You are on page 1of 665

vece efmesYe

eerceodYeieJelheg<heobleYetleyeefueefJejefele

<ed K eC[eiece:
mehleceevLe:
(Demeevleie&le)

#egkeyevOe-efleereKeC[
efmeevleefevleeceefCeerkeemeceefvJele:
(ieefCeveer%eeveceleerefJejefelee)

cebieueeejCeced
eerheeeYeosJeee,
efJeeeefleMeekeeefjCes~
veceesYeerefhmeleefmeeLe, les e efoJeOJeefveb mlegce~~1~~
ueeskes ecelkeeefjCeeR eerheeeYeefpeveeefleceeb oMe oMe n<ee&eflejskesCe ceee eerheeeYeefpeveosJeme mlegefle efeeles-

<edKeC[eiece-efleere KeC[
#egkeyebOe
cebieueeejCe
MueeskeeLe&-efJee ceW DeefleMeekeejer leerLekej YeieJeeve eer heeeYeefpevesv kees SJeb Gvekeer ueeskeefnlekeeefjCeer
efoJeOJeefve kees DeYeerefhmele efmeef-ceveesJeeef_le heue keer eeefhle nsleg nce vecemkeej kejles nQ~~1~~
YeeJeeLe&-<edKeC[eiece kes Fme efleere KeC[ keer efmeevleefebleeceefCe erkee efueKeves kee MegYeejbYe hetpe
ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe eer %eeveceleer ceeleepeer ves jepemLeeve kes eefme DeefleMee #es$e eerheocehegje leerLe&
hej YeieJeeve heeeYe kes ejCemeeefveOe ceW Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew lesF&me (2523) ceW heeuiegve Megkeuee
efleeree, efoveeBke 10 ceee& 1997 kees efkeee nw, FmeerefueS Gve "s leerLekej YeieJeeve heeeYeg kees cebieueeejCe ceW
vecemkeej kejles ngS erkeeebLe keer efveefJe&Ive uesKeve e=BKeuee kes hetCe& nesves nsleg YeeJevee Yeeeer nw~
ueeske ceW DeefleMee ecelkeeefjCeer eerheeeYe efpevesv keer eeflecee kee hegve: hegve: oMe&ve kejkes Delevle n<e&
kee DevegYeJe kejles ngS cesjs eje YeieJeeve heeeYeg keer mlegefle keer pee jner nw-

2 / cebieueeejCe

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eerheeeYemlegefle1
Ghepeeeflevo:heeeYe: heeheueeMeuesMe:, heeeueeeefueefle eecetefle&:~
yeYeew YeJeeved YeJeheeesneCeeb, heeekejeCeeefceJe heeyevOeg:~~1~~
yeYeej heeeb e mejmJeleeR e, YeJeevhegjmleeleeflecegefeue#cee:~
mejmJeleercesJe meceeMeesYeeb, meJe&%eue#ceeR pJeefueleeb efJecege:~~2~~
MejerjjefMceemej: eYeesmles, yeeueeke&jefMceefJejeefueueshe~
vejecejekeerCe&meYeeb eYeeJewueme heeeYeceCes: mJemeevegced~~3~~
veYemleueb heuueJeeefVeJe lJeb, menehe$eecyegpeieYe&eejw:~
heeoecyegpew: heeefleleceejoheex, Yetceew epeeveeb efJepenLe& Yetlew~~4~~
iegCeecyegOes efJe&eg<ecehepeeb, veeKeC[ue: mleeslegceueb leJe<ex:~
eeiesJe ceeked efkecegleeefleYeefe, cee yeeueceeueeheeleeroefcelLeced~~5~~

eerheeeYe mlegefle
MueeskeeLe&-efpevekes Mejerj kee JeCe& keceue he$e kes meceeve ueeue jbie kee Lee, efpevekeer DeelcemJehe
efvece&uecetefle& Devevle%eeveeefohe Devlejbie ue#ceer mes leLee efpevekeer mecemle Gece ue#eCeeW mes meefnle Mejerj he cetefle&
efve:mJesolJe Deeefo-hemeervee Deeefo kes DeYeeJe he yeee ue#ceer mes Deeefueefle Leer, Ssmes ns heeeYe efpevesv!
Deehe YeJe peerJeheer keceueeW kes efnleesheosMe he efJekeeme kes efueS Gmeer lejn megMeesefYele ngS Les, efpeme lejn efke
keceue mecetn kes efJekeeme kes efueS mete& megMeesefYele neslee nw~~1~~
ns heeeYe efpevesv! Deeheves cees#eheer ue#ceer kes hetJe& DeLee&led Dejnble DeJemLee ceW Devevle%eeveeefohe ue#ceer
Deewj efoJeJeeCeer-efoJeOJeefve kees OeejCe efkeee Lee DeLeJee mecemle heoeLeeX kes eefleheeovehe efJeYetefle Deewj
meceJemejCeeefo he mecemle MeesYee mes ege efoJeJeeCeer kees ner OeejCe efkeee Lee~ hegve: mecemle kece&ceue mes jefnle
neskej owoerheceeve-meoe Gheeesiehe meJe&%elee he ue#ceer kees OeejCe efkeee Lee~~2~~
eele:keeueerve mete& keer efkejCeeW kes meceeve keebefle Jeeues mJeeceer! Deehekes Mejerj mebyebOeer efkejCeeW kes mecetn ves
ceveg<e Deewj osJeeW mes Jeehle meceJemejCe meYee kees Gme lejn Deeefuehle kej jKee Lee, efpeme lejn efke heejeieceefCe
kes heJe&le keer eYee Deheves heee&Yeeie kees Deeefuehle kej jKeleer nw~~3~~
ns efpevesv! keeceosJe kes ieJe& kees ve kejves Jeeues Deeheves meneoue keceueeW kes ceOe ceW eueves Jeeues Deheves
ejCe keceueeW kes eje DeekeeMe leue kees heuueJeeW mes ege pewmee kejeles ngS he=efLeJeer hej efmLele epeepeveeW keer efJeYetefle
kes efueS efJenej efkeee Lee~~4~~
ns YeieJeved! mecemle $e+efeeW kes efveOeeve mJehe Deehekes iegCeheer meeiej kes Ske yetbo keer Yeer efvejvlej mlegefle
kejves kes efueS peye Fv henues ner meceLe& veneR nes mekee nw, leye cesjs pewmee DemeceLe& ceveg<e kewmes meceLe& nes mekelee nw ?
DeLee&led veneR nes mekelee nw~ en leere Yeefe ner cegPe De%eeveer mes Fme lejn kee mleJeve keje jner nw~~5~~
1. eer mecevleYeeeee& jefele~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

cebieueeejCe / 3

Yetefcekee-Deefmceved ceOeueeskes pebyeterhes Yejle#es$emeee&KeC[s YeejleosMes jepemLeeveeosMes heehegej veeceeefleMee#es$eb


eefmeceefmle~ De$emLee YetieYe&efveie&lee eerheeeYeefpeveeeflecee ecelkeeefjCeer Jele&les~ De$eeefleMee#es$es oMe&veb ke=lJee
vetleveefJejepeceeve-Ke[dieemeve efJeMeeuekeee-eerheeeYeefpeveeefleceeee he_eece=lewce&neefYe<eskeb efJeueeskeeemceekeboeecyegpeb
efJekeefmeleb peeleb~
<edKeC[eieceevLes keefLeleb eled
meJJeeflelLeejsefnblees heGcehhenYe[ejDees yengmeermeheefjJeejes leermemenmmeeefne-efleefCCeuekeKecesecegefCeieCeheefjJegoeeoes~1 SleefVeefele eerheeeYeleerLekejheeoejefJevoees: ef$ekejCeMegdeevevleMees vecemkejesefce DeefleMeeYeefeYeeJesve~
eerceodYeieJeodOejmesveeeee&Jee&cegKekeceueeoOeerle eerheg<heovleYetleyeefuemetefjYeeb YeJepeveevegeneLe
<edKeC[eieceveeceOesees evLees efJejefele:~ Deefmceved Deeieces peerJemLeeve-#egkeyebOe-yebOemJeeefcelJeefJeeeJesoveeKeC[-Jeie&CeeKeC[-ceneyebOeeesefle <edKeC[e: meefvle~
De$e <eKeC[cevlejsCe heeKeC[s<eg <edmene-DeMele-SkeelJeeefjbMelmet$eeefCe meefvle~ leeLee
Deefmceved hejceeieces eLeceKeC[s efmene-ef$eMele-hebemehleeflemet$eeefCe, efleereKeC[s <e[dvetve<ees[MeMelemet$eeefCe, le=leereKeC[s elegefJeMeleefOekeef$eMelemet$eeefCe, elegLe&KeC[s hebeefJebMeleefOekehebeoMeMelemet$eeefCe,
hebeceKeC[s $eeesefJebMeleefOeke-meneeefCe met$eeefCe meefvle~
peerJemLeeveveeefcve eLeceKeC[s meleheCee-JeeceeCeevegiece-#es$eevegiece-mheMe&veevegiece-keeueevegiece-

Yetefcekee-Fme ceOeueeske ceW pecyeterhe kes Yejle#es$e kes Deee&KeC[ ceW YeejleosMe kes jepemLeeve eosMe ceW
heehegje veece kee DeefleMee #es$e eefme nw~ eneB efJejepeceeve eerheeeYe YeieJeeve keer eeflecee YetieYe& mes eehle
ecelkeeefjke eeflecee kes he ceW ceeveer peeleer nw~ Fme DeefleMee#es$e kes oMe&ve kejkes eneB vetleve efJejepeceeve
Ke[dieemeve efJeMeeuekeee leerLekej heeeYe YeieJeeve keer efpeveeeflecee kee hebeece=le DeefYe<eske-ceneefYe<eske osKekej
nce meYeer kes oe keceue ehegefuuele nes iees~
<edKeC[eiece ebLe keer OeJeuee erkee ceW kene nw efkemechetCe& leerLekejeW keer Dehes#ee heeeYe Yeejke kee efMe<e heefjJeej DeefOeke Lee, keeeWefke Jes leerve ueeKe leerme
npeej cegefveieCeeW mes Jesefle Les~ Fme ekeej efveee kejkes eer heeeYe leerLekej YeieJeeve kes ejCekeceueeW ceW
DeefleMee YeefeYeeJe mes ceve-Jeeve-keee keer MegefhetJe&ke Devevleyeej vecemkeej nw~
eerceeved YeieJeeved eerOejmesveeeee&Jee& kes cegKekeceue mes DeOeeve kejkes eer heg<heovle-Yetleyeueer DeeeeeeX ves
YeJe eeefCeeeW hej Devegen kejves nsleg <edKeC[eiece veecekee ebLe jee~ Fme <edKeC[eiecehe Deeiece ceW
peerJemLeeve-#egkeyebOe-yebOemJeeefcelJeefJeee-JesoveeKeC[-Jeie&CeeKeC[ Deewj ceneyebOe veecekes n KeC[ nQ~
FmeceW "s KeC[ kes efyevee heeBe KeC[eW ceW n npeej Dee" meew Fkeleeefueme (6841) met$e nQ~ Jes Fme
ekeej nQFme hejceeiece met$e ebLe kes eLece KeC[ ceW oes npeej leerve meew heenej (2375) met$e nQ, efleere KeC[
ceW hevn meew eewjeveJes (1594) met$e nQ, leermejs KeC[ ceW leerve meew eewyeerme (324) met$e nQ, elegLe& KeC[ ceW
hevn meew heeerme (1525) met$e nQ Deewj hebece KeC[ ceW Ske npeej lesF&me (1023) met$e nQ~
peerJemLeeve veece kes eLece KeC[ ceW meleheCee-JeeceeCeevegiece-#es$eevegiece-mheMe&veevegiece-keeueevegiece1. <edKeC[eiece (OeJeueeerkee meceefvJele) heg.-3, he=-98~

4 / cebieueeejCe

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Devlejevegiece-YeeJeevegiece-DeuheyenglJeevegieceveeceeevegeesieejeefCe, veJeetefuekeee meefvle~ efleereKeC[s #egkeyebOes


yebOekeeveeb eheCeeeeb SkepeerJesve mJeeefcelJeb, SkepeerJesve keeue: Fleeefo SkeeoMeevegeesieejeefCe meefvle~
yebOemJeeefcelJeefJeeeveeefcve le=leereKeC[s yebOeheosve yebOekelee& keLeles~ De$eebLes efkeb yebOe: hetJe Jegefeles ?
efkeb Goe: Fleeefo $eeesefJebMeefle he=emleemeeb GejeCeerleeefohesCe %eeveeJejCeeefo kece&Ceeb keejCeeoerefve keLevles~
hegvee efleereeeCeerehetJe&me hetJee&vle-Dehejevle-OegJe-DeOegJe-eeveueefyOe-DeOegJemebeefCeOeeve-keuhe-DeLe&YeewceeJeeee-meJee&Le&-keuheefveee&Ce-Deleerlekeeueefme-Deveeielekeeueefme-yegeesefle elego&MeeefOekeeje: meefvle~
lesYe: eeveueefyOe veecehebeceJemlegvees efJebMeefleeeYe=les<eg elegLe cenekece&eke=efleveece eeYe=leb Jele&les~ Deme
eeYe=leme elegefJeMeefle-DevegeesieejeefCe-ke=efle-Jesovee-mheMe&-kece&-eke=efle-yebOeve-efveyebOeve-eece-Gheece-Goecees#e-mebece-uesMee-uesMeekece&-uesMeeheefjCeece-meeleemeele-oerIe&mJe-YeJeOeejCeere-hegueee-efveOeeeefveOeeefvekeeefeleeefvekeeefele-kece&efmLeefle-heefecemkebOe-DeuheyenglJeeefve esefle~
JesoveeveeceelegLe&KeC[s ke=efle-Jesoveeveeceef-DevegeesieejeesefJe&mle=leefJeJeseveceefmle~ Jeie&CeeveecehebeceKeC[s
Mes<emheMee&efoeefJebMelevegeesieejeCeeb keLeveb %eeleJeced~
SJeb veeceefveheCehesCe meb#eshesCe hebeKeb[evLeeveeb efJe<eeefJeJesevee metefeleeefmle~
DeLe Jeerjeyos $eeesefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces heeuiegveMegkeueeefleereeeeb eele:keeues eerheeeYeosJeme
efpeveeefleceemece#es GheefJeMe eerceodYeieJelheg<heovleYetleyeefueeCeerle<edKeC[eiecemeevleie&le #egkeyevOeveecvees
efleereKeC[me efmeevleefebleeceefCeerkee ceee eejyOee~

Devlejevegiece-YeeJeevegiece Deewj DeuheyenglJeevegiece veecekes Dee" Devegeesieej SJeb veew etefuekeeSB nQ~ efleere KeC[
kes Devleie&le #egkeyebOe ceW yebOeke peerJeeW keer eheCee ceW Ske peerJe kes meeLe mJeeefcelJe, Ske peerJe keer Dehes#ee keeue
Fleeefo ieejn Devegeesieej nQ~ yebOemJeeefcelJeefJeee veece kes le=leere KeC[ ceW yebOe heo kes eje yebOekelee& kee
keLeve efkeee ieee nw~ eneB Fme ebLe ceW keee yebOe hetJe& ceW JegefVe neslee nw ? Goe keee nw ? Fleeefo lesF&me
eMve nQ, Gvekes Gej Fleeefo he mes %eeveeJejCe Deeefo keceeX kes keejCe kens iees nQ~
hegvee efleere DeeeeCeere hetJe& kes hetJee&vle-Dehejevle-OegJe-DeOegJe-eeveueefyOe-DeOegJemebeefCeOeeve-keuhe-DeLe&YeewceeJeeee-meJee&Le&-keuheefveee&Ce-Deleerlekeeueefme-Deveeielekeeueefme Deewj Deveeielekeeueyeg es eewon DeefOekeej
nQ~ GveceW mes eeveueefyOe veeceke hebece Jemleg kes yeerme eeYe=leeW ceW elegLe& cenekece&eke=efle veece kee eeYe=le nw~ Fme
eeYe=le kes eewyeerme Devegeesieej nQ-ke=efle-Jesovee-mheMe&-kece&-eke=efle-yebOeve-efveyebOeve-eece-Gheece-Goecees#e-mebece-uesMee-uesMeekece&-uesMeeheefjCeece-meeleemeele-oerIe&mJe-YeJeOeejCeere-hegodieueee-eqveOeeeefveOeeefvekeeefeleeefvekeeefele-kece&efmLeefle-heefecemkebOe Deewj DeuheyenglJe~
Jesovee veecekes elegLe& KeC[ ceW ke=efle-Jesovee veecekes oes DevegeesieejeW ceW efJemle=le efJeJeseve nw~ Jeie&Cee veecekes hebece KeC[ ceW Mes<e mheMe& Deeefo yeeF&me DevegeesieejeW kee keLeve peevevee eeefnS~
Fme ekeej veece efveheCe kes eje meb#eshe mes heeBe KeC[eW ceW efJeYee ebLeeW keer efJe<eeefJeJesevee metefele keer
ieF& nw~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew lesF&me (2523) ceW heeuiegve Megkeuee efleeree kees eele:keeue eerheeeYe
efpeveeeflecee kes mece#e yew"kej eerceodYeieJelheg<heovle Deewj Yetleyeueer Deeeee& eje eCeerle <edKeC[eiece
efmeevle ebLe kes Devleie&le #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ keer efmeevleefebleeceef Ceerkee cesjs eje eejbYe
keer pee jner nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

cebieueeejCe / 5

De$e efleereKeC[s eLecemleeJeled yevOekeeveeb yebOemeefnleeveeb peerJeeveeb meJeefveheCehesCe Yetefcekee Jele&les,


efkebemJeeb eerJeerjmesveeeeexCewJekeefLeleced
meefle Oeefce&efCe Oecee&efMevlevle Fefle veeeeled yebOeeeCeceeflLees efmes mebles hee lesefmeb efJemesmeheJeCee
pegppeos~ lecne mebleheJeCeb hegJJecesJe keeoJJeefceefo~ SJeceeflLeesCe efmeeCeb yebOeeeCeceskekeejmeDeefCeeesieejsefn
efJemesmeheJeCecegejiebLees DeJeFCCees1~~
Devesve %eeeles S<ee Deme #egkeyevOeveecvees evLeme Yetefcekee SJe~ Demeeb Yetefcekeeeeb f$eeelJeeeEjMelmet$eeefCe meefvle~
Dees Sles<eeb yevOekeeveeb eheCeeeeceskeeoMeeefveeesieejeefCe meefvle~ les<eeb veeceeefve-SkepeerJesve mJeeefcelJeb,
SkepeerJesve keeue, SkepeerJeehes#eeevlejb, veeveepeerJeehes#eee YebieefJeee, JeeheCeevegiece, #es$eevegiece,
mheMe&veevegiece, veeveepeerJeehes#eee keeue, veeveepeerJeehes#eeevlejb, YeeieeYeeieevegiece, DeuheyenglJeevegieceMesefle~
S<eg SkeeoMeeefveeesieejs<eg elego&MeMeleeefve emehleleefOekeeefve met$eeefCe~
hegveMewles<eeb DeefveeesieejeCeeceuheyenglJeeefOekeejme Jee etefuekeehesCe ceneoC[kees veeceeefOekeejesefmle,
Deefmceved SkeesveeMeereflemet$eeefCe meefvle~ meJee&Ceefhe efceefuelJee met$eeefCe elegCe&JeleefOekehebeoMeMelemet$eeefCe YeJeefvle~
DeleSJee$e eoMe ceneefOekeeje efJeYepevles~
Deefmceved evLes eejcYes Yetefcekeeeeb kesJeueb ceeie&Ceemeg yevOekee DeyevOekeeMe peerJee DevJesef<elee YeefJe<eefvle~
De$e ef$eelJeeeEjMelmet$eeefCe YeJeefvle~
(1) lele hejb eLeces ceneefOekeejs mJeeefcelJeevegieces veeefcve ceeie&Ceemeg yevOemeefnleeveeb peerJeeveeb mJeeefcelJe-

Fme efleere KeC[ ceW meJe&eLece yebOe meefnle peerJeeW kee meJe efveheCe kejves Jeeueer Yetefcekee nw~ keeeWefke
eer Jeerjmesveeeee& ves mJeeb ner kene nwOeceea kes meodYeeJe ceW ner OeceeX kee efebleve efkeee peelee nw Fme veee kes Devegmeej yebOekeeW kee DeefmlelJe
efme nes peeves hej Gvekes heeeled Gvekeer efJeMes<e eheCee kejvee Gefele nw~ FmeefueS yebOekeeW keer meleheCee henues
ner kenvee eeefnS~ Fme ekeej DeefmlelJe mes efme ngS yebOekeeW kee ieejn DevegeesieeW eje efJeMes<e eheCee kejves kes
GsMe mes Deeies keer ebLe jevee ngF& nw~
Fmemes en peevee peelee nw efke en Fme #egke yebOe veecekes ebLe keer Yetefcekee ner nw~ Fme Yetefcekee ceW leWleeueerme
(43) met$e nQ~
Deeies Fve yebOekeeW keer eheCee ceW ieejn Deefveeesieej nQ~ Gvekes veece Fme ekeej nQ-1. Ske peerJe keer Dehes#ee
mJeeefcelJe, 2. Ske peerJe keer Dehes#ee keeue 3. Ske peerJe keer Dehes#ee Deblej 4. veevee peerJeeW keer Dehes#ee YebieefJeee
5. JeeceeCeevegiece 6. #es$eevegiece 7. mheMe&veevegiece 8. veevee peerJeeW keer Dehes#ee keeue9. veevee peerJeeW keer Dehes#ee Devlej
10. YeeieeYeeieevegiece Deewj 11. DeuheyenglJeevegiece~ Fve ieejn DeefveeesieejeW ceW eewon meew yenej (1472)met$e nQ~
hegve: Fve DeefveeesieejeW kes DeuheyenglJe DeefOekeej keer etefuekeehe ceneoC[ke veecekee DeefOekeej nw, GmeceW
Gveemeer (79) met$e nQ~ Fme ekeej kegue efceueekej Fme ebLe ceW hebn meew eewjeveJes (1594) met$e nQ~ FmeefueS
eneB yeejn ceneefOekeej efJeYee efkees iees nQ~
Fme ebLe ceW eejbYe keer Yetefcekee ceW kesJeue ceeie&CeeDeeW ceW yebOeke Deewj DeyebOeke peerJe DevJesef<ele neWies DeLee&led
Gvekeer Keespe keer peeesieer~ eneB leWleeefueme (43) met$e nQ~
(1) Gmekes heeeled eLece mJeeefcelJeevegiece veeceke ceneefOekeej ceW ceeie&CeeDeeW ceW yebOe meefnle peerJeeW kes
1. <edKeC[eiece (OeJeueeerkeemeceefvJele) heg.-7, he=-24~

6 / cebieueeejCe

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efveheCeeeeb GoemLeeveeefve Jee|Celeeefve YeJeefvle~ DeewheMeefcekeeefohebeYeeJeehes#eeeefhe mJeeefcelJeb metefelece$e~


De$e SkeveJeeflemet$eeefCe meefvle ~
(2) leoveg SkepeerJeehes#eee keeueevegieces veeefcve ceneefOekeejs ceeie&Ceemeg keeueeheCee keefLelee~ De$e
veejkes<eg keeueefveheCelJesveeetbef<e efveieefoleeefve mebefle~ Devesve ekeejsCe ef$eme=<JeefJe ieefle<eg Deeetbef<e JeefCe&leeefve~
SJecesJe meJee&mJeefhe ceeie&Ceemeg keeueefveheCehejlJesve <ees[MeeefOekeefMelemet$eeefCe YeefJe<eefvle~
(3) leoveblejb SkepeerJeehes#eeevlejevegieces veeefcve ceneefOekeejs ceeie&Ceemeg SkepeerJeb eleerleevlejcegeles~
De$e Skehe_eeMeoefOekeMelemet$eeefCe meefvle~ Deefmceved ekejCes peIevesveevlejb Devleceg&ntle&eceeCeb osJeeveeefceefle
keLevesve osJeielesjeiele keefMeod peerJe ieYex Deeielemle$e heee&hleer meceeveere osJeeegy eOeb ke=lJee hegve
osJeieleeJeglheVemlemeevlejb Debleceg&ntle ueyOeb1~ De$e ceelegie&Yex SJe meJe keee peeleefceefle %eeleJeb efJeMes<esCe~
(4) lelheMeeled veeveepeerJeehes#eee YebieefJeeeevegieces ceneefOekeejs $eeesefJebMeeflemet$eeefCe YeJeefvle~ De$eeefmleveeefmleYebieew SJe efJeJeef#eleew mle~
(5) lelee JeeceeCeevegieces veeefcve hebeces ceneefOekeejs SkemehleefleDeefOekeMelemet$eeefCe~ De$e ceeie&Ceemeg
JeeceeCeefceefle keLevelJesve mebKee efveefheleeefmle~
(6) leoveg #es$eevegieces veeefcve <e<"s ceneefOekeejs elegefJeMeleefOekeMelemet$eeefCe meefvle~ De$eeefhe elego&Meceeie&Ceemeg efJenejsCe mecegodIeelew Gheheeosve e Jele&ceeve#es$eb efveheles~
(7) leovevlejb mheMe&veevegieces veecemehleces ceneefOekeejs SkeesveeMeerleefOeke efMelemet$eeefCe YeJeefvle~ De$e

mJeeefcelJe kee efveheCe kejves ceW GoemLeeveeW kee JeCe&ve nw~ DeewheMeefceke Deeefo heeBe YeeJeeW keer Dehes#ee Yeer eneB
mJeeefcelJe kees metefele efkeee ieee nw~ Fme eLece ceneefOekeej ceW FkeeeveJes (91) met$e nQ~
(2) Gmekes heeeled keeueevegiece veece kes ceneefOekeej ceW Ske peerJe keer Dehes#ee ceeie&Ce DeeW ceW keeueeheCee kener nw~
eneB veejefkeeeW ceW keeue kee efveheCe kejves kes efueS Gvekeer Deeeg kes efJe<ee ceW JeCe&ve efkeee nw~ Fmeer ekeej leerveeW ieefleeeW keer
Yeer Deeeg kee JeCe&ve nw~ Fmeer ekeej meYeer ceeie&CeeDeeW ceW keeue kee efveheCe kejves Jeeues oes meew meesuen (216) met$e kenWies~
(3) leoveblej Ske peerJe keer Dehes#ee Devlejevegiece veeceke le=leere ceneefOekeej ceW ceeie&CeeDeeW ceW Ske peerJe keer
Dehes#ee Devlej kene nw~ FmeceW Ske meew FkeeeJeve (151) met$e nQ~ Fme ekejCe ceW peIeve mes osJeeW kee Devlej
Devleceg&ntle& eceeCe nw, Ssmee keLeve kejves mes en DeLe& mecePevee efke osJeieefle mes efvekeue kej keesF& peerJe ieYe& ceW Deeee,
JeneB heee&efhleeeB hetCe& kejkes osJeeeg kee yebOe kejkes hegve: osJeieefle ceW GlheVe nes ieee, Gmekee Devlej Devleceg&ntle&keeue
eehle neslee nw~ JeneB ceelee kes ieYe& ceW ner mechetCe& keee& nes ieee, Ssmee efJeMes<e keLeve peevevee eeefnS~
(4) lelheeeled veevee peerJeeW keer Dehes#ee YebieefJeeeevegiece veece kes ceneefOekeej ceW lesF&me (23) met$e kens
iees nQ~ eneB Deefmle-veeefmle Fve oes YebieeW keer ner efJeJe#ee nw~
(5) hegve: JeeceeCeevegiece veeceke hebece ceneefOekeej ceW Ske meew Fkenej (171) met$e nQ~ eneB eewon
ceeie&CeeDeeW ceW JeeceeCe kes keLeve kes eje mebKee kee efveheCe efkeee nw~
(6) Fmekes heeeled #es$eevegiece veece kes "s ceneefOekeej ceW Ske meew eewyeerme (124) met$e nQ~ eneB Yeer eewon
ceeie&CeeDeeW ceW efJenej keer Dehes#ee, mecegodIeeleeW keer Dehes#ee Deewj Gheheeo keer Dehes#ee Jele&ceeve #es$e efveefhele efkeee nw~
(7) leoveblej mheMe&veevegiece veece kes meeleJeW DeefOekeej ceW oes meew Gveemeer (279) met$e nQ ~ FmeceW
1. <edKeC[eiece (OeJeueeerkee meceefvJele) heg. 7, he= 190~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

cebieueeejCe / 7

TOJe&ueeske-DeOeesueeske-eflee&iueeske-ceveg<eueeske-meeceeveueeskeYesow hebeefJeOeueeskes<eg YetleJele&ceeve#es$emheMe&veeefleheeovelJesve elego&Meceeie&Ceemeg meJex<eeb yebOekeeveeb DeyevOekeeveeb e DeJemLeeveb efveefheleceefmle~


(8) lelheMeeled veeveepeerJeehes#eee keeueevegieceveeefcve De<ces ceneefOekeejs hebehebeeMelmet$eeefCe YeJeefvle~
De$e meJee&mJeefhe ceeie&Ceemeg keeueeheCee efJeOeereles veeveepeerJeeveeefelesefle~
(9) lele hegve veeveepeerJeehes#eeevlejevegieces veeefcve veJeces ceneefOekeejs De<<eefmet$eeefCe meefvle~ De$e
ceeie&Ceemeg veeveepeerJeeveeefeleevlejb eefheleb Deefmle~
(10) leovevlejb YeeieeYeeieevegieces veeefcve oMeces ceneefOekeejs<eMeereflemet$eeefCe~ De$e DevevleYeeieDemebKeeleYeeie-mebKeeleYeeienejeCeeb Yeeie Fefle meb%ee~ DevevleyengYeeie-DemebKeeleyengYeeie-mebKeeleyengYeeieeveeb
DeYeeie Fefle meb%ee~ YeeieMeeYeeieMe YeeieeYeeieew Fefle vmeceemesve YeeieeYeeieevegiecees peele~ Deecevegieceelego&Meceeie&Ceemeg eMveesejhesCe efJeJeef#eleesefmle~
(11) leleMeeuheyenglJeevegieces veeefcve SkeeoMeces ceneefOekeejs <e[gejefMelemet$eeefCe YeJeefvle~ DeefmcevceneefOekeejs ieefleYesoe SkeefJeOee efefJeOee ef$eefJeOeeelegefJe&Oee hebeefJeOeeesefle JeefCe&lee efJeMes<esCe~
De$e hee&vleb SkeeoMeeefveeesieejs<eg ceeie&Ceemeg efJeMes<esCe JeeKeeveb Ieeefle~
(12) hegveeees etefuekeemJehesCe ceneoC[keveececeneefOekeej keefLele~ le$eeuheyenglJeefveheCeefJeMes<esCewJe SkeesveeMeerefle met$eeefCe efJejefeleeefve meefvle eerYetleyeefuemetefjJeexCe~
FlLece$e efleereKeC[me #egkeyevOeme emleeJevee efJeefnleeefmle~

TOJe&ueeske, DeOeesueeske, eflee&iueeske, ceveg<eueeske Deewj meeceeveueeske Fve YesoeW mes meefnle heeBe ekeejkes ueeske ceW
Yetle Deewj Jele&ceeve #es$e kes mheMe&ve kee eefleheeove kes eje eewon ceeie&CeeDeeW ceW meYeer yebOeke Deewj DeyebOeke peerJeeW
kee DeJemLeeve efveefhele efkeee nw~
(8) lelheeeled veevee peerJe keer Dehes#ee keeueevegiece veeceke Dee"JeW ceneefOekeej ceW heeheve (55) met$e nQ~
eneB meYeer ceeie&CeeDeeW ceW veevee peerJeeW kee Deeee ueskej keeueeheCee kee JeCe&ve kejWies~
(9) hegve: veevee peerJe keer Dehes#ee Devlejevegiece veece kes veJeceW ceneefOekeej ceW De[me" (68) met$e nQ~ Fme
DeefOekeej ceW veevee peerJeeW kee Deeee ueskej Devlej eefhele efkeee nw~
(10) leoveblej YeeieeYeeieevegiece veece kes oMeJeW ceneefOekeej ceW Deemeer (88) met$e nQ~ eneB DevevleYeeie, DemebKeeleYeeie Deewj mebKeeleYeeienejeW keer Yeeie en meb%ee nw~ DevevleyengYeeie, DemebKeeleyengYeeie,
mebKeeleyengYeeie Fve meYeer keer DeYeeie en meb%ee efveOee&efjle nw~ Yeeie Deewj DeYeeie es oesveeW v meceeme kes
eje YeeieeYeeie he ceW peeves peeles nQ, ener YeeieeYeeieevegiece Deefveeesieej Fme DeefOekeej ceW JeefCe&le nw~ en
Devegiece eneB eewon ceeie&CeeDeeW ceW eMveesejhe mes efJeJeef#ele nw~ DeLee&led eMveesejhe ceW YeeieeYeeieevegiece
ekejCe kees mhe efkeee peeesiee~
(11) Fve meyekes heeeled DeuheyenglJeevegiece veece kes ieejnJeW ceneefOekeej ceW oes meew n (206) met$e nQ~ Fme
ceneefOekeej ceW ieefleeeW kes Yeso-Ske ekeej, oes ekeej, leerve ekeej, eej ekeej Deewj heeBe ekeej mes efJeMes<e JeCe&ve kejWies~
eneB leke ieejn DeefveeesieejeW ceW ceeie&CeeDeeW ceW efJeMes<e JeCe&ve kees Ieefle efkeee nw~
(12) hegve: Deeies etefuekeemJehe ceneoC[ke veecemes ceneefOekeej kene nw~ JeneB DeuheyenglJe kee efJeMes<e
efveheCe kejves Jeeues Gveemeer (79) met$e eer Yetleyeueer Deeeee& eje jes iees nQ~
Fme ekeej eneB efleere KeC[ kes #egkeyebOe keer emleeJevee-Yetefcekee yeleueeF& ieF& nw~

8 / yebOekemeJeeheCee

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe yevOekemeJeeheCee
cebieueeejCeced
efmeevvelJee peielhetpeeved, 1 Jeemeghetpeb efpeveb hegve~
meJee&MetefueefieefjmLeee, vetevles cetle&eesOegvee~~1~~
osJeeR mejmJeleeR mleglJee, mee oesJeleee&les~
emee ke=heeemeeosvee-YeerefhmeleeLee& heueefvle ve~~2~~
eerOejmesvemetjerv, heg<heovlees cegefvemleLee~
eerYetleyeefuemetefje, mletebles eeeefveMeced~~3~~
#es$es$e Keeefveeeveeefcve, meceeefOeb eehe mJeie&le~2
eerMeebeflemeefvOegmetjse&, eLece: heeefOehees YegefJe~~4~~
eerJeerjmeeiejeeeeex, Jebelesmeew ceee cegoe ~
esve3 %eeveceefleb ke=lJee ceeb peieeejkeesYeJeled~~5~~

DeLe yebOekemelJeeheCee eejbYe


-cebieueeejCeMueeskeeLe&-peieled hetpe mecemle efme YeieJevleeW kees vecemkeej kejkes hegve: cebefoj ceW (peehegj veiejer ceW
Keeefveee peer ceW) efJejepeceeve cetueveeeke YeieJeeve Jeemeghetpe efpevesv kees leLee etueefieefj heJe&le hej efJejepeceeve
mecemle efpeveeefleceeDeeW kees cesje yeejcyeej vecemkeej nw~~1~~
mejmJeleer ceelee keer mlegefle kejkes ceQves GvnW Deheves oeceW DeJeleefjle-mLeeefhele kej efueee nw, efpevekeer
ke=heeemeeo mes nce meYeer kes Fefle keee& efme nes peeles nQ~~2~~
eerOejmesve Deeeee& leLee eerceled heg<heoble Deew j Yetleyeueer cegefv ejepeeW keer cesjs eje eehetJe&k e mlegefle
keer peeleer nw~~3~~
Fme Keeefveee veece kes leerLe&#es$e hej (meved 1957 ceW) yeermeJeeR meoer kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer
Meebeflemeeiej cegefvejepe kes eLece heefMe<e ves meceeefOecejCe kejkes mJeie& kees eehle efkeee nw~~4~~
Gve eLece heeeee& eer Jeerjmeeiej cenejepe kes eerejCeeW ceW cesje veceve nw, efpevneWves cegPes (meved 1956
ceW) Deee|ekee oer#ee osskej %eeveceleer veece eoeve efkeee Deewj mebmeej meceg mes eflejeves Jeeues peieleejke
kenueeS~~5~~
1. Keeefveee ceW jeCeepeer keer veefMeee ceW cetueveeeke YeieJeeve Jeemeghetpe nQ Dele GvnW veceve efkeee nw~ 2. Keeefveee ceW
meved 1957 ceW Deeefeve ke=.DeceeJemee kees Deeeee& eer Jeerjmeeiej peer meceeefOehetJe&ke cejCe kejkes mJeie iele mJeie& kees
eehle nges~ es Fme Meleeyoer kes eLeceeeee& eer Meebeflemeeiej peer kes eLeceheeeee& ngS nQ~ 3. Fvemes ceQves Deeefe&kee oer#ee
ueskej %eeveceleer veece heeee nw~ meved 1956 Jew.ke=. 2 kees ceeOeesjepehegje jepemLeeve ceW~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

yebOekemeJeeheCee / 9

peereeoeees1 iegueexkesheeeeeex osMeYet<eCe ~


ees2$eeefJe&OeeeerLe, efJeefvecee&he efpeveeueeced~~6~~
Deme evLeme mJeeOeeled, ces yevOe efMeefLeueerYeJesled~
#egkeyevOeevLeeseb lemceeVebveceles ceee~~7~~
DeLe <edKeC[eieceme #egkeyevOeveeefcve efleereKeC[s YetefcekeehesCe-heeref"keehesCe ef$eelJeeeEjMelmet$ew
elego&MeefYe mLeuew yebOekemeJeeheCee veeceeefOekeej eejYeles~ le$e leeJeled eLecemLeues yevOekepeerJemeeefmlelJeb
ieefleceeie&Ceeeeb eefleheeoveeefle%eehesCe pes les yebOeiee Fleeefomet$emehlekeb~ lele hejb efleeremLeues Fefveceeie&Ceeeeb
yebOeke-peerJemeeefmlelJeefveheCelJesve FbefoeeCeg- Fleeefomet$e$eeb~ leoveg le=leeremLeues keeeceeie&Ceeeeb
yebOekeeefmlelJekeLevelJesve keeeeCeg- Fleeefomet$e$eeb~ leoveblejb elegLe&mLeues eesies peerJeeefmlelJekeLevelJesve
peesiee Fleeefomet$eeb~ lelee hebecemLeues Jesos yebOekemeeefmlelJeefveheCelJesve Jesoe- Fleeefomet$e$eeb~
hegve <e<"mLeues ke<eees yebOekeeefmlelJekeLevesve kemeeee- Fleeefomet$e$eeb~ lelheeeled mehlecemLeues %eeveceeie&Ceeeeb
yebOekeme keLevelJesve CeeCee- Fleeefomet$e$eeb~ leoveblejb DecemLeues mebeces yebOekeefveheCelJesve mebpecee-

Fme Keeefveee peer kes heJe&le hej efpevneWves efpeveeuee kee efvecee&Ce kejJeekej Gmes etueefieefj leerLe& kes veece mes
eefme efkeee nw, Jes Deeeee& eer osMeYet<eCe cenejepe Fme ueeske ceW peeMeerue nesJeW, pees efke cesjs Deeeieg nQ~~6~~
Fmekes mJeeOeee mes cesjs kece&yebOe efMeefLeue nesJeW, ener cesjer DeefYeuee<ee nw FmeerefueS Fme #egkeyebOe veeceke
iebLe kees cesje yeejcyeej vecemkeej nw~~7~~
YeeJeeLe&-hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer ves meved 1997 ceW ceebieerlegbieer efme#es$e mes efouueer keer Deesj
cebieue efJenej kes ceOe heeuiegve Megkeuee elegLeea (12 ceee& 1997) kees peehegj-Keeefveee peer ceW Fme <edKeC[eiece kes
efleere KeC[ kes Fme ekejCe kee uesKeve efkeee Lee, FmeerefueS GvneWves Fme mLeue mes peg[er IeveeDeeW-Deeeee&eer
Jeerjmeeiej cenejepe keer meceeefOe SJeb etueefieefj leerLe& efvecee&Ce kee ekejCe FmeceW meceeefJe efkeee nw~
Deye <edKeC[eiece ebLe kes #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Yetefcekeehe ceW leWleeefueme met$eeW kes eje
eewon mLeueeW ceW efJeYee yebOekemelJeeheCee veece kee DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes eLece mLeue ceW
ieefleceeie&Cee ceW yebOeke peerJe kes DeefmlelJe kee eefleheeove kejves keer eefle%eehe mes pes les yebOeiee.... Fleeefo meele
met$e nQ~ Gmekes yeeo efleere mLeue ceW Fefveceeie&Cee ceW yebOeke peerJe kee DeefmlelJe efveheCe kejves nsleg FbefoeeCeg.....
Fleeefo leerve met$e nQ~ hegve: le=leere mLeue ceW keeeceeie&Cee ceW yebOeke peerJeeW kee DeefmlelJe yeleueeves Jeeues keeeeCeg......
Fleeefo leerve met$e nQ~ leoveblej elegLe& mLeue ceW eesieceeie&Cee kes Deboj yebOeke peerJeeW kee DeefmlelJe yeleueeves nsleg
peesiee..... Fleeefo oes met$e nQ~ Deeies hebece mLeue ceW Jesoceeie&Cee kes Deboj yebOekeesW kee DeefmlelJe yeleueeves Jeeues
Jesoe..... Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes heeeled "s mLeue ceW ke<eeeceeie&Cee ceW yebOekeeW kee DeefmlelJe yeleueeves
Jeeues kemeeee...... Fleeefo leerve met$e nQ~ lelheeeled meeleJeW mLeue ceW %eeveceeie&Cee ceW yebOekeeWs kee DeefmlelJe
yeleueeves nsleg CeeCee.... Fleeefo leerve met$e nQ~ leoveblej Dee"JeW mLeue ceW mebececeeie&Cee ceW yebOeke peerJeeW kee
DeefmlelJe keLeve kejves Jeeues mebpecee..... Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes yeeo veJeceW mLeue ceW oMe&veceeie&Cee kes
1. Deeeee&eer osMeYet<eCe peer mes ceQves meved 1953, ew.ke=. 1 kees ceneJeerj peer DeefleMee #es$e hej #egefuuekee oer#ee
ueer Leer Dele es cesjs Deee-eLece ieg nQ~ 2. Fve Deeeee& osMeYet<eCepeer ves Keeefveee ceW heJe&le hej efpevecebefoj yeveJeekej
efJeMeeuekeee eeflecee efJejepeceeve kejekej Gmes leerLe& ettueefieefj yevee efoee nw~

10 / yebOekemeJeeheCee

met$e-1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fleeefomet$e$eeb~ leoveg veJecemLeues oMe&veceeie&Ceeeeb yebOekepeerJeeefmlelJekeLevesve obmeCee- Fleeefomet$e$eebb~


lelees oMecemLeues uesMeeeeb yebOekepeerJeeheCelJesve uesmmee- Fleeefomet$eeb~ leleMe SkeeoMecemLeues
YeJeceeie&Ceeeeb yebOemeefnlemeeefmlelJesve YeefJeee- Fleeefomet$eeb~ leoveg eoMecemLeues mecekelJes yebOekeeefmlelJesve
mecceeeCeg- Fleeefomet$e$eebb~ leoveblejb $eeesoMecemLeues mebef%eceeie&Ceeeeb yebOekekeLevelJesve meefCCeee-
Fleeefo met$e$eeb~ lele: hegve: elego&MemLeues Deenejceeie&Ceeeeb yebOekepeerJeeefmlelJeheeovelJesve DeenejeCeg-
Fleeefovee $eerefCe met$eeCeerefle mecegoeeheeleefvekee YeJeefle~
DeOegvee yebOekeeveeb mebmeeefjpeerJeeveeb eefleheeoveee Fob eefle%eemet$eceJeleee&les eerYetleyeefuemetefjJeexCe-

pes les yebOeiee Ceece lesefmeefcecees efCesmees~~1~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-pes les yebOeiee Ceece es les yebOekee kece&yebOe meefnlee les mebmeeefjCees peerJee veece
Fefle Jeeveb yebOekeeveeb peerJeeveeb hetJe&eefmelJeb meteeefle~
hetJe keefmceved eefmes yebOekes meteeefle ?
cenekece&eke=efleeeYe=leevLes meteeefle~ leeLeecenekece&eke=efleeeYe=leme ke=efleJesoveeefoelegefJeMeefleDevegeesieejs<eg
<e<"me yebOeveeefveeesieejme yebOe yebOeke yebOeveereb yebOeefJeOeeveefceefle elJeejesefOekeeje keefLelee~ les<eg eleg<e&g
yebOeke Fefle e efleereesefOekeej me Slesve Jeevesve metefeleesefmle~ es les cenekece&eke=efle eeYe=les yebOekee efveefo&e
les<eeceeb efveoxMees %eeleJe Fle$e Geb YeJeefle~

Deboj yebOeke peerJeeW kee DeefmlelJe eefleheeefole kejves Jeeues obmeCee..... Fleeefo leerve met$e nQ~ hegve: oMeJeW mLeue
ceW uesMee ceeie&Cee ceW yebOeke peerJeeW kee DeefmlelJe efveheCe kejves Jeeues uesmmee.... Fleeefo oes met$e nQ~ Gmekes
Deeies ieejnJeW mLeue ceW YeJeceeie&Cee ceW yebOemeefnle peerJeeW kee DeefmlelJe eefleheeove kejves nsleg YeefJeee.....
Fleeefo oes met$e nQ~ hegve: yeejnJeW mLeue ceW mecekelJeceeie&Cee ceW yebOekeeW kee DeefmlelJe yeleueeves nsleg mecceeeCeg.......
Fleeefo leerve met$e nQ~ leoveblej lesFmeJeW mLeue ceW meb%eerceeie&Cee ceW yebOeke peerJeeW kee keLeve kejves nsleg meefCCeee....
Fleeefo leerve met$e nQ~ hegve: eewonJeW mLeue ceW Deenejceeie&Cee kes Deboj yebOeke peerJeeW kee DeefmlelJe yeleueeves Jeeues
DeenejeCeg..... Fleeefo leerve met$e nQ~ en DeefOekeej kes eejbYe ceW met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye yebOeke mebmeejer peerJeeW kee eefleheeove kejves nsleg eer Yetleyeefue Deeeee& kes eje eefle%eemet$e DeJeleefjle
efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

pees Jes yebOeke peerJe nQ Gvekee eneB efveoxMe efkeee peelee nw~~1~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-pees Jes yebOeke nQ Fmekee DeLe& en nw efke pees Jes yebOeke DeLee&led kece&yebOe meefnle
peerJe nQ Jes mebmeejer peerJe Fme veece mes peeves peeles nQ Dele: en Jeeve yebOekeeW keer hetJe& ceW eefmeef kees metefele kejlee nw~
eMve-henues efkeme ebLe ceW eefme yebOekeeW keer metevee nw ?
Gej-cenekece&eke=efle eeYe=le ebLe ceW yebOekeeW keer metevee oer ieF& nw~ Jen Fme ekeej nw-cenekece&eke=efle
eeYe=le kes ke=efle, Jesovee Deeefo eewyeerme DevegeesieejeW ceW "s yebOeve Devegeesieej kes yebOe, yebOeke, yebOeveere Deewj
yebOeefJeOeeve, es eej DeefOekeej nQ~ GveceW pees yebOeke veece kee otmeje DeefOekeej nw Jener Fme met$e Jeeve eje metefele efkeee
ieee nw~ kenves kee leelhee& en nw efke pees Jes cenekece&eke=efleeeYe=le ceW yebOeke kenkej efveefo& efkees iees nQ, GvneR kee
eneB efveoxMe nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e-1

yebOekemeJeeheCee / 11

yebOekee veece peerJeeewJe, DepeerJeme efceLeelJeeefoeleew leeme jefnleme yebOekelJeeveghehees~


keefeoen-les e yebOekee peerJee peerJemLeeves elego&MeiegCemLeeveefJeefMee, elego&Meceeie&CeemLeeves<eg
melmebKeeefo-Deevegeesieejw ceeefie&lee~ mebeefle les<eecesJe peerJeeveeb meJeeefovee DeJeieleeveeb hegvejefhe eheCeeeeb
efeeceeCeeeeb hegveeoes<e Deeieefle Fefle esled ?
hegveeoes<e Deeieefle eefo les<eeb peerJeeveeb lewjsJe iegCemLeevew efJeMesef<eleeveeb elego&Memeg ceeie&CeemLeeves<eg
lewewJeeefYejefveeesieejw ceeie&Cee efeesled, efkevleg vewleled De$e leg elego&MeiegCemLeeveefJeMes<eCeceheveere elego&Memeg
ceeie&CeemLeeves<eg SkeeoMeevegeesieejw hetJeexepeerJeeveeb eheCee efeeles, lesve hegveeoes<ees veeieefle Fefle %eeleJeb~
peerJemLeeves ke=leeheCeeeeewJe De$e eheceeCeesLe& esve %eeeles lesve Demee eheCeeee ve efkeef_eled
heueb heMeecees Jeeced ?
vewleod JeeJeb, ceeie&CeemLeeves<eg elego&MeiegCemLeeveeveeb meoeefoeheCeeee ceeie&CeemLeeveefJeMesef<elepeerJeeheCeeee SkelJeevegheuecYeeled~ eefo leleheCeee Demee eheCeeee SkelJeceefmle leefn& DeJeiecesle,
efkevleg ve ewkelJeb Meles~ DeLeJee Slesve ecesCe efmLeleJeeefo-DevegeesieejeefCe ie=nerlJee peerJemLeeveb ke=leefceefle
%eeheveeLe yebOekeeveeb eheCee Deeielee~ lemceeled yebOekeeveeb eheCee veeeeehlee Fefle~
elegefJe&OeyebOekeeveeb keLevebveeceyebOekee mLeeheveeyebOekee JeyebOekee YeeJeyebOekeeesefle elegefJe&Oee yebOekee YeefCelee~ le$e veeceyebOekee
yebOeke Fefle Meyo: peerJeepeerJeeefoDeYebies<eg eJeefle&le~ S<e veeceefve#eshe JeeefLe&keveeceJeuecye efmLele~

peerJe ner yebOeke nesles nQ, keeeWefke efceLeelJe Deeefoke yebOe kes keejCeeW mes jefnle DepeerJe kes yebOekeYeeJe keer
Gheheefe veneR yeveleer~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-GvneR yebOeke peerJeeW kee peerJemLeeve KeC[ ceW eewon iegCemLeeveeW keer
efJeMes<elee meefnle eewon ceeie&CemLeeveeW ceW meled mebKee Deeefo Dee" DevegeesieeW kes eje DevJes<eCe efkeee ieee nw~ Deye
meled Deeefo eheCeeDeeW eje peeves ngS GvneR peerJeeW kee efhej eheCe kejves hej hegveefe oes<e GlheVe neslee nw ?
meceeOeeve-hegveefe oes<e eehle neslee, eefo Gve peerJeeW kee GvneR iegCemLeeveeW keer efJeMes<elee meefnle eewon
ceeie&CeeDeeW ceW GvneR Dee" DevegeesieeW eje DevJes<eCe efkeee peelee~ efkevleg Ssmee veneR nw, keeeWefke eneB lees eewon
iegCemLeeveeW keer efJeMes<elee kees es[kej eewon ceeie&CeemLeeveeW ceW ieejn DevegeesieejeW mes hetJeexe peerJeeW keer eheCee
keer pee jner nw~ Dele: eneB hegveefe oes<e veneR eehle neslee nw~
Mebkee-peerJemLeeve KeC[ ceW pees eheCee keer ieF& nw, Gmeer mes eneB eefhele efkees peeves Jeeues DeLe& kee
%eeve nes peelee nw, Dele: Fme eheCee ceW nceW lees efkebefeled Yeer heue efoKeeF& veneR oslee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke ceeie&CeemLeeveeW ceW eewon iegCemLeeveeW keer meled mebKee
Deeefohe eheCee mes ceeie&CeemLeeve efJeMesef<ele peerJeeheCee kee SkelJe veneR heeee peelee nw~ eefo Gme eheCee mes Fme
eheCee ceW SkelJe neslee, lees nce peeve uesles~ efkevleg nceW Gve oesveeW eheCeeDeeW ceW SkelJe efoKeeF& veneR oslee ?
DeLeJee, Fme ece mes efmLele Jeeefo DevegeesieejeW kees ueskej peerJemLeeve KeC[ keer jevee keer ieF& nw, en
yeleueeves kes efueS yebOekeeW keer eheCee emlegle nw~ DeleSJe yebOekeeW keer eheCee veeeeehle nw~
eej ekeej kes yebOeke kee keLeve kejles nQ-veeceyebOeke, mLeeheveeyebOeke, JeyebOeke Deewj YeeJeyebOeke~
GveceW veeceyebOeke lees yebOeke en Meyo ner nw, pees peerJeyebOeke, DepeerJeyebOeke Deeefo Dee" YebieeW ceW eJe=e neslee nw~
en veece efJeMes<e JeeefLe&ke vee kee DeJeuecyeve kejkes efmLele nw, keeeWefke veece keer meeceeve ceW eJe=efe osKeer peeleer

12 / yebOekemeJeeheCee

met$e-1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

veecve meeceeves eJe=efeoMe&veeled <evevlejmecees veheoeLex<eg mebkesleenCeeveghehees~


kee<"-heesle-ueshekecee&efo<eg meodYeeJeemeodYeeJeYesosve es mLeeefhelee yebOekee Fefle les mLeeheveeyebOekee veece~
S<e efve#eshe JeeefLe&keveeceJeuebye efmLele~ me S<e FlesleoOeJemeeesve efJevee mLeeheveeee Deveghehees~
es les JeyebOekee veece les efefJeOee DeeieceveesDeeieceYesosve~ yebOekeeeYe=le%eeekee Devegheegee DeeieceJeyebOekee veece~
Deeiecesve efJeecegeme peerJeJeme DeeieceJeheosMe keLeced ?
vew<e oes<e, DeeieceeYeeJesefhe Deeiecemebmkeejmeefnleme hetJe ueyOeeieceJeheosMeme peerJeJeme DeeieceJehe-osMeesheuebYeeled~
SlesvewJe Ye=< mebmkeejpeerJeJemeeefhe enCeb kele&Jeb, le$eeefhe DeeieceJeheosMeesheuebYeeled~ veesDeeieceeled JeyebOekee ef$eefJeOee%eeekeMejerj-YeeefJe-leodJeefleefjkeleyebOekeYesosve~ %eeekeMejerj-YeeefJeJeyebOekee megiecee~ leodJeefleefjeJeyebOekee efefJeOeekece&yebOekee veeskece&yebOekeeesefle le$e es veeskece&yebOekeemles ef$eefJeOeemeefeeveeskece&JeyebOekee Deefeeveeskece&JeyebOekee
efceeveeskece&JeyebOekeeesefle~ le$e meefeeveeskece&JeyebOekee: eLee nefmleveeb yebOe:ekeDeeeveeb yebOekee FlesJeceeoe:~ Deefeeveeskece&Jekece&yebOekee:
eLee keeeveeb yebOekee methee&Ceeb yebOekee kekeeveeb yebOekee FlesJeceeoe~ efceeveeskece&Jekece&yebOekee eLee meeYejCeeveeb nefmleveeb
yebOekee FlesJeceeoe~
es kece&yebOekeemles efefJeOee-F&ee&heLekece&yebOekee meebhejeefekekece&yebOekeee~ le$e es F&ee&heLekece&yebOekeemles efefJeOee
emLee kesJeefuevee~
es emLeemles efefJeOee-GheMeevleke<eeee #eerCeke<eeeeesefle~ es meebhejeefekeemlesefhe efefJeOeemet#cemeebhejeefekee yeeojmeebhejeefekeeesefle~ es met#cemeebhejeefekee yebOekeemles efefJeOee-Demebhejeefekeeoe

nw, etBefke efoKeeF& osves kes Devevlej mecee ceW ner ve ngS heoeLeeX ceW mebkesle enCe kejvee veneR yevelee~
keekece&, heeslekece&, ueshekece& Deeefo ceW meodYeeJe Deewj DemeodYeeJe kes Yeso mes efpevekeer es yebOeke nw Ssmeer
mLeehevee keer ieF& nes, Jes mLeeheveeyebOeke nQ~ en efve#eshe Yeer JeeefLe&ke vee kes DeJeuecyeve mes efmLele nw~ keeeWefke
Jen ener nw Ssmes SkelJe kee efveee efkees efyevee mLeehevee efve#eshe yeve veneR mekelee~
pees JeyebOeke nQ, Jes Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej kes nQ~ yebOeke eeYe=le kes peevekeej efkevleg GmeceW
Devegheege peerJe DeeieceJeyebOeke nQ~
Mebkee-pees Deeiece kes Gheeesie mes jefnle nQ, Gme peerJe Je kees Deeiece kewmes kene pee mekelee nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Deeiece meb%ee kees eehle ve nesves hej Yeer Deeiece kes mebmkeej
meefnle SJeb hetJe& keeue ceW Deeiece meb%ee kees eehle peerJe Je kees Deeiece kenvee heeee peelee nw~ Fmeer mes efpeme peerJe
kee Deeiece mebmkeej Ye-t ieee nw~ Gmekee enCe kej uesvee eeefnS, keeeWefke Gmekes Yeer Deeiece meb%ee heeF&
peeleer nw~ %eeekeMejerj, YeeefJe Deewj leodJeefleefje kes Yeso mes veesDeeiece JeyebOeke leerve ekeej kes nQ~ GveceW
%eeekeMejerj Deewj YeeefJeJeyebOeke es oes Yeso megiece nQ~ leodJeefleefje JeyebOeke oes ekeej kes nQ-kece&yebOeke
Deewj veeskece&yebOeke~ GveceW pees veeskece&yebOeke nQ Jes leerve ekeej kes nQ-meefeeveeskece&JeyebOeke, Deefeeveeskece&JeyebOeke
Deewj efceeveeskece&JeyebOeke~ GveceW meefeeveeskece&JeyebOeke pewmes-neLeer yeebOeves Jeeues, Iees[s yeebOeves Jeeues
Fleeefo~ Deefeeveeskece&JeyebOeke, pewmes-ueke[er yeebOeves Jeeues, methee yeebOeves Jeeues, ke-eeF& yeebOeves Jeeues
Fleeefo~ efceeveeskece&JeyebOeke, pewmes-DeeYejCeeW meefnle neefLeeeW kes yeebOeves Jeeues Fleeefo~
pees keceeX kes yebOeke nQ Jes oes ekeej kes nQ-F&ee&heLekece&yebOeke Deewj meechejeefekekece&yebOeke~ GveceW pees
F&ee&heLekece&yebOeke nQ Jes oes ekeej kes nQ-emLe Deewj kesJeueer~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 2

yebOekemeJeeheCee / 13

yeeojmeebhejeefekeeoee~ es yeeojmeebhejeefekee les ef$eefJeOee-Demebhejeefekeeoe met#cemeebhejeefekeeoe


Deveeefoyeeojmeebhejeefekeee~ le$e es Deveeefoyeeojmeebhejeefekee les ef$eefJeOee-GheMeecekee #ehekee
De#ehekeevegheMeecekeee~ le$e es GheMeecekee les efefJeOee-DehetJe&kejCeesheMeecekee DeefveJe=efekejCeesheMeecekeee~
es #ehekeemles efefJeOee-DehetJe&kejCe#ehekee DeefveJe=efekejCe#ehekeee~ le$e es De#ehekeevegheMeecekeemles efefJeOeeDeveeefoDehee&JeefmeleyebOee Deveeefomehee&JeefmeleyebOeeesefle~ DeveeevevleyebOekee les DeYeJee efceLeeefpeerJee~
DeveeefomeevleyebOekeemles efceLeedeeefo-DeeceeiegCemLeeveJeefle&vees peerJeeYeJeefvle~
le$e es YeeJeyebOekeemles efefJeOee-DeeieceveesDeeieceYeeJeyebOekeYesosve~ le$e es yebOeeeYe=le%eeekee Gheegeemles
DeeieceYeeJeyebOekee veece~ veesDeeieceYeeJeyebOekee eLee eesOeceeveceeeeueesYeesces<eeefoYeeJeeved DeelcemeelkegJee&Cee
peerJee Fefle~
FlLece$e yebOekeeveeb eefleheeoveekejCes veecemLeeheveeJeYeeJeefve#eshew mebef#ehleJeeKeeveb ke=leb~
Sles<eg keefLeles<eg yebOekes<eg kece&yebOekeeveeb peerJeeveeb De$eeefOekeejesefmle~ S<eeb yebOekeeveeb efveoxMes efeeceeCes
elego&Meceeie&CeemLeeveeefve DeeOeejYetleeefve YeJeefvle~
mebeefle elego&Meceeie&CeemLeeveeefleheeoveee met$eceJeleejeefle eerYetleyeefuemetefjJee&-

ieF FbefoS keeS peessies Jesos kemeeS CeeCes mebpeces obmeCes uesmmeeS YeefJeS
meccee meefCCe DeenejS esefo~~2~~
pees emLe nQ Jes oes ekeej kes nQ-GheMeevleke<eee Deewj #eerCeke<eee~ pees meechejeefekece&yebOeke nQ Jes oes
ekeej kes nQ-met#cemeechejeefeke Deewj yeeojmeechejeefeke~ pees met#cemeechejeefeke yebOeke nQ Jes oes ekeej kes nQDemeechejeefeke Deewj yeeojmeechejeefeke~ pees yeeojmeechejeefeke nQ Jes leerve ekeej kes nQ-Demeechejeeeefoke,
met#cemeechejeeeefoke Deewj Deveeefoyeeojmeechejeefeke~ GveceW pees Deveeefoyeeojmeechejeefeke nQ Jes leerve ekeej kes
nQ-GheMeeceke, #eheke Deewj De#ehekeevegheMeeceke~ GveceW pees GheMeeceke nQ Jes oes ekeej kes nQ-DehetJe&kejCe
GheMeeceke Deewj DeefveJe=efekejCe GheMeeceke~ pees #eheke nQ Jes oes ekeej kes nQ -DehetJe&kejCe #eheke Deewj
DeefveJe=efekejCe #eheke~ GveceW mes pees De#ehekeevegheMeeceke nQ Jes oes ekeej kes nQ-Deveeefo-Dehee&Jeefmele yebOeke
Deeefo Deveeefo-mehee&Jeefmele yebOeke~ Deveeefo-Deveble yebOeke pees peerJe nQ Jes DeYeJe efceLeeef nesles nQ~ Deveeefomeevle yebOeke pees nQ Jes efceLeeef mes ueskej Deecee iegCemLeeve leke kes peerJe nesles nQ~
GveceW pees YeeJeyebOeke nQ Jes Deeiece YeeJeyebOeke Deewj veesDeeieceYeeJeyebOeke kes Yeso mes oes ekeej kes nQ~ GveceW pees yebOe
eeYe=le kes peevekeej Deewj GmeceW Gheeesie jKeves Jeeues nQ Jes DeeieceYeeJeyebOeke nQ~ vees DeeieceYeeJeyebOeke Jes nQ, pewmes efkeeesOe, ceeve, ceeee, ueesYe Je esce, s<e Deeefo YeeJeeW kees Deelcemeeled kejves Jeeues peerJe~
Fme ekeej eneB yebOekeeW kes eefleheeove ekejCe ceW veece-mLeehevee-Je-YeeJe Fve eej efve#esheeW kes eje mebef#ehle
JeeKeeve efkeee ieee nw~
Fve meye yebOekeeW ceW kece&yebOekeeW kee ner eneB DeefOekeej nw~ Fve yebOekeeW kee efveoxMe kejves hej eewon
ceeie&CeemLeeve DeeOeejYetle nQ~
Deye eewon ceeie&CeemLeeveeW kee eefleheeove kejves nsleg eer Yetleyeueer Deeeee& met$e kees DeJeleefjle kejles nwmet$eeLe&-

ieefle, Fefve, keee, eesie, Jeso, ke<eee, %eeve, mebece, oMe&ve, uesMee, YeJe,
mecekelJe, meb%eer Deewj Deenejke es eewon ceeie&CeemLeeve nQ~~2~~

14 / yebOekemeJeeheCee

met$e 2

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefebleeceefCeerkee-Sleemeeb ceeie&Ceeveeb ue#eCeb hetJe keefLeleceemeerled leLeeefhe efJemcejCeMeerueefMe<eeCeeb


DevegeneLe meb#eshesCe JeglheeLe keLeles~ ieceles Fefle ieefle~
keefeoen-Sleee efvekelee eeceveiejKeskeJe&eoerveeb Deefhe ieeflelJeb emepeles ?
leme meceeOeeveb efeeles-vewleod JeeJeb, efkebe ef{yeuesve ieefleveecekece&efve<heeefoleheee&es<eg ieefleMeyoeJe=es~
ieeflekeceexoeeYeeJeeled efmeefieefle Deieefle, Fefle %eeleJee~ DeLeJee YeJeeod YeJemebeeefvle ieefle, Demebeeefvle efmeefieefle~
mJeefJe<eeefvejleeveerefveeefCe, mJeeLe&efvejleeveerefveeCeerleLe&~ DeLeJee, Fv Deelcee, Fvme efueefceefveced~
DeelceeJe=egheefelehegodieueefheb[ keee, he=LJeerkeeeeefoveecekece&peefveleheefjCeecees Jee keee&keej-CeesheeejsCe keee,
eerevles Deefmceved peerJee Fefle JeglheesJee& keee~ DeelceeJe=efemebkeeseefJekeesees eesie, ceveesJeekekeeeeJebYeyeuesve
peerJeeosMeheefjmheboes eesie Fefle eeJeled~ DeelceeJe=escezLegvemebceesneslheeoes Jeso~ megKeogKe-yengmemeb kece&#es$eb
ke=<evleerefle ke<eeee~ YetleeLe&ekeeMekeb %eeveb leJeeLeexheuebYekeb Jee~ elemeefceefleke<eeeob[sefveeCeeb j#eCeheeueve-efveen-leeie-peee mebece, meceked ecees Jee mebece~ ekeeMeJe=efeo&Me&veced~ DeelceeJe=efemebMues<eCekejer uesMee, DeLeJee efuecheleerefle uesMee~ efveJee&Cehegjmke=leess YeJe, leefhejerleesYeJe~ leJeeLe&eeveb

efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve ceeie&CeeDeeW kee ue#eCe eeefhe hetJe& ceW efkeee pee egkee nw efhej Yeer
efJemcejCeMeerue efMe<eeW kee Devegen kejves nsleg eneB meb#eshe ceW ceeie&CeeDeeW kee Jeglheefe DeLe& efkeee pee jne nw~ ieceve
kejves kee veece ieefle nw~ DeLee&led efpeme mLeeve kes efueS peerJe ieceve kejlee nw Gme mLeeve kees ieefle kenles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-ieefle keer Ssmeer efveefe kejves mes lees eece, veiej, Kes[e, keJe& Deeefo mLeeveeW
kees Yeer ieeflehevee eehle nes peelee nw ?
Fme Mebkee kee meceeOeeve efkeee peelee nw-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke ef{ kes yeue mes ieefleveecekece&
eje pees heee&e efve<heVe keer ieF& nw, Gmeer ceW ieefle Meyo kee eeesie efkeee peelee nw~ ieefleveecekece& kes Goe kes
DeYeeJe kes keejCe efmeefieefle nesleer nw, Jen Deieefle kenueeleer nw~ DeLeJee Ske YeJe mes otmejs YeJe ceW mebeeefvle kee
veece ieefle nw Deewj Ske YeJe mes otmejs YeJe kes efueS mebeeefvle ve nesvee efmeefieefle nw~
pees Deheves-Deheves efJe<ee ceW efvejle neW, Jes FefveeB nQ, DeLee&led Deheves-Deheves efJe<eehe heoeLeeX ceW jceCe
kejves Jeeueer FefveeB kenueeleer nQ~ DeLeJee Fv Deelcee kees kenles nQ Deewj FveW kes efuebie kee veece Fefve nw~
Deelcee keer eJe=efe eje Gheefele efkees iees hegueefheb[ kees keee kenles nQ~ DeLeJee he=efLeJeerkeee Deeefo
veecekeceeX kes eje GlheVe heefjCeece kees keee& ceW keejCe kes Gheeej mes keee kene nw~ DeLeJee, efpemeceW peerJeeW
kee mebee efkeee peees, Ssmeer Jeglheefe mes keee yevee nw~ Deelcee keer eJe=efe mes GlheVe mebkeese-efJekeese kee
veece eesie nw, DeLee&led ceve, Jeeve Deewj keee kes DeJeuecyeve mes peerJe eosMeeW ceW heefjmhevove nesves kees eesie
kenles nQ~ Deelcee keer eJe=efe mes cewLegvehe mecceesn keer Glheefe kee veece Jeso nw~ megK e-og:Keheer Ketye
hemeue GlheVe kejves Jeeues kece&heer #es$e kee pees ke<e&Ce kejles nQ Jes ke<eee nQ~ pees eLeeLe& Jemleg kee
ekeeMeke nw DeLeJee pees lelJeeLe& eehle kejeves Jeeuee nw, Jen %eeve nw~ ele j#eCe, meefceefleheeueve, ke<eeeefveen,
ob[leeie Deewj Fefvepee kee veece mebece nw~ DeLeJee meceked he mes ece kee veece mebece nw~ ekeeMehe
eJe=efe kee veece oMe&ve nw~ DeelceeJe=efe ceW mebMues<eCe kejves Jeeueer uesMee nw~ DeLeJee efuebheve kejves Jeeueer
uesMee nw~ efpeme peerJe ves efveJee&Ce kees hegjmke=le efkeee nw DeLee&led Deheves mevcegKe jKee nw Jen YeJe nw Deewj
GmeceW efJehejerle DeLee&led efveJee&Ce kees hegjmke=le veneR kejves Jeeuee peerJe DeYeJe nw~ lelJeeLe& kes eeve kee veece

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 2

yebOekemeJeeheCee / 15

meceioMe&veced , DeLeJee leJeefe mecekelJeb, DeLeJee eMecemebJesieevegkecheeefmlekeeeefYeJeefeue#eCeb mecekelJeb~


efMe#eeefeeesheosMeeueeheeener meb%eer, leefhejerle Demeb%eer~ Mejerjeeeesiehegodieueefheb[enCeceenej, leefhejerleceveenej~ Sles<eg ieleeefo<eg peerJee ceeie&vles Fefle Sles<eeb ceeie&Cee Fefle meb%ee Geles~
De$eeefmle ceveeied efJeMes<e:ieefleceeie&Ceeeeb ceveg<eielee SJe efmeefieefle eeheles Dele mewJe ieefle meejYetlee Glke=e Jee~ Fefveceeie&Ceeeeb
JehebesefvehetCe&leeeeb peeleeeeb pewvesejer oer#ee mebeeheles, SefYe hebesefvew FefveefvejesOeeleeefve heefjheeue
DeleerefvemegKeb uehmeles Dele hebesefveeCeeb mebhetCe&lJeb cenlJehetCe Deefmle~ keeeceeie&Ceeeeb $emelJeb ueyOJee
DeelcekeueeCes eJe=efehepeeeles~ eesieceeie&Ceeeeb ceveesJeeveeesieeved mebeehe DeewoeefjkekeeeeesiesvewJe hejceewoeefjkeefoJeMejerjb eehmeles lele leled Mejerjb eehe eeefj$ejlveb ie=nerlJee Slelheee&e meheueerkele&Je~ Jesoceeie&Ceeee
ceerceebmeeeeb Jeheg<eJesosvewJe jlve$eeme hetCe&lJeb mebheeles Dele leleehe heg<eJeso meheueerkele&Je, eefo
m$eerJesoesefmle lee&efhe GheeejceneelesvewJe mecekelJejlveyeuesve mebmeejmebleefleso kele&Je~
elegefYe& ke<eeewpeerJee mebmeejmecegs efveceppebefle Dele Sleeved ke<eeeeved ogKensletved %eelJee les ke=MeerkejCeeree~
eLee meeled leLee DevevleevegyeefvOeke<eeeeved efvenle mecekelJejlveb mebj#eCeereb cenlee eelvesve~ %eeveceeie&Ceeee
mebef#ehleue#eCeb mebefevle JeYeeJeegle%eeveyeuesve kesJeue%eeveb eehmeles Deleegle%eeveceejeOeveereb mebleleb~

meceioMe&ve nw~ DeLeJee lelJeeW ceW efe nesvee ner mecekelJe nw~ DeLeJee eLece, mebJesie, Devegkechee Deewj
Deeefmlekee keer DeefYeJeefe ner efpemekee ue#eCe nw, Jener mecekelJe nw~ efMe#ee, efeee, GheosMe Deewj Deeueehe kees
enCe kejves Jeeuee peerJe meb%eer nw, Gmemes efJehejerle DeLee&led efMe#ee efeeeefo kees enCe veneR kej mekeves Jeeuee peerJe Demeb%eer
nw~ Mejerj yeveeves kes eesie hegueJeie&Cee kees enCe kejvee ner Deenej nw, Gmemes efJehejerle DeLee&led Mejerj kes eesie
hegueJeie&Cee kees enCe veneR kejvee Deveenej nw~ FvneR hetJeexe ieefle Deeefo eewon mLeeveeW ceW peerJeeW keer ceeie&Cee DeLee&led
Keespe keer peeleer nw, FmeerefueS Fvekee veece ceeie&Cee nw~
eneB efkeefeled efJeMes<e kenles nQieefleceeie&Cee ceW ceveg<eieefle mes ner efmeef ieefle eehle nesleer nw Dele: en ceveg<eieefle ner mebmeej ceW meejYetle Deewj
Glke= ieefle nw~ Fefveceeie&Cee ceW JesefveeW keer Dehes#ee heeBeeW Fefve keer hetCe&lee nesves hej ner pewvesejer oer#ee eehle nesleer
nw, Fve heeBeeW FefveeW kes eje Fbefe efvejesOe eleeW kees heefjheeueve kejkes ner Deleerefve megKe eehle neslee nw Dele: heeBeeW
FefveeW keer hetCe&lee nesvee cenlJehetCe& nw~ keeeceeie&Cee ceW $emekeee kees eehle kejkes DeelcekeueeCe ceW eJe=efehe YeeJe
GlheVe neslee nw~ eesieceeie&Cee ceW ceve-Jeeve-keee Fve leerveeW eesieeW kees eehle kejkes Deewoeefjkekeeeeesie kes eje ner
hejceewoeefjke efoJeMejerj eehle neslee nw FmeefueS Gme Mejerj kees eehle kejkes eeefj$ejlve kees enCe kejkes Gme
ceveg<eheee&e kees meheue kejvee eeefnS~ Jesoceeie&Cee keer ceerceebmee ceW Jeheg<eJeso kes eje ner jlve$ee keer hetCe&lee eehle
nesleer nw Dele: Gmes eehle kejkes heg<eJeso kees meheue yeveevee eeefnS, eefo Je mes eerJeso nw lees Yeer Gheeej ceneeleeW
kees-Deeefe&kee oer#ee enCe kejkes mecekelJejlve kes eje mebmeej mebleefle kees ve kejvee eeefnS~
eejeW ke<eeeeW kes keejCe peerJe mebmeejmeceg ceW ieesles ueiee jns nQ Dele: Gve ke<eeeeW kees og:Ke kee nsleg ceevekej
GvnW JeMe ceW kejvee-ke=Me kejvee eeefnS~ DeLeJee pewmes yeves Jewmes DevevleevegyebOeer ke<eee kees ve kejkes Deveske
eelveeW mes Deheves meceioMe&veheer jlve kee mebj#eCe kejvee eeefnS~ %eeveceeie&Cee kes mebef#ehle ue#eCe kee
mecekedhe mes efevleve kejkes %eele neslee nw efke Je-YeeJe egle%eeve kes yeue mes kesJeue%eeve eehle neslee nw Dele:
egle%eeve keer melele DeejeOevee kejvee eeefnS DeLee&led Oece&ebLeeW kee Ketye mJeeOeee-DeOeeve kejkes %eeveeJejCe kece&

16 / yebOekemeJeeheCee

met$e 2

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebececeeie&Ceeeeb meeceeefekemebece SJe meJe&mebeces<eg eLece cetuekeejCeceefhe Fefle efJe%eee eeJeled me mebecees ve
ueYesle leeJelmebeceemebecees ie=nerleJe~
oMe&veceeie&Ceeeeb kesJeueoMe&veesheueyOees mJeelceoMe&veb eehleJeb~ uesMeeceeie&Cee efJe%eee DeMegYeuesMee
heefjle MegYeuesMeemeg eJe=efeefJe&Oesee~ YeJeceeie&Ceeeeb Jeeb YeJee Fefle efveefele jlve$eeyeuesve YeJelJeMeefe
ekeefeleJee~ mecekelJeceeie&Cee %eelJee DeewheMeefcekemeceioMe&veb GheueYe #eeeesheMeefcekemecekelJeb mebj#e
#eeefeke-mecekelJeme YeeJevee efJeOeeleJee mebeefle og<ecekeeues$e~ mebef%eceeie&Ceeeeb mebef%e-DeJemLeeb mebeehe
mJeiee&heJeie&eehlees eelvees efJeOese~ hegvee Deenejceeie&Ceeeeb Deveenejkeefmeefheoeehlees DeenejeJemLeeeeceefhe
<edelJeeeEjMeodoes<e-efJejefnlew<eCeemeefceefle heeueveeree, efkeb e Deveee meefcelee SJe cees#emegKeceleerefveb eehmeles~
leelhee&cesleled-Slee elego&Meceeie&Cee %eelJee kece&yebOeefmLeeflekeejkeeCeeb heueb elegie&efleheefjYeceCeb SJeelemleeefve
mebmeejkeejCeeefve Mevew Mevew heefjnle&Jeeefve~
DeeleveefoJemes ew$eke=<CeeeefleheefeLeew1 hegje elegelJeeeEjMeodJe<e&hetJe eerceneJeerjpeerveeceeefleMee#es$es Deeeee&jlveeerosMeYet<eCecegves kejkeceueeYeecenb SkeeoMeeefleceeheeleeefve mebeehe Jeerjceleer veecvee #egefuuekee yeYetJe~
leleeYe=efle DeOegvee elegelJeeeEjMeodJe<e&heeleb osMemebeceb ef$eJe<e hegvee eLeceheeeee&-eerJeerjmeeiejeeee&- kejkeceueeYeeb
GheeejceneelemeefnleeveeefJebMeeflecetueiegCeeved ueyOJee ieefCeveerheos eehleeved <edef$ebMeodiegCeebe heeueevlee ceee Dee
nefjeeCeeeosMeme jsJee[erveeceveiejs hebeelJeeeEjMeodJe<ex eefJeMeles~ eerceneJeerjmJeeefceveb keesefMe: vecemke=le GYeew
ieg e eCece Deesefhe cece mebecemeefnlepeerJeveb efvejeyeeOeb Yeteeefoefle mejmJeleerceeleg heeohebkesnees eeeles~

kee #eeesheMece kejvee eeefnS~ mebececeeie&Cee ceW meeceeefeke mebece ner meYeer mebeceeW ceW eLece Deewj cetuekeejCe nw,
Ssmee peevekej peye leke Jen meeceeefeke mebece eehle ve nesJes, leye leke mebeceemebecehe DeCegele OeejCe kejvee eeefnS~
oMe&veceeie&Cee ceW kesJeueoMe&ve keer GheueefyOe nsleg mJeelceoMe&ve keer DeJemLee eehle kejvee eeefnS~ uesMeeceeie&Cee
kees peevekej DeMegYeuesMeeDeeW kees es[kej MegYe uesMeeDeeW ceW eJe=efe kejvee eeefnS~ YeJeceeie&Cee ceW nce YeJe
nQ Ssmee efveefele kejkes jlve$ee kes yeue mes YeJelJe Meefe kees eie kejvee eeefnS~ mecekelJeceeie&Cee kee %eeve
eehle kejkes meJe&eLece DeewheMeefceke mecekelJe kees eie kejkes #eeeesheMeefceke mecekelJe kee mebj#eCe kejles ngS
Jele&ceeve kes Fme og:<ecekeeue ceW eneB #eeefekemecekelJe keer YeeJevee Yeeveer eeefnS~ meb%eer ceeie&Cee ceW meb%eer DeJemLee
kees eehle kejkes mJeie& Deewj cees#e eeefhle kes efueS melele eelve kejvee eeefnS~ hegvee Deenejceeie&Cee ceW Deveenejke
efmeefheo kees eehle kejves nsleg Deenejke DeJemLee ceW Yeer efeeueerme oes<eeW mes jefnle S<eCeemeefceefle kee heeueve kejvee
eeefnS, keeeWefke Fme meefceefle kes heeueve mes ner Deleerefve cees#emegKe eehle nesiee~
leelhee& en nw efke-Fve eewon ceeie&CeeDeeW kees peevekej kece&yebOe keer efmLeefle kees kejeves Jeeues keceeX kee
heue elegie&efle kee heefjYeceCe ner nw Dele: Gve mebmeej kes keejCeeW kees Oeerjs-Oeerjs ve kejvee eeefnS~
Deepe ew$e ke=<Cee eefleheoe kes efove ner eJeeueerme Je<e& hetJe& eer ceneJeerj peer DeefleMee #es$e leerLe& hej Deeeee&jlve eer
osMeYet<eCe cegefvejepe kes kejkeceueeW mes ceQves ieejn eefleceehe eleeW kees eehle kejkes Jeerjceleer veece keer #egefuuekee kee heo
enCe efkeee Lee~ leye mes ueskej Deepe 44 Je<eeX ceW henues leerve Je<e& leke osMemebece keeheeueve efkeee hegve: eLece heeeee& eer
Jeerjmeeiej cenejepe kes kejkeceueeW mes Gheeejceneelemeefnle DeeF&me cetueiegCehe Deeefe&kee oer#ee eehle keer Deewj Deye
ieefCeveer heo ceW eerme cetueiegCeeW kee heeueve kejles ngS Deepe nefjeeCee eosMe kes jsJee[er veiej ceW ceQves heQleeefuemeJeW Je<e& (mebece
Je<e&) ceW eJesMe efkeee nw~ eer ceneJeerj mJeeceer kees keesef-keesef Jevove kejkes Deewj oesveeW iegDeeW kees veceve kejkes
1. ew$e ke=. 1, Jeer.efve.meb. 2523, efo. 25-3-1997 kees jsJee[er (nefjeeCee) ceW en ekejCe efueKee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 3, 4, 5

yebOekemeJeeheCee / 17

DeOegvee elegie&efle<eg yebOekeejkeeveeb eefleheeoveee met$eelegeceJeleee&les-

ieefoeeCegJeeosCe efCejeieoerS CesjFee yebOee~~3~~


efleefjkeKee yebOee~~4~~
osJee yebOee~~5~~
Deeies Yeer cesje peerJeve efvejeyeeOe mebece meefnle Jeleerle nesJes, ener mejmJeleer ceelee kes ejCekeceueeW ceW cesjer eeLe&vee nw~
YeeJeeLe&-Fme erkee kees efueKeles ngS hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer ves Deheveer oer#ee efleefLe kee
mcejCe efkeee nw~ Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2523 keer ew$eke=<Cee Skece efleefLe kees efoveeBke 25 ceee& 1997 kes efove Jes
jsJee[er veece kes veiej ceW LeeR~ peye meejs osMe keer jeieer pevelee nesueer kes jbieeW ceW [tyeer Leer Gme efove Jeerlejeie ceeie&
keer Devegieeefceveer eer %eeveceleer ceeleepeer Fme efmeeble ebLe kee mJeeOeee-uesKeve kejleer ngF& %eeve kes DehetJe& jbie ceW
efveceive LeeR~ pewmee efke Gvekes cegKe mes ceQves meowJe megvee nw efke Deheves oer#ee efoJeme kees ncesMee eeo jKevee eeefnS,
keeeWefke oer#ee kes mecee kes Glke= heefjCeece mcejCe kejves mes %eeve Deewj Jewjeie keer DeleerJe Je=ef nesleer nw~
jsJee[er veiej keer efoiecyej pewve meceepe ves Gme efove hetpe ceeleepeer kes oer#ee efoJeme kee meceejesn Yeer
Deeeesefpele efkeee Lee~ %eeveceleer ceeleepeer yeermeJeeR meoer keer eLece yeeueyeeeeefjCeer meeOJeer nQ~ Fvekee pevce meved
1934 ceW Deeefeve Megkeuee hetefCe&cee (MejohetefCe&cee) kes efove efkewleveiej (yeejeyebkeer- G.e.) ceW ueeuee eer
essueeue pewve keer Oece&helveer eerceleer ceesefnveer osJeer keer heefJe$e kegef#e mes kevee cewvee kes he ceW ngDee Lee~ hetJe& pevce
ceW mebefele efkees iees hegCe eYeeJe SJeb Fme YeJe ceW Deheveer ceeB kees onspe ceW eehle heevebefohebeefJebMeeflekee ebLe kes
mJeeOeee mes eie ngS JewjeieJeMe GvneWves meved 1952 ceW MejohetefCe&cee kes ner efove Deepevce yeeee&elehe
mehlece eeflecee enCe kejkes ie=nleeie efkeee hegve: meved 1953 ceW ew$e ke=. Skeced kees ceneJeerj peer DeefleMee #es$e
hej Deeeee& eer osMeYet<eCe cenejepe kes kejkeceueeW mes #egefuuekee oer#ee enCe keer Leer, Gmeer efoJeme kee mcejCe kej
hetpe %eeveceleer ceeleepeer ves mejmJeleer ceelee mes %eeve Deewj eeefj$e keer Je=ef nsleg cebieue eeLe&vee keer nw~
Deepe Fme ebLe keer efnvoer erkee efueKeles ngS cegPes Yeer Delevle n<e& SJeb ieewjJe kee DevegYeJe nes jne nw efke
hetpe %eeveceleer ceeleepeer kee 54JeeB Deeefe&kee oer#ee ef$eefoJemeere meceejesnhetJe&ke ceveeee pee jne nw~ Deepe mes Ske
ceen hetJe& ew$e ke=<Cee Skeced, 11 ceee& 2009 kees FvneWves #egefuuekee oer#ee kes 56 Je<e& hetCe& efkees Dele: kegue
efceueekej 56 Je<e& keer mebecemeeOevee mes Jes Ske DeefleMeekeejer eeflecee kes meceeve peieled hetpe yeve ieF& nQ~
FvneWves meved 1995 ceW MejohetefCe&cee kes efove <edKeC[eiece met$e ebLe hej mebmke=le erkee uesKeve pecyeterhenefmleveehegj ceW eejbYe efkeee Deewj meved 2007 ceWs JewMeeKe ke=<Cee efleeree kes efove meesueneW hegmlekeeW keer erkee 3100
mes DeefOeke heVeeW ceW efueKekej heefjhetCe& efkeee~ ueieYeie 11 Je<e& 6 ceen kes Deboj GvneWves <edKeC[eiece ebLe keer
mebmke=le erkee efueKekej meeefnle peieled ceW Ske keerefle&ceeve mLeeefhele kej efoee nw~
Deye eejeW ieefleeeW ceW yebOe kejves Jeeues peerJeeW kee eefleheeove kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nwmet$eeLe&-

ieefleceeie&Cee kes Devegmeej vejkeieefle ceW veejkeer peerJe yebOeke nQ~~3~~


eflee&eieefle kes peerJe yebOeke nQ~~4~~
osJeieefle kes peerJe yebOeke nesles nQ~~5~~

18 / yebOekemeJeeheCee

met$e 6, 7

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ceCegmee yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe CeeflLe~~6~~


efmeevleefebleeceefCe erkee-De$e met$es<eg yebOee Fefle heosve yebOekee SJe ie=evles~ veejkee eflee&e
osJeee yebOekee SJe, efkeb e efceLeelJe-Demebece-ke<eee-eesieeveeb yebOekeejCeeveeb le$eesheuebYeeled~ ceveg<ee
yebOekee Deefhe meefvle, DeyebOekeeeeefhe YeJeefvle~ DeeesefiekesJeefueiegCemLeeves efceLeelJeemebeceke<eeeeesieeveeb
yebOekeejCeeveeb meJex<eeceefhe DeYeeJeeled les DeeesefieveesyebOekee SJe~ Mes<eemeJex ceveg<ee yebOekee, efceLeelJeeefoyebOekeejCemebegkelelJeeled~
ieefleefJejefnleefmeeveeb DeyebOekeeefleheeoveee met$eceJelejefle-

efmee DeyebOee~~7~~
efmeevleefebleeceefCe erkee-Devevleevevlee efmeeYeieJevleesyebOekee SJe~ yebOekeejCeJeefleefjecees#ekeejCew
mebegelJeeled~
keefeled he=efle-keeefve hegve yebOekeejCeeefve, yebOe-yebOekeejCeeJeiecesve efJevee cees#ekeejCeeJeieceeYeeJeeled~
Geb epes yebOeeje YeeJee ceeskeKeeje YeeefJe pes og DepPehhes~
pes eeefJe yebOeceeskeKes Dekeejee les efJe efJeCCesee~~
lelees yebOekeejCeeefve JeeJeeefve YeJeefefjefle ?
Deeeee& meceeoOeeefleefceLeelJeemebeceke<eeeeesiee
yebOekeejCeeefve~
meceioMe&ve-mebeceeke<eeeeeesiee cees#ekeejCeeefve~~

ceveg<e yebOeke Yeer nesles nQ Deewj DeyebOeke Yeer nesles nQ~~6~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB met$eeW ceW JeefCe&le yebOee Meyo mes yebOeke peerJe ner enCe efkees peeles
nQ~ veejkeer, eflee&e Deewj osJe yebOeke ner nQ, keeeWefke GveceW yebOe kes keejCeYetle efceLeelJe, Demebece, ke<eee, eesie kee
meodYeeJe heeee peelee nw~ ceveg<e yebOeke Yeer nesles nQ Deewj DeyebOeke Yeer nesles nQ~ kece&yebOe kes keejCeYetle efceLeelJe,
Demebece, ke<eee Deewj eesie Fve meyekee DeeesefiekesJeueer iegCemLeeve ceW DeYeeJe nesves mes Deeesieer efpeve DeyebOeke ner
nesles nQ~ Mes<e meye ceveg<e yebOeke nQ, keeeWefke Jes efceLeelJeeefo yebOe kes keejCeeW mes mebege heees peeles nQ~
ieefle mes jefnle efme YeieJevleeW kes DeyebOekeheves kees yeleueeves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

efme DeyebOeke nQ~~7~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Devevleevevle efme YeieJeeve DeyeOebke ner nesles nQ, keeeWefke Jes yebOe kes keejCeeW
mes efYeVe cees#e kes keejCeeW mes meceefvJele nesles nQ~
eneB keesF& eMve kejlee nw efkeyebOe kes keejCe keewve mes nQ, keeeWefke yebOe Deewj yebOe kes keejCe peeves efyevee cees#e kes keejCeeW kee %eeve veneR nes
mekelee~ kene Yeer nwieeLeeLe&-DeOeelce ceW pees yebOe kes GlheVe kejves Jeeues YeeJe nQ Deewj pees cees#e kees GlheVe kejves Jeeues YeeJe
nQ leLee pees yebOe Deewj cees#e oesveeW kees veneR GlheVe kejves Jeeues YeeJe nQ, Jes meye YeeJe peeveves eesie nQ~
DeleSJe Deehekees yebOe kes keejCe yeleueevee eeefnS ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-efceLeelJe, Demebece, ke<eee Deewj eesie es eej yebOe kes keejCe nQ

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 7

yebOekemeJeeheCee / 19

Geb e-

meeceCCeheeee Keueg eGjes YeCCebefle yebOekeeejes~


efceeb DeefJejCeb kemeeepeesiee e yeesJJee1~~109~~
DeveeefceeeefJejoer efJe e kemeeepeesiee e DeemeJee nessWefle~
obmeCe-efJejceCe-efCeiien-efCejesnee mebJejes nesWsefle2~~2~~
keefeoen-eefo efceLeelJeeoerefve elJeeexJe yebOekeejCeeefve YeJeefvle, leefn&
DeesoFee yebOeeje GJemece-Kee-efcemmeee e ceeskeKeeje~
YeeJees og heeefjCeeefceDees kejCeesYeeJeefppeees neWefle3~~3~~
Sleee met$eieeLeee men efJejesOees YeJeefle ?
leme meceeOeeveb efeeles-vewleod JeeJeb, Deewoefekee yebOekeje Fefle Ges ve meJex<eeceewoefekeeveeb YeeJeeveeb
enCeb kele&Jeb, ieeflepeeleeefo-DeewoefekeYeeJeeveeceefhe yebOekeejCelJeemebieeled~
hegve keefeoeMebkeles -osJeielegoesveeefhe keeefeled eke=leees yeOeceevee Mevles, leemeeb eke=leerveeb
osJeielegoekeejCeb efkeb ve YeJeefle ?
Deeeee&osJe meceeoOeeefle-ve YeJeefle, efkeb e-osJeielegoeeYeeJesve leemeeb efveecesve yebOeeYeeJeevegheuebYeeled~
eme DevJeeJeeflejskeeYeeb efveecesve eme DevJeeJeeflejskeew GheueYesles leeme keee Fleje keejCeb~ Fefle

Deewj meceioMe&ve, mebece, Deke<eee Deewj Deeesie es eej cees#e kes keejCe nQ~~
meceemeej ebLe ceW kene Yeer nwieeLeeLe&-meeceeve mes elee-DeeeJe eej nQ Jes ner yebOe kes kejves Jeeues kens iees nQ~ Jes efceLeelJe,
DeefJejefle, ke<eee Deewj eesie es eej peeveves eeefnS~~109~~
Deewj Yeer kene nwieeLeeLe&-efceLeelJe, DeefJejefle, ke<eee Deewj eesie es keceeX kes DeeeJe YeeJe nQ DeLee&led keceeX kes Deeieceveej
nQ leLee meceioMe&ve, mebece DeLee&led efJe<eeefJejefe, ke<eeeefveen Deewj ceve-Jeeve-keee kee efvejesOe es mebJej
DeLee&led keceeX kes efvejesOeke YeeJe nQ~~2~~
hegve: keesF& Mebkee kejlee nw-eefo es ner efceLeelJeeefo eej yebOe kes keejCe nQ, leesieeLeeLe&-Deewoefeke YeeJe yebOe kejves Jeeues nQ, DeewheMeefceke, #eeefeke Deewj #eeeesheMeefceke YeeJe cees#e kes
keejCe nQ leLee heeefjCeeefceke YeeJe yebOe Deewj cees#e oesveeW kes keejCe mes jefnle nQ~~3~~
Fme met$eieeLee kes meeLe efJejesOe GlheVe neslee nw ?
Fmekee meceeOeeve kejles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, Deewoefeke YeeJe yebOe kes keejCe nQ Ssmee kenves
hej Yeer meYeer Deewoeefeke YeeJeeW kee enCe veneR efkeee nw, keeeWefke Jewmee ceeveves hej ieefle, peeefle Deeefo veecekece&mebyebOeer
Deewwoeefeke YeeJeeW kes Yeer yebOe kes keejCe nesves kee emebie Dee peeesiee~
hegve: keesF& Mebkee kejlee nw-osJeieefle kes Goe kes meeLe Yeer efkeleveer ner eke=efleeesW kee yebOe nesvee osKee peelee
nw efhej osJeieefle kee Goe Gvekee keejCe keeeW veneR neslee ?
Deeeee& osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ-osJeieefle kee Goe yebOe kee keejCe veneR neslee nw, keeeWefke osJeieefle kes
Goe kes DeYeeJe ceW efveece mes Gvekes yebOe kee DeYeeJe veneR heeee peelee~ efpemekes DevJee Deewj Jeeflejske kes meeLe
efveece mes DevJee Deewj Jeeflejske heees peeJeW, Jen Gmekee keee& Deewj otmeje keejCe neslee nw (DeLee&led peye Ske
1. meceemeej ieeLee 109~ 2-3. <edKeC[eiece heg. 7 (OeJeueeerkee meceefvJele), he=0 9~

20 / yebOekemeJeeheCee

met$e 7

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

veeeeled efceLeelJeeoerefve ewJe yebOekeejCeeefve~


le$e efceLeelJe-vehegbmekeJeso-vejkeeeg-efvejeieefle-Skesefve-erefve-$eerefve-elegefjefvepeeeflengb[kemebmLeeve-Demebeehleme=heeefkeeMejerjmebnveve-vejkeieefleeeeesieeveghetefJe&-Deelehe-mLeeJej-met#ce-Deheee&hlemeeOeejCeveece<ees[Me-eke=leerveeb yebOeme efceLeelJeesoe keejCeced~ leogoe-DevJeeJeeflejskeeYeeb <ees[Meeke=efleyebOeme
DevJeeJeeflejskeesheuebYeeled~
efveeefvee-eeueeeeuee-mleeveie=ef-DevebleevegyebefOeeesOe-ceeve-ceeee-ueesYe-m$eerJeso-eflee&ieeeg-eflee&iieefleveeesOe-mJeeefle-kegypeke-JeeceveMejerjmebmLeeve-Jeeveejee-veejee-De&veejee-keerefuele Mejerj mebnveve-eflee&iieefleeeeesieeveghetefJe&-Geesle-DeeMemleefJeneeesieefle-ogYe&ie-ogmJej-Deveeose-veereiees$eeCeeb yebOeme DevevleevegyebefOeeleg<keme Goe keejCeced~ leogoeevJeeJeeflejskeeYeecesleemeeb eke=leerveeb yebOes DevJeeJeeflejskeew GheueYesles~
DeeleeKeeveeJejCeereeesOe-ceeve-ceeee-ueesYe-ceveg<eeeg-ceveg<eieefle-DeewoeefjkeMejerj-DebieesheebieJee<e&Yemebnveve-ceveg<eieefleeeeesieeveghetefJe&eke=leerveeb yebOes DeeleeKeeveeJejCeeleg<keme Goe keejCeced~ lesve
efJevee Sleemeeb eke=leerveeb yebOeevegheuebYeeled~
eleeKeeveeJejCeereeesOe-ceeve-ceeee-ueesYeeveeb yebOeme Sleemeeb ewJeesoe keejCeced~ mJeesoesve efJevee
Sleemeeb yebOeevegheuebYeeled~
DemeeleeJesoveere-Dejefle-Meeske-DeefmLej-DeMegYe-DeeMekeerefle&eke=leerveeb yebOeme eceeo keejCeb, eceeosve
efJevee Sleemeeb yebOeevegheuebYeeled~
ke eceeo veece ?

kes meodYeeJe ceW otmejs kee meodYeeJe Deewj Gmekes DeYeeJe ceW otmejs kee Yeer DeYeeJe heeee peeJes, leYeer GveceW keee&keejCeYeeJe mebYeJe nes mekelee nw DeveLee veneR) Fme veee mes efceLeelJe Deeefoke ner yebOe kes keejCe nQ~
Fve keejCeeW ceW efceLeelJe, vehegbmekeJeso, vejkeeeg, vejkeieefle, Skesefve, erefve, $eerefve Je elegefjefve
peeefle, ngb[kemebmLeeve, Demebeehleme=heeefkee Mejerjmebnveve, vejkeieefleeeeesieeveghetJeea, Deelehe, mLeeJej, met#ce, Deheee&hle
Deewj meeOeejCe Fve meesuen eke=efleeeW kes yebOe kee efceLeelJeesoe keejCe nw, keeeWefke efceLeelJeesoe kes DevJee Deewj
Jeeflejske kes meeLe Fve meesuen eke=efleeeW kes yebOe kee DevJee Deewj Jeeflejske heeee peelee nw~
efveeefvee, eeueeeeuee, mleeveie=ef, DevevleevegyebOeer eesOe, ceeve, ceeee Deewj ueesYe, eerJeso, efleeeeeg,
efleee ieefle, veeesOe, mJeeefle, kegypeke Deewj Jeeceve Mejerj mebmLeeve, Jeeveejee, veejee, DeOe&veejee Deewj keerefuele
Mejerjmebnveve, efleeeieefleeeeesieeveghetJeea, Geesle, DeeMemleefJeneeesieefle, ogYe&ie, ogmJej, Deveeose Deewj veereiees$e
Fve eke=efleeeW kes yebOe ceW DevevleevegyebOeereleg<ke kee Goe keejCe nw, keeeWefke Gmeer kes Goe kes DevJee Deewj
Jeeflejske kes meeLe Gve eke=efleeeW kes yebOe ceW DevJee Deewj Jeeflejske heeee peelee nw~
DeeleeKeeveeJejCeere eesOe, ceeve, ceeee Deewj ueesYe, ceveg<eeeg, ceveg<eieefle, Deewoeef jkejMejerj,
DeewoeefjkejMejerjebieesheebie, JeeJe=<eYemebnveve Deewj ceveg<eieefleeeeesieeveghetJeea Fve oMe eke=efleeeW kes yebOe ceW
DeeleeKeeveeJejCeeleg<ke kee Goe keejCe nw, keeeWefke Gmekes efyevee Fve eke=efleeeW kee yebOe veneR heeee peelee~
eleeKeeveeJejCeere eesOe, ceeve, ceeee Deewj ueesYe Fve eej eke=efleeeW kes yebOe ceW keejCe FvneR kee Goe nw,
keeeWefke Deheves Goe kes efyevee Fvekee yebOe veneR heeee peelee nw~
DemeeleeJesoveere, Dejefle, Meeske, DeefmLej, DeMegYe Deewj DeeMe:keerefle& Fve n eke=efleeeW kes yebOe kee keejCe
eceeo nw, keeeWefke eceeo kes efyevee Fve eke=efleeeW kee yebOe veneR heeee peelee nw~
Mebkee-eceeo efkemes kenles nQ ?

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 7

yebOekemeJeeheCee / 21

elegmebpJeueve-veJeveeske<eeeeveeb leereesoe eceeo keLeles~


elegCee yebOekeejCeeveeb ceOes keg$e eceeomeevleYee&Je ?
ke<eees<JevleYee&Jees YeJeefle, ke<eeeJeefleefjeeceeoevegheuebYeeled~ osJeeegyeOemeeefhe ke<eeeewJe keejCeb,
eceeonslegke<eeeme GoeeYeeJesve Deeceees YetlJee ceboke<eeeesoesve heefjCeleme osJeeegyeOeefJeveeMeesheuebYeeled~
efveeeeueeesjefhe yebOeme ke<eeeesoe SJe keejCeb, DehetJe&kejCekeeues eLecemehleceYeeies mebpJeueveeveeb leleeeesieleereesoes SleeesyeOeesheuebYeeled~ osJeieeflehebesefvepeeefle-Jewefeefeke-Deenejke-lewpeme-keece&CeMejerj-meceelegjeMejerjmebmLeeve-Jewefeefeke-DeenejkeMejerjebieesheebie-JeCe&-iebOe-jme-mheMe&-osJeieefleeeeesieeveghetefJe&-DeiegueIegkeGheIeele-hejIeele-GdJeeme-eMemleefJeneeesieefle-$eme-yeeoj-heee&hle-eleskeMejerj-efmLej-MegYe-megYeie-megmJejDeeose-efvecee&Ce-leerLe&kejeCeeb Deefhe yebOeme ke<eeeesoeewJe keejCeb, DehetJe&kejCekeeues <edmehleYeeieejcemecees
cebolejke<eeeesoesve men yebOeesheuebYeeled~
neme-jefle-Yee-pegieghmeeveeb yebOeme DeOeeJe=ekejCe-DehetJe&kejCe-efveyebOeveke<eeeesoe keejCeb, le$ewJe
Sleemeeb yebOeesheuebYeeled~ elegmebpJeueveheg<eJesoeveeb yebOeme yeeojke<eee keejCeb, met#ceke<eees Sleemeeb
yebOeevegheuebYeeled~ hebe%eeveeJejCeere-elego&Me&veeJejCeere-eMekeerefle&-Geiees$e-hebeevlejeeeCeeb yebOeme meeceeve
ke<eeeesoe keejCeb, ke<eeeeYeeJes Sleemeeb yebOeevegheuebYeeled~
meeleeJesoveereme eesie SJe keejCeb, efceLeelJeemebeceke<eeeeCeeceYeeJesefhe eesiesvewkesve ewJesleme yebOeesheuebYeeled

meceeOeeve-eej mebpJeueve ke<eee Deewj veJe veeske<eee Fve lesjn kes leere Goe kee veece eceeo nw~
Mebkee-hetJeexe eej yebOe kes keejCeeW ceW eceeo kee DevleYee&Je keneB neslee nw ?
meceeOeeve-ke<eeeeW ceW eceeo kee DevleYee&Je neslee nw, keeeWefke ke<eeeeW mes he=Leked eceeo veneR heeee peelee
nw~ osJeeeg kes yebOe kee Yeer keejCe ke<eee ner nw, keeeWefke eceeo kes nslegYetle ke<eee kes Goe kes DeYeeJe mes Deecee
neskej ceboke<eee kes Goehe mes heefjCele ngS peerJe kes osJeeeg kes yebOe kee efJeveeMe heeee peelee nw~ efvee Deewj
eeuee Fve oes eke=efleeeW kes Yeer yebOe kee keejCe ke<eeeesoe ner nw, keeeWefke DehetJe&kejCe keeue kes eLece mehlece
Yeeie ceW mebpJeueve ke<eeeeW kes Gme keeue kes eesie leereesoe nesves hej Fve eke=efleeeW kee yebOe heeee peelee nw~
osJeieefle, hebesefve peeefle, Jewefeefeke, Deenejke, lewpeme Deewj keece&CeMejerj, meceelegjemebmLeeve, JewefeefekeMejerjebieesheebie,
DeenejkeMejerjebieesheebie, JeCe&, iebOe, jme, mheMe&, osJeieefleeeeesieeveghetJeea, DeiegueIeg, GheIeele, hejIeele, GdJeeme,
eMemleefJeneeesieefle, $eme, yeeoj, heee&hle, eleske Mejerj, efmLej, MegYe, megYeie, megmJej, Deeose, efvecee&Ce Deewj
leerLekej Fve leerme eke=efleeeW kes Yeer yebOe kee keejCe ke<eeeesoe ner nw, keeeWefke DehetJe&kejCe keeue kes meele YeeieeW ceW
mes eLece n YeeieeW kes Debeflece mecee ceW cevolej ke<eeeesoe kes meeLe Fvekee yebOe heeee peelee nw~
neme, jefle, Yee Deewj pegieghmee Fve eej kes yebOe ceW DeOe:eJe=e Deewj DehetJe&kejCeefveefceeke ke<eeeesoe
keejCe nw, keeeWefke GvneR oesveeW heefjCeeceeW kes keeuemebyebOeer ke<eeeesoe ceW ner eke=efleeeW kee yebOe heeee peelee nw~ eej
mebpJeueve ke<eee Deewj heg<eJeso Fve heeBe eke=efleeeW kes yebOe kee keejCe yeeoj ke<eee nw, keeeWefke met#ceke<eee kes
meodYeeJe ceW Fvekee yebOe veneR heeee peelee nw~ heeBe %eeveeJejCeere, eej oMe&veeJejCeere, eMe:keerefle&, Geiees$e Deewj
heeBe Devlejee Fve meesuen eke=efleeeW kes yebOe ceW meeceeve keejCe ke<eeeesoe nw, keeeWefke ke<eeeeW kes DeYeeJe ceW Fve
eke=efleeeW kee yebOe veneR heeee peelee nw~
meeleeJesoveere kes yebOe ceW eesie ner keejCe nw, keeeWefke efceLeelJe, Demebece Deewj ke<eee Fvekee DeYeeJe nesves hej Yeer

22 / yebOekemeJeeheCee

met$e 7

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leoYeeJes leovegheuebYeeled e~ ve e SleeYe Jeefleefjee Devee yebOeeke=lee meefvle esve leemeeceveled eleeevlejb YeJesled~
Demebeceesefhe elee keefLele, me keemeeb eke=leerveeb yebOeme keejCeb ?
vewleled , mebeceIeeeflekeceexoemewJe DemebeceJeheosMees YeJeefle ~
Demebece eefo ke<eees<JesJe DevleYe&Jeefle, leefn& he=Leked leogheosMe efkeceLe efeeles ?
vew<e oes<e, JeJenejveeb eleerle leogheosMeesefmle~ S<ee heee&eeefLe&keveeceeefele eleeeheCee ke=lee~
JeeefLe&kevees hegve DeJeuecyeceeves yebOekeejCeceskecesJe keejCeeleg<kemecetneled yebOekeeeexlhees~ lemceeled Sles
yebOeeleee efceLeelJeeoe elJeej~ Sles<eeb eeflehe#ee mecekelJeeslheefe-osMemebece-mebece-DevevleevegyebefOeefJemebeespeve-oMe&veceesn#eheCe-eeefj$eceesnesheMeceve-GheMeevleke<eee-eeefj$eceesn#eheCe-#eerCeke<eee-meeesefiekesJeefueheefjCeecee cees#eeleee-cees#eme keejCeeefve, SlesYemeceeb meceeb eefle DemebKeeleiegCeesCee
kece&efvepe&jeee GheuebYeeled~
es hegve heeefjCeeefcekeYeeJee peerJe-YeJeeYeJeeoe ve les yebOecees#eees keejCeb lesYemleovegheuebYeeled~
keme kece&Ce #eesCe efmeeveeb kees iegCe meceglheeles Fefle esled ?
Slep%eeheveeLe De$e keeefeled ieeLee ehevles-

oJJeiegCeheppeS pes pemmegoSCe e Ce peeCeos peerJees~


lemme keKeSCe mees efee peeCeefo meJJeb leeb pegieJeb~~1~~
Dekesues eesie kes meeLe ner Fme eke=efle kee yebOe heeee peelee nw Deewj eesie kes DeYeeJe ceW Fme eke=efle kee yebOe veneR heeee peelee
Deewj Fvekes Deefleefje Deve keesF& yebOe eesie eke=efleeeB veneR nw, efpememes efke Gvekee keesF& Deve keejCe nes~
Mebkee-Demebece Yeer yebOe kee keejCe kene ieee nw, mees Jen efkeve eke=efleeeW kes yebOe kee keejCe nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke mebece kes Ieeleke ke<eeehe eeefj$eceesnveere kece& kes Goe kee ner
veece Demebece nw~
Mebkee-eefo Demebece ke<eeeeW ceW ner DevleYet&le neslee nw, efhej Gmekee he=Leked GheosMe efkemeefueS efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke JeJenejvee keer Dehes#ee mes Gmekee he=Leked GheosMe efkeee
peelee nw~ yebOe keejCeeW keer en eheCee heee&eeefLe&kevee kee Deeee kejkes keer ieF& nw~ hej JeeefLe&kevee kee
DeJeuecyeve kejves hej lees yebOe kee keejCe kesJeue Ske ner nw, keeeWefke keejCeeleg<ke kes mecetn mes ner yebOehe keee&
GlheVe neslee nw~ Fme keejCe efceLeelJe Deeefoke es eej yebOe kes keejCe nQ~ Fvekes eeflehe#eer mecekelJeeslheefe,
osMemebece, mebece, DevevleevegyebefOe-efJemebeespeve, oMe&veceesn#eheCe, eeefj$eceesnesheMeceve, GheMeevleke<eee,
eeefj$eceesn#eheCe, #eerCeke<eee Deewj meeesefiekesJeueer es heefjCeece cees#e kes keejCeYetle nQ, keeeWefke Fvekes efveefcee mes
eeflemecee DemebKeele iegCeesCeerhe mes keceeX keer efvepe&je heeF& peeleer nw~
peerJelJe, YeJelJe, DeYeJelJe Deeefo pees heeefjCeeefceke YeeJe nw, Jes yebOe Deewj cees#e oesveeW ceW mes efkemeer kes Yeer
keejCe veneR nw, keeeWefke Gvekes eje yebOe ee cees#e keer eeefhle veneR nesleer nw~
eMve-efkeme kece& kes #ee mes efmeeW ceW keewve mee iegCe GlheVe neslee nw ?
Gej-Fme kece& kes #ee mes efmeeW kes en iegCe GlheVe ngDee nw Fme yeele kee %eeve kejeves kes efueS keg
ieeLeeSB eneB eefhele keer peeleer nQieeLeeLe&-efpeme %eeveeJejCeere kece& kes Goe mes peerJe efpeve Je, iegCe Deewj heee&e Fve leerveeW kees ner veneR
peevelee nw, Gmeer %eeveeJejCeere kece& kes #ee mes Jener peerJe Gve meYeer leerveeW kees Ske meeLe peeveves ueielee nw~~1~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 7

yebOekemeJeeheCee / 23

oJJeiegCeheppeS pes pemmegoSCe e Ce hemmeos peerJees~


lemme keKeSCe mees efee hemmeefo meJJeb leeb pegieJeb~~2~~
pemmeesoSCe peerJees megnb Je ogkeKeb Je ogefJenceCegnJeF~
lemmeesoekeKeSCe og peeeefo DehhelLeCeblemegnes~~3~~
efcee-kemeeeemebpecesefn pemmeesoSCe heefjCeceF~
peerJees lemmes Je KeeeeefJJeJejero s ieg Ces uenF~~4~~
pemmeesoSCe peerJees DeCeggmeceeb cejefo peerJeefo JejeDees~
lemmeesoekeKeSCe og YeJecejCeefJeJeefppeees nesF~~5~~
DebieesJebie-mejereEjefoe-ceCegmmeemepeesieefCehheeer~
pemmees oSCe efm ees leCCeeceKeSCe Demejerjes~~6~~
Gege Ge len GeCeere Ceerege Ceere Ceereb~
pemmeesoSCe YeeJees CeeregeefJeJeefppeoes lemme~~7~~
efJeefjeesJeYeesie-Yeesies oeCes ueeYes peogoeoes efJeiIebb~
hebeefJen-ueefpegees lekekecceKeee nJes efmees1~~8~~
Deemeeb ieeLeeveeceefYeeeeesebb %eeveeJejCe#eeeled cenecegefve kesJeueer YeieJeeved kesJeue%eeveb ueYeles~ oMe&veeJejCeefJeveeMeeled kesJeueoMe&veb eehveesefle~ Jesoveerekece&veeMeeled Deelcee DevevlemegKeb Jesoeefle~ ceesnveerekece&Ieeleeled

efpeme oMe&veeJejCeere kece& kes Goe mes peerJe efpeve Je, iegCe Deewj heee&e Fve leerveeW kees veneR osKelee nw, Gmeer
oMe&veeJejCeere kece& kes #eemes Jener peerJe Gve meYeer leerveeW kees Ske meeLe osKeves ueielee nw~~2~~
efpeme Jesoveere kece& kes Goe mes peerJe megKe Deewj og:Ke Fve oes ekeej keer DeJemLee kee DevegYeJe kejlee nw,
Gme kece& kes #ee mes DeelceeslLe DeveblemegKe GlheVe neslee nw~~3~~
efpeme ceesnveere kece& kes Goe mes peerJe efceLeelJe, ke<eee Deewj Demebecehe mes heefjCeceve kejlee nw, Gmeer
ceesnveere kes #ee mes Fvekes efJehejerle iegCeeW kees-mecekelJe, mebece Deeefo iegCeeW kees eehle kejlee nw~~4~~
efpeme Deeeg kece& kes Goe mes yeseeje peerJe eeflemecee cejlee Deewj peerlee nw, Gmeer kece& kes #ee mes Jen peerJe
pevce Deewj cejCe mes jefnle nes peelee nw~~5~~
efpeme veece kece& kes Goe mes Deebieesheebie, Mejerj, Fefve ceve Deewj GdJeeme mes eesie efve<heefe nesleer nw, Gmeer
veece kece& kes #ee mes efme DeMejerjer nesles nQ~~6~~
efpeme iees$e kece& kes Goe mes peerJe Geese, Ge, Geveere, veereese, veere-veere kegue ceW GlheVe neslee
nw~ Gmeer iees$e kece& kes #ee mes en peerJe veere Deewj Ge iees$e mes cege neslee nw~~7~~
efpeme Devlejee kece& kes Goe mes peerJe kes Jeere&, GheYeesie, Yeesie, oeve Deewj ueeYe ceW efJeIve GlheVe neslee nw,
Gmeer kece& kes #ee mes efme heeBe ekeej keer ueefyOe mes mebege nesles nQ~~8~~
Fve ieeLeeDeeW kee DeefYeeee en nw efke-%eeveeJejCe kece& kes #ee mes cenecegefve kesJeueer YeieJeeve
kesJeue%eeve keer eeefhle kejles nQ~ oMe&veeJejCe kece& kes efJeveeMe mes kesJeueoMe&ve eehle neslee nw~ Jesoveere kece& kes
1. <edKeC[eiece (OeJeuee erkee meceefvJele) hegmleke 7, he=-15~

24 / yebOekemeJeeheCee

met$e 8, 9, 10

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mecekelJeiegCeb meceehveesefle~ Deeegkece&efvecet&ueveeled DeJeieenveiegCeb ueYeles~ veecekece&efveCee&meeled DeMejerjes YetlJee


met#celJeiegCeb eehvegles~ iees$ekece&Meeleveeled DeiegueIeglJeiegCeb oOeeefle~ Devlejeekece&#eeeled DevevleJeere&lJeb meceehveesefle~
Fces Deew iegCee efmehejcesefveeb cegKehesCe meefvle leLeeefhe DevevleevevleiegCee YeJevleerefle %eeleJeb~

peecebieueYetoeCeb efJeceueeCeb CeeCe-obmeCeceeeCeb ~


lesueeskekemesnjeCeb Cecees meee meJJe-efmeeCeb 1~~9~~
leelhee&cesleledieefleceeie&CeeefJejefnleeveeb efmeeveeb heoeehlees Jeeb cegngce&gng leeved vecemkegce&~
SJeb yebOemeJeeheCeeeeb eLecemLeues elegie&efleyebOeke-DeyebOekeeefleheeovehejlJesve mehlemet$eeefCe ieleeefve~
mebeefle Fefveceeie&Ceeeeb yebOekeeyebOekeeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

FbefoeeCegJeeosCe SFbefoee yebOee yeerFbefoee yebOee leerFbefoee yebOee eogeEjefoee


yebOee~~8~~
hebefebefoee yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe DeeflLe~~9~~
DeefCebefoee DeyebOee~~10~~
veeMe mes Deelcee DevevlemegKe kee Jesove kejlee nw~ ceesnveerekece& kes Ieele mes #eeef eke meceke lJe eehle
nesl ee nw~ Deeegkece& kee efvece&tue veeMe kejves mes DeJeieenve iegCe keer eeefhle nesleer nw~ veecekece& kees ve
kejkes peerJe DeMejer jerj-Mejerj jefnle neskej met#celJe iegCe kees eehle kej ueslee nw ~ iees $ ekece& kee efJeveeMe
kejkes DeiegueIeglJe iegCe kees eehle efkeee peelee nw~ Devlejee kece& kes #ee mes DevevleJeere&hevee eehle
nesl ee nw~ es Dee" ieg Ce efm e hejcesefeeW kes cegK ehe mes nesles nQ leLee Jes Devevleevevle iegCeeW mes ege Yeer
nesl es nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
ieeLeeLe&-pees peie ceW cebieueYetle nQ, efJeceue nQ, %eeve-oMe&vecee nQ Deewj $ewueeskee kes MesKej-cegkeghe nQ
Ssmes mecemle efmeeW kees cesje meoekeeue vecemkeej nesJes~~9~~
leelhee& en nw efke-ieefleceeie&Cee mes jefnle efmeeW kee heo eehle kejves nsleg nce GvnW yeejcyeej vecemkeej
kejles nQ~
Fme ekeej yebOe melJe keer eheCee kes eLece mLeue ceW elegie&efle kes yebOeke-DeyebOeke peerJeeW kee eefleheeove
kejves Jeeues meele met$e hetCe& ngS~
Deye Fbefeceeie&Cee ceW yebOeke Deewj DeyebOeke peerJeeW kee eefleheeove kejves kes efueS leerve met$eeW kee DeJeleej
neslee nwmet$eeLe&-

Fefveceeie&Cee kes Devegmeej Skesefve peerJe yebOeke nQ, erefve peerJe yebOeke nQ,
$eerefve peerJe yebOeke nQ Deewj elegefjefve peerJe yebOeke nQ~~8~~
hebesefve peerJe yebOeke Yeer nQ, DeyeOebke Yeer nQ~~9~~
Deefveefve peerJe DeyebOeke nQ~~10~~
1. OeJeueehegmleke-7, he=-15~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 10

yebOekemeJeeheCee / 25

efmeebleefebleeceefCeerkee-SkesefvepeerJeeoejYe elegefjefvepeerJehee&vlee meJex efveecesve efceLeelJeemebeceke<eeeeesiemeefnlee SJe YeJeefvle, Delemles yebOekee SJe~ hebesefves<eg efceLeeefiegCemLeeveeoejYe eeJeled meeesefiekesJeefueve
yebOekee SJe, le$e yebOekeejCeefceLeelJe-Demebece-ke<eee-eesieeveeb meodYeeJeeled~ DeeesefiekesJeefueveesyebOekee SJe~
keefeoenmeeesefiekesJeefueve DeeesefiekesJeefuevee kesJeue%eeveoMe&veeYeeb eMes<eecesee kejCeJeeheejefJejefnlee meefvle hegvemleees keLeb hebesefvelJeb ?
leme meceeOeeveb efeeles-vew<e oes<e, hebesefveveecekeceexoeb eleerle leees kesJeefuevees hebesefveJeheosMees
YeJeefle~ Jehebesefvee le$e meefvle, YeeJeheeefCe FefveeefCe ve meefvle, ueyOegheeesieew YeeJesefveced1~ Fefle
met$ekeLevesve Delemles kesJeefueYeieJevle hebesefvee keLevles~
efmes<eg efvej_peves<eg mekeueyebOeeYeeJeeled, efvejecees<eg yebOekeejCeeYeeJeee les iegCemLeeveeleerlee efmee:
YeieJevle Deefveefvee meefvle cete&lJeefJejefnlelJeeled~
leelhee&cesleledes keseve cenecegvee mJemebJesove%eeveyeuesve hebesefveeefCe mebece efvepeMegyeghejceelceeveb
Oeeeefvle le SJe Deefveefvee YeefJelegcen&efvle~
SJeb yebOekemeJeeheCeeeeb efleeremLeues hebesefvehee&vlepeerJeeveeb yebOeeyebOekeLevelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~

efmeevleefebleeceefCeerkee-Skesefve peerJe mes DeejbYe kejkes eej Fbefe peerJe leke meYeer efveece mes
efceLeelJe, Demebece, ke<eee Deewj eesie meefnle ner nesles nQ, Dele: Jes yebOeke ner nQ~ heesefv eeW ceW efceLeeef
iegCemLeeve mes ueskej meeesiekesJeueer iegCemLeeve leke kes peerJe yebOeke ner nQ, keeeWefk e JeneB yebOe kes keejCeYetle
efceLeelJe-Demebece-ke<eee Deewj eesie kee meodYeeJe heeee peelee nw~ DeeesiekesJeueer YeieJeeve DeyebOeke ner
nesles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-efpevneWves kesJeue%eeve Deewj kesJeueoMe&ve mes mecemle ecese DeLee&led %ese
heoeLeeX kees osKe efueee nw Deewj pees kejCe DeLee&led FefveeW kes Jeeheej mes jefnle nQ, Ssmes meeesieer Deewj Deeesieer
kesJeefueeeW kees hebesefve kewmes ken mekeles nQ ?
Fmekee meceeOeeve kejles nQ efke-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke GveceW hebesefve veecekece& kee Goe
efJeeceeve nw Dele: Gmekeer Dehes#ee mes GvnW hebesefve kene ieee nw~ JeneB hej Jes Jeheesefve nesles nQ, YeeJehe
mes Gvekes FefveeB veneR nesleer nQ~ ueefyOe Deewj Gheeesiehe YeeJesefve nesleer nw leJeeLe&met$e ceW JeefCe&le Fme met$e kes
keLeveevegmeej kesJeueer YeieJeeve kes YeeJesefveeB veneR nesleer nQ, Dele: Jes kesJeueer YeieJeeve Jehe mes heesefve
kenueeles nQ~
efvejbpeve efmeeW ceW mecemle kece&yebOe kee DeYeeJe nw, keeeWefke efvejecee DeLee&led hejce mJemLe peerJeeW ceW yebOe kes
keejCeeW kee DeYeeJe heeee peelee nw Deewj Jes iegCemLeeveeleerle efme YeieJeeve Deefveefve nesles nQ, keeeWefke Jes cetefle&
efJejefnle-Decetefle&ke nesles nQ~
leelhee& en nw efke-pees cenecegefve mJemebJesove%eeve kes yeue mes heeBeeW FefveeW kees mebeefcele kejkes efvepe
Meg-yeg hejceelcee kee Oeeve kejles nQ, Jes ner Deefveefve nes mekeles nQ~
Fme ekeej yebOeke meJe eheCee ceW efleere mLeue ceW heesefve hee&vle peerJeeW kes yebOe-DeyebOe kee keLeve
kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
1. leJeeLe&met$e, DeOeee-2, met$e 18~

26 / yebOekemeJeeheCee

met$e 11, 12, 13, 14, 15

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle keeeceeie&Ceeeeb yebOekeeyebOekeefveheCeee met$e$eeceJeleee&les

keeeeCegJeeosCe heg{JeerkeeFee yebOee DeeGkeeFee yebOee lesGkeeFee yebOee


JeeGkeeFee yebOee JeCehheefokeeFee yebOee~~11~~
lemekeeFee yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe DeeflLe~~12~~
DekeeFee DeyebOee~~13~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle ~ De$eeefhe $emes<eg efceLeedeeoe $eeesoMeiegCemLeevehee&vlee Den&vlees YeieJevlee yebOekee, DeeesefiekesJeefueveesyebOekee SJe~ efmee YeieJevle Dekeeefekee meJe&Lee
DeyevOekee mevleerefle %eeleJeb~
SJeb le=leeremLeues keeeceeie&Ceeeeb yebOekeeyebOekeefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee eesieceeie&Ceeeeb yebOekeeyebOekemJeheeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

peesieeCegJeeosCe ceCepeesefie-Jeefepeesieer-keeepeesefieCees yebOee~~14~~


Depeesieer DeyebOee~~15~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeesjLe& megieceesefmle~ ceveesJeevekeeehegueeuecyevesve peerJeeosMeeveeb heefjmheboes
eesie Geles~

Deye keeeceeie&Cee ceW yebOeke-DeyebOeke peerJeeW kee eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

keeeceeie&Ceevegmeej he=efLeJeerkeeefeke peerJe yebOeke nQ, Dehkeeefeke peerJe yebOeke nQ,


lespemkeeefeke peerJe yebOeke nQ, Jeeegkeeefeke peerJe yebOeke nQ Deewj Jevemheeflekeeefeke peerJe
yebOeke nQ~~11~~
$emekeeefeke peerJe yebOeke Yeer nQ, DeyebOeke Yeer nQ~~12~~
Dekeeefeke peerJe DeyebOeke nQ~~13~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~ efceLeeef iegCemLeeve mes ueskej meeesiekesJeueer
leke eneB Yeer yebOe kes keejCe heees peeles nQ efkevleg DeeesiekesJeueer DeyebOeke nesles nQ~ keeejefnle efme YeieJeeved meJe&Lee
DeyebOeke nesles nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW keeeceeie&Cee ceW yebOeke Deewj DeyebOeke kee efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye eesieceeie&Cee ceW yebOeke Deewj DeyebOekeeW kee mJehe yeleueeves nsleg oes met$e DeJeleefjle nes jns nwmet$eeLe&-

eesieceeie&Ceevegmeej ceveeseesieer, Jeeveeesieer Deewj keeeeesieer yebOeke nQ~~14~~


Deeesieer peerJe DeyebOeke nQ~~15~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-oesveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ ceve, Jeeve Deewj keee mebyebOeer hegueeW kes
Deeuecyeve mes pees peerJe eosMeeW kee heefjmhevove neslee nw, Jener eesie kenueelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 16, 17, 18

yebOekemeJeeheCee / 27

eefo SJeb, leefn& Deeesefievees ve meefvle efeeemeefnleme peerJeJeme DeefeelJeefJejesOeeled ?


vew<e oes<e, Dekece&meg #eerCes<eg ee TOJe&ieceveesheueefcyeveer efeee mee peerJeme mJeeYeeefJekee, keceexoesve
efJevee eJe=elJeeled~
mJeefmLeleeosMecelekelJee lekelJee Jee peerJeJeme mJeeJeeJew heefjmhebo Deeesie veece leme kece&#eelJeeled~
lesve meefeee Deefhe meMejerefjCe efmee Deeesefieve peerJeeosMeeveeb mebleheceeveeveeb peueeosMeeveeefceJe Gle&veheefjJele&veheefeeeYeeJeeled~ lelemles DeyebOee Fefle YeefCelee~
SJeb eesieceeie&Ceeeeb elegLe&mLeues yebOekeeyebOekekeLevecegKelJesve s met$es ieles~
mebeefle Jesoceeie&Ceeeeb yebOekeeyebOekeefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

JesoeCegJeeosCe FeflLeJesoe yebOee, hegefjmeJesoe yebOee, CeJegbmeeJesoe yebOee~~16~~


DeJeieoJesoe yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe DeeflLe~~17~~
efmee DeyebOee~~18~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-$eeesefhe Jesefove yebOekee SJe veJeceiegCemLeeveheelelJeeled~ DeheieleJesoe
$eeesoMeiegCemLeeveheelee yebOekee, meke<eeeeesies<eg Deke<eeeeesies<eg e DeheieleJesolJeesheuebYeeled~ DeeesefieveesyebOekee~

Mebkee-eefo Ssmee nw lees Deeesieer peerJe veneR nesles nQ, keeeWefke efeee meefnle peerJe Je kees Deefeehevee ceeveves ceW
efJejesOe Deelee nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Dee"eW keceeX kes #eerCe nes peeves hej pees TOJe&ieceveesheuecyeer
efeee nesleer nw Jen peerJe keer mJeeYeeefJeke efeee nw, keeeWefke Jen keceexoe kes efyevee eJe=e nesleer nw~
mJeefmLele eosMe kees ve es[les ngS DeLeJee es[kej pees peerJe Je ceW Deheves DeJeeJeeW eje heefjmhevove
neslee nw Jen Deeesie nw, keeeWefke Jen kece&#ee mes GlheVe neslee nw~ Dele: meefee nesles ngS Yeer Mejerjer peerJe Deeesieer
efme nesles nQ, keeeWefke Gvekes peerJe eosMeeW kes lehleeeceeve peue eosMeeW kes meMe Gle&ve Deewj heefjJele&vehe efeee
kee DeYeeJe nw~ FmeerefueS DeeesefieeeW kees DeyebOeke kene nw~
Fme ekeej eesieceeie&Cee ceW elegLe& mLeue ceW yebOeke Deewj DeyebOeke peerJeeW kee keLeve kejves Jeeues oes met$e
hetCe& ngS~
Deye Jesoceeie&Cee ceW yebOeke Deewj DeyebOekeeW kee efveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nwmet$eeLe&-

Jesoceeie&Ceevegmeej eerJesoer peerJe yebOeke nesles nQ, heg<eJesoer peerJe yebOeke neles nQ Deewj
vehegbmekeJesoer peerJe Yeer yebOeke nesles nQ~~16~~
DeheieleJesoer yebOeke Yeer nesles nQ, DeyebOeke Yeer nesles nQ~~17~~
efme DeyebOeke nesles nQ~~18~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-leerveeW Jeso Jeeues peerJe veJeceW iegCemLeeve leke yebOeke ner nesles nQ~ DeheieleJesoer
lesjnJeW iegCemLeeve leke kes peerJe Yeer yebOeke nesles nQ, keeeWefke ke<eeemeefnle Deewj ke<eeejefnle peerJeeW kes eesie kes
meodYeeJe ceW Yeer Jesojefnle DeJemLee heeF& peeleer nw~ DeeesiekesJeueer YeieJeeve DeyebOeke nesles nQ~

28 / yebOekemeJeeheCee

met$e 19, 20, 21

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb hebecemLeues Jesoceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeke efveheCelJesve met$e$eeb ieleced~


FoeveeR ke<eeeceeie&Ceeeeb yebOekeeyebOekepeerJeeveeceefmlelJeeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

kemeeeeCegJeeosCe keesOekemeeF& ceeCekemeeF& ceeekemeeF& ueesYekemeeF& yebOee~~19~~


DekemeeF& yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe DeeflLe~~20~~
efmee DeyebOee~~21~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-mebmeeefjCees peerJeme %eeveeJejCeeefocetueesejeke=efleYesoefYeVeMegYeeMegYekece&he#es$eb
memeeefOekejCeb Yetleueb ke=<eefle efJeefueKeles, lesve keejCesve Fceb eesOeeefopeerJeheefjCeeceb ke<eee Fefle yegJeefvle
eerJe&ceeveYeejkeeree ieewleceieCeOejosJeeoe:~
Fces ke<eeee: eEke eEke keee kegJe&vleerefle esled ?

mecceeosmemeeueeefjepenkeKeeo-ejCeheefjCeeces~
Ieeobefle Jee kemeeee eG meesue DemebKeueesieefceoe1~~
mecekelJeb leJeeLe&eeveb, osMeeeefj$eb-DeCegeleb, mekeueeeefj$eb-ceneeleb, eLeeKeeleejCeb-

Fme ekeej hebece mLeue ceW Jesoceeie&Cee ceW yebOeke Deewj DeyebOekeeW kee efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye ke<eeeceeie&Cee ceW yebOeke Deewj DeyebOeke peerJeeW kee DeefmlelJe yeleueeves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

ke<eeeceeie&Ceevegmeej eesOeke<eeeer, ceeveke<eeeer, ceeeeke<eeeer Deewj ueesYeke<eeeer


peerJe yebOeke nesles nQ~~19~~
Deke<eeeer peerJe yebOeke Yeer nQ Deewj DeyebOeke Yeer nQ~~20~~
efme DeyebOeke nQ~~21~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeme keejCe mes mebmeejer peerJe kes %eeveeJejCe Deeefo cetueeke=efle Deewj Gej
eke=efle kes Yeso mes efYeVe MegYe-DeMegYe kece&he #es$e kees DeLee&led Oeeve hewoe nesves keer Yetefce kees en ke=<eefle DeLee&led
peesleleer nw, Gmeer keejCe mes Fve eesOeeefohe peerJe heefjCeece kees eerJeOe&ceeve Yeejke kes ieewlece ieCeOej Deeefo osJe
ke<eee kenles nQ~
es ke<eeeW keee-keee keee& kejleer nQ ? Ssmee eMve nesves hej kenles nQieeLeeLe&-mecekelJe, osMeeeefj$e, mekeueeeefj$e, eLeeKeeleeeefj$eheer heefjCeeceeW kees pees ke<es-Ieelesve nesves os, Gmekees ke<eee kenles nQ~ Fmekes DevevleevegyebOeer, DeeleeKeeveeJejCe, eleeKeeveeJejCe SJeb mebpJeueve Fme
ekeej eej Yeso nQ~ DevevleevegyebOeer Deeefo eejeW kes eesOe, ceeve, ceeee, ueesYe Fme lejn eej-eej Yeso nesves mes ke<eee kes
Gej Yeso meesuen nesles nQ~ efkevleg ke<eee kes Goe mLeeveeW keer Dehes#ee mes DemebKeele ueeskeeceeCe Yeso nQ~~
pees mecekelJe kees jeskes Gmekees DevevleevegyebOeer, pees osMeeeefj$e kees jeskes Gmekees DeeleeKeeveeJejCe, pees mekeue
eeefj$e kees jeskes Gmekees eleeKeeveeJejCe, pees eLeeKeeleeeefj$e kees jeskes Gmekees mebpJeueve ke<eee kenles nQ~~
leJeeLe&eevehe mecekelJe, DeCegelehe osMeeeefj$e, ceneelehe mekeueeeefj$e Deewj eLeeKeeleeeefj$ehe
1. ieesccemeej peerJekeeC[ ieeLee-283~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 21

yebOekemeJeeheCee / 29

eLeeKeeleeeefj$eb SJebefJeOeeved DeelceefJeMegefheefjCeeceeved ke<eefvle eEnmeefvle Ivevleerefle ke<eeee Fefle efveJe&eveereb~


leeLee-DevevleevegyebefOeeesOeceeveceeeeueesYeke<eeee: Deelceve: mecekelJeheefjCeeceb ke<eefvle DevevlemebmeejkeejCelJeeled~ Devevleb-efceLeelJeb, DevevleYeJemebmkeejkeeueb Jee DevegyeOveefvle megIeevleerlevevleevegyebefOeve Fefle
efveefemeeceLee&led~ DeeleeKeeveeJejCee: DeCegeleheefjCeeceb ke<eefvle~ DeeleeKeeveb-F&<eled eleeKeevebDeCegeleb DeeJe=CJeefvle Ivevleerefle efveefeefmelJeeled~ eleeKeeveeJejCee: mekeueeeefj$eb ceneeleheefjCeeceb ke<eefvle~
eleeKeeveb-mekeuemebeceb DeeJe=CJeefvle Ivevleerefle efveefeefmelJeeled~ mebpJeueveemles eLeeKeeleeeefj$eheefjCeeceb
ke<eefvle~ meb-meceereerveb, efJeMegb mebeceb eLeeKeeleeeefj$eveeceOeseb pJeuebefle onefvle Fefle mebpJeuevee: Fefle
efveefelJesve leogoes meleefhe meeceeefekeeoerlejmebeceeefJejesOe: efme:~ SJebefJeOe: ke<eee: meeceevesve Ske:,
efJeMes<eehes#eee leg DevevleevegyebOeeleeKeeveeJejCeeleeKeeveeJejCemebpJeueveYesoeelJeej:~ hegvemles elJeejesefhe
eleskeb eesOeceeveceeeeueesYee Fefle <ees[Me~ hegvemles meJexefhe GoemLeeveefJeMes<eehes#eee DemebKeeleueeskeeefcelee:
YeJeefvle, lelkeejCeeeefj$eceesnveereesejesejeke=efleefJekeuheeveeb DemebKeeleueeskecee$elJeeled~
Deke<eeefevees yebOekee Deefhe, DeyebOekee Deefhe YeJeefvle, SkeeoMeceiegCemLeeveeoejYe $eeesoMeiegCemLeevehee&vlemeeesefieve: yebOekee:, DeeesefiekesJeefueveesyebOekee: meefvle~ Fces ke<eeejefnlee: keLevles~
Deke<eeefeveeb ue#eCecegeles-

Deelcee kes efJeMeg heefjCeeceeW kees ke<eefle DeLee&led Ieeleles nQ FmeefueS FvnW ke<eee kenles nQ~
Fmekee mheerkejCe-DevevleevegyebOeer eesOe, ceeve, ceeee, ueesYeke<eee Deelcee kes mecekelJe heefjCeece kees
Ieeleleer nw, keeeWefke Devevle mebmeej kee keejCe nQ~ Devevle DeLee&led efceLeelJe ee DevevleYeJe kes mebmkeej keeue kees
DevegyeOveefvle yeebOeleer nQ FmeefueS Gmes DevevleevegyebOeer kenles nQ, Fme efveefe kes yeue hej Gmekee keLeve efme neslee
nw~ DeeleeKeeveeJejCe ke<eee DeCegele heefjCeeceeW kees Ieeleleer nw~ DeeleeKeeve DeLee&led F&<eled eleeKeeve DeLee&led
DeCegele kees DeeJe=CJeefvle DeLee&led Ieeleleer nw Fme efveefe mes efme neslee nw~ eleeKeeveeJejCe ke<eee mekeueeeefj$ehe
ceneele heefjCeeceeW kees Ieeleleer nw~ eleeKeeve DeLee&led mekeue mebece kees DeeJe=CJeefvle DeLee&led Ieeleleer nw, Fme
efveefe mes efme nw~ mebpJeueve ke<eee eLeeKeele eeefj$ehe heefjCeeceeW kees Ieeleleer nw ~ meb DeLee&led meceereerve
efJeMeg mebece eLeeKeele eeefj$e kees pJeueefvle pees peueeleer nw, Jen mebpJeueve nw Fme efveefe kes yeue mes
mebpJeueve ke<eee kes Goe ceW meeceeefeke Deeefo Deve mebeceeW kes nesves ceW keesF& efJejesOe veneR nw, en efme neslee nw~
Fme ekeej keer ke<eee meeceeve mes Ske nw~ efJeMes<e efJeJe#ee ceW DevevleevegyebOeer, DeeleeKeeveeJejCe, eleeKeeveeJejCe
Deewj mebpJeueve kes Yeso mes eej nQ~ hegve: Jes eejeW Yeer eleske kes eesOe, ceeve, ceeee ueesYe Yeso nesves mes meesuen nQ~
eLee DevevleevegyebOeer eesOe, ceeve, ceeee, ueesYe, DeeleeKeeveeJejCe eesOe, ceeve, ceeee, ueesYe, eleeKeeveeJejCe
eesOe, ceeve, ceeee, ueesYe Deewj mebpJeueve eesOe, ceeve, ceeee, ueesYe~ hegve: meYeer ke<eee Goe mLeeve efJeMes<e keer
Dehes#ee DemebKeele ueeske eceeCe nQ, keeeWefke Gmekes keejCe eeefj$eceesnveere kes Gejesej eke=efleYeso DemebKeele
ueeskecee$e nQ~
Deke<eeeer peerJe yebOeke Yeer nesles nQ Deewj DeyebOeke Yeer nesles nQ~ FmeceW DeefYeeee en nw efke ieejnJeW iegCemLeeve
mes ueskej lesjnJeW iegCemLeeveJeleea meeesiekesJeueer leke yebOeke-yebOe kejves Jeeues nQ Deewj DeeesiekesJeueer DeyebOeke-yebOe
jefnle nQ~ es oesveeW ner ekeej kes peerJe ke<eeejefnle-Deke<eeeer kens peeles nQ~
Deke<eeeer peerJeeW kee ue#eCe kenles nQ-

30 / yebOekemeJeeheCee

met$e 22, 23, 24

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DehhehejesYeeyeeOeCeyebOeemebpeceefCeefceekeesneoer~
pesefmeb CeeflLe kemeeee Deceuee DekemeeFCees peerJee1~~
mJeefmceved hejefmceved GYeeefmceved Fefle mLeeve$eesefhe eleskeb yeeOeveyebOeveemebeceeveeb $eeeCeeceefhe efveefceeYetlee:
eesOeeoe: ke<eeee:, hegbJesoeoees veeske<eeeee es<eeb ve meefvle les Deke<eeee, Deceuee: JeYeeJeveeskece&ceuejefnlee:
efmehejcesefve: meefvle~ De$e GheMeevleeefoelegieg&CemLeeveJeefle&vees ve efJeJeef#elee:~
efmee: DeyebOekee SJe, meJe&oe JeYeeJekece&ceuewjhe=lJeeled~
SJeb <emLeues ke<eeeeke<eeepeerJeeveeb yebOeeyebOe efveheCelJesve met$e$eeb ieleced~
mebeefle %eeveceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

CeeCeeCegJeeosCe ceefoDeCCeeCeer megoDeCCeeCeer efJeYebieCeeCeer DeeefYeefCeyeesefneCeeCeer megoCeeCeer DeesefOeCeeCeer ceCeheppeJeCeeCeer yebOee~~22~~


kesJeueCeeCeer yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe DeeflLe~~23~~
efmee DeyebOee~~24~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-%eeveceeie&Ceeeeb $eees%eeefvevees efceLee%eeefveve yebOekee, efceLeelJeeleemeefnlee~

ieeLeeLe&-efpevekes mJeeb kees, otmejs kees leLee oesveeW kees ner yeeOee osves Deewj yebOeve kejves leLee Demebece kejves
ceW efveefceeYetle eesOeeefoke ke<eee veneR nQ leLee pees yeee Deewj DeYevlej ceue mes jefnle nQ, Ssmes peerJeeW kees
Deke<eeeer-ke<eee jefnle kenles nQ~
eeefhe ieeLee ceW ke<eee Meyo kee ner GuuesKe nw leLeeefhe eneB veeske<eee kee Yeer enCe kej uesvee eeefnS~
iegCemLeeveeW keer Dehes#ee ieejnJeW iegCemLeeve mes ueskej meYeer peerJe Deke<eeeer nQ~
Deheves, otmejs Deewj oesveeW kes Fme ekeej leerveeW mLeeveeW ceW Yeer yebOeve, yeeOee leLee Demebece kes efveefceeYetle eesOeeefo ke<eee
Deewj heg<eJeso Deeefo veeske<eee efpeve peerJeeW kes veneR nQ, Jes Jekece&, YeeJekece& Deewj veeskece&he ceue mes jefnle efme hejceser
Deke<eee-ke<eee jefnle nQ~ eneB GheMeevleke<eee Deeefo eej iegCemLeeveJeefle&eeW keer efJeJe#ee veneR nw~
efme YeieJeve DeyebOeke ner nesles nQ, keeeWefke Jes Jekece&-YeeJekece& Deewj veeskece& ceue mes meowJe Demhe= jnles nQ~
Fme ekeej "s mLeue ceW ke<eeemeefnle Deewj ke<eeejefnle peerJeeW kes yebOe-DeyebOe kee efveheCe kejves Jeeues
leerve met$e hetCe& ngS~
Deye %eeveceeie&Cee ceW yebOe Deewj DeyebOe kee eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

%eeveceeie&Ceevegmeej cele%eeveer, eglee%eeveer, efJeYebie%eeveer, DeeefYeefveyeesefOeke%eeveer,


egle%eeveer, DeJeefOe%eeveer Deewj ceve:hee&e%eeveer yebOeke nQ~~22~~
kesJeue%eeveer yebOeke nQ Deewj DeyebOeke Yeer nQ~~23~~
efme DeyebOeke nQ~~24~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-%eeveceeie&Cee ceW leerveeW De%eeveer-efceLee%eeveer peerJe yebOeke nQ, keeeWefke Jes
1. ieesccemeej peerJekeeC[ ieeLee-289~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 25, 26, 27

yebOekemeJeeheCee / 31

ceefleegleeJeefOecevehee&e%eeefveve elegLe&iegCemLeeveeoejYe eoMeiegCemLeeveheelee #eerCeke<eeeevlee yebOekee SJe~


kesJeue%eeefveveesn&ledhejcesefve meeesefievees yebOekee meeleeJesoveereyebOekele=&lJeeled, DeeesefieveesyebOekee yebOeeleejefnlJeeled~ efmehejcesefvees DeyebOee SJesefle %eeleJeb~
SJeb mehlecemLeues %eeveceeie&Ceeeeb yebOeeyebOekeLevecegKelJesve met$e$eeb ieleced~
mebececeeie&Ceeeeb yebOeeyebOeeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

mebpeceeCegJeeosCe Demebpeoe yebOee, mebpeoemebpeoe yebOee~~25~~


mebpeoe yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe DeeflLe~~26~~
CesJe mebpeoe CesJe Demebpeoe CesJe mebpeoemebpeoe DeyebOee~~27~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eees&eesjLe& megiece~ <eiegCemLeeveeoejYe meeesefiehee&vlee mebelee yebOekee,
DeeesefieveesyebOekee~ es efmehejcesefve les ve mebelee ve Demebelee: ve mebeleemebelee Delemles DeyebOee SJe~
efJe<ees<eg efefJeOeemebecemJehesCe eJe=esjYeeJeeled efmee Demebelee ve YeJeefvle~ mebelee Deefhe ve YeJeefvle eJe=efehegjmejb
leefVejesOeeYeeJeeled~ lelees veesYeemebeesieesefhe efmeeveeb YeieJeleeb Fefle~
SJeb DecemLeues mebececeeie&Ceeeeb yebOeeyebOeJeJemLeeefveheCelJesve met$eeefCe $eerefCe ieleeefve~

efceLeelJe elee mes meefnle nesles nQ~ ceefle, egle, DeJeefOe Deewj ceve:hee&e%eeveer elegLe& iegCemLeeve mes ueskej yeejnJeW
iegCemLeeve leke kes meYeer peerJe yebOeke ner nesles nQ~ kesJeue%eeveer Deefjnble hejceser YeieJeeve meeesiekesJeueer yebOeke nQ,
keeeWefke Jes meelee Jesoveere kece& kee yebOe kejles nQ~ DeeesiekesJeueer YeieJeeve DeyebOeke nesles nQ, keeeWefke Jes yebOe elee
mes jefnle nesles nQ~ efme hejceser DeyebOeke ner nesles nQ Ssmee peevevee eeefnS~
Fme ekeej meeleJeW mLeue ceW %eeveceeie&Cee ceW yebOeke Deewj DeyebOekeeW kee keLeve kejves Jeeues leerve met$e
het Ce& ngS~
Deye mebececeeie&Cee ceW yebOe Deewj DeyebOe kee eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

mebececeeie&Ceevegmeej Demebele yebOeke nQ Deewj mebeleemebele yebOeke nQ~~25~~


mebele yebOeke Yeer nQ, DeyebOeke Yeer nQ~~26~~
pees ve mebele nQ, ve Demebele nQ, ve mebeleemebele nQ, Ssmes efme peerJe DeyebOeke nQ~~27~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e oes met$eeW kee DeLe& megiece nw~ "s iegCemLeeve mes ueskej meeesiekesJeueer
hee&vle meYeer mebele yebOeke nesles nQ, DeeesiekesJeueer DeyebOeke nesles nQ~ pees efme hejceser YeieJeeve nQ Jes ve mebele nQ,
ve Demebele nQ Deewj ve mebeleemebele nQ Dele: Jes DeyebOeke ner nesles nQ~ efJe<eeeW ceW oes ekeej kes Demebece DeLee&led
Fefveemebece Deewj eeefCeDemebece he mes eJe=efe ve nesves kes keejCe efme Demebele veneR nQ~ efme mebele Yeer veneR
nw, keeeWefke eJe=efehetJe&ke GveceW mebece kee DeYeeJe nw~ Fme keejCe mebece Deewj Demebece Fve oesveeW kes mebeesie mes
GlheVe mebeceemebece kee Yeer efmeeW kes DeYeeJe nw~
Fme ekeej Dee"JeW mLeue ceW mebececeeie&Cee ceW yebOe Deewj DeyebOe JeJemLee kee efveheCe kejves Jeeues leerve met$e
hetCe& ngS~

32 / yebOekemeJeeheCee

met$e 28, 29, 30, 31, 32

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

oMe&veceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeefveeceeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

obmeCeeCegJeeosCe ekeKegobmeCeer DeekeKegobmeCeer DeesefOeobmeCeer yebOee~~28~~


kesJeueobmeCeer yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe DeeflLe ~~29~~
efmee DeyebOee~~30~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-oMe&veceeie&Ceeeeb e#ego&Me&efveveese#ego&Me&efvevee meJex mebmeeefjCe eeefCeve meJe&oe
yebOekee SJe, es kesefeled DeJeefOeoMe&vemeefnlee lesefhe #eerCeke<eeeevlee SJe YeJeefvle ve eeieslemlesefhe yebOekee
SJe~ kesJeueoMe&efveve meeesefievees yebOekee, DeeesefieveesyebOekee Fefle hegve efmehejcesefveesefhe kesJeueoMe&veesheeesiemeefnleemleLeeefhe meJe&Lee DeyebOee SJe yebOeeleeefJeveeMekelJeeled~
SJeb veJecemLeues oMe&veesheeesefieveeb yebOeeyebOeeefleheeovelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve ~
uesMeeceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeefveheCeee met$eeceJeleee&les-

uesmmeeCegJeeosCe efkeCnuesefmmeee Ceerueuesefmmeee keeGuesefmmeee lesGuesefmmeee


hecceuesefmmeee megkekeuesefmmeee yebOee~~31~~
Deuesefmmeee DeyebOee~~32~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-ke<eeeesoeevegjef_pelee eesieeJe=efeuexMee Fefle Jeeveeled oMeceiegCemLeeveheelee

Deye oMe&veceeie&Cee ceW yebOe Deewj DeyebOe kes efveeceeW kee eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

oMe&veceeie&Ceevegmeej e#egoMe&veer Dee#egoMe&veer Deewj DeJeefOeoMe&veer yebOeke nQ~~28~~


kesJeueoMe&veer yebOeke Yeer nQ Deewj DeyebOeke Yeer nQ~~29~~
efme DeyebOeke nQ~~30~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-oMe&veceeie&Cee ceW e#egoMe&veer Deewj Dee#egoMe&veer meYeer mebmeejer eeCeer meJe&oe
yebOeke ner jnles nQ, pees DeJeefOeoMe&ve Jeeues keg eeCeer nQ Jes Yeer #eerCeke<eee iegCemLeeve leke ner nesles nQ, Deeies veneR
nesles nQ, Jes Yeer yebOeke ner jnles nQ~ kesJeueoMe&ve meefnle meeesiekesJeueer YeieJeeve yebOeke nesles nQ, DeeesiekesJeueer
DeyebOeke nesles nQ, hegve: efme hejceser Yeer kesJeueoMe&veesheeesie mes meefnle nesles nQ, efhej Yeer Jes meJe&Lee DeyebOeke ner nQ,
keeeWefke yebOe kes mecemle eleeeW kee GvneWves veeMe kej efoee nw~
Fme ekeej veJeceW mLeue ceW oMe&veesheeesieer peerJeeW kes yebOe-DeyebOe kee eefleheeove kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye uesMeeceeie&Cee ceW yebOe-DeyebOe kee efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

uesMeeceeie&Ceevegmeej ke=<CeuesMee Jeeues, veerueuesMee Jeeues, keeheesleuesMee Jeeues,


lespeesuesMee Jeeues, heeuesMee Jeeues Deewj MegkeueuesMee Jeeues yebOeke nQ~~31~~
uesMee jefnle peerJe DeyebOeke nQ~~32~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ke<eee kes Goe mes Devegjbefpele eesie keer eJe=efe uesMee nw, Fme Jeeve mes

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 33, 34

yebOekemeJeeheCee / 33

ee MegkeueuesMee, leodmeefnlee Deefhe mebelee yebOekee SJe GheefjleveiegCemLeeveJeefle&ve meeesefiehee&vlee yebOekee,


MegkeueuesMeebMekemhe=Mes Fefle Jeeveeoefhe GheeejsCe Jee, Mes<ee Deeesefieve efmehejcesefvee DeyebOee~
efmee: DeyebOee Fefle he=Lekedmet$eb efkeVe ke=leced ?
vew<e oes<e, DeuesMes<eg yebOeeyebOeesYeeYebieeYeeJesve mebosneveghehees~
SJeb oMecemLeues uesMeeceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeefveheCelJesve s met$es ieles~
YeJeceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeeefleheeoveee met$eeceJelejefle-

YeefJeeeCegJeeosCe DeYeJeefmeefee yebOee, YeJeefmeefee yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee


efJe DeeflLe~~33~~
CesJe YeJeefmeefee CesJe DeYeJeefmeefee DeyebOee~~34~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-YeJeceeie&Ceeeeb DeYeJee meJe&Lee efceLeeefve SJeelees yebOekelee&j mebmeeefjCe
meefvle~ YeJeemlesefhe es kesefeled otjevegotje les yebOekee SJe, es kesefeled YeJelJeb ekeeefvle les DeyebOee
YeefJelegcen&efvle, Den&lhejcesefve YeJeeYeJeeJemLeeefJejefnlee ~
Geb evecees YeJeslejeJemLee-Jeleerleee efJeceesef#eCes1~~

oMeJeW iegCemLeeve leke pees MegkeueuesMee nw Gmemes meefnle Yeer mebele yebOeke ner nesles nQ~ Gmemes Thej kes iegCemLeeveJeleea
meeesiekesJeueer iegCemLeeve hee&vle yebOeke nQ DeLeJee MegkeueuesMee kes DebMe kee mheMe& kejves mes Fleeefo keLeve kes
keejCe Yeer Gheeej mes Jes yebOeke nQ, Mes<e DeeesiekesJeueer Deewj efmehejceser DeyebOeke nQ~
Mebkee-efme DeyebOeke nQ Ssmee he=Leked mes keLeve keeeW veneR efkeee ieee?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke uesMeejefnle peerJeeW ceW yebOe Deewj DeyebOe es oes efJekeuhe ve nesves
mes keesF& mebosn veneR GlheVe neslee nw~
Fme ekeej oMeJeW mLeue ceW uesMeeceeie& Cee ceW yebOe Deewj Deyeb Oe kee efveheCe kejves Jeeues oes met$e
het Ce& ngS~
Deye YeJeceeie&Cee ceW yebOe Deewj DeyebOe kee eefleheeove kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

YeJeceeie&Ceevegmeej DeYeJeefmeefke peerJe yebOeke nQ, YeJeefmeefke peerJeyebOeke Yeer


nQ DeyebOeke Yeer nQ~~33~~
pees ve YeJeefmeefke nQ, ve DeYeJeefmeefke nQ, Ssmes efme peerJe DeyebOeke nQ~~34~~
efmeevleefebleeceefC eerkee-YeJeceeie&Cee ceW DeYeJe peerJe meJe&Lee efceLeeef ner nesles nQ Dele:
Jes yebOekelee& mebmeejer nQ ~ pees YeJe peerJe nQ, GveceW Yeer keg ot jevego tj YeJe nQ Jes yeb Oeke nw, pees YeJelJe
kees eie kejles nQ, Jes DeyebOeke nes mekeles nQ~ Deef jnble hejceser YeJe Deewj DeYeJe oesv eeW DeJemLeeDeeW mes
jef nle nesles nQ~
meneveecemlees$e ceW kene Yeer nw-YeJe Deewj DeYeJe DeJemLee mes jefnle cees#e kees eehle efpevesej
DeeefoveeLe YeieJeeve kes efueS cesje vecemkeej nes~
1. meneveecemlees$e~ (cenehegjeCe heJe& 25)

34 / yebOekemeJeeheCee

met$e 35, 36, 37, 38, 39

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

es ve YeJee veeYeJeemles efmee DeyebOee SJe hegvejeiecevejefnlelJeeled~


SJeb SkeeoMemLeues YeJeceeie&Ceeeeb yebOeeyebOekeLevelJesve s met$es ieles ~
mecekelJeceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

mecceeeCegJeeosCe efceeefoer yebOee, meemeCemecceeFer yebOee, mecceeefceeFer


yebOee~~35~~
mecceeefoer yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe DeeflLe~~36~~
efmee DeyebOee~~37~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efceLeedeeefo$eeiegCemLeeveJeefle&vees yebOekee SJe, mekeueeeJemebegelJeeled~
meceiees yebOekee DeyebOekeee, meeeJeeveeeJes<eg meceioMe&veesheuebYelJeeled~ efmee #eeefekemecekelJemeefnlee
meJe&Lee DeyebOekee SJe~
SJeb eoMecemLeues oMe&veceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
mebeefle mebef%eceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

meefCCeeeCegJeeosCe meCCeer yebOee, DemeCCeer yebOee~~38~~


CesJe meCCeer CesJe DemeCCeer yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe DeeflLe~~39~~
pees ve YeJe nQ, ve DeYeJe nQ Jes efme YeieJeeve DeyebOeke ner nesles nQ, keeeWefke mebmeej ceW Gvekee hegvejeiecevehegve: pevce veneR neslee nw~
Fme ekeej ieejnJeW mLeue ceW YeJeceeie&Cee ceW yebOe-DeyebOe kee keLeve kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Deye mecekelJeceeie&Cee ceW yebOe-DeyebOe kee efveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

mecekelJeceeie&Ceevegmeej efceLeeef yebOeke nQ, meemeeovemeceief yebOeke nQ Deewj


meceeficeLeeef yebOeke nQ~~35~~
meceief yebOeke Yeer nQ Deewj DeyebOeke Yeer nQ~~36~~
efme DeyebOeke nQ~~37~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efceLeeef Deeefo leerve iegCemLeeveJeleea yebOeke ner nQ, keeeWefke Jes mechetCe&
keceeX kes DeeeJe mes mebege nesles nQ~ meceief yebOeke Yeer nQ Deewj DeyebOeke Yeer nQ, keeeWefke Gvekes DeeeJe Deewj
DeveeeJe-mebJej Fve oesveeW DeJemLeeDeeW ceW meceioMe&ve kee DeefmlelJe jnlee nw~ #eeefekemecekelJe meefnle efme
YeieJeeve meJe&Lee DeyebOeke ner jnles nQ~
Fme ekeej yeejnJeW mLeue ceW oMe&veceeie&Cee ceW yebOe Deewj DeyebOe kee efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye meb%eerceeie&Cee ceW yebOe Deewj DeyebOe kee eefleheeove kejves Jeeues leerve met$e DeJeleefjle nesles nQwmet$eeLe&-

meb%eerceeie&Ceevegmeej meb%eer yebOeke nQ, Demeb%eer yebOeke nQ~~38~~


ve meb%eer ve Demeb%eer Ssmes kesJeue%eeveer efpeve yebOeke Yeer nQ Deewj DeyebOeke Yeer nQ~~39~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 40, 41, 42, 43

yebOekemeJeeheCee / 35

efmee DeyebOee~~40~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ efJeveveesFefve#eeesheMeceeled kesJeue%eeefvevees ve mebef%eve,
le$e FefveeJebYeyeuesve DeveglheVeyeesOeesheuebYeeled veesmebef%eve~ lelemles yebOekee Deefhe DeyebOekee Deefhe,
yebOeeyebOekeejCeeesieeeesieeesheuebYeeled~
eerYeieJeefppevemesveeeeexCeeefhe eeskelebmeb%emebef%eeeJemLee-Jeefleefjeeceueelceves ~
vecemles Jeerlemeb%eee, vece #eeefekees 1~~
SJeb $eeesoMemLeues mebef%eceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeefveheCelJesve met$e$eeb ieleced~
mebeefle Deenejceeie&Ceeeeb yebOeeyebOeeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

DeenejeCegJeeosCe Deeneje yebOee~~41~~


DeCeeneje yebOee efJe DeeflLe, DeyebOee efJe DeeflLe~~42~~
efmee DeyebOee~~43~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ DeewoeefjkeMejerjeefoJeie&CeeenCekejCeeled Deeneje
Deenejkee~ mebmeeefjeeefCeve kece&Ceeb yebOekee SJe~ Deveeneje efJeenieleew Deefhe yebOekee SJe, DeeesefieveewJeeveeneje

efme DeyebOeke nQ~~40~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-leerveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ Gvekee veesFbefe%eeveeJejCe kece& kee #eeesheMece
ve nes ieee nw, FmeefueS kesJeue%eeveer peerJe meb%eer veneR nw leLee Gvekes cee$e FefveeW kes DeJeuecyeve mes %eeve keer
Glheefe veneR nesleer FmeefueS Jes kesJeue%eeveer peerJe Demeb%eer veneR nw~ Dele: Jes ve meb%eer ve Demeb%eer neskej yebOeke Yeer nQ
Deewj DeyebOeke Yeer nQ, keeeWefke Gvekes meeesieer DeJemLee ceW yebOe kee keejCe eesie heeee peelee nw Deewj Deeesieer DeJemLee
ceW DeyebOe kee keejCe eesie kee DeYeeJe jnlee nw~
eerceodYeieJeefppevemesveeeee& ves Yeer meneveece mlees$e ceW kene nwMueeskeeLe&-pees meb%eer-Demeb%eer oesveeW DeJemLeeDeeW mes jefnle nQ, heefJe$eelcee nQ, Gve Jeerlemeb%eke #eeefeke
meceief efme YeieJeeve kees cesje vecemkeej nesJes~~
Fme ekeej lesjnJeW mLeue ceW meb%eerceeie&Cee ceW yebOe Deewj DeyebOe kee efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Deenejceeie&Cee ceW yebOe-DeyebOe kee eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Deenejceeie&Ceevegmeej Deenejke peerJe yebOeke nQ~~41~~


Deveenejke peerJe yebOeke Yeer nQ Deewj DeyebOeke Yeer nQ~~42~~
efme DeyebOeke nQ~~43~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e leerveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ Deewoeefjke Mejerjeefo kes eesie hegue Jeie&CeeDeeW
kees enCe kejves kee veece Deenej nw, Ssmes Deenej kees eehle Deenejke mebmeejer eeCeer keceeX kes yebOeke ner nesles nQ~ efJeenieefle ceW
1. meneveecemlees$e~ (cenehegjeCe heJe& 25)

36 / yebOekemeJeeheCee

met$e 43

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeyebOekee efmehejcesefve meJex efvejekeeje efvejeneje DeyebOekee SJe~


S<e yebOekemeJeeefOekeej hetJe&cesJe efkeceLe eefhele ?
meefle Oeefce&efCe Oecee& efevlevles Fefle veeeeled yebOekeeveeceefmlelJes efmes meefle heeeled les<eeb efJeMes<eeheCee
egpeles~ lemceeled meJeeheCeb hetJe&cesJe kele&Jeefceefle~ SJeceefmlelJesve efmeeveebeefmeeveeb yebOekeeveeceskeeoMeeefveeesieejw efJeMes<eeheCeeLe GejebLe DeJeleere&les~
SJeb elego&MemLeues Deenejceeie&Ceeeeb yebOekeeyebOekepeerJeeefmlelJeefveheCelJesve met$e$eeb ieleced~
Flees efJeMes<e: keLeles-De$e $e+<eYeosJepevcepeebleerceneceneslmeJeeejcYekeeues eer$e+<eYeosJees ceee mleteles~
eLee ef$e<eg ueeskes<eg efmeefb eehlegkeeceeveecegodYeJemLeeveehes#eee ceOeueeskees ceneved Deefmle~ ceOeueeskes Jee
meJex<eg erhes<eg Deeeeseb pebyeterhe eeOeeveceehveesefle~ Deefmceved erhes ceOes efmLele megces heJe&le: meJex<eg heJe&les<eg
pes es meJeexegbiees ceneveefmle emleg pecyeterheceOeefmLelees efpeveeefleceemeceefvJelees nefmleveehegjleerLe&#es$es efveefce&le
megcesMewuejepe ke=ef$eceheb OeejeVeefhe Jele&ceevekeeues efJees<eg DeefleerejeveeYeJeveeled meJe&pewveepewvepeveleeveeceeke<e&Cekesves YeJeVeemles~
leLewJe elegefJeMeefleleerLe&kejs<eg meJex<eg YeieJeeved $e+<eYeosJe pes es eOeeveesefmle efkeb eegieeoew
kece&Yetces eejcYekeeues Devesve YeieJelee Deefme-ceefme-ke=ef<e-efJeee-JeeefCepe-efMeuheeKe <edefeeeefYe epeeYees

Yeer Deveenejke peerJe yebOeke ner jnles nQ leLee DeeesiekesJeueer Deveenejke nesles ngS DeyebOeke nesles nQ~ efme hejceser meYeer
efvejekeej-Decetefle&ke Deewj efvejenej-Deenej jefnle Deveenej nesves kes keejCe DeyebOeke ner nesles nQ~
Mebkee-en yebOekemelJeeefOekeej henues ner keeeW eefhele efkeee ieee nw?
meceeOeeve-Oeceea kes meodYeeJe ceW ner OeceeX kee efebleve efkeee peelee nw Fme veee kes Devegmeej yebOekeeW kee
DeefmlelJe efme nes peeves hej heeeled Gvekeer efJeMes<e eheCee kejvee eesie nw~ FmeefueS yebOekeeW keer meleheCee
henues ner kejvee eeefnS~ Fme ekeej DeefmlelJe mes efme ngS-eefme ngS yebOekeeW kes ieejn DevegeesieeW eje
efJeMes<e eheCe kejves kes efueS Deeies keer ebLe jevee ngF& nw~
Fme ekeej eewonJeW mLeue ceW Deenejceeie&Cee ceW yebOeke Deewj DeyebOeke peerJeeW kee DeefmlelJe yeleueeves Jeeues leerve
met$e hetCe& ngS~
eneB efJeMes<e keLeve efkeee pee jne nweneB eer $e+<eYeosJe pevcepeebleer ceneceneslmeJe kes eejbYe keeue ceW cesjs eje emebieesheee YeieJeeve $e+<eYeosJe
keer mlegefle keer pee jner nwpewmes leerveeW ueeskeeW ceW efmeef-cegefe kees eehle kejves Jeeues ceveg<eeW kes pevcemLeeve keer Dehes#ee ceOeueeske
ceneve nw DeLee&led ceOeueeske ceW ner cees#eieeceer ceveg<e GlheVe nesles nQ~ DeLeJee ceOeueeske ceW meYeer-DemebKeele
erhe-mecegeW ceW meJe&eLece erhe-pecyeterhe keer eOeevelee osKeer peeleer nw~ Fme pecyeterhe kes ceOe ceW efmLele
megcesheJe&le meYeer heJe&leeW ceW pes, es Deewj meyemes TBee ceneve heJe&le nw, pees efke nefmleveehegj leerLe&#es$e keer heeJeve
JemegbOeje hej efveefce&le pecyeterhe jevee kes ceOe ceW meesuen efpeveeefleceeDeeW mes meceefvJele neskej efmLele nw, Jen
megjMewuejepe-efoJeheJe&lejepe JeneB ke=ef$ecehe kees OeejCe kejles ngS Yeer Jele&ceeve ceW efJee keer Deefleere jevee nesves
kes keejCe mecemle pewve-Depewve pevelee kes Deeke<e&Ce kee kesv yevee ngDee nw~
Gmeer ekeej eewyeermeeW Jele&ceevekeeueerve leerLekejeW ceW eLece leerLekej YeieJeeve $e+<eYeosJe pes, es Deewj
eOeeve nQ, keeeWefke Fme kece&Yetefce kes eejbYe ceW FvneR YeieJeeve $e+<eYeosJe ves epee kees Deefme-ceefme-ke=ef<e-efJeee-

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 43

yebOekemeJeeheCee / 37

peerJevekeuee efMeef#elee, hegvee ie=nmLeceeie&me cees#eceeie&me e eCeslee yeYetJe~


SleeMe eer$e+<eYeosJeme YeieJelees iegCeeveeb keerle&veeled lemeeefnbmeeceeefmeevleeeejeled YeieJelees
veecemcejCeee efJeeefmceved Meevles: mLeehevee YeefJe<eefle, meJe&$e #esce megefYe#eceejesieb e Jelme&les, Deveskes
Deekeefmceke mebke-Yetkebhe-ogefYe&#e-veoerhetj-Jeeegeeveheleve-Jee<heeevemebIedveogIe&veeoe #eerCee: YeefJe<eefvle,
DeeefOeJeeefOeMeeskeeheo efJeve#ebefle~ YeieJeefodYe eefleheeefoleke=ef<eJeeKeeJeieceeled etjpeveeveeceefhe YeeJevee heefjJeefle&lee
YeefJe<ebefle, heee&JejCeme Megefe meeefoleeefo-DeveskeueeYeeved ceveefme mebeOeee&eerceodYeieJeled$e+<eYeosJepevcepeebleerceneceneslmeJeb DeeJe<e ueeskes meJe&pewvemeceepew efeesle Fefle YeeJeveeee
Jeerjeyos $eeesefJebMeleefOekehebeefJebMeefleleces ew$eke=<CeeveJeceeb efleLeew eer$e+<eYeosJepevcepeebleer efoJemes YeejleosMeme
jepeOeeveeR efouueerveececeneveiejs efoiecyejpewveeeJeeuemeceepeecegKekeee&kele=&efYe efoiecyejpewveef$eueeskeMeesOemebmLeeveme
e keee&kele=&efYeje YeieJele eer$e+<eYeosJeleerLe&kejme jLeee$eeceneceneslmeJe mebheVeesYeJeled~ Ssefleneefmekeefoiebyejpewveueeuecebefojs eerhegosJeefpeveeefleceeee DeesejMelejpelekeueMewjefYe<eskeefJeefOee yeYetJe~
Deefmceve Je<ex YeieJele eerDeeefoyeeCe $e+<eYeosJeme veeceeeejemeejeLe&ceveskeefJeOeeefve eYeeJeveekeeee&efCe
Yeteemeg Fefle keeceeecens~
eerceled$e+<eYeosJeesme meeJeex Oeceex peelJeefhe~
eme emeeocee$esCe ueeskes MeebefleYe&efJe<eefle~~1~~

JeeefCepe Deewj efMeuhe veece keer n efeeeDeeW kes eje peerJeve peerves keer keuee efmeKeeF&, Gmekes heeeled Jes ie=nmLeceeie&
SJeb cees#eceeie& kes eCeslee kenueeS~
Gve YeieJeeved $e+<eYeosJe kes iegCekeerle&ve mes Gvekes Deefnbmeeceeer efmeevleeW kes eeej mes Deewj YeieJeeve kes veece
mcejCe mes meejs efJee ceW Meebefle keer mLeehevee nesieer, meJe&$e #esce-megefYe#e Deewj Deejesielee kee mebeej nesiee, Deveske
Deekeefmceke mebke, Yetkebhe, ogefYe&#e, veefoeeW ceW yee{, nJeeF& penepe efiejves keer ogIe&vee, jsue ogIe&vee Deeefo meceehle
neWieer, DeeefOe-JeeefOe-Meeskeeefo DeeheefeeeB ve neWieer~ YeieJeeved kes eje eefleheeefole ke=ef<e keer JeeKee-heefjYee<ee
kees peeveves mes etj-efnbmeke ceveg<eeW keer YeeJeveeSB Yeer heefjJeefle&le neWieer Deewj heee&JejCe keer Megef nesJes Fleeefo Deveske
ueeYeeW kes efJe<ee ceW ceve ceW meesekejeerceeved YeieJeeved $e+<eYeosJe kee pevcepeebleer ceneceneslmeJe hetjs 1 Je<e& leke ueeske ceW mechetCe& pewve meceepe
kes eje ceveeee peeJes, Fme YeeJevee mes Deepe Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2523 kes ew$e ke=<Cee veJeceer efleefLe kes efove eer
$e+<eYeosJe pevcepeebleer kes DeJemej hej YeejleosMe keer jepeOeeveer efouueer veeceke ceneveiej ceW efoiecyej pewve
DeeJeeue meceepe kes ecegKe keee&kelee&DeeW kes eje SJeb efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve, pecyeterhe-nefmleveehegj
kes keee&kelee&DeeW kes eje (oesveeW mebmLeeDeeW kes mebege lelJeeJeOeeve ceW) Deepe YeieJeeve $e+<eYeosJe leerLekej kee
jLeee$ee ceneceneslmeJe mecheVe ngDee Deewj Ssefleneefmeke efoiecyej pewve ueeue cebefoj ceW eer hegosJe keer efpeveeeflecee
kee 108 jpele keueMeeW mes ceneefYe<eske Yeer ngDee~
Fme Je<e& ceW Deeefoyeee YeieJeeve eer $e+<eYeosJe kes veece kee eeej-emeej kejves nsleg Deveske ekeej kes
eYeeJeveelceke keee& mecheVe nesJeW, ener cesjer ceveeskeecevee nw~
MueeskeeLe&-leerLekej eer $e+<eYeosJe YeieJeeve kee meeJe&Yeewce Oece&-meJe&efnlekeejer Oece& peeMeerue nesJes,
efpeme Oece& kes eYeeJe mes ueeske ceW Meebefle keer mLeehevee nesleer nw~~1~~

38 / yebOekemeJeeheCee

met$e 43

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efJeMes<eeLe&-<edKeC[eiece ceW efleere KeC[ kes Fme #egkeyebOe ekejCe ceW erkeeke$eea hetpe ieefCeveerecegKe
eer %eeveceleer ceeleepeer ves eLece leerLekej YeieJeeve $e+<eYeosJe kee mcejCe efJeMes<ehe mes efkeee nw~ Gmekee
ecegKe jnme en nw efke GvneWves pewveOece& keer eeeervelee, DeveeefoefveOevelee Deewj meeJe&Y eewefcekelee kee eeejemeej kejves nsleg $e+<eYeosJepevcepeebleer ceneslmeJe ceveeves keer esjCee mechetCe& pewve meceepe kees eoeve keer
Leer, efpemekee $e+<eYeosJepevcepeebleer ceneslmeJe Je<e& kes he ceW GodIeeve efoveeBke 30 ceee& 1997 kees
efouueer kes lelkeeueerve cegKeceb$eer eer meenyeefmebn Jecee& ves efkeee Lee~ Gme mecee leke $e+<eYeosJe YeieJeeve keer
pevcepeebleer ceveeves keer hejcheje pewve meceepe ceW eee: yengle kece Leer, ceeleepeer keer Fme esjCee kes Devevlej hetjs
Je<e& leke efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve, pecyeterhe-nefmleveehegj eje Jeeheke eeej kejves hej
pewvemeceepe ceW heee&hle peeie=efle GlheVe ngF& Deewj mewke[eW mLeeveeW hej $e+<eYeosJe pevcepeebleer SJeb efveJee&CeeslmeJe
ceveevee Deye eejbYe nes ieee nw~
Fme esjCee kee GsMe cee$e ener jne nw efke Fme ke=leegie kes Debeflece leerLekej YeieJeeve ceneJeerj kes
meeLe-meeLe eLece leerLekej leLee eewyeermeeW leerLekej kee DeefmlelJe mebmeej kes mece#e emlegle nes mekes, leeefke
YeieJeeve ceneJeerj kees pewveOece& kee mebmLeeheke ceeveves Jeeues veJeerve Fefleneme%eeW kee Oeeve pewveOece& kes
JeemleefJeke leLeeW hej Yeer kesefvle nes mekes~ FvneR eeemeeW kes Devleie&le hetpe ceeleepeer ves Fme Je<e& kes meceeheve
hej ew$e ke=<Cee veJeceer ($e+<eYepeebleer), meved 1998 ceW 22 ceee& kees YeieJeeve $e+<eYeos Je meceJemejCe
eerefJenej veece kes jLe kee GodIeeve eer Oevebpee pewve (meebmeo) keer DeOe#elee ceW ueeueefkeuee cewoeveefouueer mes kejeee ieee leLee ceneJeerj peebleer-9 Deewue 1998 kees lelkeeueerve eOeeveceb$ eer eer Deue efyenejer
Jeepeheseer ves hetpe ceeleepeer kee MegYeeMeerJee&o ueskej Yeejle YeceCe nsleg Gme jLe kee eJele&ve efkeee~ hegve:
ueieYeie 3 Je<e& leke Gme eerefJenej jLe ves osMeYej kes keesves-keesves ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe kes meJeexoeer
efmeevleeW kee eeej-emeej kejkes keerefle&ceeve mLeeefhele efkeee, Gmekes heeeled meved 2002 ceW MejohetefCe&cee kes
efove hetpe ceeleepeer kes mebIe meeefveOe ceW Gme meceJemejCe keer Oeelegefveefce&le eefleke= efle kees $e+<eYeosJe keer oer#ee
SJeb kesJeue%eevekeueeCekeYetefce eeeie (G.e.) ceW leerLekej $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& hej GejeosMe Ge
veeeeuee kes cegKe veeeeOeerMe eer Meeceue kegceej mesve kes kejkeceueeW eje mLeeefhele efkeee ieee, pees
DeeeJeefOe efpeveOece& keer eMeesieeLee kees eeeefjle kej jne nw~
Fmeer eeej e=BKeuee ceW 4 hejJejer meved 2000 ceW ceeIe ke=<Cee elego&Meer kees YeieJeeve $e+<eYeosJe
Debleje&^ere efveJee&CeceneslmeJe kee GodIeeve Yeer efouueer mes hetpe ceeleepeer keer esjCee mes Gvekes mebIe meeefveOe ceW
eOeeveceb$eer Deueefyenejer yeepeheseer peer ves kewueeMeheJe&le keer eefleke=efle kes mece#e efveJee&Ceuee[t e{ekej efkeee,
Jen GlmeJe Yeer 1 Je<e& leke mechetCe& Yeejle osMe ceW SJeb efJeosMeeW ceW Yeer eYeeJeveehetJe&ke ceveeee ieee hegve: Gme
Je<e& kes meceeheve hej 4 hejJejer 2001 kees pewveleerLe& eeeie-Fueeneyeeo ceW yeveejme-neFJes jes[ hej leerLekej
$e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& kee ueeskeehe&Ce Deefleere eYeeJevee kes meeLe ngDee~ JeneB Gvekes heeJeve meeefveOe ceW
YeieJeeve $e+<eYeosJe kes hebekeueeCeke eefleehetJe&ke Deefleeeeerve leerLe& kees vetleve efvecee&CeeW kes meeLe hegvem&Leeefhele
efkeee ieee~
Fmeer ekeej YeieJeeve $e+<eYeosJe kee eeej efMe#eepeiele leke Yeer kejves nsleg GvneWves YeieJeeve $e+<eYeosJe

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

met$e 43

yebOekemeJeeheCee / 39

Fefle eerceodYeieJelheg<heovleYetleyeefueeCeerle<edKeC[eieceme eerceodYetleyeefuemetefjefJejefele#egkeyebOeveeefcve efleereKeb[s eerJeerjmesveeeee&ke=leOeJeueeerkeeecegKeveeveeevLeeOeejsCe efJejefeleeeeb efJebMeefleleces Meleeyoew eLeceeeee&


eeefj$eeeJeleea-eerMeebeflemeeiejmleme eLece heeeefOehe
eerJeerjmeeiejeeee&mleme efMe<ee-pecyeterhejeveeesefjkeeieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb
ef$ebelJeeeEjMeled met$ewefjeb yevOekemeJeeheCeeKee heeref"kee meceehlee~
je^ere kegueheefle meccesueve, FeflenemekeejeW kee meccesueve Deeefo kejkes Sve.meer.F&. Deej.er. leke Yeer Deveske heg<eeLe&
kejJeees, mecee-mecee hej efpevekes eefleheue meceepe kes mece#e emlegle ngS nQ~
Jes Deeefoyeee, epeeheefle YeieJeeve $e+<eYeosJe peieled kee keueeCe kejW, ener cebieueYeeJevee nw~
Fme ekeej eerceeved YeieJeeve heg<heovle-Yetleyeueer Deeeee& eCeerle <edKeC[eiece ceW eer Yetleyeueer
Deeeee& eje jefele #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW eer Jeerjmesveeeee& ke=le OeJeueeerkee kees ecegKe kejkes Deve Deveske ebLeeW kes DeeOeej mes jefele yeermeJeeR meoer kes
eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej cenejepe kes eLece heefMe<e
Deeeee& eer Jeerjmeeiejpeer cenejepe keer efMe<ee, pecyeterhe jevee keer
mecesefjkee ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW leWleeefueme met$eeW kes eje en yebOeke
meJeeheCee veece keer heeref"kee meceehle ngF&~

i:i: i:i

40 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe mJeeefcelJeevegiece:
eLecees ceneefOekeej:
cebieueeejCeced
ceOeueeskes efpevesveCeeceke=lee es efpeveeueee~
elegMeleeefve Jebos leeved, DehebeeMeogejb~~1~~
Deke=lee es efpeveeieeje, $ewueeskeemebheoeueee~
mJeebYegJeeb mJeebefmee, kegJe&vleg cece cebieueced~~2~~
efJeIvee efveIvebleg ces meJex-YeerefhmeleeLe&eoee les~
legefhegefeoeleej, kegJe&vleg cece cebieueced~~3~~
Yeejleme jepeOeeveerefouueerceneveieee ew$eke=<CeeeoMeeb eerceodYeieJevceneJeerjmJeeefcevees efpeveeuees eejyOeb
FvOJepeveece ceneefJeOeeveb Deefmceved efJejepeceevee efpeveeeflecee ceOeueeskemebyebefOe-elegMeleehebeeMeoke=ef$eceefpeveeueee Deme efJeOeeveme DeejeOeeMeeefhe mebefle leeved efpeveeueeeved Deke=ef$eceke=ef$eceefpeveeefleceee vecemke=le
mejmJeleerosJeerceefhe Jeboecens Jeeced~

DeLe mJeeefcelJeevegiece veece kee eLece ceneefOekeej eebjYe neslee nw

eLece ceneefOekeej
cebieueeejCe
MueeskeeLe&-ceOeueeske ceW efpevesv YeieJevleeW kes pees eej meew DeeJeve efpevecebefoj nQ, Gve meYeer Deke=ef$ece
efpeveeueeeW SJeb efpeveeefleceeDeeW kees cesje Jebove nw~~1~~
leerveeW ueeskeeW keer mecheefe kes DeeueemJehe pees Deke=ef$ece efpeveeuee nQ, Jes mJeebYet YeieJevleeW kes mJeebefme
efpeveeuee cesje cebieue kejW~~2~~
Jes mJeebefme efpeveeuee SJeb YeieJeeve cesjs mecemle efJeIveeW kees ve kejW, mecemle Fefle heue kees eoeve
kejs, legef Deewj hegef kees kejves Jeeues Jes efpevesv eYeg cesje cebieue kejW~~3~~
Yeejle keer jepeOeeveer efouueer ceneveiejer ceW (yeengyeueer SvkeuesJe veece keer keeueesveer ceW) ew$e ke=<Cee eoMeer kees
(4 Deewue 1997 kees) YeieJeeved ceneJeerj mJeeceer kes cebefoj ceW FvOJepe veece kee ceneefJeOeeve eejbYe ngDee~ GmeceW
ceC[ue kes Thej ceOeueeskemebyebefOe eej meew DeeJeve Deke=ef$ece efpeveeueeeW kes eleerke ceW efveefce&le efkees iees efpevecebefojeW ceW
efJejepeceeve efpeveeefleceeSB Fme efJeOeeve keer DeejeOe nQ, Gve meYeer efpeveeueeeW kees leLee Deke=ef$ece Deewj ke=ef$ece eefleceeDeeW kees
vecemkeej kejkes nce mejmJeleer osJeer-eoMebeiehe efpeveJeeCeer ceelee kees Yeer veceve kejles nQ~
YeeJeeLe&-eneB en mhe nes ieee nw efke FvOJepe efJeOeeve ceW lesjnerhe kes 458 Deke=ef$ece ewleeueeeW
kee mcejCe kejles ngS hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer ves <edKeC[eiece kes Fme efleere KeC[ keer erkee
kee MegYeejbYe efkeee nw~ Fme FvOJepe efJeOeeve keer jevee Yeer meved 1976 ceW hetpe ceeleepeer ves mJeeb keer nw, pees hetjs
osMe keer efoiecyej pewve meceepe ceW DeleefOeke eeefuele ngDee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe

eLece ceneefOekeej / 41

DeLe leeJeled <edKeC[eieceme efleereKeC[s SkeeoMeevegeesieejefveoxMes les<eeb veeceeefve eefleheee eLecele


SkepeerJeehes#eee mJeeefcelJekeLevecegKelJesve mJeeefcelJeevegiecees veece eLecees ceneefOekeej eejYeles~ le$e leeJeled
elego&MeeefOekeeje: efeevles~ eLecesefOekeejs yebOekele=&Ceeb mJeeefcelJeeefleheeove eefle%eehesCe Sosefmeb Fleeefomet$e$eeb~
keLeefelJee ieefleceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeefveheCehejlJesve ieefoeeCegJeeosCe Fleeefovee oMe met$eeefCe~ lelheeeled,
efleereeefOekeejs Fbefeceeie&Ceeeeb FbefoeeCegJeeosCe Fleeefomet$eelegeb~ lele hejb le=leereeefOekeejs keeeceeie&Ceeeeb
mJeeefcelJekeLevelJesve keeeeCegJeeosCe Fleeefoelego&Memet$eeefCe ~ lele hejb elegLexefOekeejs eesieceeie&Ceeeeb
mJeeefcelJeefveheCelJesve peesieeCegJeeosCe Fleeefomet$eelegeb~ leoveblejb hebeceeefOekeejs Jesoceeie&Ceeeeb
mJeeefcelJeefveheCehejlJesve JesoeCegJeeosCe Fleeefovee elJeeefj met$eeefCe~ lelheeeled <e<"sefOekeejs ke<eeeceeie&Ceeeeb
mJeeefcelJeeefleheeovelJesve kemeeeeCegJeeosCe Fleeefomet$eelegeb~ leoveg mehlecesefOekeejs %eeveceeie&Ceeeeb
mJeeefcelJeeefleheeovelJesve CeeCeeCegJeeosCe Fleeefovee elJeeefj met$eeefCe~ lelheeeled De<cesefOekeejs mebececeeie&Ceeeeb
mJeeefcelJeeefleheeovelJesve mebpeceeCegJeeosCe Fleeefovee Deew met$eeefCe~ lele hejb veJecesefOekeejs oMe&veceeie&Ceeeeb
mJeeefcelJeefveheCelJesve obmeCeeCegJeeosCe Fleeefomet$eelegeb~ lele hegve oMecesefOekeejs uesMeeceeie&Ceeeeb
mJeeefcelJekeLevelJesve uesmmeeCegJeeosCe Fleeefomet$eelegeb~ hegveMe SkeeoMesefOekeejs YeJeceeie&Ceeeeb
mJeeefcelJeeefleheeovehejlJesve YeefJeeeCegJeeosCe Fleeefovee elJeeefj met$eeefCe~ lelheeeled eoMesefOekeejs
mecekelJeceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeefveheCelJesve mecceeeCegJeeosCe Fleeefovee elego&Me met$eeefCe~ leoveblejb
$eeesoMeeefOekeejs mebef%eceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeheheCelJesCe meefCCeeeCegJeeosCe Fleeefovee <edmet$eeefCe~ lele

Gme <edKeC[eiece kes efleere KeC[ ceW ieejn DevegeesieejeW kes efveoxMe ceW Gvekes veeceeW kee eefleheeove kejkes
meJe&eLece Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe keLeve keer cegKelee mes mJeeefcelJeevegiece veece kee eLece ceneefOekeej
eejbYe neslee nw~ FmeceW eewon DeefOekeej efkees iees nQ~ GveceW mes eLece mLeue ceW yebOe kejves Jeeues peerJeeW kee
mJeeefcelJe yeleueeves kes efueS eefle%eehe mes Sosefmeb.... Fleeefo leerve met$e kenkej ieefleceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee
efveheCe kejves Jeeues ieefoeeCegJeeosCe.... Fleeefo oMe met$e nQ~ lelheeeled efleere DeefOekeej ceW Fefveceeie&Cee ceW
FbefoeeCegJeeosCe... Fleeefo eej met$e nQ~ Gmekes yeeo le=leere DeefOekeej ceW keeeceeie&Cee ceW mJeeefcelJe keLeve
kejves nsleg keeeeCegJeeosCe.... Fleeefo eewon met$e nQ~ Deeies elegLe& DeefOekeej ceW eesieceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee
efveheCe kejves nsleg peesieeCegJeeosCe..... Fleeefo eej met$e nQ~ leoveblej hebece DeefOekeej ceW Jesoceeie&Cee ceW
mJeeefcelJe kee keLeve kejves nsleg JesoeCegJeeosCe.... Fleeefo eej met$e nQ~ lelheeeled "s DeefOekeej ceW ke<eeeceeie&Cee
ceW mJeeefcelJe kee eefleheeove kejves nsleg kemeeeeCegJeeosCe..... Fleeefo eej met$e nQ~ hegve: meeleJeW DeefOekeej ceW
%eeveceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kees yeleueeves Jeeues CeeCeeCegJeeosCe..... Fleeefo eej met$e nQ~ lelheeeled Dee"JeW
DeefOekeej ceW mebececeeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee eefleheeove kejves nsleg mebpeceeCegJeeosCe.... Fleeefo Dee" met$e nQ~
Gmekes Deeies veJeceW DeefOekeej ceW oMe&veceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee efveheCe kejves nsleg obmeCeeCegJeeosCe.....
Fleeefo eej met$e nQ~ hegve: oMeJeW uesMeeceeie&Cee DeefOekeej ceW mJeeefcelJe keLeve keer Dehes#ee uesmmeeCegJeeosCe...
Fleeefo eej met$e nQ~ hegve: ieejnJeW DeefOekeej ceW YeJeceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee eefleheeove kejves nsleg
YeefJeeeCegJeeosCe...... Fleeefo eej met$e nQ~ lelheeeled yeejnJeW DeefOekeej ceW mecekelJeceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee
efveheCe kejves Jeeues mecceeeCegJeeosCe..... Fleeefo eewon met$e nQ~ leoveblejb lesjnJeW DeefOekeej ceW meb%eerceeie&Cee
ceW mJeeefcelJe kee eheCe kejves Jeeues meefCCeeeCegJeeosCe....... Fleeefo n met$e nQ~ Gmekes heeeled eewonJeW
DeefOekeej ceW Deenejceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee efveheCe kejves nsleg DeenejeCegJeeosCe..... Fleeefo eej met$e nQ~

42 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 1, 2

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

hejbb elego&MesefOekeejs Deenejceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeefveheCehejlJesve DeenejeCegJeeosCe Fleeefomet$eelegeb Fefle


mecegoeeheeleefvekee metefelee YeJeefle SkeveJeeflemet$ew elego&MeeefOekeejwefjefle~
DeOegvee SkeeoMeevegeesieejveeceefveoxMeeLe met$eeceJeleee&les

Sosefmeb yebOeeeCeb heJeCeoeS lelLe FceeefCe Skekeejme DeefCeeesieejeefCe


CeeoJJeeefCe YeJebefle~~1~~
SiepeerJesCe meeefceeb, SiepeerJesCe keeuees, SiepeerJesCe Deblejb, CeeCeepeerJesefn
YebieefJeeDees, oJJeheJeCeeCegiecees, KeseeCegiecees, heesmeCeeCegiecees, CeeCeepeerJesefn
keeuees, Deblejb, YeeieeYeeieeCegiecees, DehheyengieeCegiecees esefo~~2~~
efmeebleefebleeceefCeerkeeSles<eeb kece&yebOekele=&Ceeb eheCeeee eeespeves meefle le$e Fceeefve Gejmet$ekeefLeleeefve
SkeeoMeeefveeesieejeefCe %eeleJeeefve YeJeefvle YeJepeerJewefjefle~
DeveeLex<eg yebOekes<eg melmeg Sles<eeb yebOekeeveeb F&Me ele#eefveoxMe keLeb Gheheeles ?
vew<e oes<e, yebOekeefJe<eekeyegdee ele#elJecehes#e ele#eefveoxMeeshehees~
meJeeefveeesieejb hetJe&ceehe lesve men eoMeeefveeesieejsYe yebOekeeveeb eheCee efkeVe efeeles ?

Fme ekeej mJeeefcelJeevegiece veeceke ekejCe ceW eewon DeefOekeejeW kes eje FkeeeveJes met$eeW keer en mecegoeeheeleefvekee
metefele keer ieF& nw~
Deye ieejn DevegeesieejeW kes veece efveoxMe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Fve yebOekeeW keer eheCeehe eeespeve kes nesves hej JeneB es ieejn Deefveeesieej
%eeleJe nQ~~1~~
Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe, Ske peerJe keer Dehes#ee keeue, Ske peerJe keer
Dehes#ee Devlej, veevee peerJeeW keer Dehes#ee YebieefJeee, JeeheCeevegiece, #es$eevegiece,
mheMe&veevegiece, veevee peerJeeW keer Dehes#ee keeue, Devlej, YeeieeYeeieevegiece Deewj DeuheyenglJe~~2~~
efmeevleefebleeceefCeer kee-Fve kece&yebOe kes kejves Jeeues peerJ eeW keer eheCee kee eeespeve nesves
hej Fve Gejmet$eeW ceW keef Lele ieejn Deefveeesieej nesl es nQ, Ssmee Deehe meYeer YeJeelceeDee W kees peevevee
eeefnS~
Mebkee-Deve DeLeeX ceW yebOekeeW kes jnves hej Fve yebOekeeW kee Fme ekeej ele#e efveoxMe kewmes yeve
mekelee nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke yebOeke efJe<eeke yeger mes ele#eheves keer Dehes#ee kejkes
ele#e efveoxMe keer Glheefe yeve peeleer nw~
Mebkee-meJe Deefveeesieej kees henues ner eheefle ve kejkes Gmekes meeLe yeejn DeefveeesieejeW mes yebOekeeW
keer eheCee keeeW veneR keer peeleer nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 2

eLece ceneefOekeej / 43

vewleod JeeJeb, yebOekelJesve Deefmeeveeb leeflmeefeheCeeew yebOekeeheCelJeeveghehees~ DeleSJe yebOekemeJeeheCee Deme efleereKeC[evLeme YetefcekeehesCe eeiesJe eefheleeefmle, leoveblejb SkeeoMeeefveeesieejeCeeb
les<eeb veeceefveosxMeeLe Gejmet$eb keefLeleb Deefmle~
SkepeerJeehes#eee mJeeefcelJeb, SkepeerJeehes#eee keeue, SkepeerJeehes#eee Deblejb, veeveepeerJeehes#eee YebieefJeee,
JeeceeCeevegiece, #es$eevegiece, mheMe&veevegiece, veeveepeerJeehes#eee keeue, veeveepeerJeehes#eee Deblejb, YeeieeYeeieevegiece, DeuheyenglJeevegieceesefle Fceeefve SkeeoMeeefveeesieejeefCe YeJeefvle~ met$eevleeMeyo mecegeeeLeexefmle~
Fefle Meyo Sles<eeb yebOekeeveeb eheCeeeeb SleeJevlesJe DeefveeesieejeefCe YeJeefvle veeefOekeeefve Fefle DeJeOeejCeeLe
ke=lees YeJeefle~
SkepeerJesve mJeeefcelJeb hetJe&cesJe efkeceLe Geles ?
ve, GheefjcemeJee&efveeesieejeCeeb keejCelJesve mJeeefcelJeeefveeesieejme DeJemLeeveeled~ elego&Meceeie&CeemLeeveb
Deewoefekeeefohebemeg YeeJes<eg kees YeeJe, keme ceeie&CeemLeeveme mJeeceer efveefceeb YeJeefle ve YeJeefle Fefle
mJeeefcelJeeefveeesieejb eheeefle~ hegve lesve YeeJesve Gheueef#eleceeie&Ceeeeb yebOekes<eg Mes<eeefveeesieejeJe=es~
Mes<eeefveeesieejs<eg keeue SJe efkeceLe hetJe eheles ?
ve, keeueeheCeeee efyevee DevlejeheCeeveghehees, hegve DevlejcesJe JeeJeb, SkepeerJemebyebefOeveesveme
DeefveeesieejmeeYeeJeeled~
veeveepeerJemebyebefOe<eg Mes<eeefveeesieejs<eg veeveepeerJeehes#eee YebieefJeee efkeceLe&cegeles ?

meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke yebOeke YeeJe mes Deefme peerJeeW kees yebOeke efme kejves
Jeeueer eheCee kes efueS yebOeke-eheCee veece osvee Gheege veneR "njlee nw~ DeleSJe yebOeke meJeeheCee Fme
efleere KeC[ kes ebLe keer Yetefcekeehe ceW henues ner yeleueeF& pee egkeer nw~ Gmekes heeeled ieejn DeefveeesieejeW kes
veece yeleueeves nsleg Gejmet$e kene nw~
Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe, Ske peerJe keer Dehes#ee keeue, Ske peerJe keer Dehes#ee Devlej, veevee peerJeeW
keer Dehes#ee YebieefJeee, JeeceeCeevegiece, #es$eevegiece, mheMe&veevegiece, veevee peerJeeW keer Dehes#ee keeue, Devlej,
YeeieeYeeieevegiece Deewj DeuheyenglJeevegiece es ieejn Deefveeesieej nesles nQ~ met$e kes Deble ceW Deeee ngDee e Meyo
mecegeeeLe&ke nw Deewj Fve yebOekeeW keer eheCee ceW Fleves cee$e ner Deefveeesieej nQ, Fvemes DeefOeke veneR, Ssmee
efveee kejeves kes efueS met$e ceW Fefle Meyo kee eeesie efkeee ieee nw~
Mebkee-Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe kee keLeve meyemes hetJe& ceW ner keeeW efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke en mJeeefcelJe mebyebOeer Deefveeesieej Deeies kes mecemle DeefveeesieejeW kes keejCehe
mes DeJeefmLele nw~ Fmekee keejCe en nw efke eewon ceeie&CeemLeeve Deewoeefekeeefo heeBe YeeJeeW ceW mes efkeme YeeJehe nQ,
efkeme ceeie&CeemLeeve kee mJeeceer efveefcee neslee nw ee veneR neslee, en meye mJeeefcelJeeefveeesieej eefhele kejlee nw,
hegve: Gmeer YeeJe mes Gheueef#ele ceeie&Cee kes nesves hej yebOekeesW ceW Mes<e DeefveeesieejeW keer eJe=efe nesleer nw~
Mebkee-Mes<e DeefveeesieejeW ceW keeue ner henues keeeW eefhele efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke keeue keer eheCee kes efyevee Devlej eheCee keer Glheefe veneR yew"leer~ Dele:
Devlej ner kenvee eeefnS, keeeWefke Ske peerJe mes mebyebOe jKeves Jeeuee Deve keesF& Deefveeesieej veneR heeee peelee~
Mebkee-veevee peerJe mebyebOeer Mes<e DeefveeesieejeW ceW henues veevee peerJeeW keer Dehes#ee Yebie efJeee ner keeeW kene
peelee nw ?

44 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 2

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve, efkebe-Sleme ceeie&CeemLeeveeJeenme efJeMes<e Deveeehee&Jeefmele, Sleme meeefomehee&Jeefmele Fefle


meeceevesveeJeieles Mes<eeefveeesieejeCeeb DeJeleejmebYeJeeled~ JeeceeCesveJeieles #es$eeefo-DeefveeesieejeCeeceefOeieceesheeees
veemleerefle Jeeefveeesieejme hetJe&efveJesMe ke=le~ Jele&ceevemheMe&eheCeeee efJevee Deleerle-Jele&ceevemheMe&ehekemheMe&veeefveeesieejeefOeieceesheeees veemleerefle #es$eeefveeesieejme hetJe efveJesMe ke=le~ ceeie&Ceeveeb efveJeeme#es$esJeieles
les<eeb JemebKeeeeb eeJeieleeeeb heeeled DeleerlekeeuemheMe&eheCee veeeeoeielee Fefle efveJesefMelee~ ceeie&CeekeeuesveJeieles les<eecevlejeefoeheCee ve Ieles Fefle hetJe keeueeefveeesieejb eefheleb~ keeueDeblejme eesefveefjefle
ke=lJeevlejb leovevlejs eefheleb~ hegjle GeceeCeeuheyenglJeme meeOeve Fefle ke=lJee YeeieeYeeie eefhele~ Sles<eeb
heeeled DeuheyenglJeevegiece eefhele, meJee&efveeesieejs<eg eefleyelJeeled~
veeveepeerJeehes#eee keeue veeveepeerJeehes#eee YebieefJeee: Sleees&ees: kees efJeMes<e: ?
vewleod JeeJeb, veeveepeerJesYe: YebieefJeeeme ceeie&Ceeveeb efJesoeefJesoeefmlelJeehekeme ceeie&Ceeveeb
keeueevlejeYeeb men SkelJeefJejesOeeled~
FlLeb <edKeb[eieceme efleereKeb[s YetefcekeehesCe yebOemeJeeheCeeb efvehe SkeeoMeeefveeesieejeCeeb
veeceeefve keLeefelJee eLecemJeeefcelJeeefveeesieejb keLeefe<eles, De$ewJe SkeeoMeeefveeesieejeCeeb eceesefhe
efJeJeef#eleesefmle~

meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWe fke Fme ceeie&CeemLeeve kes eJeen kee Ske efJeMes<e Yeso
Deveeefo-Deveble nw leLee Fme ceeie&CeemLeeve kes eJeen kee Ske Yeso meeefo -meevle nw, Ssmee meeceevehe mes
peeve uesv es hej Mes<e Deveg eesieejeW kee DeJeleej mebYeJe nw~ JeeceeCe kes peeves efyevee #es$eeefo Mes<e
Devegeesi eejeW kes peeveves kee Gheee veneR nw, FmeefueS Jeevegees ieej kee Gvemes henues mLeeheve efkeee
ieee nw~ efhej GveceW Yeer Jele&c eeve mheMe&v e eheCee kes efy evee Deleerl e Deew j Jele& ceeve mheMe& ve kes eheke
mheMe&veevegees ieejkes peeveves kee Gheee veneR, FmeefueS #es$eevegeesieej kee henues efveJesMe ef keee nw~
ceeie&CeeDeeW mebyebOeer efveJeeme #es$e kees peeve uesves hej Deewj Gvekes JeeceeCe kee Yeer %eeve nes peeves hej
heeeled Deleerl ekeeue meby ebOeer mheMe& veeheCee veeeiele nw ~ FmeefueS Gmes henues jKee ieee nw~ ceeie&Cee
meby ebOeer keeue kee peye leke %eeve ve nes peees, leye leke Gvekeer DevlejeheCee veneR yeveleer Dele: Gmemes
hetJ e& keeueevegeesi e ej kee eheCe efkeee ieee~ keeue Devlej keer eesef ve nw, Ssmee peevekej keeue kes
Devevlej Devlejevegeesieej eef hele ef keee ieee~ Deeies kens peeves Jeeues DeuheyenglJe kee meeOeve nesves mes
henues YeeieeYeeie eefhele efkeee ieee Deewj Fve meyekes heeeled DeuyenglJeevegiece eefh ele ef keee ieee nw,
ke eeWefk e Jen hetJe&Jeleea meYeer Devegeesi eejeW mes mebyeb nw~
Mebkee-veevee peerJeeW keer Dehes#ee keeue Deewj veevee peerJeeW keer Dehes#ee YebieefJeee Fve oesveeW ceW keee Yeso nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke veevee peerJeeW keer Dehes#ee Yebie efJeee veeceke Devegeesieej
ceeie&CeeDeeW kes efJeso Deewj DeefJeso kes DeefmlelJe kee eheke nw, Dele: Gmekee ceeie&CeeDeeW kes keeue Deewj
Devlej yeleueeves Jeeues DevegeesieejeW kes meeLe SkelJe ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~
Fme ekeej <edKeC[eiece kes efleere KeC[ ceW Yetefcekeehe mes yebOemelJeeheCee kee efveheCe kejkes ieejn
DeefveeesieejeW kes veece yeleueekej eLece mJeeefcelJe Deefveeesieej kee keLeve kejWies, eneB ieejn DeefveeesieejeW kee
ece Yeer efJeJeef#ele nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 3 mes 5

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 45

DeOegvee mJeeefcelJeeefveeesieejkeLeveee eefle%eemet$eceJelejefle

SepeerJesCe meeefceeb~~3~~
efmeebleefebleeceefCeerkeeeLee GsMe leLee efveoxMe Fefle veeeevegmejCeeLe SkepeerJeehes#eee yebOekele=&Ceeb
peerJeeveeb mJeeefcelJeb keLeefe<eefvle Deeeee&osJee~

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej:
mebeefle ieefleceeie&Ceeeeb vejkeieeflepeerJeeveeb mJeeefcelJeefveheCeee met$eeb DeJeleee&les

ieefoeeCegJeeosCe efCejeieoerS CesjF&Dees Ceece keOeb YeJeefo ?~~4~~


efCejeieefoCeeceeS GoSCe~~5~~
efmeebleefebleeceefCeerkeeielevegJeeosve vejkeieleew veejkees peerJe kesve keejCesve YeJeefle ? Fefle he=emet$eefceob
Jele&les~
Slelhe=emet$eb efkeefVeyebOeveb Deefmle ?
Slelmet$eb veemecetnmeeOeejsCe jefeleb Deefmle~ eefo Ske SJe veees YeJesled leefn& mebosnesefhe veeslheesle, efkebleg
veee yenJe meefvle lesve mebosn meceglheeles~ keme veeme efJe<eeceeefele efmLeleveejke De$e heefjie=nerleesefmle ?
DeleSJe veeeveeceefYeeeees$e Geles~ leeLee

Deye mJeeefcelJe Deefveeesieej kee keLeve kejves nsleg eefle%eemet$e DeJeleefjle nes jne nwmet$eeLe&-

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe keer eheCee keer peeleer nw~~3~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-pewmee GsMe neslee nw Gmeer kes Devegmeej efveoxMe efkeee peelee nw Fme veee kee
DevegmejCe kejves kes efueS Ske peerJe keer Dehes#ee yebOe kejves Jeeues peerJe kes mJeeefcelJe kee JeCe&ve Deeeee&osJe kejWies~

DeLe ieefleceeie&Cee DeefOekeej


Deye ieefleceeie&Cee ceW vejkeieefle kes peerJeeW kes mJeeefcelJe kee efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

ieefleceeie&Ceevegmeej vejkeieefle ceW veejkeer peerJe efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~4~~
vejkeieefle veecekece& keer eke=efle kes Goe mes peerJe veejkeer nesles nQ~~5~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ieefleceeie&Cee kes DevegJeeo mes vejkeieefle ceW veejkeer peerJe efkeme keejCe mes
GlheVe nesles nQ ? Ssmee en he=emet$e nw~
Mebkee-en eMveelceke met$e efkeme DeeOeej mes jee ieee nw ?
meceeOeeve-en eMveelceke met$e veemecetn kes DeeOeej mes jee ieee nw~ eefo Ske ner vee neslee, lees keesF&
mebosn Yeer GlheVe veneR neslee~ efkevleg vee Deveske nQ FmeefueS mebosn GlheVe neslee nw efke efkeme vee kes efJe<ee kee
Deeee ueskej efmLele veejkeer peerJe kee eneB enCe efkeee ieee nw ? eneB hej veeeW kee DeefYeeee yeleueeles nQ~ Jen
Fme ekeej nw-

46 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 5

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keceefhe heehepevemeceeieceb efeeceeCeb vejb <dJee vewieceveesve YeCeles eled S<e heg<e veejke Fefle~ eoe
keefeled heg<e keesoC[keeb[ie=nerlenmle ce=ieeveeb ce=ieceeCe Yeceefle leoe JeJenejveesve keLelesme veejkees
YeJeefle~ $e+pegmet$eveeme Jeeveb-eoe DeeKesmLeeves efmLelJee keefeled ce=ieb nefvle heeHeer leoe me YeJeefle veejke~
Meyoveeme Jeeveb-eoe pebleg eeCesYe efJeeesefpele leoe me efnbmeekece&Cee mebege veejkeer YeJeefle~ meceefYe{veeb
SJeb YeCeefle-eoe keefeled vejkeieeflekece&yebOeke leoe veejkekece&Cee mebege me veejkees YeJeefle~ eoe me SJe ceveg<e
eflee&*d Jee vejkeieefleb mebeehe vejkeieleew ogKeb DevegYeJeefle leowJe me veejkees peerJees YeJeefle SJeb SJebYetlees veees efveieoefle~
Sleled meJe&veeefJe<eeb veejkemecetnb yegdee ke=lJee veejkees veece keLeb YeJeleerefle he=e ke=lee Deefmceved met$es
Fob %eeleJeb~
DeLeJee veece-mLeehevee-Je-YeeJeYesosve veejkee elegefJe&Oee YeJeefvle~ veejkeMeyo veeceveejkees YeJeefle~
me S<e Fefle yegdee Deefhe&leme Deefhe&lesve SkelJeb ke=lJee meodYeeJeemeodYeeJemJehesCe mLeeefheleb mLeeheveeveejkeer
YeJeefle~ veejkeeeYe=le%eeekeesvegheege DeeieceJeveejkeer~ DeveeieceJeveejkeefm$eefJeOe-%eeekeMejerj-YeeefJeleodJeefleefjeYesosve~ %eeekeMejerjb YeeefJe veejkees %eele~ leodJeefleefjeveesDeeieceJeveejkees efefJeOekece&veeskece&Yesosve~ kece&veejkees veece vejkeieeflemenielekece&Jemecetn~ heeMehebpejeb$eeoerefve veeskece&JeeefCe
veejkeYeeJekeejCeeefve veeskece&Jeveejkees veece~ veejkeeeYe=le%eeeke Gheege DeeieceYeeJeveejkees veece~
vejkeieefleveecekece&eke=legoesve vejkeYeeJecegheiele veesDeeieceYeeJeveejkees veece~ SleVeejkemecetnb yegdee ke=lJee
veejkees veece keLeb YeJeefle Fefle he=e ke=lee~

efkemeer ceveg<e kees heeheer ueesieeW kee meceeiece kejles ngS osKekej vewiece vee mes kene peelee nw efke en heg<e veejkeer
nw~ peye Jen ceveg<e Oeveg<e yeeCe neLe ceW ueskej ce=ieeW kees {tb{lee ngDee YeceCe kejlee nw~ leye JeJenejvee mes kenles nQ efke
veejkeer nw~ $e+pegmet$e vee kee Jeeve nw efke peye keesF& DeeKes-efMekeej mLeeve ceW efmLele neskej ce=ieeW hej DeeIeele
kejlee nw leye Jen veejkeer kenueelee nw~ Meyovee kee Jeeve nw efke peye pevleg kees eeCeeW mes jefnle kej oslee nw, leye Jen
efnbmee kece& mes meefnle veejkeer kenueelee nw~ meceefYe{ vee kee Jeeve Fme ekeej nw, peye keesF& peerJe vejkeieefle veece
kece& kee yebOe kejkes veejke kece& mes mebege nes peelee nw, leYeer Jen veejkeer kene peelee nw~ peye Jener ceveg<e ee efleee peerJe
vejkeieefle kees eehle neskej vejke kes og:Ke DevegYeJe kejves ueielee nw, leYeer Jen veejkeer nw, Ssmee SJebYetle vee kenlee nw~
Fve mecemle veeeW kes efJe<eeYetle veejkeer mecetn kee yegef mes efJeeej kejkes ner veejkeer peerJe efkeme ekeej
neslee nw, en eMve efkeee ieee nw~ Ssmee Fme met$e ceW peevevee eeefnS~
DeLeJee veece, mLeehevee, Je Deewj YeeJe kes Yeso mes veejkeer eej ekeej kes nesles nQ~ veejkeer Meyo veece
veejkeer neslee nw~ Jen en nw Ssmee yegef mes efJeJeef#ele veejkeer kee efJeJeef#ele yegef kes meeLe SkelJe kejkes meodYeeJe
Deewj DemeodYeeJe mJehe mes mLeeefhele kejvee mLeehevee veejkeer kenueelee nw~ veejkeer mebyebOeer eeYe=le kee peeveves Jeeuee
efkevleg GmeceW Devegheege peerJe Deeiece Je veejkeer nw~ %eeeke Mejerj, YeJe Deewj leodJeefleefje kes Yeso mes
Deveeiece Je veejkeer leerve ekeej kee nw~ %eeeke Mejerj Deewj YeeefJe %eele nQ~ kece& Deewj veeskece& kes Yeso mes
leodJeefleefjkele veesDeeiece Je veejkeer oes ekeej kee nw~ vejkeieefle veecekece& kes meeLe eehle ngS kece&Je mecetn
kees kece& veejkeer kenles nQ~ heeMe, hebpej, eb$e Deeefo veeskece&Je pees veejke YeeJe keer Glheefe ceW keejCeYetle nesles nQ,
Jes veeskece& Je veejkeer nQ~ veejefkeeeW mebyebOeer eeYe=le kee peevekej Deewj GmeceW Gheeesie jKeves Jeeuee peerJe Deeiece
YeeJe veejkeer nw~ vejkeieefle veecekece& keer eke=efle kes Goe mes vejkeeJemLee kees eehle ngDee peerJe veesDeeiece YeeJe
veejkeer nw~ Fme veejkeer mecetn kee efJeeej kejkes veejkeer peerJe efkeme ekeej neslee nw en eMve efkeee ieee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 6 mes 9

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 47

DeLeJee veejkees veece peerJe efkeceewoefekesve YeeJesve, efkeceewheMeefcekesve, efkeb #eeefekesCe, efkeb #eeeesheMeefcekesve,
efkeb heeefjCeeefcekesve YeeJesve YeJeleerefle yegdee ke=lJee veejkees veece keLeb YeJeleerelf e he=emet$eceJeleerCe ~
DemewJe mebosnme efvejekejCeeLe Gejmet$eceJeleerCe&ceefmle~
SJebYetleveeefJe<eesCe Deewoefeke-veesDeeieceYeeJeefve#eshesCe vejkeieefleveecekece&Ce Goesve veejkees peerJees YeJeefle
Fefle %eeleJeb~
mebeefle eflee&iieeflepeerJeeveeb mJeeefcelJeeefleheeoveee eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les

efleefjkeKeieoerS efleefjkeKees Ceece keOeb YeJeefo ?~~6~~


efleefjkeKeieefoCeeceeS GoSCe~~7~~
efmeebleefebleeceefCeerkeeDe$eeefhe veeeved efve#esheeved DeewoefekeeefohebeefJeOeYeeJeebMeeefele hetJe&efceJe
mebosnmeeslheefeb efvehe meceeOeeveb efJeOeseb~ eflee&iieefleveecekeceexoesve GlheVeheee&eheefjCeles peerJes eflee&ieefYeOeeveJeJenejeleeeesheuebYeeled~
mebeefle ceveg<eieeflemJeeefcelJeeefleheeoveee met$eeceJeleee&les

ceCegmeieoerS ceCegmees Ceece keOeb YeJeefo ?~~8~~


ceCegmeieefoCeeceeS GoSCe~~9~~
DeLeJee, keee veejkeer Deewoeefeke YeeJe mes neslee nw, keee DeewheMeefceke YeeJe mes, keee #eeefekeYeeJe mes, keee
#eeeesheMeefceke YeeJe mes DeLeJee keee heeefjCeeefceke YeeJe mes neslee nw ? Ssmee yegef mes efJeeej kej veejkeer peerJe efkeme
ekeej neslee nw ? en he=e met$e DeJeleerCe& ngDee nw~ Fme mebosn kees otj kejves kes efueS Deeeee& ves Deieuee met$e
kene nw~
SJebYetle vee kes efJe<eehe Deewoefeke veesDeeieceYeeJe efve#eshe kes eje vejkeieefleveecekece& kes Goe mes veejkeer
peerJe neslee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Deye efleeeieefle kes peerJeeW kee mJeeefcelJe yeleueeves nsleg eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

efleeeieefle ceW peerJe efleee efkeme keejCe mes neslee nw ?~~6~~


efleeeieefle veecekece& keer heke=efle kes Goe mes peerJe efleee neslee nw~~7~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Yeer vee, efve#eshe Deewj Deewoeefekeeefo heeBe ekeej kes YeeJeeW kee
Deeee ueskej hetJeexe efJeefOe kes meceeve mebosn keer Glheefe kee eheCe kejkes meceeOeeve kejvee eeefnS~
keeeWefke efleeeieefle veece kece& kes Goe mes GlheVe ngF& heee&e mes heefjCele peerJe kes efleee meb%ee kee JeJenej
Deewj %eeve heeee peelee nw~
Deye ceveg<eieefle kes peerJeeW kee mJeeefcelJe yeleueeves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

ceveg<eieefle ceW peerJe ceveg<e efkeme keejCe mes neslee nw ?~~8~~


ceveg<eieefle veeceeke=efle kes Goe mes peerJe ceveg<e neslee nw~~9~~

48 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 10, 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefebleeceefCeerkeeDe$eeefhe hetJe&Jeled veeefve#esheeefoefYe mebosneslheefe eheefeleJee~ ceveg<eieefleveecekeceexoepeefveleheee&eheefjCelepeerJes ceveg<eeefYeOeeveJeJenej-eleeeesheuebYeeled~


osJeieeflemJeeefcelJeefveheCeee met$eeceJeleee&les

osJeieoerS osJees Ceece keOeb YeJeefo ?~~10~~


osJeieefoCeeceeS GoSCe~~11~~
efmeebleefebleeceefCeerkeeosJeieefleveecekeceexoepeefveleeefCeceeefoheee&eheefjCelepeerJes osJeeefYeOeeveJeJenejeleeeesheuebYeeled~
Delees efJeMes<eGeles-vejkeeflee&*dceveg<eosJeieleees eefo kesJeuee Goeceeieefvle leefn& vejkeielegoesve
veejke, eflee&iielegoesve eflee&*d, ceveg<eielegoesve ceveg<e, osJeielegoesve osJe Fefle Jekelegb egeb, efkebleg Devee
Deefhe eke=lee le$e Goeceeieefvle leeefYeefJe&vee vejkeeflee&*dceveg<eosJe-ieefleveecveeb GoeevegheuebYeeled~
leeLeeveejkeeCeeb hebe GoemLeeveeefve YeJeefvle-SkeefJebMeefle-hebeefJebMeefle-mehleefJebMeefle-DeeefJebMeefleSkeesveef$ebMeefoefle~ 21-25-27-28-29~ le$e SkeefJebMeefle eke=legoemLeevecegeles-vejkeieefle hebesefvepeeeflelewpemekeece&CeMejerjJeCe&iebOejmemheMe&-vejkeieefle eeeesieeveghetefJe&-DeiegueIegke-$eme-yeeoj-heee&hle-efmLejeefmLejMegYeeMegYe-ogYe&ie-Deveeose-DeeMekeerefle&-efvecee&Ceveeceeefve Fefle SleeJeleer eke=leer ie=nerlJee SkeefJebMeefleeke=eflemLeeveb
YeJeefle~ De$eYebieSke SJe (1) ~

efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Yeer henues kes meceeve vee-efve#esheeefohe mes mebosn keer Glheefe kee
eheCe kejkes meceeOeeve kejvee eeefnS, keeeWefke ceveg<eieefle veecekece& kes Goe mes GlheVe ngF& heee&e mes heefjCele
peerJe kes ceveg<e meb%ee kee JeJenej Deewj %eeve heeee peelee nw~
Deye osJeieefle kee mJeeefcelJe efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

osJeieefle ceW peerJe osJe efkeme keejCe mes neslee nw ?~~10~~


osJeieefle veecekece& keer eke=efle kes Goe mes peerJe osJe neslee nw~~11~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keeeWefke osJeieefle veecekece& kes Goe mes GlheVe ngF& DeefCeceeefoke heee&e mes
heefjCele peerJe kes osJe meb%ee kee JeJenej Deewj %eeve heeee peelee nw~
Deye eneB efJeMes<e kenles nQ-vejke, efleee ceveg<e Deewj osJe ceW ieefleeeB eefo kesJeue Goe ceW Deeleer nes, lees
vejke ieefle kes Goe mes veejkeer, efleeeieefle kes Goe mes efleee, ceveg<eieefle kes Goe mes ceveg<e Deewj osJeieefle kes
Goe mes osJe neslee nw, Ssmee kenvee Gefele nw~ efkevleg Deve eke=efleeeB Yeer JeneB Goe ceW Deeleer nQ, efpevekes efyevee
vejke, efleee ceveg<e Deewj osJeieefle veecekeceeX kee Goe heeee veneR peelee nw~
Jen Fme ekeej nw-veejkeer peerJeeW kes heeBe Goe mLeeve nesles nQ-es Fkekeerme, heeerme, meeeF&me, DeeF&me
Deewj Gveleerme (21, 25, 27, 28, 29) eke=efleeeW mebyebOeer nQ~ FveceW Fkekeerme eke=efleeeW kes GoemLeeve kees kenles nQ~
Jen Fme ekeej nw-1. vejkeieefle, 2. hebesefvepeeefle, 3. lewpeme Mejerj, 4. keece&CeMejerj, 5. JeCe&, 6. iebOe, 7. jme,
8. mheMe&, 9. vejkeieefleeeeesieeveghetJeea, 10. DeiegueIegke, 11. $eme, 12. yeeoj, 13. heee&hle, 14. efmLej,
15. DeefmLej, 16. MegYe, 17. DeMegYe, 18. ogYe&ie, 19. Deveeose, 20. DeeMekeerefle& Deewj 21. efvecee&Ce, veece Jeeueer
eke=efleeeW kees ueskej Fkekeerme eke=efleeeW mebyebOeer henuee GoemLeeve neslee nw~ eneB Yebie Ske ner ngDee~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 49

FocegoemLeeveb keme YeJeefle ?


efJeenieleew Jele&ceeveme veejkeme YeJeefle~
leeflkeeefejb keeueb YeJeefle ?
peIevesve Skemecee, Glke<exCe ew meceeew~
le$e veejkeeCeeb Fob hebeefJebMeefleeke=eflemLeeveb~ Slee SJe eke=lee~ kesJeueb DeevegheteJf e&eke=efleceheveere
JewefeefekeMejerj-ngb[kemebmLeeve-JewefeefekeMejerjebieesheebie-GheIeele-eleskeMejerjveeceeefve hetJeexeeke=efle<eg eef#ehles
hebeefJebMeefleeke=eflemLeeveb YeJeefle~
SlelmLeeveb keme YeJeefle ?
Mejerjie=nerleveejkeme YeJeefle~
leled efkeeefejb keeueb YeJeefle ?
Mejerjb ie=nerleeLecemeceeceeefob ke=lJee eeJeled Mejerjheee&hlehetCe&ejcemecee Fefle Debleceg&ntle&efceefle Geb YeJeefle~
Yebieew Deefhe hetJeexeYebiesve men ew (2) ~
hejIeeleceeMemleefJeneeesieefleb e hetJeexehebeefJebMeefleeke=efle<eg eef#ehles mehleefJebMeefleeke=leerveecegoemLeeveb YeJeefle~
leled keoe YeJeefle ?
Mejerjheee&efhleefveJe&efle&leeLecemeceeceeefob ke=lJee eeJeoeveeheeveheee&hlehetCe&ejcemecee Fefle Sleefmceved keeues YeJeefle~

Mebkee-en Fkekeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve efkemekes neslee nw ?


meceeOeeve-efJeenieefle ceW efJeeceeve veejkeer peerJe kes en Fkekeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve neslee nw~
Mebkee-en GoemLeeve efkeleves keeue leke jnlee nw ?
meceeOeeve-en GoemLeeve kece mes kece Ske mecee Deewj DeefOeke mes DeefOeke oes mecee leke jnlee nw~
Gve veejefkeeeW kee en heeerme eke=efleeeW Jeeuee otmeje GoemLeeve nw, Gme mLeeve ceW ener eke=efleeeB nQ~
Fleveer efJeMes<elee nw efke hetJeexe Fkekeerme eke=efleeeW ceW mes vejkeieefle DeeveghetJeea kees es[kej Jewefeefeke Mejerj,
ngC[kemLeeve, JewefeefekeMejerjeeshee, GheIeele Deewj eleske Mejerj Fve heeBe eke=efleeeW kees efceuee osves mes heeerme
eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve neslee nw~
Mebkee-en heeerme eke=efleeeW Jeeuee Goe mLeeve efkemekes neslee nw ?
meceeOeeve-efpeme veejkeer peerJe ves Mejerj enCe kej efueee nw, Gmekes en heeerme eke=efleeeW Jeeuee
GoemLeeve neslee nw~
Mebkee-en GoemLeeve efkeleves keeue leke jnlee nw ?
meceeOeeve-MejerjenCe kejves kes eLece mecee mes ueskej Mejerjheee&efhle DehetCe& jnves kes Debeflece mecee hee&vle
DeLee&led Devleceg&ntle& keeue leke en GoemLeeve jnlee nw~ hetJeesxe Ske Yebie kes meeLe Deye oes Yebie (2) nes iees~
hetJeesxe heeerme eke=efleeeW ceW hejIeele leLee DeeMemleefJeneeesieefle efceuee osves hej meeeF&me eke=efleeeW Jeeuee
GoemLeeve neslee nw~
Mebkee-en meeeF&me eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve efkeme keeue ceW neslee nw ?
meceeOeeve-Mejerjheee&efhle jefele nes peeves kes eLece mecee mes ueskej DeeveeeCeheee&efhle-mJeemeesdJeeme
heee&efhle kes DehetCe& jnves kes Debeflece mecee hee&vle Fme keeue ceW en meeeF&me eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve neslee nw~

50 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leled efkeeefejb ?
peIevesveeslke<exCeeefhe Devleceg&ntle~ De$e Yebiemeceeme $ee meefvle (3)~
hetJeexemehleefJebMeefleeke=efle<eg GdJeemeeke=efleeef#ehles DeeefJebMeefleeke=leerveecegoemLeeveb YeJeefle~
SlelmLeeveb keg$e YeJeefle ?
Deeveeheeveheee&hles heee&hleeLecemeceeceeefob ke=lJee eeJeled Yee<eeheee&hlesjhetCe&ejcemecee Fefle Sleefmceved
keeues Fob mLeeveb YeJeefle~
leled efkeeefejb ?
peIevesveeslke<exCe Devleceg&ntle~ De$e YebiemeceemeelJeej (4)~
hetJeexeeeefJebMeefleeke=efle<eg ogmJejs eef#ehles Skeesveef$ebMeleke=leerveecegoemLeeveb YeJeefle~ Sleoefhe Yee<eeheee&hles
heee&hlekeme eLecemeceeceeefob ke=lJee eeJeled mJemJeelceve DeeegefmLeefleejcemecee Fefle Sleefmceved keeues YeJeefle~
Sleled efkeeefejb ?
peIevesve oMeJe<e&meneeefCe Debleceg&ntleexveeefve, Glke<exCe Devleceg&ntleexveef$ebMelmeeiejesheceeefCe~ De$e Yebiemeceeme
hebe (5)~
SJeb vejkeieleew efmLeleveejkeeCeeb GoemLeeveb veecekece&Ceeb keefLeleb ~
eflee&iieleew SkeefJebMeefle-elegefJeMeefle-hebeefJebMeefle-<e[defJebMeefle-mehleefJebMeefle-DeeefJebMeefle-Skeesveef$ebMeled-

Mebkee-Jen efkeleves keeue leke neslee nw ?


meceeOeeve-peIeve Deewj Glke= he mes Devleceg&ntle& keeue leke neslee nw~ eneB leke kes meye YebieeW kee pees[
leerve (3) ngDee~
hetJeexe meeeF&me eke=efleeeW ceW GdJeeme kees efceuee osves hej DeeF&me eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve neslee nw~
Mebkee-en DeeF&me eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve efkeme keeue ceW neslee nw ?
meceeOeeve-DeeveeeCeheee&efhle kes hetCe& nes peeves kes eLece mecee mes ueskej Yee<eeheee&efhle DehetCe& jnves kes
Debeflece mecee leke Fme keeue ceW neslee nw~
Mebkee-Jen efkeleves keeue leke neslee nw ?
meceeOeeve-peIeve Deewj Glke=he mes Devleceg&ntle& keeue leke neslee nw~
eneB leke kes meye YebieeW kee pees[ eej (4) ngDee~
hetJeexe DeeF&me eke=efleeeW ceW ogmJej kees efceuee osves hej Gveleerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ en
Yeer Yee<eeheee&efhle hetCe& kejves kes eLece mecee mes ueskej Deheveer-Deheveer Deeeg efmLeefle kes Debeflece mecee hee&vle kes
keeue ceW neslee nw~
Mebkee-en efkeleves keeue leke neslee nw ?
meceeOeeve-peIeve mes Devleceg&ntle& kece oMe npeej Je<e& Deewj Glke= mes Devleceg&ntle& kece lesleerme meeiejesheceeceeCe
neslee nw~ eneB leke meye YebieeW kee eesie heeBe (5) ngDee~
Fme ekeej vejkeieefle ceW efmLele veejefkeeeW kes GoemLeeve veecekece& kees kene ieee nw~
efleeeieefle ceW Fkekeerme, eewyeerme, heeerme, yyeerme, meeeF&me, DeeF&me, Gveleerme, leerme Deewj Fkeleerme es

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 51

ef$eMebled-Skeef$ebMeled Fefle veJe GoemLeeveeefve~~21~24~25~26~27~28~29~30~31~


mebeefle meeceevesve SkesefveeCeeb SkeefJebMeefle-elegefJeMeefle-hebeefJebMeefle-<e[defJebMeefle-mehleefJebMeefle-Fefle
hebeesoemLeeveeefve~
Deeleheeseesleeesjvegoesve Skesefveme mehleefJebMeefleeke=eflemLeevesve efJevee elJeeefj GoemLeeveeefve~
Deeleheeseesleeesoesve meefnlesve Skesefveme hebeefJebMeeflemLeevesve efJevee elJeeefj GoemLeeveefve YeJeefvle~ le$e
DeeleheeseesleeesoeefJejefnlewkesefveme YeCeceeves eflee&iieefle-Skesefvepeeefle-lewpeme-keece&CeMejerj-JeCe&-iebOejme-mheMe&-eflee&iieefleeeeesieeveghetefJe&-DeiegueIegke-mLeeJej eke=lee, yeeoj-met#ceeesjskelejb heee&hleeheee&hleeesjskelejb
efmLejeefmLejb MegYeeMegYeb ogYe&ieb Deveeoseb eMekeerefle&-DeeMe:keerleexjskelejb efvecee&Ceb Sleemeeb SkeefJebMeefleeke=leerveeb
Goe efJeenieleew Jele&ceeveme Skesefveme YeJeefle~
efkeeefejb YeJeefle ?
peIevesve Skemecee Glke<exCe $ee meceee~ De$e De#ehejeJele ke=lJee Yebiee GlheeoefeleJee~ le$e
DeeMekeerleg&oesve elJeejes Yebiee~ eMekeerleg&oesve SkeewJe, met#ceeheee&hleeYeeb men eMekeerexoeeYeeJeeled~
eMekeerlee& men met#ceeheee&hleeesoeeYeeJeeled Jee~ lesvee$e Yebiee hebewJe YeJeefvle (5)~
hetJeexewkeefJebMeefleeke=efle<eg DeeveghetefJe&eke=efleceheveere Deewoeefjke Mejerjb, ngb[kemebmLeeveb, GheIeeleb-eleskemeeOeejCeMejerjeesjskelejb eef#ehles elegefJeMeefleeke=leerveeb GoemLeeveb YeJeefle~
lelkeg$e YeJeefle ?

veew GoemLeeve nesles nQ (21, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31)~
Deye meeceevele: Skesefve peerJeeW kes Fkekeerme, eewyeerme, heeerme, yyeerme, meeeF&e es heeBe GoemLeeve nesles nQ~
Deelehe Deewj Geesle Fve oes eke=efleeeW kes Goe kes efyevee Skesefve peerJe kes meeeF&me eke=efleeeW Jeeues mLeeve mes
jefnle Mes<e eej GoemLeeve nesles nQ~ Deelehe Deewj Geesle kes Goe meefnle Skesefve peerJe kes heeerme eke=efleeeW Jeeues
mLeeve mes jefnle Mes<e eej GoemLeeve nesles nQ~ GveceW Deelehe Deewj Geesle mes jefnle Skesefve peerJe kes GoemLeeve kenves
hej efleeeieefle1, Skesefvepeeefle2, lewpeme3 Deewj keece&CeMejerj4, JeCe&5, jme6, iebOe7, mheMe&8, efleeeieefle-eeeesieeveghetJeea9,
DeiegueIeg10, mLeeJej11, yeeoj Deewj met#ce Fve oesveeW ceW mes keesF& Ske eke=efle12, heee&efhle Deewj Deheee&hle ceW mes keesF& Ske
13
efmLej14 Deewj DeefmLej15, MegYe16 Deewj DeMegYe17 ogYe&ie18, Deveeose19, eMekeerefle& Deewj DeeMekeerefle& ceW mes keesF& Ske20
Deewj efvecee&Ce21, Fve Fkekeerme eke=efleeeW kee Goe efJeenieefle ceW Jele&ceeve Skesefve peerJe kes neslee nw~
Mebkee-en Fkekeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve efkeleves keeue leke jnlee nw ?
meceeOeeve-peIevele: Ske mecee Deewj Glke= mes leerve mecee leke en GoemLeeve jnlee nw~ eneB
De#ehejeJele&ve kejkes Yebie efvekeeuevee eeefnS~ GveceW DeeMekeerefle& kes Goe kes meeLe (yeeoj-met#ce Deewj heee&hleDeheee&hle kes efJekeuhe mes) eej Yebie nesles nQ~ eMekeerefle& kes Goe kes meeLe Ske ner Yebie neslee nw, keeeWefke met#ce
Deewj Deheee&hle kes meeLe eMekeerefle& kes Goe kee DeYeeJe nw, DeLeJee eeW kenes efke eMekeerefle& kes meeLe met#ce Deewj
Deheee&hle eke=efleeeW kee Goe veneR neslee nw~ Fme keejCe Fme GoemLeeve ceW heeBe ner (5) Yebie nesles nQ~
hetJeexe Fkekeerme eke=efleeeW ceW mes DeeveghetJeea kees es[kej DeewoeefjkeMejerj, ngb[kemebmLeeve, GheIeele leLee eleske
Deewj meeOeejCe MejerjeW ceW mes keesF& Ske Fve eej kees efceuee osves hej eewyeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve nes peelee nw~
Mebkee-en eewyeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve keneB neslee nw ?

52 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ie=nerleMejerjeLecemeceeeoejYe eeJeled Mejerjheee&hles DehetCe&ejcemecee Fefle Sleefmceved mLeeves YeJeefle~


efkeeefejb SlelmLeeveb ?
peIevesveeslke<exCe Devleceg&ntle~ De$e DeeMekeerleg&oesve men Deew Yebiee~ eMekeerlee& Goesve SkeewJe~
kegle ?
eMekeerlee& men met#ce-Deheee&hle-meeOeejCeeveeb GoeeYeeJeeled~ lesve meJe&Yebiemeceemees veJe (9) ~
hegve Deheee&hleceheveere Mes<eelegefJeMeefleeke=efle<eg hejIeeles eef#ehles hebeefJebMeefleeke=leerveecegoemLeeveb YeJeefle~
De$e Yebiee DeeMekeerleg&oesve elJeej~ Deheee&hleeke=lesoeeYeeJeeled~ eMekeerleg&oesve SkeewJe~ lesve meJe&Yebiemeceeme hebe (5) ~ SlelmLeeveb Mejerjheee&efhleiele eLecemeceeceeefob ke=lJee eeJeled Deeveeheeveheee&hles DehetCe&ejcemecee
Fefle~ peIevesveeslke<exCe Devleceg&ntle~ lemewJe Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme hetJeexehebeefJebMeefleeke=efle<eg GdJeemes
eef#ehles <e[ddefJebMeefleeke=leerveecegoemLeeveb YeJeefle~
Slelkeme ?
Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme ~
efkeeefejb ?

meceeOeeve-MejerjenCe kejves kes eLece mecee mes ueskej Mejerjheee&efhle DehetCe& jnves kes Debeflece mecee
leke kes mLeeve ceW en GoemLeeve neslee nw~
Mebkee-en GoemLeeve efkeleves keeue leke neslee nw ?
meceeOeeve-peIeve Deewj Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke neslee nw~ eneB DeeMekeerefle& kes Goemeefnle
(yeeoj-met#ce, heee&hle-Deheee&hle Deewj eleske meeOeejCe kes efJekeuhe mes) Dee" Yebie nesles nQ~ eMekeerefle& kes
Goemeefnle Ske ner Yebie nw~
eMve-Ssmee keeeW ?
Gej-keeeWefke eMekeerefle& kes meeLe met#ce, Deheee&hle Deewj meeOeejCe, Fve eke=efleeeW kee Goe veneR neslee~
Fme ekeej Fme mLeeve ceW meye YebieeW kee eesie veew (9) ngDee~
hetJeexe GoemLeeve keer eke=efleeeW ceW mes Deheee&hle kees es[kej Mes<e eewyeerme eke=efleeeW ceW hejIeele kees
efceuee osves hej heeerme eke=efleeeW Jeeuee Goe mLeeve neslee nw~ eneB hej DeeMekeerefle& kes Goe kes meeLe
(yeeoj-met#ce Deewj eleske meeOeejCe kes efJekeuhe mes) eej Yebie nesles nQ, keeeWefke eneB hej Deheee&hle kee
Goe veneR neslee~ eMekeerefle& kes Goemeefnle hetJe&Jeled Ske ner Yebie neslee nw~ Fmemes Yebi eeW kee eesie heeBe (5)
ngDee~ Mejerjheee&efhle hetCe& nesves kes eLece mecee mes ueskej DeeveeeCeheee&efhle DehetCe& jnves kes Debeflece mecee
leke kes mLeeve ceW en GoemLeeve neslee nw~ peIeve Deewj Glke= mes Fme GoemLeeve kee keeue Devleceg&ntle& nw~
mJeemeesdJeeme heee&efhle mes heee&hle ngS Gmeer peerJe kes hetJeexe heeerme eke=efleeeW ceW GdJeeme kes efceuee osves
hej yyeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve neslee nw~
Mebkee-en yyeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve efkemekes neslee nw ?
meceeOeeve-mJeemeesdJeeme heee&efhle mes heee&hle ngS Skesefve peerJe kes en yyeerme eke=efleeeW Jeeuee
GoemLeeve neslee nw~
Mebkee-en GoemLeeve efkeleves keeue leke jnlee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 53

peIevesve Debleceg&ntle, Glke<exCe Debleceg&ntleexve-eefJebMeefleJe<e&meneeefCe~ De$e Yebiee hetJe&Jeled hebewJe YeJeefvle (5)~
De$eheeleb DeeleheeseesleefJejefnlewkesefveme GoemLeeveeefve keefLeleeefve~
DeOegvee Deeleheeseesleeesoemeefnlemewkesefveme Geles-SkeefJebMeefleelegefJeMeefleeke=efleGoemLeeveees
hetJe&Jeled eheCee kele&Jee~ kesJeueb ees Deefhe GoemLeeveees eMekeerle&eMekeerleg&oesve ew ew SJe Yebieew
YeJele~ efkebe S<eeb peerJeeveeb DeeleheeseesleesoeYeeefJeveew mle, les<eeb met#ceeheee&hlemeeOeejCeeveeb GoeeYeeJeeled~
hegve Sleew ew Yebieew hetJeexkelewkeefJebMeefle-elegefJeMeefleeke=efle-GoemLeeveees Yebies<eg ueYesles Fefle leew DehevesleJeew~
hegve Mejerjheee&hles heee&hlekeme hejIeeles Deeleheeseesleeesjskelejb e hetJeexeelegeJf eMeefleeke=efle<eg eef#ehless
hebeefJebMeefleeke=eflemLeeveceguuebIe <e[defJebMeefleeke=eflemLeeveceglheeles~
SlelmLeeveb keme ?
Mejerjheee&hles heee&hleieleme~
efkeeefejb YeJeefle ?
peIevesveeslke<exCeeefhe Debleceg&ntle~ De$e YebieeMelJeejes YeJeefvle~ Sles elJeejes Yebiee eLece<e[defJebMeefleYebies<eg
eef#ehles veJe Yebiee YeJeefvle~ lemewJe Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme <e[defJebMeefleeke=efle<eg GdJeemes eef#ehles
mehleefJebMeefleeke=leerveecegoemLeeveb YeJeefle~ De$e YebieeelJeejewJe~

meceeOeeve-peIeve mes Devleceg&ntle& Deewj Glke= mes Devleceg&ntle& mes kece yeeF&me npeej Je<e& leke en
GoemLeeve jnlee nw~ eneB Yebie hetJe&Jeled heeBe ner (5) nesles nQ~
eneB leke Deelehe Deewj Geesle mes jefnle Skesefve peerJeeW kes GoemLeeve kens iees nQ~
Deye Deelehe Deewj Geesle veecekece& keer eke=efleeeW kes meeLe nesves Jeeues Skesefve kes GoemLeeveeW kees kenles
nQ-FveceW Fkekeerme Deewj eewyeerme eke=efleeeW Jeeues GoemLeeveeW keer hetJe&Jeled eheCee kejveer eeefnS~ efJeMes<elee
kesJeue Fleveer nw efke Ge oesveeW GoemLeeveeW kes eMekeerefle& Deewj DeeMekeerefle& eke=efleeeW kes Goe meefnle kesJeue oesoes ner Yebie nesles nQ, keeeWefke efpeve peerJeeW kes Deelehe Deewj Geesle kee Goe nesves Jeeuee nw, Gvekes met#ce, Deheee&hle
Deewj meeOeejCeMejerj Fve eke=efleeeW kee Goe veneR neslee nw~ efkevleg es oes-oes Yebie hetJeexe Fkekeerme Je eewyeerme
eke=efle mebyebOeer GoemLeeveeW ceW heees peeles nQ~ Dele: GvnW efvekeeue osvee eeefnS~
hegve: Mejerjheee&efhle mes heee&hle ngS peerJe kes hejIeele leLee Deelehe Deewj Geesle Fve oesveeW ceW mes keesF& Ske, Fme
ekeej oes eke=efleeeW kees hetJeexe eewyeerme eke=efleeeW ceW efceuee osves hej heeerme eke=efleeeW Jeeues GoemLeeve kee
GuuebIeve kej yyeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve GlheVe neslee nw~
Mebkee-en yyeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve efkemekes neslee nw ?
meceeOeeve-Mejerjheee&efhle mes heee&hle ngS Skesefve peerJe kes neslee nw~
Mebkee-en yyeerme eke=efleeeW Jeeues GoemLeeve kee mecee efkelevee nw ?
meceeOeeve-peIeve Deewj Glke= mes Devleceg&ntle& keeue nw~ eneB eMekeerefle&-DeeMekeerefle& leLee DeeleheGeesle kes efJekeuhe mes eej Yebie nw~ Fve eej YebieeW kees eLece yyeerme eke=efleeeW Jeeues GoemLeeve mebyebOeer heeBe YebieeW
ceW efceuee osves hej veew Yebie nesles nQ~ mJeemeesdJeeme heee&efhle mes heee&hle ngS Gmeer Skesefve peerJe kes Ge yyeerme
eke=efleeeW ceW GdJeeme kees efceuee osves hej meeeF&me eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB eMekeerefle&DeeMekeerefle& Deewj Deelehe-Geesle kes efJekeuhe mes eej ner Yebie nQ~

54 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb mecemleeveeceskesefveeCeeb meJe&Yebiemeceeme eef$ebMeled YeJeefvle (32)~


DeOegvee efJekeue$eepeerJeeveeb GoemLeeveb keLelesefJekeuesefveeCeeb meeceevesve SkeefJebMeefle-<e[defJebMeefle-DeeefJebMeefle-Skeesveef$ebMeled-ef$ebMeled-Skeef$ebMeefoefle
<e[goemLeeveeefve~ 21~26~28~29~30~31~
GeesleesoeefJejefnleefJekeuesefveme hebewJeesoemLeeveeefve YeJeefvle~ Skeef$ebMeledeke=legoemLeeveeYeeJeeled~
GeesleesoemebegeefJekeuesefvemeeefhe hebewJeesoemLeeveeefve, hejIeeleeseesleeeMemleefJeneeesieleerveeceeceeJesMesCe
DeeefJebMeeflemLeeveeveghehees~
efJekeuesefves<eg leeJeled GeesleesoeefJejefnleerefveme GoemLeeveevegeles-SkeefJebMeefleGoemLeeveb
eflee&iieefle-erefvepeeefle-lewpeme-keece&CeMejerj-JeCe&-iebOe-jme-mheMe&-eflee&iieefleeeeesieeveghetefJe&-DeiegueIegke$emeyeeoje heee&hleeheee&hleeesjskelejb, efmLejeefmLej-MegYeeMegYe-ogYe&ie-Deveeosee, eMekeerle&eMekeerleeX jsskelejb,
efvecee&Ceveece ewleemeeb eke=leerveeb Skeb mLeeveb YeJeefle~
SkeefJebMeeflemLeeveb kemesob ?
efJeenieleew Jele&ceeveme erefvemesefle~
leled efkeeefejb ?
peIevesve Skemecee, Glke<exCe ew meceeew~ eMekeerleg&oesve men Skees Yebie, Deheee&hleesoesve men
eMekeerlexoeeYeeJeeled~ DeeMekeerleg&oesve men ew Yebieew, heee&hleeheee&hleeesoeeYeeb men DeeMekeerleg&oeme

mecemle Skesefve peerJeeW kes GoemLeeve mebbyebOeer YebieeW kee eesie yeeerme (32) neslee nw~
Deye efJekeue$ee peerJeeW kes GoemLeeve kenles nQ -efJekeuesefve peerJeeW kes meeceevele: Fkekeerme,
yyeerme, DeeF&me, Gveleerme, leerme Deewj Fkeleerme eke=efleeeW kes mebyebOe mes n GoemLeeve nesles nQ~ 21, 26,
28, 29, 30, 31~
Geesle kes Goe mes jefnle efJekeuesefve peerJe kes heeBe GoemLeeve nesles nQ, keeeWefke Gvekes Fkeleerme eke=efleeeW
Jeeuee GoemLeeve veneR neslee~ Geesle kes Goe meefnle efJekeuesefve kes Yeer heeBe ner GoemLeeve nesles nQ, keeeWefke
Gmekes hejIeele, Geesle Deewj eMemle efJeneeesieefle Fve leerve eke=efleeeW kee Ske meeLe eJesMe nesves kes keejCe DeeF&me
eke=efleeeW Jeeues GoemLeeve keer Glheefe veneR yeveleer nw~
Deye efJekeuesefveeW ceW henues Geesleesoe mes jefnle erefve peerJe kes GoemLeeve kenles nQ, GveceW en
Fkekeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve nw-efleeeieefle1, erefve peeefle2, lewpeme3 Deewj keece&CeMejerj4, JeCe&5,
iebOe6, jme7, mheMe&8, eflee&iieefleeeeesieeveghetJeea9, DeiegueIeg10, $eme11, yeeoj12, heee&hle Deewj Deheee&hle ceW mes keesF&
Ske13 efmLej14, DeefmLej15, MegYe16, DeMegYe17, ogYe&ie18, Deveeose19, eMekeerefle& Deewj DeeMekeerefle& ceW mes keesF& Ske20
Deewj efvecee&Ce21 Fve Fkekeerme eke=efleeeW kee Ske GoemLeeve neslee nw~
Mebkee-en Fkekeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve efkeme peerJe kes neslee nw ?
meceeOeeve-en GoemLeeve efJeenieefle ceW Jele&ceeve erefve peerJe kes neslee nw~
Mebkee-en GoemLeeve efkeleves keeue leke neslee nw ?
meceeOeeve-peIeve mes Ske mecee Glke= mes oes mecee leke jnlee nw~ eMekeerefle& kes Goe kes meeLe Ske
ner Yebie neslee nw, keeeWefke Deheee&hleeke=efle kes Goe kes meeLe eMekeerefle& kee Goe veneR neslee nw~ DeeMekeerefle& kes

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 55

mebYeJeesheuebYeeled~ De$e meJe&Yebiemeceeme $ee (3)~


Sleemeg SkeefJebMeefleeke=efle<eg DeeveghetefJe&eke=efleceheveere ie=nerleMejerjeLecemecees DeewoeefjkeMejerj-ngb[kemebmLeeveDeewoeefjkeMejerjebieesheebie-Demebeehleme=heeefkeemebnveve-GheIeele-eleskeMejerjeke=efleeef#ehles<eg <e[defJebMeefleeke=eflemLeeveb
YeJeefle~ De$e Yebiemeceemem$ee(3)~
Mejerjheee&hles heee&hleieleme hetJeexkeleeke=efle<eg Deheee&hleceheveere hejIeeleeeMemleefJeneeesielees eef#ehleees
DeeefJebMeefleeke=eflemLeeveb YeJeefle~ De$e eMekeerleg&oesve Skees Yebie, DeeMekeerle&goesveeefhe Ske SJe,
eeflehe#eeke=leerveeceYeeJeeled~ De$e meJe&Yebieew ew SJe (2)~
Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme hetJeexkeleeke=efle<eg GdJeemes eef#ehles Skeesveef$ebMeleke=eflemLeeveb YeJeefle~
De$eeefhe Yebieew ew SJe (2)~ Yee<eeheee&hles heee&hlekeme hetJeexeeke=efle<eg ogmJejs eef#ehles ef$ebMeledeke=eflemLeeveb
YeJeefle~ De$e Yebieew ew ewJe (2)~
mebeefle Geesleesoemebegeerefveme YeCeceeves SkeefJebMeefle-<e[defJebMeefleeke=eflemLeeves eLee hetJe keefLeles
leLee JeeJes~ hegve <e[defJebMeefleeke=eflemLeevemeesheefj hejIeeleeseesleeeMemleefJeneeesieefle<eg eef#ehleemeg Skeesveef$ebMeleke=les
mLeeveb YeJeefle~ eMekeerleg&oesve Skees Yebie, DeeMekeerleg&oesve Ske~ De$e Yebiemeceemeew (2)~
hegve Sleees&ees eLecewkeesveef$ebMeleke=eflekeesoemLeevemebyebefOeeYebieeef#ehleees elJeejes Yebiee YeJeefvle~
Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme GdJeemes eef#ehles ef$ebMeleke=eflemLeeveb YeJeefle~ De$eeefhe Yebieew ew~ Sles<eg

Goe meefnle oes Yebie nesles nQ, keeeWefke heee&hle Deewj Deheee&hle kes Goe kes meeLe DeeMekeerefle& kee Goe nesvee mebYeJe
nw~ Fme ekeej eneB meye YebieeW kee eesie leerve (3) ngDee~
Fve Fkekeerme eke=efleeeW ceWs mes DeeveghetJeea kees efvekeeuekej Mejerj enCe kejves kes eLece mecee ceW DeewoeefjkeMejerj,
ngb[kemebmLeeve, DeewoeefjkeMejerjebieesheebie, Demebeehleme=heeefkeemebnveve, GheIeele Deewj eleskeMejerj, Fve n eke=efleeeW kees
efceuee osves hej yyeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB YebieeW kee eesie hetJeexeevegmeej ner leerve (3) neslee nw~
Mejerjheee&efhle mes heee&hle ngS erefve peerJe kes hetJeexe yyeerme eke=efleeeW ceW mes Deheee&hle kees efvekeeuekej
hejIeele Deewj DeeMemle efJeneeesieefle efceuee osves hej DeeF&me eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB eMekeerefle& kes
Goemeefnle Ske ner Yebie nw Deewj DeeMekeerefle& kes Goe meefnle Yeer Ske ner Yebie nw, keeeWefke eneB Yeer eeflehe#eer
eke=efleeeW kee DeYeeJe nw~ eneB meye Yebie kesJeue oes (2) nQ~
mJeemeesdJeeme heee&efhle mes heee&hle ngS erefve peerJe kes hetJeexe DeeF&me eke=efleeeW cesW GdJeeme kes efceuee
osves hej Gveleerme eke=efle kes GoemLeeve nesles nQ~ eneB Yeer oes ner (2) Yebie nesles nQ~ Yee<eeheee&efhle mes heee&hle ngS
erefve peerJe kes hetJeexe Gveleerme eke=efleeeW ceW ogmJej kes efceuee osves hej leerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~
eneB Yeer oes ner (2) Yebie nesles nQ~
Deye Geesle kes Goe meefnle erefve peerJe kes GoemLeeve kenves hej Fkekeerme Deewj yyeerme eke=efle Jeeuee
GoemLeeve lees pewmes henues kens Deees nQ, Gmeer ekeej kenvee eeefnS~ efhej eerme kes Thej hejIeele, Geesle
DeeMemleefJeneeesieefle Fve leerve kees efceuee osves hej Gveleerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eMekeerefle& kes Goe
meefnle Ske Yebie neslee nw Deewj DeeMekeerefle& kes Goe meefnle Ske, Fme ekeej eneB YebieeW kee eesie oes (2) neslee nw~
efhej Fve oes YebieeW ceW hetJeexe Gveleerme eke=efle Jeeues GoemLeeve mebyebOeer oes YebieeW kees efceuee osves hej eej (4) Yebie
nesles nQ~ mJeemeesdJeeme heee&efhle heee&hle ngS erefve peerJe kes hetJeexe Gveleerme eke=efleeeW ceW GdJeeme Deewj efceuee

56 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eLeceef$ebMeleke=eflemLeeveYebies<eg eef#ehles<eg elJeejes Yebiee YeJeefvle~ Yee<eeheee&hles heee&hleieleme ogmJejs eef#ehles


Skeef$ebMeleke=eflemLeeveb YeJeefle~ De$e Yebieew ew~ meJe&Yebiemeceeme DeeoMe~
DeOegvee $eeeCeeb efJekeuesefveeCeeb Yebiemeceemeefceece Fefle DeeoMemeg ef$eiegefCeles<eg eleghebeeMeled Yebiee
YeJeefvle~ (54)~
De$e mJeeefcelJeeefoefJekeuhee veejkeeCeeefceJe JeeJee~ kesJeueb erefveeoerveeb ef$ebMeled-Skeef$ebMeledeke=eflekeesoemLeeveees keeue peIevesve Devleceg&ntle, Glke<exCe eLeeecesCe eoMeJe<ee&efCe, SkeesvehebeeMeledjeef$ebefoJeeefve,
<eCceemee Devleceg&ntleexvee~ Slelheeleb efJekeue$eeeCeeb peerJeeveeb GoemLeeveeefve efveefheleeefve YeJeefvle~
DeOegvee hebesefveeflejeeb GoemLeeveeefve Gevleshebesefveefleje meeceevesve SkeefJebMeefle-<e[defJebMeefle-DeeefJebMeefle-Skeesveef$ebMeled-ef$ebMeled-Skeef$ebMeled Fefle
<e[goemLeeveeefve YeJeefvle~ 21~26~28~29~30~31~
GeesleesoeefJejefnle hebesefveme efleje hebe GoemLeeveeefve YeJeefvle~ le$e Skeef$ebMeleke=eflekemLeeveme
GoeeYeeJeeled~ Geesleesoemebegehebesefveeflejeesefhe-hebewJeesoemLeeveeefve YeJebefle, le$eeefJebMeefleeke=eflekemLeeveesoeeYeeJeeled~
GeesleesoeefJejefnlehebesefveefleje YeCeceeves le$e FoceskeefJebMeefleeke=les GoemLeeveb YeJeefle-eflee&iieeflehebesefvepeeefle-lewpeme-keece&CeMejerj-JeCe&-iebOe-jme-mheMe&-eflee&iieefleeeeesieeveghetefJe&-DeiegueIegke-$eme-

osves hej leerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB Yeer Yebie oes ner (2) nQ, FveceW eLece leerme eke=efle Jeeues
GoemLeeve mebyebOeer oes YebieeW kees efceuee osves hej eej (4) Yebie nesles nQ~ Yee<eeheee&efhle mes heee&hle ngS erefve peerJe
kes hetJeexe eke=efleeeW ceW ogmJej eke=efle kes efceuee osves hej Fkeleerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB Yebie oes
(2) nesles nQ~ meye YebieeW kee eesie De"ejn (18) neslee nw~
Deye nceW erefve, $eerefve Deewj elegefjefve Fve leerveeW efJekeuesefve peerJeeW kes GoemLeeveeW kes YebieeW kee meceeme
nce eenles nQ~ DeleSJe De"ejn kees leerve mes iegCee kej osves hej eewJeve (54) Yebie nes peeles nQ~
eneB mJeeefcelJe Deeefo kes efJekeuhe pewmes veejkeer peerJeeW keer eheCee ceW henues ken Deees nQ, Gmeer ekeej eneB Yeer kenvee
eeefnS~ efJeMes<elee kesJeue Fleveer nw efke erefveeefo peerJeeW kes leerme Deewj Fkeleermeeke=efle Jeeues GoemLeeveeW kee keeue peIeve mes
Devleceg&ntle& Deewj Glke= mes Devleceg&ntle& kece eceMe: yeejn Je<e&, Gvebeeme jeef$e-efoJeme Deewj n ceeme neslee nw~ DeLee&led leerme
Deewj Fkeleerme eke=efle Jeeues GoemLeeveeW kee peIevekeeue lees leerveeW efJekeuesefve peerJeeW kes Devleceg&ntle& ner neslee nw efkevleg Glke=
keeue erefveeW kes Devleceg&ntle& kece yeejn Je<e&, leerve Fefve peerJeeW kes Devleceg&ntle&kece Gvebeeme jeef$e-efove Deewj eej Fefve
peerJeeW kes Devleceg&ntle& kece n ceeme neslee nw~ eneB leke efJekeue$ee peerJeeW kes GoemLeeve kens iees nQ~
Deye heesefve efleeeeW kes GoemLeeve kenles nQhebesefve efleee kes meeceeve mes Fkekeerme, yyeerme, DeeF&me, Gveleerme, leerme Deewj Fkeleerme eke=efle Jeeues
n GoemLeeve nesles nQ~ 21, 26, 28, 29, 30, 31~
Geesle kes Goe mes jefnle hebesefve efleee kes heeBe GoemLeeve nesles nQ, keeeWefke Gmekes Fkeleerme eke=efleeeW
kee Goe veneR neslee~ Geesle kes Goe meefnle hebesefve efleee kes Yeer heeBe ner GoemLeeve nesles nQ, keeeWefke Gmekes
DeeF&me eke=efle Jeeues GoemLeeve veneR neslee~
Deye Geesle kes Goe mes jefnle hebesefve efleee kes GoemLeeve kenves hej GveceW en Fkekeerme eke=efle Jeeuee
GoemLeeve neslee nw-efleeeieefle, hebesefvepeeefle, lewpeme Deewj keece&CeMejerj, JeCe&, iebOe, jme, mheMe&, efleeeieefle

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 57

yeeojeke=lee heee&hleeheee&hleeesjskelejb, efmLejeefmLejb, MegYeeMegYeb, megYeie-ogYe&ieees Skelejb, Deeoseeveeoseeesjskelejb,


eMekeerle&eMe keerleexjskelejb efvecee&Ceveece e Sleemeeb SkeefJebMeefleeke=leerveeceskeb mLeeveb YeJeefle~ De$e heee&hleesoesve
megYeieogYe&ie-DeeoseeveeoseeMekeerle&eMekeerefle&veece-<e[egieuew Deew Yebiee YeJeefvle, Deheee&hleesoesve Ske
SJe Yebie:~ kegle ? megYeie-Deeose-eMe keerefle&efYe men SlemeesoeeYeeJeeled~ meJe&Yebiemeceemees veJe (9)~
peerJesve Mejerjs ie=nerles DeeveghetefJe&eke=efleceheveere DeewoeefjkeMejerjb <edmebmLeeveeveeb Skelejb DeewoeefjkeMejerjebieesheebieb
<eCCeeb mebnveveeveeceskelejb GheIeeleb eleskeMejerjb Fefle Sles<eg kece&meg eef#ehles<eg <e[defJebMeefleeke=eflemLeeveb YeJeefle~
De$e heee&hleesoesve megYeieogYe&ie-Deeoseeveeose-eMekeerle&eMekeerefle&-<edmebmLeeve-<edmebnveveeveeb efJekeuhew
DeeMeerleefOekeefMeleYebiee YeJeefvle~ Deheee&hleesoesve SkeewJe~
kegle ? MegYeeke=efleefYe men Deheee&hlemeesoeeYeeJeeled~ De$e meJe&Yebiemeceeme SkeeoMeesveef$eMelecee$ees
YeJeefle (289)~
De$e YebieefJe<eeefveeemeceglheeoveeLe Slee ieeLee %eeleJee: meefvle~ leeLee

mebKee len helLeejes heefjeCe Ce len mecegefb ~


Sos heb eefJeehhee eCemecegefkekeeCes Cesee~~1~~
meJJes efJe hegJJeYebiee GJeefjceYebiesmeg Skekeceskekesmeg~
cesuebefle efe e kecemees iegefCeos Ghheppeos mebKee~~2~~
he{ceb heeef[heceeCeb kecesCe efCekeKeefJee GJeefjceeCeb e~
efheb[b heef[ Skekeskes efCeefkeKees nesefo helLeejes~~3~~
eeeesieeveghetJeea, DeiegueIeg, $eme, yeeoj, heee&hle Deewj Deheee&hle ceW mes keesF& Ske, efmLej, DeefmLej, MegYe, DeMegYe, megYeie Deewj
ogYe&ie ceW mes keesF& Ske, Deeose Deewj Deveeose ceW mes keesF& Ske, eMekeerefle& Deewj DeeMekeerefle& ceW mes keesF& Ske Deewj efvecee&Ce, Fve
Fkekeerme eke=efleeeW kee Ske ner mLeeve neslee nw~ eneB heee&hle kes Goe meefnle (megYeie-ogYe&ie Deeose-Deveeose Deewj
eMekeerefle&-DeeMekeerefle& efJekeuheeW mes) Dee" Yebie nesles nQ~ Deheee&hle kes Goe meefnle kesJeue Ske ner Yebie nw, keeeWefke megYeie,
Deeose Deewj DeeMekeerefle& eke=efleeeW kes meeLe Deheee&hle kee Goe veneR neslee~ Fve meye YebieeW kee eesie veew (9) nw~
peerJeeW kes eje Mejerj enCe kej uesves hej DeeveghetJeea kees efvekeeuekej DeewoeefjkeMejerj, n mebmLeeveeW ceW mes keesF& Ske
mebmLeeve, DeewoeefjkeMejerjebieesheebie, n mebnveveeW ceW mes keesF& Ske mebnveve, GheIeele Deewj eleske Mejerj Fve n keceeX kees
efceuee osves hej yyeerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB heee&hle kes Goe meefnle (megYeie-ogYe&ie, DeeoseDeveeose, eMekeerefle&-DeeMekeerefle&, n mebmLeeve Deewj n mebnveve, Fvekes efJekeuheeW mes 22266288) oes meew
De"emeer Yebie nesles nQ~ Deheee&hle kes Goe meefnle Ske ner Yebie nw, keeeW ? keeeWefke MegYe eke=efleeeW kes meeLe Deheee&hle kee
Goe veneR neslee~ eneB meye YebieeW kee eesie ieejn kece leerve meew DeLee&led oes meew veJeemeer (289) neslee nw~
eneB YebieeW kes efJe<ee ceW efveee GlheVe kejeves kes efueS es ieeLeeSB peeveves eesie nQ~ pewmesieeLeeLe&-mebKee, emleej, heefjJele&ve, ve Deewj mecegef Fve heeBe efJekeuheeW kee keLeve meceglkeerle&ve ceW
peevevee eeefnS~~1~~
meYeer hetJe&Jeleea Yebie GejJeleea eleske Yebie ceW efceueees peeles nQ, DeleSJe Gve YebieeW kees eceMe: iegefCele kejves
hej meye YebieeW keer mebKee GlheVe nesleer nw~~2~~
henues eke=efle eceeCe kees ece mes jKekej DeLee&led Gmekeer Ske-Ske eke=efle Deueie-Deueie jKekej SkeSke kes Thej Gheefjce eke=efleeeW kes efheb[eceeCe kees jKeves hej emleej neslee nw~~3~~

58 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efCekeKeeg efJeefoeceseb he{ceb lemmegJeefj efJeefoeceskekeskekeb~


efheb[b heef[ efCeefkeKees SJeb mesmee efJe keeeJJee~~4~~
he{cekeKees DebleieDees Deeefoieos mebkecesefo efJeefoekeKees~
oesefCCe efJe iebletCebleb Deeefoieos mebkecesefo leefoekeKees~~5~~
meieceeCesCe efJenes mesmeb ueefkeKeeg heefkeKeJes Jeb~
ueefke Keppeb les meg s SJeb meJJelLe keeeJJeb ~~6~~
meb"eefJeotCe Jeb GJejeroes mebiegefCeeg meieceeCes~
DeJeCesppeesCebefkeoeb kegppee he{cebefleeb peeJe1~~7~~
Mejerjheee&hles heee&hleieleme Deheee&hleceheveere hejIeele eesefJene&eesieleesjskelejs e eef#ehles DeeefJebMeefleeke=eflemLeeveb YeJeefle~ De$e Yebiee <e[dmehleleefOekee hebeMelee YeJeefvle~ (576)~
Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme GdJeemes eef#ehles Skeesveef$ebMeleke=eflemLeeveb YeJeefle, Yebiee De$e leeJevle
SJe (576)~
Yee<eeheee&hles heee&hleieleme megmJej-ogmJejees Skelejs eef#ehles ef$ebMeledeke=eflemLeeveb YeJeefle~ SkeeoMeMeleeefve
ehebeeMeoefOekeeefve~ (1152)~

otmejs eke=efleefheb[ kee efpelevee eceeCe nw Gleves yeej eLece efheb[ kees jKekej Gvekes Thej efleere efheb[ kees Ske-Ske
kejkes jKevee eeefnS~ Fme efve#eshe kes eesie kees eLece mecePe kej Deewj Deieues eke=eflefheb[ kees efleere mecePe kej leleceeCe Fme
vees eLece efve#eshe kees jKekej pees[vee eeefnS~ Deeies Yeer Mes<e eke=efle efheb[eW kees Fmeer eefeee mes jKevee eeefnS~~4~~
eLece De#e DeLee&led eke=efle efJeMes<e peye Devle leke hengBekej hegve: Deeefo mLeeve hej Deelee nw, leye otmeje
eke=efle mLeeve Yeer mebeceCe kej peelee nw DeLee&led Deieueer eke=efle hej hengBe peelee nw Deewj peye es oesveeW mLeeve Deble
kees hengBekej Deeefo kees eehle nes peeles nQ, leye le=leere De#e kee Yeer mebeceCe neslee nw~~5~~
pees Goe mLeeve peevevee DeYeer nes, Gmeer mLeeve mebKee kees efheb[ceeve mes efJeYee kejW~ pees Mes<e jns, Gmes
De#emLeeve mecePes~ hegve: ueyOe ceW Ske Debke efceueekej otmejs efheb[ceeve kee Yeeie osJeW Deewj efhej ueyOe ceW Ske Debke
ve efceueeJeW~ Fme ekeej mecemle efheb[eW eje efJeYeepeve efeee kejves mes Gef mLeeve efvekeue Deelee nw~~6~~
Ske Debke kees mLeeefhele kejkes Deeies kes efheb[ kee pees eceeCe nes, Gmemes iegCee kejW Deewj ueyOe ceW mes Devebefkele
kees Iee oW~ Ssmee eLece efheb[ kes Deble leke kejless peeJeW~ Fme ekeej Gef efvekeue Deelee nw~~7~~
Mejerjheee&efhle kees hetCe& kejves Jeeues hebesefve efleee kes hetJeexe yyeerme eke=efleeeW Jeeues GoemLeeveeW ceW mes
Deheee&hle kees efvekeeuekej leLee hejIeele Deewj oes efJeneeesieefleeeW ceW mes keesF& Ske Fve oes eke=efleeeW kes efceuee osves hej
DeeF&me eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB Yebie (megYeie-ogYe&ie, Deeose-Deveeose, DeeMekeerefle&-eMekeerefle&,
n mebmLeeve leLee eMemle-DeeMemle efJeneeesieefle, Fve efJekeuheeW kes Yeso mes) heeBe meew efeej (576) nesles nQ~
mJeemeesdJeeme heee&efhle mes heee&hle ngS hebesefve efleee kes hetJeexe eke=efleeeW ceW GdJeeme eke=efle kes efceuee osves
mes Gveleerme eke=efle Jeeuee Goe mLeeve neslee nw, eneB Yebie Gleves ner DeLee&led heeBe meew efeej (576) ner nQ~
Yee<ee heee&efhle mes heee&hle ngS hebesefve efleee kes hetJeexe Gveleerme eke=efle ceW megmJej Deewj ogmJej ceW mes
keesF& Ske-Ske eke=efle kes efceuee osves mes leerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB (megYeie-ogYe&ie, Deeose1. <edKeC[eiece (OeJeueeerkee) heg. 7, he= 45-46~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 59

Geesleesoemebegehebesefveefleje SkeefJebMeefle-<e[defJebMeeflemLeeves hetJe&efceJe JeeJes mle~ hegve Mejerjheee&hles


heee&hleieleme hebesefveefleje hetJeexe<e[defJebMeefleeke=efle<eg hejIeele Geesle eMemleeeMemleefJeneeesieleesjskelejb
e eefJes<eg kece&meg Skeesveef$ebMeleke=eflemLeeveb YeJeefle~ Yebiee hebeMeleeefve <edmehleleefOekeeefve (576)~
hegve Sles<eg eLecewkeesveef$ebMelmeg Yebies<eg eef#ehles<eg meJe&YebieeceeCeb SkeeoMe-Meleeefve ehebeeMeoefOekeeefve YeJeefvle~
Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme GdJeemes eef#ehles ef$ebMeleke=lesoemLeeveb YeJeefle~ De$e <edmehleleefOekehebeMeleeefve Yebiee: mebefle~ hegve Sles<eg eLeceef$ebMeledYebies<eg Megs<eg DeeefJebMeleefOeke mehleoMeMeleeefve Yebiee meJex ef$ebMeledeke=eflemLeevemebyebefOeve YeJeefvle (11525761728)~
Yee<eeheee&hles heee&hleieleme megmJejogmJejeesjskelejs cesefueles Skeef$ebMeleke=eflemLeeveb YeJeefle~ Yebiee SkeeoMeMeleeefve ehebeeMeoefOekeeefve (1152) ~
SJeb hebesefveeflejeeb meJe&Yebiemeceeme elegmene-veJeMele-<e[d YeJeefvle~ meJe&eflejeeb meJe&Yebiee hebemeneeefCe
Devetveeefve (4992)~
hebesefveeflejeecegoemLeeveeveeb mJeeefcelJeb keeuee hetJe&Jeled JeeJe~ kesJeueb ef$ebMeled-Skeef$ebMeleke=lees
keeue peIevesve Debleceg&ntle&ceglke<exCe Debleceg&ntleexveeefve $eerefCe heueesheceeefve~

Deveeose, eMekeerefle&-DeeMekeerefle&, n mebmLeeve, n mebnveve, eMemle-DeeMemle efJeneeesieefle Deewj megmJejogmJej Fvekes efJekeuhe mes) Yebie ieejn meew yeeJeve (1152) nes peeles nQ~
Geesle kes Goe meefnle hebesefve efleee kes Fkekeerme Deewj yyeerme eke=efle Jeeuee Goe mLeeve hetJeexe ekeej mes
ner kejvee eeefnS~ hegve: Mejerjheee&efhle mes heee&hle ngS hebesefve efleee kes Ge yyeerme eke=efleeeW ceW hejIeele, Geesle
Deewj eMele-DeeMemle efJeneeesieefleeeW ceW mes keesF& Ske Fme ekeej leerve eke=efleeeW kes efceuee osves hej Gveleerme eke=efle Jeeuee
GoemLeeve neslee nw~ eneB megYeie-ogYe&ie, Deeose-Deveeose, eMekeerefle&-DeeMekeerefle&, n mebmLeeve, n mebnveve Deewj
eMemle-DeeMemle efJeneeesieefle, Fvekes efJekeuhe mes) Yebie heeBe meew efeej nesles nQ (576)~
hegve: Fve YebieeW kees hetJeexe Gveleerme eke=efle kes GoemLeeve mebbyebbOeer YebieeW ceW efceuee osves hej Gveleerme eke=efle
Jeeues GoemLeeveeW kes meye YebieeW kee eesie (5765761152) ieejn meew yeeJeve neslee nw~
mJeemeesdJeeme heee&efhle mes heee&hle ngS hebesefve efleee kes hetJeexe Gveleerme eke=efleeeW ceW GdJeeme kes
efceuee osves hej leerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB Yebie (hetJeexe ekeej mes) heeBe meew eej nesles nQ
(576)~ hegve: Fve YebieeW ceW hetJeexe leerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve mebyebOeer 1152 Yebie efceuee osves hej leerme eke=efle
Jeeues GoemLeevemebyebOeer meye YebieeW kee eesie (11525761728) meejn meew DeeF&me neslee nw~
Yee<eeheee&efhle mes heee&hle ngS hebesefve efleee kes hetJeexe leerme eke=efle Jeeues GoemLeeve ceW megmJej Deewj
ogmJej ceW mes keesF& Ske efceuee osves hej Fkeleerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB (megYeie-ogYe&ie, DeeoseDeveeose, eMekeerefle&-DeeMekeerefle&, n mebmLeeve, n mebnveve, eMemle-DeeMemle efJeneeesieefle Deewj megmJejogmJej kes efJekeuheeW mes) ieejn meew yeeJeve (1152) Yebie nesles nQ~
Fme ekeej hebesefve efleeeeW kes mecemle YebieeW kee eesie eej npeej veew meew n neslee nw (4906) SJeb meYeer
efleeeeW kes Dee" kece heeBe npeej DeLee&led eej npeej veew meew yeeveJes (4992) Yebie nesles nQ~
Fme ekeej hebesefve efleeeeW kes GoemLeeveeW kes mJeeefcelJe Deewj keeue kee keLeve henues kes meceeve DeLee&led
pewmee veejefkeeeW kes GoemLeeveeW keer eheCee ceW ken Deees nQ Gmeer ekeej kenvee eeefnS~ eneB efJeMes<elee Fleveer nw

60 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

FlLeb eflejeeb GoemLeeveeefve Yebieee %eeleJee YeJeefvle~


DeOegvee ceveg<eeCeeb GoemLeeveevegevles
ceveg<eeCeeb meeceevesve SkeeoMeesoemLeeveeefve-efJebMeefle-SkeefJebMeefle-hebeefJebMeefle-<e[defJebMeefle-mehleefJebMeefleDeeefJebMeefle-Skeesveef$ebMeled-ef$ebMeled-Skeef$ebMeled-veJe-Deew Fefle YeJeefvle~ 20~21~25~26~27~28~29~30~
31~9~8~
meeceeveceveg<ee efJeMes<eceveg<ee efJeMes<eefJeMes<eceveg<ee Fefle ceveg<eeCeeb $eees Yesoe YeJeefvle~
meeceeveceveg<eeCeeb YeCeceeves le$e Fob SkeefJebMeefleeke=les mLeeveb keLelesceveg<eieefle-hebesefvepeeeflelewpeme-keece&CeMejerj-JeCe&-iebOe-jme-mheMe&-ceveg<eieefleeeeesieeveghetefJe&-DeiegueIegke-$eme-yeeoje, heee&hleeheee&hleeesjskelejb efmLejeefmLejb MegYeeMegYeb megYeieogYe&ieeesjskelejb Deeoseeveeoseeesjks elejb eMekeerle&eMekeerleexjskelejb efvecee&Ceveece e Sleemeeb eke=leerveeceskecegoemLeeveb~ heee&hleesoesve Deew Yebiee, Deheee&hleesoesve Ske,
les<eeb meceeme veJe (9)~
ie=nerleMejerjme ceveg<eeveghetefJe&eke=efleceheveere DeewoeefjkeMejerjb, <edmebmLeeveeveeceskelejb DeewoeefjkeMejerjebieesheebieb
<eCCeeb mebnveveeveeceskelejb GheIeeleb eleskeMejerjb e ie=nerlJee eef#ehlesve <e[defJebMeles mLeeveb YeJeefle~ Yebiee SkeeoMeesveef$eMelecee$ee YeJeefvle (289) ~

efke leerme Deewj Fkeleerme GoemLeeveeW kee peIeve keeue Devleceg&ntle& Deewj Glke= keeue Devleceg&ntle& kece leerve
heueeshece nw~
Fme ekeej efleeeeW kes GoemLeeve Deewj Yebie peeveves eesie nesles nQ~
Deye ceveg<eeW kes GoemLeeve kens peeles nQceveg<eeW kes meeceevele: yeerme, Fkekeerme, heeerme, yyeerme, meeeF&me, DeeF&me, Gveleerme, leerme, Fkeleerme,
veew Deewj Dee" eke=efle Jeeues ieejn GoemLeeve nesles nQ~ 20, 21, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 9, 8~
meeceeve ceveg<e, efJeMes<e ceveg<e, efJeMes<e-efJeMes<e ceveg<e, Fme ekeej ceveg<eeW kes leerve Yeso nesles nQ~
meeceeve ceveg<eeW kes keLeve kejves hej JeneB en eLece Fkekeerme eke=efleeeW Jeeuee GoemLeeve kenles nQceveg<eieefle1, hebesefvepeeefle2, lewpeme3 Deewj keece&CeMejerj4, JeCe&5, iebOe6, jme7, mheMe&8, ceveg<eieefleeeeesieeveghetJeea9,
DeiegueIeg10, $eme11, yeeoj12, heee&hle Deewj Deheee&hle ceW mes keesF& Ske13, efmLej14, DeefmLej15, MegYe16, DeMegYe17,
megYeie Deewj ogYe&ie ceW mes keesF& Ske18, Deeose Deewj Deveeose ceW mes keesF& Ske19, eMekeerefle& Deewj DeeMekeerefle& ceW mes
keesF& Ske20 Deewj efvecee&Ce21, Fve eke=efleeeW kee Ske GoemLeeve neslee nw~ heee&hle eke=efle kes Goe mes meefnle
(megYeie-ogYe&ie, Deeose-Deveeose Deewj eMekeerefle&-DeeMekeerefle& kes efJekeuheeW mes) Dee" Yebie nesles nQ~ Deheee&hle
eke=efle kes Goe meefnle Ske Yebie nw (keeeWefke megYeie, Deeose Deewj eMekeerefle& meeLe Deheee&hleeke=efle kee Goe veneR
neslee) heee&hle Deewj Deheee&hle kes YebieeW kee eesie veew (819) neslee nw~
Mejerj enCe kejves Jeeues ceveg<e kes hetJeexe Fkekeerme eke=efleeeW ceW mes ceveg<eeveghetJeea kees efvekeeuekej
DeewoeefjkeMejerj, n mebmLeeveeW ceW mes keesF& Ske, Deewoeefjke Mejerjebieesheebie, n mebbnveveeW ceW mes keesF& Ske, GheIeele
Deewj eleske Mejerj, Fme ekeej n eke=efleeeW kes efceuee osves hej yyeerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve nes peelee nw~
eneB Yebie (heee&hle kes Goe meefnle megYeie-ogYe&ie, Deeose-Deveeose, eMekeerefle-DeeMekeerefle&, n mebmLeeve Deewj
n mebnveve kes efJekeuheeW mes 22266288 Deewj Deheee&hle kes Goe meefnle Yebie 1 Fme ekeej) oes meew
veJeemeer Yebie (289) nesles nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 61

Mejerjheee&hles heee&hleieleme Deheee&hleceheveere hejIeele eMemleeeMemleefJeneeesieleesjskelejb e ie=nerlJee


eef#ehles DeeefJebMeefleeke=eflemLeeveb YeJeefle~ Yebiee elegefJeMeletvee <edMelecee$ee (576)~
Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme GdJeemeb ie=nerlJee eef#ehles Skeesveef$ebMelmLeeveb YeJeefle~ YebieemleeJevle SJe (576)~
Yee<eeheee&hles heee&hleieleme megmJejogmJejeesjskelejs eef#ehles ef$ebMelmLeeveb YeJeefle Yebiee:, DeelJeeefjMeotvee
eoMeMelecee$ee (1152)~
mebeefle DeenejMejerjesoeJeleeb efJeMes<eceveg<eeCeeb YeCeceeves les<eeb hebeefJebMeefle mehleefJebMeefle DeeefJebMeefle
Skeesveef$ebMeefoefle elJeeefj GoemLeeveeefve~25~27~28~29~
eLecelemleeJeled-ceveg<eieefle-hebesefvepeeefle-Deenej-lewpeme-keece&CeMejerj-meceelegjemebmLeeve-DeenejMejerebjieesheebieJeCe&-iebOe-jme-mheMe&-DeiegueIegke-GheIeele-$eme-yeeoj-heee&hle-eleskeMejerj-efmLej-DeefmLej-MegYe-DeMegYe-megYeie-DeeoseeMekeerefle&-efvecee&Ceveeceeefve Sleemeeb hebeefJebMeefleeke=leerveecegoemLeeveceskeb YeJeefle~ Yebie Ske (1)~
Mejerjheee&hles heee&hleieleme hejIeele-eMemleefJeneeesielees eef#ehleees mehleefJebMeefleeke=eflemLeeveb YeJeefle~
Yebie Ske (1)~
Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme GdJeemes cesefueles DeeefJebMeefleeke=eflemLeeveb YeJeefle~ YebieSke: (1)~
Yee<eeheee&hles heee&hleieleme megmJejs eef#ehles Skeesveef$ebMeleke=eflemLeeveb YeJeefle~ Yebie Ske (1)~

Mejerjheee&efhle mes heee&hle ngS ceveg<e kes hetJeexe yyeerme eke=efleeeW ceW mes Deheee&hle kees efvekeeuekej hejIeele leLee eMemle
Deewj DeeMemle efJeneeesieefleeeW ceW mes keesF& Ske Ssmeer oes eke=efleeeW kees efceuee osves hej DeeF&me eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee
nw~ eneB Yebie megYeie-ogYe&ie, Deeose-Deveeose, eMekeerefle&-DeeMekeerefle&, n mebmLeeve, n mebnveve Deewj eMemle-DeeMemle
efJeneeesieefle Fvekes efJekeuheeW mes 222662576 ee eewyeerme kece n meew DeLee&led heeBe meew efnej nesles nQ~
mJeemeesdJeeme heee&efhle mes heee&hle ngS ceveg<e kes hetJeexe DeeF&me eke=efleeeW ceW GdJeeme kees ueskej efceuee osves
hej Gveleerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB Yebie hetJeexe ekeej heeBe meew efeej ner nQ (576)~
Yee<eeheee&efhle mes heee&hle ngS ceveg<e kes hetJeexe Gveleerme eke=efleeeW ceW megmJej Deewj ogmJej ceW mes keesF& Ske
efceuee osves hej leerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB Yebie (hetJeexe efJekeuheeW kes Deefleefje megmJej-og:mJej
kes efJekeuhe mes ngS YebieeW kes iegCee kej osves hej 22266221152) ieejn meew yeeJeve- De[leeueerme
kece yeejn meew Yebbie nQ~
Deye DeenejkeMejerj kes Goe Jeeues efJeMes<e ceveg<eeW kes keLeve kejves hej Gvekes heeerme, meeeF&me, DeeF&me
Deewj Gveleerme eke=efle Jeeues eej GoemLeeve nesles nQ~ 25, 27, 28, 29~
GveceW mes meJe&eLece %eeleJe nw efke-ceveg<eieefle1, hebesefvepeeefle2, Deenejke3, lewpeme4, Deewj keece&Ce5
Mejerj meceelegjemebmLeeve6, DeenejkeMejerjebieesheebie7, JeCe&8, iebOe9, jme10, mheMe&11, DeiegueIeg12, GheIeele13,
$eme14, yeeoj15, heee&hle16, eleskeMejerj17, efmLej18, DeefmLej19, MegYe20, DeMegYe21, megYeie22, Deeose23, eMekeerefle&24
Deewj efvecee&Ce25, Fve heeerme eke=efleeeW kee Ske GoemLeeve neslee nw~ eneB Yebie Ske ner nw (1)~ Mejerjheee&efhle mes
heee&hle ngS Ge efJeMes<e ceveg<e kes hetJeexe heeerme eke=efleeeW ceW hejIeele Deewj eMemle efJeneeesieefle kes efceuee osves
hej meeeF&me eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB Yebie Ske nw (1)~
Deeveeheeve-mJeemeesdJeemeheee&efhle mes heee&hle ngS peerJe kes GdJeeme kes efceuee osves hej DeeF&me eke=efleeeW
kee Yebie mLeeve neslee nw~ eneB Yebie Ske (1) nw~
Yee<ee heee&efhle mes heee&hle ngS efJeMes<e ceveg<e kes hetJeexe DeeF&me eke=efleeeW ceW megmJej kes efceuee osves hej

62 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meJe&Yebiemeceeme elJeej (4)~


efJeMes<eefJeMes<eceveg<eeCeeb hebeefJebMeefleeke=eflemLeeveb cegkelJee oMeesoemLeeveeefve YeJeefvle ~20~21~26
~27~28~29~30~31~9~8~
eLecelemleeJeled efJebMeefleeke=eflemLeeveb keLeles-ceveg<eieefle-hebesefvepeeefle-lewpeme-keece&CeMejerj-JeCe&-iebOejme-mheMe&-DeiegueIegke-$eme-yeeoj-heee&hle-efmLej-DeefmLej-MegYe-DeMegYe-megYeie-Deeose-eMekeer efle&efvecee&Ceveeceeefve Sleemeeb efJebMeefleeke=leerveeb elej-ueeskehetjCemeeesefiekesJeefueYeieJeleecegoees YeJeefle~ Yebie Ske:
(1)~ eefo leerLe&kejmleefn& leerLe&kejesoesve SkeefJebMeefleeke=eflemLeeveb YeJeefle~ Yebie: Ske:(1)~ keheeb ieleme
SleeewJe eke=lee~
De$e DeewoeefjkeMejerjb-meceelegjemebmLeeveb, leerLe&kejesoeefJejefnleeveeb <eCCeeb mebmLeeveeveeceskelejb DeewoeefjkeMejerjebieesheebie-Jee$e+<eYemebnveve-GheIeele-eleskeMejerjb e ie=nerlJee <edefJebMeefleeke=eflemLeeveb mehleefJebMeefleeke=eflemLeeveb
Jee YeJeefle~Yebiee eesjefhe <ed Skee 6~1~
leerLe&kejeke=legoesve Jee Devegoesve Jee oC[ieleme hejIeeleb eMemleeeMemleefJeneeesieleesjskelejb e ie=nerlJee
eef#ehles DeeefJebMeefleeke=lesJee& Skeesveef$ebMeleke=lesJee& mLeeveb YeJeefle~ efJeMes<esCe leg leerLe&kejeCeeb eMemleefJeneeesieeflejskee
SJeesosefle~ Yebiee DeeefJebMeles eoMe, Skeesveef$ebMele Ske ~12~1~

Gveleerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ eneB Yebie Ske nw (1)~ Fme ekeej efJeMes<e ceveg<e kes eejeW
GoemLeeveeW mebyebOeer meye YebieeW kee eesie eej (4) neslee nw~
efJeMes<e-efJeMes<e ceveg<eeW kes hetJeexe ieejn GoemLeeveeW ceW mes heeerme eke=efle Jeeues Ske GoemLeeve kees
es[kej Mes<e ome GoemLeeve nesles nQ~ 20, 21, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 9, 8 neslee nw~
GveceW mes meJe&eLece yeerme eke=efleeeW kee mLeeve kene peelee nw-ceveg<eieefle, hebesefvepeeefle, lewpeme Deewj
keece&Ce Mejerj, JeCe&, iebOe, jme, mheMe&, DeiegueIegke, $eme, yeeoj, heee&hle, efmLej, DeefmLej, MegYe, DeMegYe, megYeie,
Deeose, eMekeerefle& Deewj efvecee&Ce Fve yeerme veecekece& keer eke=efleeeW kee Goe elej Deewj ueekehetjCe mecegodIeele kejves
Jeeues meeesefiekesJeueer kes neslee nw~ eneB Yebie Ske nw (1)~ eefo Jen meeesefiekesJeueer leerLekej neW, lees Gvekes hetJeexe
yeerme eke=efleeeW kes Deefleefje leerLekej eke=efle kes Goe meefnle Fkekeerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ Yebie
Ske (1)~ kehee mecegodIeele kees kejves Jeeues efJeMes<e-efJeMes<e ceveg<e kes Yeer es ner eke=efleeeB Goe ceW Deeleer nQ~
eneB efJeMes<elee kesJeue en nw efke Gvekes DeewoeefjkeMejerj Deewj meceelegjemebmLeeve neslee nw~ leerLekej eke=efle
kes Goe mes jefnle Gvekes n mebmLeeveeW ceW mes keesF& Ske, Deewoeefjke Mejerjebieesheebie, Jee$e+<eYeveejeemebnveve,
GheIeele Deewj eleske Mejerj Fve eke=efleeeW kees enCe kej uesves mes yyeerme ee meeeF&me eke=efle Jeeuee GoemLeeve
neslee nw~ eneB yyeerme eke=efle Jeeues GoemLeeve ceW n Yebie leLee meeeFme eke=efle Jeeues ceW Ske Yebie nesiee~ 6~ 1~
leerLekej eke=efle kes Goe mes jefnle Gvekes yyeerme eke=efleeeW ceW hejIeele Deewj eMemle Je DeeMemle
efJeneeesieefle ceW mes keesF& Ske eke=efle kees enCe kej efceuee osves hej DeeF&me eke=efle Jeeues leLee leerLekej eke=efle kes
Goe meefnle meeeF&me eke=efleeeW ceW Ge oes eke=efleeeW kes efceuee osves hej Gveleerme eke=efle ob[mecegodIeeleiele kesJeueer
kee Goe mLeeve neslee nw~ efJeMes<elee en nw efke leerLekejeW kes kesJeue Ske eMemle efJeneeesieefle ner Goe ceW Deeleer nw~
Fme ekeej DeeF&me eke=efleke GoemLeeve kes (n mebmLeeve Deewj eMemle-DeeMemle efJeneeesieefle kes efJekeuheeW mes)
yeejn Yebie nesles nQ Deewj Gveleerme eke=efle Jeeues GoemLeeve kee efJekeuhe jefnle kesJeue Ske ner Yebie nw~ (12, 1)~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 63

Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme GdJeemes eef#ehles efJeMes<e-efJeMes<eceveg<eeCeeb hetJeexeeeefJebMeefle-Skeesveef$ebMelees eceMe Skeesveef$ebMeledeke=eflemLeeveb ef$ebMeleke=eflemLeeveb Jee YeJeefle~ Yebiee Skeesveef$ebMele eoMe, ef$ebMeleke=les
Ske ~12~1~
Yee<eeheee&hles heee&hleieleme megmJejogmJejees Skelejs eefJes ef$ebMeled Skeef$ebMeod Jee mLeeveb YeJeefle~
Yebiee ef$ebMelmLeeveme <edmebmLeeve-eMemleeeMemleefJeneeesieefle-megmJejogmJejefJekeuhew elegefJeMeefleYe&Jeefle,
Skeef$ebMelmLeeveme Ske~24~1~ leerLe&kejeCeeb og:mJej-DeeMemleefJeneeesieleesoeeYeeJeeled~
leerLe&kejeCeecegoeeielewkeef$ebMeleke=leerveeb veeceefveoxMe efeelesceveg<eieefle-hebesefvepeeefle-Deewoeefjke-lewpeme-keece&CeMejerj-meceelegjeMejerjmebmLeeve-DeewoeefjkeMejerjebieesheebie-Jee$e+<eYemebnveve-JeCe&-iebOe-jme-mheMe&-DeiegueIegke-GheIeele-hejIeele-GdJeeme-eMemleefJeneeesieefle-$eme-yeeoj-heee&hle-eleskeMejerj-efmLej-DeefmLej-MegYe-DeMegYe-megYeie-megmJej-Deeose-eMekeerefle&efvecee&Ce-leerLe&kejeefCe kecee&efCe Fefle SleeSkeef$ebMeleke=lee Goeb eeeefvle~ Sleme keeue peIevesve Je<e&he=LekelJeb,
leerLe&kejeke=legoemeefnlemeeesefieefpeveefJenejkeeueme meJe&peIevemeeefhe Je<e&he=LekelJeme vetvemeevegheuebYeeled~ Glke<exCe
Devleceg&ntlee&YeefOekeieYee&efo-DeJe<exCe vetveb hetJe&keesefeceeCeced~ Mes<eeCeeb mLeeveeveeb keeue %eelJee JeeJe~
mebeefle DeeesefieYeieJeleeb YeCeceevesceveg<eieefle-hebesefvepeeefle-$eme-yeeoj-heee&hle-megYeie-DeeoseeMekeerefle&-leerLe&kejefceefle Slee veJe eke=lee~ Yebie Ske (1)~ leerLe&kejefJejefnlee Deew eke=lee~ Yebie
Ske: (1) ~

hetJeexe efJeMes<e-efJeMes<e ceveg<e kes DeeveeeCe heee&efhle mes heee&hle ngS Ge DeeF&me Deewj Gveleerme eke=efleeeW
ceW GdJeeme kes efceuee osves hej eceMe: Gveleerme Je leerme eke=efleke GoemLeeve neslee nw~ Fvekes Yebie henues kes
meceeve Gveleerme eke=efleke GoemLeeve kes yeejn Deewj leerme eke=efleke GoemLeeve kee kesJeue Ske nw (12, 1)~
Gmeer efJeMes<e-efJeMes<e ceveg<e kes Yee<ee heee&efhle mes heee&hle ngS hetJeexe Gveleerme Je leerme eke=efleeeW ceW megmJej Deewj
ogmJej ceW mes keesF& Ske kes efceuee osves hej eceMe: leerme Deewj Fkeleerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ leerme eke=efleke
GoemLeeve kes Yebie n mebmLeeve, eMemle-DeeMemle efJeneeesieefle Deewj megmJej ogmJej kes efJekeuheeW mes eewyeerme nesles nQ
(24) leLee Fkeleerme eke=efleeeW Jeeues GoemLeeve kee Yebie kesJeue cee$e Ske neslee nw (1)~ keeeWefke leerLekejeW kes ogmJej
Deewj DeeMemle efJeneeesieefle (leLee eLece mebmLeeve kees es[kej Mes<e heeBe mebmLeeveeW) kee Goe veneR neslee nw~
Gve leerLekejeW kes Goe ceW Deeves Jeeueer Fkeleerme eke=efleeeW kee veece efveoxMe kejles nQceveg<eieefle1, hebesefve peeefle2, Deewoeefjke3, lewpeme4 Deewj keece&CeMejerj5, meceelegje mebmLeeve6, DeewoeefjkeMejerjebieesheebie7,
Jee$e+<eYeveejeemebnveve8, JeCe&9, iebOe10, jme11, mheMe&12, DeiegueIegke13, GheIeele14, hejIeele15, GdJeeme16,
eMemleefJeneeesieefle17, $eme18, yeeoj19, heee&hle20, eleskeMejerj21, efmLej22, DeefmLej23, MegYe24, DeMegYe25, megYeie26,
megmJej27, Deeose28, eMekeerefle&29, efvecee&Ce30 Deewj leerLekej31 es Fkeleerme eke=efleeeB leerLekej kes Goe ceW Deeleer nQ~ Fme
GoemLeeve kee peIevekeeue Je<e& he=LekelJe nw, keeeWefke leerLekej eke=efle kes Goe Jeeues meeesefie efpevekee efJejnkeeue meyemes
peIeve Yeer Je<e& he=LekelJe mes kece veneR heeee peelee~ Fme GoemLeeve kee Glke=keeue Devleceg&ntle& mes DeefOeke ieYe& mes
ueskej Dee" Je<e& mes kece Ske hetJe&keesef nw~ Mes<e GoemLeeveeW kee keeue peevekej kenvee eeefnS~
Deye DeeesiekesJeueer YeieJeeve kes GoemLeeve kenles nQ-ceveg<eieefle, hebesefvepeeefle, $eme, yeeoj, heee&hle,
megYeie, Deeose, eMekeerefle& Deewj leerLekej es veJe eke=efleeeB ner DeeesieerkesJeueer kes Goe nesleer nQ~ eneB Yebie Ske (1) nw~
FvneR veew eke=efleeeW ceW mes leerLekej eke=efle mes jefnle Dee" eke=efle kee GoemLeeve neslee nw~ eneB Yeer Yebie (1) nw~

64 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb ceveg<eeCeeb meJe&Yebiemeceeme eefJebMeletvemehleefJebMeefleMelecee$ee YeJeefvle~ efmene-<edMele-De<eefcee$ee


Fefle (2668)~
leelhee&cesleled-meeceeveceveg<eeCeeb Yebiee: efmene-<edMele-efeceeCee, efJeMes<eceveg<eeCeeb elJeej,
efJeMes<eefJeMes<e-ceveg<eeCeeb e<eef: (26024622668)~
DeOegvee osJeieleew osJeeveeb GoemLeeveeefve keLevles
osJeieleew SkeefJebMeefle hebeefJebMeefle mehleefJebMeefle DeeefJebMeefle Skeesveef$ebMeled Fefle hebeesoemLeeveeefve
YeJeefvle~ 21~25~27~28~29~
le$esob SkeefJebMeles GoemLeevebosJeieefle-hebesefvepeeefle-lewpeme-keece&CeMejerj-JeCe&-ievOe-jme-mheMe&osJeieefleeeeesieeveghetefJe&-DeiegueIegke-$eme-yeeoj-heee&hle-efmLej-DeefmLej-MegYe-DeMegYe-megYeie-Deeose-eMekeerefle&efvecee&Ceefceefle Sleemeeb eke=leerveeb Skeb mLeevebb~ Yebie Ske (1)~
Mejerj ie=nerles osJeieleeveghetefJe&eke=efleceheveere JewefeefekeMejerj-meceelegjemebmLeeve-JewefeefekeMejerjebieesheebieGheIeele-eleskeMejerjs<eg eefJes<eg hebeefJebMeefleeke=les mLeeveb YeJeefle~ Yebie Ske (1)~
Mejerjheee&hles heee&hleieleme hejIeele-eMemleefJeneeesielees eef#ehleees mehleefJebMeefleeke=les mLeeveb YeJeefle~
Yebie Ske (1)~
Deeveeheeveheee&hles heee&hleieleme GdJeeme eefJe~ Fob DeeefJebMeefleeke=les mLeeveb~ Yebie Ske (1)~
Yee<eeheee&hles heee&hlekeme megmJejs eefJes Skeesveef$ebMeledeke=les mLeeveb YeJeefle~ Yebie Ske (1)~

Fme ekeej ceveg<eeW kes GoemLeeveeW mebyebOeer mecemle YebieeW kee eesie yeeerme kece meeeF&me meew DeLee&led oes npeej
n meew De[me" ee yyeerme meew De[me" (2668) neslee nw~
leelhee& en nw efke-meeceeve ceveg<eeW keer Yebie mebKee oes npeej n meew oes (2602) eceeCe nw, efJeMes<e
ceveg<eeW keer mebKee eej (4) nw Deewj efJeMes<e-efJeMes<e ceveg<eeW keer Yebie mebKee yeeme" (62) nw~ Fme ekeej kegue
efceueekej oes npeej n meew De[me" (2668) Yebie mebKee nw~
Deye osJeieefle ceW osJeeW kes GoemLeeve kenles nQ-osJeieefle ceW Fkekeerme, heeerme, meeeF&me, DeeF&me Deewj
Gveleerme eke=efle Jeeues heeBe GoemLeeve nesles nQ~ GveceWs Fkekeerme eke=efle Jeeuee GoemLeeve Fme ekeej nwosJeieefle1, hebesefvepeeefle2, lewpeme3, keece&Ce Mejerj4, JeCe&5, iebOe6, jme7, mheMe&8, osJeieefle eeeesieeveghetJeea9,
DeiegueIeg10, $eme11, yeeoj12, heee&hle13, efmLej14, DeefmLej15, MegYe16, DeMegYe17, megYeie18, Deeose19, eMekeerefle&20,
Deewj efvecee&Ce21, Fve Fkekeerme eke=efleeeW kee Ske GoemLeeve neslee nw~ Yebie Ske (1) nw~
Mejerj kes enCe kejves hej osJeieefle ceW DeeveghetJeea kees efvekeeuekej JewefeefekeMejer j, meceelegjemebmLeeve,
JewefeefekeMejerjebieesheebie, GheIeele Deewj eleske Mejerj Fve heeBe eke=efle kes efceuee osves hej heeerme Jeeuee eke=efle
GoemLeeve neslee nw~ Yebie Ske (1) nw~
Mejerjheee&efhle mes heee&hle ngS osJe kes hetJeexe heeerme eke=efleeeW ceW hejIeele Deewj eMemle efJeneeesieefle, Fve
oes eke=efleeeW kes efceuee osves hej meeeF&me eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ Yebie Ske nw (1)~
DeeveeeCeheee&efhle mes heee&hle ngS osJe kes hetJeexe meeeF&me eke=efleeeW ceW GdJeeme eke=efle Deewj eefJe nes
peeleer nw~ Gme mecee DeeF&me eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ Yebie Ske nw (1)~
Yee<eeheee&efhle mes heee&hle ngS osJe kes hetJeexe DeeF&me eke=efleeeW ceW megmJej kes eefJe nes peeves hej Gveleerme
eke=efle Jeeuee GoemLeeve neslee nw~ Yebie Ske nw (1)~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 11

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 65

Sleledefkeeefejb ?
Yee<eeheee&hles heee&hlekeme eLecemeceeeYe=efle eeJeled Deeegejcemecee Fefle~ leme eceeCeb peIevesve
Debleceg&ntleexveoMeJe<e&meneeefCe, Glke<exCe Debleceg&ntleexve$eeefm$ebMelmeeiejesheceeefCe~ De$e meJe&Yebiemeceeme hebe (5)~
elegie&efleYebiemeceeme mehlemene-<edMele-mehleefleeceeCeb (7670)~
lemceeled SlelkeLevesve leg vejkeieefle-eflee&iieefle-ceveg<eieefle-osJeieleerveecegoesve veejke eflee&*d ceveg<e osJees
YeJeleerefle ve Ieles ?
vewleod JeeJeb, efJe<eceeseb Gheveeme~
kegle ?
vejkeieleeefoelegie&legoeeveeefceJe Mes<ekeceexoeeveeb le$eeefJeveeYeeJeevegheuebYeeled~ GlheVeeLecemeceeeoejYe eeJeled,
ejcemecee Fefle emee eke=les efveecesve Goees YetlJee efJeJeef#eleieefleb cegkelJee Deve$e GoeeYeeJeefveecees Meles,
lemeeeke=les Goesve veejke eflee&*d ceveg<e osJe Fefle efveoxMe efeeles, DeveLee DeveJemLeeoes<e Deeheleefle~
leelhee&cesleled-ceveg<eielegoesvewJe ceveg<ees YeJeefle Deveemeeb eke=leerveeb hetJeexekeefLeleeveeb e, eLee
l eefo ceveg<eielegoees
ve YeJesled leoe Deveemeeb YeJesoefhe Goe efkebleg ceveg<ees ve YeefJelegcen&efle DeleSJe efJe<ecee DeLee&heefe Jele&les De$e~

Mebkee-Fme Gveleerme eke=efleeeW Jeeues GoemLeeve kee keeue efkelevee nw ?


meceeOeeve-Yee<ee heee&efhle mes heee&hle osJe kes eLece mecee mes ueskej Deeeg kee Debeflece mecee Deeves leke
Fme GoemLeeve kee keeue nw~ Fme keeue kee eceeCe peIeve mes Devleceg&ntle& mes nerve oMe npeej Je<e& Deewj Glke=
mes Devleceg&ntle& kece leWleerme meeiejeshece eceeCe nw~ eneB osJeeW kes heeBeeW GoemLeeveeW kes mecemle YebieeW kee eesie heeBe
ngDee nw (5)~
eejeW ieefleeeW kes GoemLeeveeW kes YebieeW kee eesie meele npeej n meew meej (7670) neslee nw~
Mebkee-Fme ekeej etBe fke Ske-Ske ieef le kes meeLe Deves ke kece& eke=efl eeeW kee Goe heeee peelee
nw, DeleSJe kes Jeue vejkeieefle kes Goe mes ner peerJe veejkeer neslee nw~ efl eeeieefle kes Goe mes ner efleee
nesl ee nw, ceveg <eieef le kes Goe mes ner ceveg<e neslee nw Deewj osJeieefle kes Goe mes ner os Je nes lee nw en
keLeve Ieefle veneR neslee ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke en Gheveeme efJe<ece nw~
Mebkee-keeeW ?
meceeOeeve-keeeWefke, vejke Deeefo eej heee&eeWb kes eehle nesves ceW efpeme ekeej vejkeieefle Deeefo eej
eke=efleeeW kes Goe kee eceMe: DeefJeveeYeeJeer mebyebOe nw, Jewmee Mes<e keceeX kes GoeeW kee JeneB DeefJeveeYeeJeer
mebyebOeer veneR heeee peelee nw~ GlheVe nesves kes eLece mecee mes ueieekej heee&e kes Debeflece mecee leke efpeme
eke=efle kee efveece mes Goe neskej efJeJeef#ele ieefle kes efmeJeee Deve$e Goe ve nesves kee efveece osKee peelee nw,
Gmeer kece&eke=efle kes Goe mes veejkeer efleee, ceveg<e Deewj osJe neslee nw Ssmee efveox Me efkeee ieee nw, DeveLee
DeveJemLee GlheVe nes peeesieer~
leelhee& en nw efke-ceveg<eieefle kes Goe mes ner peerJe ceveg<e neslee nw Deewj Deve eke=efleeeW kes Goe kee
keLeve hetJe& ceW efkeee nw leLee ceveg<eieefle kee Goe eefo ve nesJes, leye Deve eke=efleeeW kee Goe nes Yeer peeJeW efkevleg
leye Yeer Jen peerJe ceveg<e veneR nes mekelee nw, FmeefueS eneB efJe<ece DeLee&heefe mecePevee eeefnS~

66 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 12, 13

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeOegvee efmeefieefleeefleheeoveee eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les

efmeefieoerS efmees Ceece keOeb YeJeefo ?~~12~~


KeFeeS ueerS~~13~~
efmeebleefebleeceefCeerkeeDe$eeefhe hetJe&Jeled veeefve#esheeved GoeeefohebeYeeJeeved Jee Deeefele eeuevee kele&Jee~
DemeeeceLe&SJebYetleveeehes#eee Dekecee&efCe efvecet&ue es ceneheg<ee efvelee efvej_pevee efmee ke=leke=lee
yeYetJeg, le SJe efmeefieleew efmee keLevles~ kece&Ceeb efvecet&ue#eesCe GlheVeheefjCeece #eees YeJeefle, leme
ueefyOe #eeefekeueefyOe, Slemee efveefceesve peerJe efmees YeJeefle~
efmeefieleew Devesefhe meJeeceselJeeoe heefjCeecee meefvle, lew efkeVe efme YeJeefle ?
ve, eefo les heefjCeecee efmelJeme keejCeb, leefn& meJex peerJee efmee YeJeseg, les<eeb meJeeceselJeeoerveeb
meJe&peerJes<eg mebYeJeesheuebYeeled lemceeled #eeefekeueyOedee efmees YeJeefle Fefle %eeleJeb~
leelhee&cesleled-DeeeYe=efle hegje hebeveJeleefOekehebeefJebMeefleMeleleceJe<exYe hetJe Deefmceved pecyeterhes Yejle#es$eme
Deee&Keb[s efJeosnosMes kegb[uehegjs jepeeefmeeLe&me ceneje%eeref$eMeuee DeefvleceleerLe&kejb YeieJevleb ceneJeerjmJeeefceveb eemetle~
lemewJe Je&ceeveme YeieJeleese pevcepeebleeR mebhetCe&YeejleosMes efJeosMes<Jeefhe e meJex pewveOecee&vegeeefeve
ceneceneslmeJew mecceeveeefvle, Demee Yeejleme jepeOeevee DeejYe meJe&$e osMes efJeosMes e eeces veiejs e
eYeeJeveeb kegJe&efvle~ DeefnbmeeeOeeveefpeveOece&me peekeejceefhe kegJe&efvle~

Deye efmeefieefle kes eefleheeove nsleg eMveesejhe ceW oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

efmeefieefle ceW peerJe efme efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~12~~


#eeefeke ueefyOe kes keejCe peerJe efme nesles nQ~~13~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Yeer hetJe& kes meceeve vee Deewj efve#eshe mes DeLeJee Goe Deeefo heeBe YeeJeeW kee
Deeee ueskej eeueve kejvee eeefnS-keLeve kejvee eeefnS~ Fmekee DeLe& en nw efke-SJebYetle vee keer Dehes#ee Dee"eW
keceeX kee efvecet&ue veeMe kejkes pees ceneheg<e efvele, efvejbpeve, efme, ke=leke=le nes egkes nQ Jes ner efmeefieefle kees eehle
kejkes efme YeieJeeve kens peeles nQ~ keceeX kes #ee mes GlheVe nesves Jeeues heefjCeeceeW kees #ee kenles nQ Deewj Gmeer keer
ueefyOe #eeefeke ueefyOe kenueeleer nw, Gme #eeefeke YeeJe kes keejCe peerJe efme nesles nQ~
Mebkee-efmeefieefle ceW melJe, eceselJe Deeefo Deve heefjCeece Yeer nesles nQ, Gvemes efme nesles nQ, Ssmee keeeW
veneR kenles ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke eefo Jes melJe-eceselJe Deeefo heefjCeece efmelJe kes keejCe nesJeW, lees meYeer
peerJe efme nes peeJeWies, keeeWefke Gvekee DeefmlelJe meYeer peerJeeW ceW heeee peelee nw FmeefueS #eeefeke ueefyOe mes efme
nesles nQ, Ssmee enCe kejvee eeefnS~
leelhee& en nw efke-Deepe mes heeerme meew hebeeveJes (2595) Je<e& hetJe& Fme pecyeterhe kes Yejle#es$e ceW
Deee&KeC[ kes efyenej eeble kes kegC[uehegj veiej ceW jepee efmeeLe& keer cenejeveer ef$eMeuee ves Debeflece leerLekej YeieJeeve
ceneJeerj kees pevce efoee Lee~ GvneR JeOe&ceeve YeieJeeve keer pevcepeebleer Deepe mechetCe& YeejleosMe ceW leLee efJeosMeeW ceW Yeer
meYeer Oecee&vegeeeer ceneceneslmeJe kes meeLe cevee jns nQ leLee Yeejle keer jepeOeeveer efouueer mes eejbYe kejkes osMe-efJeosMe ceW
SJeb eece-veiej ceW eYeeJevee kej jns nQ~ Fme Oece&eYeeJevee kes meeLe Deefnbmeecee efpeveOece& keer peekeej Yeer kejles nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 13

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 67

Geb e eer eefleJe=<eYeeeeexCe efleueeseheCCeefe ebLes-

efmelLejeeefheekeeefjCeereEn, Ceejefcce kegC[ues Jeerjes~


GejheiiegefCeefjkeKes, efeeefmeeelesjmeerS GhheCCees~~549~~
(eGlLees ceneefOeeejes, he=. 210)
Geb e <edKeC[eieceebLesefheDee<ee{ peesCCe hekeKeerS kegC[uehegjCeiejeefnJeCeenJebMeefmelLeCeeEjomme efleefmeueeosJeerS ieyYeceeiebleCesmeg
lelLe DeefoJemeeefne CeJeceemes Deefe eFemegkeKehekeKelesjmeerS GejeheiiegCeer ieyYeeoes efCekeKeblees~1
F&Meee Je&ceeve-mevceefle-Jeerj-ceneJeerj-cenefleceneJeerjhebeveeceOeeefjCes eerceneJeerjmJeeefceves ces efveleb veceesmleg~
Demeew YeieJeeved ceneJeerjmJeeceer meJe&$e osMes jepes je^s megKeb Meebefleb mece=efb e efJelejleg~ MeemekeieCee
YeieJevceneJeerjmJeeefceve emeeoeled Oece&efvee YeJevleg, megefKeve mece=efMeeefuevee YeJevleg Fefle YeeJevee YeeJeles
ceee Dee heefJe$eefoJemes heee&efJenej veecekeeueesveerceOes YeieJele heee&veeLeleerLe&kejme $eeeeeeefceefle~
SJeb eLecesefOekeejs vejkeeefoieefle<eg efmeefieleew eeefhe yebOekeeveeb mJeeefcelJeefveheCehejlJesve $eeesoMemet$eeefCe
ieleeefve~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs efmeevleefebleeceefCeerkeeeeb ieefleceeie&Ceeveece eLeceesefOekeej: meceehle:~
eer eefleJe=<eYeeeee& ves efleueeseheCCeefe ebLe ceW kene nwieeLeeLe&-cenejepee efmeeLe& Deewj efeekeeefjCeer kes eneB kegC[uehegj veiej ceW Gejeheeuiegveer ve#e$e ceW ew$e
Megkeuee $eeesoMeer kes efove Jeerj YeieJeeve kee pevce ngDee Lee~~549~~
<edKeC[eiece ebLe ceW Yeer kene nwDee<ee{ ceeme kes Megkeue he#e keer <eer kes efove kegC[uehegj veiej kes jepee efmeeLe& keer jeveer ef$eMeuee osJeer kes ieYe& ceW
Deekej JeneB mes Dee" efove DeefOeke veew ceeme Jeleerle nesves hej ew$e Megkeuee $eeesoMeer kees Gejeheeuiegveer ve#e$e ceW pevce efueee~
Ssmes Je&ceeve-mevceefle-Jeerj-ceneJeerj Deewj cenefleceneJeerj Fve heeBe veeceOeejer eer ceneJeerj mJeeceer kees cesje
efvele vecemkeej nesJes~
Jes YeieJeeved ceneJeerj mJeeceer osMe-jepe-je^ ceW meJe&$e megKe, Meebefle, mece=ef kees eoeve kejW~ YeieJeeve
ceneJeerj mJeeceer kes emeeo mes meYeer MeemekeieCe Oece&efve nesJeW, megKeer Deewj mece=efMeeueer nesJeW, ener ceQ Deepe
efouueer keer heee&efJenej keeueesveer ceW YeieJeeve heee&veeLe leerLekej keer $eeee ceW YeeJevee Yeeleer ntB~ DeLee&led meved
1997 ceW ew$e Megkeuee $eeesoMeer (20 Deewue) Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2523 ceW ceneJeerj peebleer kes efove heee&efJenejefouueer ceW Fme ekejCe kees efueKeles mecee eneB ceneJeerj mJeeceer kee veecemcejCe efkeee ieee nw~ Deepe YeieJeeve
ceneJeerj kees pevce ueskej 2595 Je<e& hetCe& nes egkes nQ~
Fme ekeej eLece mLeue ceW vejkeeefo ieefleeeW ceW SJeb efmeefieefle ceW yebOekeeW kee mJeeefcelJe efveheCe kejves Jeeues
lesjn (13) met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW ieefleceeie&Cee veece kee eLece DeefOekeej meceehle ngDee~
1. <edKeC[eiece KeC[-4, heg.-9, (OeJeueeerkee)

68 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 14, 15

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej:
DeOegvee Fefveceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeefveheCeee eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les

FbefoeeCegJeeosCe SFbefoDees yeerFbefoDees leerFbefoDees eGeEjefoDees hebefebefoDees


Ceece keOeb YeJeefo ?~~14~~
KeDeesJemeefceeeS ueerS~~15~~
efmeebleefebleeceefCeerkeeDe$e veeceeefoefve#esheeved vewieceeefoveeeved Deewoefekeeefokeeved eeefele hetJe&Jeled Fbefeme eeuevee
kele&Jee~ Fvme efuebieb Fefveb~ Fves peerJe, leme efuebieb %eeheveeLe metekeb eled leefoefveb Fefle keefLeleb YeJeefle~
keLeceskesefvelJeb #eeeesheMeefcekeb ?
Geles, mheMe&vesefveeJejCeme meJe&IeeeflemheOe&keeveeb meJeesheMecesve osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve e#egees$eIeeCeefpee-FefveeJejCekece&Ceeb osMeIeeeflemheOe&keeveecegoe#eesCe les<eeb ewJe meJeesheMecesve les<eeb meJe&IeeeflemheOe&keeveecegoesve e GlheVees peerJeheefjCeece me #eeeesheMeefceke Geles, hetJeexeeveeb mheOe&keeveeb #eeeesheMeefcekew
GlheVelJeeled~ leme peerJeheefjCeeceme Skesefveefceefle meb%ee~ Slesve Skesve FefvesCe ees peeveeefle heMeefle mesJeles
peerJe me Skesefvees veece~
meJe&IeeeflelJeb osMeIeeeflelJeb e veece efkeefceefle esled ?

DeLe Fefveceeie&Cee DeefOekeej


Deye Fefveceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee efveheCe kejves nsleg eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Fefveceeie&Ceevegmeej Skesefve, erefve, $eerefve, elegefjefve Je hebesefve peerJe


kewmes neslee nw ?~~14~~
#eeeesheMeefceke ueefyOe mes peerJe Skesefve, erefve, $eerefve, elegefjefe Deewj hebesefve
efme neslee nw~~15~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB hej veeceeefo efve#esheeW, vewieceeefo veeeW Deewj Deewoeefekeeefo YeeJeeW kee
Deeee kejkes henues kes meceeve Fefve keer eeueve kejvee-keLeve kejvee eeefnS~ Fv kes efevn kees Fefve
kenles nQ~ Fv-peerJe, Gmekee pees efevn DeLee&led %eeheke ee meteke nw, Jen Fv nw Ssmee kene peelee nw~
Mebkee-Skesefvehevee #eeeesheMeefceke efkeme keejCe mes neslee nw ?
meceeOeeve-Gmekes yeejs ceW kenles nQ, mheMe&vesefveeJejCe kece& kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes melJeesheMece mes
Gmeer kes osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes e#eg, ees$e, IeeCe Deewj efpeJne FefveeJejCe keceeX kes osMeIeeleer mheOe&keeW
kes Goe #ee mes, GvneR keceeX kes meJeesheMece mes leLee meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes Goe mes pees peerJeheefjCeece GlheVe
neslee nw~ Gme peerJe kes heefjCeece keer Skesefve meb%ee nw~ Fme Ske DeLee&led eLece Fefve kes eje pees peevelee nw,
osKelee nw, mesJeve kejlee nw, Jen peerJe Skesefve neslee nw~
Mebkee-meJe&Ieeleerhevee Deewj osMeIeeleerhevee efkemes kenles nQ ?

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 15

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 69

kece&Ceer efefJeOes- Ieeeflekece& DeIeeeflekece& ewJe~ %eeveeJejCe-oMe&veeJejCe-ceesnveere-DevlejeeeefCe


Ieeeflekecee&efCe, Jesoveere-Deeeg veece-iees$eeefCe DeIeeeflekecee&efCe~
%eeveeJejCeeoerveeb keLeb IeeefleJeheosMe ?
ve, kesJeue%eeve-oMe&ve-mecekelJe-eeefj$e-Jeeree&CeeceveskeYesoefYeVeeveeb peerJeiegCeeveeb efJejesefOelJesve les<eeb IeeefleJeheosMeeled~
Mes<ekece&Ceeb IeeefleJeheosMe efkeVe YeJeefle ?
ve, les<eeb peerJeiegCeefJeveeMeveMekelesjYeeJeeled~
kegle ?
ve Deeeg peerJeiegCeefJeveeMekeb, leme YeJeOeejCes Jeeheejeled~ ve iees$eb peerJeiegCeefJeveeMekeb, leme veereesekeguemeceglheeoves Jeeheejeled~ ve #es$ehegueefJeheeefkeveecekecee&Ceefhe, les<eeb #es$eeefo<eg eefleyeeveeceve$e JeeheejefJejesOeeled~,
peerJeefJeheeefkeveecekece&Jesoveerekece&Cees Ieeeflekece&JeheosMe efkeVe YeJeefle ?
ve, DeveelceYetle-megYeie-ogYe&ieeefoheee&emeceglheeoves Jeehe=leeveeb peerJeiegCeefJeveeMekeefJejesOeeled~
peerJeme megKeb efJeveeMe ogKeeslheeokeb DemeeleJesoveereb IeeefleJeheosMeb efkeVe ueYeles ?
ve, leme Ieeeflekece&meneeme Ieeeflekece&efYe efJevee mJekeee&kejCes DemeceLe&me mele le$e eJe=efevee&mleerefle
%eeheveeLe leodJeheosMeekejCeeled~

meceeOeeve-kece& oes ekeej kes nQ-Ieeefleee kece& Deewj DeIeeefleee kece&~ %eeveeJejCe, oMe&veeJejCe,
ceesnveere Deewj Devlejee es eej Ieeefleee kece& nQ leLee Jesoveere, Deeeg, veece Deewj iees$e es eej DeIeeefleee kece& nQ~
Mebkee-%eeveeJejCe Deeefo keer Ieeefle meb%ee efkeme keejCe mes nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke kesJeue%eeve, kesJeueoMe&ve, mecekelJe, eeefj$e Deewj Jeerehe pees Deveske YesoeW mes
efYeVe peerJeiegCe nQ, Gvekes Ge Oece& efJejesOeer DeLee&led Ieeleke nesles nQ Deewj FmeerefueS Jes Ieeeflekece& kenueeles nQ~
Mebkee-Mes<e keceeX keer Yeer Ieeeflekece& meb%ee keeeW veneR nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke GveceW peerJe kes iegCeeW kee efJeveeMe kejves keer Meefe veneR heeF& peeleer~
Mebkee-efkeme keejCe mes GveceW peerJe kes iegCeeW kes efJeveeMe keer Meefe veneR heeF& peeleer nw ?
meceeOeeve-keeeWefke, Deeegkece& peerJeeW kes iegCeeW kee efJeveeMeke veneR nw, keejCe efke Gmekee keece lees YeJe
OeejCe kejeves kee nw~ iees$e kece& Yeer peerJeiegCe efJeveeMeke veneR nw, Gmekee keece veere Deewj Ge kegue ceW GlheVe
kejevee nw~ #es$eefJeheekeer Deewj hegueefJeheekeer veecekece& Yeer peerJeiegCe efJeveeMeke veneR nQ, keeeWefke #es$eeefokeeW ceW
eefleye nesves mes Deve$e Gvekee Jeeheej ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~
Mebkee-peerJeefJeheekeer veecekece& SJeb Jesoveere keceeX kees Ieeefle kece& meb%ee keeeW veneR nesleer nw ?
meceeOeeve-veneR, Gvekee keece peerJe keer DeveelceYetle megYeie, ogYe&ie Deeefo heee&eW GlheVe kejeves ceW Jeeheej
kejvee nw, FmeefueS GvnW peerJeiegCeefJeveeMeke ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~
Mebkee-peerJe kes megKe kees ve kejkes og:Ke GlheVe kejves Jeeuee Demeelee Jesoveere Ieeeflekece& meb%ee kees keeeW
veneR eehle kejlee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Ieeefleee keceeX keer meneelee mes nesves Jeeuee Jen Ieeefleee keceeX kes efyevee Dehevee
keee& kejves ceW DemeceLe& nw leLee neskej kes Yeer Gmekeer og:Ke GlheVe kejves ceW eJe=efe veneR nesleer, Fmeer Ieele kees

70 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 15

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

le$e IeeefleveecevegYeeiees efefJeOe-meJe&Ieeleke osMeIeelekee~


Geb emeJJeeJejCeereb hegCe Gkekemmeb nesefo oeiemeceeCes ~
nse osmeeJejCeb meJJeeJejCeb e GJeefjuueb~~
CeeCeeJejCeeogkekeb obmeCeefleieceblejeFiee hebe~
lee neWefle osmeIeeoer mebpeueCee Ceeskemeeee e1~~
mheMe&vesefveeJejCeme meJe&IeeeflemheOe&keeveecegoe#eesCe les<eeb ewJe meJeesheMecesve DevegoeesheMecesve Jee
osMeIeeefle-mheOe&keeveecegoesve efpesefveeJejCeme meJe&IeeeflemheOe&keeveecegoe#eesCe les<eeb ewJe meJeesheMecesve
DevegoeesheMecesve Jee osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve e#egees$eIeeCesefveeJejCeeveeb osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve
les<eeb ewJe meJeesheMecesve DevegoeesheMecesve Jee meJe&IeeeflemheOe&keeveecegoesve #eeeesheMeefcekeb efpesefveb meceglheeles~
mheMe&vesefveeefJeveeYeeJesve leewJe efpesefveb erefveb Fefle YeCeles, erefvepeeefleveecekeceexoeeefJeveeYeeJeeod
Jee~ lesve erefvesCe eYeeefceefveeYeeb Jee egees peerJees erefvees veece lesve #eeeesheMeefcekeeee ueyOee
erefve Fefle met$es YeefCeleced ~
SJecesJe $eerefveeCeeb elegefjefveeCeeb hebesefveeCeeb e peerJeeveeb ue#eCeb JeeJece$e~
mheMe&vejmeveeIeeCee#egeess$esefveeJejCeeefve eke=eflemeceglkeerle&veeeeb veesheefoeefve, keLeb les<eeefcen efveoxMe ?

yeleueeves kes efueS DemeeleeJesoveere kece& kees Ieeefle meb%ee veneR eehle nw~
Fve keceeX ceW Ieeefleee keceeX kee DevegYeeie oes ekeej kee nw-meJe&Ieeleke Deewj osMeIeeleke~ kene Yeer nwieeLeeLe&-Ieeefleee keceeX keer pees DevegYeeie Meefe uelee, oe, DeefmLe Deewj Mewue meceeve kener ieF& nw, GmeceW
oe legue mes Thej DeefmLe Deewj Mewue legue YeeieeW ceW lees Glke= meJee&JejCeere Meefe heeF& peeleer nw, efkevleg oemece
Yeeie kes efveeues Deveefvlece Yeeie ceW Je Gmemes veeres meye ueleelegue Yeeie ceW osMeeJejCe Meefe nw leLee Thej kes Devevle
yengYeeieeW ceW meJee&JejCe Meefe nw~~1~~
ceefle, egle, DeJeefOe Deewj ceve:hee&e es eej %eeveeJejCe, e#eg, Dee#eg Deewj DeJeefOe es leerve oMe&veeJejCe,
oeve, ueeYe, Yeesie, GheYeesie Deewj Jeere&, es heeBeeW Devlejee leLee mebpJeueve eleg<ke Deewj veJeveeske<eee, es lesjn
ceesnveere kece& osMeIeeleer nesles nQ~~2~~
mheMexefveeJejCe kes meJe&Ieeleer mheOekeesb kes Goe#ee mes, GvneR kes melJeesheMece mes DeLeJee DevegoeesheMece
mes, osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes efpeJnsefveeJejCe kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes Goe#ee mes, GvneR kes meJeesheMece
mes DeLeJee DevegoeesheMece mes Deewj osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes SJeb e#eg, ees$e Je IeeCesefveeJejCeeW kes osMeIeeleer
mheOe&keeW kes Goe mes #eeeesheMeefceke efpeJnsefve GlheVe nesleer nw~ mheMexefve kee Deef iveYeeJe nesves mes DeLeJee
erefve peeefle veecekeceexoe kee DeefJeveeYeeJe nessves mes efpeJnsefve kees efleere Fefve kenles nQ, etBefke Ge efleere
Fefve mes DeLeJee oes FefveeW mes ege nesves kes keejCe peerJe erefve neslee nw, FmeefueS #eeesheMeefceke ueefyOe mes
peerJe erefve neslee nw Ssmee met$e ceW kene ieee nw~
Fmeer ekeej eneB leerve Fefve, eej Fefve Deewj hebesefve peerJeeW kee ue#eCe peevevee eeefnS~
Mebkee-mheMe&ve, efpeJne, IeeCe, e#eg Deewj ees$e FefveeJejCeeW kee eke=efle meceglkeerle&ve DeefOekeej ceW lees
GheosMe veneR efoee ieee, efhej eneB Gvekee efveoxMe kewmes efkeee peelee nw ?
1. OeJeueehegmleke-7, he=-64

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 15

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 71

ve, mheMe&vesefveeJejCeeoerveeb ceefle-DeeJejCes DevleYee&Jeeled~ ve e hebesefve#eeesheMeceb lee meceglheVe%eeveb


Jee cegkelJee Deveb ceefle%eeveb Deefmle esvesefveeJejCesYees ceefle%eeveeJejCeb he=LeiYetleb YeJesled~ ve ewlesYe he=LeiYetleb
veesFefveb Deefmle esve veesFefve%eeveme ceefle%eevelJeb YeJesled~
veesFefveeJejCe#eeesheMecepeefveleb veesFefveefceefle, lele GehebesefvesYe he=LeiYetleb Fefle esled ?
eesJeb leefn& ve lele meceglheVe%eeveb ceefle%eeveb, ceefle%eeveeJejCe#eeesheMecesve DeveglheVelJeeled~ lelees ceefle%eeveeYeeJesve
ceefle%eeveeJejCemeeefhe DeYeeJees YeJesled~ lemceeled <eCCeeefceefveeCeeb #eeesheMece lee meceglheVe%eeveb Jee ceefle%eeveb,
lemeeJejCeb ceefle%eeveeJejCeb Fefle Sef<eleJeb DeveLee celeeJejCemeeYeeJeemebieeled~
keefeoen-SkesefveeoerveeceewoefekeYeeJees JeeJe, Skesefvepeeleeefoveecekeceexoesve SkesefveeefoYeeJeesheuebYeeled~ eesJeb ve cevesle leefn& meeesefie-Deeesefieefpeveees hebesefvelJeb ve ueYeles, #eerCeeJejCes
hebeeveeefceefveeCeeb #eeesheMeceeYeeJeeled~ ve e les<eeb hebesefvelJeeYeeJe, hebefebefoSmeg mecegiIeeoheosCe DemebKesppesmeg
Yeeiesmeg meJJeueesies Jee Fefle met$eefJejesOeeled ?
De$e heefjnej Geles-Skesefveeoerveeb YeeJe Deewoefekees YeJelesJe, Skesefvepeeleeefoveecekeceexoesve les<cegeelheefeoMe&veeled~
Slemceeled ewJe meeesefie-Deeesefieefpeveees hebesefvelJeb egpeles Fefle peerJemLeeveceefhe GheheVeb~ efkebleg #egkeyebOes meeesefieDeeesefieefpeveees Megveesve Deefveefveees hebesefvelJeb eefo F<eles leefn& JeJenejveesve JeeJeb~

meceeOeeve-veneR, keeeWefke Gve mheMe&vesefveeefoke DeeJejCeeW kee ceefle DeeJejCe ceW ner DevleYee&Je nesvess mes
JeneB Gvekes he=Leked GheosMe keer DeeJeMekelee veneR mecePeer ieF&~ hebesefveeW kes #eeesheMece kees Jee Gmemes GlheVe ngS
%eeveeW kees es[kej Deve keesF& ceefle%eeve nw ner veneR, efpememes FefveeJejCeeW mes ceefle%eeveeJejCe he=LeiYetle nesJes Deewj
ve Fve heeBeeW FefveeW mes he=LeiYetle veesFefve nw, efpememes veesFefve%eeve kees ceefle%eevehevee eehle nesJes~
Mebkee-veesFefveeJejCe kes #eeesheMece mes GlheVe nesves Jeeueer veesFefve Ge heeBe FefveeW mes he=LeiYetle ner nw ?
meceeOeeve-eefo Ssmee nw, lees Jes Fefve%eeve Yeer veneR nw Deewj Gvemes GlheVe nesves Jeeuee %eeve ceefle%eeve veneR
nw, keeeWefke Jen ceefle%eeveeJejCe kes #eeesheMece mes veneR GlheVe ngDee nw~ Fme ekeej ceefle%eeve kes DeYeeJe mes
ceefle%eeveeJejCe kee Yeer DeYeeJe nes peeesiee~ FmeefueS neW FefveeW kee #eeesheMece DeLeJee Gme #eeesheMece mes
GlheVe ngDee %eeve ceefle%eeve nw Deewj Gmekee DeeJejCe ceefle%eeveeJejCe nw, Ssmee ceevevee eeefnS~ DeveLee ceefle%eeveeJejCe
kes DeYeeJe kee emebie Dee peeesiee~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-SkesefveeefokeeW ceW Deewoefeke YeeJe kenvee eeefnS, keeeWefke Skesefvepeeefle
Deeefoke veecekece& kes Goe mes Skesefveeefoke YeeJe heees peeles nQ~ eefo Ssmee ve ceevee peeesiee, lees meeesieer Deewj
Deeesieer efpeveeW kes hebesefvehevee veneR yevesiee, keeeWefke Gvekes DeeJejCe kes #eerCe nes peeves hej heeBeeW FefveeW kes
#eeesheMece kee Yeer DeYeeJe nes ieee nw Deewj meeesefie-Deeesieer efpeveeW kes hebesefveheves kee DeYeeJe neslee veneR nw,
keeeWefke Jewmee ceeveves hej hebesefve peerJeeW keer Dehes#ee mecegodIeele heo kes eje ueeske kes DemebKeele yengYeeieeW ceW
Deewj meJe&ueeske ceW peerJe jnles nQ Fme met$e mes efJejesOe Dee peeesiee~
Gmeer kee meceeOeeve kejles nQ efke-Skesefveeefo peerJeeW kee YeeJe Deewoefeke lees neslee ner nw, keeeWefke
Skesefveeefo Deeefo veecekeceeX kes Goe mes Gvekeer Glheefe osKeer peeleer nw Deewj Fmeer mes meeesieer Je Deeesieer efpeveeW kee
hebesefvehevee yeve peelee nw Deewj Fme ekeej Jen peerJemLeeve Yeer yeve peelee nw~ efkevleg Fme #egkeyebOe Keb[ ceW Megvee mes Deefveefve kens peeves Jeeues meeesieer Deewj Deeesieer efpeveeW kes eefo hebesefvehevee kenvee nw, lees Jen kesJeue
JeJenej vee mes ner kenvee eeefnS~

72 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 16, 17

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leeLee-hebemeg peeefle<eg eeefve eefleyeeefve hebesefveeefCe leeefve #eeeesheMeefcekeeefve Fefle ke=lJee GheeejsCe
hebeeefhe peelee #eeeesheMeefcekee Fefle ke=lJee meeesefie-Deeesefieefpeveeveeb #eeeesheMeefcekeb hebesefvelJeb egpeles~
DeLeJee #eerCeeJejCes-vesefhe hebesefve#eeesheMeces #eeesheMecepeefveleeveeb hebeeveeb yeeesefveeCeecegheeejsCe
ueyOe#eeesheMecemeb%eeveeb DeefmlelJeoMe&veeled meeesefie-Deeesefieefpeveeveeb hebesefvelJeb meeOeefeleJeb~
DeOegvee DeefveefveeCeeb mJeeefcelJekeLeveee eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les

DeefCebefoDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~16~~


KeFeeS ueerS ~~17~~
efmeebleefebleeceefCeerkeeDe$e hetJe&Jeled veeefve#esheeved Deeefele eeuevee kele&Jee~
De$e keefeoeMebkeles-Fefvecees Mejerjs efJeves FefveeCeeceefhe efveecesve efJeveeMe, DeveLee MejerjsefveeCeeb
he=LeiYeeJeemebieeled~ Fefves<eg efJeves<eg %eeveme efJeveeMe, keejCesve efJevee keeeexlheefeefJejesOeeled~ %eeveeYeeJes
peerJeefJeveeMe, %eeveeYeeJesve efveeslevelJeeehleme peerJelJeefJejesOeeled~ peerJeeYeeJes ve #eeefekee ueefyOe Deefhe,
heefjCeeefcevee efJevee heefjCeeceeveeceefmlelJeefJejesOeeled Fefle ?
Deme heefjnej Geles-vesob keLeveb egpeles, peerJees veece %eevemJeYeeJe, DeveLee peerJeeYeeJeemebieeled~
YeJeleg esled ?

Jen Fme ekeej nw-heeBe peeefleeeW ceW pees eceMe: heeBe FefveeW kee mebyebOe nQ Jes #eeeesheMeefceke nQ Ssmee
ceevekej Gheeej mes heeBeeW peeefleeeW kees Yeer #eeesheMeefceke mJeerkeej kejkes meeesieer Deewj Deeesieer efpeveeW kes
#eeesheMeefceke hebesefvehevee efme nes peelee nw~ DeLeJee DeeJejCe kes #eerCe nesves hej-ve nesves hej Yeer hebesefveeW
kes #eeeesheMecehe nesves hej #eeesheMece mes GlheVe Deewj Gheeej mes #eeeesheMeefceke meb%ee kees eehle heeBeeW yeeesefveeW
kee DeefmlelJe heees peeves mes meeesieer Deewj Deeesieer efpeveeW kes hebesefvehevee efme kej uesvee eeefnS~
Deye Deefveefve peerJeeW kee mJeeefcelJe yeleueeves nsleg eMveesejhe ceW oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe Deefveefve efkeme keejCe mes neslee nw ?~~16~~


#eeefeke ueefyOe mes peerJe Deefveefve neslee nw~~17~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB henues kes meceeve veeeW Deewj efve#esheeW kee Deeee ueskej eeuevee kejveekeLeve kejvee eeefnS~
eneB keesF& Mebkeekeej kenlee nw efke-Fbefecee Mejerj kes efJeve nes peeves hej FefveeW kee Yeer efveece mes
efJeveeMe neslee nw, DeveLee Mejerj Deewj Mejerj kes he=LeiYeeJe kee emebie eehle nes peeSiee~ FefveeW kes efJeve nes peeves hej
%eeve kee efJeveeMe nes peelee nw~ keeeWefke keejCe kes efyevee keee& keer Glheefe ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw Deewj %eeve kes DeYeeJe
ceW peerJe kee efJeveeMe nes peeesiee, %eeve kee DeYeeJe nesves mes efveesleveheves kees eehle ngS heoeLe& kes peerJelJe ceeveves ceW efJejesOe
Deelee nw~ peerJe kee DeYeeJe nes peeves hej #eeefeke ueefyOe Yeer veneR nes mekeleer, keeeWekf e heefjCeeceer kes efyevee heefjCeeceeW kee
DeefmlelJe ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw ?
Fmekee meceeOeeve kejles nQ efke-eneB en Mebkee Gheege veneR nw, keeeWefke peerJe %eevemJeYeeJeer nw, DeveLee
peerJe kes DeYeeJe kee emebie eehle nes peeSiee~
Mebkee-emebie eehle nes lees neslee jns ?

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 17

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 73

ve, eceeCeeYeeJes ecesemeeefhe DeYeeJeemebieeled~ ve ewJeb, leLeevegheuebYeeled~ lemceeled %eeveme peerJe


GheeoevekeejCeefceefle ie=nerleJeb~ lee %eeveb Gheeose eeJeodJeYeeefJe, DeveLee JeefveeceeYeeJeeled~ lele
FefveefJeveeMes ve %eeveme efJeveeMe Fefle efveesleJe~
%eevemenkeeefjkeejCesefveeCeeceYeeJes keLeb %eevemeeefmlelJeb Fefle esled ?
ve, %eevemJeYeeJeme hegueJeeveglheVelJeeled, leLee e Glheeo-Jee-OegJelJeue#eCeueef#elepeerJeJeme
efJeveeMeeYeeJeeled~ ve ewkeb keee SkemceeosJe keejCeeled meJe&$e Glheeles, Keefoj-OeJe-ieescee-mete&efkejCemete&keevleceefCeYe meceglheeceevewkeeefivekeeeexheuebYeeled~ ve e emLeeJemLeeeeb %eevekeejCelJesve eefleheVesefveeefCe
#eerCeeJejCes efYeVepeeleere%eeveeslheeew menkeeefjkeejCeb YeJevleerefle efveece, Deefleemebieeled, DeveLee cees#eeYeeJeemebieeled~
ve e cees#eeYeeJeesefmle, yebOekeejCeeeflehe#eef$ejlveeveecegheuebYeeled~ keejCeb mJekeee meJe&$e ve kejesleerefle efveeceesefhe
veeefmle, leLeevegheuebYeeled~ lemceeled Deefveefves<eg peerJes<eg kejCe-ece-JeJeOeeveeleerleb %eevecemleerefle ie=nerleJeb ~ ve
e lep%eeveb efve<keejCeb DeelceeLe&meefVeOeevesve leoglhees~ meJe&kece&Ceeb #eesCe GlheVelJeeled #eeefekeee ueyOes
DeefveefvelJeb YeJeleerefle %eeleJeb~
leelhee&cesleled-%eeveb mJeeb hebiegJeled Jele&les, meceioMe&veb eefo YeJesled leefn& leosJe %eeveb mecei%eeveb YeJeefle
hegvee eefo mecekedeeefj$eb Glheesle leefn& leosJe %eeveb DeJeefOecevehee&ekesJeue%eevehesCeeefhe heefjCeceles

meceeOeeve-en kenvee "erke venbeR nw, keeeWefke eceeCe kes DeYeeJe ceW ecese kes Yeer DeYeeJe kee emebie
eehle neslee nw Deewj ecese kee DeYeeJe nw veneR, keeeWefke Jewmee heeee veneR peelee nw~ Fmemes ener enCe kejvee
eeefnS efke %eeve kee peerJe Gheeoeve keejCe nw Deewj Jen %eeve Gheeose nw pees efke eeJeled Jeelcekeer DeLee&led hetjs
peerJeJe ceW Jeehle neskej jnlee nw~ DeveLee Je kes efveece kee DeYeeJe neslee nw~ FmeefueS FefveeW kee
efJeveeMe nes peeves hej %eeve kee efJeveeMe veneR neslee nw, Ssmee efveee kejvee eeefnS~
Mebkee-%eeve kes menkeejer keejCeYetle FefveeW kes DeYeeJe ceW %eeve kee DeefmlelJe efkeme ekeej nes
mekelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke %eevemJeYeeJe hegueJe mes GlheVe veneR neslee leLee Glheeo, Jee SJeb OeewJe mes
Gheueef#ele peerJeJe kee efJeveeMe veneR neslee nw Dele: FefveeW kes DeYeeJe ceW Yeer %eeve kee DeefmlelJe ner yevee jnlee
nw~ Ske keee& meJe&$e Ske ner keejCe mes GlheVe veneR neslee, keeeWefke Keefoj, MeerMece, OeJe, ieesyej, mete&efkejCe Je
mete&keevle ceefCe Fve Deveske keejCeeW mes Ske Deefivehe keee& GlheVe neslee osKee peelee nw leLee emLeeJemLee ceW
%eeve kes keejCehe mes mJeerkeej keer ieF& FefveeB #eerCeeJejCe peerJe kes efYeVe peeleere %eeve keer Glheefe ceW menkeejer
keejCe neW, Ssmee efveece veneR nw, keeeWefke Ssmee ceeveves hej Deefleemebie oes<e eehle neslee nw DeveLee cees#e kes DeYeeJe kee
emebie eehle neslee nw Deewj cees#e kee DeYeeJe nw veneR~ keeeWefke, yebOekeejCeeW kes eeflehe#eer jlve$ee keer GheueefyOe nes jner nw
Deewj keejCe meJe&$e Dehevee keee& veneR kejlee nw Ssmee efveece Yeer veneR nw, keeeWefke Jewmee heeee veneR peelee~ Fme keejCe
Deefveefve peerJeeW ceW kejCe, ece Deewj JeJeOeeve mes Deleerle %eeve neslee nw, Ssmee enCe kejvee eeefnS~ en %eeve
efve<keejCe Yeer veneR nw, keeeWefke Deelcee Deewj heoeLe& kes meefVeOeeve mes Jen GlheVe neslee nw~ Fme ekeej mecemle keceeX kes
#ee mes GlheVe nesves kes keejCe #eeefeke ueefyOe kes eje ner peerJe Deefveefve neslee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
leelhee& en nw efke-%eeve mJeeb ceW hebieg-uebie[s kes meceeve neslee nw, eefo Gmekes meeLe meceioMe&ve nes
peelee nw leye Jener %eeve mecei%eeve nes peelee nw Deewj eefo meceked eeefj$e GlheVe nes peelee nw~ leYeer Jen %eeve

74 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 18, 19

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DelekesJeue%eeveheceefveefve%eeveb SJeesheeoseb lemceeled kesJeue%eeveesheueyOees jlve$eeejeOevee kele&Jeeefmle YeJeef:,


mebleleb heg<eeLe ke=lJee leosJe jlve$eeb ie=nerleJeb ~
SJeb efleeremLeues Fefveceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeefveheCelJesve met$eelegeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs


efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb Fefveceeie&Ceeveece
efleereesefOekeej: meceehle:~

DeLe keeeceeie&CeeefOekeej:
DeOegvee keeeceeie&Ceeeeb he=efLeJeerkeeefekepeerJeeveeb mJeeefcelJeefveheCeee met$eeceJeleee&les

keeeeCegJeeosCe heg{efJekeeFDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~18~~


heg{efJekeeFeCeeceeS GoSCe~~19~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-eLeceb met$eb leeJeled he=eheceefmle~ efkeb he=efLeJeerkeeeeod efveie&le YetlehetJe&veesve
he=efLeJeerkeeefeke Geles ? efkeb Jee he=efLeJeerkeeefekeeveeceefYecegKees peerJees vewieceveeeJeuecyevesve he=efLeJeerkeeefeke
Geles ? efkeb Jee he=efLeJeerkeeefekeveecekeceexoesvesefle ceveefme DeeMebkee keOeb YeJeefo Fefle met$es Gkeleb YeJeefle~

DeJeefOe%eeve-ceve:hee&e %eeve Deewj kesJeue%eevehe mes Yeer heefjCeefcele nes peelee nw Dele: kesJeue%eevehe Deefveefve%eeve
ner Gheeose nw, FmeefueS kesJeue%eeve keer eeefhle kejves nsleg jlve$ee keer DeejeOevee kejves eesie nw Dele: Deehe meYeer
kees melele heg<eeLe& kejkes Gmeer jlve$ee kees enCe kejvee eeefnS~
Fme ekeej efleere mLeue ceW Fefveceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee efveheCe kejvesJeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej
keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Fefveceeie&Cee veece kee
efleere DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe keeeceeie&Cee DeefOekeej


Deye keeeceeie&Cee ceW he=efLeJeerkeeefeke peerJeeW kee mJeeefcelJe efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

keeeceeie&Ceevegmeej peerJe he=efLeJeerkeeefeke efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~18~~


he=efLeJeerkeeefeke veecekece& kes Goe mes peerJe he=efLeJeerkeeefeke nesles nQ~~19~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e oesveeW met$eeW ceW mes eLece met$e he=ehe-eMveJeeeke nw~ keee
he=efLeJeerkeee mes efvekeuee ngDee peerJe YetlehetJe& vee mes he=efLeJeerkeeefeke kenueelee nw ? ee he=efLeJeerkeeefekeeW kes
DeefYecegKe ngDee peerJe vewiece vee kes DeJeuecyeve mes he=efLeJeerkeeefeke kene peelee nw ? ee he=efLeJeerkeeefeke veecekece&
kes Goe mes he=efLeJeerkeeefeke kene peelee nw ? Ssmeer ceve ceW Mebkee kejkes hete ieee nw efke en peerJe he=efLeJeerkeeefeke
efkeme keejCe mes neslee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 19

DeLe keeeceeie&CeeefOekeej: / 75

leme meceeOeeveb efeeles Deeeee&osJesvehe=efLeJeerkeeefekeveecekeceexoesve peerJe he=efLeJeerkeeefeke Geles


Fefle De$e %eeleJeb~
keefeoen-veecekece&Ceeb eke=efle<eg he=efLeJeer-peue-Deefive-Jeeeg-Jevemheefle-mebef%elee eke=leees ve efveefo&e
lesve he=efLeJeerkeeefekeveecve Goesve he=efLeJeerkeeefeke Fefle vesob ue#eCeb Ieles ?
Deeeee& een-vewleod JeeJeb, Skesefvepeeefleveecekece&efCe SleemeecevleYee&Jeeled~ ve e keejCesve efJevee
keeee&Ceeceglheefejefmle~ Mevles e he=efLeJehed-lespeesJeeeg-Jevemheefle-$emekeeefekeeefo<eg Deveskeeefve keeee&efCe~ lele
eeJeefvle keeee&efCe leeJeefvle Deefhe kecee&efCe mebefle Fefle efveee kele&Je~
eesJeb leefn& Yecej-ceOegkej-MeueYe-helebie-Fvieeshe-MebKe-celkegCe efvebye-Deece-pebyet-pebyeerj-keocyeeefomebef%elew
Deefhe veecekece&efYe YeefJeleJeced ?
vew<e oes<e, leLewJe F<eceeCelJeeled~ Skewkeeke=leerveecemebKeYesolJeeled~
Gkeleb e ieesccemeejs kece&keeC[veeefcve evLes
leb hegCe DeefJenb Jee De[oeuemeeb DemebKeueesieb Jee1~
he=efLeJeerkeeefekeeveeb SkeefJebMeefle elegefJeMeefle hebeefJebMeefle <e[defJebMeefle mehleefJebMeefle Fefle hebeesoemLeeveeefve
mebefle~ 21~24~25~26~27~ Sles<eeb mLeeveeveeb eke=leer Geee& ie=nerleJee~ SJecesleemeg yeng<eg eke=efle<eg
Goeceeiececeeveemeg keLeb he=efLeJeerkeeefekeveecve Goesve he=efLeJeerkeeefeke Fefle egpeles ?

Gmekee meceeOeeve Deeeee&osJe kes eje efkeee ieee nw efke-he=efLeJeerkeeefeke veecekece& kes Goe mes peerJe
he=efLeJeerkeeefeke kens peeles nQ, Ssmee eneB peevevee eeefnS~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-veecekece& keer eke=efleeeW ceW he=efLeJeer, peue, Deefive, Jeeeg Deewj Jevemheefle veece keer
eke=efleeeB efveefo& veneR keer ieF& nQ, FmeefueS he=efLeJeerkeeefeke veece kece& keer eke=efle kes Goe mes peerJe he=efLeJeerkeeefeke nesles
nQ en yeele Ieefle veneR nesleer ?
Deeeee& meceeOeeve kejles nQ-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke veecekece& mebyebOeer Skesefvepeeefle eke=efle
ceW Ge meye eke=efleeeW kee DevleYee&Je nes peelee nw Deewj keejCe kes efyevee keee& keer Glheefe veneR nesleer nw leLee he=efLeJeer,
Dehe, lespe, Jeeeg, Jevemheefle Deewj $emekeeefeke peerJe Deeefo he mes Deveske keee&-Yeso osKes peeles nQ~ FmeefueS
efpeleves keee& nQ Gleves ner Gvekes kece& Yeer nQ, Ssmee efveee kejvee eeefnS~
Mebkee-eefo efpeleves keee& neW Gleves ner keejCe he kece& nesles nQ lees Yecej, ceOegcekeKeer, MeueYe, helebie,
Fvieeshe, MebKe, celkegCe, efvebye, Deece, pecyeg, pecyeerj Deewj keocye Deeefoke veeceeW Jeeues Yeer veecekece& ceevevee eeefnS~
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke ener yeele mJeerkeej keer ieF& nw~ keeeWefke Ske-Ske eke=efleeeW
kes DemebKe Yeso nesles nQ~
ieesccemeej, kece&keeC[ veecekeebLe ceW kene nwGve keceeX kes Dee", Ske meew De[leeefueme DeLeJee DemebKeueeskeeceeCe Yeso Yeer nesles nQ~
Mebkee-he=efLeJeerkeeefeke peerJeeW kes Fkekeerme, eewyeerme, heeerme, yyeerme Deewj meeeF&me eke=efle Jeeues heeBe
GoemLeeve nesles nQ~ 21, 24, 25, 26, 27~ Fve heeBe GoemLeeveeW keer eke=efleeeW kee GeejCe kejkes enCe
kejvee eeefnS~ Fme ekeej Fve yengle eke=efleeeW kes (Ske meeLe) Goe Deeves hej he=efLeJeerkeeefeke veece kece& keer
eke=efle kes Goe mes peerJe he=efLeJeerkeeefeke neslee nw ? en kewmes yeve mekelee nw?
1. ieesccemeej kece&keeb[, ieeLee-7~

76 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 20 mes 27

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve, Flejeke=leerveecegoeme meeOeejCelJeesheuebYeeled~ ve e he=efLeJeerkeeefekeveecekeceexoemleLee meeOeejCe


Deve$ewlemeevegheuebYeeled~
mebeefle Dehkeeefekeeoerveeb mJeeefcelJekeLeveee met$eekeceJeleee&les

DeeGkeeFDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~20~~


DeeGkeeFeCeeceeS GoSCe~~21~~
lesGkeeFDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~22~~
lesGkeeFeCeeceeS GoSCe~~23~~
JeeGkeeFDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~24~~
JeeGkeeFeCeeceeS GoSCe~~25~~
JeCehheFkeeFDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~26~~
JeCehheFkeeFeCeeceeS GoSCe~~27~~
efmeebleefebleeceefCeerkeeSles<eeb met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ kesJeueb Dehkeeeqekeeoerveeb SkeefJebMeefle elegefJeMeefle
hebeefJebMeefle <e[defJebMeefle Fefle elJeeefj GoemLeeveeefve~ mehleefJebMeefleeke=les mLeeveb De$e veeefmle, DeeleheeseesleeesoeeYeeJeeled~ efkebleg Dehkeeefeke-Jevemheeflekeeefekeees mehleefJebMeefleeke=eflemLeevesve men hebe GoemLeeveeefve, Deelehesve

meceeOeeve-veneR, keeeWefke otmejer eke=efleeeW kee Goe meeOeejCe heeee peelee nw~ efkevleg he=efLeJeerkeeefeke
veecekece& kee Goe Gme ekeej meeOeejCe veneR nw, keeeWefke Deve heee&eeW ceW Jen veneR heeee peelee nw~
Deye peuekeeefeke Deeefo peerJeeW kee mJeeefcelJe yeleueeves nsleg Dee" met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe peuekeeefeke efkeme keejCe mes neslee nw ?~~20~~


peuekeeefeke veecekece& keer eke=efle kes Goe mes peerJe peuekeeefeke neslee nw~~21~~
peerJe Deefivekeeefeke efkeme keejCe mes neslee nw ?~~22~~
Deefivekeeefeke veecekece& keer eke=efle kes Goe mes peerJe Deefivekeeefeke neslee nw~~23~~
peerJe Jeeegkeeefeke efkeme keejCe mes neslee nw ?~~24~~
Jeeegkeeefeke veecekece& keer eke=efle kes Goe mes peerJe Jeeegkeeefeke neslee nw~~25~~
peerJe Jevemheeflekeeefeke efkeme keejCe mes neslee nw ?~~26~~
Jevemheeflekeeefeke veecekece& keer eke=efle kes Goe mes peerJe Jevemheeflekeeefeke neslee nw~~27~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve met$eeW kee DeLe& megiece nw~ efJeMes<elee kesJeue Fleveer nw efke peuekeeefeke
Deeefo peerJeeW kes Fkekeerme, eewyeerme, heeerme Deewj yyeerme eke=efle Jeeues eej GoemLeeve nesles nQ~ Gvekes meeeF&me
eke=efle Jeeuee GoemLeeve veneR neslee nw, keeeWefke Gvekes Deelehe Deewj Geesle Fve oes eke=efleeeW kes Goe kee DeYeeJe
neslee nw~ efkevleg peuekeeefeke Deewj Jevemheeflekeeefeke peerJeeW kes meeeF&me eke=efle Jeeues GoemLeeve kees efceueekej

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 28 mes 31 DeLe keeeceeie&CeeefOekeej: / 77
efJevee le$e Geesleme eefeled eefeled GoeoMe&veeled~
$emekeeefekeeveeb mJeeefcelJeeefleheeoveee eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les

lemekeeFDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~28~~


lemekeeFeCeeceeS GoSCe~~29~~
efmeebleefebleeceefCeerkeemet$eeesjLe& megiecees Jele&les~ efJeMes<esCe leg $emekeeefekepeerJeeveeb efJebMeefle SkeefJebMeefle
hebeefJebMeefle <e[defJebMeefle mehleefJebMeefle DeeefJebMeefle Skeesveef$ebMeled ef$ebMeled Skeef$ebMeled veJeeew Fefle SkeeoMe
GoemLeeveeefve YeJeefvle~ Sleeefve %eelJee JeeJeeefve~
mebeefle keeeefJejefnleeveeb mJeeefcelJeefveheCeee met$eeceJeleee&les

DekeeFDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~30~~


KeFeeS ueerS~~31~~
efmeebleefebleeceefCeerkee<edkeeefekeveecekece&eke=leerveeb efJeveeMeesefmle, efceLeelJeeeeeJeeCeeb efJeveeMeevegheuebYeeled~ ve eeveeefolJesve efveleb efceLeelJeb efJeveMeefle, efveleme efJeveeMeefJejesOeeled~ efceLeelJeeeeeJe meeefo
veeefmle, mebJejsCe efvecet&uele DehemeeefjleeeJeme hegvelheefeefJejesOeeled~ Fob meJe ceveefme DeJeOeee& Dekeeefekees
veece keLeb YeJeefle Fefle eeskeleb eMvehesCe~
leme meceeOeeveb Deefecemet$es keefLeleb

heeBe GoemLeeve nesles nQ, keeeWefke Gvekes Deelehe kes efyevee Geesle kee keneR-keneR Goe osKee peelee nw~
Deye $emekeeefeke peerJeeW kee mJeeefcelJe yeleueeves nsleg eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe $emekeeefeke efkeme keejCe mes neslee nw ?~~28~~


$emekeeefeke veecekece& keer eke=efle kes Goe mes peerJe $emekeeefeke neslee nw~~29~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve oesveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ efJeMes<elee en nw efke $emekeeefeke peerJeeW
kes yeerme, Fkekeerme, heeerme, yyeerme, meeeF&me, DeeF&me, Gveleerme, leerme, Fkeleerme, veew Deewj Dee" eke=efle Jeeues
ieejn GoemLeeve nesles nQ~ Fvekees peevekej keLeve kejvee eeefnS~
Deye keee jefnle peerJeeW kee mJeeefcelJe efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe Dekeeefeke efkeme keejCe mes neslee nw ?~~30~~


#eeefeke ueefyOe mes peerJe Dekeeefeke neslee nw~~31~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-<edkeeefeke veecekece& keer eke=efleeeW kee efJeveeMe neslee nw, keeeWefke efceLeelJeeefoke
DeeeJeeW kee efJeveeMe veneR heeee peelee nw Deewj Deveeefoheves keer Dehes#ee efvele efceLeelJe efJeve veneR neslee nw, keeeWefke
efvele kee efJeveeMe kes meeLe efJejesOe nw~ efceLeelJeeefoke DeeeJe meeefo veneR nw, keeeWefke mebJej kes eje efvecet&uele:
DeeeJe kes otj nes peeves hej Gmekeer hegve: Glheefe nesves ceW efJejesOe Deelee nw~ en meye ceve ceW OeejCe kejkes peerJe
Dekeeefeke efkeme keejCe mes neslee nw~ en yeele eMvehe mes kener ieF& nw~
Gmekee meceeOeeve Deieues met$e kes ceeOece mes efkeee nw-

78 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 31

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve eeveeefolJeeled efvele DeeeJe ketmLeeveeefob cegkelJee eJeeneveeoew efvelelJeevegheuebYeeled~ GheuebYes Jee ve


yeerpeeoerveeb efJeveeMe, eJeenmJehesCe les<eeceveeefolJeoMe&veeled~ lelees veeveeefolJeb meeOeveb, Devewkeebeflekeoes<elJeeled~
ve eeeJe ketmLeeveeefomJeYeeJe efceLeelJe-Demebece-ke<eeeeeJeeCeeb eJeeneveeefomJehesCe meceeieleeveeb
Jele&ceevekeeuesefhe keefmcebefeod peerJesefhe efJeveeMeoMe&veeled~
leelhee&cesleledFces <edkeeefekee peerJee hebemLeeJejkeeeeved erefveeefopeerJeeved Jee heee&eeved Deleerle
ceveg<ees YetlJee jlve$eeceejeOe mJeeb mJeefmceved efleefvle leefn& les Dekeeefekee efmee Mege YeieJevlees YeJeefvle~
Gkeleb e mJejefeleeveYemlegleew
Mejerjer eleskeb YeJeefle YegefJe JesOee mJeke=eflele~
efJeOees veeveeYet-heJeve-peue-Jeef-gcelevegced~~
$emees YetlJee YetlJee keLeceefhe efJeOeeee$e kegMeueced~
mJeeb mJeefmcevveemles YeJeefle ke=leke=le efMeJecee1~~
Fefle %eelJee DeMejerjer YeefJelegb eelvees efJeOeeleJe:~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLececeneefOekeejs


efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb keeeceeie&Ceeveece
le=leereesefOekeej: meceehle:~
Deveeefo nesves mes DeeeJe efvele veneR neslee nw, keeeWefke ketmLe Deveeefo kees es[kej eJeen Deveeefo ceW
efvelelJe veneR heeee peelee nw~ eefo heeee peees lees yeerpeeefoke kee efJeveeMe veneR nesvee eeefnS, keeeWefke eJeenhe mes
lees GveceW Deveeefohevee osKee peelee nw~ FmeefueS Deveeefohevee DeeeJe kes efvelelJe efme kejves ceW meeOeve veneR nes
mekelee nw, keeeWefke Ssmee ceeveves ceW Devewkeeefvleke oes<e Deelee nw Deewj DeeeJe ketmLe Deveeefo mJeYeeJe Jeeuee nw
veneR, keeeWefke eJeen keer Dehes#ee Deveeefohe mes Deees ngS efceLeelJe, Demebece Deewj ke<eeehe DeeeJeeW kee
Jele&ceevekeeue ceW Yeer efkemeer-efkemeer peerJe ceW efJeveeMe osKee peelee nw~
leelhee& en nw efke-es <edkeeefeke peerJe hebemLeeJejhe DeLeJee oes Fefve Deeefo peerJe keer heee&eeW kees
es[kej ceveg<e pevce OeejCe kej jlve$ee keer DeejeOevee kejkes mJeeb Deheveer Deelcee ceW ueerve nesles nQ, leye Jes
keeejefnle efme, Meg YeieJeeve keer DeJemLee eehle kej uesles nQ~
pewmee efke cesjs eje jefele eveYemlegefle ceW kene Yeer nwMueeskeeLe&-Fme mebmeej ceW eleske eeCeer Deheves-Deheves kecee&vegmeej eJe=efe kejlee ngDee Deveske ekeej kes
he=LJeer-peue-Deefive-Jeeeg-Jevemheefle Deeefo leg MejerjeW kees OeejCe kejlee jnlee nw~ hegve: keoeefeled hegCeeesie mes
$emeheee&e eehle kejkes ceveg<e pevce OeejCekej mJeeb efvepeelcee ceW ueerve neskej ke=leke=le efMeJecee nes peelee nw
DeLee&led cees#eOeece kees eehle kej ueslee nw, Ssmee peevekej DeMejerjer yeveves kee eelve kejvee eeefnS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej
keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW keeeceeie&Cee veece kee
le=leere DeefOekeej meceehle ngDee~
1. mJejefele ebeYemlegefle (efpevemlees$emeben:)

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 32, 33

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej: / 79

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej:
DeOegvee eesieceeie&Ceeeeb ef$eefJeOeeesefieveeb mJeeefcelJeeefleheeoveee met$eeceJeleee&les

peesieeCegJeeosCe ceCepeesieer Jeefepeesieer keeepeesieer Ceece keOeb YeJeefo ?~~32~~


KeDeesJemeefceeeS ueerS~~33~~
efmeebleefebleeceefCeerkeeeesie veece peerJeeosMeeveeb heefjmhebo mebkeeseefJekeeseue#eCe~ me e #eeeesheMeefceke
Fefle~
keefeoen-Deeb eesie efkeceewoefeke efkeb #eeeesheMeefceke efkeb heeefjCeeefceke efkeb #eeefeke efkeceewheMeefceke
Fefle ? ve leeJeled #eeefeke mebmeeefjpeerJes<eg meJe&kece&Ceecegoesve Jele&ceeves<eg eesieeYeeJeemebieeled, efmes<eg meJe&keceexoeefJejefnles<eg eesiemeeefmlelJeemebbieee~ ve heeefjCeeefceke, #eeefekes GeeMes<eoes<eemebieeled~ veewheMeefceke DeewheMeefcekeYeeJesve cegeefceLeeefiegCemLeeves eesieeYeeJeemebieeled~ ve IeeeflekeceexoemecegodYetle, kesJeefueefve YeieJeefle
#eerCeIeeeflekeceexoes eesieeYeeJeemebieeled~ veeIeeeflekeceexoemecegodYetle, Deeesefieefve Deefhe eesieme meJeemebieeled~
ve Ieeeflekece&Ceeb #eeeesheMecepeefvele, kesJeefueefve eesieeYeeJeemebieeled~ veeIeeeflekece&#eeesheMecepeefvele, le$e meJe&-

DeLe eesieceeie&Cee DeefOekeej


Deye eesieceeie&Cee ceW leerveeW ekeej kes eesie Jeeues peerJeeW kee mJeeefcelJe eefleheeove kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

eesieceeie&Cee kes DevegJeeo mes peerJe ceveeseesieer Jeeveeesieer Deewj keeeeesieer efkeme
keejCe mes neslee nw ?~~32~~
#eeeesheMeefceke ueefyOe mes peerJe ceveeseesieer Jeeveeesieer Deewj keeeeesieer neslee nw~~33~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peerrJe eosMeeW kes mebkeese-efJemehe&Ce ue#eCehe heefjmhebove kee veece eesie nw
Deewj Jen eesie #eeeesheMeefceke neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw-en eesie keee Deewoefeke YeeJe nw, keee #eeeesheMeefceke nw keee heeefjCeeefceke nw,
keee #eeefeke nw DeLeJee keee DeewheMeefceke nw ? eesie #eeefeke lees nes veneR mekelee ,keeeWefke mebmeejer peerJeeW kes meJe& keceeX
kes Goe meefnle Jele&ceeve jnles ngS eesie kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw leLee meJe& keceexoe mes jefnle efmeeW ceW eesie kes
DeefmlelJe kee emebie Deelee nw~ eesie heeefjCeeefceke Yeer veneR nes mekelee nw, keeeWefke Ssmee ceeveves hej #eeefeke ceeveves mes
GlheVe nesves Jeeues mecemle oes<eeW kee emebie Deelee nw~ eesie DeewheMeefceke Yeer veneR nw, keeeWefke DeewheMeefceke YeeJe mes jefnle
efceLeeef iegCemLeeve ceW eesie kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw~ eesie IeeeflekeceeX kes Goe mes GlheVe Yeer veneR nw, keeeWefke
meeesefiekesJeueer ceW IeeeflekeceeX kee Goe #eerCe nesves hej eesie kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw~ DeIeeeflekeceeX kes Goe mes
GlheVe Yeer veneR nw, keeeWefke Jewmee ceeveves mes DeeesefiekesJeueer ceW Yeer eesie kes melJe kee emebie Deelee nw~ eesie IeeeflekeceeX kes
#eeesheMece mes GlheVe Yeer veneR neslee nw, keeeWefke Fmemes Yeer meeesefiekesJeueer ceW leLee Deeesefie ceW #eeeesheMeefcekeer eesie kes
DeYeeJe kee emebie Deelee nw~ eesie DeIeeeflekeceeX kes #eeesheMece mes Yeer GlheVe veneR neslee nw, keeeWefke DeIeeeflekeceeX kes

80 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 33

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

osMeIeeeflemheOe&keeYeeJeeled #eeesheMeceeYeeJeesefmle~ Fob meJe yegew ke=lJee ceveesJeevekeeeeesefieve keLeb YeJevleerefle


he=emet$eb Deeieleced ~
Deme meceeOeeveb efeeles-Mejerjveecekeceexoesve Mejerjeeeesiehegues<eg yeng<eg mebeeb ielmeg Jeeree&vlejeeme
meJe&IeeeflemheOe&keeveecegoeeYeeJesve les<eeb meJeesheMecesve osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve mecegodYeJeeled ueyOe#eeesheMeceJeheosMeb Jeere JeOe&les leodJeere eehe esve peerJeeosMeeveeb mebkeese efJekeese JeOe&les lesve eesie #eeeesheMeefceke
Gees YeJeefle~
eefo eesie Jeeree&vlejee#eeesheMecepeefvele leefn& meeesefiekesJeefueefve eesieeYeeJe emepeles ?
vewleled, GheeejsCe #eeeesheMeefcekeb YeeJeb eehleme Deewoefekeme eesieme le$eeYeeJeefJejesOeeled~
me e eesieefm$eefJeOe-ceveeseesie Jeeveeesie keeeeesieesefle~ ceveesJeie&Ceeee efve<heVeJeceveesJeuecye
ees peerJeme mebkeese-efJekeese me ceveeseesie~ Yee<eeJeie&CeeheguemkebOeeved DeJeuecye peerJeeosMeeveeb mebkeese-efJekeese
me Jeeveeesie~ e elegefJe&OeMejerjeefCe DeJeuecye peerJeeosMeeveeb mebkeese-efJekeese me keeeeesiees veece~
ew Jee $eees Jee eesiee efkeVe YeJeefvle ?
ve, les<eeb eesieeveeb egieheled Je=efeefveef<elJeeled~
les<eeb egieheled Je=efeheueYeles Fefle esled ?
ve, FefveefJe<eeceefleeevlepeerJeeosMeheefjmhevome Fbefew GheueefyOeefJejesOeeled~ ve peerJes eueefle peerJeeosMeeveeb

meJe&Ieeleer Deewj osMeIeeleer mheOe&keeW kee DeYeeJe nesves mes JeneB #eeesheMece YeeJe kee DeYeeJe heeee peelee nw~ en meye ceve ceW
efJekeuhe efJeeej kejkes peerJe ceveeseesieer Jeeveeesieer Deewj keeeeesieer efkeme keejCe mes nesles nw, Ssmee he=e met$e Deeee nw~
Fmekee meceeOeeve kejles nQMejerj veecekece& kes Goe mes Mejerj yeveves kes eesie yengle mes hegueeW kes mebee kees eehle nesves hej Jeeree&vlejee
kece& kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes GoeeYeeJe mes Je GvneR mheOe&keeW kes meJeesheMece mes leLee osMeIeeleer mheOe&keeW kes
Goe mes GlheVe nesves kes keejCe #eeeesheMeefceke kenueeves Jeeuee pees Jeere& (yeue) ye{lee nw, Gme Jeere& kees heekej
peerJe eosMeeW kee mebkeese-efJekeese ye{lee nw~ FmeefueS eesie #eeeesheMeefceke kene ieee nw~
Mebkee-eefo eesie Jeeree&vlejee kece& kes #eeesheMece mes GlheVe neslee nw, lees meeesefiekesJeueer ceW eesie kes
DeYeeJe kee emebie Deelee nw ?
meceeOeeve-Ssmee emebie veneR Deelee nw, keeeWefke eesie #eeeesheMeefceke YeeJe lees Gheeej mes ceevee ieee nw~ JeemleJe
ceW lees eesie Deewoefeke YeeJe ner nw Deewj Deewoefeke eesie kee meeesefiekesJeueer kes DeYeeJe ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~
Jen eesie leerve ekeej kee nw-ceveeseesie, Jeeveeesie Deewj keeeeesie~ ceveesJeie&Cee mes efve<heVe ngS Jeceve
kees DeJeuecyeve kejkes pees peerJe kee mebkeese-efJemleej neslee nw, Jen ceveeseesie nw~ Yee<eeJeie&CeemebyebOeer heguemkebOeeW
kees DeJeuecyeve kejkes pees peerJeeosMeeW kee mebkeese-efJemleej neslee nw, Jen Jeeveeesie nw Deewj pees elegefJe&Oe Mejerj
kees DeJeuecyeve kejkes peerJeeosMeeW kee mebkeese-efJemleej neslee nw, Jen keeeeesie nw~
Mebkee-oes ee leerve eesie Ske meeLe keeeW veneR nesles ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Gvekeer Ske meeLe Je=efe kee efve<esOe nw~
Mebkee-Deveske eesieeW keer Ske meeLe Je=efe heeF& peeleer nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke FefveeW kes efJe<ee mes hejs pees peerJe eosMeeW kee heefjmhevove neslee nw, Gmekee

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 34, 35 DeLe eesieceeie&CeeefOekeej: / 81
mebkeese efJekeeseefveece, efmedeleLecemecees Fle ceOeueeskeeled ueeskeeeb ieefle, peerJeeosMeeveeb mebkeeseefJekeeseeveg-heuebYeeled~
keLeb ceveeseesie #eeeesheMeefceke ?
Geles, Jeeree&vlejeeme meJe&IeeeflemheOe&keeveeb meJeesheMecesve osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve veesFefveeJejCeme
meJe&IeeeflemheOe&keeveecegoe#eesCe les<eeb ewJe meJeesheMecesve osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve ceveheee&hles heee&hleieleme
esve ceveeseesie meceglheeles lesvew<e #eeeesheMeefceke~ Jeeree&vlejeeme meJe&IeeeflemheOe&keeveeb meJeesheMecesve
osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve jmevesefveeJejCeme meJe&IeeeflemheOe&keeveecegoe#eesCe les<eeb ewJe meJeesheMecesve osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve Yee<eeheee&hles:heee&hleieleme mJejveecekeceexoemeefnleme JeeveeesiemeesheuebYeeled #eeeesheMeefceke
Jeeveeesie~ Jeeree&vlejeeme meJe&IeeeflemheOe&keeveeb meJeesheMecesve osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve keeeeesieesheuebYeeled
#eeeesheMeefceke keeeeesie Fefle~
mebeefle Deeesefieveeb JeJemLeeeefleheeoveee eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les-

Depeesieer Ceece keOeb YeJeefo ?~~34~~


KeFeeS ueerS~~35~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-De$e veeefve#eshew DeeesefielJeme hetJe&Jeled eeuevee kele&Jee~ eesiekeejCeMejerjeefokece&Ceeb efvecet&ue#eesCe GlheVelJeeled #eeefekee ueefyOejeesefiekesJeefueveeb YeieJeleeb YeJeefle~

FefveeWs eje GheueefyOe nesves ceW efJejesOe Deelee nw~ peerJeeW kes eueles mecee peerJe eosMeeW kes mebkeese-efJemleej kee
efveece veneR nw, keeeWefke efme nesves kes eLece mecee ceW peye peerJe eneB mes DeLee&led ceOeueeske mes ueeske kes DeeYeeie
kees peelee nw, leye peerJe eosMeeW ceW mebkeese-efJemleej veneR heeee peelee nw~
Mebkee-ceveeseesie #eeeesheMeefceke kewmes nw ?
meceeOeeve-yeleueeles nQ-Jeeree&vlejeekece& kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes melJeesheMece mes Je osMeIeeleer mheOe&keeW kes
Goe mes veesFefveeJejCe kece& kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes Goe#ee mes GvneR mheOe&keeW kes melJeesheMece mes leLee osMeIeeleer
mheOe&keeW kes Goe mes ceveheee&efhle mes heee&hle ngS peerJe kes ceveeseesie GlheVe neslee nw, FmeefueS Gmes #eeeesheMeefceke YeeJe
kenles nQ~ Jeeree&vlejee kece& kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes melJeesheMece mes Je osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes, efpeJnsefveeJejCe
kece& kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes Goe#ee mes Je GvneR kes melJeesheMece mes leLee osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes
Yee<eeheee&efhle mes heee&hle ngS mJej veecekeceexoe meefnle peerJe kes Jeeveeesie heeee peelee nw, FmeefueS Jeeveeesie Yeer
#eeeesheMeefceke nw~ Jeeree&vlejeekece& kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes melJeesheMece mes osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes keeeeesie
heeee peelee nw, FmeefueS keeeeesie Yeer #eeeesheMeefceke nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Deye DeeesefiekesJeefueeeW keer JeJemLee kees yeleueeves nsleg eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe Deeesieer efkeme keejCe mes neslee nw ?~~34~~


#eeefeke ueefyOe mes peerJe Deeesieer neslee nw~~35~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB hej veeeW Deewj efve#esheeW kes eje Deeesefieheves kee hetJe&Jeled keLeve kejvee eeefnS~
eesie kes keejCeYetle Mejerjeefoke keceeX kes efvecet&ue #ee mes GlheVe nesves kes keejCe Deeesieer YeieJevleeW kes #eeefeke ueefyOe nesleer nw~

82 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 36, 37

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb eesieeefOekeejs DeewoefekeeefoYeeJeefveheCehejlJesve elJeeefj met$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs


efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb eesieceeie&Ceeveece
elegLeexefOekeej: meceehle:~

DeLe Jesoceeie&CeeefOekeej:
mebeefle Jesoceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeefveheCeee eMveesejeYeeb met$eeceJeleee&les-

JesoeCegJeeosCe FeflLeJesoes hegefjmeJesoes CeJebgmeeJesoes Ceece keOeb YeJeefo ?~~36~~


eefjeceesnCeeremme keccemme GoSCe FeflLe-hegefjme-CeJegbmeeJesoe~~37~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-efkeceewoefekesve YeeJesve Fefle hebeefJeOeYeeJeeved eMvehesCe ceveefme DeJeOeee& m$eerJesoeoe
keLeb YeJeefvle Fefle keefLeleb eLecemet$es~ SJebefJeOemebMeeefJeveeMeveeLe&cegejmet$eb keefLeleb eerYetleyeefuemetefjJeexCe~
Dele m$eerJesoesoesve m$eerJeso, heg<eJesoesoesve heg<eJeso, vehebgmekeJesoesoesve vehegbmekeJeso Fefle Fces
$eeesefhe Yesoe eeefj$eceesnveereme YeJeefvle~
De$e keefeoen-m$eerJesoJekece&peefveleheefjCeece efkeb m$eerJeso Geles, veecekeceexoepeefvelemleve-peIeve-

Fme ekeej eesieceeie&Cee kes DeefOekeej ceW Deewoefeke Deeefo YeeJeeW kee efveheCe kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej
keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW eesieceeie&Cee veece kee
elegLe& DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe Jesoceeie&Cee DeefOekeej


Deye Jesoceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee efveheCe kejves nsleg eMveesej he mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Jesoceeie&Ceevegmeej peerJe eerJesoer, heg<eJesoer Deewj vehegbmekeJesoer efkeme keejCe mes neslee
nw ?~~36~~
eeefj$eceesnveere kece& kes Goe mes eerJeso, heg<eJeso Deewj vehegbmekeJeso nesles nQ~~37~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keee Deewoefeke YeeJe mes DeLeJee heeBeeW ekeej kes YeeJeeW kees eMvehe ceve ceW
OeejCe kejkes eerJeso Deeefo efkeme keejCe mes nesles nQ, Ssmee eMve Gheeg&e eLece met$e ceW efkeee ieee nw~ Fme ekeej
kes mebMee kee efJeveeMe kejves nsleg eer Yetleyeueer Deeeee& ves Gej met$e kene nw~
Dele: eerJeso kes Goe mes eerJeso GlheVe neslee nw, heg<eJeso kes Goe mes heg<eJeso GlheVe neslee nw Deewj
vehegbmekeJeso kes Goe mes vehegbmekeJeso GlheVe neslee nw, es leerveeW Yeso eeefj$eceesnveere kes nesles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw-eerJeso Jekece& mes GlheVe ngS heefjCeece kees keee eerJeso kenles nQ ee
veecekece& kes Goe mes GlheVe ngS mleve, peebIe, eesefve Deeefo mes efJeefMe Mejerj kees eerJeso kenles nQ ? Mejerj kees lees

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 38, 39

DeLe Jesoceeie&CeeefOekeej: / 83

eesefveefJeefMeMejerjb Jee~ ve leeJeled Mejerjb m$eerJeso eeefj$eceesnesoesve Jesoeveeceglheefeb eheelee Slesve met$esCe
men efJejesOeeled~ MejerjmeefnleeveeceheieleJesolJeeYeeJeee~ ve eLecehe#e, Skeefmceved keee&keejCeYeeJeefJejesOeeled ?
De$e heefjnejefeeles-ve mleve-peIeve-eesefveefJeefMeMejerjb m$eerJesoheeseb efleerehe#e, DeveYegheieceeled~
efkebe veecekeceexoeme eOeevelJece$e~ ve e eLecehe#es keefLeleoes<ees$e, heefjCeeceeled heefjCeeefceve peerJeme
keLebefeled Yesosve SkelJeeYeeJeeled~
kegle ?
eeefj$eceesnveereme Goe keejCeb,keee hegve leogoeefJeefMe m$eerJesomebef%ele peerJe~ lesve heee&esCe
lemeeslheeceevelJeeled ve keee&keejCeYeeJees$e efJedeles~ SJeb Mes<eJesoeesjefhe JeeJeb~
DeheieleJesefove kesve keejCesve Fefle eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les-

DeJeieoJesoes Ceece keOeb YeJeefo ?~~38~~


GJemeefceeeS KeFeeS ueerS~~39~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeesjLe& megiece~ efJeJeef#eleJesoesoesve GheMeceesefCeceee ceesnveereme Deblejb
ke=lJee eLeeeesiemLeeves efJeJeef#eleJesome Goe-GoerjCee-Glke<e&Ce-Deheke<e&Ce-hejeke=eflemebeceCe-efmLeefle-DevegYeeieKeC[wefJe&vee peerJes heguemkebOeeveeceJemLeevecegheMece~ leoeveeR eeJeled peerJeme JesoeYeeJemJehee ueefyOe, lemee

eneB eerJeso cee$e veneR ken mekeles, keeeWefke Jewmee ceeveves hej eeefj$eceesn kes Goe mes JesoeW keer Glheefe kee eheCe
kejves Jeeues Fme met$e mes efJejesOe Deelee nw Deewj Mejerj meefnle peerJeeW kes Deheiele Jesoheves kes DeYeeJe kee Yeer emebie
Deelee nw~ eLece he#e lees yevelee veneR nw, keeeWefke Ske ceW keee&-keejCeYeeJe nesves ceW efJejesOe Deelee nw ?
Fme Mebkee kee heefjnej kejles nQ-mleve, peebIe Deewj eesefve Deeefo mes efJeefMe Mejerj meefnle eerJesohe efleere
he#e eneB veneR yevelee nw, keeeWefke Jewmee mJeerkeej veneR efkeee ieee nw leLee eneB veecekece& kes Goe keer eOeevelee nw Deewj
eLecehe#e ceW keefLele oes<e Yeer eneB GheefmLele veneR nesiee, keeeWefke heefjCeece mes heefjCeeceer keLebefeled efYeVe nesves kes keejCe
SkelJe kee DeYeeJe heeee peelee nw~
eMve-Ssmee kewmes efme neslee nw ?
Gej-keeeWefke eeefj$eceesnveere kee Goe lees keejCe nw Deewj Gmekee Gme keceexoe mes efJeefMe
eerJesoer kenves Jeeuee peerJe keee& nw~ etBefke efJeJeef#ele keceexoe mes Gme heee&e mes efJeefMe Jen peerJe GlheVe
ngDee nw, DeleSJe eneB keejCe-keee& YeeJe efJejesOe kees eehle veneR neslee~ Fmeer ekeej Mes <e oesveeW JesoeW kes efJe<ee
ceW Yeer kenvee eeefnS~
DeheieleJesoer efkeme keejCe mes nesles nQ ? Fme ekeej kes eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

DeheieleJesoer efkeme keejCe mes nesleW nQ ?~~38~~


DeewheMeefceke Je #eeefeke ueefyOe mes peerJe DeheieleJeso nesles nQ~~39~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e oesveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ efJeJeef#ele Jeso kes Goe mes GheMeceesCeer
hej e{kej, ceesnveere kece& kee Deblej kejkes eLeeeesie mLeeve ceW efJeJeef#ele Jeso kes Goe, GoerjCee, Glke<e&Ce,
Deheke<e&Ce, hejeke=efle mebeceCe, efmLeeflekeeC[ke Deewj DevegYeeiekeeC[ke kes efyevee peerJe ceW pees heguemkebOeeW kee DeJemLeeve
neslee nw Gmes GheMece kenles nQ~ Gme mecee peerJe keer pees Jeso kes DeYeeJeheueefyOe nw, Gmemes DeheieleJeso neslee nw~ Fme

84 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 39

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

esve DeheieleJesoes YeJeefle~ lesve DeewheMeefcekeee ueyOes DeheieleJesoes YeJeefle Fefle Geb met$es~
efJeJeef#eleJesoesoesve #ehekeesefCeb Deee DevlejkejCeb ke=lJee eLeeeesiemLeeves efJeJeef#eleJesome heguemkebOeeveeb
efmLeefle-DevegYeeieeYeeb men peerJeeosMesYe efveMes<eeshemejCeb #eees veece~ le$eeslheVepeerJeheefjCeece #eeefeke,
leme ueefyOe #eeefekee ueefyOe:, lemee #eeefekeeee ueyOes Jee DeheieleJesoes YeJeefle~
keefeoen-JesoeYeeJe-ueyOees Skekeeues SJe Glheeceeveees keLeb DeeOeejeOeseYeeJe keee&keejCeYeeJees Jee ?
leme heefjnej efeeles-vewleod JeeJeb, mecekeeuesve Glheeceeveeeebkegjees keee&keejCeYeeJeoMe&veeled,
Ieeslheeew kegMetueeYeeJeoMe&veee~
YeJeleg veece, ef$eJesoJekece&#eesCe YeeJeJesoeYeeJe, keejCeeYeeJeeled keee&meeYeeJemeeefhe veeelJeeled~ efkebleg
GheMeceesCeeb Jekece&mkebOes<eg ef$eJesomebyebefOe<eg melmeg YeeJeJesoeYeeJees ve Ieles, meefle keejCes keeee&YeeJeefJejesOeeled ?
ve, Deew<eOeerveeb Mekeleerveeb DepeerCe&jesefieefCe peerJes eegeeveeb DeecejesiesCe eeflenleMeeerveeb mJekeee&keejCeeveg-heuebYeeled~
De$e Jesoceeie&Ceeeeb S<e efJeMes<ees %eeleJe:-es kesefeled JeJesosve heg<ee: YeeJeJesosve m$eerJesefovees vehegbmekeJesefovees
Jee le SJe GheMeceesefCeb #ehekeesefCeb Jeejes{gb #ecee YeJeefvle ve e JesCe eerJesefovees vehegbmekeJesefovees Jee~ Deefmceved
<edKeC[eieceebLes meJe&$e Jesoceeie&Ceeeeb YeeJeJesoehes#eewJe keLeveceJeievleJeced~
SJeb Jesomeefnleeveeb DeheieleJesoeveeb e mJeeefcelJeefveheCelJesve met$eelegeb ieleb~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb


Jesoceeie&Ceeveece hebeceesefOekeej: meceehle:~
keejCe GheMeceueefyOe mes DeheieleJeso neslee nw en met$e ceW kene ieee nw~
efJeJeef#ele Jeso kes Goe mes #eheke esCeer hej e{kej DevlejkejCe kejkes eLeeeesie mLeeve ceW efJeJeef#ele Jeso
mebyebOeer heguemkebOeeW kes efmLeefle Deewj DevegYeeiemeefnle peerJe eosMeeW mes efveMes<ele:-hetCe&he mes otj nes peeves kees #ee
kenles nQ~ Gme DeJemLee ceW pees peerJe kee heefjCeece neslee nw Jen #eeefeke YeeJe nw~ Gme YeeJe keer ueefyOe kees #eeefeke ueefyOe
kenles nQ~ DeLeJee Gme #eeefeke ueefyOe mes DeheieleJeso neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw-Jeso kee DeYeeJe Deewj Jeso kes DeYeeJe mes nesves Jeeueer ueefyOe es oesveeW peye Ske
ner keeue ceW GlheVe nesles nQ, leye GveceW DeeOeej-DeeOeseYeeJe ee keee&-keejCeYeeJe kewmes yeve mekelee nw ?
Gmekee meceeOeeve kejles nQ-veneR, keeeWefke meceeve keeue ceW GlheVe nesves Jeeues eee Deewj Debkegj ceW keee&
keejCe YeeJe osKee peelee nw leLee Ie keer Glheefe kes keeue ceW ner kegMetue kee DeYeeJe osKee peelee nw~
Mebkee-leerveeW JesoeW mebyebOeer JekeceeX kes #ee mes YeeJeJeso kee DeYeeJe Yeues ner nes, keeeWefke keejCe kes
DeYeeJe mes keee& kee DeYeeJe nesvee Yeer veeemebiele nw~ efkevleg GheMeceesCeer ceW ef$eJeso mebyebOeer heguemkebOeeW kes jnles ngS
YeeJeJeso kee DeYeeJe Ieefle veneR neslee nw, keeeWefke keejCe kes meodYeeJe ceW keee& kee DeYeeJe ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke efpevekeer Meefe osKeer pee egkeer nw, Ssmeer Deew<eefOeeeB peye efkemeer DepeerCe&jesie
meefnle DeLee&led DepeerCe& kes jesieer peerJe kees oer peeleer nQ, leye Gme DepeerCe& jesie mes Gve Deew<eefOeeeW keer Jen Meefe ve
nes peeleer nw Dele: Jes Deheves keee& meefnle keejCehe mes veneR heeF& peeleer nw, Gmeer ekeej eneB Yeer peevevee eeefnS~
Fme ekeej Jesomeefnle peerJeeW kee Deewj Jesojefnle YeieJevleeW kee mJeeefcelJe yeleueeves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Jesoceeie&Cee veece kee hebece DeefOekeej meceehle ngDee~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 40 mes 43 DeLe ke<eeeceeie&CeeefOekeej: / 85

DeLe ke<eeeceeie&CeeefOekeej:
DeOegvee ke<eeeceeie&Ceeeeb ke<eeemeefnlejefnleeveeb mJeeefcelJeeefleheeoveee met$eelegeceJeleee&les

kemeeeeCegJeeosCe keesOekemeeF& ceeCekemeeF& ceeekemeeF& ueesYekemeeF& Ceece


keOeb YeJeefo ?~~40~~
eefjeceesnCeeremme keccemme GoSCe~~41~~
DekemeeF& Ceece keOeb YeJeefo ?~~42~~
GJemeefceeeS KeFeeS ueerS~~43~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-eesOees efefJeOees-JeeesOees YeeJeeesOeesefle~ JeeesOe YeeJeeesOeeslheefeefveefceeJeb~ leod efefJeOeb-kece&Jeb veeskece&Jeb e~ eled kece&Jeb eefl$eefJeOeb-yebOeesoemeJeYesosve~
eleesOeefveefceeveeskece&Jeb vewieceveeeefYeeeesCe ueyOeeesOeJeheosMeb leod efefJeOebmeefeeceefeeb e ~ Sles eesOeke<eeee
eme meefvle me eesOeke<eeeer~ De$e eLecemet$es Deefhe&leeesOeke<eeeer keLeb YeJeefle ? kesve ekeejsCe YeJeleerefle he=e ke=lee~
SJeb Mes<eke<eeeeCeeceefhe JeeJeb~ DeefJeJeef#eleke<eeeeved efveJeee& Deefhe&leke<eee%eeheveeLe&-cegejmet$eceJeleeefjleb~
eeefj$eceesnveereme kece&Ce Goesve peerJe eesOeke<eeeer YeJeefle, Fefle Mes<eeCeeceefhe ke<eeeeCeeb efJe<ees

DeLe ke<eeeceeie&Cee DeefOekeej


Deye ke<eeeceeie&Cee ceW ke<eeejefnle peerJeeW kee mJeeefcelJe efveheCe kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

ke<eeeceeie&Ceevegmeej peerJe eesOeke<eeeer, ceeveke<eeeer, ceeeeke<eeeer Deewj ueesYeke<eeeer


efkeme keejCe mes neslee nw ?~~40~~
eeefj$eceesnveere kece& kes Goe mes peerJe eesOe ke<eeeer Deeefo neslee nw~~41~~
peerJe Deke<eeeer efkeme keejCe mes neslee nw ?~~42~~
DeewheMeefceke Je #eeefeke ueefyOe mes peerJe Deke<eeeer neslee nw~~43~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eesOe kes oes Yeso nQ-JeeesOe Deewj YeeJeeesOe~ YeeJeeesOe keer Glheefe kes
efveefceeYetle Je kees JeeesOe kenles nQ~ Jen JeeesOe oes ekeej kee nw-kece&Je Deewj veeskece&Je~
kece&Je yebOe, Goe Deewj melJe kes Yeso mes leerve ekeej kee nw~
eesOe kes efveefceeYetle efpeme veeskece&Je ves vewiece vee kes DeefYeeee mes eesOe meb%ee eehle keer nw, Jen oes ekeej
kee nw-meefee Deewj Deefee~ es meye eesOeke<eee efpeme peerJe kes nesles nQ, Jen eesOeke<eeeer nQ~ emlegle met$e ceW
en yeele heter ieF& nw efke efJeJeef#ele eesOeke<eeeer kewmes DeLee&led efkeme ekeej mes neslee nw ? Fmeer ekeej mes Mes<e
ke<eeeeW kee Yeer keLeve kejvee eeefnS~ DeefJeJeef#ele ke<eeeeW kee efveJeejCe kejkes efJeJeef#ele ke<eeeeW kee %eeve kejeves
kes efueS Gej met$e DeJeleefjle ngDee nw~
eeefj$eceesnveere kece& kes Goe mes peerJe eesOeke<eeeer neslee nw, Fmeer ekeej Mes<e ke<eeeeW kes eefle Yeer peevevee

86 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 44, 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

%eeleJe~ lesve eesOeke<eeemeesoesve eesOeke<eeeer, ceeveke<eeemeesoesve ceeveke<eeeer, ceeeeke<eeemeesoesve


ceeeeke<eeeer, ueesYeke<eeeesoesve ueesYeke<eeeerefle efmeb YeJeefle~
hetJeexeke<eeeeCeeb kemeeYeeJesve Deke<eeeer YeJeefle Fefle he=emet$eceJeleee& Dees meceeOees Deeeee&osJeeeefj$eceesnveereme GheMecesCe #eesCe e ee GlheVee ueefyOe, leee Deke<eeelJeb efmeeefle, ve Mes<ekece&Ceeb
#eesCeesheMecesCe Jee, lemceeled peerJeme GheMeeceke-#eeefekeueyOees Deveglhees~
SJeb ke<eeefeCeeb Deke<eeefeCeeb e eefleheeovehejlJesve elJeeefj met$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb


ke<eeeceeie&Ceeveece <eesefOekeej: meceehle:~

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej:
mebeefle %eeveceeie&Ceeeeb ueefyOeeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

CeeCeeCegJeeosCe ceefoDeCCeeCeer megoDeCCeeCeer efJeYebieCeeCeer DeeefYeefCeyeesefneCeeCeer megoCeeCeer DeesefnCeeCeer ceCeheppeJeCeeCeer Ceece keOeb YeJeefo ?~~44~~
KeDeesJemeefceeeS ueerS~~45~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-De$e eLecelemleeJeled ceefleDe%eeveme keLeveb efeeles-cele%eevekeejCeb efefJeOeb-

eeefnS~ Dele: eesOeke<eee kes Goe mes eesOeke<eeeer, ceeveke<eee kes Goe mes ceeveke<eeeer, ceeeeke<eee kes Goe
mes ceeeeke<eeeer Deewj ueesYeke<eee kes Goe mes peerJe ueesYeke<eeeer neslee nw, en yeele efme nes peeleer nw~
hetJeexe ke<eeeeW ceW mes efkeme ke<eee kes DeYeeJe mes peerJe Deke<eeeer neslee nw, Ssmee he=e met$e eneB DeJeleefjle
kejkes Deeies Deeeee&osJe meceeOeeve kejles nQeeefj$eceesnveere kece& kes GheMece mes Deewj #ee mes pees ueefyOe GlheVe nesleer nw, Gmeer mes Deke<eeehevee GlheVe
neslee nw~ Mes<e keceeX kes #ee Je GheMece mes Deke<eeehevee GlheVe veneR neslee nw, keeeWefke Gmemes peerJe kes
(leleeeesie) DeewheMeefceke ee #eeefeke ueefyOeeeB GlheVe veneR nesleer nw~
Fme ekeej ke<eeeer Deewj Deke<eeeer peerJeeW kee mJeeefcelJe yeleueeves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW ke<eeeceeie&Cee veece kee "e DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe %eeveceeie&Cee DeefOekeej


Deye %eeveceeie&Cee ceW ueefyOe kees yeleueeves nssleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

%eeveceeie&Ceevegmeej peerJe cele%eeveer, eglee%eeveer, efJeYebie%eeveer, DeeefYeefveyeesefOeke%eeveer,


egle%eeveer, DeJeefOe%eeveer Deewj ceve:hee&e%eeveer efkeme keejCe mes neslee nw ?~~44~~
#eeeesheMeefceke ueefyOe mes peerJe ceefleDe%eeveer Deeefo neslee nw~~45~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB meJe&eLece ceefleDe%eeve kee keLeve kejles nQ-ceefle De%eeve kee keejCe

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 45

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej: / 87

JekeejCeb YeeJekeejCeb e~ le$e JekeejCeb cele%eeveefveefceeJeb, leod efefJeOebkece&veeskece&Yesosve~ kece&


ef$eefJeOeb-yebOeesoemeJeYesosve, DeJeeneJejCeeefoYesosve DeveskeefJeOeb Jee~ veeskece&Jeb ef$eefJeOebmeefeeeefeeeefceeefceefle~ Sles<eeb JeeCeeb ee cele%eeveeslheeoveMeefe leodYeeJekeejCebb~ SlesYe GlheVeb cele%eeveb leod
eme peerJeme Deefmle me cele%eeveer~ SJeb Mes<e%eeveeveeceefhe JeeJeb~
De$e keefeoen-De%eeveefceefle keefLeles efkeb %eeveme DeYeeJees ie=eles DeenesefmJeled ve ie=eles ?
leme meceeOeeveb-ve De$eeYeeJees ie=eles, ceefle%eeveeYeeJes ceeflehetJe&keb egle%eeveb Fleefhe ve Ieles, lele
egle%eeveeYeeJeesefhe YeJesled~ leeesce&efleegleeesjYeeJes meJe&%eeveeveeceYeeJeemebieeled~ %eeveeYeeJes ve oMe&veceefhe mebYeJesled,
ees%ee&veoMe&veeesjveesveeefJeveeYeeJeeled~ %eeveoMe&veeesjYeeJes ve peerJeesefhe, leme leuue#eCelJeeled~ Dele SJe De$e
eled mJe-hejefJeJeskejefnleb heoeLe&%eeveb leosJee%eeveb keLeles~ efJehejerleeeslheeokeefceLeelJeesoesve elheoeLe&efJe<eekeeeveb veeslheeles~ leme heoeLe&me efJe<ees ep%eeveb leosJee%eeveb YeCeles, %eeveheueeYeeJeeled~ lelee
mLebYeeefoefJe<ees eLeeJeieceb eOeevemeeefhe De%eeveb Geles eeveeYeeJeeled efpeveosJeJeeveeveeb~
keLeb cele%eeefveve #eeeesheMeefcekee ueefyOe ?
cele%eeveeJejCeme osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve cele%eeefvelJeesheuebYeeled~ DeeJejCes meleefhe DeeJejCeereme

oes ekeej kee nw-JekeejCe Deewj YeeJekeejCe~ GveceW mes JekeejCe ceefleDe%eeve kee efveefceeYetle Je nw, Jen
kece& Deewj veeskece& kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ kece&JekeejCe leerve ekeej kee nw-yebOekece&Je, Goekece&Je
Deewj melJekece&Je~ DeLeJee en kece&Je DeJeeneJejCe Deeefo kes Yeso mes Deveske ekeej kee nw~ veeskece&Je leerve
ekeej kee nw-meefee veeskece&Je, Deefee veeskece&Je Deewj efcee veeskece&Je~ Fve JeeW keer pees ceefleDe%eeve
kees GlheVe kejves Jeeueer Meefe nw, Jen YeeJekeejCe nw~ Fve meye keejCeeW mes pees ceefleDe%eeve neslee nw, Jen efpeme peerJe
kes heeee peelee nw, Jen ceefle De%eeveer neslee nw~ Fmeer ekeej Mes<e %eeveeW kes efJe<ee ceW Yeer kenvee eeefnS~
eneB keesF& Mebkeekeej kenlee nw efke-De%eeve Ssmee kenves hej keee %eeve kee DeYeeJe enCe efkeee nw ee
%eeve kee DeYeeJe veneR enCe efkeee nw ?
Fme Mebkee kee meceeOeeve kejles nQ -eneB ceefle%eeve kee DeYeeJe Yeer veneR kene pee mekelee nw, keeeWefke
ceefle%eeve kee DeYeeJe ceeveves hej etbefke ceeflehetJe&ke egle%eeve neslee nw FmeefueS egl e%eeve kes Yeer DeYeeJe kee
emebie eehle neslee nw Deewj Ssmee ceevee veneR pee mekelee nw, keeeWefke ceefle Deewj egle oesveeW %eeveeW kes DeYeeJe ceW
meYeer %eeveeW kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw~ %eeve kes DeYeeJe ceW oMe&ve Yeer veneR nes mekelee nw, keeeWefke %eeve Deewj
oMe&ve hejmhej ceW DeefJeveeYeeJeer nQ~ %eeve Deewj oMe&ve kes DeYeeJe ceW peerJe Yeer veneR jnlee, keeeWefke peerJe kee lees
%eeve Deewj oMe&ve ener ue#eCe nw~ eneB mJe-hej efJeJeske mes jefnle pees heoeLe& kee %eeve nesl ee nw, Gmes eneB
De%eeve kene nw~ Deheves eje %eele Jemleg ceW efJehejerle ee GlheVe kejeves Jeeues efceLeelJeesoe kes yeue mes efpeme
heoeLe& kes efJe<ee ceW peerJe kes eeve veneR GlheVe neslee nw, Gme heoeLe& kes efJe<ee ceW pees %eeve neslee nw, Jen
De%eeve kenueelee nw, keeeWefke GmeceW %eeve kee heue veneR heeee peelee nw~
Fmeer ekeej mlebYeeefo heoeLeeX ceW eLeeLe&%eeve kee ee kejlee ngDee Yeer De%eeveer kene peelee nw, keeeWefke Gmekes
efpeve YeieJeeve kes Jeeve ceW eeve kee DeYeeJe nw, Dele: Jen %eeve De%eeve kenueelee nw~
Mebkee-ceefle De%eeveer peerJe kes #eeeesheMeefceke ueefyOe kewmes nes mekeleer nw ?
meceeOeeve-keeeWefke Gme peerJe kes cele%eeveeJejCe kece& kes osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes cele%eeveeefohevee

88 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 46, 47

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

%eeveme SkeosMees eefmceved Goes GheueYeles, leme YeeJeme #eeesheMeceJeheosMees YeJeefle, lele #eeeesheMeefcekelJece%eeveme ve efJeOeles~ DeLeJee %eeveme efJeveeMe #eees veece, leme GheMece SkeosMe#ee, leme #eeesheMecemeb%ee~
le$e %eevece%eeveb Jee Glheeles Fefle #eeeesheMeefcekee ueefyOeeles~
SJeb eglee%eeveb efJeYebie%eeveb, DeeefYeefveyeesefOeke%eeveb egle%eeveb DeJeefOe%eeveb cevehee&e%eeveb Deefhe #eeeesheMeefcekees
YeeJees %eeleJe~ kesJeueb leg Deelceelceve DeeJejCeeveeb osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve #eeeesheMeefcekee ueefyOeYe&Jeefle
Fefle JeeJeb ~
mehleeveeb %eeveeveeb mehlewJeeJejCeeefve efkeVe YeJeefvle ?
ve YeJeefvle, hebe%eeveJeefleefje%eeveevegheuebYeeled~ cele%eeve-eglee%eeve-efJeYebie%eeveeveeceYeeJeesefhe veeefmle,
eLeeecesCe DeeefYeefveyeesefOeke-egleeJeefOe%eeves<eg les<eecevleYee&Jeeled~
mebeefle kesJeue%eeveme mJeeefceeefleheeoveee eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les-

kesJeueCeeCeer Ceece keOeb YeJeefo ?~~46~~


KeFeeS ueerS~~47~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-eLecemet$es eMvehesCe keLevebefkeceewoefekesve DeewheMeefcekesve #eeeesheMeefcekesve
heeefjCeeefcekesve Jee kesJeue%eeefvevees YeJeefvle ?
Sles<eeb eMveeveecegejb keLeeefvleve heeefjCeeefcekesve YeeJesve YeJeefle kesJeue%eeveer YeieJeeved, meJe&peerJeeveeb

heeee peelee nw~ DeeJejCe kes jnles ngS Yeer DeeJejCeere %eeve kee Ske osMe peneB hej Goe ceW heeee peelee nw, Gmeer
YeeJe kees #eeeesheMeefceke veece efoee ieee nw~ FmeefueS De%eeve kees #eeeesheMeefcekehevee efJejesOe kees eehle veneR neslee
DeLeJee %eeve kes efJeveeMe kee veece #ee nw~ Gme #ee kes GheMece kee veece SkeosMe #ee nw~ Gmekes #eeesheMece nesves
hej pees %eeve ee De%eeve GlheVe neslee nw Gmeer kees #eeeesheMeefceke ueefyOe kenles nQ~
Fmeer ekeej eglee%eeve, efJeYebie%eeve, DeeefYeefveyeesefOe%eeve, egle%eeve, DeJeefOe%eeve Deewj ceve:hee&e%eeve kees Yeer
#eeeesheMeefceke YeeJe kenvee eeefnS~ efJeMes<elee en nw efke Fve meye %eeveeW ceW Deheves-Deheves DeeJejCeeW kes osMeIeeleer
mheOe&keeW kes Goe mes #eeeesheMeefceke ueefyOe nesleer nw Ssmee kenvee eeefnS~
Mebkee-Fve meeleeW %eeveeW kes meele ner DeeJejCe keeeW veneR nesles ?
meceeOeeve-veneR nesles nQ, keeeWefke heeBe %eeveeW kes Deefleefje Deve keesF& %eeve veneR heees peeles~ efkevleg Fmemes
cele%eeve, eglee%eeve Deewj efJeYebie%eeve kee DeYeeJe Yeer veneR neslee nw, keeeWefke Gvekee eLeeece mes DeeefYeefveyeesefOeke%eeve,
egle%eeve Deewj DeJeefOe%eeve ceW DevleYee&Je nes peelee nw~
Deye kesJeue%eeve kes mJeeceer kee eefleheeove kejves nsleg eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe kesJeue%eeveer efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~46~~


#eeefeke ueefyOe mes peerJe kesJeue%eeveer nesles nQ~~47~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eLece met$e ceW eMvehe mes keLeve nw-keee Deewoefeke YeeJe mes, keee
DeewheMeefceke YeeJe mes, keee #eeeesheMeefceke YeeJe mes, keee heeefjCeeefceke YeeJe mes peerJe kesJeue%eeveer nesles nQ ?
Fve eMveeW kee Gej osles nQ-heeefjCeeefceke YeeJe mes kesJeue%eeveer YeieJeeve veneR nesles nQ, eefo Ssmee ceevee

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 47

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej: / 89

kesJeue%eeveeslheefeemebieeled~ veewoefekesve, kesJeue%eeveeefleyebefOekeceexoeme leoglheeoveefJejesOeeled~ veewheMeefcekeb,


kesJeue%eeveb, ceesnveereme FJe %eeveeJejCeme GheMeceeYeeJeeled~ ve #eeeesheMeefcekeb kesJeue%eeveb, Demeneeme
kejCe-ece-JeJeOeeveeoerveeb #eeeesheMeefcekelJeefJejesOeeled~
keefeoeMebkeles-meJe&ceefhe %eeveb kesJeue%eevecesJe DeeJejCeefJeieceJeMesve lee efJeefveie&le%eevekeCeeveecegheuebYeeled~
ve ew<ees %eevekeCe kesJeue%eeveeove, peerJes hebeeveeb %eeveeveeceYeeJeeled~ eefo keLesle, les<eeb hebeeveeb %eeveeveeb
DeYeeJees peerJes kegleesJeieceles ?
leme meceeOeeveb efeeles-kesJeue%eeveb ef$ekeeueieesejeMes<eJeheee&eefJe<eesCe DeecesCe FefveeueeskeeefomeeOeveefvejhes#esCe met#ce-otj-meceerheeefoefJeIvemecetnefveceg&esve Deefmle~ Devesve kesJeue%eevesve JeehleeMes<epeerJeeosMes<eg
eceYeeefJe-meeOevemeehes#e-meeeflehe#e-heefjefcele-DeefJeMeoceefle%eeveeoerveeb DeefmlelJeefJejesOeeled~ ve e kesJeue%eevesve
DeJeieleeLex Mes<e%eeveeveeb eJe=efece&vlegb eesiee, efJeMeoeefJeMeoees Ske$e-Deelceefve Skekeeues eJe=efeefJejesOeeled~
DeJeieleeLex<eg hegvejefhe DeJeieces heueeYeeJeee~ kesJeue%eevesveeveJeieles heoeLex S<eeb ceefle%eeveeoerveeb eJe=efe YeJeefle,
Sleoefhe ve JeeJeb leoveJeieleeLee&YeeJeeled~ lelees peerJes ve hebe %eeveeefve, kesJeue%eeveceskecesJe~
ve eeJejCeeefve %eeveceglheeoeefvle, efJeveeMekeeveeb leoglheeoveefJejesOeeled~ lele kesJeue%eeveb #eeeesheMeefcekeb
YeeJeb ueYeles Fefle ve efmeeefle, Sleme meeOevemeehes#eme #eeeesheMeefcekeme kesJeuelJeefJejesOeeled~ ve e Yemceee-

peeSiee, lees meYeer peerJeeW kes kesJeue%eeve keer Glheefe kee emebie Dee peeSiee~ Deewoeefeke YeeJe mes Yeer kesJeue%eeve veneR
neslee nw, keeeWefke kesJeue%eeve kes eefleyebOeke keceexoe mes Gmekeer Glheefe nesves ceW efJejesOe Deelee nw~ kesJeue%eeve
DeewheMeefceke Yeer veneR nw, keeeWefke ceesnveere kece& kes meceeve %eeveeJejCe kee GheMece veneR neslee nw~ kesJeue%eeve
#eeeesheMeefceke Yeer veneR nw, keeeWefke Demenee Deewj kejCe, ece SJeb JeJeOeeve mes jefnle %eeve kees #eeeesheMeefceke
nesves ceW efJejesOe Deelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-mecemle %eeve kesJeue%eeve ner nQ, keeeWefke DeeJejCe kes otj nes peeves mes
De%eeveeW ceW Fmeer mes efvekeueves Jeeues %eeve kes keCe heees peeles nQ Deewj en %eeve kes keCe kesJeue%eeve mes Yeer efYeVe veneR
nQ, keeeWefke peerJe ceW heeBe %eeveeW kee DeYeeJe nw~ eefo kene peees efke peerJe ceW heeBe %eeveeW kee DeYeeJe nw, en efkeme
eceeCe mes peevee peelee nw ?
Fmekee meceeOeeve kejles nQ efke-ef$ekeeueieesej, mecemle JeeW Deewj Gvekeer heee&eeW kees efJe<ee kejves
Jeeuee, DeeceYeeJeer, Fefve Deewj Deeueeskeeefo meeOeveeW mes efvejhes#e, met#ce, otj Deewj meceerheJeleea Deeefo efJeIvemecetn
mes cege kesJeue%eeve neslee nw~ Ssmes kesJeue%eeve mes Jeehle mecemle peerJeeosMeeW ceW eceYeeJeer, meeOeve meehes#e,
meeeflehe#e, heefjefcele Deewj DeefJeMeo ceefle%eeve Deeefo kee DeefmlelJe nesves ceW efJejesOe Deelee nw Deewj kesJeue%eeve mes
DeJeiele heoeLeeX ceW Mes<e%eeveeW keer eJe=efe Yeer veneR nesleer nw, keeeWefke efJeMeo Deewj DeefJeMeo %eeveeW keer Ske Deelcee ceW
Ske keeue ceW eJe=efe nesves ceW efJejesOe Deelee nw Deewj peeves ngS heoeLe& kees hegve: peeveves ceW keesF& heue Yeer veneR nw~
kesJeue%eeve mes ve peeves ngS heoeLeeX ceW ceefle Deeefo %eeveeW keer eJe=efe nesleer nw, Ssmee Yeer veneR ken mekeles, keeeWefke
kesJeue%eeve mes ve peevee ieee nes, Ssmee keesF& heoeLe& ner veneR nw~ FmeefueS peerJe ceW Ske meeLe heeBe %eeve veneR nesles nQ,
kesJeue%eeve Ske Dekesuee ner neslee nw~
leLee DeeJejCe %eeve kees GlheVe veneR kejles nQ, keeeWefke pees efJeveeMeke nw, GvnW Glheeoke ceeveves ceW efJejesOe
Deelee nw~ FmeefueS kesJeue%eeve #eeeesheMeefceke YeeJe kees ner eehle neslee nw Ssmee Yeer veneR nw, keeeWefke #eeeesheMeefceke

90 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 47

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efoleeefiveefJeefveie&leJee<heme DeefiveJeheosMe DeefiveyegefJee& DeefiveJeJenejes Jee Deefmle, DevegheuebYeeled~ lelees ve


Fceeefve %eeveeefve kesJeue%eeveb, lesve keejCesve kesJeue%eeveb ve #eeeesheMeefcekeb~
keefeoen-ve #eeefekeceefhe kesJeue%eeveb, #eees veece DeYeeJe, leme keejCelJeefJejesOeeled ?
Sleeved meJee&ved yegew ke=lJeeb kesJeue%eeveer keLeb YeJeleerefle YeefCeleb he=emet$eb~ lemeesejb eeeled eerYetleyeefuemetefjJee& Deefecemet$es#eeefekeueyOee peerJe kesJeue%eeveer YeJeefle~
keefeoeMebkeles-kesJeue%eeveeJejCeme #ee legeYeeJeheesefmle, lelees ve keee&kej ?
leme meceeOeeveb efeeles-kesJeue%eeveeJejCeme yebOemeJeesoeeYeeJeme DevebleJeere&Jewjeie-mecekelJeoMe&veeefoiegCew egepeerJeme leglJeefJejesOeeled~ efkebe YeeJemeeYeeJelJeb ve efJeOeles, YeeJeeYeeJeees Deveesveb
mJeYeeJesvewJe meJee&lcevee Deeefuebie efmLeleeesheuebYeeled~ ve e GheuebYeceeves efJejesOeesefmle DevegheueefyOeefJe<eeme
leme GheueyOes DeefmlelJeefJejesOeeled~
SJeb %eeveceeie&Ceeeeb mJeeefcelJekeLevelJesve elJeeefj met$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb %eeveceeie&Ceeveece mehleceesefOekeej: meceehle:~


YeeJe meeOevemeehes#e neslee nw, Dele: Gmekes kesJeuehe nesves ceW efJejesOe Deelee nw~ #eej (Yemce) mes {keer ngF& Deefive
mes efvekeues ngS Jee<he kees Deefive veece veneR efoee pee mekelee nw, ve GmeceW Deefive keer yegef GlheVe nesleer nw Deewj ve
GmeceW Deefive kee JeJenej ner neslee nw, keeeWefke Jewmee heeee veneR peelee nw~ DeleSJe es meye ceefle Deeefo %eeve
kesJeue%eeve veneR nes mekeles nQ~ Fme keejCe mes kesJeue%eeve #eeeesheMeefceke Yeer veneR nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-kesJeue%eeve #eeefeke Yeer veneR nQ, keeeWefke #ee lees DeYeeJe kees kenles nQ,
Deewj DeYeeJe kees keejCe nesves ceW efJejesOe Deelee nw ?
Fve meye efJekeuheeW kees ceve ceW peeve kejkes peerJe kesJeue%eeveer efkeme keejCe mes neslee nw ? en eMve efkeee
ieee nw DeLee&led en he=e met$e nw~ Gmekee Gej Deieues met$e ceW eerYetleyeefue Deeeee& ves efoee nw#eeefekeueefyOe mes peerJe kesJeue%eeveer neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw-kesJeue%eeveeJejCe kece& kee #ee legeYeeJehe neslee nw, Dele: Jen keesF& keee&
kejves ceW meceLe& veneR nes mekelee nw ?
Gmekee meceeOeeve kejles nQ-Ssmee veneR mecePevee eeefnS, keeeWefke kesJeue%eeveeJejCe kes yebOe, melJe Deewj
Goe kee DeYeeJe nesves hej DevevleJeere&, Jewjeie, mecekelJe Je oMe&ve Deeefo iegCeeW mes ege peerJe Je kees leg
ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~ otmejer yeele en nw efke YeeJe kee DeYeeJehe nesvee efJejesOe kees eehle veneR neslee nw,
keeeWefke YeeJe Deewj DeYeeJe mJeYeeJe mes ner Ske-otmejs kees meJee&lcehe mes Deeefueieve kejkes efmLele nesles nQ~ pees yeele
heeF& nw GmeceW efJejesOe veneR neslee nw, keeeWefke efJejesOe kee efJe<ee DevegheueefyOe nw, FmeefueS peneB efpeme yeele keer
GheueefyOe nesleer nw, GmeceW efhej efJejesOe kee DeefmlelJe ceeveves ceW ner efJejesOe Deelee nw~
Fme ekeej %eeveceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee keLeve kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW %eeveceeie&Cee veece kee meeleJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 48, 49 DeLe mebececeeie&CeeefOekeej: / 91

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej:
mebeefle mebececeeie&Ceeeeb meeceeefeke-soeshemLeeheveemebecekeejCe%eeheveee eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les-

mebpeceeCegJeeosCe mebpeoes meeceeFe-soesJeeJeCemegefmebpeoes Ceece keOeb


YeJeefo ?~~48~~
GJemeefceeeS KeFeeS KeDeesJemeefceeeS ueerS~~49~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-veecemebece mLeeheveemebece Jemebece YeeJemebeceesefle elegefJe&Oe mebece~
veecemLeeheveemebeceew %eeleew~ Jemebecees efefJeOe-Deeiece-veesDeeieceYesosve~ Deeiece iele~ veesDeeieceefm$eefJeOe%eeekeMejerjveesDeeieceJemebece-YeeefJeveesDeeieceJemebece-leodJeefleefjeveesDeeieceJemebeceYesosve ~ %eeekeMejerjYeeefJeveesDeeieceJemebeceew %eeesles~ leodJeefleefjeJemebecemebecemeeOeve-efheefkee-Deenej-keceb[ueghegmlekeeoerefve~ YeeJemebecees efefJeOe-Deeiece-veesDeeieceYesosve~ Deeiece %eele~ veesDeeieceefm$eefJeOe-#eeefeke
#eeeesheMeefceke DeewheMeefcekeesefle~ Sles<eg mebeceekeejs<eg kesve ekeejsCe mebece YeJeleerefle he=emet$eceeieleb~
SJeb meeceeefeke-soeshemLeeheve Megefmebeleeesjefhe efve#eshe kele&Je~
DeewheMeefceke-#eeefeke-#eeeesheMeefcekeueefyOeefYe peerJe meeceeefeke-soeshemLeeheveeMegefmebelees YeJeefle~

DeLe mebececeeie&Cee DeefOekeej


Deye mebececeeie&Cee ceW meeceeefeke-soeshemLeehevee mebece kes keejCeeW kees yeleueeves nsleg eMveesejhe mes oes
met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

mebececeeie&Ceevegmeej peerJe mebele leLee meeceeefeke-soeshemLeeheveeMegef mebele efkeme


keejCe mes nesles nQ ?~~48~~
DeewheMeefceke, #eeefeke Deewj #eeeesheMeefceke ueefyOe mes peerJe mebele Je meeceeefekesoeshemLeeheveeMegef mebele nesles nQ~~49~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-veecemebece, mLeeheveemebece, Jemebece Deewj YeeJemebece Fme ekeej mebece
eej ekeej kee nw~ veece Deewj mLeehevee mebece %eele nQ~ Jemebece Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej kee
nw~ DeeieceJemebece %eele nw Deewj veesDeeieceJe kes leerve Yeso nQ-%eeekeMejerj veesDeeieceJemebece, YeJe
veesDeeieceJemebece Deewj leodJeefleefje veesDeeieceJemebece~ %eeekeMejerj Deewj YeJe %eele nQ~ leodJeefleefje
veesDeeieceJemebece, %eeekeMejerj Deewj YeJe %eele nQ~ leodJeefleefje veesDeeieceJemebece mebece kes meeOeveYetle
efheefkee, Deenej, keceC[ueg hegmleke Deeefo kees kenles nQ~ YeeJemebece Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej
kee nw~ DeeieceYeeJemebece %eele nw~ veesDeeieceYeeJemebece leerve ekeej kee nw-#eeefeke, #eeeesheMeefceke Deewj
DeewheMeefceke~ Fve mebeceeW kes ekeejeW ceW mes efkeme ekeej mes mebece neslee nw en he=emet$e Deeee nw~
Fmeer ekeej meeceeefeke Deewj soeshemLeeheveeMegef mebeleeW kee Yeer efve#eshe kejvee eeefnS~
DeewheMeefceke, #eeefeke, #eeeesheMeefceke ueefyOeeeW kes eje peerJe meeceeefeke, soeshemLeeheveeMegef mebele nesles nQ~

92 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 49

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

De$e leeJeled DeewheMeefcekeme ue#eCeb keLeleseeefj$eeJejCeme meJeexheMecesve GheMeebleke<eees mebecees YeJeefle, leme mebecemeeslheefe GheMeefcekeeueyOesee~
eeefj$eeJejCeme #eesCe eme mebecemeeslheefe, leme mebeceme #eeefekee ueefyOe~ elegmebpJeueve-veJeveeske<eeeeCeeb
osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve e mebece Glheeles leme #eeeesheMeefcekee ueefyOe keLeles~
elegmebpJeueve-veJeveeske<eeeeCeeb mheOe&keeveeb Goeme keLeb #eeesheMeceJeheosMe efeeles ?
meJe&IeeeflemheOe&keeefve DevebleiegCenerveeefve YetlJee osMeIeeeflemheOe&kelJesve heefjCece Goeceeieefvle, les<eecevevleiegCenervelJeb #eees veece~ osMeIeeeflemheOe&kemJehesCeeJemLeevecegheMece~ leeYeeb #eeesheMeceeYeeb mebegeesoe #eeesheMecees
veece~ lele meceglheVe mebeceesefhe lesve #eeeesheMeefceke~
SJeb meeceeefekeme soeshemLeeheveemebeceme eeefhe ue#eCeb eesjefhe mebeceees ef$eefJeOee ueyOee keefLelee~
YeJeleg veece Sleees mebeceees #eeeesheMeefcekee ueefyOe, veewheMeefcekee #eeefekee e, DeefveJe=efekejCeiegCemLeeveeogheefj SleeesjYeeJeeled~ ve eeOemleveehetJe&kejCeeefveJe=efekejCeiegCemLeeveees #ehekeesheMeecekeees eeefj$eceesnveereme #eheCee GheMeecevee Jee Deefmle esve Sleees #eeefekee GheMeeefcekee Jee ueefyOeYe&Jesled ?
vewleod JeeJeb, #ehekeesheMeecekeeefveJe=efeiegCemLeevessefhe ueesYemebpJeueveJeefleefjeeMes<eeeefj$eceesnveereme
#eheCeesheMeeceveoMe&vesve le$e #eeefekeesheMeeefcekeeueyOees mebYeJeesheuebYeeled~ DeLeJee #ehekeesheMeecekeehetJe&kejCeiegCemLeeve-

GveceW mes eneB DeewheMeefceke mebece kee ue#eCe kenles nQ-eeefj$eeJejCe kece& kes meJeexheMece mes GheMeevleke<eee iegCemLeeve ceW mebece neslee nw~ FmeefueS DeewheMeefceke ueefyOe mes mebece keer Glheefe kener nw~ etBefke
eeefj$eeJejCe kece& kes #ee mes Yeer efpemekes mebece keer Glheefe nesleer nw, Gme mebece keer #eeefeke ueefyOe nesleer nw~ eejeW
mebpJeueve ke<eeeeW Deewj veew veeske<eeeeW kes osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes efpeme mebece keer Glheefe nesleer nw, Gmekeer
#eeeesheMeefceke ueefyOe meb%ee heeF& peeleer nw~
Mebkee-eej mebpJeueve Deewj veJe veeske<eeeeW kes mheOe&keeW kes Goe kees #eeesheMece veece keeeW efoee ieee nw ?
meceeOeeve-meJe&Ieeleer mheOe&ke DevevleiegCes nerve neskej Deewj osMeIeeleer mheOe&keeW ceW heefjCele neskej Goe ceW
Deeles nQ~ Gve meJe&Ieeleer mheOe&keeW kee DevevleiegCenervehevee ner #ee kenueelee nw Deewj Gvekee osMeIeeleer mheOe&keeW kes
he mes DeJemLeeve nesvee GheMece nw~ GvneR #ee Deewj GheMece mes mebege Goe #eeesheMece kenueelee nw~ Gmeer
#eeesheMece mes GlheVe mebece Yeer Fmeer keejCe #eeeesheMeefceke neslee nw~
Fmeer ekeej meeceeefeke Deewj soeshemLeehevee mebece kee Yeer ue#eCe peevevee eeefnS, oesveeW mebeceeW ceW leerve
ekeej keer ueefyOeeeB kener ieF& nQ~
Mebkee-meeceeefeke Deewj soeshemLeeheveeMegef mebeleeW kes #eeesheMece ueefyOe Yeues ner nes, efkevleg Gvekes
DeewheMeefceke Deewj #eeefeke ueefyOe veneR nes mekeleer nw, keeeWefke DeefveJe=efekejCe iegCemLeeve mes Thej Fve mebeceeW kee
DeYeeJe heeee peelee nw Deewj veeres kes DeLee&led DehetJe&kejCe Deewj DeefveJe=efekejCe Fve oes #eheke Je GheMeeceke
iegCemLeeveeW ceW eeefj$eceesnveere keer #eheCee Je GheMeecevee nesleer veneR nw, efpememes Ge mebeleeW kes #eeefeke Je
DeewheMeefceke ueefyOe mebYeJe nes mekes ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke #eheke Je GheMeecekemebyebOeer DeefveJe=efekejCe iegCemLeeve ceW
Yeer ueesYe mebpJeueve mes Deefleefje DeMes<e eeefj$eceesnveere kee #eheCe Je GheMeceve kes osKes peeves mes JeneB #eeefeke Je
DeewheMeefceke ueefyOeeeW keer GheueefyOe mebYeJe nw~ DeLeJee #eheke Deewj GheMeeceke mebyebOeer DehetJe&kejCe kes eLece mecee

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 50, 51

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej: / 93

eLecemeceeeYe=efle Gheefj meJe&$e #eeefekeewheMeefcekemebeceueyOee mebefle SJe~


kegle ?
eejyOeeLecemeceeeYe=efle mleeskemleeske#eheCeesheMeecevekeee&efve<heefeoMe&veeled~ eeflemeceeb keee&efve<hees efJevee
ejcemecees ewJe efve<heeceevekeeee&vegheuebYeee~
keLeceskeme eeefj$eme $eees YeeJee YeJeefvle ?
vewleod JeeJeb, Skemeeefhe efe$ehelebieme yengJeCe&oMe&veeled~
leelhee&cesleled-GheMeceesCeejesnkeeveeb GheMeceeeefj$eb, #ehekeesCeejesnkeeveeb #ehekeeeefj$eb Fefle ceveceeves
meeceeefeke-soeshemLeeheveees ef$eefJeOee Deefhe ueyOee mebYeJeefvle Fefle %eeleJeb~
heefjnejMegefmebeefceveeb mebeleemebeleeveeb e #eeeesheMeefcekeueefyOeeefleheeoveee eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les-

heefjnejmegefmebpeoes mebpeoemebpeoes Ceece keOeb YeJeefo ?~~50~~


KeDeesJemeefceeeS ueerS~~51~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-De$eeefhe veeefve#esheeveeefele hetJe&Jeled eeuevee kele&Jee~ elegmebpJeueve-veJeveeske<eeeeCeeb
meJe&IeeeflemheOe&keeveecevevleiegCenevee #eeb ielJee osMeIeeeflelJesve GheMeeblemheOe&keeveecegoesve heefjnejMegefmebeceeslhees
#eeeesheMeefcekeeueyOes heefjnejMegefmebecees YeJeefle~ elegmebpJeueveveJeveeske<eeeeCeeb #eeesheMecemebef%ele-

mes ueskej Thej meJe&$e #eeefeke Deewj DeewheMeefceke mebeceueefyOeeeB nQ ner~


eMve-kewmes nQ ?
Gej-keeeWefke, Ge iegCemLeeve kes eejbYe nesves kes eLece mecee mes ueskej Lees[s-Lees[s #eheCe Deewj
GheMeecevehe keee& keer efve<heefe osKeer peeleer nw~ eefo eleske mecee keee& keer efve<heefe ve nes lees Debeflece mecee ceW
Yeer keee& hetje neslee ngDee veneR heeee pee mekelee nw~
Mebkee-Ske ner eeefj$e kes DeewheMeefcekeeefo leerve YeeJe kewmes nesles nQ ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke efpeme ekeej Ske efe$e ceW helebiee DeLee&led yengJeCe& he#eer kes
yengle mes JeCe& osKes peeles nQ, Gmeer ekeej Ske ner eeefj$e veevee YeeJeeW mes ege nes mekelee nw~
leelhee& en nw efke-GheMeceesCeer hej e{ves Jeeues cegefveeeW kes GheMeceeeefj$e neslee nw Deewj #ehekeesCeer hej
e{ves Jeeues cenecegefveeeW kes #eeefekeeeefj$e neslee nw, Ssmee ceeveves hej meeceeefeke Deewj soeshemLeehevee oesveeW ekeej
kes mebece ceW leerveeW ekeej keer ueefyOeeeB mebYeJe nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Deye heefjnejMegefmebeefceeeW keer SJeb mebeleemebele peerJeeW keer #eeeesheMeefceke ueefyOe kee eefleheeove kejves nsleg
eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe heefjnejMegefmebele Deewj mebeleemebele efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~50~~


#eeeesheMeefceke ueefyOe mes peerJe heefjnejMegefmebele Je mebeleemebele nesles nQ~~51~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Yeer vee Deewj efve#esheeW kee Deeee ueskej hetJe&Jeled eeueveekeLeve kejvee eeefnS~ eej mebpJeueve Deewj veJe veeske<eeeeW kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes DevevleiegCeer neefve eje
#ee kees eehle neskej osMeIeeleerhe mes GheMeevle ngS mheOe&keeW kes Goe mes heefjnejMegefmebece keer Glheefe

94 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 52, 53

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve mebeceemebeceeslhees #eeesheMeceueyOes mebeceemebece~


keefeoen-$eeesoMeeveeb eke=leerveeb osMeIeeeflemheOe&keeveecegoe mebeceueefyOeefveefcee keLeb mebeceemebecelJeb
eefleheeles ?
leme meceeOeeveb-eleeKeeveeJejCe meJe&IeeeflemheOe&keeveecegoesve eeflenleelegmebpJeueveeefoosMeIeeeflemheOe&keeveecegoeme mebeceemebeceb cegkelJee mebeceeslheeoves DemeceLe&lJeeled~
met#cemeebhejeefeke-eLeeKeelemebeleeveeb mJeeefcelJeefveheCeee met$eeceJeleee&les-

megngcemeebhejeFemegefmebpeoes penekeKeeoefJenejmegefmebpecees Ceece keOeb


YeJeefo ?~~52~~
GJemeefceeeS KeFeeS ueerS~~53~~
efm eeb leef ebleeceefCeerkee-GheMeeceke-#ehekemet# cemeebhejeef ekeiegC emLeeveees met #cemeebhejeefekeMegefmebecemeesheuebYeeled GheMeefcekeeee #eeefekeeee ueyOes met#cemeebhejeefekeMegefmebecees YeJeefle~ GheMeeble#eerCeke<eeeeefo<eg eLeeKeeleefJenejMegefmebeceesheuebYeeled GheMeeefcekeeee #eeefekeeee ueyOes eLeeKeeleefJenejMegefmebecees YeJeefle~

nesleer nw, FmeerefueS #eeeesheMeefceke ueefyOe mes heefjnejMegefmebece neslee nw~ eej mebpJeueve Deewj veJe veeske<eeeeW
kes #eeesheMece meb%ee Jeeues osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes mebeceemebece keer Glheefe nesleer nw, FmeerefueS
#eeesheMece ueefyOe mes mebeceemebece neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw -eej mebpJeueve Deewj veJeveeske<eee, Fve lesjn eke=efleeeW kes osMeIeeleer
mheOe&keeW kee Goe lees mebece keer eeefhle ceW efveefcee neslee nw, Jen mebeceemebece kes efveefceeheves kees kewmes eehle
kej mekelee nw ?
Gmekee meceeOeeve osles nQ-veneR, keeeWefke eleeKeeveeJejCe kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes Goe mes efpeve eej
mebpJeueveeefoke kes osMeIeeleer mheOe&keeW kee Goe eeflenle nes ieee nw, Gme Goe ceW mebeceemebece kees es[kej
mebece GlheVe kejves keer meeceLe& veneR nesleer nw~
Deye met#cemeehebjeefeke Deewj eLeeKeelemebeleeW kee mJeeefcelJe efveheCe kejves nsleg oes met$eeW kee DeJeleej
efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

met#cemeechejeefekeMegefmebele Deewj eLeeKeeleefJenejMegefmebele peerJe efkeme keejCe


mes nesles nQ~~52~~
DeewheMeefceke Deewj #eeefeke ueefyOe mes peerJe met#cemeechejeefekeMegefmebele Deewj
eLeeKeeleefJenejMegefmebele nesles nQ~~53~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-GheMeeceke Deewj #eheke oesveeW ekeej kes met#cemeechejeefeke iegCemLeeveeW ceW
met#cemeechejeefekeMegefmebece keer eeefhle nesleer nw, FmeerefueS DeewheMeefceke Je #eeefeke ueefyOe mes met#cemeechejeefeke
Megef mebece neslee nw~ GheMeevleke<eee, #eerCeke<eee Deeefo iegCemLeeveeW ceW eLeeKeeleefJenejMegefmebece keer eeefhle
nesves mes DeewheMeefceke Je #eeefeke ueefyOe mes eLeeKeeleefJenejMegefmebece neslee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 54, 55 DeLe mebececeeie&CeeefOekeej: / 95
De$eeefhe GheMeceesCeejesnkeeveeb DeewheMeefcekeeueefyOe%ee&eles, #ehekeesCeejesnkeeveeb #eeefekee ueefyOee cevleJee~
Demebeleeveeb ueefyOeeefleheeoveee eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les-

Demebpeoes Ceece keOeb YeJeefo ?~~54~~


mebpeceIeeoerCeb kecceeCecegoesCe~~55~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-DeeleeKeeveeJejCeme Goe SJe Demebeceme nsleg, mebeceemebeceeefle<esOecegKesve
meJe&mebeceIeeeflelJeeled lele mebeceIeeeflekece&Ceecegoesve keLeb Ieles ?
Fefle eMves meefle meceeOeeveb efeeles-vewleod JeeJeb, Flejs<eeceefhe eeefj$eeJejCeereeveeb kece&Ceecegoesve efJevee
DeeleeKeeveeJejCeme osMemebeceIeeleves meeceLee&YeeJeeled~
mebecees veece peerJemJeYeeJe, lelees ve me Devew efJeveeMeles, leodefJeveeMes peerJeJemeeefhe efJeveeMeemebieeled ?
ve, GheeesiemesJe mebeceme peerJeme ue#eCelJeeYeeJeeled~
ue#eCeme efkeb ue#eCeced ?
emeeYeeJes JemeeYeeJees YeJeefle leeme ue#eCeb, eLee hegueJeme hejmeiebOemheMee&, peerJeme
Gheeesie~ lemceeled ve mebeceeYeeJesve peerJeJemeeYeeJees YeJeefle~

eneB Yeer GheMeceesCeer hej e{ves JeeueeW kes DeewheMeefceke ueefyOe nesleer nw Ssmee peevee peelee nw leLee #ehekeesCeer
hej e{ves JeeueeW kes #eeefeke ueefyOe nesleer nw, Ssmee ceevevee eeefnS~
Deye Demebele peerJeeW keer ueefyOe yeleueeves nsleg eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe Demebele efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~54~~


mebece kes Ieeleer keceeX kes Goe mes peerJe Demebele nesles nQ~~55~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeeleeKeeveeJejCe ke<eee kee Goe ner Demebece kee nsleg nw, keeeWefke Jen
mebeceemebece kes eefle<esOe kes eje mecemle mebece kee Ieeleer nw~ Dele: mebeceIeeleer keceeX kes Goe mes peerJe Demebele
neslee nw Ssmee kenvee kewmes Ieefle neslee nw ?
Ssmee eMve nesves hej Gmekee meceeOeeve kejles nQSsmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Deve Yeer eeefj$eeJejCe keceeX kes Goe kes efyevee Dekesues DeeleeKeeveeJejCe
ceW osMemebece kees Ieele kejves keer meeceLe& veneR nesleer nw~
Mebkee-mebece peerJe kee mJeYeeJe nw, FmeefueS Jen Deve kes eje efJeve veneR efkeee pee mekelee nw,
keeeWefke Gmekee efJeveeMe nesves hej peerJeJe kes efJeveeMe kee Yeer emebie eehle neslee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke efpeme ekeej Gheeesie peerJe kee ue#eCe ceevee ieee nw, Gme ekeej mebece peerJe
kee ue#eCe veneR neslee nw~
Mebkee-ue#eCe kee keee ue#eCe nw ?
meceeOeeve-efpemekes DeYeeJe ceW Je kee Yeer DeYeeJe nes peelee nw, Jener Gmekee ue#eCe nw~ pewmes hegodieue Je kee ue#eCe he, jme, iebOe Deewj mheMe& nw Deewj peerJe kee ue#eCe Gheeesie nw~ DeleSJe mebece kes
DeYeeJe ceW peerJe Je kee DeYeeJe veneR neslee nw~

96 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 56, 57

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eLeceiegCemLeeveeoejYe elegLe&iegCemLeevehee&vlee peerJee Demebelee YeJeefvle Fefle %eeleJeb~


SJeb mebececeeie&Ceeeeb ueefyOeeefleheeovehejlJesve Deew met$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs


efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mebececeeie&Ceeveece
DeceesefOekeej: meceehle:~

DeLe oMe&veceeie&CeeefOekeej:
DeOegvee oMe&veceeie&Ceeeeb ef$eefJeOeoMe&veJeleeb mJeeefcelJeeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

obmeCeeCegJeeosCe ekeKegobmeCeer DeekeKeggobmeCeer DeesefnobmeCeer Ceece keOeb


YeJeefo ?~~56~~
KeDeesJemeefceeeS ueerS~~57~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Goes helevekeeues meJe&IeeeflemheOe&keeveeb eovebleiegCenervelJeb me les<eeb #eees veece,
osMeIeeeflemheOe&keeveeb mJehesCe eoJemLeeveb me GheMeceleogYeeiegCemeceefvJelee#ego&Me&veeJejCeerekece&mkebOeefJeheekepeefvelepeerJeheefjCeece ueefyOeefjefle ie=nerleJee #eeeesheMeefcekee~ Dee#ego&Me&veeJejCeereme osMeIeeeflemheOe&keeveecegoesve

eLece iegCemLeeve mes ueskej elegLe&iegCemLeeve hee&vle peerJe Demebele ner nesles nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
Fme ekeej mebececeeie&Cee ceW ueefyOeeeW kee eefleheeove kejves Jeeues Dee" met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej
keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW mebececeeie&Cee veece kee
Dee"JeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe oMe&veceeie&Cee DeefOekeej


Deye oMe&veceeie&Cee ceW leerve ekeej kes oMe&ve kees eehle peerJeeW kee mJeeefcelJe eefleheeove kejves nsleg oes met$e
DeJeleefjle nes jns nQmet$eeLe&-

oMe&veceeie&Ceevegmeej peerJe e#egoMe&veer, Dee#egoMe&veer Je DeJeefOeoMe&veer efkeme keejCe mes


nesles nQ ?~~56~~
#eeeesheMeefceke ueefyOe eehle peerJe e#egoMe&veer, Dee#egoMe&veer Deewj DeJeefOeoMe&veer nesles
nQ~~57~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Goe ceW heleve kes mecee ceW meJe&Ieeleer mheOe&keeW kee pees DevevleiegCe nervehevee
nes peelee nw, Jener Gvekee #ee nw Deewj osMeIeeleer mheOe&keeW kee mJehe mes pees DeJemLeeve nw, Jener GheMece nw~ #ee
Deewj GheMecehe Fve oes iegCeeW mes ege e#egoMe&veeJejCeere kece& kes mkebOeeW kes Goe mes GlheVe ngS peerJeheefjCeece

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 57

DeLe oMe&veceeie&CeeefOekeej: / 97

Dee#ego&Me&veb YeJeleerefle ke=lJee #eeeesheMeefcekeee ueyOee Dee#ego&Me&veefceefle eeseb~ DeJeefOeoMe&veeJejCeereme


osMeIeeeflemheOe&keeveecegoepeefveleueyOes DeJeefOeoMe&veer YeJeleerefle #eeesheMeefcekeeee ueyOes DeJeefOeoMe&veer efveefo&~
keefeoen-ve oMe&veceefmle, efJe<eeeYeeJeeled~ ve yeeeeLe&meeceeveenCeb oMe&veb, kesJeueoMe&veme DeYeeJeemebieeled~ efkebekesJeue%eevesve ef$ekeeueieesejevebleeLe&Je_peveheee&emJehes<eg meJe&Jes<eg DeJeieles<eg kesJeueoMe&veme
efJe<eeeYeeJeeled~ ve e ie=nerlecesJe ie=Cneefle kesJeueoMe&veb, ie=nerleenCes heueeYeeJeeled ?
leme meceeOeeveb efeeles-Deefmle oMe&veb, met$es Dekece&efveoxMeeled~ ve eemeefle DeeJejCeeres DeeJeejkeceefmle,
Deve$e leLeevegheuebYeeled~ ve eesheeejsCe oMe&veeJejCeefveosxMe, cegKemeeYeeJes Gheeejeveghehees~ ve eeJejCeereb
veeefmle, e#ego&Me&veer Dee#ego&Me&veer DeJeefOeoMe&veer #eeeesheMeefcekeeee ueyOes kesJeueoMe&veer #eeefekeeee ueyOes
Fefle leoefmlelJeeefleheeoveefpeveJeeveoMe&veeled~ leLeeefn

SDees ces memmeoes Dehhee, CeeCeobmeCeuekeKeCees~


mesmee ces yeeefnje YeeJee, meJJes mebpeesieuekeKeCee~~1~~
Demejerje peerJeIeCee, GJepegee obmeCes e CeeCes e ~
meeeejceCeeeejb, uekeK eCeces eb leg ef meeCeb 1~~2~~
kee veece #eeeesheMeefceke ueefyOe nw, Ssmee enCe kejvee eeefnS~ Dee#egoMe&veeJejCeere osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes
Dee#egoMe&ve neslee nw, Ssmee mecePekej #eeeesheMeefceke ueefyOe mes Dee#egoMe&ve neslee nw, Ssmee kene ieee nw~
DeJeefOeoMe&veeJejCeere kes osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes GlheVe ngF& ueefyOe mes peerJe DeJeefOeoMe&veer neslee nw,
FmeefueS #eeeesheMeefceke ueefyOe mes DeJeefOeoMe&ve kene ieee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-oMe&ve veneR nw, keeeWefke Gmekee keesF& efJe<ee veneR nw~ yeee heoeLeeX mebyebOeer
meeceeve kees enCe kejvee oMe&ve veneR nw, keeeWefke Jewmee ceeveves hej kesJeueoMe&ve kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw,
Fmekee keejCe en nw efke peye kesJeue%eeve kes eje ef$ekeeueieesej Devevle DeLe& Deewj Jebpeve heee&e mJehe mecemle
JeeW kees peeve uesves hej kesJeueoMe&ve kes efueS keesF& efJe<ee ner veneR jnlee nw Deewj kesJeue%eeve kes eje enCe efkeS
ieS heoeLe& kees ner kesJeueoMe&ve enCe kejlee nw, Ssmee veneR nw, keeeWefke enCe efkees iees heoeLe& kes hegve: enCe
kejves kee keesF& heue veneR nw ?
Deye eneB Ge Mebkee kee meceeOeeve kejles nQ-oMe&ve kee DeefmlelJe nw, keeeWefke met$e ceW Dee" keceeX kee
efveoxMe efkeee ieee nw Deewj DeeJejCeere kes DeYeeJe ceW DeeJeejke nes veneR mekelee nw, keeeWefke Deve$e Jewmee heeee veneR
peelee~ oMe&veeJejCe kee efveoxMe Gheeej mes efkeee ieee nw, en Yeer veneR ken mekeles, keeeWefke cegKe Jemleg kes DeYeeJe
ceW Gheeej keer Gheheefe veneR yeveleer Deewj DeeJejCeere veneR nw, mees yeele Yeer veneR nw, keeeWefke #eeeesheMeefceke ueefyOe mes
e#egoMe&veer, Dee#egoMe&veer Deewj DeJeefOeoMe&veer leLee #eeefekeueefyOe mes kesJeueoMe&veer nesles nQ Fme ekeej kes DeefmlelJe
kee eefleheeove kejves Jeeues efpeve YeieJeeve kes Jeeve osKes peeles nQ~ Fmekee mheerkejCeieeLeeLe&-%eeve Deewj oMe&vehe ue#eCe Jeeuee cesje Deelcee ner Ske Deewj Meeele nw~ Mes<e mecemle mebeesiehe
ue#eCe Jeeues heoeLe& cegPemes yeee nQ~~1~~
pees DeMejerj DeLee&led keee jefnle nQ, Meg peerJe eosMeeW mes IeveerYetle nQ, oMe&ve Deewj %eeve ceW Deveekeej Je
meekeej Gheeesie mes Gheege nQ, Jes efme nQ~ en efme peerJeeW kee ue#eCe nQ~~2~~
1. <edKeC[eiece (OeJeuee erkee meceefvJele) heg. 7, he=. 98~

98 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 57

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fleeeghemebnejmet$eoMe&veee~
DeeieceeceeCesve YeJeleg veece oMe&veme DeefmlelJeb ve egkelee Fefle esled ?
ve, egefeefYe Deeieceme yeeOeeYeeJeeled~ ve ewJeb meefle oMe&vemeeYeeJe:, yeeeeLee&ved cegkelJee leme
DevlejbieeLex Jeeheejeled~ ve e kesJeue%eevecesJe MeefeemebegelJeeled yeefnjblejbieeLe&heefjsokeb, %eeveceelceJeme
heee&e leme heee&eme heee&eeYeeJeeled~ YeeJes Jee DeveJemLee Deeieefle, DeJemLeevekeejCeeYeeJeeled~ lemceeled
Deblejbieesheeesieeled yeefnjbieesheeesiesve he=LeiYetlesve YeefJeleJeceveLee meJe&%elJeeveghehees~ Deblejbieyeefnjbieesheeesiemebef%eleefMeefeege Deelcee Sef<eleJe~
keefeoenpeb meeceCCeiienCeb YeeJeeCeb CesJe ke Deeeejb~
DeefJemesefmeotCe Des obmeCeefceefo YeCCeos meceS~~
leme meceeOeeveb-ve e Slesve met$esCe Gheeg&eb JeeKeeveb efJeOeles, De$e ieeLeeeeb eegemeeceeveMeyome
DeelceeLex enCeeled~ ve e peerJeme meeceevelJeceefmeb, efveecesve efJevee efJe<eeerke=leef$ekeeueieesejevebleeLe&-Jebpeveheee&eesheefeleyeeeeblejbieeCeeb le$e meeceevelJeeefJejesOeeled~
YeJeleg veece meeceevesve oMe&veme efmeef kesJeueoMe&veme efmeefe, ve Mes<eoMe&veeveeb~ leLeeefnekeKetCe peb heeemeefo efommeefo leb ekeKegobmeCeb JeWefle~
efomme e peb mejCeb CeeeJJeb leb DeekeKet efe~~1~~

Fme ekeej Deveske Ghemebnej met$eeW kes osKeves mes Yeer ener efme neslee nw efke en oMe&ve nw~
Mebkee-Deeiece eceeCe mes oMe&ve kee DeefmlelJe Yeues ner nes, efkevleg egefe mes lees oMe&ve kee DeefmlelJe efme
veneR neslee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke egefeeeW mes Deeiece yeeefOele veneR neslee nw~ Fme ekeej Deeiece Deewj egefe mes oMe&ve kee
DeefmlelJe efme nesves hej Gmekee DeYeeJe veneR ceevee pee mekelee nw, keeeWefke oMe&ve kee Jeeheej yeee heoeLeeX kees es[kej
Devlejbie Jemleg ceW neslee nw~ eneB en veneR ken mekeles efke kesJeue%eeve ner oes MeefeeeW mes mebege nesves kes keejCe yeefnjbie Deewj
Deblejbie oesveeW JemlegDeeW kee heefjsoke nw keeeWefke %eeve mJeeb Deelce Je keer Ske heee&e nw Deewj Ske heee&e ceW otmejer heee&e
nesleer veneR nw~ eefo heee&e ceW Yeer Deewj heee&e ceeveer peees lees DeJemLeeve kee keessF&keejCe ve nesves mes DeveJemLee oes<e GlheVe neslee
nw~ FmeefueS Deblejbie Gheeesie mes yeefnjbie Gheeesie kees he=LeiYetle ner nesvee eeefnS, DeveLee meJe&%elJe keer Gheheefe veneR yeve
mekeleer nw~ DeleSJe Deelcee kees Deblejbie Gheeesie Deewj yeefnjbie Gheeesie Ssmeer oes MeefeeeW mes ege ceevevee DeYeer efme neslee nw~
Ssmee ceeveves hej keesF& Mebkee kejlee nwieeLeeLe&-JemlegDeeW kee Deekeej ve kejkes Je heoeLeeX ceW efJeMes<elee ve kejkes pees meeceeve kee enCe efkeee
peelee nw Gmes ner Meee ceW oMe&ve kene nw~~
Gmekee meceeOeeve kejles nQ-Fme met$e mes emlegle JeeKeeve efJe Yeer veneR he[lee, keeeWefke Ge ieeLee ceW
meeceeve Meyo kee eeesie Deelce-heoeLe& kes DeLe& ceW efkeee ieee nw Deewj peerJe kee meeceevehevee Deefme Yeer veneR
nw, keeeWefke efveece kes efyevee %eeve kes efJe<eeYetle efkees iees ef$ekeeueieesej Devevle DeLe& Deewj Jebpeve heee&eeW mes
mebefele yeefnjbie Deewj Deblejbie heoeLeeX kee peerJe ceW meeceevehevee ceeveves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
Mebkee-Fme ekeej meeceeve mes oMe&ve keer efmeef Deewj kesJeueoMe&ve keer efmeef Yeues nes peees, efkevleg Gmemes
Mes<e oMe&veeW keer efmeef veneR nesleer nw~ Gmes ner efoKeeles nQieeLeeLe&-pees e#egFefveeW kee DeJeuecyeve ueskej ekeeefMele neslee nw, ee efoKelee nw Gmes e#egoMe&ve kenles
nQ Deewj pees Deve FefveeW mes oMe&ve neslee nw, Gmes Dee#egoMe&ve peevevee eeefnS~~1~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 57

DeLe oMe&veceeie&CeeefOekeej: / 99

hejceeCegDeeefoeeFb DebefleceKebOeb efe cegefeoJJeeFb~


leb DeesefnobmeCeb hegCe peb hemmeefo leeefCe heekeKeb~~2~~
Fefle ieeLeeYeeb yeeeeLe&efJe<eeoMe&veeheCeeled ?
vewleo JeeJeb, YeJeef Sleees ieeLeees hejceeLee&Leex veeJeiele~
keesmeew hejceeLee&Le& ?
Geles-peb eled ekeKetCeb e#eg<eeb heeemeefo ekeeMeles efommeefo e#eg<ee Meles Jee leb leled ekeKegobmeCeb
e#ego&Me&veefceefle JeWefle yegJeles~ eefkebKeefoeCeeCeeoes pees hegJJecesJe megJemeeerS meeceCCeeS DeCegnDees ekeKegCeeCeghheefeefCeefceees leb ekeKegobmeCeefceefo Geb nesefo~
keOeceblejbieeS eefkebKeefoeefJemeeheef[yeeS meeerS eefkeKebefoemmehe-Geer ? Ce, Deblejbies yeefnjbielLeesJeeejsCe
yeeuepeCeheyeesnCeCeb ekeKetCeb peb efommeefo leb ekeKegobmeCeefceefo heJeCeeoes~
ieeneS ieueYebpeCecekeeTCe GppegJelLees efkeCCe Ieshheefo ? Ce, lelLe hegJJegeemesmeoesmehhemebieeoes ~
efomme Mes<ewefvew eefleheVemeeLe&me peb emceeled mejCeb DeJeieceveb CeeeJJeb %eeleJeb leb leled DeekeKeg
efe Dee#ego&Me&veefceefle~ mesefmebefoeCeeCeghheeeroes pees hegJJecesJe megJemeeerS DehheCees efJemeeefcce heef[yeeS meeceCCesCe
mebJesoes DeekeKegCeeCeghheefeefCeefceees leceekeKegobmeCeefceefo Geb nesefo~
hejceeCegDeeefoeeFb hejceeCJeeefokeeefve DebefleceKebOeb efle Dee heefecemkebOeeefoefle cegefeoJJeeFb cetefle&JeeefCe peb

hejceeCeg mes ueskej Debeflece mkebOe leke efpeleves cetefle&ke Je nQ, GvnW pees ele#e osKelee nw, Jen DeJeefOeoMe&ve
nw~~2~~
Fve oesveeW ieeLeeDeeW ceW yeee heoeLeeX kees efJe<ee kejves Jeeuee oMe&ve kene ieee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke legceves Fve ieeLeeDeeW kee hejceeLe&he DeLe& veneR mecePee nw~
Mebkee-en hejceeLe&he DeLe& keee nw ?
meceeOeeve-kenles nQ-e#egDeeW kes Deeuecyeve mes pees ekeeefMele neslee nw, DeLee&led efoKelee nw DeLeJee
DeeBKe eje osKee peelee nw, Jen e#egoMe&ve nw Fmekee DeLe& Ssmee mecePevee eeefnS efke e#egFefve%eeve mes pees hetJe&
ner e#eg%eeve keer Glheefe ceW efveefceeYetle efpememes mJeMeefehemeeceeve kee DevegYeJe neslee nw Jen e#egoMe&ve nw, en
Ge keLeve kee leelhee& nw~
Mebkee-Gme e#egFefve kes efJe<ee mes eefleye Deblejbie Meefe ceW e#egFefve keer eJe=efe kewmes nes mekeleer nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke yeeueke peveeW kees %eeve kejeves kes efueS Deblejbie ceW yeefnjbie heoeLeeX kes Gheeej mes
e#egDeeW kees pees efoKelee nw, Jener e#egoMe&ve nw, Ssmee eheCe efkeee ieee nw~
Mebkee-ieeLee kee ieuee ve IeeWkej Ge ieeLee kee DeLe& keeeW veneR uesles?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Jewmee kejves ceW lees hetJeexe mecemle oes<eeW kee emebie Deelee nw~
ieeLee kes GejeOe& kee DeLe& Fme ekeej nw-pees osKee ieee nw, pees heoeLe& Mes<e FefveeW kes eje peevee ieee
nw Dele: Gmekee pees MejCe DeLee&led %eeve neslee nw Gmes Dee#egoMe&ve peevevee eeefnS~ e#egFefve kees es[kej Mes<e
Fefve%eeveeW keer Glheefe mes hetJe& ner Deheves efJe<ee ceW eefleye mJeMeefe kee Dee#eg%eeve keer Glheefe kee efveefceeYetle
pees meeceeve mes mebJeso ee DevegYeJe neslee nw Jen Dee#egoMe&ve nw, Ssmee kene ieee nw~
efleere ieeLee kee DeLe& Fme ekeej nw-hejceeCeg mes ueieekej Debeflece mkebOeheele efpeleves cetefle&ke Je nQ,

100 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 58, 59

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

emceeled hemmeefo heMeefle peeveerles leeefCe leeefve heekeKeb mee#eeled leb leled DeesefnobmeCeb DeJeefOeoMe&veefceefle Jeced ~
hejceeCegceeefob keeotCe peeJe heefceKebOees efe efoheesiieueoJJeeCeceJeieceeoes heekeKeeoes pees hegJJecesJe
megJemeeerefJemeeGJepeesiees DeesefnCeeCeghheefeefCeefceees leb DeesefnobmeCeefceefo IeseJJeb,DeCCene CeeCe-obmeCeeCeb YesoeYeeJeeoes~
keOeb kesJeueCeeCesCe kesJeueobmeCeb meceeCeb ?
Ce, CesehheceeCekesJeueCeeCeYesSCe efYeCCehheefJemeeGJepeesiemme efJe leefeeceseeeefJejesneoes1~
kesJeefueoMe&efveveeb mJeeefcelJeeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

kesJeueobmeCeer Ceece keOeb YeJeefo ?~~58~~


KeFeeS ueerS~~59~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeesjLe& megieceesefmle~ oMe&veeJejCeereme efvecet&ueefJeveeMe #ee veece~ lemceeled
peelepeerJeheefjCeece #eeefekee ueefyOe, lemee efveefceesve kesJeueoMe&efveYeieJeeved YeJeefle~
Geb eSJeb megeheefmeb YeCebefle pes kesJeueb e CeeflLe efe ~
efceeefoer DeCCees kees leees SlLe efpeeueesS~~
SJeb ekeejsCe met$eeefmeb kesJeueoMe&veb efmeeefle, leleesefhe es kesefeled YeCebefle kesJeueoMe&veb veeefmle
lemceeoefOeke ke De%eeveer efceLeeer YeJeefle Deefmceved peerJeueeskes Fefle~ DemeeeceefYeeee-keefeoefhe meceief

GvnW efpemekes eje peerJe mee#eeled osKelee nw, ee peevelee nw Jen DeJeefOeoMe&ve nw Ssmee peevevee eeefnS~ hejceeCeg mes
ueskej Debeflece mkebOe hee&vle pees hegueJe efmLele nQ, Gvekes ele#e %eeve mes hetJe& ner pees DeJeefOe%eeve keer Glheefe
kee efveefceeYetle mJeMeefe efJe<eeke Gheeesie neslee nw~ Jener DeJeefOeoMe&ve nw~ Ssmee enCe kejvee eeefnS, DeveLee
%eeve Deewj oMe&ve ceW keesF& Yeso veneR jnsiee~
Mebkee-kesJeue%eeve mes kesJeueoMe&ve meceeve efkeme ekeej nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke %eseeceeCe kesJeue%eeve kes Yeso mes efYeVe DeelceefJe<eeke Gheeesie kees Yeer
leleceeCe ceeveves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
Deye kesJeueoMe&ve Jeeues peerJeeW kee mJeeefcelJe eefleheeove kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe kesJeueoMe&veer efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~58~~


#eeefeke ueefyOe mes peerJe kesJeueoMe&veer nesles nQ~~59~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve oesveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ oMe&veeJejCeere kece& kee efvece&tue efJeveeMe
#ee kenueelee nw~ Gme #ee mes GlheVe peerJeheefjCeece kees #eeefeke ueefyOe kenles nQ~ Gmemes kesJeueoMe&veer YeieJeeve
nesles nQ~ kene Yeer nwieeLeeLe&-Fme ekeej met$e eje eefme nesles ngS Yeer pees kenles nQ efke kesJeueoMe&ve veneR nw, Gvemes ye[e
Fme peerJe ueeske ceW efceLeelJeer keewve nesiee ?
Fme ekeej met$e ceW kene ieee kesJeueoMe&ve efme nes peelee nw, efhej Yeer pees kenles nQ efke kesJeueoMe&ve veneR
nw, Gvemes DeefOeke De%eeveer-efceLeeef Fme mebmeej ceW keewve nes mekelee nw ? DeLee&led keesF& veneR~ Fmekee DeefYeeee
1. <edKeC[eiece (OeJeuee erkee meceefvJele)heg. 7, he=. 101-102~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 60, 61 DeLe uesMeeceeie&CeeefOekeej: / 101
kesJeueoMe&veme veeefmlelJeb ve keLeeefle Fefle %eeleJeb~
SJeb oMe&veceeie&Ceeeeb mJeeefcelJekeLevelJesve met$eelegeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs


efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb oMe&veceeie&Ceeveece
veJeceesefOekeej: meceehle:~

DeLe uesMeeceeie&CeeefOekeej:
mebeefle uesMeeceeie&Ceeeeb <eduesMeeJeleeb mJeeefcelJekeLeveee met$eeceJeleee&les-

uesmmeeCegJeeosCe efkeCnuesefmmeDees CeerueuesefmmeDees keeGuesefmmeDees lesGuesefmmeDees


hecceuesefmmeDees megkekeuesefmmeDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~60~~
DeesoFSCe YeeJesCe~~61~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-De$e hetJe&Jeled efve#esheeved Deeefele eeuevee eheefeleJee~ De$e veesDeeieceYeeJeuesMeeee DeefOekeej~ Deewoefekesve YeeJesve peerJee ke=<CeeefouesMeeJevlees YeJeefvle~ Goeeieleeveeb ke<eeeevegYeeiemheOe&keeveeb peIevemheOe&keeYe=efle eeJeled Glke=mheOe&keheelemLeeefheleeveeb <e[dYeeieef JeYeeeveeb eLeceYeeie
cebolece, leogoesve GlheVeke<eee MegkeueuesMee YeJeefle~ efleereYeeie cebolej, leogoesve peeleke<eee

en nw efke keesF& Yeer meceief kesJeueoMe&ve kees vekeej veneR mekelee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Fme ekeej oMe&veceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee keLeve kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej
keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW oMe&veceeie&Cee veece kee
veJeceeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe uesMeeceeie&Cee DeefOekeej


Deye uesMeeceeie&Cee ceW neW uesMee JeeueeW kee mJeeefcelJe yeleueeves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

uesMeeceeie&Ceevegmeej peerJe ke=<CeuesMee, veerueuesMee, keeheesleuesMee, lespeesuesMee,


heeuesMee Deewj MegkeueuesMee Jeeues efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~60~~
Deewoeefeke YeeJe mes peerJe ke=<Ce Deeefo uesMee Jeeues nesles nQ~~61~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB hetJe& kes meceeve efve#esheeW kee DeJeuecyeve ueskej keLeve kejvee
eeefnS~ eneB veesDeeiece YeeJeuesMee kee DeefOekeej nw~ Deewoefeke YeeJe kes eje peerJe ke= <Ceeefo uesMee mes
meceefvJele nesles nQ~ ke<eeemebyebOeer DevegYeeie peIeve mheOe&ke mes ueskej Glke= mheOe&keheele mLeeefhele n YeeieeW
ceW efJeYee Goe ceW DeeS ngS mheOe&keeW kee eLece Yeeie cebolece neslee nw Deewj Gmekes Goe mes GlheVe ke<eee
MegkeueuesMee nw~ otmeje Yeeie cevolej ke<eeeevegYeeie kee nw, Gmekes Goe mes GlheVe ke<eee heeuesMee nw~

102 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 61

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

heeuesMee veece~ le=leerees Yeeie cebo, leogoesve peeleke<eee lespeesuesMee veece~ elegLe&Yeeie leere,
leogoesve peeleke<eee keeheesleuesMee veece~ hebeceYeeiemleerelej:, leogoesve peeleke<eee: veerueuesMee veece~
<eYeeiemleerelece, leogoesve peeleke<eee ke=<CeuesMee veece~ esvewlee <e[efhe uesMee ke<eeeeCeecegoesve
YeJeefvle lesveewoefekee %eeleJee~
eefo ke<eeeesoesve uesMee Gevles leefn& #eerCeke<eeeeCeeb uesMeeYeeJe emepeles ?
melecesleled , eefo ke<eeeesoeeosJe uesMeeslheefeefj<esle~ efkebleg Mejerjveecekeceexoepeefveleeesieesefhe uesMee
Fefle F<eles, kece&yebOeefveefceelJeeled~ lesve ke<eees efJevesefhe eesieesefmle Fefle #eerCeke<eeeeCeeb meuesMelJeb ve
efJeOeles~
eefo yebOekeejCeeveeb uesMelJeb Geles leefn& eceeomeeefhe uesMelJeb efkeVe F<eles ?
ve, leme ke<eees<JevleYee&Jeeled~
Demebeceme efkeVes<eles ?
ve, lemeeefhe uesMeekece&efCe DevleYee&Jeeled~
efceLeelJeme efkeVes<eles ?
YeJeleg leme uesMeeJeheosMe, efJejesOeeYeeJeeled~ efkebleg ke<eeeeCeeb ewJee$e eOeevelJeb eEnmeeefouesMeekece&keejCeeled,
Mes<es<eg yebOekeejCes<eg leoYeeJeeled~

le=leere Yeeie cebo ke<eeeevegYeeie kee nw, Gmekes Goe mes GlheVe ngF& ke<eee lespeesuesMee nw~ elegLe& Yeeie leere
ke<eeeevegYeeie kee nw Deewj Gmekes Goe mes GlheVe ngF& ke<eee keeheesleuesMee nw~ heeBeJeeB Yeeie leerelej
ke<eeeevegYeeie kee nw, Gmekes Goe mes GlheVe ngF& ke<eee kee veerueuesMee nw~ "JeeB Yeeie leerelece ke<eeeevegYeeie
nw Gmemes GlheVe ke<eee ke=<CeuesMee nw~ etBefke es neW ner uesMeeSb ke<eeeeW kes Goe mes nesleer nQ, FmeefueS Jes
Deewoefeke nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
Mebkee-eefo ke<eeeeW kes Goe mes uesMeeSB kener peeleer nQ, lees yeejnJeW iegCemLeeveJeleea #eerCeke<eee peerJeeW
kes uesMee kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw ?
meceeOeeve-meecege ner #eerCeke<eee peerJ eeW ceW uesM ee kes DeYeeJe kee emebie Deelee, eef o kes Jeue
ke<eeees oe mes ner uesMee keer Glheefe ceeveer peeleer~ efk evleg Mejer j veecekece& kes Goe mes GlheVe eesie Yeer
uesM ee nw en mJeerkeej ef keee peelee nw, keeeWefke Jen Yeer kece& kes yeb Oe ceW efveefcee neslee nw~ Fme keejCe
ke<eee kes ve nes peeves hej Yeer etBefke eesie jnlee nw FmeefueS #eerCeke<eee peerJeeW kees uesMeemeefnle ceeveves
ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
Mebkee-eefo yebOe kes keejCeeW kees uesMeehe kene peelee nw, lees eceeo kees Yeer uesMeehe keeeW veneR
mJeerkeej efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke eceeo kee ke<eeeesW ceW DevleYee&Je nes peelee nw~
Mebkee-Demebece kees Yeer uesMeeYeeJe keeeW veneR ceevee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Demebece kee Yeer uesMeekece& ceW DevleYee&Je nes peelee nw~
Mebkee-efceLeelJe kees uesMeehe keeeW veneR mJeerkeej efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-efceLeelJe keer uesMee meb%ee nesJes, keeeWefke Ssmee mJeerkeej kejves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 62, 63 DeLe uesMeeceeie&CeeefOekeej: / 103
DeuesMeeJevlees peerJee keLeb YeJevleerefle eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les-

DeuesefmmeDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~62~~


KeFeeS ueerS~~63~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeesjLe& megiece~ uesMeeee keejCeYetlekece&Ceeb #eesCe GlheVepeerJeheefjCeece
#eeefekee ueefyOe, leee ueyOee peerJe DeuesefMekees YeJeefle~ FocesJe mett$eme leelhee~ Mejerjveecekece&meJeme
DeefmlelJeb eleerle #eeefekelJeb ve efJeOeles, leme #eeefekeYeeJeme Mejerjveecekece&Ce lev$elJeeYeeJeeled~
SJeb uesMeeceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeeefleheeovelJesve met$eelegeb ieleb~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs


efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb uesMeeceeie&Ceeveece
oMeceesefOekeej: meceehle:~
efkevleg eneB ke<eeeeW keer ner eOeevelee nw, keeeWefke ke<eee ner efnbmee Deeefohe uesMeekece& kes keejCe nQ Deewj Deve
yebOekeejCeeW ceW Gvekee DeYeeJe nw~
Deye uesMeejefnle peerJe kewmes nesles nQ ? Fme ekeej eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe DeuesefMeke-uesMeejefnle kewmes nesles nQ ?~~62~~


#eeefeke ueefyOe mes peerJe DeuesefMeke-uesMeejefnle nesles nQ~~63~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e oesveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ uesMee kes keejCeYetle keceeX kes #ee
mes GlheVe ngS peerJe heefjCeece kees #eeefeke ueefyOe kenles nQ, Gmeer #eeefeke ueefyOe mes peerJe DeuesefMekeuesMeejefnle neslee nw~ ener met$e kee leelhee& nw~ Mejerjveecekece& keer meee kee nesvee #eeefekelJe kes efJe veneR nw,
keeeWefke #eeefeke YeeJe Mejerj veecekece& kes DeeOeerve veneR nw~
Fme ekeej uesMeeceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee eefleheeove kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej
keer efmeevleefebleeceefCeerkee uesMeeceeie&Cee veece kee
oMeJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

104 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 64, 65, 66, 67

DeLe
JeerjYeJeceeie&
%eeveesoeCebeeefLOeceeuee
ekeej:

DeLe YeJeceeie&CeeefOekeej:
mebeefle YeJeeYeJepeerJeeveeb mJeeefcelJeeefleheeoveee met$eelegeceJeleee&les-

YeefJeeeCegJeeosCe YeJeefmeefDees DeYeJeefmeefDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~64~~


heeefjCeeefceSCe YeeJesCe~~65~~
CesJe YeJeefmeefDees CesJe DeYeJeefmeefDees Ceece keOeb YeJeefo ?~~66~~
KeFeeS ueerS~~67~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Fces YeJepeerJee DeYeJepeerJeee heeefjCeeefcekeYeeJesve YeJeefvle~ YeJeeYeJelJeJeefleefjee es peerJevcegkelee efmeee les #eeefekeueefyOeYeeJesve Fefle %eeleJeb~
SJeb YeJeceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeefveheCelJesve met$eelegeb ieleb~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs


efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb YeJeceeie&Ceeveece
SkeeoMeesefOekeej: meceehle:~

DeLe YeJeceeie&Cee DeefOekeej


Deye YeJe-DeYeJe peerJeeW kee mJeeefcelJe eefleheeove kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

YeJeceeie&Ceevegmeej peerJe YeJeefmeefke Je DeYeJeefmeefke efkeme keejCe mes nesles


nQ ?~~64~~
heeefjCeeefceke YeeJe mes peerJe YeJeefmeefke Je DeYeJeefmeefke nesles nQ~~65~~
peerJe ve YeJeefmeefke ve DeYeJeefmeefke efkeme keejCe mes nesles nQ?~~66~~
#eeefeke ueefyOe mes peerJe ve YeJeefmeefke ve DeYeJeefmeefke nesles nQ~~67~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-es YeJe peerJe Deewj DeYeJe peerJe heeefjCeeefceke YeeJe mes nesles nQ~ YeJelJe
SJeb DeYeJelJe mes efYeVe pees peerJevcege-Deefjnble YeieJeeve Deewj efme YeieJeeve nQ Jes #eeefekeueefyOe mes meceefvJele
nesles nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
Fme ekeej YeJeceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee efveheCe kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej
keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW YeJeceeie&Cee veece kee
ieejnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 68 mes 71 DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: /105

DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej:
DeOegvee mecekelJeceeie&Ceeeeb meeceevesve meceiefmJeeefcelJeeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

mecceeeCegJeeosCe mecceeFer Ceece keOeb YeJeefo ?~~68~~


GJemeefceeeS KeFeeS KeDeesJemeefceeeS ueerS~~69~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-oMe&veceesnveereme GheMecesve GheMecemecekelJeb YeJeefle, #eeefekesCe #eeefekeb,
#eeesheMecesCe JesokemecekelJeb e~ Sles<eeb $eeeCeeb mecekelJeeveeb eoskelJeb me meceief veece~ leme meceis
Fces $eees YeeJee esve meefvle lesve meceief GheMeeefcekeee #eeefekeee #eeeesheMeefcekeee ueyOee YeJeleerefle
Gkeleb YeJeefle~
keLeceskeme $eees YeeJee ?
vewleod JeeJeb, he=LeiYetlemeeceeveme Skeme DeecesCe DeveskeJeCee&Ceeb eLee efJejesOees veeefmle leLee Skeme
meceioMe&veme yengheefjCeecew efJejesOeeYeeJeeled~
ef$eefJeOeeveeb meceierveeb YeeJeeefleheeoveee met$e<edkeceJeleee&les-

KeFemecceeFer Ceece keOeb YeJeefo ?~~70~~


KeFeeS ueerS~~71~~
DeLe mecekelJeceeie&Cee DeefOekeej
Deye mecekelJeceeie&Cee ceW meeceeve meceiefeeW kee mJeeefcelJe yeleueeves nsleg oes met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

mecekelJeceeie&Ceevegmeej peerJe meceief efkeme keejCe mes nesles nQ~~68~~


DeewheMeefceke, #eeefeke Deewj #eeeesheMeefceke ueefyOe mes peerJe meceief nesles nQ~~69~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-oMe&veceesnveere kes GheMece mes GheMece mecekelJe neslee nw, #ee mes #eeefeke
mecekelJe neslee nw Deewj #eeesheMece mes Jesoke mecekelJe neslee nw~ Fve leerveeW mecekelJeeW kee pees SkelJe nw, Gmeer
kee veece meceief nw~ etBefke Gme meceief kes es leerve YeeJe nesles nQ, FmeerefueS meceief DeewheMeefceke, #eeefeke
Je #eeeesheMeefceke ueefyOe mes meceefvJele neslee nw, Ssmee kene ieee nw~
Mebkee-Ske ner meceief kes leerve YeeJe kewmes nesles nQ ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke pewmes he=LeiYetle meeceeve Ske kes meeLe Ske Deveske JeCeeX kes nesves
ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee, Gmeer ekeej Ske ner meceioMe&ve kes Deveske heefjCeecehe nesves ceW keesF& efJejesOe veneR nw~
Deye leerve ekeej kes meceiefeeW kee YeeJe eefleheeefole kejves nsleg n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe #eeefekemeceief efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~70~~


#eeefekeueefyOe mes peerJe #eeefekemeceief nesles nQ~~71~~

106 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 72 mes 78

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

JesoiemecceeFer Ceece keOeb YeJeefo ?~~72~~


KeDeesJemeefceeeS ueerS~~73~~
GJemecemecceeFer Ceece keOeb YeJeefo ?~~74~~
GJemeefceeeS ueerS~~75~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-oMe&veceesnveereme efveMes<eefJeveeMe #ee~ leefmceved GlheVepeerJeheefjCeece ueefyOevee&ce~
leee ueyOee #eeefekemeceiefYe&Jeefle~ mecekelJeosMeIeeeflemheOe&keeveeb DevevleiegCenevee Goeeieleeveeb DeleuheosMeIeeeflelJesve GheMeebleeveeb esve #eeesheMecemeb%ee, lesve le$eeslheVepeerJeheefjCeece #eeesheMeceueefyOemebef%ele~ leee ueyOee
JesokemecekelJeb YeJeefle~ oMe&veceesnveereme GheMecesve GlheVepeerJeheefjCeece GheMeceueefyOe, leee ueyOee
GheMecemecekelJeb YeJeefle~
meemeeoveeefoef$eiegCemLeeveJeefle&veeb mJeeefcelJeeefleheeoveee met$e<edkeceJeleee&les-

meemeCemecceeFer Ceece keOeb YeJeefo ?~~76~~


heeefjCeeefceSCe YeeJesCe~~77~~
mecceeefceeFer Ceece keOeb YeJeefo ?~~78~~
peerJe Jesokemeceief efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~72~~
#eeeesheMeefceke ueefyOe mes peerJe Jesokemeceief nesles nQ~~73~~
peerJe GheMecemeceief efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~74~~
DeewheMeefceke ueefyOe mes peerJe GheMecemeceief nesles nQ~~75~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-oMe&veceesnveere kece& kes efve:Mes<e-mechetCe& efJeveeMe kees #ee kenles nQ Deewj
#ee mes pees peerJe kee heefjCeece GlheVe neslee nw, Jen #eeefeke ueefyOe kenueeleer nw~ Gmeer #eeefeke ueefyOe mes peerJe
#eeefeke meceief neslee ns~
mecekelJeeke=eflehe osMeIeeleer mheOe&keeW keer DevevleiegCeer neefve nesves mes Goe ceW Deees ngS Deefle Deuhe
osMeIeeefleheves keer Dehes#ee GheMeevle ngS Gve mecekelJe eke=efle kes mheOe&keeW kee et@tbefke #eeesheMece veece efoee ieee nw,
FmeerefueS Gme #eeesheMece mes GlheVe peerJeheefjCeece kees #eeesheMece ueefyOe kenles nQ~ Gmeer #eeesheMece ueefyOe mes
Jesoke mecekelJe neslee nw~ oMe&veceesnveere kece& kes GheMece mes GlheVe peerJe kee heefjCeece GheMeceueefyOe nw, Fmeer
ueefyOe mes GheMece mecekelJe keer Glheefe osKeer peeleer nw~
Deye meemeeove Deeefo iegCemLeeveJeefle&eeW kee mJeeefcelJe eefleheeove kejves kes efueS n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe meemeeovemeceief efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~76~~


heeefjCeeefceke YeeJe mes peerJe meemeeovemeceief nesles nQ~~77~~
peerJe meceeficeLeeef efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~78~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 79 mes 81 DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: /107

KeDeesJemeefceeeS ueerS~~79~~
efceeefoer Ceece keOeb YeJeefo ?~~80~~
efceemme keccemme GoSCe~~81~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-De$e hetJe&Jeled efve#esheeved ke=lJee veesDeeiecele YeeJemeemeeovemeceiefie=&nerleJe~
mees keOeb YeJeefo kesve ekeejsCe YeJeleerefle he=emet$eb keefLeleb~ S<e meemeeoveheefjCeece #eeefekees ve YeJeefle,
oMe&veceesn#eesCeeveglhees~ ve #eeeesheMeefcekeesefhe, osMemheOe&keeveecegoesveeveglhees~ GheMeeefcekeesefhe ve YeJeefle,
oMe&veceesnesheMecesveeveglhees~ Deewoefekeesefhe ve YeJeefle, oMe&veceesnmeesoesveeveglhees~ heeefjMes<eveeeeled heeefjCeeefcekesve
YeeJesve meemeeovees YeJeefle~
keefeoen-DevebleevegyebefOeveecegoesve meemeeoveiegCemLeevemeesheuebYeeled Deewoefekees YeeJe efkeVe YeJeefle ?
leme meceeOeeveb efeeles-vewleod JeeJeb, oMe&veceesnveereme Goe-GheMece-#ee-#eeesheMecew efJevee Glheeles,
Fefle meemeeoveiegCemLeeveme heeefjCeeefcekeYeeJeeYegheieceeled~ veevevleevegyebefOeveecegoe meemeeoveiegCemLeeveme keejCeb,
eeefj$eceesnveereme leme oMe&veceesnveerelJeefJejesOeeled~
keefeoen-DevebleevegyebefOeeleg<keb leogYeeceesnveb esled ?

#eeeesheMeefceke ueefyOe mes peerJe meceeficeLeeef nesles nQ~~79~~


peerJe efceLeeef efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~80~~
efceLeelJe kece& kes Goe mes peerJe efceLeeef nesles nQ ?~~81~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB henues kes meceeve efve#esheeW kees kejkes veesDeeieceYeeJe mes meemeeovemeceief
kee enCe kejvee eeefnS~ Jen meemeeovemeceief< kewmes nesles nQ DeLee&led efkeme ekeej mes nesles nQ, Ssmee he=e met$e
kene ieee nw~ en meemeeoveheefjCeece #eeefeke veneR neslee, keeeWefke oMe&veceesnveere kes #ee mes Gmekeer Glheefe veneR
nesleer nw~ meemeeoveheefjCeece #eeeesheMeefceke Yeer veneR nw, keeeWefke oMe&veceesnveere kes osMeIeeleer mheOe&keeW kes Goe mes
Gmekeer Glheefe veneR nesleer nw~ meemeeoveheefjCeece DeewheMeefceke Yeer veneR nw, keeeWefke oMe&veceesnveere kes Goe mes
Gmekeer Glheefe veneR nesleer nw~ meemeeoveheefjCeece Deewoeefeke Yeer veneR nw, keeeWefke oMe&veceesnveere kes Goe mes Gmekeer
Glheefe veneR nesleer nw~ DeleSJe heeefjMes<e veee mes heeefjCeeefceke YeeJe mes meemeeove heefjCeece neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nwwDevevleevegyebOeer ke<eeeeW kes Goe mes meemeeove iegCemLeeve GheueyOe neslee nw, DeleSJe Gmes Deewoeefeke YeeJe
keeeW veneR kenles nQ ?
Gmekee meceeOeeve kejles nQSsmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke en oMe&veceesnveere kes Goe, GheMece, #ee Je #eeesheMece kes efyevee GlheVe
neslee nw, FmeefueS meemeeoveiegCemLeeve kee heeefjCeeefceke YeeJe mJeerkeej efkeee nw~ efveece mes DevevleevegyebOeer kee Goe
meemeeoveiegCemLeeve kee keejCe veneR nw, keeeWefke Jen eeefj$eceesnveere nw, FmeefueS Gmes oMe&veceesnveere ceeveves ceW efJejesOe
Deelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeDevevleevegyebOeer oMe&ve Deewj eeefj$e oesveeW kee ceesnve kejves Jeeuee nw ?

108 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 81

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Deeeee&een-YeJeleg veece, efkebleg vesoce$e efJeJeef#eleb~ DevebleevegyebefOeeleg<keb eeefj$eceesnveereb ewJesefle efJeJe#eeee


meemeveiegCe heeefjCeeefceke YeefCele~
keefeoeMebkeles-meceeficeLeelJeme meJe&IeeeflemheOe&keeveecegoesve peerJe meceeficeLeeefe&lees YeJeefle lesve
leme #eeeesheMeefcekees YeeJees ve egpeles ?
Deeeee& meceeOees-YeJeleg veece mecekelJeb eleerle meceeficeLeelJemheOe&keeveeb meJe&IeeeflelJeb, efkebleg DeMegvees
efJeJeef#eles ve meceeficeLeelJemheOe&keeveeb meJe&IeeeflelJeceefmle, les<eecegoes meleefhe efceLeelJemebyeefuelemecekelJekeCemeesheuebYeeled~ leeefve meJe&IeeeflemheOe&keeefve Gevles es<eecegoesve meJe Ieeleles~ ve ee$e mecekelJeme efvecet&ueefJeveeMeb
heMeecees Jeeb, meodYetleemeodYetleheoeLex<eg legueeeveoMe&veeled~ lelees egpeles meceeficeLeelJeme #eeeesheMeefcekees
YeeJe Fefle~
efceLeelJekece&Ce Goesve efceLeeefYe&Jeefle Fefle ef$eefJeOeiegCemLeeveJeefle&veeb YeeJee ecesCe heeefjCeeefceke
#eeeesheMeefceke Deewoefekee ekeerefle&lee meefvle~
SJeb mecekelJeceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeYeeJeefveheCelJesve elego&Memet$eeefCe keefLeleeefve~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs


efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mecekelJeceeie&Ceeveece
eoMeesefOekeej: meceehle:~
Fmekee Deeeee& meceeOeeve kejles nQ efkeYeues ner DevevleevegyebOeer eleg<ke GYeeceesnveere nes, efkevleg ene@B Jewmeer efJeJe#ee veneR nw~ DevevleevegyebOeer eleg<ke
eeefj$eceesnveere ner nw, Fmeer efJeJe#ee mes meemeeove iegCemLeeve kees heeefjCeeefceke kene nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-etBefke meceeficeLeelJe veeceke oMe&veceesnveere eke=efle kes meJe&Ieeleer
mheOe&keeW kes Goe mes peerJe meceeficeLeeef neslee nw, FmeefueS Gmekes #eeeesheMeefceke YeeJe veneR yevelee nw ?
Deeeee& meceeOeeve osles nQ-mecekelJe keer Dehes#ee meceeficeLeelJe kes mheOe&keeW ceW meJe&Ieeleerhevee Yeues ner
nes, efkevleg DeMegvee keer efJeJe#ee mes meceeficeLeelJe eke=efle kes mheOe&keeW ceW meJe&Ieeleerhevee veneR neslee nw, keeeWefke
Gmekee Goe jnves hej Yeer efceLeelJeefceefele mecekelJe keCe heeee peelee nw~ meJe&Ieeleer mheOe&ke lees GvnW kenles nQ
efpevekee Goe nesves mes cetue kee (eeflehe#eer iegCe) Ieele nes peelee nw~ efkevleg meceeficeLeelJe ceW lees nce mecekelJe
kee efvecet&ue efJeveeMe veneR osKeles, keeeWefke eneB meodYetle Deewj DemeodYetleheoeLeexX ceW meceeve eeve neslee osKee peelee
nw~ FmeefueS meceeficeLeelJe kee #eeeesheMeefceke YeeJe yeve peelee nw~
efceLeelJe kece& kes Goe mes peerJe efceLeeef neslee nw, Fme ekeej leerveeW iegCemLeeveJeleea peerJeeW kes YeeJe
ece mes heeefjCeeefceke, #eeeesheMeefceke Deewj Deewoefeke ceeves peeles nQ~
Fme ekeej mecekelJeceeie&Cee ceW mJeeefcelJeYeeJe kee efveheCe kejves Jeeues eewon met$e kens iees nQ~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej
keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW mecekelJeceeie&Cee veece kee
yeejnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 82 mes 87 DeLe mebef%eceeie&CeeefOekeej: / 109

DeLe mebef%eceeie&CeeefOekeej:
mebeefle mebef%eceeie&Ceeeeb YeeJeeefleheeoveee met$eelegeceJeleee&les-

meefCCeeeCegJeeosCe meCCeer Ceece keOeb YeJeefo ?~~82~~


KeDeesJemeefceeeS ueerS~~83~~
DemeCCeer Ceece keOeb YeJeefo ?~~84~~
DeesoFSCe YeeJesCe~~85~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megiecees Jele&les~ veesFbefeeJejCeme meJe&IeeeflemheOe&keeveeb peeefleJeMesve
DevebleiegCenevee IeeleefelJee osMeIeeeflelJeb eehe GheMeebleeveeb Goesve mebef%elJeoMe&veeled~ Fces mebef%eve #eeeesheMeefcekeueyOee YeJeefvle~ Demebef%eve DeewoefekeYeeJesve, veesFbefeeJejCeme meJe&IeeeflemheOe&keeveecegoesve Demebef%elJeoMe&veeled~
ve e veesFbefeeJejCeceefmeb keee&meevJeeJeeflejskeeYeeb keejCemeeefmlelJeefmes~
mebef%e-Demebef%elJeefJejefnleeveeb YeeJeefveheCeee met$eeceJeleee&les-

CesJe meCCeer CesJe DemeCCeer Ceece keOeb YeJeefo ?~~86~~


KeFeeS ueerS~~87~~
DeLe meb%eerceeie&Cee DeefOekeej
Deye meb%eerceeie&Cee ceW YeeJeeW kee keLeve kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

meb%eerceeie&Ceevegmeej peerJe meb%eer efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~82~~


#eeeesheMeefceke ueefyOe mes peerJe meb%eer nesles nQ~~83~~
peerJe Demeb%eer efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~84~~
Deewoefeke YeeJe mes peerJe Demeb%eer nesles nQ~~85~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~ veesFbefeeJejCe kece& kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW
kes Deheveer peeefle efJeMes<e kes keejCe DevevleiegCeer neefvehe Ieele kes eje osMeIeeleerheves kees eehle neskej GheMeevle ngS
Gvekes Goe mes mebef%ehevee osKee peelee nw~ es meb%eer peerJe #eeeesheMeefceke ueefyOe mes nesles nQ~ Demeb%eer peerJe Deewoefeke
YeeJe mes nesles nQ, keeeWefke veesFbefeeJejCekece& kes meJe&Ieeleer mheOe&keeW kes Goe mes Demeb%eerhevee osKee peelee nw~
veesFefveeJejCe kece& Deefme Yeer veneR nw, keeeWefke keee& kes DevJee Deewj Jeeflejske kes eje keejCe kes DeefmlelJe
keer efmeef nes peeleer nw~
Deye meb%eer Deewj Demeb%eer oesveeW DeJemLeeDeeW mes jefnle efmeeW kes YeeJe efveheCe nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe ve meb%eer ve Demeb%eer efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~86~~


#eeefekeueefyOe mes peerJe ve meb%eer ve Demeb%eer nesles nQ~~87~~

110 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 88 mes 90

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefebleeceefCeerkee-%eeveeJejCeme efvecet&ue#eesCe GlheVeheefjCeece veesFefveefvejhes#eue#eCe #eeefekee


ueefyOevee&ce~ leee #eeefekeee ueyOee mebef%elJecemebef%elJeb ve ueYeles~ Den&vlees YeieJevle: efmeee ve mebef%evees
veemebef%eve:~
Geb emeb%emebef%eeeJemLee-Jeefleefjeeceueelceves~
vecemles Jeerlemeb%eee vece: #eeefekees1~~30~~
SJeb mebef%eceeie&Ceeeeb met$e<edkeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb


mebef%eceeie&Ceeveece $eeesoMeesefOekeej: meceehle:~

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej:
mebeefle Deenejceeie&Ceeeeb mJeeefcelJeeefleheeoveee met$eelegeceJeleee&les-

DeenejeCegJeeosCe Deenejes Ceece keOeb YeJeefo ?~~88~~


DeesoFSCe YeeJesCe~~89~~
DeCeenejes Ceece keOeb YeJeefo ?~~90~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-%eeveeJejCe kece& kes efvecet&ue#ee mes pees veesFefveefvejhes#e ue#eCe Jeeuee
peerJeheefjCeece GlheVe neslee nw, Gmeer kees #eeefeke ueefyOe kenles nQ~ Gmeer #eeefeke ueefyOe mes peerJe ve meb%eer Deewj ve
Demeb%eer nesles nQ~ Deefjnble Deewj efme YeieJeeve meb%eer Deewj Demeb%eer oesveeW DeJemLeeDeeW mes jefnle nesles nQ~ ~
meneveece mlees$e ceW eer efpevemesve Deeeee& ves Yeer kene nwMueeskeeLe&-ns YeieJeved! pees meb%eer Deewj Demeb%eer oesveeW DeJemLeeDeeW mes jefnle Deceue-heefJe$e Deelcee nQ~
Ssmes Jeerlemeb%eke #eeefekemeceief Deefjnble YeieJeeve kes efueS cesje vecemkeej nesJes~~30~~
Fme ekeej meb%eerceeie&Cee ceW n met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej
keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW meb%eerceeie&Cee veece kee
lesjnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe Deenejceeie&Cee DeefOekeej


Deye Deenejceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee eefleheeove kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Deenejceeie&Ceevegmeej peerJe Deenejke efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~88~~


Deewoefeke YeeJe mes peerJe Deenejke nesles nQ~~89~~
peerJe Deveenejke efkeme keejCe mes nesles nQ ?~~90~~
1. meneveecemlees$e~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 91

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej: / 111

DeesoFSCe YeeJesCe hegCe KeFeeS ueerS~~91~~


efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ Deewoeefjke-Jewefeefeke-DeenejkeMejerjeCeecegoesve DeenejesYeJeefle~
lewpeme-keece&Ceeesoesve Deenej efkeVeeseles ?
veeseles, efJeenieleew Deefhe DeenejkelJeemebieeled~ ve ewJeb, efJeenieleew DeveeneefjlJeoMe&veeled~
DeeesefieYeieJeleeb efmeeveeb e DeveenejlJeb #eeefekeb Ieeeflekece&Ceeb meJe&kece&Ceeb e #eesCe~ efJeenieleew hegve
Deewoefekesve YeeJesve, le$e meJe&kece&CeecegoeoMe&veeled~
SJeb elego&MecemLeues Deenejceeie&Ceeeeb mJeeefcelJekeLevelJesve met$eeefCe elJeeefj ieleeefve~
Flees efJemlej-Ieeeflekece&Ceeb #eesCe veJekesJeueueyOee Glheevles%eeveoMe&veoeveueeYeYeesieesheYeesieJeeree&efCe e1~ De$e eMeyosve mecekelJeb eeefj$eb e ie=eles~
%eeveeJejCeme kece&Ce oMe&veeJejCeme e ke=lmveme #eeeled kesJeues %eeveoMe&ves #eeefekes YeJele~ oeveevlejeeme
kece&Ceeslevlemeb#eeeoeefJeYet&leb ef$ekeeueieesejevevleeeefCeieCeevegenkejb #eeefekeceYeeoeveb ~
ueeYeevlejeeeMes<eefvejemeeled heefjleekeJeueenejefeeeCeeb kesJeefueveeb ele MejerjyeueeOeevensleJeesvecevegpeemeeOeejCee hejceMegYee met#cee Devevlee eeflemeceeb heguee mebyebOecegheeeefvle me #eeefekees ueeYe~

Deewoefeke YeeJe mes leLee #eeefeke ueefyOe mes peerJe Deveenejke nesles nQ~~91~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eeW kee DeLe& megiece nw~ Deewoeefjke, Jewefeefeke Je Deenejke Mejerj
veecekece& eke=efleeeW kes Goe mes peerJe Deenejke neslee nw~
Mebkee-lewpeme Deewj keece&Ce Mejerjveecekece& keer eke=efleeeW kes Goe mes peerJe Deenejke keeeW veneR neslee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Jewmee ceeveves hej efJeenieefle ceW Yeer peerJe kes Deenejke nesves kee emebie eehle neslee
nw~ efkevleg Ssmee nw veneR, keeeWefke efJeenieefle ceW peerJe kes Deveenejkehevee osKee peelee nw~
DeeesefiekesJeueer YeieJeeve Deewj efmeeW kes Deveenejkehevee #eeefeke neslee nw, keeeWefke Gvekes eceMe: Ieeefleee
keceeX kee Je mecemle keceeX kee #ee neslee nw~ efkevleg efJeenieefle ceW Deewoefeke YeeJe mes Deveenejkehevee neslee nw,
keeeWefke efJeenieefle ceW meYeer keceeX kee Goe osKee peelee nw~
Fme ekeej eewonJeW mLeue ceW Deenejceeie&Cee ceW mJeeefcelJe kee keLeve kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Deye Fmekee efJemle=le JeCe&ve kejles nQ-Ieeefleee keceeX kes #ee mes veew kesJeue ueefyOeee@B GlheVe nesleer nQ~
Gvekes veece-#eeefeke%eeve, #eeefekeoMe&ve, #eeefekeoeve, #eeefekeueeYe, #eeefekeYeesie, #eeefekeGheYeesie, #eeefekeJeere&
leLee e Meyo mes #eeefekemecekelJe Deewj #eeefekeeeefj$e kee enCe efkeee peelee nw~ mecee %eeveeJejCe kece& kes #ee
mes kesJeue%eeve Deewj oMe&veeJejCe kes #ee mes kesJeueoMe&ve #eeefeke YeeJe nw~ oeveevlejee kece& kes Delevle #ee mes
DeeefJeYet&le ef$ekeeueieesej Devevle eeefCeeeW kee efnlekeejke, YeieJeeve kee Deefnbmeecee GheosMe neslee nw, efpememes peerJeeW
kees DeYeeoeve efceuelee nw, Jen YeieJeeve kee GheosMe #eeefekeoeve nw~
mechetCe& ueeYeevlejee kece& kee Delevle #ee nesves hej keJeueenej ve kejves Jeeues kesJeueer YeieJeeve kes Mejerj keer
efmLeefle ceW keejCeYetle, Deve ceveg<eeW ceW veneR heees peeves Jeeues DemeeOeejCe hejceMegYe, met#ce, efoJe, Devevle hegue
hejceeCegDeeW kee eeflemecee kesJeueer kes Mejerj ceW mebyebefOele nesvee #eeefekeueeYe nw~
Fmemes keJeueenej kes efyevee keg kece hetJe&keesef Je<e& leke Deewoeefjke Mejerj keer efmLeefle kewmes jn mekeleer nw ? en
1. leJeeLe&met$e De. 2, met. 4~

112 / eLece ceneefOekeej

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 91

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

lemceeled-DeewoeefjkeMejerjme efkeef_eVetvehetJe&keesefJe<e&efmLeefle keJeueenejcevlejsCe keLeb mebYeJeefle ?


Fefle esleheeveeb eeveb leoefMeef#eleke=leb efJe%eeeles~
ke=lmveme Yeesieevlejeeme eflejesYeeJeeoeefJeYet&leesefleMeeJeevevevlees Yeesie #eeefeke~ elke=lee hebeJeCe&megjefYekegmegceJe=ef-efJeefJeOeefoJeiebOe-ejCeefve#eshemLeevemehleheehebefe-megiebefOeleOethe-megKeMeerleceeleeoees YeeJee~
efvejJeMes<emeesheYeesieevlejeeme kece&Ce: eueeeled eeogYet&leesvevle GheYeesie: #eeefeke~ elke=lee efmebnemeveyeeueJepeveeMeeskeheeohe-$e$ee-eYeeceb[ue-iebYeerjefmveiOemJejheefjCeece-osJe-ogboefYeeYe=leees YeeJee~
Deelceve meeceLe&me eefleyeefvOevees Jeeree&vlejeeme kece&Ceeslevlemeb#eeeogodYetleJe=efe #eeefekecevevleJeere&ced~
oMe&veceesnef$ekeme eeefj$eceesnme e hebeefJebMeefleefJekeuheme efvejJeMes<e#eeeled #eeefekes mecekelJeeeefj$es YeJele~
De$e keefeoen-eevevleoeveueyOeeoe Gee DeYeeoeveeefonsleJees oeveeefomeb#eeeod YeJeefvle efmes<Jeefhe
lelemebie Fefle esled ?
Deeeee&: een-vew<e oes<e, MejerjveeceleerLe&kejveecekeceexoeeehes#elJeees<eeb leoYeeJes leoemebie hejceevevoeJeeyeeOehesCewJe les<eeb le$e Je=efe kesJeue%eevehesCeevevleJeere&Je=efeJeled~
efmelJeb efn meJex<eeb #eeefekeeCeeb YeeJeeveeb meeOeejCeceefmle1~
SJeb Deenejceeie&Ceeeeb DeenejeveenejpeerJeeefleheeovelJesve met$eelegeb ieleb~

esleecyejpeveeW kee keLeve efvejeOeej nes peelee nw~ DeLee&led Fme #eeefeke ueeYe kes keejCe YeieJeeve efyevee Deenej efkeS keg
kece hetJe&keesef Je<e& keeue leke jn mekeles nQ~
mekeue Yeesieevlejee kes veeMe mes GlheVe nesves Jeeuee meeefleMee Yeesie #eeefekeYeesie nw~ Fmeer mes heg<heJe=ef,
iebOeesokeJe=ef, ejCeefve#eshe mLeeve ceW mehle keceueeW keer hebefe keer jevee, megiebefOele Oethe, megiebefOele megKeo Meerleue
Jeeeg kee euevee Deeefo DeefleMee nesles nQ~
mecemle GheYeesieevlejee kece& kes veeMe mes GlheVe nesves Jeeuee meeefleMee GheYeesie #eeefekeGheYeesie nw~ Fmeer mes efmebnemeve, ecej,
DeMeeskeJe=#e, $e-$ee, eYee ceb[ue, iebYeerj efmveiOe ceOegj efoJeOJeefve, osJe ogbogefYe Deeefo #eeefeke GheYeesie eehle nesles nQ~
Deelcee keer Meefe kes eefleyebOeke, Jeeree&vlejee kece& kes Delevle #ee mes GlheVe MeefeefJeMes<e Devevle #eeefekeJeere& nw~
DevevleevegyebOeer eesOe, ceeve, ceeee Deewj ueesYe es eej eeefj$e ceesn keer Deewj oMe&veceesn keer mecekelJe eke=efle,
mecekelJeefceLeelJe eke=efle Deewj efceLeelJe eke=efle Fve meele eke=efleeeW kes hetCe& #ee nes peeves mes #eeefeke
meceioMe&ve Deewj Mes<e eeefj$e ceesn keer 21 eke=efleeeW kes #ee mes #eeefeke eeefj$e neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-oeveevlejeeeefo kes #ee nesves mes eie nesves Jeeueer pees DeYeeoeveeefo kes nsleg
Devebleoeveeefo ueefyOeeeB kener nQ, Jen DeYeeoeveeefo efmeeW ceW Yeer nesvee eeefnS, keeeWsefke efmeeW ceW Yeer oeveevlejee
Deeefo kee DeYeeJe nw ?
hegve: Deeeee& osJe Fmekee Gej osles nQ-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke oeveeefoueefyOeeeW kes keee& kes
efueS Mejerj veecekece& Deewj leerLekej eke=efle kes Goe keer Yeer Dehes#ee jnleer nw~ FmeefueS Mejerj SJeb leerLekej eke=efle
kee DeYeeJe nesves mes efmeeW ceW oeveeefo veneR nw~ efmeeW ceW pewmes kesJeue%eeve he mes DevebleJeere& nw, Gmeer ekeej
hejceevebo DeJeeyeeOe megKehe mes ueefyOeeeB jnleer nQ~
meYeer #eeefeke YeeJeeW ceW Jeeheke efmelJe kee Yeer keLeve Gve efJeMes<e #eeefeke YeeJeeWceW ner meeOeejCehe mes nes ieee nw~
Fme ekeej mes Deenejceeie&Cee ceW Deenejke Deewj Deveenejke peerJeeW kee eefleheeove kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
1. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 2, met. 4 keer erkee~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

Ske peerJe keer Dehes#ee mJeeefcelJe / met$e 91

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej: / 113

Fefle eer <edKeC[eieceevLes efleereKeC[s eLeces ceneefOekeejs efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb


Deenejceeie&Ceeveece elego&MeesefOekeej: meceehle:~
leelhee&cesleled-meJeezoefekeYeeJeeveeceYeeJeb ke=lJee #eeefekeYeeJeeveeb ueyOees SJe Demceekeb eeemees Jele&les~
leemeeceefhe ueyOeerveeb eeked #eeefekemecekelJeueefyOe keoe ces YeJesefoefle YeeJeveee eled #eeeesheMeefcekeb mecekelJeb
DeOegvee ceefe efJeeles leme eegefleve& YeJesled leefmceved Jee oes<ee ve eYeJeseg lelmecekelJeb #eeefekebeeefhlehee&vleb ceefe
mLeseeefoefle eeLe&eecens efpeveejCeeypeeesefve&leced~
cebieueb meevceneJeerj: eerieewlecee cebieueced ~
efpeveMeemeveceeevb, mLeseeled kegee&e cebieueced~~1~~

Fefle eerceodYeieJelheg<heovleYetleyeefueeCeerle<edKeC[eieceme eerYetleyeefuemetefjefJejefele#egkeyebOeveeefcve


efleereKeb[s eerJeerjmesveeeee&ke=leOeJeueeerkeeecegKeveeveeevLeeOeejsCe efJejefeleeeeb efJebMeefleleces
Meleeyoew eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eerMeebeflemeeiejmleme efMe<e eLeceheeeefOehe
eerJeerjmeeiejeeee&mleme efMe<ee pecyeterhejeveeheeJeveesefjkee-ieefCeveer
%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb SkepeerJeehes#eee
mJeeefcelJeeefveeesieejeKe eLecees ceneefOekeej meceehle:~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes efleere KeC[ ceW eLece ceneefOekeej keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Deenejceeie&Cee veece kee eewonJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~
leelhee& en nw efke-mecemle Deewoefeke YeeJeeW kee DeYeeJe kejkes #eeefeke YeeJeeW keer eeefhle nsleg ner en
nceeje eeeme nw~ Gve mecemle veew #eeefeke ueefyOeeeW ceW mes meJe&eLece cegPeceW #eeefekemecekelJe veece keer ueefyOe
keye eie nes ieer, Ssmeer YeeJevee mes #eeeesheMeefceke mecekelJe pees Deepe cegPeceW efJeeceeve nw, Jen tves ve heeJes
DeLeJee GmeceW oes<e ve GlheVe nesves heeJes leLee #eeefekemecekelJe keer eeefhle nesves leke Jen cegPeceW efmLele jns,
YeieJeeve efpevesv kes eerejCeeW ceW cesjer efvele ner ener eeLe&vee nw~
MueeskeeLe&-YeieJeeve ceneJeerj meyekes efueS cebieuekeejer nesJes, Gvekes efMe<e ieewleceieCeOej cebieuemJehe neW
leLee mebmeej ceW peye leke ebcee kee ekeeMe jns, leye leke efpeveMeemeve Fme Oeje hej efmLele jns Deewj meyekee cebieue
kejs, ener YeeJevee nw~~1~~
Fme ekeej eerceeved YeieJelheg<heoble-Yetleyeueer eje eCeerle <edKeC[eiece ebLe ceW eerYetleyeueer Deeeee&
eje efJejefele #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW eerJeerjmesveeeee& ke=le OeJeuee erkee kees
ecegKe kejkes leLee veevee ebLeeW kes DeeOeej mes jefele Fme ebLe ceW yeermeJeeR meoer kes
eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej peer cenejepe kes efMe<e eLece
heeOeerMe Deeeee& eer Jeerjmeeiejpeer cenejepe keer efMe<ee pecyeterhe
jevee keer heeJeve esefjkee ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje
jefele efmeevleefebleeceefCe erkee ceW Ske peerJe keer
Dehes#ee mJeeefcelJe Deefveeesie veece kee eLece
ceneefOekeej meceehle ngDee~

114 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe SkepeerJesve keeueevegiecees efleerees ceneefOekeej:


cebieueeejCeced
vecees cebieueb kegee&led , eR veceeeefhe cebieueced ~
cees#eyeerpeb ceneceb$eb, Den vece megcebieueced~~1~~
DeLe Jeerjeyos $eeesefJebMeleefOekehebeefJebMeefleleces JewMeeKeMegkeueeeefleheefeLesjejYe hebeceerhee&vlemebpeelee ee
hebekeueeCekeeeflee1 eer$e+<eYeosJeme eefleceeveeb, mee meJe&ueeskes keueeCeb efJeleveesleg~ emeeb eefleeeeb
De#eele=leereeKeee eefmeeeeb JewMeeKeMegkeueele=leereeeeb lehekeueeCekesve eefleefleeew efheefkee-keceb[uegmeefnleeew
cetle&es jepeYeeb meesceeYeeseebmeeYeeb DeenejoeveefJeefOeefJe&efOevee mebpeelee~ eeCeeefleeb keejefelJee heeeJeleerosJeer
e $e+<eYeefJenej keeueesveerceOes eer$e+<eYeosJeme cebefojefmLeles osJeerJeseeb mLeeefhelee~ mehleef<e&eefleceee eefleeflee
yeYetJeg~ FceemleerLe&kejeeflecee mehleef<e&eefleceee MeemeveosJelee heeeJeleer eeefhe meJe&$e efouueerjepeOeeveeb osMes
eeces hegjs e meJe&Yeeefekeeveeb keueeCeb kegJe&vleg megefYe#eb #esceceejesieb e efJelejvleg~

DeLe Ske peerJe keer Dehes#ee keeueevegiece veece kee efleere ceneefOekeej
cebieueeejCe
MueeskeeLe&- vece: yeerpee#ej nce meyekes efueS cebieuekeejer nesJes Deewj eR vece: yeerpee#ej ceb$e Yeer
cebieueceeer nesJes leLee cees#eOeece kee yeerpeYetle Den vece: ceb$e Yeer cebieue eoeve kejs~~1~~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew lesF&me (2523) ceW JewMeeKe Megkeuee eefleheoe efleefLe mes eejbYe kejkes JewMeeKe
Megkeuee hebeceer leke YeieJeeve $e+<eYeosJe keer eeflecee keer pees hebekeueeCeke eeflee mecheVe nes egkeer nw, Jen
mecemle ueeske ceWs-efJee Yej ceW keueeCekeejer nesJes~ efpemekeer eeflee ceW De#eele=leeree veece mes eefme JewMeeKe
Megkeuee le=leeree kes efove lehekeueeCeke mes eefleefle efheef-keceC[ueg meefnle $e+<eYeosJe keer eeflecee kees, nefmleveehegj
kes jepee keer eefleke=efle kes he ceW meesceeYe Deewj eseebmejepee kes eje F#egjme kee Deenej efoes peeves keer efJeefOe
mecheVe ngF&~ Gme hebekeueeCeke eeflee kes ceOe ner efouueer keer $e+<eYe efJenej keeueesveer ceW Meemeve osJeer
heeeJeleer ceelee keer Yeer eeCe eeflee mecheVe ngF&, GvnW JeneB kes $e+<eYeosJe cebefoj ceW efveefce&le osJeer keer Jesoer ceW
efJejepeceeve efkeee ieee leLee Gmeer mecee eejCe $e+efOeejer mehle$e+ef<eeeW keer eeflecee Yeer eefleefle ngF~ es meYeer
leerLekej eeflecee, mehle$e+ef<e eeflecee leLee MeemeveosJeer heeeJeleer ceelee meJe&$e jepeOeeveer efouueer ceW SJeb mechetCe& osMe, eece,
veiej Deeefo kes YeepeveeW kee keueeCe kejWs SJeb megefYe#e, #esce Deewj Deejesielee eoeve kejW, ener cebieueYeeJevee nw~
efJeMes<eeLe&-ceebieerlegbieer efme#es$e mes 14 veJecyej 1996 kees cebieue efJenej kejkes ceneje^, iegpejele,
jepemLeeve, nefjeeCee eevle ceW Oece&eYeeJevee kejleer ngF& hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer kee ew$e ke=.
<eer, 30 ceee& 1997 kees jepeOeeveer efouueer ceW mebIe meefnle cebieue eJesMe ngDee~ Gme efove efouueer eosMe kes
cegKeceb$eer eer meenyeefmebn Jecee& ves hetpe ceeleepeer keer esjCeevegmeej YeieJeeve $e+<eYeosJe pevcepeebleer ceneslmeJe Je<e&
kee oerhe eppJeueve kejkes GodIeeve efkeee~ hegve: efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve, pecyeterhe-nefmleveehegj kes
ceeOece mes hetjs Je<e& leke mechetCe& osMe ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe kes eeej-emeej nsleg efJeefYeVe Deeeespeve kejves keer
Iees<eCee keer ieF&~ Fmeer Je<e& kes Devleie&le efouueer keer $e+<eYe efJenej keeueesveer ceW De#eele=leeree heJe& ye[s OetceOeece mes
1. ueIeg hebekeueeCeeeflee~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 115

DeLe DevlejmLeueevleie&lewelego&MeefYejefOekeejw <ees[MeeefOekeefMelemet$ewjskepeerJeehes#eee keeueevegieceveecee


efleereesceneefOekeej eejYeles~ le$e leeJeled eLecesefOekeejs ieefleceeie&Ceeeeb Deef$ebMelmet$eeefCe~ leoveg efleeresefOekeejsFbefeveeefcve $eeefm$ebMelmet$eeeefCe~ lelemle=leeresefOekeejs keeeceeie&Ceeeeb elegefJeMeeflemet$eeefCe~ hegve elegLexefOekeejs
eesieceeie&Ceeveeefcve DeeoMemet$eeefCe~ hegvejefhe hebeceeb Jesoceeie&Ceeeeb elego&Memet$eeefCe~ lelheeeled ke<eeesefOekeejs
elJeeefj met$eeefCe~ leoveg %eeveceeie&Ceeeeb hebeoMe met$eeefCe~ lele hejb mebecesefOekeejs eefJebMeeflemet$eeefCe~ leoveblejb
oMe&veceeie&Ceeeeb Deew met$eeefCe~ lelee uesMeeeeb ceeie&Ceeeeb <edmet$eeefCe~ leovebblejb YeJeceeie&Ceeeeb hebemet$eeefCe~
lelheeeled mecekelJeceeie&CeeefOekeejs <ees[Memet$eeefCe~ lele mebef%eceeie&Ceeeeb <ed met$eeefCe~ lelheeeled Deenejceeie&Ceeeeb
mehlemet$eeCeerefle mecegoeeheeleefvekee YeJeefle~

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej:
lelee elegefYe& mLeuewjef$ebMelmet$ew Skesve peerJesve keeueevegieces ieefleceeie&CeeefOekeej eejYeles~ le$e
leeJeled eLecemLeues vejkeieleew veejkeeCeeb keeueeefleheeovelJesve SiepeerJesCe keeueeCegiecesCe FleeefoveJemet$eeefCe~
leoveg efleeremLeues eflee&iieleew eflejeeb keeuekeLevelJesve efleefjkeKeieoerS Fleeefovee veJemet$eeefCe~ hegvee
le=leeremLeues ceveg<eieleew ceveg<eeCeeb elegefJe&Oeeveeceefhe keeueefveheCelJesve ceCegmeieoerS Fleeefo <edmet$eeefCe~
lelee elegLe&mLeues osJeieleew osJeeveeb elegefCe&keeeeveeb SkepeerJeehes#eee keeueeheCelJesve osJeieoerS Fleeefoeleg-

ceveeee ieee Lee~ Gme mecee $e+<eYeefJenej keeueesveer ceW ueIeghebekeueeCeke eeflee kes meeLe-meeLe efJeefYeVe
Deeeespeve mecheVe ngS Les~ Fmeer keee&ece kes meboYe& ceW Fme erkee kes Deboj erkeeke$eea ves GuuesKe efkeee nw~
Deye DevlejmLeueeW mes meefnle eewon DeefOekeejeW ceW oes meew meesuen met$eeW kes eje Ske peer Je keer Dehes#ee
keeueevegiece veece kee efleere ceneefOekeej eejbYe nes jne nw~ GveceW mes eLece DeefOekeej ceW ieefleceeie&Cee ceW De[leerme
met$e nQ~ hegve: efleere DeefOekeej ceW Fbefeceeie&Cee ceW leWleerme met$e nQ~ Deeies keeeceeie&Cee veeceke le=leere DeefOekeej ceW
eewyeerme met$e nQ~ hegve: eesieceeie&Cee veece kes elegLe& DeefOekeej ceW De"ejn met$e nQ~ Gmekes heeeled Jesoceeie&Cee veece kes
hebece DeefOekeej ceW eewon met$e nQ~ lelheeeled ke<eeeceeie&Cee veecekes "s DeefOekeej ceW eej met$e nQ~ hegve:
%eeveceeie&Cee veeceke meeleJeW DeefOekeej ceW hevn met$e nQ~ Deeies mebececeeie&Cee veeceke Dee"JeW DeefOekeej ceW yeeF&me
met$e nQ~ leoveblej oMe&veceeie&Cee veeceke veJeceW DeefOekeej ceW Dee" met$e nQ~ Gmekes yeeo uesMeeceeie&Cee veeceke oMeJeW
DeefOekeej ceW n met$e nQ~ heeeled YeJeceeie&Cee veeceke ieejnJeW DeefOekeej ceW heeBe met$e nQ~ lelheeeled mecekelJeceeie&Cee
veeceke yeejnJeW DeefOekeej ceW meesuen met$e nQ~ hegve: meb%eerceeie&Cee Jeeues lesjnJeW DeefOekeej ceW n met$e nQ~ lelheeeled
Deenejceeie&Cee veeceke eewonJeW DeefOekeej ceW meele met$e nQ~ Fme ekeej met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF& nw~

DeLe ieefleceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye eej mLeueeW ceW efJeYee De[leerme met$eeW kes eje Ske peerJe keer Dehes#ee keeueevegiece ekejCe ceW
ieefleceeie&Cee DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes eLece mLeue ceW vejkeieefle kes veejefkeeeW kee keeue eefleheeove kejves
Jeeues SiepeerJesCe keeueeCegiecesCe Fleeefo veew met$e nQ~ hegve: efleere mLeue ceW eflee&eieefle ceW eflee&eeW kee keeue
keLeve kejves Jeeues efleefjkeKeieoerS Fleeefo veew met$e nQ~ hegve: le=leere mLeue ceW ceveg<eieefle ceW eejeW ekeej kes
ceveg<eeW kee keeue keLeve kejves nsleg ceCegmeieoerS Fleeefo n met$e nQ~ Gmekes heeeled elegLe& mLeue ceW osJeieefle
ceW eejeW efvekeee kes osJeeW kee Ske peerJe keer Dehes#ee keeue keLeve kejves nsleg osJeieoerS Fleeefo eewon met$e nQ~

116 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 1, 2, 3, 4, 5

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

o&Memet$eeefCe~ Fefle mecegoeeheeleefvekee metefelee YeJeefle~


mebeefle ieefleceeie&Ceeeeb vejkeieleew SkepeerJeehes#eee keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

SiepeerJesCe keeueeCegiecesCe ieefoeeCegJeeosCe efCejeieoerS CesjFee kesJeefejb


keeueeoes neWefle ?~~1~~
penCCesCe omeJemmemenmmeeefCe~~2~~
GkekemmesCe leseermeb meeiejesJeceeefCe~~3~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~
keefeoen-De$e ieeflemeeceeveehes#eee eheCee efkeVe ke=lee ?
leme meceeOeeveb-elegie&efleeheCesvewJe leoJeieceeled~ eflejees Jee ceveg<eme Jee oMemeneJe<ee&egefmLeeflekes<eg
veejkes<eg Glhee efveie&leme peerJeme oMemeneJe<e&cee$eefmLeefleoMe&veeled~ SJeb mehleceehe=efLeJee $eeefm$ebMelmeeiejesheceeegefmLeefleb yeOJee le$eeslhee mJekeefmLeefleb DevegYete efveie&leme peerJeme Glke=efmLeefleYe&Jeefle~
eLecehe=efLeJeeb veejkeeCeeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

he{ceeS heg{JeerS CesjFee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~4~~


penCCesCe omeJeememenmmeeefCe~~5~~
en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee metefele keer ieF& nw~
Deye ieefleceeie&Cee ceW vejkeieefle ceW Ske peerJe keer Dehes#ee keeue yeleueeves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Ske peerJe keer Dehes#ee keeueevegiece mes ieefleceeie&Cee kes DevegJeeo mes vejkeieefle ceW
veejkeer efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~1~~
veejkeer peerJe peIeve mes ome npeej Je<e& leke vejkeieefle ceW jnles nQ~~2~~
Glke= mes leWleerme meeiejeshece keeue leke vejke ceW jnles nQ~~3~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-leerveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-ieefle meeceeve keer Dehes#ee eneB eheCee keeeW veneR keer ieF& nw ?
Fme Mebkee kee meceeOeeve kejles nQ-keeeWefke eejeW ieefleeeW keer eheCee mes Gmekee %eeve nes ner peelee nw~
efkemeer efleee ee ceveg<e kes oMe npeej Je<e& keer DeeegefmLeefle Jeeues veejefkeeeW ceW GlheVe neskej JeneB mes efvekeues peerJe
kes vejke ceW oMe npeej Je<e& eceeCe efmLeefle osKeer peeleer nw~ Fmeer ekeej meeleJeeR he=efLeJeer kes efueS lesleerme meeiejeshece
keer DeeegefmLeefle kees yeebOekej Je JeneB GlheVe neskej Deheveer efmLeefle hetjer kejkes efvekeues ngS peerJe kes leWleerme
meeiejeshece Glke= efmLeefle nesleer nw~
Deye eLece he=efLeJeer kes veejefkeeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

eLece he=efLeJeer ceW veejkeer JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~4~~
eLece he=efLeJeer ceW veejkeer peerJe peIeve mes ome npeej Je<e& leke jnles nQ~~5~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 6

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 117

GkekemmesCe meeiejesJeceb~~6~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-kesJeefejb Meyo mecee-#eCe-ueJe-cegntle&-efoJeme-he#e-ceeme-$e+leg-Deeve-mebJelmejegie-hetJe&-heue-meeiejesheceeoerefve Dehes#eles~
eLecehe=efLeJee peIeveeslke=eeg<eer meercevleeefo$eeesoMeFvkeefJeues<eg le$emLeesefCeye-ekeerCe&kes<eg efkecesJeb
YeJele DeenesefmJeled ve YeJele ?
Sles<eg meJex<eg e Fces peIeveeslke=eeg<eer ve YeJele, efkebleg meJex<eeb efJeueeveeb ceOes efmLeleveejkeeCeeb he=Lekedhe=Leked SJe ~ leeLeeesefCeyeOo-ekeerCe&kemeefnles meercevlekeveeceeLeceemlejs peIeveeegoMemeneJe<e&eceeCeb, Glke=b veJeeflemeneJe<ee&efCe~ efvejeveeceefleereemlejs meceeeefOeke-veJeeflemeneJe<ee&efCe peIeveceeeg, Glke=b hegve veJeefleue#eJe<ee&efCe~
jewjJeveeefcvele=leereemlejs meceeeefOekeveJeefleue#eJe<ee&efCe peIeveceeeg, Glke=b DemebKeelehetJe&keesefeceeCeb~ YeevleveeceelegLe&emlejs peIeveceeeg meceeeefOekee DemebKeelee hetJe&keesde Glke=b meeiejesheceme oMeceYeeie~ Deeb oMeceebMe
Deeleveemlejs<eg peIeveeslke=eeg eehleLe cegKeb keLeles DeuhelJeeled, meeiejesheceb Yetefce YeJeefle yenglejlJeeled~
De$eesheeesefieveer kejCeieeLeecegnYetceerCe efJemesmees Ge Yeefpeoes og pees nJes Jeer~
Jeer FeiegefCeoe cegnmeefnee nesF Jeefheueb~~
hegve SJeceeveerleJe=efb oMemeg mLeeves<eg mLeeheefelJee Skeeefo-SkeesejMeueekeeefYe iegCeefelJee cegKee#eshes

eLece he=efLeJeer ceW veejkeer peerJe Glke= mes Ske meeiejeshece keeue leke jnles nQ~~6~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efkeleves keeue leke en Meyo mecee, #eCe, ueJe, cegntle&, efoJeme, he#e,
ceeme, $e+leg, Deeve, mebJelmej, egie, hetJe&, heueeshece Je meeiejeshece Deeefo keer Dehes#ee jKelee nw~
Mebkee-en pees eLece he=efLeJeer keer peIeve Deewj Glke= Deeeg yeleueeF& ieF& nw, mees keee meercevleke, efveje,
jewjJe, Yeevleke, GodYeevle, mebYeevle, DemebYeevle, efJeYeevle, lehle, $eefmele, Jeeevle, DeJeeevle Deewj efJeeevle veeceke lesjneW
Fvke efyeueeW leLee Gvemes mebye esCeerye Deewj ekeerCe&ke meye efyeueeW keer en DeeegefmLeefle nesleer nw, ee veneR nesleer ?
meceeOeeve-eLece he=efLeJeer kes Ge mecemle efyeueeW keer peIeve Deewj Glke= Deeeg Fleveer ner veneR nesleer,
efkevleg meye efyeueeW keer he=Leked-he=Leked peIeve Deewj Glke= Deeeg nesleer nw~ Jen Fme ekeej nwDeheves esCeerye Deewj ekeerCe&ke efyeueeW meefnle meercevleke veeceke eLece emlej ceW peIeve Deeeg oMe npeej Je<e&
Deewj Glke= Deeeg veyyes npeej Je<e& eceeCe nesleer nw~ efveje veece kes otmejs emlej ceW peIeve Deeeg Ske mecee DeefOeke
veyyes npeej Je<e& Deewj Glke= Deeeg veyyes ueeKe Je<e& nw~ jewjJe veece kes leermejs emlej ceW peIeve Deeeg Ske mecee DeefOeke
veyyes ueeKe Je<e& Deewj Glke= Deeeg DemebKeele hetJe&keesefeceeCe nesleer nw~ Yeevle veeceke elegLe& emlej ceW peIeve Deege
Ske mecee DeefOeke DemebKeele hetJe&keesef Deewj Glke= Deeeg Ske meeiejeshece kes oMeJeW Yeeie nesleer nw~ ener meeiejeshece kee
oMeceebme Deeies kes heeLe[eW ceW peIeve Deewj Glke= Deeeg eehle kejves kes efueS cegKe kenueelee nw, keeeWefke Jen Deuhe nw
leLee hetje Ske meeiejeshece Yetefce kenueeleer nw, keeeWefke Jen cegKe keer Dehes#ee yengle nw~
eneB Gheeesieer kejCeieeLee Fme ekeej nwieeLeeLe&-cegKe Deewj Yetefce kee pees efJeMes<e DeLee&led Devlej nes Gmes GlmesOe mes Yeeefpele kej osves hej pees Je=ef
kee eceeCe Deelee nw, Gme Je=ef kees DeYeer mes iegCee kejkes cegKe ceW pees[ves hej Je=ef kee heue eehle neslee nw~~
hegve: Fme ekeej ueees ngS Je=ef kes eceeCe kees oMe mLeeveeW ceW mLeeefhele kej Ske Deeefo Ske-Ske DeefOeke

118 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 7, 8, 9

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ke=les FefleemlejeCeeb DeeegYe&Jeefle~


leme eceeCeefceobemleejb-

peIeveeeg 10000
Je<e&

Glke=eeg 90000
Je<e&

90000

9000000

DemebK eele

Je<e&
Ske mecee
DeefOeke

Je<e&
Ske mecee
DeefOeke

hetJ e&k eesef


Skemecee
DeefO eke

9000000 DemebK eele


Je<e&
hetJe& keesef Je<e&

1
10

meeiej

1
10

2
10

3
10

2
5

meeiej

meeiej

meeiej

meeiej

2
10

3
10

2
5

1
2

meeiej

meeiej

meeiej

meeiej

10

11

12

13

3
5

7
10

4
5

9
10

meeiej meeiej meeiej

meeiej

meeiej

7
10

9
10

1
2

3
5

4
5

meeiej meeiej meeiej

meeiej

1
meeiej

DeeceLe& met$es Devege keLeb %eeeles ?


efkeefceefle ve eese, GeewJe osMeeceMe&keYeeJesve~
Slelmet$eb osMeeceMe&keefceefle keglees %eeeles ?
iegheosMeeled %eeeles ~
mebeefle efleereeefohe=efLeJeer<eg veejkeeCeeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

efJeefoeeS peeJe meeceeS heg{JeerS CesjFee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~7~~


penCCesCe Skeke efleefCCe mee ome meeejme yeeJeerme meeiejesJeceeefCe
meeefojseeefCe~~8~~
GkekemmesCe efleefCCe mee ome meeejme yeeJeerme leseermeb meeiejesJeceeefCe~~9~~
kes ece mes ye{er ngF& MeueekeeDeeW mes iegefCelekej ueyOe kees cegKe ceW efceuee osves mes eleske DeYeer heeLe[s keer Deeeg kee
eceeCe efvekeue Deelee nw~ Fme ekeej efvekeuee ngDee elegLe& Deeefo heehe[eW kee Deeeg eceeCe Fme ekeej nw(Fmekee keeske Thej osKeW)
Mebkee-en DeLe& met$e ceW lees kene veneR ieee, efhej Jen kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-keeeW veneR kene ieee, osMeeceMe&ke YeeJe mes kene ner ieee nw~
Mebkee-emlegle met$e osMeeceMe&ke nw, en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-ieg GheosMe mes peevee peelee nw~
Deye efleere Deeefo he=efLeJeer kes veejefkeeeW kee keeue yeleueeves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

otmejer he=efLeJeer mes ueskej meeleJeeR he=efLeJeer leke keer he=efLeefJeeeW ceW veejkeer peerJe JeneB
efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~7~~
peIeve mes otmejer he=efLeJeer ceW keg DeefOeke Ske meeiejeshece, leermejer ceW keg DeefOeke leerve,
eewLeer ceW keg DeefOeke meele, heeBeJeer ceW keg DeefOeke oMe, "Jeer ceW keg DeefOeke meejn
Deewj meeleJeeR ceWs keg DeefOeke yeeF&me meeiejeshece keeue leke veejkeer peerJe jnles nQ~~8~~
efleereeefo he=efLeefJeeeW ceW veejkeer peerJe Glke= mes eceMe: leerve, meele, oMe, me$en,
yeeF&me Deewj leWleerme meeiejeshece keeue leke jnles nQ~~9~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 9

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 119

efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megiecees Jele&les~ De$e meeeflejskeheosve SkemeceeeefOekeb eeeb~


met$es meeeflejskeheosve SkeewJe meceeesefOeke Fefle keLeb %eeeles ?
GJeefjuuegkekemmeefoer meceeeefnee penCCee Fefle DeeieceJeeveeled %eeeles~ DemeeeceLe&eLecehe=efLeJee
Glke=efmLeefleef&leerehe=efLeJeeb peIeveefmLeefle meceeeefOekee %eeleJee~ SJecesJe meJe&$e heues<eg veejkes<Jeefhe~
efleerehe=efLeJeeb peIeveeeg meceeeefOekeceskeb meeiejesheceb~ le=leerehe=efLeJeeb meceeeefOekeef$emeeiejesheceeefve~ eleggLee
meceeeefOekemehlemeeiejesheceeefve~ he_eceeb meceeeefOekeoMemeeiejesheceeefve~ <edeeb meceeeefOekemehleoMemeeiejesheceeefve~ mehleceeb he=efLeJeeb meceeeefOekeeefJebMeefle meeiejesheceeefve~
Glke=sCe efleereeefo<eg vejkes<eg ef$e-mehle-oMe-mehleoMe-eefJebMeefle-$eeefebMeled-meeiejesheceeefve eLeemebKeefceefle~
De$e s Deefhe met$es osMeeceMe&kes, Dele: DevesvewJe keLevesve eleskevejkeheueeveeceefhe peIeveeslke=eeg<eer ie=nerleJes YeJele:~
DeOegvee efleereeeeb he=efLeJeeb SkeeoMeemlejeefCe-Fvkeheueeefve mebefle les<eeb veeceevegevles-leveke-mlevekeJeveke-ceveke-Ieele-mebIeele-efpeJn-efpeJnke-ueeske-ueesueghe-mleveueesuegheeKeeefve~ S<eeceglke=eebtef<e oMe&eefvleemleejb-

Glke=eeg

12
11

15
11

16
11

1 8
11

1 10 3 1
11
11

2 3
11

2 5
11

2 7
11

10

11

2 9
11

3 meeiej

efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e leerveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ eneB meeeflejske DeLee&led keg
DeefOeke Meyo mes Ske mecee DeefOeke enCe kejvee eeefnS~
Mebkee-met$e ceW meeeflejske DeLee&led keg DeefOeke Meyo Deeee nw~ Gmemes cee$e Ske mecee ner DeefOeke
neslee nw~ en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-keeeWefke Gejesej Gheefjce he=efLeJeer keer Glke= efmLeefle Ske mecee DeefOeke neskej veeres-veeres
keer he=efLeefJeeeW keer peIeve efmLeefle nesleer nw Fme DeeieceJeeve mes ner peevee peelee nw~ Fmekee DeLe& en nw efke eLece
he=efLeJeer keer Glke= efmLeefle otmejer he=efLeJeer keer peIeve efmLeefle Ske mecee DeefOeke peevevee eeefnS~ Fmeer ekeej meYeer
heueeW kes veejefkeeeW ceW Yeer peevevee eeefnS~ efleere he=efLeJeer kes veejefkeeeW keer peIeve Deeeg Ske mecee DeefOeke Ske
meeiejeshece nesleer nw~ le=leere he=efLeJeer kes veejefkeeeW keer peIeve Deeeg Ske mecee DeefOeke leerve meeiejeshece nw~ elegLe&
he=efLeJeer kes veejefkeeeW keer peIeve Deeeg Ske meceeeefOeke meele meeiej eceeCe nw~ heeBeJeer he=efLeJeer kes veejefkeeeW keer
peIeve Deeeg Ske mecee DeefOeke oMe meeiej eceeCe nw~ "er he=efLeJeer kes veejefkeeeW keer peIeve Deeeg me$en meeiej
eceeCe nw Deewj meeleJeeR he=efLeJeer kes veejefkeeeW keer peIeve Deeeg Ske mecee DeefOeke yeeF&me meeiej eceeCe nw~
Glke= keer Dehes#ee efleere Deeefo vejkeeW ceW eceMe: veejefkeeeWs keer Deeeg leerve meeiej, meele meeiej, oMe
meeiej, me$en meeiej, yeeF&me meeiej Deewj leWleerme meeiej eceeCe nesleer nw~ eneB oesveeW ner met$e osMeeceMe&ke nQ, Dele:
Fmeer keLeve kes eje eleske vejke heueeW keer Yeer peIeve Deewj Glke=< Deeeg enCe kej ueer peeleer nw~
Deye efleere he=efLeJeer kes ieejn emlej yeleueeles nQGve Fvke heueeW kes veece kenles nQ-1. leveke 2. mleveke 3. Jeveke 4. ceveke 5. Ieele 6. mebIeele 7.
efpeJn 8. efpeJnke 9. ueeske 10. ueesueghe Deewj 11. mleveueesueghe~
Fve ieejn heueeW ceW jnves Jeeues veejefkeeeW keer Glke= Deeeg yeleeles nQemleejb-

Glke=eeg

12
11

15
11

16
11

1 8
11

1 10 3 1
11
11

2 3
11

2 5
11

2 7
11

10

11

2 9
11

3 meeiej

120 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 9

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

le=leereeeeb he=efLeJeeb veJe emlejeefCe mebefle-lehle-$eefmele-leheve-leeheve-efveoeIe-epJeefuele-GpJeefuelemegepJeefuele-mebepJeefueleveeceeefve~ S<eeceeeg<eeb mebef


emleejbGlke=eeg

34
9

38
9

43
9

4 7
9

52
9

56
9

61
9

65
9

9
7 meeiej

elegLee he=efLeJeeb mehlesvkeheueeefve-Deej-leej-ceej-Jeevle-lece-Keele-KeeleKeeleveeceeefve mebefle~


S<eeceeeg<eeceglke=eveeb mebef
emleejb-

Glke=eeg 7 3
7

76
7

82
7

85
7

91
7

94
7

10 meeiej

hebeceeb he=efLeJeeb hebeemlejeefCe-lece-Yece-Pe<e-DevOe-efleefceeveeceeefve mebefle~ les<eeb Glke=eeg<eeb mebefemleejb-

Glke=eeg 11 2
5

12 4
5

14 1
5

15 3
5

5
17 meeiej

<edeeb vejkeYetceew emlejeefve $eerefCe-efnce-Jeo&ue-ueuuebkeveeceeefve mebefle~ Sles<eeceeeg<eeceglke=eveeb mebefemleejbGlke=eeg

18 2
3

20 1
3

3
22 meeiej

leermejer he=efLeJeer ceW veew emlej nQ Gvekes-1. lehle 2. $eefmele 3. leheve 4. leeheve 5. efveoeIe 6. epJeefuele
7. GpJeefuele 8. megepJeefuele 9. mebepJeefuele veece nQ~ FveceW jnves Jeeues veejefkeeeW keer Deeeg mebef Fme ekeej nwemleejbGlke=eeg

34
9

38
9

43
9

4 7
9

52
9

56
9

61
9

65
9

9
7 meeiej

eewLeer he=efLeJeer ceW Deej, leej, ceej, Jeevle, lece, Keele, KeeleKeele veeceke meele Fvkeheue nQ~~ Fvekee Deeeg
eceeCe Yeer henues kes meceeve peevevee eeefnS~ Gmekeer mebef Fme ekeej nwemleejb-

Glke=eeg 7 3
7

76
7

82
7

85
7

91
7

94
7

7
10 meeiej

heeBeJeer he=efLeJeer ceW lece, Yece, Pe<e, DevOe Deewj efleefcee veeceke heeBe Fvke nQ~ Gvekes Deeeg eceeCe keer
mebef Fme ekeej nwemleejb-

Glke=eeg 11 2
5

12 4
5

14 1
5

15 3
5

5
17 meeiej

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 9

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 121

mehleceeb vejkehe=efLeJeeb DeJeefOemLeeveveece SkecesJesvkeheueb~ le$e peIeveeeg SkemeceeeefOekeeefJebMeeflemeeiejesheceb, Glke=b e $eeefm$ebMelmeeiejesheceeefCe~


Flees efJemlej efkebefeogeles veejkeeCeebmehlemJeefhe vejkes<eg efyeueeveeb mebKee GevleseLeceeoerveeb vejkeeCeeb ecesCe ef$ebMeuue#e-hebeefJebMeefleue#e-hebeoMeue#e-oMeue#e-ef$eue#e-he_eesvewkeue#ehebeefyeueeefve mebefle~ le$e jlveeYeehe=efLeJeerceejYe he_eceYegJe ef$eelegLe&Yeeiehee&leb Deleg<Ceb he_eceYegJeelegLex
Yeeies <edeeb mehleceeb e YegefJe YeJeleefleMeerleced~
le$e vejkes<eg pevce ie=nerlJee veejkee Gheefj Glheleefvle, veeveeefJeOeogKeeefve eevegYeJeefvle~
leLeeefn- Debleescegngekeeues leoes egoe Yetleueefcn eflekeKeeCeb~
melLeeCecegheefj heef[ot-Cegere hegCeesefJe efCeJe[befle~~181~~1
les veejkee Iecee&he=efLeJeeeeb GheheeomLeeves<etlheVee mehleeespeveb meheeoef$eeesMehee&vlecegheefj Gerevles~ eceeled
efleerehe=efLeJee DeejYe hebeoMeeespeve-meeOe&eeesMeb, Skeef$ebMeodeespeveb SkeeesMeb, e<eefeespeve-efeesMeb,
hebeefJebMeefleeespeveeefOekewkeMeleeespeveb, hebeeMeoefOekeefMeleeespevehee&leb eeslhueJevles Dee <eeR, mehleceeb e veejkee
hebeMeleeespevehee&vleb Godieefvle~

"er he=efLeJeer ceW efnce, Jeo&ue Deewj ueuuebke veeceke leerve Fvke nQ~ Gvekes Deeeg eceeCe keer mebef en nwemleejbGlke=eeg

18 2
3

20 1
3

3
22 meeiej

meeleJeeR he=efLeJeer ceW DeJeefOemLeeve veeceke Ske ner Fvke heue nw~ JeneB peIeve Deeeg Ske mecee DeefOeke
yeeF&me meeiejeshece leLee Glke= Deeeg lesleerme meeiejeshece nw~
Gve veejefkeeeW kee eneB keg efJemleej mes JeCe&ve kejles nQmeeleeW vejkeeW ceW efyeueeW keer mebKee yeleueeles nQeLece Deeefo vejkeeW ceW eceMe: leerme ueeKe, heeerme ueeKe, hevn ueeKe, oMe ueeKe, leerve ueeKe, heeBe kece Ske
ueeKe (95 npeej) Deewj heeBe efyeue nesles nQ~ GveceW eLece jlveeYee he=efLeJeer mes heeBeJeeR eh=efLeJeer kes le=leere-elegLe& (3/4) Yeeie
hee&vle Deefle G<Celee jnleer nw Deewj heeBeJeeR he=efLeJeer kes elegLe& Yeeie ceW leLee "er-meeleJeeR he=efLeJeer ceW DeefleMeerle heeF& peeleer nw~
Gve vejkeeW ceW pevce ueskej veejkeer Thej mes veeres efiejles nQ Deewj veevee og:KeeW kee DevegYeJe kejles nQ~ kene Yeer nwieeLeeLe&-veejkeer peerJe Devleceg&ntle& keeue ceW Gheheeo mLeeve mes egle neskej vejke Yetefce kes leer#Ce MeeeW
hej efiejkej Thej Gueles nQ Deewj hegve: GvneR hej efiejles nQ~~181~~
YeeJeeLe&-heeBe kes Ieve kees meesuen mes Yeeefpele kejves hej pees ueyOe eehle nes Gleves eespeve eceeCe eLece Iecee&
he=efLeJeer kes veejkeer Gueles nQ leLee efleereeefo he=efLeefJeeeW kes veejkeer Fvemes otves-otves Gueles nQ Ssmee peevevee eeefnS~
Iecee&he=efLeJeer kes veejkeer 7 eespeve 3 14 keesMe leke Thej Gueles nQ hegve: ece mes efleere he=efLeJeer eejbYe
kejkes 15 eespeve {eF& keesMe, 31 eespeve 1 keesMe, 62 eespeve 2 keesMe, 125 eespeve, 250 eespeve Deewj meeleJeeR
ceeIeJeer he=efLeJeer kes veejkeer 500 eespeve TBes Gueles nQ~
1. ef$eueeskemeej ieeLee 181~

122 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 9

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

hegvee le$emLee hegjeCeveejkee Gere heefleleeved leeved veejkeeved efJeueeskee le$eeiele yengefJeOeeefve ogKeeefve
GlheeoeefvleheewjeefCekee leoe les oCeFefCejejJeeiecce~
KeeRebefle efCeefmebebefle e JeCesmeg yengKeejJeejerefCe~~183~~
lesefJe efJenbiesCe leoes peeefCeo hegJJeeJejeefjmebyebOee~
DemegnehegnefJeefkekeefjee nCebefle nCCebefle Jee lesefnb~~184~~
le$eehe=LeefiJeefeee SJe les<eeb mJeMejerjeCeebJeeJeiIe-Ietie-keeieefn-efJeefeYeuuetke efiemegCeeeefob~
met ueefi ie-keeWle-cees iiej-hengo er-mebies efJekegJJebefle~~185~~
Jesoeueefiejer Yeercee peblemeegkeke[iegne e heef[ceeDees~
ueesnefCenefiiekeCee
hejmetgefjieeefmeheeJeCeb~~186~~
ket[e meeceefuekeKee JeefeojefCe-CeoerG KeejpeuehegCCee~
heteefnje ogiebOee one e efkeefcekeesef[keguekeefueoe~~187~~
les JewlejCeeR veoeR eehe keerMee YeJevleerefle esled ?
DeefiieYeee OeeJeblee ceCCeblee meereuebefle heeCeereb ~
les JeefeojefCeb heefJeefmee KeejesoeomeJJebiee~~188~~

hegve: JeneB jnves Jeeues hegjeves veejkeer Gue kej efiejves Jeeues veejefkeeeW kees osKekej JeneB Deekej yengle ekeej
kes og:KeeW kees GlheVe kejeles nQieeLeeLe&-hegjeves veejkeer vees veejefkeeeW kees osKekej Deefle ke"esj Meyo kejles ngS heeme Deekej GvnW ceejles
nQ Deewj Gvekes IeeJeeW hej Deefle Keeje peue meeReles nQ~~183~~
DeLee&led hegjeves veejkeer veJeerve veejkeer kees osKekej Deefle ke"esj Meyo yeesueles ngS Gvekes heeme Deekej GvnW ceejles nQ~
ceejves mes leLee MeeeW hej efiejves mes pees IeeJe nes peeles nQ, Gve hej Jes Delevle Keeje peue meeRe-meeRekej heer[e hengBeeles nQ~
ieeLeeLe&-efJeYe%eeve mes hetJee&hej kes Jewj kee mebyebOe peevekej Jes veJeerve veejkeer Yeer DeMegYe Deewj Dehe=Leked
efJeefeee eje GvnW ceejles nQ Deewj Gvekes eje mJeeb ceejs peeles nQ~~184~~
Deye JeneB nesves Jeeueer Gve veejefkeeeW kes MejerjeW keer Dehe=Leked efJeefeee nesleer nw, Ssmee yeleueeles nQieeLeeLe&-veejkeer peerJe Deheves ner Mejerj ceW Yesef[ee, JeeIe, IegiIet, keewDee, mehe&, efyet, jer, efie, kegee
Deeefo he leLee ef$eMetue, Deefive, yejner, mesue, cegodiejeefo he efJeefeee kejles nQ~~185~~
DeLee&led veejkeer peerJe hejmhej og:Ke osves kes efueS Deheves Mejerj kee JeeIeeefohe leLee ef$eMetueeefohe
heefjCeceve kejekej veevee ekeej kes og:Ke otmejeW kees osles nQ Deewj mJeeb Yeesieles nQ~
ieeLeeLe&-Gve vejkees ceW yesleeue meMe Yeerceeke=efle heJe&le nQ~ og:Keoeeke mewke[eW eb$eeW mes Yejer iegheeSB nQ~
JeneB efmLele eefleceeSB ueesnceeer nw SJeb DeefivekeCeeW mes Jeehle nQ~ hejmeer, gefjkeeefo Mee meMe he$eeW mes ege
Deefmehe$e Jeve nQ~ ket Meeuceefue Je=#e nQ~ JeneB keer JewlejCeer veece keer veefoeeB Deewj leeueeye Keejs peue mes Yejs nQ,
ogie&efvOele heerhe, Ketve mes ege nQ leLee GveceW kejeW[eW keer[s Yejs nQ~~186-187~~
Jes JewlejCeer veoer kees eehle kej kewmes nesles nQ ? Gmes kenles nQieeLeeLe&-Deefive kes Yee mes oew[kej Deeves Jeeues veejkeer en Meerleue peue nw Ssmee ceevekej peye Gme veoer
ceWs eJesMe kejles nQ, lees Keejs peue mes Gvekee meeje Mejerj peue peelee nw~~188~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 9

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 123

Gefe JesiesCe hegCees DeefmeheeJeCeb heeebefle eesefe~


kebgleeefme-meefe peefefnb efppebles Jeeoheef[osefnb~~189~~
les<eeb yeefnog&KemeeOeveeefve yentefve mebefle le$eueesnesoe YeefjoeDees kegbYeerDees leeyengke[ene e~
mebleeueesnheemee Yet metF&meodogueeFCCee~~190~~
le$e #es$emheMe&peogKeb e=CegefJeefemenmmeJeseCe-meceefOeeogkeKeb Oeefjefeheemeeoes~
kegkeKeefkeKemeermejesieie-gOeeflemeYeeJeseCee efleJJee~~191~~
vejkeYetefce<eg Yeespeveb keerMeb Fefle esled ?
meeefokegefnoeefleiebOeb ceefCecehheb ceefbe efJeYegbpebefle~
IecceYeJee Jebmeeefomeg DemebKeiegefCeoemegnb leees~~192~~

DeLee&led veJeerve veejkeer peerJe Deefive kes Yee mes oew[kej Deeles nQ Deewj JewlejCeer veoer kes peue kees Meerleue
ceevekej Meerleuelee keer keecevee kejles ngS GmeceW eJesMe kej peeles nQ efkevleg Meerleuelee efceueves kes mLeeve hej veoer kes
Keejs peue mes Gvekee meJee& oiOe nes peelee nw~
ieeLeeLe&-Jes veejkeer MeerIe ner JeneB mes G"kej eneB eee nw Ssmee ceeveles ngS Deefmehe$e Jeve ceWeJes Me kejles nQ~ efkevleg JeneB
Jeeeg mes efiejves Jeeues mesue, leueJeej, Meefe Deewj ueke[er Deeefo kes meMe he$eeW mes Gvekes Mejerj efo peeles nQ~~189~~
DeLee&led veejkeer peerJe Deefive mes lehle ngS JewlejCeer ceW eJesMe kejles nQ, JeneB Keejs peue kes keejCe Gvekeer
Jesovee Deewj ye{ peeleer nw~ Gme Yebekej Jesovee mes $eeCe heeves kes efueS Jes Meerleue eee keer keecevee kejles ngS Jeve
ceW eJesMe kejles nQ, lees JeneB Yeer JeeCeeW kes meceeve leerKes heeeW mes Gvekes Mejerj efo peeles nQ~
JeneB Gve veejefkeeeW kes og:Kekes yeee meeOeve yengle mes nQ, GvnW kenles nQieeLeeLe&-Gve vejkeeW ceW iece& ueesns kes meceeve peue mes Yejs kegcYeer heeke nQ, Delevle iece& ke[en nQ~ JeneB
keer Yetefce iece&, lehes ngS ueesns kes meceeve mheMe&Jeeueer Deewj megF& kes meceeve hesveer ottye mes Jeehle nw~~190~~
DeLee&led efpeme ekeej eneB nbef[ee Deeefo ceW jKekej Yeespeve hekeeles nQ leLee ke[ener kes iece& lesue Deeefo ceW
Yeespe heoeLe& leueles nQ, Gmeer ekeej vejkeeW ceW veejkeer peerJe Ske-otmejs kees kegbYeer ceW jKekej hekeeles nQ Deewj iece&
ke[eneW ceW [euekej leueles nQ~
Deye JeneB keer Yetefce kes mheMe& mes nesves Jeeues og:Ke evle eje kenles nQ, GvnW megveesieeLeeLe&-npeej efyegDeeW kes Ske meeLe keeves hej pees Jesovee nesleer nw, Gmemes Yeer DeefOeke Jesovee JeneB keer
Yetefce kes mheMe& cee$e mes nesleer nw~ Gve veejefkeeeW kees Goj, ves$e SJeb cemleke Deeefo kes jesieeW mes GlheVe leere Jesovee
leLee YetKe, heeme, Yee Deeefo keer leere yeeOeeSB nesleer nQ~~191~~
Deye veejkeer peerJeeW kee Yeespeve kewmee neslee nw ? Gmes kenles nQ~
ieeLeeLe&-eLece Iecee& he=efLeJeer ceW GlheVe ngS veejkeer peerJe Keeveeefo efveke= eeefCeeeW kes me[s ngS keuesJejeW
keer ogie&vOe mes Yeer DeefOeke ogie&vOe Jeeueer efceer Keeles nQ~ Jen ogie&efvOele efceer Yeer GvnW Deheveer YetKe eceeCe veneR
efceueleer DeLee&led Deuhe cee$ee ceW ner efceueleer nw, efpememes #egOee Meeble veneR nesleer~ JebMeeefo he=efLeefJeeeW kes veejkeer Fmemes
DemebKeeleiegefCele DeMegYe efceer kee Ye#eCe kejles nQ~~192~~

124 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 9

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

le$emLee ce=efekee eefo De$e cele&ueeskes Deeiesled leefn& efkeevlees peerJee efceevles ?
leosJeeseleshe{ceemeCeefcen efKeeb keesmeb iebOeoes efJeceejsefo~
keesmeefneOejeefepeerJes helLejkekeceoes~~193~~
eLecehe=efLeJeereLeceheueeMeveb Fn ceveg<e#es$es ef#ehleb esled eesMeeOe ievOelees efJeceejeefle FleeeLeexJeievleJe~
leLeeefhe les le$e ve efceevlesCe cejbefle les Dekeeues menmmeKegees efJe efCCemeJJebiee~
iebefle leCegmme ueJee mebIeeob metoiemmesJe~~194~~
SleodogKeb le$e leefn& es kesefeled leerLe&kejeke=efleyebOeb ke=lJee le$e ieefvle les<eeb cejCehee&vleceerMecesJe
ogKeceefmle Jee efkebefeovlejb Fefle esled ? GeleseflelLeejmeblekeccegJemeiieb efCejS efCeJeejebefle megje~
cceemeeGiemesmes meiies DeceueeCeceeuebkees~~195~~

JeneB keer efceer eefo cele&ueeske ceW Dee peeJes lees efkeleves peerJe cej peeles nQ ? Gmekees yeleeles nQieeLeeLe&-eLece vejke kes eLece heue kes veejefkeeeW kes Yeespeve keer Jen ogie&vOecee efceer eefo ceveg<e #es$e
ceW [eue oer peeS lees Jen Deheveer ogie&vOe mes DeeOes keesMe kes peerJeeW kees ceej [euesieer~ Fmeer ekeej eleske heue kes
DeeOeej keer efceer ece mes DeeOee-DeeOee keesme DeefOeke he=efLeJeer efmLele peerJeeW kees ceejves keer #ecelee Jeeueer nw~~193~~
Fmekee DeLe& en nw efke Debeflece vejke-mehlece he=efLeJeer kes DeJeefOemLeeve veeceke 49JeW heue kes veejkeer
efpeme efceer kee Deenej kejles nQ, Jen efceer Deheveer ogie&vOe mes ceOeueeske ceW efmLele mee{s eewyeerme 24 12 keesme kes
peerJeeW kees ceejves keer meeceLe&Jeeueer nesleer nw, Ssmee peevevee eeefnS~
efhej Yeer Jes cejles veneR nw, Fme yeele kees yeleeles nQieeLeeLe&-efhej Yeer JeneB mechetCe& Mejerj kees npeejeW yeej efVe-efYeVe kej osves hej Yeer Gve veejkeer peerJeeW kee
Dekeeue ceW cejCe veneR neslee~ heejs kes keCeeW kes meMe veejkeer peerJeeW kes Mejerj kes gke[s Yeer mebIeele kees eehle nes
peeles nQ~ DeLee&led hegve: hegve: efceue peeles nQ~~194~~
YeeJeeLe&-efpeme ekeej heejs kes keCe efVe-efYeVe veneR jn mekeles, MeerIe ner eejeW Deesj mes Deekej Ske nes
peeles nQ, Gmeer ekeej veejefkeeeW kes Mejerj Keb[-Keb[ nes peeves hej Yeer efceue kej Ske nes peeles nQ~ Deeeg hetCe& ngS
efyevee Gvekee cejCe veneR neslee, eens efkelevee ner og:Ke keeeW ve nes~
Fleves og:Ke vejke ceW nQ, lees pees leerLekej eke=efle kee yebOe kejkes vejke ceW peeles nQ, Gvekees Yeer cejCe heele
Ssmes og:Ke menves he[les nQ DeLeJee keg Deblej neslee nw ? Ssmee eMve nesves hej kenles nQieeLeeLe&-vejke ceW efpeve veejkeer peerJeeW kes leerLekej veecekece& meee ceW nQ Gvekeer Deeeg kes : ceen Mes<e
jnves hej osJeieCe Gve veejefkeeeW kee Ghemeie& efveJeejCe kej osles nQ leLee mJeie& ceW Yeer leerLekej eke=efle keer meee Jeeues
osJeeW keer Deeeg n ceen Mes<e jnves hej ceeuee veneR cegjPeeleer nQ~
YeeJeeLe&-leerLekej eke=efle keer meee Jeeues veejefkeeeW keer Deeeg n ceen Mes<e jnves hej osJe Gvekes
Ghemeie& otj kej osles nQ leLee Fmeer eke=efle keer meee Jeeues osJeeW keer n ceen Deeeg Mes <e jnves hej ceeuee veneR
cegjPeeleer nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 9

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 125

eLee esefCekecenejepemle$e eLecevejkesOegvee meJee&efCe ogKeeefve Yegbes~ Deesleveeslmeefhe&Ceerkeeues eoe me


ceelegie&Yex Deeieefce<eefle lemceeled <eCceemehetJe&cesJe megje le$e ielJee lemeeshemeie efveJeejefe<eefvle~
Denes YeJee! etebleeb, SleVejkeogKeb eglJee eefle#eCeb efebleveereb~ eled Jeeb keoeefeoefhe vejkeieeflekeejCeb
heeheb ve keefj<eece, efkebe eefo Skeyeejb vejkeeegye&Oveereeled leefn& le$e ieceveb DeJeMebYeeefJe~ je%ee esefCekesve
YeieJevcenefleceneJeerjefpevesvme meceJemejCes ef$ebMeodJe<e&hee&vlebb efoJeOJeefve egle~ efkebleg vejkeeegeke=lesefJe&efefeve&
peelee~ lemeeegef<e Deheke<e&Ceb leg peeleb Delemle$e eLecevejkes ceOeceeeg elegjMeerefleue#eJe<e&hee&vlecesJe peeleb~
leees efveie&leemeew esefCekeej leerLe&kejes YeefJe<eefle ceneheeveeceOese~
les veejkee Dehece=legb ve ueYevlesDeCeJemeieeGmmes hegCCes JeeoenoyYehe[ueb Jee~
CesjFeeCeb keeee meJJes efmeiIeb efJeueerebles~~196~~
les veejkee le$eecejCeebleb ogKeb Yeg_pevlesKesepeefCeob Demeeob meejerjb ceeCemeb e Demegjkeeb~
Yegbpebefle peneJemejb YeJeefoereefjcemeceeesefe1~~197~~

pewmes cenejepee esefCeke eLece vejke ceW Deepe meYeer og:KeeW kees Yeesie jns nQ~ Deeies Deeves Jeeues Glmeefhe&Ceer keeue
ceW peye Jes ceelee kes ieYe& ceW DeeSBies, leye ieYe& ceW Deeves kes n ceen hetJe& ner osJe JeneB-vejke ceW peekej Gvekes
Ghemeie& kee efveJeejCe kejWies~
Denes YeJeelceeDeeW! megvees, vejkeeW kes Fve og:KeeW kees eJeCe kejkes eefle#eCe efevleve kejes efke nce vejke ieefle kees
eehle kejeves kes keejCeYetle heeheeW kees veneR kejWies, keeeWefke eefo Ske yeej Yeer vejke keer Deeeg yebOe ieF& lees vejke ceW
DeJeMecesJe peevee ner he[siee~ jepee esefCeke ves YeieJeeve ceneJeerj efpevesv kes meceJemejCe ceW leerme Je<e& leke efoJeOJeefve
kees megvee efkevleg vejkeeeg veeceke eke=efle ve veneR nes heeF&~ neB, Gme vejkeeeg keer efmLeefle kee Deheke<e&Ce lees nes ieee Dele:
Gvekeer mehlece vejke keer Deeeg eLece vejke keer ceOece Deeeg kes he ceW eewjemeer npeej Je<e& keer nes ieF&~
Gme eLece vejke mes efvekeuekej esefCekeej cenehee veece kes leerLekej neWies~
Jes veejkeer vejke ceW Dekeeuece=leg kees eehle veneR nesles nQieeLeeLe&-Deheveer DeveheJele& Deeeg kes hetCe& nesles ner veejefkeeeW kee mechetCe& Mejerj Gmeer ekeej efJeuee kees
eehle nes peelee nw, efpeme ekeej heJeve mes leeef[le cesIeheue efJeuee nes peeles nQ~~196~~
DeLee&led efpevepeerJeeW keer Yegpeceeve Deeeg kee keoueerIeele veneR neslee nw-Dekeeue ceW Deeeg kee veeMe veneR
neslee-peneB Dekeeue cejCe veneR neslee nw, Gmes DeveheJelee&eg kenles nQ~ efpeme ekeej Jeeeg mes Deenle cesIeheue
veeMe kees eehle nes peeles nQ, Gmeer ekeej DeveheJele& Deeeg meceehle nesles ner veejefkeeeW kee mechetCe& Mejerj efJeuee kees
eehle nes peelee nw~
Jes veejkeer JeneB cejCe hee&vle og:Ke Yeesieles nQieeLeeLe&-veejkeer peerJe YeJeefmLeefle kes ejcemecee hee&vle eLeeDeJemej #es$epeefvele, ceeveefmeke, Meejerefjke
Deewj Demegjke=le Demeelee kece& kees Yeesieles jnles nQ~~197~~
DeLee&led vejkeeW ceW Ge eejeW ekeej kes og:KeeW kees Yeesielee ngDee eeCeer Ske #eCe Yeer Meebefle kee DevegYeJe veneR
kej heelee nw~ Fmekes Deefleefje hejmhej Goerefjle og:Ke kees Yeer Jes veejkeer Yeesieles nQ~
1. ef$eueeskemeej ieeLee 196-197~

126 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 9

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

vejkes<eg elegefJe&Oeeefve ogKeeefve-#es$emebyebefOe-Meejerefjke-ceeveefmeke-Demegjke=leeefve~ es kesefeled eefleMeesOeYeeJesve


Jewjb yeOvebefle les eeefCeve vejkeYetceew ielJee cenodogKeb Yeg_pevles, esefCekejepeeefoJeled~ leLee e es kesefeled meceiees peerJeemles keoeefeoefhe eefleMeesOeYeeJeveeb ve kegJe&efvle meerleecenemeleerJeled~
heehegjeCes e Melescenemeleermeerlee Deeefe&keeJemLeeeeb meceeefOevee ce=lJeeeglemJeiex eleerves1 yeYetJe~ Skeoemeew eleervmle=leerevejkes
ielJee ue#ceCe-jeJeCeejew veejkeew mecyeesOeeled~
Geb e- eoerleelceve esemlele SJeb ielesefhe efn~ mecekelJeb eefleheemJe keeues yeesefOeeob MegYeb~~
Fleesveogejb veeefmle ve Yetleb ve YeefJe<eefle~ Fn meslmeefvle efmeeefvle efmeef<eOege cen<e&e~~
FleeefoekeejsCe leew mebyeesOe meceioMe&vejlveb e eenefelJee mebleges yeYetJe2~
Deve$eeefhe Jeb-SsMeevemJeiee&oeiele eerOejosJees ceneyeueej efleerevejkes ielJee Meleceeflecebef$eCees

vejkeeW ceW eej ekeej kes og:Ke nesles nQ-1. #es$emebyebOeer 2. Meejerefjke 3. ceeveefmeke 4. Demegjke=le~ pees
peerJe eneB eefleMeesOe YeeJe mes-efkemeer mes yeouee uesves keer YeeJevee mes Jewj kees yeebOe uesles nQ Jes vejke Yetefce ceW peekej
ceneve og:KeeW kees Yeesieles nQ, jepee esefCeke kes meceeve~ pees meceief peerJe nesles nQ Jes keYeer efkemeer kes eefle eefleMeesOe
keer YeeJevee veneR jKeles nQ, cenemeleer meerlee kes meceeve~ DeLee&led jepee esefCeke ves Oece&efJes<e kes keejCe efceLeelJe
yegef mes Deheveer jeveer esuevee mes yeouee uesves keer YeeJevee jKeles ngS Jeerlejeieer mevle eMeesOej veeceke cegefve kes ieues ceW
ceje ngDee mehe& [euekej Gve hej Ghemeie& efkeee Dele: GvneWves Gmeer #eCe vejke Deeeg kee yebOe kej efueee Deewj hegve:
leerLekej ceneJeerj kes meceJemejCe ceW mecekelJe eehle kejkes leerme Je<e& leke Oece&Oeeve kejves kes yeeJepeto Yeer GvnW
vejke kes og:Ke lees menves ner he[s, peyeefke Fmemes efJehejerle meceioMe&ve mes megMeesefYele meleer meerlee ves Deveske mebIe<eeX
kees menve kejves kes yeeo Yeer efkemeer kes eefle efJes<e YeeJe-yeouee uesves kee YeeJe veneR efkeee, lees Jen mJeie& ceW
peekej Demeerce megKe kees Yeesieves ueieer~
heehegjeCe ceW Yeer kene nwcenemeleer meerlee ves Deeefe&kee DeJemLee ceW meceeefOehetJe&ke cejCe kejkes Deegle mJeie& ceW eleerv kee heo eehle
kej efueee~ Ske yeej Gme eleerv ves vejke ceW peekej ue#ceCe Deewj jeJeCeej peerJe kees vejke ceW Yeer mecyeesOeve
eoeve efkeee~
kene Yeer nwMueeskeeLe&-meerlee ves vejke ceW peekej oesveeW kees mecyeesefOele kejles ngS kene efke-ns YeJeelceved! eefo
Deehe ueesie Dehevee Yeuee eenles nQ lees Fme oMee ceW efmLele nesves hej Yeer mecekelJe kees eehle kejes~ en mecekelJe
mecee hej yeesefOe kees eoeve kejves Jeeuee SJeb MegYehe nw~ Fmemes ye{kej otmeje keueeCekeejer ve ngDee nw, ve Lee,
ve nesiee~ Fmekes jnles ngS cenef<e&ieCe efme neWies, DeYeer nes jns nQ Deewj henues Yeer ngS Les~~
Fleeefo ekeej mes meerlee kee peerJe eleerv-ue#ceCe Deewj jeJeCe oesveeW kees mecyeesefOele kejkes Deewj GvnW
meceioMe&ve enCe kejJeekej DeleerJe mebleg ngDee~
Deve$e-DeeefohegjeCe ceW Yeer Je nwceneyeue jepee pees meceeefOehetJe&ke cejCe kejkes otmejs SsMeeve mJeie& ceW eerOej veece kee osJe ngDee Lee, Gme
1. heehegjeCe heJe& 109~ 2. heehegjeCe heJe& 123~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 10, 11, 12

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 127

peerJeb veejkeb mebyeesOe meceioMe&veb eeheeled~ meceioMe&veeYeeJesCe veejke leees efveie&le efJeosn#es$es peemesveveeceeeeJeefle&heg$eesYeJeled~ leefmceved YeJesefhe efJeJeenmecees eerOejosJesve mebyeesOeveb eehe oer#eeb ie=nerlJeemeew yeemJeiex
osJees yeYetJe1~
leelhee&cesleled-meceioMe&veme ceenelceb efJe%eee vejkeogKesYees YeerlJee meleleb Oece& SJeejeOeveerees YeJeefle~
SJeb eLecemLeues SkepeerJeehes#eee keeueevegieces veejkeeCeeb keeuekeLevelJesve veJe met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee eflee&iieleew meeceevesve eflejeeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

efleefjkeKeieoerS efleefjkeKees kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~10~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~11~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~12~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle ~ ceveg<esYe Deeiele eflee&ieheee&hles<eg Glhee le$e
peIeveeegefmLeefleb efmLelJee le$eleeled efveie&leme peerJeme #egYeJeenCecee$epeIevekeeuees YeJeefle~ Glke<exCe
Deveefhe&leieefleYe Deeiele eflee&#eg Glhee DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&vekeeueheeleb heefjJele&
Deveieefleb ieleme met$eesekeeuees YeJeefle DemebKeelehegueheefjJele&veeceeCecevevlekeeueefceefle~ De$eemebKeelehegueheefjJelex

eerOej osJe ves otmejs vejke ceW peekej Meleceefle ceb$eer kes peerJe veejkeer kees mecyeesOeve eoeve kejkes Gmes meceioMe&ve
eehle kejeee Lee~ meceioMe&ve kes eYeeJe mes Jen veejkeer vejke mes efvekeuekej efJeosn#es$e ceW eeJeefle& meceed kee
peemesve veeceke heg$e ngDee Lee~ Gme YeJe ceW Yeer peemesve ves eerOejosJe mes Deheves efJeJeen kes mecee mebyeesOeve eehle
kejkes pewvesejer oer#ee ueskej yeemJeie& ceW osJeheo kees eehle efkeee Lee~
leelhee& en nw efke-meceioMe&ve kee ceenelce peevekej nce meYeer kees vejke kes og:KeeW mes YeeYeerle
neskej meowJe Oece& keer ner DeejeOevee kejvee eeefnS~
Fme ekeej eLece mLeue ceW Ske peerJe keer Dehes#ee keeueevegiece ceW veejefkeeeW kee keeue keLeve kejves Jeeues veew
met$e hetCe& ngS~
Deye efleeeieefle ceW meeceeve efleeeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

efleeeieefle ceW peerJe efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~10~~


efleee ieefle ceW efleee peerJe JeneB peIeve mes #egYeJe enCe keeue leke jnles nQ~~11~~
efleee peerJe Glke= mes Devevlekeeue leke jnles nQ, pees DemebKeele hegodieueheefjJele&ve
eceeCe nw~~12~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eeW kee DeLe& megiece nw~ ceveg<eieefle mes Deekej efleee Deheee&hlekeeW
ceW GlheVe neskej JeneB peIeve Deeeg efmLeefle eceeCe keeue leke jnkej JeneB mes efvekeueves Jeeues peerJe kes #egYeJeenCeeceeCe
peIeve keeue heeee peelee nw~ Glke=<he mes DeefJeJeef#ele ieefleeeW mes Deekej efleeeeW ceW GlheVe neskej DeeJeueer kes
DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe hegodieueheefjJele&ve keeue leke efleeeeW ceW heefjYeceCe kejkes Deveieefle ceW peeves Jeeues peerJe
kes met$eese DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe Devevlekeeue heeee peelee nw~ eneB Demeb Keele hegodieueheefjJele&ve
1. DeeefohegjeCe heJe& 10~

128 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 13, 14, 15

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Ges DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ee SJe YeJeefvle ~


leleesefOekeb ve YeJeleerefle keLeb %eeeles ?
Deeeee&hejbhejeieleesheosMeeled %eeeles veeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$eeoefOekeb~
peIevekeeue #egYeJeenCeb efkeeleceeCeb ?
Geleseermeb efleefCCe meee eJeefmenmmeyeejcejCeeefCe
DebleescegngecepPes heees efme efCeieeseJeemeefcce~~28~~
efJeeefuebefoS Demeeroer meer eeueermecesJe peeCeerefn ~
hebefebefoe eGJeermeb KegYeJebleescegngemme1~~29~~
ef$eefJeOehebesefveeflejeeb keeueefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

hebefebefoeefleefjkeKe-hebefebefoeefleefjkeKeheppee-hebefebefoeefleefjkeKepeesefCeCeer
kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~13~~
penCCesCe KegeYeJeiienCeb Debleescegngeb~~14~~
GkekemmesCe efleefCCe heefueoesJeceeefCe hegJJekeesef[hegOeesCeyYeefneeefCe~~15~~
kenves hej DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe ner Jes hegodieue heefjJele&ve nesles nQ~
Mebkee-DemebKeele hegodieueheefjJele&veeW kee leelhee& DeeJeueer kes DemebKeeleJeWs Yeeie eceeCe ner nw, Fmemes
DeefOeke veneR, en kewmes peevee peelee nw?
meceeOeeve-Deeeee& hejchejeiele GheosMe mes en peevee peelee nw efke DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e
DeefOeke veneR nw~
peIevekeeuehe #egYeJeenCe kee efkelevee eceeCe neslee nw ? Fme eMve kes Gej ceW kenles nQieeLeeLe&-efveieesomLeeve ceW efveieesefoee peerJe Ske Devleceg&ntle& ceW eeme" npeej leerve meew eerme (66336)
yeej cejCe kejles nQ~~28~~
efJekeuesefve peerJe eceMe: Demmeer, mee" Deewj eeefueme yeej DeLee&led Ske Devleceg&ntle& ceW oes Fbefe peerJe Demmeer
yeej cejCe kejles nQ, leerve Fefve peerJe mee" yeej cejles nQ Deewj eej Fefve peerJe eeefueme yeej cejles nQ leLee hebesefve
peerJe Ske Devleceg&ntle& ceW eewefyeme yeej cejCe kejles nQ, es ner Fvekes #egYeJe peevevee eeefnS~~29~~
Deye leerve ekeej kes hebesefve efleeeeW kee keeueefveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

hebesefve efleee, hebesefve efleee heee&hle Je hebesefve efleee eesefveceleer peerJe JeneB
efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~13~~
peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke Je hebesefve efleee, hebesefve efleee heee&hle
Je hebesefve efleee eesefveceleer Devleceg&ntle&keeue leke jnles nQ~~14~~
Glke=keeue hetJe&keesef he=LekelJe mes DeefOeke leerve heueesheceeceeCe keeue leke hebesefve
efleee, hebesefve heee&hle Je hebesefve efleee eesefveceleer peerJe jnles nQ~~15~~
1. YeeJeeeYe=le ieeLee 28-29~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 15

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 129

efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ meeceevehebesefveeflejeeb #egYeJeenCeb keeueb,


le$eeheee&hleeveeb mebYeJeeled~ Mes<eees&ees hebesefveeflee&kedheee&hlehebesefveeflee&ieesefvecelees Debleceg&ntle,
le$eeheee&hleeveeceYeeJeeled~ ve e heee&hles<eg peIeveeegefmLeefleeceeCeb #egYeJeenCeb keeueb YeJeefle, Debleceg&ntleexheosMeme
Sleme efvejLe&kelJeemebieeled~ peIevekeeuecesleled keefLeleb~
Glke<exCe-hebesefvepeerJeeved cegkelJee DevesefvepeerJesYe Deeiele hebesefveeflee&ked-hebesefveeqlee&keheee&hlehebesefveeflee&ieesefveveer<eg Glhee eLeeecesCe hebeveJeefle-mehleelJeeeEjMeled-hebeoMehetJe&keesef-keeueeceeCeb heefjYece
oevesve oeveevegceesovesve Jee ef$eheueesheceeegefmLeeflekes<eg YeesieYetefcepes<eg eflee&#eg mJekeeegefmLeefleb efmLelJee osJes<etlheVeme
SleeJevcee$ekeeuemeesheuebYeeled~
keLeb eflee&#eg oeveme mebYeJe ?
ve, efkebe-es kesefeled mebeleemebelee efleee meefeeYebpeves ie=nerleeleeKeevee les<eeb meuueefkeheuueJeeefob
ooleeb eflejeeb leeveme DeefJejesOeeled~
Geb e-efleefjkeKemebpeoemebpeoeCeb meefeeYebpeCes ieefnoheekeKeeCeeCeb meuueFheuueJeeefob oWleefleefjkeKeeCeb leoefJejesOeeled1~

efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e leerveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ meeceeve hebesefve efleeeeW kee
peIevekeeue #egYeJeenCe eceeCe nw, keejCe efke hebesefve efleeees ceW Deheee&hle peerJeeW kee nesvee mebYeJe nw~ Mes<e
oesveeW ekeej kes hebesefve efleee heee&hle SJeb eerJesoer efleeeeW kee eceeCe keeue Devleceg&ntle& nw, keeeWefke GveceW
Deheee&hle veneR nesles~ Deheee&hle peerJeeW ceW peIeveeeg efmLeefle kee eceeCe #egYeJeenCekeeue veneR neslee nw, DeLee&led
Gmemes DeefOeke neslee nw, keeeWefke eefo heee&hle keeue kes peIeve Deeeg eceeCe Yeer #egYeJeenCekeeue cee$e neslee lees
emlegle met$e ceW Devleceg&ntle& keeue kes GheosMe kes efvejLe&ke nesves kee emebie Dee peelee~ en peIeve keeue keer Dehes#ee
JeCe&ve efkeee ieee nw~
Glke= mes -hebesefveeW kees es[kej Skesefve Deeefo Deve peeleere peerJeeW ceW mes Deekej hebesefv e
efleee, hebesefve efleee heee&hle Je hebese fve eflee e eesefveceleer peerJeeW ceW GlheVe neskej eceMe:
hebeeveJes, meQ leeueerme Je hevn hetJe& kees efeceeCe leke heefjYeceCe kejkes oeve osves mes DeLeJee oeve kee
Devegceesove kejves mes leerve heueeshece keer Deeeg efmLeefle Jeeues YeesieYetefcepe eflee eeW ceW GlheVe neskej Deheveer
Deeeg efm Leefle eceeCe keeue leke JeneB jnkej osJ eeW ceW GlheVe nesv es Jeeues peerJe kes met $eexe keeue Ieefle
nes lee ng Dee heeee peelee nw~
Mebkee-efleeeeW ceW oeve osvee kewmes mebYeJe nw?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke pees efleee mebeleemebele peerJe meefeeYebpeve kes eleeKeeve DeLee&led leeieele
kees enCe kej uesles nQ Gvekes efueS Meuuekeer kes heeeW Deeefo kee oeve kejves Jeeues efleeeeW kes oeve osves ceW keesF&
efJejesOe veneR Deelee nw~
OeJeuee erkee ceW kene nw-pees mebeleemebele efleee peerJe meefeeYebpeve kes eleeKeeve kejves Jeeues efleeeeW
kes efueS Meuuekeer hees Deeefo ueekej GvnW osles nQ, Gvekes oeve osves ceW keesF& efJejesOe venber Deelee nw~
1. <edKeC[eiece heg. 7 (OeJeueeerkee meceefvJele), he=. 123~

130 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 16, 17, 18

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

m$eer-heg<e-vehegbmekeJesos<eg DeehetJe&keesefeceeCekeeuecesJe peerJeefleefle Fefle keLeb %eeeles ?


Geles-DeeFefjehejbhejeieeGJeosmeeoes1~
mebeefle hebesefveeflee&ieheee&hleeveeb keeuekeLeveee met$e$eeceJeleee&les-

hebefebefoeefleefjkeKeDeheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~16~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~17~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~18~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-DeefJeJeef#eleheee&esYe Deeiele hebesefveeflee&ieheee&hlekes<etlhee meJe&peIevekeeuesve
Yegpeceeveeeg keoueerIeelesve IeeleefelJee #egYeJeenCekeeueeceeCeb efmLelJee efveie&leme leogheuebYeeled~
keefeoen-keoueerIeelesve IeeefleleYegpeceeveeegefmLeeflekes<eg hebesefveeflee&keheee&hles<eg #egYeJeenCecee$ekeeue
efkeVeesheueYeles ?
Deeeee& een-vewleled, le$e Deeflemeg<"gIeeleb eehlemeeefhe Yegpeceeveeeg<kemeevleceg&ntle&meeOe heleveeYeeJeeled~
osJe-veejkeees #egYeJeenCecee$ee Devleceg&ntle&cee$ee Jee DeeegefmLeefle efkeVeesheueYeles ?
veesheueYeles, le$e oMeeveeb Je<e&meneeCeeb DeOe Deeeg<e yebOeeYeeJeeled, le$eleveYegpeceeveeeg<keme keoueerIeeleeYeeJeee~ peIeveefmLeeflekeLevecesleled~

Mebkee-eer, heg<e Je vehegbmekeJesoer hebesefve efleeeeW ceW Dee"-Dee" hetJe&keesefeceeCe keeue leke ner peerJe
jnlee nw en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Deeeee& hejchejeiele GheosMe mes en peevee peelee nw~
Deye hebesefve Deheee&hle efleeeeW kes keeuekeLeve nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

hebesefve efleee Deheee&hle peerJe JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~16~~
peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke peerJe hebesefve efleee Deheee&hle jnles nQ~~17~~
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe hebesefve efleee Deheee&hle jnles nQ~~18~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efkevneR Yeer DeefJeJeef#ele heee&eesW mes Deekej hebesefve efleee Deheee&hlekeeW ceW
GlheVe neskej Je meJe&peIeve keeue mes Yegpeceeve Deeeg kees keoueerIeele mes ve kejkes #egYeJeenCe keeue
eceeCekeeue leke jnkej efvekeue peeves Jeeues peerJe kes Gheeg&e keeue heeee peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-keoueerIeele mes Yegpeceeve Deeeg kees ve kejves Jeeues hebesefve efleee
heee&hlekeeW ceW #egYeJeenCe eceeCe keeue keeeW veneR heeee peelee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR nw, keeeWefke heee&hlekeeW ceW yengle Deer lejn Deeeg kee
Ieele kejves Jeeues peerJe kes Yeer Devleceg&ntle& Yegpeceeve Deeeg kee Fmemes kece ceW heleve veneR neslee nw~
Mebkee-osJe Deewj veejkeer peerJeeW ceW #egYeJeenCeeceeCe DeLeJee Devleceg&ntle&eceeCe Deeeg efmLeefe lkeeeW veneR heeF& peeleer nw ?
meceeOeeve-veneR heeF& peeleer nw, keeeWefke osJe Deewj veejefkeeeW mebyebOeer Deeeg kee yebOe oMe npeej Je<e& mes kece veneR
neslee nw Deewj Gvekeer Yegpeceeve Deeeg kee keoueerIeele Yeer veneR neslee nw~ en keLeve peIeve efmLeefle keer Dehes#ee nw~
1. <edKeC[eiece heg. 7 (OeJeueeerkee meceefvJele), he=. 123~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 19, 20, 21

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 131

Glke<exCe-DeefJeJeef#eleheee&esYe Deeiele hebesefveeflee&ieheee&hles<etlhee meJeexlke=YeJeefmLeefleeceeCekeeueb


efmLelJee efveie&lemeeefhe Debleceg&ntlee&oefOekekeeuemeevegheuebYeeled~
SJeb eflee&iieefleveeceefleereevlejmLeues veJemet$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee ef$eefJeOeceveg<eeCeeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

(ceCegmeieoerS) ceCegmee ceCegmeheppeee ceCegefmeCeer kesJeefejb keeueeoes


neWefle ?~~19~~
penCCesCe KegeYeJeiienCecebleescegngeb~~20~~
GkekemmesCe efleefCCe heefueoesJeceeefCe hegJJekeesef[hegOeesCeyYeefneeefCe~~21~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~
De$e keefeoen-Deefmceved DeefOekeejs SkepeerJeme keeueevegieces efeeceeCes-ceCegmees kesJeefejb keeueeoes
nesefo Fefle SkepeerJeefJe<eehe=ee YeefJeleJeced ?
Deeeee&osJe meceeoOeeefle-vewleod JeeJeb, SkeefmceVeefhe peerJes SkeeveskemebKeesheueef#eles DeMegJeeefLe&keveeefJeJe#eee DeveskelJemeeefJejesOeeled~

Glke=he mes-efkevneR Yeer DeefJeJeef#ele heee&eeW mes Deekej hebesefve efleee Deheee&hlekeeW ceW GlheVe neskej
Deewj JeneB meJeexlke= YeJeefmLeefleeceeCe keeue leke jnkej efvekeueves Jeeues peerJe kes Yeer Devleceg&ntle& mes DeefOeke keeue
veneR heeee peelee nw~
Fme ekeej efleeeieefle veece kes efleere Devlej mLeue ceW veew met$e hetCe& ngS~
Deye leerve ekeej kes ceveg<eeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

(ceveg<eieefle ceW) ceveg<e, ceveg<e heee&hle Je cevegef<eveer peerJe JeneB efkeleves keeue leke
jnles nQ ?~~19~~
peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke peerJe ceveg<e Deewj Devleceg&ntle& keeue leke ceveg<e
heee&hle Je cevegef<eveer jnles nQ~~20~~
Glke= mes hetJe&keesefhe=LekelJe mes DeefOeke leerve heueeshece keeue leke peerJe ceveg<e,
ceveg<eheee&hle Je cevegef<eveer jnles nQ~~21~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeFme DeefOekeej ceW Ske peerJe kee keeueevegiece yeleueees peeves hej ceveg<e efkeleves keeue leke jnlee nw Ssmee
Ske peerJe efJe<eeke ner eMve hete peevee eeefnS ?
Deeeee&osJe Fme Mebkee kee meceeOeeve kejles nQ efkeSsmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Ske Je Deveske mebKee mes Gheueef#ele peerJe ceW DeMeg JeeefLe&ke vee keer
Dehes#ee Deveskeheves kee keesF& efJejesOe veneR GlheVe neslee~

132 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 22, 23, 24

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meJe&$e he=ehetJe&ewJeeLe&efveoxMe efkeceLe& efeeles ?


ve, JeeveeJe=es hejeLe&lJeeefleheeoveheuelJeeled~
De$e meeceeveceveg<eeCeeb peIeveeegefmLeefleeceeCeb #egYeJeenCeb YeJeefle, le$eeheee&hleeveeb mebYeJeeled~ heee&hle-ceveg<ecevegef<eveer<eg peIeveeegefmLeefleeceeCecebleceg&ntle, le$e lele DeOe DeeegefmLeefleefJekeuheeveecevegheuebYeeled~ peIevekeeuecesleled~
Glke<exCe-DeefJeJeef#eleheee&esYe Deeiele efJeJeef#eleceveg<es<etlhee mehleelJeeeEjMeled-$eeesefJebMeeflemehlehetJe&keesefeceeCeb eLeeecesCe heefjYece oevesve oeveevegceesosve Jee ef$eheueesheceeegefmLeeflekeceveg<es<eg YeesieYetefce<eg
GlheVeme leogheuebYeeled~
mebeefle ueyOeheee&hleceveg<eeCeeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

ceCegmeDeheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~22~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~23~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~24~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Deveefhe&leheee&esYe Deeiele ueyOeheee&hlekeceveg<es<etlhee keoueerIeelesve YegpeceeveeegIeelesve #egYeJeenCeeceeCekeeueb efmLelJee lelees efveie&le Deveefhe&leheee&es<etlheVeme peerJeme met$eesekeeueme
eeefhleYe&Jeefle~ peIevekeeuecesleled~
Glke<exCe Deefleyeejcesles<eg Deheee&hleceveg<es<eg DeefleoerIee&eg YetlJee GlheVemeeefhe Ieefkeeecee$eYeJeefmLeles DeYeeJeeled~

Mebkee-meJe&$e he=ehetJe&ke ner DeLe& kee efveoxMe keeeW efkeee pee jne nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke JeeveeJe=efe kee heue hej kes efueS eefleheeove kejvee nw~
eneB meeceeve ceveg<eeW keer peIeve Deeeg efmLeefle kee eceeCe #egYeJeenCe eceeCe neslee nw, keeeWefke meeceeve
ceveg<eeW ceW Deheee&hle peerJeeW kee nesvee mebYeJe nw~ efkevleg heee&hleke ceveg<e Deewj cevegef<eefveeeW ceW peIeve Deeeg efmLeefle
kee eceeCe Devleceg&ntle& nw, keeeWefke GveceW (Deheee&hlekeeW kes DeYeeJe mes) Deeeg efmLeefle kes efJekeuhe Devleceg&ntle& mes
kece kes veneR heees peeles~ en keLeve peIeve keeue keer Dehes#ee nw~
Glke= keer Dehes#ee-efkevneR Yeer DeefJeJeef#ele heee&eeW mes ueskej efJeJeef#ele ceveg<eeW ceW GlheVe neskej eceMe:
meQleeueerme, lesF&me Je meele hetJe&keesef keeue heefjYeceCe kejkes oeve oskej DeLeJee oeve kee Devegceesove kejkes leerve
heueeshece Deeeg efmLeefle Jeeues YeesieYetefcepe ceveg<eeW ceW GlheVe ngS peerJe kes met$eese keeue heeee peelee nw~
Deye ueyOeheee&hleke ceveg<eeW kee keeue yeleueeves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Deheee&hleke ceveg<e JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~22~~


peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe keeue leke peerJe Deheee&hle ceveg<e jnles nQ~~23~~
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke Deheee&hle ceveg<e jnles nQ~~24~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efkevneR Yeer Deve heee&eeW mes Deekej Deheee&hle ceveg<eeW ceW GlheVe neskej keoueerIeele
mes Yegpeceeve Deeeg kes Ieele eje #egYeJeenCeeceeCe keeue leke jnkej Je JeneB mes efvekeuekej efkemeer Yeer Deve heee&e
ceW GlheVe nesves Jeeues peerJe kes met$eese keeue keer eeefhle nesleer nw~ en keLeve peIeve keeue keer Dehes#ee nw~
Glke= mes DeveskeeW yeej Deheee&hle ceveg<eeW ceW DeefleoerIee&eg neskej Yeer GlheVe ngS peerJe kes oes Ie[er eceeCe

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 25, 26, 27

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 133

SJeb le=leereevlejmLeues ceveg<eeCeeb keeueeefleheeovelJesve met$e<edkeb ieleced~


mebeefle meeceevesve osJeeveeb keeueJeJemLeeefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

osJeieoerS osJee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~25~~


penCCesCe omeJeememenmmeeefCe~~26~~
GkekemmesCe leseermeb meeiejesJeceeefCe~~27~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-eflee&iYe ceveg<esYe Jee Deeiele peIeveeegefmLeefleceodosJes<etlhee efveie&leme
SleeJevcee$ekeeueesheuebYeeled~ osJeeveeb meeceevesve peIeveeeg oMemeneJe<e&eceeCeb ~ Glke<exCe-meJee&Le&efmeefosJes<eg
Deeegye&dJee ecesCe le$eeslhee $eeefm$ebMeled-meeiejesheceeceeCeb le$e efmLelJee efveie&leme Glke=eegheuebYeeled~
keefeoen-mehleeYeJeenCeheeleb oerIee&egefmLeeflekes<eg osJes<eg Glheeefoles keeuees yengMees ueYeles Fefle esled ?
Deeeee&osJe meceeOees-vewleod JeeJeb, efkebe-osJeeveeb veejkeeCeeb YeesieYetefceeflejeeb YeesieYetefceceveg<eeCeeb
e ce=leeveeb hegve le$ewJeeveblejceglheesjYeeJeeled~
kegle ?
DelevleeYeeJeeefoefle~
mebeefle YeJeveef$ekeosJeeveeb keeueefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

keeue leke YeJeefmLeefle kee nesvee DemebYeJe nw~


Fme ekeej le=leere DevlejmLeue ceW ceveg<eeW kee keeue eefleheeove kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
Deye meeceeve mes osJeeW keer keeue JeJemLee kee efveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

osJeieefle ceW osJe JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~25~~


peIeve mes oMe npeej Je<e& leke peerJe osJeieefle ceW jnles nQ~~26~~
Glke= mes leWleerme meeiejeshecekeeue leke peerJe osJeieefle ceW jnles nQ~~27~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efleeeeW ceW ee ceveg<eeW ceW mes Deekej peIeve Deeeg Jeeues osJeeW ceW GlheVe neskej
JeneB mes efvekeues ngS peerJe kes met$eese keeue ner osJeheee&e ceW heeee peelee nw~ osJeeW ceW meeceeve mes peIeve Deeeg oMe
npeej Je<e& eceeCe jnleer nw~ Glke=he mes-meJee&Le&efmeef efJeceeveJeemeer osJeeW ceW Deeeg kees yeebOekej eceMe: JeneB
GlheVe neskej Je leWleerme meeiejeshece keeue leke JeneB jnkej efvekeues ngS peerJe kes Glke=keeue heeee peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-oerIee&eg efmLeefle Jeeues osJeeW ceW meele-Dee" YeJeeW leke GlheVe kejeves hej keee
Deewj Yeer DeefOeke keeue osJeieefle ceW heeee pee mekelee nw ?
Deeeee& osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke osJe, veejkeer, YeesieYetefcepe
efleee Deewj YeesieYetefcepe ceveg<e, Fvekes cejves hej hegve: Gmeer heee&e ceW Devevlej Glheefe veneR heeF& peeleer nw, keejCe
efke Gvekes JeneB hegve: GlheVe nesves kee Deleble DeYeeJe nw~
eMve-Ssmee keeeW nw ?
Gej-keeeWefke JeneB GlheVe nesves kee DelebleeYeeJe nes peelee nw~
Deye YeJeveef$eke osJeeW kee keeueefveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nes jns nQ-

134 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 28, 29, 30, 31

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

YeJeCeJeeefmee-JeeCeJeWlej-peesefoefmeeosJee-kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~28~~


penCCesCe omeJeememenmmeeefCe, omeJeemenmmeeefCe, heefueoesJecemme DeceYeeiees~~29~~
GkekemmesCe meeiejesJeceb meeefojseb, heefueoesJeceb meeefojseb, heefueoesJeceb
meeefojseb~~30~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-YeJeveJeeefmeveeb JeeveJevlejeCeeb e peIeveeeg efmLeefle oMemeneJe<ee&efCe~
peesefle<keosJeeveeb heueeshecemeeceYeeie~
Glke<exCe-YeJeveJeeefmeveeb DeeegefmLeefle De&meeiejesheceeefOekeb Skemeeiejesheceb~ JeeveJevlejeCeeb peesefle<keeveeb
eeOe&heueeshececeefOekeb Skeheueesheceb~ Sles<eg ef$e<Jeefhe osJeueeskes<eg peIeveeeg<e DeejYe Glke=eegheeleb Gejesejb
SkewkemeceeeefOekesve ecesCeeeg JeOe&les, efkebee$e emlejeCeeceYeeJeeled~
FoeveeR meewOecezMeeveeefomeneejkeuheJeeefmeveeb keeueeheCeee met$e$eeceJeleee&les-

meesncceermeeCehhengef[ peeJe meoj-menmmeejkehheJeeefmeeosJee kesJeefejb


keeueeoes neWefle ?~~31~~
met$eeLe&-

YeJeveJeemeer JeeveJevlej Je peesefle<eer osJe JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~28~~
peIeve mes oMe npeej Je<e& leke, oMe npeej Je<e& leke leLee heueeshece kes Dece Yeeie
keeue leke peerJe eceMe: YeJeveJeemeer, JeeveJevlej Je peesefle<eer osJe jnles nQ~~29~~
Glke= mes eceMe: keg DeefOeke Ske meeiejeshece, keg DeefOeke Ske heueeshece Je keg
DeefOeke Ske heueeshece keeue leke peerJe YeJeveJeemeer, JeeveJevlej Je peesefle<eer osJe jnles nQ~~30~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-YeJeveJeemeer Deewj JeeveJevlej osJeeW keer peIeve Deeeg efmLeefle oMe npeej Je<e&
nw leLee peesefle<eer osJeeW ceW peIeve Deeeg efmLeefle heueeshece kes Dee"JeW YeeieeceeCe nw~
Glke= mes YeJeveJeemeer osJeeW ceW Glke= Deeeg efmLeefle kee eceeCe DeOe& meeiejeshece DeefOeke Ske meeiejeshece
neslee nw leLee JeeveJevlej Deewj peesefle<eer osJeeW ceW DeOe& heueeshece DeefOeke Ske heuees hece neslee nw~ Fve leerveeW
osJeueeskeeW ceW peIeveeeg mes ueskej Glke= Deeeg hee&vle Gejesej Ske-Ske mecee DeefOeke ece mes Deeeg ye{leer nw,
keeeWefke eneB emlejeW kee DeYeeJe nw~
Deye meewOece&-F&Meeve mJeie& mes ueskej meneej mJeie& leke kes keuheJeemeer osJeeW kee keeueeheCe kejves nsleg
leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe meewOece&-F&Meeve mes ueieekej Meleej-meneej hee&vle keuheJeemeer osJe JeneB efkeleves
keeue leke jnles nQ ?~~31~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 32, 33

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 135

penCCesCe heefueoesJeceb Jes mee ome eesme meesueme meeiejesJeceeefCe


meeefojseeefCe~~32~~
GkekemmesCe Jes mee ome eesme meesueme Deejme meeiejesJeceeefCe
meeefojseeefCe~~33~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-meewOecezMeeveees meeOezkeheueesheceb peIeveeeg~ meevelkegceejceensvees meeOe&emeeiejesheceb, yee-yeeesejees meeOe&mehlemeeiejesheceb, ueevleJe-keeefheees meeOe&oMemeeiejesheceb, MegeceneMegeees
meeOe&elego&Memeeiejesheceb, Meleejmeneejees meeOe&<ees[Memeeiejesheceb e peIeveeeg keefLeleb ~
Glke<exCe-meewOecezMeeveees meeOe&emeeiejesheceeefve osMeesveeefve, mevelkegceejceensvees meeOe&mehlemeeiejesheceeefCe
osMeesveeefve, yee-yeeesejees meeOe&oMemeeiejesheceeefCe osMeesveeefve, ueebleJekeeefheees meeOe&elego&MemeeiejesheceeefCe
efkeef_eVetveeefve, MegeceneMegeees meeOe&<ees[MemeeiejesheceeefCe efkeef_eotveeefve, Meleej-meneejees meeOee&eoMemeeiejesheceeefCe efkeef_eVetveeefve~ De$e efkeef_eVetveeceeCeb DeeieceevLeeod %eelJee JeeJeb~ Sles s Deefhe met$es
osMeeceMe&kes mle~ lesve SleeYeeb metefeleeLe&me eheCee efeeles~ leeLeemeewOecezMeevekeuheees Skeef$ebMelemlejeefCe mebefle-$e+leg-efJeceue-eb-Jeuieg-Jeerj-DeCe-vevove-veefuevekee_eve-efOej-e_e-celed-$e+OoerMe-Jew[te&-eke-efej-Debke-mheefke-leheveere-cesIe-DeYe-nefjle-hee-

peIeve mes keg DeefOeke Ske heueeshece, keg DeefOeke oes meeiejeshece, keg DeefOeke
meele meeiejeshece, keg DeefOeke oMe meeiejeshece, keg DeefOeke eewon meeiejeshece Je keg
DeefOeke meesuen meeiejeshece keeue leke peerJe meewOece&-F&Meeve mes ueskej Meleej-meneej leke
kes keuheJeemeer osJe jnles nQ~~32~~
Glke= mes keg DeefOeke oes, keg DeefOeke meele, keg DeefOeke oMe, keg DeefOeke
eewon, keg DeefOeke meesuen Je keg DeefOeke De"ejn meeiejeshecekeeue leke peerJe meewOece&F&Meeve Deeefo keuheeW ceW jnles nQ~~33~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-meewOece& Deewj F&Meeve mJeieeX ceW [s{ heueeshece peIeve Deeeg nw~ meevelkegceej
Deewj ceensv mJeieesX ceW De{eF& meeiejeshece, yee Deewj yeeesej mJeieeX ceW mee{s meele meeiejeshece, ueebleJe Deewj keeefhe
mJeieeX ceW mee{s oMe meeiejeshece, Mege Deewj ceneMege ceW mee{s eewon meeiejeshece leLee Meleej Deewj meneej mJeieeX ceW
mee{s meesuen meeiejeshece peIeve Deeeg kener ieF& nw~
Glke= mes-meewOece&-F&Meeve keuheeW ceW keg kece {eF& meeiejeshece, mevelkegceej-ceensv ceW keg kece mee{s meele
meeiejeshece, yee-yeeesej ceW keg kece mee{s ome meeiejeshece, ueebleJe-keeefhe ceW keg kece mee{s eewon meeiejeshece,
Mege-ceneMege ceW keg kece mee{s meesuen meeiejeshece leLee Meleej-meneej keuheeW ceW keg kece mee{s De"ejn
meeiejeshece Glke= Deeeg eceeCe neslee nw~ eneB keg kece kee eceeCe Deeiece ebLeeW mes peevekej kenvee eeefnS~ es oesveeW
ner met$e osMeeceMe&ke nQ~ FmeefueS Fve oesveeW met$eeW kes eje metefele DeLe& keer eheCee kejles nQ Jen Fme ekeej nwmeewOece& Deewj F&Meeve keuhe ceW 31 emlej nQ-$e+leg, efJeceue, ev, Jeuieg, Jeerj, DeCe, vevove, veefueve,
keebeve, efOej, ebe, cele (ceele%e), $e+erMe (erMe), Jew[te&, eke, efej, Debke, mheefke, leheveere, cesIe

136 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 33

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ueesefnleebke-Jeefj-veboeJele&-eYebkej-efheeke-iepe-efce$e-eYeeKeeefve-mebefle~ De$e $e+legveeceeLeceemlejs peIeveeegmeeOezkeheueesheceb, Glke=ceOe&meeiejesheceb~ DeOegvee$e eE$eMeefovkeeCeeb Je=efeles-le$eeOe&meeiejesheceb cegKeb YeJeefle,
mee&emeeiejesheceeefCe Yetefce~ Yetefcele cegKeceheveere G^esCe Yeeies efnles meeiejesheceme he_eoMeYeeiees
Je=efYe&Jeefle~ FoefceefleemlejmebKeee iegCeefelJee cegKes eef#ehles efJeceueeoerveeb ef$ebMelemlejeCeeb Deeetbef<e YeJeefvle~
keefeoen-meewOecezMeeveees Skeef$ebMelemlejeefCe Fefle keLeb %eeeles ?
GelesFieleerme mee eeeefj oesefCCe Skekeskeke keke SkekeeS ~
GogDeeefoefJeceeefCeboe eflejefOeemeer cegCeseJJee1~~
Fefle Dee<e&Jeeveeod %eeeles~
De_peve-Jeveceeue-veeie-ie[-ueebieue-yeueYe-eeeKeeefve Fceeefve mehleemlejeefCe mevelkegceejceensvkeuheees mebefle~ Sles<eeceeegeceeCes Deeveereceeves cegKeb meeOe&e meeiejesheceeefCe, Yetefce meeOe&mehlemeeiejesheceeefCe,
mehle GlmesOe YeJeefle~ hetJe&Jeled ieefCeleb %eeleJeb~
Deefj-osJemeefcele-yee-yeeesejveeceeefve elJeeefj emlejeefCe yee-yeeesejkeuheees~ De$eeefjs 8 14
meeiejesheceeefCe osJemeefceles veJemeeiejesheceeefCe, yeeemlejs 9 34 meeiejesheceeefCe, yeeesejemlejs 10 21 meeiejesheceeefCe~
ueebleJekeeefheees yeeefveuee-ueebleJeveeceveer-s emlejs mle~ De$e yeeefveuees meeOe&eoMemeeiejesheceeefCe,
ueebleJeemlejs meeOe&elego&MemeeiejesheceeefCe~

DeYe, nefjle, hee, ueesefnlelee[ke, Jeefj, veboeJele&, eYebkej, efheeke, iepe, efce$e Deewj eYee Fve veeceeW Jeeues nQ~
FveceW mes $e+leg veeceke eLece emlej ceW peIeve Deege [s{ heueeshece Je Glke= Deeeg DeOe& meeiejeshece eceeCe nw~
Deye eneB leerme FbkeeW ceW Je=ef kee eceeCe kenles nQ-JeneB DeOe& meeiejeshece cegKe neslee nw Deewj De{eF& meeiejeshece
Yetefce nw~ DeleSJe Yetefce ceW mes Jes cegKe kees Ieekej G^e DeLee&led GlmesOe (30) mes Yeeie osves hej Ske meeiejeshece
kee hevnJeeB Yeeie Je=ef kee eceeCe Deelee nw~ Fmekees DeYeer emlej keer mebKee mes iegefCele kejkes cegKe ceW efceuee
osves hej efJeceueeefoke leerme emlejeW keer Deeeg kee eceeCe neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-meewOece&-F&&Meeve keuhe ceW Fkeleerme efJeceeve emlej nQ, en kewmes peevee peelee nw ?
Gmekee meceeOeeve kejles nQ efkeieeLeeLe&-meewOece&-F&Meeve keuheeW ceW Fkeleerme efJeceeve emlej nQ, meevelkegceej-ceensv keuheeW ceW meele,
yee-yeeesej ceW eej, ueebleJe-keeefhe ceW oes, Mege-ceneMege ceW Ske, Meleej-meeej ceW Ske, Deevele-eeCele Deewj
DeejCe-Deegle keuheeW ceW n leLee veew ewJesekeesW ceW Ske-Ske, DevegefoMeeW ceW Ske Deewj Devegej efJeceeveeW ceW Ske
Fme ekeej $e+leg Deeefoke Fvke efJeceeve eflejsme" peevevee eeefnS~
Ssmee Fme Dee<e& Jeeve mes peevee peelee nw~
Debpeve, Jeveceeue, veeie, ie[, ueebieue, yeueYe Deewj ee es meele emlej mevelkegceej-ceensv keuheeW ceW nQ~
GveceW Deeeg kee eceeCe ueeves hej cegKe {eF& meeiejeshece, Yetefce mee{s meele meeiejeshece Deewj GlmesOe meele nw~ hetJe&Jeled
ieefCele kees peevevee eeefnS~
Deefj, osJemeefcele, yee Deewj yeeesej, es eej efJeceeve-emlej yee-yeeesej keuheeW ceW nQ~ GveceW mes Deefj
ceW meJee Dee" meeiejeshece, osJemeefcele ceW 9 meeiejeshece nw, yee emlej ceW 9 mener leerve yes eej ( 9 43 ) meeiejeshece
Deewj yeeesej ceW mee{s oMe meeiejeshece neslee nw~
ueebleJe-keeefhe keuheeW ceW yeeefveuee Deewj ueebleJe es oes efJeceeve emlej nQ~ eneB yee efveuee ceW mee{s
yeejn Deewj ueebleJe emlej ceW mee{s eewon meeiejeshece nw~
1. OeJeuee hegmleke-7, he=-131~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 34 mes 38

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 137

MegeceneMegeees ceneMegeveece Skeemlejb, le$eeegeceeCeb meeOe&<ees[MemeeiejesheceeefCe~


Meleej-meneejees meneejveece Skeemlejb~ le$eeeg meeOee&eoMemeeiejesheceb %eeleJeb~
mebeefle DeeveleeefomeJee&Le&efmeefheeleosJeeveeb Deeegeefleheeoveee met$ehebekeceJeleee&les-

DeeCeohhengef[ peeJe DeJejeFoefJeceeCeJeeefmeeosJee kesJeefejb keeueeoes


neWefle ?~~34~~
penCCesCe Deejme Jeermeb yeeJeermeb lesJeermeb eGJeermeb heCegJeermeb JJeermeb
meeeJeermeb DeeJeermeb SiegCeeermeb leermeb Skekeeermeb yeeermeb meeiejesJeceeefCe
meeefojseeefCe~~35~~
GkekemmesCe Jeermeb yeeJeermeb lesJeermeb eGJeermeb heCegJeermeb JJeermeb meeeJeermeb
DeeJeermeb SiegCeeermeb leermeb Skekeeermeb yeeermeb leseermeb meeiejesJeceeefCe~~36~~
meJJeefmeefeefJeceeCeJeeefmeeosJee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~37~~
penCCegkekemmesCe leseerme meeiejesJeceeefCe~~38~~
Mege-ceneMege keuheeW ceW ceneMege veece kee Ske ner emlej nw~ JeneB Deeeg kee eceeCe meeiejeshece nw~
Meleej-meneej keuheeW ceW meneej veece kee Ske ner emlej nw~ GmeceW Deeeg eceeCe mee{s De"ejn
meeiejeshece nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Deye Deevele keuhe mes ueskej meJee&Le&efmeef leke kes osJeebs keer Deeeg kee eefleheeove kejves nsleg heeBe met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Deevele keuhe mes ueskej Dehejeefpele efJeceeve leke kes efJeceeveJeemeer osJe JeneB efkeleves
keeue leke jnles nQ ?~~34~~
peIeve mes meeeflejske De"ejn, yeerme, yeeF&me, lesF&me, eewyeerme, heeerme, yyeerme,
meeeF&me, DeeF&me, Gveleerme, leerme, Fkeleerme Je yeeerme meeiejeshece keeue leke peerJe
eceMe: Deevele Deeefo Dehejeefpele efJeceeveJeemeer osJe jnles nQ~~35~~
Glke= mes yeerme, yeeF&me, lesF&me, eewyeerme, heeerme, yyeerme, meeeF&me, DeeF&me,
Gveleerme, leerme, Fkeleerme, yeeerme Deewj lesleerme meeiejeshece keeue leke peerJe Deevele-eeCele
Deeefo efJeceeveJeemeer osJe jnles nQ~~36~~
meJee&Le&efmeef efJeceeveJeemeer osJe JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~37~~
peIeve mes Deewj Glke= mes JeneB leWleerme meeiejesheceeceeCe keeue leke meJee&Le&efmeef
efJeceeveJeemeer osJe jnles nQ~~38~~

138 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 38

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ Deevele-eeCelekeuheees meeOee&oMemeeiejesheceeceeCeeefve~


DeejCeeeglekeuheees meceeeefOekeefJebMeefle-meeiejesheceeefCe~ Gheefj eLeeecesCe veJeewJesekes<eg eefJebMeefle-$eeesefJebMeefle-elegefJeMeefle-hebeefJebMeefle-<e[defJebMeefle-mehleeEJeMeefle-DeeefJebMeefle-Skeesveef$ebMeled-ef$ebMeled-meeiejesheceeefCe
meceeeefOekeeefve~ veJeevegefoMes<eg Skeef$ebMelmeeiejesheceeefCe meceeeefOekeeefve~ eleg<eg Devegejs<eg eef$ebMeledmeeiejesheceeefCe
meceeeefOekeeefve, peIeveeegjslelkeefLeleb~
Glke<exCe-Deevele-eeCelekeuheees Deevele-eeCele-heg<hekeveeceeefve $eerefCe emlejeefCe~ Deeveleemlejs
SkeesveefJebMeeflemeeiejesheceeefCe, eeCeleemlejs meeOexve SkeesveefJebMeeflemeeiejesheceeefCe, heg<hekeemlejs efJebMeeflemeeiejesheceeefCe~
DeejCeeeglekeuheees meelebkej-DeejCe-Deegleveeceeefve ef$eemlejeefCe~meelebkejs 20 23 meeiejesheceeefCe, DeejCes
21 13 meeiejesheceeefCe, Deegleemlejs eefJebMeeflemeeiejesheceeefCe~
SYe: Gheefj veJeewJesekes<eg megoMe&ve-DeceesIe-megeyeg-eMeesOej-megYe-megefJeMeeue-megcevem
ed - meewceveme-eereflebkejveeceeefve
veJeheueeefve~ S<eg heues<eg Je=efneveer ve mle, eleskeb Skewkeemlejme eeOeeveeled~ DemeeeceLe&eLeceewJesekes
$eeesefJebMeeflemeeiejeceeCeb, Dees SkewkeJe=dee DebefleceewJesekes Skeef$ebMelmeeiejeceeCeceglke=eeg Deefmle~
veJeevegefoMes<eg Deeefolees veece Ske SJe heueb~ leefmceVeeeg eef$ebMelmeeiejeceeCeceeeg keefLeleb~
hebeevegejs<eg meJee&Le&efmeefmebef%ele SkeewJe Fvkeemlejb~ efJepee-Jewpeeble-peebleehejeefpeleveecveeb esefCeye-

efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eeW kee DeLe& megiece nw~ Deevele-eeCele keuhe ceW peIeve DeeegeceeCe mee{s De"ejn meeiejeshece Je DeejCe-Deegle keuhe ceW Ske mecee DeefOeke yeerme meeiejeshece nw~ Fmemes Thej
eLeeece mes veJe ewJesekeeW ceW eceMe: megoMe&ve ceW yeeF&me, DeceesIe ceW lesF&me, megeyeg ceW eewyeerme, eMeesOej ceW
heeerme, megYe ceW yyeerme, megefJeMeeue ceW meeeF&me, megceveme ceW DeeF&me, meewceveme ceW Gveleerme Deewj eereflebkej ceW
Ske mecee DeefOeke leerme meeiejeshece eceeCe peIeve Deeeg efmLeefle nQ~ veJe DevegefoMeeW ceW Ske mecee DeefOeke
Fkeleerme meeiejeshece eceeCe peIeve DeeegefmLeefle nQ~ efJepee, Jewpeevle, peevle Deewj Dehejeefpele Fve eej Devegej
efJeceeveeW ceW Ske mecee DeefOeke yeeerme meeiejesheceeceeCe peIeve Deeeg nw~
Glke= mes-Deevele-eeCele keuheeW ceW leerve emlej nQ-Deevele, eeCele Deewj heg<heke~ GveceW mes Deevele
emlej ceW 19 meeiejeshece, eeCeleemlej ceW mee{s 19 meeiejeshece Deewj heg<heke ceW 20 meeiejeshece DeeegefmLeefle nw~
DeejCe-Deegle keuhe ceW meelebkej, DeejCe Deewj Deegle es leerve emlej nQ~ Deeeg kee eceeCe FveceW mes
meeblekej ceW yeerme mener oes yes leerve meeiejeshece, DeejCe ceW Fkekeerme mener Ske yes leerve meeiejeshece Deewj Deegle
emlej ceW 22 meeiejeshece nw~
Deegle keuhe mes Thej veew ewJesekeeW ceW veew emlej nQ, efpevekes veece nQ-megoMe&ve, DeceesIe, megeyeg,
eMeesOej, megYe, megefJeMeeue, megceveme, meewceveme Deewj eereflebkej~ FveceWs DeeegDeeW keer neefveJe=ef veneR nw, keeeWefke
eleske ceW Ske-Ske emlej keer eOeevelee nw~ Fmekee DeLe& en nw efke eLece ewJeseke ceW 23 meeiejeshece Deeeg nw
Deewj Deeies Ske-Ske meeiej keer Je=ef kejkes Debeflece ewJeseke ceW 31 meeiejeceeCe Glke= Deeeg nes peeleer nw~
veew DevegefoMeeW ceW Deeefole veece kee Ske ner emlej nw , efpemeceW Deeeg kee eceeCe 32 meeiejeshece kene
ieee nw~ heeBe DevegejeW ceW meJee&Le&efmeef veece kee Ske ner emlej nw FveceW efJepee, Jewpeevle, peevle Deewj
Dehejeefpele Fve eej efJeceeveeW keer peIeve Deeeg Ske mecee DeefOeke yeeerme meeiejeshece eceeCe leLee Glke=

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 38

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 139

efJeceeveeveeb peIeveeeg meceeeefOekeeef$ebMeledmeeiejeshececee$eb, Glke=eeg $eeefm$ebMelmeeiejesheceeefCe~


hegvee peIeveeslke=YesoeYeeJeeled meJee&Le&efmeefefJeceeveme he=Leked eheCeeLe he=LeiesJe s met$es keefLeles mle~
leelhee&cesleledmeJee&Le&efmeew peIeveeslke=b $eeefm$ebMelmeeiejeshececeeegeceeCeced~
FoeveeR ieefleceeie&Ceeee Ghemebnej efeeleselegie&eflepeerJeeveeb peIeveeslke=eegeceeCeb %eelJee veejkeeegYe& YeerlJee eflee&ieeegYeexefhe Deheme=le ceveg<eeegosJeeeg<ees yebOeb ke=lJee mebmeejheefjYeceCeb efveJeejefeleJeb YeJehegbieJewefjefle~

Fefle eer<edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeceefleereKeC[s SkepeerJeehes#eee keeueevegieceeheke


efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb ieefleceeie&Ceeveece eLeceesefOekeej meceehle~
Deeeg lesleerme meeiejeshece nw~
meJee&Le&efmeef efJeceeve ceW peIeve Deewj Glke= Deeeg kee Yeso veneR nw, FmeefueS Gmekeer he=Leked eheCee kes
efueS he=Leked ner oes met$e kens iees nQ~
leelhee& en nw efke-meJee&Le&efmeef efJeceeve ceW peIeve Deewj Glke= Deeeg leWleerme meeiej eceeCe jnleer nw~
Deye eneB ieefleceeie&Cee kee Ghemebnej efkeee pee jne nweejeW ieefle kes peerJeeW keer peIeve Deewj Glke= Deeeg kee eceeCe peevekej vejkeeeg mesYeeYeerle neskej efleee Deeeg kees Yeer
es[kej ceveg<eeeg Deewj osJeeeg kee yebOe kejkes YeJeelceeDeeW kees Deheves mebmeej heefjYeceCe kee efveJeejCe kejvee eeefnS~
efJeMes<eeLe&-ieesccemeej peerJekeeC[ ceW ceeie&CeeDeeW kes ekejCe ceW ieefleceeie&Cee kee megboj JeCe&ve kejles ngS
Deeeee& eer vesefceevefmeevleeeJeleea ves Yeer ceveg<eieefle keer ogue&Yelee yeleueekej Gmekee meogheeesie kejves nsleg
yeejcyeej esjCee eoeve keer nw~
efpevekes eje DeLeJee efpeveceW peerJeeW kee ceeie&Ced DeLee&led DevJes<eCe efkeee peelee nw, GvnW ceeie&Cee kenles nQ~ ceeie&Cee
kes 14 Yeso nQ-ieefle, Fefve, keee, eesie, Jeso, ke<eee, %eeve, mebece, oMe&ve, uesMee, YeJelJe, mecekelJe, meb%eer,
Deenej~ ceeie&Cee kes oes Yeso Yeer nQ-meevlej Deewj efvejvlej~ Gheeg&e eewon ceeie&CeeeW efvejvlej ceeie&Cee kenueeleer nQ
efpeveceW Devlej-efJeso veneR he[lee Gvekees efvejblej ceeie&Cee kenles nQ~ mebmeejer peerJeeW kes Gheeg&e 14 ceeie&CeeDeeW ceW mes
efkemeer kee efJeso veneR he[lee, Jes meYeer peerJeeW kes meoe ner heeF& peeleer nQ, FmeefueS efvejvlej ceeie&Cee kener peeleer nQ, Deewj
efpeveceW Deblej-efJeso he[ peelee nw GvnW meevlej ceeie&Cee kenles nQ~ DeLee&led keg ceeie&Cee Ssmeer Yeer nQ efke efpeveceW
mecee kes Ske efveele eceeCe leke efJeso heeee peelee nw~ GvneR kees meeblej ceeie&Cee kenles nQ~
es meevlej ceeie&CeeSB Dee" nQ-GheMecemecekelJe, met#cemeechejeemebece, Deenejkekeeeeesie, Deenejkeefceeeesie, Jewefeefekeefceekeeeeesie, ueyOeheee&hle ceveg<e, meemeeove mecekelJe Deewj efcee es Dee" meeblej ceeie&CeeSB
nQ~ GheMecemecekelJe kee Glke= efJejnkeeue 7 efove kee nw~ met#cemeechejee kee cenervee, Deenejke keeeeesie kee
he=LekelJe Je<e&, Deenejkeefcee kee he=LekelJe Je<e&, Jewefeefekeefcee kee 12 cegntle&, Deheee&hle ceveg<e kee heue kes
DemebKeeleJeW Yeeie, meemeeove mecekelJe Deewj efcee kee heue kes DemebKeeleJeW Yeeie nw Deewj meyekee peIeve Devlejkeeue
Ske mecee nw~ celeueye en nw efke eefo leerve ueeske ceW keesF& Yeer GheMecemeceief ve jns, lees Ssmee Devlej meele efove kes
efueS he[ mekelee nw~ Gmekes yeeo keesF& ve keesF& GheMecemeceief DeJeMe ner neslee nw~
ieefle ceeie&Cee-ieefle veece kece& kes Goe mes nesves Jeeueer peerJe keer heee&e efJeMes<e kees DeLeJee eejeW ieefleeeW
ceW ieceve kejves kes keejCe kees ieefle kenles nQ~ ieefle Meyo kes efveefe kes Devegmeej leerve lejn kes DeLe& mebYeJe nQ~

140 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 38

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ieceles Fefle ieefle:, ieceveb Jee ieefle: Deewj ieceles Devesve mee ieefle:~ Fve efveefe DeLeeX ceW ieefleveece kece& kes Goe mes
nesves Jeeueer peerJe keer vej veejke Deeefo heee&e efJeMes<e kees ner enCe kejvee eeefnS~
ieefle kes eej Yeso nQ-vejkeieefle, eflee&iieefle, ceveg<eieefle, osJeieefle~
vejkeieefle-pees Je #es$e keeue YeeJe ceW mJeeb leLee hejmhej ceW eerefle kees eehle veneR nesles nQ, Gvekees veejle
kenles nQ~ DeLee&led pees efkemeer Yeer DeJemLee ceW mJeeb ee hejmhej ceW eerefle kees eehle ve neW, Jes veejle-veejkeer kenueeles
nQ DeLeJee pees vejeved keeebefle ceveg<eeW kees keuesMe hengBeeJeW, Gvekees veejke kenles nQ keeeWefke veeres meeleeW ner YetefceeeW ceW
jnves Jeeues veejkeer efvejvlej ner mJeeYeeefJeke, Meejerefjke, ceeveefmeke, Deeieblegke leLee #es$epeve Fve heeBe ekeej kes og:KeeW mes
og:Keer jnles nQ~ vejke ieefle veece kece& kes Goe mes peerJe vejke ceW Deeeg heele ceneve keeW kee DevegYeJe kejles jnles nQ~
ve jcevles Fefle veejlee-veejkee-Fme Jeglheefe kes Devegmeej veejkeer Deeheme ceW keYeer Yeer esce veneR kejles nQ~
eflee&iieefle-pees ceve, Jeeve, keee keer kegefuelee kees eehle neW DeLeJee efpevekeer Deenejeefo meb%eeSb otmejeW
kees mhe efoKeW Deewj pees efveke= De%eeveer neW, efpeveceW heehe keer yenguelee nes, Jes efleee kenueeles nQ~ efveefe kes
Devegmeej eflej: eflee&iYeeJeb-kegefue heefjCeece DevJeefle Fefle efleee pees kegefue-ceeeeeej heefjCeeceeW kees eehle
kejW Jes efleee kenueeles nQ~ Fmemes efleeeieefle ceW ceeeeeej keer yenguelee peeveer peeleer nw~
ceveg<eieefle-pees efvele ner lelJe-DelelJe, Deehle-Deveehle Deeefo kee efJeeej kejW, pees ceve kes eje iegCeoes<eeefo kee efJeeej-mcejCe Deeefo kej mekeW, pees ceve kes efJe<ee ceW Glke= neW, efMeuhe keueeefo ceW kegMeue neW leLee
egie keer Deeefo ceW cevegDeeW mes GlheVe ngS neW, Jes ceveg<e kenueeles nQ~ ceveg DeJeyeesOeves ceveg Oeeleg mes ceveg Meyo yevelee
nw Deewj pees ceveg keer mebleeve nQ, Gmes ceveg<e kenles nQ~ eneB efveefe kes Devegmeej DeLe& efkeee ieee nw~
osJeieefle-pees osJeieefle ceW jnves Jeeues DeefCecee, ceefncee Deeefo Dee" $e+efeeW mes megKeer neW leLee he eewJeve
Deeefo mes oerefhle kees eehle neW, Jes osJe kenueeles nQ~ oerJebefle Fefle osJe: efoJed Oeeleg eer[e, efJeefpeieer<ee, oerefhle, ceeso
Deeefo DeLe& ceW nw Gmemes osJe Meyo efve<heVe ngDee nw~
Fve eejeW ieefleeeW kes DeLe& ceW efveefe DeLe& eOeeve nw efkevleg en meJe&Lee ueeiet veneR neslee nw~ cegKele: pees
Gve-Gve ieefle veecekece& kes Goe mes Gme-Gme YeJe kees eehle kejles nQ, Jes Gme ieefle Jeeues kenueeles nQ~
efmeieefle-Skesefve Deeefo peeefle, Je=eJemLee, cejCe, Yee, Deefve mebeesie, F efJeeesie, Fvemes nesves
Jeeues og:Ke Deenejeefo Jee_eSb, jesie Deeefo efpeme ieefle ceW veneR heees peeeW Jen efmeieefle kenueeleer nw~ Fmes hebece
ieefle Yeer kenles nQ~ en efmeieefle ceeie&Ceeleerle nw meYeer keceeX kes #ee mes eke nesleer nw~
efleeeeW kes heeBe Yeso nQ-meeceeve efleee, hebesefve efleee, heee&hle efleee, eesefveceleer (YeeJeeer Jesoer)
efleee Deewj Deheee&hle efleee~
ceveg<eeW kes eej Yeso nQ-meeceeve ceveg<e, heee&hle ceveg<e, eesefveceleer (YeeJe eerJesoer) ceveg<e Deewj
ueyOeheee&hle ceveg<e~ FveceW hebesefve Yeso FmeefueS he=Leked veneR nQ efke ceveg<eeW ceW hebesefve ceveg<e ner nesles nQ
Skesefve Deeefo veneR nesles nQ~
heee&hle ceveg<eeW keer mebKee-79228162514264337593543950336~
Fve eejeW ieefleeeW ceW Ske ceveg<e ieefle ner Ssmeer ieefle nw efke efpemeceW Dee"eW keceeX kee veeMekej en peerJe
efmeheo kees eehle kej mekelee nw DeleSJe Fme ogue&Ye ceveg<e heee&e kees eehle kejkes mebece kees OeejCe kejkes
mebmeej hejcheje kees meceehle kejvee eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 141

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej:
ceb ieueeejCeced
efmeeLe&meelcepeb Jeerjb Jebosnb YeefeYeeJele~
meJe&Oecex<eg eeOeeveb Meemeveb eme Jele&les~~1~~
eoMeebieebieyeeewee& efveefce&lee mee mejmJeleer~
meosne1 eeheosneefmle2 Jeerjemepee3 peeeflJen~~2~~
ieesccemeej peerJekeeC[ ceW ceveg<eieefle kee mJehe yeleeles ngS Deeeee& eer vesefceev efmeevleeeJeleea ves kene nwceCCebefle peoes efCeeb, ceCesCe efCeGCee ceCegkeke[e pecne~
ceCCegyYeJee e meJJes, lecne les ceeCegmee YeefCeoe~~
DeLee&led pees efvele ner nse-Gheeose, lelJe-DelelJe, Deehle-Deveehle, Oece&-DeOece& Deeefo kee efJeeej kejW Deewj
pees ceve kes eje iegCeoes<eeefo kee efJeeej mcejCe Deeefo kej mekeW, pees hetJeexe ceve kes efJe<ee ceW Glke= neW,
efMeuhekeuee Deeefo ceW Yeer kegMeue neW leLee egie keer Deeefo ceW pees ceveg<eeW mes Glhevve neW, Gvekees ceveg<e kenles nQ~
ceve kee efJe<ee leere nesves mes iegCeoes<eeefo efJeeej, mcejCe Deeefo efpemeceW Glke=he mes heeee peees,
DeJeOeeveeefo kejves ceW efpevekee Gheeesie { nes leLee kece&Yetefce keer Deeefo ceW Deeoerej YeieJeeve leLee keguekejeW ves
efpevekees JeJenej kee GheosMe efoee FmeefueS pees GvneR keer-cevegDeeW keer mebleeve kens ee ceeves peeles nQ, Gvekees
ceveg<e kenles nQ~ keeeWefke DeyeyeesOeveeLe&ke ceveg Oeeleg mes ceveg Meyo yevelee nw Deewj pees ceveg keer mebleeve nQ Gvekees
kenles nQ ceveg<e~ DeleSJe Fme Meyo kee eneB hej pees DeLe& efkeee ieee nw, Jen efveefe kes Devegmeej nw~ ue#eCe keer
Dehes#ee mes DeuheejbYe, heefjen kes heefjCeeceeW eje mebefele ceveg<e Deeeg Deewj ceveg<eieefle veecekece& kes Goe mes pees
{eF&erhe kes #es$e ceW GlheVe nesves Jeeues nQ Gvekees kenles nQ ceveg<e~ es %eeve efJe%eeve ceve heefJe$e mebmkeej Deeefo keer
Dehes#ee Deve peerJeeW mes Glke= ngDee kejles nQ~ Fmeer ceveg<eieefle mes efmeieefle eehle nesleer nw~
Fme ekeej eer<edKeC[eieceebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer
Dehes#ee keeueevegiece kee eheCe kejves Jeeuee efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
ieefleceeie&Cee veecekee eLece DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe Fefveceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


cebieueeejCe
MueeskeeLe&-cenejepee efmeeLe& kes heg$e YeieJeeve ceneJeerj kees ceQ YeefehetJe&ke vecemkeej kejlee ntB~ efpevekee
meJe&OeceeX ceW eOeeve meeJe&Yeewce pewveMeemeve Fme Oejleer hej eJeefle&le nes jne nw~~1~~
Jen ceelee mejmJeleer osJeer Fme Oeje hej peeMeerue nesJeW pees YeieJeeve ceneJeerj kes cegKe mes efoJeOJeefve eje
GlheVe ngF& nQ, Jes eoMeDebie Deewj Debieyeeehe DeJeeJeeW mes efveefce&le Mejerjekeej ceW Yeer nQ Deewj Deosnhe Yeer
nQ~~2~~
1-2-3. mJeefveefce&le Mueeskee: meefvle~ osn meefnle neskej Yeer pees osnjefnle nw Deewj ceneJeerj mJeeceer kes cegKe mes GlheVe ngF& nw~

142 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

<edKeC[eieceevLesve ew Keelee eglehe_eceer~


leb iegb evLekelee&jew evLeb1 e %ehlees vegce~~3~~
DeLe pebyeterhes Yejle#es$emeee&Keb[s YeejleosMeme jepeOeeveer-efouueer veececeneveiejs eerleefJenej keeueesveer
ceOes eerveeefYejeeceC[hes efJejepeceevee eefleseeeflecee elegefJeMeeflekeuhegceceneefJeOeeveeJemejs meceJemejCeceC[ues<eg
efJejepeceeveefeeceeCeeelegefJeMeefleleerLekejeCeeb elegelegefpe&veeefleceee ee <eCCeJeleees cetueveeekeeer$e+<eYeosJeefpeveeeflecee Deveee ee meJee& Deefhe hebekeueeCekeeefleeb eehmeefvle~ lee meJee& eefleeflee YetlJee Fn ueeskes
peevleg cebieueb keueeCeceejesieb e meJexYees YeeefekesYees efJelejvleglejeced~
DeLe <edKeC[eieceme efleereKeb[s #egkeyebOeveeefcve efleereeefOekeejs SkepeerJeehes#eee keeueevegieces
hebeefYejvlejmLeuew Fefveceeie&CeeefOekeej eheles $eeefm$ebMelmet$ewefjefle~ le$e leeJeled eLecemLeues meeceevesve
SkesefveeCeeb keeueefveheCelJesve FefvoeeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb efleeremLeues yeeojwkesefveeCeeb
keeueeefleheeovelJesve yeeojsFbefoee Fleeefovee veJe met$eeefCe~ lelheeeled le=leeremLeues met#cewkesefveeCeeb keeuekeLevecegKelJesve megngcesFbefoee FleeefoveJemet$eeefCe~ hegve elegLe&mLeues efJekeue$eeeCeeb keeueeefleheeovelJesve yeerFbefoee

efpeve efvee&vLe iegDeeW kes efveefcee mes <edKeC[eiece ebLe jevee kes keejCe eglehebeceer efleefLe mebmeej ceW eefme
ngF& nw, Gve %eeveeoelee iegosJe eerOejmesveeeee& kees, ebLekelee& eer heg<heoble-Yetleyeueer Deeeee& kees SJeb Gvekes eje
jefele <edKeC[eiece ebLe kees %eeve eeefhle nsleg nceeje yeejcyeej vecemkeej nw~~3~~
Fme pecyeterhe ceW Yejle#es$e kes Deee&KeC[ ceW YeejleosMe keer jepeOeeveer efouueer ceneveiej kes eerleefJenej #es$e (keeueesveer)
ceW eerveeefYejeeceC[he ceW efJejepeceeve eeflese eefleceeSb eewyeerme keuhegce ceneceC[ue efJeOeeve kes DeJemej hej eewyeerme
meceJemejCeeW kes ceC[ueeW hej efJejepeceeve keer peeves Jeeueer eewyeerme leerLekejeW keer eej-eej efpeveeefleceeSb kegue efceueekej
efeeveJes eeflecee, cetueveeeke (keceue cebefoj ceW efJejepeceeve nesves Jeeueer 21 Fbe De Oeeleg keer heeemeve) YeieJeeve $e+<eYeosJe
efpeveeeflecee SJeb Deve pees Yeer eefleceeSb hebekeueeCeke eeflee ceW eefleefle neWieer, Jes meYeer eefleefle neskej Fme ueeske ceW
peeMeerue nesJeW leLee meYeer eeueg YeeeW kes efueS cebieue, Deejesie SJeb keueeCe kees kejW, ener YeeJevee nw~
YeeJeeLe&-<edKeC[eiece kes efleere KeC[ kee ekejCe hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer ves meved
1997 ceW eglehebeceer kes efove (10 petve 1997 kees) efueKee nw~ Gme efove eerleefJenej-efouueer ceW Yeefeceeve
eeJeke eer Deefveue kegceej pewve eje Deheves cekeeve kes eebieCe ceW efveefce&le efkees iees YeieJeeve $e+<eYeosJe keceue
cebefoj ceW efJejepeceeve nesves Jeeueer YeieJeeve $e+<eYeosJe efpeveeeflecee kee hebekeueeCeke ceneslmeJe eejbYe ngDee Lee~
Gmeer hebekeueeCeke ceW Deeefeve ceeme ceW nesves Jeeues eewyeerme keuhegce efJeOeeve keer 96 eefleceeDeeW keer hebekeueeCeke
eeflee mecheVe ngF& Leer FmeerefueS Gvekee Yeer GuuesKe eneB efkeee ieee nw~
Deye <edKeC[eiece kes #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW efleere DeefOekeej ceW Ske peer Je keer Dehes#ee
keeueevegiece ceW heeBe DevlejmLeueeW kes eje leWleerme met$eeW mes meceefvJele Fefveceeie&Cee DeefOekeej eejbYe neslee nw~
GveceW mes eLece mLeue ceW meeceeve mes Skesefve peerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues FbefoeeCegJeeosCe Fleeefo
leerve met$e nQ~ Gmekes yeeo efleere mLeue ceW yeeoj Skesefve peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves Jeeues yeeojsFbefoee
Fleeefo veew met$e nQ~ lelheeeled le=leere mLeue ceW met#ce Skesefve peerJeeW kee keeue keLeve kejves Jeeues megngcesFbefoee
Fleeefo veew met$e nQ~ hegve: elegLe&mLeue ceW efJekeue$ee peerJeeW kee keeue yeleueeves Jeeues yeerFbefoee Fleeefo n met$e
1. ebLe-<edKeC[eiece ebLe kees~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 39 mes 43

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 143

Fleeefomet$e<edkeb~ hegvee hebecemLeues hebesefveeCeeb keeueefveheCelJesve hebefebefoe Fleeefovee <edmet$eeefCe


Fefle meceggoeeheeleefvekee keefLelee YeJeefle~
DeOegvee SkesefveeCeeb peerJeeveeb meeceevesve keeueeheCeee met$e$eeceJeleee&les-

FbefoeeCegJeeosCe SFbefoee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~39~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~40~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~41~~
eqmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ DeefJeJeef#elesefvepeerJesYe Deeiele keefeod peerJe
Skesefves<eg Glhee keoueerIeelesve Ieeeflele#egYeJeenCecee$ekeeueb efmLelJee Deveerefveeefo<eg ielemlelemleled
#egYeJeenCekeeuecee$eb keeueb peIevesve YeJeefle~
Glke<exCe DeefJeJeef#elesefvepeerJesYe Skesefves<eg Glhee DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&ves
kegbYekeejeeefceJe heefjJele& DeefJeJeef#eleerefveeefo<eg ieleme leogheuebYeeled~
SJeb eLecemLeues meeceevewkesefveeCeeb keeueefveheCelJesve met$e$eeb ieleced~
mebeefle yeeojwkesefveeCeeb keeueefveheCeee met$eveJekeceJeleee&les-

yeeojsFbefoee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~42~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~43~~
nQ~ Gmekes yeeo hebece mLeue ceW hebesefve peerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues hebefebefoe Fleeefo n met$e nQ~
en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee kener ieF& nw~
Deye Skesefve peerJeeW kee meeceeve mes keeue eheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Fefveceeie&Ceevegmeej Skesefve peerJe JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~39~~


peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke peerJe Skesefve jnles nQ~~40~~
Glke= mes DemebKeele hegueheefjJele&veeceeCe Devevlekeeue leke peerJe Skesefve jnles nQ~~41~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eeW kee DeLe& megiece nw~ Deve DeefJeJeef#ele FefveeW Jeeues peerJeeW ceW mes
Deekej SkesefveeW ceW GlheVe neskej, keoueerIeele mes Ieeeflele#egYeJeenCecee$e keeue jnkej Deve erefveeefo peerJeeW ceW
iees ngS peerJe kes Jen #egYeJeenCe cee$e keeue peIeve mes neslee nw~
Glke=he mes-DeefJeJeef#ele FefveeW Jeeues peerJeeW ceW mes Deekej SkesefveeW ceW GlheVe neskej DeeJeueer kes
DemebKeele Yeeiecee$e hegueheefjJele&ve ceW kegcYekeej kes ee kes meceeve heefjYeceCe kejkes DeefJeJeef#ele erefveeefoke peerJeeW
ceW iees ngS peerJe kes Jen keeue Ieefle neslee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW meeceeve Skesefve peerJeeW kee keeueefveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye yeeoj Skesefve peerJeeW kee keeue efveheCe kejves nsleg veew met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

yeeoj Skesefve peerJe JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~42~~


peIeve mes #egYeJeenCecee$e keeue leke JeneB yeeoj Skesefve peerJe jnles nQ~~43~~

144 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 44 mes 50

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GkekemmesCe Debieguemme DemebKesppeefoYeeiees DemebKesppeemebKesppeeDees DeesmeefhheefCeGmmeefhheCeerDees~~44~~


yeeojSFbefoeheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~45~~
penCCesCe Debleescegngeb~~46~~
GkekemmesCe mebKesppeeefCe JeememenmmeeefCe~~47~~
yeeojsFbefoeDeheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~48~~
penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~49~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~50~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ meeceevesve keefeod peerJe DeefJeJeef#elesefvesYe Deeiele
yeeojwkesefves<eg Glhee Debiegueme DemebKeeleYeeiecee$eb-DemebKeeleemebKeeleeJemeefhe&Ceglmeefhe&Ceercee$ekeeueb
kegueeueeeefceJe le$ewJe heefjYece efveie&lemleme Sleoglke=keeueb mebYeJeefle~
yeeojwkesefveheee&hles<eg Debleceg&ntle cegkelJeeveme peIeveeeg<e DevegheuebYeeled~ Glke<exCe Deveefhe&lesefvesYe
Deeiele yeeojwkesefveheee&hles<etlhee mebKeeleeefve meneJe<ee&efCe le$ewJe heefjYece efveie&leme leogheuebYeeled~
yengkeb keeueb le$e efkeVe efnb[les ?

Glke= mes Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&CeerGlmeefhe&Ceer eceeCekeeue leke JeneB yeeoj Skesefve peerJe jnles nQ~~44~~
yeeoj Skesefve heee&hle peerJe JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~45~~
peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke yeeoj Skesefve heee&hle peerJe JeneB jnles nQ~~46~~
Glke= mes mebKeele npeej Je<eesX leke yeeoj Skesefve heee&hle peerJe JeneB jnles nQ~~47~~
yeeoj Skesefve Deheee&hle peerJe JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~48~~
peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe keeue leke yeeoj Skesefve Deheee&hle peerJe JeneB jnles
nQ~~49~~
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke Skesefve yeeoj Deheee&hle peerJe JeneB jnles nQ~~50~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eeW kee DeLe& megiece nw~ meeceeve mes keesF& peerJe DeefJeJeef#ele
FefveeW Jeeues peerJeeW ceWs mes Deekej yeeoj SkesefveeW ceW GlheVe neskej Debiegue kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe
DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer-Glmeefhe&Ceer eceeCe keeue leke JeneB kegcnej kes ee kes meceeve Gmeer heee&e ceW
heefjYeceCe kejkes efvekeueves Jeeues peerJe kes Glke=keeue kee nesvee mebYeJe jnlee nw~
yeeoj Skesefve heee&hleke peerJeeW ceW Devleceg&ntle& kes efmeJeee Deve peIeve Deeeg veneR heeF& peeleer nw~ Glke=
mes Deve FefveeW Jeeues peerJeesb ceW mes Deekej yeeoj Skesefve heee&hlekeeW ceW GlheVe neskej mebKeele npeej Je<eeX leke
Gmeer heee&e ceW heefjYeceCe kejkes efvekeues ngS peerJe kes Glke= keeue heeee peelee nw~
Mebkee-mebKeele npeej Je<eeX mes DeefOeke keeue leke peerJe yeeoj Skesefve heee&hlekeeW ceW keWeeveneR YeceCe kejlee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 51 mes 58

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 145

ve, efkebe-eerJeerjmesveeeeexCe keLeles-kesJeueCeeCeeoes efJeefCeiieeefpeCeJeeCemmesomme meeueheceeCesefnblees


Deefneme efJebmeJeeoeYeeJee1~~
yeeojwkesefveeheee&hleeveeb Glke<exCe keeuecevleceg&ntle-Deveskemeneyeejb le$ewJe hegve hegve GlheVemeeefhe
Debleceg&ntle cegkelJee GheefjleveeegefmLeleerveecevegheuebYeeled~
SJeb efleeremLeues yeeojwkesefvepeerJekeeueeefleheeovelJesve met$eveJekeb ieleced~
mebeefle met#ceeveeb peerJeeveeb keeueeefleheeoveee met$eveJekeceJeleee&les-

megngcesFbefoee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~51~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~52~~
GkekemmesCe DemebKesppee ueesiee~~53~~
megngcesFbefoee heppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~54~~
penCCesCe Debleescegngeb~~55~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~56~~
megngcesFbefoeDeheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~57~~
penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~58~~
meceeOeeve-veneR, keeeWefke eer Jeerjmesveeeee& ves kene nw efke kesJeue%eeve mes efvekeues ngS Je mecemle eceeCeeW
mes DeefOeke eceeCeYetle Fme efpeveJeeve kes mebyebOe ceW efJemebJeeo veneR nes mekelee nw~
yeeoj Skesefve Deheee&hle peerJeeW kee Glke= mes Devleceg&ntle&keeue neslee nw-Deveske npeejeW yeej Gmeer heee&e ceW
hegve: hegve: GlheVe ngS peerJe kes Yeer Devleceg&ntle& kees es[ Deewj Thej keer Deeeg efmLeefleeeB veneR heeF& peeleer nQ~
Fme ekeej efleere mLeue ceW yeeoj Skesefve peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves Jeeues veew met$eeW kee keLeve hetCe& ngDee~
Deye met#ce Skesefve peerJeeW kee keeue yeleueeves nsleg veew met$eeW kee DeJeleej neslee nwmet$eeLe&-

met#ce Skesefve peerJe JeneB efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~51~~


peIeve mes met#ce Skesefve peerJe #egYeJeenCe keeue leke jnles nQ~~52~~
Glke= mes met#ce Skesefve peerJe DemebKeele ueeskeeceeCe keeue leke JeneB jnles nQ~~53~~
met#ce Skesefve heee&hle peerJe efkeleves keeue leke JeneB jnles nQ ?~~54~~
peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke met#ce Skesefve heee&hleke peerJe jnles nQ~~55~~
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke met#ce Skesefve heee&hleke peerJe JeneB jnles nQ~~56~~
met#ce Skesefve Deheee&hleke peerJe efkeleves keeue leke JeneB jnles nQ ?~~57~~
peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke met#ce Skesefve Deheee&hle peerJe jnles nQ~~58~~
1. <edKeC[eiece heg. 7 (OeJeueeerkee meceefvJele), he=. 137~

146 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 59

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GkekemmesCe Debleescegngeb~~59~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megiecees Jele&les~ meeceevesve met#cewkesefvepeerJeeveeb Glke<exCe keLelesDevesefvesYe Deeiele met#cewkesefves<etlhee DemebKeeleueeskecee$ekeeueb mebleheceevepeueefceJe le$ewJe heefjYece
efveie&les peerJes leogheuebYeeled~
met#cepeerJeefmLeefle yeeojwkesefveefmLeeflele DeYeefOekee efkeceLe ve peelee ?
ve peelee, yeeojwkesefves<eg Deeegye&OeceeveJeejsYe met#cewkesefves<eg Deeegye&Oeceeve-JeejeCeecemebKeeleiegCelJeeled~
SlelkeLeb %eeeles ?
Socneoes efpeCeJeeCeeoes1~ SlelkeLevesve Fob %eeeles eled Sleeefve met$eeefCe efpeveJeeveevesJe, Fob
eerJeerjmesveeeeeex yeJeerefle~
met#cewkesefveheee&hleeveeb peIeveeslke=efmLeleeesvleceg&ntle&cesJe~ Glke<exCe-DeveskemeneJeejb le$eeslheVesefhe
Debleceg&ntlee&oefOekeYeJeefmLeles DevegheuebYeeled~
keefeoeMebkeles-met#cewkesefveheee&hleeheee&hleeveeb Glke=YeJeefmLeefleeceeCecevleceg&nte&cesJe, met#ceeveeb peerJeeveeb
hegve YeJeefmLeefle DemebKeeleueeskeeceeCeb, keLecesleled keLeveb ve efJeOeles ?
ve efJeOeles, heee&hleeheee&hlekes<eg DemebKeeleueeskecee$eJeejieefleb Deeieefleb e kegJe&lemleme peerJeme leoefJejesOeeled~

Glke= mes met#ce Skesefve Deheee&hle peerJe Devleceg&ntle& keeue leke JeneB jnles nQ~~59~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eeW kee DeLe& megiece nw~ meeceeve mes met#ce Skesefve peerJeeW kee
Glke= keLeve kejles nQ-Deve FefveeW Jeeues peerJeeW ceW mes Deekej met#ce Skesefve peerJeeW ceW GlheVe neskej
DemebKeele ueeskeeceeCe keeue leke leheees ngS peue kes meceeve Gmeer heee&e ceW heefjYeCe kejkes efvekeues ngS peerJe ceW
Glke= keeue heeee peelee nw~
Mebkee-met#ce Skesefve peerJeeW keer efmLeefle yeeoj Skesefve peerJeeW keer efmLeefle mes DeefOeke keeeW veneR nw ?
meceeOeeve-veneR nesleer nw, keeeWefke yeeoj Skesefve peerJeeW ceW efpeleveer yeej Deeeg yebOe neslee nw Gvemes met#ce
Skesefve peerJeeW kes DemebKeeleiegCeer DeefOeke yeej Deeeg kes yebOe nesles nQ~
Mebkee-en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Fme efpeveJeeve mes ner en yeele peeveer peeleer nw~ Fme keLeve mes en peevee peelee nw efke es
met$e efpeveJeeve ner nw, en eer Jeerjmesveeeee& kenles nQ~
met#ce Skesefve heee&hle peerJeeW keer peIeve Deewj Glke= efmLeefle Devleceg&ntle& ner nw, Glke= mes-Deveske
meneyeej Gmeer-Gmeer heee&e ceW GlheVe nesves hej Yeer Devleceg&ntle& mes DeefOeke met#ce Skesefve peerJeeW keer YeJeefmLeefle
veneR heeF& peeleer nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-met#ce Skesefve heee&hle Deewj Deheee&hle peerJeeW keer Glke= YeJeefmLeefle kee
eceeCe Devleceg&ntle& ner nw, peye efke met#ce Skesefve peerJeeW keer YeJeefmLeefle DemebKeele ueeskeeceeCe nw, en yeele
hejmhej efJe keeeW veneR nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke met#ce Skesefve peerJe DemebKeele ueeskeeceeCe yeej heee&hleke Deewj Deheee&hlekeeW
ceW DeeJeeieceve kejles nQ, FmeefueS Gvekes DemebKeele ueeskeeceeCe nesves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
1. <edKeC[eiece heg. 7 (OeJeuee erkee meceefvJele), he=. 139~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 60 mes 64

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 147

DemeeeceLe&De$e met#ceheee&hleeheee&hlepeerJeeveeb efceefuelJee hegve hegve heefjYeceCesve DemebKeeleueeskecee$eeceeCee efmLeefle peeeles~ efkebleg he=Leked -he=Leked met#ceheee&hlepeerJeme Deheee&hlepeerJeme Debleceg&ngle&cee$ecesJe
YeJeleerefle %eeleJeb~
Sleled efmLeeflekeLeveb %eelJee SkesefvepeerJes<eg Dee eYe=efle cece pevce ve YeJesled Fefle YeeJeveeb YeeJeefelJee
jlve$eemeeOeveeb ke=lJee mebmeejheefjYeceCeb veeMeefeleJeb YeJeefefjefle ~
SJeb le=leeremLeues met#cepeerJeeveeb keeueefveheCelJesve met$eveJekeb ieleced ~
FoeveeR efJekeue$eeeCeeb keeuekeLeveee met$e<edkeceJeleee&les-

yeerFbefoee leerFbefoee eGeEjefoee yeerFbefoe-leerFbefoe-eGeEjefoe-heppeee


kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~60~~
penCCesCe KegeYeJeiienCecebleescegngeb~~61~~
GkekemmesCe mebKesppeeefCe JeememenmmeeefCe~~62~~
yeerFbefoe-leerFbefoe-eGeEjefoe Deheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~63~~
penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~64~~
Fmekee DeLe& en nw efke-eneB met#ce heee&hle Deewj Deheee&hle peerJeeW kes efceuekej hegve: hegve: heefjYeceCe mes
DemebKeele ueeskecee$e eceeCe efmLeefle GlheVe nesleer nw, efkevleg met#ceheee&hle peerJe Deewj Deheee&hle peerJeeW keer he=Lekedhe=Leked efmLeefle Devleceg&ntle& cee$e ner nesleer nw, Ssmee peevevee eeefnS~
en efmLeefle keLeve peevekej Skesefve peerJeeW ceW Deye keYeer Yeer cesje pevce ve nesJes, Ssmeer YeeJevee Yeeles ngS
jlve$ee keer meeOevee kejkes Deehe meYeer kees Deheves mebmeejheefjYeceCe kee Devle kejvee eeefnS~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW met#ce peerJeeW kee keeueefveheCe kejves Jeeues veew met$e hetCe& ngS~
Deye efJekeue$ee peerJeeW kee keeue keLeve kejves nsleg n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

erefve, $eerefve-elegefjefve leLee erefve heee&hle, $eerefve heee&hle Je elegefjefve


heee&hle peerJe efkeleves keeue leke JeneB jnles nQ ?~~60~~
peIeve mes #egYeJeenCecee$e keeue Je Devlecegg&ntle& keeue leke peerJe efJekeue$ee Je
efJekeue$ee heee&hle nesles nQ~~61~~
Glke= mes efJekeue$ee Je efJekeue$ee heee&hle peerJe DemebKeele npeej Je<eeX leke JeneB
jnles nQ~~62~~
erefve Deheee&hle, $eerefve Deheee&hle Je elegefjefve Deheee&hle peerJe efkeleves keeue
leke JeneB jnles nQ ?~~63~~
peIeve mes efJekeue$ee Deheee&hle peerJe #egYeJeenCe keeue leke JeneB jnles nQ~~64~~

148 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 65 mes 68

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GkekemmesCe Debleescegngeb~~65~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-De$e eLeeecesCe erefve-$eerefve-elegefjefveeCeeb mJekeevleYet&leeheee&hleeveeb mebYeJeeled
les<eeb #egYeJeenCecee$eb keeueb, Sles<eeb ewJe heee&hleeveecevleceg&ntle, le$eeheee&hleeveeceYeeJeeled~
Glke<exCe DeefJeJeef#elesefvesYe Deeiele eoMeJe<ee&eg<kes<eg erefves<eg SkeesvehebeeMeodjeef$ebefoJeeeg<kes<eg
$eerefves<eg Jee <eCceemeeeg<kes<eg elegefjefves<eg Jee Glhee yengJeejb le$ewJe heefjJele&veb ke=lJee efveie&leme leme efJeJeef#eleerefveeefopeerJeme met$eesekeeuemebYeJeeled~ Deheee&hleeveeb S<eeb SJe efJekeue$eeeCeeb peIevesve #egYeJeenCekeeuecee$eb,
Glke<exCe Debleceg&ntle~
SJeb elegLe&mLeues efJekeue$eepeerJekeeueefveheCelJesve <ed met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee hebesefveeCeeb peerJeeveeb keeueefveheCeee met$e<edkeceJeleee&les-

hebefebefoe-hebefebefoeheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~66~~


penCCesCe KegeYeJeiienCecebleescegngeb~~67~~
GkekemmesCe meeiejesJecemenmmeeefCe hegJJekeesef[hegOeesCeyYeefneeefCe meeiejesJecemeohegOeeb~~68~~
Glke= mes efJekeue$ee Deheee&hle peerJe Devleceg&ntle& keeue leke JeneB jnles nQ~~65~~
efmeevleefebleeceefC eerkee-eneB eLeeece mes erefve, $eerefve Deew j eleg efjefv e peerJeeW ceW
Gvekes Deheee&hlekeeW kee Yeer DevleYee&J e nw DeleSJe GvneR Deheee&hlekeeW keer Dehes#ee Gvekee peIevekeeue
#egYeJeenCeeceeCe nes lee nw~ GvneR erefveeefoke peerJeeW ceW heee&hlekeeW kee keeue Devleceg&ntle& nw, ke eeWefke
GveceW Deheee&hlekeeW kee DeYeeJe nw~
Glke= mes-DeefJeJeef#ele Fefve Jeeues peerJeeW ceW mes Deekej yeejn Je<e& keer Deeeg Jeeues erefve, Gveeeme
jeef$e-efove Jeeues leerve Fbefe leLee 6 ceeme keer Deeeg Jeeues elegefjefve peerJeeW ceW GlheVe neskej yengle yeej GvneR
heee&eeW ceW heefjYeceCe kejkes efvekeueves Jeeues peerJe kes met$eese keeue kee nesvee mebYeJe nw~
GvneR efJekeue$ee Deheee&hle peerJeeW kee peIeve mes #egYeJeenCe keeue cee$e nw Deewj Glke= mes Devleceg&ntle&keeue
neslee nw~
Fme ekeej elegLe& mLeue ceW efJekeue$ee peerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
Deye hebesefve peerJeeW kee keeue efveheCe kejves kes efueS n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

hebesefve Je hebesefve heee&hle peerJe efkeleves keeue leke JeneB jnles nQ ?~~66~~
peIeve mes #egYeJeenCe keeue Je Devleceg&ntle& keeue leke peerJe hebesefve Je hebesefve
heee&hle jnles nQ~~67~~
Glke= mes hetJe&keesefhe=LekelJe mes DeefOeke meeiejeshecemene Je meeiejesheceMele he=LekelJe
keeue leke peerJe eceMe: hebesefve heee&hle jnles nQ~~68~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 69 mes 71

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 149

hebefebefoe Deheppeee kesJeefejb keeueeoes nesWefle ?~~69~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~70~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~71~~
efmeebleeEeleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle ~
hebesefveeCeeb hetJe&keesefhe=LekelJesve DeYeefOekemeeiejeshecemeneeefCe meeceevepeerJeeveeefceefle ~ heee&hleeveeb
hegve meeiejesheceMelehe=LekelJeefceefle eLeemebKeveeeeled~
SJeb hebecemLeues hebesefveeCeeb keeueeheCelJesve met$e<edkeb ieleced ~

peerJe hebesefve Deheee&hle efkeleves keeue leke jnles nQ~~69~~


peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke peerJe hebesefve Deheee&hle jnles nQ~~70~~
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe hebesefve Deheee&hle jnles nQ~~71~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eeW kee DeLe& mejue nw~
hebesefve peerJeeW kee keeue hetJe&keesefhe=LekelJe mes DeefOeke Ske npeej meeiejesheceeceeCe meeceeve peerJeeW keer
Dehes#ee kene ieee nw~ hejvleg hebesefve heee&hle peerJeeW kee keeue meeiejesheceMelehe=LekelJe ner nw, Ssmee met$e ceW keefLele
eLeemebKe veee mes peevee peelee nw~
Fme ekeej hebece mLeue ceW hebesefve peerJeeW kee keeue eheCe kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
efJeMes<eeLe&-Fefveceeie&Cee veeceke Fme DeefOekeej ceW Ske Fefve mes ueskej hebesefve leke kes peerJeeW kee
keeue yeleueeee ieee nw~ Fme meboYe& ceW ieesccemeej peerJekeeC[ ceW Fefveceeie&Cee kes efJe<ee ceW JeCe&ve Deeee nw efke
efpeme ekeej veJe ewJeseke Deeefo ceW jnves Jeeues Fv meeceeefveke, $eeeefbeMe Deeefo YesoeW leLee mJeeceer Ye=le Deeefo
efJeMes<e YesoeW mes jefnle nesves kes keejCe efkemeer kes JeMeJeleea veneR nw-mJeleb$e nQ Gmeer ekeej mheMe&ve Deeefo FefveeB
Yeer Deheves-Deheves mheMe& Deeefo efJe<eeeW ceW otmejer jevee Deeefo keer Dehes#ee ve jKekej mJeleb$e nQ~ ener keejCe nw efke
Fvekees FveW-DenefceveW kes meceeve nesves mes Fefve kenles nQ~
FefveeW kes oes Yeso-YeeJesefve Deewj Jesefve~
YeeJesefve kes oes Yeso-ueefyOe Deewj Gheeesie~ ceefle%eeveeJejCe kece& kes #eeesheMece mes eie ngF& DeLe&
enCe keer Meefehe efJeMegef kees ueefyOe kenles nQ Deewj Gmekes nesves hej DeLe&-efJe<ee kes enCe kejves he pees
Jeeheej neslee nw, Gmes Gheeesie kenles nQ~
Jesefve kes oes Yeso-efveJe=&efle Deewj GhekejCe~ Deelce eosMeeW leLee Deelce mecye Mejerj eosMeeW keer
jevee kees efveJe=&efe kenles nQ~ efveJe=&efe Deeefo keer j#ee ceW meneekeeW kees GhekejCe kenles nQ~
efpeve peerJeeW kes yeee efevn Deewj Gvekes eje nesves Jeeuee mheMe&, jme, iebOe, he Deewj Meyo Fve heeBe efJe<eeeW kee %eeve
nes, Gvekees ece mes Skesefve, erefve, $eerefve, elegefjefve, hebesefve peerJe kenles nQ~ Fvekes Yeer DeJeevlej Yeso Deveske nQ~
Skesefve peerJe kes kesJeue Ske mheMe&vesefve, erefve kes mheMe&ve, jmevee, $eerefve kes mheMe&ve, jmevee, IeeCe,
elegefjefve kes mheMe&ve, jmevee, IeeCe, e#eg Deewj hebesefve kes mheMe&ve, jmevee, IeeCe, e#eg Deewj ees$e~
FefveeW kee efJe<ee-Skesefve kes mheMe&vesefve kee Glke= efJe<ee #es$e eej meew Oeveg<e nw Deewj erefve Deeefo

150 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fefle <edKeb[eieceme eer #egkeyebOeveeefcve efleereKeb[s ieefCeveer%eeveceleerke=leefmeebleefebleeceefCeerkeeeeb SkepeerJeehes#eeekeeueevegieces


Fbefeceeie&Ceeveece efleereesefOekeej meceehle~
kes Jen otvee-otvee nw~
48
e#eg Fefe kes Glke= efJe<ee ceW efJeMes<elee-mete& kee YeceCe #es$e 510 11 eespeve eew[e nw~ en
he=LJeer leue mes 800 eespeve Thej peekej nw~ Jen Fme pecyeterhe kes Yeerlej 180 eespeve SJeb ueJeCe meceg ceW
330 48 eespeve nw DeLee&led mecemle ieceve #es$e 510 48 eespeve ee 2043147 13 ceerue nw~ Fleves
61
61
61
eceeCe ieceve #es$e ceW mete& keer 184 ieefueeeB nQ~ Fve ieefueeeW ceW mete& eceMe: Ske-Ske ieueer ceW mebeej kejles nQ
Fme ekeej pecyeterhe ceW oes mete& leLee oes evcee nQ~
eeJeleea kes e#egefjefve kee Glke= efJe<ee-peye mete& henueer ieueer ceW Deelee nw leye DeeesOee veiejer
kes Yeerlej Deheves YeJeve kes Thej efmLele eeJeleea mete& efJeceeve ceW efmLele efpeveefyecye kee oMe&ve kejles nQ~ Fme mecee
mete& DeYevlej ieueer keer 3,15,089 eespeve heefjefOe kees 60 cegntle& ceW hetje kejlee nw~ Fme ieueer ceW mete& efve<eOe
heJe&le hej Gefole neslee nw JeneB mes Gmes DeeesOee veiejer kes Thej Deeves ceW 9 cegntle& ueieles nQ~ peye-peye Jen
3,15,089 eespeve eceeCe Gme JeerLeer kees 60 cegntle& ceW hetje kejlee nw, leye Jen 9 cegntle& ceW efkeleves #es$e kees hetje
7
kejsiee, Fme ekeej $ewjeefMeke kejves hej 3,15,089
60 -947,263 20 eespeve DeLee&led 1,8905,34,000 ceerue neslee nw~
FefveeW kee Deekeej-cemetj kes meceeve e#eg kee, peJe keer veueer kes meceeve ees$e kee, efleue kes hetue kes meceeve
IeeCe kee leLee Kegjhee kes meceeve efpee kee Deekeej nw~ mheMe&vesefve kes Deveske Deekeej nQ~
Skesefveeefo peerJeeW kee eceeCe-mLeeJej Skesefve peerJe DemebKeeleemebKeele nw, MebKe Deeefo
erefvepeerJe DemebKeeleemebKeele nQ, efebJeer Deeefo $eerefve peerJe DemebKeeleemebKeele nQ, Yecej Deeefo
elegefjefve peerJe DemebKeeleemebKeele nQ, ceveg<e Deeefo hebesefve peerJe DemebKeeleemebKeele nQ Deewj efveieesefoee
peerJe Devebleeveble nQ~ DeLee&led he=LJeer, peue, Deefive, Jeeeg , eleske Jevemheefle es heeBe mLeeJej Deewj $eme peerJe
DemebKeeleemebKeele nQ Deewj pees Jevemheefle kes YesoeW kee otmeje Yeso meeOeejCe nw, Jes meeOeejCe Jevemheefle peerJe
Devevleevevle eceeCe nQ~
Fefveeleerle-Denle Deewj efme peerJe FefveeW kes Jeeheej mes ege veneR nQ, DeJeen, F&ne Deeefo #eeesheMece
%eeve mes jefnle, Fefve megKeeW mes jefnle, Deleerefve %eeve Deewj Devevle megKe mes ege nQ~ FefveeW kes efyevee Yeer DeelceeslLe
efvejekegue megKe kee DevegYeJe kejves mes Jes hetCe&leee megKeer nQ~ Ssmes Deleerefve megKe keer eeefhle nsleg nceW Yeer melele heg<eeLe&
kejvee eeefnS Deewj Deheves keeue keer Ske keuee Yeer JeLe& veneR kejvee eeefnS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece kes #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW ieefCeveer
%eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Ske
peerJe keer Dehes#ee mes keeueevegiece ceW Fefveceeie&Cee veece
kee efleere DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 72 mes 75

DeLe keeeceeie&CeeefOekeej: / 151

DeLe keeeceeie&CeeefOekeej:
De$e ef$eefYejvlejmLeuew elegefJeMeeflemet$ew keeueevegieces keeeceeie&Ceeveecele=leereesefOekeej eejYeles~ le$e
leeJeled eLecemLeues yeeojmLeeJejkeeeeveeb keeuekeLevecegKelJesve keeeeCegJeeosCe Fleeefo eoMemet$eeefCe~
leoveg efleeremLeues met#cemLeeJejkeeepeerJeeveeb efmLeefleeefleheeovelJesve megngceheg{efJekeeFee Fleeefo<edmet$eeefCe~
lelheeeled le=leeremLeues $emekeeefekeeveeb keeueefveheCelJesve lemekeeFee Fleeefo<edmet$eeefCe Fefle mecegoeeheeleefvekee
keefLelee YeJeefle~
le$esoeveeR yeeojhe=efLeJeerkeeefekeeefopeerJeeveeb meeceevesve keeueeefleheeoveee met$e<edkeceJeleee&les-

keeeeCegJeeosCe heg{efJekeeFee DeeGkeeFee lesGkeeFee JeeGkeeFee kesJeefejb


keeueeoes neWefle ?~~72~~
penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~73~~
GkekemmesCe DemebKesppee ueesiee~~74~~
yeeojheg{efJe-yeeojDeeG-yeeojlesG-yeeojJeeG-yeeojJeCehheefo heesemejerje
kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~75~~
DeLe keeeceeie&Cee DeefOekeej eejbYe
Deye leerve Devlej mLeueeW ceW eewyeerme met$eeW kes eje keeueevegiece ceW keeeceeie&Cee veece kee le=leere DeefOekeej
eejbYe nes jne nw~ GveceW mes eLece mLeue ceW yeeoj mLeeJejkeee Jeeues peerJeeW kes keeuekeLeve keer cegKelee Jeeues
keeeeCegJeeosCe Fleeefo yeejn met$e kenWies~ hegve: efleere mLeue ceW met#cemLeeJejkeeefeke peerJeeW keer keeueefmLeefle
kee eefleheeove kejves nsleg megngceheg{efJekeeFee Fleeefo n met$e nQ~ lelheeeled le=leere mLeue ceW $emekeeefeke
peerJeeW kee keeueefveheCe kejves Jeeues lemekeeFee Fleeefo n met$e nQ, en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
GveceW mes eneB meJe&eLece yeeoj he=efLeJeerkeeefeke Deeefo peerJeeW kee meeceeve mes keeue eefleheeove kejves nsleg n
met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

keeeceeie&Ceevegmeej peerJe he=efLeJeerkeeefeke, peuekeeefeke, Deefivekeeefeke Je Jeeegkeeefeke


efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~72~~
peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke peerJe he=efLeJeerkeeefeke, peuekeeefeke, Deefivekeeefeke
Je Jeeegkeeefeke jnles nQ~~73~~
Glke= mes DemebKeeleueeske eceeCe keeue leke peerJe he=efLeJeerkeeefeke, peuekeeefeke,
Deefivekeeefeke Je Jeeegkeeefeke jnles nQ~~74~~
peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeefeke, yeeoj peuekeeefeke, yeeoj Deefivekeeefeke, yeeoj Jeeegkeeefeke
Je yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerj Jeeues efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~75~~

152 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 76, 77

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~76~~
GkekemmesCe kecceefoer~~77~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keeeceeie&Ceeeeb he=efLeJeerkeeefekeeefoeleg<keeveeb Glke<exCe Deveefhe&lekeeeeled Deeiele
Deefhe&lekeees meceglhee DemebKeeleueeskecee$ekeeueb le$e heefjJele& efveie&les leogheuebYeeled~ hegvee yeeojhe=LJeer-yeeojpeueyeeojeefive-yeeojJeeeg-yeeojJevemheefleeleskeMejerjpeerJee peIevesve #egYeJeenCekeeueb~ Glke<exCe-kece&efmLeefleeceeCeb
keeueb~ met$es kecceefefo Fefle keefLeles mehleeflemeeiejeshecekeesekeesefcee$ee ie=nerleJee kece&efJeMes<eefmLeefleb cegkelJee
kece&meeceeveefmLeefleenCeeled~
kesefeoeeeee& mehleeflemeeiejeshecekeesekeesefb DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiesve iegefCeles yeeojhe=efLeJeerkeeefekeeoerveeb keeeefmLeefleYe&Jeefle Fefle YeCebefle~ les<eeb kece&efmLeefleJeheosMe keeex keejCeesheosMeeled~
Fob JeeKeeveceefmle Fefle keLeb %eeeles ?
kece&efmLeefleb DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiesve iegefCeles yeeojefmLeefleYe&Jeleerefle heefjkece&JeeveeveLeeveghehees~
le$e meeceevesve yeeojefmLeefleYe&Jeleerefle eeefhe Geb leefn& Deefhe he=efLeJeerkeeefekeeoerveeb yeeojeCeeb eleskekeeeefmLeefleie=&nerleJee, DemebKeeleemebKeelee DeJemeefhe&Ceglmeefhe&Ce mebefle Fefle met$es yeeojefmLeefleeheCeeled~

peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeeeefoke hetJeexe heee&eeW
ceW jnles nQ~~76~~
Glke= mes kece&efmLeefleeceeCe keeue leke peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeeeefoke hetJeexe
heee&eeW ceW jnles nQ~~77~~
eqmeevleefebleeceefCeerkee-keeeceeie&Cee ceW he=efLeJeerkeeefeke Deeefo eej mLeeJejkeeefeke peerJeeW
kee Glke= mes DeefJ eJeef#ele keee mes Deekej Deewj efJ eJeef#ele keee ceW GlheVe nes kej DemebKeeleueeskecee$e
keeue leke JeneR heefjYeceCe kejkes efvekeueves Jeeues peerJe kes met$e keefLele keeue heeee peelee nw~ hegve: yeeoj
he=LJeer, yeeoj peue, yeeoj Deefive, yeeoj Jeeeg, yeeoj Jevemheefle, yeeoj JevemheefleeleskeMejerj OeejCe kejves
Jeeues peerJeeW kee peIeve mes #egYeJeenCe keeue nw~ Glke= mes kece&efm Leefle eceeCe keeue nw~ met$e ceW
kece&ef mLeefl e Ss mee kenves hej meej meeiejeshece kees[ekees [ereceeCe keeue kee enCe kejvee eeef nS,
keeeWefke kece&efJeMes<e keer efm Leefle kees es[kej kece&meeceeve keer efmLeef le kee eneB enCe ef keee ieee nw~
efkeleves Deeeee& meej meeiejeshece kees[ekees [er kees DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes iegCee kejves hej
yeeoj he=e fLeJeerkeeefeke peerJ eeW keer keeeef mLeefl e kee eceeCe nesl ee nw Ssmee kenles nQ~ efkevleg Gvekeer en
kece&efm Leefl e en meb% ee keee& ceW keejCe kes Gheeej mes ef me nesleer nw~
Mebkee-Ssmee JeeKeeve nw, en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-kece&efmLeefle kees DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes iegefCele kejves hej yeeoj efmLeefle nesleer nw
Ssmes heefjkece& kes Jeeve keer DeveLee Gheheefe veneR yeve mekeleer, Fmemes hetJeexe JeeKeeve peevee peelee nw~ JeneB hej
eeefhe meeceeve mes yeeojefmLeefle nesleer nw Ssmee kene nw, lees Yeer he=efLeJeerkeeefeke yeeoj peerJeeW ceW eleske keer
keeeefmLeefle enCe kejveer eeefnS, keeeWefke met$e ceW yeeojefmLeefle kee eheCe DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&CeerGlmeefhe&CeereceeCe efkeee ieee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 79 mes 83

DeLe keeeceeie&CeeefOekeej: / 153

yeeojhe=efLeJeerkeeefekeeefoyeeojeleskeJevemheeflekeeefekeeoerveeb heee&hleeheee&hleeveeb efmLeefleeefleheeoveee met$e<edkeceJeleee&les-

yeeojheg{efJekeeFe-yeeojDeeGkeeFe-yeeojlesGkeeFe-yeeojJeeGkeeFeyeeojJeCehheefokeeFeheesemejerjheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~78~~


penCCesCe Debleescegngeb~~79~~
GkekemmesCe mebKesppeeefCe JeememenmmeeefCe~~80~~
yeeojheg{efJe-yeeojDeeG-yeeojlesG -yeeojJeeG-yeeojJeCehheefoheesemejerjDeheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~81~~
penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~82~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~83~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-yeeojhe=efLeJeeefopeerJeeveeb heee&hleeveeb Glke<exCe efmLeefleeles~ DeefJeJeef#ele-

Deye yeeojhe=efLeJeerkeeefeke mes ueskej yeeojJevemheeflekeeefeke heee&hle-Deheee&hle peerJeeW keer efmLeefle yeleueeves
nsleg n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeefeke, yeeoj peuekeeefeke, yeeoj Deefivekeeefeke, yeeoj


Jeeegkeeefeke Je yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerj heee&hle efkeleves keeue leke jnles
nQ ? ~~78~~
peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeefeke Deeefo heee&hle jnles
nQ~~79~~
Glke= mes mebKeele npeej Je<eeX leke peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hle jnles
nQ~~80~~
peerJ e yeeoj he=efL eJeer keeefeke, yeeoj peuekeeefeke, yeeoj Deef i vekeeefeke,
yeeojJeeegkeeefeke, yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerj Deheee&hle efkeleves keeue leke
jnles nQ ?~~81~~
peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeefeke Deeefo Deheee&hle
jnles nQ~~82~~
DeefOeke mes DeefOeke Devleceg&ntle& keeue leke peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeefeke Deeefo Deheee&hle
jnles nQ~~83~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-yeeojhe=efLeJeerkeeefeke Deeefo heee&hleke peerJeeW keer Glke= efmLeefle kenles nQ~

154 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 84

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keeeeoeiele yeeojhe=LJeer-yeeojehed-yeeojlespees-yeeojJeeeg-yeeojJevemheefleeleskeMejerjpeerJes<eg heee&hlekes<eg eLeeecesCe


eefJebMeefleJe<e&mene-mehleJe<e&mene-ef$eefoJeme-ef$eJe<e&mene-oMeJe<e&meneeeg<kes<eg Glhee mebKeeleJe<e&meneeefCe
le$e efmLelJee efveie&leme leogheuebYeeled~
es<eecesJeeheee&hleeveeb peIevesve #egYeJeenCeb~ Glke<exCe Debleceg&ntle Fefle keefLeleb~
SJeb eLecemLeues meeceeve-mLeeJejeCeeb yeeojmLeeJejeCeeb e keeuekeLevecegKelJesve eoMemet$eeefCe ieleeefve~
mebeefle met#cemLeeJejkeeepeerJeeveeb efmLeefleeefleheeoveeLe met$eceJelejefle-

megngceheg{efJekeeFee megngceDeeGkeeFee megngcelesGkeeFee megngceJeeGkeeFee


megngceJeCehheefokeeFee megngceefCeieesopeerJee heppeee Deheppeee megngcesFbefoeheppee-DeheppeeeCeb Yebiees~~84~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met#cewkessefveeCeeb S<eeb <eCCeeb meeceevesve peIevekeeue #egYeJeenCekeeuecee$eb,
Glke=keeue DemebKeeleueeskeeceeCeb~ S<eeb heee&hleeveeb peIeveeslke=keeueesefhe Debleceg&ntle, Deheee&hleeveeb peIevesve
#egYeJeenCeb Glke<exCe Debleceg&ntle~
keefeoen-met#ceefveieesoienCeceveLe&keceefmceved met$es, efkebe-met#ceJevemheeflekeeefekeenCesvewJe efmes~ ve

DeefJeJeef#ele keee mes Deekej yeeoj he=efLeJeerkeeefeke yeeFme npeej Je<e&, yeeoj peuekeeefeke peerJe meele npeej Je<e&,
yeeoj Deefivekeeefeke leerve efove, yeeoj Jeeegkeeefeke leerve npeej Je<e& Deewj yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerj
heee&hleke ome npeej Je<e& keer Deeeg Jeeues peerJeeW ceW GlheVe neskej Je mebKeele npeej Je<eeX leke Gmeer heee&e ceW
jnkej efvekeueves Jeeues peerJe kes met$eese eceeCe keeue heeee peelee nw~
GvneR yeeoj he=efLeJeerkeeefeke Deeefo Deheee&hle peerJeeW keer peIeve efmLeefle #egYeJeenCe nw Deewj Glke= efmLeefle
Devleceg&ntle& kener ieF& nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW meeceeve mLeeJej peerJeeW kee Deewj yeeoj mLeeJej peerJeeW kee keeue keLeve kejves
Jeeues yeejn met$e hetCe& ngS~
Deye met#cemLeeJejkeeefeke peerJeeW keer efmLeefle kee eheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

met#ce he=efLeJeerkeeefeke, met#ce peuekeeefeke, met#ce Deefivekeeefeke, met#ce Jeeegkeeefeke,


met#ce Jevemheeflekeeefeke Deewj met#ce efveieesopeerJe leLee FvneR kes heee&hle Je Deheee&hle peerJeeW
kes keeue kee efveheCe ece mes met#ce Skesefve, met#ce Skesefve heee&hle Je met#ce
Skesefve Deheee&hleeW kes meceeve nw~~84~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeme ekeej met#ce Skesefve neW ekeej kes peerJeeW kee meeceeve mes peIeve
keeue #egYeJeenCekeeuecee$e neslee nw Deewj Glke=keeue DemebKeeleueeskeeceeCe neslee nw, Gmeer ekeej heee&hle peerJeeW
kee peIeve Deewj Glke=keeue Yeer Devleceg&ntle& neslee nw~ Deheee&hle peerJeeW kee peIeve mes #egYeJeenCekeeue Deewj
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nwmet$e ceW met#ce efveieesefoeepeerJeeW kee enCe kejvee efvejLe&ke nw, keeeWefke-met#ce Jevemheeflekeeefeke peerJeeW kes

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 85, 86, 87

DeLe keeeceeie&CeeefOekeej: / 155

e met#ceJevemheeflekeeefekeJeefleefjee met#ceefveieesoe meefvle, leLeevegheuebYeeled~


Deeeee&een-vesob egpeles, e$e met$eb veeefmle le$eeeee&Jeeveeveeb JeeKeeveeveeb e eceeCelJeb YeJeefle~ e$e
hegve efpeveJeeveefJeefveie&leb met$eceefmle ve le$e Sles<eeb eceeCelJeb~ efkebe-met#ceJevemheeflekeeefekeeved YeefCelJee met#ceefveieesopeerJee met$es eefhelee, lele Sles<eeb he=Leked eheCeeveLeeveghehees~ Dele met#ceJevemheeflekeeefeke-met#ceefveieesoeesjefmle
efJeMes<e Fefle %eeeles ~
leelhee&cesleled-met#ceJevemheeflekeeefekesYe met#ceefveieesopeerJee he=Leked mebefle Fefle Slemceeled SJe met$eeled
%eeleJeb YeJeefle~
FoeveeR Jevemheeflekeeefekeeveeb efmLeefleefveheCeee met$eceJelejefle-

JeCehheefokeeFee SFbefoeeCeb Yebiees~~85~~


efmeebleefebleeceefCeerkee-Jevemheeflekeeefekeeveeb peIevekeeue #egYeJeenCeb Glke=keeue DeveblekeeueeceeCeb
DemebKeelehegueheefjJele&veb e YeJeefle~
mebeefle efveieesopeerJeeveeb keeueeefleheeoveee met$eelegeceJeleee&les-

efCeieesopeerJee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~86~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~87~~
enCe mes ner Gvekee enCe efme nw leLee met#ce Jevemheeflekeeefeke peerJeeW mes efYeVe met#ce efveieesefoee peerJe veneR nQ,
keeeWefke Jewmee heeee veneR peelee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-en Mebkee "erke veneR nw, keeeWefke peneB met$e veneR nQ JeneB Deeeee&
JeeveeW keer Deewj JeeKeeveeW keer eceeCelee nesleer nw~ efkevleg peneB efpeve YeieJeeve kes cegKe mes efveie&le met$e nQ JeneB
Fvekeer eceeCelee venber nesleer~ etBefke met#ce JevemheeflekeeefekeeW kee he=Leked mes keLeve kej met$e ceW met#ce efveieesefoeepeerJeeW
kee efveheCe efkeee ieee nw, Dele: Fvekes he=LekedeheCe keer DeveLeevegheheefe mes met#ce Jevemheeflekeeefeke Deewj
met#ce efveieesefoee peerJeeW ceW Yeso nw, en efJeMes<e peevee peelee nw~
leelhee& en nw efke-met#ceJevemheeflekeeefeke peerJeeW mes met#ce efveieesefoee peerJe he=Leked nQ, Ssmee Fmeer met$e mes
peevevee eeefnS~
Deye Jevemheeflekeeefeke peerJeeW keer efmLeefle kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Jevemheeflekeeefeke peerJeeW kes keeue kee keLeve Skesefve peerJeeW kes meceeve nw~~85~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Jevemheeflekeeefeke peerJeeW kee peIeve keeue #egYeJeenCe eceeCe nw, Glke=keeue
Deveblekeeue eceeCe Deewj DemebKeelehegodieueheefjJele&veeceeCe keeue neslee nw~
Deye efveieesefoee peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

efveieesefoee peerJe efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~86~~


peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke efveieesefoee peerJe Gme heee&e ceW jnles nQ~~87~~

156 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 88 mes 93

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GkekemmesCe De[d{eFppeheesiieueheefjeb~~88~~
yeeojefCeieesopeerJee yeeojheg{efJekeeFeeCeb Yebiees~~89~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ Glke<exCe DeefveieesopeerJeme efveieesos<eg GlheVeme meeOe&ehegueheefjJele&vesYe Gheefj heefjYeceCeeYeeJeeled~ eLee yeeojhe=LJeerkeeefekeeveeb peIevekeeue #egYeJeenCeceglke=
kece&efmLeefleeceeCeb, leLewJe yeeojefveieesopeerJeeveeb peIevekeeue #egYeJeenCeb, Glke= kece&efmLeefle~ yeeojefveieesoheee&hleeveeb Glke=keeue Debleceg&ntle~ yeeojefveieesoeheee&hleeveeb peIevekeeue #egYeJeenCeceglke=keeueesvleceg&ntle~
SJeb efleeremLeues met#cehe=LJeerkeeefekeeoerveeb keeueefveheCelJesve <edmet$eeefCe ieleeefve~
$emekeeefekeeveeb keeueeefleheeoveee met$e<edkeceJeleee&les-

lemekeeFee lemekeeFeheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~90~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb Debleescegngeb~~91~~
GkekemmesCe yes meeiejesJecemenmmeeefCe hegJJekees[erhegOeesCeyYeefneeefCe yes
meeiejesJecemenmmeeefCe~~92~~
lemekeeFeDeheppeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~93~~
Glke= mes De{eF& hegodieueheefjJele&veeceeCe keeue leke efveieesefoee peerJe Gme heee&e ceW
jnles nQ~~88~~
yeeoj efveieesefoeepeerJeeW kee keeue yeeoj he=efLeJeerkeeefekeeW kes meceeve nw~~89~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eeW kee DeLe& megiece nw~ Glke= mes pees Deefveieeso DeLee&led efveieesoheee&e
mes efYeVe peerJe efveieeso peerJeeW ceW GlheVe neslee nw Gmekee De{eF& hegueheefjJele&veeW mes Thej heefjYeceCe veneR neslee nw~
efpeme ekeej yeeoj he=efLeJeerkeeefekeeW kee peIevekeeue #egYeJeenCe Deewj Glke=keeue kece&efmLeefleeceeCe nw, Gmeer
ekeej yeeoj efveieesopeerJeeW kee peIeve keeue #egYeJeenCe eceeCe Deewj Glke=keeue kece&efmLeefle eceeCe neslee nw~
yeeoj efveieeso heee&hleeW kee Glke=keeue Devleceg&ntle& nw~ yeeoj efveieeso Deheee&hlekeeW kee peIeve keeue #egYeJeenCeeceeCe
Deewj Glke=keeue Devleceg&ntle& neslee nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW met#cehe=efLeJeerkeeefeke Deeefo peerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
Deye $emekeeefeke peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe $emekeeefeke Deewj $emekeeefeke heee&hle efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~90~~
peIeve mes #egYeJeenCe Deewj Devleceg&ntle& keeue leke peerJe ece mes $emekeeefeke Deewj
$emekeeefeke heee&hle jnles nQ~~91~~
Glke= mes $emekeeefeke peerJe hetJe&keesefhe=LekelJe mes DeefOeke oes npeej meeiejeshece Deewj
$emekeeefeke heee&hle peerJe kesJeue oes npeej meeiejeshece keeue leke jnles nQ~~92~~
peerJe $emekeeefeke Deheee&hle efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~93~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 94, 95

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej: / 157

penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~94~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~95~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ meeceeve$emekeeefekeeveeb hetJe&keesefhe=LekelJesveeefOekeefmeeiejeshecemeneeefCe~ $emeheee&hleeveeb efmenemeeiejesheceeefve ewJe~
SJeb le=leeremLeues $emepeerJeeveeb keeueeefleheeovelJesve <edmet$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee keeueevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb keeeceeie&Ceeveece le=leereesefOekeejmeceehle~

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej:
DeLe ef$eefYejvlejmLeuew DeeoMemet$ew eesieceeie&CeeefOekeej veeceelegLeexefOekeej eejYeles~ le$e leeJeled
eLecemLeues ceveeseesefieJeeveeesefieveeb keeueefveheCelJesve peesieeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ leoveg efleeremLeues
meeceevekeeeeesefieveeb keeueeefleheeovelJesve keeepeesieer Fleeefovee met$e$eeb~ lelheeeled le=leeremLeues
Deewoeefjkeeefokeeeeesefieveeb keeuekeLevelJesve Deesjeefuee Fleeefovee eoMemet$eeefCe Fefle mecegoeeheeleefvekee keLeles~
mebeefle ceveeseesefieJeeveeesefieveeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke peerJe $emekeeefeke Deheee&hle jnles nQ~~94~~
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe $emekeeefeke Deheee&hle jnles nQ~~95~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eeW kee DeLe& megiece nw~ meeceeve mes $emekeeefekeeW kee Glke=keeue
hetJe&keesefhe=LekelJe mes DeefOeke oes npeej meeiejeshece Deewj $emekeeefeke heee&hleeW kee keeue kesJeue oes npeej meeiejeshece ner nw~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW $eme peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece kes efleere KeC[ ceW #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe
keer Dehes#ee keeueevegiece ekejCe ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW keeeceeie&Cee veece kee le=leere DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe eesieceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye leerve DevlejmLeueeW ceW De"ejn met$eeW kes eje eesieceeie&Cee DeefOekeej veece mes elegLe& DeefOekeej
eejbYe neslee nw~ GveceW mes eLece mLeue ceW ceveeseesieer Deewj Jeeveeesieer peerJeeW kee keeueefveheCe kejves Jeeues
peesieeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes yeeo efleeremLeue ceW meeceevekeeeeesi eer peer JeeW kee keeue
eefleheeove kejves nsleg keeepeesieer Fleeefo leer ve met$e kenWies~ lelheeeled le=leer e mLeue ceW Deewoeefjke Deeefo
keeeeesieer peerJeeW kee keeue keLeve kejves Jeeues Deesjeefuee Fleeefo yeejn met$e nQ~ Fme ekeej met$eeW keer
mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye ceveeseesieer Deewj Jeeveeesieer peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQ-

158 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 96 mes 99

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

peesieeCegJeeosCe hebeceCepeesieer hebeJeefepeesieer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~96~~


penCCesCe SemeceDees~~97~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~98~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-ceveeseesieme leeJeled SkemeceeeheCee efeeles~ leeLee-Skees peerJe keeeeesiesve
efmLelJee keeeeesiekeeueme #eesCe ceveeseesies Deeiele:, lesvewkemeceeb efmLelJee efleeremecees ce=lJee keeeeesieer
peele~ ueyOees ceveeseesieme Skemecee~ DeLeJee keeeeesiekeeue#eesCe ceveeseesies Deeieles efleeremecees JeeIeeefleleme
hegvejefhe keeeeesieewJeeiele~ ueyOees efleereekeejsCewkemecee~ SJeb Mes<eeCeeb elegCee ceveeseesieeveeb hebeeveeb
Jeeveeesieeveeb e SkemeceeeheCee eYeeb ekeejeYeeb %eeleJee~
DeefJeJeef#eleeesieeod efJeJeef#eleeesieb ielJee Glke<exCe le$eevleceg&ntle DeJemLeeveb eefle efJejesOeeYeeJeeled~
SJeb eLecemLeues ceveesJeeveeesefieveeb keeuekeLevecegKelJesve met$e$eeb ieleced ~
FoeveeR meeceevesve keeeeesefieveeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

keeepeesieer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~99~~


met$eeLe&-

eesieceeie&Ceevegmeej heeBe ceveeseesieer Deewj heeBe Jeeveeesieer peerJe efkeleves keeue leke
jnles nQ ?~~96~~
heeBe ceveeseesieer Deewj heeBe Jeeveeesieer peerJe peIeve mes Ske mecee leke jnles
nQ~~97~~
heeBe ceveeseesieer Deewj heeBe Jeeveeesieer peerJe Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke jnles
nQ~~98~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve eesieeW ceW eLecele: ceveeseesie kes Ske mecee keer eheCee keer peeleer nw~
Jen Fme ekeej nw-Ske peerJe keeeeesie mes efmLele neskej keeeeesie keeue kes #ee mes ceveeseesie ceW Deeee, Gmekes
meeLe Ske mecee jnkej Je efleere mecee ceW cejkej keeeeesieer nes ieee~ Fme ekeej ceveeseesie kee peIeve keeue
Ske mecee eehle nes peelee nw~ DeLeJee keeeeesie keeue kes #ee mes ceveeseesie kes eehle nesves hej efleere mecee ceW
JeeIeele kees eehle ngS Gmekes efhej Yeer keeeeesie ner eehle nes ieee~ Fme lejn efleere ekeej mes Ske mecee eehle
neslee nw~ Fmeer ekeej Mes<e eej ceveeseesie Deewj heeBe JeeveeesieeW kes Yeer Ske mecee keer eheCee oesveeW ekeejeW mes
peevevee eeefnS~
DeefJeJeef#ele eesie mes efJeJeef#ele eesie kees eehle neskej Glke= mes JeneB Devleceg&ntle& leke DeJemLeeve nesves ceW
keesF& efJejesOe veneR nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW ceveeseesieer Deewj Jeeveeesieer peerJeeW kee keeue keLeve kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye meeceevehe mes keeeeesieer peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

keeeeesieer peerJe efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~99~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 100 mes 104

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej: / 159

penCCesCe Debleescegngeb~~100~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~101~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-De$e SkepeerJeehes#eewJe keeue eheles~ DeefJeJeef#eleeesieeled keeeeesieb ieleme
peIevekeeuemeeefhe Debleceg&ntle&eceeCeb cegkelJee SkemeceeeefoeceeCeevegheuebYeeled~ Glke<exCe-Deveefhe&leeesieeled keeeeesieb
ielJee le$e meg<"g oerIe&keeueb efmLelJee keeueb ke=lJee Skesefves<etlheVeme DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&veeefve heefjJeefle&leme keeeeesieeslke=keeueesheuebYeeled~
SJeb efleeremLeues meeceevekeeeeesefieveeb efmLeefleefveheCelJesve met$e$eeb ieleb~
mebeefle Deewoeefjkekeeeeesefieveeb efmLeefleeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

Deesjeefueekeeepeesieer kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~102~~


penCCesCe SiemeceDees~~103~~
GkekemmesCe yeeJeermeb JeememenmmeeefCe osmetCeeefCe~~104~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-ceveeseesiesve Jeeveeesiessve Je efmLelJee leeeskeeue#eesCe Deewoeefjkekeeeeesieeehleme
efleeremecees keeueb ke=lJee eesieevlejb ieleme SkemeceeoMe&veeled~ ueyOees peIevekeeue~ Glke<e&sCe-eefJebMeefleJe<e&meneeeg<kes<eg he=efLeJeerkeeefekes<eg Glhee meJe&peIevesve keeuesve Deewoeefjkeefceekeeueb ieceefelJee heee&hlekeme

peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe keeeeesieer jnles nQ~~100~~


Glke= mes DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe Devevle keeue leke peerJe keeeeesieer
jnless nQ~~101~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Ske peerJe keer Dehes#ee ner keeue kee eheCe efkeee pee jne nw~
DeefJeJeef#ele eesie mes keeeeesie kees eehle ngS peerJe kes peIeve keeue kee eceeCe Devleceg&ntle& kees es[kej Ske
meceeeefohe veneR heeee peelee nw~ Glke= mes -DeefJeJeef#ele eesie mes keeeeesie kees eehle neskej Deewj JeneB
DeefleMee oerIe& keeue leke jnkej keeue kees hetCe& kejkes SkesefveeW ceW GlheVe ngS peer Je kes DeeJeueer kes
DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe hegodieue heefjJele&ve YeceCe kejles ngS peerJe kes keeeeesie kee Glke= keeue heeee
peelee nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW meeceevekeeeeesieer peerJeeW keer efmLeefle kee efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Deewoeefjkekeeeeesieer peerJeeW keer efmLeefle kee eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Deewoeefjkekeeeeesieer peerJe efkeleves keeue leke jnles nw ?~~102~~


peIeve mes Ske mecee leke peerJe Deewoeefjkekeeeeesieer jnles nQ~~103~~
Glke= mes keg kece yeeF&me npeej Je<eeX leke peerJe Deewoeefjkekeeeeesieer jnles nQ~~104~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ceveeseesie DeLeJee Jeeveeesie kes meeLe jnkej Gvekes keeue#ee mes
Deewoeefjkekeeeeesie kees eehle nesves kes efleere mecee ceW cejkej eesieevlej kees eehle ngS peerJe kes Ske mecee keeue
osKee peelee nw~ Glke= mes-yeeF&me npeej Je<e& keer Deeeg Jeeues he=efLeJeerkeeefekeeW ceW GlheVe neskej meJe&peIeve

160 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 105 mes 112

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eLecemeceeeYe=efle eeJeled Debleceg&ntleexveeefJebMeeflemeneJe<ee&efCe leme leeJeled Deewoeefjkekeeeeesie GheueYeles~


Deewoeefjkeefcee-Jewefeefeke-Deenejke-leefvcee-keece&Cekeeeeessefieveeb keeueeefleheeoveee met$eveJekeceJeleee&les-

Deesjeefueeefcemmekeeepeesieer JesGefJJeekeeepeesieer Deenejkeeepeesieer kesJeefejb


keeueeoes nesefo ?~~105~~
penCCesCe SiemeceDees~~106~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~107~~
JesGefJJeeefcemmekeeepeesieer Deenejefcemmekeeepeesieer kesJeefejb keeueeoes
nesefo ?~~108~~
penCCesCe Debleescegngeb~~109~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~110~~
keccekeeepeesieer kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~111~~
penCCesCe SiemeceDees~~112~~
keeue mes Deewoeefjkeefceekeeue kees efyeleekej heee&efhle kees eehle nesves kes eLece mecee mes ueskej Devleceg&ntle& kece
yeeF&me npeej Je<e& leke Deewoeefjkekeeeeesie heeee peelee nw~
Deye Deewoeefjkeefcee, Jewefeefeke, Deenejke, Deenejkeefcee SJeb keece&Cekeeeeesieer peerJeeW kee keeue yeleueeves
nsleg veew met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe Deewoeefjkeefceekeeeeesieer, Jewefeefekekeeeeesieer Deewj Deenejkekeeeeesieer


efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~105~~
peIeve mes Ske mecee leke peerJe Deewoeefjke efceekeeeeesieer Deeefo jnles nQ~~106~~
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe Deewoeefjkeefceekeeeeesieer Deeefo jnles nQ~~107~~
peerJe Jewefeefekeefceekeeeeesieer Deewj Deenejkeefceekeeeeesieer efkeleves keeue leke
jnles nQ ?~~108~~
peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe Jewefeefekeefceekeeeeesieer Deewj Deenejkeefceekeeeeesieer jnles nQ~~109~~
Glke= mes Devleceg & nt l e& keeue leke peer J e Jew ef eef ekeef c eekeeeees i eer Deew j
Deenejkeefceekeeeeesieer jnles nQ~~110~~
peerJe keece&Cekeeeeesieer efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~111~~
peIeve mes Ske mecee leke peerJe keece&Cekeeeeesieer jnles nQ~~112~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 113

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej: / 161

GkekemmesCe efleefCCe meceee~~113~~


efmeebleefebleeceefCeerkee-DeewoeefjkekeeeeesiemeeefJeveeYeeefJeoC[mecegodIeeleeled keheemecegodIeeleieleefpeveYeieJeefle
meeesefieefve Deewoeefjkeefceeme Skemecee GheueYeles, le$e DeewoeefjkeefceesCe efJevee DeveeesieeYeeJeeled~
ceveesJeeveeesiesYe Jewefeefekeeesieeehleme efleeremecees ce=leme Skemecee JewefeefekekeeeeesiemeesheueYeles,
ce=leeLecemecees keece&Ce-Deewoeefjke-Jewefeefekeefceekeeeeesieeved cegkelJee JewefeefekekeeeeesieevegheuebYeeled~
ceveesJeeveeesiesYe Deenejkekeeeeesieb ieleme efleeremecees ce=leme cetueMejerjb eefJeme Jee Deenejkeeeeesiemewkemeceees ueYeles, ce=leeveeb cetueMejerjeefJeeveeb e eLecemecees DeenejkeeeeesieevegheuebYeeled~ Deewoeefjkeefceeeesefieve
Jewefeefekekeeeeesefieve Deenejkeeeeesefieve peerJeme peIevesve Slelkeeue keefLele~
Glke<exCe-Sles<eeb keeue keLeles-ceveeseesieeled Jeeveeesieee Jewefeefeke-Deenejkeeeeesieb ielJee meJeexlke=b
Debleceg&ntleb efmLelJee Deveeesiemeevleceg&ntle&cee$ekeeueesheuebYeeled~ Deveefhe&leeesieeoewoeefjkeefceeeesieb ielJee meJeexlke=keeueb
efmLelJeeveeesieb ieleme Deewoeefjkeefceemeevleceg&ntle&cee$eeslke=keeueesheuebYeeled~
met#cewkesefveeheee&hles<eg yeeojwkesefveeheee&hles<eg e mehleeYeJeenCeeefve efvejlebjceglheVeme yengMe keeue
efkeVeesheueYeles ?
ve,lee meJee& efmLelee Ske$e ke=lesefhe Devleceg&ntle&ueeYeeled~
keefeoen-Jewefeefekeefceeeesefieve Deenejefceeeesefievee peIevesveevleceg&ntle keefLeleb, De$e Skemecee
efkeVe ueYeles ?

Glke= mes leerve mecee leke peerJe keece&Cekeeeeesieer jnles nQ~~113~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Deewoeefjkekeeeeesie kes DeefJeveeYeeJeer oC[mecegodIeele mes keheemecegodIeele kees
eehle ngS meeesieerefpeve ceW Deewoeefjkeefcee kee Ske mecee keeue heeee peelee nw, keeeWefke Gme DeJemLee ceW Deewoeefjkeefcee
kes efyevee Deve eesie veneR heeee peelee~ ceveeseesie ee Jeeveeesie mes Jewefeefekekeeeeesie kees eehle nesves kes efleere mecee
ceW ce=leg kees eehle ngS peerJe kes Jewefeefekekeeeeesie kee Ske mecee keeue heeee peelee nw, keeeWefke cej peeves kes eLece
mecee ceW keece&Cekeeeeesie, Deewoeefjkeefceekeeeeesie Deewj Jewefeefekeefceekeeeeesie kees es[kej Jewefeefekekeeeeesie heeee
veneR peelee~ ceveeseesie DeLeJee Jeeveeesie mes Deenejkekeeeeesie kees eehle nesves kes efleere mecee ceW ce=leg kees eehle ngS
ee cetue Mejerj ceW eefJe ngS peerJe kes Deenejkekeeeeesie kee Ske mecee heeee peelee nw, keeeWefke ce=leg kees eehle Deewj
cetue Mejerj ceW eefJe ngS peerJeeW kes eLece mecee ceW Deenejkekeeeeesie veneR heeee peelee nw~ Deewoeefjkeefceekeeeeesieer,
Jewefeefekekeeeeesieer Deewj Deenejkekeeeeesieer peerJe kee peIeve mes en keeue kene ieee nw~
Glke=he mes Fvekee keeue kenles nQceveeseesie DeLeJee Jeeveeesie mes Jewefeefeke ee Deenejkekeeeeesie kees eehle neskej meJeexlke= Devleceg&ntle&
keeue leke jnkej Deve eesie kees eehle ngS peerJe kes Devleceg&ntle& cee$e keeue heeee peelee nw leLee DeefJeJeef#ele eesie
mes Deewoeefjkeefceeeesie kees eehle neskej leLee meJeexlke= keeue leke jnkej Deve eesie kees eehle ngS peerJe kes
Deewoeefjkeefcee kee Devleceg&nt&lecee$e Glke= keeue heeee peelee nw~
Mebkee-met#ce Skesefve Deheee&hleeW ceW Deewj yeeoj Skesefve Deheee&hleeW ceW meele Dee" YeJeenCe leke
efvejvlej GlheVe ngS peerJe kes yengle keeue keeeW veneR heeee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Gve meye efmLeefleeeW kees Fkee kejves hej Yeer Gvekee eesie Devleceg&ntle&cee$e keeue neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-Jewefeefekeefceekeeeeesieer Deewj Deenejkeefceekeeeeesieer peerJeeW kee peIevekeeue

162 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 113

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve ueYeles, De$e cejCe-eesiehejeJe=leesjmebYeJeeled~ Mes<eb megieceb Jele&les~


SJeb le=leeremLeues keeeeesefieveeb YesoeYesoeveeb peIeveeslke=keeueefveheCelJesve eoMemet$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee keeueevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=leefmeebleefebleeceefCeerkeeeeb eesieceeie&Ceeveece
elegLeexefOekeej meceehle~

DeLe Jesoceeie&CeeefOekeej:
DeLe elegefYe&jvlejmLeuew elego&Memet$ew SkepeerJeehes#eee keeueevegieces Jesoceeie&CeeefOekeej keLeles~ le$e
leeJeled eLecemLeues m$eerJesefoveeb keeueefveheCelJesve JesoeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb ~ leoveg efleeremLeues
heg<eJesefoveeb peIeveeslke=keeueeefleheeovelJesve hegefjmeJesoe Fleeefomet$e$eeb ~ lelheeeled le=leeremLeues
vehegbmekeJesefopeerJeeveeb efmLeefleefveheCelJesve CeJegbmeeJesoe Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb elegLe&mLeues DeheieleJesoeveeb
keeuekeLevecegKelJesve DeJeieoJesoe Fleeefovee hebemet$eeefCe Fefle mecegoeeheeleefvekee ~
mebeefle m$eerJesefoveeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

Devleceg&ntle& nw lees eneB Ske mecee peIeve keeue keeeW veneR eehle neslee nw ?
Fmekee meceeOeeve kejles nQ efke-veneR, keeeWefke eneB cejCe Deewj eesiehejeJe=efe kee nesvee DemebYeJe nw~
Mes<e keLeve megiece nw~
Fme lejn mes le=leere mLeue ceW keeeeesieer peerJeeW kes Yeso-eYesoeW kee peIeve Deewj Glke= keeue efveheCe
kejves Jeeues yeejn met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece kes #egkeyebOe veece kes ekejCe ceW efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer
Dehes#ee keeueevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW eesieceeie&Cee veece kee elegLe& DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe Jesoceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye eej DevlejmLeueeW ceW eewon met$eeW kes eje Ske peerJe keer Dehes#ee keeueeveg iece ceW Jes oceeie&Cee
veece kee DeefOekeej kene pee jne nw~ GveceW mes eLece mLeue ceW eerJeso er peerJeeW kee keeueefveheCe kejves
Jeeues JesoeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e kenWies~ hegve: efleere mLeue ceW heg<eJesoer peerJeeW kee peIeve Deewj
Glke=keeue eefleheeove kejves nsleg hegefjmeJesoe Fleeefo leerve met$e nQs~ lelheeeled le=leeremLeue ceW vehegbmekeJesoer
peerJeeW keer efmLeefle efveheCe kejves nsleg CeJegbmeeJesoe Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes yeeo elegLe& mLeue ceW
DeheieleJesefo eeW kee keeue keLeve kejves Jeeues DeJeieoJesoe Fleeefo heeBe met$e nQ~ Fme ekeej met$eeW keer
mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye eerJesoer peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQ-

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 114 mes 119

DeLe Jesoceeie&CeeefOekeej: / 163

JesoeCegJeeosCe FeflLeJesoe kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~114~~


penCCesCe SiemeceDees~~115~~
GkekemmesCe heefueoesJecemeohegOeeb~~116~~
eqmeebleeeleeceefCeerkee-keefeled YeeJem$eerJesoer cegefve GheMeceesCeerleesJeleere& meJesoes YetlJee efleeremecees
ce=le, le$e mJeiex ielJee heg<eJesosve heefjCele, leme cegves Skemeceees ueYeles peIevesve ~
Glke<exCe-Deveefhe&leJesoeled m$eerJesob ielJee heueesheceMelehe=LekelJeb le$ewJe heefjYece heeeoveJesob iele~
Melehe=LekelJeb Fefle efkeb ?
ef$eMeleeYe=efle eeJeled veJeMeleeefve Fefle Sles meJe&efJekeuhee Melehe=LekelJeefceefle Gevles~
SJeb eLecemLeues YeeJem$eerJesefoveeb Jem$eerJesefoveeb e efmLeeflekeLevecegKelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
FoeveeR heg<eJesefoveeb keeuekeLeveee met$e$eeceJeleee&les-

hegefjmeJesoe kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~117~~


penCCesCe Debleescegngeb~~118~~
GkekemmesCe meeiejesJecemeohegOeeb~~119~~
met$eeLe&-

Jesoceeie&Ceevegmeej peerJe eerJesoer efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~114~~


peIeve mes Ske mecee leke peerJe eerJesoer jnles nQ~~115~~
Glke= mes meew heueeshecehe=LekelJe keeue leke peerJe eerJesoer jnles nQ~~116~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& YeeJeeerJesoer cegefve GheMeceesCeer mes Glejkej meJeso DeLee&led eerJesoer
neskej efleere mecee ceW ce=leg kees eehle nes iees, JeneB mJeie& ceW peekej heg<eJeso mes heefjCele nes iees, Gve cegefve kes
peIeve mes Ske mecee heeee peelee nw~
Glke= mes-DeefJeJeef#ele Jeso mes eerJeso kees eehle neskej Deewj heueesheceMelehe=LekelJe keeue leke JeneReerJesefoeeW ceW ner heefjYeceCe kejkes heeeled Deve Jeso kees eehle nes ieee~
eMve-Melehe=LekelJe efkemes kenles nQ ?
Gej-leerve meew mes ueskej veew meew leke es meYeer efJekeuhe Melehe=LekelJe veece mes kens peeles nQ~
Fme ekeej eLece mLeue ceW YeeJeeerJesoer peerJeeW keer Deewj JeeerJesoer peerJeeW keer efmLeefle kee keLeve kejves
Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye heg<eJesoer peerJeeW kee keeue keLeve kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&&-

peerJe heg<eJesoer efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~117~~


peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe heg<eJesoer jnles nQ~~118~~
Glke= mes meew meeiejeshecehe=LekelJe keeue leke peerJe heg<eJesoer jnles nQ~~119~~

164 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 120 mes 122

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeod cegefve heg<eJesoesoesve GheMeceesCeeR eeflJee DeheieleJesoes peele, hegve


GheMeceesCeerleesJeleere&ceeCe meJesoes YetlJee Jesomeeefob ke=lJee meJe&peIevecevleceg&ntle&keeueb efmLele, hegvejefhe
GheMeceesCeerceee DeheieleJesoeYeeJeb iele leme heg<eJesomeevlecet&ntle&cee$ekeeue GheueYeles~
Glke<exCe-vehegbmekeJesos DeveblekeeuecemebKeeleueeskecee$eb Jee efmLelJee heg<eJesob ielJee leb DelekelJee meeiejesheceMelehe=LekelJeb le$ewJe heefjYeceeveJesob ieleme leogheuebYeeled~ De$e Melehe=LekelJesve veJeefleMele meeiejesheceb ie=eles~
SJeb efleeremLeues heg<eJesefoveeb keeueeefleheeovelJesve met$e$eeb ieleb~
DeOegvee vehegbmekeJesoeveeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

CeJegbmeeJesoe kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~120~~


penCCesCe SemeceDees~~121~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~122~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-vehegbmekeJesoesoesve GheMeceesefCeceee DeJeleere& meJesoes YetlJee efleeremecees keeueb
ke=lJee heg<eJesob iele, leme YeeJevehegbmekeJesefovees cegves Skemeceees Meles peIevesve~
heg<eJesome Skemecee efkeVe ueyOe ?
ve, DeheieleJesoes YetlJee meJesopeeleefleeremecees keeueb ke=lJee osJes<etlheeles, lemeeefhe heg<eJesob cegkelJee

efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& cegefve heg<eJeso kes Goe mes GheMeceesCeer hej e{kej DeheieleJesoer nes
iees, hegve: GheMeceesCeer mes Glejles ngS meJeso neskej Jeso kee Deeefo kejkes-Jeso ceW meJe&peIeve Devleceg&ntle& keeue
leke jnkej, efhej GheMece esCeer hej e{kej DeheieleJesoheves kees eehle ngS peerJe kes heg <eJeso kee peIeve
Devleceg&ntle& keeue heeee peelee nw~
Glke=he mes-vehegbmekeJeso ceW Devevlekeeue DeLeJee DemebKeele ueeskeeceeCekeeue leke jnkej heg<eJeso kees
eehle neskej Deewj Gmes ve es[kej meew meeiejeshecehe=LekelJe keeue leke GmeceW ner heefjYeceCe kejkes DeveJeso kees eehle ngS
peerJe kes Jen met$eese keeue heeee peelee nw~ eneB Melehe=LekelJe mes 900 meeiejeshece Melehe=LekelJe mes enCe efkees iees nQ~
Fme ekeej efleere mLeue ceW heg<eJesoer peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye vehegbmekeJesoer peerJeeW kee keeue yeleueeves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe vehegbmekeJesoer efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~120~~


peIeve mes Ske mecee leke peerJe vehegbmekeJesoer jnles nQ~~121~~
Glke= mes Deveble keeue leke peerJe vehegbmekeJesoer jnles nQ pees DemebKeele hegueheefjJele&ve
eceeCe nw~~122~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-vehegbmekeJeso kes Goe mes GheMeceesCeer hej e{kej, efhej Glejkej, meJeso
neskej Deewj efleere mecee ceW cejkej heg<eJeso kees eehle ngS YeeJevehegbmekeJesoer peerJe kes vehegbmekeJeso kee peIeve
mes Ske mecee keeue osKee peelee nw~
Mebkee-heg<eJeso kee peIevekeeue Ske mecee keeeW veneR heeee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke DeheieleJeso neskej Deewj meJeso nesves kes efleere mecee ceW cejkej osJeeW ceW GlheVe

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 123 mes 127

DeLe Jesoceeie&CeeefOekeej: / 165

DeveJesomeesoeeYeeJesve Skemeceees veesheueYeles ~


Glke<exCe-DeefJeJeef#eleJesoeled vehegbmekeJesob mebeehe DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&vekeeueeceeCeb heefjJele&veb ke=lJee DeveJesob ieleme leoglke=keeueb GheueYeles~
SJeb le=leeremLeues vehegbmekeJesoefmLeefleefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
mebeefle DeheieleJesoeveeb cenecegveerveeb keeueeefleheeoveee met$ehebekeceJeleee&les-

DeJeieleJesoe kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~123~~


GJemeceb he[ge penCCesCe SiemeceDees~~124~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~125~~
KeJeieb he[ge penCCesCe Debleescegngeb~~126~~
GkekemmesCe hegJJekees[er osmetCeb~~127~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefevcegefve GheMeceesefCeceee DeheieleJesoes YetlJee Skemecee cee$eb le$e efmLelJee
efleeremecees ce=lJee JesoYeeJeb ieleme leppeIevekeeue GheueYeles~ m$eerJesoesoesve vehegbmekeJesoesoesve Jee GheMeceesefCeb
eeflJeeheieleJesoes YetlJee meJeexlke=cevleceg&ntle efmLelJee JesoYeeJeb ieleme leoglke=keeuees ueYeles~
#ehekeesCehes#eee keefevcenemeeOeg #ehekeesefCeb eeflJeeheieleJesoes YetlJee meJe&peIevesve keeuesve heefjefveJe&=efleb
mebeehlemleme peIevekeeue Meles~ Glke<exCe-keefeod osJees veejkees Jee #eeefekemeceief hetJe&keeseeeg<kes<eg

ngS, Gmekes Yeer heg<eJeso kees es[kej Deve Jeso kes Goe kee DeYeeJe nesves mes Ske mecee keeue veneR heeee peelee nw~
Glke= mes-DeefJeJeef#ele Jeso mes vehegbmekeJeso kees eehle neskej Deewj DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe
hegodieueheefjJele&vekeeue leke heefjYeceCe kejkes Deve Jeso kees eehle ngS peerJe kes Glke=keeue heeee peelee nw~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW vehegbmekeJeso keer efmLeefle kee efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye DeheieleJesoer cenecegefveeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg heeBe met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe DeheieleJesoer efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~123~~


GheMece keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee leke peerJe DeheieleJesoer jnles nQ~~124~~
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe DeheieleJesoer jnles nQ~~125~~
#eheke keer Dehes#ee peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke DeheieleJesoer jnles nQ~~126~~
Glke= mes keg kece Ske hetJe&keesef Je<e& leke peerJe DeheieleJesoer jnles nQ~~127~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& cegefve GheMeceesCeer hej e{kej DeheieleJesoer neskej Deewj Ske mecee
leke jnkej efleere mecee ceW cejkej meJesoheve kees eehle ngS peerJe kes Ske mecee keeue heeee peelee nw~ eerJeso
kes Goe mes ee vehegbmekeJeso kes Goe mes GheMeceesCeer hej e{kej, Deheiele Jesoer neskej Deewj meJeexlke= Devleg&ntle&
keeue leke JeneB jnkej Jesoheves kees eehle ngS peerJe kes Glke= Devleceg&ntle& keeue heeee peelee nw~
#eheke esCeer keer Dehes#ee keesF& cenecegefve #ehekeesCeer hej e{kej Deewj DeheieleJesoer neskej meJe&peIeve keeue
mes cegefe kees eehle ngS~ Gvekes meJe&peIeve keeue heeee peelee nw~ Glke= mes -keesF& osJe DeLeJee veejkeer

166 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 127

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ceveg<es<eg GlheVe, le$eeJe<ee&efCe ieceefelJee mebeceb eeflehee meJe&peIevekeeuesve #ehekeesefCeb eeflJeeheieleJesoes


YetlJee kesJeue%eeveb meceglheee osMeesvehetJe&keesefkeeueb efJele DeyebOekeYeeJeb ielemleme leoglke=keeue GheueYeles~
keefeod JeJesoer heg<ees YeeJesve m$eerJesoer vehegbmekeJesoer heg<eJesoer Jee YeJesled, leme GecemebnveveeefoJe#es$ekeeueYeeJemeeceeerefYe jlve$eeejeOevee YeJeefle~ lele Deeb cenecegefve jeiess<eeefoefJeYeeJeYeeJeb lekelJee efvejblejb
JewjeieYeeJeveeb YeeJeeefle~ leLeeefn-

keefle ve keefle ve Jeejeved YetheefleYet&efjYetefle, keefle ve keefle ve Jeejeve$e peeleesefmce keer~


efveeleefceefle ve kemeeheefmle meewKeb ve ogKeb, peieefle lejuehes efkeb cegoe efkeb Megee Jee1~~47~~
FlLeb cegngceg&ng mebefevle es ceneheg<ee Megelceeveb Oeeeefvle le SJe DeheieleJesoe YeJeefvle, le SJe MeerIeb
efvepeelceeveb hejceelceeveb ke=lJee Devebleeveblekeeueb DeleerefemegKeb DevegYeJeefvle~ es kesefeled Slevceeie&cevegmejefvle, les
Deeeee&Jeezjefhe vecemee YeJeefvle~
Geb e heevebeeeee&osJesve-

DeveIe&jlve$eemebheoesefhe, efveie&vLeleeee heoceefleereced ~


peeefvle Meevlee mcejJewefjJeOJee, JewOeJeoemles iegJees vecemee2~~58~~
#eeefekemeceief kes hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeWW ceW GlheVe neskej Dee" Je<e& efyeleekej mebece kees eehle kej,
meJe&peIeve keeue ceW #ehekeesCeer hej e{kej DeheieleJesoer neskej, kesJeue%eeve kees GlheVe kej Deewj keg kece
hetJe&keesef Je<e& leke efJenej kejkes DeyebOeke DeJemLee kees eehle ngS peerJe kes Glke= keeue heeee peelee nw~
keesF& JeJesoer heg<e YeeJe mes eefo eerJesoer, vehegbmekeJesoer DeLeJee heg<eJesoer neslee nw, Gmekes Gece mebnveve
Deeefo Je-#es$e-keeue-YeeJehe meeceeer kes efceue peeves hej jlve$ee keer DeejeOevee nesleer nw~ Gmekes heeeled Jen
cenecegefve jeie-s<e Deeefo efJeYeeJe YeeJe kees leeiekej efvejvlej Jewjeie YeeJevee kees Yeeles nQ~
Gmeer kees yeleeles nQMueeskeeLe&-Fme mebmeej ceW efkeleveer-efkeleveer yeej lees nce ye[er-ye[er mebheefe kes Oeejer jepee veneR ngS keee
leLee efkeleveer-efkeleveer yeej Fmeer mebmeej ceW nce #eg keer[s veneR nes egkes keee, FmeefueS ener ceeuetce neslee nw efke
ebeuehe Fme mebmeej ceW efkemeer kee megKe leLee og:Ke efveefele veneR nw, Dele: megKe Deewj og:Ke kes nesves hej n<e& Deewj
efJe<eeo keoeefhe veneR kejvee eeefnS~~
Fme ekeej yeej-yeej efevleJeve kejkes pees ceneheg<e Megelcee kee Oeeve kejles nQ Jes ner DeheieleJesoer yeveles
nQ, Jes ner Deheveer Deelcee kees MeerIe hejceelcee yeveekej Devevleevevle keeue leke Deleerefve megKe kee DevegYeJe kejles
nQ~ pees Fme ceeie& kee DevegmejCe kejles nQ Jes DeeeeeeX kes eje Yeer vecemke=le nesles nQ~
eer heevebefo Deeeee&osJe ves kene nwMueeskeeLe&-Decetue jlve$eeheer mebheefe kes Oeejer neskej Yeer pees efvee&vLeheo kes Oeejke nQ leLee Meevlecege
kes Oeejer nesves hej Yeer pees keeceosJeheer Jewjer keer eer kees efJeOeJee kejves Jeeues nQ, Ssmes Jes Meeble Deewj Geceieg meoe
vecemkeej kejves eesie nQ~ Jes meoe ner peeMeerue jnW~
DeLee&led pees jlve$ee kes Oeejer nQ leLee efveeLe nQ Deewj Meeble cege kes Oeejke nQ leLee keeceosJe kes peerleves Jeeues
nQ Gve iegDeeW kees meoe ceQ cemleke Pegkeekej vecemkeej kejlee ntB~
1. heevebefohebeefJebMeeflekee-OeceexheosMeece=le DeefOekeej-1, Mueeske 47~ 2. heevebefohebeefJebMeeflekee De. 1, Mueeske 58~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 128 mes 130

DeLe ke<eeeceeie&CeeefOekeej: / 167

SJeb elegLe&mLeues JesoefJejefnleeveeb cenemeeOetveeb keeueefveheCelJesve hebe met$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee


keeueevegieces ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb
Jesoceeie&Ceeveece hebeceesefOekeej meceehle~

DeLe ke<eeeceeie&CeeefOekeej:
DeLe eYeecevlejmLeueeYeeb elegefYe& met$ew ke<eeeceeie&Ceeveece <eesefOekeej eejYeles~ le$e leeJeled
eLecemLeues elegke<eeeeCeeb efmLeefleeefleheeovelJesve kemeeeeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb efleeremLeues
Deke<eeeeCeeb keeueefveheCelJesve DekemeeF& Fleeefomet$eceskeb Fefle heeleefvekee YeJeefle~
FoeveeR meke<eeefeCeeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

kemeeeeCegJeeosCe keesOekemeeF&& ceeCekemeeF& ceeekemeeF& ueesYekemeeF& kesJeefejb


keeueeoes neWefle ?~~128~~
penCCesCe SemeceDees~~129~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~130~~
Fme ekeej elegLe& mLeue ceW Jesojefnle cenemeeOegDeeW kee keeueefveheCe kejves Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece kes #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW
Ske peerJe keer Dehes#ee keeueevegiece ekejCe ceW ieefCeveer %eeveceleer
ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Jesoceeie&Cee
veece kee hebece DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe ke<eeeceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye oes Devlej mLeueeW ceW eej met$eeW kes eje ke<eeeceeie&Cee veece kee "e DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW
mes eLece mLeue ceW eejeW ke<eeeeW keer efmLeefle kee eefleheeove kejves Jeeues kemeeeeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~
Gmekes heeeled efleere mLeue ceW Deke<eeeer-ke<eeejefnle peerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues DekemeeF& Fleeefo
Ske met$e nQ~ Fme ekeej en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye ke<eee meefnle peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

ke<eeeceeie&Cee kes Devegmeej peerJe eesOeke<eeeer, ceeveke<eeeer, ceeeeke<eeeer Deewj


ueesYeke<eeeer keye leke jnles nw ?~~128~~
peIeve mes Ske mecee leke peerJe eesOeke<eeeer Deeefo jnles nQ~~129~~
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe eesOeke<eeeer Deeefo jnles nQ~~130~~

168 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 131

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefebleeceefCeerkee-DeefJeJeef#eleke<eeeeled eesOeke<eeeb eehe Skemeceeb efmLelJee keeueb ke=lJee vejkeieefleb


cegkelJeeveieefle<eg GlheVeme SkemeceeesheuebYeeled~ eesOeme JeeIeelesve Skemeceees veeefmle, JeeIeeeflelesefhe eesOemewJe
meceglhees~
SJeb Mes<eeCeeb $eeeCeeb ke<eeeeCeeb Deefhe SkemeceeeheCee kele&Jee~ efJeMes<esCe leg Sles<eeb $eeeCeeb ke<eeeeCeeb
JeeIeelesveeefhe SkemeceeeheCee kele&Jee~ cejCesve YeCeceeCes Skemecees ceeveme ceveg<eieefleb, ceeeeee eflee&iieefleb,
ueesYeme osJeieefleb cegkelJee Mes<eemeg efleme=<eg ieefle<eg GlheeoefeleJee~
kegle ?
vejkeieefle-ceveg<e-eflee&ied-osJeieefle<eg GlheVeeveeb eLecemecees eLeeecesCe eesOe-ceeve-ceeee-ueesYeeveeb
ewJeesoeoMe&veeled~ peIevesve SlelkeeueeheCee %eeleJee~
DeefJeJeef#eleke<eeeeled efJeJeef#eleke<eeeb ielJeeslke=keeueb le$e efmLele keefeod peerJ e, lemeeefhe
Debleceg&ntlee&oefOekekeeueevegheuebYeeled~
SJeb eLecemLeues meke<eeeeCeeb keeueefveheCelJesve met$e$eeb ieleced ~
mebeefle ke<eeeefJejefnleeveeb keeuekeLeveee met$eceJelejefle-

DekemeeF& DeJeieoJesoYebiees~~131~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-De$e Deke<eeeeCeeb GheMeceesCehes#eee peIevesve Skemecee, #ehekeesCehes#eee
Glke=sveevleceg&ntle&efceefle~ Glke<exCe GheMeceesefCeb eleerle Debleceg&ntle, #ehekeesefCeceeefele osMeesvehetJe&keesefkeeueeceeCeb
YeefCeleceefmle~

efmeevleefebleeceefCeerkee-DeefJeJeef#ele ke<eee mes eesOeke<eee kees eehle neskej, Ske mecee jnkej Deewj
efhej cejkej vejkeieefle kees es[ Deve ieefleeeW ceW GlheVe ngS peerJe kes Ske mecee heeee peelee nw~ eesOe kes JeeOeele mes
Ske mecee veneR heeee peelee, keeeWefke JeeIeele kees eehle nesves hej Yeer hegve: eesOe keer ner Glheefe nesleer nw~
Fmeer ekeej Mes<e leerve ke<eeeeW keer eheCee kejveer eeefnS~ efJeMes<e Flevee nw efke Fve leerve ke<eeeeW kes JeeIeele mes
Yeer Ske mecee keer eheCee kejveer eeefnS~ cejCe keer Dehes#ee Ske mecee kenves hej ceeve keer ceveg<eieefle, ceeee keer
efleeeieefle Deewj ueesYe keer osJeieefle kees es[kej Mes<e leerve ieefleeeW ceW peerJe kees GlheVe kejvee eeefnS~
keeeW ?
keejCe efke vejke, ceveg<e, efleee Deewj osJeieefleeeW ceW GlheVe ngS peerJeeW kes eLece mecee ceW eLeeece mes
eesOe, ceeve, ceeee Deewj ueesYe kee Goe osKee peelee nw~ peIeve mes en keeueeheCee peevevee eeefnS~
DeefJeJeef#ele ke<eee mes efJeJeef#ele ke<eee kees eehle kejkes JeneB Glke=keeue leke jnkej keesF& peerJe efmLele
jne, keeeWefke Gmekes Yeer JeneB Devleceg&ntle& mes DeefOeke keeue heeee peelee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW ke<eee meefnle peerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye ke<eeejefnle peerJeeW kee keeue keLeve kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Deke<eeeer peerJeeW kee keeue DeheieleJesefoeeW kes meceeve neslee nw~~131~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Deke<eeeer peerJeeW kee keeue GheMece esCeer keer Dehes#ee peIeve mes Ske
mecee nw Deewj #ehekeesCeer keer Dehes#ee Glke= mes Devleceg&ntle& nw~ Glke= mes GheMeceesCeer keer Dehes#ee Devleceg&ntle& nw

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 131

DeLe ke<eeeceeie&CeeefOekeej: / 169

leelhee&cesleled-Fces eesOeeefoke<eeee meleleb Deelceeveb eEnmeefvle S<eeb efveefceesve Deelcee mebmeejs heefjYeceefle
Slep%eelJee ke<eeeeved ke=MeerkejCeeLe efvejblejb Gheeees efJeOese~ jeies<eceesneoerveeb efvejekejCeee hejcemeeceb
YeeJeveereb, hegvee ew jeieeoe efpelee les<eeb MejCeb ie=nerleJeb~ Geb e eerheeveefvoosJew:jeiees eme ve efJeeles keJeefeoefhe eOJemleceesneneom$eeos heefjJepe&veeled ve e yegOewx<eesefhe mebYeeJeles~
lemceeled meececeLeelceyeesOevecelees peele #ee kece&CeeceevevoeefoiegCeeeemleg efveeleb meesn&ved meoeheeleg Je1~~3~~
SJeb efleeremLeues Deke<eeeeCeeb keeuekeLevecegKelJesve Skeb met$eb ieleb~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOekeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee


keeueevegieces ieefCeveer%eeveceleerke=leefmeebleefebleeceefCeerkeeeeb
ke<eeeceeie&Ceeveece <eesefOekeejmeceehle~
Deewj #ehekeesCeer keer Dehes#ee keg kece hetJe&keesefJe<e& eceeCe kene ieee nw~
leelhee& en nw efke-es eesOeeefo ke<eeeW Deelcee keer ncesMee efnbmee kejles nQ, FvneR kes efveefcee mes Deelcee
mebmeej ceW heefjYeceCe kejlee nw Ssmee peevekej ke<eeeeW kees ke=Me kejves kee efvejvlej heg<eeLe& kejvee eeefnS~ jeies<e-ceesn Deeefo kee efvejekejCe kejves nsleg hejce meceleeYeeJe jKeves keer YeeJevee Yeeveer eeefnS, hegve: efpevneWves jeieeefo
kees peerle efueee nw, Gvekeer MejCe kees eehle kejvee eeefnS~
Deeeee& eer heevebefoosJe ves Yeer kene nwMueeskeeLe&-ceesn leLee heefjen kes veeMe nes peeves kes keejCe ve lees efkemeer heoeLe& ceW efpeve Denle YeieJeeve
kee jeie ner eleerle neslee nw leLee Denle YeieJeeve ves mecemle Mee Deeefo kees es[ efoee nw FmeefueS efJeeveeW kees
efkemeer ceW efpeve Denle YeieJeeve kee s<e Yeer osKeves ceW veneR Deelee leLee s<e kes ve jnves kes keejCe pees MeevlemJeYeeJeer
nQ leLee MeevlemJeYeeJeer nesves kes ner keejCe efpeve Denle YeieJeeve ves Deheveer Deelcee kees peeve efueee nw leLee Deelcee kee
%eelee nesves kes keejCe pees Denle YeieJeeve keceeX mes jefnle nQ leLee keceeX mes jefnle nesves kes ner keejCe pees Deevevo
Deeefo iegCeeW kes Deeeehe nQ, Ssmes Denle YeieJeeve Deehe meyekeer Je nceejer meoe j#ee kejes DeLee&led Ssmes Denle
YeieJeeve keer ceQ meoe MejCe ueslee ntB~ DeLee&led pees jeieer leLee s<eer nw Deewj efvejvlej efeeeW ceW jeie kejlee nw leLee pees
ceesner nw Deewj Me$eg mes Yeerle neskej pees efvejvlej Mee kees Deheves heeme jKelee nw leLee keceeX kee ceeje veevee ekeej keer
ieefleeeW ceW YeceCe kejlee jnlee nw, Ssmee mJeeb og:Keer Jeefe otmejs keer keee j#ee kej mekelee nw ? efkevleg pees
Jeerlejeie nQ leLee keeue ceesn Deeefo efpevekes heeme Yeer veneR hekeves heeles Deewj pees pevce cejCeeefo mes jefnle nQ Deewj
keceeX kes peerleves Jeeues nQ Jener otmejs keer j#ee kej mekeles nQ, FmeefueS Ssmes ner Deehle (Den&vle) keer ceQ MejCe ueslee ntB~
Fme lejn mes efleere mLeue ceW Deke<eeeer peerJeeW kee keeue keLeve kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer
Dehes#ee keeueevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW ke<eeeceeie&Cee veece kee "e DeefOekeej meceehle ngDee~
1. heevebefohebeefJebMeeflekee, DeefOekeej-1, Mueeske-3~

170 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 132 mes 137

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej:
DeLe elegefYe&jvlejmLeuew hebeoMemet$ew %eeveceeie&Ceeveece mehleceesefOekeej eejYeles~ le$e leeJeled eLecemLeues
cele%eeefve-eglee%eeefvevees peIeveeslke=keeuekeLevelJesve CeeCeeCegJeeosCe Fleeefomet$e<edkeb ~lele hejb efleeremLeues
efJeYebie%eeefveveeb keeueefveheCelJesve efJeYebieCeeCeer Fleeefomet$e$eeb~ lelheeeled le=leeremLeues ceefleegleeJeefOe%eeefveveeb
keeuekeLevecegKelJesve DeeefYeefCe Fleeefomet$e$eeb~ hegve elegLe&mLeues cevehee&ekesJeue%eeefvevees efmLeefleefveheCelJesve ceCeheppeJe Fleeefomet$e$eeb Fefle mecegoeeheeleefvekee YeJeefle~
FoeveeR kegceeflekegegle%eeefvepeerJeeveeb keeueeefleheeoveee met$e<edkeceJeleee&les-

CeeCeeCegJeeosCe ceefoDeCCeeCeer megoDeCCeeCeer kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~132~~


DeCeeefoDees DeheppeJeefmeoes~~133~~
DeCeeefoDees meheppeJeefmeoes~~134~~
meeefoDees meheppeJeefmeoes~~135~~
pees mees meeefoDees meheppeJeefmeoes lemme Fcees efCesmees penCCesCe Debleescegngeb~~136~~
GkekemmesCe Deheesiieueheefjeb osmetCeb~~137~~
DeLe %eeveceeie&Cee DeefOekeej eejbYe
Deye eej DevlejmLeueeW ceW hevn met$eeW kes eje %eeveceeie&Cee veece kee meeleJeeB DeefOekeej eejbYe nes jne nw~
GveceW mes eLece mLeue ceW kegceefle Deewj keggegle %eeefveeeW kes peIeve Deewj Glke=keeue kee keLeve kejves Jeeues
CeeCeeCegJeeosCe Fleeefo n met$e nQ~ Gmekes Deeies efleere mLeue ceW efJeYebieeJeefOe %eeefveeeW kee keeueefveheCe
kejves nsleg efJeYebieCeeCeer Fleeefo leerve met$e nQ~ lelheeeled le=leeremLeue ceW ceefle-egle, DeJeefOe%eeveer peerJeeW kee keeue
yeleueeves Jeeues DeeefYeefCe Fleeefo leerve met$e nQ~ hegve: elegLe& mLeue ceW ceve:hee&e Deewj kesJeue%eeveer YeieJevleeW keer
efmLeefle efveheCe kejves Jeeues ceCeheppeJe Fleeefo leerve met$e nQ~ Fme ekeej met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye kegceefle-kegegle%eeveer peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

%eeveceeie&Ceevegmeej peerJe cele%eeveer Deewj eglee%eeveer efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~132~~
cele%eeveer Deewj eglee%eeveer peerJeeW kee keeue Deveeefo-Devevle nw~~133~~
Ge oesveeW ekeej kes De%eeefveeeW kee keeue Deveeefo-meevle nw~~134~~
Ge oesveeW ekeej kes De%eeefveeeW kee keeue meeefo-meevle nw~~135~~
pees Jen meeefo-meevle keeue nw Gmekee efveoxMe Fme ekeej nw-peIeve mes Devleceg&ntle&
keeue nw~~136~~
Ge peerJe Glke= mes keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&vekeeue leke cele%eeveer Deewj
eglee%eeveer jnles nQ~~137~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 138, 139

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej: / 171

efmeebleefebleeceefCeerkee-Deveeefokeeueeled meJex peerJee kegceeflekegegle%eeefveve SJe~ DeYeJepeerJeehes#eee


DeYeJemeceeveYeJeehes#eee Jee Fces peerJee Deveeevevlekeeuehee&vlee mebefle~ YeJepeerJeehes#eee kesefeoveeoe mehee&Jemeevee
kesefeled meeoe mehee&Jemeeveee~ %eeveeled De%eeveb ieleYeJepeerJeeveeefele Fces meeoemeevlee YeJeefvle~
e keefeod peerJe meeefo: meevle me mecekelJeeled efceLeelJeb ielJee ceefleeglee%eeves eeflehee meJe&peIevekeeuecebleceg&ntle efmLelJee mecekelJeb eehe eefleheVes ceefleegle%eeves, lemewleled peIevekeeuecevleceg&ntle ueYeles~
Glke<exCe osMeesveb De&hegueheefjJele&veeceeCeb-keefeoveeefoefceLeeef De&hegodieueheefjJele&veme yeefn
$eerCeefhe kejCeeefve ke=lJee hegueheefjJele&vemeeefomecees GheMecemecekelJeb ie=nerlJee DeeefYeefveyeesefOeke-egle%eeves
eeflehee meJe&peIevecevleceg&ntle efmLelJee GheMecemecekelJes <e[eJeefuekee Mes<ee mebleerefle meemeeoveb ielJee ceefleeglee%eeveb
Deeefob ke=lJee efceLeelJeb iele, hegvee hegueheefjJele&vemee osMeesveb heefjYece heeeled Deefvleces YeJes ceefleegle%eevess
Glheee Devleceg&ntlexveeyebOekelJeb ielemleme osMeesveb De&hegueheefjJele&vekeeuecegheueYeles~
SJeb eLecemLeues kegceeflekegegle%eevekeeueeefleheeovehejlJesve met$e<edkeb ieleb~
efJeYebie%eeefveveeb efmLeefleefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

efJeYebieCeeCeer kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~138~~


penCCesCe SiemeceDees~~139~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Deveeefokeeue mes meYeer peerJe kegceefle-kegegle %eeveer ner nQ~ DeYeJe peerJe keer
Dehes#ee DeLeJee DeYeJe kes meceeve YeJe peerJe keer Dehes#ee mes es peerJe Deveeefo-Devevle keeue leke heees peeles nQ~
YeJepeerJe keer Dehes#ee keg peerJe Deveeefo-meevle nesles nQ Deewj keg meeefo-meevle nesles nQ~ %eeve mes De%eeve kees eehle
ngS YeJe peerJeeW keer Dehes#ee es meeefo-meevle nesles nQ~
pees keesF& meeefo-meevle peerJe nQ Jen mecekelJe mes efceLeelJe kees eehle kejkes kegceefle-kegegle %eeve ceW peekej
JeneB meJe& peIevekeeuemJehe Devleceg&ntle& leke jnkej hegve: mecekelJe eehle kejkes ceefle-egle %eeve ceW Dee peeles
nQ, Gve peerJeeW kes en Devleceg&ntle& eceeCe peIevekeeue heeee peelee nw~
Glke= mes keg kece De&hegodieueheefjJele&veeceeCekeeue kees kenles nQefkemeer DeveeefoefceLeeef peerJe kes DeOe&hegodieueheefjJele&ve keeue kes yeeefnj leerveeW ner kejCeeW kees kejkes hegodieue
heefjJele&ve kes eLece mecee ceW GheMecemecekelJe kees enCe kej DeeefYeefveyeesOeke Je egle%eeve kees eehle kejkes Deewj
meyemes peIeve Devleceg&ntle& keeue leke jnkej GheMecemecekelJe ceW n DeeJeefueeeB Mes<e jnves hej meemeeovemecekelJe
kees eehle neskej ceefle Deewj egle De%eeve kees Deeefo kejkes efceLeelJe kees eehle ngDee hegve: keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&ve keeue leke YeceCe kejkes hegve: Debeflece YeJe ceW ceefle SJeb egle %eeve kees GlheVe kej Devleceg&ntle& keeue mes
DeyebOeke DeJemLee kees eehle ngDee, Gmekes keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&ve eceeCe keeue heeee peelee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW kegceefle-kegegle%eeve kes keeue kee eefleheeove kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
Deye efJeYebie%eeveer peerJeeW keer efmLeefle kee efveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQ~
met$eeLe&-

peerJe efJeYebie%eeveer efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~138~~


peIeve mes Ske mecee leke peerJe efJeYebie%eeveer jnles nQ~~139~~

172 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 140 mes 143

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GkekemmesCe leseerme meeiejesJeceeefCe osmetCeeefCe~~140~~


efmeebleefebleeceefCeerkee-peIevesve-osJees veejkees Jee GheMecemeceief GheMecemecekelJekeeues SkemeceeeJeMes<es meemeeoveb ielJee efJeYebie%eevesve men Skemeceeb efmLelJee efleeremecees ce=lemleme Skemeceees ueYeles~ Glke<exCekeefeled eflee&*d ceveg<ees Jee $eeefm$ebMelmeeiejeegefmLeeflekes<eg mehlecehe=efLeJee veejkes<eg Glhee <edheee&hleer meceehe
efJeYebie%eeveer YetlJee Debleceg&ntleexve$eeefm$ebMelmeeiejeegefmLeefleheeleb efmLelJee efveie&lemleme leoglke=keeue GheueYeles ~
SJeb efleeremLeues efJeYebie%eeefveveeb keeueefveheCelJesve met$e$eeb ieleced~
FoeveeR ef$eefJeOe%eeefveveeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

DeeefYeefCeyeesefne-mego-DeesefnCeeCeer kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~141~~


penCCesCe Debleescegngeb~~142~~
GkekemmesCe eJeefmeeiejesJeceeefCe meeefojseeefCe~~143~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-peIevekeeueehes#eee osJeme veejkeme Jee ceefleegle-efJeYebieveecee%eevew efmLeleme
mecekelJeb ie=nerlJee Glheeefoleme ceefleegleeJeefOe%eeveme le$e peIevecevleceg&ntle efmLelJee efceLeelJeb ieleme leMe&veeled~
Glke<exCe-osJeme veejkeme Jee eefleheVeesheMecemecekelJesve men meceglheVeceefleegleeJeefOe%eeveme JesokemecekelJeb

Glke= mes keg kece lesleerme meeiejeshece keeue leke peerJe efJeYebie%eeveer jnles nQ~~140~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peIeve mes-osJe DeLeJee veejkeer GheMecemeceief kes GheMecemecekelJe
kes keeue ceW Ske mecee Mes<e jnves hej meemeeovemecekelJe kees eehle neskej Deewj efJeYebie%eeve kes meeLe Ske mecee
jnkej efleere mecee ceW ce=leg kees eehle nesves hej Gmekes Ske mecee heeee peelee nw~ Glke= mes-keesF& efleee
DeLeJee ceveg<e leWleerme meeiejeceeCe Deeeg Jeeues mehlece he=efLeJeer kes veejefkeeeW ceW GlheVe neskej, JeneB neW
heee&efhleeeW kees hetCe&kej efJeYebie%eeveer neskej Devleceg&ntle& kece lesleerme meeiejesheceeceeCe Deeeg efmLeefle leke jnkej JeneB
mes efvekeues ngS efleee DeLeJee ceveg<e kes Jen met$eese Glke= keeue heeee peelee nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW efJeYebie%eeefveeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye leerve ekeej kes %eeefveeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

DeeefYeefveyeesefOeke, egle Deewj DeJeefOe%eeveer peerJe efkeleves keeue leke jnles nQ~~141~~
peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe DeeefYeefveyeesefOeke%eeveer, egle%eeveer SJeb DeJeefOe%eeveer
jnles nQ~~142~~
Glke= mes keg DeefOeke eeme" meeiejeshece keeue leke peerJe DeeefYeefveyeesefOeke%eeveer,
egle%eeveer SJeb DeJeefOe%eeveer jnles nQ~~143~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peIeve keeue keer Dehes#ee ceefle-egle Deewj efJeYebie veeceke De%eeveeW kes meeLe
efmLele osJe DeLeJee veejkeer kes mecekelJe kees enCe kej Deewj ceefle, egle SJeb DeJeefOe%eeve kees GlheVe kejkes GveceW
peIeve Devleceg&ntle& keeue leke jnkej efceLeelJe kees eehle nesves hej Ge Devleceg&ntle& keeue osKee peelee nw~
Glke= mes-osJe DeLeJee veejkeer kes eehle ngS GheMecemecekelJe kes meeLe ceefle, egle Deewj DeJeefOe %eeve

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 144

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej: / 173

eeflehee DeefJeveef$e%eevew men Devleceg&ntle efmLelJee Slesveevleceg&ntlexveesvehetJe&keeseeeg<keceveg<es<eg Glhee hegve


efJebMeeflemeeiejesheefcekes<eg osJes<etlhee hegve hetJe&keeseeeg<kes<eg ceveg<es<etlhee eefJebMeeflemeeiejesheceefmLeeflekes<eg osJes<etlhee
hegve: hetJe&keesdeeeg<kes<eg ceveg<es<etlhee #eeefekemecekelJeb eejYe elegefJeMeeflemeeiejesheceeeg<kes<eg osJes<eg pevce
eehe hegvejefhe hetJe&keesdeeeg<kes<eg ceveg<es<eg GlheVees YetlJee mleeskeeJeMes<es peereJf eles kesJeue%eeveer YetlJee DeyebOekelJeb
ieleme elegefYe& hetJe&keesefefYe meeeflejske<ed<eefmeeiejesheceeCeecegheuebYeeled~
keefeoen-JesokemecekelJes <ed<eefmeeiejesheceeefCe YeeceefelJee #eeefekeb emLeehe $eeefm$ebMelmeeiejesheceeegefmLeeflekes<eg osJes<etlheee DeyebOeke efkeVe ke=le ?
Deeeee& een-vewleled JeeJeb, mecekelJesve men eefo mebmeejs meg<"g yengkeb keeueb heefjYeceefle leefn&
eleghetJe&keessefefYe meeeflejske<ed<eefmeeiejesheceeefCe ewJe heefjYeefcele Fefle JeeKeeveevlejoMe&veeLe&cegheosMeeled~
Debleceg&ntlee&efOeke<ed<eefmeeiejesheceeefCe efkeVeeseeefve ?
ve, kesJeueJesokemecekelJesve <ed<eefmeeiejesheceeefCe mebhetCee&efve heefjYece #eeefekeYeeJeb ieleme leogheuebYeeled~
SJeb le=leeremLeues ef$eefJeOe%eeefveveeb keeueefveheCelJesve met$e$eeb ieleced ~
cevehee&ekesJeefueveeb keeueefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

ceCeheppeJeCeeCeer kesJeueCeeCeer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~144~~


kees GlheVe kejkes, Jesoke mecekelJe kees eehlekej DeefJeve leerveeW %eeveeW kes meeLe Devleceg&ntle& keeue leke jnkej Fme
Devleceg&ntle& mes nerve hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe ngDee hegve: yeerme meeiejeseceeCe Deeeg Jeeues osJeeW ceW
GlheVe neskej hegve: hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe neskej hegve: yeeF&me meeiejeshece Deeeg Jeeues osJeeW ceW
GlheVe neskej hegve: hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe neskej, #eeefekemecekelJe kee eejbYe kejkes, eewyeerme
meeiejeshece DeeegefmLeefle Jeeues osJeeW ceW GlheVe neskej hegve: hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe neskej, peerJeve kes
Lees[e Mes<e jnves hej kesJeue%eeveer neskej DeyebOeke DeJemLee kees eehle nesves hej eej hetJe&keesef DeefOeke eeme"
meeiejeshece heees peeles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-Jesoke mecekelJe kes meeLe eeme" meeiejesheceeceeCe keeue leke Iegceekej
Deewj efhej #eeefekemecekelJe kees eejbYe kej lesleerme meeiejesheceeceeCe Deeeg efmLeefle Jeeues osJeeW ceW GlheVe kejekej
DeyebOeke keeeW veneR efkeee ?
leye Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke mecekelJe kes meeLe eefo peerJe
mebmeej ceW yengle keeue leke YeceCe kejs lees eej hetJe&keesefeeW mes keg DeefOeke eeme" meeiejesheceeceeCe keeue leke
ner YeceCe kejlee nw, Ssmee Deve JeeKeeve efoKeueeves kes efueS Jewmee GheosMe efkeee nw~
Mebkee-Devleceg&ntle& mes DeefOeke eeme" meeiejeshece keeeW veneR kene nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke kesJeue JesokemecekelJe kes meeLe mechetCe& eeme" meeiejeshece keeue leke
YeceCe kejkes #eeefekeYeeJe kees eehle ngS peerJe kes Devleceg&ntle& mes DeefOeke eeme" meeiejeshece heees peeles nQ~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW leerve ekeej kes %eeefveeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye ceve:hee&e%eeveer SJeb kesJeue%eeefveeeW kee keeue efveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

ceve: hee&e%eeveer Deewj kesJeue%eeveer peerJe efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~144~~

174 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 145 mes 146

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

penCCesCe Debleescegngeb~~145~~
GkekemmesCe hegJJekees[er osmetCee~~146~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-kesveefeod cegefvevee heefjCeeceeleesve Glheeefoleb cevehee&e%eeveb, lesve men meJe&peIeveb
keeueb efmLelJee Demebeceb DeyebOekeYeeJeb Jee iele leme Slelkeeue GheueyOe~ SJecesJe kesveefeled mebelesve heefjCeeceefveefceesve
kesJeue%eeveceglheeefoleb le$e meJe& peIevekeeueb efmLelJee DeyebOekeYeeJeb iele lemeeefhe Slelkeeueb peIeveb keLeles~
Glke<exCe-efkeef_eVetveb hetJe&keesefeceeCeb~
kegle ?
ieYee&oejYeeJe<ez mebeceb eeflehee DeeefYeefveyeesefOeke-egle%eeves mebeehe Debleceg&ntlexve cevehee&e%eeveb Glheee
hetJe&keesefkeeueb efJele osJes<etlheVe leme osMeesveb hetJe&keesefkeeueb ueYeles~
SJecesJe keefeled peerJe osJesYe veejkesYees Jeeiele hetJe&keesdeeeg<kes<eg ceveg<es<eg #eeefekemecekelJesve men
Glhee ieYee&eJe<ez mebeceb eefleheeevleceg&ntle efmLelJee kesJeue%eeveb Glheee osMeesvehetJe&keesefkeeueb efJele DeyebOekelJeb
iele lemeeslke=b keeueb Meless~
leelhee&cesleled-efceLeelJeb lekelJee mecekelJeceenelcesve mecekeeeefj$eb heefjheeue Ieesjb leheejCeb ke=lJee
kesJeue%eeveceglheeoveereb, SleosJe ceveg<eheee&eme meejb, <edKeb[eieceiebLemJeeOeeeme meejb esefle efveefele elenb
kesJeue%eeveme eehleLe&cesJe YeeJevee YeeJeefeleJee DemceeefYeefjefle~

peIeve mes Devleceg&ntle& leke peerJe ceve:hee&e%eeveer Deewj kesJeue%eeveer jnles nQ~~145~~
Glke= mes keg kece hetJe&keesef Je<e& leke peerJe ceve:hee&e%eeveer Deewj kesJeue%eeveer jnles
nQ~~146~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efkevneR efoiecyej cegefvejepe kes heefjCeeceeW kes efveefcee mes GlheVe ngS ceve:hee&e %eeve kes
meeLe meJe&peIeve keeue JeneB efmLele jnkej Jes peye Demebece DeLeJee DeyebOeke YeeJe kees eehle nesles nQ leye Gvekes en peIeve
keeue heeee peelee nw~ Fmeer ekeej peye keesF& mebele cegefvejepe heefjCeeceeW kes efveefcee mes kesJeue%eeve kees GlheVe kej uesles nQ Deewj
JeneB meJe&peIeve keeue leke efmLele jnkej DeyebOeke YeeJe kees eehle nes peeles nQ Gvekes Yeer keeue en peIeve kene peelee nw~
Glke= mes-en efkeefeled kece hetJe&keesef eceeCe keeue neslee nw~
kewmes ?
keeeWefke ieYe& mes ueskej Dee" Je<e& kes yeeo mebece kees eehlekej DeeefYeefveyeesefOeke%eeve Deewj egle%eeve kees GlheVe
kej Devleceg&ntle& mes ceve:hee&e%eeve kees GlheVe kej Deewj hetJe&keesef Je<e& leke efJenej kejkes osJeeW ceW GlheVe ngS peerJe
kes keg kece hetJe&keesef keeue heeee peelee nw~
Fmeer ekeej keesF& peerJe osJeeW ee veejefkeeeW ceW mes Deekej, hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW #eeefeke mecekelJe
kes meeLe GlheVe neskej ieYe& mes ueskej Dee" Je<eeX ceW mebece kees eehlekej JeneB Devleceg& ntle& jnkej, kesJeue%eeve
GlheVekej Deewj keg kece hetJe&keesef leke efJenej kejkes DeyebOeke DeJemLee kees eehle ngDee lees Gme peerJe kes keg
kece hetJe&keesef keeue osKee peelee nw~
leelhee& en nw efke-efceLeelJe kee leeie kejkes mecekelJe kes ceenelce mes meceked eeefj$e kee heefjheeuevekejkes Ieesj
leheejCe kes eje kesJeue%eeve kees GlheVe kejvee eeefnS ener ceveg<e heee&e kee meej nw Deewj ener <edKeC[eiece kes mJeeOeee
kee meej nw Ssmee efveefele kejkes nce meYeer kees eefle#eCe kesJeue%eeve keer eeefhle kejves nsleg ner YeeJevee Yeeveer eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 147

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej: / 175

SJeb elegLe&mLeues cevehee&ekesJeue%eeefvevees keeueeefleheeovehejlJesve met$e$eeb ieleced~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee


keeueevegieces ieefCeveer%eeveceleerke=leefmeebleefebleeceefCeerkeeeeb
%eeveceeie&Ceeveece mehleceesefOekeej meceehle~

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej:
DeLe hebeefYemLeuew eefJebMeeflemet$ew mebececeeie&Ceeveece DeceesefOekeej eejcYeles~ le$e leeJeled eLecemLeues
meeceevesve mebeleme heefjnejefJeMegefmebeleme mebeleemebeleme e efmLeefleefveheCelJesve mebpeceeCegJeeosCe Fleeefovee
$eerefCe met$eeefCe~ leoveg efleeremLeues meeceeefekesoeshemLeehevemebeleees keeueeheCelJesve meeceeFe Fleeefomet$e$eeb~
lele hejb le=leeremLeues met#cemeebhejeefekemebeefceve keeuekeLevecegKelJesve megngcemeebhejeFe Fleeefovee hebe met$eeefCe~
lelheeeled elegLe&mLeues eLeeKeeleMegefmebeleeveeb keeueeefleheeovelJesve penekeKeeo Fleeefomet$ehebekeb~ leoveblejb
hebecemLeues Demebeleeveeb keeuekeLevelJesve Demebpeoe Fleeefomet$e<edkeb Fefle mecegoeeheeleefvekee~
FoeveeR meeceevesve mebeefceveeb heefjnejMegefmebeleeveeb mebeleemebeleeveeb e keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

mebpeceeCegJeeosCe mebpeoe heefjnejmegefmebpeoe mebpeoemebpeoe kesJeefejb keeueeoes


neWefle ?~~147~~
Fme ekeej elegLe&mLeue ceW ceve:hee&e Deewj kesJeue%eeefveeeW kee keeue eefleheeove kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egke yebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
keeueevegiece ceW ieefCeveer Deeefe&kee %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW %eeveceeie&Cee veecekee mehlece DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe mebececeeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye heeBe mLeueeW ceW yeeF&me met$eeW kes eje mebece ceeie&Cee veece kee Dee"JeeB DeefOekeejeejbYe nes jne nw~ GveceW mes eLece
mLeue ceW meeceeve mes mebele cegefve kes Deewj heefjnejefJeMegef mebele leLee mebeleemebele keer efmLeefle kee efveheCe kejves nsleg
mebpeceeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~ hegve: efleere mLeue ceW meeceeefeke Deewj sosheemLeehevee mebeceOeejer cegefveeeW kee keeue
eheCe kejves Jeeues meeceeFe Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes yeeo le=leere mLeue ceW met#cemeebhejee mebeefceeeW kee keeue keLeve
kejves Jeeues megngcemeebhejeFe Fleeefo heeBe met$e nQ~ lelheeeled elegLe& mLeue ceW eLeeKeeleMegef mebeleeW kee keeue eefleheeove
kejves Jeeues penekeKeeo Fleeefo heeBe met$e nQ~ leoveblej hebece mLeue ceW DemebeleeW kee keeue keLeve kejves nsleg Demebpeoe
Fleeefo n met$e nQ~ Fme ekeej DeefOekeej kes eejbYe ceW met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye meeceevehe mes mebeefceeeW kee, heefjnejefJeMegef mebeleeW kee Deewj mebeleemebele peerJeeW kee keeue eefleheeove
kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

mebececeeie&Cee kes Devegmeej mebele, heefjnejefJeMegefmebele Deewj mebeleemebele ceveg<e


efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~147~~

176 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 148, 149

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

penCCesCe Debleescegngeb~~148~~
GkekemmesCe hegJJekees[er osmetCee~~149~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeod ceveg<e mebeceb heefjnejMegefmebeceb mebeceemebeceb Jee ie=nerlJee
peIevekeeuecevleceg&ntle efmLelJeeveiegCemLeeveb iele, leme peIevekeeuecegheueYeles~ Glke<exCe-keefevceveg<e
ieYee&e-Je<ex<eg melmeg mebeceb eeflehee osMeesvehetJe&keesefb mebececevegheeue keeueb ke=lJee osJes<etlheVe leme
osMeesvehetJe&keesefcee$emebece-keeue GheueYeles~
keefevceeveJe meJe&megKeer YetlJee ef$ebMeodJe<ee&efCe ieceefelJee mebeceb eeflehee lelees Je<e&he=LekelJesve leerLe&kejheeocetues
eleeKeeveveeceOeseb hetJe heef"lJee hegve heefjnejefJeMegefmebeceb mebeehe osMeesvehetJe&keesefkeeueb efmLelJee osJes<etlheVe~
Deme cegves Deef$ebMeodJe<ez Tveb hetJe&keesefeceeCeb heefjnejMegefmebeceme keeue Ge~ kesefhe Deeeeee&
<ees[MeJe<ezveb, kesefhe eefJebMeefleJe<ezveb hetJe&keesefkeeueefceefle YeCeefvle~
mebeleemebeleme eflejMeeb Debleceg&ntle&he=LekelJesve Tveb hetJe&keesefeceeCeefceefle %eeleJeb~
SJeb eLecemLeues meeceevemebeefceveeb heefjnejMegefmebeleeveeb mebeleemebeleeveeb eeefhe efmLeefleefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe
ieleeefve~
mebeefle meeceeefeke-soeshemLeeheveeMegefmebeleees keeueefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

meeceeFe-soesJeeJeCemegefmebpeoe kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~150~~


peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe mebele jnles nQ~~148~~
Glke= mes keg kece hetJe&keesef keeue leke peerJe mebele DeJemLee ceW jnles nQ~~149~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& ceveg<e mebece kees ee heefjnejefJeMegefmebece kees DeLeJee mebeceemebece
kees enCe kejkes JeneB peIevehe mes Devleceg&ntle& keeue leke efmLele jnkej Deve iegCemLeeve kees eehle ngDee, Fme
ekeej Gvekee peIeve keeue heeee peelee nw~ Glke=he mes-keesF& ceveg<e ieYe& mes ueskej Dee" Je<eeX ceW mebece kees
eehle kejkes keg kece hetJe&keesef Je<e& leke mebece kee Devegheeueve kej JeneB mes cejkej osJeeW ceW GlheVe ngS ceveg<e
kes keg kece hetJe&keesefeceeCe mebecekeeue heeee peelee nw~
keesF& ceveg<e meJe&megKeer neskej JeneB leerme Je<e& Jeleerle kejkes mebece kees eehle kejkes JeneB Je<e&he=LekelJe mes
leerLekej kes heeocetue ceW eleeKeeve veeceke hetJe& kees he{kej hegve: heefjnejefJeMegefmebece kees eehle kejkes JeneB
keg kece hetJe&keesef keeue leke jnkej hegve: osJeeW ceW pevce OeejCe kej efueee~ Gve cegefve kes De[leerme Je<eeX mes kece
hetJe&keesefeceeCe heefjnejefJeMegefmebece kee keeue kene ieee nw~ keesF& Deeeee& meesuen Je<eeX mes Deewj keesF& yeeF&me
Je<eeX mes kece hetJe&keesef Je<e& eceeCe Gmekee keeue kenles nQ~
mebeleemebele iegCemLeeveJeleea efleeeeW kee Devleceg&ntle& he=LekelJe mes kece hetJe&keesef Je<e& eceeCe keeue peevevee eeefnS~
Fme ekeej eLece mLeue ceW meeceeve mebeefceeeW kee, heefjnejefJeMegefmebeleeW kee SJeb mebeleemebele peerJeeW keer
efmLeefle kee efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye meeceeefeke-soeshemLeeheveeMegefmebeleeW kee keeue efveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

meeceeefeke Deewj soeshemLeeheveeMegef mebele efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~150~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 151 mes 156

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej: / 177

penCCesCe SiemeceDees~~151~~
GkekemmesCe hegJJekees[er osmetCee~~152~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeled cenecegefve GheMeceesCeerleesJeleere&ceeCe met#cemeebhejeefekemebeceeled meeceeefekesoeshemLeeheveeMegefmebeceb eeflehee le$e Skemeceeb efmLelJee efleeremecees ce=lemlemewkemecee GheueYeles peIevesve~
Glke<exCe-hetJe&keeseeeg<keceveg<eme ieYee&eJe<ex<eg meeceeefekeb-soeshemLeeheveeMegefmebeceb eeJeehe
DeJe<eexvehetJe&keesefkeeueb efJele osJes<etlheVeme leogheuebYeeled~
SJeb efleeremLeues meeceeefekesoeshemLeeveemebecekeeueeheCelJesve met$e$eeb ieleced~
DeOegvee met#cemeebhejeefekecenemeeOetveeb keeueeefleheeoveee met$ehebekeceJeleee&les-

megngcemeebhejeFemegefmebpeoe kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~153~~


GJemeceb he[ge penCCesCe SiemeceDees~~154~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~155~~
KeJeieb he[ge penCCesCe Debleescegngeb~~156~~
peIeve mes Ske mecee leke peerJe meeceeefeke Deewj soeshemLeeheveeMegef mebele jnles
nQ~~151~~
Glke= mes keg kece hetJe&keesef Je<e& keeue leke jnles nQ~~152~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& GheMeceesCeer mes Glejves Jeeues cenecegefve kes met#cemeechejeefekeMegef
mebece mes meeceeefeke-soeshemLeeheveeMegefmebece kees eehlekej Deewj GmeceW Ske mecee leke jnkej efleere mecee
ceW cejves hej Ske mecee keeue heeee peelee nw~
Glke=he mes-hetJe&keesef Je<e& eceeCe Deeeg Jeeues ceveg<eeW kes ieYe& mes ueskej Dee" Je<eeX ceW meeceeefekesoeshemLeeefveMegefmebece kees eehle kej Deewj Dee" Je<e& kece hetJe&keesef Je<e& leke efJenej kejkes osJeeW ceW GlheVe nesves
hej Jen met$eese Glke=keeue heeee peelee nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW meeceeefeke Deewj soeshemLeehevee mebece kee keeue efveheCe kejves Jeeues leerve met$e
hetCe& ngS~
Deye met#cemeechejeefeke cenemeeOegDeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg heeBe met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe met#cemeechejeefekeMegefmebele efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~153~~


GheMece keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee leke peerJe met#cemeechejeefekeMegefmebele
jnles nQ~~154~~
Glke=< mes Devleceg&ntle&keeue leke peerJe met#cemeechejeefekeMegefmebele jnles nQ~~155~~
#eheke keer Dehes#ee peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe met#cemeechejeefekeMegef
mebele jnles nQ~~156~~

178 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 157 mes 160

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GkekemmesCe Debleescegngeb~~157~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeled cenecegefve GheMeceesCeeceejesnved DeefveJe=efekejCe GheMeceke met#cemeebhejeefekeMegefmebelees peele, Skemeceeb efmLelJee efleeremecees ce=lJee osJees peele~ DeLeJee keefeogheMeebleke<eeees
cenemeeOeg leleesJeleere& oMeceiegCemLeeves Deeiele Skemeceeevevlejb ce=le~ DeveeesjsJe cegvees Skemeceees ueYeles
peIevekeeueehes#eee~ Glke<exCe met#cemeebhejeefekeiegCemLeeves Debleceg&ntlee&oefOekekeeueceJemLeeveeYeeJeeled~
#ehekeesCeeceejesnkeme met#cemeebhejeefeke#ehekeme cenemeeOees cejCeeYeeJeeled peIevesveeslke<exCe Jee
Debleceg&ntle&cesJe keeuees YeJeefle~
SJeb le=leeremLeues met#cemeebhejeeveeceoMeceiegCemLeeveJeefle&veeb GheMeecekeeveeb #ehekeeCeeb e efmLeeflekeLevecegKelJesve hebe
met$eeefCe ieleeefve~
mebeefle eLeeKeeleefJenejMegefmebeleeveeb keeuekeLeveee met$ehebekeceJeleee&les-

penekeKeeoefJenejmegefmebpeoe kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~158~~


GJemeceb he[ge penCCesCe SiemeceDees~~159~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~160~~
Glke= mes Devleceg &nt le& keeue leke peer Je met#cemeechejeefekeMegef mebele jnles
nQ~~157~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& GheMece esCeer hej DeejesnCe kejles ngS cenecegefve DeefveJe=efekejCe,
GheMeceke, met#cemeechejeefekeMegef mebele ngS, JeneB Ske mecee leke jnkej efleere mecee ceW cejkej osJeieefle ceW
GlheVe nes ieS~ DeLeJee keesF& GheMeevleke<eee iegCemLeeveJeleea cenemeeOeg JeneB mes Glejkej oMeJeW iegCemLeeve ceW
Deekej JeneB Ske mecee kes yeeo ner cejCe kees eehle nes iees~ keeue keer Dehes#ee Fve oesveeW ner cegefveeeW kee peIeve
mes Ske mecee keeue neslee nw~ Glke= mes Devleceg&ntle& keeue nw, keeeWefke Fmemes DeefOeke keeue kes jnves kee DeYeeJe
heeee peelee nw~
#eheke esCeer ceW DeejesnCe kejves Jeeues met#cemeechejee iegCemLeeveJeleea cenemeeOeg kes cejCe kee DeYeeJe neslee
nw, Gvekee peIeve DeLeJee Glke=keeue Devleceg&ntle& ner neslee nw~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW met#cemeechejee veeceke oMece iegCemLeeveJeleea GheMeeceke Deewj #eheke cegefveeeW keer
efmLeefle kee keLeve kejves Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~
Deye eLeeKeeleefJenejMegefmebeleeW kes keeue kee eheCe kejves nsleg heeBe met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe eLeeKeeleefJenejMegefmebele efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~158~~


GheMece keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee leke peerJe eLeeKeeleefJenejMegef mebele
jnles nQ~~159~~
Glke=< mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe eLeeKeeleefJenejMegefmebele jnles nQ~~160~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 161, 162

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej: / 179

KeJeieb he[ge penCCesCe Debleescegngeb~~161~~


GkekemmesCe hegJJekees[er osmetCee~~162~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-GheMeceesCehes#eee keefeled meeOeg met#cemeebhejeefekeMegmebeleiegCemLeeveJeleea
GheMeevleke<eeelJeb mebeehe Skemeceecee$ekeeueb le$e efmLelJee efleeremecees ce=lemlemewkemeceees ueYeles~ GheMeebleke<eeemeevleceg&ntlee&oefOekekeeueeYeeJeeled Glke<exCeevleceg&ntle&cegeles~
#ehekeesCehes#eee keefeled eefle #ehekeesefCeceee #eerCeke<eeeiegCemLeeves eLeeKeelemebeceb eeflehee
meeesiekesJeueer YetlJeevleceg&ntlexCeeyebOekelJeb ielemleme peIevesve Slelkeeue GheueYeles~ Glke<exCe-ieYee&eJe<ee&efCe
ieceefelJee mebeceb ie=nerlJee meJe&ueIegkeeuesve ceesnveerekece& #eheefelJee eLeeKeelemebeceer YetlJee osMeesvehetJe&keesefb
efJeleeyebOekelJeb ieleme leogheuebYeeled~
Sleod eLeeKeelemebeceeehleLe&cesJe YeJeef heg<eeLeex efJeOese~
Geb e eerheeveefvometefjCeeceeveg<eb efkeue ogue&Yeb YeJeYe=lemle$eeefhe peeleeoe~
les<JesJeehleJee egefle efmLeeflejlemlemeee iyeesOeves~~

#eheke keer Dehes#ee peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe eLeeKeeleefJenejMegefmebele
jnles nQ~~161~~
Glke= mes keg kece hetJe& keesef Je<e& leke peerJe eLeeKeeleefJenejMegefmebele jnles
nQ~~162~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-GheMeceesCeer keer Dehes#ee met#cemeechejeeiegCemLeeveJeleea keesF& cegefvejepe
GheMeevleke<eeeheves kees eehle kejkes JeneB Ske mecee cee$e keeue leke jn kejkes efleere mecee ceW cejCe kees eehle
nes iees, Gvekes Ske mecee kee keeue eehle neslee nw~ Glke= keeue Gvekee Devleceg&ntle& neslee nw~ keeeWefke
GheMeebleke<eee kee Devleceg&ntle& mes DeefOeke keeue veneR neslee nw~
#eheke esCeer keer Dehes#ee keesF& cenecegefvejepe #eheke esCeer hej e{kej #eerCeke<eee iegCemLeeve ceW eLeeKeelemebece kees eehle kejkes meeesefiekesJeueer yevekej Devleceg&ntle& mes DeyevOekeheves kees eehle ngS cegefvejepe kes peIeve mes
en Devleceg&ntle& kee keeue heeee peelee nw~ Glke= mes-ieYe& mes Dee" Je<eeX kees Jeleerle kejkes mebece kees eehle
kejkes meJe&ueIegkeeue mes ceesnveere kece& kee #eheCe kejkes eLeeKeele mebeceer yevekej keg kece hetJe&keesefeceeCe
Je<e& leke he=LJeerleue hej efJenej kejkes DeyebOeke DeJemLee kees eehle ngS cegefvejepe kes en Glke=keeue-keg kece
hetJe&keesef Je<e& eceeCe keeue heeee peelee nw~
Fme eLeeKeelemebece keer eeefhle nsleg nce meYeer kees heg<eeLe& kejvee eeefnS~
eer heevebefo Deeeee& ves kene Yeer nwMueeskeeLe&-eLece lees Fme mebmeejheer ienveJeve ceW YeceCe kejles ngS eeefCeeeW kees ceveg<e nesvee ner
Delevle keef"ve nw efkevleg efkemeer keejCe mes ceveg<e pevce eehle Yeer nes peeJes, lees Gecepeeefle Deeefo efceuevee Deefle
og:meeOe nw~ eefo efkemeer eyeueowJeeesie mes Gecepeeefle Yeer efceue peeJes lees Denle YeieJeeve kes JeeveeW kees megvevee ye[e
ogue&Ye nw~ eefo Gvekes megveves kee Yeer meewYeeie eehle nes peeJes, lees mebmeej ceW DeefOeke peerJeve veneR efceuelee nw~ eefo

180 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 163 mes 166

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eehles les Deefhe efvece&ues Deefhe hejb meeleeb ve esveesefpPeles~


mJeceex#ewkeheueeos me e keLeb ve MueeIeles mebece1~~97~~
Delees elenb S<ee YeeJevee YeeJeefeleJeeMeeot&ueefJeeeref[le:- eer<ces YetOejcemlekeeefeleefMeueeb cetueb lejes eeJe=ef<e~
eesodYetles efMeefMejs eleg<heLeheob eehlee efmLeefleb kegJe&les~
es les<eeb eefceveeb eLeeselehemeeb OeeveeMeevleelceveeb ~
ceeiex mebejlees cece eMeefceve keeue keoe eemeefle2~~6~~
Deveee YeeJeveewJe MeerIeb eLeeKeeleeeefj$eme hetCe&lJeb YeefJe<eefle~
SJeb elegLe&mLeues eLeeKeelemebecekeeuekeLevecegKelJesve met$ehebekeb ieleced ~
mebeefle Demebeleeveeb keeuekeLeveee met$e<edkeceJeleee&les-

Demebpeoe kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~163~~


DeCeeefoDees DeheppeJeefmeoes~~164~~
DeCeeefoDees meheppeJeefmeoes~~165~~
meeefoDees meheppeJeefmeoes ~~166~~
DeefOeke peerJeve Yeer efceues lees meceioMe&ve leLee mecei%eeve keer eeefhle nesveer Deefle keef"ve nw~ eefo efkemeer hegCe kes
Goe mes DeKeC[ leLee efvece&ue meceioMe&ve leLee mecei%eeve keer eeefhle Yeer nes peeJes, lees Gme mebece Oece& kes efyevee
Jes mJeie& ee cees#eheer heue kes osves Jeeues veneR nes mekeles, FmeefueS meyekeer Dehes#ee mebece Deefle eMebmeveere nw Dele:
Ssmes mebece keer DeJeMe mebeefceeeW kees j#ee kejvee eeefnS~
FmeefueS eefleefove Ssmeer YeeJevee Yeeveer eeefnSMueeskeeLe&-pees eesieerej eer<ce$e+leg ceW hene[eW kes DeeYeeie ceW efmLele efMeuee kes Thej OeeveeYeeme ceW
ueerve neskej jnles nQ leLee Je<ee&keeue ceW Je=#eeW kes cetue ceW yew"kej Oeeve kejles nQ Deewj Mejo$e+leg ceW eew[s cewoeve ceW
yew"kej Oeeve ueieeles nQ, Gve Meee kes Devegmeej lehe kes Oeejer leLee Oeeve mes efpevekeer Deelcee Meeble nes ieF& nw Ssmes
eesieerejeW kes ceeie& ceW ieceve kejves kes efueS cegPes Yeer keye Jen mecee efceuesiee ? DeLee&led cegPes Jen mecee MeerIe ner
eehle nes, Ssmeer YeeJevee Yeeles jnvee eeefnS~
Fme YeeJevee mes ner MeerIe eLeeKeeleeeefj$e keer hetCe&lee nesieer~
Fme ekeej elegLe& mLeue ceW eLeeKeelemebece kes keeuekeLeve keer cegKelee Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~
Deye Demebele peerJeeW kee keeue yeleueeves nsleg n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe Demebele DeJemLee ceW efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~163~~


Deveeefo-Devevle keeue leke peerJe Demebele DeJemLee ceW jnles nQ~~164~~
Deveeefo-meevle keeue leke peerJe Demebele DeJemLee ceW jnles nQ~~165~~
meeefo-meevle keeue leke peerJe Demebele DeJemLee ceW jnles nQ~~166~~
1. heevebefohebeefJebMeeflekee DeefOekeej-1, Mueeske-97, he=. 42~ 2. heevebefohebeefJebMeeflekee-eefleYeeJeveeefOekeej, Mueeske-6 he=. 161~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 167, 168

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej: / 181

pees mees meeefoDees meheppeJeefmeoes lemme Fcees efCesmees-penCCesCe Debleescegngeb~~167~~


GkekemmesCe Deheesiieueheefjeb osmetCeb~~168~~
efmeebleefebleeceefCeerkee--met$eeCeeceLe& megiecees Jele&les~ meeefomeevlekeeue YeJepeerJeme peIevesveevleceg&ntle~
keefeled mebele heefjCeeceeleesveemebeceb ielJee le$e meJe&peIevecevleceg&ntle&b efmLelJee mebeceb ielemleme Slelkeeue~
De&hegueheefjJele&vemeeefomecees mebeceb mebeehe GheMecemecekelJekeeues <e[eJeefuekeeJeMes<esmebeceb ielJee
efkeef_eVetveb De&hegueheefjJele&veb heefjJele& hegve $eerefCe kejCeeefve ke=lJee mebeceb eefleheVeme leoglke=keeuees
ueYeles~
leelhee&cesleled-mebeceb eefleheeeeceeoer YetlJee leme j#eCeb kele&Jeb~ hegve keoeefeoefhe Demebecees cee YeJesefoefle
YeeJeveereb eefle#eCeced ~
SJeb hebecemLeues Demebeleeveeb keeueefveheCelJesve met$e<edkeb ieleced ~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee keeueevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=leeffmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mebececeeie&CeeveeceeceesefOekeej meceehle~

pees Jen meeefo-meevle Demebece nw, Gmekee Fme ekeej efveoxMe nw-peIeve mes Devleceg&ntle&
keeue leke peerJe Demebele jnles nQ~~167~~
Glke= mes keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&vekeeue leke peerJe Demebele jnles nQ~~168~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~ meeefo-meevle keeue YeJepeerJe kes
peIeve mes Devleceg&ntle& neslee nw~ efkemeer mebele peerJe kes heefjCeeceeW kes efveefcee mes Demebece kees eehle neskej Deewj JeneB
meJe&peIeve Devleceg&ntle& keeue leke jnkej hegve: mebece kees eehle kejves hej Ge peIeve keeue heeee peelee nw~
DeOe&hegodieueheefjJele&ve kes eLece mecee ceW mebece kees enCekej GheMece mecekelJe kes keeue ceW n
DeeJeefueeeB Mes<e jnves hej Demebece kees eehle neskej keg kece DeOe& hegodieueheefjJele&vekeeue leke YeceCe kej
hegve: leerve kejCeeW kees kejkes mebece kees eehle ngS peerJe kes Jen met$eese Glke= keeue heeee peelee nw~
leelhee& en nw efke-mebece kees eehle kejkes nceW Deeceeoer yevekej Gmekeer j#ee kejvee eeefnS~ hegve:
keYeer Yeer Demebece YeeJe ve eehle nesves heeJes, Ssmeer YeeJevee eefle#eCe Yeeveer eeefnS~
Fme ekeej hebece mLeue ceW Demebele peerJeeW kee keeueefveheCe kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe
keer Dehes#ee kens iees keeueevegiece ekejCe ceW ieefCeveer Deeefe&kee %eeveceleer
ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW mebececeeie&Cee
veece kee Dee"JeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

182 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 169 mes 171

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe oMe&veceeie&CeeefOekeej:
DeLe ef$eefYejvlejeefOekeejw Demet$ew oMe&veceeie&Ceeveece veJeceesefOekeej eejYeles~ le$e leeJeled eLecemLeues
e#ego&Me&efveveeb keeueefveheCelJesve obmeCeeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb ~ lele hejb efleeremLeues Dee#ego&Me&efveveeb
efmLeefleeefleheeovelJesve DeekeKeg- Fleeefovee $eerefCemet$eeefCe~ lelheeeled le=leeremLeues DeJeefOekesJeefueoMe&efvevees
keeueeefleheeovecegKelJesve DeesefOe- Fleeefomet$eeb Fefle mecegoeeheeleefvekee~
mebeefle e#ego&Me&efveveeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

obmeCeeCegJeeosCe ekeKegobmeCeer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~169~~


penCCesCe Debleescegngeb~~170~~
GkekemmesCe yes meeiejesJecemenmmeeefCe~~171~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-peIevessve keefeled peerJe Dee#ego&Me&vesve efmLele meved e#ego&Me&veb ielJee peIevecevleceg&ntle efmLelJee hegveese#ego&Me&veb iele~ Glke<exCe-keefeod Skesefvees erefve $eerefvees Jee elegefjefveeefopeerJes<eg
Glhee efmeeiejeshecemeneeefCe heefjYeceee#ego&Me&efvepeerJes<etlheVe lemesob Glke=b keeueb ueYeles~
e#ego&Me&ve#eeesheMeceme S<e keeue efveefo&~ Gheeesieb eleerle hegve peIeveeslke=eYeeb eevleceg&ntle&cee$e SJe~

DeLe oMe&veceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye leerve DevlejeefOekeejeW ceW Dee" met$eeW kes eje oMe&veceeie&Cee veece kee veJeceeB DeefOekeej eejbYe neslee nw~
GveceW mes eLece mLeue ceW e#egoMe&veer peerJeeW kee keeue efveheCe kejves nsleg obmeCeeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e
kenWies~ hegve: efleere mLeue ceW Dee#egoMe&veer peerJeeW keer efmLeefle kee eefleheeove kejves Jeeues DeekeKet Fleeefo leerve
met$e nQ~ lelheeeled le=leere mLeue ceW DeJeefOeoMe&veer SJeb kesJeueoMe&veer peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves Jeeues
DeesefOe Fleeefo oes met$e nQ~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye eLecele: e#egoMe&veer peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

oMe&veceeie&Ceevegmeej peerJe e#egoMe&veer efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~169~~


peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe e#egoMe&veer jnles nQ~~170~~
Glke= mes oes npeej meeiejeshece keeue leke peerJe e#egoMe&veer jnles nQ~~171~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peIeve mes efkemeer Dee#egoMe&ve meefnle efmLele ngS peerJe kes e#egoMe&ve kees
enCe kej peIeve Devleceg&ntle& jnkej JeneB hegve: Dee#egoMe&veer nes ieee, JeneB e#egoMe&ve kee peIevekeeue
Devleceg&ntle& eehle nes peelee nw~ Glke= mes-keesF& Skesefve, erefve Je $eerefve peerJe elegefjefveeefo peerJeeW ceW
GlheVe neskej oes npeej meeiejeshece keeue leke heefjYeceCe kejkes Dee#egoMe&veer peerJeeW ceW GlheVe ngDee, Gmekes oes
npeej meeiejeshece kee en Glke= keeue eehle neslee nw~
e#egoMe&ve kes #eeesheMece kee en keeue kene ieee nw~ Gheeesie keer Dehes#ee lees e#egoMe&ve kee peIeve Je
Glke=keeue Devleceg&ntle& cee$e ner nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 172 mes 176

DeLe oMe&veceeie&CeeefOekeej: / 183

SJeb eLecemLeues e#ego&Me&veJeleeb efmLeefleefveheCelJesve met$e$eeb ieleced ~


FoeveeR Dee#ego&Me&veJeleeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

DeekeKegobmeCeer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~172~~


DeCeeefoDees DeheppeJeefmeoes~~173~~
DeCeeefoDees meheppeJeefmeoes~~174~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-DeYeJepeerJeeved DeYeJemeceYeJepeerJeeved Jee eleerleee#ego&Me&efveve Deveeevevlee,
Dee#ego&Me&ve#eeesheMecejefnleemLeeveecevegheuebYeeled~ Deveeefomeevlee efveeesve efmeeceeveYeJepeerJeeved eleerle
S<e efveoxMe ke=le~ Dee#ego&Me&veme meeefolJeb veeefmle, kesJeueoMe&veeled Dee#ego&Me&veceeieleeceYeeJeeled~
SJeb efleeremLeues Dee#ego&Me&veJeleeb keeuekeLevecegKelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee DeJeefOeoMe&ve-kesJeueoMe&veJeleeb keeueeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

DeesefOeobmeCeer DeesefOeCeeCeerYebiees~~175~~
kesJeueobmeCeer kesJeueCeeCeerYebiees~~176~~
efmeebleefeleeceefCeerkee-DeJeefOeoMe&veJeleeb SkepeerJeehes#eee peIevesve Debleceg&ntle, Glke<exCe meeefOeke<ed<eefmeeiejeshecekeeuees ueYeles~ kesJeueoMe&efveveeb YeieJeleeb peIevesveevleceg&ntle, Glke<exCe osMeesvehetJe&keesefeceeCeefceefle %eeleJeced~

Fme ekeej eLece mLeue ceW e#egoM&ve Jeeues peerJeeW keer efmLeefle efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Dee#egoMe&veer peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleerCe& nesles nQmet$eeLe&-

peerJe Dee#egoMe&veer efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~172~~


peerJe Deveeefo Devevle keeue leke Dee#egoMe&veer jnles nQ~~173~~
peerJe Deveeefo meevle keeue leke Dee#egoMe&veer jnles nQ~~174~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeYeJe peerJe DeLeJee DeYeJe kes meceeve YeJe peerJe (otjevegotj YeJe) keer
Dehes#ee Dee#egoMe&veer Deveeefo-Devevle nesles nQ, keeeWefke Dee#egoMe&ve kes #eeesheMece mes jefnle emLe peerJeeW kee
DeYeeJe heeee peelee nw~ Deveeefo-meevle efveee mes efme nesves Jeeues YeJe peerJe keer Dehes#ee en efveoxMe efkeee ieee nw~
Dee#egoMe&ve kes meeefohevee veneR neslee nw, keeeWefke kesJeueoMe&ve mes Dee#egoMe&ve ceW Deeves Jeeues peerJeeW kee DeYeeJe nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW Dee#egoMe&veer peerJeeW kee keeue keLeve kejves keer cegKelee Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye DeJeefOe oMe&ve Deewj kesJeueoMe&ve Jeeues peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

DeJeefOeoMe&veer peerJeeW keer keeueeheCee DeJeefOe%eeveer peerJeeW kes meceeve nesleer nw~~175~~
kesJeueoMe&veer YeieJevleeW keer keeueeheCee kesJeue%eeveer YeieJevleeW kes meceeve nw~~176~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeJeefOeoMe&ve Jeeues peerJeeW kee keeue Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes
Devleceg&ntle& nw, Glke= mes keg DeefOeke eeme" meeiejeshece keeue neslee nw~ kesJeueoMe&veer YeieJevleeW kee peIeve
keeue Devleceg&ntle& nw, Glke= mes Gvekee keeue keg kece hetJe&keesefJe<e& eceeCe peevevee eeefnS~

184 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 177 mes 178

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb le=leeremLeues DeJeefOeoMe&vekesJeueoMe&veJeleeb keeuekeLevelJesve met$eeb ieleced~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee keeueevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=leefmeebleefebleeceefCeerkeeeeb oMe&veceeie&Ceeveece
veJeceesefOekeej meceehle~

DeLe uesMeeceeie&CeeefOekeej:
DeLe eYeecevlejmLeueeYeeb <edmet$ew uesMeeceeie&Ceeveece oMeceesefOekeej eejYeles~ le$e eLecemLeues
ef$ekeeMegYeuesMeeveeced keeuekeLevecegKelJesve uesmmeeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb efleeremLeues ef$ekeMegYeuesMeeefmLeeflekeLeveekeejsCe lesGuesefmmee- Fleeefovee $eerefCe met$eeefCe Fefle mecegoeeheeleefvekee~
FoeveeR ke=<CeeefouesMeeveeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

uesmmeeCegJeeosCe efkeCnuesefmmee-Ceerueuesefmmee-keeGuesefmmeee kesJeefejb


keeueeoes neWefle ?~~177~~
penCCesCe Debleescegngeb~~178~~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW DeJeefOeoMe&ve Deewj kesJeueoMe&ve Jeeues peerJeeW kee keeue keLeve kejves Jeeues oes met$e
hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebbLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
keeueevegiece veeceke ekejCe ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW oMe&veceeie&Cee veece kee veJeceeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe uesMeeceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye oes DevlejmLeueeW ceW n met$eeW kes eje uesMeeceeie&Cee veece kee oMeJeeB DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW
mes eLece mLeue ceW leerve DeMegYe uesMeeDeeW kes keeue keLeve keer cegKelee mes uesmmeeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ,
Gmekes heeeled efleere mLeue ceW leerve MegYe uesMeeDeeW keer efmLeefle kee keLeve kejves Jeeues lesGuesefmmee Fleeefo leerve
met$e nQ~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye eneB ke=<Ceeefo uesMeeDeeW kee eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

uesMeeceeie&Ceevegmeej peerJe ke=<CeuesMee, veerueuesMee Je keeheesleuesMee Jeeues efkeleves


keeue leke jnles nQ ?~~177~~
peIeve mes Devleceg&ntle&keeue leke peerJe ke=<CeuesMee, veerueuesMee Je keeheesleuesMee
Jeeues jnles nQ~~178~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 179 mes 182

DeLe uesMeeceeie&CeeefOekeej: / 185

GkekemmesCe leseerme-meeejme-meemeeiejesJeceeefCe meeefojseeefCe~~179~~


efmeebleefebleeceefCeerkee-Deveefhe&leuesMeeee DeefJeeee Deefhe&leuesMeeceeiele meJe&peIevecevleceg&ntle efmLelJee
DeefJeuesMeevlejb ielemleme peIevekeeue keefLele~ Glke<exCe eflee&#eg ceveg<es<eg Jee ke=<Ce-veerue-keeheesleuesMeeefYe
meJeexlke=cevleceg&ntle efmLelJee hegve $eeefm$ebMeled-mehleoMe-mehlemeeiejesheceeegefmLeeflekes<eg veejkes<eg Glhee ke=<CeveeruekeeheesleuesMeeefYe men mJemJeelceve DeeegefmLeefleb efmLelJee leees efveie&leevleceg&ntle&keeueb leeefYeewJe uesMeeefYe
ieceefelJee DeefJeuesMeevlejb ieleme eYeecevleceg&ntlee&Yeeb meceefOeke$eeefm$ebMeled-mehleoMe-mehlemeeiejeshececee$eef$ekeuesMeekeeueesheuebYeeled~
SJeb eLecemLeues ke=<CeeeMegYeuesMeekeeueeefleheeovelJesve met$e$eeb ieleb~
DeOegvee lespeesuesMeeefoMegYeuesMeeefmLeefleeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

lesGuesefmmee-hecceuesefmmee-megkekeuesefmmeee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~180~~


penCCesCe Debleescegngeb~~181~~
GkekemmesCe yes-Deejme-leseerme-meeiejesJeceeefCe meeefojseeefCe~~182~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-lespees-hee-MegkeueuesMeeefYe meJeexlke=cevleceg&ntle&cee$eb efmLelJee hegve eLeeecesCe

Glke= mes keg DeefOeke lesleerme meeiej, keg DeefOeke meejn meeiej Je keg DeefOeke
meele meeiejeshece keeue leke peerJe ke=<Ce veerue Je keeheesle uesMee Jeeues jnles nQ~~179~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeefJeJeef#ele DeefJe uesMee mes efJeJeef#ele uesMee ceW Deekej meyemes
kece Devleceg&ntle& keeue leke jnkej Deve DeefJe uesMee ceW peeves Jeeues peerJe kes Ge uesMeeDeeW kee
peIevekeeue eehle neslee nw~ Glke= mes efleeeeW ee ceveg<eeW ceW ke=<Ce, veerue Je keeheesleuesMee meefnle meyemes
DeefOeke Devleceg&ntle& keeue jnkej efhej lesleerme, meejn Je meele meeiejeshece Deeeg efmLeef le Jeeues veejefkeeeW ceW
GlheVe neskej ke=<Ce, veerue Je keeheesle uesMeeDeeW kes meeLe Deheveer-Deheveer Deeeg efmLeef le eceeCe keeue leke
jnkej JeneB mes efvekeuekej Devleceg&ntle& keeue GvneR uesMeeDeeW meefnle Jeleerle efkeee, JeneB Deve DeefJe
uesMee ceW iees ngS peerJe kes Ge leerve uesMeeDeeW kee oes Devleceg&ntle& meefnle eceMe: lesleerme, meejn Je meele
meeiejesheceeceeCe keeue heeee peelee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW ke=<Ce Deeefo DeMegYe uesMeeDeeW kee keLeve kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye lespeesuesMee Deeefo MegYe uesMeeDeeW keer efmLeefle kee eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe heerleuesMee, heeuesMee Je MegkeueuesMee Jeeues efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~180~~
peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe heerle, hee Je Megkeue uesMee Jeeues jnles nQ~~181~~
Glke= mes keg DeefOeke oes meeiej, keg DeefOeke De"ejn meeiej Je keg DeefOeke lesleerme
meeiejeshece keeue leke peerJe eceMe: heerle, hee Je Megkeue uesMee Jeeues jnles nQ~~182~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-lespe (heerle), hee Deewj Megkeue uesMeeDeeW meefnle meJeexlke= Devleceg&ntle&cee$e

186 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 183

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meeOe&e-meeOee&eoMe-$eeefm$ebMeledmeeiejesheceeeg efmLeeflekes<eg osJes<etlheeeJeefmLeleuesMeeefYemJekemJekeeeg efmLeeflecevegheeue lee eglJeevleceg&ntle&keeueb leeefYeewJe uesMeeefYe efmLelJee DeefJeuesMeevlejb ieleme mJekemJekeeslke=keeue
GheueYeles ~
SJeb efleeremLeues MegYeuesMeeefmLeeflekeLevecegKelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee keeueevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb }sMeeceeie&Ceeveece
oMeceesefOekeej meceehle~

DeLe YeJelJeceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueesve hebeefYe met$ew YeJeceeie&Ceeveece SkeeoMeesefOekeej keLeles ~ le$e leeJeleLecemLeues
YeJepeerJeeveeb keeuekeLevecegKelJesve YeefJeeeCegJeeosCe Fleeefo met$e$eebb~ lele hejb efleeremLeues DeYeJeeveeb
efmLeefleefveheCelJesve DeYeefJee- Fleeefo met$eeefceefle heeleefvekee YeJeefle~
FoeveeR YeJeceeie&Ceeeeb YeJepeerJekeeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

YeefJeeeCegJeeosCe YeJeefmeefee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~183~~


keeue leke jnkej hegve: eLeeece mes {eF& npeej, mee{s De"ejn meeiej Je lesleerme meeiejeshece DeeegefmLeefle Jeeues osJeeW
ceW GlheVe ngDee, JeneB DeJeefmLele uesMeeDeeW meefnle Deheveer-Deheveer DeeegefmLeefle kees Jeleerle kejkes JeneB mes egle
neskej Devleceg&ntle& keeue leke GvneR uesMeeDeeW meefnle jnkej Deve DeefJe uesMee ceW iees ngS peerJe kes Ge
uesMeeDeeW kee Dehevee-Dehevee Glke= keeue eehle nes peelee nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW MegYe uesMeeDeeWs kee keLeve kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
keeueevegiece ekejCe ceW ieefCeveer Deeefe&kee %eeveceleer ceeleepeer efJejefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW uesMeeceeie&Cee veece kee oMeJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe YeJelJeceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye oes mLeueeWs ceW heeBe met$eeW kes eje YeJeceeie&Cee veece kee ieejnJeeB DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes
eLece mLeue ceW YeJe peerJeeW kes keeue keLeve keer cegKelee Jeeues YeefJeeeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e kenWies~ hegve:
efleere mLeue ceW DeYeJe peerJeeW keer efmLeefle kee efveheCe kejves nsleg DeYeefJee Fleeefo oes met$eeW kees kenWies~ en
met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye YeJeceeie&Cee ceW YeJe peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

YeJeceeie&Ceevegmeej peerJe YeJeefmeefke efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~183~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 184, 185

DeLe YeJelJeceeie&CeeefOekeej: / 187

DeCeeefoDees meheppeJeefmeoes~~184~~
meeefoDees meheppeJeefmeoes~~185~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-YeJepeerJee Deveeoe meevlee:, DeveeefomJehesCeeieleme YeJeYeeJemeeeesefieejcemecees efJeveeMeesheuebYeeled~
keefeoen-DeYeJemeceeveesefhe YeJepeerJeesefmle Fefle Deveeefo Devevlees YeJeYeeJe efkeVe eefhele ?
Deeeee& meceeOees-vewleod JeeJeb, le$e-YeJelJes DeefJeveeMeMeesjYeeJeeled~ eeheveeefoleesvevlekeeuehee&vleb
efmLeeflemeefnlee YeJepeerJee mebefle, lee&efhe les<eg MeefehesCe mebmeejefJeveeMeme mebYeeJeveeefmle, ve eeefJeveeMeme~
De$e YeJelJeMeesjsJeeefOekeejes ve e Jeesefjefle keLeb %eeeles ?
Deveeefomeevlemet$emeeveLeeveghehees~ DevesvewJe %eeeles$e YeJelJeMeesjsJeeefOekeejes ve e Jeesefjefle~
meeoe meevleee YeJepeerJee mebefle~
keefeoeMebkeles-DeYeJees YeJelJeb ve ieefle, YeJeeYeJeYeeJeeesjlevleeYeeJeeefleie=nerleeesjskeeefOekejCelJeefJejesOeeled~ ve efmees YeJees YeJeefle, veeMes<eeeJeeCeeb hegvelheefeefJejesOeeled~ lemceeled YeJeYeeJees ve meeefoefjefle ?
Deeeee&: meceeoOeeefle-vew<e oes<e:, heee&eeefLe&keveeehes#eee keLebefeled YeJepeerJee: meeoe: meevlee: efmeeefvle~

peerJe Deveeefo meevle keeue leke YeJeefmeefke jnles nQ~~184~~


peerJe meeefo meevle keeue leke YeJeefmeefke jnles nQ~~185~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-YeJe peerJe Deveeefo-meevle nesles nQ, keeeWefke DeveeefomJehe mes DeeS ngS
YeJeYeeJe kee DeeesefiekesJeueer kes Deefvlece mecee ceW efJeveeMe heeee peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-DeYeJe kes meceeve Yeer lees YeJe peerJe neslee nw, FmeefueS YeJeYeeJe kees
Deveeefo Devevle keeeW veneR eheCe efkeee ?
leye Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee, veneR kenvee eeefnS, keeeWefke YeJe ceW DeefJeveeMe Meefe kee
DeYeeJe nw~ DeLee&led eeefhe Deveeefo mes Devevle keeue leke jnves Jeeues YeJe peerJe nQ lees mener, hej GveceW Meefehe
mes lees mebmeej efJeveeMe keer mebYeeJevee nw, DeefJeveeMe keer mebYeeJevee veneR nesleer~
Mebkee-eneB YeJelJeMeefe kee ner DeefOekeej nw, Gmekeer Jeefe kee DeefOekeej veneR, en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-YeJelJe kees Deveeefo-meevle kenves Jeeues met$e keer DeveLee Gheheefe veneR yeve mekeleer, Fmeer mes
peevee peelee nw efke eneB YeJelJe Meefe mes DeefYeeee nw ve efke Jen Jeehe nw~
YeJepeerJe meeefo Deewj meevle nesles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw ef ke-DeYeJe peerJe YeJelJe kees eehle veneR neslee nw, keeeWe fke YeJe
Deew j DeYeJe YeeJe Ske-otm ejs kes DelevleeYeeJe kees OeejCe kejves Jeeues nesl es nQ, Fmeef ueS Gvekee Ske
Deef OekejCe ceW jnvee efJe nw~ efme YeJe veneR nesles nQ, ke eeWefk e efp eve peerJeeW kes mecemle kecee&eJe ve
nes iees nQ Gvekes Gve kecee&eJeeW keer heg ve: Glheefe nesves ceW ef JejesOe Deelee nw~ Dele: YeJeYeeJe meeefo veneR
nes mekelee ?
leye Deeeee& meceeOeeve kejles nQ efke-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke heee&eeefLe&ke vee keer Dehes#ee
YeJepeerJe keLebefeled meeefo-meevle efme nesles nQ~

188 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 186, 187

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Geb e eerJeerjmesveeeee&sCe OeJeueeerkeeeebheppeJeefeCeeeJeuebyeCeeoes Dehheef[JeCCes meccees DeCeeefo-DeCeblees YeefJeeYeeJees Debleeoeromebmeejeoes,


heef[JeCCes meccees DeCCees YeefJeeYeeJees GhheppeF heesiieueheefjemme DecesemebmeejeJeeCeeoes~ SJeb meceTCeogmeceTCeeefoGJeheesiieueheefjemebmeejeCeb peerJeeCeb hegOe hegOe YeefJeeYeeJees JeeJJees~ leoes efmeb YeefJeeeCeb
meeefo-meebleeefceefo1~~
SJeb eLecemLeues YeJepeerJeeveeb keeueeefleheeovelJesve met$e$eeb ieleced~
FoeveeR DeYeJeeveeb keeueefveheCeee met$eeceJeleee&les-

DeYeefJeeefmeefee kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~186~~


DeCeeefoDees DeheppeJeefmeoes~~187~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-DeYeJepeerJee Deveeevevlee mebefle~ SkepeerJeehes#eeeefhe leme keeueesveeefo Deveble SJe~
DeYeJeYeeJees veece Je_peveheee&e, lesveeme efJeveeMesve YeefJeleJeceveLee JelJeemebieeled Fefle esled ?
YeJeleg veece Je_peveheee&eeseb, ve e Je_peveheee&eme meJe&me efJeveeMesve YeefJeleJeefceefle efveeceesefmle,
SkeevleJeeoemebieeled~ ve e ve efJeveMeefle Fefle Jeb YeJeefle, GlheeoOeewJe-Yebiemebieleme JeYeeJeeYegheieceeled~

eer Jeerjmesveeeee& ves OeJeuee erkee ceW kene nwheee&eeefLe&ke vee kes DeJeuecyeve mes peye leke mecekelJe enCe veneR efkeee, leye leke peerJe kee YeJeYeeJe
Deveeefo-Devevlehe nw, keeeWefke Gmekee mebmeej Devlejefnle nw~ efkevleg mecekelJe kes enCe kej uesves hej Deve ner
YeJeYeeJe GlheVe nes peelee nw, keeeWefke mecekelJe GlheVe nes peeves hej efhej Gmekes kesJeue DeOe&hegodieueheefjJele&vecee$e
keeue leke mebmeej kee DeJemLeeve jnlee nw~ Fmeer ekeej Ske mecee kece DeOe&hegodieueheefjJele&ve mebmeej Jeeues, oes
mecee kece GheeOe&hegodieueheefjJele&ve mebmeej Jeeues Deeefo peerJeeW kes he=Leked-he=Leked YeJeYeeJe kee keLeve kejvee
eeefnS~ Fme ekeej en efme nes peelee nw efke YeJe peerJe meeefo-meevle nesles nQ~
Fme ekeej eLece mLeue ceW YeJepeerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye DeYeJe peerJeeW kee keeue efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe DeYeJeefmeefke efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~186~~


peerJe Deveeefo-Devevle keeue leke DeYeJeefmeefke jnles nQ~~187~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeYeJe peerJe Deveeefo-Devevle nQ~ Ske peerJe keer Dehes#ee Yeer Gvekee keeue
Deveeefo-Devevle ner nw~
Mebkee-DeYeJe YeeJe peerJe keer Ske Jebpeveheee&e nw, FmeefueS Gmekee efJeveeMe nesvee eeefnS, veneR lees
DeYeJelJe kes Jeheves kee emebie Dee peeesiee ?
meceeOeeve-DeYeJeYeeJe peerJe keer Jebpeveheee&e Yeues ner nes, hej meYeer Jebpeveheee&e kee veeMe nes vee
eeefnS, Ssmee keesF& efveece veneR nw, keeeWefke Ssmee ceeveves mes SkeevleJeeo kee emebie Deelee nw~ Ssmee Yeer veneR nw efke
pees Jemleg efJeve veneR nesleer Jen Je nesleer nw, keeeWefke efpemeceW Glheeo, OeewJe Deewj Jee heees peeles nQ Gmes
1. <edKeb[eiece heg.-7, he=.-177~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 187

DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: / 189

leelhee&cesleled-YeJelJeb Je_peveheee&eesefmle leLeeefhe lemeevevlekeeuesveeefhe veeMees veeefmle~ SJeb Jeb meJe&keeueb


ketmLeb OegJecesJe Sleoefhe veeefmle~ efkebe Jeme ue#eCeb-GlheeoJeeOeewJeegeb meled1, hegvee meodJeue#eCeb2
DeleSJe DeYeJepeerJeeveeb mebmeejme efJeveeMees veeefmle, les<eeb mebleleb elegie&efle<eg heefjYeceCecesJe, Fefle %eelJee
Jeeb YeJee Demceekeb mebmeejesOegvee mJeuhe SJe, Jeeb meceioMe&ve%eeveeeefj$emJeheef$ejlvesvewJe $ewueeskeemeeceepeb
ie=nerlegb me#ecee YeefJe<eece, SJeb efveefele jlve$eemeeOeveeeeb DeeceeoerYete mJeMegelceleJeb eefle#eCeb YeeJeveereb
YeJeef Fefle ~
SJeb efleeremLeues DeYeJeeveeb keeueeefleheeovelJesve met$eeb ieleced ~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee keeueevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=leefmeebleefebleeceefCeerkeeeeb YeJelJeceeie&Ceeveece
SkeeoMeessefOekeej meceehle~

DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej:
DeLe hebeefYejvlejmLeuew <ees[Memet$ew mecekelJeceeie&Ceeveece eoMeesefOekeej eejYeles ~ lelemleeJeled
eLecemLeues meeceevesve mecekelJeceeie&Ceeeeb keeuekeLeveecegKesve mecceee Fleeefovee $eerefCe met$eeefCe~ lele
hejb efleeremLeues #eeefekemecekelJeefmLeefleeefleheeovelJesve KeFe Fleeefomet$e$eeb~ lelheeeled le=leeremLeues

Jehe mes mJeerkeej efkeee ieee nw~


leelhee& en nw efke-YeJelJe YeeJe eeefhe Jeeveheee&e nw efhej Yeer Gmekee Devevlekeeue mes Yeer efJeveeMe
veneR neslee nw~ Fme ekeej Je meJe&keeue ketmLe OegJe ner nw, Ssmee Yeer veneR kene pee mekelee nw, keeeWefke Je kee
ue#eCe-Glheeo-Jee-OeewJe mes ege meled neslee nw Deewj hegve: Je kee ue#eCe meled nw~
DeleSJe DeYeJe peerJeeW kes mebmeej kee efJeveeMe veneR neslee nw, Gvekee eejeW ieefleeeW ceW meowJe heefjYeceCe neslee
jnlee nw Ssmee peevekej nce ueesie YeJe nQ nceeje mebmeej Deye Deuhe ner nw, nce meceioMe&ve%eeveeeefj$emJehe
leerve jlveeW mes ner leerveeW ueeskeeW kee meeceepe eehle kejves ceW me#ece neWies, Ssmee efveefele kejkes jlve$ee keer meeOevee
ceW eceeojefnle neskej Deheves MegelcelelJe keer eefle#eCe YeeJevee nce meYeer kees Yeeveer eeefnS~
Fme ekeej efleere mLeue ceW DeYeJe peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
keeueevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
YeJelJeceeie&Cee veecekee ieejnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe mecekelJeceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye heeBe Devlej mLeueeW ceW meesuen met$eeW kes eje mecekelJe ceeie&Cee veece kee yeejnJeeB DeefOekeej eejbYe nes
jne nw~ GveceW mes eLece mLeue ceW meeceeve mes mecekelJeceeie&Cee ceW keeue keLeve keer cegKelee Jeeues mecceee
Fleeefo leerve met$e kenWies~ Gmekes yeeo efleere mLeue ceW #eeefeke mecekelJe keer efmLeefle kee eefleheeove kejves nsleg
1-2. lelJeeLe&met$e De.-5, met$e mebKee 30-29~

190 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 188 mes 190

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Jesokemeceierveeb keeueefveheCelJesve Jesoie Fleeefomet$e$eeb~ leoveblejb elegLe&mLeues GheMecemeceierveeb


meceeficeLeeerveeb e keeueeheCelJesve GJemece Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb hebecemLeues meemeeoveeveeb
efceLeeerveeb e keeueeheCelJesve meemeCe Fleeefomet$eelegeb Fefle mecegoeeheeleefvekee~
FoeveeR mecekelJeceeie&Ceeeeb keeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

mecceeeCegJeeosCe mecceeFer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~188~~


penCCesCe Debleescegngeb~~189~~
GkekemmesCe eJeefmeeiejesJeceeefCe meeefojseeefCe~~190~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-e keefeod yengMe mecekelJeheee&esCe heefjCele efceLeeer peerJe mecekelJeb
ielJee peIevecevleceg&ntle efmLelJee efceLeelJeb iele lemew<e peIevekeeue GheueYeles ~ keefeled peerJe $eerCeefhe
kejCeeefve ke=lJee eLecemecekelJeb ie=nerlJeevleceg&ntle efmLelJee JesokemecekelJeb eeflehee le$e efleme=efYe hetJe&keesefefYe
meceefOeke-efelJeeeEjMelmeeiejesheceeefCe ieceefelJee #eeefekemecekelJeb eefleehe elegeJf eMeefle meeiejesheceeegefmLeeflekes<eg
osJes<etlhee hegve hetJe&keesef-DeeegefmLeeflekes<eg ceveg<es<etlheeeJemeevesyebOekelJeb ielemlemeeslke=keeuees ueYeles meeeflejskeb
<ed<eefmeeiejeceeCeefceefle~
SJeb eLecemLeues meeceevemeceierveeb keeueeheCelJesve met$e$eeb ieleb~

KeFe Fleeefo leerve met$e nQ~ lelheeeled le=leere mLeue ceW Jesoke meceief peerJeeW kee keeue efveheCe kejves nsleg
Jesoie Fleeefo leerve met$e nQ~ leoveblej elegLe& mLeue ceW GheMecemeceief peerJeeW kee SJeb meceeficeLeeef peerJeeW
kee keeue eheCe kejves Jeeues GJemece Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes heeeled hebece mLeue ceW meemeeovemeceief
Deewj efceLeeef peerJeeW kee keeue eheCe kejves nsleg meemeCe Fleeefo eej met$e nQ~ Fme ekeej met$eeW keer
mecegoeeheeleefvekee ngF& nw~
Deye mecekelJeceeie&Cee ceW keeue kee eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle efkees pee jns nQmet$eeLe&-

mecekelJeceeie&Ceevegmeej peerJe meceief efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~188~~


peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe meceief jnles nQ~~189~~
Glke= mes keg DeefOeke eeme" meeiejeshece keeue leke peerJe meceief jnles nQ~~190~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpemeves Deveske yeej mecekelJe heee&e eehle kej ueer nw Ssmes efceLeeef
peerJe kes mecekelJe kees eehlekej peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke jnkej efceLeelJe ceW peeves hej meceioMe&ve kee
Devleceg&ntle& keeue eehle nes peelee nw~
efkemeer peerJe ves leerveeW ner kejCe kejkes eLece mecekelJe enCe efkeee Deewj JeneB Devleceg&ntle& keeue leke jnkej
JesokemecekelJe kees OeejCe kej efueee~ JeneB leerve hetJe& keesef DeefOeke yeeueerme meeiejeshecekeeue Jeleerle kejkes
#eeefekemecekelJe mLeeefhele efkeee Deewj eewyeerme meeiejeshece DeeegefmLeefle Jeeues osJeeW ceW GlheVe ngDee~ Fmekes heeeled
hetJe&keesef Deeeg efmLeefle Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe neskej Deeeg kes Devle mecee ceW DeyebOeke YeeJe eehle kej efueee~ Ssmes
peerJe kes meceioMe&ve kee keg DeefOeke (eej hetJe&keesef DeefOeke) eeme" meeiejesheceeceeCe keeue eehle nes peelee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW meeceeve meceief peerJeeW kee keeueefveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 191 mes 195 DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: / 191
mebeefle #eeefekemeceierveeb keeuekeLeveee met$e$eeceJeleee&les-

KeFemecceeFer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~191~~


penCCesCe Debleescegngeb~~192~~
GkekemmesCe leseermemeeiejesJeceeefCe meeefojseeefCe~~193~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-JesokemeceispeeaJeme oMe&veceesnveereb #eheefelJee #eeefekemecekelJeb eeflehee
peIevekeeuesveeyebOekelJeb ieleme leogheuebYeeled~
Glke<exCe-elegefJeMeefleeke=eflemeeeke meceiefoxJees veejkees Jee hetJe&keeseeeg<kecegve<es<eg GlheVe, ieYee&eJe<ee&Ceecevleceg&ntlee&YeefOekeeveeb Gheefj #eeefekeb eefleehe osMeesvehetJe&keesefeceeCeb efmLelJee $eeefm$ebMeoeegefmLeefleosJes<etlhee hegve hetJe&keesee efmLeeflecegve<es<etlheeevleceg&ntlee&JeMes<es mebmeejsyebOeYeeJeb iele, leme ef-Debleceg&ntlee&efOekeeJe<eexCeefhetJe&keesefefYe meeefOeke$eeefm$ebMelmeeiejesheceeCeecegheueYeles~
SJeb efleeremLeues #eeefekemeceierveeb keeueefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
Jesokemeceierveeb keeueefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

JesoiemecceeFer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~194~~


penCCesCe Debleescegngeb~~195~~
Deye #eeefekemeceief peerJeeW kee keeue keLeve kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe #eeefekemeceief efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~191~~


peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe #eeefekemeceief jnles nQ~~192~~
Glke= mes keg DeefOeke lesleerme meeiejesheceeceeCekeeue leke peerJe #eeefekemeceief
jnles nQ~~193~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Jesokemeceief peerJe kes oMe&veceesnveere kee #eheCe kejkes #eeefekemecekelJe
kees GlheVe kej peIevekeeue mes DeyebOeke YeeJe kees eehle nesves hej Devleceg&ntle& keeue heeee peelee nw~
Glke= mes-peye eewyeerme keceeX keer meee Jeeuee meceief osJe ee veejkeer hetJe&keesef Deeeg Jeeuesceveg<eeW ceW GlheVe
neskej ieYe& mes Dee" Je<e& Je Devleceg&ntle& DeefOeke nes peeves hej #eeefekemecekelJe keesmLeeefhele kejlee nw Deewj keg kece hetJe&keesef
leke jnkej lesleerme meeiejeshece keer Deeeg efmLeefle Jeeues osJeeW ceW GlheVe neskej hegve: ehtJe&keesef Deeeg efmLeefle Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe
ngDee, JeneB Devleceg&ntle&cee$e mebmeejkeeue kes DeJeMes<e jnves hej DeyebOeke YeeJe kees eehle nes peeleenw, leye Gmekes #eeefekemecekelJe
kee keeue oes Devleceg&ntle& mes DeefOeke Dee" Je<e& kece oes hetJe&keesef meefnle lesleerme meeiejesheceeceeCe heeee peelee nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW #eeefeke meceief peerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Jesoke meceief peerJeeW kee keeue efveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe Jesokemeceief efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~194~~


peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe Jesokemeceief jnles nQ~~195~~

192 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 196 mes 199

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GkekemmesCe eJeefmeeiejesJeceeefCe~~196~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-cees#eceeie& efceLeeef mecekelJeb ie=nerlJee peIevecevleceg&ntle efmLelJee efceLeelJeb
ielemleme SleodpeIevekeeue GheueYeles~
Glke<exCe-GheMecemecekelJeeled JesokemecekelJeb eeflehee Mes<eYegpeceevee-eg<kesveesveeEJeMeeflemeeiejeshecee-eg<keefmLeeflekes<eg
osJes<etlhee lelees ceveg<es<eg Glhee hegve ceveg<eeeg<kes<eg TveeefJebMeefle-meeiejesheceeeg<kes<eg osJes<eg Glhee hegvees ceveg<eieefleb ielJee
Yegpeceeveceveg<eeeg<kesve oMe&veceesn#eheCeheeleYeg#eceeCe-ceveg<eeeg<kesve e vetveelegefJeMeefle meeiejesheceeeg<keefmLeeflekes<eg
osJes<etlhee ceveg<eieefleceeiele le$e JesokemecekelJe-keeueesvleceg&ntle&cee$eesefmle Fefle oMe&veceesn#eheCeb eefleehe ke=lekejCeerees
YetlJee ke=lekejCeereejcemecees efmLeleme <ed<eefmeeiejeshececee$ekeeue GheueYeles~
SJeb le=leeremLeues Jesokemeceierveeb keeueefveheCelJesve met$e$eeb ieleced~
DeOegvee GheMecemeceierveeb meceeficeLeeerveeb e keeueefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

GJemecemecceeefoer mecceeefceeefoer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~197~~


penCCesCe Debleescegngeb~~198~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~199~~
Glke= mes eeme" meeiejeshecekeeue leke peerJe Jesokemeceief jnles nQ~~196~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpemeves cees#eceeie& osKe efueee nw, Ssmes efceLeeef peerJe kes, mecekelJe enCe
kejkes peIeve mes JeneB Devleceg&ntle& jnkej hegve: efceLeelJe ceW eues peeves hej JesokemecekelJe kee peIevekeeue
Devleceg&ntle& keeue eehle nes peelee nw~
Glke= mes-keesF& peerJe GheMecemecekelJe mes JesokemecekelJe kees eehle neskej Mes<e Yegpeceeve Deeeg mes kece
yeerme meeiejeshece DeeegefmLeefle Jeeues osJeeW ceW GlheVe ngDee~ efhej JeneB mes ceveg<eeW ceW GlheVe neskej hegve: ceveg<eeeg mes kece
yeeF&me meeiejeshece Deeeg efmLeefle Jeeues osJeeW ceW GlheVe ngDee~ hegve: JeneB mes ceveg<eieefle ceW peekej Yegpeceeve ceveg<eeeg mes
leLee oMe&veceesn kes #eheCe ceW efpelevee keeue ueievee mebYeJe nw, Gleves keeue eceeCe Deeies Yeesieer peeves Jeeueer ceveg<eeeg mes kece
eewyeerme meeiejeshece Deeeg efmLeefle Jeeues osJeeW ceW GlheVe ngDee~ JeneB mes hegve: ceveg<eieefle ceW Deekej JeneB JesokemecekelJekeeue
kes Devleceg&ntle& cee$e jnves hej oMe&veceesn kes #eheCe kees mLeeefhele kej ke=lekejCeere-ke=leke=leJesoke nes ieee~ Ssmes
ke=lekejCeere kes Debeflece mecee ceW efmLele peerJe kes JesokemecekelJe kee eeme" meeiejesheceeceeCe keeue heeee peelee nw~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW Jesokemeceief peerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye GheMecemeceief SJeb meceeficeLeeef peerJeeW kee keeue efveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe GheMecemeceief Je meceeficeLeeef efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~197~~


peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe GheMecemeceief Je meceeficeLeeef jnles
nQ~~198~~
Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke peerJe GheMecemeceief Je meceeficeLeeef< jnles
nQ~~199~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 200 mes 203 DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: / 193
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeod efceLeeefpeeaJe eLecemecekelJeb eeflehee <e[eJeefuekeeMes<es meemeeoveb
ielemleme leogheuebYeeled~ SJecesJe efceLeelJeeled JesokemecekelJeee meceeficeLeelJeb ielJee peIevekeeueb efmLelJee
iegCemLeeveevlejb ieleleme peIevekeeuees ueYeles~
FlLecesJe Glke<exCe GheMecemecekelJeme meceeficeLeelJeme eevleceg&ntle&cesJe~
SJeb elegLe&mLeues GheMecemeceief-meceeficeLeeefpeerJeees keeueefveheCelJesve met$e$eeb ieleced~
mebeefle meemeeove-efceLeeefpeerJeeveeb keeueeefleheeoveee met$eelegeceJeleee&les-

meemeCemecceeFer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~200~~


penCCesCe SemeceDees~~201~~
GkekemmesCe eJeefueeeDees~~202~~
efceeefoer ceefoDeCCeeCeerYebiees~~203~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-GheMecemecekelJekeeues SkemeceeeJeMes<es meemeeoveb ieleme meemeeoveiegCemLeeveme
SkemeceekeeueesheuebYeeled~ SkemeceeeoejYe eeJeoglke<exCe <e[eJeefuekee DeJeMes<ee mebefle, S<eeb ceOes eeJevle
GheMecemecekelJekeeueemleeJevleewJe meemeeoveiegCemLeeveefJekeuhee YeJeefvle~

efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& efceLeeef peerJe eLece mecekelJe kees eehle kej eLeceesheMecemecekelJe


kes keeue ceW n DeeJeueer Mes<e jnves hej meemeeove iegCemLeeve ceW peelee nw leye Gmekes GheMecemecekelJe kee
peIevekeeue Devleceg&ntle& heeee peelee nw~ Fmeer ekeej efceLeelJe mes ee Jesoke mecekelJe mes meceeficeLeelJe ceW
peekej Je peIevekeeue eceeCe JeneB jnkej Deve iegCemLeeve ceW peeves hej meceeficeLeelJe kee Devleceg&ntle&cee$e
peIeve keeue heeee peelee nw~
Fmeer ekeej Glke=he mes GheMecemecekelJe kee SJeb meceeficeLeelJe kee keeue Devleceg&ntle& ner neslee nw~
Fme ekeej elegLe& mLeue ceW GheMecemeceief Deewj meceeficeLeeef peerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues
leerve met$e hetCe& ngS~
Deye meemeeovemeceief SJeb efceLeeef peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

peerJe meemeeovemeceief efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~200~~


peIeve mes Ske mecee leke peerJe meemeeovemeceief jnles nQ~~201~~
Glke=< mes n DeeJeueer keeue leke peerJe meemeeovemeceief jnles nQ~~202~~
efceLeeef peerJeeW keer keeue eheCee ceefleDe%eeveer peerJeeW kes meceeve nw~~203~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-GheMece mecekelJe kes keeue ceW Ske mecee Mes<e jnves hej meemeeove
iegCemLeeve ceW peeves Jeeues peerJe kes meemeeove iegCemLeeve kee Ske mecee keeue heeee peelee nw~ Ske mecee mes eejbYe
kejkes DeefOeke mes DeefOeke n DeeJeefueeeW leke kee meemeeove iegCemLeeve kee Glke=keeue nw, Fme ceOe efpelevee
GheMecemecekelJe kee keeue nw, Glevee ner meemeeoveiegCemLeeve keeue kes efJekeuhe nesles nQ~

194 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 203

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keefeoen-e GheMecemecekelJekeeueb mebhetCe efmLele, me meemeeoveiegCemLeeveb ve eefleheeles Fefle keLeb


%eeeles ?
Deeeee& een-SlemceeosJe met$eeod %eeeles, Deeeee&hejbhejeieleesheosMeee1~
meemeeoveme Glke=keeue <e[eJeefuekee eceeCeb YeJeefle ~
efceLeelJeme Deveeevevleb Deveeefomeevleb meeefomeevleefceefle ef$eefJeOee efJekeuhee meefvle~ meeefomeevlekeeue:
peIevesveevleceg&ngle, Glke<exCe Ghee&hegueheefjJele&veeceeCeefceefle %eeleJeb~
leelhee&cesleled-mecekelJeceeie&Ceeeeb SkepeerJeehes#eee keeueme JeeKeeveb %eelJee cenlee eelvesve mecekelJekeeue
SJeeeeCeere~ efkebeGeb eercelmecevleYemJeeefceveeve mecekelJemeceb efkeef_el$ewkeeues ef$epeieleefhe ~
eseesesee efceLeelJe-meceb veeveevetYe=leeced2~~34~~
SJeb hebecemLeues meemeeoveefceLeelJekeeueefveheCelJesve elJeeefj met$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee keeueevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mecekelJeceeie&Ceeveece
eoMeessefOekeej meceehle~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-pees peerJe GheMecemecekelJe kes mebhetCe& keeue leke GheMecemecekelJe ceW
jnlee nw Jen meemeeove iegCemLeeve ceW veneR peelee, en kewmes peevee peelee nw ?
leye Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-Fmeer emlegle met$e mes ner leLee Deeeee& hejchejeiele GheosMe mes en yeele
peeveer peeleer nw~
meemeeovemecekelJe kee Glke= n DeeJeueer eceeCe neslee nw~
efceLeelJe kes Deveeefo-Devevle, Deveeefo-meevle, meeefo-meevle Fme ekeej leerve ekeej kes efJekeuhe nQ~ meeefomeevle keeue peIeve mes Devleceg&ntle& nw Deewj Glke= mes Ghee&hegodieueheefjJele&veeceeCe peevevee eeefnS~
leelhee& en nw efk e-mecekelJeceeie&Cee ceW Ske peerJe keer Dehes #ee keeue kee JeeKeeve peevekej
yengle eelve kejkes mecekelJe kes keeue kee ner Deeee uesvee eeefnS~ keeeWefke eer mecevleYe mJeeceer ves
kene Yeer nw MueeskeeLe&-leerveeW ueeskeeW ceW Deewj leerveeW keeueeW ceW mebmeejer eeefCeeeW kes efueS mecekelJe kes meceeve efnlekeejer
SJeb efceLeelJe kes meceeve keesF& Deefnlekeejer Jemleg veneR nw~
Fme lejn mes hebece mLeue ceW meemeeove SJeb efceLeelJe kee keeue efveheCe kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egke yebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
keeueevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
mecekelJeceeie&Cee veece kee yeejnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i
1. <edKeb[eiece heg.7, he=.182~ 2. jlvekejC[eeJekeeeej, Mueeske-34 ~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 204 mes 207

DeLe mebef%eceeie&CeeefOekeej: / 195

DeLe mebef%eceeie&CeeefOekeej:
DeLe eYeecevlejmLeueeYeeb <eef[dYe met$ew mebef%eceeie&CeeefOekeej keLeles~ le$e leeJeled eLecemLeues mebef%eveeb
keeuekeLevelJesve meefCCeeeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb efleeremLeues Demebef%epeerJeeveeb efmLeefleefveheCehejlJesve DemeCCeer Fleeefomet$e$eeb Fefle heeleefvekee~
mebeefle mebef%eceeie&Ceeeeb keeueefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

meefCCeeeCegJeeosCe meCCeer kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~204~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~205~~
GkekemmesCe meeiejesJecemeohegOeeb~~206~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeod peerJeesmebef%epeerJesYe efveie&le meb%eheee&hlekes<etlhee #egYeJeenCeeceeCekeeueb
efmLelJee Demebef%elJeb iele leme peIevekeeue GheueYeles~ Glke<exCe Demebef%eYe mebef%e<etlhee meeiejesheceMelehe=LekelJeb
le$ewJe heefjYece efveie&leme leogheuebYeeled~
SJeb eLecemLeues mebef%epeerJekeeuekeLevecegKelJesve met$e$eeb ieleced~
Demebef%epeerJeefmLeefleeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

DemeCCeer kesJeefejb keeueeoes neWsefle ?~~207~~


DeLe meb%eer ceeie&Cee DeefOekeej eejbYe
Deye oes DevlejmLeueeW ceW n met$eeW kes eje meb%eer ceeie&Cee veece kee DeefOekeej kene pee jne nw~ GveceW mes
eLece mLeue ceW meb%eer peerJeeW kee keeue keLeve kejves Jeeues meefCCeeeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes yeeo
efleere mLeue ceW Demeb%eer peerJeeW keer efmLeefle kee efveheCe kejves Jeeues DemeCCeer Fleeefo leerve met$e nQ~ en met$eeW
keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye meb%eerceeie&Cee ceW keeue kee efveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQ-

meb%eerceeie&Ceevegmeej peerJe efkeleves keeue leke meb%eer jnles nQ ?~~204~~


peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe keeue leke peerJe meb%eer jnles nQ~~205~~
Glke= mes meew meeiejeshecehe=LekelJeeceeCe keeue leke peerJe meb%eer jnles nQ~~206~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& peerJe Demeb%eer peerJeeW ceW mes efvekeuekej meb%eer Deheee&hlekeeW ceW GlheVe neskej
#egYeJe enCe eceeCe keeue leke JeneB jnkej hegve: Demeb%eer YeeJe kees eehle ngDee Gme peerJe kes peIeve keeue heeee peelee nw~
Glke= mes Demeb%eer peerJeeW ceW mes efvekeuekej pees mebef%eeeW ceW GlheVe nes, JeneR hej meew meeiejeshecehe=LekelJe eceeCe keeue leke jnkej
heefjYeceCe kejkes meb%eerheves mes efvekeueves Jeeues peerJe kes mebef%elJe kee meew meeiejeshecehe=LekelJeeceeCe Glke= keeue heeee peelee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW meb%eer peerJeeW kee keeue keLeve kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Demeb%eer peerJeeW keer efmLeefle kee eefleheeove kejves kes efueS leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe efkeleves keeue leke Demeb%eer jnles nQb ?~~207~~

196 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 208, 209

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~208~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~209~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megiecees Jele&les~ SkesefvepeerJeeoejYe Demebef%ehebesefvehee&vlee es
kesefeod peerJee les meJexmebef%eve SJe~ les DemebKeelehegueheefjJele&veeceeCecevevlekeeueceefhe le$ewJe heefjYeceefvle ve e
mebef%elJeb eehvegJeefvle, Slep%eelJee mebef%elJeb hebeWefelJeb ceveg<eheee&eb e mebeehe esve kesveeefhe ekeejsCe jlve$eecevegheeueveereb ve e eceeo kele&Je Fefle~
SJeb efleeremLeues Demebef%epeerJekeeuekeLevecegKelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee keeueevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mebef%eceeie&Ceeveece
$eeesoMeessefOekeej meceehle~

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueesve mehlemet$ew Deenejceeie&CeeveeceeefOekeej eejYeles~ le$e eLecemLeues DeenejkepeerJeeveeb
keeuekeLeveecegK esve DeenejeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb ~ lele hejb ef leer emLeues DeveenejkeeCeeb
efmLeefleefveheCelJesve DeCeeneje Fleeefomet$eelegeced Fefle mecegoeeheeleefvekee ~

peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe keeue leke peerJe Demeb%eer jnles nQ~~208~~


Glke= mes Devevlekeeue leke peerJe Demeb%eer jnles nQ, pees Devevlekeeue DemebKeele
hegodieueheefjJele&ve kes yejeyej nw~~209~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eeW kee DeLe& megiece nw~ Skesefve peerJe mes ueskej Demeb%eer hebesefve hee&vle
efpeleves Yeer peerJe nQ, Jes meYeer Demeb%eer ner nesles nQ~ Jes peerJe DemebKeele hegodieueheefjeJle&veeceeCe Devevlekeeue leke Yeer Gmeer heee&e
ceW YeceCe kejles jnles nQ Deewj meb%eerheves kees eehle veneR kej heeles nQ, Ssmee peevekej meb%eerhevee, heesefvelJe SJeb ceveg<eheee&e kees
eehle kejkes efpeme efkemeer Yeer ekeej mes jlve$ee kee Devegheeueve kejves ceW eceeo veneR kejvee eeefnS~
Fme lejn mes efleere mLeue ceW Demeb%eer peerJeeW kee keeue keLeve kejves keer cegKelee Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
keeueevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
meb%eerceeie&Cee veece kee lesjnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe Deenejceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye oes mLeueeW ceW meele met$eeW kes eje Deenejceeie&Cee veece kee DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes eLece
mLeue ceW Deenejke peerJeeW kee keeue keLeve kejves Jeeues DeenejeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes yeeo
efleere mLeue ceW Deveenejke peerJeeW keer efmLeefle kee efveheCe kejves Jeeues DeCeeneje Fleeefo eej met$e nQ~ Fme
ekeej met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 210 mes 214

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej: / 197

mebeefle Deenejceeie&Ceeeeb Deenejkekeeueeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

DeenejeCegJeeosCe Deeneje kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~210~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb eflemeceetCeb~~211~~
GkekemmesCe Debieguemme DemebKesppeefoYeeiees DemebKesppeemebKesppeeDees DeesmeefhheCeerGmmeefhheCeerDees~~212~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-peIevesve $eerved efJeeneved ke=lJee met#cewkesefves<etlhee elegLe&mecees Deenejer YetlJee
Yegpeceeveeeg<eb keoueerIeelesve IeeleefelJeeJemeeves efJeenb ke=lJee efveie&leme ef$emeceeesve#egYeJeenCecee$eenejkeeue
GheueYeles~ Glke<exCe efJeenb ke=lJee Deenejer YetlJeebieguemeemebKeeleYeeiecemebKeeleemebKeeleeJemeefhe&Ceer-Glmeefhe&Ceerkeeuecee$eb heefjYece ke=leefJeienme leogheuebbYeeled~
SJeb eLecemLeues DeenejkepeerJekeeueefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
mebeefle DeveenejpeerJeeveeb efmLeefleefveeeeLe met$eelegeceJeleee&les-

DeCeeneje kesJeefejb keeueeoes neWefle ?~~213~~


penCCesCesiemeceDees~~214~~
Deye Deenejceeie&Cee ceW Deenejke peerJeeW kee keeue eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Deenejceeie&Ceevegmeej peerJe Deenejke efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~210~~


peIeve mes leerve mecee nerve #egYeJeenCe eceeCe keeue leke peerJe Deenejke jnles
nQ~~211~~
Glke= mes DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer-Glmeefhe&Ceer keeue leke peerJe Deenejke
jnles nQ pees keeue Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie kes yejeyej nw~~212~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peIeve mes leerve cees[s ueskej met#ce Skesefve peerJeeW ceW GlheVe neskej eewLes
mecee ceW Deenejke neskej Yegpeceeve Deeeg kees keoueerIeele mes efVe kejkes Deble ceW efJeen kejkes efvekeueves Jeeues
peerJe kes leerve mecee kece #egYeJeenCeeceeCe Deenejkeeue heeee peelee nw~ Glke= mes efJeen kejkes Deenejke nes,
Debiegue kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer-Glmeefhe&Ceer keeue eceeCe heefjYeceCe kej
efJeen kejves Jeeues peerJe kes en Glke= keeue heeee peelee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW Deenejke peerJeeW kee keeue efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Deveenejke peerJeeW keer efmLeefle kee efveee kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peerJe Deveenejke efkeleves keeue leke jnles nQ ?~~213~~


peIeve mes Ske mecee leke peerJe Deveenejke jnles nQ~~214~~

198 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 215, 216

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GkekemmesCe efleefCCe meceee~~215~~


Debleescegngeb~~216~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ ef$eefJeenke=lepeerJes mecegodIeeleielemeeesefiekesJeefueefve Jee
leoglke=keeuees ueYeles~ DeeesefiekesJeefueveesveenejkemeevleceg&ntle&keeue GheueYeles~
keefeoen-S<ee keeueeheCee yebOekeeveeb peerJeeveeb keefLelee, ve eeeesieer YeieJeeved yebOeke, le$eeeJeeYeeJeeled~
ve eeve$eeveeneefjCees peerJemeevleceg&ntle&cee$e keeuees ueYeles~ lelees vesob met$eb Ieles Fefle esled ?
Deeeee& een-vew<e oes<e, DeIeeefleeleg<kekece&heguemkebOeeveeb ueeskecee$epeerJeeossMeeveeb eeveesveyebOecehes#eeeesefieveeceefhe yebOekelJeeYegheieceeled~
leefn& ceCegmmee DeyebOee efJe DeeflLe Fefle Slesve met$esCe men efJejesOees YeJesled ?
ve YeJesled, efkebe-eesieke<eeeeefoYees peeeceevevetleveyebOeeYeeJeb eleerle le$e met$es leLeesheosMeeled~
Deemeg ceeie&Ceemeg keeuekeLeveb %eelJee keeueme #eefCekelJeb efJeeee& DeefJeveeefMeDeveblekeeuemLeeefe-efmeheoeehlees
eelvees efJeOese, eme heome eMebmee hetJee&eeez meJe&Meem$es<eg ieereles~ leLeeefnpeeefleee&efle ve e$e e$e e ce=lees ce=legpe&je pepe&je~
peelee e$e ve kece&keeeIevee vees Jeeied pees JeeOee~~

Glke= mes leerve mecee leke peerJe Deveenejke jnles nQ~~215~~


Glke= mes Devleceg&ntle& keeue leke es peerJe Deveenejke jnles nQ~~216~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~ leerve cees[e uesves Jeeues peerJe kes DeLeJee
mecegodIeele kejves Jeeues meeesefiekesJeueer YeieJevleeW kes Deveenejkeheves kee Glke=keeue leerve mecee eceeCe heeee
peelee nw~ DeeesefiekesJeueer YeieJeeve kes Deveenejkeheves kee keeue Devleceg&ntle& heeee peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-en keeue eheCee yebOeke peerJeeW keer Dehes#ee keer ieF& nw efkevleg Deeesieer
YeieJeeve lees yebOekelee& veneR nesles, keeeWefke Gvekes keceeX kes DeeeJe kee DeYeeJe nw Deewj Deve$e keneR Deveenejer peerJe
kee Devleceg&ntle&eceeCe keeue heeee veneR peelee~ DeleSJe en Deveenejer kee Devleceg&ntle& eceeCe keeue Jeeuee met$eGveceW Ieefle
veneR neslee nw ?
leye Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke eej Ieeefleee keceeX kes hegodieuemkebOeeW kee Deewj ueeskeeceeCe peerJe eosMeeW kee hejmhej yebOeve osKekej Deeesieer efpeveeW kes Yeer yebOekele=&lJe
mJeerkeej efkeee nw~
Mebkee-Ssmee ceeveves hej ceveg<e DeyebOeke Yeer nesles nQ, Fme met$e kes meeLe efJejesOe Yeer Dee peeJesiee~
meceeOeeve-Ssmee veneR nesiee, keeeWefke Ge met$e ceW eesie Deewj ke<eee Deeefo mes GlheVe nesves Jeeues veJeerve
yebOe kes DeYeeJe keer Dehes#ee mes Deeesieer kesJeefueeeW ceW vetleve yebOe kes DeYeeJe kee GheosMe efkeee ieee nw~
Fve ceeie&CeeDeeW ceW keeue kee keLeve peevekej mecee kes #eefCekeheves kee efJeeej kejkes DeefJeveeMeer, Deveblekeeue
leke mLeeF& jnves Jeeues efmeheo keer eeefhle kes efueS eelve kejvee eeefnS, Ssmes Gme efmeheo keer eMebmee
hetJee&eeeeX ves meYeer MeeeeW ceW ieeF& nw~
eer heevebefo Deeeee& ves Yeer heevebefohebeefJebMeeflekee ebLe ceW kene nw-

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 216

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej: / 199

e$eelcewJe hejb ekeeefmle efJeMeob %eevewkecetefle&efJe&Yeg~


efveleb lelheoceeefelee efvehecee efmee meoe heevleg Je1~~
e$e peeeflepe&vce ve efJeeles-hegvepe&vce veeefmle, e$e e ce=legce=&le Deeegkece&efJeves meefle ce=leg mJeecesJe
ce=le meceehle hegvejeieceveb ve YeefJe<eefle~ e$e peje pepe&je peelee-Je=eJemLee Je=lJeb ielee efJevee Fefle
eeJeled~ e$e e kece&keeeIevee veeefmle-ve kece&Ceeb mebyebOe, ve e Mejerjme mebyebOeesef he le$e DeMejerjlJeb
SJe~ e$e ve JeeCeer ve pees ve JeeOee meefvle, Fcee MejerjeefelelJeeefoefle~ e$eelcee SJe hejb Glke=b kesJeueb
Jee ekeeefmle~ Demeew Deelcee %eevewkecetefle&-%eeveMejerjer,efJeYeg-Jeeheke $ewueeskees DeueeskeekeeMesefhe ve
eelceeosMew %eevejefMceefYejsJe~ leefVeleb heob Deeefelee GheceeJeleerlee efmehejcesefve: meoe Jees eg<ceekeb
meJex<eeb cece e heevleg-j#evleg~
SJeb efleeremLeues DeveenejeCeeb efmLeeflekeLevelJesve met$eelegeb ieleced~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee keeueevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb Deenejceeie&Ceeveeceelego&MeesefOekeej meceehle~
MueeskeeLe&&-peneB hej ve pevce nw, ve cejCe nw, ve peje nw, ve keceeX kee leLee Mejerj kee mebyebOe nw, ve JeeCeer
nw Deewj ve jesie nw leLee peneB hej efvece&ue%eeve kee OeejCe kejves Jeeuee eYeg Deelcee meoe ekeeMeceeve nw, Ssmes Gme
DeefJeveeMeer heo ceW jnves Jeeues Gheceejefnle (DeLee&led efpevekees efkemeer keer Ghecee ner veneR os mekeles Ssmes) efme
YeieJeeve cesjer j#ee kejs, DeLee&led Ssmes efmeeW keer ceQ MejCe ueslee ntB~
DeLee&led peneB peekej hegve: mebmeej ceW Deekej pevce veneR uesvee he[ lee nw, peneB ce=leg kee cejCe nes
egkee nw DeLee&led peneB Deeegkece& kee efJeveeMe nes peeves kes keejCe ce=leg mJeecesJe meceehle nes ieF& nw, Dele:
hegv ejeieceve veneR nes iee~ peneB peje-Je= eJemLee pepe&j nes ieF& nw -ve nes ieF& nw Ssmee DeefY eeee nw
Deewj peneB kece&keee keer Ievee veneR nw -keceeX kee meb yebOe ner veneR jn ieee nw SJeb Mejerj kee meby ebOe
cee$e Yeer ve nesves mes peneB DeMejerjer hevee eie nes ieee nw~ peneB ve JeeCeer nw, ve jesie nQ, ve Jeeef OeeeB nQ,
ke eeWefk e es meye eerpeW Mejer j kes Deeef ele nesleer nQ~ peneB cee$e Deelcee ner Glke= DeLeJee kesJeuehe mes
megM eesefY ele nes jne nw~ Ss mee Jen Deelcee %eevecet efle& he-%eeveMejer jer nw , efJeYeg -Jeeheke nw DeLee&led Jen
leerv eeW ueeskeeW ceW Deewj Deuees keekeeMe ceW Yeer Yeues ner DeelceeosMeeW kes he mes veneR efkevleg %eevejefMceeeW mes
Jeeheke nw~ Gme Deef Jeveej efvele heo kee Deeee eehle kejves Jeeues Ghecee jefnle efm e hejceser YeieJeeve
nceejer, legcnejer SJeb meYeer keer j#ee kejW~
Fme ekeej efleere mLeue ceW Deveenejke peerJeeW keer efmLeefle kee keLeve kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
keeueevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
Deenejceeie&Cee veece kee eewonJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i
1. heevebefohebeefJebMeeflekee Mueeske 109 he=. 47~ 2. Dee<ee{ Meg. efleeree~

200 / efleere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#eekeeue / met$e 216

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eer$e+<eYeosJepevcepeevleerceneceneslmeJeJe<ee&vleie&les Yeejleme jepeOeeveerefouueerceneveiejs meeolehegjeeces2


YeieJeeerLe&kejeerMeebefleveeLeefpevecebefojme efMeueeveeme De$emLe-YeJepeerJeeveeb meJe&efmeew mece=es Meevlees e
Yeteeefoefle keeceles ceee eerMeebefleveeLeheeoeypeees Jeboveeb keejb keejb YeefeYeeJesvesefle~

Fefle eerceodYeieJelheg<heovleYetleyeefueeCeerle<edKeb[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeb[s


SkepeerJeehes#eee keeueevegieces eerJeerjmesveeeee&ke=leOeJeueeerkeeecegKeveeveeebLeeOeejsCe
efJebMeefleleces Meleeyoew eLeceeeee&me eeefj$eeeJeleea eer MeebeflemeeiejiegJee&me
eLeceheeOeerMe eerJeerjmeeiejeeee&Jee&mleme efMe<ee-pecyeterhejeveeesefjkeeieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb
<ees[MeeefOekeefMelemet$ew keeueehekeeseb
efleerees ceneefOekeej meceehle~
eer $e+<eYeosJe pevcepeebleer ceneslmeJe Je<e& kes Devleie&le Yeejle keer jepeOeeveer efouueer ceneveiej ceW meeolehegj
veeceke keeueesveer ceW leerLekej YeieJeeve eer MeebefleveeLe efpevecebefoj kee efMeueeveeme eneB kes mecemle YeJe peerJeeW keer
meJe&efmeef, mece=ef Deewj Meebefle kes efueS nesJes, ener eerMeebefleveeLe YeieJeeve kes ejCe keceueeW keer YeefeYeeJehetJe&ke
Jebovee kejles ngS cesjer cebieuekeecevee nw~
YeeJeeLe&-6 pegueeF& 1997 ceW leovegmeej Dee<ee{ Megkeuee efleeree kees hetpe ieefCeveer eer %eeveceleer
ceeleepeer kes mebIe meeefVeOe ceW efouueer keer meeolehegj keeueesv eer ceW JeneB keer mechetCe& efoiecyej pew ve meceepe
kes eeueg YeeeW eje Gheeg& e efpevecebe foj kee efM eueeveeme mecheVe ngDee, Gmeer efove het pe ceeleepeer ves
<ed KeC[eiece erkee kes Ghejese ekejCe kees efueKeles ngS Deheveer ceb ieue YeeJevee Jee keer nw~ Jele&c eeve
ceW JeneB efpevecebefo j yevekej hetCe& nes egkee nw, pees efke YeJeelceeDeeW kes ef ueS ef ejkeeue leke meceioMe&ve
eeefhle kee efveefcee yevesiee~
Fme ekeej eerceeved YeieJeeve heg<heoble-Yetleyeueer eje eCeerle <edKeC[eiece ebLe kes #egkeyebOe
veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee keeueevegiece ceW eerJeerjmesveeeee&ke=le
OeJeuee erkee kees ecegKe kejkes veevee ebLeeW kes DeeOeej mes yeermeJeeR meoer kes
eLeceeeee& eeefj$eekeeleea eer MeebeflemeeiejiegJee& kes eLece heeOeerMe
eerJeerjmeeiejeeee&Jee& keer efMe<ee pecyeterhe jevee efvecee&Ce keer
esefjkee ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW oes meew meesuen met$eeW kes eje
keeue kee eheCe kejves Jeeuee en efleere
ceneefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 201

DeLe Devlejevegiecees le=leerees ceneefOekeej:


cebieueeejCeced
eerMeebefleveeLeceevece, leerLexMeb eeJeefle&veced~
Deblejevegieceb Je#es, vewjvlee&megKeehlees~~1~~
DeLe elego&MeeefOekeejw Skehe_eeMeoefOekeMelemet$ew SkepeerJeehes#eee Deblejevegieceveecele=leereesceneefOekeej
eejYeles~ le$e leeJeod ieefleceeie&Ceeeeb elegefm$ebMelmet$eeefCe mebefle~ Fefveceeie&Ceeeeb eoMe~ keeeceeie&Ceeeeb
eoMe~ eesieeefOekeejs SkeefJebMeefle~ Jesoceeie&CeeefOekeejs $eeesoMe~ ke<eeeeefOekeejs elJeeefj~ %eeveceeie&Ceeeeb
SkeeoMe~ mebeceeefOekeejs oMe~ oMe&veceeie&Ceeeeb mehle~ uesMeeeeb <ed~ YeJeceeie&Ceeeeb s~ mecekelJeceeie&Ceeeeb
veJe~ mebef%eceeie&Ceeeeb <ed~ Deenejceeie&Ceeeeb elJeeefj met$eeefCe Je#evles Fefle mecegoeeheeleefvekee metefelee YeJeefle~

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej:
De$eeefhe ielevegJeeosve elegefYe&jvlejmLeuew elegefm$beMelmet$eeefCe keLeefe<evles~ le$e leeJeled eLecemLeues vejkeieleew
veejkeeCeeb DevlejefveheCelJesve SiepeerJesCe Fleeefovee elJeeefj met$eeefCe~ lele hejb efleeremLeues eflejeeb
ceveg<eeCeeb eevlejeefleheeovelJesve efleefjkeKeieoerS Fleeefomet$e<edkeb~ lelheeeled le=leeremLeues YeJeveef$ekeosJeeveeb

DeLe Devlejevegiece veeceke le=leere ceneefOekeej eejbYe


cebieueeejCe
MueeskeeLe&-leerLekej Deewj eeJeleea heo meceefvJele eer MeebefleveeLe YeieJeeve kees vecemkeej kejkes Deye cesjs
eje efvejvlej-Meeele megKe keer eeefhle nsleg Devlejevegiece kee keLeve efkeee peeSiee~~1~~
Deye eewon DeefOekeejeW kes eje Ske meew FkeeeJeve (151) met$eeW ceW Ske peerJe keer Dehes#ee Devlejevegiece
veecekee le=leere ceneefOekeej eejbYe nes jne nw~ GveceW mes eLece ieefleceeie&Cee ceW eeQleerme (34) met$e nQ~ efleere
Fefveceeie&Cee ceW yeejn met$e nQ~ le=leere keeeceeie&Cee ceW yeejn met$e nQ~ elegLe& eesieceeie&Cee DeefOekeej ceW Fkekeerme
met$e nQ~ hebece Jesoceeie&Cee DeefOekeej ceW lesjn met$e nQ~ "s ke<eeeceeie&Cee DeefOekeej ceW eej met$e nQ~ mehlece
%eeveceeie&Cee DeefOekeej ceW ieejn met$e nQ~ Dece mebececeeie&Cee DeefOekeej ceW oMe met$e nQ~ veJeceW oMe&veceeie&Cee
DeefOekeej ceW meele met$e nQ~ oMeJeW uesMeeceeie&Cee DeefOekeej ceW n met$e nQ~ ieejnJeW YeJeceeie&Cee DeefOekeej ceW oes
met$e nQ~ yeejnJeW mecekelJeceeie&Cee DeefOekeej ceW veew met$e nQ~ lesjnJeW meb%eerceeie&Cee DeefOekeej ceW n met$e nQ~ eewonJeW
Deeenejceeie&Cee DeefOekeej ceW eej met$e kenWies~ Fme ekeej mes ceneefOekeej kes eejbYe ceW en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee
metefele keer ieF& nw~

DeLe ieefleceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


eneB Yeer ieefleceeie&Cee kes DevegJeeo mes eej DevlejmLeueeW kes eje eeQleerme met$eeW ceW ieefleeeW kee JeCe&ve kejWies~
GveceW mes eLece mLeue ceW vejkeieefle ceW veejefkeeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues SiepeerJesCe Fleeefo eej met$e
nQ~ Gmekes yeeo efleere mLeue ceW efleee peerJeeW Deewj ceveg<eeW kee Devlej eefleheeove kejves Jeeues efleefjkeKeieoerS

202 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 1 mes 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meewOecezMeeveeefo<ees[MekeuheJeeefmeosJeeveeb eevlejkeLevecegKelJesve osJeieoerS Fleeefo <ees[Memet$eeefCe~ leovevlejb


elegLe&mLeues veJeiewJesekeeefomeJee&Le&efmeefefJeceeveJeeefmeveeb keuheeleerleeveeb DeblejkeLeveekeejsCe CeJeiesJeppe Fleeefovee
Deew met$eeefCe Fefle heeleefvekee keefLelee~
mebeefle SkepeerJeehes#eee veejkeeCeecevlejeefleheeoveee met$eelegeceJeleee&les-

SiepeerJesCe DeblejeCegiecesCe ieefoeeCegJeeosCe efCejeieoerS CesjFeeCeb Deblejb


kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~1~~
penCCesCe Debleescegngeb~~2~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~3~~
SJeb meemeg heg{Jeermeg CesjFee~~4~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-De$e he=emet$es kesJeefejb SlelkeLevesve Skeefef$eeYe=efle Devebleheeleb Deblejhe=e
ke=lee YeJeefle~
cetueewIeefJe<eekehe=e efkeVe ke=lee ?
ve, efkebe-cetueewIeeefleyekeeueeheCeeYeeJeeled~
efkeefceefle leme iegCemLeeveefJe<eeme keeue veese ?

Fleeefo n met$e nQ~ lelheeeled le=leere mLeue ceW YeJeveef$eke osJeeW kee SJeb meewOece&-F&Meeve Deeefo meesuen keuheJeemeer
osJeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues osJeieoerS Fleeefo meesuen met$e nQ~ leovevlej elegLe& mLeue ceW veJeewJeseke
mes ueskej meJee&Le&efmeef efJeceeve leke kes keuheeleerle osJeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues CeJeiesJeppe Fleeefo
Dee" met$e nQ~ en ieefleceeie&Cee DeefOekeej kes eejbYe ceW met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee kener ieF& nw~
Deye Ske peerJe keer Dehes#ee veejkeer peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle efkees pee jns nQmet$eeLe&-

Ske peerJe keer Dehes#ee Devlejevegiece mes ieefleceeie&Ceevegmeej vejkeieefle ceW veejkeer peerJeeW
kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~1~~
peIeve mes vejkeieefle ceW veejkeer peerJeeW kee Devlej Devleceg&ntle& keeue leke neslee
nw~~2~~
Glke= mes Devevlekeeue leke vejkeieefle mes veejkeer peerJeeW kee Devlej neslee nw, pees
Devevle keeue DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe nw~~3~~
Fme ekeej meeleeW he=efLeefJeeeW ceW veejkeer peerJeeW kee Devlej neslee nw~~4~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB he=e met$e ceW kesJeefejb DeLee&led efkeleves keeue leke Fme keLeve kes
eje Ske-oes-leerve mes ueskej Devevle leke Devlejhe=e keer ieF& nw~
Mebkee-eneB cetueesIeefJe<eeke DeLee&led iegCemLeeveeW keer Dehes#ee DevlejmebyebOeer he=e keeeW veneR keer ieF& ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke cetueesIemebyebOeer keeueeheCee kee DeYeeJe nesves mes Ge eheCee veneR keer ieF& ?
Mebkee-cetueesIemebyebOeer Gve iegCemLeeve efJe<eeke keeue keeeW veneR yeleueeee ieee ?

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 5 mes 7

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 203

vew<e oes<e, lemeevegeefmes~


De$e keefeVeejkepeerJe vejkeeefVeie&le, eflee&#eg ceveg<es<eg Jee ieYeexheeeefvlekeheee&hlekes<eg Glhee meJe&peIeveeegkeeueeYevlejs vejkeeeg yedJee keeueb ke=lJee hegvees vejkes<etlheVemleme peIevesveevleceg&ntlee&vlejcegheueYeles~
Glke<exCe-veejkepeerJeme vejkeeefVeie&leeveefhe&leieefle<eg DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&veeefve
heefjJele& heeeled vejkes<etlheVeme met$eeseeslke=evlejcegheueYeles~
SJeb <edmeg he=efLeJeer<eg %eeleJecevlejb~ mehleceeb he=efLeJeeb leg S<e SJe efJeMes<e-le$eleeefVeie&le eflee&#JesJeeslheeles
ve ceveg<es<eg Fefle cevleJeb~
SJeb eLecemLeues veejkeeCeecevlejkeLevelJesve met$eelegeb ieleced~
FoeveeR meeceevesve eflejeecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

efleefjkeKeieoerS efleefjkeKeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~5~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~6~~
GkekemmesCe meeiejesJecemeohegOeeb~~7~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-eflee&iYe ceveg<es<etlhee keoueerIeeleege-#egYeJeenCecee$ekeeueb efmLelJee hegve
eflee&#etlheVeme leppeIeveevlejcegheueYeles~ Glke<exCe-efleje eflee&iYe efveie&leme Mes<eieefle<eg meeiejesheceMele-

meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke efyevee kens Gmekeer efmeef nes peeleer nw~ eneB keesF& veejkeer peerJe
vejke mes efvekeuekej efleee DeLeJee ceveg<eeW ceW ieYeexheeeefvleke heee&hlekeeW ceW GlheVe neskej JeneB meyemes peIeve
Deeeg keeue kes Devoj vejkeeeg kee yebOe kejkes JeneB Dehevee keeue Jeleerle kejkes hegve: vejkeeW ceW GlheVe ngS veejkeer
peerJe kes vejkeieefle ceW peIeve mes Devleceg&ntle& eceeCe Devlej heeee peelee nw~
Glke= mes-veejkeer peerJe kes vejke mes efvekeuekej DeefJeJeef#ele ieefleeeW ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW
YeeieeceeCe hegodieueheefjJele&ve keeue leke heefjYeceCe kejkes hegve: vejkeeW ceW GlheVe nesves hej met$eese Glke= Devlej
eceeCe heeee peelee nw~
Fme ekeej mes n vejke he=efLeefJeeeW ceW Devlej kees peevevee eeefnS~ meeleJeeR he=efLeJeer ceW en Devlej nw efke-JeneB mes
efvekeuekej veejkeer peerJe efleeeeW ceW ner GlheVe nesles nQ, ceveg<eeW ceW GlheVe veneR nes mekeles nQ, Ssmee ceevevee eeefnS~
Fme ekeej eLece mLeue ceW veejefkeeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Deye meeceeve mes efleeeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

efleeeieefle mes efleee peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~5~~
peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe keeue leke efleee peerJeeW kee efleeeieefle mes Devlej
neslee nw~~6~~
Glke= mes meeiejesheceMelehe=LekelJeeceeCe keeue leke efleee peerJeeW kee efleeeieefle mes
Devlej heeee peelee nw~~7~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efleee peerJeeW ceW mes efvekeuekej ceveg<eeW ceW GlheVe nes keoueerIeeleege #egYeJeenCeeceeCe
keeue leke jnkej hegve: efleeeeW ceW GlheVe ngS peerJe kes #egYeJeenCeeceeCe peIeve Devlej heeee peelee nw~

204 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 8 mes 10

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

he=LekelJeeogheefj DeJemLeeveeYeeJeeled met$eeseeslke=evlejcegheueYeles~


DeOegvee elegefJe&Oeeflejeeb elegefJe&Oeceveg<eeCeeb eevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

hebefebefoeefleefjkeKee hebefebefoeeflejkeKeheppeee, hebefeefobeefleefjkeKepeesefCeCeer


hebefebefoeefleefjkeKeDeheppeee, ceCegmeieoerS ceCegmmee ceCegmeheppeee ceCegefmeCeer
ceCegmeDeheppeeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~8~~
penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~9~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppee heesiieueheefjee~~10~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-efJeJeef#eleielesefve&ie&leeefJeJeef#eleieefle<etlhee #egYeJeenCeeceeCekeeueb efmLelJee hegvees
efJeJeef#eleieefleceeieleme #egYeJeenCecee$eevlejesheuebYeeled~
Glke<exCe-efJeJeef#eleielesefve&ie&le Skesefve-efJekeuesefveeefo-DeefJeJeef#eleieefle<eg DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&veeefve YeefcelJee efJeJeef#eleieefleceeieleme leogheuebYeeled~
SJeb efleeremLeues eflee&iceveg<eees DevlejkeLevecegKelJesve <edmet$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee meeceevesve osJeeveeb YeJeveef$ekeosJeeveeb meewOecezMeeveosJeeveeb eevlejeefleheeoveee met$eelegeceJeleee&les-

Glke= mes-efleee peerJe kes efleeeeW ceW mes efvekeuekej Mes<e ieefleeeW ceW meew meeiejeshecehe=LekelJekeeue mes
Thej "njves kee DeYeeJe nesves mes Gvekes met$eeskele Glke= Devlej heeee peelee nw~
Deye eej ekeej kes efleee SJeb eej ekeej kes ceveg<eeW kee Devlej eefleheeove kejvesnsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

efleeeieefle mes hebesefve efleee, hebesefve efleee heee&hle, hebesefve efleee eesefveveer,
hebesefve eflee&e Deheee&hle SJeb ceveg<eieefle ceW ceveg<e, ceveg<e heee&hle, cevegef<eveer leLee
ceveg<e Deheee&hle peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~8~~
peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe keeue leke Ge efleeeeW kee efleeeieefle mes leLee
ceveg<eeW kee ceveg<eieefle mes Devlej neslee nw~~9~~
Glke= mes DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe Devevle keeue leke hetJeexe efleeeeW kee
efleeeieefle mes Deewj ceveg<eeW kee ceveg<eieefle mes Devlej neslee nw, pees Devevle neslee nw~~10~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efJeJeef#ele ieefle mes efvekeuekej DeefJeJeef#ele ieefleeeW ceW GlheVe neskej Je JeneB #egYeJeenCe
eceeCe keeue jnkej hegve: efJeJeef#ele ieefle ceW DeeS ngS peerJe kes #egYeJeenCeeceeCe Devlej heeee peelee nw~
Glke= mes-efJeJeef#ele ieefle mes efvekeuekej Skesefve Je efJekeuesefve Deeefo DeefJeJeef#ele ieefleeeW ceW DeeJeueer
kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe hegodieueheefjJele&ve eceeCe keeue leke YeceCe kej efJeJeef#ele ieefle ceW Deees ngS peerJe kes
met$eese eceeCe Devlej heeee peelee nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW efleee Deewj ceveg<eeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
Deye meeceeve mes osJeeW ceW YeJeveef$eke osJeeW kee Deewj meewOece&-F&Meeve mJeie& kes osJeeW kee Devlej yeleueeves nsleg
eej met$e DeJeleefjle nesles nQ-

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 11 mes 14

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 205

osJeieoerS osJeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~11~~


penCCesCe Debleescegngeb~~12~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppee heesiieueheefjee~~13~~
YeJeCeJeeefmee-JeeCeJeWlej-peesefoefmee-meesOecceermeeCekehheJeeefmeeosJee
osJeieefoYebiees~~14~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-peIevesve-osJeielesjeiele eflee&iceveg<eieYeexheeeefvlekeheee&hlekes<etlhee meceehe heee&hleer1
osJeeeg<eb yebOeefelJee osJes<etlheVeme Debleceg&ntlee&vlejesheuebYeeled~ Glke<exCe-osJeielesjJeleere& Mes<eef$eme=<eg ieefle<eg DeeJeefuekeeee
DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&veeefve Glke=leee heefjJele& hegve osJeieleew Deeieceves efJejesOeeYeeJeeled~
eLee$e osJeielespe&Ieveeslke=evlejb eeseb, leLewJe YeJeveef$ekeosJeeveeb meewOecezMeeveosJeeveeceefhe eevlejb %eeleJeb~
keefeoen-De$e met$es YeJeCeJeeefmee b b b b b b osJee Fleges osJeeveeefceefle keLeb keefLeleb ?
Deeeee&een-DeeF&-cepPebleJeCCemejueesDees Fefle eeke=leJeekejCemet$esCe Ceb Meyoes ueghleesYeJeled
Delees osJee Fefle heosve osJeeCeb SJeb ie=nerleJeb2~

met$eeLe&-

osJeieefle ceW osJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~11~~
peIeve mes Devleceg&ntle& keeue leke osJeeW kee osJeieefle ceW Devlej neslee nw~~12~~
Glke= mes Devevle keeue leke osJeieefle mes osJeeW kee Devlej neslee nw, pees Devevle
DemebKeele hegodieueheefjJele&ve eceeCe neslee nw~~13~~
YeJeveJeemeer, JeeveJevlej, peesefle<eer Je meewOece&-F&Meeve keuheJeemeer osJeeW kee Devlej
osJeieefle kes meceeve ner nw~~14~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peIeve mes-osJeieefle mes Deekej ieYeexheeeefvleke heee&hle efleeeeW Je GvnW
ceveg<eeW ceW GlheVe neskej heee&efhleeeB hetCe& kej osJeeeg yeebOekej hegve: osJeeW ceW GlheVe ngS peerJe kes osJeieefle ceW
Devleceg&ntle&eceeCe kee Devlej heeee peelee nw~ Glke= mes-osJeieefle mes efvekeuekej Mes<e leerve ieefleeeW ceW DeefOeke mes
DeefOeke DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe hegodieueheefjJele&ve keeue leke Glke=he mes heefjYeceCe kej hegve:
osJeieefle ceW Deeieceve kejves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
efpeme ekeej osJeieefle ceW peIeve mes Devleceg&ntle&eceeCe Deewj Glke= mes DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe
Devlejkeeue kene ieee nw, Gmeer ekeej Fve YeJeveJeemeer Deeefo osJeeW kee peIeve Je Glke= Devlej peevevee eeefnS~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-Fme met$e ceW YeJeCeJeeefmee.....osJee Ssmee kenves hej osJeeveeb Ssmee
keeeW kene ieee nw ?
Deeeee& Fmekee Gej osles nQ efkeDeeefo, ceOe Je Devle ceW Deees ngS Jebpeve Deewj mJejeW kee eeke=le JeekejCe kes met$e mes Ceb Meyo kee ueeshe
nes ieee Dele: osJee Fme heo mes osJeeveeb Ssmee enCe kej uesvee eeefnS~
1-2. OeJeueehegmleke-7, he=-190-191~

206 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 15 mes 22

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle meevelkegceejeefo Deegleevleeveeb osJeeveeb Deblejeefleheeoveee met$eeoMekeceJeleee&les-

meCekekegceej-ceeefnboeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~15~~


penCCesCe cegngehegOeeb~~16~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~17~~
yecn-yecngej-ueebleJe-keeefJekehheJeeefmeeosJeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes
nesefo ?~~18~~
penCCesCe efoJemehegOeeb~~19~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~20~~
megkeke-cenemegke ke-meoej-menmmeejkehheJeeefmeeosJeeCeceblejb kesJeefejb
keeueeoes nesefo ?~~21~~
penCCesCe hekeKehegOeeb~~22~~
Deye meevelkegceej mJeie& mes ueskej Deegle mJeie& leke kes osJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg yeejn met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

mevelkegceej Deewj ceensv keuheJeemeer osJeeW kee osJeieefle ceW Devlej efkeleves keeue leke
neslee nw ?~~15~~
peIeve mes cegntle&he=LekelJe keeue leke mevelkegceej Deewj ceensv keuheJeemeer osJeeW kee
osJeieefle ceW Devlej neslee nw~~16~~
Glke= mes Devevlekeeue leke mevelkegceej Deewj ceensv osJeeW kee osJeieefle mes Devlej neslee
nw~ pees Devevlekeeue DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe neslee nw~~17~~
yee-yeeesej Je ueevleJe-keeefhe keuheJeemeer osJeeW kee osJeieefle ceW Devlej efkeleves
keeue leke neslee nw ?~~18~~
peIeve mes efoJemeheLekelJecee$e yee-yeeesej Deewj ueevleJe-keeefhe keuheJeemeer osJeeW
kee osJeieefle ceW Devlej neslee nw~~19~~
Glke= mes Devevle keeue leke yee-yeeesej Je ueevleJe-keeefhe osJeeW kee osJeieefle ceW
Devlej neslee nw pees DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe neslee nw~~20~~
Mege-ceneMege Deewj Meleej-meneej keuheJeemeer osJeeW kee osJeieefle ceW Devlej efkeleves
keeue leke neslee nw ?~~21~~
kece mes kece he#ehe=LekelJekeeue leke Mege-ceneMege Deewj Meleej-meneej keuheJeemeer
osJeeW kee osJeieefle ceW Devlej neslee nw~~22~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 23 mes 26

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 207

GkekemmesCe DebCelekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~23~~
DeeCeo-heeCeo-DeejCe-DeegokehheJeeefmeeosJeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes
nesefo ?~~24~~
penCCesCe ceemehegOeeb~~25~~
GkekemmeceCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~26~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeled mevelkegceejmJeie&me ceensvmJeie&me Jee osJe eflejees ceveg<eme Jee YeJemebyebefOecegntle&he=LekelJeeceeCeeb peIeveefmLeefleb yebOeefelJee eflee&#eg ceveg<es<eg Jeeslhee heefjCeeceeleesve hegve mevelkegceejceensvees DeeegyeOeb ke=lJee mevelkegceej-ceensvees GlheVeme peIevecevlejb YeJeleerefle keLeveb %eeleJeb~ Glke=evlejb
meJe&$e megiececesJe~
yee-yeeesej-ueevleJe-keeefheosJeeveeb yeeeg<keeveeb efoJemehe=LekelJeeoOe efmLeefleyebOeeYeeJeeled~
keefeoen-DeCegele-ceneelewefJe&vee eflee&_ees ceveg<ee Jee ieYee&oefve<eevlee SJe keLeb osJes<eg Glheevles ?
Deeeee&osJe meceeOees-vewleled, heefjCeeceeleesve ieYex<JesJe efoJemehe=LekelJepeerefJeleeveeb eflee&iceveg<eheee&hleeveeb
leleesvevlejb ieYex<JesJe ce=leeveeb le$eyeeeefoeleg<kemJeiex<eg GlheesefJe&jesOeeYeeJeeled1~

Glke= mes Devevle keeue leke Ge osJeeW kee osJeieefle ceW Devlej neslee nw, pees DemebKeele
hegodieueheefjJele&veeceeCe neslee nw~~23~~
Deevele-eeCele Deewj DeejCe-Deegle keuheJeemeer osJeeW kee osJeieefle ceW Devlej efkeleves
keeue leke jnlee nw ?~~24~~
peIeve mes ceeme he=LekelJe leke Ge osJeeW kee osJeieefle ceW Devlej neslee nw~~25~~
Glke= mes Devevlekeeue Deevele-eeCele Deewj DeejCe-Deegle keuheJeemeer osJeeW kee
Devlej neslee nw, pees DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe neslee nw~~26~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efleee ee ceveg<e Deeeg kees yeebOeves Jeeues keesF& mevelkegceej Deewj ceensv
osJeeW kes efleee Je ceveg<e YeJemebyebOeer peIeve efmLeefle kee eceeCe cegntle&he=LekelJe heeee peelee nw~ YeJemebyebOeer
cegntle&he=LekelJeeceeCe peIeve efleee Je ceveg<e Deeeg kees yeebOekej efleeeeW ceW Je ceveg<eeW ceW GlheVe neskej heefjCeeceeW
kes efveefcee mes hegve: mevelkegceej Deewj ceensv osJeeW keer Deeeg yeebOekej mevelkegceej-ceensv osJeeW ceW GlheVe ngS peerJeeW
kee cegntle&he=LekelJeeceeCe peIeve Devlej neslee nw~ Ssmee keLeve peevevee eeefnS, Glke= Devlej meJe&$e megiece ner nw~
yee-yeeesej, ueebleJe-keeefhe mJeie& kes yeeeg<ke osJeeW kes efoJemehe=LekelJe mes veeres keer efmLeefle kes yebOe kee
DeYeeJe heeee peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeDeCegele Deewj ceneele kes efyevee efleee Deewj ceveg<e pees DeYeer ieYe& mes efvekeues ner veneR nQ, Jes osJeeW ceW kewmes
GlheVe nes mekeles nQ ?
Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR nw, keeeWefke heefjCeeceeW kes efveefcee mes ieYe& ceW ner efoJemehe=LekelJeeceeCe
peerefJele jnves Jeeues efleee Je ceveg<e heee&hleke peerJeeW kes ieYe& ceW ner cej peeves hej JeneB yee-yeeesej, ueebleJe1. OeJeueehegmleke-7, he=-193~

208 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 26

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Megeeefoeleg<kekeuheJeeefmeveeb he#ehe=LekelJeb peIeveevlejb keefLeleb~ FlLecesJe DeeveleeeeglekeuheJeeefmeveeb


mehleeew Jee ceemeeceeCeb peIeveevlejb YeJeefle S<e ceemehe=LekelJemeeLeex ie=nerleJe~ meneejmJeiee&ogheefj Fces
osJee eflee&ieeegve& yeOveefvle lesYe eglJee ceveg<ee SJe YeJevleerefle~
keefeoeMebkeles-Sles ceveg<es<eg Glheeceevee ceveg<ee Deefhe ieYee&eJe<ex<eg ieles<eg DeCegeleeveeb ceneeleeveeb Jee
eeefnCees YeJeefvle~ ve eeCegeleceneelewefJevee Deeveleeefo<eg Glheefejefmle, leLeesheosMeeYeeJeeled~ lelees vee$e ceemehe=LekelJeevlejb
egpeles, efkebleg Je<e&he=LekelJesveevlejsCe YeefJeleJeced ?
De$eeeee&osJe heefjnjefle-DeCegeleceneelew mebegeeewJe eflee&_ees ceveg<ee Jee DeeveleeeCeleosJes<etlheevles
ve ew<e efveeceesefmle, efkebe-Slevceveceeves eflee&&iemebelemeceierveeb <e[djppegmheMe&vemet$esCe1 men efJejesOeeled~ ve
eeveleeeCeleemebelemeceiees ceveg<eeeg<e peIeveefmLeefleb yeOvevlees Je<e&he=LekelJeeoOees yeOveefvle, ceneyebOes
peIeveefmLeefleyebOeee sos meceierveeceeeg<ees Je<e&he=LekelJecee$eefmLeefleeheCeeled~ lele Deevele-eeCeleefceLeesce&veg<eeeg ceemehe=LekelJecee$eb yebOeefelJee hegvees ceveg<es<etlhee ceemehe=LekelJeb peerefJelJee hegve mebef%ehebesefveeflee&kedmebcetef&ceheee&hlekes<eg Debleceg&ntlee&eg<kes<eg Glhee heee&hlekees YetlJee mebeceemebeceb eefleheeeveleeefo<eg DeeegyeOeefelJee
GlheVeme peIevecevlejb YeJeleerefle JeeJeb~ Glke=evlejb mhecesJe %eeleJeb~

keeefhe Fve eej mJeieeX ceW GlheVe nesves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
Megeeefo eleg<ke-Mege-ceneMege, Meleej Deewj meneej mJeieeX kes keuheJeemeer osJeeW kee peIeve Devlej
he#e he=LekelJe kene ieee nw~ Fmeer ekeej mes Deeveleeefo mes ueskej Deegle mJeie& leke kes keuheJeemeer osJeeW kee peIeve
Devlej meele DeLeJee Dee" ceeme eceeCe neslee nw, en ceemehe=LekelJe kee DeLe& enCe kejvee eeefnS~ meneej mJeie& mes
Thej kes es osJe efleee Deeeg kee yebOe veneR kejles nQ, JeneB mes egle neskej Jes ceveg<e ner nesles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkees ceveg<eeW ceW GlheVe nesves Jeeues ceveg<e Yeer ieYe& mes ueskej Dee" Je<e& leke Jeleerle nes peeves hej DeCegele Je
ceneeleeW kees enCe kejves Jeeues nesles nQ Deewj DeCegeleeW kees Je ceneeleeW kees enCe ve kejves Jeeues ceveg<eeW keer Deevele
Deeefo osJeeW ceW Glheefe veneR nesleer nw, keeeWefke Jewmee GheosMe veneR heeee peelee nw~ DeleSJe Deevele Deeefo eej osJeeW kee
ceemehe=LekelJe Devlej kenvee ege veneR nw, keeeWefke Gvekee Devlej Je<e& he=LekelJe nesvee eeefnS ?
Deeeee& osJe Ge Mebkee kee heefjnej kenles nQ-ceneeleeW mes mebege ner efleee Je ceveg<e Deevele-eeCele
osJeeW ceW GlheVe nes Ssmee efveece veneR nw, keeeWefke Ssmee ceeveves hej efleee Demebelemeceief peerJeeW kee pees n jepeg
mheMe&ve yeleueeves Jeeuee met$e nw, Gmemes efJejesOe neslee nw~ Deewj Deevele-eeCele keuheJeemeer Demebelemeceief osJe
ceveg<eeeg keer peIeve efmLeefle yeebOeles ngS Jes Je<e& he=LekelJe mes kece keer Deeeg efmLeefle veneR yeebOeles nw, keeeWefke ceneyebOe
ceW peIeve efmLeefleyebOe kes keeue efJeYeeie ceW meceief peerJeeW keer Deeeg efmLeefle kee eceeCe Je<e&he=LekelJecee$e eefhele
efkeee ieee nw~ Dele: Deevele-eeCele keuheJeemeer efceLeeef osJe kes ceemehe=LekelJeeceeCe ceveg<eeeg yeebOekej efhej
ceveg<eeW ceW GlheVe nes ceemehe=LekelJe peerefJele jnkej hegve: Devleceg&ntle&eceeCe Deeeg Jeeues meb%eer hebesefve efleee
mecet&ve heee&hle peerJeeW ceW GlheVe neskej heee&hleke nes mebeceemebece enCe kejkes Deeveleeefo keuheeW keer Deeeg
yeebOekej JeneB GlheVe ngS peerJe kes met$eese ceemehe=LekelJe eceeCe peIeve Devlejkeeue neslee nw, Ssmee kenvee eeefnS~
Glke= Devlej mhe ner peevevee eeefnS~
1. OeJeueehegmleke-7, he=-195~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 27 mes 30

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 209

SJeb le=leeremLeues YeJeveef$ekeeefo keuheJeeefmeosJeeveeb peIeveeslke=evlejeefleheeovelJesve <ees[Me met$eeefCe ieleeefve~


mebeefle keuheeleerleeveeb veJeewJesekeefJeceeveJeeefmeveeb Devlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

CeJeiesJeppeefJeceeCeJeeefmeeosJeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~27~~


penCCesCe JeemehegOeeb~~28~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~29~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-veJeewJesekeJeeefmeveesnefceve Je<e&he=LekelJeeoOe peIeveeegefmLeefleb ve yeOveefvle~
Glke<exCe efceLeeerveeb DeYeJeeveeb Jee DeveblekeeueheefjYeceCeb mebYeJeleerefle %eeleJeb~ es kesefeod YeJee Deefhe
efceLeelJeJeMesve hebehejeJele&veb kegJe&efvle les<eeceefhe Slelkeeueb mebYeJeefle DeYeJeeveeb leg mebYeJelesJesleLe&~
veJeevegefoMeefJeceeveJeeefmeveeb DevlejefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

DeCegefome peeJe DeJejeFoefJeceeCeJeeefmeeosJeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes


nesefo ?~~30~~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW YeJeveef$eke mes ueskej keuheJeemeer leke kes osJeeW kee peIeve Deewj Glke= Devlej
eefleheeove kejves Jeeues meesuen met$e hetCe& ngS~
Deye keuheeleerle osJeeW ceW veJe ewJeseke efJeceeveJeemeer osJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

veew ewJeseke efJeceeveJeemeer osJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~27~~
peIeve mes Je<e&he=LekelJe keeue leke veew ewJeseke efJeceeveJeemeer osJeeW kee Devlej neslee
nw~~28~~
Glke= mes Devevlekeeue leke veew ewJeseke efJeceeveJeemeer osJeeW kee Devlej neslee nw, pees
DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe neslee nw~~29~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-veew ewJesekeJeemeer Denefcev osJe Je<e&he=LekelJe mes veeres-henues peIeve Deeeg
efmLeefle kee yebOe veneR kejles nQ~ Glke=he mes efceLeeef DeLeJee DeYeJe peerJeeW kee mebmeej ceW Devevlekeeue leke
heefjYeceCe mebYeJe neslee nw, Ssmee peevevee eeefnS~ pees keesF& YeJe peerJe Yeer efceLeelJe kes keejCe hebehejeJele&ve kejles
nQ, Gvekes Yeer en keeue mebYeeefJele neslee nw Deewj DeYeJe peerJeeW kes lees Deveblekeeue leke mebmeej heefjYeceCe mebYeJe
jnlee ner nw~
Deye veJe DevegefoMe efJeceeveJeemeer osJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

DevegefoMe Deeefo Dehejeefpele hee&vle efJeceeveJeemeer osJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke
neslee nw ?~~30~~

210 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 31, 32, 33, 34

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

penCCesCe JeemehegOeeb~~31~~
GkekemmesCe yes meeiejesJeceeefCe meeefojseeefCe~~32~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-meceierveeb Je<e&he=LekelJeeoOe Deeeg<ees peIeveefmLeefleyebOeeYeeJeeled~ Glke<e&leveJeevegefoMeefJeceeveJeeefmeveesnefcevme hetJe&keeseeeg<keceveg<es<etlhee hetJe&keesefb peerefJelJee meewOecezMeeveeesie&lJee le$e
meeOe&emeeiejesheceeceeCekeeueb ieceefelJee hegve hetJe&keeseeeg<keceveg<es<etlhee mebeceb ie=nerlJee mJemJeelcevees efJeceeves
GlheVeme meeeflejskeefmeeiejeshececee$eevlejb GheueYeles~
mebeefle meJee&Le&efmeefefveJeeefmeveecenefceveCeeb Devlejeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

meJJeefmeefefJeceeCeJeeefmeeosJeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~33~~


CeeflLe Deblejb, efCejblejb~~34~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-meJee&Le&efmeefefJeceeveeod ceveg<eieefleceJeleerCe&me cees#eb cegkelJeeve$e ieceveb veeefmle~
CeeflLe Deblejb efCejblejb Deefmceved met$es hegveeoes<eemebieeled ees heoees meben kele&Je Fefle esled ?
vew<e oes<e, ew Deefhe veeew DeJeuecye efmLeleeveeb efefJeOeeveeceefhe efMe<eeCeecevegeneLe leLeeefJeOeeheele
met$eme hegveeoes<eeYeeJeeled~ efkebe CeeflLe Deblejb Fefle Jeeveb heee&eeefLe&keveeeefeleefMe<eeCeecevegenkeejkeb,

peIeve mes Je<e& he=LekelJe keeue leke DevegefoMe mes ueskej Dehejeefpele hee&vle efJeceeveJeemeer
osJeeW kee Devlej neslee nw~~31~~
Glke= mes keg DeefOeke oes meeiejesheceeceeCe keeue leke DevegefoMe mes ueskej Dehejeefpele
hee&vle efJeceeveJeemeer osJeeW kee Devlej neslee nw~~32~~
efmeevleefevleeceefCeerkee-meceief peerJeeW kes Deeeg kee peIeve efmLeefleyebOe Je<e&he=LekelJe mes veeres
veneR neslee nw, keeeWefke DevegefoMeeefo Denefcev osJe kes hetJe&keesef keer Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe neskej hetJe&keesef
keeue leke peerefJele jnkej meewOece&-F&Meeve mJeie& kees peekej JeneB {eF& meeiejeshecekeeue Jeleerle kej hegve: hetJe&keesef
keer Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe neskej mebece kees enCe kejkes Deheves-Deheves efJeceeve ceW GlheVe nesves hej Gvekee
Devlejkeeue keg DeefOeke oes meeiejesheceeceeCe eehle neslee nw~
Deye meJee&Le&efmeef efJeceeveJeemeer DenefceveW kee Devlej efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

meJee&Le&efmeefefJeceeveJeemeer osJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~33~~


meJee&Le&efmeefefJeceeveJeemeer osJeeW kee Devlej veneR neslee, Jen ieefle efvejvlej nw~~34~~
efmeevleefevleeceefCeerkee-meJee&Le&efmeef mes ceveg<eieefle ceW Glejves Jeeues peerJe kee cees#e kes efmeJeee
Deve$e ieceve veneR neslee nw~
Mebkee-meJee&Le&efmeef efJeceeveJeeefmeeeW kee keesF& Devlejkeeue veneR neslee, Jen ieefle efvejvlej nw Ssmee kenves
ceW hegvekele oes<e kee emebie Deelee nw, DeleSJe oes heoeW ceW mes efkemeer Ske kee ner meben kejvee eeefnS ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke JeeefLe&ke Deewj heee&eeefLe&ke Fve oes veeeW kee DeJeuecyeve
kejves Jeeues oesveeW ekeej kes efMe<eeW kes Devegen kes efueS Ge ekeej mes eheCe kejves Jeeues met$ekeej kes hegveefe

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 34

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 211

efJeefOeJeefleefjes eefle<esOes SJe Jeehe=lelJeeled~ efCejblejb Fefle Jeeveb JeeefLe&keveeeefeleefMe<eevegeenkeb, eefle<esOeefJejefnleefJeOes eefleheeovelJeeled~
leelhee&cesleled-efJepeeeefo<eg efejcee~ Fefle met$esCe efJepeeeefoYeeglee DeeefleheeflelemecekelJee ceveg<es<etlhee
mebececeejeOe hegveefJe&peeeefo<etlhee leleeglee hegvece&veg<eYeJeceJeehe efmeevleerefle efejceosnlJeb1 les<eecenefceveCeeb
efmeb~ De$e hegve meJee&Le&efmeefefJeceeves Glhee leleeglee efveecesve ceveg<eYeJeceJeehe owiecyejeroer#eeceeoee
mJeMegelceeveb Oeeevle mevle leefmceVesJe YeJes efmeeefvle Delees ve les<eecevlejb YeJeleerelf e %eeleJeb~
SJeb elegLe&mLeues keuheeleerleosJeeveecevlejkeLevelJesve met$eekeb ieleced~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eeevlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb ieefleceeie&Ceeveece
eLeceesefOekeej meceehle~
oes<e veneR Deelee nw, keeeWefke Devlej veneR nw, en Jeeveheee&eeefLe&ke vee kee DeJeuecyeve kejves Jeeues efMe<eeW kee
Devegenkeejer nw, keeeWefke en Jeeve efJeefOe mes jefnle eefle<esOe ceW ner Jeeheej kejlee nw~ efvejvlej nw en Jeeve
JeeefLe&ke efMe<eeW kee Devegeenke nw, keeeWefke Jen eefle<esOe mes jefnle efJeefOe kee eefleheeoke nw~
leelhee& en nw efke-efJepeeeefo<eg efejcee: DeLee&led efJepee, Jewpeeble, peevle, Dehejeefpele Fve eej
Devegej efJeceeve kes osJe efejce-ceveg<e kes oes YeJe ueskej cees#e peeles nQ~ Fme met$e kes Devegmeej efJepee Deeefo
efJeceeveeW mes egle neskej mecekelJe mes heeflele ve neskej ceveg<eeW ceW pevce ueskej mebece keer DeejeOevee kejkes DeLee&led
cegefveele kee heeueve kejles ngS meceeefOehetJe&ke cejCe kejkes hegve: efJepee Deeefo efJeceeveeW ceW pevce OeejCe kejles nQ Deewj
JeneB mes egle neskej hegve: ceveg<e YeJe ceW Deekej efmeheo kees eehle kej uesles nQ, Ssmee efejceosnhevee Gve
Denefcev osJeeW kes efme neslee nw~
eneB meejhe ceW en peevevee nw efke eneB hegve: meJee&Le&efmeef efJeceeve ceW GlheVe neskej JeneB mes egle nesves
Jeeues osJe efveece mes ceveg<e YeJe kees eehle kejkes pewvesejer efoiecyej oer#ee enCe kejkes Deheves Megelcee kee Oeeve
kejles ngS Gmeer YeJe ceW cees#e kees eehle kej uesles nQ, Dele: Gvekes Devlej veneR neslee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Fme ekeej elegLe& mLeue ceW keuheeleerle osJeeW kee Devlej yeleueeves Jeeues Dee" met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer<edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW
Ske peerJe keer Dehes#ee Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer
eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW ieefleceeie&Cee
veece kee eLece DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

1. meJee&Le&efmeef iebLe, DeOeee 4, met$e 26

212 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 35 mes 37

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueelegesve eoMemet$ew SkepeerJeehes#eeevlejevegieces Fefveceeie&CeeefOekeej eejYeles~ le$e leeJeled
eLecemLeues meeceevesve SkesefveeCeecevlejkeLevelJesve FbefoeeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb efleeremLeues
yeeojwkesefveeCeecevlejeefleheeovelJesve yeeojSFbefoe- Fleeefovee $eerefCemet$eeefCe~ lelheeeled le=leeremLeues
met#cewkesefveeCeecevlejefveheCelJesve megngces- Fleeefomet$e$eeb~ leoveblejb elegLe&mLeues erefveeefohebesefveevleeveecevlejefveheCelJesve yeerFbefoe- Fleeefomet$e$eeb Fefle mecegoeeheeleefvekee~
mebeefle Fbefeceeie&Ceeeeb SkesefveeCeecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

FbefoeeCegJeeosCe SFbefoeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~35~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~36~~
GkekemmesCe yes meeiejesJecemenmmeeefCe hegJJekeesef[hegOeesCeyYeefneeefCe~~37~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-FefveevegJeeosve SkesefveeCeeb peerJeeveeb Deblejb efkeelkeeuehee&vleb YeJeefle, Fefle
he=emet$eceJeleee& peIeveeslke=eYeeceblejb eefleheeefolece$e ~
keefeoen-Skeyeejhe=eeeewJe mekeueeLe&eheCeeee mebYeJeeled efkeceLe hegve hegve he=e efeeles ?

DeLe Fefveceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye eej mLeueeW ceW yeejn met$eeW kes eje Ske peerJe keer Dehes#ee Devlejevegiece ceW Fefveceeie&Cee DeefOekeej
eejbYe nes jne nw~ GveceW mes eLece mLeue ceW meeceeve mes Skesefve peerJeeW kee Devlej yeleueeves nsleg FbefoeeCegJeeosCe
Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes yeeo efleere mLeue ceW yeeoj Skesefve peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves Jeeues
yeeojSFbefoe Fleeefo leerve met$e nQ~ lelheeeled le=leere mLeue ceW met#ce Skesefve peerJeeW kee Devlej efveheCe
kejves Jeeues megngces Fleeefo leerve met$e nQ~ leoveblej elegLe& mLeue ceW oes Fefve mes ueskej hebesefve hee&vle peerJeeW
kee Devlej efveheCe kejves Jeeues yeerFbefoe Fleeefo leerve met$e nQ~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye Fefveceeie&Cee ceW Skesefve peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Fefveceeie&Ceevegmeej Skesefve peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~35~~
peIeve mes #egYeJeenCe eceeCe keeue leke Skesefve peerJeeW kee Devlej neslee nw~~36~~
Glke= mes hetJe&keesefhe=LekelJe mes DeefOeke oes npeej meeiejesheceeceeCe keeue leke
Skesefve peerJeeW kee Devlej neslee nw~~37~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fefve ceeie&Cee kes DevegJeeo mes Skesefve peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke
neslee nw Fme ekeej kee he=e met$e DeJeleefjle kejkes eneB Gvekee peIeve Deewj Glke= Devlej eefleheeefole efkeee ieee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeSke yeej he=e mes ner mecemle DeLe& kee eheCe nesvee mebYeJe nesves mes, efhej yeej-yeej en he=e keeeW
keer peeleer nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 38 mes 40 DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 213

Deeeeeex yetles-vesceeefve he=emet$eeefCe, efkebleg Deeeeee&CeeceeMebefkeleJeeveeeefve Gejmet$eeslheefeefveefceeeefve,


lelees ve oes<eesefmle ~
peIevesveevlejb #egYeJeenCekeeuecee$eb~ Glke<exCe-SkesefvesYees efveie&le $emekeeefekes<eg SJe Yeceved hetJe&keesefhe=LekelJeeefOeke-efmeeiejeshecemenecee$e$emeefmLeles Gheefj le$eeJemLeeveb ve kejesleerefle lemeeslke=eblejb %eeleJeb~
SJeb eLecemLeues meeceevesvewkesefveeCeecevlejefveheCelJesve met$e$eeb ieleced~
DeOegvee yeeojwkesefvepeerJeeveeceblejefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

yeeojSFbefoe-heppee-DeheppeeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~38~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~39~~
GkekemmesCe DemebKesppee ueesiee~~40~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-yeeojwkesefvesYees efveie&le met#cewkesefves<eg DemebKeeleueeskecee$ekeeueeogheefj
DeJemLeeveeYeeJeeled~
YeJeleg veece Sleovlejb yeeojwkesefveeCeeb, ve les<eeb heee&hleeveeceheee&hleeveeb e, met#cewkesefves<eg DeefJeJeef#eleyeeojwkesefves<eg e heefjYecele hetJeexeevlejeled DeleefOekeevlejb ueYeles ?

Deeeee& Fme Mebkee kee meceeOeeve kejles nQ efkees he=emet$e veneR nw, efkevleg DeeeeeeX kes DeeMebkeelceke Jeeve nQ, pees Deieues met$e keer Glheefe kes efveefcee kes
he ceW kens iees nQ, FmeefueS keesF& oes<e veneR nw~
peIeve mes Fvekee Devlej #egYeJeenCe keeue cee$e nw~ Glke=he mes-Skesefve peerJeeW ceW mes efvekeuekej
$emekeeefeke peerJeeW ceW ner YeceCe kejves Jeeues peerJe kes hetJe&keesefhe=LekelJe mes DeefOeke oes npeej meeiejesheceeceeCe
efmLeefle mes Thej $emekeeefekeeW ceW jnves kee DeYeeJe nw, en Gvekee Glke= Devlej peevevee eeefnS~
Fme ekeej eLece mLeue ceW meeceeve mes SkesefveeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye yeeoj Skesefve peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle efkees peeles nQmet$eeLe&-

yeeoj Skesefve, yeeoj Skesefve heee&hle Je yeeoj Skesefve Deheee&hle peerJeeW kee
Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~38~~
peIeve mes #egYeJeenCecee$e keeue leke Ge Skesefve peerJeeW kee Devlej neslee nw~~39~~
Glke= mes yengle DemebKeele ueeskeeceeCe keeue leke Ge Skesefe peerJeeW kee Devlej
neslee nw~~40~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-yeeoj Skesefve peerJeeW ceW mes efvekeuekej met#ce SkesefveeW ceW yengle DemebKeele
ueeske eceeCe keeue mes Thej jnvee mebYeJe veneR nw~ DeLee&led JeneB Gvekes DeJemLeeve kee DeYeeJe heeee peelee nw~
Mebkee-en yengle DemebKeele ueeskeeceeCe keeue kee Devlej yeeoj Skesefve meeceeve peerJeeW kee Yeues ner
nes, hejvleg en Devlej he=Leked-he=Leked yeeoj Skesefve heee&hlekeeW Je Deheee&hlekeeW kee veneR nes mekelee, keeeWefke
met#ce Skesefveseb ceW leLee DeefJeJeef#ele heee&hle ee Deheee&hle yeeoj SkesefveeW ceW heefjYeceCe kejves Jeeues Gmekes
hetJeexe Devlej mes DeefOeke ye[e Devlejkeeue eehle neslee nw ?

214 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 41 mes 43

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

YeJeleg veece, hetJeexeevlejeled Slemeevlejme DeleefOekelJeb, lee&efhe Sles<eecevlejkeeue hetJeexeevlejkeeue


FJe DemebKeeleueeskecee$e SJe, veevevle, DevebleevlejesheosMeeYeeJeeled yeeojwkesefveeCeeb peerJeeveeefceefle ~
SJeb efleeremLeues yeeojwkesefveheee&hleeheee&hleeveeb DeblejkeLevecegKelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
FoeveeR met#cewkesefveeCeecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

megngcesFbefoe-heppee-DeheppeeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~41~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~42~~
GkekemmesCe Debieguemme DemebKesppeefoYeeiees DemebKesppeemebKesppeeDees DeesmeefhheCeerDees-GmmeefhheCeerDees~~43~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met#cewkesefvesYees efveie&leme yeeojwkesefves<eg ewJe Yecele yeeojwkesefveefmLelesheefj
DeJemLeeveeYeeJeeled~ les<eeb heee&hleeheee&hleeveeceefhe SlemceeovlejeoefOekecevlejb YeJeefle, DeefJeJeef#elemet#cewkesefves<Jeefhe
mebeejesheuebYeeled~ efkebleg lee&efhe Debiegueme DemebKeeleYeeiecee$eb SJeevlejb YeJeefle, DeveesheosMeeYeeJeeled1~

meceeOeeve-hetJeexe Devlej mes en heee&hleke Je Deheee&hlekeeW kee Deueie-Deueie Devlej keeue DeefOeke
ye[e Yeues ner nes, hej lees Yeer Fve heee&hle Je Deheee&hle Skesefve yeeoj peerJeeW kee Devlej hetJeexe Devlejkeeue kes
meceeve DemebKeele ueeskeeceeCe jnlee nw~ Devevle veneR neslee nw, keeeWefke yeeoj Skesefve peerJeeW kes Devevle
keeueeceeCe Devlej kee GheosMe veneR heeee peelee nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW yeeoj Skesefve heee&hleke Deewj Deheee&hleke peerJeeW kee Devlej keLeve kejves
Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye met#ce Skesefve peerJeeW kee Devlej yeleueeves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

met#ce Skesefve, met#ce Skesefve heee&hle Deewj met#ce Skesefve Deheee&hle peerJeeW kee
Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~41~~
peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke met#ce Skesefve Je Gvekes heee&hle Deewj Deheee&hle
peerJeeW kee Devlej neslee nw~~42~~
Glke=< mes DemebKeele DeJemeefhe&Ceer-Glmeefhe&Ceer keeue eceeCe met#ce Skesefve Je
Gvekes heee&hle Deewj Deheee&hle peerJeeW kee Devlej neslee nw, pees Debbiegue kes DemebKeeJeW Yeeie
eceeCe neslee nw~~43~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-met#ce SkesefveeW ceW mes efvekeuekej yeeoj SkesefveeW ceW ner YeceCe kejves
Jeeues peerJe kes yeeoj Skesefve keer efmLeefle mes Thej JeneB jnves kee DeYeeJe nw~ Ge peerJeeW kes heee&hle Je Deheee&hle
kee Deueie-Deueie Devlej eeefhe hetJeexe eceeCe mes DeefOeke neslee nw, efhej Yeer Gve peerJeeW kee DeefJeJeef#ele met#ce
SkesefveeW ceW Yeer mebeej heeee peelee nw~ efkevleg efhej Yeer Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe ner Devlej neslee nw,
keeeWefke Fme eceeCe mes DeefOeke eceeCe kee Deve keesF& GheosMe veneR heeee peelee nw~
1. OeJeueehegmleke-7, he=-201

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 44 mes 46 DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 215

SJeb le=leeremLeues met#ceeveeb SkesefveeCeeb DeblejkeLevelJesve met$e$eeb ieleced~


erefveeefohebesefveevleeveecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

yeerFbefoe-leerFbefoe-eGeEjeffoe-hebefebefoeeCeb lemmesJe heppee-DeheppeeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~44~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~45~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~46~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met^$eeCeeceLe& megieceesefmle~ efJeJeef#elesefvesYees efveie&leme DeefJeJeef#elesefveeefo<eg
DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&vekeeueeceeCeb heefjJele&ves efJejesOeeYeeJeeled~
SJeb elegLe&mLeues erefveeefopeerJeeveeb DeblejefveheCelJesve met$e$eeb ieleb~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eeevlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb Fbefeceeie&Ceeveece
efleereesefOekeej meceehle~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW met#ce Skesefve peerJeeW kee Devlej yeleueeves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye oes Fefve mes ueskej hebesefve hee&vle peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

erefve, $eerefve, elegefjefve Deewj hebesefve peerJeeW kee leLee GvneR kes heee&hle Deewj
Deheee&hle peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~44~~
peIeve mes #egYeJeenCe keeue leke erefveeefo peerJeeW kee Devlej neslee nw~~45~~
Glke= mes Devevle keeue leke Ge erefveeefo peerJeeW kee Devlej neslee nw, pees DemebKeele
hegodieue heefjJele&ve kes yejeyej neslee nw~~46~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~ efJeJeef#ele FefveeW Jeeues peerJeeW ceW mes
efvekeuekej DeefJeJeef#ele Skesefve Deeefo peerJeeW ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie hegodieueheefjJele&veeceeCe keeue leke
YeceCe kejves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
Fme lejn mes elegLe& mLeue ceW oes Fbefe Deeefo peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer
Dehes#ee Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Fefveceeie&Cee veece kee efleere DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

216 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 47 mes 49

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe keeeceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueelegesve eoMemet$ew keeeceeie&Ceeveece le=leereesefOekeej eejYeles~ le$e leeJeod eLecemLeues
he=LJeereleg<keeveecevlejefveheCelJesve keeeeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ leoveg efleeremLeues Jevemheeflekeeefekeefveieesoeveeb DeblejkeLevecegKelJesve JeCehheefo- Fleeefomet$e$eeb ~ lele hejb le=leeremLeues yeeojJevemheeflekeeefekeeleskeMejerjpeerJeeveeceblejefveheCelJesve yeeojJeCehheefo- Fleeefovee $eerefCe met$eeefCe~ leoveblejb elegLe&mLeues
$emekeeefekeeveeceblejeefleheeovelJesve $eerefCe met$eeCeerefle mecegoeeheeleefvekee~
mebeefle keeeceeie&Ceeeeb he=efLeJeeefoeleg<keeveeceblejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

keeeeCegJeeosCe heg{efJekeeFe-DeeGkeeFe-lesGkeeFe-JeeGkeeFe-yeeojmegngce-heppee-DeheppeeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~47~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~48~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~49~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-efJeJeef#elehe=efLeJeerkeeefekeeefoMejerjb cegkelJee DeefJeJeef#eleJevemheeflekeeeeefo<eg
DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&veeefve heefjYeefcelebg mebYeJeesheuebYeeled~

DeLe keeeceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye eej mLeueeW ceW yeejn met$eeW kes eje keeeceeie&Cee veece kee le=leere DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes
eLece mLeue ceW he=LJeereleg<ke kee Devlej efveheCe kejves Jeeues keeeeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~ hegve:
efleere mLeue ceW Jevemheeflekeeefeke efveieesefoee peerJeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues JeCehheefo Fleeefo leerve met$e
nQ~ Gmekes yeeo le=leere mLeue ceW yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerjer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues
yeeojJeCehheefo Fleeefo leerve met$e nQ~ leoveblej elegLe& mLeue ceW $emekeeefeke peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves
Jeeues leerve met$e nQ~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee DeefOekeej kes eejbYe ceW kener ieF& nw~
Deye keeeceeie&Cee ceW he=efLeJeerkeeefekeeleg<ke kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

keeeceeie&Ceevegmeej he=efLeJeerkeeefeke, peuekeeefeke, Deefivekeeefeke, Jeeegkeeefeke,


yeeoj Deewj met#ce leLee heee&hle Deewj Deheee&hle peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee
nw ?~~47~~
kece mes kece #egYeJeenCe keeue leke he=efLeJeerkeeefeke Deeefo Ge peerJeeW kee Devlej
neslee nw~~48~~
Glke= mes DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe Devevle keeue leke Ge he=efLeJeerkeeefeke
Deeefo peerJeeW kee Devlej neslee nw~~49~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efJeJeef#ele he=efLeJeerkeeefeke Deeefo keee kees es[kej DeefJeJeef#ele Jevemheeflekeee
Deeefo peerJeeW ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e hegodieueheefjJele&ve YeceCe kejvee mebYeJe nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 50 mes 53

DeLe keeeceeie&CeeefOekeej: / 217

SJeb eLecemLeues he=efLeJeerkeeefekeeefoeleg<keeCeeceblejeefleheeovelJesve met$e$eeb ieleced~


FoeveeR JevemheeflekeeefekeefveieesopeerJeeveeceblejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

JeCehheefokeeFeefCeieesopeerJeyeeoj-megngce-heppee-DeheppeeeCecevlejb
kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~50~~
penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~51~~
GkekemmesCe DemebKesppee ueesiee~~52~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Deefhe&leJevemheeflekeeeeod efveie&lemeeveefhe&lehe=efLeJeerkeeeeefo<eg SJe heefjYecele
DemebKeeleueeskeeceeCekeeueb cegkelJeevemeevlejmeemebYeJeeled~
SJeb efleeremLeues efveieesopeerJeeveeb DeblejkeLevelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
yeeojJevemheeflekeeefekeeleskeMejerjpeerJeeveeceblejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

yeeojJeCehheefokeeFeheesemejerjheppee-DeheppeeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes


nesefo ?~~53~~
Fme ekeej eLece mLeue ceW he=efLeJeerkeeefeke kes eej Yeso Jeeues peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves Jeeues leerve
met$e hetCe& ngS~
Deye Jevemheeflekeeefeke efveieesefoee peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Jevemheeflekeeefeke efveieesefoee yeeoj Deewj met#ce leLee heee&hle Deewj Deheee&hle peerJeeW
kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~50~~
peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe keeue leke Ge Jevemheeflekeeefeke efveieesefoee peerJeeW
kee Devlej neslee nw~~51~~
Glke= mes DemebKeele ueeskeeceeCe keeue leke Ge Jevemheeflekeeefeke efveieesefoee
peerJeeW kee Devlej neslee nw~~52~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efJeJeef#ele Jevemheeflekeee mes efvekeuekej DeefJeJeef#ele he=efLeJeerkeeeeefokeeW
ceW ner YeceCe kejves Jeeues peerJe kes DemebKeeleueeskeeceeCe keeue kees es[kej Deve keeueeceeCe Devlej nesvee
DemebYeJe nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW efveieesefoee peerJeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye yeeojJevemheeflekeeefekeeleskeMejerj peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleskeMejerjheee&hle Deewj Deheee&hle peerJeeW kee Devlej efkeleves


keeue leke neslee nw ?~~53~~

218 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 54 mes 58

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~54~~
GkekemmesCe DeeFppeheesiieueheefjeb~~55~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-efJeJeef#eleJevemheeflekeeesYees efveie&lemeeefJeJeef#eleefveieesopeerJeeefo<eg Yecele
meeOe&ehegueheefjJele&vesYeesefOekeeblejevegheuebYeeled~
SJeb le=leeremLeues eleskeJevemheeflepeerJeeveeb DeblejefveheCelJesve met$e$eeb ieleced~
$emekeeefekeeveecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJelejefle-

lemekeeFe-lemekeeFeheppee-DeheppeeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes


nesefo ?~~56~~
penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~57~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb ~58~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-eqJeJeef#ele$emekeeesYees efveie&leeefJeJeef#eleJevemheeflekeeefekeeefo<eg DeeJeefuekeeee
DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&veeveecegheuebYeeled~
SJeb elegLe&mLeues $emekeeefekeeveeceblejefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~

peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe keeue leke yeeojJevemheeflekeeefekeeleskeMejerj heee&hle


Deewj Deheee&hle peerJeeW kee Devlej neslee nw~~54~~
Glke= mes De{eF& hegodieueheefjJele&veeceeCe yeeojJevemheeflekeeefekeeleskeMejerj heee&hle
Deewj Deheee&hle peerJeeW kee Devlej neslee nw~~55~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efJeJeef#ele Jevemheeflekeeefeke peerJeeW ceW mes efvekeuekej DeefJeJeef#ele efveieeso Deeefo
peerJeeW ceW YeceCe kejves Jeeues peerJe kes {eF& hegodieueheefjJele&veeW mes DeefOeke Devlejkeeue veneR heeee pee mekelee nw~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW eleske Jevemheefle peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye $emekeeefeke peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

$emekeeefeke Deewj $emekeeefekeheee&hle Je Deheee&hle peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue


leke neslee nw ?~~56~~
peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe keeue leke Ge $emekeeeeefo peerJeeW kee Devlej neslee
nw~~57~~
Glke= mes Devevle keeue leke $emekeeeeefo Ge peerJeeW kee Devlej neslee nw, pees
DemebKeele hegodieueheefjJele&ve eceeCe kes yejeyej nw~~58~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efJeJeef#ele $emekeeefeke peerJeeW ceW mes efvekeuekej DeefJeJeef#ele Jevemheeflekeeeeefo
peerJeeW ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe hegodieueheefjJele&veeceeCe Devlejkeeue heeee peelee nw~
Fme ekeej elegLe& mLeue ceW $emekeeefeke peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 59

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej: / 219

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eeevlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=leefmeebleefebleeceefCeerkeeeeb keeeceeie&Ceeveece
le=leereesefOekeej meceehle~

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeuehebekesve SkeefJebMeeflemet$ew eesieceeie&Ceeveece elegLeexefOekeej eejYeles~ le$e leeJeled eLecemLeues
ceveesJeeveeesefieveeceblejefveheCelJesve peesieeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb efleeremLeues meeceevekeeeeesefieveeceewoeefjke-DeewoeefjkeefceeeesefieveecevlejkeLevelJesve keeepeesieerCeb- Fleeefomet$e<edkeb ~ leoveg le=leeremLeues
JewefeekeJewefeekeefceeeesefieveeceblejkeLevelJesve yesGefJJee- Fleeefo<edmet$eeefCe ~ leoveblejb elegLe&mLeues DeenejenejefceekeeeeesefieveeceblejefveheCelJesve Deenejkeeepeesefie- Fleeefovee $eerefCe met$eeefCe~ lelheeeled hebecemLeues
keece&CekeeeeesefieveecevlejeheCelJesve kecceFe- Fleeefomet$e$eeefceefle mecegoeeheeleefvekee~
DeOegvee eesieceeie&Ceeeeb ceveeseesefieJeeveeesefieveeceblejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

peesieeCegJeeosCe hebeceCepeesefie-hebeJeefepeesieerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes


nesefo ?~~59~~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer
Dehes#ee Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW keeeceeie&Cee veece kee le=leere DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe eesieceeie&Cee DeefOekeej eejbYe


Deye heeBe mLeueeW ceW Fkekeerme met$eeW kes eje eesieceeie&Cee veecekee elegLe& DeefOekeej eejbYe nes jne nw~ GveceW mes
eLece mLeue ceW ceveeseeieer Deewj Jeeveeesieer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues peesieeCegJeeosCe Fleeefo leerve
met$e nQ~ Gmekes yeeo efleere mLeue ceW meeceeve keeeeesieer, Deewoeefjke SJeb Deewoeefjkeefceekeeeeesieer peerJeeW kee
Devlej keLeve kejves Jeeues keeepeesieerCeb Fleeefo n met$e nQ~ Gmekes Deeies le=leere mLeue ceW Jewefeefeke Deewj
Jewefeefekeefceekeeeeesieer peerJeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues JesGefJJee Fleeefo n met$e nQ~ leoveblej elegLe&
mLeue ceW Deenejke Deewj DeenejkeefceekeeeeesefieeeW kee Devlej efveheCe kejves nsleg Deenejkeeepeesefie Fleeefo
leerve met$e nQ~ lelheeeled hebece mLeue ceW keece&CekeeeeesefieeeW kee Devlej eheCe kejves Jeeues kecceFe Fleeefo
leerve met$e kenWies~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye eesieceeie&Cee ceW ceveeseesieer Deewj Jeeveeesieer peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

eesieceeie&Ceevegmeej heeBe ceveeseesieer Deewj heeBe Jeeveeesieer peerJeeW kee Devlej efkeleves
keeue leke neslee nw ?~~59~~

220 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 60, 61

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

penCCesCe Debleescegngeb~~60~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~61~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-ceveeseesieelkeeeeesieb Jeeveeesieb Jee ielJee meJe&peIevecebleceg&ntle efmLelJee hegvees
ceveeseesieb Deeieleme peIevesveevleceg&ntlee&vlejesheuebYeeled~ Mes<eelegce&veeseesefieveeb hebeJeeveeesefieveeb ewJecesJeeblejb eheefeleJeb,
YesoeYeeJeeled~
De$e Skemecee efkeVe ueYeles ?
ve, eoe Skeceveeseesieme Jeeveeesieme Jee JeeIeelees YeJeefle, DeLeJee efJeJeef#eleeesefievees peerJeme cejCeb
YeJeefle, leoe kesJeueb SkemeceeeblejsCe hegve Devevlejmecees lemewJe ceveeseesieme Jeeveeesieme Jee eeefhleve& mebYeJeefle~
Glke<exCe-ceveeseesieeled Jeeveeesieb ielJee le$e meJeexlke=keeueb efmLelJee hegve keeeeesieb ielJee le$eeefhe
meJe&efejb keeueb ieceefelJee Skesefves<etlhee DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&veeefve heefjJele&
hegvees ceveeseesieb ieleme leogheuebYeeled~ Mes<eelegce&veeseesefieveeb hebeJeeveeesefieveeb ewJeb Deblejb keLeefeleJeced,
efJeMes<eeYeeJeeled~
SJeb eLecemLeues ceveesJeeveeesefieveeceblejefveheCehejlJesve met$e$eeb ieleced~

peIeve mes heeBe ceveeseesieer Deewj heeBe Jeeveeesieer peerJeeW kee Devlej Devleceg&ntle&eceeCe
neslee nw~~60~~
Glke= mes Devevlekeeue leke heeBe ceveeseesieer Deewj Jeeveeesieer peerJeeW kee pees Deblej
neslee nw Jen DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe kes yejeyej neslee nw~~61~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ceveeseesie mes keeeeesie ceW DeLeJee Jeeveeesie ceW peekej meyemes kece Devleceg&ntle&
eceeCekeeue leke JeneB jnkej hegve: ceveeseesie ceW Deeves Jeeues peerJe kes Devleceg&ntle&eceeCe peIeve Devlej heeee peelee
nw~ Mes<e eej ceveeseesieer Deewj heeBe Jeeveeesieer peerJeeW kee Yeer Fmeer ekeej Devlej eefhele kejvee eeefnS, keeeWefke
Fme Dehes#ee Gve meyeceW keesF& Devlej veneR nw~
Mebkee-eneB Ske meceeeceeCe Devlej keeeW veneR heeee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke peye Ske ceveeseesie ee Jeeveeesie kee efJeIeele nes peelee nw ee efJeJeef#ele eesie
Jeeues peerJe kee cejCe nes peelee nw, leye kesJeue Ske mecee kes Devlej mes hegve: Devevlej mecee ceW Gmeer ceveeseesie ee
Gmeer Jeeveeesie keer eeefhle veneR nes mekeleer nw~
Glke= mes-ceveeseesie mes Jeeveeesie ceW peekej JeneB DeefOeke keeue leke jnkej hegve: keeeeesie ceW peekej
Deewj JeneB Yeer meyemes DeefOeke keeue Jeleerle kejkes SkesefveeW ceW GlheVe neskej DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie
eceeCe hegodieueheefjJele&ve ceW heefjYeceCe kej hegve: ceveeseesie ceW Deees ngS peerJe kes Ge eceeCe Devlejkeeue heeee
peelee nw~ Mes<e eej ceveeseesieer Deewj heeBe Jeeveeesieer peerJeeW kee Devlejkeeue Fmeer ekeej eefhele kejvee eeefnS,
keeeWefke Fme Dehes#ee mes GveceW keesF& efJeMes<elee veneR nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW ceveeseesieer Deewj Jeeveeesieer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e
hetCe& ngS~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 62 mes 67

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej: / 221

FoeveeR meeceevesve keeeeesefieveecevlejefveheCeee met$e<edkeceJeleee&les-

keeepeesieerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~62~~


penCCesCe SiemeceDees~~63~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~64~~
Deesjeefueekeeepeesieer-DeesjeefueeefcemmekeeepeesieerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes
nesefo ?~~65~~
penCCesCe SiemeceDees~~66~~
GkekemmesCe leseermeb meeiejesJeceeefCe meeefojseeefCe~~67~~
efmeebleeEeleeceefCeerkee-keeeeesieeled ceveeseesieb Jeeveeesieb Jee ielJee Skemeceeb efmLelJee efleeremecees
ce=les JeeIeeefleles Jee keeeeesieb ieleme peIevesvewkemecee GheueYeles~ Glke<exCe-keeeeesieeled ceveeseesieb Jeeveeesieb
e heefjheeerecesCe eesjefhe eesieees meJeexlke=keeueb efmLelJee hegve keeeeesieceeielemeevleceg&ntle&cee$eevlejb ueYeles~
DeewoeefjkekeeeeesiemeevlejcesJecesJe %eeleJeb~
Deewoeefjkeefceeeesefieveesheee&hleYeeJesve ceveesJeeveeesieefJejefnleme keLecevlejme Skemeceees YeJeefle ?

Deye meeceeve mes keeeeesieer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves nsleg n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

keeeeesieer peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~62~~


peIeve mes Ske mecee leke keeeeesieer peerJeeW kee Devlej neslee nw~~63~~
keeeeesieer peerJeeW kee Glke= Devlej Devleceg&ntle& neslee nw~~64~~
Deewoeefjkekeeeeesieer Deewj Deewoeefjkeefceekeeeeesieer peerJeeW kee Devlej Ske mecee
neslee nw~~65~~
Deewoeefjke keeeeesieer Deewj Deewoeefjkeefceekeeeeesieer peerJeeW kee peIeve Devlej Ske
mecee neslee nw~~66~~
Deewoeefjkekeeeeesieer Je Deewoeefjkeefceekeeeeesieer peerJeeW kee Glke= Devlej keg
DeefOeke lesleerme meeiejesheceeceeCe neslee nw~~67~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keeeeesie mes ceveeseesie ceW ee Jeeveeesie ceW peekej Ske mecee JeneB jnkej
otmejs mecee ceW cejCe kejves ee eesie kes JeeIeeeflele nesves hej hegve: keeeeesie kees eehle ngS peerJe kes Ske mecee kee
peIeve Devlej heeee peelee nw~ Glke= mes-keeeeesie mes ceveeseesie Deewj Jeeveeesie ceW heefjheeer mes eceMe: peekej
Deewj Gve oesveeW ner eesieeW ceW Gvekes meJeexlke= keeue leke jnkej hegve: keeeeesie ceW DeeS ngS peerJe kes Devleceg&ntle&eceeCe
Devlej eehle neslee nw~
Deewoeefjkekeeeeesieer peerJeeW kee Devlej Fmeer ekeej peevevee eeefnS~
Mebkee-Deewoeefjkeefceekeeeeesieer lees Deheee&hle DeJemLee ceW neslee nw peye efke peerJe kes ceveeseesie Deewj

222 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 68

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve, Deewoeefjkeefceekeeeeesieeled SkeefJeenb ke=lJee keece&Ceeesies Skemeceeb efmLelJee efleeremecees Deewoeefjkeefceeb


ieleme Skemeceeevlejb GheueYeles~
Glke<exCe-Deewoeefjkekeeeeesieeled elegce&veeseesieelegJe&eveeesies<eg heefjCece keeueb ke=lJee $eeefm$ebMeoeegefmLeeflekes<eg
osJes<etlhee mJekeefmLeefleb efmLelJee ew efJeenew ke=lJee ceveg<es<etlhee Deewoeefjkeefceekeeeeesiesve oerIe&keeueb efmLelJee hegve
Deewoeefjkekeeeeesieb ieleme veJeefYejvleceg&ntlez eYeeb meceeeYeeb meeeflejske$eeefm$ebMelmeeiejeshececee$eevlejesheuebYeeled~
Deewoeefjkeefceeeesieme Debleceg&ntleexvehetJe&keesefmeeeflejskeeefCe $eeefm$ebMelmeeiejesheceeefCe Deblejb YeJeefle~ veejkesYe
hetJe&keeseeeg<keceveg<es<etlhee Deewoeefjkeefceekeeeeesiemeeefob ke=lJee meJe&ueIegkeeuesve heee&hleer meceehe Deewoeefjkekeeeeesiesveevlejb ke=lJee osMeesvehetJe&keesefkeeueb ieceefelJee $eeefm$ebMeoeegefmLeefleceodosJes<etlhee hegve efJeenb ke=lJee
Deewoeefjkeefceekeeeeesieb ieleme leogheuebYeeled~
SJeb efleeremLeues keeeeesefie-Deewoeefjke-DeewoeefjkeefceeeesefieveecevlejkeLevelJesve met$e<edkeb ieleced~
FoeveeR Jewefeeke-Jewefeefekeefceeeesefieveeceblejeefleheeoveee met$e<edkeceJeleee&les-

JesGefJJeekeeepeesieerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~68~~


Jeeveeesie neslee ner veneR nw, DeleSJe Deewoeefjkeefceekeeeeesie kee Ske mecee Devlej efkeme ekeej nes mekelee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke Deewoeefjkeefceekeeeeesie mes Ske efJeen kejkes keece&Cekeeeeesie ceW Ske
mecee jnkej otmejs mecee ceW Deewoeefjkeefceekeeeeesie ceW DeeS ngS peerJe kes Deewoeefjkeefceekeeeeesie kee Ske
mecee Devlej eehle neslee nw~
Glke= mes-Deewoeefjkekeeeeesie mes eej ceveeseesieeW Je eej JeeveeesieeW ceW heefjCeefcele nes cejCe kej lesleerme
meeiejesheceeceeCe Deeeg efmLeefle Jeeues osJeeW ceW GlheVe neskej JeneB Deheveer efmLeefleeceeCe jnkej hegve: oes efJeen kejkes
ceveg<eeW ceW GlheVe nes Deewoeefjkeefceekeeeeesie kes meeLe oerIe& keeue leke jnkej hegve: Deewoeefjkekeeeeesie kes eehle
ngS peerJe kes veew Devleceg&ntleeX Je oes meceeeW mes DeefOeke lesleerme meeiejesheceeceeCe Deewoeefjkekeeeeesie kee Devlej eehle
neslee nw~
Deewoeefjkeefceekeeeeesie kee Yeer Devlej Devleceg&ntle& kece hetJe&keesef mes DeefOeke lesleerme meeiejesheceeceeCe
neslee nw, keeeWefke veejefkeeeW ceW mes efvekeuekej hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe neskej Deewoeefjkeefceekeeeeesie
kee eejbYe kej kece mes kece keeue ceW heee&efhleeeW kees hetCe& kejkes Deewoeefjkekeeeeesie kes eje
Deewoeefjkeefceekeeeeesie kee Devlej kej, keg kece hetJe&keesef keeue Jeleerle kejkes lesleerme meeiejeshece keer
Deeeg Jeeues osJeeW ceW GlheVe nes, hegve: efJeen kejkes Deewoeefjkeefceekeeeeesie kees eehle nesves Jeeues peerJe kes
Glke= Devlej heeee peelee nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW keeeeesieer peerJeeW ceW Deewoeefjke Deewj Deewoeefjkeefceekeeeeesieer peerJeeW kee Devlej
keLeve kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
Deye Jewefeefeke Deewj JewefeefekeefceekeeeeesefieeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg n met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

Jewefeefekekeeeeesieer kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~68~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 69 mes 73

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej: / 223

penCCesCe SiemeceDees~~69~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~70~~
JesGefJJeeefcemmekeeepeesieerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~71~~
penCCesCe omeJeememenmmeeefCe meeefojseeefCe~~72~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~73~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Jewefeefekekeeeeesieeled ceveeseesieb Jeeveeesieb Jee ielJee le$ewkemeceeb efmLelJee efleeremecees
JeeIeeleJeMesve Jewefeefekekeeeeesieb ieleme leogheuebYeeled~ Glke<exCe met$eesekeeueevlejb megiececesJe ~
Jewefeefekeefceekeeeeesieme peIevesve keLeles-eflee&iYe ceveg<esYees Jee osJes<eg veejkes<eg Jee Glhee oerIe&keeuesve
<edheee&hleer heefjhete& Jewefeefekekeeeeesiesve Jewefeefekeefceekeeeeesieb DeblejefelJee osMeesveoMeJe<e&meneeefCe efmLelJee
eflee&#eg ceveg<es<eg Jeeslhee meJe&peIevekeeuesve hegvejeiele Jewefeefekeefceeb ieleme meeeflejskeoMeJe<e&-cee$eevlejesheuebbYeeled~
keLecesles<eeb meeeflejskelJeb ?
ve, efkebe-Jewefeefekeefceekeeueeled eflee&iceveg<e heee&hleeveeb ieYe&peeveeb peIeveeeg<ees yenglJeesheuebYeeled1~

JewefeefekekeeeeesefieeeW kee peIeve Devlej Ske mecee nw~~69~~


JewefeefekekeeeeesefieeeW kee Glke= Devlej Devevlekeeue nw, pees DemebKeele
hegodieueheefjJele&ve yejeyej nw~~70~~
JewefeefekeefceekeeeeesefieeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~71~~
JewefeefekeefceekeeeeesefieeeW kee peIeve Devlej keg DeefOeke oMe npeej Je<e& eceeCe
neslee nw~~72~~
JewefeefekeefceekeeeeesefieeeW kee Glke= Devlej Devevlekeeue nw, pees DemebKeele
hegodieueheefjJele&ve eceeCe kes yejeyej nw~~73~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Jewefeefekekeeeeesie mes ceveeseesie ee Jeeveeesie ceW peekej JeneB Ske mecee
leke jnkej otmejs mecee ceW Gme eesie kee JeeIeele nes peeves kes keejCe Jewefeefekekeeeeesie kees eehle kejves Jeeues
peerJe kes Ske mecee eceeCe Devlej heeee peelee nw~ Glke=he mes met$e keefLele Devlej megiece ner nw~
Deye Jewefeefekeefceekeeeeesie kee peIeve Devlej kene pee jne nw-efleeeeW mes DeLeJee ceveg<eeW mes osJe Je
veejefkeeeW ceW GlheVe neskej oerIe& keeue eje n heee&efhleeeB hetjer kej Jewefeefekekeeeeesie kes eje Jewefeefekeefceekeeeeesie
kee Devlej kejkes keg kece oMe npeej Je<e& leke JeneR jnkej efleeeeW DeLeJee ceveg<eeW ceW GlheVe nes, meyemes kece
keeue ceW hegve: osJe ee vejke ieefle ceW Deekej Jewefeefekeefceeeesie kees eehle ngS peerJe kes keg DeefOeke oMe npeej
Je<e& eceeCe peIeve Devlej heeee peelee nw~
Mebkee-Fve oMe npeej Je<eeX kes DeefOekehevee kewmes kene ieee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Jewefeefekeefceeeesie kes keeue keer Dehes#ee efleee Je ceveg<e heee&hle ieYe&pe peerJeeW
keer peIeve Deeeg yengle heeeer peeleer nw~
1. OeJeuee hegmleke 7, he=. 210~

224 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 74 mes 76

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Glke<exCe-Jewefeefekeefceeeesieeled Jewefeefekekeeeeesieb ielJeevlejb ke=lJee DemebKeelehegueheefjJele&veeefve


heefjJele& Jewefeefekeefceeb ieleme leogheuebYeeled~
SJeb le=leeremLeues Jewefeefeke-JewefeefekeefceekeeeeesefieveecevlejefveheCelJesve met$e<edkeb ieleced~
Deenej-Deenejefceeeesefieveecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

Deenejkeeepeesefie-DeenejefcemmekeeepeesieerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~74~~


penCCesCe Debleescegngeb~~75~~
GkekemmesCe Deheesiieueheefjeb osmetCeb~~76~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Deenejkeeeeesieeoveeesieb ielJee meJe&ueIegkeeueb efmLelJee hegve Deenejkeeeeesieb
ielemeevleceg&ntlee&vlejcegheueYeles ~
Skemecee efkeVeesheueYeles ?
ve ueYeles, Deenejkeeeeesieme JeeIeeleeYeeJeeled~ SJeb Deenejefceekeeeeesiemeeefhe JeeJeb~ efJeMes<eleeeDeenejMejerjceglLeehe meJe&peIevesve keeuesve hegvejefhe GlLeeheele eLecele Deblejheefjmeceeefhle kele&Jee~

Glke= mes-Jewefeefekeefceekeeeeesie mes Jewefeefekekeeeeesie ceW peekej Jewefeefekeefceekeeeeesie kee Devlej


eejbYe kej DemebKeele hegodieueheefjJele&vekeeue leke heefjYeceCe kej hegve: Jewefeefekeefceekeeeeesie ceW peeves Jeeues peerJe
kes en Glke= Devlej heeee peelee nw~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW Jewefeefekekeeeeesieer SJeb Jewefeefekeefceekeeeeesieer peerJeeW kee Devlej efveheCe
kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
Deye Deenejkekeeeeesieer Deewj DeenejkeefceekeeeeesefieeeW kee Devlej yeleueeves nsleg leerve met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

Deenejkekeeeeesieer Deewj Deenejkeefceekeeeeesieer peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue


leke neslee nw ?~~74~~
Deenejkekeeeeesieer Deewj Deenejkeefceekeeeeesieer peerJeeW kee peIeve Devlej Devleceg&nlt e&
neslee nw~~75~~
Deenejkekeeeeesieer Deewj Deenejkeefceekeeeeesieer peerJeeW kee Glke= Devlej keg
kece DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe neslee nw~~76~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Deenejkekeeeeesie mes Deve eesie ceW peekej meyemes kece Devleceg&ntle& JeneB jnkej
hegve: Deenejkekeeeeesie kees eehle ngS peerJe kes Deenejkekeeeeesie kee Devleceg&ntle&eceeCe Devlej heeee peelee nw~
Mebkee-Deenejkekeeeeesie kee Ske mecee cee$e Devlej keeeW veneR eehle neslee nw ?
meceeOeeve-veneR , ke eeW e fk e Deenejkekeeeees i e kee JeeIeele veneR nes lee nw ~ Fmeer ekeej
Deenejkeefceekeeeeesie kee Yeer Devlej kenvee eeefnS~ kesJeue efJeMes< elee en nw efke Deenejke Mejerj kees
GlheVe kejkes meyemes kece keeue ceW efhej Yeer DeenejkeMejerj kees GlheVe kejves Jeeues peerJe kes henues ner Devlej
keer meceeefhle kej osveer eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 77 mes 79

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej: / 225

Glke<exCe efkeef_eVetveb De&hegueheefjJele&vekeeueeceeCeb~ leLeeefn-DeveeefoefceLeeefpeerJesvee&hegueheefjJele&veeceeCeme keeueeJeMes<es eLecemecees GheMecemecekelJeb mebeceb e egieheled ie=nerlebb~ le$eevleceg&ntle efmLelJee (1) Deeceees
YetlJee (2) DeenejMejerjb yebOeefelJee (3) Deeceeeled eegle eceees YetlJee (4) DeenejMejerjceglLeeheevleceg&ntle
efmLelJee (5) Deenejkeeeeesieer YetlJee lemeeefob ke=lJee Skemeceeb efmLelJee ce=le~ FlLeceenejkeeeeesiemeevlejb eejyOeb~
heeeled les vewJe peer Jesve GheeOe&hegueheef jJele&veeceeCekeeueb heefjYeceevleceg&n tlee& JeMes<es mebmeejs efkeef_eled
vetvece&hegueheefjJele&veeceeCecevlejkeeueb meceehe (6) Devleceg&ntle efmLelJee (7) DeyebOeYeeJeb iele, leme eLeeecesCe
DeenejkeeeeesiemeeefYe Deenejefceekeeeeesieme mehleefYeJee& Debleceg&ntlezTvece&hegue-heefjJele&vecee$ecevlejb GheueYeles~
SJeb elegLe&mLeues Deenejkeee-DeenejefceekeeeeesefieveeceblejeefleheeovelJesve met$e$eeb ieleced~
FoeveeR keece&Cekeeeeesefieveeceblejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

kecceFekeeepeesieerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~77~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb eflemeceTCeb~~78~~
Gke kemmesCe Debieguemme DemebKesppeefoYeeiees DemebK esppeemebK esppeeDees
DeesmeefhheefCe-GmmeefhheCeerDees~~79~~
Glke= mes keg kece De&hegodieueheefjJele&ve keeue eceeCe Devlej nw~ Jen Fme ekeej nwDeveeefo efceLeeef Ske peerJe kes DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe mebmeej Mes<e jnves kes eLece mecee ceW
GheMecemecekelJe Deewj mebece Fve oesveeW kee Ske meeLe enCe efkeee Deewj Devleceg&ntle& jnkej (1) Deecee
neskej (2) DeenejMejerj kees yebOe kejkes (3) Deecee mes egle nes ecee neskej (4) DeenejkeMejerj kees
GlheVe kejkes JeneB Devleceg&ntle& jne (5) Deewj Deenejkeeeeesieer neskej Gmekee eejbYe kejkes JeneB Ske mecee
jnkej cej ieee~ Fme ekeej Deenejkekeeeees i e kee Devlej eejbY e ng Dee~ heeeled Jener peer J e
GheeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe keeue leke YeceCe kejkes mebmeej kes Devleceg&ntle& Mes<e jnves hej keg kece
DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe Devlejkeeue meceehle kej (6) JeneB Devleceg&ntle& jnkej (7) DeyebOeke YeeJe kees
eehle nes ieee~ Ssmes peerJe kes eLeeece mes Deenejkekeeeeesie kee Dee" Deewj Deenejkeef ceekeeeeesie kee meele
Devleceg&ntle& mes kece DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe Devlejkeeue heeee peelee nw~
Fme ekeej elegLe& mLeue ceW Deenejkekeeeeesieer SJeb Deenejkeefceekeeeeesieer peerJeeW kee Devlej eefleheeove
kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye keece&Cekeeeeesieer peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

keece&Cekeeeeesieer peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~77~~


keece&CekeeeeesefieeeW kee peIeve Devlej leerve mecee kece #egYeJeenCeeceeCe neslee
nw~~78~~
keece&CekeeeeesefieeeW kee Glke= Devlej DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer-Glmeefhe&Ceer
keeue eceeCe neslee nw, pees Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe kes yejeyej neslee nw~~79~~

226 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 79

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefebleeceefCeerkee-ef$eefJeeneefCe ke=lJee #egYeJeenCekeejkepeerJes<etlhee hegvees efJeenb ke=lJee efveie&lemleme


ef$emeceeesve#egYeJeenCecee$eevlejcegheueYeles, peIeveevlejcesleled~ Glke<exCe-keece&Cekeeeeesieeoewoeefjkeefceeb
Jewefeefekeefceeb Jee ielJee DemebKeeleemebKeelee DeJemeefhe&Ceglmeefhe&CeereceeCee DebieguemeemebKeeleYeeiecee$ee
le$e efmLelJee hegve efJeenb ielemlemewleledkeeuees ueYeles ~
SJeb hebecemLeues keece&CekeeeeesefieveeceblejefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eeevlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb eesieceeie&Ceeveece
elegLeexefOekeej meceehle~

DeLe Jesoceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueelegesve $eeesoMemet$ew kesoceeie&Ceeveece hebeceesefOekeej eejYeles~ De$e leeJeled eLecemLeues
m$eerJesoeveecevlejkeLevecegKelJesve JesoeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ leoveg efleeremLeues heg<eJesoeveeceblejefveheCelJesve hegefjme- Fleeefovee $eerefCe met$eeefCe~ lele hejb le=leeremLeues YeeJevehegbmekeJesoeveeceblejeheCelJesve
CeJegbmee- Fleeefomet$e$eeb~ leoveblejb elegLe&mLeues DeheieleJesoeveeceblejeefleheeovelJesve DeJeieo- Fleeefovee
met$e elegeefceefle mecegoeeheeleefvekee ~

efmeevleefebleeceefCeerkee-leerve efJeen kejkes #egYeJeenCe kejves Jeeues peerJeeW ceW GlheVe nes hegve:
efJeen kejkes efvekeueves Jeeues peerJe kes leerve mecee kece #egYeJeenCeeceeCe keece&Cekeeeeesie kee peIeve Devlej
eehle neslee nw~ Glke= mes-keece&Cekeeeeesie mes Deewoeefjkeefcee DeLeJee Jewefeefekeefceekeeeeesie ceW peekej
Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer-Glmeefhe&CeereceeCe keeue JeneB jnkej hegve:
efJeenieefle kees eehle ngS peerJe kes keece&Cekeeeeesie kee met$eese Devlej keeue heeee peelee nw~
Fme ekeej hebece mLeue ceW keece&Cekeeeeesieer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer
Dehes#ee Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW eesieceeie&Cee veece kee elegLe& DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe Jesoceeie&Cee DeefOekeej


Deye eej mLeueeW ceW lesjn met$eeW kes eje Jesoceeie&Cee veece kee hebece DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes eLece
mLeue ceW eerJesefoeeW kee Devlej keLeve kejves nsleg JesoeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~ hegve: efleere mLeue ceW
heg<eJesoer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves nsleg hegefjme- Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes heeeled le=leere mLeue
ceW YeeJe vehegbmekeJesoer peerJeeW kee Devlej eheCe kejves Jeeues CeJegbmee- Fleeefo leerve met$e nQ~ leoveblej elegLe&
mLeue ceW DeheieleJesefoeesW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg DeJeieo Fleeefo eej met$e nQ~ en met$eeW keer
mecegoeeheeleefvekee ngF&~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 80 mes 85

DeLe Jesoceeie&CeeefOekeej: / 227

FoeveeR m$eerJesoeveeceblejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

JesoeCegJeeosCe FeflLeJesoeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~80~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~81~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~82~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle ~ m$eerJesoeled efveie&leme heg<e-vehegbmekeJesos<eg ewJe Yecele
DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$e hegueheefjJele&veeveeceblejmJehesCeesheuebYeeled Glke=evlejcesleled~
SJeb eLecemLeues m$eerJesoevlejeefleheeovelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee heg<eJesoeveecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

hegefjmeJesoeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~83~~


penCCesCe SiemeceDees~~84~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~85~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-peIevesve keefevcenecegefve heg<eJesosveesheMeceesefCeceeeeheieleJesoes YetlJee Skemeceemeevlejb ke=lJee efleeremecees keeueb ke=lJee heg<eJesos<etlheVeme Skemeceecee$eevlejesheuebYeeled~ Glke<exCe megiececesJe~

Deye eerJesoer peerJeeW kee Devlej yeleeves kes efueS leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Jesoceeie&Ceevegmeej eerJesoer peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~80~~
eerJesoer peerJeeW kee peIeve Devlej #egYeJeenCeeceeCe keeue leke neslee nw~~81~~
eerJesoer peerJeeW kee Glke= Devlej Devevle keeueeceeCe nw, pees DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe keeue kes yejeyej nw~~82~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~ eerJeso mes efvekeuekej heg<eJeso Deewj
vehegbmekeJeso ceW ner YeceCe kejves Jeeues peerJe kes DeeJeueer kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe hegodieueheefjJele&vehe eerJeso
kee Glke= Devlejkeeue eehle nes peelee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW eerJesefoeeW kee Devlej eefleheeove kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye heg<eJesoer peerJeeW kee Devlej keLeve kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

heg<eJesefoeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~83~~


heg<eJesefoeeW kee peIeve Devlej Ske mecee neslee nw~~84~~
heg<eJesefoeeW kee Glke= Devlej Devevlekeeue nw, pees DemebKeele hegodieueheefjJele&veeceeCe
kes yejeyej neslee nw~~85~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peIeve mes keesF& cenecegefve heg<eJeso meefnle GheMeceesCeer ceW e{kej DeheieleJesoer
nes Ske meceeeceeCe heg<eJeso kee Devlej kejkes otmejs mecee ceW cejCekej heg<eJesoer peerJeeW ceW GlheVe nesves Jeeues
peerJe kes heg<eJeso kee Ske mecee eceeCe Devlej heeee nw~ Glke= mes keLeve megiece nw~

228 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 86 mes 90

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb efleeremLeues heg<eJesoeveeceblejeefleheeovelJesve met$e$eeb ieleced~


vehegbmekeJesoeveeceblejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

CeJegbmeeJesoeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~86~~


penCCesCe Debleescegngeb ~~87~~
GkekemmesCe meeiejesJecemeohegOeeb~~88~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Deheee&hlekes<eg #egYeJeenCecee$eeegefmLeeflekes<eg vehegbmekeJesob cegkelJee m$eer-heg<eJesoeveecevegheuebYeeled , heee&hlekes<Jeefhe Debleceg&ntle&cee$ekeeueJeefleefjkeleb #egYeJeenCeevegheuebYeeled, De$e vehegbmekeJesos<eg
#egYeJeenCecee$eevlejb ve ueYeles~
Glke<exCe-vehegbmekeJesoeefvveie&leme m$eerheg<eJesos<eg SJe heefjYecele meeiejesheceMelehe=LekelJeeogheefj le$eeJemLeeveeYeeJeeled~
SJeb le=leeremLeues vehegbmekeJesoevlejefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee JesoefJejefnleeveeb cenemeeOetveeceblejeefleheeoveee met$eelegeceJeleee&les-

DeJeieoJesoeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~89~~


GJemeceb he[ge penCCesCe Debleescegngeb~~90~~
Fme ekeej efleere mLeue ceW heg<eJesefoeeW kee Devlej eefleheeove kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye vehegbmekeJesoer peerJeeW kee Devlej yeleueeves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

vehegbmekeJesefoeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~86~~


vehegbmekeJesefoeeW kee peIeve Devlej Devleceg&ntle& neslee nw~~87~~
vehegbmekeJesefoeeW kee Glke= Devlej meeiejesheceMelehe=LekelJeeceeCe neslee nw~~88~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-#egYeJeenCeeceeCe Deeeg Jeeues Deheee&hleke peerJeeW ceW vehegbmekeJeso kees
es[kej eer Je heg<eJeso veneR heeee peelee nw Deewj heee&hlekeeW ceW Devleceg&ntle& kes efmeJeee #egYeJeenCe eceeCe keeue
veneR heeee peelee nw~ eneB vehegbmekeJesefoeeW ceW #egYeJeenCecee$e Devlej veneR heeee peelee nw~
Glke= mes-vehegbmekeJeso mes efvekeues ngS peerJe kee eer-heg<e JesoeW ceW ner heefjYeceCe kejles ngS
meeiejesheceMelehe=LekelJe mes Thej JeneB jnves kee DeYeeJe heeee peelee nw~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW vehegbmekeJesoer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Jesojefnle cenemeeOegDeeW kee Deblej yeleueeves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

DeheieleJesoer peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~89~~


GheMece keer Dehes#ee DeheieleJesoer peerJeeW kee peIeve Devlej Devleceg&ntle&cee$e neslee
nw~~90~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 91, 92

DeLe Jesoceeie&CeeefOekeej: / 229

GkekemmesCe Deheesiieueheefjeb osmetCeb~~91~~


KeJeieb he[ge CeeflLe Deblejb efCejblejb~~92~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeled meeOeg GheMeceesefCeleesJeleere& meJe&peIevecevleceg&ntle meJesoer YetlJeevlejb
ke=lJee hegve GheMeceesefCeb eeflJee DeJesolJeb ielemleme peIevekeeuecegheueYeles~
Glke<exCe-keefeoveeefoefceLeeefpeeaJe $eerCeefhe kejCeeefve ke=lJee&hegueheefjJele&vemeeefomecees mecekelJeb
mebeceb e egieheled mebeeheevleceg&ntle efmLelJee GheMeceesefCeceeeeheieleJesoer YetlJeeOeesJeleere& meJesoes YetlJeeblejb
ke=lJee Ghee&hegueheefjJele&vekeeueb YeefcelJee hegveesvleceg&ntlee&JeMes<es mebmeejs GheMeceesefCeb eeflJeeheieleJesoes YetlJeevlejb
meceehleb ke=le, hegvee leleesJeleere& #ehekeesefCeb eeflJee DeyebOekelJeb ielemleme leogheueYeles~
#ehekeesCeejesnkeeCeeceheieleJesoeveeb hegve JesoheefjCeeceeveglheesvee&efmle les<eecevlejb Fefle %eeleJeb~
e keefeled YeJehegbieJe hejJemlegYees jeflecehele mJeMegelceefve eerefleb efJeOees me SJe mJemebJesove%eeveyeuesve
kece&Ceeb efvepe&jeb ke=lJeeheieleJesoes YetlJee mJeMegelceeslLeb hejceevebomegKeb DevegYeJeefle me SJe %eeveer YeJeefle~
Geb e eerheevebefoosJew %eeveme ceenelcebDe%ees eJekeesefefYe #eheeefle mJeb kece& lemceeod yeng~
mJeerkegJe&ved ke=lemebJej efmLejcevee %eeveer leg leel#eCeeled~~

GheMece keer Dehes#ee DeheieleJesoer peerJeeW kee Glke= Devlej keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe neslee nw~~91~~
#eheke keer Dehes#ee DeheieleJesoer peerJeeW kee Devlej veneR neslee, Jes efvejvlej nQ~~92~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& meeOeg GheMeceesCeer mes Glejkej meyemes kece Devleceg&ntle&eceeCe keeue
leke meJesoer neskej DeheieleJeso kee Devlej kej hegve: GheMeceesCeer hej e{kej DeheieleJeso YeeJe kees eehle nesves
Jeeues peerJe kes Devleceg&ntle&eceeCe peIeve Devlej heeee peelee nw~
Glke= mes-efkemeer DeveeefoefceLeeef peerJe ves leerveeW ner kejCe kejkes DeOe&hegodieueheefjJele&ve kes eLece
mecee ceW mecekelJe Deewj mebece kees Ske meeLe enCe efkeee Deewj Devleceg&ntle& jnkej GheMeceesCeer hej e{kej
DeheieleJesoer nes ieee~ JeneB mes efhej veeres Glejkej meJesoer DeheieleJesoer kee Devlej eejbYe efkeee Deewj
GheeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe keeue leke YeceCe kej hegve: mebmeej kes Devleceg&ntle&cee$e Mes<e jnves hej GheMeceesCeer
hej e{kej DeheieleJesoer nes Devlej kees meceehle efkeee~ heeeled efhej veeres Glejkej #eheke esCeer hej e{kej
DeyebOekeYeeJe eehle efkeee~ Fme ekeej DeheieleJesefoeeW kee keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe Devlejkeeue
eehle nes peelee nw~
#ehekeesCeer e{ves JeeueeW kes Ske yeej DeheieleJesoer nes peeves hej hegve: Jeso heefjCeece keer Glheefe veneR nesleer,
ener Gvekee Devlej peevevee eeefnS~
pees keesF& YeJehegbieJe hejJemleg mes jeie kees es[kej Deheveer Megelcee ceW eerefle kejles nQ, Jener mJemebJesove %eeve
kes yeue mes keceeX keer efvepe&je kejkes Jesojefnle neskej Deheveer Meg Deelcee mes GlheVe hejceevebo megKe kee DevegYeJe
kejles nQ, Jener mees %eeveer kenueeles nQ~
eer heevebefo Deeeee&osJe ves Yeer %eeve kee ceenelce yeleeles ngS kene nw-

230 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 92

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leer#CekeuesMeneeefeleesefhe efn heob vesb lehe mevovees~


veseb leVeeefle eYegb mheglej%eevewkemetleesefpPele1~~
De%eeveer cegefve eeJeefvle kecee&efCe keesefYeJew #eheeefle, leohes#eeeefhe yentefve kecee&efCe %eeveer mebJejmeefnle
ef$eiegefhleieghle meved Skeeecevee YetlJee veeMeeefle, efkebe-%eevemeejefLejefnle lehemevove Deelceeveb cees#emLeeveb
veslegb ve #ecees YeJeleerefle %eelJee yeeee&yeuesve meceioMe&ve%eeveeeefj$eeCeejeOe DeheieleJesoes YetlJee #ehekeesefCeceee
mJeMegelceheob eehleJeb YeJeefefjefle~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eeevlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb Jesoceeie&Ceeveece
hebeceesefOekeej meceehle~

DeLe ke<eeeceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueesve elegefYe& met$ew ke<eeeceeie&Ceeveece DeefOekeejes efveieeles~ le$e leeJeled eLecemLeues meke<eeeJeleeb
peerJeeveeb DeblejefveheCelJesve kemeeeeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb efleeremLeues Deke<eeeJeleeb
DeblejeefleheeovelJesve DekemeeF& Fleeefomet$eceskeb Fefle heeleefvekee YeJeefle~

MueeskeeLe&-De%eeveer peerJe ke"esj lehe Deeefo kes eje efpeleves keceeX kees kejes[ Je<e& ceW #ee kejlee nw,
Gmemes DeefOeke keceeX kees, efmLej ceve neskej mebJej kee Oeejer %eeveer (Deelce%eeveer) peerJe #eCecee$e ceW #ee kej oslee
nw, mees "erke ner nw keeeWefke efpeme leheheer jLe ceW leer#CekeuesMeheer Iees[s ueies ngS nQ, efkevleg %eeveheer meejLeer veneR
nQ, lees Jen leheheer jLe keoeefhe Deelceeheer eYeg kees cees#emLeeve ceW veneR ues pee mekelee nw~~
De%eeveer cegefve efpeve keceeX kees kejes[eW YeJeeW keer lehemee eje #ee kejles nQ, %eeveer cegefve Gmekeer Dehes#ee Yeer
yengle DeefOeke keceeX kees mebJejmeefnle SJeb leerve iegefhleeeW mes meceefvJele nesles ngS Skeeecevee neskej veeMe kej osles nQ,
keeeWefke %eeveheer meejLeer mes jefnle leheheer jLe Deelcee kees cees#emLeeve leke ues peeves ceW me#ece veneR neslee nw, Ssmee
peevekej Deehe meYeer kees yeeee& kes yeue mes meceioMe&ve-%eeve-eeefj$e keer DeejeOevee kejkes DeheieleJesoer yevekej
#ehekeesCeer ceW e{kej efvepe Megelce heo kees eehle kejvee eeefnS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee
ceW Jesoceeie&Cee veece kee hebece DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe ke<eeeceeie&Cee DeefOekeej


Deye oes mLeueeW ceW eej met$eeW kes eje ke<eeeceeie&Cee veece kee DeefOekeej kene pee jne nw~ GveceW mes eLece
mLeue ceW ke<eeemeefnle peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues kemeeeeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes
heeeled efleere mLeue ceW ke<eeejefnle peerJeeW kee Devlej keLeve kejves nsleg DekemeeF& Fleeefo Ske met$e nw~ Fme
ekeej DeefOekeej kes eejbYe ceW met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF& nw~
1. heevebefohebeefJebMeeflekee-Mueeske-130, he=.56

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 93 mes 95

DeLe ke<eeeceeie&CeeefOekeej: / 231

DeOegvee meke<eeefepeerJeeveecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

kemeeeeCegJeeosCe keesOekemeeF&-ceeCekemeeF&-ceeekemeeF&-ueesYekemeeF&Ceceblejb
kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~93~~
penCCesCe SiemeceDees~~94~~
GkekemmesCe Debleescegngeb~~95~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-kemeefeod peerJeme eesOesve efmLelJee ceeveeefob ieleme efleeremecees JeeIeelesve,
keeueb ke=lJee veejkes<eg Glheeosve Jee, DeeieleeesOeesoeme SkemeceeevlejesheuebYeeled~ SJecesJe Mes<eke<eeeeCeeceskemeceeevlejeheCee kele&Jee~ kesJeueb leg JeeIeelesvlejme Skemeceees veeefmle, JeeIeeles eesOeke<eeemewJeesoeoMe&veeled~
efkebleg cejCesve Skemeceees JeeJe, ceveg<e-eflee&iosJes<eg GlheVeeLecemecees ceeveceeeeueesYeeveeb efveecesveesoeoMe&veeled
eeseb peIeveeblejb~
Glke<exCe efJeJeef#eleke<eeeeod DeefJeJeef#eleke<eeeb ielJeeslke=cebleceg&ntle efmLelJee efJeJeef#eleke<eeeceeieleme
leoglke=keeueesheuebYeeled~
SJeb eLecemLeues ke<eeemeefnleeveeb peerJeeveeceblejefveheCelJesve met$e$eeb ieleb~

Deye meke<eeeer peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle efkees pee jns nQmet$eeLe&-

ke<eeeceeie&Ceevegmeej eesOeke<eeeer, ceeveke<eeeer, ceeeeke<eeeer Deewj ueesYeke<eeeer


peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~93~~
eesOeeefo eej ke<eee Jeeues peerJeeW kee peIeve Devlej Ske mecee neslee nw~~94~~
eesOeeefo eej ke<eee Jeeues peerJeeW kee Glke= Devlej Devleceg&ntle& eceeCe nw~~95~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efkemeer peerJe kes eesOeke<eee kes meeLe jnkej ceeveeefo ke<eee ceW peeves
kes otmejs ner mecee ceW JeeIeele mes DeLeJee cejCekej veejkeer peerJeeW ceW Glheefe nes peeves mes eesOe kes Goe kees
eehle ngS peerJe kes eesOeke<eee kee Ske mecee cee$e Devlejkeeue eehle neslee nw~ Fmeer ekeej Mes<e ke<eeeeW kes
Yeer Devlej keer eheCee kejveer eeefnS~ kesJeue efJeMes<elee en nw efke ceeveeefo ke<eeeeW kes JeeIeele nesves hej
Ske mecee eceeCe Devlejkeeue veneR neslee, keeeWefke JeeIeele nesves hej eesOe kee ner Goe osKee peelee nw~
efkevleg cejCe kes eje ceeveeefoke<eeeeW kee Ske mecee eceeCe Devlej kenvee eeefnS, keeeWefke ceveg<e, efleee
Je osJeeW ceW GlheVe ngS peerJe kes eLece mecee ceW eceMe: ceeve, ceeee Je ueesYe kee efveece mes Goe osKee peelee
nw~ en peIeve Devlej kene ieee nw ~
Glke= mes-efJeJeef#ele ke<eee mes DeefJeJeef#ele ke<eee ceW peekej Glke=< mes Devleceg&ntle&eceeCekeeue
leke jnkej efJeJeef#ele ke<eee ceW Deees ngS peerJe kes Gme ke<eee kee Devleceg&ntle&eceeCe Glke= Devlejkeeue
eehle neslee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW ke<eeemeefnle peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~

232 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 96

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Foeveerceke<eeefeCeeceblejefveheCeee met$eceJelejefle-

DekemeeF& DeJeieoJesoeCe Yebiees~~96~~


efmeebleefebleeceefCeerkee-peIevesveebleceg&ntle&ceblejb~ Glke<exCe Ghee&hegueheefjJele&veeceeCeb~ #ehekeb eleerle
veemlevlejefceefle %eeleJeb DeheieleJesefoveeefceJe~
leelhee&cesleled-eesOeeefoke<eeeejerved ke=Meerke=le Deke<eeeeJemLeeb eehlegkeecew YeJeef mJeMegelceYeeJevee
YeeJeefeleJee~ hegveeeoe ceesneled epeeesles, jeies<eew leheefmJeveeb~
leowJe YeeJeeslmJemLeceelceeveb Meecele #eCeeled1~~39~~
Fefle efebleveereb efvejvlejced ~
SJeb efleeremLeues Deke<eeefeCeecevlejeefleheeovelJesve met$eceskeb ieleced~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eeevlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb ke<eeeceeie&Ceeveece
<eesefOekeej meceehle~
Deye ke<eeejefnle peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Deke<eee Jeeues peerJeeW kee Devlej DeheieleJesoer peerJeeW kes meceeve neslee nw~~96~~
efmeevleefebleeceefCeer kee-Fve peerJeeW kee peIeve Devlej Devleceg&nt le& Deewj Glke= Devlej
GheeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe neslee nw~ #eheke keer Dehes#ee Devlej veneR neslee, efvejvlej nw~ Fme ekeej Fme Dehes#ee
mes Deke<eee Jeeues peerJeeW kes Devlej ceW DeheieleJesefoeeW kes Devlej mes Yeso veneR nw~
leelhee& en nw efke-eesOeeefo ke<eeeheer Me$egDeeW kees ke=Me kejkes Deke<eee DeJemLee kees eehle kejves keer
Fe mes Deehe meYeer kees Deheveer Megelcee keer YeeJevee Yeeveer eeefnS~ hegvee kene Yeer nwMueeskeeLe&-efpeme mecee leheefmJeeeW kes ceesnkece& kes Goe mes jeie Deewj s<e GlheVe nesves ueieW, Gmeer
#eCe Jes Deheveer mJemLe Deelcee keer YeeJevee YeeSB, efpememes #eCecee$e ceW Jes jeies<e Meeble nes peeSbies~~39~~
Ssmee efvejvlej efebleve kejles jnvee eeefnS~
Fme ekeej efleere mLeue ceW ke<eee jefnle peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer
Dehes#ee Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW ke<eeeceeie&Cee veece kee "e DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i
1. meceeefOeMeleke, Mueeske 39~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 97 mes 99

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej: / 233

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueesve SkeeoMemet$ew %eeveceeie&Ceeveece mehleceesefOekeej eejYeles ~ le$e leeJeled eLecemLeues
ef$eefceLee%eeefveveeb DeblejefveheCelJesve CeeCeeCegJeeosCe Fleeefovee <edmet$eeefCe~ lele hejb efleeremLeues
hebeefJeOe%eeefveveeceblejeheCelJesve DeeefYeefCe Fleeefo met$ehe_ekeefceefle mecegoeeheeleefvekee~
FoeveeR cele%eeefve-eglee%eeefveveeb Deblejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

CeeCeeCegJeeosCe ceefoDeCCeeCeer-megoDeCCeeCeerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes


nesefo ?~~97
penCCesCe Debleescegngeb~~98~~
GkekemmesCe yeseJeefmeeiejesJeceeefCe osmetCeeefCe~~99~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-ceefleeglee%eeveeYeeb mecekelJeb ie=nerlJee mecei%eeves<eg peIevekeeueevlejb eehe hegve
ceefleeglee%eeves ieleme leogheuebYeeled~ Glke<exCe-ceefleeglee%eeefvevees mecekelJeb ie=nerlJee meb%eeves<eg <ed<eefmeeiejesheceosMeesvekeeuemeevlejb eehe hegve meceeficeLeelJeb ielJee efcee%eevew DebleefjlJee hegve mecekelJeb ie=nerlJee
<ed<eefmeeiejosMeesve keeueb YeefcelJee efceLeelJeb ieleme leogheuebYeeled~

DeLe %eeveceeie&Cee DeefOekeej


Deye oes mLeueeW ceW ieejn met$eeW kes eje %eeveceeie&Cee veece kee meeleJeeB DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes
eLece mLeue ceW leerveeW efceLee%eeveer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues CeeCeeCegJeeosCe Fleeefo n met$e nQ~
Gmekes heeeled efleere mLeue ceW heeBeeW ekeej kes %eeveer peerJeeW kee Devlej eheCe kejves nsleg DeeefYeefCe Fleeefo
heeBe met$e nQ~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF& nw~
Deye kegceefle Deewj kegegle%eeefveeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

%eeveceeie&Ceevegmeej ceefleDe%eeveer Deewj egleDe%eeveer peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke
neslee nw ?~~97~~
ceefleDe%eeveer Deewj egleDe%eeveer peerJeeW kee peIeve Devlej Devleceg&ntle&eceeCe neslee nw~~98~~
ceefle De%eeveer Deewj egleDe%eeveer peerJeeW kee Glke= Devlej keg kece oes eeme"
meeiejeshece DeLee&led Ske meew yeeerme meeiejeshecekeeue neslee nw~~99~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ceefle De%eeve Je egle De%eeve DeLee&led kegceefle-kegegle %eeve mes mecekelJe
enCe kej ceefle%eeve Je egle%eeve ceW Deekej peIeve keeue kee Devlej oskej hegve: kegceefle-kegegle %eeve kees eehle ngS
peerJe kes Devleceg&ntle&eceeCe Devlejkeeue heeee peelee nw~ Glke=he mes-ceefle-egleDe%eeveer peerJe kes mecekelJe
kees enCe kejkes mecei%eeve eje keg kece eeme" meeiejeshece keeue eceeCe Devlej oskej hegve: meceeficeLeelJe
ceW peekej efcee%eeveeW kee Devlej oskej hegve: mecekelJe enCe kejkes keg kece eeme" meeiejesheceeceeCe keeue

234 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 100 mes 102

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keglees osMeesvelJeb ?
GheMecemecekelJekeeueeod e-<ed<eef-DeYevlejefceLeelJekeeueme yenglJeesheuebYeeled~ meceeficeLeeerveeb
%eeveb ceefleeglee%eeveefceefle celJee kesefeled Deeeeee& meceeficeLeelJesve men veevlejb kegJe&efvle ~ leVe Ieles, meceeficeLeelJeYeeJeeee%eeveme meceeficeLeelJeb e eehlepeelevlejme ceefleeglee%eevelJeefJejesOeeled~
efJeYebieeJeefOe%eeefveveecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

efJeYebieCeeCeerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~100~~


penCCesCe Debleescegngeb~~101~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~102~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeod osJees veejkees Jee efJeYebie%eeveer ceeie& mecekelJeb ie=nerlJeeJeefOe%eevesve
men peIevecebleceg&ntle efmLelJee efJeYebie%eeveb efceLeelJeb e egieheled eefleheVemleme peIeveevlejcegheueYeles~ Glke<exCeefJeYebie%eeveme ceefle-De%eeveb ielJeevlejb eeheeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&vekeeueeceeCeb heefjJele&
efJeYebie%eeveb ieleme leogheuebYeeled~

leke heefjYeceCe kej efceLeelJe kees eehle nesves Jeeues kes oes eeme" meeiejesheceeceeCe ceefleegle De%eeveeW kee
Devlejkeeue heeee peelee nw~
Mebkee-oes eeme" meeiejesheceeW ceW pees keg kece keeue yeleueeee nw, Ssmee keeeW nw ?
meceeOeeve-keeeWefke GheMecemecekelJekeeue mes oes eeme" meeiejesheceeW kes Yeerlej efceLeelJe kee keeue
DeefOeke heeee peelee nw~ meceeficeLeeef kes %eeve kees ceefle-egle De%eevehe ceevekej efkeleves ner Deeeee& hetJeexe
Devlej eheCee ceW meceeficeLeelJe kes meeLe Devlej veneR kejles nQ~ hej en yeele Ieefle veneR nesleer nw, keeeWefke
meceeficeLeelJeYeeJe kes DeeOeerve ngDee %eeve meceeficeLeelJe kes meceeve eehle Jen %eeve Ske Deve peeefle kee yeve
peelee nw Dele: Gme %eeve kees ceefle egle De%eevehe ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~
Deye efJeYbeieeJeefOe%eeefveeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

efJeYebie%eeefveeeW kee Devlej efkeleves keeue neslee nw ?~~100~~


efJeYebie%eeefveeeW kee peIeve Devlejkeeue Devleceg&ntle& nw~~101~~
efJeYebie%eeefveeeW kee Glke= Devlej Devevlekeeue nw, pees DemebKeele hegodieue heefjJele&ve
kes yejeyej neslee nw~~102~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpemeves mecekelJe kees eehle kejves kee ceeie& osKe efueee nw, Ssmes efkemeer
efJeYebie%eeveer osJe ee veejkeer peerJe kes mecekelJe enCe kej DeJeefOe%eeve kes meeLe peIeve Devleceg&ntle& keeue leke
jnkej efJeYebie%eeve Deewj efceLeelJe kees Ske meeLe eehle nesves hej efJeYebie%eeve kee Devleceg&ntle&eceeCe peIeve Devlej
eehle neslee nw~ Glke= mes-efJeYebie%eeve mes ceefle De%eeve kees eehlekej Devlej eejbYe kej DeeJeueer kes DemebKeeleJeW
Yeeie cee$e hegodieueheefjJele&veeceeCekeeue leke heefjYeceCe kej efJeYebie%eeve kees eehle nesves Jeeues peerJe kes efJeYebie%eeve
kee met$eese Devlej keeue heeee peelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 103 mes 107

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej: / 235

SJeb eLecemLeues ef$eefJeOee%eeefveveeceblejefveheCelJesve met$e<edkeb ieleced~


FoeveeR hebeefJeOe%eeefveveecevlejeefleheeoveee met$ehe_ekeceJeleee&les-

DeeefYeefCeyeesefne-mego-Deesefn-ceCeheppeJeCeeCeerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes


nesefo ?~~103~~
penCCesCe Debleescegngeb~~104~~
GkekemmesCe Deheesiieueheefjeb osmetCeb~~105~~
kesJeueCeeCeerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~106~~
CeeflLe Deblejb efCejblejb~~107~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeod osJees veejkees Jee ceefleegleeJeefOe%eeves<eg efmLele, efceLeelJeb ielJee kegceeflekegegle-efJeYebiee%eevewjvlejb eehe hegve ceefle-egleeJeefOe%eeveb Deeiele leme peIevesveevleceg&ntlee&vlejcegheueYeles~
SJeb cevehee&e%eeveer mebele lep%eeveb efJeveeMeevleceg&ntle efmLelJee lemewJe %eeveme hegve DeevesleJe~
Glke<exCe-keefeoveeefoefceLeeefpeeaJe De&hegueheefjJele&veme eLecemecees GheMecemecekelJeb eeflehee
le$ewJe osJeveejkes<eg efJejesOeeYeeJeeled ceefleegleeJeefOe%eeveeveglheee <e[eJeefuekeeeceeCeb GheMecemecekelJekeeueceefmle

Fme ekeej eLece mLeue ceW leerve ekeej kes De%eeveer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues n met$e hetCe& ngS~
Deye heeBe ekeej kes %eeveer peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg heeBe met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

DeeefYeefveyeesefOeke%eeveer, egle%eeveer, DeJeefOe%eeveer Deewj ceve:hee&e%eeveer peerJeeW kee


Devlej efkeleves keeue neslee nw ?~~103~~
DeeefYeefveyeesefOeke Deeefo Ge eej %eeefveeeW kee peIeve Devlej Devleceg&ntle& neslee
nw~~104~~
DeeefYeefveyeesefOeke Deeefo eej %eeveeW kee Glke= Devlej keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe neslee nw~~105~~
kesJeue%eeefveeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~106~~
kesJeue%eeefveeeW ceW kesJeue%eeve kee Devlej ner veneR nw, Jen %eeve efvejvlej nw~~107~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ceefle, egle Deewj DeJeefOe%eeveeW ceW efmLele efkemeer osJe ee veejkeer peerJe kes
efceLeelJe ceW peekej kegceefle%eeve, kegegle%eeve Je efJeYebieDe%eeve kes eje Devlej kees eehle kejkes hegve: ceefle%eeve,
egle%eeve Je DeJeefOe%eeve ceW Deeves hej Ge %eeveeW kee Devleceg&ntle&eceeCe peIeve Devlej eehle neslee nw~
Fmeer ekeej ceve:hee&e%eeveer mebele peerJe ceve:hee&e%eeve kees ve kejkes Devleceg&ntle& keeue leke Gme %eeve kes
efyevee jnkej efhej Gmeer %eeve ceW ueeee peevee eeefnS~
Glke= mes-efkemeer DeveeefoefceLeeef peerJe ves Deheves DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe keeue kes eLece mecee
ceW GheMecemecekelJe kees enCe efkeee Deewj Gmeer DeJemLee ceW ceefle%eeve, egle%eeve Je DeJeefOe%eeve GlheVe efkees,

236 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 107

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fefle meemeeoveb ielJeevlejb eehe hegve efceLeelJesvee&hegueheefjJele&veeceeCeb YeefcelJeevleceg&ntlee&JeMes<es mebmeejs mecekelJeb


eeflehee ceefleegle%eeveeesjvlejb meceeveere hegve Debleceg&ntle ielJeeJeefOe%eeveceglheee le$ewJe leoveblejb Deefhe meceeveereevleceg&ntlexve kesJeue%eeveceglheeeeyebOeYeeJeb ielemlemeeshee&hegueheefjJele&veevlejcegheueYeles~
SJeb cevehee&e%eevemeevlejb-GheMecemecekelJesve men cevehee&e%eeveme efJejesOeeled eLecemecekelJekeeueb
meceehe cegntle&he=LekelJes ieles cevehee&e%eevemeeoew Debles eevlejb Deme %eevemeeslheeoefeleJeb~
kesJeue%eeveme veemlevlejb, efkebe-kesJeue%eeves meceglheVes hegve leme efJeveeMeeYeeJeeled~
leelhee&cesleled-Deme kesJeue%eeveme eehleLe&cesJe mJeeOeeees Oeeveb leheejCeoer#eeenCeeefokeb Jele&les,
eefleefoveb eefle#eCeb Jee cece Deme %eeveme ueyOees eeemees YeJesefoefle eeesnb hegve hegve YeieJelkesJeefueleerLe&kejheeoheeesns<eg~
SJeb efleeremLeues ceefle%eeveeefo%eevehebekeeveecevlejeheCelJesve met$ehebekeb ieleced~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eeevlejevegieces ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb %eeveceeie&Ceeveece mehleceesefOekeej meceehle~


keeeWefke osJe Deewj veejkeer peerJeeW ceW Ge DeJemLee ceW Fvekes GlheVe nesves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~ efhej GheMece
mecekelJe kes keeue ceW n DeeJeueer Mes<e jnves hej Jen peerJe meemeeoveiegCemLeeve ceW ieee Deewj Fme ekeej ceefle%eeve
Deeefo leerveeW %eeveeW kee Devlej eejbYe nes ieee~ efhej Gmeer peerJe ves efceLeelJe kes meeLe DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe
keeue leke YeceCe kej mebmeej kes Devleceg&ntle&cee$e Mes<e jnves hej mecekelJe kees enCe kejkes ceefle-egle %eeveeW kee
Devlej hetje efkeee~ hegve: Devleceg&ntle& keeue Jeleerle kejkes Gmeves DeJeefOe%eeve GlheVe kej efueee Deewj Gmeer DeJemLee
ceW ner DeJeefOe%eeve kee Devlej hetje efkeee~ efhej Gmeves Devleceg&ntle& keeue mes kesJeue%eeve GlheVe kej DeyebOeke YeeJe
eehle kej efueee~ Ssmes peerJe kes ceefle%eeve, egle%eeve Deewj DeJeefOe%eeve kee GheeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe Glke=
Devlej heeee peelee nw~
Fmeer ekeej ceve:hee&e %eeve kee Yeer Glke= Devlej GheMecemecekelJe kes meeLe ceve:hee&e%eeve kee efJejesOe
nesves kes keejCe eLeceesheMecemecekelJe kee keeue meceehle kej cegntle&he=LekelJe nes peeves hej Deeefo ceW Je Devle kes
Devlej ceW ceve:hee&e%eeve kees GlheVe kejevee eeefnS~
kesJeue%eeefveeeW kes keesF& Devlej veneR heeee peelee nw, keeeWefke kesJeue%eeve GlheVe nesves hej efhej Gmekee efJeveeMe
veneR neslee nw~
leelhee& en nw efke-Fme kesJeue%eeve keer eeefhle kes efueS ner mJeeOeee, Oeeve, leheejCe, oer#ee enCe
Deeefoke keee& efkees peeles nQ~ eefleefove DeLeJee eefle#eCe cesje Fme %eeve keer eeefhle kes efueS eeeme meheue nesJes,
Ssmeer hegve: hegve: leerLekej kesJeueer YeieJeeve kes ejCe keceueeW ceW cesjer eeevee nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW ceefle%eeveeefo heeBeeW %eeveeW kee Devlej eheCe kejves Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeebleefebleeceefCeerkee ceW
%eeveceeie&Cee veece kee mehlece DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 108 mes 110

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej: / 237

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeue$eesCe oMeefYe met$ew mebececeeie&CeeefOekeej eejYeles~ le$e eLecemLeues meeceevemebelemeeceeefekesoeshemLeeheve-heefjnejMegefmebele-mebeleemebeleeveecevlejeefleheeoveeLe mebpeceeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb efleeremLeues met#cemeebhejee-eLeeKeeleMegefmebeleeveecevlejeheCelJesve megngce-
Fleeefomet$eelegeb~ leoveg le=leeremLeues DemebelepeerJeeveeceblejeefleheeovehejlJesve DemebpeoeCeb Fleeefomet$e$eeefceefle
mecegoeeheeleefvekee~
FoeveeR meeceevemebele-meeceeefekesoeshemLeeheve-heefjnejMegefmebele-mebeleemeb eleeveecevlejeefleheeoveee
met$e$eeceJeleee&les-

mebpeceeCegJeeosCe mebpeo-meeceeFe-soesJeeJeCemegefmebpeo-heefjnejmegefmebpeo-mebpeoemebpeoeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~108~~


penCCesCe Debleescegngeb~~109~~
GkekemmesCe Deheesiieueheefjeb osmetCeb~~110~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megiecees Jele&les~ efJeJeef#elemebeces efmLele keefeod peerJe Demebeceb
ielJee hegve efJeJeef#elemebeces peIevekeeuesveevleceg&ntlexve Deeiele, leme peIeveevlejb ~ meeceeefeke-soeshemLeehevemebele

DeLe mebececeeie&Cee DeefOekeej


Deye leerve mLeueeW ceW oMe met$eeW kes eje mebece ceeie&Cee veece kee Dee"JeeB DeefOekeej eejbYe nes jne nw~ GveceW
mes eLece mLeue ceW meeceeve mebele, meeceeefeke-soeshemLeehevee-heefjnejefJeMegefmebele-mebeleemebele Deewj Demebele
peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves Jeeues mebpeceeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~ Gmekes heeeled efleere mLeue ceW
met#cemeebhejee Deewj eLeeKeeleMegef mebeleeW kee Devlej eheCe kejves nsleg megngce Fleeefo eej met$e nQ~ hegve:
le=leere mLeue ceW Demebele peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves kes efueS DemebpeoeCeb Fleeefo leerve met$e nQ~ en met$e
keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye eneB hej meeceeve mebele, meeceeefeke, soeshemLeehevee, heefjnejefJeMegefmebele SJeb mebeleemebeleeW kee
Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle efkees peeles nQmet$eeLe&-

mebececeeie&Ceevegmeej mebele, meeceeefeke Je soeshemLeeheveeMegefmebele, heefjnejefJeMegefmebele Deewj mebeleemebele peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~108~~
mebele Deeefo Ge mebeceer peerJeeWW kee peIeve Devlej Devleceg&ntle&eceeCe neslee nw~~109~~
mebele Deeefo Ge mebeceer peerJeeW kee Glke= Devlej keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&ve
eceeCe neslee nw~~110~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~ efJeJeef#ele mebece ceW efmLele efkemeer
peerJe kees Demebece ceW ues peekej peIeve keeue ceW hegve: efJeJeef#ele mebece ceW ueeves hej Gme mebece kee Ge peIeve

238 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 111

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GheMeceesefCeb eeflJee met#cemeebhejee-eLeeKeelemebeces<eg ielJeevlejb eehe hegveesOe DeJeleere& meeceeefekesoeshemLeehevemebeces<eg eefJemleme peIeveeblejb~ heefjnejMgeefmebeceeled meeceeefeke-soeshemLeeheveMegefmebeceb ie=nerlJee
peIevesveevleceg&ntlexCe hegve heefjnejMegefmebececeeieleme peIeveevlejb %eeleJeb~
Glke<exCe-DeveeefoefceLeeef keefeod peerJe De&hegueheefjJele&vemeeefomecees eLecemecekelJeb mebeceb
e egieheod ie=nerlJeevleceg&ntle efmLelJee efceLeelJeb ielJeevlejb eehe Ghee&hegueheefjJele&veb YeefcelJee hegveesvleceg&ntlee&JeMes<es
mebmeejs mebeceb eeflehee Deblejb meceeveereevleceg&ntle&b efmLelJeeyebOekelJeb ielemlemeeshee&hegueheefjJele&vecee$eevlejcegheueYeles~ heefjnejMegefmebeces leg Je<e&he=LekelJesve efJevee SlelmebeceenCeeYeeJeeled Deblejsefhe S<e efveecees %eeleJe1~
mebeleemebelemeeefhe DeJemeeves $eerCeefhe kejCeeefve ke=lJeesheMecemecekelJeb mebeceemebeceb e ie=nerleeLecemeceesvlejb
meceeveereevleceg&ntle&b efmLelJee mebeceb ie=nerlJee DeyebOekelJeb iele Fefle JeeJeb ~
SJeb eLecemLeues meeceevemebeceeoerveecevlejkeLevecegKelJesve met$e$eeb ieleced~
DeOegvee met#cemeebhejee-eLeeKeelemebeleeveecevlejeefleheeoveeLe met$eelegeceJeleee&les-

megngcemeebhejeFmegefmebpeo-penekeKeeoefJenejmegefmebpeoeCeceblejb kesJeefejb
keeueeoes nesefo ?~~111~~
Devlej eehle neslee nw, kesJeue efJeMes<elee en nw efke meeceeefeke Je soeshemLeeheveeMegefmebele peerJe kes GheMece esCeer
hej e{kej met#cemeechejee Je eLeeKeele mebeceeW kes eje Devlej oskej hegve: esCeer mes veeres Glejves hej meeceeefeke
Je soeshemLeeheveeMegefmebeceeW ceW Deeves hej Gve oesveeW mebeceeW kee peIeve Devlej neslee nw leLee heefjnejMegefmebece mes
meeceeefeke Je soeshemLeeheveeMegefmebece ceW ues peekej Devleceg&ntle& keeue mes hegve: heefjnejMegefmebece ceW Deees ngS
peerJe kes heefjnejMegefmebece kee peIeve Devlej peevevee eeefnS~
Glke= mes-DeveeefoefceLeeef keesF& peerJe DeOe&hegodieueheefjJele&ve kes Deeefo mecee ceW eLece mecekelJe SJeb
mebece oesveeW kees Ske meeLe enCe kejkes JeneB Devleceg&ntle& efmLele jnkej efceLeelJe ceW peekej Devlej kees eehle
kejkes GheeOe& hegodieue heefjJele&ve YeceCe kejkes hegve: Devleceg&ntle& DeJeMes<e jns~ mebmeej ceW mebece kees eehle kejkes
Devlej kees eehle kejkes JeneB Devleceg&ntle& efmLele jnkej DeyevOekeheves kees eehle ngDee Gmekes GheeOe& hegodieueheefjJele&ve
cee$e Devlej eehle ngDee~ heefjnejefJeMegef mebece ceW lees Je<e&he=LekelJe kes efyevee Fme mebece kes enCe kee DeYeeJe heeee
peelee nw FmeefueS Devlej ceW Yeer ener efveece peevevee eeefnS~
mebeleemebele peerJe kes Yeer DeJemeeve-Devle ceW leerveeW ner kejCeeW kees kejkes GheMece mecekelJe Je mebeceemebece
kees enCe kejves kes eLece mecee ceW ner Devlejkeeue meceehle kejkes JeneB Devleceg&ntle& jnkej mebece enCe kejkes
hegve: DeyebOekehevee eehle neslee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Fme ekeej eLece mLeue ceW meeceeve mebece Deeefo kee Devlej yeleueeves Jeeues leerve met$e hetCe& ngtS~
Deye met#cemeebhejee-eLeeKeele mebeleeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

met#cemeechejeeMegefmebeleeW Deewj eLeeKeeleefJenejMegefmebeleeW kee Devlej efkeleves


keeue eceeCe neslee nw ?~~111~~
1. OeJeuee hegmleke 7, he=. 223~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 112 mes 114

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej: / 239

GJemeceb he[ge penCCesCe Debleescegngeb~~112~~


GkekemmesCe Deheesiieueheefjeb osmetCeb~~113~~
KeJeieb he[ge CeeflLe Deblejb efCejblejb~~114~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefevcenecegefve GheMeceesCeeceejesnceeCe met#cemeebhejeefekemebele GheMeevleke<eeees
YetlJee eLeeKeelemebecesve Deblejb eehe hegve met#cemeebhejeefekemebeles heeflelemleme peIevesveevleceg&ntle&keeueb ueYeles~
leLewJe eLeeKeelemebeceeled DeOeesJeleere& keefeled meeOeg le$e peIevecevleceg&ntle efmLelJee hegve ecesCeesheefj eeflJee
GheMeebleke<eeees JeerlejeieemLees YetlJee eLeeKeelemebeceb ielemlemewlelkeeue GheueYeles~
Glke<exCe-keefeoveeefoefceLeeef $eerCeefhe kejCeeefve ke=lJee De&hegueheefjJele&vemeeefomecees eLecemecekelJeb
mebeceb e egieheod ie=nerlJeevleceg&ntlexCe meJe&peIevesveesheMeceesefCeb eeflJee met#cemeebhejeefekees peele le$e peIeveevleceg&ntle
efmLelJee GheMeevleke<eeees YetlJee hegve met#cemeebhejeefekeMegefmebelees yeYetJe, me SJe cegefve leme eLecemecees
eLeeKeeleMegefmebecemeevlejb Deeefob ke=lJee hegvejvleceg&ntlexCe DeefveJe=efekejCeiegCemLeeves efvehele meeceeefekesoeshemLeehevemebeceees heefleleeLecemecees met#cemeebhejeefekeMegefmebeceevlejmeeefob ke=lJee ecesCeeOeesJeleere& Ghee&hegueheefjJele&veb YeefcelJeeJemeeves mecekelJeb mebeceb e ie=nerlJeesheMeceesefCeb eeflJee met#cemeebhejeefeke GheMeevleke<eeee

GheMece keer Dehes#ee met#cemeechejee Deewj eLeeKeeleMegefmebeleeW kes peIeve Devlej


keeue Devleceg&ntle&eceeCe neslee nw~~112~
met#cemeechejee Deewj eLeeKeeleMegefmebeleeWW kee Glke= Devlejkeeue keg kece
DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe nw~~113~~
#eheke keer Dehes#ee met#cemeechejeefeke Deewj eLeeKeeleefJenejMegefmebeleeW kee Devlej
veneR neslee nw, Jes efvejvlej nQ~~114~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-GheMece esCeer e{les ngS keesF& cenecegefve pees met#cemeebhejee iegCemLeeve mes GheMeebleke<eee
neskej eLeeKeele mebece kees eehle kejkes Devlej kees eehle ngDee~ hegve: met#cemeechejeemebece ceW Deeee, hegve:
met#cemeechejeeMegefmebece ceW efiejves hej Gvekes Devleceg&ntle&cee$e Devlejkeeue heeee peelee nw Fme ekeej eLeeKeele mebece
mes veeres efiejkej peIeve mes Devleceg&ntle&cee$e jnkej hegve: ece mes Thej e{kej GheMeebleke<eee neskej eLeeKeele mebece
enCe kejves Jeeues peerJe kes eLeeKeele mebece kee Devleceg&ntle&eceeCe peIeve Devlej heeee peelee nw~
Glke= mes-keesF& DeveeefoefceLeeef peerJe leerveeW ner kejCe kejkes DeOe&hegodieueheefjJele&ve kes Deeefo mebece ceW
eLeceesheMecemecekelJe Deewj mebece kees Ske meeLe enCe kej meyemes kece Devleceg&ntle& keeue mes GheMeceesCeer hej e{kej
met#cemeechejeefeke ngDee Deewj JeneB peIeve mes Devleceg&ntle&cee$e jnkej GheMeebleke<eee nes ieee~ heeeled hegve:
met#cemeechejeefekeMegefmebele nes ieee~ Gmeves eLece mecee ceW ner eLeeKeele Megefmebece kee Devlej eejbYe efkeee~ hegve:
Devleceg&ntle&keeue mes DeefveJe=efekejCe iegCemLeeve ceW efiejkej meeceeefeke Je soeshemLeeheveeMegef mebeceeW ceW efiejves kes eLece
mecee ceW met#cemeechejeefeke Megefmebece kee Devlej eejbYe efkeee~ efhej ece mes veeres Glejkej GheeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe
keeue leke YeceCe kej Devle ceW mecekelJe Deewj mebece kees Ske meeLe enCe kej GheMeceesCeer hej e{kej leLee
met#cemeechejeefeke Deewj GheMeeble ke<eee neskej hegve: met#cemeechejeeMegefmebele neskej ece mes oesveeW DevlejkeeueeW kees

240 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 115 mes 117

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

YetlJee met#cemeebhejeefekeMegefmebele hegve YetlJee ecesCe s Deblejs meceeveereeOeesJeleere& hegve #ehekeesefCeb


eeflJeeyebOekelJeb ielemeeshee&hegueheefjJele&vemeevlejcegheueYeles~
#ehekeesCeeb peIeveeslke=ees&eesjvlejeueees heefjmeceeefhle efkeVe ke=lee ?
ve, De$eesheMeecekeeveeceefOekeejesefmle~
#ehekeb eleerle veemlevlejb, efvejvlejbb~ efkebe-#ehekeeCeeb hegve DeeieceveeYeeJeeled~
SJeb le=leeremLeues met#cemeebhejeefeke-eLeeKeeleMegefmebeleeveecevlejeefleheeovelJesve met$eelegeb ieleced~
mebeefle Demebeleeveecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

DemebpeoeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~115~~


penCCesCe Debleescegngeb~~116~~
GkekemmesCe hegJJekees[er osmetCeb~~117~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeomebele mebeceb mebeehe peIevecevleceg&ntle efmLelJee hegve Demebeceb ielemleme
peIevekeeue GheueYeles~ Glke<exCe-keefeled meb%eer hebesefve meccetef&ce heee&hlepeerJe <e[defYe heee&efhleefYe
heee&hlekees YetlJee efJeece efJeMeges YetlJee mebeceemebeceb ie=nerlJeevlejb ke=lJee osMeesvehetJe&keesefeceeCeb peerefJele meved
Deveblejb keeueb ke=lJee osJes<etlheVeeLecemecees Demebelees YetlJeevlejb meceeveerleb, lemeevleceg&ntleexvehetJe&keesefcee$eevlejb GheueYeles~
Demee ceeie&Ceeee DeeceefYeeee %eeleJe-eoeb mebecees ceneved ogue&Yeesefmle DeleSJe-

meceehle kej veeres Glejkej hegve: #ehekeesCeer hej e{e Deewj DeyebOeke YeeJe kees eehle nes ieee~ Ssmes peerJe kes
met#cemeechejee Deewj eLeeKeeleMegefmebece kee GheeOe&hegodieueheefjJele&ve eceeCe Glke= Devlej heeee peelee nw~
Mebkee-#ehekeesCeer ceW peIeve Deewj Glke= Fve oesveeW DevlejeW keer heefjmeceeefhle keeeW veneR keer nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke eneB GheMeecekeeW kee DeefOekeej nw~
#eheke keer Dehes#ee keesF& Devlej veneR nw, efvejblej veneR nw, keeeWefke #eheke esCeer Jeeues hegve: ueewkej veneR Deeles nQ~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW met#cemeechejeefeke, eLeeKeeleMegef mebeleeW kee Devlej eefleheeove kejves Jeeues
eej met$e hetCe& ngS~
Deye Demebele peerJeeW kee Devlej yeleueeves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

DemebeleeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~115~~


DemebeleeW kee peIeve Devlejkeeue Devleceg&ntle&cee$e nw~~116~~
DemebeleeW kee Glke= Devlejkeeue keg kece hetJe&keesef neslee nw~~117~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& Demebele peerJe mebece enCe kej JeneB peIeve mes Devleceg&ntle&keeue leke
jnkej hegve: Demebece kees eehle neslee nw lees Gmekes Devleceg&ntle& cee$e Devlej eehle neslee nw~ Glke=he mesefkemeer meb%eer hebesefve meccetef&ce heee&hle peerJe ves neW heee&efhleeeW mes hetCe& neskej efJeeece ues, efJeMeg nes,
mebeceemebece enCekej Demebele kee Devlej eejbYe efkeee Deewj keg kece hetJe&keesef keeue peerkej hegve: cejCekej
osJeeW ceW GlheVe nesves kes eLece mecee ceW Demebele neskej Devlej meceehle efkeee DeLee&led Demebece YeeJe enCe efkeee~
Ssmes peerJe kes Demebece kee Devleceg&ntle& kece Ske hetJe&keesef eceeCe Devlejkeeue heeee peelee nw~
Fme ceeie&Cee kee DeefYeeee en peevevee eeefnS efke en mebece ceneved ogue&Ye nw, FmeefueS-

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 117

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej: / 241

ceeveg<eb eehe hegCeeleMececegheielee jesieJeodYeesiepeeueb ~


celJee ielJee Jeveevleb efMe efJeefo ejCes es efmLelee mebiecegee~~
kemleeslee JeekedheLeeefleeceCehegiegCewjeefeleeveeb cegveerveeb~
mleesleJeemles cenefYeg&efJe e Fn leobefIees YeefeYeepe1~~71~~
mebeefle Deefmceved og<eces keeues SleeMees cegveees ve meefvle, es kesefeled mebefle ve les YeeJeefuebefieve Fefle es
keLeeefvle les<eeb ke=les Deeeeee& eerheeveefvoosJee yegJeefvlemebeleefmle ve kesJeueer efkeue keueew $ewueeskeeet[eceefCe~
leodJeee hejceemeles$e Yejle#es$es peieodeeseflekee~~
meodjlve$eeOeeefjCees eefleJejemles<eeb meceeuebyeveb ~
lelhetpee efpeveJeeefe hetpevecele mee#eeefppeve hetefpele2~~68~~
Slep%eelJee Dee keeuesefhe YeeJeefuebefieefoiebyeje efJeejefvle les<eeb Gheemevee kele&Jee leLewJe efpeveeieceeveeceefhe
Yeefe hetpee DeejeOevee mJeeOeeeeoee efJeOeeleJee efvejvlejefceefle~ eeJeomebeleeJemLee Jelexle hegvee mJeeceefhe
pewvesejeR oer#eeb meceeoee cees#eheg<eeLex eelve kele&Je~
SJeb elegLe&mLeues DemebeleeveecevlejefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee Devlejevegieces ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mebececeeie&CeeveeceeceesefOekeej meceehle~


MueeskeeLe&-hegCeeesie mes ceveg<eYeJe kees heekej leLee Meeefvle kees eehle neskej Deewj YeesieeW keesjesie legue peevekej leLee Jeve
ceW peekej mecemle heefjen mes jefnle neskej pees eleerej meceioMe&ve mecei%eeve mecekedefeej$e ceW efmLele nesles nQ, Jeeveeieesej iegCeeW
mes meefnle Gve cegefveeeW keer eLece lees keesF& mlegefle kee kejves Jeeuee ner veneR efceuelee nw, eefo keesF& mlegefle kej Yeer mekes lees Jes ner heg<e
Gvekeer mlegefle kej mekeles nQ, pees Gve cegefveeeW kes ejCe keceueeW keer DeejeOevee kejvesJeeues cenelcee heg<e nQ~~71~~
Deepe Fme og:<ecekeeue ceW Fme ekeej kes cegefve veneR nw Deewj pees cegefve nQ Jes YeeJeefuebieer veneR nQ, Ssmee pees ueesie
kenles nQ Gvekes eefle Deeeee& eer heevebefoosJe kenles nQ efkeMueeskeeLe&-eeefhe Fme mecee Fme keefuekeeue ceW leerve ueeske kes et[eceefCe kesJeueer YeieJeeve efJejepeceeve veneR
nw, lees Yeer Fme Yejle#es$e cesb mecemle peiele kees ekeeefMele kejves Jeeueer Gve kesJeueer YeieJeeve keer JeeCeer ceewpeto nw leLee Gve
JeeveeW kes DeeOeej es jlve$ee kes Oeejer cegefve nQ FmeefueS Gve cegefveeeW keer hetpeve lees mejmJeleer keer hetpeve nw leLee
mejmJeleer keer hetpeve mee#eeled kesJeueer YeieJeeve keer hetpeve nw, Ssmee YeJe peerJeeW kees mecePevee eeefnS~~68~~
Ssmee peevekej Deepe Fme hebecekeeue ceW Yeer YeeJeefuebieer efoiecyej cegefvejepe efJeejCe kejles nQ Gvekeer Gheemevee
kejvee eeefnS, Fmeer ekeej mes efpeveeiece keer Yeer hetpee-Yeefe-DeejeOevee Deewj mJeeOeee Deeefo efvejvlej kejvee
eeefnS~ peye leke Demebele DeJemLee ceW jnW leye leke lees Yeefe Deeefo kejW, hegvee mJeeb Yeer pewvesejer oer#ee enCe
kejkes cees#eheg<eeLe& kee eelve kejvee eeefnS~
Fme ekeej elegLe& mLeue ceW DemebeleeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
mebececeeie&Cee veece kee Dee"JeeB DeefOekeej meceehle ngDee~
1-2. heevebefohebeefJebMeeflekee he=. 30-31~

242 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 118 mes 120

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe oMe&veceeie&CeeefOekeej:
DeLe eYeeb mLeueeYeeb mehleefYe met$ew oMe&veceeie&CeeefOekeej eejYeles-le$e eLecemLeues e#ego&Me&efveveecevlejefveheCelJesve obmeCeeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ leoveg efleeremLeues Dee#ego&Me&efve-DeJeefOekesJeefueoMe&efveveeceblej keLevelJesve DeekeKeg- Fleeefomet$eelegeefceefle mecegoeeheeleefvekee~
FoeveeR e#ego&Me&efveveeceblejefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

obmeCeeCegJeeosCe ekeKegobmeCeerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~118~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~119~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~120~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-e keefeled e#ego&Me&veer peerJe Skesefve-erefve-$eerefve-ueyOeheee&hlekes<eg
#egYeJeenCecee$eeegefmLeeflekes<eg Develejs<eg Dee#ego&Me&veer YetlJeeslhee #egYeJeenCecee$ecevlejb ke=lJee hegve
elegefjefveeefo<eg e#ego&Me&veer YetlJeeslheVe, leme #egYeJeenCecee$eevlejcegheueYeles~
Glke<exCe-keefeod peerJe e#ego&Me&efvepeerJesYees efveie&le Dee#ego&Me&efve<eg Glhee Deblejb eehe DeeJeefuekeeee
DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&veeefve ieceefelJee hegve e#ego&Me&efve<eg GlheVemlemeesheuebYeeled~

DeLe oMe&veceeie&Cee DeefOekeej


Deye oes mLeueeW ceW meele met$eeW kes eje oMe&veceeie&Cee DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes eLece mLeue ceW
e#egoMe&veer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues obmeCeeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~ hegve: efleere mLeue ceW
Dee#egoMe&veer peerJeeW kee, DeJeefOeoMe&veer Deewj kesJeueoMe&veer peerJeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues DeekeKeg
Fleeefo eej met$e nQ~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye e#egoMe&veer peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves Jeeues leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

oMe&veceeie&Ceevegmeej e#egoMe&veer peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~118~~
e#egoMe&veer peerJeeW kee Devlejkeeue #egYeJeenCe eceeCe neslee nw~~119~~
e#egoMe&veer peerJeeW kee Glke= Devlej Devevle keeue neslee nw, pees DemebKeele hegodieueheefjJele&ve
kes yejeyej neslee nw~~120~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-pees keesF& e#egoMe&veer peerJe #egYeJeenCecee$e Deeeg efmLeefle Jeeues efkemeer Yeer
Skesefve, erefve Je $eerefve ueyOeheee&hlekeeW ceW Dee#egoMe&veer neskej GlheVe neslee nw hegve: Dee#egoMe&veer neskej
Deewj #egYeJeenCeeceeCe keeue e#egoMe&ve kee Devlej kej hegve: elegefjefveeefoke peerJeeW ceW e#egoMe&veer neskej
GlheVe neslee nw, Gme peerJe kes e#egoMe&ve kee #egYeJeenCeeceeCe Devlejkeeue heeee peelee nw~
Glke= mes-keesF& peerJe e#egoMe&veer peerJe ceW mes efvekeuekej Dee#egoMe&veer peerJeeW ceW GlheVe nes Devlej kees
eehle kej DeeJeueer kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe hegodieueheefjJele&veeW kees efyeleekej hegve: e#egoMe&veer peerJeeW ceW GlheVe
ngDee, Gme peerJe kes e#egoMe&ve kee met$eese Glke= Devlej heeee peelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 121 mes 124

DeLe oMe&veceeie&CeeefOekeej: / 243

SJeb eLecemLeues e#ego&Me&efveveecevlejefveheCelJesve met$e$eeb ieleced~


DeOegvee Dee#ego&Me&efve-DeJeefOeoMe&efve-kesJeueoMe&efveveecevlejeefleheeoveeLe met$eelegeceJeleee&les-

DeekeKegobmeCeerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~121~~


CeeflLe Deblejb efCejblejb~~122~~
DeesefOeobmeCeer DeesefOeCeeefCeYebiees~~123~~
kesJeueobmeCeer kesJeueCeeefCeYebiees~~124~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Dee#ego&Me&vecevlejb kesJeueoMe&veevevlejcesJe, lele hegve Dee#ego&Me&veeslheesjYeeJeeled
veemlevlejb~ DeJeefOeoMe&veme peIevesveevleceg&ntle, Glke<exCeeshee&hegueheefjJele&vecee$eefceefle~ kesJeueoMe&veme veemlevlejb~
SJeb efleeremLeues Dee#egjeefooMe&efveveecevlejeefleheeovelJesve met$eelegeb ieleced~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOekeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee Devlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb oMe&veceeie&Ceeveece
veJeceesefOekeej meceehle~
Fme ekeej eLece mLeue ceW e#egoMe&veer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Dee#egoMe&veer-DeJeefOeoMe&veer Deewj kesJeueoMe&veer peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg eej met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Dee#egoMe&veer peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~121~~


Dee#egoMe&veer peerJeeW kee Devlej veneR neslee, Jes efvejvlej nesles nQ~~122~~
DeJeefOeoMe&veer peerJeeW kes Devlej keer eheCee DeJeefOe%eeveer peerJeeW kes meceeve nw~~123~~
kesJeueoMe&veer peerJeeW kes Devlej keer eheCee kesJeue%eeveer peerJeeW kes meceeve nw~~124~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Dee#egoMe&ve kee Devlej kesJeueoMe&ve GlheVe nesves kes henues-henues ner nes
mekelee nw, Gmekes kesJeueoMe&ve nesves kes yeeo hegve: Dee#egoMe&ve keer Glheefe veneR nesleer nw~
DeJeefOeoMe&veer peerJeeW kee peIeve Devlej Devleceg&ntle& Deewj Glke= Devlej GheeOe&hegodieueheefjJele&ve eceeCe nw~
kesJeueoMe&ve kee Devlej veneR nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW Dee#eg Deeefo oMe&ve Jeeues peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves Jeeues eej met$e
hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
oMe&veceeie&Cee veece kee veJeceeB DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

244 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 125 mes 127

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe uesMeeceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueesve <edmet$ew Deblejevegieces uesMeeceeie&CeeefOekeej keLeles~ le$e eLecemLeues DeMegYeef$ekeuesMeeveecevlejefveheCelJesve uesmmeeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb efleeremLeues MegYeef$ekeuesMeeveecevlejkeLevecegKelJesve lesGuesefmmee- Fleeefovee $eerefCe met$eeCeerefle mecegoeeheeleefvekee~
FoeveeR DeMegYeef$ekeuesMeeveecevlejefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

uesmmeeCegJeeosCe efkeCnuesefmmee-Ceerueuesefmmee-keeGuesefmmeeeCeceblejb
kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~125~~
penCCesCe Debleescegngeb~~126~~
GkekemmesCe leseermemeeiejesJeceeefCe meeefojseeefCe~~127~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-ke=<CeuesMeeJele veerueuesMeeb, veerueuesMeeJele keeheesleuesMeeb, keeheesleuesMeme
lespeesuesMeeb ielJee mJe-mJeelceve uesMeeeeb peIevekeeuesveeielemeevleceg&ntlee&vlejesheuebYeeled~
Glke<exCe-keefeled hetJe&keesdeeeg<kees ceveg<e ieYee&eJe<ee&CeeceYevlejs <e[vleceg&ntlee& mevleerefle ke=<CeuesMeeeeb
heefjCeece Deeefob ke=lJee hegve veerue-keeheesle-lespe-hee-MegkeueuesMeemeg heefjheeerecesCeevlejb eehe mebeceb ie=nerlJee

DeLe uesMeeceeie&Cee DeefOekeej


Deye oes mLeueeW ceW n met$eeW kes eje Devlejevegiece ceW uesMeeceeie&Cee DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes
eLece mLeue ceW leerveeW DeMegYe uesMeeDeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues uesmmeeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~
Gmekes Deeies efleere mLeue ceW leerveeW MegYe uesMeeDeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues lesGuesefmmee Fleeefo leerve met$e
nQ~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee nw~
Deye eejbYe keer leerveeW DeMegYe uesMeeDeeW kee Devlej efveheCe kejves nsle leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

uesMeeceeie&Ceevegmeej ke=<CeuesMee, veerueuesMee, keeheesleuesMee Jeeues peerJeeW kee Devlej


efkeleves keeue leke neslee nw ?~~125~
ke=<Ce, veerue Deewj keeheesle uesMee Jeeues peerJeeW kee peIeve Devlejkeeue Devleceg&ntle&
neslee nw~~126~~
ke=<Ce veerue Deewj keeheesle uesMee Jeeues peerJeeW kee Glke= Devlej keg DeefOeke leWleerme
meeiejesheceeceeCe neslee nw~~127~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ke=<Ce uesMee Jeeues peerJe kes veerueuesMee ceW, veerueuesMee Jeeues peerJe kes
keeheesle uesMee ceW Je keeheesleuesMee Jeeues peerJe kes lespeesuesMee ceW peekej Deheveer-Deheveer hetJe& uesMee ceW peIeve
keeue kes eje hegve: Jeeefheme Deeves mes Devleceg&ntle&eceeCe Devlej heeee peelee nw~
Glke= mes-keesF& Ske hetJe&keesef Je<e& keer Deeeg Jeeuee ceveg<e ieYe& mes ueskej Dee" Je<e& kes Yeerlej n
Devleceg&ntle& Mes<e jnves hej ke=<Ce uesMeehe mes mJeeb kees heefjCeceve eejbYe kejkes hegve: veerue, keeheesle, heerle, hee

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 128 mes 130 DeLe uesMeeceeie&CeeefOekeej: / 245
efleme=<eg MegYeuesMeemeg osMeesvehetJe&keesefkeeueb efmLelJee hegve $eeefm$ebMelmeeiejesheceeegefmLeeflekes<eg osJes<etlhee lee Deeiele
ceveg<es<etlhee Megkeue-hee-lespees-veerueuesMeeee ecesCe heefjCeeceevles ke=<CeuesMeeeeceeiele, leme oMeevleceg&ntleexveeJe<ez
vetveb hetJe&keesefkeeueb meeeflejskeb $eeefm$ebMelmeeiejesheceb DeblejcegheueYeles~ SJecesJe veeruekeeheesleuesMeeesjefhe JeeJeb~
kesJeueb leg-De-<e[vleceg&ntleexveeJe<ez vetveb hetJe&keesefb $eeefm$ebMelmeeiejesheceeb meeeflejskeeb YeJeleerefle %eeleJebb~
SJeb eLecemLeuesMegYeef$ekeuesMeeveecevlejefveheCelJesve met$e$eeb ieleced~
DeOegvee MegYeef$ekeuesMeeveecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

lesGuesefmmee-hecceuesefmmee-megkekeuesefmmeeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes


nesefo ?~~128~~
penCCesCe Debleescegngeb~~129~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~130~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-lespe-hee-MegkeueuesMeeYeesefJeeceveuesMeeb ielJee peIevekeeuesve eefleefveJe=le
mJe-mJeelcevees uesMeeCeeceeieleme peIeveevlejcegheueYeles~

Deewj Megkeue uesMeeDeeW ceW heefjheeer ece mes peekej Devlej kejlee ngDee, mebece enCekej leerve MegYe uesMeeDeeW
ceW keg kece hetJe&keesefkeeueeceeCe jne Deewj efhej lesleerme meeiejeshece Deeeg efmLeefle Jeeues osJeeW ceW GlheVe ngDee~
efhej JeneB mes Deekej ceveg<eeW ceW GlheVe neskej Megkeue, hee, heerle, keeheesle Deewj veer ueuesMeehe mes ece mes
mJeeb kees heefjCeceekej Devle ceW ke=<Ce uesMee ceW Dee ieee~ Ssmes peerJe kes oMe Devleceg& ntle& kece Dee" Je<e& mes
nerve hetJe&keesef DeefOeke keeheesleuesMee kes Glke= Devlejkeeue kee eheCe kejvee eeefnS~ efJeMes<elee kesJeue
Fleveer nw efke veerueuesMee kee Devlej kenles mecee Dee" Deewj keeheesle uesMee kee Devlej kenles mecee n
Devleceg&ntle& kece Dee" Je<e& mes nerve hetJe&keesef DeefOeke lesleerme meeiejesheceeceeCe Devlejkeeue neslee nw, Ssmee
peevevee eeefnS~
Fme ekeej eLece mLeue ceW leerveeW DeMegYe uesMeeDeeW kee Devlej yeleueeves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye leerve MegYe uesMeeDeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleerCe& nesles nQmet$eeLe&-

heerleuesMee, heeuesMee Deewj MegkeueuesMee Jeeues peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke
neslee nw ?~~128~~
heerle, hee Deewj Megkeue uesMee Jeeues peerJeeW kee peIeve Devlej keeue Devleceg&ntle& eceeCe
neslee nw~~129~~
heerle, hee Deewj MegkeueuesMee kee Glke= Devlejkeeue Devevle keeue neslee nw, pees
DemebKeele hegodieue heefjJele&veeceeCe kes yejeyej neslee nw~~130~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-heerle, hee Je Megkeue uesMee mes Deheveer DeefJejesOeer Deve uesMeeDeeW ceW peekej
Je peIeve keeue mes ueewkej hegve: Deheveer-Deheveer hetJe& uesMee ceW Deeves Jeeues peerJe kes Devleceg&ntle&cee$e peIeve
Devlejkeeue heeee peelee nw~

246 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 130

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Glke<exCe-Deefhe&leuesMeele DeefJeeveefhe&leuesMeeb ielJeevlejb eeheeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&ves<eg


ke=<CeveeruekeeheesleuesMeeefYe Deefleeevles<eg Deefhe&leuesMeeceeieleme met$eeseeslke=evlejcegheueYeles ~
leelhee&cesleled-DeMegYeuesMee heefjle MegYeuesMeeefYe heefjCeceveb kegJe&ved efvepeMeghejceelceleJeb Oeeeved
Oeeeved MegkeueuesMeeb mebeehe MegkeueOeeveyeuesve Ieeeflekecee&efCe efvenle DeenleeJemLee eeheCeeree YeJeleerefle
efveefele efvejblejb mJeMegelceYeeJeveecesJe YeeJeeeceerefle ue#eb cece Jele&les~
SJeb efleeremLeues MegYeef$ekeuesMeevlejefveheCelJesve met$eeefCe $eerefCe ieleeefve ~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee Devlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb uesMeeceeie&Ceeveece
oMeceesefOekeej meceehle~

DeLe YeJeceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueesve eMveesejhesCe eYeeb met$eeYeeb YeJeceeie&CeeefOekeej keLeles~ le$e eLecemLeues eMvehesCe
YeefJeeeCegJeeosCe Fleeefomet$eceskeb ~ lele hejb efleeremLeues elegejhesCe CeeflLe Fleeefovee met$eceskeefceefle
heeleefvekee YeJeefle~
FoeveeR YeJeceeie&Ceeeeb DeblejkeLeveeMvehesCe met$eceJelejefle-

Glke= mes-efJeJeef#ele uesMee mes DeefJe DeefJeJeef#ele uesMeeDeeW kees eehle nes Devlej kees eehle
ngDee~ hegve: DeeJeueer kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe hegodieueveheefjJele&veeceeCe keeue kes ke=<Ce, veerue Deewj keeheesle
uesMeeDeeW kes meeLe yeerleves hej efJeJeef#ele uesMee kees eehle ngS peerJe kes Ge uesMeeDeeW kee met$eese Glke=
Devlej eehle neslee nw~
leelhee& en nw efke-ceveg<e DeMegYe uesMeeDeeW kees otj nekej MegYe uesMeehe mes heefjCeceve kejles
ngS efvepe Meg hejceelce leJe kees Oee-Oeekej MegkeueuesMee kees eehle kejkes MegkeueOeeve kes yeue mes Ieeefle
keceeX kees ve kejkes Den&vle DeJemLee keer eeefhle kes eesie neslee nw Ssmee efveCe&e kejkes ceQ Deheveer Megelce
YeeJevee kees ner YeeTB ener cesje ue#e nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW leerve MegYe uesMeeDeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece iebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
uesMeeceeie&Cee veece kee oMeJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe YeJeceeie&Cee DeefOekeej


Deye oes mLeueeW ceW eMveesejhe mes oes met$eeW kes eje YeJeceeie&Cee DeefOekeej kene pee jne nw~ GveceW mes
eLece mLeue ceW eMvehe mes YeefJeeeCegJeeosCe Fleeefo Ske met$e nw~ hegve: efleere mLeue ceW elegejhe mes
CeeflLe Fleeefo Ske met$e nw~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye YeJeceeie&Cee ceW Devlej yeleueeves nsleg eMvehe mes met$e DeJeleefjle neslee nw-

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 131, 132

DeLe YeJeceeie&CeeefOekeej: / 247

YeefJeeeCegJeeosCe YeJeefmeefe-DeYeJeefmeefeeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes


nesefo ?~~131~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-YeJepeerJeeveeceYeJepeerJeeveeb eevlejb efkeeefejb keeueeled YeJeefle Fefle eMves meefle
eerYetleyeefuemetefjJeexCe Gejeefle~
SJeb eLecemLeues YeJeeYeJepeerJeeveecevlejkeLeveme eMves met$eceskeb ieleb~
DeOegvee DeveeesejkeLeveeLe met$eceskeceJelejefle-

CeeflLe Deblejb efCejblejb~~132~~


efmeebleefebleeceefCeerkee-YeJepeerJeeveeceYeJepeerJeeveeb hejmhejb heefjCeceveeYeeJeeled veemlevlejb Deveees~
leelhee&cesleled-YeJee keoeefeoefhe ve DeYeJee YeefJelegcen&efvle ve eeYeJee YeJee YeefJelegceefhe~ DeleSJe
Jeeb YeJee Fefle efveefele jlve$eeyeuesve YeJelJeMeefe ekeerkele&Jee~ leLewJe SefYeYe&JehebgieJew YesoeYesojlve$eeceejeOe pevcepejecejCeogKeeefve efJeefvenle hejceevevoece=leb hejceb Oeece eehleb le SJe Oeveemles<eeb heeoheeesns<eg
Jeeb meleleb eefCeheleece YeefeYeeJesve~
SJeb efleeremLeues YeJeeYeJeeveeb efvejvlejlJekeLevecegKelJesve met$eceskeb ieleced~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee Devlejevegieces ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb YeJeceeie&Ceeveece SkeeoMeesefOekeej meceehle~
met$eeLe&-

YeJeceeie&Ceevegmeej YeJeefmeefke Deewj DeYeJeefmeefke peerJeeW kee Devlej efkeleves


keeue leke neslee nw ?~~131~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-YeJe peerJeeW kee Deewj DeYeJe peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue kee neslee nw,
Ssmee eMve nesves hej eer Yetleyeueer Deeeee& Gej osles nQ~
Fme ekeej eLece mLeue ceW YeJe Deewj DeYeJe peerJeeW kes Devlej keLeve kes eMvehe ceW Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye Fve oesveeW kes Devlej kee GejkeLeve kejves Jeeuee Ske met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

YeJe Deewj DeYeJe oesveeW ekeej kes peerJeeW kee Devlej veneR neslee nw Dele: Jes efvejvlej nQ~~132~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-YeJe peerJe keYeer Yeer DeYeJe veneR nes mekeles nQ Deewj DeYeJe Yeer keYeer
YeJe veneR yeve mekeles nQ~ FmeefueS nce YeJe nQ Ssmee efveefele kejkes jlve$ee OeejCe kejkes Deheveer YeJelJeMeefe
kees eke kejvee eeefnS leLee efpeve YeJe hegbieJeeW-YeJe DeelceeDeeW ves YesoeYesohe jlve$ee keer DeejeOevee kejkes
pevce-peje-ce=leghe og:KeeW kees ve kejkes hejceeveboDece=leheer hejce Oeece kees eehle kej efueee, Jes ner Oeve nQ,
Gvekes ejCekeceueeW ceW nce YeefeYeeJehetJe&ke meowJe veceve kejles nQ~
Fme lejn mes efleere mLeue ceW YeJe Deewj DeYeJe peerJeeW kes efvejvlejheves kee keLeve kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
YeJeceeie&Cee veece kee ieejnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

248 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 133 mes 137

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueesve veJeefYe met$ew Devlejevegieces mecekelJeceeie&CeeefOekeej eejYeles~ le$e leeJeleLecemLeues
ef$eefJeOemeceierveeb meceeficeLeeerveeb eevlejefveheCelJesve mecceeeCegJeeosCe Fleeefovee hebemet$eeefCe~
lele hejb efleeremLeues meemeeove-efceLeelJemeefnleeveeb DeblejeefleheeovelJesve meemeCe- Fleeefomet$eelegeefceefle
heeleefvekee YeJeefle~
FoeveeR meeceevemeceief-Jesoke-GheMecemeceief-#eeefekemeceief-meceeficeLeeerveecevlejeefleheeoveee
met$ehebekeceJeleee&les-

mecceeeCegJeeosCe mecceeFef-JesoiemecceeFef-GJemecemecceeFef-mecceeefceeFerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~133~~


penCCesCe Debleescegneb~~134~~
GkekemmesCe Deheesiieueheefjeb osmetCeb~~135~~
KeFemecceeFerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~136~~
CeeflLe Deblejb efCejblejb~~137~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-keefeled meceief efceLeelJeb ielJee peIevesve keeuesve hegve mecekelJeceeielemleme

DeLe mecekelJeceeie&Cee DeefOekeej


Deye oes mLeueeW ceW veew met$eeW kes eje Devlejevegiece ceW mecekelJeceeie&Cee DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes
eLece mLeue ceW leerve ekeej kes meceiefeeW kee Deewj meceeficeLeeefeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues
mecceeeCegJeeosCe Fleeefo heeBe met$e nQ~ hegve: efleere mLeue ceW meemeeovemecekelJe Deewj efceLeelJemeefnle peerJeeW
kee Devlej eefleheeove kejves Jeeues meemeCe Fleeefo eej met$e nQ~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye meeceevemeceief-Jesokemeceief-GheMecemeceief, meceeficeLeeef Deewj #eeefekemeceief
peerJeeW kee Devlej yeleueeves nsleg heeBe met$e DeJeleerCe& nesles nQmet$eeLe&-

mecekelJeceeie&Cee kes Devegmeej meeceeve meceief, Jesokemeceief, GheMecemeceief


Deewj meceeficeLeeef peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~133~~
Ge peerJeeW kee Devlej peIeve mes Devleceg&ntle&eceeCe nw~~134~~
Ge peerJeeW kee Glke= Devlejkeeue keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe nw~~135~~
#eeefekemeceiefeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~136~~
#eeefekemeceiefeeW kee Devlej veneR neslee, Jes efvejvlej nQ~~137~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& meceief peerJe efceLeelJe kees eehle neskej peIeve keeue mes hegve:

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 138 mes 140 DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: / 249
peIeveevlejcegheueYeles ~ SJeb Jesokemeceief-GheMecemeceief-meceeficeLeeerveeceefhe peIeveevlejb, YesoeYeeJeeled~
GheMecemeceis efkebefeovlejb-keefeled GheMecemecekelJemeefnlees cenecegefve GheMeceesCeerleesJeleerCe&, JesokemecekelJesve peIevekeeuemeevlejb eehe hegve GheMeceesefCeb meceejesnCeeLe oMe&veceesnveerecegheMece GheMecemecekelJeb
ielemleme peIeveevlejb JeeJeb~
Glke<exCe-keefeoveeefoefceLeeef De&hegueheefjJele&vemeeefomecees mecekelJeb ie=nerlJeevleceg&ntle efmLelJee
efceLeelJeb ielJeeshee&hegueheefjJele&vemeevlejeueb ke=lJeeJemeeves mecekelJeb mebeceb e egieheled ie=nerlJeevlejb meceeveereevleceg&ntlexCeeyebOekelJeb iele~ lemeeshee&hegueheefjJele&veevlejcegheueYeles~ SJeb meJe&$eeieceeefJejesOesve %eeleJeb~
#eeefekemeceierveeb veemlevlejb, les<eeb mecekelJeevlejieceveeYeeJeeled~
SJeb eLecemLeues meceideeoerveecevlejkeLevelJesve met$ehebekeb ieleced~
DeOegvee meemeeove-efceLeeefpeerJeeveecevlejeefleheeoveeLe met$eelegeceJeleee&les-

meemeCemecceeFerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~138~~


penCCesCe heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiees~~139~~
GkekemmesCe Deheesiieueheefjeb osmetCeb~~140~~
mecekelJe kees eehle nesves leke Gmekes Ge peIeve Devlej eehle neslee nw~ Fmeer ekeej Jesokemeceief,
GheMecemeceief Deewj meceeficeLeeefeeW kee Yeer peIeve Devlej kenvee eeefnS, keeeWefke GmeceW efJeMes<elee kee
DeYeeJe nw~ GheMecemeceief ceW efkebefeled Devlej nw efke GheMecemecekelJe meefnle keesF& cenecegefve GheMeceesCeer mes
Glejs Deewj JesokemecekelJe mes peIeve keeue eceeCe Devlej eehle kejkes hegve: GheMeceesCeer hej e{ves kes efueS
oMe&veceesnveere kees GheMeceekej GheMecemecekelJe kees eehle ngS, Gvekes Jen peIeve Devlej kenvee eeefnS~
Glke= mes-efkemeer DeveeefoefceLeeef kes DeOe&hegodieueheefjJele&ve kes eLece mecee ceW mecekelJe kees enCekej
Deewj Gmekes meeLe Devleceg&ntle& jnkej efceLeelJe kees eehle nesves hej GheeOe& DeLee&led keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe
Devlej kees eehle nes Devle ceW mecekelJe SJeb mebece kees Ske meeLe enCekej Devlej kees meceehle kejles ngS
Devleceg&ntle& mes DeyebOekelJe kees eehle nesves hej keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&ve eceeCe Glke= Devlej eehle neslee
nw~ Fme ekeej meJe&$e Deeiece kes DeefJejesOehe mes Devlej peevevee eeefnS~
#eeefekemeceiefeeW kee keesF& Devlej veneR nw, keeeWefke #eeefekemeceiefeeW ceW Deve mecekelJe ceW peeves
kee DeYeeJe heeee peelee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW meceief Deeefo peerJeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~
Deye meemeeovemeceief Deewj efceLeeef peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg eej met$e DeJeleerCe& efkees peeles nQmet$eeLe&-

meemeeovemeceiefeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~138~~


meemeeovemeceiefeeW kee peIeve Devlej heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe
neslee nw~~139~~
meemeeovemeceiefeeW kee Glke= Devlej keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe
nw~~140~~

250 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 141

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efceeFer ceefoDeCCeeefCeYebiees~~141~~
eqmeebleefebleeceefCeerkee-keefeod peerJe eLecemecekelJeb ie=nerlJeevleceg&ntle efmLelJee meemeeoveiegCemLeeveb ielJeeefob
ke=lJee efceLeelJeb ielJeevlejb eehe meJe&peIevesve heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$eesodJesuevekeeuesve mecekelJemeceeficeLeelJeeke=lees eLecemecekelJeeeeesiemeeiejeshecehe=LekelJecee$eefmLeeflemelkece& mLeeheefelJee $eerCeefhe kejCeeefve
ke=lJee hegve eLecemecekelJeb ie=nerlJee <e[eJeefuekeeJeMes<es GheMecemecekelJekeeues meemeeoveb iele leme heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$eevlejcegheueYeles~
keefeoen-GheMeceesCeerleesJeleere& meemeeoveb ielJeevleceg&ntlexCe hegvejefhe GheMeceesefCeb eeflJeeJeleere& meemeeoveb
ielemeevleceg&ntle&cee$eevlejcegheueYeles, Foce$e efkeVe eefheleb ? ve eesheMeceesCeerleesJeleerCeexheMecemeceie
meemeeoveb ve ievleerefle efveeceesefmle DeemeeCeb efhe iesppe1 Fefle ke<eeeeeYe=les etefCe&met$eoMe&veeled ?
De$e heefjnej Geles-GheMeceesCeerleesJeleerCeexheMecemeceief Ske SJe peerJe efJeejb meemeeoveiegCemLeeveb
ve eefleheeles Fefle~ leefmceved YeJes meemeeoveb eeflehee GheMeceesefCeceee lemceeoJeleerCeexefhe ve meemeeoveb
eefleheeles S<e DeefYeeee Sleme met$eme~ lesveevleceg&ntle&cee$eb peIeveevlejb veesheueYeles~
Glke<exCe-keefeoveeefoefceLeeef De&hegueheefjJele&vemeeefomecees ie=nerlemecekelJeme meemeeoveb ielJeeshee&hegueheefjJele&veb YeefcelJeevleceg&ntlee&JeMes<es mebmeejs eLecemecekelJeb ie=nerlJee Skemeceeb meemeeoveb YetlJeevlejb meceeveere

efceLeeef kee Devlej ceefle-De%eeveer kes meceeve nw~~141~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& peerJe eLece mecekelJe kees enCekej Deewj Devleceg&ntle& jnkej
meemeeoveiegCemLeeve kees eehle nes kejkes hegve: efceLeelJe ceW peekej Devlej kees eehle ngDee, JeneB meyemes peIeve
heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe Gsuevekeeue kes eje mecekelJe Je meceeficeLeelJe eke=efleeeW kes
eLecemecekelJe kes eesie meeiejeshecehe=LekelJecee$e efmLeeflemelJe kees mLeeefhele kej leerveeW ner kejCeeW kees kejkes hegve:
eLece mecekelJe kees enCekej GheMecemecekelJekeeue ceW n DeeJeefueeeW kes Mes<e jnves hej meemeeove kees eehle
ngDee, Gme peerJe kes heueeshece kes DemebKeeleJeWs Yeeie eceeCe peIeve Devlej eehle neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-GheMeceesCeer mes Glejkej meemeeove kees eehle nes Devleceg&ntle& mes efhej Yeer
GheMeceesCeer hej e{kej Je Glejkej meemeeove kees eehle ngS peerJe kes Devleceg&ntle&cee$e Devlej eehle neslee nw,
Gmekee eneB efveheCe keeeW veneR efkeee ? Deewj GheMeceesCeer mes Glejs ngS GheMecemeceief peerJe meemeeove kees
veneR eehle nesles, Ssmee keesF& efveece veneR nw, keeeWefke meemeeove kees Yeer eehle neslee nw Fme ekeej ke<eeeeeYe=le ceW
etefCe&met$e osKee peelee nw ?
eneB Ge Mebkee kee heefjnej kenles nQ-GheMeceesCeer mes Gleje ngDee GheMece meceief Ske ner peerJe oes
yeej meemeeoveiegCemLeeve kees eehle veneR neslee nw~ Gmeer YeJe ceW meemeeove kees eehle kej hegve: GheMeceesCeer hej
Dee{ nes Gmemes Gleje ngDee Yeer peerJe meemeeove kees eehle veneR neslee nw, en Fme met$e kee DeefYeeee nw~ Fme
keejCe Devleceg&ntle&cee$e peIeve Devlej eehle veneR neslee nw~
Glke= mes-efkemeer DeveeefoefceLeeef kes DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe kes eLece mecee ceW mecekelJe kees enCekej
meemeeove kees eehle nes keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&veeceeCe keeue leke YeceCekej mebmeej kes Devleceg&ntle& Mes<e jnves hej eLece
1. <edKeb[eiece heg. 7, (OeJeuee erkee meceefvJele) he=. 233~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 141

DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: / 251

hegve efceLeelJeb mecekelJeb e ecesCe ielJeeyebOekelJeb ielemlemeeshee&hegueheefjJele&veevlejcegheueYeles~


efceLeespe&Ievesveevleceg&ntle Glke<exCe s <ed<eefmeeiejesheces osMeesves~
leelhee&cesleled-SlelmecekelJeceeie&Ceeb heef"lJee Deblejb efJe%eee #eeefekemecekelJeueyOees YeeJevee YeeJeefeleJee~
eeJelkesJeefueeglekesJeefueheeocetueb ve ueYesle leeJeleelvesve #eeesheMecemeceioMe&vecesJe mebj#eCeereb, lemeeebieeefve
Deefhe mebj#eCeereeefve~
Geb e eerceledmecevleYemJeeefceveeveebienerveceueb segb , oMe&veb pevcemevleefleced ~
ve efn ceb$ees#ejvetvees, efvenefvle efJe<eJesoveeced1~~21~~

mecekelJe kees enCekej Ske mecee meemeeove ceW jnkej Devlej kees meceehle kej hegve: ece mes efceLeelJe Deewj mecekelJe kees
eehle kejkes DeyebOeke YeeJe kees eehle nesves hej keg kece GheeOe&hegodieueheefjJele&ve eceeCe Devlej eehle neslee nw~
efceLeeef kes peIeve mes Devleceg&ntle& Deewj Glke= mes keg kece oes eeme" meeiejeshecekeeue kee Devlej
heeee peelee nw~
leelhee& en nw efke-Fme mecekelJeceeie&Cee kees he{kej Devlej peevekej #eeefekemecekelJe keer eeefhle nsleg
meowJe YeeJevee Yeeveer eeefnS~ peye leke kesJeueer-eglekesJeueer YeieJevleeW kee heeocetue ve eehle nesJes, leye leke #eeesheMece
meceioMe&ve kee ner mebj#eCe kejvee eeefnS Deewj Gmekes Dee"eW DebieeW kee mebj#eCe kejles ngS heeueve kejvee eeefnS~
eer mecevleYemJeeceer ves Yeer kene nwMueeskeeLe&-pewmes Ske De#ej mes Yeer vetve ceb$e efJe<e keer Jesovee kees otj veneR kej heelee nw, Gmeer ekeej Ske
Debie mes Yeer vetve-nerve meceioMe&ve mebmeej keer pevce-cejCe hejcheje kees meceehle veneR kej mekelee nw~~21~~
efJeMes<eeLe&-YeJeelceeDeeW! efpeme ekeej mes cekeeve kee cetue DeeOeej veeRJe nw Deewj Je=#e kee cetue DeeOeej
Gmekeer pe[s nQ Gmeer ekeej mes Oece& kee cetue DeeOeej meceioMe&ve nw~ keeeWefke meceioMe&ve kes efyevee Oece&heer
cekeeve DeLeJee Oece&heer Je=#e "nj veneR mekelee nw~ peerJej#eehe Deelcee kee heefjCeece oee nw, Jen oee ner Oece&
kee ue#eCe nw~ leerLekej osJe ves leLee Deve kesJeue%eeefveeeW ves Deheves ieCeOej eeJeleea, Fv Deeefo efMe<eeW kees ener
GheosMee nw~ Fmes Deheves keeveeW mes megvekej meceioMe&ve mes nerve ceveg<e kees vecemkeej veneR kejvee eeefnS keeeWefke
Oece& keer pe[mJehe meceioMe&ve efpemekes heeme veneR nw Jen Oecee&lcee kewmes nes mekelee nw Deewj pees Oecee&lcee veneR nw
Jen Jebovee ee vecemkeej kee hee$e kewmes nes mekelee nw~ meceioMe&ve Metve ceveg<e kees lees Deenej oeve Deeefo Yeer veneR
osvee eeefnS~ keeeWefke kene Yeer nw...........efceLeeiYees ooeveb oelee efceLeelJeJeOe&ke:~ efceLeeefeeW kees
oeve osves Jeeuee oelee efceLeelJe kees ye{eves Jeeuee nw~
Deye eMve en neslee nw efke meceioMe&ve mes jefnle ceveg<e keewve nw ? Gmekee Gej en nw efke pees leerLekej
hejceosJe keer eeflecee kees veneR ceeveles nQ, Gvekeer hetpee veneR kejles nQ Jes efceLeeef nQ~ pees kenles nQ efke hebecekeeue
ceW cegefve veneR nesles nQ, eleeW mes keee eeespeve nw ? Deelcee kee ner hees<eCe kejvee eefenS Gmes og:Ke veneR osvee eeefnS~
ceetj hebKe keer yeveer efheer megvoj veneR nesleer nw metle keer efheefkee ner eee nw ceetj hebKe keer efheefkee mes lees
efnbmee nesleer nw~ Deelcee ner osJe nw Deve keesF& osJe veneR nw~ YeieJeeve ceneJeerj kes yeeo Dee" kesJeueer ngS nQ ve efke
leerve~ cenehegjeCe Deeefo efJekeLeeSb nQ~ Fleeefo ekeej mes pees Glmet$e keLeve kejves Jeeues nQ Jes efceLeeef nQ keeeWefke
1. jlvekejC[eeJekeeeej-Mueeske-21~

252 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 141

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efpeveeiece ceW efpeveeefleceeDeeW kes oMe&ve, Jebove, vecemkeej Deeefo keer yengle ner ceefncee yeleeF& ieF& nw~ DeeeeeeX ves kene
nw efke efpeme ekeej efebleeceefCe Deeefo jlve Deesleve neskej Yeer heueoeeer nQ Jewmes ner efpevesvosJe keer ke=ef$ece Je
Deke=ef$ece eefleceeDeeW kes oMe&ve, hetpeve mes Deveble mebmeej ceW mebefele heehe mecetn ve nes peelee nw~ efpeveefyebye kes oMe&ve
mes efvekeeefele efceLeelJe Deeefo keceeX kes meew-meew gke[s nes peeles nQ leLee Gvekeer hetpee ceW DeJe meeceeer ceW heg<he,
ebove, vewJese, oerhe, Oethe, heue Deeefo kee mhe keLeve nw~ jeceeb Deeefo ceneheg<eeW ves heg<heeefo mes efpeveeefleceeDeeW
keer hetpee keer nw efpevehetpee kee heue Deefevle nw~ Fmekes efueS ceW{ke kee GoenjCe meJe&peve megeefme ner nw~
Gmeer ekeej mes Fme hebecekeeue ceW cegefve nQ, nesles nQ Deewj neWies ner~ eer iegCeYe metefj ves Yeer kene nw efke pees
mJeeb ceesn kees es[kej kegueheJe&leeW kes meceeve he=LJeer kee Gej kejves Jeeues nQ, meceg kes meceeve mJeeb Oeve keer
Fe mes jefnle neskej jlveeW kes mJeeceer nQ, DeekeeMe kes meceeve Jeeheke nesves mes efkevneR kes eje mhe ve neskej
efJee keer efJeeebefle kes keejCe nQ, Ssmes DehetJe& iegCeeW kes Oeejke eeeerve cegefveeeW kes efveke ceW jnves Jeeues efkeleves ner
meeOeg Deepe Yeer efJeeceeve nQ~ eer meesceosJe metefj ves Yeer kene nw efkekeueew keeues eues efees, osns eeVeeefo keerkes~
Sleefe$eb eoeeefhe, efpeveheOeje veje:~
en keefuekeeue nw, ceveg<eeW kee efee Deleble ebeue nw Deewj Mejerj DeVe kee keer[e yevee ngDee nw~ ye[s Deeee&
keer yeele nw efke Deepe Yeer efpevecege kes Oeejke efoiecyej meeOeg efoKe jns nQ~ eer kegvokegvoosJe ves Yeer cees#eheeng[ ceW
kene nw efkeYejns ogmmece keeues, OeccepPeeCeb nJesF meengmme~
leb DehhemeneJeef"os, Ce ng ceCCeF mees efJe DeCCeeCeer~~
Yejle #es$e ceW Fme og:<ece keeue ceW meeOegDeeW kees Oece&Oeeve neslee nw, Jes Deelcee kes mJeYeeJe ceW efmLele nesles nQ
efkevleg Ssmee pees veneR ceeveles nQ Jes De%eeveer nQ~
Gmeer ekeej mes eer hetpeheeo Deeeee& ves eleeW kes ceenelce kee JeCe&ve kejles ngS kene nw efke-eleeW mes
mJeie& kees eehle kejvee Dee nw efkevleg Deeleer jnkej vejke peevee Dee veneR nw~ otmejer yeele en nw efke eleer
efveece mes mJeie& ner peelee nw Deve leerve ieefleeeW ceW veneR peelee nw~ kene Yeer nwDeCegele Deewj ceneele kees eehle kejves Jeeuee peerJe osJeeeg kee ner yebOe kejlee nw Deve leerve Deeeg kee veneR~
neB, ceneeleer lees keoeefele Jeeefo meeceeer kes Devegketue nesves mes cees#e eehle kej ueslee nw uesefkeve Deepe Fme hebece
keeue ceW cees#e mebYeJe veneR nw~ Fmeer ekeej mes keeekeuesMe Deeefo lehe kes eje Mejerj kees keuesMe hengBeeves kee Yeer
pewveMeemeve ceW keLeve nw~ ekeejevlej mes osKee peees lees meceief Mejerj mes efYeVe Deelcee keer ee kejves Jeeues nQ~
Dele: Mejerj Deeefo kes keuesMe ceW Deelcee kees og:Keer veneR ceeveles nQ leYeer lees Jes kesMeueeWe, GheJeeme Deeefo mes Mejerj
kes Mees<eCe ceW ueies jnles nQ~ Fmeer ekeej mes eer kegbokegboosJe ves cetueeeej ceW ceetjefheer kes heeBe iegCe yeleueeS nQ
Deewj cegefveeeW kees Gmeer kes uesves kee efJeOeeve efkeee nw metleeefo keer efheer veneR ceeveer nw~ eLee-Oetefue Deewj hemeervee
kees enCe veneR kejvee, ce=og nesvee, megkegceej nesvee, ueIeg-Jepeve ceW nukeer nesvee efpemeceW es heeBe iegCe nesles nQ Ssmeer
ceetj hebKeeW keer efheer peerJe oee kee meeOeve nesves mes mebece kee GhekejCe nw~
pewveeeeeeX ves Meemeve osJelee kees Yeer Gvekes eesie DeIe& Deeefo oskej hetpeve kee efJeOeeve efkeee nw~ neB,
efpevesvosJe meMe Jes Gheemeveere veneR nQ~ Gmeer ekeej mes peye leke Deelcee Megesheeesie ceW efmLej nesves ceW DemeceLe&

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 141

DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: / 253

nw leye leke kes efueS hebehejceser hejceosJe ceeves iees nQ Gvekeer Jebovee, Oeeve kejvee Deeefo kee cenecegefveeeW kes efueS
Yeer efJeOeeve nw~ eer ieewlece mJeeceer ves mJeeb ner ewleYeefe ceW hebehejceser, ke=ef$ece, Deke=ef$ece eefleceeDeeW keer efJeMes<e Yeefe
Jebovee keer nw~ YeieJeeve ceneJeerj kes yeeo ieewlece mJeeceer, megOecee&eee& Deewj pecyetmJeeceer es leerve ner Devegye kesJeueer ngS
nQ~ cenehegjeCe Deeefo keLeeSb eLeceevegeesie kes Devleie&le nesves mes efJekeLeeSb veneR nQ Ssmee mecePevee eeefnS~
pees ceveg<e meceioMe&ve mes egle nes peeles nQ Jes keg kece DeOe&hegodieue heefjJele&ve keeue leke mebmeej ceW
heefjYeceCe kej mekeles nQ pees Deveblekeeue kes meMe yengle ner ye[e ceevee ieee nw~ pewmes efke cejerefekegceej mecekelJe
mes egle neskej DemebKeeleeW YeJeeW leke Skesefveeefo ogie&efleeeW ceW Yekelee jne nw~ ener keejCe nw efke Deeeee&osJe
meceioMe&ve mes Ye kees oerIe&mebmeejer ceeve jns nQ~ efkevleg pees meceief lees nw keejCeJeMe eeefj$e mes Ye nw DeLee&led
ee lees GvneWves DeCegele-ceneele efueee ner veneR nw FmeefueS eeefj$e mes Metve nQ lees Yeer Jes meceief nesves kes veeles
mebmeej, Mejerj Deewj YeesieeW mes Goemeerve jnles nQ FmeefueS efkemeer ve efkemeer efove Jes eeefj$e enCe kej cees#e kees eehle
kej ner ueWies keeeWefke meceief eefo eeefj$eceesn kes leereesoe mes eeefj$e enCe veneR kej heeles nQ lees Yeer Jes
eeefj$eOeejer meeOegDeeW keer, eeflekeeW keer efveboe keLeceefhe veneR kejles nQ Deewj pees eeefj$eOeeefjeeW keer efveboe ee Ghes#ee
kejles nQ Jes meceief ner veneR nQ Ssmee mecePevee~
DeLeJee eefo keoeefeled keesF& meceief DeCegeleer-ceneeleer yevekej Gve eleeW ceW oes<e ueiee oslee nw ee
keoeefeled Gve eleeW kees Yebie kej oslee nw lees Yeer Jen keeueeblej ceW ieg mes eeeefee ueskej ee hegvee&le enCe kej
hegveoea#ee Deeefo ueskej Meg nes peelee nw lees Gmes cees#e kee DeefOekeejer ceevee pee mekelee nw~ keeeWefke jlve$ee keer
hetCe&lee ner cees#e kee keejCe nw cee$e meceioMe&ve Dekesuee cees#e kee keejCe veneR nw en yeele Deve$e ebLeeW ceW JeefCe&le
nw~ eneB mecePeves keer yeele ener nw efke eeefj$e mes Ye ee Metve ceveg<e mecekelJe kes eYeeJe mes yengle peuoer ner
Deheves eeefj$e kees megOeej mekelee nw efkevleg mecekelJe mes Ye nes peeves kes yeeo lees eefo Jen efveieeso Deeefo heee&e ceW,
Skesefve Deeefo mLeeJej eesefveeeW ceW euee ieee lees Gmes JeneB mecePeeves Jeeuee keewve efceuesiee ? <edeeYe=le evLe kes
erkeekeej eer eglemeeiejmetefj ves Yeer eeefj$eYe ceW cenejepe esefCeke Deeefo kee GoenjCe jKee nw~ jepee esefCeke
eeefj$e mes Ye ve neskej eeefj$e mes nerve Les Deewj mecekelJe mes meefnle Les Dele: kesJeueer kes heeocetue ceW leerLekej
eke=efle kee yebOe kejkes Deeies leerLekej nesves Jeeues nQ~ Ssmes ner heg<he[eue cegefve kee GoenjCe efueee pee mekelee nw efke
pees Je mes eeefj$eJeeve nesles ngS YeeJe mes helveer kes meeLe YeesieeW keer Deekeeb#ee efueS ngS Les~ Gvekees Yeer Jeeefj<esCe cegefve
ves efmLeeflekejCe kejkes mees YeeJeefuebieer eeefj$eJeeve yevee efoee Lee DeLeJee eer mecebleYe mJeeceer pewmes cenecegefve kee
ner GoenjCe ueerefpeS~ ieg keer Dee%ee mes Yemceke pewmeer ceneJeeefOe kees otj kejves kes efueS ner GvneWves Deve Jes<e
OeejCe efkeee Lee~ mecekelJe kes eYeeJe mes ner eveYe YeieJeeve keer cetefle& eie kej osves keer eesielee jKeves Jeeues
eer mecebleYe mJeeceer meceioMe&ve mes meefnle Les~ FmeerefueS GvneWves hegve: eeefj$eenCe kej efueee Lee Deewj Jes cees#e
kes DeefOekeejer ceeves iees nQ FmeefueS eeefj$eYe efme nes peeles nQ~ Fme keLeve mes eneB hej yeeee& Deeefo mes Ye
eleer ee cegefve kees veneR uesvee eeefnS, keeeWefke ceneele ceW Ye ngS cegefve lees meceief ve jnkej efceLeeef ner nes
peeeWies~ Glke= cegefveheo ceW ee eleer heo ceW Deveie&ue ese kejves Jeeues lees ceneheeheer ner ceeves peeeWies~
YeieJeeve DeeefoveeLe kes mece#e oer#ee ueskej veive Jes<e ceW heue Keekej veoer kee heeveer heerkej Deveie&ue eee&
kejles ngS meeOegDeeW kees osKekej JeveosJelee ves mhe efve<esOe efkeee Lee efke legce Fme efveeLe efoiecyej Jes<e ceW jnkej
en Deveie&ue ese cele kejes, en leerveueeske hetpe Denle cege nw~ leye Gve meeOegDeeW ves leeheefmeeeW kes veevee Jes<e

254 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 141

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

yeveekej ner heeKeC[ cele eueeee Lee~ Fmemes mhe nw efke efoiecyej Jes<e ceW Deveie&ue eee& keLeceefhe eee veneR nw~
JeemleJe ceW eeveJes npeej jeefveeeW kes meeLe jnves Jeeuee eeJeleea, hebeceiegCemLeeveJeleea efveoex<e eeJeke kene
peelee nw Deewj Jen oeve hetpeeefo melkece& kejves mes hegCeJeeve nw~ efkevleg yeeeejer kes Jes<e ceW jnkej eefo keesF& hejeer
kee mesJeve kej ueslee nw lees Jen heeheer, JeefYeeejer, veere kenueelee nw Jen eleer eeJeke ee Deeleer meceief keer
keesef ceW veneR Dee mekelee nw keeeWefke Deveie&ue ese nesves mes Jen efceLeeef nw, Oece& mes Metve nw~ heo efJe efeee
kejves mes meceief meb%ee Gmes kewmes Dee mekeleer nw?
FmeefueS eneB hej eefj$eYe mes eefj$enerve DeLe& uesvee ner Gheeesieer nw Deewj peye Jen eeefj$e enCe kej ueslee
nw leYeer cees#e eehle kej ueslee nw eeefj$e efyevee veneR~
FmeefueS eeJekeeW kes efueS oeve, hetpee Deeefo meefleeeDeeW kee efve<esOe keYeer veneR kejvee eeefnS~ meowJe
Deeefmleke YeeJe mes meefnle jnvee eeefnS~
pees mecekelJeheer jlve mes Ye nQ Jes yengle ekeej kes MeeeeW kees peeveles ngS Yeer DeejeOevee mes jefnle nQ Dele:
Jes JeneR kes JeneR YeceCe kejles jnles nQ~
pees ceveg<e mecekelJeheer jlve mes Metve neskej oeve, hetpee Deeefo eMemle keeeeX kee efve<esOe kejles nQ Jes leke&,
JeekejCe, bo, Deuebkeej, meeefnle Deewj efmeeble Deeefo ebLeeW kees peeveles ngS Yeer efpevesv YeieJeeve kes JeeveeW keer
eehe DeejeOevee mes Metve nesves kes keejCe vejke efveieeso Deeefo ogie&efleeeW ceW ner Ietceles jnles nQ~
DeejeOevee kes eej Yeso nQ-oMe&ve DeejeOevee, %eeve DeejeOevee, eeefj$e DeejeOevee Deewj lehe DeejeOevee~ FveceW
mes peye leke meceioMe&ve veneR nw leye leke henueer DeejeOevee ner veneR nw lees hegve: Deeies keer DeejeOeveeDeeW kes ve efceueves
mes Jen ceveg<e Deveble mebmeej ceW ner YeceCe kejlee jnlee nw~ pees ceveg<e oeve, hetpee Deeefo eMemle efeeeDeeW kee
efve<esOe kejkes Deveie&ue GheosMe osles nQ Jes meceief veneR nQ Dele: Gvekes keesF& Yeer DeejeOevee veneR nw~ JeemleJe ceW
eeJeke kees efveee he DeelceOece& keer eeefhle nes veneR mekeleer nw, Jen Meg DeelceleJe keer ee kejles ngS Yeer
Meg DeelceleJe kee DevegYeJe Deewj Oeeve kej veneR mekelee nw DeleSJe Gmekes efueS ieejn eefleceeDeeW keer eee&he
JeJenej Oece& ner Gheeose nw~ Jen SkeosMe eeefj$e kes yeue mes ner Deheveer DeelceMeefe kees ye{elee nw Dele: Jen peye
leke ie=nmLe nw leye leke Gmes oeve, hetpee Deeefo efeeeDeeW kees kejvee ner nw~ DeeeeeeX ves eeJeke kes hetpee, oeve, Meerue
Deewj GheJeeme es eej Oece& ceeves nQ~ eefo keesF& Fve efeeeDeeW kee efve<esOe kejles nQ lees Jes Glmet$e eheCee kejves mes
efceLeeef ner nQ Ssmee DeLe& heefuele neslee nw Dele: Deeiece kes Devegketue eee& kejles ngS Gmeer kes Deveghe GheosMe
oskej Deheves mecekelJeheer jlve kees megjef#ele jKevee eeefnS~
meceioMe&ve mes jefnle ceveg<e Deer lejn Ge-Ge leheejCe kejles ngS Yeer npeej kejes[ Je<eeX ceW Yeer yeesefOe
kees veneR eehle kej heeles nQ, Ssmee oMe&veeeYe=le ieeLee 5 ceW kene nw~
pees ceveg<e meceioMe&ve mes heeflele nQ Jes Yeues ner keef"ve mes keef"ve ceemeesheJeeme Deeefo efJeefMe leheeW kee
DeeejCe kejles neW lees Yeer npeej kejes[ Je<eeX ceW Yeer meceioMe&ve, %eeve, eeefj$e he jlve$ee mes ege yeesefOe kees
veneR eehle kej heeles nQ DeLee&led mecekelJe kes efyevee Deveblekeeue heg<eeLe& kejkes Yeer cegefe kees veneR eehle efkeee
pee mekelee nw~ Ssmee mecePe kejkes efveeeOece& ceW eOeeveYetle oeve, hetpee Deeefo JeJenejOece& kees veneR es[vee
eeefnS~ leelhee& ener nw efke efveeeOece& kees eehle kejeves kes efueS keejCeYetle Ssmee JeJenejOece& meJe&Lee
Gheeose nw keeeWefke cegefveeeW kes efueS lees efveeeOece& keer eeefhle leke ner Jen meeOeve ceevee ieee nw uesefkeve

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 141

DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: / 255

eeJekeeW kes efueS lees hebemetvee kes heehe kees nukee kejves kes efueS oeve, hetpeeefo ef eeeSb DeJeMe kejves eesie
ner nQ~ eefo keesF& eeJeke heo ceW jnkej Yeer oeve, hetpee kees es[kej Deheves Deehekees ieg kenueekej hetpee
kejeves ueielee nw ee oeve hetpeeefo kees nse kenkej es[ves kee GheosMe osves ueielee nw lees Jen DeeeeeeX kes
keLeveevegmeej meceief veneR nw~
pees YeJepeerJe mecekelJe %eeve, oMe&ve, yeue Deewj Jeere& kees Je=efbiele kejles ngS keefuekeeue kes keuegef<ele heehe
mes jefnle nesles nQ Jes meYeer ceneheg<e MeerIe ner Glke= %eeveer nes peeles nQ~
efpeve Jeeve ceW ee jKevee mecekelJe nw, efpeveeiece kee he"ve-hee"ve Deeefo kejvee %eeve nw, heoeLe& keer
meeceeve meee kee DeJeueeskeve nesvee oMe&ve nw, Deheveer Meejerefjke Meefe kees veneR efheevee yeue nw Deewj Deelcee keer
Meefe kee veece Jeere& nw~ efpevekes es iegCe Je=efbiele nes jns nQ Jes YeJepeerJe nQ Jes ner keefuekeeue ceW eie ngS veevee
ekeej mes efceLeelJehe heehe mes yee mekeles nQ~
DeeeeeeX kee kenvee nw efke Fme hebecekeeue ceW pees Meewe Oece& mes jefnle nQ-ceefueve nQ, JeCe&JeJemLee kee
ueeshe kejkess eens peneB efYe#ee mes Yeespeve enCe kej uesles nQ, ceebmeenejer ueesieeW kes eneB Yeer eemegke DeVe ues uesles nQ,
cues Deewj MceMeeveJeemeer ueesieeW kes eneB Yeer Yeespeve kej uesles nQ Jes Oece& mes Metve nQ Deewj pees osJe, Meee, ieg keer
hetpee efve<esOe kejves Jeeues nQ Jes meceioMe&ve mes jefnle nesves mes cees#e kes DeefOekeejer veneR nQ~ Fmemes efJehejerle Meewe Oece&
kees OeejCe kejves Jeeues, JeCe& mebkej, peeefle mebkej, metleke-heeleke Deeefo oes<eeW mes jefnle eeJeke kes eneB efveoex<e
eemegke Deenej uesves Jeeues cegefve ner cees#eceeieea nQ~
efpemekes oe ceW mecekelJeheer peue kee eJeen efvejblej eJeeefnle jnlee nw Gmekee kece&heer yeeuet kee yeebOe
ye nesves hej Yeer ve nes peelee nw~
mebmeejheer mebleehe kee efveJeejCe kejves Jeeuee nesves mes leLee heeheheer keuebke kee e#eeueve kejves Jeeuee nesves
mes meceioMe&ve efvece&ue, Meerleue Deewj mJeeefo heeveer kes meceeve nw~ efpeme ceveg<e kes oe ceW peuehetj kes meceeve
meceioMe&ve meoe eJeeefnle jnlee nw, Gmekes efejkeeue mes mebefele Yeer heehekece& heer yeeuet kee yeebOe ve nes peelee
nw~ efpeme ekeej keesjs Ie[s hej efmLele Oetefue efehekeleer veneR nw Gmeer ekeej mes meceief mes ueiee ngDee heehekece& yebOe
kees eehle veneR neslee nw~ en meye meceioMe&ve kee ner ceenelce nw~
pees ceveg<e meceioMe&ve mes Ye nQ, mecei%eeve mes Ye nQ Deewj mecekedeeefj$e mes Ye nQ DeLee&led Fve leerveeW
mes Metve nQ Jes YeeW cesW Yeer efJeefMe Ye nQ leLee Deve ceveg<eeW kees Yeer Ye kej osles nQ~
meceioMe&ve kes efvemeie&pe Deewj DeefOeiecepe keer Dehes#ee DeLeJee efveee Deewj JeJenej keer Dehes#ee oes Yeso
nQ~ DeewheMeefceke, #eeefeke Deewj #eeeesheMeefceke keer Dehes#ee leerve Yeso nQ~ Dee%ee mecekelJe, ceeie& mecekelJe
Deeefo keer Dehes#ee oMe Yeso nQ~ %eeve kes MeyoMegef, DeLe&Megef, GYeeMegef, keeueMegef, GheOeeveMegef,
efJeveeMegef, DeefvevnJeMegef Deewj yengceeveMegef keer Dehes#ee mes Dee" Yeso nQ~ eeefj$e kes heeBe ceneele, heeBe
meefceefle Deewj leerve iegefhle he mes lesjn Yeso nesles nQ~ pees Fve jlve$ee mes Ye nQ Jes Deve ueesieeW kees Yeer Ye kej
osles nQ DeLeJee eefo eeJekeeW kes efueS kene peees lees pees eeJeke meceioMe&ve, %eeve leLee heeBe DeCegele, leerve
iegCeele Deewj eej efMe#eeele mes yeejnele he SkeosMe eeefj$e mes Ye nQ Jes Deve Deheves Deeefele kees Yeer
Gvceeie&ieeceer ner yeveeeWies~
pees ceveg<e Oece& kes DeYeemeer, mebece, lehe, efveece, eesie Deewj GejiegCeeW kes Oeejer cenecegefveeeW kes oes<e kenles

256 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 141

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

nQ-GveceW efceLee oes<eeW kee Deejeshe kejles nQ Jes mJeeb lees eeefj$e mes heeflele nQ neR, otmejeW kees Yeer eeefj$e mes heeflele
kej osles nQ~
efpeme ekeej cetue-pe[ kes ve nes peeves mes Je=#e keer MeeKee Deeefo heefjJeej keer Je=ef veneR nesleer nw Gmeer
ekeej pees efpeveoMe&ve DeLee&led efpevesvosJe kes cele mes DeLeJee meceioMe&ve mes Ye nQ-jefnle nQ Jes cetue mes ner
jefnle nQ Jes efme veneR nes mekeles nQ~ efpeme ekeej cetue DeLee&led pe[ kes nesves mes Je=#e kes mkebOe, MeeKee Deeefo
heefjJeej kee yengle he mes efJemleej hewuelee euee peelee nw Gmeer ekeej mes Denle YeieJeeve kee cele DeLeJee
meceioMe&ve cees#eceeie& kee cetue kene ieee nw~
efpeme ekeej cetue mes ner Je=#e kee levee Je=ef kees eehle neslee nw Deewj cetue mes ner Je=#e keer MeeKeeDeeW Deewj
GheMeeKeeDeeW kee mecetn hees heg<he Deeefo mes ege neslee nw Gmeer ekeej efpeveoMe&ve ner jlve$ee mJehe cees#eceeie& kees
heefuele kejves Jeeuee nw~
pees mJeeb lees meceioMe&ve mes Ye-jefn le nQ Deewj meceiefeeW kees -mecekelJe meef nle cegefveeeW
kees vecemkeej veneR kejles nQ Jes DeJeeYee<eer DeLeJee iet bies nesles nQ leLee Gvekes efueS jlve$ee keer eeefhle
ogue&Ye nw~
meceioMe&ve kes efvemeie&pe, DeefOeiecepe keer Dehes#ee oes Yeso nQ~ DeewheMeefceke, #eeefeke Deewj #eeeesheMeefceke keer
Dehes#ee leerve Yeso nQ~ Dee%eemecegodYeJe, ceeie&mecegodYeJe, met$emecegJe, yeerpemecegJe, meb#es hemecegJe, efJemleejmecegJe, DeLe&meceggJe, DeJeiee{ Deewj hejceeJeiee{ Fvekeer Dehes#ee oMe Yeso nQ~
Fve mecekelJeeW mes pees Ye nQ-jefnle nQ, ceetjefheefkee, keceC[ueg Deewj efpeveMeee Fve mebece Meewe
Deewj %eeve kes GhekejCeeW mes jefnle nQ, ie=nmLe Jes<e kes Oeejer nQ DeLee&led mJeeb Deeleer nQ Deewj mebeceer meceief
cegefveeeW kes ejCe egieueeW ceW veneR Pegkeles nQ GvnW veceesmleg kenkej vecemkeej veneR kejles nQ, DeefYeceeve mes
Ke[s jnles nQ Jes DemheYee<eer ietbies nes peeles nQ hegve: GvnW ueeKeeW pevce ceW yeesefOe jlve$ee keer eeefhle nesvee
keef"ve nes peelee nw~
oMe&veheeng[ keer ieeLee 20 ceW kene nwSJeb efpeCeheCCeeb obmeCejeCeb Oejsn YeeJesCe~
meejb iegCejeCeee meesJeeCeb he{ce ceeskeKemme~~31~~
Fme ekeej mes efpevesv YeieJeeve eje kens ngS meceioMe&veheer jlve kees ns YeJe peerJeeW! legce YeeJehetJe&ke
OeejCe kejes~ en meceioMe&veheerjlve Gece #ecee Deeefo iegCeeW leLee meceioMe&ve Deeefo leerve jlveeW ceW meJe&es jlve
nw Deewj cees#eheer cenue ceW e{ves kes efueS henueer meer{er nw~
hegvejefhe Deeeee&osJe kenles nQpeb mekekeF leb keerjF peb e Ce mekekesF leb e menCeb~
kesJeefueefpeCesefnb YeefCeeb menceeCemme mecceeb~~22~~
pees kejvee Mekee nw Gmes lees kejvee eeefnS Deewj pees kejvee Mekee veneR nw Gmekee eeve kejvee eeefnS,
keeeWefke kesJeueer YeieJeeve ves eeve kejves Jeeues kes ner mecekelJe kene nw~
Deepekeue keg ueesie eeefj$e heeueve kejves ceW mJeeb eceeoer nesles ngS eeefj$e kees {eWie ee heeKeb[ DeLeJee en
JeJenej eeefj$e nse nw Ssmee kenkej Ghes#ee kej osles nQ Deewj eeefj$e kes OeejkeeW keer efveboe, DeJensuevee Deeefo kejles

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 141

DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: / 257

SJeb efleeremLeues meemeeoveeefoiegCemLeeveeesjvlejeefleheeovelJesve met$eelegeb ieleced~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee Devlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mecekelJeceeie&Ceeveece
eoMeesefOekeej meceehle~
nQ, GvnW Jeefuebieer, heeKeb[er, efceLeeef Deeefo kenles nQ~ Gvekes eefle ner YeieJeeve kegbokegboosJe kee en GheosMe nw
efke efpelevee Mekee nes Glevee kejes, pees keg Mekee ve nes Gme hej eeve kejes ener mecekelJe nw keeeWefke cees#eceeie&
ceW Deheveer Meefe kees efheevee Yeer Deelce Jebevee nw~ FmeerefueS eleske ie=nmLe kee kele&Je nw efke cees#eceeie& ceW Deheves
Deelce iegCeeW kees Je=efbiele kejves kee ner melele heg<eeLe& kejles jnvee eeefnS~ eceeo kees es[kej mebmeej kes og:Ke
mes g[eves Jeeueer osJehetpee, iegheeefmle Deeefo DeeJeMeke efeeeDeeW kees Meefe mes yeenj ve mecePekej eLeeeesie kejles
ner jnvee eeefnS Deewj eeefj$eOeejer mebeceer ee osMeeleer eeJekeeW keer efveboe ve kejkes Gvekes iegCeeW ceW Devegje nesles ngS
Gvekeer eMebmee kejveer eeefnS ener ie=nmLe kee kele&Je nw~ Fme ekeej mecekelJe kee ceenelce peevekej Deheves
mecekelJe kees meowJe { jKevee eeefnS leLee Meefe kes Devegmeej osMemebece ee mekeue mebece kees OeejCe kejkes
eceMe: cees#eheLe kes heefLeke yevevee eeefnS, ener mecekelJeceeie&Cee ceW Devlej mecePeves kee meej nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW meemeeove Deeefo iegCemLeeveeW kee Devlej yeleueeves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veeceke efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
mecekelJeceeie&Cee veece kee yeejnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

258 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 142 mes 145

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe mebef%eceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueesve <e[defYe met$ew Devlejevegieces mebef%eceeie&CeeveeceefOekeejeejYeles~ le$e leeJeled eLecemLeues
mebef%epeerJeeveecevlejkeLevesve meefCCeee- Fleeefomet$e$eebb ~ leoveg efleeremLeues Demebef%epeerJeeveeceblejeefleheeovelJesve
DemeCCeerCe- Fleeefovee $eerefCe met$eeCeerefle mecegoeeheeleefvekee~
FoeveeR mebef%eceeie&Ceeeeb mebef%eveecevlejeefleheeoveee met$e$eeceJeleee&les-

meefCCeeeCegJeeosCe meCCeerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nessefo ?~~142~~


penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~143~~
GkekemmesCe DeCeblekeeuecemebKesppeheesiieueheefjeb~~144~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ mebef%epeerJesYeesmebef%elJeb ielJee Demebef%epeerJeeveeb efmLeefleb
efmLelJee mebef%epeerJes<etlheVemeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ehegueheefjJele&veevlejcegheueYeles~
SJeb eLecemLeues mebef%eveecevlejefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
Demebef%epeerJeeveecevlejefveheCeee met$e$eeceJeleee&les-

DemeCCeerCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~145~~


DeLe meb%eerceeie&Cee DeefOekeej
Deye oes mLeueeW ceW n met$eeW kes eje Devlejevegiece ceW meb%eerceeie&Cee veece kee DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW mes eLece
mLeue ceW meb%eer peerJeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues meefCCeee Fleeefo leerve met$e nQ~ hegve: efleere mLeue ceW Demeb%eer peerJeeW kee
Devlej eefleheeove kejves nsleg DemeCCeerCe Fleeefo leerve met$e nQ~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye meb%eerceeie&Cee ceW meb%eer peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle efkees peeles nQmet$eeLe&-

meb%eerceeie&Ceevegmeej meb%eer peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~142~~
meb%eer peerJeeW kee Devlej peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe nw~~143~~
meb%eer peerJeeW kee Glke= Devlej Devevlekeeue nw~ pees DemebKese hegodieueheefjJele&veeW kes
yejeyej nw~~144~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~ meb%eer peerJeeW mes Demebef%eeeW ceW peekej
Deewj JeneB Demeb%eer keer efmLeefleeceeCe jnkej mebef%eeeW ceW GlheVe ngS peerJe kes DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e
hegodieueheefjJele&veeceeCe Devlej heeee peelee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW meb%eer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Demeb%eer peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves nssleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Demeb%eer peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~145~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 146, 147

DeLe mebef%eceeie&CeeefOekeej: / 259

penCCesCe KegeYeJeiienCeb~~146~~
GkekemmesCe meeiejesJecemeohegOeeb~~147~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Demebef%epeerJesYe mebef%eveeceJemLeeb ielJee mebef%eefmLeefleb YeefcelJee Demebef%e<etlheVeme
meeiejesheceMelehe=LekelJecee$eevlejcegheueYeles~
leelhee&cesleled-efnleeefnleeeefhleheefjnejmeceLe efn eceeCeb lelees %eevecesJe leled1~ Fefle met$ekeefLelesve es
mebef%evees peerJee le SJe meceereerve%eevesefOekeejlJeb eehvegJeefvle lele keejCeeled mebef%elJeb mebeehe keoeefeoefhe
Jeecemebef%elJeb ve iesce Fefle YeeJeefelJee cees#eheg<eeLex SJe eelvees efJeOese~
SJeb efleeremLeues Demebef%epeerJeeveecevlejeefleheeovelJesve met$e$eeb ieleced ~

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefce> efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee Devlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mebef%eceeie&Ceeveece
$eeesoMeesefOekeej meceehle~

Demeb%eer peerJeeW kee Devlej peIeve mes #egYeJeenCeeceeCe nw~~146~~


Demeb%eer peerJeeW kee Glke= Devlej meew meeiejeshecehe=LekelJeeceeCe nw~~147~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Demebef%eeeW mes mebef%eeeW ceW peekej Deewj JeneB meb%eer keer efmLeefleeceeCe keeue
leke YeceCekej Demebef%eeeW ceW GlheVe ngS peerJe kes meew meeiejeshecehe=LekelJecee$e Devlej eehle neslee nw~
leelhee& en nw efke-efnle keer eeefhle Deewj Deefnle kee heefjnej kejves ceW pees meceLe& nw, Jener %eeve
kenueelee nw Deewj Jener %eeve eceeCe nw~ Fme met$e keefLele efmeevle kes eje pees meb%eer peerJe nQ, Jes ner meceereerve
%eeve kees eehle kejves kes DeefOekeejer nesles nQs, Fme keejCe mes meb%eerheves kees eehle kejkes nce hegve: keYeer Yeer
Demeb%eerheves kees eehle ve nesves heeSb Ssmeer YeeJevee Yeeles ngS cees#eheg<eeLe& ceW ner eelve kejvee eeefnS~
Fme ekeej efleere mLeue ceW Demeb%eer peerJeeW kee Devlej yeleueeves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
meb%eerceeie&Cee veece kee lesjnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

1. hejer#eecegKe, met$e 2~

260 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 148, 149, 150, 151

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueesve elegefYe& met$ew Devlejevegieces Deenejceeie&CeeefOekeej keLeles~ le$e eLecemLeues DeenejpeerJeeveeb
DeblejkeLevelJesve DeenejeCegJeeosCe Fleeefomet$e$eeb~ leoveg efleeremLeues DeveeneefjCeecevlejefveheCelJesve
DeCeeneje Fleeefomet$eceskeefceefle heeleefvekee metefelee YeJeefle~
FoeveeR DeenejkepeerJeeveecevlejeefleheeoveeLe& met$e$eeceJeleee&les-

DeenejeCegJeeosCe DeenejeCeceblejb kesJeefejb keeueeoes nesefo ?~~148~~


penCCesCe Siemeceeb~~149~~
GkekemmesCe efleefCCemeceeb~~150~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megiecees Jele&les~ SkeefJeenb ke=lJee ie=nerleMejerjme peerJeme peIevesvewkemeceemeevlejcegheueYeles~ Glke<exCe $eerved efJeeneved ke=lJee ie=nerleMejerjme peerJeme ef$emeceeevlejb ueYeles ~
SJeb eLecemLeues DeenejkeeCeecevlejefveheCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
DeveenejkeeCeecevlejeefleheeoveee met$eceJelejefle-

DeCeeneje kecceFekeeepeesefieYebiees~~151~~
DeLe Deenejceeie&Cee DeefOekeej
Deye oes mLeueeW ceW eej met$eeW kes eje Devlejevegiece ceW Deenejceeie&Cee veece kee DeefOekeej eejbYe nes jne nw~
GveceW mes eLece mLeue ceW Deenejke peerJeeW kee Devlej keLeve kejves Jeeues DeenejeCegJeeosCe Fleeefo leerve met$e nQ~
Gmekes heeeled efleere mLeue ceW Deveenejke peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves nsleg DeCeeneje Fleeefo Ske met$e
nQ~ met$eeW keer en mecegoeeheeleefvekee metefele keer ieF& nw~
Deye Deenejke peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves nsleg leerve met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Deenejceeie&Ceevegmeej Deenejke peerJeeW kee Devlej efkeleves keeue leke neslee nw ?~~148~~
Deenejke peerJeeW kee Devlej peIeve mes Ske mecee cee$e neslee nw~~149~~
Deenejke peerJeeW kee Glke= Devlej leerve mecee eceeCe nw~~150~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~ Ske efJeen kejkes Mejerj kes enCe kej
uesves hej peIeve mes Ske mecee kee Devlej eehle neslee nw~ Glke= mes leerve efJeeneW kees kejkes enCe efkees iees
Mejerj Jeeues peerJe kes leerve mecee kee Devlej eehle neslee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW Deenejke peerJeeW kee Devlej yeleueeves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Deveenejke peerJeeW kee Devlej eefleheeove kejves kes efueS met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Deveenejke peerJeeW kee Devlej keece&CekeeeeesefieeeW kes meceeve nw~~151~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 151

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej: / 261

efmeebleefebleeceefCeerkee-DeveenejkeeCeeb peerJeeveeb peIevesveevlejb ef$emeceeesve#egYeJeenCekeeuecee$eb~ Glke<exCeeiegbuemeemebKeeleYeeie DemebKeeleemebKeelee DeJemeefhe&Ceglmeefhe&Ce %eeleJee~ FlesleeYeeb peIeveeslke=evlejeYeeb
eesjYesoeled~
Deece$eeefYeeee-SkepeerJeehes#eeevlejevegieceb efJe%eee e$e vewjvlee megKeceleerefveceefmle le$e cees#es SJe
mhe=ne efJeOeeleJee~ leme cees#eme keejCeb eled efeewleveceeb peesefle leosJeelcemJeheb hejb lespees Jele&les~ leme
ke=les eelve kele&Je~ Geb e eerheeveefvometefjJeexCekesJeue%eevekedmeewKe-mJeYeeJeb lelhejb cen~
le$e %eeles ve efkeb %eeleb s b egles egleced~~20~~
Fefle %eseb leosJewkeb eJeCeereb leosJe efn~
Jeb e leosJewkeb veeveefVeeelees yegOew~~21~~
iegheosMeleesYeemeeod JewjeieeogheueYe eled~
ke=leke=lees YeJesod eesieer, leosJewkeb ve eehejced1~~22~~
SJeb efleeremLeues DeveenejeCeecevlejefveheCelJesve met$eceskeb ieleced~

efmeevleefebleeceefCeerkee-Deveenejke peerJeeW kee peIeve mes Devlej leerve mecee kece #egYeJeenCe
Deew j Glke= mes Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e Deb lej DemebKeeleemeb Keele Glmeef he&Ceer -DeJemeefhe& Ceer
eceeCe peevevee eeef nS~ keeeWe fke Fve peIeve Je Glke= Devlej keer Dehes#ee oesveeW ceW keesF & Yeso veneR nw~
eneB Deef Yeeee en nw efk e-Ske peerJ e keer Dehes #ee Devlejevegiece peevekej peneB Meeele Deewj
Deleerefve meg Ke nw, Gme cees#e kees eehle kejves keer ner Fe kejvee eeefnS~ Gme cees#e kee keejCe pees
efeewleve mJehecee peesefle nw, Jener Deelcee kee hejb -Glke= lespe nw ~ Gmekeer eeefhle nsleg eelve
kejvee eeefnS~
eer heevebefo Deeeee& ves kene Yeer nwMueeskeeLe&-pees Glke= DeelcemJehelespe nw Jen kesJeueoMe&ve leLee kesJeue%eeve Deewj DeveblemegKe
mJehe ner nw~ FmeefueS efpemeves Fme lespe kees peeve efueee Gmeves meye keg peeve efueee Deewj efpemeves Fme lespe kees
osKe efueee, Gmeves meye keg osKe efueee leLee efpemeves Fme lespe kees megve efueee, Gmeves meye keg megve efueee Ssmee
mecePevee eeefnS~~20~~
FmeefueS YeJe peerJeeW kees efveee mes Ske ewlevemJehe ner peeveves eesie nw leLee Jener Ske megveves eesie nw
Deewj Jener osKeves eesie nw efkevleg Gmemes efYeVe keesF& Yeer Jemleg ve lees peeveves eesie nw leLee ve megveves eesie nw Deewj ve
osKeves ner eesie nw, Ssmee mecePevee eeefnS~~21~~
ieg kes GheosMe mes leLee Meee kes DeYeeme mes Deewj Jewjeie mes efpemekees heekej eesieerej ke=leke=le nes peeles
nQ, Jen ener ewlevemJehelespe Deewj keesF& veneR nw~~22~~
Fme lejn mes ef leere mLeue ceW Deveenejke peerJeeW kee Devlej efveheCe kejves Jeeuee Ske met$ e
hetC e& ngD ee~
1. heevebefohebeefJebMeeflekee-SkelJeeefOekeej, he=. 140-141, Mueeske-20, 21, 22~

262 / le=leere ceneefOekeej

SkepeerJeehes#ee Devlej / met$e 151

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fefle eer<edKeC[eieceme #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s SkepeerJeehes#eee Devlejevegieces


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb Deenejceeie&Ceeveece
elego&MeesefOekeej meceehle~
Deefmceved ceOeueeskes pecyeterhes Yejle#es$emeee&Keb[s ew SJe MeeeleleerLeez DeeesOeeveiejer meccesoefMeKejheJe&leb
e~ leeerLe&kejpevceYetefceb efveJee&CeYetefceb e vecemke=le efvepeelceMegeLe efveJee&CeeehlemeJe&efmeeved Jeboecens Jeeb
YeefeYeeJesve ef$emebOeb ef$ekejCeMegee leerLe&kejJeeee efo mLeeheeece mebmeejmeceglejCeee megueYesvesefle~

Fefle eerceodYeieJelheg<heovleYetleyeefueeCeerle<edKeb[eieceme eerceodYetleyeefuemetefjefJejefele#egkeyebOeveeefcve efleereKeb[s SkepeerJeehes#eeevlejevegieces eerJeerjmesveeeee&ke=leOeJeueeerkeeecegKeveeveeebLeeOeejsCe efJebMeefleleces Meleeyoew eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiejmleme
eLeceheeeee&me eerJeerjmeeiejiegjes efMe<ee-pecyeterhejeveeesefjkee ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCe-erkeeeeb SkehebeeMeoefOekeMelemet$ew
SkepeerJeehes#eeevlejevegiecees veece le=leereesceneefOekeej meceehle~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee
Devlejevegiece ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
Deenejceeie&Cee veece kee eewonJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~
Fme ceOeueeske ceW pecyeterhe ceW Yejle#es$e kes Deee&KeC[ ceW DeeesOee veiejer Deewj mecceso efMeKej heJe&le
es oes ner Meeele leerLe& nQ~ Gme leerLekej pevceYetefce (DeeesOee) SJeb efveJee&CeYetefce (meccesoefMeKej) kees
vecemkeej kejkes Deheveer DeelceMegef nsleg efveJee&Ce kees eehle mecemle efmeeW keer nce YeefeYeeJe mes Jebovee kejles
nQ leLee leerveeW mebOeeDeeW ceW ef$ekejCeMegefhetJe&ke Deewj mebmeejmeceg mes megueYeleee efl ejves nsleg leerLekej JeeveeW
kees oe ceW mLeeefhele kejles nQ~
Fme ekeej eerceeve YeieJeeve heg<heoble-Yetleyeueer eCeerle <edKeC[eiece ebLe ceW eer Yetleyeueer Deeeee&
eje efJejefele #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW Ske peerJe keer Dehes#ee Devlejevegiece ceW
eerJeerjmesveeeee& ke=le OeueJeeerkee kees ecegKe kejkes veevee ebLeeW kes DeeOeej mes jefele
yeermeJeeR meoer kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej cenejepe Gvekes eLece
heefMe<e Deeeee& eer Jeerjmeeiej peer cenejepe keer efMe<ee pecyeterhe jevee
keer mecesefjkee ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Ske meew FkeeeJeve met$eeW kes eje JeefCe&le
Ske peerJe keer Dehes#ee Devlejevegiece veece kee
le=leere ceneefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee

elegLe& ceneefOekeej / 263

DeLe YebieefJeeeevegiecees elegLeex ceneefOekeej:


cebieueeejCeced
mJeelegeYeeJesve, efmeeefmleefvle efmeefoe~
elegehejwneaveemleeved vegceesefmlelJeefmees~~1~~
DeLe elego&MeefYejefOekeejs $eeesefJebMeeflemet$ew veeveepeerJeehes#eee YebieefJeeeevegiecees veece elegLeex ceneefOekeej
eejYeles~ le$e eLecesefOekeejs veeveepeerJew ieefleceeie&Ceeeeb YebieefJeeeevegiecekeLevelJesve CeeCeepeerJesefn
Fleeefomet$e<edkebb~ lele hejb efleeresefOekeejs Fbefeceeie&Ceeeeb DeefmlelJeveeefmlelJeeefleheeovelJesve FbefoeeCegJeeosCe
Fleeefomet$eeb~ leoveg le=leeresefOekeejs keeeceeie&Ceeeeb DeefmlelJekeLevelJesve keeeeCegJeeosCe Fleeefomet$eceskeb
~ lelheeeled elegLexefOekeejs eesieevegJeeosve DeefmlelJe-veeefmlelJe YebiekeLevelJesve peesieeCegJeeosCe Fleeefomet$eeb~
leoveblejb hebecesefOekeejs Jesoceeie&Ceeeeb DeefmlelJeYebieefveheCelJesve JesoeCegJeeosCe Fleeefomet$eceskeb ~leoveg <esefOekeejs
ke<eeeevegJeeosCe DeefmlelJeefveheCelJesve kemeeeeCeg- Fleeefomet$eceskeb~ lele hejb mehlecesefOekeejs %eeveceeie&Ceeeeb
DeefmlelJekeLevehejlJesve CeeCeeCegJeeosCe Fleeefovee met$eceskeb~ lelheeeled DecesefOekeejs mebececeeie&Ceeeeb
DeefmlelJeeheCelJesve mebpeceeCegJeeosCe Fleeefomet$eeb~ hegve veJecesefOekeejs oMe&veceeie&Ceeeeb DeefmlelJekeLevelJesve
obmeCeeCeg- Fleeefomet$eceskeb~ hegvejefhe oMecesefOekeejs uesMeeceeie&Ceeeeb YebiekeLeveekeejsCe uesmmeeCeg-

DeLe YebieefJeeeevegiece veeceke elegLe& ceneefOekeej eejbYe


cebieueeejCe
MueeskeeLe&-efmeef kes eoelee pees efme YeieJeeve mJeelege-mJeJe, #es$e, keeue Deewj YeeJehe mes
meceefvJele SJeb hejelege-hejJe, #es$e, keeue, YeeJe mes jefnle neskej efmeefMeuee hej efJejepeceeve nQ, Gve
mecemle efme hejcesefeeW keer nce Deheves DeefmlelJe keer efmeef kes efueS vecemkeej kejles nQ~~1~~
Deye eewon DeefOekeejeW ceW lesF&me met$eeW kes eje veevee peerJeeW keer Dehes#ee YebieefJeeeevegiece veece kee elegLe&
ceneefOekeej eejbYe nes jne nw~ GveceW mes eLece DeefOekeej ceW ieefleceeie&Cee kes Devoj veevee peerJeeW keer Dehes#ee
YebieefJeeeevegiece kee keLeve kejves Jeeues CeeCepeerJesefn Fleeefo n met$e kenWies~ Deeies efleere DeefOekeej ceW
Fefveceeie&Cee kes Devleie&le DeefmlelJe-veeefmlelJe kee eefleheeove kejves Jeeues FbefoeeCegJeeosCe Fleeefo oes met$e nQ~
Gmekes heeeled keeeceeie&Cee veece kes le=leere DeefOekeej ceW DeefmlelJe keLeve keer cegKelee Jeeuee keeeeCegJeeosCe
Fleeefo Ske met$e nw~ lelheeeled elegLe& DeefOekeej ceW eesieceeie&Cee kes DevegJeeo mes DeefmlelJe-veeefmlelJe Yebie kes keLeve
keer cegKelee Jeeues peesieeCegJeesoCe Fleeefo oes met$e nQ~ leoveblej Jesoceeie&Cee veece kes hebece DeefOekeej ceW
DeefmlelJe Yebie kee efveheCe kejves nsleg JesoeCegJeeosCe Fleeefo Ske met$e nw~ Gmekes yeeo "s DeefOekeej ceW
ke<eeeceeie&Cee kes DevegJeeo mes DeefmlelJe efveheCe kejves Jeeuee kemeeeeCegJeeosCe Fleeefo Ske met$e nw~ hegve:
%eeveceeie&Cee veeceke meeleJeW DeefOekeej ceW DeefmlelJe keLeve keer cegKelee Jeeuee CeeCeeCegJeeosCe Fleeefo Ske met$e
nw~ lelheeeled mebececeeie&Cee veece Jeeues Dece DeefOekeej ceW DeefmlelJe eheCe kejves nsleg mebpeceeCegJeeosCe
Fleeefo oes met$e nQ~ hegve: veJeceW DeefOekeej ceW oMe&veceeie&Cee kes Devleie&le DeefmlelJe keLeve kejves Jeeuee obmeCeeCegJeeosCe
Fleeefo Ske met$e nw~ hegvejefhe uesMeeceeie&Cee veece kes oMeJeW DeefOekeej ceW YebbieeW kee keLeve kejves Jeeuee uesmmeeCeg

264 / elegLe& ceneefOekeej

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 1, 2

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fleeefovee met$eceskeb ~ lele hejb SkeeoMesefOekeejs YeJeceeie&Ceeeeb YebiekeLevelJesve YeefJeee- Fleeefomet$eceskeb~ lelheeeled
eoMesefOekeejs mecekelJeceeie&Ceeeeb DeefmlelJe-veeefmlelJekeLevehejlJesve mecceeeCeg- Fleeefomet$eeb~ lele hejb
$eeesoMesefOekeejs mebef%eceeie&Ceeeeb DeefmlelJekeLevelJesve meefCCeee- Fleeefomet$ecesebk~ leoveg elego&MesefOekeejs Deenejceeie&Ceeeeb
DeenejeveenejpeerJee veeceefmlelJeefveheCelJesve DeenejeCeg- Fleeefovee met$eceskeefceefle mecegoeeheeleefvekee~

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej:
FoeveeR vejkeieleew veejkeeCeeceefmlelJeeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

CeeCeepeerJesefn YebieefJeeeeCegiecesCe ieefoeeCegJeeosCe efCejeieoerS CesjFee


efCeecee DeeflLe~~1~~
SJeb meemeg heg{Jeermeg CesjFee~~2~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-efJeeees efJeeejCee~
kes<eeb ?
Deefmle-veeefmleYebieeCeeb ~
kegleesJeieceles ? CesjFee efCeecee DeeflLe Fefle met$eefveoxMeeled~
ve yebOekeeefOekeejs SlemeevleYee&Jeesefmle~ meJe&keeueb efveecesve hegve Deefveecesve e ceeie&Ceeveeb ceeie&CeeefJeMes<eeCeeb

Fleeefo Ske met$e nw~ Gmekes heeeled YeJeceeie&Cee veece kes ieejnJeW DeefOekeej ceW Yebie keLeve kejves Jeeuee
YeefJeee Fleeefo Ske met$e nw~ lelheeeled mecekelJeceeie&Cee veece kes yeejnJeW DeefOekeej ceW DeefmlelJe-veeefmlelJe
kee keLeve kejves Jeeues mecceeeCeg Fleeefo oes met$e nQ~ Gmemes Deeies meb%eerceeie&Cee veece kes lesjnJeW DeefOekeej ceW
DeefmlelJe kee keLeve kejves Jeeuee meefCCeee Fleeefo Ske met$e nw~ hegve: Deenejceeie&Cee veece kes eewonJeW
DeefOekeej ceW Deenejke-Deveenejke peerJeeW kee DeefmlelJe efveheCe kejves Jeeuee DeenejeCeg Fleeefo Ske met$e nw~
Fme ekeej mes en ceneefOekeej kes eejbYe ceW met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~

DeLe ieefleceeie&Cee DeefOekeej


Deye vejkeieefle ceW veejefkeeeW kee DeefmlelJe eefleheeove kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

veevee peerJeeW keer Dehes#ee YebieefJeeeevegiece mes ieefleceeie&Ceevegmeej vejkeieefle ceW veejkeer
peerJe efveece mes nQ~~1~~
Fmeer ekeej meeleeW he=efLeefJeeeW ceW veejkeer peerJe efveece mes nesles nQ~~2~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efJeee Meyo kee DeLe& nw efJeeej kejvee~
Mebkee-efkevekeer efJeeejCee kejvee ?
meceeOeeve-Deefmle-veeefmle YebieeW kee efJeeej kejvee en DeLe& uesvee nw~
Mebkee-en keneB mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-en veejkeer peerJe efveece mes nQ Fme met$e kes efveoxMe mes peevee peelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 3, 4

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 265

eeefmlelJeeheCee$e eeefmle, lemee meeceeveeefmlelJeeheCeeeeb DebleYee&JeefJejesOeeled~ mehlemeg he=efLeJeer<eg veejkeeCeeb


efveeefceleeefmlelJeehes#eee meeceeveeheCeeee YesoeYeeJeeled~
meeceeveeheCeeeeewJe efJeMes<eeheCeeeeb efmeeeeb efkeceLe hegve eheCee efeeles ?
ve, mehleeveeb he=efLeJeerveeb efveecesveeefmlelJeeYeeJesefhe meeceevesve efveeceeled DeefmlelJeme efJejesOeeYeeJeeled~
DeOegvee eflee&iieleew ceveg<eieleew eflejeeb ceveg<eeCeeb e DeefmlelJeeefleheeoveee met$e eceJeleee&les-

efleefjkeKeieoerS efleefjkeKee hebefebefoeefleefjkeKee hebefebefoeefleefjkeKeheppeee


hebefebefoeeqleefjkeKepeesefCeCeer hebefebefoeefleefjkeKeDeheppeee ceCegmeieoerS ceCegmee
ceCegmeheppeee ceCegefmeCeerDees efCeecee DeeflLe~~3~~
ceCegmeDeheppeee efmeee DeeflLe efmeee CeeflLe~~4~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-eflee&iieleew hebeefJeOeeveeb eflejeeb DeefmlelJeb efveecesveeefmle ~ DeleerleeveeieleJele&ceevekeeues<eg
Sleemeeb ceeie&Ceeveeb ceeie&CeeefJeMes<eeCeeb e iebieeeJeenmesJe JegsoeYeeJeeled~ ceveg<eeheee&hleeveeb-ueyOeheee&hleeveeb
keoeefeoefmlelJeb YeJeefle keoeefeVe YeJeefle~
kegle ?
mJeYeeJeeled~

Fmekee yebOekeeefOekeej ceW DevleYee&Je veneR nes mekelee, keeeWefke eneB pees meJe&keeue efveece mes Je Deefveece mes
ceeie&Cee SJeb ceeie&Cee efJeMes<eeW keer DeefmlelJeeheCee nw, Gmekee meeceeve DeefmlelJeeheCee ceW DevleYee&Je nesves kee
efJejesOe nw~ keeeWefke meeleeW he=efLeefJeeeW ceW veejefkeeeW kes efveeefcele DeefmlelJe keer Dehes#ee meeceeve eheCee mes keesF& Yeso
veneR nw~
Mebkee-meeceeve eheCee mes ner efJeMes<e eheCee kes efme nesves hej hegve: eheCee efkemeefueS keer ieF& nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke meele he=efLeefJeeeW kes efveece mes DeefmlelJe kes DeYeeJe ceW Yeer meeceevehe mes
efveecele: DeefmlelJe kes nesves ceW keesF& efJejesOe veneR nw~
Deye efleeeieefle ceW Deewj ceveg<eieefle ceW efleee Deewj ceveg<eeW kee DeefmlelJe eefleheeove kejves nsleg oes met$e
DeJeleefjle efkees peeles nQmet$eeLe&-

efleeeieefle ceW efleee, hebesefve efleee, hebesefve efleee heee&hle, hebesefve efleee
eesefveveer Deewj hebesefve efleee Deheee&hle leLee ceveg<eieefle ceW ceveg<e, ceveg<e heee&hle Deewj
cevegef<eveer efveece mes nesles nQ~~3~~
ceveg<e Deheee&hle keLebefeled nQ Deewj keLebefeled veneR nw~~4~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efleeeieefle ceW heeBeeW ekeej kes efleeeeW kee DeefmlelJe efveece mes heeee peelee nw~
keeeWefke, Deleerle-Deveeiele Je Jele&ceeve keeueeW ceW Fve ceeie&Cee efJeMes<eeW kee iebiee eJeen kes meceeve Jegso veneR neslee
nw~ ceveg<e Deheee&hleeW kee keoeefeled DeefmlelJe neslee nw Deewj keoeefeled veneR neslee nw, keeeWefke Ssmee mJeYeeJe nw~
Mebkee-Ssmee keeeW nw ?
meceeOeeve-keeeWefke Ssmee ner mJeYeeJe nw~

266 / elegLe& ceneefOekeej

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 5, 6

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ke mJeYeeJees veece ?
DeYevlejYeeJe mJeYeeJees efveieeles ~ DemeeeceLe&-Jemlegvees JemlegefmLelesJee& lemee DeJemLeeee veece
mJeYeeJe, emlemeeYevlejiegCe yeeeheefjefmLeles veeJeuecyeles~
osJeieleew osJeeveeceefmlelJeKeeheveeLe met$eeceJeleee&les-

osJeieoerS osJee efCeecee DeeflLe~~5~~


SJeb YeJeCeJeeefmeehhengef[ peeJe meJJeefmeefefJeceeCeJeeefmeeosJesmeg~~6~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-osJeieleew ef$e<Jeefhe keeues<eg osJeeveeb efJejneYeeJeeled les efveeceeled mebefle~ YeJeveJeeefmeosJeeveeb
eYe=efle meJee&Le&efmeefefJeceevehee&vleeveeb osJeeveeb DeefmlelJeb meJe&keeues<eg efmecesJe ~
SJeb eelegie&eflekeeveeb peerJeeveeceefmlelJeb veeefmlelJeb e ehekeb met$e<edkeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieces elegLex ceneefOekeejs


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb ieefleceeie&Ceeveece
eLeceesefOekeej: meceehle:~
Mebkee-mJeYeeJe efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-DeeYevlej YeeJe kees mJeYeeJe kenles nQ~ Fmekee en DeLe& nw efke-Jemleg ee JemlegefmLeefle keer
Gme JeJemLee kees Gmekee mJeYeeJe kenles nQ pees efke Gmekee Yeerlejer iegCe nw Deewj Jen yeee heefjefmLeefle hej
DeJeueefcyele veneR nw~
Deye osJeieefle ceW osJeeW kee DeefmlelJe %eeefhele kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle efkees pee jns nQmet$eeLe&-

osJeieefle ceW osJe efveece mes heees peeles nQ~~5~~


Fmeer ekeej YeJeveJeeefmeeeW mes ueskej meJee&Le&efmeefefJeceeveeW leke osJe efveece mes nesles
nQ~~6~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-osJeieefle ceW leerveeW ner keeueeW ceW osJeleeDeeW kes efJejn kee DeYeeJe heeee peelee
nw, keeeWefke JeneB Jes efveece mes meoekeeue jnles nQ~ YeJeveJeemeer osJeeW mes ueskej meJee&Le&efmeefefJeceeve hee&vle meYeer
efJeceeveeW ceW osJeeW kee DeefmlelJe meYeer keeueeW ceW efme ner nw~
Fme ekeej elegie&efle ceW jnves Jeeues peerJeeW kee DeefmlelJe Deewj veeefmlelJe eefhele kejves Jeeues n met$e
hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veecekes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veece
kes elegLe& ceneefOekeej ceW efmeevleefebleeceefCeerkee ceW ieefleceeie&Cee veece
kee eLece DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 7, 8

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej: / 267

DeLe Fefveceeie&CeeefOekeej:
FoeveeR Fefveceeie&Ceeeeb DeefmleYebieeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

FbefoeeCegJeeosCe SFbefoee yeeoje megngcee heppeee Deheppeee efCeecee


DeeflLe~~7~~
yesFbefoe-lesFbefoe-eGeEjefoe-hebefebefoe heppeee Deheppeee efCeecee
DeeflLe~~8~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Skesefveyeeojmet#cee heee&hleeheee&&hlee, erefveeoee heee&hleeheee&hlee meJex
Fces peerJee ef$e<Jeefhe keeues<eg mebefle JegsoeYeeJeeled~
SJeb Fbefeceeie&CeeefmlelJekeLevelJesve s met$esieles~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex


ceneefOekeejs ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb
Fefveceeie&Ceeveece efleereesefOekeej: meceehle:~

DeLe Fefveceeie&Cee DeefOekeej


eneB Fefveceeie&Cee ceW Deefmle Yebie kee eefleheeove kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Fefveceeie&Cee kes Devegmeej Skesefve yeeoj-met#ce heee&hle-Deheee&hle peerJe efveece mes


jnles nQ~~7~~
erefve, $eerefve, elegefjefve Deewj hebesefve heee&hle-Deheee&hle peerJe efveece mes
jnles nQ~~8~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Skesefve yeeoj-met#ce, heee&hle-Deheee&hle peerJe SJeb oes Fefve heee&hleDeheee&hle es meYeer peerJe leerveeW ner keeueeW ceW nesles nQ , keeeWefke Fvekes Jegso kee DeYeeJe heeee peelee nw~
Fme ekeej Fefveceeie&Cee kee DeefmlelJe keLeve kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe ceW #egkeyebOe veecekes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veece kes
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee
ceW Fbefeceeie&Cee veece kee efleere DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

268 / elegLe& ceneefOekeej

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 9

DeLe
Jeerjkeeeceeie&
%eeveesoeCebeeefLOeceeuee
ekeej:

DeLe keeeceeie&CeeefOekeej:
DeOegvee keeeceeie&CeeeeceefmleYebiekeLeveeLe met$eceJelejefle-

keeeeCegJeeosCe heg{efJekeeFee DeeGkeeFee lesGkeeFee JeeGkeeFee


JeCehheefokeeFee efCeieesopeerJee yeeoje megngcee heppeee Deheppeee yeeojJeCehheefokeeFeheesemejerje heppeee Deheppeee lemekeeFee lemekeeFeheppeee
Deheppeee efCeecee DeeflLe~~9~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Sleemeeb ceeie&Ceeveeb ceeie&CeeefJeMes<eeCeeb e eJeenme JegsoeYeeJeeled~
SJeb keeeceeie&CeeefmlelJeYebieefveheCelJesve met$eceskeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex


ceneefOekeejs ieefCeveer-%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb
keeeceeie&Ceeveece le=leereesefOekeej: meceehle:~

DeLe keeeceeie&Cee DeefOekeej


Deye keeeceeie&Cee ceW DeefmlelJe Yebie kenves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

keeeceeie&Cee kes Devegmeej he=efLeJeerkeeefeke, peuekeeefeke, lespekeeefeke, Jeeegkeeefeke,


Jevemheeflekeeefeke, efveieesopeerJe yeeoj met#ce heee&hle Deheee&hle leLee yeeoj Jevemheeflekeeefeke
eleske Mejerj heee&hle, Deheee&hle SJeb $emekeeefeke, $emekeeefeke heee&hle, Deheee&hle peerJe
efveece mes nQ~~9~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve ceeie&CeeDeeW SJeb ceeie&Cee efJeMes<eeW kes eJeen kee keYeer Jegso veneR
neslee nw~
Fme lejn mes keeeceeie&Cee ceW DeefmlelJe Yebie kee efveheCe kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ng Dee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW keeeceeie&Cee veece kee le=leere DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 10, 11

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej: / 269

DeLe eesieceeie&CeeefOekeej:
eesieceeie&CeeeeceefmleveeefmleYebiekeLeveee met$eeceJeleee&les-

peesieeCegJeeosCe hebeceCepeesieer hebeJeefepeesieer keeepeesieer Deesjeefueekeeepeesieer


Deesjeefueeefcemmekeeepeesieer JesGefJJeekeeepeesieer kecceFekeeepeesieer efCeecee Deefe~~10~~
lL
JesGefJJeeefcemmekeeepeesieer Deenejkeeepeesieer Deenejefcemmekeeepeesieer efmeee
DeeflLe efmeee CeeflLe~~11~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeesjLe& megieceesefmle~ Jewefeefekeefceekeeeeesefieve Deenej-Deenejefceeeesefievees
cegveee keLebefeled mebefle keLebefeled ve mebefle, meevlejmJeYeeJelJeeled~ ve e mJeYeeJe hejhee&vegeesieen& Deefleemebieeled~
SJeb eesieceeie&CeeYebiekeLevelJesve met$es s ieles~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex ceneefOekeejs


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb eesieceeie&Ceeveece
elegLeexefOekeej: meceehle:~

DeLe eesieceeie&Cee DeefOekeej


Deye eesieceeie&Cee ceW Deefmle-veeefmle Yebie kee keLeve kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

eesieceeie&Cee kes Devegmeej heeBe ceveeseesieer, heeBe Jeeveeesieer, keeeeesieer, Deewoeefjke


keeeeesieer, Deewoeefjkeefceekeeeeesieer, Jewefeefekekeeeeesieer Deewj keece&Cekeeeeesieer
efveece mes nQ~~10~~
Jewefeefekeefceekeeeeesieer, Deenejkekeeeeesieer Deewj Deenejkeefceekeeeeesieer
keoeefele nQ, keoeefeled veneR nQ~~11~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-oesveeW met$eeW kee DeLe& mejue nw~ Jewefeefekeefceekeeeeesieer Deewj DeenejkeDeenejkeefceekeeeeesieer cegefve keLebefeled nesles nQ Deewj keLebefeled veneR nesles nQ, keeeWefke es ceeie&CeeSb meevlej
mJeYeeJe Jeeueer nQ SJeb mJeYeeJe otmejeW kes eMve kes eesie veneR neslee nw, etBefke Ssmee nesves mes Deefleemebie oes<e
Deelee nw~
Fme lejn mes eesieceeie&Cee ceW YebieeW kee keLeve kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW eesieceeie&Cee veece kee elegLe& DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

270 / elegLe& ceneefOekeej

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 12, 13

DeLe Jesoceeie&CeeefOekeej:

DeLej %eevees
Jeer
Jesoceeie&
oeCebeeefLOeceeuee
ekeej:
DeLe ke<eeeceeie&CeeefOekeej:

Jesoceeie&CeeeeceefmlelJekeLeveee met$eceJelejefle-

JesoeCegJeeosCe FeflLeJesoe hegefjmeJesoe CeJegbmeeJesoe DeJeieoJesoe efCeecee


DeeflLe~~12~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Sles<eeb ef$eJesoeveeceheieleJesoeveeb e peerJeeveeb iebieeeJeenmesJe JegsoeYeeJeeled
efveeceeled les mevlesJe~
SJeb Jesoceeie&CeeefmlelJekeLevelJesve met$eceskeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex ceneefOekeejs


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb Jesoceeie&Ceeveece hebeceesefOekeej: meceehle:~

DeLe ke<eeeceeie&CeeefOekeej:
DeOegvee ke<eeeceeie&CeeeeceefmlelJekeLeveeLe met$eceJeleee&les-

kemeeeeCegJeeosCe keesOekemeeF& ceeCekemeeF& ceeekemeeF& ueesYekemeeF& DekemeeF&


efCeecee DeeflLe~~13~~
DeLe Jesoceeie&Cee DeefOekeej
Deye Jesoceeie&Cee ceW DeefmlelJe kee keLeve kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Jesoceeie&Ceevegmeej eerJesoer, heg<eJesoer, vehegbmekeJesoer Deewj DeheieleJesoer peerJe efveec


e mes nQ~~12~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve leerveeW Jeso meefnle SJeb Jesojefnle DeheieleJesoer efmeeW kee DeefmlelJe iebieeveoer kes Jeen
e kes
meceeve melele jnlee nw, DeLee&led Jes efveece mes meowJe efJeeceeve jnles nQ, keeeWefke Gvekes Jegso kee DeYeeJe heeee peelee nw~
Fme ekeej Jesoceeie&Cee ceW DeefmlelJe kees yeleueeves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke elegLe&
ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Jesoceeie&Cee veece kee elegLe& DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe ke<eeeceeie&Cee DeefOekeej


Deye ke<eeeceeie&Cee ceW DeefmlelJe keLeve kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

ke<eeeceeie&Ceevegmeej eesOeke<eeeer, ceeveke<eeeer, ceeeeke<eeeer, ueesYeke<eeeer Deewj


Deke<eeeer peerJe efveece mes nQ~~13~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 14

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej: / 271

efmeebleefebleeceefCeerkee-ke<eeeceeie&Ceeeeb eesOeeefoelegke<eeemeefnlee peerJee mebmeejs meJe&keeueb mevlesJe,


Deke<eeefevees peerJee Deefhe meJe&oe efJeevle SJe~ DeveLee mebmeejcees#eeesjsJeeYeeJe meeled~
leelhee&cesleled-Jeeceefhe Slep%eelJee eesOeeefoke<eeeeved ke=Meerke=le Mevew Mevew Deke<eeefevees YeefJe<eece
Fefle YeeJeefeleJeb Denefve&Meced~
SJeb ke<eeeceeie&CeeefmlelJeYebieefveheCelJesve met$eceskeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex ceneefOekeejs


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb ke<eeeceeie&Ceeveece
<eesefOekeej: meceehle:~

DeLe %eeveceeie&CeeefOekeej:
DeOegvee %eeveceeie&CeeeeceefmleYebieeefleheeoveeLe met$eceJelejefle-

CeeCeeCegJeeosCe ceefoDeCCeeCeer megoDeCCeeCeer efJeYebieCeeCeer DeeefYeefCeyeesefnemego-Deesefn-ceCeheppeJeCeeCeer kesJeueCeeCeer efCeecee DeeflLe~~14~~


efmeebleefebleeceefCeerkee-met$emeeLe&megieceesefmle~ CeeefCeCees FefleyengJeeveefveoxMe met$es efkeb ve ke=le
Fefle esled ?

efmeevleefebleeceefCeerkee-ke<eeeceeie&Cee ceWs eesOeeefo eejeW ke<eee mes meefnle peerJe mebmeej ceW meJe&keeue
ncesMee jnles ner nQ, Deke<eeeer-ke<eeejefnle peerJe Yeer meJe&oe ner jnles nQ~ DeveLee mebmeej Deewj cees#e oesveeW kee ner
DeYeeJe pees peeSiee~
leelhee& en nw efke-nce meYeer Ssmee peevekej eesOeeefo ke<eeeeW kees ke=Me kejkes Oeerjs-Oeerjs ke<eeejefnle
yeveWies, Ssmeer Denefve&Me YeeJevee Yeeveer eeefnS~
Fme lejn mes ke<eeeceeie&Cee ceW DeefmlelJe Yebie kee efveheCe kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee
ceW ke<eeeceeie&Cee veece kee "e DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe %eeveceeie&Cee DeefOekeej


Deye %eeveceeie&Cee ceW Deefmle Yebie kee eefleheeove kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

%eeveceeie&Cee kes Devegmeej ceefleDe%eeveer, egleDe%eeveer, efJeYebie%eeveer, DeeefYeefveyeesefOeke%eeveer


egle%eeveer, DeJeefOe%eeveer, ceve:hee&e%eeveer Deewj kesJeue%eeveer efveece mes nQ~~14~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$e kee DeLe& megiece nw~
Mebkee-met$e ceW CeeefCeCees Ssmee yengJeeve efveoxMe keeeW veneR efkeee ieee nw ?

272 / elegLe& ceneefOekeej

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 15, 16

DeLe
Jeerjmeb%eevees
ececeeie&
oeCebeeefLOeceeuee
ekeej:

ve, eeke=leJeekejCeefveecesve Fkeejevleheg<eefuebie-vehegbmekeefuebie MeyosYe GlheVeeLeceeyengJeeveme efJekeuhesve


ueesheesheuebYeeled~ pene heJJeS Deiieer peuebefle, ceee nlLeer Sbefle~ Fle$e Deiieer SJeb nlLeer heoees
eLeceeyengJeeveefJeYeesueexhees Meles1~
SJeb %eeveceeie&Ceeveeb mebleleceefmlelJekeLevelJesve met$eceskeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex


ceneefOekeejs ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb %eeveceeie&Ceeveece
mehleceesefOekeej: meceehle:~

DeLe mebececeeie&CeeefOekeej:
mebececeeie&Ceeveeceefmle-veeefmleYebieefJeeeee met$eeceJeleee&les-

mebpeceeCegJeeosCe meeceeFe-soesJeeJeCemegefmebpeoe heefjnejmegefmebpeoe


penekeKeeoefJenejmegefmebpeoe mebpeoemebpeoe Demebpeoe efCeecee DeeflLe~~15~~
megngcemeebhejeFemebpeoe efmeee DeeflLe efmeee CeeflLe~~16~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$emeeLe& megieceesefmle~ cees#eeehleeefYecegKemebelee JeerlejeieemLemebelee

meceeOeeve-veneR, keeeWefke eeke=le JeekejCe kes efveece mes Fkeejevle hegefuuebie Deewj vehegbmekeefuebie MeyoeW mes
GlheVe eLecee kes yengJeeve kee efJekeuhe mes ueeshe heeee peelee nw~ pewmes-heJJeS Deiieer peuebefle (heJe&le hej Deefive
peueleer nQ) ceee nlLeer Sbefle (cee neLeer Deeles nQ) eneB Deiieer Deewj nlLeer heoeW ceW eLeceeyengJeeveefJeYeefe kee
ueeshe nes ieee nw~
Fme lejn mes %eeveceeie&Cee ceW peerJeeW kee melele DeefmlelJe keLeve kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee
ceW %eeveceeie&Cee veece kee meeleJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe mebececeeie&Cee DeefOekeej


Deye mebececeeie&Cee ceW Deefmle-veeefmle YebieefJeee kee keLeve kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

mebececeeie&Ceevegmeej meeceeefeke-soeshemLeeheveeMegefmebele, heefjnejMegefmebele,


eLeeKeeleefJenejMegefmebele, mebeleemebele Deewj Demebele peerJe efveece mes nQ~~15~~
met#cemeechejeefekemebele keoeefeled nQ Deewj keoeefeled veneR nQ~~16~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-met$eeW kee DeLe& megiece nw~ cees#eeeefhle kes DeefYecegKe ngS mebele cegefvejepe,
1. OeJeueehegmleke-7, he=-289

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 17

DeLe oMe&veceeie&CeeefOekeej: / 273

osMemebelee Demebeleee meJexefhe peerJee DeefmceVeveeefomebmeejs meJe&keeueb mevlesJe~ kesJeueb met#cemeebhejeefekecegveees


oMeceiegCemLeeveJeefle&ve keLebefeled mebefle keLebefeled ve mebefle~
SJeb mebececeeie&CeeveeceefmleveeefmleYebieefveheCelJesve met$eeb ieleb~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex ceneefOekeejs


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mebececeeie&Ceeveece DeceesefOekeej: meceehle:~

DeLe oMe&veceeie&CeeefOekeej:
DeOegvee oMe&veceeie&CeeefmlelJeeefleheeoveee met$eceJelejefle-

obmeCeeCegJeeosCe ekeKegobmeCeer DeekeKegobmeCeer DeesefnobmeCeer kesJeueobmeCeer


efCeecee DeeflLe~~17~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met^$emeeLe& megieceesefmle~ Fces oMe&veceeie&Ceemeefnlee peerJee meJe&keeueb mebefle~
SJeb oMe&veceeie&CeeefmlelJeefveheCelJesve met$eceskeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex ceneefOekeejs


ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb oMe&veceeie&Ceeveece veJeceesefOekeej: meceehle:~
JeerlejeieemLe mebele, osMemebele Deewj Demebele es meYeer peerJe Fme Deveeefo mebmeej ceW meJe&keeue jnles ner nQ~
kesJeue met#cemeechejeefeke oMeceiegCemLeeveJeleea cegefve keLebefeled nQ, keLebefeled veneR nQ~
Fme ekeej mebececeeie&Cee ceW Deefmle-veeefmle Yebie kee efveheCe kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW mebececeeie&Cee veece kee Dee"JeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe oMe&veceeie&Cee DeefOekeej


Deye oMe&veceeie&Cee kee DeefmlelJe yeleueeves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

oMe&veceeie&Ceevegmeej e#egoMe&veer, Dee#egoMe&veer, DeJeefOeoMe&veer Deewj kesJeueoMe&veer efveece


mes nQ~~17~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$e kee DeLe& megiece nw~ es oMe&veceeie&Cee meceefvJele peerJe meJe&keeue
heees peeles nQ~
Fme lejn mes oMe&veceeie&Cee ceW DeefmlelJe efveheCe kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kess efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW oMe&veceeie&Cee veece kee veJeceeB DeefOekeej meceehle ngDee~

274 / elegLe& ceneefOekeej

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 18, 19

DeLe uesMeeceeie&CeeefOekeej:

DeLeJeerues
j M%eevees
eeceeie&
oeCebeeefLOeceeuee
ekeej:
DeLe YeJeceeie&CeeefOekeej:

FoeveeR uesMeeceeie&Ceemeg DeefmlelJeeefleheeoveee met$eceJeleee&les-

uesmmeeCegJeeosCe efkeCnuesefmmeee Ceerueuesefmmeee keeGuesefmmeee lesGuesefmmeee


hecceuesefmmeee megkekeuesefmmeee efCeecee DeeflLe~~18~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-meJex mebmeeefjCe uesMeeJevle SJe, Delemles meJe&keeueb efJeevles~
SJeb uesMeeefmlelJeeefleheeovelJesve met$eceskeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece


elegLex ceneefOekeejs ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb
uesMeeceeie&Ceeveece oMeceesefOekeej: meceehle:~

DeLe YeJeceeie&CeeefOekeej:
mebeefle YeJeceeie&CeeeeceefmlelJekeLeveeLe met$eceJeleee&les-

YeefJeeeCegJeeosCe YeJeefmeefee DeYeJeefmeefee efCeecee DeeflLe~~19~~


efmeebleefebleeceefCeerkee-efmeefhegjmke=lee-cegefeieeefcevees YeJee veece, leefhejerlee DeYeJee~ efmee ve

DeLe uesMeeceeie&Cee DeefOekeej


Deye uesMeeceeie&Cee ceW DeefmlelJe kee eefleheeove kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

uesMeeceeie&Ceevegmeej ke=<CeuesMee Jeeues, veerueuesMee Jeeues, keeheesleuesMee Jeeues,


lespeesuesMee Jeeues, heeuesMee Jeeues Deewj MegkeueuesMee Jeeues peerJe efveece mes nQ~~18~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-meYeer mebmeejer peerJe uesMeeJeeved ner nesles nQ, Dele: Jes meJe&keeue efJeeceeve
jnles nQ~
Fme lejn mes uesMee ceW DeefmlelJe kee eefleheeove kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW uesMeeceeie&Cee veece kee oMeJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe YeJeceeie&Cee DeefOekeej


Deye YeJeceeie&Cee ceW DeefmlelJe kee keLeve kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

YeJeceeie&Cee kes Devegmeej YeJeefmeefke Deewj DeYeJeefmeefke efveece mes nQ~~19~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-efmeefhegjmke=le DeLee&led cees#eieeceer peerJeeW kees YeJe Deewj Fvemes efJehejerle

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 20, 21 DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej: / 275


YeJee ve eeYeJee, leefhejerlemJeYeeJelJeeled~
YeJeeYeJepeerJee FJe efmee Deefhe efveecesve mebefle hegve les<eeceefmlelJece$e efkeVeeseb ?
ve, yebOeeefOekeejs$e les<eeb efmeeveeceyebOekeeveeb mebYeJeeYeeJeeled~
SJeb YeJelJeceeie&CeeefmlelJeefveheCelJesve met$eceskeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex


ceneefOekeejs ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb YeJeceeie&Ceeveece
SkeeoMeesefOekeej: meceehle:~

DeLe mecekelJeceeie&CeeefOekeej:
FoeveeR mecekelJeceeie&Ceeeeceefmle-veeefmleeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

mecceeeCegJeeosCe mecceeefoer KeFemecceeFer JesoiemecceeFer efceeFer


efCeecee DeeflLe~~20~~
GJemecemecceeFer meemeCemecceeFer mecceeefceeFer efmeee DeeflLe efmeee
CeeflLe~~21~~
peerJeeW kees DeYeJe kenles nQ~ efme peerJe ve lees YeJe nQ Deewj ve DeYeJe nQ, keeeWefke Gmekee mJehe YeJe Deewj
DeYeJe oesveeW mes efJehejerle nw~
Mebkee-YeJe Je DeYeJeeW kes meceeve efme Yeer efveece mes nQ hegve: Gvekee DeefmlelJe keeeW veneR kene ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke yebOekeeefOekeej ceW DeyebOeke efmeeW keer mebYeeJevee kee DeYeeJe nw~
Fme ekeej YeJeceeie&Cee ceW YeJeeW kee DeefmlelJe yeleueeves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW YeJeceeie&Cee veece kee ieejnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe mecekelJeceeie&Cee DeefOekeej


Deye mecekelJeceeie&Cee ceW Deefmle-veeefmle Yebie kee efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

mecekelJeceeie&Ceevegmeej meceief, #eeefekemeceief, Jesokemeceief Deewj efceLeeef


efveece mes nQ~~20~~
GheMecemeceief, meemeeovemeceief Deewj meceeficeLeeef peerJe keoeefeled nQ Deewj
keoeefeled veneR nQ~~21~~

276 / elegLe& ceneefOekeej

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 22

DeLe
Jeerjmeb%eevees
ef%eceeie&
oeCebeeefLOeceeuee
ekeej:

efmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeesjLe& megiecees Jele&les~


Sles<eeb $eeeCeeb ceeie&CeeJeeveeveeb meevlejmJehelJeoMe&veeled~
SJeb mecekelJeceeie&CeeveeceefmleveeefmleefveheCelJesve met$eeb ieleb~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex


ceneefOekeejs ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mecekelJeceeie&Ceeveece
eoMeesefOekeej: meceehle:~

DeLe mebef%eceeie&CeeefOekeej:
mebef%eceeie&CeeeeceefmleYebiekeLeveee met$eceJelejefle-

meefCCeeeCegJeeosCe meCCeer DemeCCeer efCeecee DeeflLe~~22~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-mebmeejs mebef%eve mecevemkee, Demebef%eveescevemkee peerJee efvejvlejb mevlesJe~
SJeb mebef%eceeie&CeeefmlelJekeLevehejlJesve met$eceskeb ieleced~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex


ceneefOekeejs ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mebef%eceeie&Ceeveece
$eeesoMeesefOekeej: meceehle:~
efmeevleefebleeceefCeerkee-oesveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ Fve leerve ceeie&Cee eYesoeW kee meevlej mJehe
efoKeeee pee egkee nw~
Fme lejn mes mecekelJeceeie&Cee ceW Deefmle-veeefmle Yebie kee efveheCe kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW mecekelJeceeie&Cee veece kee yeejnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

DeLe meb%eerceeie&Cee DeefOekeej


Deye meb%eerceeie&Cee ceW Deefmle Yebie kee keLeve kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

mebef%eceeie&Ceevegmeej meb%eer Deewj Demeb%eer peerJe efveece mes nQ~~22~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-mebmeej ceW meb%eer-mecevemke Deewj Demeb%eer-Decevemke peerJe efvejvlej nQ
ner nQ~
Fme lejn mes meb%eerceeie&Cee ceW DeefmlelJe kee keLeve kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW meb%eerceeie&Cee veece kee lesjnJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 23

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej: / 277

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej:
Deenejceeie&CeeefmlelJekeLeveeLe met$eceJeleee&les-

DeenejeCegJeeosCe Deeneje DeCeeneje efCeecee DeeflLe~~23~~


efmeebleefebleeceefCeerkee-Deenejkee Deveenejkeee efveecesve mebefle~ De$e veeveepeerJew YebieefJeeeevegieceeefOekeejs
elego&Meceeie&Cee mebefle~ Deemeg ceeie&Ceemeg Deblejceeie&Cee Deew mebefle~ leemeecesJe ceeie&Ceeveece$e DeefmleveeefmleeYebieew
eefheleew, Mes<ee ceeie&Cee DeefmleYebiehesCewJe~
Geb eGJemecemegngceenejs JesiegefJJeeefcemmeCej Deheppees~
meemeCemecces efcemmes meeblejiee ceiieCee De~~143~~
meeefoCeecceemee JeemehegOeeb e yeejncegngee ~
heuueemebKeb efleCnb JejceJejb SiemeceDees og~~144~~
he{cegJemecemeefnoeS efJejoeefJejoerS eesmee efoJemee~
efJejoerS heCCejmee efJejefnokeeuees og yeesJJees~~145~~
ueeskes veeveepeerJeehes#eee efJeJeef#eleiegCemLeeveb efJeJeef#eleceeie&CeemLeeveb Jee lekelJee iegCemLeeveevlejs ceeie&Ceevlejs
Jee ielJee hegveee&JeeefJeef#eleb iegCemLeeveb ceeie&CeemLeeveb Jee veeeeefle leeJeeved keeue Deblejb veece~ leeeslke=sve

DeLe Deenejceeie&Cee DeefOekeej


Deye Deenejceeie&Cee ceW DeefmlelJe kee keLeve kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Deenejceeie&Ceevegmeej Deenejke Deewj Deveenejke peerJe efveece mes nesles nQ~~23~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Deenejke Deewj Deveenejke oesveeW ekeej kes peerJe efveece mes jnles nQ~ eneB
veevee peerJeeW keer Dehes#ee YebieefJeeeevegiece DeefOekeej ceW eewon ceeie&CeeSB yeleeF& ieF& nQ~ Fve ceeie&CeeDeeW ceW Dee"
Devlej ceeie&Cee nQ~ GvneR ceeie&CeeDeeW kes eneB Deefmle-veeefmle oes Yebie eefhele efkees iees nQ, Mes<e ceeie&CeeSB
DeefmleYebiehe ner nQ~ pewmee efke ieesccemeej peerJekeeC[ ebLe ceW kene Yeer nwieeLeeLe&-GheMecemecekelJe, met#cemeechejee mebece, Deenejke keeeeesie, Deenejkeefceekeeeeesie, Jewefeefeke
efceekeeeeesie, Deheee&hle-ueyOeheee&hle ceveg<e, meemeeove mecekelJe Deewj efcee es Dee" meevlej ceeie&CeeSB
nQ~~143~
Ge Dee" Devlejceeie&CeeDeeW kee Glke= keeue ece mes meele efove, : cenervee, he=LekelJe Je<e&, he=LekelJe Je<e&,
yeejn cegntle& Deewj Devle keer leerve ceeie&CeeDeeW kee keeue heue kes DemebKeeleJeW Yeeie nw Deewj peIeve keeue meyekee
Ske mecee nw~~144~~
eLeceesheMecemecekelJemeefnle hebeceiegCemLeeve kee Glke= efJejnkeeue eewon efove Deewj "s, meeleJeW iegCemLeeve
kee Glke= efJejnkeeue hebn efove mecePevee eeefnS~~145~~
ueeske ceW veevee peerJeeW keer Dehes#ee efJeJeef#ele iegCemLeeve DeLeJee efJeJeef#ele ceeie&CeemLeeve kees leeiekej
Deve iegC emLeeve DeLeJee Deve ceeie&CeemLeeve ceW peekej hegve: peye leke efJeJeef#ele ieg CemLeeve DeLeJee

278 / elegLe& ceneefOekeej

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 23

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeewheMeefcekemeceierveeb mehle efoveeefve ~ leovevlejb keefeled meeosJesleLe&~ met#cemeebhejeemebeefceveeb <eCceemee~


Deenejkeleefvceekeeeeesefieveeb Je<e&he=LekelJeb ~ ef$ekeeogheefj veJekeeoOe he=LekelJeefceleeiecemeb%ee~ Jewefeefekeefceekeeeeesefieveeb eoMeceg&ntlee&~ ueyOeheee&hlekeceveg<eeCeeb meemeeovemeceierveeb meceeficeLeeerveeb e eleskeb heueemebKeelewkeYeeiecee$eb SJeb meevlejceeie&Cee Deew~ leemeeb peIevesveevlejceskemecee SJe %eeleJe~ ueeskes GheMecemeceieeoees eefo ve mebefle leoe Glke<exCeesemJe-mJekeeuehee&vlecesJe les<eeceeveeceYeeJemlelees veeefOeke keeue~
DeLe meevlejceeie&CeeefJeMes<eb ee$e eheeefleefJejnkeeue ueeskes veeveepeerJeehes#eee Glke=sveeblejb eLeceesheMecemecekelJemeefnleeee efJejleeefJejlesDeCegeleme, elego&Meefoveeefve~ lelmeefnleefJejles-ceneeleme he_eoMe efoveeefve~ leg hegve, efleereefmeevleehes#eee
elegefJeMeefleefoveeefve~ Focegheue#eCeb FleskepeerJeehes#eeeefhe Geceeie&Ceeveecevlejb eJeeveevegmeejsCe yeesJeced1~
SJeb Deenejceeie&Ceeeeb DeefmlelJeefveheCelJesve met$eceskeb ieleb~

Fefle eer <edKeC[eieceevLes #egkeyebOeveeefcve efleereKeC[s YebieefJeeeevegieceveece elegLex


ceneefOekeejs ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb Deenejceeie&Ceeveece
elego&MeesefOekeej: meceehle:~
ceeie&CeemLeeve ceW veneR Deelee nw, leye leke kes keeue kees Devlej kenles nQ~ Jen Devlej Glke= mes
DeewheMeefceke meceiefeeW kee meele efove nw~ DeLee&led leerveeW ueeskeeW ceW keesF& Yeer peerJe GheMecemecekelJeOeejer
eef o ve nes, lees Deef Oeke mes DeefOeke meele efove leke ve nes Gmekes yeeo kees F& DeJeMe ner nesi ee~ Fmeer lejn
met#cemeechejee mebeefceeeW kee Glke= Devlej n ceeme nw~ Deenejke Deewj Deenejkeefceekeeeeesie JeeueeW
kee Glke= Devlej Je<e&he= Lekel Je nw~ leerv e mes Thej Deewj veew mes veeres keer meb Kee keer Deeiece ceW he=LekelJe
meb% ee nw~ Jewef eefeke ef ceekeeeeesefieeeW kee Devlej yeejn ceg ntle& nw~ ueyOeheee&hleke ceveg<e, meemeeove
meceief Deewj meceeficeLeeef ceW mes eleske kee Devlej heue kee DemebKeeleJeeB Yeeie keeue nw~ Fme
ekeej meevlejceeie&C ee Dee" nQ~ Fvekee peIeve Devlej Ske mecee ner peevevee eeefnS~ ueeske ceW eefo
GheMecemeceief Deeefo ve neW, lees Glke= mes Ge Deheves-Deheves keeue hee&vle ner Gve Dee"eW kee DeYeeJe
nes mekelee nw, Fmemes Deef Oeke keeue leke veneR nw~
Deeies meevlej ceeie&C eeefJeMes<e kees kenles nQ efJejnkeeue DeLee&led ueeske ceW veevee peerJeeW keer Dehes#ee Glke= Devlej eLeceesheMecemecekelJe meefnle efJejleeefJejle
DeLee&led DeCegeleer peerJeeW kee eewon efove nw Deewj eLeceesheMecemecekelJe meefnle efJejle DeLee&led ceneele kee efJejnkeeue
hevn efove nw~ efkevleg efleere efmeevle keer Dehes#ee eewyeerme efove nw~ en keLeve Gheue#eCehe nw~ Dele: Ske peerJe
keer Dehes#ee Yeer Ge ceeie&CeeDeeW kee Devlej eJeeve kes Devegmeej peevevee eeefnS~
Fme lejn mes Deenejceeie&Cee ceW DeefmlelJe Yebie kee efveheCe kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW #egkeyebOe veece kes efleere KeC[ ceW YebieefJeeeevegiece veeceke
elegLe& ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Deenejceeie&Cee veece kee eewonJeeB DeefOekeej meceehle ngDee~
1. ieessccemeejpeerJekeeb[, peerJeleJeeoerefhekee erkee~ (he=. 276-277)~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

veeveepeerJeehes#eeYebieefJeee / met$e 23

DeLe Deenejceeie&CeeefOekeej: / 279

leelhee&cesleled-iegCemLeeveceeie&CeemLeeveeleerleb eled efkeceefhe heob leosJe mJeheob, Fefle %eelJee mJeMegelceleJeme


mecekedeeveb, lemewJe %eeveb, le$ewJe efveeuelJeb esefle efveeejlve$eeb meceeuecye efvepehejceevevomLeevecesJe
eehleJeb~

Fefle eerceodYeieJelheg<heovleYetleyeefueeCeerle<edKeb[eieceme eerceodYetleyeefuemetefjefJejefeles #egkeyebOeveeefcve efleereKeb[s eerJeerjmesveeeee&efJejefeleOeJeueeerkeeecegKeveeveeebLeeOeejsCe


efJebMeefleleces Meleeyoew eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiejmleme
eLeceheeOeerMe: eerJeerjmeeiejeeee&mleme efMe<ee-pecyeterhejeveeesefjkee ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb veeveepeerJeehes#eee YebieefJeeeevegieceesveece elegLeex ceneefOekeej meceehle~
leelhee& en nw efke-iegCemLeeve Deewj ceeie&CeemLeeve mes Deleerle-jefnle pees keesF& Yeer heo nw, Jener
mJeheo-efvepe heo nw~ Ssmee peevekej efvepe Meg Deelce leJe kee meceked eeve, Gmeer kee %eeve SJeb Gmeer
ceW efveeuelee-{lee jKeles ngS efveeejlve$ee kee Deeuecyeve ueskej efvepe hejceevevo mLeeve kees ner eehle
kejvee eeefnS~
Fme ekeej eerceeved YeieJeeve heg<heoble-Yetleyeueer Deeeee& eje eCeerle <edKeC[eiece ebLe ceW
eer Yetleyeueer Deeeee& efJejefele #egke yebOe veece kes efleere KeC[ ceW eerJeerjmesveeeee&
eje jefele OeJeuee erkee kees ecegKe kejkes veevee ebLeeW kes DeeOeej mes jefele
yeermeJeeR Meleeyoer kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej peer Gvekes
eLece heeOeerMe Deeeee& eer Jeerjmeeiej cenejepe keer efMe<ee pecyeterhe
jevee keer esefjkee ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer ke=le efmeevleefebleeceefCeerkee ceW veevee peerJe keer Dehes#ee
YebieefJeeeevegiece veeceke elegLe&
ceneefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

280 / hebece ceneefOekeej

JeeceeCeevegiece

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe JeeceeCeevegiecees hebecees ceneefOekeej:


cebieueeejCeced
Devevleevevleefmee es, ueeskeees mLeeefeve meoe~
leeVelJee yetcens mebKee, meJe&mebmeeefjeeefCeveeced~~1~~
DeLe elego&MeefYejefOekeejw SkemehleleefOekeMelemet$ew JeeceeCeevegieceveecee hebecees ceneefOekeej eejYeles~
le$e leeJeled eLeceeefOekeejs elegie&efleefveheCelJesve oJJeheceeCeeCegiecesCe ieefoeeCegJeeosCe Fleeefovee <edheeeMeled
met$eeefCe keLevles~ leoveg efleereeefOekeejs Fefveceeie&Ceeeeb mebKeeefveheCelJesve FbefoeeCegJeeosCe Fleeefomet$eekeb~
lele hejb le=leereeefOekeejs keeeceeie&Ceeeeb JeeceeCeefveheCehejlJesve keeeeCegJeeosC e Fleeefovee
SkeesveefJebMeeflemet$eeefCe~ lelheeeled elegLee&efOekeejs eesieceeie&Ceeeeb mebKeekeLevelJesve peesieeCegJeeosCe Fleeefovee
DeeoMe met$eeefCe~ leoveblejb hebeceeefO ekeejs Jes oceeie&Ceeeeb JeeceeCekeLevelJesve Jes oeCeg JeeosC e
Fleeefomet$eoMekeb~ leoveg <eeefOekeejs ke<eeeeefOekeejs mebKeeefveheCelJesve kemeeee- Fleeefomet$e<edkeb~
leoveblejb mehlecesefOekeejs %eeveceeie&Ceeeeb JeeceeCekeLevelJesve CeeCeeCegJeeosCe Fleeefomet$eoMekeb~ lele
hegve DecesefOekeejs mebKeekeLevelJesve mebececeeie&Ceeeeb mebpeceeCegJeeosCe Fleeefomet$eeoMekeb~ hegvee
veJecesefOekeejs oMe&veceeie&Ceeeeb JeeceeCeeheCelJesve obmeCeeCegJeeosCe Fleeefomet$emehlekeb~ hegvejefhe
oMeceeefOekeejs uesMeeceeie&Ceeeeb mebKeekeLevelJesve uesmmee- Fleeefomet$eekeb~ lele hejb SkeeoMeeefOekeejs
YeJeceeie&Ceeeeb JeeceeCekeLevehejlJesve YeefJeee- Fleeefomet$e<edkeb~ leoveblejb eoMeeefOekeejs

DeLe JeeceeCeevegiece veeceke hebece ceneefOekeej eejbYe


cebieueeejCe
MueeskeeLe&-ueeske kes DeeYeeie hej meoekeeue efJejepeceeve jnves Jeeues Devevleevevle efme YeieJevleeW kees
vecemkeej kejkes nce mecemle mebmeejer eeefCeeeW keer mebKee yeleeles nQ~~1~~
Deye eewon DeefOekeejeW ceW Ske meew Fkenej met$eeW kes eje JeeceeCeevegiece veece kee hebece ceneefOekeej
eejbYe efkeee pee jne nw~ GveceW mes eLece DeefOekeej ceW eejeW ieefleeeW kee efveheCe kejves Jeeues oJJeheceeCeeCegiecesCe
ieefoeeCegJeeosCe Fleeefo hheve met$e kenWies~ Gmekes yeeo efleere DeefOekeej ceW Fefveceeie&Cee ceW mebKee efveheCe
kejves Jeeues FbefoeeCegJeeosCe Fleeefo Dee" met$e nQ~ hegve: le=leere DeefOekeej ceW keee&ceeie&Cee keer mebKee yeleueeves
Jeeues keeeeCegJeeosCe Fleeefo GVeerme met$e nQ~ lelheeeled elegLe& DeefOekeej ceW eesieceeie&Cee ceW mebKee kee efveheCe
kejves Jeeues peesieeCegJeeosCe Fleeefo De"ejn met$e nQ~ leoveblej hebece DeefOekeej ceW Jesoceeie&Cee ceW JeeceeCe kee
keLeve kejves Jeeues JesoeCegJeeosCe Fleeefo oMe met$e nQ~ Gmekes yeeo "s DeefOekeej ceW ke<eeeceeie&Cee ceW mebKee
kee efveheCe kejves Jeeues kemeeee- Fleeefo n met$e nQ~ leoveblej mehlece DeefOekeej ceW %eeveceeie&Cee kes
JeeceeCe kee efveheCe kejves Jeeues CeeCeeCegJeeosCe Fleeefo oMe met$e nQ~ Gmekes yeeo Dee"JeW DeefOekeej ceW
mebececeeie&Cee ceW mebKee kee keLeve kejves Jeeues mebpeceeCegJeeosCe Fleeefo yeejn met$e nQ~ hegvee veJeceW DeefOekeej
ceW oMe&veceeie&Cee ceW JeeceeCe kee eheCe kejves Jeeues obmeCeeCegJeeosCe Fleeefo meele met$e nQ~ Deeies oMeJeW
DeefOekeej ceW uesMeeceeie&Cee ceW mebKeekeLeve kejves nsleg uesmmee- Fleeefo Dee" met$e nQ~ Gmekes yeeo ieejnJeW
DeefOekeej ceW YeJeceeie&Cee ceW JeeceeCe kee keLeve kejves Jeeues YeefJeee- Fleeefo n met$e nQ~ leoveblej

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

JeeceeCeevegiece / met$e 1, 2

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 281

mecekelJeeefOekeejs mebKeeefveheCelJesve mecceeeCegJeeosCe Fleeefomet$eelegeb~ lelheeeled $eeesoMeeefOekeejs


mebef%eceeie&Ceeeeb mebKeekeLevehejlJesve meefCCeee- Fleeefomet$e$eeb~ lele hejb elego&MeeefOekeejs peerJeeveeb
JeeceeCeefveheCelJesve DeenejeCegJeeosCe Fleeefomet$eelegeefceefle mecegoeeheeleefvekee metefelee YeJeefle~

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej:
DeLe mLeueelegesve <edhebeeMelmet$ew JeeceeCevegieces ieefleceeie&Ceeveece eLeceesefOekeej eejYeles~ le$e
leeJeled eLecemLeues vejkeieleew veejkeeCeeb mebKeeefveheCelJesve oJJeheceeCeeCegiecesCe Fleeefovee $eeesoMemet$eeefCe~
leoveg efleeremLeues eflejeeb JeeceeCekeLevelJesve efleefjkeKeieoerS Fleeefomet$eekeb~ lele hejb le=leeremLeues
ceveg<eeCeeb mebKeeeefleheeovelJesve ceCegmeieoerS Fleeefomet$eekeb~ leoveblejb elegLe&mLeues osJeieleew osJeeveeb
mebKeeeefleheeovehejlJesve osJeieoerS FleeefomehleefJebMeeflemet$eeefCe Fefle mecegoeeheeleefvekee YeJeefle~
FoeveeR vejkeieleew meeceeveveejkeeCeeb mebKeeefveheCeeLe met$e<edkeceJeleee&les-

oJJeheceeCeeCegieceCesCe ieefoeeCegJeeosCe efCejeieoerS CesjFee oJJeheceeCesCe


kesJeef[ee ?~~1~~
DemebKesppee~~2~~
yeejnJeW DeefOekeej ceW mecekelJeceeie&Cee ceW mebKee kee efveheCe kejves Jeeues mecceeeCegJeeosCe Fleeefo eej met$e
nw~ lelheeeled lesjnJeW DeefOekeej ceW meb%eerceeie&Cee kes Devleie&le mebKee kee keLeve kejves Jeeues meefCCeee- Fleeefo
leerve met$e nQ~ Gmekes yeeo eewonJeW DeefOekeej ceW Deenejceeie&Cee ceW peerJeeW kes JeeceeCe kee efveheCe kejves Jeeues
DeenejeCegJeeosCe Fleeefo eej met$e nQ~ Fme ceneefOekeej kes eejbYe ceW mechetCe& met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee metefele
keer ieF& nw~

DeLe ieefleceeie&Cee DeefOekeej


Deye eej mLeueeW ceW hheve met$eeW kes eje JeeceeCeevegiece ceW ieefleceeie&Cee veece kee eLece DeefOekeej
eejbYe neslee nw~ GveceW mes eLece mLeue ceW vejkeieefle kes veejkeer peerJeeW keer mebKee kee efveheCe kejves Jeeues
oJJeheceeCeeCegJeeosCe Fleeefo lesjn met$e nQ~ Gmekes yeeo efleere mLeue ceW efleee peerJeeW kee JeeceeCe
keLeve kejves Jeeues efleefjkeKeieoerS Fleeefo Dee" met$e nQ~ hegve: le=leere mLeue ceW ceveg<eeW keer mebKee kee
eefleheeove kejves nsleg ceCegmeieoerS Fleeefo Dee" met$e nQ leoveblej elegLe& mLeue ceW osJeieefle ceW osJeeW keer
mebKee kee eefleheeove kejves nsleg osJeieoerS Fleeefo meeeF&me met$e nQ~ DeefOekeej kes eejbYe ceW met$eeW keer en
mecegoeeheeleefvekee metefele keer ieF& nw~
Deye vejkeieefle ceW meeceeve veejefkeeeW keer mebKee kee efveheCe kejves nsleg n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

JeeceeCeevegiece mes ieefleceeie&Ceevegmeej vejkeieefle keer Dehes#ee veejkeer peerJe JeeceeCe


mes efkeleves nQ ?~~1~~
veejkeer peerJe JeeceeCe mes DemebKeele nQ~~2~~

282 / hebece ceneefOekeej

JeeceeCeevegiece / met$e 3 mes 6

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DemebKesppeemebKesppeeefn DeesmeefhheefCe-GmmeefhheCeerefn DeJeefnjbefle keeuesCe~~3~~


KesesCe DemebKesppeeDees mes[erDees~~4~~
heojmme DemebKesppeefoYeeiees~~5~~
leeefmeb mes[erCeb efJekeKebYemeteer DebiegueJeiiecetueb efJeefoeJeiiecetueiegefCeosCe~~6~~
ef meebleef eb leeceefCeer kee-Slee ceeie&Cee meJe&k eeueb mebefle, Sleee meJe& keeueb ve meb ef le Fef le
veeveepeerJeYebieefJeeeevegiecesve %eeheefelJee mebeefle leemeg ceeie&Ceemeg efmLelepeerJeeveeb eceeCeeheCeeLe Jeeefveeesieejb
Deeieleb~ le$e elegie&eflepeerJes<eg Deefhe De$e met$es CesjFee Fefle Jeevesve vejkeieeflemeby eveejkepeerJesYees
JeefleefjeJeeoerveeb eefle<esOe ke=le~
kesJeef[ee Fefle heosve DeeMebkee ke=lee eerDeeeee&osJesve~ Demee SJe Gejb Deefecemet$es mebKeeleevevleees
eefle<esOeeLe&cemebKeeleJeeveb~ Foceefhe DemebKeeleb ef$eefJeOeb les<eg kelece-cemebKeeleefceefle %eeheveeLe-keeueehes#eee
Demeb K eeleemeb K eeleeef Y e DeJemeef h e& C eg lmeef he& C eer ef Y e Dehelee YeJeef v le veejkee~ #es $ eehes # eee
DemebKeelepeielesCeereceeCee veejkee peerJee mebefle~ hegvee Geveejkee peielelejmee-mebKeeleYeeieeceeCee
DemebKeelepeie^sCeereceeCee mebefle~ Slesve met$esCe Glke=emebKeeleemebKeeleme eefle<esOe ke=le~ leemeeb esCeerveeb
efJe<kebYemeteer metebiegueme efleereJeie&cetuesve iegefCeleb lemewJe eLeceJeie&cetueeceeCeb~ De$e efJe<kebYemeteer-DeJenejkeeueJeeCeeb Kebef[le-Yeeefpele-efJejefuele-Dehele-eceeCe-keejCe-efveefe-efJekeuhew eheCee kele&Jee~

keeue keer Dehes#ee veejkeer peerJe DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer Deewj Glmeefhe&Ceer kes
eje Dehele nesles nQ~~3~~
#es$e keer Dehes#ee veejkeer peerJe DemebKeele peieledesCeer eceeCe nQ~~4~~
Ge veejkeer peerJe peielelej kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe DemebKeele peieledesCeer
eceeCe nQ~~5~~
Gve peieledesefCeeeW keer efJe<kecYemeteer, metebiegue kes efleere Jeie&cetue mes iegefCele Gmeer
kes eLece Jeie&cetue eceeCe nw~~6~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-es ceeie&CeeSb meJe&keeue nQ Deewj es ceeie&CeeSb meJe&keeue veneR nw, Fme ekeej
veevee peerJeeW keer Dehes#ee YebieefJeeeevegiece mes %eeve kejekej Deye Gve ceeie&CeeDeeW ceW efmLele peerJeeW kes eceeCe kes efveheCeeLe&
Jeevegeesie ej Deeee nw~ GveceW elegie&efle kes peerJeeW ceW Yeer Fme Jeeve mes Mes<e ieefleeeW kee eefle<esOe efkeee nw~ veejkeer Fme
Jeeve mes vejkeieefle mes mebye veejefkeeeW kes Deefleefje Deve JeeefokeeW kee eefle<esOe efkeee nw~
efkeleves nQ ? Fme heo mes Deeeee& osJe ves DeeMebkee keer nw~ Fmeer kee Gej Deefece met$e ceW efoee nw efke mebKeele
Je Devevle kee eefle<esOe kejves kes efueS DemebKeele Jeeve Deeee nw~ en DemebKeele Yeer leerve ekeej kee nw~ GveceW
mes en keewve mee DemebKeele nw ? en yeleueeves kes efueS-keeue keer Dehes#ee DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer
Deewj Glmeefhe&efCeeeW kes eje veejkeer peerJe Dehele nesles nQ~ #es$e keer Dehes#ee DemebKeelepeieled esCeer eceeCe veejkeer
peerJe nQ~ hegvee Ge veejkeer peerJe peielelej kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe DemebKeele peieledesCeereceeCe nQ~ Fme
met$e mes Glke= DemebKeeleemebKeele kee eefle<esOe efkeee ieee nw~ Gve esefCeeeW keer ef Je<kebYemeteer metebiegue kes
efleere Jeie&cetue mes iegefCele kejves hej Gmeer kee eLece Jeie&cetueeceeCe neslee nw~ eneB efJe<kebYemeteer-DeJenejkeeue
JeeW keer KeefC[le, Yeeefpele, efJejefuele, Dehele, eceeCe, keejCe Deewj efveefe kes YesoeW mes eheCee kejvee eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

JeeceeCeevegiece / met$e 7 mes 13

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 283

DeOegvee eLeceeefomehlehe=efLeJeer<eg veejkeeCeeb JeeceeCeeefleheeoveee met$emehlekeceJeleee&les-

SJeb he{ceeS heg{JeerS CesjFee~~7~~


efJeefoeeS peeJe meeceeS heg{JeerS CesjFee oJJeheceeCesCe kesJeef[ee ?~~8~~
DemebKesppee~~9~~
DemebKesppeemebKesppeeefn DeesmeefhheefCe-GmmeefhheCeerefn DeJeefnjbefle keeuesCe~~10~~
KesesCe mes[erS DemebKesppeefoYeeiees~~11~~
eflemmes mes[erS Deeeecees DemebKesppeeDees peeseCekese[erDees~~12~~
he{ceeefoeeCeb mesef[JeiiecetueeCeb mebKesppeeCeceCCeesCCeyYeemees~~13~~
efmeebleeEeleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& JeeceeCeevegieceveece ekejCes eekekeefLeleesefmle~ meeceeveleee elmebKee
veejkeeCeeb keefLelee, he=efLeJeeb eLeceeeeb mewJe %eeleJee ~ efleereeefo<eg he=efLeJeer<eg DemebKeeleemebKeelemebKee %eeleJee~

Deye eLece he=LJeer mes ueskej meeleJeeR he=LJeer leke ceW veejefkeeeW kee JeeceeCe eefleheeefole kejves nsleg meele met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

meeceeve veejefkeeeW kes meceeve ner eLece he=efLeJeer kes veejefkeeeW kee JeeceeCe
nw~~7~~
efleere he=efLeJeer mes ueskej meeleJeeR he=efLeJeer leke eleske he=efLeJeer kes veejkeer JeeceeCe
keer Dehes#ee efkeleves nQ ?~~8~~
efleereeefo n he=efLeefJeeeW kes veejkeer JeeceeCe keer Dehes#ee DemebKeele nQ~~9~~
efleere he=efLeJeer mes ueskej meeleJeeR he=efLeJeer leke eleske he=efLeJeer kes veejkeer keeue keer
Dehes#ee DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer Deewj Glmeefhe&efCeeeW mes Dehele nesles nQ~~10~~
#es$e keer Dehes#ee efleere he=efLeJeer mes ueskej meeleJeeR he=efLeJeer leke eleske he=efLeJeer kes
veejkeer peieesCeer kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe nQ~~11~~
peieledesCeer kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe Gme esCeer kee Deeeece (uecyeeF&) DemebKeele
eespevekeesef nw~~12~~
hetJeexe DemebKeele keesef eespeveeW kee eceeCe eLeceeefoke mebKeele peieledesCeerJeie&
cetueeW kes hejmhej iegCeveheuehe nw~~13~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve meYeer met$eeW kee DeLe& JeeceeCeevegiece veece kes ekejCe ceW henues kene
pee egkee nw~ meeceeveleee pees mebKee veejefkeeeW keer kener ieF& nw, eLece he=efLeJeer ceW Yeer Jener peevevee eeefnS~
efleere Deeefo he=efLeefJeeeW ceW DemebKeeleemebKeele keer mebKee peeveveer eeefnS~

284 / hebece ceneefOekeej

JeeceeCeevegiece / met$e 14 mes 17

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb eLecemLeues veejkeeCeeb mebKeekeLevelJesve $eeesoMe met$eeefCe ieleeefve~


DeOegvee meeceeveeflejeeb mebKeeeefleheeoveee met$eelegeb DeJeleee&les-

efleefjkeKeieoerS efleefjkeKee oJJeheceeCesCe kesJeef[ee ?~~14~~


DeCeblee~~15~~
DeCebleeCebleeefn DeesmeefhheefCe-GmmeefhheCeerefn Ce DeJeefnjbefle keeuesCe~~16~~
KesesCe DeCebleeCeblee ueesiee~~17~~
eqmeebleefebleeceefCeerkee-met$eeCeeceLe& megieceesefmle~ De$e keeueehes#eee DevevleevevleeefYe DeJemeefhe&Ceglmeefhe&CeerefYejefhe eflee&eeshelee ve YeJeefvle~ DeleerlekeeueenCeeled~
Deheles meefle kees oes<e ?
ve, meJex<eeb YeJepeerJeeveeb Jegsoemebieeled~ De$e hejerleeveble-egeevebleees eefle<esOe ke=le, Dele DevebleevevleYesoes ie=nerleJe~ #es$eehes#eeeefhe peIeveeslke=evevleees eefle<esOees %eeleJe~ Devevleevevleme ef$eYesoes$e %eeleJe,
peIeveeslke=-leeefleefjeYesoeled~ Dele met$es ueesiee Fefle heosve leodJeefleefjeevevleevevleYesoes ie=nerleJe ~
meeceevesve eflejeeb mebKeekeLevesvee$e Skesefveeefohebesefveheelee meJexefhe eflee&ees ie=nerleJee~
FoeveeR elegefJe&Oeeflejeeb mebKeeefveheCeee met$eelegeceJeleee&les-

Fme ekeej eLece mLeue ceW veejefkeeeW keer mebKee yeleueeves Jeeues lesjn met$e hetCe& ngS~
Deye meeceeve efleeeeW keer mebKee eefleheeove kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

efleeeieefle ceW efleee peerJe JeeceeCe mes efkeleves nQ ?~~14~~


efleeeieefle ceW efleeepeerJe JeeceeCe mes Devevle nQ~~15~~
efleee peerJe keeue keer Dehes#ee Devevleevevle DeJemeefhe&Ceer Deewj Glmeefhe&efCeeeW mes
Dehele veneR nesles nQ~~16~~
efleee peerJe #es$e keer Dehes#ee Devevleevevle ueeskeeceeCe nQ~~17~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~ eneB keeue keer Dehes#ee Devevleevevle DeJemeefeh&Ceer
Deewj Glmeefhe&Ceer keeueeW mes Yeer efleee peerJe Dehele veneR nesles nQ, keeeWefke eneB Deleerle keeue kee enCe efkeee ieee nw~
Mebkee-Devebleeveble DeJemeefhe&Ceer Deewj Glmeefhe&efCeeeW mes Fvekes Dehele nesves hej keewve mee oes<e Deelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Ssmee nesves hej meye YeJe peerJeeW kes Jegso kee emebie Dee peeJesiee~ Fme met$e
kes eje hejerleevevle Deewj cegeevevle kee eefle<esOe efkeee ieee nw~ Dele: Devevleevevle Yeso enCe kejvee eeefnS~ #es$e
keer Dehes#ee Yeer peIeve Deewj Glke= Devevle kee eefle<esOe peevevee eeefnS~ eneB Devevle kes Yeer peIeve, Glke= Deewj
leodJeefleefje kes Yeso mes leerve Yeso nesles nQ~ Dele: met$e ceW ueesiee Fme heo mes leodJeefleefje veece kee Devevleevevle
kee Yeso eneB enCe kejvee eeefnS~ meeceeve mes efleeeeW keer mebKee kes keLeve mes eneB Skesefve peerJe mes hebesefve
hee&vle meYeer efleeeeW kees enCe kejvee eeefnS~
Deye eejeW ekeej kes efleeeeW keer mebKee efveheCe kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQ-

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

JeeceeCeevegiece / met$e 18 mes 21

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 285

hebefebefoeefleefjkeKe-hebefebefoeefleefjkeKeheppee-hebefebefoeefleefjkeKepeesefCeCeerhebefebefoeefleefjkeKeDeheppeee oJJeheceeCesCe kesJeef[ee ?~~18~~


DemebKesppee~~19~~
DemebKesppeemebKesppeeefn DeesmeefhheefCe-GmmeefhheCeerefn DeJeefnjbefle keeuesCe~~20~~
KesesCe hebefebefoeefleefjkeKe-hebefebefoeefleefjkeKeheppee-hebefebefoeefleefjkeKepeesefCeefCe-hebefebefoeefleefjkeKeDeheppeeSefn heojceJeefnjefo osJeDeJenejkeeueeoes
DemebKesppeiegCenerCesCe keeuesCe mebKesppeiegCenerCesCe keeuesCe mebKesppeiegCesCe keeuesCe
DemebKesppeiegCenerCesCe keeuesCe~~21~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-hebesefvee efleee DemebKeelee YeJeefvle~ DemebKeeleesefhe ef$eefJeOe~ hejerleemebKeeleegeemebKeele-DemebKeeleemebKeelee Fefle~ De$e DemebKeeleemebKeelees Yeso ie=nerleJe~
eerieewlecemJeeefceieCeOejosJesve eeseb eefleeceCeoC[kemet$es<eglelLe he{ces cenJJeos heeCeeefoJeeoeoes JesjceCeb, mes heg{efJekeeFee peerJee DemebKesppeemebKesppee, DeeGkeeFee

met$eeLe&-

hebesefve efleee, hebesefve efleee heee&hle, hebesefve efleee eesefveceleer Deewj hebesefve
efleee Deheee&hle peerJe JeeceeCe keer Dehes#ee efkeleves nQ ?~~18~~
Ge efleee JeeceeCe keer Dehes#ee DemebKeele nQ~~19~~
Ge eejeW efleeepeerJe keeue keer Dehes#ee DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer Deewj
Glmeefhe&efCeeeW kes eje Dehele nesles nQ~~20~~
#es$e keer Dehes#ee hebesefve efleee, hebesefve efleee heee&hle, hebesefve efleee
eesefveceleer Deewj hebesefve efleee Deheee&hle peerJeeW kes eje eceMe: osJe DeJenejkeeue mes
DemebKeeleiegCes nerve keeue mes, mebKeeleiegCes nerve keeue mes, mebKeeleiegCes keeue mes Deewj
DemebKeeleiegCes nerve keeue mes peieledelej Dehele neslee nw~~21~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-hebesefve efleee DemebKeele nesles nQ~ DemebKeele kes Yeer leerve Yeso nesles nQhejerleemebKeele, egeemebKeele Deewj DemebKeeleemebKeele~ FveceW mes eneB DemebKeeleemebKeele Yeso enCe kejvee eeefnS~
eer ieewlece ieCeOej mJeeceer ves Yeer eefleeceCeoC[ke met$eeW ceW kene nwGme eefleeceCe oC[ke kee heeevegJeeo emlegle nwFveceW efnbmee kee leeie ceneele, eLece kene nw efpeveJej ves~
Yetkeeefeke peerJe DemebKeelee-mebKeele Je peuekeeefeke Fleves~~
Deiveerkeeefeke efYe DemebKeeleemebKeele heJevekeeefeke Fleves~
pees Jevemheeflekeeefeke eeCeer, Jes meYeer Devevleevevle YeCeW~~

286 / hebece ceneefOekeej

JeeceeCeevegiece / met$e 22 mes 25

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

peerJee DemebKesppeemebKesppee, lesGkeeFee peerJee DemebKesppeemebKesppee, JeeGkeeFee peerJee DemebKesppeemebKesppee,


JeCehheefokeeFee peerJee DeCebleeCeblee1 Fleeoe~ leLewJe yesFbefoee peerJee DemebKesppeemebKesppee, Fleeoe~
SJecesJe hebefebefoee peerJee DemebKesppeemebKesppee Deb[eFee heesoeFee pejeFee jmeeFee mebmesefocee meccegefcee
GyYesefocee GJeJeeefocee2 Fleeoe~
Sles<eg oC[kemet$es<eg he=efLeJeeefoeleg<kepeerJee DemebKeeleemebKeelee eeskelee, erefveeoees efJekeue$eee
DemebKeeleemebKeelee eleskeefceces YeJeefvle~ hebesefvee peerJeee efleeees ceveg<ee osJee veejkeee meJex efceefuelJeeefhe
DemebKeeleemebKeelee SJe, kesJeueb Jevemheeflekeeefekee SJe Devevleevevlee YeJeefvle~
SJeb efleeremLeues eflee&iieleew eflejeeb JeeceeCekeLevehejlJesve met$eekeb ieleced~
mebeefle meeceeveceveg<e-ueyOeheee&hleceveg<eees mebKeeefveheCeee met$e<edkeceJeleee&les-

ceCegmeieoerS ceCegmme ceCegmeDeheppeee oJJeheceeCesCe kesJeef[ee ?~~ 22~~


DemebKesppee~~23~~
DemebKesppeemebKesppeeefn DeesmeefhheefCe-GmmeefhheCeerefn DeJeefnjbefle keeuesCe~~24~~
KesesCe mes[erS DemebKesppeefoYeeiees~~25~~
Fleeefohe mes Skesefve peerJeeW keer efnbmee kes leeiehe Deefnbmee ceneele yeleeee nw~ Fmeer ekeej mes oes
Fbefe peerJe DemebKeeleemebKeele nQ Gvekee leeie Deefnbmee ceneele nw~ Ssmes ner leerve Fbefe, eej Fbefe Jeeues peerJeeW
kes eefle Deefnbmee kee YeeJe neslee nw leLee Fmeer ekeej mes Deb[pe, heeslepe, pejeegpe, jmepe, hemeervepe, meccet&vepe,
GodYesefoce Deewj Gheheeope kes YesoeW mes hebesefve peerJe DemebKeeleemebKeele nesles nQ~
Fve oC[ke met$eeW ceW he=efLeJeerkeeefeke Deeefo eleg<ke-he=efLeJeerkeeefeke, peuekeeefeke, Deefivekeeefeke Deewj
Jeeegkeeefeke peerJe DemebKeeleemebKeele kens iees nQ~ oes Fefve Deeefo efJekeue$ee meYeer peerJeeW keer mebKeeieCevee
DemebKeeleemebKeele nw Deewj hebesefve peerJeeW ceW efleee, ceveg<e, osJe Deewj veejkeer meye efceuekej Yeer DemebKeeleemebKeele
ner nQ, kesJeue Jevemheeflekeeefeke peerJe ner Devevleevevle nesles nQ~
Fme ekeej efleere mLeue ceW efl eeeieefle kes efleeeeW kee JeeceeCe keLeve kejves Jeeues Dee" met$e
het Ce& ngS~
Deye meeceeveceveg<e Deewj ueyOeheee&hle ceveg<eeW keer mebKee efveheCe kejves nsleg n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

ceveg<eieefle ceW ceveg<e Deewj ceveg<e Deheee&hle JeeceeCe keer Dehes#ee efkeleves nQ ?~~22~~
ceveg<e Deewj ceveg<e Deheee&hle JeeceeCe mes DemebKeele nw~~23~~
ceveg<e Deewj ceveg<eDeheee&hleke keeue keer Dehes#ee DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer
Glmeefhe&efCeeeW mes Dehele nesles nQ~~24~~
#es$e keer Dehes#ee ceveg<e Je ceveg<eDeheee&hle peieledesCeer kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe
nQ~~25~~
1-2. eefleeefleeceCe mes

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

JeeceeCeevegiece / met$e 26 mes 29

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 287

eflemmes mes[erS Deeeecees DemebKesppeeDees peeseCekees[erDees~~26~~


ceCegme-ceCegmeDeheppeeSefn Jeb JeeheefkeKeeSefn mes[er DeJeefnjefo
DebiegueJeiiecetueb leefoeJeiiecetueiegefCeosCe~~27~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-ceveg<eieleew meeceeveceveg<es ef$eefJeOee Deefhe ceveg<ee ieefYe&lee YeJeefvle~ ceveg<eeheee&hleeueyOeheee&hlekee ceveg<ee m$eerCeeb ke#ekegef#emLeeves<eg GodYeJeefvle ~
mebeefle heee&hleceveg<e-eesefveceleerceveg<eYesoees JeeceeCeeefleheeoveee met$eeceJeleee&les-

ceCegmmeheppeee ceCegefmeCeerDees oJJeheceeCesCe kesJeef[ee ?~~28~~


kees[ekees[ekees[erS GJeeEj kees[ekees[ekees[ekees[erS nsoes Cnb JeiieeCecegJeefj
meeCnb JeiieeCeb nsoes~~29~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-SJeb meeceevesve eeefhe met$es Geb le&eefhe Deeeee&hejbhejeielesve iegheosMesveeefJesCe
hebeceJeie&me Ievecee$ees ceveg<eheee&hlejeefMeYe&Jeleerefle ie=nerleJe~ leme eceeCeefceob79228162514264337593543950336~
De$e ieeLee Geles- leueueerveceOegieefJeceueb, OetceefmeueeieeefJeeesjYeeces~
lenefjKePemee neWefle ng, ceeCegmeheppeemebKebkee~~

Gme peieledesCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiehe esCeer DeLee&led hebefe kee Deeeece DemebKeele
eespevekeesef nw~~26~~
metebiegue kes eLece Jeie&cetue kees Gmekes ner le=leere Jeie&cetue mes iegefCele kejves hej pees
ueyOe DeeJes Gmes Meueekeehe mes mLeeefhele kej heeefOeke ceveg<eeW Deewj heeefOeke ceveg<e
Deheee&hleeW eje peieesCeer Dehele nesleer nw~~27~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ceveg<eieefle ceW meeceeve ceveg<e ceW leerveeW ekeej kes ceveg<e ieefYe&le nes peeles nQ~
Deheee&hle ceveg<e DeLee&led ueyOeheee&hleke ceveg<e, cevegef<eveer efeeeW keer keebKe-keggef#e mLeeveeW ceW GlheVe nesles nQ~
Deye heee&hleceveg<e SJeb eesefveceleer ceveg<eeW kee JeeceeCe eefleheeove kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

heee&hle ceveg<e Deewj cevegef<eefveeeB JeeceeCe keer Dehes#ee efkeleveer nQ ?~~28~~


kees[ekees[ekees[er kes Thej Deewj kees[ekees[ekees[ekees[er kes veeres DeLee&led n JeieeX
kes Thej leLee meele JeieeX kes veeres DeLee&led "s Deewj meeleJeW Jeie& kes yeere keer mebKeeeceeCe
ceveg<e heee&hle Je cevegef<eefveeeB nQ~~29~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme ekeej eeefhe meeceeve mes met$e ceW kene nw, leLeeefhe Deeeee& hejcheje mes
Deees ngS ieg kes DeefJe GheosMe mes hebece Jeie& mes IeveeceeCe ceveg<e heee&hle jeefMe nw, Fme ekeej enCe kejvee
eeefnS~ Gmekee eceeCe en nw-79228162514264337593543950336~
eneB ieeLeemet$e emlegle nw-

288 / hebece ceneefOekeej

JeeceeCeevegiece / met$e 30

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

kesvee#ejsCe kemeebkeme yeesOees YeJeefle Fefle esled ?


Deme heefj%eeveeLe Skee ieeLee Jele&leskeheehegjmLeJeCezve&JeveJehebeekeefuhelew eceMe ~
mJej_eveMetveb mebKee, cee$eesheefjcee#ejb leepeced~~
Deveee ieeLeee Gheeg&eeeke=leieeLeeee DeLe&yeesOees YeJeefle leewJe ieeLeee heee&hleceveg<eeCeeb mebKee heefj%eeeles~
keefeoen-S<e GheosMe kees[ekees[ekees[ekees[erS nsoes Fefle met$eJeekeesve keLeb ve efJeOeles ?
Deeeee& een-ve efJeOeles, Skekeesekeesekeesekeesefceeefob ke=lJee eeJeled heesveoMekeesekeesekeesekeesefheeleb Fob meJe&ceefhe keesekeesekeesekeesefheosve enCeeled~ ve e Sleme mLeevemeeslke=b GuuebIe
ceveg<eheee&hlejeefMe efmLelee, Deeveeb keesekeesekeesekeeserveeb DeOe lemeeJemLeeveoMe&veeled~
heee&hleceveg<ejeefMeelegYeeies<eg ef$eYeeieeceeCee cevegef<eve, SkeelegYee&ie heg<evehegbmekejeefMeYe&Jeefle~
SJeb le=leeremLeues ceveg<eeCeeb JeeceeCekeLevelJesve Deew met$eeefCe ieleeefve~
osJeieleew osJeeveeb mebKeeefveheCeeLe met$eelegeceJeleee&les-

osJeieoerS osJee oJJeheceeCesCe kesJeef[ee ?~~30~~


ieeLeeLe&-lekeejeefo De#ejeW mes metefele eceMe: n, leerve, leerve, Metve, heeBe, veew, leerve, eej, heeBe, leerve,
veew, heeBe, meele, leerve, leerve, eej, n, oes, eej, Ske, heeBe, oes, n, Ske, Dee", oes, oes, veew Deewj meele es
ceveg<eheee&hlejeefMe keer mebKee kes Debke nQ~~
efkeme Debke kee yeesOe efkeme De#ej mes neslee nw ? Fmekee heefj%eeve kejeves kes efueS Ske ieeLee nwieeLeeLe&-ke-Ke Fleeefo veew De#ejeW mes eceMe: Ske, oes Deeefo veew mebKee leke enCe kejvee eeefnS~ pewmes-ke
Ke ie Ie *~ e pe Pe _e~ Fmeer ekeej -" Fleeefo mes Yeer Ske-oes-oes ece mes veew leke, he mes ce leke heeBe Deewj e mes
n leke Dee" De#ejeW mes eceMe: Ske-oes Deeefo Dee" leke DebkeeW kee enCe kejvee eeefnS~ mJej, _e Deewj ve Metve kes meteke
nQ~ cee$ee Deewj Gheefjce De#ej kees es[ osvee eeefnS, DeLee&led Gmemes efkemeer Debke kee yeesOe veneR neslee nw~~
Fme ieeLee mes Gheeg&e eeke=le ieeLee kee DeLe& yeesOe neslee nw~ Gmeer eeke=le ieeLee kes Devegmeej heee&hle ceveg<eeW
keer mebKee kee %eeve neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-en GheosMe kees[ekees[ekees[ekees[er mes veeres Fme met$e mes kewmes efJejesOe kees eehle
veneR neslee nw ?
leye Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-FmeceW keesF& efJejesOe veneR nw, keeeWefke Ske kees[ekees[ekees[ekees[er mes
ueskej Ske kece ome kees[ekees[ekees[ekees[er leke Fve meyekees Yeer kees[ekees[ekees[ekees[er heo mes enCe efkeee ieee
nw Deewj Fme mLeeve kes Glke= kee GuuebIeve kej ceveg<eheee&hlejeefMe efmLele veneR nw, keeeWefke Gmekee DeJemLeeve
Dee" kees[ekees[ekees[ekees[er kes veeres osKee peelee nw~
heee&hleceveg<ejeefMe kes eej YeeieeW ceW mes leerve Yeeie eceeCe cevegef<eefveeeB nQ Deewj Ske elegLeeMe heg<e Je
vehegbmeke jeefMe nw~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW ceveg<eeW kee JeeceeCe keLeve kejves Jeeues Dee" met$e hetCe& ngS~
Deye osJeieefle ceW osJeeW keer mebKee efveheCe kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

osJeieefle ceW osJe JeeceeCe keer Dehes#ee efkeleves nQ ?~~30~~

<edKeC[eiece-KeC[ 2, #egkeyebOe

JeeceeCeevegiece / met$e 31 mes 34

DeLe ieefleceeie&CeeefOekeej: / 289

DemebKesppee~~31~~
DemebKesppeemebKesppeeefn DeesmeefhheefCe-GmmeefhheCeerefn DeJeefnjbefle keeuesCe~~32~~
KesesCe heojmme yeshheCCebieguemeoJeiieheef[YeeSCe~~33~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-DemebKeelee FefleJeevesve mebKeeleevebleees eefle<esOe ke=le~
Geb eefvejmevleer hejmeeLe, mJeeLe keLeeefle egefle~
lecees efJeOegvJeleer Yeemeb, eLee Yeemeeefle eYee~~
eLee eYeevOekeejb veeMeeefle ekeeMeveereb hejheoeLe ekeeMeeefle, leLewJe egefle-Meem$eb hejmeeYeerb
efvejeke=le mJemeeYeerb DeLe keLeeefle~
keeueehes#eee DemebKeeleemebKeeleeJemeefhe&Ceer-Glmeefhe&CeerefYe osJee Dehelee YeJeefvle~ #es$eehes#eee keLelesefMele-<edhebeeMeobiegueeveeb Jeie&:-hebe<eefmene-hebeMele-<edef$ebMelelejebiegueeceeCeb YeJeefle~ Slesve peielelejs
Yeeies ke=les euueyOeb leod osJejeefMeeceeCeb YeJeefle~
mebeefle YeJeveef$ekeosJeeveeb mebKeeeefleheeoveee SkeeoMemet$eeCeJeleee&ves-

YeJeCeJeeefmeeosJee oJJeheceeCesCe kesJeef[ee ?~~34~~


osJeieefle ceW osJe JeeceeCe mes DemebKeele nQ~~31~~
osJe keeue keer Dehes#ee DemebKeeleemebKeele DeJemeefhe&Ceer-Glmeefhe&efCeeeW mes Dehele
nesles nQ~~32~~
#es$e keer Dehes#ee osJeeW kee eceeCe peieledelej kes oes meew hheve DebiegueeW kes Jeie&he
eefleYeeie mes eehle neslee nw~~33~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DemebKeele Fme Meyo kes eje mebKeele Je Devevle kee eefle<esOe efkeee
ieee nw~ kene Yeer nwMueeskeeLe&-egefle hej kes DeYeer kee efvejekejCe kejleer nw Deewj Deheves DeYeer DeLe& kees kenleer nw~ efpeme
ekeej eYee DebOekeej kees ve kejleer ngF& ekeeMeveere heoeLe& kee ekeeMeve kejleer nw~~
DeLee&led pewmes eYee-mete& keer jefMceeeB DebOekeej kees ve kej osleer nQ Deewj ekeeMeveere-ekeeefMele nes