You are on page 1of 40

Jeerj %eeveesoe evLeceeuee kee heg<he veb.

94
ISBN 978-93-82071-13-6

pewve ceneYeejle
(heeC[Je hegjeCe, nefjJebMehegjeCe kes DeeOeej mes)
-: uesefKekee :ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe eer %eeveceleer ceeleepeer
MejohetefCe&cee ceneslmeJe, 11 Deketyej 2011 kees pecyeterhe-nefmleveehegj
ceW hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer eje Ieesef<ele
eLece heeeee& eer Jeerjmeeiej Je<e& kes Devleie&le ye. Gcee osJeer pewve
keer #egefuuekee oer#ee meceejesn kes DeJemej hej ekeeefMele

-ekeeMekeefoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve


pecyeterhe-nefmleveehegj (cesj") G.e.-250404,
heesve veb.- (01233) 280184, 280994
Website : www.jambudweep.org E-mail : jambudweeptirth@gmail.com

le=leere mebmkejCe Jeerj efve. meb. 2538, Dee<ee{ Meg. 10 cetue


29 petve 2012
20/-.
1100 eefleeeB

efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve eje mebeeefuele

Jeerj %eeveesoe evLeceeuee


Fme evLeceeuee ceW efoiecyej pewve Dee<e&ceeie& kee hees<eCe kejves Jeeues efnvoer,
mebmke=le, eeke=le, keVe[, Debespeer, iegpejeleer, ceje"er Deeefo Yee<eeDeeW
kes veee, efmeevle, DeOeelce, Yetieesue-Keieesue, JeekejCe Deeefo
efJe<eeeW hej ueIeg SJeb Je=nod ebLeeW kee cetue SJeb DevegJeeo
meefnle ekeeMeve neslee nw~ mecee-mecee hej
Oeeefce&ke ueeskeesheeesieer ueIeg hegefmlekeeSb Yeer
ekeeefMele nesleer jnleer nQ~

-: mebmLeeefhekee SJeb esjCeeeesle :ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe eer %eeveceleer ceeleepeer


-: ceeie&oMe&ve :e%eeeceCeer Deeefe&kee eer evoveeceleer ceeleepeer
-: efveoxMeve SJeb mecheeoke :mJeefmleeer kece&eesieer heer"eOeerMe jJeervkeerefle& mJeeceer peer
-: eyebOe mecheeoke :peerJeve ekeeMe pewve
meJee&efOekeej ekeeMekeeOeerve
eLece mebmkejCe-meved 1989, eefleee-3300
efleere mebmkejCe-meved 1999, eefleeeB-2700

kecheesefpebie-%eeveceleer vesJeke&, pecyeterhe-nefmleveehegj (cesj") G.e.

(3)

(4)

Hek eeMekeer e

Deee JeeJe

-mJeefmleeer kece&eesieer heer"eOeerMe


jJeervkeerefle& mJeeceer peer
pewve meceepe keer keg Gekeesef mebmLeeDeeW ceW mes efoiecyej pewve
ef$eueeske MeesOe mebmLeeve Ske Ssmeer mebmLee nw peneB eleg&cegKeer keee&-keueeheeW
kee mebeeueve neslee nw~ ye[s-ye[s hegjeCe ebLeeW kees he{ves kee Deepe efkemeer kes
heeme mecee veneR nQ, Fmeefuees Gve hegjeCe ebLeeW kes keLeevekeeW kees ieeiej ceW
meeiej kes meceeve Fme eser-meer hegmleke ceW meceeefnle efkeee ieee nw~ Deepe
keer veF& heer{er efJeMes<ekej vees-vees Deeke<e&ke meeefnle kees he{ves ceW efeJeeve
nesleer nw~ en ke=efle Gmeer kee Ske he nw~ eeeerve keLeeveke Deewj DeeOegefveke
heefjJesMe ner Fmekeer efJeMes<elee nw~
Yeejle Je<e& ceW ueieYeie meYeer Oeeefce&ke meceoeeeW ceW ceneYeejle DeleeefOeke
efe mes he{er SJeb hetpeer peeleer nw~ pewve ceneYeejle ceW hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer
ceeleepeer ves Fme ye=nod efJe<ee kees Fme eser-meer hegmleke ceW efpeme ekeej meceeefJe
efkeee nw en Ske Deeee&peveke Ievee nw~ Jewmes lees hetpe ceeleepeer Demeneer,
efveecemeej, meceemeej, cetueeeej, <edKeC[eiece pewmes Ge keesef kes ebLeeW kee
efnvoer DevegJeeo SJeb mebmke=le erkee kejves ceW Dehevee Decetue mecee Jeleerle kejleer
nQ, efhej Yeer nce ueesieeW kes efJeMes<e Deeen hej Fme ekeej kes jeseke keLeeveke kees
efueKekej efoee, en Gvekee nceejs Thej ye[e ner Ghekeej nw~
cegPes ve kesJeue DeeMee nw yeefuke hetCe& efJeeeme nw efke hee"keieCe Fme
eser-meer hegmleke kees he{kej Deheves peerJeve efvecee&Ce ceW Fmemes keg enCe
kejWieW ener Fmekeer meeLe&kelee nesieer~

-ieefCeveer Deeefe&kee %eeveceleer


YeieJeeve vesefceveeLe kes eeee JemegosJe kes heg$e veejeeCe eerke=<Ce ngS
nQ~ Fvekeer yegDee kegvleer kes heg$e heeC[Je Les~ Fvekees ngS Deepe ueieYeie mee{s
efeemeer npeej Je<e& ngS nQ~
Fve heeC[JeeW kes efhelee heeC[g Les Gvekes ye[s YeeF& Oe=leje^ keer jeveer
ieebOeejer mes GlheVe meew heg$e Les efpevekes veece ogeexOeve Deeefo Les~ Fve leeTeeee kes heg$eeW keewjJeeW Deewj heeC[JeeW ceW jepe kes efveefcee mes yengle Yeebkej
eg ngDee Lee~ Fvekee Fefleneme ceneYeejle kes veece mes eefme nw~ en
ceneYeejle pewmee Jewefoke mebeoee ceW ceeve nw Jewmee ner pewve mebeoee ceW Yeer
ceeve nw~ pewve ebLe heeC[Je-hegjeCe ceW Fvekee efJemle=le JeCe&ve nesves mes Fme
heeC[Je-hegjeCe kees ner pewve ceneYeejle kenles nQ~
Fme pewve ceneYeejle ceW Meebleveg jepee kes heg$e heejeMej jepee Les ve efke
$e+ef<e~ Fvekeer jeveer efJeeeOej jepee pevng keer kevee Leer Fmekee veece iebiee
Lee Dele: Fmekes heg$e kee veece ieebiese he[ ieee~ FvneWves otmejer Meeoer iegCeJeleer
mes keer Leer, efpemekes efveefcee mes heg$e ieebiese ves Deepevce yeeee& ele ues efueee
Lee, es ieebiese ner Yeer<ce efheleecen kenueeS nQ~ Fve heejeMej keer iegCeJeleer jeveer
mes pevces heg$e Jeeme jepee ner Les, $e+ef<e veneR~ Fve Jeeme jepee keer jeveer
megYee mes Oe=leje^, heeC[g Deewj efJeogj es leerve heg$e ngS Les~ Dele: es efJeOeJee mes
GlheVe veneR Les ve ner Oe=leje^ DebOes Les Deewj ve ner efJeogj oemeer kes heg$e Les~
elegle es leerveeW Ske ceelee mes GlheVe meies YeeF& Les~
neB, kegvleer kes kegBJeejer DeJemLee ceW ner heeC[g jepee kes mebeesie mes heg$e

(5)

(6)

keer Glheefe nes peeves mes DeheJeeo kes Yee mes Gmes heser ceW yebo kej veoer ceW
es[ osves mes leLee echeehegj kes jepee Yeeveg kes eje Fme heg$e kee ueeueve
heeueve nesves mes en Yeeveg-mete&heg$e kenueeee Lee SJeb Yeeveg keer jeveer kee
veece jeOee nesve mes Fmes jeOese Yeer kenles nQ, Fmekee veece keCe& jKee ieee
Lee~ en kegvleer kes keCe& mes ee mete& kes mebeesie mes GlheVe ngDee nes Ssmee
pewve ceneYeejle veneR ceevelee nw~
Fmeer ekeej ewheoer Yeer jepee gheo keer jeveer YeesieJeleer keer kegef#e mes
GlheVe ngF& Leer, ve efke Deefive kegC[ mes~ Fme ewheoer ves mJeebJej ceW cee$e
Depeg&ve kees ner Jeje Lee Deveblej Yeer cee$e Depeg&ve keer ner helveer Leer ve efke heeBeeW
heeC[Je keer~ pewmee efke nefjJebMe hegjeCe ceW kene Yeer nw ewheoer Depeg&ve keer eer Leer GmeceW egefOeefj Deewj Yeerce keer heg$eJeOeg
pewmeer yegef Leer Deewj menosJe, vekegue Gmes ceelee kes meceeve ceeveles Les~
neB, ewheoer kee pees og:Meemeve ves Deheceeve efkeee Lee Gmemes eerke=<Ce
Deeefo DeJeMe #egefYele ngS Les efkevleg ewheoer ves yeej-yeej yeouee egkeeves keer
yeele veneR kener Leer~
pewve ceneYeejle kes Devegmeej jepee pejemebOe eefleveejeeCe Lee,
DeOe&eeJeleea nesves mes eejlve kee mJeeceer Lee Deewj eerke=<Ce veejeeCe Les
Dele: eg ceW eerke=<Ce kes neLe ceW Fmekee eejlve Deeee Deewj eerke=<Ce ves
Gmeer eejlve kees eehle kej Gmekee JeOe kej efoee Lee~
Fmeer ceneeg ceW keewjJe oue efJehe#e ceW Lee Deewj heeC[Je Deeefo jepee
eerke=<Ce kes meeLe Les~ pewve Fefleneme kes Devegmeej eerke=<Ce veejeeCe Les Dele:
Jes Depeg&ve kes meejefLe veneR yeves Les~ Fme ceneeg keer efJeYeeref<ekee DeefveJe&eveere
kener ieF& nw~

Fme pewve ceneYeejle kees he{kej eleske ceeveJe kees en efMe#ee enCe
kejveer eeefnS efke pegDee Jemeve meJe& DeveLeeX keer Deewj meJe& og:KeeW keer Keeve
nw leLee peje-peje meer peceerve Deeefo kes yeejs ceW Deeheme ceW meecebpeme kej uesvee
eeefnS ve efke kees&-keenjer ceW~ eeee-leeT kes Yeer YeeF&-YeeF& ceW Deeheme ceW
meewne& lees jKevee ner eeefnS, De[ewmeer-he[ewmeer kes meeLe Yeer meewneo& jKevee
eeefnS~ Fmeer ceW megKe-Mebeefle Deewj mece=ef nw leLee hejueeske keer efmeef nw~
pewve ceneYeejle kes Devegmeej jepee Oe=leje^ Deewj efJeogj ves pewveejer
oer#ee ueskej Dehevee-keueeCe kej efueee Lee~ Yeer<ce efheleecen eeefhe
egYetefce ceW cejs Les efhej Yeer eejCe-$e+efOeejer cegefveeeW kes emeeo mes
meuuesKevee mes cejkej ueewkeebefleke osJe nes ieS Les~ ogeexOeve Deeefo keewjJe
meyekes meye eg ceW cejkej eesOe, ceeve, ceeee Deewj ueesYe keer yenguelee mes
ogie&efle ceW iees nQ, SJeb heeC[JeeW ves oer#ee ueskej leheeee& kejkes Ghemeie&
menve kej leerve ves lees cees#e eehle kej efueee nw Deewj vekegue leLee menosJe ves
meJee&Le&efmeef ceW Denefceb heo eehle efkeee nw~
kegvleer, ewheoer Deeefo ves Yeer Deeefe&kee oer#ee ueskej meesuenJeW mJeie& ceW
Fbeefo heo eehle efkeee nw~
efpelevee mebyebOe ceneYeejle ceW eerke=<Ce kes meeLe heeC[JeeW kee nw Glevee
ner mebyebOe eerke=<Ce Deeefo meYeer kee YeieJeeve vesefceveeLe mes jne nw~ efhej Yeer
Jewefoke ceneYeejle ceW eervesefceveeLe kes yeejs ceW keesF& ekejCe efJeMes<e veneR
Deeee nw~ pewve ceneYeejle ceW lees eerke=<Ce, yeueosJe, JemegosJe, ceelee osJekeer
meYeer YeieJeeve vesefceveeLe kes meceJemejCe ceW peeles jnles Les~ heeC[JeeW ves SJeb
ceelee kegvleer Deeefo ves lees YeieJeeve kes meceJemejCe ceW ner oer#ee ueer Leer~
eerke=<Ce ves Yeer YeieJeeve kes meceJemejCe ceW Deheves YeefJe<e kees Deewj eefjkee

(7)

(8)

kes onve Deeefo kees megvee Lee~


Fme eser-meer hegefmlekee ceW Deefle meb#eshe ceW Fve meYeer kee JeCe&ve
efkeee ieee nw~ Deehe meYeer hee"keeW kees SJeb yeeueke-yeeefuekeeDeeW kees Fmes
he{kej meb#eshe ceW pewve ceneYeejle kees mecePevee eeefnS Deewj efJeMes<e efpe%eemegDeeW
kees heeC[Je-hegjeCe, nefjJebMe hegjeCe DeJeMe he{vee eeefnS~ en eser-meer
hegefmlekee Deehe meYeer kes meceioMe&ve kees efvece&ue yeveeJes ener cesjer cebieue
YeeJevee nw~

hejcehetpe ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe

B:C:B:C

eer %eeveceleer ceeleepeer kee mebef#ehle-heefjee


-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
pevcemLeeve-efkewleveiej (yeejeyebkeer) G.e.
pevceefleefLe-Deemeespe megoer 15 (MejohetefCe&cee) efJe. meb. 1991,
(22 Deketyej meved 1934)
peeefle-DeeJeeue efo. pewve, iees$e-ieeseue, veece-keg. cewvee
ceelee-efhelee-eerceleer ceesefnveer osJeer SJeb eer essueeue pewve
Deepevce yeeee& ele-F&. meved 1952 ceW yeejeyebkeer ceW MejohetefCe&cee kes efove
#egefuuekee oer#ee-ew$e ke=. 1, F&. meved 1953 kees ceneJeerjpeer DeefleMee
#es$e (jepe.) ceW Deeeee&jlve eer osMeYet<eCe peer cenejepe mes~ veece-#egefuuekee
Jeerjceleer
Deeefe&kee oer#ee-JewMeeKe ke=. 2, F&. meved 1956 kees ceeOeesjepehegje
(jepe.) ceW eeefj$eeeJeleea 108 Deeeee& eer Meebeflemeeiej peer keer hejcheje kes
eLece heeOeerMe Deeeee& eer Jeerjmeeiej peer cenejepe kes kejkeceueeW mes~
meeefnefleke ke=eflelJe-Demeneer, meceemeej, efveecemeej, cetueeeej,
keeleb$e-JeekejCe, <edKeC[eiece Deeefo ebLeeW kes DevegJeeo/erkeeSb SJeb 250 efJeefMe
ebLeeW keer uesefKekee~
[er.efued. keer ceeveo GheeefOe-meved 1995 ceW DeJeOe efJe.efJe. (hewpeeyeeo)
eje SJeb leerLekej ceneJeerj efJeeefJeeeuee cegjeoeyeeo eje 8 Deewue 2012 kees
[er.efued. keer ceeveo GheeefOe mes efJeYetef<ele~
leerLe& efvecee&Ce esjCee-nefmleveehegj ceW pebyeterhe lesjnerhe, leerveueeske Deeefo
jeveeDeeW kes efvecee&Ce, Meeele leerLe& DeeesOee kee efJekeeme SJeb peerCeexej, eeeieFueeneyeeo (G.e.) ceW leerLekej $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& kee efvecee&Ce, leerLekej

(9)

( 10 )

pevceYetefceeeW kee efJekeeme eLee-YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegC[uehegj (veeueboeefyenej) ceW vebeeJele& cenue veeceke leerLe& efvecee&Ce, YeieJeeve heg<heobleveeLe keer
pevceYetefce keekevoer leerLe& (efveke ieesjKehegj-G.e.) kee efJekeeme, YeieJeeve heee&veeLe
kesJeue%eeveYetefce Deefn$e leerLe& hej leerme eewyeermeer cebefoj, nefmleveehegj ceW pecyeterhe
mLeue hej YeieJeeve MeebefleveeLe-kegbLegveeLe-DejnveeLe keer 31-31 heg Gegbie
Ke[dieemeve eeflecee, ceebieerlegbieer ceW efvecee&CeeOeerve 108 heg Gebgbie YeieJeeve $e+<eYeosJe
keer efJeMeeue eeflecee Fleeefo~
ceneslmeJe esjCee-hebeJe<eeae pecyeterhe ceneceneslmeJe, YeieJeeve $e+<eYeosJe
Debleje&^ere efveJee&Ce ceneceneslmeJe, DeeesOee ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe cenekegbYe
cemlekeeefYe<eske, kegC[uehegj ceneslmeJe, YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere
meneeefyo ceneslmeJe, efouueer ceW keuhegce ceneceC[ue efJeOeeve kee Ssefleneefmeke
Deeeespeve Fleeefo~ efJeMes<ehe mes 21 efomecyej 2008 kees pecyeterhe mLeue hej
efJeeMeebefle DeeEnmee meccesueve kee Deeeespeve ngDee, efpemekee GodIeeve Yeejle keer
je^heefle eerceleer eefleYee osJeerefmebn heeerue eje efkeee ieee~
Mew#eefCeke esjCee-pewve ieefCele Deewj ef$eueeske efJe%eeve hej Debleje&^ere
mebieeser, je^ere kegueheefle meccesueve, Feflenemekeej meccesueve, veeeeOeerMe meccesueve
SJeb Deve Deveske je^ere-Debleje&^ere mlej kes mesefceveej Deeefo~
jLe eJele&v e esjCee-pecyeterhe %eevepeesefle (1982 mes 1985),
meceJemejCe eerefJenej (1998 mes 2002), ceneJeerj peesefle (2003-2004)
kee Yeejle YeceCe~
Fme ekeej efvele vetleve YeeJeveeDeeW keer peveveer hetpe ceeleepeer efejkeeue
leke Fme JemegOee kees megMeesefYele kejleer jnW, ener cebieue keecevee nw~

efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve-mebef#ehle heefjee

B:C:B:C

efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve keer mLeehevee hetpe ieefCeveerecegKe


eer %eeveceleer ceeleepeer keer esjCee mes meved 1972 ceW jepeOeeveer efouueer ceW ngF&
Leer~ mebmLeeve kee cegKe keeee&uee meved 1974 ceW nefmleveehegj cesW eejbYe
ngDee~ Fme mebmLeeve kes Devleie&le Deveske ieefleefJeefOeeeB nefmleveehegj ceW leLee
Deve$e eue jner nQ1. meved 1972 mes Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee kes ceeOece mes ueeKeeW
ebLe ekeeefMele nes jns nQ~
2. meved 1974 mes Fme mebmLeeve kes cegKehe$e kes he ceW mecei%eeve
efnvoer ceeefmeke heef$ekee kee efvejblej ekeeMeve nes jne nw~
3. meved 1974 mes 1985 leke nefmleveehegj ceW pecyeterhe jevee kee
efvecee&Ce keee& ngDee~
4. meved 1974 mes Deye leke pecyeterhe jevee kes Deefleefje Deveske
efpevecebefojeW kee efvecee&Ce ngDee nw-keceue cebefoj, leerve cetefle& cebefoj, Oeeve
cebefoj, MeebefleveeLe cebefoj, Jeemeghetpe cebefoj, cebefoj, meneket cebefoj,
efJeeceeve yeerme leerLekej cebefoj, DeeefoveeLe cebefoj, Deeheo cebefoj, $e+<eYeosJe
keerefle&mlebYe, mJeefCe&ce lesjnerhe jevee SJeb veJeenMeebefle efpevecebefoj~
5. pecyeterhe hegmlekeeuee efpemeceW ueieYeie 15000 ebLe mebenerle nQ~
6. Ceceeskeej ceneceb$e yeQke efpemeceW YeeeW eje efueKekej Yespes iees
Ceceeskeej ceb$e pecee efkees peeles nQ~
7. mecee-mecee hej efMe#eCe-eefMe#eCe efMeefJejeW leLee mebieesefeeW kes
Deeeespeve efkees peeles nQ~

( 11 )

( 12 )

8. eeef$eeeW kes Meg Yeespeve kes efueS jepee eseebme Yeespeveeuee kee
mebeeueve~
9. eeef$eeeW kes "njves kes efueS DeeOegefveke megefJeOeeege [eruekeme
heuewdme Jeeueer keF& Oece&MeeueeDeeW leLee keesef"eeW SJeb yebieueeW kee efvecee&Ce efkeee
ieee nw~
10. pecyeterhe heefjecee kes efueS veewkee efJenej, SsjeJele neLeer leLee
ceveesjbpeve nsleg efceveer ^sve, Petues Deeefo nQ~
11. %eeveceleer keuee cebefojced ceW nefmleveehegj kes eeeerve Fefleneme mes
mebbyebefOele PeeBefkeeeB nQ~
12. leerLekej pevceYetefceeeW keer Jebovee mes meceefvJele nerjke peebleer
Skemeesme~
efouueer, cesj", cegpehehejveiej, nefjej, PeeBmeer, eflepeeje Deeefo mes
pecyeterhe mLeue leke Deeves kes efueS efove Yej yemeW efceueleer jnleer nQ~
efo. pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve kes Devleie&le YeieJeeve ceneJeerj
pevceYetefce kegC[uehegj (veeueboe) efyenej ceW YeJe vebeeJele& cenue leerLe& leLee
eeeie-Fueeneyeeo (G.e.) ceW efveefce&le YeieJeeve $e+<eYeosJe oer#ee leerLe& kee
Yeer mebeeueve neslee nw~
pecyeterhe SJeb Deve jeveeDeeW kes oMe&ve nsleg nefmleveehegj heOeejkej
DeeOeeeflceke SJeb Meejerefjke megKe keer eeefhle kejW~

Jeerj %eeveesoe ievLecee}e kes meneesieer

B:C:B:C

efoiecyej pewve ef$e}eske MeesOe mebmLeeve kes Devleie&le Jeerj %eeveesoe ievLecee}e
keer mLeehevee meved 1974 ceW ngF&~ leye mes Deye leke }eKeeW keer mebKee ceW ievLeeW kee
hekeeMeve nes egkee nw Deewj efvejvlej nes jne nw~ iebLecee}e mes hee"keeW kees ievLe kece
keercele ceW heehle nes mekeW, Fme o=eq< mes ievLecee}e ceW Ske mebj#eke eespevee Deiemle meved
1990 mes heejbYe keer ieF& nw~ Fme eespevee kes Devleie&le efvecve cenevegYeeJe Deye leke
mebj#eke yevekej Dehevee meneesie heoeve kej egkes nQ~

efMejesceefCe mebj#eke
1. eerceleer efvece&}e pewve Oe.he. eer hesceevo pewve, lelheg$e heoerhe kegceej pewve, Keeje
r yeeJe}er,
efouueer~
2. eerceleer megceve pewve Oe.he. eer efoeqiJepee eEmen pewve, Fboewj~
3. eer ceneJeerj hemeeo pewve mebIeheefle, meeTLe SkemesvMeve, veF& efouueer~
4. eer censv heeue njsv kegceej pewve, metjpece} efJenej, efouueer~
5. eerceleer ceesnveer pewve Oe.he. eer megveer} pewve, heerle efJenej, efouueer~
6. eer osJesvo kegceej pewve (Oeens[e Jee}s) ieg[ieeBJe (nefj.)~
7. eerceleer Meejoe jeveer pewve Oe.he. mJe. efjKeyeebo pewve, yeengyeueer SvkeuesJe, efouueer-92
~
8. [e@. osJesv kegceej pewve, Yeesheeue (ce.e.)
9. eerceleer mebieerlee pewve Oe.he. eer mebpeerJe kegceej pewve, Mesjkees (efyepeveewj) G.e.
10. eer Deefveue kegceej pewve, oefjeeiebpe, efouueer
11. eer yeer.[er. ceoveeFke, cegcyeF&
12. eer Oevekegceej pewve, yeengyeueer SvkeuesJe, efouueer
13. eer efpelesv kegceej pewve SJeb eerceleer megveerlee pewve keesef[ee, heueesefj[e, etS. me.S.
14. eer celeer ef Jeceuee os Jeer pewve Oe.he. eer DeesceekeeMe pew ve, mJeeefueke veiej, nef jejGejeKeb
( [)~
15. eer Deefcele pewve SJeb mebYeJe pewve megheg$e eerceleer Deveerlee pewve Oe.he. eer cetueebo pewve
heeveer, efomehegj (keecehe) Deemeece~
16. eerceleer Deef pele kegceejer pewve Oe.he. eer censv kegceej pewve, Deesyesoguueeiebpe (jeemes
e)vce.e.~
17. eer veeefYekegceej pewve, pewve yegke ef[hees, meer-4, heer.Jeer.Deej. hueepee kes heers, ekvee@
huesme, veF& efouueer~

( 13 )
hejce mebj#eke
1. eer ceeBieer}e} yeeyet}e} pewve hene[s, nwojeyeeo (DeevOe heosMe)~
2. [e@. hekeeMeevo pewve, 792 efJeJeskeevebohegjer, efmeefJe} }eFve, meerleehegj (G.he.)~
3. eer megcele hekeeMe pewve, ieppet keje, Meenoje, efouueer~
4. eer megveer} kegceej pewve, eje-megveer} wkemeeF&ume, mejOevee (cesj") G.he.~
5. eer hekeeMe ebo Decees}ke ebo pewve meje&He, meveeJeo (ce.he.)~
6. eer heegcve kegceej peJesjer, jeskeef[ee}sve, yeesjerJe}er (Jesm) cegbyeF&~
7. eerceleer Ge|ce}e osJeer Oe.he. eer keevleer hemeeo pewve, $e+<eYe efJenej, efouueer~
8. eerceleer G<ee pewve Oe.he. eer efJece} hemeeo pewve, $e+<eYe efJenej, efouueer~
9. eer Deevevo hekeeMe pewve (meewjce Jee}s), ieebOeerveiej, efouueer~
10. eerceleer meefjlee pewve Oe.he. eer jepekegceej pewve, efkeoJeF& veiej, keevehegj~
11. mJe. eerceleer kew}eMeJeleer Oe.he. eer kew}eMe ev pewve , leesheKeevee yeepeej, cesj"~
12. eer Yeevesv kegceej pewve, eje-eer efJeee pewve, Yeiele eEmen ceeie&, peehegj~
13. eer heoerhe kegceej Meeeqvle}e} efye}e}e, Devetheveiej, Fboewj (ce.he.)~
14. eer megjsMeebo heJeve kegceej pewve, yeejeyebkeer (G.e.)~
15. eer veLeceue heejmeceue pewve, keuekeee-7~
16. eerceleer mJe. MeebleeyeeF& Oe.he. eer keceueebo pewve, meveeJeo (ce.e.)~
17. eer heebo pewve keeefjee, efouueer
18. eer DeeMeg pewve, keeuekee peer, veF& efouueer
19. eer eegcve kegceej pewve eser mee., Decejebo pewve meje&he, ueKeveT (G.e.)

mebj#eke
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

mJe. eer DevevleJeere& pewve SJeb mJe. eerceleer DeeoMe& pewve kes megheg$e eer ceveespe kegceej pewve, cesj"~
eerceleer jepetyeeF& ceelesMJejer eer efMeKej evo YeeF& osJesvo kegceej }Keceer evo pewve, meveeJeo (ce.he.)~
eer efeceve}e} egvveer}e} oesMeer, keerkee m^er, cegcyeF&~
eerceleer DeCeeyesve cevvetYeeF& keesef[ee, meer.heer. Qke jes[, cegcyeF&~
eerceleer leejeyesve evot}e} oesMeer, Hesve efyepe, cegcyeF&~
eer jefle}e} egvveer}e} oesMeer, cegcyeF&~
mJe. eerceleer ceLegjeyeeF& KegMee} evo pewve, eje-eer jleve evo KegMee} evo ieeBOeer kes megheg$e eer Oeve
kegceej, DeMeeske kegceej, efMejerMe kegceej, Oece&jepe ieeBOeer He}ve (cene.)~
8. eer Meebefle}e} KegMee} evo ieeBOeer, He}ve (meeleeje) cene.~
9. eer Devevle }e} Het}evo He[s, Deke}tpe (mees}ehegj) cene.~
10. eer nerje}e} ceeefCeke}e} ieeBOeer, Deke}tpe (mees}ehegj) cene.~

( 14 )
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.

eer peekegceej KegMee}ebo ieeBOeer, Deke}tpe (mees}ehegj) cene.~


eerceleer yeoeceer osJeer ceelesMJejer eer heoce kegceej pewve iebieJee}, keevehegj (G.he.)~
eerceleer kece}eosJeer Oe.he. mJe. eer censvo kegceej pewve, IeCs Jee}s n}JeeF&, oefjeeiebpe, veF& efouueer~
eerceleer G<eeosJeer Oe.he. eer eJeCe kegceej pewve, eeJe[er yeepeej, efouueer~
eer cegkesMe kegceej pewve, keje MenbMeener, eeBoveer eewke, efouueer~
eer ngkeceerebo ceebieer}e} Meen, Oeeveceb[er, Goehegj (jepe.)
eer efkejCe evo pewve, keje Oetef}eeve, eeBoveer eewke, efouueer~
eerceleer efJece}eosJeer Oe.he. eer ceneJeerj hemeeo pewve Fbpeer. efJeJeske efJenej, efouueer
eerceleer G<eeosJeer Oe.he. eer DeMeeske kegceej pewve (Keske[e efveJeemeer), yenjeFe (G.he.)~
eerceleer }er}eJeleer Oe.he. eer njerMe evo pewve, Mekejhegj, efouueer~
eer og}erevo pewve, yeengye}er SvkeuesJe, efouueer~
eer jefle}e} kesJe}evo ieeBOeer keer hegCe mce=efle ceW, heeheg}j heefjJeej, metjle (iegpe.)~
eerceleer YebJejerosJeer Oe.he. eer meoemegKe pewve heeb[dee keer mece=efle ceW Fvoj evo megcesjce} pewve heeb[dee
efMe}ebie (cesIee}e)~
24. eerceleer meesnveerosJeer Oe.he. eer levemegKejee mes"er, Hewvmeer yeepeej, ieewneer (Deemeece)~
25. eerceleer OeehetyeeF& Oe.he. eer kemletj evo pewve, jeceiebpe ceC[er (jepe.)~
26. eer efced"ve}e} evYeeve pewve, keefJeveiej ieeefpeeeyeeo (G.he.)~
27. eerceleer Mekegvle}eosJeer Oe.he. eer megjsMeebo pewve (yele&ve Jee}s), Keg[yeg[e ceesnuuekee, osnjeotve (G.he.)~
28. eer osJesvo kegceej iegCeJevle kegceej eWiee, ye[veiej (ce.he.)~
29. eer efoiecyej pewve meceepe, lenmeer} Helesnhegj (yeejeyebkeer) G.he.~
30. eer cevvee}e} jece}e} pewve [tbiejJee}e, Yeevehegje (cevomeewj) ce.he.~
31. eer Fvoj evo kew}eMe ebo eewOejer, meveeJeo (ce.he.)~
32. eer hekeeMe evo Decees}ke evo pewve meje&He, meveeJeo (ce.he.)~
33. mJe. eer efJece} evo pewve, jKeyeevo omejLe mee, meveeJeo (ce.he.)~
34. eer Deepeeo kegceej pewve Meen (meveeJeo Jee}s), Fvoewj (ce.he.)~
35. eerceleer meg<ecee osJeer Oe.he. eer jekesMe kegceej pewve, ceJeevee (cesj") G.he.~
36. eerceleer kegmegce pewve Oe.he. eer jcesMeevo pewve, efkeMevehegjer, yeeiehele jes[, cesj"~
37. eerceleer efkejCe pewve Oe.he. eer heoce hemeeo pewve S[Jeeskes, cesj" (G.he.)~
38. eerceleer efJece}eosJeer Oe.he. eer efpevesvohemeeo pewve "sskesoej, es[jce} jes[, veF& efouueer~
39. eerceleer #eceeosJeer pewve, ceOegyeve, efouueer~
40. eerceleer kece}eosJeer Oe.he. eer jepesvo kegceej pewve es[jkee, "eCes (cene.)~
41. eer Deefpele hemeeo pewve yeyyespeer, eer jepekegceej eJeCe kegceej pewve, }KeveT~
42. eer heYee evo ieesOee, 45 Yeiele Jeeefkee, efmeefJe} }eFve, peehegj-6 (jepe.)~

( 15 )

( 16 )

43. eer ieesheerevo efJeefheve kegceej pewve, mejOevee wv neGme, iebpeceb[er, mejOevee~
44. eerceleer jlevemegvojer osJeer Oe.he. eer Jeerjevo pewve, et[erJee}er ie}er, eewke yeepeej, }KeveT~
45. [e@. megYee<eevo pewve, jeleevee[e keueerefveke, jeleevee[e yeepeej, peesOehegj (jepe.)~
46. eer heceeso kegceej pewve (cegpeHeHejveiej Jee}s) 35 Se.Jeer.jes[, vet ceekex, Lejhekevee,jebeer (efyenej)~
47. eer efJepesvo kegceej pewve, kes.-1/20 cee@[} eGve, efouueer~
48. eer kew}eMe ebo pewve, 45 Yeiele Jeeefkee, efmeefJe} }eFve, peehegj (jepe.)~
49. eer megYee<eebo pewve, eer efo. pewve heeMJe&veeLe ewlee}e, 405 [e@. cegKepeea veiej, efouueer~
50. eer megYee<e evo pewve meje&He, efkewleveiej (yeejeyebkeer) G.he.~
51. eer evomesve pewve, eje-megcesjevo, evomesve pewve, meypeer ceC[er, venewj (efyepeveewj)~
52. eer megOeerj kegceej pewve pes.F&., vevo efkeMeesj pewve, Meejoe venj KeC[, MeenpeneBhegj~
53. eer megkegcee}ebo pewve, ceesleer ^seE[ie kecheveer, er.Deej. Hegkeve jes[, Hewvmeer yeepeej, ieewneer~
54. eer Deefve} hegueefkele mes"er, yeer 1/122, hespe-2, DeMeeske efJenej, efouueer-110052~
55. eer evoceesnve yebme}, 11, hetmee jes[, kejes}yeeie, veF& efouueer-5~
56. eer efiejOej hemeeo Deeceeso hemeeo pewve, pewve Jem$ee}e, kee}er ceekex, efmeJeeve (efyenej)~
57. eer meleerMe evo pewve, 31 efmeefJe} }eFve, ce.veb.-10, meskej-2, eFhe-5 Peebmeer~
58. eer mJehe evo keeme}erJee}, veee yeepeej, Depecesj (jepe.)~
59. eer ng}eme evo mes"er, DeeesOee Megiej efceume, jepee kee menmehegj, efye}ejer (G.he.)~
60. eerceleer efkejCe osJeer pewve Oe.he. eer vejsvo kegceej pewve, efmeefJe} }eFve,meerleehegj (G.he.)b~
61. eerceleer meblees<e pewve Oe.he. eer heJeerCe kegceej pewve, yeejeyebkeer (G.he.)~
62. eer metjpece} heg$e eer efJeveerle kegceej pewve, ceesnuuee iebpekeje hetjCeje hetjCepee, pewve efJe}e,
cegjeoeyeeo (G.he.)~
63. mJe. eer efMeKej evo pewve, efcyej keceerMeve Spesv, Mebkejiebpe, neheg[ (G.he.)~
64. eerceleer jepesMJejer pewve ceelesMJejer eer jekesMe pewve 31, efmeefJe} }eF&ve, meerleehegj~
65. eer jepekegceej pewve, cewmeme& jefJeolle hesceevo pewve yeejoeves Jee}s, Meeceiebpe, yejs}er~
66. eer ye}Jeerj pewve, eje-peevekeer SkemeWMeve efjHeeFvejer, ieeBOeeriebpe, MeenpeneBhegj~
67. eer hevvee}e} mes"er, [erceehegj (veeiee}Q[)~
68. eer Jeerjsvo kegceej pewve, F&oieen kee}esveer, Deeieje (G.he.)~
69. eer heesKehee} pewve, eje-veeJesuer cessue Fbef[ee, ceeveeEmen ies, De}erie{ (G.he.)~
70. eerceleer jeqMce pewve Oe.he. eer efJepee kegceej pewve, oefjeeiebpe, veF& efouueer~
71. eerceleer efJece}e osJeer Oe.he. eer heceeso kegceej pewve Fbpeer., MeenpeneBhegj (G.he.)~
72. mJe. eerceleer kew}eMeJeleer pewve Oe.he. eer kew}eMe evo pewve Fbpeer., leesheKeevee yeepeej, cesj"~
73. eerceleer DeCe kegceej veeboskej Oe.he. YeeT meensye veeboskej, ceg}gv[ (Jesm) cegcyeF&~
74. eer Yeeieevo ceveer<e kegceej "esef}ee, eje-efkejve SpeWmeer, heess. yegjnevehegj, (ce.he.)~

75. eer kew}eMeevo jepekegceej pewve jeJebkee, hees. efyemeJeeb (meerleehegj) G.he.~
76. eerceleer efJeeeJeleer pewve, jepeewjer iee[&ve, veF& efouueer~
77. eer Deevevo hekeeMe pewve (meewjce Jee}s) SJeb megheg$e eer ceove kegceej, heoerhe kegceej SJeb heJeerCe kegceej
pewve, Oece&hegje, ieeBOeerveiej, efouueer~
78. eerceleer DeCee pewve, Oe.he. heJeervo kegceej pewve, heerlecehegje, efouueer~
79. eerceleer heg<heeosJeer, Oe.he. censvo kegceej pewve, heg<heebpe}er SvkeuesJe, efouueer~
80. eer yeeyet}e} leesleejece pewve, YegmeeJe} (cene.)~
81. [e@. Deveghece pewve, megoecee veiej, Fboewj (ce.he.)~
82. eer efJevee kegceej pewve, pJew}me&, ojeryeeke}eb, efouueer~
83. mJe. eer Deevevo hekeeMe pewve Meeeqvleefhee, pecyeterhe-neqmleveehegj (cesj") G.he.~
84. eerceleer jepeg}yeeF& Oe.he. eer vesceerevo pewve }esne[s, hees. keeshejieeBJe (cene.)~
85. eer Oevvee}e} ieesOee, ceunejiebpe, Fboewj (ce.he.)~
86. eer megveer} kegceej ceveespe kegceej pewve, efPe}efce} kee}esveer, efouueer~
87. eerceleer DeeMee pewve Oe.he. eer jepesMe kegceej pewve yeDee meeiej (G.he.)~
88. eer heejmece} [tbiejce} peer heeveer hees. ces[leeefmeer, veeieewj (jepemLeeve)~
89. eer Deefve} kegceej pewve (ieg[ieebJe Jee}s) efheeoMe&veer efJenej, efouueer-92~
90. eerceleer ke=<Cee yeeF& vesceerveeLe pewve, heer. Jee}s, nwojeyeeo (DeevOe heosMe)~
91. eerceleer cebpet}lee pewve Oe.he. eer heYeele evo ieesOee, veee yeepeej, Depecesj (jepe.)~
92. eer heceeso kegceej pewve, heejme efhevme&, Meenoje-efouueer~
93. eer eeboce} Deefve} kegceej mejeJeieer, efkeMeveiebpe (efyenej)~
94. kegceejer Deefoleer megheg$eer eer Dehees}es peer pewve meewieeveer, Fboewj~
95. eerceleer cebpet}lee Oe.he. heYeeevo ieesOee-veee yeepeej, Depecesj~
96. eer meges kegceej Mewuesv kegceej pewve, [euveiebpe (PeejKeb[)~
97. eerceleer peleveosJeer ue#ceerebo pewve, esVeF& (leefceuevee[g)~
98. eerceleer meKeeF& pewve Oe.he. eer peerleceue pewve, ce[evee (keese) jepe.~
99. eer ceesefnle pewve heg$e cegkesMe pewve, peieVeeLe pewve heneef[ee, helesnhegj (MesKeeJeer) jepe.~
100. eer vejsMe pewve yebmeue, ieg[ieeBJee (nefj.)~
101. eerceleer jleveyeeF& Oe.he. jepesv ekeeMe keesef"ee, keese (jepe.)~
102. eerceleer meblees<e pewve Oe.he. eer Depeerle kegceej pewve, efYeJee[er (jepe.)~
103. eerceleer esceuelee pewve Oe.he. eer megMeerue kegceej pewve, ceuee[ (cegcyeF&)~
104. eer jepesv kegceej heeewefueee, Fboewj (ce.e.)~
105. mJe. eer ceesnveueeue nsceebo ieebOeer, meleeje (cene.)~
106. eerceleer Deejleer pewve Oe.he. eer ekeeMeebo pewve MeerMes Jeeues, Fueeneyeeo (G.e.)
107. [e@. efJeceuee pewve efJeceue Oe.he. eer ekeeMeebo pewve, efhejespeeyeeo (G.e.)

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

G
pewve ceneYeejle
(1)

kegJebMe hejcheje
kegpeebieue osMe kes nefmleveehegj veiej ceW hejchejeiele kegJebefMeeeW kee
jepe euee Dee jne Lee~ GvneR ceW Meevleveg veece kes jepee ngS~ Gvekeer
meyekeer veece keer jeveer mes heejeMej veece kee Ske heg$e ngDee~ jlvehegj
veiej kes pevng veeceke efJeeeOej jepee keer iebiee veecekeer kevee Leer~
efJeeeOej jepee ves heejeMej kes meeLe iebiee kee efJeJeen kej efoee~ Fve oesveeW
kes ieebiese-Yeer<ceeeee& veece kee heg$e ngDee~ peye ieebiese leCe ngDee leye
heejeMej jepee ves Gmes egJejepe heo os efoee~
efkemeer mecee jepee heejeMej ves ecegvee veoer kes efkeveejs eer[e kejles
mecee veeJe ceW yew"er megvoj kevee osKeer Deewj Gme hej Deemee neskej OeerJej
mes Gmekeer eeevee keer, efkevleg Gme OeerJej ves kene efke Deehekes heg$e ieebiese
kees jepe heo efceuesiee leye cesjer kevee kee heg$e Gmekes Deeefele jnsiee Dele:

pewve ceneYeejle

ceQ kevee kees veneR otBiee~ jepee Jeeheme Iej Deekej efebeflele jnves ueies~ efkemeer
lejn ieebiese kees efhelee keer efeblee kee helee euee~ leye Jes OeerJej kes heeme
peekej yeesues efke legce Deheveer kevee kees cesjs efhelee kees yeen oes ceQ Jeeve
oslee ntB efke Deehekeer heg$eer kee heg$e ner jepe kejsiee efhej Yeer OeerJej ves kene
efke Deehekes heg$e, heew$e keye ewve uesves oWies leye ieebiese ves Gmeer mecee
Deepevce yeeee& kee ele ues efueee Deewj OeerJej kees mebleg kej efoee~
OeerJej ves kene efke ns kegceej! ceQ efkemeer mecee ecegvee kes efkeveejs
ieee Deewj Ske megvoj kevee osKeer~ efve:mebleeve ceQves Gme kevee kees G"e
efueee Gmeer mecee DeekeeMeJeeCeer ngF& efke keueeCecee jlvehegj veiej ceW
jlveebieo jepee keer jlveeJeleer jeveer kes en kevee GlheVe ngF& nw, Gmekes efkemeer
efJeeeOej Me$eg ves Fme kevee kee njCe kej eneB es[ efoee nw Fme ekeej
keer JeeCeer megvekej ceQ Gmes ues Deeee, Gmekee iegCeJeleer veece jKee Deewj
heeueve efkeee nw~ ieebiese Gmekeer kegueMegef megvekej emeVe nes iees Deewj
heejeMej mes Gmekee yeen nes ieee~ Gmekee otmeje veece eespeveiebOee Lee
keeeWefke Gmekes Mejerj keer megbieOe otj leke hewueleer Leer~ heejeMej keer iegCeJeleer
jeveer mes Jeeme veece kee heg$e GlheVe ngDee~ Jeeme keer jeveer megYee Leer,
Fve oesveeW mes Oe=leje^, heeC[g Deewj efJegoj es leerve heg$e GlheVe ngS~

nefjJebMe hejcheje
echeehegjer kes jepee efmebnkesleg keer JebMe hejcheje ceW nefjefieefj, nsceefieefj
Deeefo Deveske jepee ngS~ Deveblej Fme JebMe ceW Ske eog veece kes jepee ngS
nQ~ Fmeer hejcheje ceW Metj Deewj Jeerj es oes jepee ngS~ Metj jepee Meewjerhegj ceW
jepe kejles Les Deewj Jeerj jepee ceLegje ceW jnles Les~ Metj jepee keer jeveer kee
veece megjmegvojer Lee~ Gmekes DebOekeJe=ef veece kee heg$e ngDee~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DebOekeJe=ef keer jeveer kee veece Yee Lee~ Fve oesveeW kes mecegefJepee,
mleefcelemeeiej, efnceJeeve, efJepee, Deeue, OeejCe, hetjCe, megcegKe, DeefYevebove
Deewj JemegosJe Ssmes oMeOece& kes meMe oMe heg$e ngS leLee kegvleer Deewj ceeer
veece keer oes hegef$eeeB ngF~ FveceW mes mecegefJepee yeeF&meJeW leerLekej eer
vesefceveeLe kes efhelee Les Deewj JemegosJe yeueYe SJeb eerke=<Ce kes efhelee Les
DeLee&led vesefceveeLe Deewj eerke=<Ce keer es kegvleer Deewj ceeer yegDee LeeR~ ceLegje
veiejer ceW megJeerj (Jeerj) jepee jnlee Lee Gmekeer helveer kee veece heeeJeleer
Lee~ Fve oesveeW kes YeespekeJe=ef veece kee heg$e ngDee, leCe nesves hej Fveke
yeen ngDee, jeveer kee veece megceefle Lee~ Fve oesveeW kes Gemesve, cenemesve Deewj
osJemesve es leerve heg$e ngS Deewj ieebOeejer veece keer kevee ngF&~

nefjJebMe Deewj kegJebMe kee mebyebOe


kegJebMeer Jeeme kes heg$e Oe=leje^ kee efJeJeen YeespekeJe=ef keer heg$eer
ieebOeejer kes meeLe mecheVe ngDee~ Oe=leje^ ves efkemeer mecee heeC[g kes meeLe
kegvleer kee efJeJeen kejves kes efueS DebOekeJe=ef mes kene, efkevleg kegvleer kes
efhelee ves heeC[g kees heeC[g jesie kes keejCe kevee veneR oer~
efkemeer mecee Jeeceeueer veece kee efJeeeOej nefmleveehegj kes Jeve ceW
eer[e kejves Deeee Deewj Gmekeer DeBiet"er JeneR efiej ieF&~ FOej heeC[g jepee Yeer
Gme Jeve ceW Ietce jns Les~ GvneWves Jen DeBiet"er osKeer Deewj G"e ueer~ peye
efJeeeOej Jeeheme Deekej Keespeves ueiee, leye heeC[g ves Jen DeBiet"er Gmes
efoKeeF& Deewj hete efce$e Fmemes keee keece neslee nw? Gej ceW efJeeeOej ves
kene efce$e! en Fevegmeej he yeveeves Jeeueer nw~ heeC[g ves kene efce$e!
keg efove en DeBiet"er cesjs neLe ceW jnves oes, Gmeves en yeele ceeve ueer~

pewve ceneYeejle

keCe& kee pevce


FOej heeC[g kegvleer kes he hej Deemee nes DeMe he mes kegvleer kes
cenue ceW euee ieee Deewj Gmes Deheves JeMe ceW kejkes eefleefove DeMehe mes
peeves ieuee~ heeC[g kes meceeiece mes kegvleer kees ieYe& jn ieee Deewj heg$e kee
pevce ngDee~ leye ieghle jKeles ngS Yeer eke nes peeves mes jepee DebOekeJe=ef ves
Gme yeeueke kees kegC[ue Deeefo mes Deuebke=le kej mebotkeeer ceW yebo kej
ecegvee veoer ceW es[ efoee~
echeehegj kes Yeeveg jepee kees Jen heser eehle ngF&, GvneWves Deheveer helveer
jeOee kees heg$e os efoee~ Gme mecee jeOee ves keeve Kegpeeee FmeefueS Yeeveg
jepee ves heg$e kee veece keCe& jKe efoee~ Deveblej jepee DebOekeJe=ef ves
heeC[g jepee kes meeLe kegvleer Deewj ceeer oesveeW hegef$eeeW kee mebyebOe kej efoee~

heeC[JeeW kee pevce


efJeJeen kes keg efove yeeo kegvleer ves ece mes egefOeeqj, Yeerce Deewj Depeg&ve
Ssmes leerve heg$eeW kees pevce efoee~ ceeer mes vekegue Deewj menosJe Ssmes oes heg$e ngS~
es heeBeeW YeeF& heeC[Je kenueeves ueies~ ueesie keCe& kees kegvleer kes keeve mes GlheVe
ngDee ceeveles nQ ee mete& kes mesJeve mes kegvleer kees keCe& veece kee heg$e ngDee Ssmee
kenles nQ en keLeve egefe mebiele veneR nw~ heeC[g kes ess YeeF& efJeogj kee
efJeJeen osJeke jepee keer kevee kegcegoJeleer kes meeLe ngDee Lee~

ogeexOeve Deeefo kee pevce


Oe=leje^ Deewj ieebOeejer kes ogeexOeve Deeefo kees ueskej eceMe: meew heg$e
GlheVe ngS pees kegJebMeer nesves mes keewjJe kenueees~ keewjJe-heeC[Je kes efhelee
Oe=leje^ Deewj heeC[g Les, Fvekes efhelee Jeeme Les~ ieebiese Fve Jeeme kes ye[s

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

pewve ceneYeejle

YeeF& nesves mes Fve keewjJeeW-heeC[JeeW kes efheleecen Les~ GvneWves Fve keewjJeheeC[JeeW kee j#eCe efkeee Deewj eLeesefele efMe#eCe efoee~ esCeeeee& veeceke
efkevneR efpe es ves Fve meye heg$eeW kees OevegJexo efJeee efmeKeeF&~ Fve meYeer ceW mes
Degpe&ve ceW efJeMes<e efJevee nesves mes ieg keer ke=hee Yeer Gme hej DeefOeke nes ieF& Deewj
efJeMes<e eesielee mes Depeg&ve ves ieg mes MeyoYesoer ceneefJeee meerKe ueer~

Oe=leje nefmleveehegj Jeeheme Deees Deewj ieebiese kees yegueekej Dehevee DeefYeeee
eke kej Gvekes leLee esCeeeee& kes mece#e Deheves heg$eeW Je heeb[JeeW kees
jepe mecehe&Ce kej efoee~ Deveblej Deheveer ceelee megYee kes meeLe Jeve ceW
peekej oer#ee enCe kej ueer~

heeC[g kee Jewjeie

Deveblej efkemeer mecee eer ieebiese ves Deeheme ceW keewjJe-heeC[JeeW kee
keg efJejesOe osKekej yewj ve kejves kes efueS egefe mes DeeOee-DeeOee jepe
efJeYee kej keewjJe Deewj heeC[JeeW kees os efoee~ mJeYeeJele: keewjJe oe ceW
og Deewj JeeCeer ceW efce Les~ Jes eesOe mes heeC[JeeW kes eeCe uesves keer Fe
jKeles Les~ eer[eDeeW ceW Deveske yeej keewjJeeW ves Yeerce kees ceejves kee eelve
efkeee efkevleg Jes hegCeesoe mes Yeerce kee keg Yeer ve efyeiee[ mekes elegle
mJeeb ner Deheceeefvele nesles jns eneB leke efke GvneWves Ske yeej Yeerce kees
Yeespeve ceW efJe<e Yeer efouee efoee efkevleg owJeeesie mes Gmekes efueS Jen ceneefJe<e
Yeer Dece=le legue nes ieee~

efkemeer mecee jepee heeC[g ves Jeve ceW nefjCeer mes Deemee Ske nefjCe
kees Deheves yeeCe mes ceej efoee Gme mecee DeekeeMe mes OJeefve ngF& jepeved!
eefo Jeve ceW efvejhejeOeer pevleg kees jepee ner ceejWies lees Gvekee j#eke keewve nesiee ?
Fme JeeCeer kees megvekej jepee kes ceve ceW heeeleehe mes meeLe Jewjeie GlheVe nes
ieee~ Deveblej GvneWves megelecegefve kes heeme peekej GheosMe megvee Deew cegefve kes cegKe
mes Deheveer Deeeg lesjn efove keer mecePekej Oe=leje^ Deeefo kees Deheves Iej ceW
eLeesefele Oece& efMe#ee oskej meye heefjen kee leeie kej iebiee kes efkeveejs iees~
JeneB Deepevce Deenej kee leeiekej meuuesKevee mes cejCe efkeee Deewj meewOece&
mJeie& ceW osJe nes iees~ jeveer ceeer efJeje neskej vekegue Deewj menosJe heg$eeW kees
kegvleer kees meeQhekej meuuesKevee mes cejkej henues mJeie& ceW GlheVe ngF~

Oe=leje^ kee Jewjeie


efkemeer mecee Oe=leje^ jepee ves Jeve ceW cegefvejepe mes Oece& eJeCe kej
eMve efkeee YeieJeved! Fme keewjJe jepe kes Yeesee cesjs heg$e ogeexOeve neWies ee
heeC[g heg$e? Gej ceW megelecegefve ves kene jepeved! jepe kes efveefcee mes lesjs
heg$e ogeexOeve Deeefo Deewj heeC[JeeW kes yeere ceneeg nesiee~ GmeceW lesjs heg$e
ceejs peeeWies Deewj heeC[Je jepe ceW eefleefle neWies~ en megvekej efeefvlele ngS

jepe efJeYeepeve

esCeeeee& eje efMe<e hejer#eCe


efkemeer mecee ieg esCeeeee& keewjJe-heeC[JeeW kees meeLe ueskej Jeve
ceW iees JeneB GvneWves GVele MeeKee hej yew"s ngS keeke kees osKekej kene pees
Fme keeke keer oef#eCe DeeBKe kees ue#e kej yesefOele kejsiee Jen OevegOe&jeW ceW
es mecePee peeesiee, meye DemeceLe& jns, Deble ceW Depeg&ve ves Deheveer pebIee kees
nmle mes leeef[le efkeee Gmes megvekej pewmes ner keewJes ves veeres osKee Jewmes ner
Depeg&ve ves yeeCe mes Gmekeer oeefnveer DeeBKe kees yesOe efoee leye Depeg&ve keer Ketye
eMebmee ngF&~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Yeerue keer ieg Yeefe


efkemeer mecee Jeve ceW Depeg&ve ves Ske keges kees osKee Gmekee cegKe
yeeCe enej mes meb Lee~ Gmes osKe Depeg&ve ves meesee en MeyoyesOeer
OevegefJe&ee ieg ves cegPes ner oer nw Fmekee peevekeej eneB Deewj keewve nw ?
Keespeles-Keespeles Ske Yeerue efceuee, Gmemes Jeelee&ueehe nesves mes Gmeves kenecesjs ieg esCeeeee& nQ, ceQves GvneR mes en efJeee meerKeer nw~ Depeg&ve kes Deeee&
kee heej veneR jne, leye Yeerue ves Jeve ceW yeveees ngS mlethe kes heeme peekej
Depeg&ve kees efoKeeee Deewj kene cesjs ieg es ner nQ, ceQves FvneR ceW esCeeeee&
keer keuhevee kej jKeer nw~ ceQ Fmeer mlethe kees ieg ceevekej Gheemevee kejkes
MeyoYesoer OevegefJe&ee ceW efvehegCe ngDee ntB~
Depeg&ve ves nefmleveehegj Jeeheme Deekej ieg mes meejer yeele yelee oer Deewj
kene efke Jen heeheer Yeerue efvejhejeOe pevlegDeeW kees ceejkej heehe kece& kej jne
nw~ Deehekees Fmes jeskevee eeefnes~ esCeeeee& Depeg&ve kes meeLe JeneB iees Deewj
Gme Yeerue ves GvnW mee#eeled esCeeeee& peevekej meeebie vecemkeej efkeee,
yengle ner Yeefe eoefMe&le keer leye esCeeeee& ves kene- ceQ Ske Jemleg legcemes
ceeBiet, legce oesies, Gej ceW Gmeves men<e& mJeerkeej efkeee, leye ieg ves kene
oeefnves neLe kee DeBiet"e cegPes os oes~ Gme Yeerue ves Gmeer mecee DeBiet"e
keekej os efoee~ Deye Jen yeeCe eueeves ceW DemeceLe& nes ieee Deewj peerJe
eEnmee mes yee ieee~

keewjJe-heeC[Je efJejesOe
keewjJe Deewj heeC[Je DeeOee-DeeOee jepe Yeesieles ngS eefleefove meYee
ceW Deekej Ske$e neskej yew"les Les~ og keewjJe Deye mhe yeesueves ueies Les efke

pewve ceneYeejle

nce meew nQ Deewj es heeBe ner nQ hejvleg DeeOee-DeeOee jepe nce oesveeW kees
efceuee nw, en Deveee ngDee nw~ JeemleJe ceW Fme jepe ceW Ske meew heeBe
efJeYeeie kejkes Gece meeceepe kee GheYeesie nce ueesie kejWies~ keYeer-keYeer
Yeerce, Depeg&ve Deeefo #egefYele nes G"les Les, lees DeefleMee Meeble Oece&efee
egefOeefj Fve ueesieeW kees Meeble kej uesles Les~

}e#eeie=n oen
efkemeer mecee nefmleveehegj ceW keheer ogeexOeve ves ueeKe kee Ske efoJe
YeJeve yeveJeeee Deewj efheleecen mes kene efke Ske meeLe jnves mes DeMeebefle
nesleer nw Dele: heeC[JeeW kees Gme ie=n ceW Yespe oes~ mejue heefjCeeceer ieebiese ves
GvnW Yespe efoee~ heeBeeW heeC[Je efve<kehe Je=efe mes ceelee kegvleer kes meeLe
JeneB uee#eeie=n ceW jnves ueies~
oeeueg efJeogj ves (eeee ves) en kehe peeve efueee Deewj egeqOeefj
Deeefo kees DeeosMe efoee efke helee veneR Jen ueeKe kee cekeeve keeeW yeveJeeee
nw ? legcnW Fve ogeexOeve Deeefo hej efJeeeme veneR kejvee eeefnS~ Deveblej Jes
Jeve ceW eues iees JeneB efmLej efee kej yengle osj leke Gheee meesee Deewj
uee#eeie=n mes Jeve leke Ske megjbie KegoJee oer~ efhej Jen iet{ megjbie {ke oer~
efJeogj jepee ves mJeeb Yeer Jen megjbie veneR osKeer Deewj heeC[JeeW kees Yeer metevee
veneR oer Leer~ efkemeer mecee jeef$e ceW ogeexOeve ves efkemeer og yeeeCe mes Gme
YeJeve ceW Deeie ueieJee oer~ JeneB meesles ngS heeC[Je peeie iees~ eejeW lejhe
Deeie keer ueheeW kees osKe efkebkee&JeefJecet{ nes iees~ ceneceb$e kee peehe
kejves ueies, Fleves ceW FOej-GOej Ietceles ngS GvnW {keer ngF& megjbie efceue ieF&
Deewj hegCeesoe mes Jes ceelee meefnle megjbie mes yeenj Dee iees~ MceMeeve mes n

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

cegox ueekej GmeceW [euekej Jes ueesie Deve$e eues iees~ eele: keeue
ogeexOeve ves kehe mes jesvee-Oeesvee eejbYe efkeee efkevleg ieebiese Deeefo ves ken
efoee efke yeme! en legcnejer ner ketveerefle nw~ Fme Ievee mes epee Yeer
ogeexOeve Deeefo mes iueeefve kejves ueieer~
Deheves YeevepeeW keer uee#eeie=n oen mes cejCe megvekej mecegefJepee,
JemegosJe Deeefo ogeexOeve hej yengle kegefhele nesles ngS eg kes efueS meVe nes
iees efkevleg efkemeer efJeeve ves GvnW Gme mecee jeske efoee~

heeC[JeeW kees osMeeve


GOej heeC[Je Jeve ceW mes peeles ngS iebiee veoer kes efkeveejs hengBes Deewj
Gmes heej kejves kes efueS veeJe ceW pee yew"s~ veeJe euekej menmee veoer kes
yeere ceW veece ke ieF&~ ceuueen mes hetves hej GvnW ceeuetce ngDee efke eneB
legefC[kee veeceke peue osJeer jnleer nw pees vejyeefue eenleer nw, Fmemes meye
efebeflele nes iees~ Deeheme ceW yengle keg hejeceMe& kejves kes yeeo Deble ceW
Yeerce veoer ceW keto he[s Deewj eg ceW legefC[kee kees hejemle kej DeLeen
peue ceW lewjles ngS efkeveejs pee hengBes~ lelheeeled Jes yeeeCe JesMe ceW euekej
keewefMekehegjer hen@gbes JeneB hej JeCe& jepee kes eje Deeoj-melkeej Deeefo kees
eehle ngS~ Deeies DeveskeeW osMeeW ceW heefjYeceCe kejles ngS Fve ueesieeW kes meeLe
DeveskeeW keveeDeeW kes heeefCeenCe Yeer nes iees~

yeke jepee kee ceo&ve


eueles-eueles Jes heeC[Je eglehegj veiej ceW iees, JeneB GvneWves efpevecebefoj ceW Deveske efpeve eefleceeDeeW kee hetpeve efkeee~ jeef$e ceW Ske JewMe kes
Iej ceW "nj iees, Fleves ceW ner JewMe keer helveer jesves ueieer~ kegvleer kes eMve

10

pewve ceneYeejle

kejves hej JewMe keer helveer ves kene efke Fme veiej kee yeke veece kee jepee
nw, Jen ceebmeenejer nesves mes Deye lees ceveg<e kee ceebme Keeves ueiee nw~ peye
veiej kes yeeueke kece nes iees leye jmeesFes mes meeje Yeso Kegue peeves mes
epeepeveeW ves efceuekej jepee kees eece mes efvekeeue efoee Deewj ueesieeW ves Ssmeer
JeJemLee yeveeF& efke eefleefove Ske Iej mes Ske ceveg<e efoee peees~ Deepe
yeejn Je<e& nes iees nQ Jen jepee je#eme kes meceeve Yeebkej nes ieee nw, Deepe
cesjs heg$e keer yeejer nw Deewj cesje Ske ner heg$e nw~ Ssmee kenkej jesves ueieer~ Fme
Ievee kees megvekej Yeerce ves yekejepe kes heeme peekej Deheveer yeengDeeW mes
Gmekes meeLe Yeebkej eg kejkes yeke jepee kees meceehle kej efoee~ leye
meejs meceepe ves Yeerce kee pee-peekeej efkeee~ DeveskeeW Oece& GlmeJe kejles
ngS es heeC[Je Je<ee&keeue Jeleerle kej eneB mes efvekeue iees~

eer JemegosJe (2)


JemegosJe kee osMeeve
jepee mecegefJepee ves Deheves Dee"eW YeeFeeW kee efJeJeen kej efoee Lee,
cee$e JemegosJe DeefJeJeeefnle Les~ keeceosJe kes he mes megvoj JemegosJe yeeueeer[e
mes ege nes Meewe&hegjer veiejer ceW Fevegmeej eer[e efkeee kejles Les~ leye
kegceej JemegosJe kees osKeves keer Fe mes veiej keer efeeeW keer yengle ye[er
Yeer[ Fkeer nes peeleer Leer~ Gme mecee efeeeB Iej kes keece-keepe lees keee
yeeuekeeW kees Yeer DeJeJeefmLele es[kej Yeeie efvekeueleer LeeR~
leye ceelmee&yegef Jeeues keg ueesie jepee mecegefJepee kes heeme
Deekej yeesues-ns veeLe! nce ueesieeW kees DeYeeoeve oskej nceejer eeLe&vee

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

11

megefvees! Deehekes jepe ceW nce ueesie meye ekeej megKeer nQ efkevleg peye kegceej
JemegosJe Menj ceW Ietceves efvekeueles nQ leye Des-Des IejeveeW keer efeeeB Yeer
heeieue meer nes peeleer nQ, keesF& yeeueke kees otOe efheueeles ngS Gmes es[kej ner
yeenj Dee peeleer nw, keesF& hewjeW kes vethegj ieues ceW [eue kej Deewj ieues kee nej
hewjeW ceW ueheskej Yeeieleer nw~ eeefhe kegceej kee oe efveefJe&keej nw, Deefle
mJe nw, efhej Yeer ceefnueeDeeW keer Fme Gefivelee kes yeejs ceW Deehekees keg
Gheee meesevee ner nesiee~
jepee mecegefJepee ves GvnW meevlJevee oskej efJeoekej, Deer lejn
meesekej Gheee efvekeeuee Deewj peye JemegosJe ves Deekej GvnW eCeece efkeee
leye Jes GvnW ieeso ceW efye"ekej ye[s heej mes yeesues-Jelme! legce Geeve ceWs
Deewj Menj ceW eer[e kejkes Leke iees nes, osKees legcnejs cegKe keer keebefle Yeer
heerkeer he[ ieF& nw~...... Deye Deepe mes legce yeenj ve YeceCe kej nceejs
Devle:hegj kes yeieeres ceW ner eer[e kejes, osKees JeneB ke=ef$ece heJe&le, veefoeeB,
mejesJej, heg<heJeeefkee Deeefo Deveske ceveesnj mLeue nQ~
Fme ekeej mecePee-yegPeekej cenejepe kegceej JemegosJe kees neLe
heke[kej GvnW Deheves cenue ceW ues Deees~ meeLe ner mveeve Deeefo kejkes
Yeespeve efkeee~ egJejepe JemegosJe Yeer leye mes cenejeveer efMeJee osJeer kes yeieereeW
ceW veee-mebieerle Deeefo efJeveesoeW mes Deheves efce$eeW kes meeLe eer[e kejves ueies~
Ske efove kegypeeoemeer cenejeveer efMeJeeosJeer kes efueS efJeuesheve ueskej pee
jner Leer mees kegceej ves Gmes lebie kej Gmemes Jen erve efueee~ Fmemes neskej
kegypee ves kene, kegceej! Ssmeer ner eseDeeW mes lees legce Fme yebOeveeieej kees eehle ngS
nes, leye JemegosJe ves Deeee& mes hete! kegypes lesjs kenves kee keee leelhee& nw ? leye
Gmeves jepee kes Deblejbie meueen keer meejer yeele yelee oer~

12

pewve ceneYeejle

kegceej en megvekej keg efKeVe nes ceb$e-efmeef kee yenevee kej Ske
veewkej kees meeLe ueskej Iej mes leLee veiej mes otj MceMeeve ceW eues iees~ JeneB
jeef$e ceW otj mes Ske cegox kees peueekej peesj mes yeesues-ns veiejJeemeer peveeW!
Deewj cenejepee mecegefJepee! Deehe meye megKehetJe&ke jnes, ceQ MceMeeve ceW
Deefive cesb eJesMe kej ieee ntB~ Ssmee kenkej Deve efoMee ceW eues iees~
efkebkej ves kegceej kes peue peeves keer yeele mecePekej Iej Deekej
cenejepe mes efveJesove kej oer~ Fme Ievee mes og:Keer nes es ueesie MceMeeve ceW
Deees Deewj YeeF& kes Jeeeuebkeej Deeefo e$e-le$e osKekej egJejepe JemegosJe
ves DeelceIeele kej efueee nw Ssmee mecePekej yengle ner ove kejves ueies~
FOej JemegosJe yeeeCe kee JesMe jKekej efJepeeKes Deeefo veiejeW ceW
YeceCe kejves ueies~ Fme YeceCe keeue ceW GvneWves keveeDeeW kes meeLe efJeJeen
efkees nQ~ mJeebJej ceW JeerCee-Jeeove ceW peerlekej iebOeJe&mesvee kes meeLe efJeJeen
efkeee nw~ Fme eJeemekeeue ceW Deveske jepeeDeeW ves FvnW Deheveer kevee oskej
yengle keg Deeoj-melkeej efkeee nw~

yeueosJe kee pevce


Ske mecee JemegosJe ves Deheves keuee keewMeue eje Deefjhegj veeceke
veiej ceW jepee efOej keer kevee jesefnCeer kes mJeebJej ceC[he ceW peekej
Gmekee JejCe efkeee Deewj oechele peerJeve megKehetJe&ke Jeleerle kejves ueies~
efkemeer mecee jesefnCeer Deheves heefle JemegosJe kes meeLe keesceue Meee
hej Meeve kej jner Leer~ jeef$e kes efheues enj ceW eej MegYe mJehve osKesmeheso neLeer, mece, hetCe& eb Deewj Deheves cegKe ceW eJesMe kejlee ngDee
meheso efmebn osKee~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

13

14

pewve ceneYeejle

eele:keeue heefleosJe mes mJehveeW kee heue %eele ngDee efke legcnW MeerIe ner
Deefleere Jeerjheg$e eehle nesiee~ heuemJehe veew ceen hetCe& nesves hej jesefnCeer ves
MegYe ve#e$eeW ceW megvoj heg$e GlheVe efkeee~ efpemekee veece jKee ieee jece
FvneR kees Deeies euekej yeuejece kes veece mes peevee ieee nw~
es yeuejece eerke=<Ce kes ye[s YeeF& Les~
jesefnCeer kes heefle jepee JemegosJe Deve Deveske es jepe heg$eeW kees Mee
efJeee kee GheosMe osves nsleg mete&hegj veiej ceW jnves ueies~ efkemeer efove kegceej
JemegosJe OevegefJe&ee ceW eJeerCe Deheves kebme Deeefo efMe<eeW kes meeLe jepee
pejemevOe kees osKeves keer Fe mes jepeie=n veiej ieS JeneB pejemebOe ves
Iees<eCee kej jKeer Leer efke cesjs Me$eg efmebnhegj kes jepee efmebnjLe kees yeboer
yeveekej pees cesjs meeceves ueeJesiee Gme hejceJeerj kees ceQ Deheveer peerJeeMee veece
keer heg$eer leLee Fefle jepe meceefhe&le keBiee~
JemegosJe Fme Iees<eCee kees megvekej kebme kes meeLe egmLeue ceW hengBe ieS
Gmeer mecee kebme ves ieg keer Dee%ee mes Gue kej Me$eg kees yeeBOe efueee~ kebme
keer elegjeF& mes emeVe neskej JemegosJe ves Gmemes kene efke Jelme! Jej ceeBie! kebme
ves Gej efoee efke ns Deee&! DeYeer Jej Oejesnj ceW jefKeS, mecee he[ves hej ceeBie
uetBiee~ JemegosJe ves Me$eg kees ues peekej jepee pejemebOe kees os efoee~
jepee pejemebOe emeVe neskej JemegosJe mes yeesues efke legce cesjer heg$eer
peerJeeMee kes meeLe efJeJeen kejes~ Fmemes Gej ceW JemegosJe ves ken efoee efke
Me$eg kees kebme ves heke[e nw, ceQves veneR~

kebme ves kene efke ns jepeved! cesjer ceelee cebpeesojer keewMeecyeer ceW jnleer
nw Deewj ceefoje yeveeves kee keee& kejleer nw~
kebme keer Deeke=efle osKekej pejemebOe kees efJeeeme veneR ngDee efke
ceefoje yeveeves Jeeueer kee heg$e nw Dele: GvneWves Deeoceer Yespekej MeerIe ner
keewMeecyeer mes cebpeesojer kees yegueJeee~ cebpeesojer keg mecee ieF& Leer Dele:
meeLe ceW Ske cebpet<ee SJeb kebme kes veece keer cegefkee ueskej JeneB pee hengBeer~
jepee ves Gmemes kebme kee heefjee hete lees Jen kenves ueieerns jepeved! ceQves ecegvee kes eJeen ceW Fmes cebpet<ee kes Deboj heeee Lee
cegPes Fme efMeMeg hej oee DeeF& Dele: ceQves npeejeW Gueenves megvekej Yeer Fmekee
heeueve-hees<eCe efkeee nw~ ceQ Fmekeer ceelee veneR ntB en ueerefpees cebpet<ee
efpemeceW ceQves Fmes heeee Lee~
jepee ves cebpet<ee Keesueer lees GmeceW kebme kes veece keer cegefkee efoKeer~
pejemebOe Gmes ueskej yeebeves ueiee~ GmeceW efueKee Leeen ceLegje kes jepee Gemesve Deewj jeveer heeeJeleer kee heg$e nw peye en
ieYe& ceW efmLele Lee leYeer mes Deleble Ge Lee~ Fmekeer Gelee mes YeeYeerle
neskej ner Fmes es[e ieee nw, en peerefJele jns leLee Fmekes kece& ner Fmekeer
j#ee kejW~
cegefkee kees he{kej jepee mecePe ieS efke en lees cesje Yeevepee nw Dele:
Gmeves nef<e&le neskej Deheveer kevee peerJeeMee kes meeLe efJeJeen kej efoee~

kebme kee heefjee

kebme kee hetJe&YeJe

jepee ves Gmes legjvle Deheveer kevee veneR os oer, yeefuke meyemes henues
GvneWves kebme keer peeefle heter~

kebme Deheves hetJe&YeJe ceW JeefMe veece kes cene lehemJeer efoiecyej
cegefvejepe Les~ Ske yeej Jes efJenej kejles ngS ceLegje DeeS leye jepee leLee

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

15

epee ves Gvekeer Ketye hetpee keer~


Jes cegefvejepe Ske ceeme kes GheJeeme kee efveece ueskej lehemee kej jns
Les~ meejer epee GvnW heejCee kejeves keer Fgke Leer, hejvleg jepee Gemesve ves
meejs veiejJeeefmeeeW mes eeevee keer efke ceemeesheJeemeer cegefvejepe kees heejCee ceQ
ner kejeTieeB Deewj Fmeer YeeJevee mes Gmeves ceLegje ceW jnves Jeeues meye eeJekeeW
kees Deenej osves mes jeske efoee~ cegefvejepe leerve yeej Ske-Ske ceeme kee
GheJeeme kejkes heejCee kes efueS Menj ceW DeeS efkevleg jepekeepe ceW mebueive
jepee leerveeW yeej Deenej osvee ner Yetue ieee~ Deble ceW cegefvejepe ece mes heeref[le
nes Jeve ceW peekej efJeeece kejves ueies~
GvnW Jeeheme peeles osKekej efkemeer veiej efveJeemeer ves kene efke ye[s
og:Ke keer yeele nw efke jepee mJeeb cegefve kees Deenej oslee veneR nw leLee otmejeW
kees cevee kej jKee nw~ en yeele megvekej cegefvejepe kees jepee kes eefle Skeoce
eesOe Dee ieee Dele: GvneWves efveoeve efkeee efke ceQ Fme jepee Gemesve kee heg$e
neskej Fmekee yeouee egkeeTB~ efveoeve kes keejCe Jes cegefveheo mes Ye ness
efceLeeef yeve ieS Deewj Gmeer mecee cejkej jepee Gemesve keer jeveer
heeeJeleer kes ieYe& ceW Dee ieS~
peye kebme kee peerJe heeeJeleer kes ieYe& ceW Lee leye Jen metKekej keebe
ngF& pee jner Leer~ Ske efove Gemesve ves Gmemes kene-efees! legcneje oesnuee
keee nw ? cegPes yeleeDees legce Fleveer kecepeesj keeeW nesleer pee jner nes? leye
heeeJeleer ves ye[s og:KehetJe&ke yeleeee efke ns veeLe! ieYe& kes oes<e mes cegPes
Deleble DeMeesYeve oesnuee ngDee nw, cesjer Fe nw efke ceQ Deehekee hes
hee[kej Deehekee Ketve heerTB~

16

pewve ceneYeejle

efkevleg FmeceW ceelee kee keee oes<e ? pewmee hegCekeceea ee heehekeceea


yeeueke ieYe& ceW Deelee nw Gmeer kes Devegmeej ceelee kees oesnuee neslee nw~ etBefke
Jen yeeueke ieYe& mes ner Deleble jew Lee FmeefueS jeveer heeeJeleer ves heg$e
pevce kes yeeo Yee mes Gmes keeBmes keer cebpet<ee ceW yebo kej Skeeble ceW ecegvee
ceW g[Jee efoee~
FOej peye kebme kees en meye ceeuetce ngDee lees Gmes ye[e eesOe
Deeee~ Gmeves efJeJeen kes yeeo henues lees pejemebOe mes ceLegje kee jepe ceeBie
efueee Deewj pejemebOe ves os Yeer efoee~ Jes DeOe&eeer lees Les ner leerve KeC[ keer
he=LJeer hej Gvekee Meemeve Lee~ yeme efhej keee Lee, kebme kees lees efhelee mes
yeouee uesves kee mJeCe& DeJemej efceue ieee~ Jen peerJeeMee helveer kees meeLe
ueskej ceLegje Dee ieee~ efveo&eer lees Jen mJeYeeJe mes ner Lee JeneB peekej
Gmeves efhelee Gemesve kes meeLe eg "eve efoee leLee Gmes yeeBOekej veiej kes
cegKe ej kes Thej kewo kej efoee Deewj mJeeb jepeefmebnemeve kee DeefOekeejer
yeve ieee~

cegefve keer YeefJe<eJeeCeer


Deye Jen etj mJeYeeJeer kebme Deheves {bie mes jepe mebeeueve kejves
ueiee Lee efkevleg Jen Deheves ieg JemegosJe kes Ghekeej kees Yetuee veneR Lee~
Dele: Ske efove Jen JemegosJe kees DeeenhetJe&ke ceLegje ues Deeee~ Gmeves
JemegosJe kees ieg oef#eCee mJehe Deheveer efee yenve osJekeer keer Meeoer Gvekes
meeLe kej oer~ JemegosJe Yeer mecemle keggefcyeeeW kes DeefleMee mvesnJeMe Deheveer
Oece&helveer osJekeer kes meeLe DeYeer ceLegje ceW ner jn jns Les efke Ske efovekebme kes ye[s YeeF& pees Deeflecegkeleke veece kes cegefvejepe yeve ieS Les Jes

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

17

Deenej kes efueS jepecenue Dee ieS~ leye kebme keer helveer peerJeeMee ves GvnW
vecemkeej efkeee Deewj nBmeleer ngF& eer[e YeeJe mes keesF& Jee efoKeekej kenves
ueieer efke ns osJej! en Deehekeer yenve osJekeer kee Deevebo Jee nw, Fmes osefKeS~
mebmeej mes efJeje cegefvejepe Deheves DeJeefOe%eeve mes YeefJe<e peevekej
ceewve kees lees[kej yeesues-Denes! let Fme ekeej keeeW Deevebefole nes jner nw~
yeser! en efveefele mecePe efke Fme osJekeer kes ieYe& mes pees heg$e nesiee Jen lesjs
heefle Deewj efhelee kees ceejves Jeeuee nesiee~ en Ssmeer ner nesvenej nw-Fmes keesF&
eue veneR mekelee~
cegefve kes Jeeve megvekej peerJeeMee keeBhe G"er, Gmekes ves$eeW mes DeeBmet
yenves ueies~ Jen Gmeer mecee cegefvejepe kees es[kej heefle kes heeme ieF& Deewj
meeje meceeeej megveekej yeesueer-ns Deee&! efoiecyej cegefve kes Jeeve mele
ner efvekeueles nQ Fmekee keg Gheee meesefees~
kebme ves legjble ner keg efevleve efkeee Deewj JemegosJe kes heeme hengBe
ieee leLee Gmekes ejCeeW ceW veceerYetle neskej hetJe& keer Oejesnj he ceW pees Jej
Lee ceeBieves ueiee~ JemegosJe kee oe efyeukegue efveMue Lee Dele: GvneWves
kebme mes Fefle Jej ceeBieves kees kene~ leye kebme ves keneeleske emetefle kes mecee yenve osJekeer kee efveJeeme cesjs Iej ceW ner
nes~ JemegosJe ves neB kej oer~ YeeF& kes Iej yenve kees keesF& Deeheefe Dee
mekeleer nw en Mebkee Yeer keYeer JemegosJe kees veneR nes mekeleer Leer~
pewve hegjeCe ener yeleueeles nQ efke JemegosJe Deewj osJekeer keejeie=n ceW veneR
kebme kes Iej ceW jnles Les~ heers peye JemegosJe kees Fme yeele kee %eeve ngDee lees
GvnW yengle og:Ke ngDee, Jes meeseves ueies efke en kewmee efJeefOe kee efJeOeeve nw ?
JemegosJe kegceej osJekeer kes meeLe DeeceJeve kes ceOe efJejepeceeve eejCe

18

pewve ceneYeejle

$e+efOeejer Deeflecegkeleke cegefvejepe kes heeme iees Deewj GvnW vecemkeej kej meceerhe
ceW yew" iees~ Deveblej GvneWves cegefvejepe mes Fme meboYe& ceW eMve efkeeeiegosJe! cesje heg$e Fme heeheer kebme kee Ieele kejves Jeeuee kewmes nesiee ?
en ceQ peevevee eenlee ntB mees ke=hee kej keefnS, leLe cesjs efkeleves heg$e neWies ?
Jes kewmes peerefJele jnWies ? Fleeefo~
cegefvejepe ves keg YeJe-YeJeevlej yeleees efpevekee nefjJebMehegjeCe ceW
efJemle=le JeCe&ve nw~ Deble ceW GvneWsves yeleeee efkeosJekeer kee meeleJeeB heg$e Mebke, ee, ieoe leLee Ke[die Deeefo Gece
efevneW kees OeejCe kejves Jeeuee nesiee Deewj Jen kebme Deeefo Me$egDeeW kees
ceejkej mecemle he=LJeer kee heeueve kejsiee~ Mes<e neW heg$e ejceMejerjer neWies~
Gvekeer Dehece=leg veneR nesieer, Dele: ns JemegosJe! legce efevlee kee leeie kejes~
legcnejs n heg$e lees leerve yeej ceW egieefueeeB he ceW pevce ueWies Deewj Jes
Deleble hejeeceer neWies~ Fv kee Dee%eekeejer nejer (vewiece) veeceke osJe Gve
heg$eeW kes GlheVe nesles ner Deuekee veece keer mes"eveer kes heeme hengBee osiee, JeneR
Jes eewJeve kees eehle kejWies~ Gve heg$eeW ceW ye[e heg$e ve=heoe, otmeje osJeheeue,
leermeje Deveerkeoe, eewLee Deveerkeheeue, heeBeJeeB Me$egIve Deewj "e efpeleMe$eg
veece mes eefme nesiee~ legcnejs es meYeer heg$e meceeve he kes Oeejke neWies~ es
meYeer kegceej nefjJebMe kes ebcee, leerve peieled kes ieg leerLekej eer vesefceveeLe
YeieJeeve keer efMe<elee kees eehle kej cees#e peeJeWies~
ns osJekeer! legcnejs ieYe& mes pees meeleJeeB heg$e nesiee Jen Deleble Jeerj
nesiee leLee Fme Yejle #es$e ceW veewJeeB veejeeCe nesiee~ JemegosJe Deewj osJekeer
cegefvejepe kes cegKeejefyevo mes meeje Je=eevle megvekej nef<e&le ngS Deewj Yeeie hej
efJeeeme kejkes peerJeve kes YeeJeer #eCeeW kee Fblepeej kejves ueies~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

19

osJekeer kes heg$eeW kee pevce


osJekeer Deewj JemegosJe Deye kebme kes eneB lees jnves ner ueies Les, peye
osJekeer kes ieYe& mes eLece yeej egieue heg$eeW ves pevce efueee legjble vewiece osJe
Gve oesveeW heg$eeW kees G"ekej megYeefue veiej kes mes" megef keer eer Deuekee
kes eneB hengBee Deeee leLee Gmeer mecee Deuekee mes"eveer kes Yeer egieefueee
heg$e ngS Les pees efke ogYee&ieJeMe GlheVe nessles ner cej iees Les, Gve oesveeW ce=le
heg$eeW kees ueekej osJekeer kes emetefleie=n ceW jKe Deeee~
osJeeW kes eje efkeee peeves Jeeuee keee& yeme efceveeW ceW nes ieee,
efkemeer kees helee Yeer ve ueiee~ peeW ner kebme kees %eele ngDee efke osJekeer ves oes
heg$eeW kees pevce efoee nw Jen efveo&eleehetJe&ke emetefleie=n mes ce=leke heg$eeW kees ner
Iemeer ueeee Deewj GvnW efMeuee leue hej hee[ efoee~ Fmekes heeeled osJekeer
ves oes yeej oes-oes heg$eeW kees Deewj pevce efoee Jes Yeer Deuekee mes"eveer kes heeme
hen@gbeees ieS Deewj Deuekee kes ce=leke heg$eeW kees eneB ueeee ieee efpevnW kebme
ves hee[ kej ceej efoee~ en lees meye hetJe& pevce kes hegCe keer yeele nw
efpevekeer osJelee Deekej j#ee kejles nQ~ kebme Deheves yeeeJe kee Gheee kej
jne Lee uesefkeve Yeuee efJeefOe kee efJeOeeve keewve eue mekelee nw ? yeme Ske
efove peye Gmekee Demeueer Me$eg he=LJeer leue hej Deeves ner Jeeuee Lee~

eerke=<Ce kee pevce


osJekeer Deheves Meeveke#e ceW megKeefvee ceW ceive Leer leYeer jeef$e kes
Deefvlece enj ceW Gmeves meele mJehve osKes~
henues mJehve ceW Gmeves DebOekeej kees ve kejves Jeeuee Gielee ngDee
mete& osKee, otmejs mJehve ceW hetCe& ebcee, leermejs ceW ue#ceer, eewLes ceW DeekeeMe

20

pewve ceneYeejle

mes veeres Glejlee ngDee efJeceeve, heeBeJes mJehve ceW ye[er-ye[er pJeeuee Jeeueer
Deefive osKeer leLee "s mJehve ceW TBes DeekeeMe ceW jlveeW keer efkejCeeW mes ege
osJeeW keer OJepee osKeer Deewj meebleJeW mJehve ceW Deheves cegKe ceW eJesMe kejlee
ngDee Ske efmebn osKee, leYeer osJekeer efJemceehetJe&ke G" yew"er~
efvele efeeeDeeW mes efveJe=e nes Gmeves heefleosJe mes Deheves mJehve yeleueeS~
JemegosJe ves mecePe efueee efke Deye osJekeer kes ieYe& ceW eerke=<Ce veejeeCe kee
DeJeleej nes egkee nw, osJekeer Yeer mJehveeW kee heue peevekej DeefleMee emeVe ngF&~
FOej kebme osJekeer kes meeleJeW heg$e keer ner eleer#ee kej jne Lee Dele:
yenve kes ieYe& keer j#ee kejlee ngDee hetjer efveiejeveer jKelee Lee~ efkevleg Jen
heg$e lees Depese Lee Dele: Gmeves lees mecee mes hetJe& meeleJeW ceeme ceW ner pevce
ues efueee~ Gmekes pevce uesles ner meejs emetefleie=n ceW ekeeMe Yej ieee~ Gme
mecee meele efoveeW mes IeveIeesj Je<ee& nes jner Leer efhej Yeer GlheVe nesles ner
yeeueke kees jesefnCeer heg$e yeuejece ves G"e efueee Deewj efhelee JemegosJe ves Thej
elee leeve efoee SJeb jeef$e kes mecee ner oesveeW MeerIe ner Iej mes yeenj efvekeue
he[s~ Gme mecee mecemle veiejJeemeer mees jns Les leLee kebme kes megYe Yeer
ienjer veeRo ceW efveceive Les FmeefueS keesF& Yeer GvnW osKe veneR mekee~
ieeshegjej hej DeeS lees efkeJee[ yevo Les hejvleg eerke=<Ce kes ejCeegieue
kee mheMe& nesles ner GveceW efvekeueves eesie meefvOe nes ieF& efpememes meye yeenj
efvekeue Deees~
ecegvee veoer kes efkeveejs hengBeles ner eerke=<Ce kes eYeeJe mes Gmekee
eyeue eJeen Skeoce Meeble nes ieee Deewj veoer ves oes YeeieeW ceW efJeYee neskej
jemlee os efoee efpememes Jes ueesie MeerIe ner Je=voeJeve hengBe ieS~ JeneB ieebJe kes
yeenj Fvekee Deefle efJeemle veboieeshe Deheveer eMeesoe eer kes meeLe jnlee Lee~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

21

veboieeshe kes Iej henBgekej oesveeW ves Gme heg$e kees vebo kes neLeeW ceW meeQhekej
meeje Je=leevle yeleeles ngS kene efke Deehe Fmes Dehevee heg$e mecePekej heeuevehees<eCe kejW Deewj en jnme efkemeer kes meeceves eke ve nes mekes Fme yeele
kee Oeeve jKeW~
eneB Yeer osKees, Gmeer mecee eMeesoe ves Ske heg$eer kees pevce efoee Lee,
Gmes ueskej yeuejece Deewj JemegosJe MeerIe ner Jeeefheme Dee ieS~
eele:keeue %eele ngDee efke osJekeer ves kevee kees pevce efoee nw leye
Gme kebme kee eesOe keg kece nes ieee Lee~ efkevleg oerIe&oMeea nesves kes keejCe
Gmeves efJeeej efkeee efke keoeefeled Fmekee heefle cesje Me$eg nes mekelee nw Fme
Mebkee mes Deekegefuele neskej Gmeves kevee kees G"ekej Gmes cemeuekej veeke
eheer kej oer~
Fme ekeej kebme ves peye peeve efueee efke osJekeer kes Deye mebleeve nesvee
yebo nes ieee nw leye Jen mebleg neskej jepekeepe ceW efveceive nes ieee~ FOej
vebo kes DeeBieve ceW eerke=<Ce keer ceveesnj yeeue ueerueeDeeW mes ceevees mJeie& ner
Oejleer hej Glej Deeee Lee~ ke=<Ce-kevnwee peeW-peeW ye[s nes jns Les Gvekes
Mejerj ceW MebKe, ee Deeefo efevn mhe nesles pee jns Les~

eerke<Ce kees cejJeeves kee eeeme


FOej efkemeer efove kebme kes Ske efnlew<eer efveefcee%eeveer ves Gmemes kene efke
ns jepeved! eneB keneR efkemeer veiej DeLeJee Jeve ceW legcneje Me$eg ye{ jne nw
Gmekeer Keespe kejveer eeefnS~ leYeer kebme ves Deheves hetJe&YeJe ceW efme keer ieF&
osefJeeeW kee mcejCe efkeee, lel#eCe ner Jes eie nes ieF Deewj kebme mes kenves
ueieeR-Dee%ee oerefpeS~ kebme ves kene efke nceeje keesF& yewjer ieghlehe mes keneR ye{
jne nw mees legce ueesie MeerIe ner Gmekee helee ueieekej Gmes ceej [euees~

22

pewve ceneYeejle

kebme keer yeele kees mJeerke=le kej Jes osefJeeeB peekej Me$eg keer Keespe
kejves ueieeR~ GvnW MeerIe ner ke=<Ce kes yeejs ceW %eele nes ieee Deewj Jes Deekej
Dehevee-Dehevee keece kejves ceW ueie ieF~ GveceW mes Ske osJeer Yeebkej he#eer
kee he yeveekej yeeueke ke=<Ce kes Thej eeWe mes enej kejves ueieer lees
ke=<Ce ves Gmekeer eeWe Fleveer peesj mes oyeeF& efke Jen [jkej Yeeie ieF&~
otmejer osJeer hetlevee je#emeveer yevekej Deheves efJe<eege mleve GvnW efheueeves
ueieer~ hejvleg ke=<Ce ves Fmekee mleve Fveleer peesj mes etmee efke yeseejer
efeuueeves ueieer Deewj MeerIe heueeefele nes ieF&~
DeeefKej lees eerke=<Ce veejeeCe Les~ es meye efheMeeeveer GvnW kewmes ceej
mekeleer LeeR ?
peye eMeesoe ceelee ves Deheves kevnwee kes heeme DeefOeke GheJe osKee
lees GvneWves Ske efove ke=<Ce kee hewj kemekej KecYes mes yeeBOe efoee Gme
mecee oes osefJeeeB peceue Deewj Depeg&ve Je=#e kee he jKekej GvnW heer[e
hengBeeves ueieeR hejvleg ke=<Ce ves Gme oMee ceW Yeer oesveeW osefJeeeW kees ceej
Yeieeee~ Fme ekeej eerke=<Ce ves yeeuekeeue ceW ner ye[s-ye[s Me$egDeeW kees
peerlekej Dehevee hejeece efoKeeee Lee~

ieesJeOe&ve heJe&le kee G"evee


Ske yeej kebme kes eje Yespeer ieF& Ske osJeer ves hee<eeCeceeer leere Je<ee&
mes ke=<Ce kees ceejvee eene hejvleg Jes Gme Je<ee& mes jebcee$e Yeer Ieyejees veneR
elegle Jeekegue ngS ieeskegue keer j#ee kejves kes efueS GvnesWves Deheveer oesveeW
YegpeeDeeW mes ieesJeOe&ve heJe&le kees yengle TBee G"e efueee Deewj Gmekes veeres
meyekeer j#ee keer~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

23

ceelee osJekeer kee yepe Deeieceve


ke=<Ce keer Fve ueeskeesej eseDeeW kee peye yeueYe kees helee euee
leye GvneWves ceelee osJekeer kes meeceves Fmekee JeCe&ve efkeee~ osJekeer ceelee
GheJeeme kes yeneves heg$e kees osKeves kes efueS yeueYe kes meeLe yepe ceW DeeF~
en meceeeej peeveles ner veboieeshe ves helveer eMeesoe kes meeLe Deeies Deekej
Deheveer mJeeefceveer kees YeefehetJe&ke vecemkeej efkeee~ hegve heg$e ke=<Ce kees
ueekej ceelee kes ejCeeW ceW eCeece kejeee~ Gme yeeueke kes Jee heerues Les
efmej hej ceesj hebKe keer keueieer ueieer ngF& Leer Deewj keb"er, keCee&YejCe, ke[s
cegkeg Deeefo DeuebkeejeW mes megvoj efoKe jne Lee~
ceelee osJekeer Gme heg$e kee mheMe& kejles ngS Skeke Gmes osKeleer jner
hegve: yeesueerns eMeefmJeefve eMeesos! Ssmes heg$e kees heekej Gmekee uee[-heej
kejles ngS lesje Jeve ceW jnvee ner eMebmeveere nw efkevleg he=LJeer kee jepe heekej
Yeer heg$e kes efyevee Yeuee keee megKe nw?......
leye eMeesoe ves kene-ns mJeeefceveer! Deehekee kenvee meJe&Lee mele
nw~ cesjs ceve kees DeleefOeke Deevebefole kejves Jeeuee en Deehekee oeme Deehekes
efee DeeMeerJee&o mes efebjpeerJe jns ener eeLe&vee nw~ Fmeer yeere heg$e kes mvesn
mes osJekeer kes mleveeW mes otOe Pejves ueiee~ leye kegMeueyegef yeueosJe ves keneR
Yeso ve Kegue peee Fme Yee mes otOe kes Yejs ngS Ie[s kees ueskej ceelee kes
Thej G[sue kej DeefYe<eske kej efoee~ Deveblej ceelee kes meeLe Deheveer ceLegje
veiejer kees Jeeheme Dee iees~

ieesefheeeW kes meeLe eer[e


FOej eerke=<Ce ye{les-ye{les efkeMeesj DeJemLee ceW Dee iees~ yeueosJe

pewve ceneYeejle

24

eefleefove JeneB Deekej GvnW Deveske keuee Deewj efMe#ee efoee kejles Les~ eneB
iJeeue keveeeW ke=<Ce kes meeLe Kesuee kejleer LeeR~
keg egJeeJemLee kees eehle eerke=<Ce Gve ieeshekeveeDeeW kees Gece
jemeeW eje eer[e kejeee kejles Les~ Gve ieeshe egJeefleeeW kes neLe keer
DeBiegefueeeW mes mheMe& kejles ngS Jes hetCe&leee efveefJe&keej jnles Les mees "erke ner nw
keeeWefke ceneheg<eeW ceW hejefeeeW kes eefle efJekeej YeeJe veneR Deelee nw~1

kebme keer DeeMebkee


ke=<Ce keer Deueewefkeke eseeW megvekej Sye yeej kebme mJeeb Gmes
Keespeves kes efueS ieeskegue ceW Deeee, efkevleg ceelee ves efkemeer egefe mes Gmes
yepe kees Yespe efoee leye kebme Jeeheme ceLegje ueew Deeee~
Gmeer mecee kebme kes eneB efmebnJeeefnveer veeieMeee, Deefpelebpee veece
kee Oeveg<e Deewj heebepeve veece kee MebKe es leerve DeodYegle JemlegeW eie ngF~
kebme kes peesefle<eer ves yeleeee efke pees keesF& veeieMeee hej e{kej Oeveg<e keer
[esjer e{e os Deewj heebepeve MebKe kees hetBke os Jener legcneje Meg$e nw~ Dele:
peesefle<eer kes kens Devegmeej kebme jepee ves veiej ceW Iees<eCee keje oer efkepees heg<e eneB Deekej veeieMeee hej e{kej Oeveg<e kees e{ekej
MebKe heBtkesiee Jen hejeeceer heg<e jepee eje DeueYe ueeYe kees eehle kejsiee~
kebme keer Iees<eCee megvekej Deveske jepee JeneB Deees efkevleg meYeer
ueefppele nes Jeemehe eues iees~ FOej kebme keer helveer peerJeeMee kee YeeF&
Yeeveg GOej ieeskegue Deeee ngDee Lee~ JeneB ke=<Ce kes DeodYegle hejeece kees
megvekej GvnW Deheves meeLe ceLegje ues Deeee~
1. nefjJebMehegjeCe meie& 35~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

25

veeieMeee hej e{vee


FOej eerke=<Ce Gme veeieMeee kes mLeeve hej hengBes Deewj menpe ner
Gme hej e{kej Oeveg<e kees e{eee hegve: heebepeve MebKe hetBke efoee~
Fme ceneved Deeee& kees kejles ngS osKekej ueesieeW ves peesjeW mes Meyo
efkeee efke Denes! en keesF& hejeeceer heg<e nw~ Gmeer #eCe yeueosJe ves
ke=<Ce kees yengle ueesieeW kes meeLe yepe Yespe efoee~ hegve: en cenekeee&
efkemeves efkeee nw? Fmekee helee ner veneR ueie heeee~
eeefhe kebme ves mecePe efueee Lee efke cesje Me$eg GlheVe nes egkee nw
Deewj ye{ jne nw efhej Yeer Jen Gmekes ceejves ceW Deveske Gheee meesee ner
kejlee Lee~

keeefueee veeie kee ceo&ve


kebme ves ieeskegue kes ieesheeW kes efueS ecegvee kes Ske o-mejesJej
mes keceue ueeves kes efueS kenueeee~ leye meye ieeshe Jeekegue nes G"s
keeeWefke o ceW eJesMe kejvee Deleble ogie&ce Lee JeneB hej efJe<ece meebhe
uenuene jns Les~ eerke=<Ce Deveeeeme ner Gme o ceW Iegme iees leye JeneB
Ske ceneYeebkej veeie, efpemekeer heCe hej ceefCeeeB MeesYeeeceeve nes jner
LeeR Jen kegefhele neskej ke=<Ce kes meeceves Deeee~ Deefive kes efleueieeW kees
Gieueles ngS Gme keeues-keeues keeefueee veece kes veeie mes eerke=<Ce
eer[e kejves ueies~ keg ner osj ceW Gmes ceo&ve kej [euee leLee YegpeeDeeW
mes Gmes leeef[le kej ceej [euee~
Deveblej ye[s-ye[s keceue lees[ves ueies~ leYeer le kes efkeveejs Je=#eeW hej
e{s ngS ieeshe yeeueke pee-peekeej kejves ueies~ osoerheceeve heerues JeeeW

26

pewve ceneYeejle

kees OeejCe efkeS ngS eerke=<Ce pewmes ner mejesJej mes yeenj efvekeues efke
yeueYe ves oesveeW YegpeeDeeW mes Gvekee iee{ Deeefuebieve kej eleer mes efehekee
efueee~ heerleecyej Oeejer veeruekeceue kes meceeve Meece meueesves eerke=<Ce Deewj
heerleecyej Oeejer ieewjJeCe& Jeeues yeueYe kee Jen esce mes efceueve ye[e ner
megvoj efoKe jne Lee~ Gme keceueeW kees oskej yeueosJe ves ieesheeW kees kebme kes
ojyeej ceW ceLegje veiejer Yespe efoee~

ceuueeg
kebme ves peye keeefueee veeie kee ceo&ve megvee Deewj efKeues ngS keceue
meeceves jKes ngS osKes leye Jen otmejeW kes iegCeeW kees veneR menve kejves Jeeuee
GemJeYeeJeer kebme oerIe& GdJeeme Yejves ueiee~ Deveblej MeerIe ner Gmeves en
Dee%ee oer efkeveboieeshe kes heg$e Deeefo kees ueskej mecemle ieeshe eneB ceuueeg kes
efueS DeefJeuebye leweej nes peeJeW~
Ssmeer Iees<eCee kejkes kebme ves Deveske ye[s-ye[s ceuueeW kees yegueJee
efueee~
efmLej yegef kes Oeejke JemegosJe ves Deheves heg$eeW kes meeLe meueen kejkes
Meewe&hegj mes Deheves mecegefJepee Deeefo veew YeeF&eeW kees ceLegje Deeves kes efueS
Keyej Yespe oer~ meceeeej heeles ner es mecegefJepee Deeefo meYeer YeeF& Deheveer
efJeMeeue mesvee kes meeLe eneB Dee iees~ leye JemegosJe ves kene es YeeF& yengle efove
yeeo cesjs mes efceueves Dee jns nQ Dele: kebme ves Yeer Gvekee Dee mecceeve efkeee~
FOej ceuueeg ceW Deeves kes henues yeueosJe eerke=<Ce kees meeLe ueeves
kes efueS ieeskegue iees ngS Les~ JeneB efJeuebye kejleer ngF& eMeesoe mes kene-

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

27

peuoer mveeve kej, keeeW Fme lejn osj kej jner nw? Fmekes henues
keYeer yeueYe ves eMeesoe mes Ssmes ke[s Meyo veneR kens Les Dele: Gvekeer
DeeBKeeW mes DeeBmet efvekeue Deees~ eerke=<Ce kees en meye menve veneR ngDee leye
Jes Goemeefee nes iees~ FOej eMeesoe peuoer mes mveeve kej Yeespeve yeveeves
ueieer~ GOej es oesveeW mveeve kejves kes efueS veoer hej eues iees~
Skeeble ceW yeueosJe ves eerke=<Ce mes hete-Deepe legcneje cegKe cueeve
keeeW nes ieee nw ? legcnejs ceve ceW keg mebleehe efoKe jne nw~ ns YeeF&! MeerIe
ner kenes keee yeele nw ? leye ke=<Ce ves kenens Deee&! Deehe efJeeveeW ceW es efJeeve nQ~ ns hetpe! Deehe meyekees
GheosMe osles nQ hegve: Deepe Deeheves cesjer ceelee eMeesoe kees ke"esj MeyoeW mes
keeeW og:Keer efkeee ?.......
Fme JeeveeW kees megveles ner yeueosJe ves Deheveer oesveeW YegpeeDeeW mes
eerke=<Ce kee iee{ Deeefuebieve kej efueee~ n<e& mes Gvekee Mejerj jesceebefele nes
ieee~ Gvekes ves$eeW mes DeefJejue DeegOeeje yen eueer pees ceeveeW Gvekes oe
keer mJelee kees ner metefele kej jner Leer~ GvneWsves ye[s hesce mes kenens YeeF&! megvees, efkemeer mecee Denbkeej kes JeMeerYetle nes DeOe&eeer
jepee pejemebOe keer heg$eer Deewj kebme keer helveer peerJeeMee kes mece#e
Deeflecegkeleke cegefve ves kene Lee efke osJekeer kes ieYe& mes GlheVe ngS heg$eeW ceW
mes Ske heg$e lesjs heefle Deewj efhelee kee JeOe kejsiee~ Dele: etj oeer kebme
ves osJekeer kes ieYe& mes GlheVe ngS n heg$eeW kees Deheveer peeve ceW lees ceej ner
[euee nw~ efhej legce emeJe kes mecee mes henues ner GlheVe nes iees~ leye
legcnW efhelee ves Deewj ceQves ieeskegue ceW ueekej eMeesoe kes eneB jKee Lee~
yeeuekeeue mes ueskej Deepe leke Jen kebme legcnW ceejves kes veevee Gheee

28

pewve ceneYeejle

kej egkee nw Deewj Deepe Yeer en ceuue eg cee$e legcnejs ceejves kes efueS
ner jee ieee nw~
Fme ekeej Deepe henueer yeej eerke=<Ce ves megvee efke-ceQ nefjJebMe ceW
pevcee ntB, cesjs efhelee JemegosJe Deewj ceelee osJekeer nQ, es heejs YeeF& yeueosJe
nw~ Fleeefo megveles ner n<ee&eflejske mes Gvekee cegKe keceue ehegefuuele nes
G"e~ leye pevcepeele efnleyegef mes Gve oesveeW YeeFeeW kes oe hejmhej ceW
efJeMes<e ner efceue iees~
lelheeeled oesveeW YeeF& veoer ceW mveeve kej ieesheeW kes meeLe Iej Dee iees~
ceelee eMeesoe kes neLe mes hejesmee ngDee Yeespeve efkeee hegve: JeeeYejCeeW
mes Deuebke=le nes Deheves ceve ceW kebme kes ceejves kee { efveee kej JeneB
mes efvekeues~
ceLegje kes heeme hengBeles ner kebme kes eje Yespes iees keg Demegj og veeie,
Iees[s, ieOes Deeefo meeceves Deees efkevleg ke=<Ce ves meYeer kees ceej Yeieeee~ veiej ceW
eJesMe kejles ngS Me$eg keer Dee%ee mes Gve oesveeW hej oes ye[s-ye[s neLeer es[ efoes
iees~ efpevnW Fve oesveeW ves ueerueecee$e ceW heke[ kejkes ceej [euee~

DeKee[s keer Yetefce ceW eJesMe


JeneB ceLegje hengBekej es oesveeW ceuueeg keer Yetefce ceW eefJe nges~
yeueosJe ves FMeejs mes eerke=<Ce kees Deheves hetjs heefjJeej kee-jepee mecegefJepee
Deeefo leeT, JemegosJe efhelee kee heefjee keje efoee~ meeLe ner og kebme kees
Yeer efoKee efoee~
ceuueeg eejbYe ngDee~ kebme keer Dee%ee mes eefme eeCetjceuue
eerke=<Ce kes meeceves Deeee~ Gmekes meeLe kegMleer kejles ngS, pees Mejerj ceW

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

29

eerke=<Ce mes otvee Lee Gmes Deheves Je#emLeue mes ueieekej eerke=<Ce ves Deheveer
YegpeeDeeW mes Fleveer peesj mes oyeeee efke Gmekes Mejerj mes efOej keer Oeeje yen
eueer Deewj Jen Gmeer #eCe efve<eeCe nes ieee~ GOej yeueYe ves cegefke
veeceke ceuue kees hee[ kej eeCe jefnle kej efoee~
Fme DeKee[s ceW lees keee Gme mecee DeeOes Yejle #es$e kes leerveeW KeC[eW
ceW Fve oesveeW YeeFeeW kes meceeve keesF& Yeer DeefOeke yeueMeeueer veneR Lee~ Fve
eerke=<Ce Deewj yeueosJe ceW Ske npeej efmebn Deewj neefLeeeW kee yeue Lee~

kebme kee JeOe


oesveeW eOeeve ceuueeW keer ce=leg osKeles ner DeleefOeke eg neskej kebme
neLe ceW hewveer leueJeej ueskej Deeies ye{e~ Gmekes cewoeve ceW ye{les ner DeKee[s
ceW GheefmLele pevemecetn kee peesjoej keesueenue nes ieee~ efkevleg efyevee
Ieyejees ner eerke=<Ce ves meeceves Deeles ngS Me$eg kes neLe mes leueJeej erve ueer
Deewj cepeyetleer mes Gmekes yeeue heke[kej Gmes eesOeJeMe he=LJeer hej heke
efoee~ hegve: Gmekes hewjeW kees KeeRekej Gmes helLej hej hee[ kej ceej [euee
Deewj nBmekej yeesues-Fmekes eesie ener oC[ Gefele Lee~
kebme kee JeOe osKekej Gmekeer mesvee #egefYele nes Deeies ye{leer osKekej
yeueosJe ves eesOe mes cebe kee Ske KebYee GKee[ kej ieJe& mes meye Deesj
enej kejles ngS Fme meejer mesvee kees #eCe Yej ceW Keos[ efoee~ FOej kebme
kes he#e ceW efveege pejemebOe keer mesvee Yeer eeefhe #egefYele ngF& Leer efhej Yeer
eeoJe jepeeDeeW kees Ske meeLe G"kej Ke[s ngS osKekej Jen mecemle mesvee
ve-Ye nes ieF&~

30

pewve ceneYeejle

eerke=<Ce kee ceelee-efhelee mes efceueve


Deveblej eerke=<Ce ye[s YeeF& kes meeLe jLe hej meJeej nes Deheves efhelee JemegosJe
kes Iej iees~ mecegefJepee Deeefo jepeeDeeW kees vecemkeej kej Gvekee DeeMeerJee&o eehle
efkeee~ efejkeeue kes efJeeesie mes meblehle ceelee osJekeer Deewj efhelee JemegosJe kes ejCeeW
ceW eCeece efkeee~ ceelee-efhelee ves Gme mecee heg$e eerke=<Ce kees eleer mes ueieekej pees
megKe eehle efkeee Lee Jen DeefveJe&eveere Lee~ hegve: yenve ves (eMeesoe keer heg$eer ves)
YeeF& kees eehle kej hejce n<e& kee DevegYeJe efkeee~ meYeer heefjJeej kes ueesieeW ves eLece
yeej eerke=<Ce kee cegKe osKee Lee Dele: Gme mecee pees Deevebo kee DevegYeJe ngDee
Lee Jen MeyoeW kes Deieesej Lee~

Gemesve keer yebOeve cegefe


lelheeeled eerke=<Ce cegKe heeke hej yeboer efkees iees jepee Gemesve
kes heeme hengBes Gvekeer yesef[eeB keekej GvnW yebOeve cege kej efoee~ Gme
mecee eejeW Deesj mes ceLegje ceW eerke=<Ce kes pee-peekeejeW keer OJeefve mes
meeje DeekeeMeceC[ue cegKeefjle nes G"e Lee~
Fmekes yeeo eeoJeeW keer Dee%ee mes eerke=<Ce ves Gemesve kees hegve: ceLegje
kee jepee yevee efoee Deewj meYeer eeoJe jepee megKehetJe&ke jnves ueies~ eerke=<Ce
Yeer Deheves ceelee-efhelee kes ceve kees mebleg kejles ngS JeneR jnves ueies~

jeefveeeW kee ueeYe


efJeeeOejeW kes jepee megkesleg ves eerke=<Ce keer eMebmee megvekej GvnW YeeJeer
veejeeCe efveefele kej Gvekes efueS Deheveer heg$eer meleYeecee os oer~ Deve Deveske
jepeeDeeW ves Yeer Deheveer-Deheveer hegef$eeeW kee efJeJeen eerke=<Ce kes meeLe kejkes
Deheveer keveeDeeW kes Yeeie kes meeLe-meeLe Deheves Yeeie kees Yeer mejene~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

31

pejemebOe kee keeshe


kebme kes cejves kes yeeo heefle kes efJeeesie mes efJeue ngF& heg$eer
peerJeeMee Deheves efhelee eefleveejeeCe cenejepee pejemebOe kes heeme hengBeer Deewj
efyeueKe-efyeueKe kej jesves ueieer~ heg$eer kes Meeske mes og:Keer ngDee pejemebOe ves
kegefhele neskej Deheves heg$e keeueeJeve kees eg kes efueS Yespe efoee~ en
efJeMeeue mesvee kes meeLe Deekej eeoJeeW kes meeLe me$en yeej eg kejkes Deble
ceW ce=leg kees eehle nes ieee~ leye jepee pejemebOe ves Deheves YeeF& Dehejeefpele
kees Yespee~ Fmeves Yeer Jeerj eeoJeeW kes meeLe leerve meew efeeueerme yeej eg
efkeee Deewj Deble ceW eerke=<Ce kes yeeCeeW mes ceeje ieee~

eerke=<Ce kee JewYeJe


eerke=<Ce keer Ske npeej Je<e& keer Deeeg Leer, oMe Oeveg<e keer TBeeF&
Leer, veerue keceue kes meceeve Gvekes Mejerj kee megvoj JeCe& Lee~ eejlve,
Meefe, ieoe, MebKe, Oeveg<e, oC[ Deewj vevoke veece kee Ke[ie Gvekes es
meele jlve Les, Fve meYeer jlveeW keer osJeieCe j#ee kejles Les, efkeceCeer,
meleYeecee, peecyeJeleer, megmeercee, ue#ceCee, ieebOeejer, ieewjer Deewj heeeJeleer es
Dee" hejeefveeeB LeeR leLee meesuen npeej jeefveeeB LeeR~
yeueosJe kes jlveceeuee, ieoe, nue Deewj cetmeue es eej jlve Les leLee
Fvekes Dee" npeej jeefveeeB LeeR~
Fme eogJebMe kes heefjJeej ceW meye efceueekej ceneeleeheer leLee keeceosJe
kes meceeve megvoj Ssmes mee{s leerve kejes[ kegceej1 eer[e kes esceer nes efvejblej
epee kes ceve kees Devegjbefpele efkeee kejles Les~
1. nefjJebMehegjeCe meie& 48~

32

pewve ceneYeejle

YeieJeeved vesefceveeLe (3)


efkemeer mecee Meewe&hegj ceW jepe kejles ngS jepee mecegefJepee kes
jepecenue ceW jeveer efMeJeeosJeer kes DeeBieve ceW meewOece& Fb keer Dee%ee mes kegyesj
ves jlveeW keer Je<ee& kejvee Meg kej efoee~ eefleefove mee{s yeejn kejes[ jlve
yejmeles Les~ cenejepe mecegefJepee Fve jlveeW kees eeekeeW kees yeeB osles LeW~
eer, er, Oe=efle, keerefle&, yegef Deewj ue#ceer veece keer <ed kegceeefjkeeDeeW
ves ceelee keer mesJee kejvee eejbYe kej efoee~ n cenerves yeeo ceelee efMeJeeosJeer
ves SsjeJele neLeer Deeefo meesuen mJehve osKes~ eele: heefle mes Gvekee heue
efJeefole efkeee efke leerve ueeske kes mJeeceer leerLekej efMeMeg legcnejs ieYe& ceW Dee
ieee nw~ Ssmee megvekej jeveer efMeJeeosJeer yengle ner emeVe ngF~ en efleefLe
keeefle&ke Megkeuee <eer Leer~
veJe cenerves Jeleerle nes peeves kes yeeo eeJeCe megoer " kes efove ceelee
ves heg$e jlve kees pevce efoee~ Gme mecee leerLekej efMeMeg kes hegCe eYeeJe mes
eejeW ekeej kes osJeeW kes eneB efyevee yepeees MebKe, Iebe, Yesjer, efmebnveeo
Deeefo yeepes yepeves ueies~ FbeW kes Deemeve keeBheves ueies, Gvekes cegkeg Pegke
iees Deewj keuheJe=#eeW mes heg<he yejmeves ueies~
DeJeefOe%eeve kes eje efpevesv YeieJeeve kes pevce kees peevekej meewOece&
Fb ceneJewYeJe mes DemebKeeleeW osJe-osefJeeeW meefnle Meewe&hegj Deeee, leye
FbeCeer ves emetefleie=n ceW peekej efpeve yeeueke kees G"e efueee Deewj yeenj
ueekej Fb kees os efoee~ Fbjepe efpeve yeeueke kees ueskej ceneceneslmeJe
meefnle SsjeJele neLeer hej yew"kej megoMe&veces kes Thej pee hengBes~ JeneB hej
heeb[gkeefMeuee hej efpeve yeeueke kees efJejepeceeve kejkes #eerjmeeiej mes Yejkej

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

33

ueees nges Ssmes 1008 mJeCe& keueMeeW mes efpeve eYeg kee pevceeefYe<eske
efkeee~ FbeCeer ves yeeueke kees JeeeYejCeeW mes Deuebke=le efkeee~ Fb ves
yeeueke kee vesefceveeLe veecekejCe efkeee~ Deveblej ceneJewYeJe mes ueekej
ceelee-efhelee kees oskej Deevebo mes leeb[Jeve=le Deeefo kejkes Deveske osJeeW kees
efpeve yeeueke kes meeLe eer[e kejves kes efueS efveege kej Fbjepe Deheves
mLeeve hej eues iees~
FOej yeeueke vesefceveeLe ece-ece mes Je=ef kees eehle nesles ngS
egJeeJemLee ceW Dee iees~

eefjkeehegjer (4)
eefjkee veiejer keer jevee
FOej peceeF& Deewj YeeF& Deeefo kes JeOe mes pejemebIe ves mecemle eeoJeeW
kees ve kejves kee ceve ceW hekekee efJeeej kej efueee Lee leye Gmeves
Deheefjefcele mesvee kees meeLe ueskej eeoJeeW keer Deesj eeeCe kej efoee~ Gme
mecee ieghleejeW eje eeoJeeW kees Fme yeele kee helee eue ieee~ jepee
mecegefJepee Deeefo Deeheme ceW efJeeej kejves ueiesleerveeW KeC[eW ceW Fme pejemebOe keer Dee%ee Deve efkemeer kes eje Kebef[le
veneR ngF& nw~ en Deleble Ge nw Deewj Fmekee Meemeve Yeer Ge nw~ en eejlve kee mJeeceer nw~ eefleveejeeCe DeOe&eeer nw~ Fmeves nce ueesieeW kee Yeer
keYeer Dehekeej veneR efkeee nw efkevleg Deye peceeF& kebme Deewj YeeF& Dehejeefpele
Deeefo kes JeOe mes kegefhele neskej e{eF& kejves Dee jne nw~ en Flevee
Denbkeejer nw efke nce ueesieeW kes owJe Deewj heg<eeLe& mebyebOeer meeceLe& kees osKeles
ngS Yeer veneR osKe jne nw~ ke=<Ce kee hegCe Deewj yeuejece kee heew<e yeeuekeeue

34

pewve ceneYeejle

mes ner eke efoKe jne nw~


FbeW kes Deemeve kees kebefhele kej osves Jeeues vesefceveeLe leerLekej eeefhe Fme
mecee yeeueke nw efhej Yeer Gvekee eYeglJe leerveeW peieled ceW eke nes jne nw~
Denes! meewOece&Fb Fvekee efkebkej nw mecemle ueeskeheeue Fvekeer j#ee ceW Jee nQ~
Yeuee leerLekej kes kegue kee keewve Dehekeej kej mekelee nw ? en jepee pejemebOe
eefleveejeeCe nw Deewj Fmekes ceejves Jeeues es veewJeW yeueYe yeueosJe leLee veewJeW
veejeeCe ke=<Ce ner nQ~ en efveefele nw efhej Yeer DeYeer nce ueesie keg efove Deewj
Meebefle OeejCe kejW Fme mecee nce ueesie heefece efoMee kee Deeee ueskej
egheeehe yew"W, keeeWefke Ssmee kejves mes keee& keer efmeef efve:mebosn nesieer~
Fme ekeej hejmhej ceW ceb$eCee kej Fve ueesieeW ves Deheves keke ceW en
metevee kej oer~ leYeer ceLegje, Meewe&hegj, Jeere&hegj kes jepee, epee, meeceble
Deeefo meYeer Ske meeLe emLeeve kejkes eue he[s~ Gme mecee Deheefjefcele
Oeve mes ege De"ejn kejes[ eeoJe Meewe&hegj kes yeenj efvekeues Les~ Jes ece
mes efJebOeeeue kes meceerhe hengBes Les~
ceeie& ceW heers-heers pejemebOe Dee jne nw~ en megvekej DeleefOeke
Glmeen mes Yejs ngS eeoJe eg keer Fe kejles ngS Gvekeer eleer#ee
kejves ueies~
Gve oesveeW mesveeDeeWs ceW Lees[e ner Deblej osKekej mecee Deewj Yeeie kes
efveeesie mes DeOe&Yejle #es$e ceW efveJeeme kejves Jeeueer osefJeeeW ves Deheves efoJe
meeceLe& mes efJeefeee kejkes yengle meer efeleeeW je oeR Deewj Me$egDeeW kees en
efoKee efoee efke eeoJe ueesie Deefive keer pJeeuee ceW Yemce nes iees~
FOej jesleer ngF& yegef{ee mes pejemebOe ves hete leye Gmeves ener mecePeeee
efke pejemebOe kes eleehe mes Jeekegue neskej es eeoJe ieCe Deefive ceW Yemce nes

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

35

egkes nQ~ Gve jepeeDeeW keer JebMe hejbheje mes eueer DeeF& ceQ oemeer ntB~ Ssmee
osefJeeeW ves ceeeepeeue jekej pejemebOe kees eg mes heje*dcegKe kej efoee~
FOej mecegefJepee Deeefo oMeeW YeeF&, eerke=<Ce, leerLekej vesefcekegceej
Deeefo meceg kes efveke hengBekej Gmekeer MeesYee osKeves ueies~ Fmekes yeeo
Ske efove mLeeve eehle kejves keer Fe mes eerke=<Ce ves yeueosJe kes meeLe
leerve GheJeeme enCe kej [eYe keer Meee hej yew"kej ceb$e kee Oeeve efkeee~
leye meewOece&Fb keer Dee%ee mes ieewlece veeceke MeefeMeeueer osJe ves Deekej
meceg kees MeerIe ner otj ne efoee~ Deveblej eerke=<Ce kes hegCe Deewj eer
vesefceveeLe keer meeefleMee Yeefe mes kegyesj ves JeneB Deekej MeerIe ner eefjkee
veece keer Gecehegjer keer jevee kej oer~ en veiejer yeejn eespeve (96
ceerue) uecyeer Deewj veew eespeve (72 ceerue) eew[er Leer, en Jeecee kees
leLee mecegheer heefjKee mes efIejer ngF& Leer~
Fme veiejer ceW TBes-TBes efpevecebefoj MeesYeeeceeve nes jns Les~ veiejer ceW
eLeeeesie mLeeve hej mecegefJepee Deeefo kes cenue yeves ngS Les~ Gve cenueeW
kes yeere ceW De"ejn Keb[eW mes ege eerke=<Ce kee meJe&leesYe veece kee cenue
megMeesefYele nes jne Lee~ Jeeefhekee leLee yeieeree Deeefo mes efJeYetef<ele yeueosJe kes
cenue kes Deeies meYeeceb[he Lee pees efke Fb kes meYeeYeJeve kes meceeve ner Lee~
leYeer kegyesj ves eerke=<Ce kes efueS cegkeg, nej, keewmlegYeceefCe, oes
heerleJee, ueeske ceW Deleble ogue&Ye ve#e$eceeuee Deeefo DeeYet<eCe, kegcegleer
veece keer ieoe, Meefe, veboke veece kee Ke[dke, Mee& veece kee Oeveg<e, oes
lejkeMe, Jeecee yeeCe, meye ekeej kes MeeeW mes ege SJeb ie[ keer OJepee
mes meefnle efoJejLe, ecej Deewj esle $e eoeve efkees~ meeLe ner yeueosJe kes
efueS oes veerue Jee, ceeuee, cegkeg, ieoe, nue, cetmeue, Oeveg<e yeeCeeW mes

36

pewve ceneYeejle

ege oes lejkeMe, efoJe jLe, Deewj $e Deeefo efoes~ mecegefJepee Deeefo
jepeeDeeW kee Yeer kegyesj ves JeeeYejCe Deeefo oskej Ketye mecceeve efkeee~ eer
vesefceveeLe leerLekej keer Yeer kegyesj ves Geceesece JemlegDeeW kees YeW kej hetpee keer~
Gme mecee MegYe cegntle& ceW Deehe meye ueesie Fme veiejer ceW eJesMe
kejW~ Ssmee kenkej Deewj hetCe&Ye veeceke e#e kees mebosMe oskej kegyesj
#eCeYej ceW Debleefn&le nes ieee~ eeoJeeW kes mecetn ves meceg kes le hej
eerke=<Ce Deewj yeueosJe kee DeefYe<eske kej nef<e&le nes Gvekeer pee-peekeej
kejkes elegjbie mesvee kes meeLe Gme eefjkeehegjer ceW ye[s JewYeJe mes eJesMe efkeee~
kegyesj keer Dee%ee mes e#eeW ves Fme veiejer kes mecemle YeJeveeW ceW mee{s leerve efove
leke Det Oeve-Oeeveeefo keer Je<ee& keer Leer~ JeneB hej eefjkeeveeLe eerke=<Ce kee
Deveske jepeeDeeW keer npeejeW keveeDeeW kes meeLe efJeJeen mecheVe ngDee~
JeneB eefleefove mecemle eeoJe SJeb yeueYe Deewj veejeeCe eerke=<Ce kes
Deebveo kees ye{eles ngS vesefcekegceej leerLekej yeeuekeeue kees Jeleerle kej
eewJeve DeJemLee ceW Dee iees Les~

efkeceCeer kee ueeYe


kegbef[vehegj kes jepee Yeer<ce keer heg$eer kee veece efkeceCeer Lee Deewj ye[s
heg$e kee veece keceer Lee~ Ske yeej veejo $e+ef<e JeneB Deees~ Deble:hegj ceW
hengBes leLee efkeceCeer kes eje vecemkeej kejves hej eefjkee kes mJeeceer
legcnejs heefle neW~ Ssmee DeeMeerJee&o efoee Gme mecee kevee kes eje hets
peeves hej veejo ves eefjkee kes JewYeJe kee JeCe&ve kejkes eerke=<Ce kes he iegCeeW
keer Ketye eMebmee keer~ hegve: DeekeeMe ceeie& mes eefjkee Deekej veejo peer ves
eerke=<Ce kees Yeer efkeceCeer ceW Devegje kej efoee~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

37

FOej efkeceCeer keer yegDee ves Yeer Ske efove efkeceCeer kees Skeeble ceW ues
peekej kene~ ns yeeues! let cesjs Jeeve megve- efkemeer mecee DeJeefOe%eeveer
Deeflecegkeleke cegefve ves eneB hej legPes osKekej en kene Lee efke en ue#ceer kes
meceeve kevee efkeceCeer eerke=<Ce keer hejeveer nesieer~ eerke=<Ce keer meesuen
npeej jeefveeeW ceW en eYeglJe kees eehle kejsieer~ hejvleg heg$eer! efeblee kee
efJe<ee en nw efke lesje YeeF& keceer legPes efMeMegheeue jepekegceej kees osves kee
efveCe&e ues jne nw~
Gme mecee efkeceCeer keer yegDee ves heg$eer kes hejeceMe& mes efkemeer
efJeeemehee$e heg<e kes neLe mes Ske he$e eerke=<Ce kes heeme eefjkeehegjer Yespe
efoee~ GmeceW mhe efueKe efoee efke ns ceeOeJe! Deehe ceeIe Megkeuee Deceer
kes efove Deekej Fmekee njCe kej ueW keeeWefke Fmekes efhelee Deeefo yeebOeJeieCe
Fmes efMeMegheeue jepekegceej kees osvee efveefele kej egkes nQ Deewj cegefve kes
Jeeveevegmeej Fme mecee en Deehekeer ner JeuueYee nw Deehekees ve heekej en
eeCe leeie kej osieer.....~
FOej keveeoeve keer leweejer ceW jepee Yeer<ce kes kens Devegmeej efMeMegheeue
kegbef[vehegj Dee egkee Lee~ GOej eerke=<Ce Yeer yeueosJe kes meeLe ner ieghle he
mes JeneB Geeve ceW hengBe iees~ efkeceCeer Yeer Deheveer yegDee kes meeLe JeneB
Geeve ceW veeieosJe keer hetpee kes yeneves hengBe ieF& Leer~

efMeMegheeue kee JeOe


JeneB hej eerke=<Ce mes eLeeeesie heefjee Deewj Jeelee&ueehe kes Deveblej
eerke=<Ce ves efkeceCeer kees Deheves jLe hej efye"e efueee~ hegve: eerke=<Ce ves
Yeer<ce, keceer Deewj efMeMegheeue kees efkeceCeer njCe kee meceeeej oskej

38

pewve ceneYeejle

Dehevee jLe Deeies ye{eee Deewj peesjeW mes heebepeve MebKe hetBke efoee~
meceeeej heeles ner keceer, efMeMegheeue Deeefo eg kes efueS Dee iees~
leye efkeceCeer kes efJeMes<e efveJesove mes eerke=<Ce ves keceer kees veneR ceejvee
mJeerkeej kej eg Meg kej efoee~ Gme eg ceW eerke=<Ce ves efMeMegheeue kee
cemleke Deheves yeeCeeW mes Deueie kej efoee~
Fmekes efJe<ee ceW Ssmeer keLee eefme nw efke efMeMegheeue kes pevcekeeue
mes ner leerve ves$e Les~ Ske efveefcee%eeveer ves yeleeee Lee efke efpemekes osKeves hej
Fmekee leermeje ves$e efJeueerve nes peees Gmeer kes eje Fmekee cejCe nesiee leye
Fmekeer ceelee en efveCe&e uesles ngS Fmes peye eerke=<Ce kes meeceves ueeF& efke
Fmekee leermeje ves$e efJeueerve nes ieee Lee~ ceelee kes eje DeleerJe Devegvee
efJevee mes heg$e keer efYe#ee keer eeevee kejves hej eerke=<Ce ves kene Lee,
ceele:! ceQ Fmekes meew DehejeOe leke #ecee kej otBiee~
Deye Fmekes meew DehejeOe hetCe& nes egkes Les Dele: eerke=<Ce ves Gmes ceej
[euee Lee~

keewjJe-heeC[Je efceueve (5)


heeC[JeeW kee De%eele YeceCe
FOej Ietceles-Ietceles es heeC[Je ueesie ebheehegjer ceW hengBe iees~ DeveskeeW
eseDeeW mes ceveesefJeveeso kejles ngS JeneB Ietce jns Les efke Dekemceeled Ske
yeueJeeve neLeer Deeueeve mlecYe lees[kej veiej kees Jeekegue kej jne Lee~
leye Yeerce ves Gme neLeer kees JeMe ceW kejkes veiej kee JeeleeJejCe Meeble efkeee
Deeies ye{kej keoeefeled es ueesie efJebOe heJe&le hej hen@gbes, JeneB efpevecebefoj kes
efkeJee[ yevo Les, Yeerce ves Keesue efoes Deewj meyeves ye[er Yeefe mes efpevesv

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

39

YeieJeeve keer hetpee keer, Deveblej Ske e#eosJe ves Deekej Yeerce kees Ske ieoe
eoeve keer Deewj yengle eMebmee-mlegefle keer~

ewheoer kee mJeebJej efJeOeeve


Deveblej es ueesie Deveskees osMeeW kee GuuebIeve kejles ngS ceekeboer veiejer
ceW Dee iees~ JeneB kes jepee ogheo keer YeesieJeleer helveer mes GlheVe ngF& ewheoer
veeceke megvoj kevee Leer~ efveefcee%eeveer ves yeleeee Lee efke pees heg<e ieeb[erJe
Oeveg<e e{eesiee Jener Fme kevee kee heefle nesiee~ JeneB en metevee Leer efke
pees ceveg<e ieeb[erJe Oeveg<e e{ekej jeOee kes veeke ceW efmLele ceesleer kees efJe
kejsiee Jener Fme kevee kee heefle nesiee~ Gme mecee JeneB hej ogeexOeve Deeefo
ye[s-ye[s jepee ueesie Deees Les~ meYeer kes nleeMe nes peeves hej egefOeefj keer
Dee%ee mes yeeeCe JesMeOeejer Depeg&ve ves ieeb[erJe Oeveg<e kees e{ekej jeOee keer
veeke kee ceesleer yesOekej ewheoer keer Jejceeuee eehle kej ueer~

ewheoer kee ueeskeeheJeeo


efpeme mecee ewheoer ves Depeg&ve kes ieues ceW Jejceeuee [eueer Gme mecee
nJee kes Jesie mes ceeuee kes heg<he t kej heeBeeW heeb[JeeW keer ieeso ceW pee efiejs~
Gme mecee ewheoer ves heeBe heg<eeW kees Jej efueee nw, cetKe& ueesieeW ves Ssmeer
Iees<eCee kej oer~ Deeeee& kenles nQ efke pees Ssmeer meefleeeW hej oes<eejesheCe
kejles nQ Jes ceneve heehe kee yebOe kej uesles nQ~ Fmekee keejCe Yeer en nw efke
efkemeer mecee Ske Deeefe&kee veJeoeref#elee Leer Gmeves heeBe peejheg<eeW kes meeLe
Jeve ceW DeeF& ngF& yemeblemesvee veeceke megvoj JesMee kees osKee, Gmes osKekej
cegPes Yeer Ssmee megKe eehle nesJes Ssmee YeeJe kej efueee~ hegve: MeerIe ner
Jeeheme Deeefe&keeDeeW kes heeme Deekej iegJee&Ceer kes heeme Deheveer efvevoe kejles

40

pewve ceneYeejle

ngS eeeefele efueee Deewj Ieesj leheejCe efkeee~ Deveblej Deeeg kes Deble ceW
meceeefOe mes cejkej Deegle mJeie& ceW osJeer ngF&~ JeneB mes Deekej ewheoer ngF&~
peje meer ogYee&Jevee mes Gme mecee pees kece& yebOe nes ieee Lee Gmekes
heuemJehe ewheoer kees heeBe heefle Jeeueer nesves kee Pet"e Deejeshe ueiee nw~
JeemleJe ceW egefOeeqj Deewj Yeerce pes" leLee vekegue SJeb menosJe osJej Les~
FOej ogeexOeve Deeefo Ye[ke kej eg kejves kes efueS JeneR mJeebJej
ceC[he ceW meVe nes iees~ Fme mecee heeC[Je ueesie yeeeCe kes JesMe ceW Les~
Yeebkej eg Meg nes ieee~ ieg esCeeeee& kees Deheves meeceves eg ceW lelhej
osKe Depeg&ve ves Dehevee heefjee efueKekej yeeCe ceW ueieekej ieg kes heeme
es[e~ esCeeeee& ves he$e he{e Gvekes ves$e Deegpeue mes Yej iees~ heeC[Je
uee#eeie=n ceW peue iees Les Ssmeer keuhevee kes yeeo hegve: Gve heeC[JeeW kees
peerefJele eehle kej keggefcyeeeW kes n<e& kee heej veneR jne~ esCeeeee&, Yeer<ce
efheleecen, keCe&, keewjJe meYeer hejmhej ceW heeC[JeeW mes efceues~ leye ogeexOeve ves
kene efke ns ve=heieCe! ceQves uee#eeie=n veneR peueeee Lee ceQ MeheLehetJe&ke kenlee
nttB~ Fleeefo he mes Deheveer oglee kees efheeles ngS ogeexOeve Deeefo keewjJe
Depeg&ve kee efJeJeen kejekej meye efceuekej nefmleveehegj Dee iees Deewj megKe mes
jnves ueies~ ceeie& ceW efpeve-efpeve ves egefOeefj Deeefo kees keveeeW oer LeeR Je osves
kee mebkeuhe efkeee Lee Gve meYeer keveeDeeW kees Deheves eneB yegueekej es
ueesie keeueeeheve kejves ueies~
Gme mecee egefOeefj FvemLe (efouueer)ceW, Yeerce kegpeeBieue osMe
kes efleueheLe veeceke ye[s veiej ceW, Depeg&ve megveheLe (meesveerhele) ceW, vekegue
peueheLe (heeveerhele) ceW Deewj menosJe JeefCekedheLe (yeeiehele) veeceke veiej
ceW jnves ueies~ es heeC[Je ncesMee veeeveerefle ege Oeeefce&ke YeeJevee jKeles Les

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

41

efkevleg ogeexOeve Deeefo F&<ee& ceW ye{les ner iees~


efkemeer mecee heeC[Je kes ceecee- JemegosJe kes heg$e eerke=<Ce ves Depeg&ve
kees Tpe&eble ceneheJe&le hej eer[e kes efueS yegueeee~ JeneB hej yengle keeue
leke es vej Deewj veejeeCe Deevebo mes eer[e kejles jns~ JeneR hej eerke=<Ce keer
yenve megYee kee Depeg&ve kes meeLe efJeJeen mebyebOe nes ieee~ Fmeer ekeej
eeoJe JebMe keer keveeDeeW kee efJeJeen egefOeeqj Deeefo heeC[JeeW kes meeLe
mecheVe ngDee~ keg efove yeeo Depeg&ve Deheveer helveer megYee kes meeLe nefmleveehegj
Dee iees Deewj Gve oesveeW kes DeefYeceveg veece kee heg$e GlheVe ngDee~

keewjJe-heeC[JeeW keer etle eer[e


efkemeer mecee og yegef ogeexOeve ves heeC[JeeW kees yegueeee Deewj etlepegDee Kesueves kee efveCe&e efueee~ Oeerjs-Oeerjs Oece&jepe egefOeefj Deheves kees
es[kej meye jepe JewYeJe nej iees~ leye Yeerce ves Deekej egefOeefj kees
pegDee Kessueves mes jeskee Deewj Gme Jemeve kes oes<e yeleees, efkevleg Oece&jepe ves
yeejn Je<e& leke Deheves jepe kees nej kej pegDee Kesuevee yebo efkeee~ es
heeC[Je Deheves Iej hengBes~ Fleves ceW ner ogeexOeve ves Ske otle Yespee efpemeves
Deekej kene efke Deehe ueesie yeejn Je<e& leke Jeve ceW efveJeeme kejW efpememes efke
keesF& Yeer Deehekee veece Yeer ve peeve mekes~ Deveblej lesjnJeeB Je<e& ieghle he mes
Jeleerle kejW~ Ssmee jepee ogeexOeve ves kenueeee nw~

ewheoer kee Deheceeve


Fmeer yeere ogeexOeve kee YeeF& og:Meemeve ogyegef mes Deekej ewheoer
kes cenue ceW peekej Gmekeer eeser heke[kej Gmes yeenj Iemeer ueeee Deewj
Gmekee Deheceeve efkeee~ ewheoer keer Deheceeve keer yeele megvekej Yeerce Deewj

42

pewve ceneYeejle

Depeg&ve DeleefOeke kegefhele nes G" Ke[s ngS efkevleg egefOeefj ves GvnW Gme
mecee Meeble kej efoee~
Fme mecee en Yeer eefme nw efke og:Meemeve ves ewheoer kee
eerjnjCe kejvee eene Lee efkevleg Gmekes Meerue kes eYeeJe mes Jen ye{lee ner
euee ieee Leepeye eerj ewheoer kee og:Meemeve ves Lee iene,
meJejs meYee kes ueesie Les kenles nne-nne~
Gme Jee Yeerj heerj ceW legceves kejer mene,
hejoe {kee meleer kee megpeMe peiele ceW uene~~1

heeC[JeeW kee Jeve eeeCe


Gme mecee jesleer ngF& ceelee kegvleer kees es heeC[Je Deheves eeee efJeogj
jepee kes Iej hej es[kej eue he[s~ DeleefOeke cevee kejves hej Yeer ewheoer
Fvekes meeLe eue he[er~ pegDee kes oes<eeW kee efJeeej kejles ngS es heeC[Je
Jeve Deewj heJe&leeW ceW e$e-le$e YeceCe kej jns Les~
efkemeer mecee Depeg&ve efJepeeeOe& heJe&le hej peekej jLevethegj kes Fb
veeceke jepee kes Me$egDeeW kees hejemle kej JeneB jnves ueies Deewj Mee efJeee ceW
efe$eebie Deeefo meew efMe<eeW kees eehle efkeee~ hegve: heeBe Je<e& yeeo Gmeer
keefuebpej Jeve ceW Deekej YeeF& mes efceuekej jnves ueies~
efkemeer mecee menee Jeve ceW heeC[JeeW kee meceeej peevekej ogeexOeve
GvnW ceejves kes efueS mesvee kes meeLe JeneB hengBee leye veejo $e+ef<e mes mebkesle
heekej efe$eebie Deeefo efJeeeOejeW ves eg ceW eJe=e neskej ogeexOeve kees yeeBOe
1. mebke njCe efJeveleer~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

43

efueee efkevleg egefOeefj keer Dee%ee mes meppeve mJeYeeJe Jeeues Depeg&ve ves
ogeexOeve kees g[e efoee~ Gme mecee ogeexOeve ves kene efke cegPes eg ceW
cejves kee ee hejepee kee Jen og:Ke veneR neslee pees efke Depeg&ve eje yebOeve
cege kejeves kee og:Ke nw~ leye Gmeves en metevee efvekeeue oer efke pees
heeC[JeeW kees ceejkej cesjs Deheceeve peefvele og:Ke kees otj kejsiee Gmes ceQ
DeeOee jepe otBiee~ leye Ske kevekeOJepe jepee ves heeC[JeeW kees ceejves kes
efueS ke=lee veece keer efJeee efme keer efkevleg Gme efJeee ves Gme
kevekeOJepe kees ner ceej [euee~
FOej Ietceles-Ietceles es heeC[Je efJeje veiej ceW hengBes~ leye leke yeejn
Je<e& hetCe& nes egkes Les Deewj ieghle he mes lesjnJeeB Je<e& efyeleevee Lee~ Fmeefuees
egefOeefj ves hegjesefnle, Yeerce ves jmeesF&ee, Depeg&ve ves iebOeJe&, vekegue ves Iees[eW kes
j#eke, menosJe ves ieesOeve kes j#eke kee JesMe yeveeee Deewj ewheoer ves ceeefueve kee
JesMe yevee efueee~ es meye ke<eee (iesJee) jbie kes Jee henve kej jepe meYee
ceW ieS Deewj efJeje vejsMe ves Fvekees eLeeeesie mLeeveeW hej efveege kej efoee~
efkemeer mecee efJeje vejsMekee meeuee keereke JeneB Deeee Deewj ewheoer
kes he hej cegiOe neskej Gmekes MeeruenjCe keer ese kejves ueiee leye Yeerce
ves eer JesMe ceW neskej Gme keereke kees Ketye oefC[le efkeee Deewj ewheoer kes
Meerue keer megj#ee keer~ efkemeer mecee ogeexOeve kes eje Yespes ieS DeveskeeW
efkebkej Jeeheme Deekej nefmleveehegj ceW ogeexOeve mes yeesues cenejepe! heeC[JeeW
kee keneR veeceesefveMeeve veneR efceuelee nw leye ogeexOeve ves Gve ueesieeW kees Ketye
Fveece efoee~ leye Yeer<ce efheleecen ves keewjJeeW mes kene, ns keewjJeeW! megvees Jes
heeC[Je Deuhe ce=leg Jeeues veneR nQ cesjs meeceves Ske yeej cegefve ves kene nw efke
egefOeefj kegpeeBieue osMe kee jepee nesiee Deewj Me$egbpee heJe&le mes cees#e

44

pewve ceneYeejle

eehle kejsiee~ Dele: es melheg<e keneR ve keneR peerefJele DeJeMe nw~


efkemeer mecee efkemeer peeuebOej veece kes jepee ves ogeexOeve mes kene efke
efJeje jepee kes heeme yengle mee ieesOeve nw Jen peiele ceW efJeKeele nw~ ceQ
Gmekee njCe keBiee leye ieghle Mejerj Jeeues heeC[JeeW kees MeerIe ner ceeieBe~
ogeexOeve ves en meye mJeerkeej kej efueee~ JeneB efJeje veiej hengBekej
ieeskegue njCe kejves mes efJeje jepee kes meeLe eg ef[ ieee, GmeceW
heeC[JeeW ves peeuebOej kees yeeBOe efueee~ Fme Ievee mes ogeexOeve Yeer mesvee
ueskej JeneB Dee ieee Deewj esCeeeee&, Yeer<ce efheleecen, keCe& Deeefo meYeer
GmeceW meefcceefuele Les~ leye Depeg&ve ves mJeveecee#ej yeeCe Yeer<ce Deewj esCe ieg
kes heeme Yespee~ Gme mecee Gve oesveeW ves keewjJeeW kees yengle mecePeeee efkevleg
ve ceeves~ Deveblej Depeg&ve ves efheleecen Deewj ieg esCeeeee& kees yengle cevee
efkeee efkevleg Jes ueesie Yeer Depeg&ve Deeefo kes meeLe eg kejles jns~ Gme eg
ceW Depeg&ve ves efJepeeheleekee eehle keer Deewj ieeskegue kees cege kejeee~ keewjJe
jepeeieCe ueefppele Deewj hejeefpele neskej nefmleveehegj eues DeeS~
GOej efJeje jepee ves heeBeeW heeC[JeeW kee heefjee eehle kej GvnW
vecemkeej efkeee Deewj kene ns YeieJeved! ceQves Deehekees heneeves efyevee Deehe
ueesieesW kees efkebkej yeveeee mees #ecee kejes, ceQ Deehekee efkebkej nBt~ Deehe eneB
jepe keerefpeS leLee DeefYeceveg kes meeLe Deheveer kevee kes efJeJeen kes efveee
efkeee~ en Keyej ejeJeleer ceW hengBe ieF& Deewj JeneB mes yeueYe, eerke=<Ce,
eegcve, Yeeveg, jepee gheo Deeefo DeefYeceveg kes efJeJeen ceW DeeS~ keg efove
jn kej es eeoJe ueesie kegvleer Deewj heeC[JeeW kees ueskej ejeJeleer eues iees,
JeneB Deveesve keer eerefle mes Jes oerIe& keeue leke jns~
Ske efove ejeJeleer ceW efkemeer ves eerke=<Ce kees og:Meemeve kes eje ke=le

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

45

ewheleer kes Deheceeve keer Deewj ogeexOeve kes Deveske ogke=leeW keer yeele kener~
leye heeC[JeeW kes meeLe efJeeej kejkes eerke=<Ce ves nefmleveehegj Ske otle Yespe
efoee~ otle ves peekej eCeece kej efveJesove efkeee, ns jepeved! eerke=<Ce kee
kenvee nw Deehe heeC[JeeW mes mebefOe kejkes Gvekee DeeOee jepe GvnW os oerefpeS
DeveLee Deehekes JebMe kee veeMe nesiee, eerke=<Ce Deeefo heeC[JeeW keer meneelee
kejWies~ Fme yeele kees ogeexOeve ves efJeogj eeee kees yeleeee, efJeogj ves Yeer Fve
ueesieeW kees yengle mecePeeee efkevleg Jes og keg Yeer veneR ceeves leye efJeogj ves
efJeje neskej Jeve ceW peekej efJeekeerefle& cegefve kees vecemkeej kejkes pewvesejer
oer#ee enCe kej ueer~

ceneeg (6)
efkemeer mecee Ske efJeeved jepeie=n veiej kes jepeojyeej ceW Gece jlveeW
keer YeW ueskej pejemebOe DeOe&eeer kes heeme ieee Deewj vecemkeej efkeee leye
jepee pejemebOe ves hete-legce keneB mes Deees nes Deewj en jlve keneB mes
ueees nes~? Gej ceW Gmeves kene jepeved! eefjkee ceW vesefceeYeg kes meeLe
eerke=<Ce jepee jepe kejles nQ~ eervesefce leerLekej kes ieYe& ceW Deeves mes henues
mes ueskej hevn ceeme leke JeneB osJeeW ves jlve Je<ee&S Les GveceW kes es jlve nQ,
ceQ JeneR mes Deehekes oMe&veeLe& Deeee ntB~ en megveles ner pejemebOe eeer Ye[ke
G"s Deewj eg kes efueS eeeCe kej efoee leLee ogeexOeve Deeefo jepeeDeeW kes
heeme meceeeej Yespe efoS~ ogeexOeve yengle ner emeVe ngDee Gmeves meesee en
heeC[JeeW kees meceehle kejves kee Dee DeJemej neLe ueiee nw~ pejemebOe ves
ejeJeleer ceW otle Yespee, Jen otle peekej yeesuee ns eeoJeeW! Deehekees eeer ves
kenueeee nw efke Deehe osMe es[kej Fme cenemeceg ceW kewmes jnles nQ ? Deehe

46

pewve ceneYeejle

ueesie ieJe& es[kej eeer pejemebOe keer mesJee kejW~ leye yeueYe keg neskej
yeeues-eerke=<Ce kees es[kej Deve eeJeleea Yeuee Deewj keewve nw ? leLee
otle kees hekeej kej efvekeeue efoee~ en megvekej jepee pejemebOe mesvee kes
meeLe eg kes efueS keg#es$e ceW Dee ieee~
Gme mecee eerke=<Ce ves keCe& kes heeme otle mes meceeeej Yespee efke
Deehe heeC[g jepee kes heg$e egefOeefj Deeefo kes ye[s YeeF& nQ, Deehe mechetCe&
keg#es$e kee jepe enCe keerefpeS, FOej DeeFS~ ceelee kegvleer ves Yeer Gme
keCe& kees JeemleefJeke efmLeefle yeleekej Gme he#e mes eg kejves kes efueS yengle
jeskee efkevleg keCe& ves meejer yeeleW mecePekej Yeer en kene efke jepee pejemebOe
kes nceejs Thej yengle Ghekeej nQb~ Dele: Fme mecee mJeeceer keer meneelee
kejvee nceeje kee&Je nw ve efke yevOegJeieeX keer~ eefo eg ceW peerefJele jns lees
hegve: yebOegDeeW kee meceeiece eehle kejWies~ keCe& kes otle kes eje pejemebOe kes
heeme meceeeej Yespee efke Deehe eeoJeeW mes mebefOe kej ueerefpeS DeveLee
eerke=<Ce kes neLe mes Deehekee cejCe nesiee~ Fve meye yeeleeW keer pejemebOe ves
Ghes#ee kej oer~1
eerke=<Ce YeieJeeved vesefceveeLe kes heeme ieS Deewj hete efke Me$eg kee #ee
neskej keee cegPes efJepee eehle nesieer ? Fme mecee Fveefo Jebe YeieJeeved ves
Ssmee Gej efoee~ Fme Gej mes Deewj vesefceeYeg kes cebo neme mes
eerke=<Ce ves Deheveer efJepee kees efveefele kej efueee~ Fme mecee YeieJeeved
ie=nmLeeece ceW Les Deewj mejeieer Les~2
pejemebOe kes eeeCe kes mecee Deveske DeheMekegve ngS leye jepee ves
1. nefjJebMehegjeCe he=. 590~ 2. GejhegjeCe heJe& 71, he=. 379~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

47

ceb$eer mes Fmekee heue hete! efJeeved cebef$eeeW ves kene jepeved! efpemeves Deehekeer
kevee kes heefle kebme kees ceeje nw, cegefeeW kes enej mes eeCetj ceuue kees
etCe& efkeee nw Deewj efpemeves keesefefMeuee G"ekej ceQ veejeeCe n@tb Fme yeele
kees eie kej efoee nw Gme ke=<Ce kes meeLe Deehe ueesieeW kee eg Deefve
meteke ner nw~ efpemekes meeLe Depeg&ve nQ, Yeerce nQ Deewj Yeer Deveske Yetefceieesejer
nQ, efJeeeOej jepee nQ~ YeieJeeved vesefceveeLe kes YeeF& Ssmes eeoJeeW kee legce keg Yeer
efyeiee[ veneR kej mekeesies~ efhej Yeer es ieefJe& jepeeieCe keg veneR ceeves~ FOej
veejeeCe eerke=<Ce Yeer meele De#eewefnCeer mesvee meefnle keg#es$e ceW Dee ieS~

De#eeweqnCeer kee eceeCe


Iees[s, neLeer, heoeefle Deewj jLeeW mes ege mesvee De#eewefnCeer kenueeleer nw
efpemeceWs 9000 neLeer, 9,00,000 jLe, 9,00,00,000 Iees[s Deewj
9,00,00,00,000 (veew meew kejes[) heoeefle neW Gmes De#eewefnCeer kenles
nQ~ eeoJe he#e ceW DeeflejLe, cenejLe, mecejLe, DeOe&jLe Deewj jLeer Ssmes
jepeeieCe Les~ yeueosJe Deewj eerke=<Ce DeeflejLe Les~ jepee mecegefJepee,
JemegosJe, egefOeefj, Depeg&ve Deeefo yengle mes jepee cenejLe Les~ efmleefcelemeeiej
Deeefo JemegosJe kes Dee" YeeF&, Mebye, gheo Deeefo jepee mecejLe Les~ cenevesefce,
efJeje Deeefo jepee DeOe&jLe Les Deewj Fvekes efmeJeee DeveskeeW jepee jLeer Les~
Fme mecee Ske otmejs kes mebyebOeer ner efJejesOe he#e ceW Les~ eegcve FOej
Lee lees Gmekes Oece&efhelee keeuemebJej pejemebOe kes meeLe Les, Depeg&ve kes
efheleecen, ye[s YeeF& keCe&, ieg esCeeeee& Deeefo keewjJeeW kes meeLe Les~ eeoJe
he#e ceW Gvekes mee{s leerve kejes[ kegceej jCe efJeee ceW kegMeue Les Deewj npeejeW
jepeeieCe eerke=<Ce kes meeLe Les~

48

pewve ceneYeejle

eeJetn jevee
pejemebOe keer mesvee ceW kegMeue jepeeDeeW ves Me$egDeeW kees peerleves kes efueS
eeJetn keer jevee keer~ Gme eeJetn ceW pees eeekeej jevee keer ieF& Leer
Gmekes Ske npeej Deejs Les, Ske-Ske Deesj ceW Ske-Ske jepee efmLele Lee,
Ske-Ske jepee kes meew-meew neLeer Les, oes-oes npeej jLe Les, heeBe-heeBe
npeej Iees[s Les meesuen-meesuen npeej hewoue mewefveke Les Deewj Gve jepeeDeeW
kes neLeer, Iees[s Deeefo kee eceeCe hetJeexe eceeCe mes eewLeeF& Lee~ keCe& Deeefo
heeBe npeej jepeeDeeW mes megMeesefYele jepee pejemebOe mJeeb Gme ee kes ceOe
Yeeie ceW efmLele Lee~ ieebOeej Deewj efmebOe osMe keer mesvee, ogeexOeve kes meefnle meew
keewjJe Deewj ceOe osMe kes jepee Yeer Gmeer ee kes ceOe ceW efmLele Les~ Oeerj
Jeerj hejeeceer heeeme jepee Deheveer-Deheveer mesvee kes meeLe eeOeeje keer
mebefOeeeW hej DeJeefmLele Les~ DeejeW kes yeere-yeere kes mLeeve Deheveer-Deheveer
efJeefMe mesveeDeeW kes ege jepeeDeeW kes meefnle Les~ Fvekes efmeJeee Jetn kes
yeenj Yeer Deveske jepee veevee ekeej kes Jetn yeveekej efmLele Les~

ie[Jetn keer jevee


FOej peye JemegosJe kees helee euee efke pejemebOe keer mesvee ceW eeJetn
keer jevee keer ieF& nw leye Gmeves Yeer eeJetn kees Yesoves kes efueS ie[Jetn
keer jevee kej [eueer~ veevee ekeej kes MeeeW mes megmeefppele heeeme ueeKe
eeoJe kegceej Gme ie[Jetn kes cegKe hej Ke[s efkeS ieS~ DeeflejLe,
yeueosJe Deewj eerke=<Ce Gmekes cemleke hej efmLele ngS~ Deketj, kegcego Deeefo
pees JemegosJe kes heg$e Les Jes yeuesoJe Deewj eerke=<Ce keer j#ee kejves kes efueS
Gvekes he= j#eke yeveeS ieS~ Ske kejes[ jLeeW kes meefnle Yeespe jepee ie[

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

49

kes he= Yeeie hej efmLele ngDee~ jepee Yeespe keer j#ee kes efueS OeejCe, meeiej
Deeefo Deveske jepee efveege ngS~ Deheves cenejLeer heg$eeW leLee yengle ye[er mesvee mes
ege jepee mecegefJepee (vesefceveeLe kes efhelee) Gme ie[ kes oeefnves hebKe hej
efmLele ngS~ Deewj Gmekeer Deepet-yeepet keer j#ee kes efueS melevesefce, ceveesvesefce
Deeefo mewke[eW eefme jepee heeerme ueeKe jLeeW kes meefnle efmLele ngS~ yeueosJe
kes heg$e Deewj heeC[Je ie[ kes yeeeW he#e hej Deeee ueskej Ke[s ngS FvneR kes
meceerhe Gucegke, efve<eOe Deeefo Deveske MeeOeejer jepee efmLele Less~ es meYeer kegceej
Deveske ueeKe jLeeW mes ege Les~ Fvekes heers jepee efmebnue, eveMe Deeefo jepee
mee"-mee" npeej jLe ueskej efmLele Les~ es yeueMeeueer jepee Gme ie[ keer
j#ee kejles ngS efmLele Les~ Fvekes efmeJeee DeefMele, Yeeveg Deeefo yengle mes jepee
Deheveer-Deheveer mesveeDeeW mes ege nes eerke=<Ce kes kegue keer j#ee kej jns Les~
efpemekes Yeerlej efmLele cenejLeer jepee Glmeen eie kej jns Les Ssmee es JemegosJe
kes eje efveefce&le ie[Jetn pejemebOe kes eeJetn kees Yesove kejves keer Fe
kej jne Lee~ en De#eewefnCeer mesvee kee eeJetn, ie[Jetn keer jevee kee
efJemleej nefjJebMe hegjeCe kes DeeOeej mes nw~1
FOej ogeexOeve, ieebiese (efheleecen) Deewj esCe ieg hej DeefOeke keeshe
kejves ueiee efke ns leele! Deehe egefo Depeg&ve mes eg veneR kejWies lees ceneve
DeveLe& nesiee~ Jes yeesues nce keee kejW Jen Depeg&ve mJeeb nceW hetpe mecePekej
nce ueesieeW mes eg veneR eenlee nw~ Kewj Deble ceW hejmhej ceW ieg-efMe<e,
efheleecen-heesles Deeefo kes Yeso-YeeJe kees es[kej JeneB meye eg ceW mebueive
nes iees~ Oe=egcve (ewheoer kes Yeelee) ves Yeer<ce efheleecen kees eg ceW ce=leke
eee: kejkes efieje efoee~ leye GvneWves Gmeer jCeYetefce ceW ner mebveeme OeejCe
1. nefjJebMehegjeCe he=.590~

50

pewve ceneYeejle

kej efueee, Gme mecee oesveeW he#e kes ueesie jCe es[kej efheleecen kes heeme
Deees Deewj Gvekes ejCe Jebove kej jesves ueies, leye ieebiese ves keewjJe-heeC[JeeW
kees yengle ner GheosMe efoee Deewj cew$eerYeeJe kejves kees kene~ efkevleg Gmekee
keg Yeer Demej veneR ngDee~ FOej DeekeeMe ceeie& mes nbme Deewj hejcenbme veece
kes oes eejCecegefve Deees Deewj Yeer<ce kees elegjenej kee leeie kejekej
efJeefOeJeled meuuesKevee enCe keje oer~ GvneWves hebe ceneceb$e kee mcejCe
kejles ngS Mejerj kee leeie efkeee Deewj Depevce yeeee& kes eYeeJe mes
heeBeJeW yeemJeie& ceW osJe nes iees~
FOej hegve: eg eejbYe ngDee DeefYeceveg keer Jeerjlee mes eg ceW keewjJe
he#e ceW nenekeej cee ieee leye esCe keer Dee%ee mes peee&kegceej (peeLe)
ves Deveee hetJe&ke eg kejkes DeefYeceveg kees peceerve hej efieje efoee~
osJeieCeeW ves Yeer kene efke Deveeeer jepeeDeeW ves en Deveee efkeee nw~ keCe&
ves DeefYeceveg mes kene heeveer efheDees efkevleg DeefYeceveg ves GheJeeme enCe
kejkes hebehejceser kee mcejCe kejles ngS Mejerj mes efvece&ce nes eeCe leeie
efkeee Deewj osJeieefle eehle keer~ eeJetn ceW cesje heg$e DeefYeceveg ceeje ieee
nw en megve megYee kes Meeske kee heej veneR jne~ Depeg&ve ves Fmekee yeouee
egkeeves kes efueS peee& keer DeveskeeW j#ee kejves hej Yeer eg ceW Gmes ceej
[euee~ Meemeve osJelee kes efveefcee mes Depeg&ve Deewj ke=<Ce kees JeneB DeveskeeW
yeeCe eehle nges~ Ske mecee eg ceW ke=<Ce ves Depeg&ve mes kene efke es Iees[s
heemes nQ, leye Depeg&ve ves Gmeer mecee efoJe yeeCe mes heeleeue mes iebiee peue
efvekeeuekej Iees[eW kees efheueeee~
Ske mecee esCeeeee& Deeefo ves jeef$e ceW heeC[Je mewve hej nceuee

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

51

efkeee esCeeeee& Yeer yeej-yeej Depeg&ve Deeefo kes yeeCe es[ efoS peeves hej
Yeer eg ceW Deeies Deeles Les, Gme mecee DeelLeecee veece kee Ske neLeer
eg ceW efieje efoee ieee~ leye heeC[JeeW kes mewve ves egefOeefj Oece&jepe kees
vecemkeej kej eeLe&vee keer efke iegesCe kes jnles ngS nce ueesie peerle veneR
mekeles nQ~ FmeefueS Deehe esCeeeee& kees kenW efke DeelLeecee ceeje ieee
nw, lees Jees eg mes heje*dcegKe nes mekeles nQ~ hejvleg Oece&jepe ves keneceQ Demele kewmes kenttB efhej Yeer DeleefOeke Deeen mes Deble ceW GvneWves
Jewmee kehe kejvee mJeerkeej kej efueee~ egefOeefj ves kene DeelLeecee
nle:-DeelLeecee ceeje ieee nw hegve: Oeerjs mes kene- vejes Jee kegbpejes
Jee yeme Flevee megveles ner esCeeeee&, heg$e Meeske mes Jeekegue nes iees leye
hegve: egefefj ves kene DeelLeecee neLeer ceeje ieee nw Deehekee heg$e veneR~
Fleves ceW ner Oe=egcve ves Deekej Deeeee& kee cemleke kee efueee~ Fme
Ievee mes keewjJe-heeC[Je jesves ueies Deewj Oe=egcve kees yengle keg hekeeje
efkevleg Oe=egcve ves kene efke eg ceW ieg-efMe<e Deeefo kee keee he#e nes
mekelee nw ? Fme lejn ceneeg ceW me$en efove meceehle nes iees~
Deeiece ceW pees ceveg<eeW kee keoueerIeele veece kee DekeeuecejCe yeleueeee
ieee nw Gmekeer DeefOeke mes DeefOeke mebKee eefo ngF& Leer lees Gme eg kes
cewoeve kes efJe<ee ceW kene peelee nw~1
De"ejnJeW efove eg ceW cekejJetn keer jevee keer ieF& Deble ceW keewjJe1. le$e Jeeees ceveg<eeCeeb ce=leeslke= mebee:~
keoueerIeelepeelemesletefeceeod jCeeBieCeced~~
GejhegjeCe heJe& 71~~109~~

52

pewve ceneYeejle

heeC[Je kes Yeebkej eg ceW Depeg&ve keer yeeCe Je<ee& mes keCe& he=LJeer hej efiej he[e~
Yeerce ves Yeer og:Meemeve Deeefo keewjJeeW kees ecehegj ceW Yespe efoee Deewj Deble ceWs
ogeexOeve kees ceej [euee~ Gmeer efove etj DeOe&eeer pejemebOe eefleveejeeCe eg
Yetefce ceW Deeee Deewj eejlve kee mcejCe kej eerke=<Ce hej ee euee efoee~
Gme ee ves eerke=<Ce keer leerve eoef#eCeeeW oeR Deewj Gvekes oeefnves neLe hej "nj
ieee~ Gme mecee eerke=<Ce ves pejemebOe kees kene osKe! DeYeer let ceeve ues, efkevleg
pejemebOe ves ke=<Ce kees iJeeue heg$e Deeefo kenkej Deheceeefvele efkeee leye eerke=<Ce
ves Gmeer ee mes pejemebOe kee cemleke so efoee~ Gme mecee osJeeW ves, eeoJeeW
heeC[JeeW ves pee-peekeej efkeee~ DeekeeMe mes heg<heJe=ef nesves ueieer, ns ke=<Ce!
Deehe leerve KeC[ kes mJeeceer veewJeW veejeeCe nQ~ Deehe Fme ef$eKeb[ JemegOee kee
GheYeesie keerefpeS~ Deveblej jCeYetefce kee MeesOeve kejves Jeeues eerke=<Ce ves pejemebOe
Deewj ogeexOeve Deeefo kees ce=leke he[s ngS osKekej yengle ner Keso Jee efkeee~
ogeexOeve ogYee&Jevee kes efveefcee mes vejkeieefle kees eehle ngDee~ eeoJeeW ves Fve
meyekeer Deieg, ebove Deeefo mes oen efeee keer Deewj meyekeer jeefveeeW kees Oewe&
yeBOeeee, eerke=<Ce ves pejemebOe kes heg$e menosJe kees ieeso ceW ueskej esce efkeee
Deewj Gmes ceieOe osMe kee jepee yevee efoee~ yeueosJe Deewj eerke=<Ce DeOe&eeJeleea,
Jeee ceneslmeJeeW kes meeLe ejeJeleer veiejer ceW Dee iees Deewj efpevesv YeieJeeve keer
hetpee Deeefo kejkes heeheeW keer Mebeefle keer~ ke=<Ce keer Dee%ee mes heeC[Je Yeer
nefmleveehegj Deekej veee mes jepe kejves ueies Deewj Oece& efeeeDeeW ceW lelhej nes
ieS~ Fme ekeej mes en ceneeg ceneYeejle kes veece mes eefme nw~ efJeMes<e
efpe%eemegDeeW kees heeC[JehegjeCe (ceneYeejle) ebLe, nefjJebMehegjeCe Deewj GejhegjeCe
osKevee eeefnS~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

53

heeC[JeeW hej Deeieblegke mebke (7)


veejo kee Deeieceve
efkemeer mecee nefmleveehegj ceW Yeerce mes DeeojCeere jepee egefOeefj jepe
efmebnemeve hej efJejepes Les, Gvekes Thej ebcej {gj jns Les Deewj $e ueiee ngDee
Lee~ Gmeer mecee veejo peer DeekeeMe ceeie& mes heeC[JeeW keer meYee ceW Deees~
hegCeMeeueer heeC[JeeW ves G"kej veejo $e+ef<e kee mecceeve efkeee, neLe
pees[kej Ge Deemeve Deeefo efoes, cebieue Jeelee&ueehe ngDee~ Deveblej Jes veejo
Deble:hegj ceW eues iees~ JeneB ewheoer ohe&Ce kes meeceves Dehevee e=bieej kej jner
Leer, FmeefueS Gmeves veejo peer kees veneR osKee Deewj G"kej efJevee Deeefo veneR
efkeee~ yeme keee Lee, veejo kes eesOe kee heej veneR jne~ Jes JeneB mes eues
iees Deewj ewheoer kes eje nges Deheceeve kee yeouee egkeeves kes efueS DeveskeeW
Gheee meeseles jns~

ewheoer kee DehenjCe


Deble ceW Jes OeelekeerKeC[erhe kes Yejle#es$e ceW iees JeneB kes Decejkebkeehegjer
kee jepee heeveeYe Lee Gmekes meeceves ewheoer kes ueeJeCe keer yengle ner
eMebmee keer~ Jen jepee Jeve ceW peekej ceb$eejeOevee mes mebieceosJe kees yegueekej
Gmes ewheoer kees ueeves kees kene~ Gme osJe ves Yeer jeef$e ceW meesF& ngF& ewheoer
kees ues peekej JeneB Gece GheJeve ceW es[ efoee~ eele:keeue efveeYebie nesves
hej ewheoer kees meye ceeuetce ngDee efke ceQ nefmleveehegj mes yengle ner otj eneB
njCe kej ueeeer ieF& ntB~ heeveeYe jepee ves Deekej ewheoer mes yengle ner
Devegvee keer efkevleg Jen Meerueeleer ewheoer Deeue jner~ Gmeves Deheves cemleke
hej JesCeer yeeBOe kej Depeg&ve kes meceeeej efceueves leke Deenej Deewj DeuebkeejeW

54

pewve ceneYeejle

kee leeie kej efoee~


FOej eele: ewheoer kes ve efceueves mes keesF& Me$eg njCe kej ues ieee
nw Ssmee mecePekej heeC[JeeW ves meJe&$e eEkekej Yespes, eerke=<Ce kees Yeer
meceeeej Yespe efoes, meJe&$e Keespe eue jner Leer~ Fmeer yeere eerke=<Ce keer
meYee ceW veejo ves Deekej kene, ns kesMeJe! ewheoer Decejkebkee veeceke veiejer
ceW ceQves osKeer nw Deehe Gmes og:Ke mes g[eFes~ Fme meceeeej mes eerke=<Ce
Deewj heeC[Je Deeefo yengle ner emeVe ngS~ eerke=<Ce jLe hej yew"kej oef#eCe
meceg kes le hej pee hengBes Deewj ueJeCe meceg kes DeefOeelee osJe keer
DeejeOevee keer~ Deveblej ueJeCemeceg kee j#eke osJe heeBeeW heeC[JeeW meefnle
eerke=<Ce kees n jLeeW ceW efye"ekej #eCe cee$e ceW oes ueeKe eespeve efJemle=le
ueJeCemeceg kee GuuebIeve kej GvnW OeelekeerKeC[erhe kes Yejle #es$e ceW ues
ieee~ JeneB eerke=<Ce ves hewjeW kes DeeIeele mes efkeues kes ojJeepes kees lees[ efoee,
veiej ceW meJe&$e nenekeej ceee efoee, leye esner jepee heeveeYe Ieye[ekej
ewheoer keer MejCe ceW hengBee Deewj #ecee eeevee keer~

ewheoer efceueve
ewheoer ves Gmes #ecee kejkes DeYeeoeve efoueeee Deewj YeeF& eerke=<Ce
leLee pes, osJej SJeb heefle Depeg&ve mes efceuekej emeVe ngF&~ Gme mecee
Depeg&ve ves mJeeb Deheves neLeeW mes ewheoer keer JesCeer keer ieeB" Keesueer~ hegve:
mveeve Deeefo kejkes meYeer ves Yeespeve heeve enCe efkeee~
Deveblej heeC[Je Deewj ewheoer kees meeLe ueskej eerke=<Ce meceg kes
efkeveejs Deees Deewj MebKeveeo efkeee efpememes meye efoMeeDeeW ceW Meyo Jeehle nes
ieee~ Gme mecee JeneB echeeveiejer kes yeenj efmLele efpevesv YeieJeeved kees

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

55

vecemkeej kejkes OeelekeerKeC[ kes veejeeCe ves hete YeieJeved! cegPe meceeve
YeefeOeejke efkemeves en MebKe yepeeee nw ? YeieJeeved ves kene efke en
pecyeterhe kes Yejle#es$e kee veejeeCe eerke=<Ce nw, Deheveer yenve ewheoer kes
njCe mes eneB Deeee Lee~ veejeeCe keefheue kees eerke=<Ce mes efceueves keer
Fe ngF& efkevleg YeieJeeved ves kene leerLekej-leerLebkej mes, eeJeleea-eeJeleea
mes, veejeeCe-veejeeCe mes efceue veneR mekeles nQ, kesJeue efevn cee$e mes ner
Gvekee-legcneje efceueehe nes mekelee nw~ leovevlej keefheue veejeeCe JeneB
Deees Deewj otj mes ner meceg ceW ke=<Ce kes OJepe kee mee#eelkeej ngDee~
keefheue veejeeCe ves Decejkebkeehegjer kes jepee heeveeYe kees Fme veere ke=le kes
keejCe yengle ner hekeeje~

eerke=<Ce kee keeshe


ke=<Ce leLee heeC[Je henues keer lejn cenemeeiej kees MeerIe ner heej kej
Fme le hej Dee iees~ JeneB ke=<Ce efJeeece kejves ueies Deewj heeC[Je eues
iees~ heeC[Je veewkee kes eje iebiee kees heej kej oef#eCe le hej Dee "njs~
Yeerce ves eer[e kes mJeYeeJe mes JeneB veewkee le hej efhee oer~ peye eerke=<Ce
Deees leye hete~ Deehe ueesie iebiee kees kewmes heej efkeS ? leye Yeerce ves ke=<Ce
keer meeceLe& kees osKeves kes keglegnue mes ken efoee nce ueesie YegpeeDeeW mes lewj
kej Deees nQ~ eerke=<Ce Yeer Iees[eW meefnle jLe kees Ske neLe hej ueskej Ske
neLe Deewj pebIeeDeeW mes MeerIelee mes iebiee veoer kes Fme heej Dee iees~ leye
heeC[JeeW ves eerke=<Ce kee Deeefuebieve kej DehetJe& Meefe keer eMebmee keer Deewj
Yeerce ves Deheves eje veewkee efheeves keer nBmeer keer yeele yelee oer~ Gme mecee
eerke=<Ce kees heeC[JeeW hej eesOe Dee ieee keeeWefke Demecee ner nBmeer Deer

56

pewve ceneYeejle

veneR ueieleer nw~ eerke=<Ce ves kene Dejs heeC[JeeW! legceves DeveskeeW yeej ceveg<eeW
kes efueS Yeer DemebYeJe Ssmes DeveskeeW efJeMes<e keee& osKeW nQ efhej Yeuee eneB
cesjer Meefe keer keee hejer#ee kejveer Leer ?
Fme ekeej Jes GvneR kes meeLe nefmleveehegj iees Deewj JeneR Deheveer yenve
megYee kes heew$e (heesles) kees jepe oskej heeC[JeeW kees oef#eCe efoMee ceW Yespe
efoee~ Gme mecee keer Ievee mes DeleefOeke og:Keer ngS heeBeeW heeC[Je,
Deheveer eer Deewj Deheves heg$eeW kees meeLe ueskej oef#eCe ceLegje kees eues iees
Deewj JeneB jepe kejves ueies~

YeieJeeved vesefceveeLe kee Jewjeie (8)


eer vesefceveeLe kee Delegue yeue
efkemeer mecee egJee vesefcekegceej, yeueosJe Deewj veejeeCe Deeefo keesefkeesef eeoJeeW mes Yejer ngF& kegmegceefe$ee veeceke meYee ceW iees~ meye jepeeDeeW
ves G"kej eYeg kees vecemkeej efkeee Deewj eerke=<Ce ves Yeer eYeg keer DeieJeeveer
kej Deheves yejeyej efye"eee~ Gme mecee meYeer kes yeue keer eMebmee neslesnesles Deveske jepeeDeeW ves eerke=<Ce veejeeCe kes yeue kees meJee&efOeke yeleueeee leye
eer yeueYe ves kene efke leerLekej vesefceveeLe kee yeue veejeeCe Deewj eeJeleea mes
Yeer DeefOeke nw~ Dele: Fme meYee ceW eer vesefcekegceej mes DeefOeke yeueMeeueer keesF&
veneR nw~ leye eerke=<Ce ves vesefceveeLe keer lejhe osKee Deewj kene efke yeengeg ceW
hejer#ee keeeW ve kej ueer peeJes~ YeieJeeved vesefceveeLe ves Gme mecee nBmekej keneefke Deepe! yeengeg keer keee DeeJeMekelee nw ? Deehe cesjer Fme keefvee
DeBiegueer kees ner meerOee kej oW~ eerke=<Ce ves hetjer Meefe ueiee oer efkevleg Demeheue
ner jns, leye JeneB eervesefceveeLe kes yeue keer eMebmee nesves ueieer~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

57

eer vesefceveeLe keer peue eer[e


Ske mecee yemeble $e+leg kes Deeves hej eerke=<Ce Deble:hegj keer jeefveeeW
kes meeLe YeieJeeved vesefceveeLe kes meeLe leLee Deveske jepee cenejepeeDeeW mes
Jesefle nes efiejveej heJe&le hej eer[e keer Fe mes iees Les~
eeefhe YeieJeeved vesefceveeLe mJeYeeJe mes ner jeie mes heje*dcegKe Les efhej
Yeer Jes eerke=<Ce keer jeefveeeW kes Deeen mes JeneB Meerleue peue mes Yejs
peueeMee ceW eer[e kejves ueies~ es jeefveeeB keYeer lewjleeR, keYeer [gyekeer
ueieeleeR, keYeer efheekeeefjeeW ceW peue Yejkej Ske-otmejs kes Thej [eueleeR,
keYeer DeBpegueer ceW peue Yejkej GeueleeR~ Jes peye vesefceveeLe kes Thej peue
Geueves ueieeR leye eervesefcekegceej ves Yeer peuoer-peuoer peue Geue kej
Gve meyekees efJecegKe kej efoee~
peueeer[e kes Deveblej efeeeW ves eer vesefceveeLe kes Mejerj kees heeWe
Deewj GvnW otmejs Jee henveees~ eer vesefcekegceej ves pees lelkeeue ieerues Jee
es[s Les Gmes efveees[ves kes efueS GvneWves nBmeles ngS eerke=<Ce keer escehee$e
jeveer peecyeJeleer kees ken efoee~ Jen yeveeJeer eesOe efoKeueeleer ngF& yeesueer
pees ceneveeieMeee hej Dee{ nes ceneMebKe kees hetBkevesJeeues nQ, eejlve kes
mJeeceer Ssmes cesjs heefleosJe ves Yeer cegPes keYeer Ssmeer Dee%ee veneR oer nw efhej Deehe
keesF& efJeefe$e heg<e ner peeve he[les nQ pees efke cesjs efueS ieeruee Jee efveees[ves
kee Ssmee DeeosMe os jns nQ....~
Flevee megveles ner Deve jeefveeeW ves Gmemes kene-Dejer efveue&ppe! leerve
ueeske kes mJeeceer Ssmes efpevesvosJe keer let efveboe keeeW kej jner nw ?....~ YeeYeer
peecyeJeleer kes Jeeve megvekej vesefceveeLe ves nBmeles ngS kene-letves eerke=<Ce
kes efpeme heew<e kee JeCe&ve efkeee nw Jen mebmeej ceW efkelevee keef"ve nw ?

58

pewve ceneYeejle

Fme ekeej kenkej eYeg Jesie mes veiej keer Deesj iees Deewj MeerIelee mes
jepecenue ceW Iegme iees~ Jes uenueneles ngS heCeeDeeW mes megMeesefYele eerke=<Ce
keer efJeMeeue veeieMeee hej e{ iees Deewj Mee& Oeveg<e kees G"ekej elebee
mes ege kej efoee leLee heebepeve MebKe kees peesj mes heBtke efoee~
MebKe kee TBee mJej Ssmee ietBpee efke neLeer Yeer Deeueeve KecYeeW kees
lees[kej Yeeieves ueies~ meejs veiej ceW nueeue cee ieeer~ eerke=<Ce ves Yeer leueJeej
KeeRe ueer~ helee ueieeves hej peye mener meceeeej efJeefole ngDee lees MeerIe ner Deheveer
DeeegOeMeeuee ceW iees~ JeneB eer vesefceeYeg kees veeieMeee hej DeveeojhetJe&ke Ke[s
osKe efJeefmcele nes G"s~ peeW ner GvnW ceeuetce ngDee efke en keee& eer vesefceveeLe
ves jeveer peecyeJeleer kes ke"esj MeyoeW mes efkeee nw leeW ner GvnW DeleefOeke n<e&
Deewj meblees<e ngDee~ Deeies ye{kej GvneWves eer vesefceeYeg kee Deeefuebieve kej Gvekee
DeleefOeke melkeej efkeee Deewj Deheves Iej Dee iees~
GvnW Fme yeele keer KegMeer ngF& efke yengle efoveeW yeeo eewJeve kees eehle
eer vesefcekegceej kes Deboj jeie kee Debkegj hete nw~ Dele: eYeg kee eesOe Yeer
eerke=<Ce kes meblees<e kee keejCe yeve ieee~ eer yeueosJe mes hejeceMe& kej
GvneWves eer vesefcekegceej kes efueS jepee Gemesve keer kevee jepeerceleer keer
eeevee keer~ jepee Gemesve ves kene-eYees! cesjer heg$eer leerLekej YeieJeeved
keer efeee nes Fmemes ye{kej cegPes keee KegMeer nes mekeleer nw~

eer vesefceveeLe kee efJeJeen meceejbYe


YeieJeeved vesefceveeLe jLe hej meJeej nes Jeve keer MeesYee osKeves kes efueS
efvekeues Les Gvekes meeLe Deveske jepekegceej Les~ DeeieW osKeles nQ Ske peien Deveske
le=CeYe#eer heMeg yeeBOes iees nQ~ YeieJeeved ves jLe jeskekej hete-ns meejefLe! es

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

59

yengle meejs heMeg eneB keeeW jeskes iees nQ ? meejefLe ves efJevee mes keneeYees! Deehekes efJeJeen ceW ceebmeYeespeer jepeeDeeW kes efueS Fvekees eneB
jeskee ieee nw~ eYeg ves lel#eCe ner heMegDeeW kees yebOeve cege kej efoee, GvneWves
#eCecee$e ceW DeJeefOe%eeve mes peeve efueee efke en cee$e Ske <e[deb$e yeveeee
ieee nw~ Jes Gmeer mecee jLe kees Jeeheme cees[kej Deheves mLeeve hej Dee iees~

YeieJeeved kee oer#ee enCe


leYeer ueewkeebefleke osJeeW ves Deekej eYeg kes Jewjeie keer mlegefle keer Deewj meewOece&
Fb Deeefo osJeeW ves Deekej GvnW heeuekeer ceW efJejepeceeve kej meneeceJeve ceW ues iees~
JeneB YeieJeeved ves owiebyejer oer#ee enCe kej ueer Deewj Oeeve ceW ueerve nes iees~

eYeg kees kesJeue%eeve


hheve efove kes Deveblej eYeg kees kesJeue%eeve nes ieee~ leye yeueYe
Deewj eerke=<Ce ves YeieJeeved kes meceJemejCe ceW oMe&ve kej Oece& GheosMe eJeCe
efkeee~ Gmeer mecee jepeerceleer Deeefe&kee oer#ee ueskej Deeefe&keeDeeW keer eOeeve
ieefCeveer yeve ieeer~ JeneB eer Jejoe cenecegefve ieCeOej Les~
Ske yeej eer yeueYe ves eMve efkeee YeieJeeved! eerke=<Ce kee jepe
efkeleves keeue leke jnsiee ? Deewj ejeJeleer keer efmLeefle efkeleves keeue leke
jnsieer ? Fve eMveeW kee Gej YeieJeeve ves Ssmee efoee efke cee kes nsleg mes
en veiejer erheeeve cegefve eje ve nesieer~ efJe<Ceg kee pejlkegceej mes cejCe
nesiee~ en megvekej erheeeve (yeueosJe kes ceecee) oer#ee ueskej lelkeeue
JeneB mes otj eues iees Deewj YeeF& pejlkegceej ves Yeer keewMeecyeer Jeve kee
Deeee efueee~ nefjJebMe hegjeCe ceW kene nw efke yeejn Je<e& meceehle nes ieS
leye Ske ceeme DeefOeke kees ve Keeue kej erheeeve cegefve ejeJeleer kes yeenj

60

pewve ceneYeejle

Deekej Oeeve ceW ueerve nes iees~ hetJe& ceW ner ke=<Ce ves veiej ceW en Iees<eCee
keje oer Leer efke cee yeveeves kes meeOeve Deewj cee MeerIe ner eece mes yeenj
Deueie kej efoS peeeW~ Gme mecee mecemle ceefoje Deeefo kees meYeer ves
keobyeefieefj keer ieghee ceW heWke efoee Lee~ Jen ceefoje yengle efoveeW leke Jeve ceW
efMeueekegC[eW ceW Yejer jner~ eerke=<Ce ves en Yeer Iees<eCee keje oer efke keesF& Yeer
nceejs F efce$e, helveer, heg$e Deeefo oeref#ele nesvee eenW lees ceQ GvnW cevee veneR
kejlee, Gme mecee eegcvekegceej Deeefo heg$eeW ves Deewj efkeceCeer, meleYeecee
Deeefo jeefveeeW ves oer#ee ues ueer Leer~

eefjkee oen
efkemeer mecee Jeve eer[e mes Lekes ngS Mecyet Deeefo kegceejeW ves Jeve ceW
heeme mes heeref[le nes peue mecePekej Gme efMeueekegC[ keer ceefoje kees heer efueee
Deewj Gvcee YeeJe kees eehle nes ieS~ ceeie& ceW OeevemLe cegefve erheeeve kees osKe
Ghemeie& kejvee Meg kej efoee~ Ssmee yeesues efke ener meeOeg eefjkee kees Yemce
kejsiee~ yengle osj leke Ghemeie& menves kes yeeo Jes cegefve Oewe& mes egle neskej
eg nes ieS~ Jes eesOe mes Yejkej Deefivekegceej peeefle kes YeJeveJeemeer osJe nes ieS
Deewj JeneB mes Deekej eefjkee ces bDeeie ueiee oer~ GOej Mecyegkegceej Deeefo MeerIe
ner veiej mes efvekeue kej cegefve nes ieS~ Oet-Oet kejkes eoMe eespeve eceeCe
ejeJeleer peueves ueieer, heuemJehe efkeleveeW ves mebveeme ues efueee, efkeleves ner
Deefive ceW le[he-le[he kej cej ieS~ eerke=<Ce yeueosJe Ieye[e kej ceelee-efhelee
keer j#ee kejves kees leweej ngS efkevleg Demeheue jns~ en heehe erheeeve cegefve kes
efueS Ieesj mebmeej kee keejCe yeve ieee~1
1. nefjJebMehegjeCe he=. 758~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

61

yeueosJe Deewj eerke=<Ce pewmes-lewmes efvekeue kej hegCe #eerCe nes peeves
mes yevOegJeie& jefnle nesles ngS og:efKelecevee oef#eCe keer Deesj eues ieS~
heeC[JeeW kees ue#e kej es oef#eCe pee jns Les efke ceeie& ceW keewMeecyeer Jeve ceW
eerke=<Ce heeme mes Jeekegue nes ues ieS Deewj yeueosJe peue {tB{les-{tB{les
otj efvekeue ieS~ FOej pejlkegceej ves eerke=<Ce kes Jee kes esj kees Jeeeg mes
efnueles ngS osKekej otj mes nefjCe mecePe yeeCe euee efoee~ Gme mecee
heeoleue mes efJe nesles ner ke=<Ce menmee G" yew"s~ leye pejlkegceej ves Deekej
kene efke ceQ JemegosJe kee heeje heg$e, yeueYe Deewj eerke=<Ce kee YeeF& n@B@t~
eerke=<Ce keer j#ee keer YeeJevee kejles ngS yeejn Je<e& mes pebieue ceW Ietce jne
ntB~ nee!nee! en keee ngDee ? leye eerke=<Ce ves Gmes heej kej keg
mecePee-yegPeekej Dehevee keewmlegYeceefCe Gmekes neLe ceW oskej JebMe keer j#ee
kes efueS Gmes MeerIe ner Yespe efoee Deewj kene efke legce heeC[JeeW mes meye
meceeeej kenes~ Gme mecee eLeeLe& efJeeej kejles ngS vesefceeYeg kees vecemkeej
kej YeefJe<eled ceW leerLekej nesves Jeeues Ssmes eerke=<Ce ves eeCe efJemepe&ve kej
efoes~ yeueosJe Jeeheme Deekej YeeF& kees ce=leke osKekej ceesn mes heeieue
neskej n ceeme leke MeJe kees ueskej efhejles efhejs~1

yeuesoJe keer oer#ee


peye heeC[JeeW kees en meceeeej efceuee lees Jes ueesie yengle og:Keer ngS
Deewj FOej Deees~ yeueYe kes ceesn kees osKekej Fve ueesieeW ves leLee DeveeW ves
Yeer yengle keg GheosMe efoee, efkevleg yeueYe hej keg Yeer eYeeJe veneR
he[e~ Fve heeC[JeeW ves Yeer GvneR kes meeLe jnles ngS Je<ee&keeue JeneR meceehle
kej efoee~ n cenerves kes Deveblej efmeeLe&osJe kes eje mebyeesOeve kees eehle
1. nefjJebMehegjeCe he=.590~

62

pewve ceneYeejle

ngS yeueosJe ves pejlkegceej Deewj heeC[JeeW kes meeLe legbieerefieefj kes efMeKej hej
eerke=<Ce kee oen mebmkeej kej mJeeb pewvesejer oer#ee ues ueer~ Deveblej
heeC[JeeW ves efhej mes Deveske JewYeJe ege eefjkee veiejer kees yemeekej
pejlkegceej kees jepe eoeve efkeee~

heeC[JeeW keer oer#ee


Deveblej mebmeej kes og:Ke mes YeeYeerle ngS heeC[Je, heuueJe osMe ceW
efJenej kejles ngS eer vesefce efpevesej kes meceJemejCe ceW hengBes~ YeieJeeved kees
leerve eoef#eCee oskej vecemkeej kejkes Oece& eJeCe efkeee~ meYeer ves ece mes
Deheves-Deheves hetJe&YeJe hets Deewj Deble ceW pewvesejer oer#ee enCe kej ueer~
kegvoer, ewheoer, megYee Deeefo ves Yeer jepeerceleer Deeefe&kee kes meceerhe Deeefe&kee
oer#ee ues ueer~ heeBeeW heeC[Je jlve$ee mes efJeMeg, hebe ceneele, meefceefle,
iegefhle Deeefo mes Deheveer Deelcee kee efebleJeve kejles ngS Deelce-efmeef kes
efueS Ieesj lehe kejves ueies~
eer Yeerce cegefvejepe ves Ske efove Yeeues kes DeeYeeie mes efoes ngS
Deenej kees enCe kejves kee efveece efueee~ #egOee mes Gvekee Mejerj ke=Me nes
ieee Lee~ n cenerves ceW Gvekee en Je=eheefjmebKeeve hetje ngDee Deewj Deenej
ueeYe ngDee~ 2

heeC[Je cegefveeeW hej Ghemeie&


efkemeer mecee es heeBeeW heeC[Je cegefve meewje^ osMe kes Me$egbpee heJe&le
hej eeflecee-eesie mes efJejepeceeve nes iees~ Gme mecee ogeexOeve keer yenve kee
heg$e kegeg&Oej JeneB Deeee Deewj heeC[JeeW kees Deheves ceecee kes Me$eg mecePekej
1. nefjJebMehegjeCe he=.590~

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

63

Gve hej oeCe Ghemeie& kejves ueiee~ Gmeves ueesns kes meesuen ekeej kes Gece
DeeYet<eCe yeveJeees efpeveceW kegC[ue, yeepetyebo, nej Deeefo Les Deewj leere
Deefive ceW GvnW lehee-leheekej ueeue JeCe& kes Debieejs pewmes kej-kejkes Gve
heeC[JeeW kees meb[emeer mes henveevee Meg efkeee~ cemleke hej cegkeg, ieues ceW
nej, kej ceW kebkeCe, yeepetyebo, kecej ceW kejOeveer, ejCeeW ceW heeoYet<eCe,
heeBeeW DeBiegefueeeW ceW cegefkeeeW Deeefo Deefivecee iejce-iejce henvee oeR~ pewmes
Deefive uekeef[eeW kees peueeleer nw Jewmes ner Jes meye Deefivecee DeeYet<eCe cegefveeeW
kes Mejerj kees peueeves ueies~ Gme mecee Gve cegefveeeW ves Oeeve kee Deeee
efueee, Jes yeejn YeeJeveeDeeW kee Deewj Mejerj mes efvece&celee kee efebleJeve kejves
ueies~ JeemleJe ceW efoiecyej pewve meeOeg Ssmes-Ssmes Ieesj Ghemeie& kes mecee
Deheves Oewe& Deewj #ecee mes efJeeefuele veneR nesles nQ~

cees#eieceve Je meJee&Le&efmeef ieceve


Jes heeC[Je cegefve Mejerj kees Deheveer Deelcee mes efYeVe mecePekej Megesheeesie
ceW efmLej neskej esCeer ceW e{ iees~ Oece&jepe egefOeefj, Yeerce Deewj Depeg&ve
cegefveeeW ves #ehekeesCeer ceW e{kej MegkeueOeeve kes eje Ieeefleee keceeX kee
veeMekej kesJeue%eeve kees eehle kej efueee Deewj lel#eCe ner DeIeeefleee keceeX
kee veeMekej es Debleke=led kesJeueer cees#e kees eehle nes ieS, hejce efme
hejceelcee yeve ieS~ Ske #eCe ceW Dee"JeeR he=LJeer kes Thej levegJeeleJeuee kes
DeeYeeie ceW efJejepeceeve nes ieS~
vekegue Deewj menosJe cegefve GheMece esCeer hej e{s Les~ es oesveeW ye[s
YeeF&eeW keer oen kees meesekej Deekegueefee nes iees Les~ FmeefueS eneB mes
Ghemeie& menve kejkes JeerjcejCe kejles ngS meJee&Le&efmeef ceW Denefcev nes

64

pewve ceneYeejle

iees nQ~ JeneB hej leQefleme meeiej leke jnWies hegve: ceveg<e neskej leheeee& kejkes
Gmeer YeJe mes cees#e eehle kejWies~ es heeBeeW heeC[Je cegefve ceneved Ghemeie&
efJepeslee ngS nQ~ Fve heeC[JeeW kees Fme nefmleveehegj ceW ngS Deepe ueieYeie
efeemeer npeej heeBe meew Je<e& ngS nQ~ FvnW cesje ceve, Jeeve, keee mes
yeejcyeej vecemkeej nesJes~

B:C: B:C