceW jepee veeefYejepe kes cenue kees 81 Keve TBee, jlveefveefce&le
meJe&leesYe veece mes kene nw~
eer $e+<eYeosJe kee mJeiee&JelejCe-n ceen yeeo YeieJeeve $e+<eYeosJe meJee&Le&efmeef
efJeceeve mes egle neskej eneB ceelee ceosJeer kes ieYe& ceW Deeves Jeeues nQ Ssmee peevekej
meewOece&Fv ves kegyesj kees Dee%ee oer-ns Oeveheles! legce DeeesOee ceW ceelee ceosJeer kes
1. cenehegjeCe heJe& 12~ 2. nefjJebMehegjeCe meie&......1~ 3. Yekeleeefoefeeemeben (efhheCe)
he=. 162~ 4. DeLeJe&Jeso oMecemkebOe~

(6)

pewveOece& SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe

Deebieve ceW jlveeW keer Je<ee& eejbYe kej oes~ Gmeer efove mes kegyesj ves eefleefove mee{s elerve
kejes[ eceeCe Gece-Gece hebeJeCeea jlve yejmeevee Meg kej efoee~
Ske efove ceosJeer cenejeveer ves efheueer jeef$e ceW SsjeJele neLeer Deeefo GeceGece meesuen mJehve osKes~ eele: heefleosJe kes cegKe mes legcnejs ieYe& ceW leerLekej heg$e
DeJeleefjle neWies Ssmee megvekej ceneve n<e& kees eehle ngF~
peye Fme DeJemeefhe&Ceer kes le=leere keeue ceWs eewjemeer ueeKe hetJe&, leerve Je<e& Deewj
mee{s Dee" ceen Mes<e jn iees Les leye Dee<ee{ ke=. efleeree kes efove YeieJeeve kee
ieYee&iece ngDee~ Gmeer efove Deheves efoJe%eeve mes peevekej Fv ves DemebKee osJeeW kes
meeLe Deekej cenejepee veeefYejepe Deewj cenejeveer ceosJeer kee DeefYe<eske kejkes
JeeeYejCe Deeefo mes Gvekee mecceeve kej ieYe&keueeCeke ceneslmeJe ceveeee~ Fv
keer Dee%ee mes eer, er Deeefo osefJeeeb ceelee keer mesJee kejves ueieeR~
keee YeieJeeve hegve: DeJeleej uesles nQ ?pewveOece& kes Devegmeej keesF& Yeer YeieJeeve
hegve:-hegve: DeJeleej veneR uesles nQ~ elegle nce Deewj Deehe pewmes keesF&Yeer mebmeejer eeCeer
ece-ece mes GlLeeve kejles ngS leerLekej eke=efle kee yebOe kej heebe keueeCekeeW kees
eehle kejkes cees#e kees eehle kej uesles nQ Jes hegve: Fme mebmeej ceW keYeer Yeer DeJeleej veneR
uesles nQ pewmee efke YeieJeeve $e+<eYeosJe kes oMeeJeleej DeLee&led oMeYeJeeW kee JeCe&ve he{ves
mes en YeieJeeve kee ieYee&Jeleej ekejCe mhe nes peelee nw~
Fmeer pebyeterhe kes efJeosn #es$e ceW iebefOeuee osMe kes efJepeeeOe& keer esCeer ceW
Ske ceneyeue veece kes efJeeeOej jepee Les Ske yeej FvneWves Deheves mJeebyeg
ceb$eer kes eje pewveOece& kees mJeerkeej kej meuuesKevee mes cejCekej mJeie& ceW
ueefueleebie veece kes osJe heo kees eehle efkeee~ JeneB mes egle nes efJeosn #es$e
ceW jepee JeepebIe nes iees~ FvneWves Deheveer jeveer eerceleer kes meeLe Ske yeej
Jeve ceW egieue cegefveeeW kees Deenejoeve efoee~ Fmekes heuemJehe Gece YeesieYetefce
ceW Deee& nes iees~ JeneB eejCe$e+efOeejer cegefveeeW kes mebyeesOeve mes meceioMe&ve
enCe kej Deeeg kes Deble ceW cejkej otmejs mJeie& ceW eerOej osJe nes iees~ Jeneb
mes egle nes efJeosn#es$e ceW megmeercee veiejer kes jepee megefJeefOe nes iees~ eneb Yeer
eeJekeOece& Je #eguuekeoer#ee kes Deveblej cegefve yevekej meceeefOehetJe&ke Mejerj
es[kej hegve: meesuenJeW mJeie& ceW Fv nes iees, JeneB mes egle neskej pebyeterhe
kes efJeosn ceW hegC[jerefkeCeer veiejer ceW JeeveeefYe eeJeleea nes iees~ Fme YeJe ceW
Yeer cenecegefve yevekej efhelee leerLekej YeieJeeve Jeemesve kes heeocetue ceW meesuenkeejCe

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

(7)

YeeJeveeDeeW kees Yeeles ngS leerLekejeke=efle kee yebOe kej efueee~ heuemJehe Deble
ceW meceeefOeOeeve mes cejCe kej meJee&Le&efmeef ceW Denefceb nes iees~
Fme ekeej-1. ceneyeue 2. ueefueleebieosJe 3. jepee JeepebIe 4. YeesieYetefcepeDeee& 5. eerOejosJe 6. jepee megefJeefOe, 7. Deeglesv 8. JeeveeefYe eeJeleea
9. Denefcev Fve veJeYeJeebs ceW ece-ece mes GlLeeve kejles ngS efpeveOece& kes emeeo
mes meJee&Le&efmeef mes egle neskej ener Denefcev kee peerJe ceelee ceosJeer kes ieYe&
ceW Dee ieee~ peye es YeieJeeve $e+<eYeosJe efveJee&Ce kees eehle kej ueWies lees hegve: keYeer
Yeer Fme mebmeej ceW DeJeleej veneR ueWies~
pevcekeueeCeke ceneslmeJe-hebn ceen leke kegyesj eje jlveJe=ef kes Deveblej ew$e
ke=<Cee veJeceer kees meteexoe kes mecee ceelee ceosJeer ves heg$ejlve kees pevce efoee~ Gm
eer #eCe
mJeie& ceW FveW kes Deemeve efnueves ueies, cegkeg Pegke iees, keuheJe=#eeW mes heg<he yejmev
es ueies
Deewj eejeW ekeej kes osJeeW kes eneb efyevee yepeees Deheves Deehe yeepes yepeves ueies~ eL
eekeuhes<eg IeCe YeJeves<eg MebKees, peesefleefJe&ceeves<eg e efmebnveeo:~
oOJeeve Yesjer Jevepeeuees<eg, eppevceefve Keele efpeve: me S<e:1~~
keuheJeemeer osJeeW kes eneB Iebs yepeves ueies, YeJeveJeemeer osJeeW kes eneB MebKeOJeefve
nesves ueieer, peesefle<ke osJeeW kes eneb efmebnveeo nesves ueiee Deewj Jeblej osJeeW kes eneb Yesjer
yepeves ueieer~ efpevekes pevce kes mecee Ssmee ngDee es efpeve YeieJeeve Jes ner nQ~
pewmes efke Deepe sueerefJepeve ee jsef[eeW kee yeve oyeeles ner npeejeW efkeueesceerj
otj kes Yeer Me Deewj mebieerle meeceves Dee peeles nQ efkevleg Jeneb lees yeve oyeeves keer
DeeJeMekelee ner veneR he[er~ elegle leerLekej eke=efle kee hegCeheer yeve Deheves
Deehe ner oye ieee Deewj 40 kejes[ ceerue mes DeefOeke TBeeF& hej efmLele mJeie&ueeske
ceW DeefleMee hewue ieee~ lel#eCe ner meewOece&Fv DemebKe osJe heefjJeejeW kes meeLe
ceOeueeske ceW Deees Deewj pevcepeele efMeMeg kees megces heJe&le hej ues peekej 1008
keueMeeW mes Gvekee pevceeefYe<eske mebheVe efkeee~
keg efJeeve menpe ner ken osles nQ efke Jes leerLekej nce Deehe pewmes meeOeejCe
ceeveJe Les uesefkeve Ssmee veneR nw Jes leerLekejeke=efle veecekece& kes yebOe kejves leke lees
meeOeejCe kens pee mekeles nQ efkevleg leerLekej eke=efle kees yeebOe uesves kes yeeo GveceWkeg
efJeMes<e ner DeefleMee eie nes peeles nQ FmeerefueS lees eermecevleYemJeeceer ves kene nwceeveg<eeR eke=efleceYeleerleJeeved, osJeleemJeefhe e osJelee ele:~
lesve veeLe! hejceeefme osJelee, esemes efpeveJe=<e! emeero ve:2~~
1.eefleeefleueke De. 9~ 2. mJeebYetmlees$e~

(8)

pewveOece& SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe

ns veeLe! Deeheves ceveg<e eesefve ceW pevce lees efueee nw efkevleg Deehe ceeveg<eer
eke=efle kee GuuebIeve kej egkes nQ FmeerefueS Deehe osJeleeDeeW kes Yeer osJelee nQ ener
keejCe nw efke Deehe hejceosJelee nQ~ ns efpeveOece& leerLekej! Deehe nceejs keueeCe kes
efueS nce hej emeVe nesFes~
eer $e+<eYeosJe kes eje kece&Yetefce JeJemLee-eer veeefYejepee ves YeieJeeve
kee eMemJeleer Deewj megvevoe kegceeefjkeeDeeW kes meeLe Fv keer Devegceefle mes efJeJeen
kej efoee~ eMemJeleer ves Yejle Deeefo 100 heg$e SJeb yeeeer heg$eer kees leLee megvevoe
ves yeengyeueer SJeb megbojer kevee kees pevce efoee~
YeieJeeve ves hegef$eeeW kees SJeb heg$eeW kees meJe&efJeeeDeeW ceW leLee keueeDeeW ceW
efve<Ceele kej efoee~
epee keer eeLe&vee mes Deefme, ceef<e, ke=ef<e, efJeee, efMeuhe Deewj JeeefCepe Fve
<edefeeeDeeW kee GheosMe oskej GvnW peerves keer keuee efmeKeeeer~ JeCe&JeJemLee Deewj
efJeJeenJeJemLee Deeefo eie keer Jen Yeer DeJeefOe%eeve mes efJeosn #es$e keer Meeele JeJemLee
kees peevekej ner keer Leer DeleSJe Jes eYeg ee, efJeOeelee, yeee Deeefo Yeer kenueees Les~
eer vesefceeveeee& ves kene nwhegjieeceheCeeoer, ueesefnemelLees e ueeseJeJenejes~
Oeccees efJe oeecetuees, efJeefCeefcceees DeeefoyeesCe1~~
YeieJeeve keer Dee%ee mes etBefke Fv ves osMe, veiej, eece Deeefo keer JeJemLee
yeveeF& Leer~ Dele: hegj, eece, veiej Deeefo ueewefkekeMeee-JeekejCe Deeefo, ueeskeJeJenej
SJeb oeecetue Oece& kees Deeefoyeee ves-YeieJeeve $e+<eYeosJe ves efvecee&Ce efkeee nw~
Ske mecee FveW ves Deekej cenejepee veeefYejepee mes Dee%ee ueskej eYeg kee
jepeeefYe<eske kej efoee~ Deveblej YeieJeeve ves Deveske jepee, cenejepee Deeefo
yeveekej GvnW meggboj jepeveerefle kee GheosMe efoee~
oer#eekeueeCeke-hegve: Ske efove YeieJeeve veerueebpevee kes ve=le kes mecee
Gmekeer Deeeg meceehle ngF& osKekej efJeje nes iees~ FveW eje ueeF& ieF& heeuekeer
ceW yew"kej efmeeLe& Jeve ceW hengBes Deewj peneB JeJe=#e kes veeres kesMeueeWe kejkes
owiecyejer oer#ee ueer Gme mLeue kee veece eeeie en eefme nes ieee~ Ske Je<e&
39 efove yeeo nefmleveehegj ceW jepekegceej eseebme ves eYeg kees JewMeeKe Meg. 3 kes efove
F#egjme kee Deenej oskej oeveleerLe&- eJele&ke heo kees eehle efkeee~
1.ef$eueeskemeej ieeLee 802~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

(9)

kesJeue%eeve keueeCeke-Ske npeej Je<e& leheejCe kes yeeo eYeg kees eeeie
ceW JeJe=#e kes veeres kesJeue%eeve eie nes ieee~ Gmeer #eCe YeieJeeve he=LJeer mes 5000
Oeveg<e-20000 neLe Thej DeekeeMe ceW DeOej hengBe iees Deewj DeOe&efveefce<e cee$e ceW
ner kegyesj ves DeekeeMe ceW YeieJeeve kee meceJemejCe yevee efoee~ en 12 eespeve96 ceerue kee ieesue Lee~ Fmekee mebef#ehle JeCe&ve Fme ekeej nwmeceJemejCe ceW Dee" Yetefceeeb Deewj leerve keveer nesleer nQ leLee eejeW Deesj eej
JeerLeer-me[keW nesleer nQ~ Fve me[keeW kes ceOe eejbYe ceW ner eejeW efoMeeDeeW ceW Ske-Ske
Ssmes eej ceevemlebYe nesles nQ~ es YeieJeeve kes Mejerj keer TBeeF& mes yeejn iegves TBes nesles
nQ~ eLee-YeieJeeve $e+<eYeosJe kes Mejerj keer TBeeF& 500 Oeveg<e 2000 neLe Leer Dele:
20001224000 neLe TBes Les~ Fvekes oMe&ve mes ceeveer kee ceeve ieefuele nes peelee
Lee, Jen YeJeelcee meceief yevekej Deveblemebmeej kees meerefcele kej ueslee Lee~
Fme meceJemejCe ceW he=efLeJeer mes Ske neLe Thej mes 1-1 neLe TBeer Ssmeer
20 npeej meeref{eeB jnleer LeeR~ Fvemes e{kej ceveg<e, efleee Deeefo meYeer YeJe
peerJe-yeeue, Je=, jesieer, DebOes, uebie[s, uetues Deeefo 48 efceve cee$e ceW Thej hengBe
peeles Les~ en DeefleMee YeieJeeve kee ner Lee~
FmeceW eej hejkeess Deewj heebe JesefoeeW kes Deblejeue ceW Dee" Yetefceeeb nQ~
efpeveceW ece mes Oetefuemeeue hejkeese, ewleeemeeoYetefce, Jesoer, KeeeflekeeYetefce, Jesoer,
ueleeYetefce, hejkeese, GheJeveYetefce, Jesoer, OJepeeYetefce, hejkeese, keuheJe=#eYetefce,
Jesoer, YeJeveYetefce, hejkeese, eerceC[heYetefce Deewj Jesoer Ssmeer JeJemLee jnleer nw~
Deeies 16 meer{er e{kej eLece keveer, 8 meer{er kes yeeo otmejer keveer, hegve:
8 meer{er e{kej leermejer keveer hej iebOekeger ceW YeieJeeve efJejepeceeve jnles nQ~
eleske hejkeess SJeb JesefoeeW ceW eejeW efoMeeDeeW ceW 1-1 ieeshegj ej yeves Les,
GveceW oesveeW lejhe veeeMeeueeSb, cebieueIe, OetheIe Deewj veJeefveefOe Yeb[ej jKes
ngS Les, Fve ejesb kes j#eke osJeieCe Les~
eLece Yetefce ceW-1-1 efpevecebefoj kes Deblej mes 5-5 eemeeo Les~
efleere Yetefce ceW-efvece&ue peue ceW nbme, yeleKe Deeefo SJeb keceue Deeefo Les~
le=leere Yetefce ceW-neW $e+legDeeW kes heg<he efKeues Les~ elegLe&Yetefce ceW eej efoMee ceW
ece mes DeMeeske, mehleo, ebheke Deewj Deece kes Jeve Les, FveceW Ske-Ske ewleJe=#eeW
ceW eejeW efoMeeDeeW ceW efpeveeefleceeSb efJejepeceeve jnleer nQ~ heebeJeer Yetefce ceW oMeefJeOe
efevneW mes meefnle OJepeeSb LeeR~ "er Yetefce ceW oMeefJeOe keuheJe=#e Les leLee eej efoMee

(10)

pewveOece& SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe

ceW ece mes veces, ceboej, mebleeveke Deewj heeefjpeele efmeeLe& Je=#eeW ceW efmeeW keer
eefleceeSb efJejepeceeve LeeR~ meeleJeeR Yetefce ceW YeJeve yeves Les FmeceW GYee lejhe Denle,fmee
eefleceeDeeW mes meefnle 9-9 mlethe Les Deewj Dee"JeeR Yetefce ceW yeejn meYee yeveer ngF& LeeR~
ece mes Fve yeejn meYeeDeeW ceW 1. cegefveieCe 2. keuheJeeefmeveer osefJeeeb
3. Deeefe&kee Deewj eeefJekee 4. peesefle<eerosJeer 5. Jebblej osJeer 6. YeJeveJeeefmeveer
osJeer 7. YeJeveJeemeer osJe 8. Jeblej osJe 9. peesefle<eer osJe 10. keuheJeemeerosJe
11. ceveg<e Deewj 12. efleeeieCe yew"les Les~
meceJemejCe kee Ssmee eYeeJe jnlee nw efke peeleefJejesOeer efmebn, nefjCe, ieee,
JeeIe, mehe&, vesJeuee, ceesj Deeefo meYeer heMeg-he#eer hejmhej kes Jewj kees es[kej
cew$eerYeeJe OeejCe kej YeieJeeve kee GheosMe megveles nQ~
mebmeej ceW Ske leerLekej YeieJeeve kee meceJemejCe ner Ssmee nw efke peneB osJeeW
Deewj ceveg<eeW kes meceeve efleeeeW kes efueS Yeer Ske kees"e efveefele nw Gme kees"s ceW
yew"kej mebKeeleeW heMeg-he#eer YeieJeeve kee GheosMe megvekej Dehevee keueeCe kej
uesles nQ~ FveceW ueeKeeW heMeg lees DeeEnmeeCegele, meleeCegele, Deeewee&Cegele, yeeeee&eCgele
Deewj heefjenheefjceeCeeCegele OeejCe kejkes mJeie& kees eehle kej uesles nQ leLee
efokekegceeefjeeb neLe ceW cebieueJe OeejCe kejleer nQ~
YeieJeeve kes efJenej mes meJe&$e 800-800 ceerueeW leke cebieue #esce Deewj megefYe#e
nes peelee nw~ meYeer Deeheme ceW cew$eerYeeJe OeejCe kej uesles nQ~ jesie, Meeske, DeeefOe,
JeeefOe Deeefo GheJe veneR nesles nQ~ Yetkebhe, veoer, yee{, Deefiveekeeshe, Dekeeuece=leg
Deeefo ogIe&veeSb Yeer ue peeleer nQ~
JeemleJe ceW pees ceneheg<e mJeeb eeCeercee$e hej oee kejles ngS hetCe& Deefnbmee
Oece& kee heeueve kejles nQ GvneR ceW Ssmeer efJeMes<elee Dee peeleer nw efke etj eeCeer Yeer
Gvekes meeefveOe kees eehle kej etjlee es[ osles nQ, Jewj-efJejesOe es[ osles nQ~
hegvejefhe YeieJeeve ves meceJemejCe ceW DeeEnmee, mele, Deeewe&, yeeee& Deewj
heefjenheefjceeCe kee GheosMe oskej DemebKe eeefCeeeW kees Oecee&ce=le kee heeve kejeee~
peye YeieJeeve kesJeue%eeveer nes peeles nQ~ leye ceesn, jeie, s<e, Fe Deeefo kee
DeYeeJe nes peeves mes Gvekee GheosMe Yeer efyevee Fe kes cee$e YeJeeW kes hegCeesoe
mes ner neslee nw pewmes efke cesIe efyevee Fe kes ner yejmeles nQ~
cees#ekeueeCeke-ueeKeeW Je<eeX leke YeieJeeve $e+<eYeosJe ves eerefJenej kejkes
YeJeeW kees mebleefhe&le efkeee~ Deveblej kewueeMeheJe&le hej eesieefvejesOe kejkes Deeegkece&

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

(11)

kes Deble ceW efveJee&Ce Oeece eehle kej efueee~ peye le=leerekeeue ceW leerve Je<e& mee{s Dee"
ceen Mes<e Les leye YeieJeeve cees#e iees nQ~ ngb[eJemeefhe&Ceer keeue kes oes<e mes eLece
leerLekej le=leerekeeue kes Deble ceW ner pevce ueskej le=leerekeeue ceW ner cees#e eues iees
nQ~ JeneB Jes YeieJeeve Devevleevevle keeue leke Deleerefve megKe ceW efveceive jnWies hegve:
keYeer Yeer Fme he=efLeJeer hej DeJeleej veneR ueWies~
kene Yeer nwkeeues keuheMelesefhe e, ieles efMeJeeveeb ve efJeefeee ue#ee~
Glheeleesefhe eefo meeled, ef$eueeskemebYeeeflekejCeheg: 1~~
mewke[esb keuhekeeue kes Jeleerle nes peeves hej Yeer cees#e kees eehle ngS peerJeeW
ceW efJekeej DeeJeeieceve mebYeJe veneR nw~ Yeues ner leerveeW ueeskeeW ceW #eesYe kejves Jeeuee
Ssmee Glheele ner keeeW ve nes peees?
Deveble F&ejeW kee DeefmlelJe-leerveueeske kes DeeYeeie hej Ssmes Devevleevevle
efme hejceelcee efJejepeceeve nQ Deewj es meYeer mebmeej kes elegie&efle kes YeceCe mes
tkej ner cege ngS nQ~ FmeerefueS pewveOece& ceW Deveble F&ejeW kee DeefmlelJe mJeerkeej
efkeee ieee nw~ nce Deewj Deehe ceW mes keesF& Yeer ceneheg<e oMe&veefJeMegef, efJeveemebheVelee
Deeefo meesuenkeejCe YeeJeveeDeeW kees Yeekej leerLekej yeve mekeles nQ DeLeJee keesF& Yeer
jlve$ee kes yeue mes keceeX kees veeMekej meeceeve kesJeueer neskej efme hejceelcee
yeve peeles nQ pewmes Yejle-yeengyeueer Deeefo~
keee pewveOece& veeefmleke nw ? Yeejleere oMe&ve ceW efueKee nw-JesoeW kes
eeceeCe kees mJeerkeej ve kejves leLee F&ej ceW DeemLee ve jKeves Jeeues Yeejleere
oMe&veeW ceW pewveoMe&ve kee mLeeve eeJee&ke oMe&ve kes yeeo Deelee nw~
efkebleg en yeele Gefele veneR nw pewveOece& ceW F&ej kees me=ef kee kelee& veneR
ceevee nw keeeWefke F&ej kees me=ef kee kelee& ceeveves ceW Deveske oes<e Deeles nQ~ pewmes
efke F&ej efJee kes eeefCeeeW kes eefle oeeueg nw, hejceefhelee nw hegve: Jen efkemeer kees
heehe kee heue vejke, efveieeso, efleee eesefve DeLeJee og:Keer oefjer keeeW yeveelee nw?
eefo kenes heehe kee heue keg ner nw lees efhej hejceefhelee hejcesej ves efnbmee, Pet",
JeefYeeej Deeefo heeheeW keer me=ef ner keeeW keer?
kene Yeer nwefJeefe$eYegJeve$eeb eefo keoeefeoerMe: me=pesled~
peieef mekeueb MegYeb efveefKeueoes<eMetveb ve efkeb~~
1.Yeejleere oMe&ve het.~

(12)

pewveOece& SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe

efveieesovejkeeefo-ogie&efleke=eflee ogee esled~


keLeb hegvejOeefce&Ceeb efJeefnleme=efjveeefeveer1~~9~~
eefo F&ej ves leerveeW ueeskeeW kees yeveeee nw lees Gmeves oes<eeW mes jefnle MegYehe
ner meeje peieled keeeW veneR yeveeee? eefo kenes ogeW kes efueS es vejke, efveieeso
Deeefo ogie&efleeeb yeveeF& ieF lees hegve: ogeW keer me=ef ner keeeW keer?
ve egpele Feb ke=efle: mekeuepebleg-keeCele:~
kegletnueefOeeeefhe esVe cenleeb efn mebYeeJeles~~
Deheefjkeuheveeefhe efpeve! vees YeJesJeodef<eeb~
Delee YeJelees efJevee keJeefeoheerejlJeb keLeb2~~20~~
F&ej mebhetCe& eeCeercee$e hej keCee kejves Jeeuee nw Dele: Gvekes eje en
MegYe-DeMegYe mebmeej kee efvecee&Ce ege veneR nw~ eefo kenes F&ej kegletnue yegef mes
en meye kejlee nw lees en kegletnue Yeer ceneheg<eeW kes efueS veneR MeesYelee nw~ eefo
kenes Gve eeefCeeeW kes Yeeie mes ner en meye neslee nw lees en De-Yeeie keer
keuhevee Yeer Deve peveeW kes eneb mebYeJe veneR nw FmeefueS ns YeieJeved! Jeerlejeie
efpevesv YeieJeeve DeeheceW ner F&ejlJe Ieefle neslee nw~
pewve efmeevle kes Devegmeej lees eleske eeCeer ner Deheveer-Deheveer me=ef kee
kelee& nw Deewj peye Gmes meceehle kej oslee nw leye mJeeb ner efme YeieJeeve yeve peelee
nw~ pewmes efke kene Yeer nw-efMeKeefjCeer boMejerjer eleskeb YeJeefle YegefJe JesOee: mJeke=eflele:~
efJeOees veeveeYet-heJevepeueJeefvngcelevegced~~
$emees YetlJee YetlJee keLeceefhe efJeOeeee$e kegMeueced~
mJeeb mJeefmceVeemles YeJeefle ke=leke=le: efMeJecee:3~~18~~
eleske eeCeer Deheveer eje efkees iees hegCe-heehe kes Devegmeej eleske ekeej
kes he=LJeer, peue, Deefive, Jeeeg Deewj Jevemheefle-Je=#eeefo ceW pevce ueslee jnlee nw~
keYeer ener eeCeer $eme-oes Fefve, $eerefve, elegefjefve, hebesefve neskej
keoeefeled hegCe keee& kees kejkes peye mJeeb Deheves Deelcee ceW efmLele nes peelee nw
leye ke=leke=le ngDee YeieJeeve yeve peelee nw~
Fve meYeer GjCeeW mes en yeele efme nw efke pewve Denle kesJeueer keer JeeCeer
1-2-3. eveYegmlegefle~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

(13)

kees ner Jeso ceeveles nQ Gmes Deheew<ese veneR ceeveles~ F&ej kees me=ef kee kelee&
ve ceevekej Yeer Devevle F&ej ceeveles nQ~ Deelcee kes DeefmlelJe kees, hejueeske kees
Deewj hegCe-heehe leLee Gmekes heue kees Yeer mJeerkeej kejles nQ~ FmeefueS pewveOece&
eeJee&ke kes meceeve veeefmleke Oece& veneR nw~
pewveOece& Meeele nw-kecee&jeleerved peeleerefle efpeve: JeeKee kes Devegmeej
kece& Me$egDeeW kees peerleves Jeeues efpeve nQ Deewj efpevees osJelee Demesefle pewve: efpeve
YeieJeeve efpevekes osJelee nQ-Gheeme nQ Jes pewve nQ~ Dele: en pewveOece& Meeele nw,
eeCeercee$e kee efnle kejves Jeeuee nw, meYeer kees YeieJeeve yeveves kes efueS DeefOekeej
osves Jeeuee meeJe&Yeewce nw Deewj meJe&efnlebkej nw~ pewveOece& ceW Jele&ceeve ceW YeieJeeve
$e+<eYeosJe mes ceneJeerj leke eewyeerme leerLekej ceeves nQ~
JesoeW ceW Yeer eer$e+<eYeosJe-$e+iJeso, DeLeJe&Jeso Deeefo ceW eer $e+<eYeosJe kes
veece Deees nQ~
$ewueeskeeeefleefleeved elegefJeMeefleleerLekejeved $e+<eYeeeeved Je&ceeveevleeved
efmeeved MejCeb ehees1~
vecees Den&lees $e+<eYeee2~
cevegmce=efle ceW Yeer kene nwoMe&eved Jelce& JeerjeCeeb megjemegjvecemke=le:,
veerefleef$eleekelee& ees egieeoew eLecees efpeve:3~~
YeeieJele ceW Yeer kene nwYeieJeeve hejceef<e&efYe: emeeefolees veeYes: efeeefekeer<e&ee leoJejesOeeeves cesosJeeb
Oecee&voMe&efelegkeecees JeelejMeveeveeb eceCeeveece=<eerCeecetOJe&cebefLeveeb Megkeueee levegeeJeleej
J 4~
e%e ceW cenef<e&eeW eje Fme ekeej emeVe efkees peeves hej eerYeieJeeve
cenejepe veeefYejepe kee efee kejves kes efueS Gvekes jefCeJeeme ceW ceosJeer kes ieYe&
mes efoiecyej mebeemeer Deewj TOJe&jslee cegefveeeW kee Oece& eie kejves kes efueS Meg
melJecee efJeen mes eie ngS~
efveleevegYetefleefvepeueeYeefveJe=ele=<Ce:, eseme leodjeveee efejmeghleyegs:~
ueeskeme e: keCeeeYeeceelceueeske-ceeKeeved vecees YeieJeles $e+<eYeee lemcew5~~
pewve ebLeeW kes Devegmeej es YeieJeeve $e+<eYeosJe Fme DeJemeefhe&Ceer ceW egie keer
Deeefo ceW eLece leerLekej ngS nQ Deewj Jewefoke ebLeeW kes Devegmeej es Dece DeJeleej
1.$e+iJeso 2. epegJexo 3. cevegmce=efle 4. YeeieJele mkebOe 5, De. 6~ 5.YeeieJele mkebOe 5, De.6~

(14)

pewveOece& SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe

ceeves iees nQ~ eLeekegueeefoyeerpeb meJex<eeb eLecees efJeceueJeenve:~


e#eg<ceeved eMemJeer Jee-efYeebesLeemesveefpeled~~
ceosJeer e veeefYee Yejles keguemeecee:~
Decees ceosJeeb leg veeYespee&le: Gjece:1~~
Yejle kes veece mes YeejleJe<e&-FvneR $e+<eYeosJe kes eLece heg$e YejleeeJeleea
kes veece mes nceejs osMe kee veece YeejleJe<e& he[e nw~ Ssmee DeeefohegjeCe ceW kene
ner nw~ Jewefoke ebLeeW ceW Yeer kene nw~ pewmes efkees<eeb Keueg ceneeesieer Yejlees pes: esiegCe~
Deemeerod esvesob Je<e Yeejleefceefle JeheefoMeefvle2~~
$e+<eYeeod Yejlees pe%es Jeerj: heg$eMeleeepe:~
meesefYeef<eeeLe Yejleb heg$eb eeeepeceeefmLele:3~~
efnceeb oef#eCeb Je<e Yejleee veJesoeled~
lemceeod Yeejleb Je<e leme veecvee efJeogyeg&Oee:~~
YeieJeeve $e+<eYeosJe mes Yejle ngS pees efke meew heg$eeW ceW DeeCeer Jeerj Les~
$e+<eYeosJe ves Yejle heg$e kee jepeeefYe<eske kejkes oer#ee ues ueer~ Yejle ves efnceJeeve
mes ueskej oef#eCe #es$e heele pees jepe eehle efkeee Lee efJeeveeW ves Gme mecemle
#es$e kees YeejleJe<e& Fme veece mes peevee nw~
eewyeermeeW leerLekejeW kes Meemeve keer ceefncee-Fme Yeejle osMe ceW YeieJeeve
$e+<eYeosJe mes ueskej YeieJeeve ceneJeerj leke en pewveMeemeve Deefnbmee Oece& mes eeCeer cee$e
ceW Meebefle keer mLeehevee kejlee jne nw~ Deepe Yeer Fve leerLekej YeieJevleeW kes Deefnbmeece
eer
Oece& keer DeeJeMekelee nw~ keeeWefke Fme heeJeve Meemeve ceWs leerve Deeheme ceW hetCe&esChe
DeefJejesOeer-efJejesOe jefnle neskej jnles nQ~
Fmeer yeele kees eermecevleYemJeeceer ves kene nwveemeJele&Je: meJex ieJeves eehemebielee4~
vee, melJe-eeCeer Deewj $e+legSb es leerveeW pewve Meemeve ceW hejmhej efJejesOeer nesles
ngS efJejesOe kees es[kej cew$eerYeeJe kees eehle kej uesles nw~ pewveOece& kes Devegmeej
JeeefLe&ke vee kenlee nw-Deelcee efvele nw, pevce-cejCe mes jefnle nw, heee&eeefLe&ke
vee kenlee nw efke-Deelcee Deefvele nw, pevce-cejCe kes efveefcee mes osJe, ceveg<e, efleee
Deewj veejkeer Deeefo heee&eeW kees OeejCe kejlee nw~ keLebefeled
-Dehes#ee mes es oesveeW yeeleW mener
1. cevegmce=efle~ 2. YeeieJele mkebOe, De. 4~ 3. JeeeghegjeCe~ 4. mlegefle efJeee~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

(15)

nQ Deelcee efvele Yeer nw keeeWefke Deveeefokeeue mes Devevle keeue leke efJeeceeve nw~ heee&eeW
keer Dehes#ee Deefvele Yeer nw keeeWefke ceveg<e kees es[kej osJe ceW pevce ueslee nw Fle
eefo~ Ssmes
ner hejmhej efJejesOeer eeCeer Yeer cenecegefveeeW kee Deewj leerLekej YeieJevleeW kee Deeeeueskej
hejmhej kes Jewj kees es[kej eerefle kees eehle nes peeles nw~
meejbieer efmebnMeeJeb mhe=Meefle megleefOeee veefvoveer JeeIeheesleced~
ceepee&jer nbmeJeeueb eCeehejJeMee kesefkekeeblee Yegpebieerced~~
JewjeCeepevcepeeleeveefhe ieefueleceoe pevleJeesves lepeefvle~
efelJee meecewke{b eMeefcelekeueg<eb eesefieveeb #eerCeceesnced1~~
nefjCeer efmebn kes yees kees heg$e keer yegef mes mheMe& kejleer nw, ieee JeeIe kes
yeeueke kees, efyeuueer nbme kes yees kees SJeb ceetjveer esce kes JeMe ceW mehe& kes yees kees
heej kejves ueieleer nw~ pevce mes ner Jewj kees OeejCe kejves Jeeues Ssmes etj heMeg Yeer Jewj,
DeefYeceeve Deeefo kees es[ osles nQ~ keye? peyeefke es hejcemeece kees eehle eesOe, ceeve,
ceeee, ueesYe Deeefo oes<eeW mes jefnle Ssmes ceneeesefieeeW kee Deeee ues uesles nQ~
Fmeer ekeej Fve ceneheg<eeW keer $eeee ceW efkeleves ner keesmeeW leke neW
$e+legDeeW kes heue-hetue Ske meeLe Dee peeles nQ~
Jele&ceeve ceW DeeJeMekelee-Jele&ceeve ceW Yeer Ssmes ner ceneheg<e eLece leerLekej
YeieJeeve $e+<eYeosJe kes efmeevleesb kee eeej-emeej kejves kes efueS, hejmhej ceW meewneo&
YeeJe mLeeefhele kejves kes efueS Deewj heee&JejCe keer Megef kes efueS meved 1998 mes 2001
leke eer$e+<eYeosJe kes meceJemejCe kee eerefJenej meejs Yeejle ceW kejeee ieee~
YeieJeeve kes ke=ef<e efeee kee mener he yeleueeves kes efueS leLee Deefnbmee, mele,
Demlese Deeefo Oece& kee cetueebkeve kejeves kes efueS ner nefmleveehegj ceW 4 Deketyej mes
6 Deketyej 1998 leke Ske YeieJeeve $e+<eYeosJe je^ere kegueheefle meccesueve
Deeeesefpele efkeee ieee~ Fme meccesueve ceW heOeejs meYeer kegueheefle cenesoeeW ves pewveOece&
kes mebmLeeheke YeieJeeve ceneJeerj veneR nQ elegle eewyeerme leerLekejeW ceW eLece leerLej
ek
YeieJeeve $e+<eYeosJe Deewj Debeflece leerLekej eerceneJeerj mJeeceer ngS nQ, Ssmee eefleheeove
efkeee nw~ Dele: pewveOece& keer DeleerJe eeeervelee mJele: efme nw~
Debleje&^ere efveJee&Ce ceneslmeJe-4 HejJejer 2000 kees lelkeeueerve eOeeveceb$eer eer
Deue efyenejer Jeepeheseer eje ueeue efkeuee cewoeve, efouueer mes Ske Je<e& leke eueves Jeeues
YeieJeeve $e+<eYeosJe Debleje&^ere efveJee&Ce ceneceneslmeJe Je<e& kee GodIeeve efkeee ieee~
esjCes, kevee[e, vetpemeea Deeefo mLeeveeW hej Yeer FvneR esjCeeDeeW kes ceeOece
1.%eeveeCe&Je~

(16)

pewveOece& SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe

mes 4 HejJejer 2000 kees efveJee&Ce ceneceneslmeJe ceveeee ieee~


Fme egie ceW pewveOece& kes eLece leerLekej YeieJeeve $e+<eYeosJe hej osMe-efJeosMe
ceW Deveske mebieesefeeB, YeieJeeve $e+<eYeosJe keere|lemlebYeeW kee efvecee&Ce leLee Deve
Deveske meeceeefpeke SJeb Mew#eefCeke keee&ece je^ere SJeb Debleje&^ere mlej hej Fme
Je<e& kes Debleie&le Deeeesefpele efkees iees~
HejJejer 2001 ceW efveJee&Ce ceneslmeJe Je<e& meceeheve kes Gheue#e ceW YeieJeeve
$e+<eYeosJe keer oer#eeYetefce-eeeie (Fueeneyeeo) ceW leerLekej $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe&
kee veJeefvecee&Ce kejkes JeneB kes Fefleneme kees hegve: peerJevle efkeee ieee~ Deepe mes
kees[ekees[er meeiej Je<e& hetJe& egie keer Deeefo ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe ves eeeie ceW eJJe=#e
kes veeres oer#ee ueer Leer SJeb kesJeue%eeve Yeer eeeie ceW JeJe=#e kes veeres ngDee Lee~ Deepe
Yeer Jener JeJe=#e MeeKee-GheMeeKee kes he ceWs efJeeceeve nw pees efke De#ee JeJe=#e
kes veece mes peevee peelee nw~ Fme leerLe& hej YeieJeeve kes oer#eekeueeCeke kes
eleerkemJehe Oeeleg kes JeJe=#e kes veeres Oeeve ceW ueerve ceneeesieer $e+<eYeosJe keer meJee
heebe Heg Gegbie efheer-keceC[ueg meefnle Ke[dieemeve eeflecee, kesJeue%eeve keueeCeke
kes eleerkemJehe YeieJeeve keer elegceg&Keer eeflecee meefnle efoJe meceJemejCe jevee leLee
efveJee&Ce keueeCeke kes eleerke mJehe 51 Heg Gegbie kewueeMeheJe&le kes Thej YeieJeeve
$e+<eYeosJe keer 14 Heg Gegbie Deleble ceveesnejer ueeueJeCeea heeemeve eeflecee leLee leerve
eewyeermeer kes eleerke mJehe 72 efpeve eefleceeSB efJejepeceeve nQ~ kewueeMeheJe&le keer ieghee
ceW meJee leerve heg heeemeve DeOeeleg keer $e+<eYeosJe eeflecee efJejepeceeve nQ, peneB
YeeieCe hetpee-hee" kejkes ceveesJeebefle heue keer eeefhle kejles nQ~ Fmeer heJe&le kes
F&Meeve keesCe ceW 4 eefleceeDeeW mes meceefvJele 31 heg Gegbie $e+<eYeosJe keere|lemlebYe Yeer
efveefce&le nw~ 4 mes 8 HejJejer 2001 leke YeieJeeve $e+<eYeosJe hebekeueeCeke eeflee
SJeb 1008 cenekegbYeeW mes kewueeMeheJe&le hej eefleefle YeieJeeve $e+<eYeosJe kee
cenekegbYecemlekeeefYe<eske keee&ece mecheVe ngDee~ Fmeer ekeej mes Deveskeeveske DeeeespeveeW
kes ceeOece mes YeieJeeve $e+<eYeosJe kes eeej-emeej mes Deepe meceepe ceW peeie=efle GlheVe
ngF& Deewj pewve meceepe Deye YeieJeeve ceneJeerj keer pevcepeebleer SJeb efveJee&Ce ceneslmeJe
kes meceeve ner eLece leerLekej YeieJeeve $e+<eYeosJe keer pevcepeebleer SJeb efveJee&CeeslmeJe
ceveeves ueiee nw~ Deehe meYeer eeuegYee YeieJeeve $e+<eYeosJe mes ceneJeerj leke eewyeermeeW
leerLekej YeieJeeve keer Yeefe kejles ngS meYeer kees pewveOece& keer DeveeefoefveOevelee mes
heefjefele kejeJeW, ener cebieue esjCee nw~