You are on page 1of 296

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

JesoveeKeC[ / 1

vece efmesYe
eerceodYeieJelheg<heobleYetleyeefuemetefjeCeerle:

<edKeC[eiece:
eerceodYetleyeefuemetefjJee&efJejefele:

elegLeex JesoveeKeC[:

DeLe eLece ke=efle-Devegeesieejced


(elegefJeMelevegeesieejs<eg eLeceevegeesieejced)

veJecees evLe:
efmeevleefevleeceefCeerkee-ieefCeveer%eeveceleerefJejefelee
ieCeOejJeueeceb$emeceefvJele-cebieueeejCeveece

eLecees ceneefOekeej:
cebieueeejCeced

eer$e+<eYeosJemlees$eced
eervo:-(1 De#ejer)
, ceeb~ mees-Jeeled~~1~~

cebieueeejCe

eer $e+<eYeosJe mlees$e


(Deesced) en hebehejceser Jeeeke ceb$e nw, Jen cesjer j#ee kejs~ Dejnble, DeMejerjer-efme, Deeeee&,
GheeOeee Deewj cegefve-meeOeg Fve heeBe hejceser kes eLece De#ej mes Deesced ceb$e yevee nw, Jen -Deesced cesjer
j#ee kejs~~1~~ en Skee#ejer eer vo nw~

2 / JesoveeKeC[

cebieueeejCe

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eervo:-(2 De#ejer)
pewveer, JeeCeer~ efmeefb, oeeled~~2~~
kesmeevo:-(3 De#ejer)
ieCeerv!, lJeobefIeb~ veceeefce, ef$ekeeueb~~3~~
ce=ieervo:-(3 De#ejer)
eer-efpevew:, mebleleb~ cevceve:, heteleeced~~4~~
veejervo:-(3 De#ejer)
eer-osJees, veeYese:~ Jebosnb, leb cetIvee&~~5~~
keveevo:-(4 De#ejer)
het: meekeslee, hetlee peelee~ lJelmetles: mee, meWwcee&vee~~6~~
eer[evo:-(4 De#ejer)
cenemeleeb, ceosJeeb~ megleesYetmlJeb, peielhetpe:~~7~~
ueeefmeveervo:-(4 De#ejer)
egieeefopees, efpevesej:~ ooeleg ces, efMeJeefeeb~~8~~
megcegKeervo:-(4 De#ejer)
veeefYeve=he:, lesefmle efhelee~ Deeefoefpeve:, heeleg cece~~9~~
megceeflevo:-(4 De#ejer)
megKekeejer, YeJenejer~ hegosJees, Jeme cesvle:~~10~~
efpevesvosJe keer JeeCeerhe Meee cegPes efmeef eoeve kejs~~2~~ en oes De#ejer eer vo nw~
ns ieCeOej osJe! ceQ Deehekes ejCe keceueeW kees leerveeW keeueeW ceW vecemkeej kejlee ntB~~3~~ en leerve De#ejer
kesmee vo nw~
eer efpevesvosJe efvele ner cesje ceve heefJe$e kejW~~4~~ en leerve De#ejer ce=ieer vo nw~
eer veeefYejepee kes heg$e eLece leerLekej YeieJeeve DeeefoveeLe kees ceQ efmej Pegkeekej vecemkeej kejlee ntB~~5~~ en
leerve De#ejer veejer vo nw~
ns YeieJeved! Deehekes pevce uesves mes Jen DeeesOee veiejer heefJe$e nes ieF& Deewj FveW leLee osJeieCeeW mes ceeve nes
ieF&~~6~~ en eej De#ejer kevee vo nw~
meleer efMejesceefCe ceelee ceosJeer kes megheg$e Deehe leerve ueeske ceW hetpe nQ~~7~~ es eej De#ejer eer[e vo nw~
Fme kece&Yetefce kes eejbYe ceW efpevneWves pevce efueee nw, Ssmes Jes $e+<eYe efpevesej cegPes cegefemecheoe eoeve
kejW~~8~~ en eej De#ejer ueeefmeveer vo nw~
Debeflece keguekej cenejepee veeefYejee efpevekes efhelee nQ, Ssmes Deeefoyeee YeieJeeve $e+<eYeosJe cesjer j#ee
kejW~~9~~ en eej De#ejer megcegKeer vo nw~
pees mechetCe& megKeeW kees osves Jeeues nQ Deewj mebmeej kes og:KeeW mes g[eves Jeeues nQ, Ssmes $e+<eYeosJe YeieJeeve cesjs
oe ceW meoe efJejepeceeve jnW~~10~~ en eej De#ejer megceefle vo nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe

JesoveeKeC[ / 3

mece=efvo:-(4 De#ejer)
%eeveefmebOegb, meJe&yebOegb~ meJe& efmeew, veewefce efveleb~~11~~
hebefevo:-(5 De#ejer)
nekeJeCe, meodiegCe-hetCe&ced~ efmeefJeOetmlJeeb, mee mce Je=Ceerles~~12~~
MeefMeJeoveevo:-(6 De#ejer)
cegefvevegleheeo:, ef$eYegJeveveeLe:~
efJeieefueleceesn:, efvepemegKeceehveesled~~13~~
ceouesKeebo:-(7 De#ejer)
osJesvw: heefjhetpees, eesieervwjvegefevle:~
eesMewjefYeJebees, Jebos leb Je=<eYesMeced~~14~~
Devegghedvo:-(8 De#ejer)
Dee<ee{sefmelehe#es meeod, efleeree efleefLeecee~
meJee&Le&efmeefleMeglJee, ceelegie&Yex meceeiele:~~15~~
veJeceeb ew$eke=<Ces lJeb, pevce eehe epeeheefle:~
yeee me=e efJeOeeleeYetod, egieeoew leerLe&veeeke:~~16~~
ew$eke=<Ces veJeceeb efn, mJeebYetoeaef#eleesYeJeled~
heeuiegvesefmelehe#esYet-oskeeoMeeb megkesJeueer~~17~~
pees kesJeue%eeve kes meeiej nQ Deewj meJe&peveeW kes DekeejCe yebOeg nQ, GvnW ceQ meJe&oe Deheveer cegefe eeefhle kes efueS
vecemkeej kejlee ntB~~11~~ en eej De#ejer mece=ef vo nw~
YeieJeeve DeeefoveeLe kee JeCe& megJeCe& meMe Lee, Jes meJe&iegCeeW mes heefjhetCe& Les Dele: efmeefkevee ves Gvekee JejCe
efkeee Lee, DeLee&led GvneWves cegefeheo kees eehle efkeee nw~~12~~ en heeBe De#ejer hebefe vo nw~
YeieJeeve DeeefoveeLe kes ejCeeW kees cegefveeeW ves Yeer vecemkeej efkeee nw, Jes leerveeW ueeskeeW kes mJeeceer nQ Deewj
GvneWves ceesn kee meJe&Lee veeMe kej efoee nw, leYeer GvneWves Deheves DeelcemegKe kees eehle efkeee nw~~13~~ en n
De#ejer MeefMeJeovee vo nw~
pees meew FveW mes hetpe nQ, eesefieeeW kes DeefOeheefle ieCeOej osJe Yeer efpevekee Oeeve kejles nQ Deewj eeJeleea Deeefo
ceneheg<e Yeer efpevekeer Jebovee kejles nQ, Ssmes Gve $e+<eYeosJe leerLekej keer ceQ Jebovee kejlee ntB~~14~~ en meele
De#ejer ceouesKee vo nw~
YeieJeeve DeeefoveeLe Dee<ee{ ke=<Cee efleeree efleefLe ceW meJee&Le&efmeef efJeceeve mes egle neskej ceelee ceosJeer kes
ieYe& ceW Deees~~15~~
YeieJeeve DeeefoveeLe ves ew$e ke=<Cee veJeceer kes efove pevce ueskej Fme egie keer Deeefo ceW meJe&peieled kes epeeheefle,
yeee, Oece&me=ef kes ee, efJeOeelee Deewj leerLe& kes eJele&ke ngS nQ~~16~~
ew$e Jeoer veJeceer kes efove ner YeieJeeve DeeefoveeLe mJeeb oer#ee ueskej mJeebYet ngS, heg ve: heeuiegve Jeoer
ieejme kes efove kesJeue%eeve eehlekej kesJeueer nes iees~~17~~

4 / JesoveeKeC[

cebieueeejCe

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ceeIeke=<Ces elego&Meeb, kewueeMes efieefjcemlekes~


efveJe=&efleb hejceeb ueyOJee, efmeefkeebleeheefle-ye&Yeew~~18~~
DeeegelegjMeerleecee, ue#ehetJe&-eceeCeke:~
F#JeekegJebMeYeemJeeved ees, hegosJees hegveeleg ces~~19~~
efmenekejesegbiees, Je=<eYees Je=<euee_ve:~
peereeled $ewueeskeeveeLeesmeew, meeeoece=leMeemeve:~~20~~
Meeot&ueefJeeeref[levo:-(19 De#ejer)
e: eesOeeefoefjhetved efJeefpele menmee, mJeelceeslLe-meewKeece=leb~
heeeb heeecenefve&Meb YeJeYeeeled, mJeelceeveceg=le Jew~~
$ewueeskeeeeheos Oe=lee, efveJemeleeehevebleeJeefOe~
efoMeeled eer$e+<eYees me S<e YeieJeeved, ces %eevecelew efeeb~~21~~
~~Fefle $e+<eYeosJemlees$eced~~

efmeevvelJeen&le: metjer-vegheeOeeeeved cegveerveefhe~


meJee&Le&efmees ewles-JeOeee&vles mJecetOe&efve~~1~~
Jes ceeIe Jeoer eewome kes efove kewueeMe heJe&le mes cees#e eehlekej cegefeheer eer kes heefle nes iees~~18~~
efpevekeer Deeeg eewjemeer ueeKe Je<e& hetJe& Leer, pees F#Jeekeg JebMe kegue kes mete& Les, Ssmes DeeefoveeLe YeieJeeve cegPes
heefJe$e kejW~~19~~
efpevekes Mejerj keer TBeeF& heeBe meew Oeveg<e-oes npeej neLe (50042000) eceeCe Leer, efpevekee
efevn yewue kee Lee Deewj efpevekee Meemeve meeeoceeer Dece=lecee nw, Ssmes leerveueeske kes veeLe YeieJeeve DeeefoveeLe
meoe peeJeble nesJeW~~20~~ Mueeske veb. 15 mes eneB leke Dee" De#ejer Devegghed vo kee eeesie nw~
efpevneWves eesOe Deeefo YeeJe keceeX kees MeerIe ner peerlekej efvele ner Deelcee mes GlheVe megKeheer Dece=le kees yeejyeej heerkej mebmeej kes og:Ke mes Deheves Deehekees efvekeeue leerveueeske kes cemleke hej efJejepeceeve nes iees nQ, JeneB Deepe
leke Yeer Je Devebleeveble keeue leke Jewmes ner efJejepeceeve jnWies, Ssmes Jes eer $e+<eYeosJe YeieJeeve cegPe %eeveceleer kees
cees#eue#ceer eoeve kejW~~21~~
YeeJeeLe&-hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer ves keueeCekeuhelemlees$e veecemes eewyeerme leerLekej
YeieJevleeW kee mlees$e meved 1975 ceW yeveeee Lee~ GmeceW Ske De#ejer bo mes ueskej leerme De#ejer leke boeW kee eeesie
nw~ Gme hetjs mlees$e ceW 145 ekeej kes boeW kee eeesie nw SJeb kegue 213 hee nQ~ Gmeer ceW mes en eLece $e+<eYeosJe
kee mlees$e eneB efueee nw, FmeceW 16 ekeej kes bo kee eeesie efkeee ieee nw~
Fme ekeej eer $e+<eYeosJe YeieJeeve kee mlees$e meceehle ngDee~
MueeskeeLe&-efme YeieJevleeW kees vecemkeej kejkes Den&vle hejceser SJeb Deeeee&, GheeOeee leLee meeOeg
hejceser kees Yeer vecemkeej kejkes Fve heeBeeW hejcesefeeW kees meJe&keeeeX keer efmeef kes efueS nce Deheves cemleke hej
OeejCe kejles nQ~~1~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe

JesoveeKeC[ / 5

DeeefoosJeeefoJeerjevleeved, veceecemleerLe&veeekeeved~
leerLekejOJeefveeeefhe, oeeypesJeleee&les~~2~~
eerieewleceieCeeOeerMeb, mlegcees efJeIveeneCees~
ieCeYe=odJeueee cev$ee:, mebmcee&vles mJeyeesOees~~3~~
Oejmesve - heg<heovle - Yetleyeefueiegveefhe~
Jeerjmesveiegb velJee, OeJeueeerkeeb mebmlegce:~~4~~
eeefj$eeefeCeb metefjb, eLeceb Meeefvlemeeiejced~
hemetefjceefhe $esOee, vegce: eerJeerjmeeiejced~~5~~
<edKeC[eieceMeees<eg, elegLe&KeC[veecele:~
JesoveeKeC[evLeme, erkee eejYeles ceee~~6~~
YeieJeleeceeefoyeeCeeb eer$e+<eYeosJeeveeb eeeie#es$es JeJe=#emeeOeesOeeveefmLeleeveeb efoJekesJeue%eeveeslheefeye&YetJe~
lel#eCes SJe meewOecexve%eee ieieveebieCes Oeveheeflejefelee meceJemejCejevee mebpeelee~ heeuiegveke=<CewkeeoMeeb
YeieJeleeb hegosJeeveeb egieeoew efoJeOJeefveefve&pe&ieeo DeleSJe eLecele: mewJe efleefLe: eLeceb eer $e+<eYeosJeosMeveeefleefLe:
eer$e+<eYeosJe-Meemevepeebleer heJe& yeYetJe~ eYetCeeb eLeceieCeOejeer$e+<eYemesveeefLeleeoMeejevee DeeefJeye&YetJe~
kece&Yetcesjeoew Oece&leerLe&meeslheefeye&YetJe, lele: eYe=efle DeeeJeefOe Fob Oece&leerLe pewveMeemeveb Jele&les, hegvee

DeeefoosJe-eLece leerLekej YeieJeeve DeeefoveeLe-$e+<eYeosJe mes ueskej Debeflece eewyeermeJeW leerLekej YeieJeeve
ceneJeerj leke meYeer YeieJevleeW kees nce vecemkeej kejles nQ Deewj leerLekej YeieJeeve keer efoJeOJeefvehe mejmJeleer
ceelee kees oekeceue ceWs DeJeleerCe& kejles nQ DeLee&led oe ceW mejmJeleer kees mLeeefhele kejles nQ~~2~~
mecemle efJeIveeW kees ve kejves nsleg ieewlece ieCeOej keer nce mlegefle kejles nQ leLee Deelce%eeve keer eeefhle kes efueS
ieCeOejJeuee ceb$eeW kee yeejcyeej mcejCe kejles nQ~~3~~
eerOejmesveeeee& kees SJeb heg<heovle-Yetleyeefue iegDeeW kees Yeer vecemkeej kejkes eer Jeerjmesveeeee& leLee Gvekes
eje jefele OeJeuee erkee keer nce mlegefle kejles nQ~~4~~
eeefj$eeeJeleea yeermeJeeR meoer kes eLeceeeee& eer Meebeflemeeiej cenejepe kees SJeb Gvekes eLece heeeee& eer
Jeerjmeeiej peer cenejepe kees Yeer nce ceve-Jeeve-keee mes veceve kejles nQ~~5~~
<edKeC[eiece ebLe ceWs JesoveeKeC[ veece kes elegLe& KeC[ keer efmeevleefebleeceefCe erkee cesjs eje eejbYe keer
pee jner nw~~6~~
eeeie#es$e ceW JeJe=#e kes veeres Oeeve ceW efmLele Deeefoyeee YeieJeeve $e+<eYeosJe kees kesJeue%eeve keer
Glheefe-eeefhle ngF& Leer~ Gmeer #eCe meewOece& Fv keer Dee%ee mes DeekeeMe ceW Oeveheefle kegyesj eje meceJemejCe
keer jevee yeveeF& ieF&~ heeuiegve ke=<Cee SkeeoMeer kes efove egie keer Deeefo ceW eLece yeej hegosJe YeieJeeve keer
efoJeOJeefve efKejer, FmeefueS meJe&eLece Jener efleefLe eer $e+<eYeosJe keer eLeceosMeveeefleefLe eer $e+<eYeosJe
Meemevepeebleer heJe& kes veece mes eefme nes ieF&~ leerLekej eYeg kes eLece ieCeOej eer $e+<eYemesve eje eefLele
eoMeebie keer jevee Yeer Gmeer efove ngF& Leer~
kece&Yetefce keer Deeefo ceW Oece&leerLe& keer Glheefe ngF& Leer, leye mes ueskej Deepe leke en Oece&leerLe&he pewve Meemeve

6 / JesoveeKeC[

Yetefcekee

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

hebekeeueevleb eerJeerjepecegefveheeleb Jeefle&<eles~


eeefhe eerheg<heobleleerLekejeled eerOece&veeLeleerLekejheeleb ceOes-ceOes Oece&leerLe&me JegefefejYeJeled, leLeeefhe
YeieJele: <ees[MeleerLekejeerMeebefleveeLeeoeeJeefOe Oece&leerLe&ceJegefVecesJe eueefle~
mebeefle DeefvleceleerLekejme eerceneJeerjmJeeefceve: Meemeveb Jele&les~ ee efoJeosMevee eer$e+<eYeosJeYeieJeleeb
mewJe osMevee eerDeefpeleveeLeeefoeefJebMeefleleerLekejeCeeb, lelee mewJe efoJeosMevee eerceneJeerjmJeeefceveesefmle~ eeJeCeke=<CeeeefleheefeLeew jepeie=nerleerLex efJehegueeeueheJe&lemeesheefj eLeceosMeveeYeJeled~ mee efleefLe: JeerjMeemevepeebleerheJe&
mebpeeleced~ S<ee <edKeC[eieceebLeeveeb mee#eelmebyebOe: eerceneJeerjmJeeefcevees efoJeOJevesjefmle~
eeseb e eerOeJeueeerkeekeejsCe eerceodJeerjmesveeeeexCe DeefmceVesJe JesoveeKeC[veeefcve evLesleoes YetoyeefueYe[ejSCe megoCeF&heJeenJeesoYeerSCe YeefJeeueesieeCegiienb cenekecceheeef[heeng[cegJemebnefjTCe Keb[eefCe keeeefCe~ leoes eflekeeueieesejemesmeheelLeefJemeeheekeKeeCeblekesJeueCeeCehheYeeJeeoes
heceeCeerYeto-DeeFefjeheCeeuesCeeieoeeoes efoefefJejesneYeeJeeoes heceeCecesmees iebLees~ lecne ceeskeKekebefKeCee
YeefJeeueesSCe DeyYemesoJJees~ Ce Smees LeesJees efe ceeskeKekeppepeCeCeb heef[ DemecelLees, DeefceeIe[meeJeeCeheuemme
eguegJeeefmeeJeeCes efJe GJeuebYeeoes~1
DeleSJe S<e <edKeb[eiecees ebLees YeieJevceneJeerjosMeveeee: DebMe SJesefle efveesleJeb DemceeefYe:~

eue jne nw Deewj hebecekeeue kes Devle leke eer Jeerjebiepecegefvehee&vle euelee jnsiee~
eeefhe eer heg<heobleleerLekej mes eer Oece&veeLe leerLekej leke yeere-yeere ceW Oece&leerLe& keer Jegefefe ngF&
nw, efhej Yeer meesuenJeW leerLekej eer MeebefleveeLe mes ueskej Deepe leke Oece&leerLe& DeJegefVe-DeKeC[he mes
ner eue jne nw~
Jele&ceeve ceW Debeflece leerLekej eer ceneJeerj mJeeceer kee Meemeve eue jne nw~ pees efoJeosMevee eer $e+<eYeosJe
YeieJeeve keer Leer, Jener osMevee eer DeefpeleveeLe mes ueskej yeeFme leerLekejeW keer jner Deewj Jener efoJeosMevee
eer ceneJeerjmJeeceer keer nw~ Gve YeieJeeve ceneJeerj keer eLece osMevee eeJeCe ke=<Cee eefleheoe kes efove jepeie=ner leerLe&
kes efJehegueeeue heJe&le hej efKejer Dele: Jen efleefLe JeerjMeemeve peebleer heJe& kes veece mes eefme ngF&~ Fve <edKeC[eiece
ebLeeW kee mee#eeled mebyebOe eer ceneJeerj mJeeceer keer efoJeOJeefve mes nw~
OeJeuee erkeekeej eerceeved Jeerjmesveeeee& ves Fmeer JesoveeKeC[ veece kes ebLe ceW kene nwheeeled egleheer veoereJeen kes Jegso mes YeeYeerle ngS Yetleyeueer Yeejke ves YeJe peveeW kes DevegeneLe&
cenekecceheeef[heeng[ kee Ghemebnej kej n KeC[ (<edKeC[eiece) jes~ DeleSJe ef$ekeeueefJe<eeke mecemle
heoeLeeX kees efJe<ee kejves Jeeues ele#e DevevlekesJeue%eeve kes eYeeJe mes eceeCeerYetle Deeeee&he eCeeueer mes Deeves kes
keejCe ele#e Je Devegceeve mes etBefke efJejesOe mes jefnle nw Dele: en ebLe eceeCe nw~ Fme keejCe cees#eeefYeuee<eer YeJe
peerJeeW kees Fmekee DeYeeme kejvee eeefnS~ etBefke en ebLe mleeske nw Dele: Jen cees#eheer keee& kees GlheVe kejves
kes efueS DemeceLe& nw Ssmee efJeeej veneR kejvee eeefnS, keeeWefke Dece=le kes meew Ie[eW kes heerves kee heue eguueteceeCe
Dece=le kes heerves ceW Yeer heeee peelee nw~
FmeefueS en <edKeC[eiece ebLe YeieJeeve ceneJeerj keer osMevee kee DebMe ner nw, Ssmee nce meYeer kees efveee
kejvee eeefnS~
1. OeJeuee hegmleke 9, he=. 133-134~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

Yetefcekee

JesoveeKeC[ / 7

De$e <edKeC[eieceevLekelee& eerceodYetleyeefuemetefjJee&: $eeKeC[evLejeveevevlejb Jesoveeveeefcve elegLe&KeC[s eeiesJe eerceodieewleceieCeOejjefele-Cecees efpeCeeCeefceleeefo ieCeOejJeueeceb$eeCeeb elegelJeeefjbMeledcebieuemet$ewceieueeejCeb efJeOeee hebeelJeeefjbMeeces met$es DeeeeCeerehetJe&veeceefleerehetJe&meevleie&lehebeceJemlegve:
elegLe&eeYe=lekece&eke=efleeeYe=leevleie&le-ke=efle-Jesovee-mheMe&-kece&-eke=leeefo-elegefJeMeefle-DevegeesieejeefCe
keLeefe<eefvle~
S<eg Devegeesieejs<eg ke=efle-Jesoveeveeceveer s Devegeesieejs JesoveeKeC[s mle:, Mes<eeefJebMeefle-DevegeesieejeefCe
Jeie&CeeKeC[s keLeefe<ebefle~
Denceefhe DeOegvee JesoveeKeC[me efmeevleefebleeceefCeerkeeeeb eLeceke=efle-Devegeesieejme eejcYes
eer$e+<eYeosJemleJeveb Dekee<e&ced~
Dees-Dees eleskeevegeesieejeCeeceejcYes eceMe: eerDeefpeleveeLeeefo$eeesefJebMeefleleerLekejeCeeb mleJevesve
cebieueeejCeb efJeOeemeeefce Fefle YeeJeveeefmle~ Dele SJe elegefJeMelevegeesieejs<eg elegeJf eMeefleleerLekejeCeeb mleJeveb
YeefJe<eefle, Sles<eeb YeieJeleeb YeefejsJe cece Fceeb ieerJee&Ceererkeehetefle keefj<eleerefle ces efJeeemeesefmle~
Demeeb mleJevejeveeeeb cenehegjeCeesejhegjeCeeOeejsCewJe YeieJeleeb efhe$eesvee&ceeefve pevcemLeeveb efveJee&CemLeeveb
hebekeueeCekeefleLeeoee meefvle Fefle %eeleJeced~
Jeerjeyos DeeoMeesejhebeefJebMeefleMeleleces keeefle&keke=<Cee$eeesoMeeb YeieJeleeb DeeefoyeeCeeb MeemeveeeejkejCeeLe YeeJevee mebpeelee, lele: eYe=efle DeeeJeefOe meJe&$e Yeejles efJeeefmcebe eeueefle~ DeelJes eer$e+<eYeosJe-

eneB <edKeC[eiece ebLe kes kelee& eer Yetleyeefue Deeeee& leerveKeC[he jevee kes Devevlej Jesovee veece kes
elegLe& KeC[ ceW henues ner eerceeved ieewlece ieCeOej eje jefele Cecees efpeCeeCeb Fleeefo ieCeOejJeuee ceb$eeW kes
eJeeefueme cebieuemet$eeW kes eje cebieueeejCe kejkes heQleeefuemeJeW met$e ceW DeeeeeCeerehetJe& veece kes efleere hetJe& kes
Devleie&le hebeceJemleg kes elegLe& eeYe=le kece&eke=efle eeYe=le kes Devleie&le ke=efle-Jesovee-mheMe&-kece&-eke=efle Deeefo
eewyeerme DevegeesieejeW kees kenWies~
Fve DevegeesieejeW ceW ke=efle Deewj Jesovee veece kes oes Devegeesieej JesoveeKeC[ ceW nQ, Mes<e yeeF&me Devegeesieej
Jeie&CeeKeC[ ceW kenWies~
ceQves Yeer eneB Fme JesoveeKeC[ keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW eLece ke=efleDevegeesieej kes eejbYe ceW eer
$e+<eYeosJe kee mleJeve efkeee nw~
Deeies-Deeies eleske Deveg eesieejeW kes eejbYe ceW eceMe: eer DeefpeleveeLe Deeefo lesF &me leerL ekejeW kes
mleJeve mes cebi eueeejCe keB en YeeJevee nw ~ FmeefueS eewyeer me Devegees ieejeW ceW eewyeerme leerLek ejeW kee
mleJeve nes peeesiee~ Fve YeieJevleeW keer Yeefe ner cesjer Fme meb mke=le erkee keer het efle& kejsi eer, Ssmee cesje
efJeeeme nw~
Fme mleJeve jevee ceW cenehegjeCe, GejhegjeCe kes DeeOeej mes ner YeieJevleeW kes ceelee-efhelee kes veece, Gvekes
pevcemLeeve, efveJee&CemLeeve SJeb hebekeueeCeke efleefLeeeB Deeefo nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew De"ejn (2518) ceW keeefle&ke ke=<Cee $eeesoMeer (23 Deketyej 1992) kees
Deeefoyeee YeieJeeve $e+<eYeosJe kes Meemeve kee eeej kejves keer YeeJevee GlheVe ngF&, leye mes ueskej Deepe leke meJe&$e Yeejle

8 / JesoveeKeC[

Yetefcekee

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meceJemejCeeerefJenej: iegpe&jeosMes efJenjved meved pewveMeemeveme-meeJe&Yeewce-DeveeefoefveOevelJeb Iees<eeefle1~


eer $e+<eYeosJeeefoceneJeerjheeleb pewveMeemeveb meJe&$e meowJe peeleg Fefle YeeJeeecens~
DeLe <edKeC[eieceme efJe<ee: eefleheeelesDe$eeieces peerJemLeeve-#egkeyebOe-yebOemJeeefcelJeefJeee-JesoveeKeC[-Jeie&CeeKeC[-ceneyebOeeesefle <edKeb[e
meefvle~
les<eg eLeces peerJemLeeveKeC[s meleheCee-JeeceeCeevegiece-#es$eevegiece-mheMe&veevegiece-keeueevegieceDevlejevegiece-YeeJeevegiece-DeuheyenglJeevegieceveeceeefve Deew DevegeesieejeefCe veJeetefuekeee eefhelee:~
Deefmceved eLeceKeC[s <edevLee: meefvle~
mehleces evLes #egkeyebOeveece efleereKeC[ceefmle~
Deces evLes yebOemJeeefcelJeefJeeeveece le=leereKeC[ceefmle~
mebeefle JesoveeKeC[-Jeie&CeeKeC[eesefJe&<eee: efveOee&e&vlesefleereme DeeeeCeere hetJe&me elego&MeeefOekeeje:2 meefvle~ hetJee&vle1-Dehejevle2-OegJe3-DeOegJe4-eeveueefyOe5DeOeg Jemeb eef CeOeeve 6-keuhe 7-DeLe& 8-Yeew c eeJeeee 9-meJee& Le& 10-keuheef veee& Ce 11-Deleer lekeeueef m e 12Deveeielekeeueefme13-yegeesefle~

ceW Deewj efJeeYej ceW eeej-emeej eue jne nw~ Deepekeue eer $e+<eYeosJemeceJemejCe eerefJenej veece kee jLe iegpejele
eosMe ceW efJenej kejlee ngDee pewveMeemeve keer meeJe&Yeewefcekelee Deewj DeveeefoefveOevelee kees Ieesef<ele kej jne nw~
YeieJeeve eer $e+<eYeosJe mes ueskej ceneJeerj mJeeceer hee&vle pewve Meemeve meJe&$e meowJe peeMeerue nesJes, Ssmeer
nceejer YeeJevee nw~
Deye <edKeC[eiece kee efJe<ee eefleheeefole efkeee peelee nweneB Deeiece ceW peerJemLeeve-#egkeyebOe-yebOemJeeefcelJeefJeee-JesoveeKeC[-Jeie&CeeKeC[ Deewj ceneyebOe es
n KeC[ nQ~
GveceW mes eLece peerJemLeeve KeC[ ceW meleheCee, JeeceeCeevegiece, #es$eevegiece, mheMe&veevegiece, keeueevegiece,
Devlejevegiece, YeeJeevegiece Deewj DeuheyenglJeevegiece veece kes Dee" Devegeesieej nQ leLee veew etefuekeeSB eefhele keer ieF& nQ~
Fme eLece KeC[ ceW n ebLe-hegmleke nQ~
mehlece ebLe-hegmleke ceW #egkeyebOe veece kee efleere KeC[ nw~
Dece ebLe-hegmleke ceW yebOemJeeefcelJeefJeee veece kee le=leere KeC[ nw~
Deye JesoveeKeC[ Deewj Jeie&CeeKeC[ kes efJe<ee efveOee&efjle efkees pee jns nQefleere DeeeeCeere hetJe& kes eewon DeefOekeej nQ1. hetJee&vle, 2. Dehejevle, 3. OegJe, 4. DeOegJe, 5. eeveueefyOe, 6. DeOegJemebeefCeOeeve, 7. keuhe, 8. DeLe&,
9. YeewceeJeeee, 10. meJee&Le&, 11. keuheefveee&Ce, 12. Deleerlekeeueefme, 13. Deveeielekeeueefme Deewj 14. yeg~
1. 23 Deketyej 1992, Oevelesjme kes efove eele: yeeecegntle& ceW cegPes Oeeve ceW DeeesOee ceW efJejepeceeve eer $e+<eYeosJe kes
oMe&ve ngS leLee Oeeve kes Devevlej YeieJeeve kes cenecemlekeeefYe<eske keer YeeJevee peeele ngF&~ Gmeer efove mes ueskej Deepe leke
eYeg $e+<eYeosJe kes veece kee SJeb Gvekes Meemeve kee eeej-emeej Deepe leke nes jne nw~ cee$e Yeejle ceW ner veneR, meejs efJee
ceW pewveOece& ceW eLece leerLekej eer $e+<eYeosJe ngS nQ~ YeieJeeve ceneJeerj Debeflece leerLekej nQ Deeefo~ 2. <edKeC[eiece OeJeuee
erkee meceefvJele, heg. 9, he=. 226~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

Yetefcekee

JesoveeKeC[ / 9

SYeelego&MeeefOekeejsYe: eeveueefyOe veecve: hebeceJemlegve: efJebMeefleeeYe=lee: meefvle~ les<eg eeYe=les<eg


elegLe cenekece&eke=efleeeYe=leb veece keLeles~
Deme cenekece&eke=efleeeYe=leme elegefJeMeefle DeLee&efOekeeje: met$eefveyee: meefvle~1 Fceeefve elegefJeMelevegeesieejeefCe Deefhe keLevles~ les<eeb veeceeefve-ke=efle-Jesovee-mheMe&-kece&-eke=efle-yebOeve-efveyebOeve-eece-GheeceGoe-cees#e-mebece-uesMee-uesMeekece&-uesMeeheefjCeece-meeleemeele-oerIe&mJe-YeJeOeejCeere-hegueeeefveOeeeefveOee-efvekeeefeleeefvekeeefele-kece&efmLeefle-heefecemkebOe-DeuheyenglJeeefve esefle~
Sles<eeb mebef#ehleue#eCeeefve DeesefmceVesJe evLes hebeelJeeefjbMeledleces met$es efleereceneefOekeejs eerJeerjmesveeeeez:
keLeefe<evles2~
De$e Jesoveeveeefcve elegLe&KeC[s veJeceevLes ke=efle-Devegeesieejceefmle~ oMeceevLes SkeeoMeevLes eoMeevLes
e Jesoveevegeesieejb Je#eles~ Sles<eg veJece-oMece-SkeeoMe-eoMeevLes<eg-eleg:<egevLes<eg Jesoveevegeesieejehes#eee
JesoveeKeC[veece elegLe&KeC[esefmle~
hegveeees-$eeesoMeevLeeoejYe <ees[Meheeleb eleg:<eg evLes<eg mheMe&-kece&-eke=efle-yebOeveeefo-DeuheyenglJehee&vleeefve eefJebMelevegeesieejeefCe JeCe&efe<evles~ DeleSJe Deeb Jeie&CeeKeC[: keLeles~
Deefmceved Jeie&CeeKeC[s $eeesoMe-elego&Me-hebeoMe-<ees[MeevLee: YeefJe<eefvle Fefle %eeleJeb YeJeodefYe:~
mebeefle evLeme heeleefvekee keLelesDeLe <edKeb[eieces JesoveeveeceOeses elegLe&KeC[s ke=efle-Deefveeesieejs ew ceneefOekeejew mle:~ le$eeoew eLeces

Fve eewon DeefOekeejeW ceW eeveueefyOe veece keer hebece Jemleg kes yeerme eeYe=le nQ~ Gve eeYe=leeW ceW elegLe& eeYe=le
cenekece&eke=efle eeYe=le veece kee kene ieee nw~
Fme cenekece& eke=efle eeYe=le kes eewyeerme DeLee&efOekeej met$e efveye nQ~ Gve eewyeermeeW DevegeesieejeW kees Yeer
kenles nQ~ Gvekes veece Fme ekeej nQke=efle, Jesovee, mheMe&, kece&, eke=efle, yebOeve, efveyebOeve, eece, Gheece, Goe, cees#e, mebece, uesMee,
uesMeekece&, uesMeeheefjCeece, meeleemeele, oerIe&mJe, YeJeOeejCeere, hegodieueee, efveOeeeefveOee, efvekeeefeleeefvekeeefele,
kece&efmLeefle, heefecemkebOe Deewj DeuheyenglJe~
Fve meYeer kes mebef#ehle ue#eCe Deeies Fmeer ebLe ceW efleere ceneefOekeej kes 45JeW met$e keer OeJeuee erkee ceW eer
Jeerjmesveeeee& eje keefLele kes Devegmeej eneB Yeer kenWies~
eneB Jesovee veece kes elegLe& KeC[ ceW Fme veJeceW ebLe ceW ke=efle Devegeesieej kee JeCe&ve nw~ oMeJeW, ieejnJeW
Deewj yeejnJeW ebLe ceW Jesoveevegeesieej kenWies~ Fve veJeceW-oMeJeW, ieejnJeW Deewj yeejnJeW Fve eej ebLeeW ceW
Jesoveevegeesieej keer Dehes#ee JesoveeKeC[ veece kee elegLe& KeC[ kenueelee nw~
hegve: Deeies lesjnJeW ebLe mes ueskej meesuenJeW leke eej ebLeeW ceW mheMe&-kece&-eke=efle-yebOeveeefo-DeuheyenglJehee&vle
yeeF&me DevegeesieejeW kee JeCe&ve kejWies~ DeleSJe en Jeie&CeeKeC[ kenueelee nw~
Fme Jeie&CeeKeC[ ceW lesjn-eewon-hevn Deewj meesuen vecyej kes eej ebLe jnWies, Ssmee mecePevee eeefnS~
Deye Fme veJeceW ebLe keer heeleefvekee kener pee jner nwFme <edKeC[eiece ceW Jesovee veeceke elegLe&KeC[ ceW ke=efle Devegeesieej veece kes henues Devegeesieej ceW oes
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee heg. 9, he=. 231~ 2. <edKeC[eiece OeJeuee hegmleke heg. 9, he=. 231 mes 236~

10 / JesoveeKeC[

Yetefcekee

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ceneefOekeejs ieewlecemJeeefcecegKe-keceueefJeefveie&leieCeOejJeueeceb$eveeceeefve Cecees efpeCeeCeefceleeefo cebieueeejCeheeefCe


elegelJeeefjbMeled met$eeefCe meefvle~ lele: hejb efleereceneefOekeejs Deme evLeme eefleheeeefJe<eeeefleheeovehejeefCe
DeiiesefCeemme hegJJemme Fleeoerefve eef$ebMeledmet$eeefCe mevleerefle~ SJeb DeveskeevlejmLeueieefYe&le<edmehleeflemet^$ew:
Sleew ew ceneefOekeejew YeJele Fefle ke=efleDeefveeesieejme JeeKeeves mecegoeeheeleefvekee YeJeefle~
De$eeefhe hebeoMemLeuew: elegelJeeefjbMelmet$ew: eLececeneefOekeejesefmle le$e eLecemLeues JeeefLe&keveeeOeevesve
cebieueeejCehesCe efpeveveecvee mebeleeveeb vecemkejCeeLe Cecees Fleeefo ieeLeemet$eceskeb~ lele: heee&eeefLe&keveeecegKelJesve efleeremLeues cenecegveerveeceJeefOe%eeveefJeefMeeveeced JeboveekejCeeLe Cecees Deesefn Fleeefovee $eerefCe
met$eeefCe keLeefe<evles~ leoveg le=leeremLeues DevevleeJeefOeveecvee kesJeue%eeefveceneeYetveeb vecemkejCeeLe Cecees
DeCebleesefn Fleeefovee Skeb met$ebb~ lelee elegLe&mLeues ceefle%eeveef&meefnleeveeb cenecegveerveeb JeboveeLe Cecees kees
Fleeefoeleg:met$eeefCe~ hegve: hebecemLeues ceve:hee&e%eeveef&cegveerveeb vecemkejCeeLe Cecees GpegceoerCeb Fleeefomet$eeb~
lelheeeled <emLeues egle%eeveef&meefnle-hetJe&OejeCeeb JeboveeLe Cecees ome Fleeefovee met$eeb~ leoveblejb mehlecemLeues
efveefceeefJeefeeeeveskeef&meceefvJelecenemeeOetveeb YeefeheoMe&veeLe Cecees Debie- Fleeefovee Deew met$eeefCe~
leleeecemLeues Geleheesoerhle Deeefolehe:$e+ef efJeMes<eOeejkeeveeb cen<eeaCeeb lehe:MegefnslegJeboveekejCeeLe Cecees
Giie- Fleeefo hebe met$eeefCe~ lelheeeled veJecemLeues Ieesjhejeeceeefo-iegCeef&meceefvJeleceneleheefmJeveeb
veeveeYeeefveJeejCenslegJeboveeYekeleLe Cecees Ieesj- Fleeefomet$e$eeb~ leoveg oMecemLeues Deew<eOeef&mecheVecen<eeaCeeb

ceneefOekeej nQ~ GmeceW eejbYe ceW eLece ceneefOekeej kes Devoj eer ieewlecemJeeceer kes cegKekeceue mes efJeefveie&le
ieCeOejJeuee ceb$e kes veece mes Cecees efpeCeeCeefceleeefo cebieueeejCehe eJeeefueme met$e nQ~ Fmekes heeeled efleere
ceneefOekeej ceW Fme ebLe kee eefleheee efJe<ee eefleheeove kejves keer cegKelee Jeeues DeiiesefCeemme hegJJemme
Fleeefo yeeerme met$e nQ~ Fme ekeej Deveske DevlejmLeueeW mes meefnle De"ej met$eeW ceW es oesveeW ceneefOekeej efveye nQ~
Fme ekeej ke=efle Devegeesieej kes JeeKeeve ceW met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee kener ieF& nw~
eneB Yeer hevn mLeueeW ceW eJeeefueme met$eeW mes meefnle eLece ceneefOekeej nw~ GveceW mes eLece mLeue ceW
JeeefLe&kevee keer eOeevelee mes cebieueeejCe he efpeveveece mes mebeleeW-cegefveeeW kees vecemkeej kejves kes efueS
Cecees Fleeefo Ske ieeLee met$e nw~ hegve: heee&eeefLe&kevee keer ecegKelee Jeeues efleere mLeue ceW DeJeefOe%eeve mes meefnle
efJeMes<e cenecegefveeeW keer Jebovee kejves nsleg Cecees Deesefn Fleeefo leerve met$e kenWies~ Deeies le=leere mLeue ceW
DevevleeJeefOe veece mes kesJeue%eeveer ceneeYeg YeieJevleeW kees vecemkeej kejves nsleg Cecees DeCebleesefn Fleeefohe mes
Ske met$e nw~ heeeled elegLe&mLeue ceW ceefle%eeve keer $e+efeeW mes meefnle cenecegefveeeW keer Jebovee kejves kes efueS Cecees
kees Fleeefo eej met$e nQ~ hegve: hebece mLeue ceW ceve:hee&e%eeve keer $e+ef mes meceefvJele cegefveeeW kes vecemkeej nsleg
Cecees GpegceoerCeb Fleeefo oes met$e nQ~ lelheeeled "s mLeue ceW egle%eeve$e+efmeefnle hetJe&Oej cegefveeeW keer Jebovee nsleg
Cecees ome Fleeefo oes met$e nQ~ leoveblej meeleJeW mLeue ceW efveefcee, efJeefeee Deeefo Deveske $e+ef meceefvJele
cenemeeOegDeeW kes eefle Yeefe eoefMe&le kejves nsleg Cecees Debie Fleeefo Dee" met$e nQ~ Deeies Dee"JeW mLeue ceW
Gelehe, oerhlelehe Deeefo lehees$e+ef meefnle cenemeeOegDeeW-cenef<e&eeW kees Deheveer lehe:Megef nsleg Jebovee kejves kes
efueS Cecees Giie Fleeefo heeBe met$e nQ~ lelheeeled veJeceW mLeue ceW Ieesj-hejeece Deeefo iegCe$e+ef meceefvJele
ceneleheefmJeeeW kees veevee ekeej kes Yee efveJeejCe nsleg Jebovee-Yeefe kejves nsleg Cecees Ieesj Fleeefo leerve met$e nQ~
Gmekes yeeo oMeJeW mLeue ceW Deew<eefOe $e+ef mecheVe cenef<e&eeW kees Deheves Gece Deejesie keer eeefhle nsleg Jebovee kejves

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 1

JesoveeKeC[ / 11

hejceejesieeeefhlensleJes JeboveeLe Cecees Deeceesmeefn- Fleeefo met$eheekeb~ leleewkeeoMecemLeues DeelceyeueJe=efkeejkeeveeb ef$eefJeOeyeueef&eehleceneleheefmJeveeb vecemkeejkejCeeLe Cecees ceCe-Fleeefovee met$e$eeb~ lelheeeod
eoMecemLeues jmeef&Oeejkecenecegveerveeb JeboveeLe Cecees Keerj Fleeefomet$eelegeb~ leoveblejb $eeesoMecemLeues
YeespeJemleg-DeeJeemee#eerCekejCemeceLe&-De#eerCeef&-meefnleeveeb meeOetveeb YekeleLe Cecees DekeKeerCe- Fleeefomet$eceskeb~
hegvee elego&MecemLeues efmeeelevemJeheke=ef$eceeke=ef$eceefpevecebefojefveJee&CeYetceeoerveeb vecevekejCeeLe Cecees
efmee- Fleeefomet$eceskeb~ lelheeeled hebeoMecemLeues Jele&ceevekeeues efpeveMeemevemJeeefceeerceodYeieJeodJeOe&ceeveveeceeefvleceleerLekejeCeceveeLe ke=le%elee%eehevensleese eerceodieewlecemJeeefceieCeOejosJesve vecemkeejemeeefvlecemet$es Cecees
JeceeCe Fleeefomet$eceskeefceefle heeoMemLeuew: eLececeneefOekeejs Feb mecegoeeheeleefvekee metefelee YeJeefle~
DeOegvee efpeveMeemevemeeefvleceleerLe&kejJeOe&ceevemevceefleJeerjeefleJeerjceneJeerjheeveecemeceefvJeleevlejbieevevleelegeyeefnjbiemeceJemejCeefJeYetefleefJeYetef<eleosJeeefOeosJeme eLeceefMe<e-FvYetefleveeceeLeceieCeOejosJesve eerceodieewleceYeejkesCe cenekece&eke=efleeeYe=lemeeoew ke=leeved ieCeOejJeueecev$eeved mebenerlegkeecesve eerceodYetleyeefuemetefjCee JeeefLe&keveeeefele-peveeveecevegeneLe
vecemkeejmet$eheeseb eLecees cev$eesJeleee&les-

Cecees efpeCeeCeb~~1~~
efmeeleefevleeceefCeerkee-efpevesYees vece: Slesve cev$esCe heeiegCeeb les<eeb mLeeheveeveeb e vecemkeej:

kes efueS Cecees Deeceesmeefn Fleeefo heeBe met$e nQ~ hegve: ieejnJeW mLeue ceW Deelceyeue keer Je=ef kejeves Jeeues leerve
ekeej keer yeue$e+ef kees eehle ceneleheefmJeeeW kees vecemkeej kejves nsleg Cecees ceCe Fleeefo leerve met$e nQ~
lelheeeled yeejnJeW mLeue ceW jme $e+ef Oeejke cenecegefveeeW keer Jebovee kejves nsleg Cecees Keerj Fleeefo eej met$e
nQ~ leoveblejb lesjnJeW mLeue ceW Yeespe Jemleg SJeb DeeJeeme kees De#eerCe kejves ceW meceLe& De#eerCe $e+ef meefnle
cenemeeOegDeeW keer Yeefe kejves kes efueS Cecees DekeKeerCe Fleeefo Ske met$e nw~ hegvee eewonJeW mLeue ceW
efmeeelevemJehe ke=ef$ece-Deke=ef$ece efpevecebefoj SJeb efveJee&CeYetefce Deeefo kees veceve kejves nsleg Cecees efmee
Fleeefo Ske met$e nw~ lelheeeled hevnJeW mLeue ceW Jele&ceevekeeue ceW efpeveMeemeve kes mJeeceer eerceeved YeieJeeved
JeOe&ceeve veece kes Debeflece leerLekej YeieJeeve ceneJeerj kees eCeceve kejves nsleg Deewj ke=le%elee %eeefhele kejves nsleg eer
ieewlece mJeeceer ieCeOejosJe kes eje vecemkeej efkees iees Debeflece met$e ceW Cecees JeceeCe Fleeefo Ske met$e nw~ Fme
ekeej hevn mLeueeW mes meefnle eLece ceneefOekeej ceW en eJeeefueme met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee metefele keer ieF& nw~
Deye efpeveMeemeve kes Debeflece leerLekej JeOe&ceeve-mevceefle-Jeerj-DeefleJeerj Deewj ceneJeerj Fve heeBe veeceeW
mes meceefvJele, Devlejbie ceW Devevleelege Deewj yeefnjbie meceJemejCe efJeYetefle mes efJeYetef <ele osJeeefOeosJe YeieJeeve
kes eLece efMe<e, FvYetefle veece kes eLece ieCeOejosJe eerceeved ieewlece mJeeceer Yeejke kes eje cenekece&
eke=efle eeYe=le keer Deeefo ceW jefele ieCeOejJeuee ceb$eeW kees meben kejves keer Fe mes eerceod Yetleyeueer Deeeee&
kes eje JeeefLe&ke vee kee Deeee uesves Jeeues ueesieeW hej Devegen kejves nsleg vecemkeej met$ehe en eLece
ceb$e DeJeleefjle efkeee pee jne nw met$eeLe&-

efpeveeW kees vecemkeej nes~~1~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeve kees vecemkeej nes Fme ceb$e kes eje hebe hejce iegDeeW kees SJeb Gvekeer

12 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ke=le:, meJex<eece$e mebYeJeeled~


keLeles e eerJeerjmesveeeeexCe-SosCe hebeiegCeb leJeCeeCeb e Ceceeskekeejes keoes, meJJesefmeceslLe
mebYeJeeoes~ leb pene-efpeCee ogefJene meeue-osmeefpeCeYesSCe~ KeefJeeIeeFkeccee meeueefpeCee~ kes les ? Dejnbleefmee~ DeJejs DeeFefje-GJepPeee-meent osmeefpeCee, efleJJekemeeFbefoe-ceesnefJepeeeoes~1
efkeceLe&efceob vecemkeejmet$ecegeles ?
cebieueeLe keLeles~
efkeb cebieueced ?
hetJe&meefelekece&Ceeb efJeveeMees cebieueced~
keefeled leke&Meerue: efMe<e: eeneesJeb leefn& efpeveJeeveefJeefveie&leeLee&led DeefJemebJeeosve kesJeue%eevemeceeveeled Je=<eYemesveeefoieCeOejosJewefJe&jefeleMeyojeveeheJemet$eeled lelhe"veceveveefeeeeeb Jeehe=leeveeb meJe&peerJeeveeb eeflemeceecemebKeeleiegCeesCeerhesCe
hetJe&meefelekece&efvepe&je YeJeleerefle efve<heueefceob met$eb~ DeLeJee meheueefceob, leefn& efve<heueb met$eeOeeveb, efkeb e
lemceeled meceglheeceevekece&#eemee$ewJeesheuecYees YeJesefoefle ?
Deme meceeOeeveme efekeer<e&eeeee&osJesve Geles-

mLeehevee kees vecemkeej efkeee ieee nw, keeeWefke eneB meYeer ceW Gme efpevelJe keer mebYeeJevee heeF& peeleer nw~
pewmeeefke eer Jeerjmesveeeee& ves kene nwFme met$e kes eje hebehejceiegDeeW Deewj Gvekeer mLeeheveeDeeW kees vecemkeej efkeee ieee nw, keeeWefke eneB meYeer
keer mebYeeJevee nw~ Jen Fme ekeej nw-mekeueefpeve Deewj osMeefpeve kes Yeso mes efpeve kes oes Yeso nQ, efpevneWves Ieeefleee
keceeX kee #ee kej efoee nw, Jes mekeueefpeve kenueeles nQ~
Jes keewve nQ ? Deefjnble Deewj efme~ Flej-Deve Deeeee&, GheeOeee Deewj meeOeg osMeefpeve nesles nQ, keeeWefke
GvneWves leere ke<eee, Fefve SJeb ceesn hej efJepee eehle kej efueee nw~
Mebkee-en vecemkeejmet$e efkemeefueS kene ieee nw ?
meceeOeeve-en vecemkeej met$e cebieue kes efueS kene ieee nw~
Mebkee-cebieue kee keee DeLe& nw ?
meceeOeeve-efpememes hetJe& mebefele keceeX kee efJeveeMe neslee nw, Jen cebieue kenueelee nw~
eneB keesF& leke&Meerue efMe<e eMve kejlee nweefo Ssmee nw lees efpevemet$eeW kee DeLe& efpevesv YeieJeeve kes cegKe mes efvekeuee ngDee DeLe& nw, pees efJemebJeeojefnle
nesves kes keejCe kesJeue%eeve kes meMe nw leLee Je=<eYemesve Deeefo ieCeOejosJeeW kes eje efpevekeer Meyojevee keer ieF& nw,
Ssmes meye met$eeW mes Gvekes he{ves Deewj ceveve kejves he efeee ceW eJe=e ngS meYeer peerJeeW kes eeflemecee DemebKeele
iegCeesCeerhe mes hetJe& mebefele keceeX keer efvepe&je nesleer nw, FmeefueS efpevevecemkeejelceke en met$e efve<heue eleerle
neslee nw~ DeLeJee eefo en met$e meheue nw, lees met$eeW kee DeOeeve kejkes JeLe& nes peeSiee, keeeWefke met$e kes
DeOeeve mes nesves Jeeuee kece&#ee kee DevleYee&Je Fme vecemkeejelceke met$e ceW ner nes peelee nw ?
Fmekee meceeOeeve kejves keer Fe mes Deeeee&osJe kenles nQ1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele hegmleke 9, he=. 10~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 1

JesoveeKeC[ / 13

vew<e oes<e:, met$eeOeevesve meeceevekece&efvepe&je efeeles, Slesve cev$esCe hegve: met$eeOeeveme efJeIveheuekeejkece&efJeveeMe: efeele Fefle efYeVeefJe<eelJeeled vewlevcebieuemet$eb efve<heueced~
hegve: efMe<e DeeMebkelesmet$eeOeeves efJeIveheuekeeefjkece&efJeveeMe: meeceevekece&efJejeseOf emet$eeYeemeeewJe YeJeleerefle cebieuemet$eejbYeesveLe&ke: efkeb ve peeeles ?
Deeeee&osJe: meceeOeesve peeeles, met$eeLee&JeieceeYeemeeesefJe&Iveeslheeokekecee&efCe eeJeVe efJeveMeefvle leeJeeoJeieceeYeemeew ve
mebYeJele:~ ve e keejCehetJe&keeueYeeefJe keee&ceefmle, DevegheuebYeeled~
hegvejefhe keefeoeMebkeleseefo efpevesvvecemkeej: met$eeOeeveefJeIveheuekece&cee$eefJeveeMekemleefn& veemeew peerefJeleeJemeeves kele&Jemleme
le$e heueeYeeJeeled ?
metefjJee&: meceeOeesvew<e oes<e:, SleeJevcee$ecesJe met$eeOeeveefJeIvekeeefjkecee&efCe efJeveeMeeleerefle efveeceeYeeJeeled~
hegvejheen-S<e efpevesvvecemkeej: hegve: SkeewJe meved keLeb Deveskekeee&keejke: ?
Deeeee&: eenvewleodJeeJeb, DeveskeefJeOe%eeveeeefj$emeneeleeegemeeveskekeeeexlheeoves efJejesOeeYeeJeeled~
Geb e-

en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke met$e kes DeOeeve mes lees meeceeve mes keceeX keer efvepe&je keer peeleer nw, efkevleg
Fme ceb$e mes met$eeOeeve ceW efJeIve kejves Jeeues keceeX kee efJeveeMe efkeee peelee nw, Fme ekeej oesveeW kee efJe<ee efYeVe
nesves mes en cebieuemet$e efve<heue veneR nw~
eneB efMe<e hegve: Mebkee kejlee nw efke-etBefke met$eeOeeve ceW efJeIve GlheVe kejves Jeeues keceeX kee efJeveeMe
meeceeve keceeX kes efJejesOeer met$eeYeeme mes ner nes peelee nw, DeleSJe cebieuemet$e kee DeejbYe kejvee JeLe& keeeW veneR nesiee ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR nw, keeeWefke met$eeLe& kes %eeve Deewj DeYeeme ceW efJeIve
GlheVe kejves Jeeues keceeX kee peye leke efJeveeMe veneR nesiee, leye leke Gmekee %eeve Deewj DeYeeme oesveeW mebYeJe veneR
nw Deewj keejCe mes hetJe& keeue ceW keee& neslee veneR nw, keeeWefke Jewmee veneR heeee peelee nw~
hegve: keesF& DeeMebkee kejlee nw efke-eefo efpevesv vecemkeej kesJeue met$eeOeeve ceW efJeIve kejves Jeeues keceeX
kee cee$e efJeveeMeke nw, lees Gmes peerJeve kes Devle mecee ceW veneR kejvee eeefnS, keeeWefke Gme mecee ceW keesF& heue
veneR eehle neslee nw ?
leye Deeeee&osJe meceeOeeve osles nQ efke-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Jen kesJeue met$eeOeeve ceW efJeIve
kejves Jeeues keceeX kee ner efJeveeMe kejlee nw, Ssmee keesF& efveece veneR nw~
hegve: Mebkee nesleer nw efke-lees efhej en efpevesv vecemkeej Ske ner neskej Deveske keeeeX kee kejves Jeeuee
kewmes neslee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Deveske ekeej kes %eeve Je eeefj$e
keer meneeleeege nesles ngS Gmekes Deveske keeeeX kes Glheeove ceW keesF& efJejesOe veneR nw~ kene Yeer nw-

14 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Smees hebe Ceceeskekeejes, meJJeheeJehheCeemeDees~


cebieuesmeg De meJJesmeg, he{ceb nesefo cebieueb~~1
ve ew<e Skeekeer SJe meJe&kece&#eekeejCemeceLeex, %eeveeeefj$eeYeemeeesefJe&heuelJeemebieeled~ lele: meJe&keeee&jbYes<eg
efpevesvvecemkeej: kele&Je:, DeveLee eejyOekeee&efve<heesjveghehees:~
Geb e-

Deeoer cebieuekejCeb, efmemmee ueng heejee nJebleg efe~


cepPes DeJJeesefeer, efJeppee efJeppeeheueb eefjces~~2
cebieueb ke=lJee eejyOekeeee&Ceeb keg$eefeoefhe efJeIveesheuebYeeled leceke=lJee eejyOekeeee&Ceeceefhe keJeeefhe
efJeIveeYeeJeoMe&veeod efpevesvvecemkeejes ve efJeIveefJeveeMeke Fefle ?
vew<e oes<e:, ke=leew<eOeerveeb JeeOeerveeceefJeveeMeoMe&vesveeke=leew<eOeerveeb JeeOeerveeb efJeveeMeoMe&vesve efJe%eeleJeefYeeejmeeefhe ceejereeefoieCeme Yew<epelJeesheuebYeeled~
Deew<eOeerveeceew<eefOelJeb ve efJeveMeefle, DemeeOeJeeefOeJeefleefjemeeOeJeeefOeefJe<ees ewJe les<eeb Yew<epeeveeb
JeeheejeYegheieceeled Fefle esled ?
eesJeb leefn& efpevesvvecemkeejesefhe efJeIveefJeveeMeke:, DemeeOeefJeIveheuekecee&CegefpPelJee meeOeefJeIveheuekece&efJeveeMes JeeheejoMe&veeled~ Devee-ve e Yew<epesve meceevees efpevesvvecemkeejes, %eeveOeevemeneeme melees

ieeLeeLe&-en hebevecemkeej ceb$e meJe& heeheeW kee veeMe kejves Jeeuee Deewj meye cebieueeW ceW eLece cebieue nw~~
en Dekesuee ner meye keceeX kee #ee kejves ceW meceLe& veneR nw, keeeWefke Ssmee nesves hej %eeve Deewj eeefj$e kes
DeYeeme keer efJeheuelee kee emebie Deelee nw~ Fme keejCe meye keeeeX kes DeejbYe ceW efpevesv vecemkeej kejvee eeefnS,
keeeWefke Ssmee efkees efyevee eejbYe efkees ngS keee& keer efmeef Ieefle venber nesleer nw~ kene Yeer nwieeLeeLe&-Meee keer Deeefo ceW cebieue FmeefueS efkeee peelee nw efke efMe<e MeerIe ner Meee kes heejieeceer neW~
ceOe ceW cebieue kejves mes Meee kes mJeeOeee Deeefo keer Jegefefe veneR nesleer nw Deewj Devle ceW Gmekes kejves mes
efJeee Je efJeee kes heue keer eeefhle nesleer nw~~
Mebkee-cebieue kejkes eejbYe efkees iees keeeeX kes keneR hej efJeIve heees peeves mes Deewj Gmes ve kejkes eejbYe
efkees iees keeeeX kes Yeer keneR hej Yeer efJeIveeW kee DeYeeJe osKes peeves mes efpevesv vecemkeej efJeIveefJeveeMeke veneR nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke efpeve JeeefOeeeW keer Deew<eOe keer ieF& nw Gmekee DeefJeveeMe Deewj
efpevekeer Deew<eOe veneR keer ieF& nw Gvekee efJeveeMe osKes peeves mes efpemeves JeefYeeej peeve efueee nw, Ssmes peerJe kes Yeer
ceeefje (keeueer efceje) Deeefo Deew<eefOe JeeW ceW Deew<eefOelJe iegCe heeee peelee nw~
Mebkee-Deew<eefOeeeW kee Deew<eefOelJe (Gvekes meJe&$e Deetke ve nesves hej Yeer) Fme keejCe ve veneR neslee, keeeWefke
DemeeOe JeeefOeeeW kees es[ kejkes kesJeue meeOe JeeefOeeeW kes efJe<ee ceW ner Gvekee Jeeheej ceevee peelee nw ?
meceeOeeve-eefo Ssmee ceevee peees, lees efpevesvvecemkeej Yeer Gmeer ekeej efJeIveefJeveeMeke ceevee pee mekelee
nw, keeeWefke Gmekee Yeer Jeeheej DemeeOe efJeIveeW kes keejCeYetle keceeW kees es[kej meeOe efJeIveeW mes GlheVe keceeX kes
efJeveeMe ceW osKee peelee nw~
otmejer yeele en nw efke Deew<eefOe kes meceeve efpevesv vecemkeej veneR nw, keeeWefke efveefJe&Ive Deefive kes nesles ngS ve
1-2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meefnle heg. 9, he=. 4~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 1

JesoveeKeC[ / 15

efveefJe&IveeivesjoesvOeveeveeefceJeemeeOeefJeIveheuekece&CeeceYeeJeeled~ Delees %eeveOeeveelcekees vecemkeej: mebhetCe&:Glke=es, cevoeevegefJees peIevee yeesOeJe:, Mes<eemebKeeleueeskeeceeCeYesoefYeVee ceOecee:~ ve e les meJex
meceeveheuee:, Deefleemebieeled~ lemceeod ve hetJeexeoes<eeCeece$e mebYeJe Fefle efmeced~
DeLeJee cees#eeLe met$eeYeeme: efeeles~ cees#eesefhe kece&efvepe&jele:, meeefhe %eeveeefJeveeYeeefJeOeeveefebleeYe:,
lee Deefhe mecekelJeeled~ ve e mecekelJesve efJejefnleees%ee&veOeeveeesjmebKeeleiegCeesCeerkece&efvepe& jeee
Deef veefceeees%ee&veOeeve-JeheosMe: heejceeefLe&keesefmle, efkebe-DeLe&eevejefnle%eeves cees#eeLeexeces e
leodJeheosMeeYegheieces meefle Deefleemebieeled~ lemceeled meceiefceneheg<esCe meceierveecesJe met$eb JeeKeeleJeefceefle
%eeheveeLe efpevevecemkeej: ke=le:~
DeOegvee Deeke=leefveJeejCecegKesve eke=leeLe&eheCeeLe efve#eshe: efeeles~ leeLee-veecemLeeheveeJeYeeJeYesosve
elegefJe&Oee efpevee:~ efpeveMeyoes veeceefpeve:~ mLeeheveeefpeve: meodYeeJeemeodYeeJemLeeheveeYeso sve efefJeOe:~
efpeveYeieJeoekeejmebefmLeleb Jeb meodYeeJemLeeheveeefpeve:~ efpeveekeejefJejefnleceefhe efpevehesCe keefuheleb Jeb
DemeodYeeJemLeeheveeefpeve:~ Jeefpeve: DeeieceveesDeeieceYesosve efefJeOe:~
efpeveeeYe=le%eeekeesvegheegeesefJevemebmkeej DeeieceJeefpeve:~ veesDeeieceJeefpevees %eeekeMejerj-YeeefJeleodJeefleefjeYesosve ef$eefJeOe:~ le$e %eeekeMejerjveesDeeieceJeefpevees YeJe-Jele&ceeve-mecegefpPeleYesosve ef$eefJeOe:~

peue mekeves eesie FOeveeW kes meceeve %eeve Je Oeeve keer meneeleeege Ge vecemkeej kes nesves hej DemeeOe
efJeIveeslheeoke keceeX kee Yeer DeYeeJe neslee nw~ Dele: %eeve-Oeeveelceke vecemkeej kees mechetCe& DeLee&led Glke= SJeb
cebo eeege vecemkeej kees peIeve ceevevee eeefnS~ Mes<e DemebKeele ueeskeeceeCe YesoeW mes efYeVe vecemkeej ceOece
nw Deewj Jes meye meceeve heue Jeeues veneR nesles, keeeWefke Ssmee ceeveves hej Deefle emebie oes<e Deelee nw~ Fme keejCe eneB
hetJeexe oes<eeW keer mebYeeJevee veneR nw, en efme ngDee~
DeLeJee cees#e kes efveefcee met$eeW kee DeYeeme efkeee peelee nw~ cees#e Yeer keceeX keer efvepe&je mes neslee nw~ Jen
kece&efvepe&je Yeer %eeve kes DeefJeveeYeeJeer Oeeve Deewj efevleve mes nesleer nw~ %eeve kes DeefJeveeYeeJeer Oeeve Deewj
efevleve Yeer mecekelJe mes nesles nQ~ mecekelJe mes jefnle %eeve-Oeeve kes DemebKeele iegCeesCeerhe kece&efvepe&je
kes keejCe ve nesves mes %eeve-Oeeve en meb%ee JeemleefJeke veneR nw, keeeWefke DeLe& eeve mes jefnle %eeve Deewj
cees#eeLe& ve efkees peeves Jeeues Gece ceW Jen meb%ee mJeerkeej kejves hej Deefleemebie oes<e eehle neslee nw~ FmeerefueS
meceief ceneheg<eeW kees meceiefeeW kes efueS ner met$e kee JeeKeeve kejvee eeefnS, Fme yeele kes yeleueeves
nsleg efpevevecemkeej efkeee ieee nw~
Deye Deeke=le kee efveJeejCe kejles ngS eke=le DeLe& kes eheCe kejves nsleg efve#eshe kene peelee nw~ Jen Fme
ekeej nw-veece, mLeehevee, Je Deewj YeeJe kes Yeso mes efpeve eej ekeej kes nesles nQ~ efpeve Meyo veeceefpeve nw~
mLeeheveeefpeve meodYeeJemLeehevee Deewj DemeodYeeJemLeehevee kes Yeso mes oes ekeej kes nQ~ efpeve YeieJeeve kes Deekeej he
mes efmLele Je meodYeeJemLeeheveeefpeve nQ~ efpeveekeej mes jefnle Yeer efpevehe mes keefuhele Je DemeodYeeJemLeeheveeefpeve
nQ~ Jeefpeve Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej kes nQ~
efpeveeeYe=le kee peevekeej, Devegheege Deewj mebmkeej kes efJeveeMe mes jefnle peerJe DeeieceJeefpeve nQ~
veesDeeieceJeefpeve %eeekeMejerj, YeJe Deewj leodJeefleefje kes Yeso mes leerve ekeej kes nQ~ GveceW %eeekeMejerj

16 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Sles<eeb $eeeCeeb MejerjeCeeb efveesleveeveeb keLeb efpeveJeheosMe: ?


vewleodJeeJeb, Oeveg:meneejheee&esCeeleerleeveeieleJele&ceeveceveg<eeCeeb Oeveg:JeheosMe FJe efpeveekeejheee&esCeeleerleeveeieleJele&ceeveMejerjeCeeb JeefpevelJeb eefle efJejesOeeYeeJeeled~ YeefJe<elkeeues efpeveheee&esCe heefjCeceved
YeJeJeefpeve:~ leodJeefleefjeJeefpeve:meefeeeefeeleogYeeYesosve ef$eefJeOe:~ kejYenenefmleveeb efJepesleej:
meefeeJeefpevee:, efnjCemegJeCe&ceefCecegeeoerveeb pesleejesefeeJeefpevee:, memegJeCe&keveeoerveeb pesleej:
meefeeemeefeeJeefpevee:~
DeeieceveesDeeieceYesosve efefJeOees YeeJeefpeve:~ efpeveeeYe=le%eeeke Gheege DeeieceYeeJeefpeve:~ veesDeeieceYeeJeefpeve:-GheegemlelheefjCeleesefle efefJeOe:~ efpevemJeheheefjsefo%eeveheefjCele GheegeYeeJeefpeve:~
efpeveheee&eheefjCelemlelheefjCeleYeeJeefpeve:~
Sles<eg efpeves<eg S<e vecemkeej: keme ke=le: ?
lelheefjCeleYeeJeefpeveme mLeeheveeefpeveme e~
Devevle%eeve-oMe&ve-Jeere&-efJejefle-#eeefekemecekelJeeefoiegCeheefjCeleefpeveme vecemkeejb keleg&cegefele SJe,
le$eosJelJeesheuebYeeled~ efkevleg efpeveiegCeefJejefnleeee Deesleveeee: mLeeheveeee vecemkeejes ve egpeles, le$e
efJeIveheuekece&efJeveeMeveMeesjYeeJeeefoefle ?
le$esob leeJeoghemebnej: efeelesve leeJeod efpeve: mJekeJeboveeeeb heefjCeleeveeb ewJe peerJeeveeb heeheme eCeeMekees, JeerlejeielJemeeYeeJeemebieeled~

veesDeeieceJeefpeve YeeefJe, Jele&ceeve Deewj mecegefpPele kes Yeso mes leerve ekeej kes nQ~
Mebkee-Fve Deesleve leerveeW MejerjeW kes efpeve meb%ee kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke efpeme ekeej Oeveg<emeneejhe heee&e mes Deleerle, Deveeiele
Deewj Jele&ceeve ceveg<eeW keer Oeveg<e meb%ee nesleer nw, Gmeer ekeej efpeve kes Deekeejhe heee&e mes Deleerle,
Deveeiele Deewj Jele&ceeve MejerjeW kes Je efpevelJe kes eefle efJejesOe kee DeYeeJe heeee peelee nw~ YeefJe<eled keeue ceW
efpeve heee&ehe mes heefjCeceve kejves Jeeuee YeeefJeJeefpeve nQ~ leodJeefleefjeJeefpeve meefee, Deefee Deewj
leogYee kes Yeso mes leerve ekeej kes nesles nQ~ TB, Iees[e Deewj neefLeeeW kes efJepeslee meefeeJeefpeve nQ~ efnjCe,
megJeCe&, ceefCe Deewj ceesleer DeeefokeeW kes efJepeslee DeefeeJeefpeve nQ~ megJeCe&meefnle keveeefokeeW kes efJepeslee
meefeeeefeeJeefpeve nQ~
Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes YeeJeefpeve oes ekeej kes nQ-efpeveeeYe=le kes peevekeej Deewj Gmeer ceW Gheege
peerJe DeeieceYeeJe efpeve nQ~ veesDeeieceYeeJe efpeve Gheege Deewj lelheefjCele kes Yeso mes oes ekeej kes nQ~ efpevemJehe kees
enCe kejves Jeeues %eeve mes heefjCele peerJe Gheege YeeJeefpeve nQ~ efpeveheee&e mes heefjCele peerJe lelheefjCele YeeJeefpeve nQ~
Mebkee-Fve efpeveeW ceW efkeme efpeve kees en vecemkeej efkeee ieee nw ?
meceeOeeve-lelheefjCeleYeeJeefpeve Deewj mLeeheveeefpeve kees en vecemkeej efkeee ieee nw~
Mebkee-Devevle %eeve, oMe&ve, Jeere&, efJejefle Deewj #eeefeke mecekelJeeefo iegCeeW mes heefjCele efp eve kees
vecemkeej kejvee Gefele ner nw, keeeWefke GveceW osJelJe heeee peelee nw~ efkevleg efpeveiegCe mes jefnle Deeslevehe
mLeehevee kees vecemkeej kejvee "erke veneR nw, keeeWefke GveceW efJeIveeslheeoke keceeX kes efJeveeMe kejves keer Meefe kee
DeYeeJe heeee peelee nw~
meceeOeeve-Ge Mebkee nesves hej eneB Ghemebnej kejles nQ-efpeveosJe Deheveer Jebovee ceW heefjCele peerJeeW kes

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 1

JesoveeKeC[ / 17

ve meJex<eeb heehecehenjefle, efpevevecemkeejme efJeheuelJeemebieeled~ heeefjMes<eveeesve efpeveheefjCeleYeeJees efpeveiegCeheefjCeecee


heeheeCeeMeke Flesef<eleJe:, DeveLee kece&#eeeveghehees:~ meesefhe efpeveiegCeheefjCeeceYeeJees efpevesveefoJeeOeejesefheleevevle%eeve-oMe&ve-Jeere&-efJejefle-mecekelJeeefoiegCeeee DeOeenejyeuesvewJe efpevesve men SkelJecegheieleeee:
mLeeheveeee Deefhe meceglheeles Fefle efpevesvvecemkeej FJe efpevemLeeheveevecemkeejesefhe heeheeCeeMeke Fefle mJeerkele&JecesJe
efJeMes<eeYeeJeeled~ DemeeeceLe&:-Devevle%eeveeefoiegCeheefjCeleeveeb mee#eelkesJeefueYeieJeleeb efpeveeveeb efpeveeefleceeveeb
ee$e vecemkeejes efJeefnle:~
keefeoeMebkeles-veeceefpeve-Jeefpeve-veesDeeieceesheegeYeeJeefpeveeveeb vecemkeej: efkeVe efeeles ?
Deeeee&: meceeoOeeefle-ve efeeles, efkeb e les<eeb efpevelJe-efpevemLeeheveelJeeYeeJeeled~
kegle Sleled ?
ve leeJeod efpevelJeb, Devevle%eeveeefoefpeveefveyebOeveiegCeefJejefnleeveeb efpevelJeefJejesOeeled~ ve les<eeb mLeeheveeYeeJeesefhe
le$e efpevelJeejesheeYeeJeeled~ eefo Jee les<eeceOeejeshe: mJeerefeeles leefn& ve les veeceeoees efpevee:, mLeeheveeeeb
les<eecevleYee&Jeeled~ ve eesYeeJeefpe&les<eg vecemkeej: heeheeCeeMekeesefleemebieeled~1
eesJeb leefn& ef$ekeeueefJeMesef<elecegefveMejerj-efpeveMejerj-Tpe&eble-ebheeheeJeeveiejeefovecemkeejes efve<heuees YeJeefle ?

ner heehe kes efJeveeMeke veneR nw, keeeWefke Ssmee nesves hej GveceW Jeerlejeielee kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw~ Jes meye
peerJeeW kes heeheeW kees ve kejles nQ Ssmee Yeer veneR nw, keeeWefke Ssmee nesves hej efpevevecemkeej keer efJeheuelee kee emebie
Deelee nw~ leye heefjMes<e he mes efpeveheefjCele YeeJe Deewj efpeveiegCeheefjCeece kees heehe kee efJeveeMeke mJeerkeej kejvee
eeefnS, DeveLee keceeX kee #ee Ieefle veneR nesiee~ Jen Yeer efpeveiegCeheefjCeceve YeeJe efpevesv kes meceeve Devevle
oMe&ve, %eeve, Jeere&, efJejefle Deewj mecekelJeeefo iegCeeW kes DeOeenej kes yeue mes ner efpeve kes meeLe Skelee kees eehle
ngF& mLeehevee mes Yeer GlheVe neslee nw~ Fmeer keejCe efpevesv vecemkeej kes meceeve efpeme cete|le ceW efpeve keer mLeehevee keer
ieF& nw, Gme mLeeheveehe efpeve kee vecemkeej Yeer heehe kee efJeveeMeke nw, Ssmee mJeerkeej kejvee ner eeefnS, keeeWefke
oesveeW ceW keesF& efJeMes<elee veneR nw~ Fmekee DeLe& en nw efke-Devevle%eeveeefo iegCe mes heefjCele mee#eeled kesJeueerYeieJevleeW
kees SJeb efpeveeefleceeDeeW kees eneB vecemkeej efkeee ieee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-veeceefpeve, Jeefpeve Deewj veesDeeiece Gheege YeeJeefpeve kees vecemkeej keeeW
veneR efkeee ieee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-veneR efkeee nw, keeeWefke GveceW efpevelJe Deewj efpevemLeeheveeheves kee DeYeeJe nw~
Mebkee-Ssmee keeeW nQ ?
meceeOeeve-keeeWefke Gve leerveeW efpeveeW ceW efpevelJe lees yevelee ner veneR nw, keeeWefke Devevle%eeveeefo ege efpeve
kes keejCeYetle iegCeeW mes jefnle Gvekes efpevelJe kee efJejesOe nw~ mLeeheveehevee Yeer Gvekes veneR nw, keeeWefke GveceW efpevelJe
kes iegCeeW keer mLeehevee kee DeYeeJe nw Deewj eefo mLeehevee nw lees Jes veeceeefoke efpeve veneR nes mekeles nQ, keeeWefke Gvekee
mLeehevee ceW DevleYee&Je neslee nw Deewj efpevelJe Je efpevemLeehevee mes jefnle Deve efpeveeW ceW efkeee ieee vecemkeej
heeheeCeeMeke veneR nes mekelee, keeeWefke Ssmee ceeveves ceW Deefleemebie oes<e Deelee nw~
Mebkee-eefo Ssmee nw lees leerve keeueeW mes efJeMesef<ele cegefve kee Mejerj, efpeve kee Mejerj SJeb Gpe&evle, echeehegj
Deewj heeJeehegjer Deeefo kees efkeee peeves Jeeuee vecemkeej efve<heue nes peelee nw ?
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meefnle heg. 9, he=. 8-9~

18 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fleefhe veeMebkeveereb, les<eeb meodYeeJeemeodYeeJemLeeheveevleYet&leeveeb vecemkeejme efve<heuelJeefJejesOeeled~


SJeb meodYeeJemLeeheveemeodYeeJemLeeheveevecemkeejs heueJeefle meefle meJex<eeb efpevemLeeheveelJeceeheVeeveeb vecemkeej:
heueJeeved peeeles~
Geb e-

DeeuebyeCesefn YeefjDees ueesiees, PeeFogceCemme KeJeemme~


peb peb ceCemee hemmeF, leb leb DeeuebyeCeb nesF&~~ 1
yegee peues mLeues DeekeeMes Jee mebkeefuhelees efpeveelegefJe&Oes<eg efve#eshes<eg keg$e efveheleles ?
veesDeeieceYeeJeefve#eshesvleYe&Jeefle GheeesiemJeheeled~ ve ew<ee mLeehevee YeJeefle, Deveefmceved Jes
efpeveiegCeejesheeYeeJeeled~ lemceeoslemeeefhe vecemkeej: heueJeeved YeJeleerefle efmeced~
Slesveesheeg&ekeLevesve heehejcesefveeb les<eeb eefleceeveeb e vecemkeej: ke=lees YeJeefle, mekeueefpeveosMeefpeveYesosvesefle~
De$e keefeoeMelesYeJeleg veece mekeueefpevevecemkeej: heeheeCeeMekemle$e meJe&iegCeeveecegheuebYeeled ve osMeefpeveeveecesles<eg
DeeeeeexheeOeeemeeOeg<eg leovegheuebYeeled Fefle ?
Deeeee&: meceeOeesvewleod JeeJeb, mekeueefpevesef<JeJe osMeefpeves<eg $eeeCeeb jlveeveecegheuebYeeled~ ve e ef$ejlveJeefleefjee

meceeOeeve-Ssmeer DeeMebkee Yeer veneR kejveer eeefnS, keeeWefke Jes Gvekeer meodYeeJemLeehevee ee DemeodYeeJemLeehevee
ceW DevleYet&le nQ, FmeefueS GvnW efkeee ieee vecemkeej efve<heue ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~ meodYeeJemLeeheveevecemkeej
Deewj DemeodYeeJemLeehevee vecemkeej kes heueJeeved nesves hej efpevemLeeheveeheves kees eehle meYeer kees efkeee ieee
vecemkeej heueJeeved neslee nw~ kene Yeer nwieeLeeLe&-Oeeve ceW ceve ueieeves Jeeues #eheke kes efueS en ueeske Oeeve kes DeeuecyeveeW mes heefjhetCe& nw~ Oeeve ceW Oeelee
pees-pees ceve mes osKelee nw DeLee&led efpeme-efpeme Jemleg kee ceve mes efJeeej kejlee nw, Jen-Jen Deeuecyeve nes peelee nw~~
Mebkee-yegef mes peue ceW, mLeue ceW DeLeJee DeekeeMe ceW mebkeefuhele efpeve eej ekeej kes efve#esheeW ceW mes
efkemeceW DevleYet&le nQ ?
meceeOeeve-veesDeeieceYeeJeefve#eshe ceW, keeeWefke Jen GheeesiemJehe nQ~ en veesDeeiece YeeJeefve#eshe mLeehevee
veneR nw, keeeWefke Deve Je ceW efpeve-efpevesv kes iegCeeW kes Deejeshe kee DeYeeJe nw~ Fme keejCe Fvekees DeLee&led
mebkeefuhele efpeve kees Yeer efkeee ieee vecemkeej meheue nw, en efme ngDee~
Fme Gheeg&e met$e kes keLeve mes hebehejcesefeeW kees SJeb Gvekeer eefleceeDeeW kees vecemkeej efkeee ieee nw,
keeeWefke GveceW mekeueefpeve Deewj osMeefpeve oesveeW Yeso Dee peeles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-mekeueefpeve kees efkeee ieee vecemkeej Yeues ner heehe kee veeMe kejves Jeeuee
nesJes, keeeWefke GveceW meYeer iegCe heees peeles nQ, efkevleg osMeefpeve DeLee&led Deeeee&-GheeOeee Deewj meeOegDeeW ceW lees es
meYeer iegCe heees veneR peeles nQ, lees Gvekees efkeee ieee vecemkeej heehe efJeveeMeke kewmes nes mekelee nw ?
leye Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve kejles nQ efkeSsmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke mekeueefpeveeW kes meceeve ner osMeefpeveeW ceW Yeer leerveeW jlveeW keer GheueyOelee
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meefnle heg. 9, he=. 11~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 1

JesoveeKeC[ / 19

osJelJeefveyebOevee: mekeueefpeves<eg kesefeod iegCee: meefvle, DevegheuebYeeled~ lele: mekeueefpevevecemkeej FJe osMeefpevevecemkeejesefhe mekeuekece&#eekeejke Fefle Je:~
hegvejheeMebkelesmekeueemekeueefpeveefmLeleef$ejlveeveeb ve meceevelJeb mebhetCee&mebhetCee&veeb meceevelJeefJejesOeeled~ efkebe mebhetCe&ef$ejlvekeee&cemebhetCe&ef$ejlveeefve ve kegJe&vleerefle esled ?
Deeeee&osJe: heefjnjeflevewleled, %eeveoMe&veeeefj$eeCeeceglheVeb meceevelJeb le$eeefhe mebYeJeeled~ leLee e, Demeceeveeveeb keee&cemeceevecesJesefle
efveecees veeefmle, mebhetCee&efivevee efeeceeCeoenkeee&me leoJeeJeshegheuebYeeled, DeLeJeece=leIeMelesve efeeceeCeefveefJe&<eerkejCeeefokeee&meece=leme eguegkeshegheuebYeeled~ DeJeueeskeveeree Fcee: hebkelee: eerJeerjmesveeeee&meCe e DemeceeCeeCeb keppeb DemeceeCecesJe efe efCeecees DeeflLe, mebhegCCeefiieCee keerjceeCeoenkeppemme leoJeeJes
efJe GJeuebYeeoes, DeefceeIe[meSCe keerjceeCeefCeefJJemeerkejCeeefokeppemme Deefceemme eguegJes efJe GJeuebYeeoes Jee1~
DeleSJe ef$ejlveeveeb osMeefpeveefmLeleeveeb mekeueefpeveefmLelesYees ve Yeso:, yeeeevlejbieeMes<eeLe&eefleyelJesve
meceevelJecegheueYeles~ ve eeefJeYee&JeeveeefJeYee&Jeke=lees efJeMes<emles<eeb mJehesCe meceevelJeefJeveeMeke:, DeeefJeYet&lemete&ceC[uemeeveeefJeYet&lemete&ceC[me mete&ceC[uelJesve meceevelJeesheuebYeeled~

nesleer nw Deewj leerve jlveeW kes efmeJeee osJelJe kes keejCeYetle Deve keesF& Yeer iegCe mekeue efpeveeW ceW veneR heees peeles,
keeeWefke Deve iegCeeW keer GveceW GheueefyOe veneR nesleer nw~ FmeefueS mekeueefpeveeW kes vecemkeej kejves kes meceeve
osMeefpeveeW kees vecemkeej kejvee Yeer meye keceeX kee #eekeejke nw, Ssmee peevevee eeefnS~
hegve: keesF& Mebkee kejlee nw efke-mekeueefpeveeW Deewj osMeefpeveeW ceW efmLele leerve jlveeW kes meceevelee veneR nes
mekeleer nw, keeeWefke mechetCe& Deewj DemechetCe& keer meceevelee kee efJejesOe nw~ mechetCe& jlve$ee kee keee& DemechetCe&
jlve$ee veneR kejles nQ ?
Deeeee&osJe Fmekee heefjnej kejles nQ efke-Ssmee veneR nw, keeeWefke %eeve, oMe&ve Deewj eeefj$e kes mebyebOe ceW
GlheVe ngF& meceevelee GveceW Yeer heeF& peeleer nw Deewj DemeceeveeW kee keee& Demeceeve ner nes, Ssmee efveece veneR nw keeeWefke
mechetCe& Deefive kes eje efkeee peeves Jeeuee oenkeee& Gmekes DeJeeJe ceW Yeer heeee peelee nw, DeLeJee Dece=le kes mewke[eW
Ie[eW mes efkeee peeves Jeeuee efveefJe&<eerkejCeeefo keee& eguuetYej Dece=le ceW Yeer heeee peelee nw~
eer Jeerjmesveeeee& keer es hebefeeeB JeemleJe ceW osKeves eesie nQDemeceeveeW kee keee& Demeceeve ner nesJes, Ssmee keesF& efveece veneR osKee peelee nw, keeeWefke pees peueeves kee
oenkehe keee& mechetCe& Deefive ceW neslee nw, Jen Gmekes DeJeeJehe DebMeelceke Deefive ceW Yeer oenkehevee heeee
peelee nw leLee Dece=le kes mewke[eW Ie[eW kes eje pees efkemeer kee efJe<e efveefJe&<ehe efkeee peelee nw, Jen efveefJe&<e kejves
kee keee& eguuetYej-Lees[s mes Dece=le ceW Yeer osKee peelee nw~
DeleSJe osMeefpeveeW ceW efmLele leerveeW jlveeW kee mekeueefpeveeW ceW efmLele leerveeW jlveeW mes Yeso veneR nw, keeeWefke yeee
Deewj DeeYevlej meYeer heoeLeeX mes mebyebOe nesves keer Dehes#ee GveceW meceevelee heeF& peeleer nw~ Deewj DeeefJeYee&Je Je
DeveeefJeYee&Je mes efkeee ieee Yeso mJehe mes Gvekeer meceevelee kee efJeveeMeke veneR nw, keeeWefke DeeefJeYet&le
mete&ceC[ue Deewj DeveeefJeYet&le mete&ceCGue kes mete& ceC[ueheves keer Dehes#ee meceevelee heeF& peeleer nw~
1. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele hegmleke 9, he=. 11~

20 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Deve$e eefleeceCeevLe$eeer<eg efpeveMeyome JeglheefeefJe&OeerelesDeveskeYeJeienveefJe<eceJemeveeeheCensletved kecee&jeleereevleerefle efpevee: meekeuesve Ieeeflekece&#eeeleehlekesJeue%eeveeefoelegee Den&vle:~ les<eeb vecees vecemkeejesmleg~ veveg vece:Meyoeesies vece: mJemleerleeefovee elegLeea
eehveesefle, leoegeb eeke=les elegLee& efJeOeeveemebYeJeeled~ Dele: mebyebOecee$eefJeJe#eeeeb <edesJe YeJeefle~1
eerhetpeheeomJeeefceveehegeceeree&heLeMegefYeeew-

efpeleceon<e&s<ee, efpeleceesnhejer<ene efpeleke<eeee:~


efpelepevcecejCejesiee, efpeleceelmeee& peevleg efpevee:~~2
leelhee&cesleled-eeefhe efpeveMeyosve meeceevesve Den&vlees YeieJevle: kesJeefueve: ie=evles leLeeefhe OeJeueeerkeeeeb
eerJeerjmesveeeeexCe heehejcesefvemles<eeb eefleceee ie=nerlee:~ jlve$eemeceefvJeleeveeceeeeeexheeOeeemeeOetveeb e
osJelJeb keLeefelJee les<eeb hetpelJecegodIeesef<eleb, Sles<eeb eefleceeveeb eeefhe mLeeheveeefve#eshesCe ceb$emeeOeejesheCesve
efpeveYeieJeleeefceJe Jebeb Keeefheleb~ SJeb meodYeeJeemeodYeeJemLeeheveevleie&leleerLe&kejeefoefveJee&CeYetefcekewueeMeefieefjebheehegj-heeJeehegjespe&eble-meccesoefieee&efo-#es$eeCeeceefhe hetpelJeb keefLeleb~ DeleSJeeeb Cecees efpeCeeCeb ceb$e: meJex<eeb
vecemkeejeesieeveeb mebeenkees Jele&les mebenveeehes#eee JeeefLe&keveeehes#eee Jee~

Deve$e eefleeceCeebLe$eeer ceW efpeveMeyo keer Jeglheefe yeleueeF& ieF& nwDeveske YeJeheer Jeve ceW efJe<ece Jemeve-og:Ke kees eehle kejeves ceWs nsleg pees kece& nQ, Gve kece&heer Me$egDeeW
kees peerleves Jeeues efpeve kenueeles nQ, Jes efpeve mechetCe& Ieeefleee keceeX kes #ee mes eehle kesJeue%eeveeefo elege mes
meceefvJele Den&vle kenueeles nQ~ Gve Den&vle YeieJevleeW kees vecemkeej nesJes~
eMve-vece: Meyo kes eesie ceW vece: mJeefmle Fleeefo met$e kes Devegmeej elegLeea efJeYeefe nesveer eeefnS ?
Gej-Ssmee kenvee "erke veneR nw, keeeWefke eeke=le ceW elegLeea efJeYeefe kee efJeOeeve DemebYeJe nw~ Dele:
mebyebOe cee$e keer efJeJe#ee ceW <eer efJeYeefe ner nesleer nw~
eer hetpeheeomJeeceer ves Yeer F&ee&heLeMegef Yeefe ceW efpeve Meyo keer JeeKee kejles ngS kene nwieeLeeLe&-efpevneWves ceo, n<e&, s<e, ceesn, hejer<en, ke<eee, pevce, cejCe, jesie, ceelmee& kees peerle efueee nw,
Ssmes Jes efpeve YeieJeeve peeMeerue nesJeW~~
leelhee& en nw efke-eeefhe efpeveMeyo mes meeceevehe mes Den&vle YeieJevle kesJeueer kee enCe efkeee
peelee nw, efhej Yeer OeJeuee erkee ceW eerJeerjmesveeeee& ves hebe hejcesefeeW kees SJeb Gvekeer eefleceeDeeW kees Yeer efpeve
Meyo mes enCe efkeee nw~ jlve$ee mes meceefvJele Deeeee&, GheeOeee Deewj meeOegDeeW kes osJehevee kenkej Gvekeer
hetpelee kees Ieesef<ele efkeee nw Deewj Gve heeBeeW hejcesefeeW keer eefleceeDeeW kes Yeer mLeehevee efve#eshe mes ceb$e kes
DeOeejesheCe mes efpeve YeieJeeve kes meceeve ner GvnW Jebe-hetpe yeleueeee nw~ Fme ekeej mes meodYeeJe,
DemeodYeeJe mLeehevee kes Devleie&le leerLekej Deeefo keer efveJee&CeYetefce kewueeMeheJe&le, ebheehegj, heeJeehegj, Tpe&evleefiejveej heJe&le, meccesoefMeKej heJe&le Deeefo #es$eeW keer Yeer hetpelee kener nw~ FmeefueS Cecees efpeCeeCeb DeLee&led
efpeveeW kees vecemkeej nes en ceb$e meYeer vecemkeej kes eesie ceneheg<eeW kee mebenvee keer Dehes#ee DeLeJee
JeeefLe&ke vee keer Dehes#ee mebeenke-meben kejves Jeeuee nw~
1. eefleeceCeevLe$eeer he=. 89 (eeefj$eeeJeleea Deeeee& Meebeflemeeiej efoiecyej pewve efpeveJeeCeer peerCeexejke mebmLee mes
ekeeefMele heueCe mes) 2. F&ee&heLeMegef Yeefe~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 2

JesoveeKeC[ / 21

Demceeled keejCeeod Jeeceefhe eeLe&eecens-

efpeveheleemleleefleceemleoeueeemleefVe<eekeemLeeveeefve~
les leee les e leeefve e YeJevleg YeJeIeelensleJees YeJeeveeced1~~36~~
SleeMeme efpeveme ceefncee keeJeevLes<Jeefhe ieereles~ leLeeefn-

keeseb veeLe! efpevees YeJeseJe JeMeer ngB ngB eleeheer efees!


ngB ngB leefn& efJecege keelejceles! Meewee&Jeuesheefeeeced~~
ceesnesvesve efJeefveefpe&le: eYegjmeew leeflkebkeje kes Jeeced~
FlesJeb jeflekeecepeuheefJe<ee: heee&eYeg: heeleg ve:2~~
SJeb eLecemLeues cebieueeejCekeLevelJesve eLeceb Skeb met$eb ieleced~
mebeefle heee&eeefLe&keveeehes#eee vecemkeej met$eceJeleee&les-

Cecees DeesefnefpeCeeCeb~~2~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeJeefOeMeyo Deelceefve Jele&les, eeke=leYee<eeeeb Deesefn efe Deen, Fle$eelceefve
eJe=efeoMe&veeled~ meodYeeJeemeodYeeJemLeeheveeesjefhe Jele&les Smees mees Deesefn FleejesefheleyeuesveeJeefOevee SkelJeb
ieleJeeCeecegheuecYeeled~ keg$eeefhe ceee&oeeeb Jele&les, eLee ceeCegmeKeseesner ceeCegmegejmesuees ueesieesner leCegJeeehesjblees

Fme keejCe mes nce Yeer en eeLe&vee kejles nQ efkeieeLeeLe&-efpeveheefle-efpevesv YeieJeeve, Gvekeer eefleceeSB, Gvekes cebefoj SJeb Gvekes efve<eee mLeeve Deeefo
es meYeer YeJeeeefCeeeW kes mebmeej kees ve kejves ceW efveefcee nesJeW~~36~~
Fme ekeej keer efpevesv YeieJeeve kes efpevelJe keer ceefncee keeJeebLeeW ceW Yeer ieeF& ieF& nw~ Jen Fme ekeej nwMueeskeeLe&-YeieJeeved heee&veeLe kees Oeeve ceW ueerve osKekej jefle Deheves heefle keeceosJe mes eMve kejleer nw efke ns
veeLe! en keewve nQ ? leye keeceosJe ves kene-ns efees! en efpeve nQ~ leye jefle ves hete-keee es Deehekes JeMe ceW nQ?
keeceosJe ves kene-ngB ngB DeLee&led veneR-veneR, keeeWefke es ye[s eleeheer nQ~ hegve: jefle keeceosJe mes kenleer nwns keeej! let ngB ngB kejlee nw DeLee&led FvnW peerle veneR heeee Dele: Meewe&-hejeece kee DeefYeceeve es[ os~ leye keeceosJe
jefle kees mecePeelee ngDee kenlee nw efke ns osefJe! nceeje mJeeceer pees ceesn jepee nw Gmekees ner FvneWves peerle efueee nw lees nce
meYeer lees Gme ceesnjepee kes efkebkej nw, nce Yeuee FvnW kewmes peerle mekeles nQ~ Fme ekeej mes jefle Deewj keeceosJe efpeve
OeevemLe YeieJeeve heee&veeLe efpevesv kes efJe<ee ceW Jeelee& kejles nQ Jes efpevesv heee&veeLe nceejer j#ee kejW~
Fme ekeej eLece mLeue ceW cebieueeejCehe eLece Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye heee&eeefLe&ke vee keer Dehes#ee vecemkeejmet$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

DeJeefOe%eeveer efpeveeW kees vecemkeej nes~~2~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-DeJeefOe Meyo Deelcee ceWs-Deheves ceW eJe=e nw, pees efke eeke=leYee<ee ceW
Deesefn veece mes kene ieee nw, Fme ekeej eneB Deheves ceW Gmekeer eJe=efe osKeer peeleer nw~ meodYeeJe Deewj DemeodYeeJe
mLeehevee ceW Yeer en DeJeefOe Meyo jnlee nw, keeeWefke en Jen DeJeefOe nw, Fme ekeej DeOeejesefhele-mLeehevee kes
1. veboerejYeefe 36~ 2. heeee&Yegoe keeJe~

22 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 2

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efe~ keJeefeoefhe %eeves Jele&les DeesefnCee peeCeefo efe~ DeJeefOevee peeveeleerefle~ De$e evLes eerieewlecemJeeefcejefeleieCeOejJeueemet$es<eg DeJeefOe%eeefveveeb mebeefceveeb cenecegveerveeb vecemkeejes Jele&les~
eeefhe ceee&oeeeb {esJeefOeMeyoesefmle leLeehegheeejsCe %eeves ie=nerleJeb~ DeLeJee DeJeeiOeeveeoJeefOeefjefle
Jeglhees%ee&vemeeJeefOelJeb Ieles~ Slesve JeeKeevesve ceefleegle%eeveeesjJeefOelJecehemeeefjleb~
DeJeefOe%eevesJeefOeJeJenej: efkeVe emepeles ?
DeJeefOe%eeveeoOemlevemeJe&%eeveeefve meeJeefOekeeefve,GheefjcekesJeue%eeveb efvejJeefOekeefceefle %eeheveeLe&ceJeefOeJeJenej:
ke=le:~ S<e JeeefLe&keveeefveoxMees ve YeJeefle, heee&eeefLe&keveeeefOekeejeled~ De$e hejcemeJee&vebleeJeOeerveeceefhe enCeb
ve YeJeefle, Gheefj les<eeb he=Lekedmet$eoMe&veeled~ DeleSJe osMeeJeOes: S<e efveoxMe Fefle Je:~
keLeceJeefOeefjefle veecewkeosMesve osMeeJeefOejJeieceles ?
ve, meleYeecee Yeecee, Yeercemesve: mesve:, yeueosJees osJe Fleeefo<eg veecewkeosMeeoefhe veeceJeodefJe<ee%eeveeslheefeoMe&veeled~
mee e osMeeJeefOeefeefJeOee-peIevee Glke=e DepeIeveeveglke=e esefle~
leeLee-efJe<eeelegefJe&Oees Je#es$ekeeueYeeJeYesosve~ S<e efJeMes<ees OeJeueeerkeelees %eeleJe:~
DeJeOeee les efpeveee DeJeefOeefpevee:~

yeue mes DeJeefOe kes meeLe Skelee kees eehle Je heees peeles nQ~ keneR hej ceee&oe kes DeLe& ceW Yeer Fme Meyo kee eeesie
neslee nw, pewmes ceeveg<e#es$e keer DeJeefOe (ceee&oe) ceeveg<eesej heJe&le nw, ueeske keer DeJeefOe levegJeeleJeuee hee&vle jnleer
nw~ keneR hej %eeve DeLe& ceW Yeer en Meyo Deelee nw, pewmes DeJeefOe%eeve mes peevelee nw~ eneB Fme ebLe ceW eer ieewlece
mJeeceer eje jefele ieCeOejJeuee met$eeW ceW DeJeefOe%eeveer mebeceer cenecegefveeeW kees vecemkeej efkeee ieee nw~
eeefhe DeJeefOe Meyo ceee&oe-meercee kes DeLe& ceW eeefuele nw, efhej Yeer Gheeej mes %eeve ceW Gmes enCe
kejvee eeefnS~ DeLeJee DeJeeiOeeveeled DeJeefOe: DeLee&led pees DeOeesiele hegodieue kees DeefOekelee mes enCe kejs, Jen
DeJeefOe nw, Fme Jeglheefe mes %eeve kees DeJeefOehevee Ieefle neslee nw, Fme JeeKeeve mes ceefle Deewj egle %eeve kes
DeJeefOeheves kee efvejekejCe efkeee ieee nw~
Mebkee-DeJeefOe%eeve ceW DeJeefOe Meyo kes JeJenej kee emebie keeeW veneR eehle neslee nw ?
meceeOeeve-DeJeefOe%eeve mes veeres kes meye %eeve DeJeefOe mes meefnle Deewj Gheefjce kesJeue%eeve DeJeefOe mes jefnle
nw, en yeleueeves kes efueS DeJeefOe Meyo kee JeJenej efkeee ieee nw~
en JeeefLe&ke vee keer Dehes#ee efveoxMe-keLeve veneR nw, keeeWefke eneB heee&eeefLe&ke vee kee DeefOekeej nw~
eneB hejceeJeefOe, meJee&JeefOe Deewj DevevleeJeefOe kee Yeer enCe veneR neslee nw~ keeeWefke, Deeies Fvekes he=Leked met$e osKes
peeles nQ~ Fmeer keejCe en osMeeJeefOe kee efveoxMe nw, Ssmee mecePevee eeefnS~
Mebkee-DeJeefOe veece kes SkeosMe DeJeefOe mes osMeeJeefOe kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Yeecee mes meleYeecee, mesve mes Yeercemesve Deewj osJe mes yeueosJe FleeefokeeW ceW veece
mes Ske osMe mes Yeer veece JeeueeW kees efJe<ee kejves Jeeues %eeve keer Glheefe osKeer peeleer nw~ Jen osMeeJeefOe leerve ekeej
kee nw-peIeve, Glke= Deewj DepeIeveeveglke=~
Jen Fme ekeej nw-Je-#es$e-keeue Deewj YeeJe kes Yeso mes efJe<ee eej ekeej kee neslee nw~ Fmekee
efJeMes<e JeCe&ve OeJeuee erkee mes peevevee eeefnS~
DeJeefOe%eeve Deewj efpeve Fve oesveeW ceW v meceeme neskej DeJeefOeefpeve Meyo yevee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 3

JesoveeKeC[ / 23

efkeceLe&ceJeefOevee efpevee efJeMes<evles ?


DeveeJeefOeefpeveeefle<esOeeLe~
kesJeefOeefpevee: ?
jlve$eemeefnleeJeefOe%eeefveve:~ lesYees vecees vecemkeejes YeJeleerefle eeseb YeJeefle~
ceneeleefJejefnleefjlveOejeCeeb DeJeefOe%eeefveveeceJeefOe%eevejefnleeveeb e efkeceLe vecemkeejes ve efeeles ?
ieejJeiekes<eg peerJes<eg ejCeeeejeJe=efekejCeeLe eJe=efeceeie&efJe<eeYeefeekeeMeveeLe e ve efeeles~
leelhee&cesleled-es kesefeled YeJeeleeeJeefOe%eeefvevees ceveg<ee:, osJeveejkeee iegCeeleeeJeefOe%eeefvevees osMeeefleve:
mecekelJemeefnlee Deeeflevees Jee ceveg<eeefmlee&ee les<eeb veemle$eeefOekeejes efpeveefJeMes<eCelJeeled Delees osMeeJeefOemebeefceveecesJe vecemkeejes %eeleJe:~
DeOegvee hejceeJeefOeefpeveeveeb vecemkejCeeLe&cegejmet$eb YeCeles eerceod YeieJeodieewlecemJeeefcevee ieCeOejosJesve-

Cecees hejceesefnefpeCeeCeb~~3~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-hejcees pes:, hejceeemeew DeJeefOee hejceeJeefOe:~
keLecemeeJeefOe%eeveme peslee ?

Mebkee-efpeveeW kees DeJeefOe mes efJeMesef<ele efkemeefueS efkeee peelee nw ?


meceeOeeve-pees DeJeefOe%eeve mes jefnle efpeve nQ Gvekee efve<esOe kejves kes efueS efpeveeW kees DeJeefOe mes efJeMesef<ele
efkeee ieee nw~
Mebkee-DeJeefOe efpeve keewve nQ ?
meceeOeeve-jlve$ee meefnle DeJeefOe%eeveer cegefve DeJeefOeefpeve kenueeles nQ~ Ssmes DeJeefOeefpeveeW kees vece:
DeLee&led vecemkeej nes en DeefYeeee nw~
Mebkee-ceneeleeW mes jefnle oes jlveeW DeLee&led meceioMe&ve Deewj mecei%eeve kes Oeejke DeJeefOe%eeveer leLee
DeJeefOe%eeve mes jefnle peerJeeW kees Yeer keeeW veneR vecemkeej efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-Denbkeej mes ceneve peerJeeW ceW ejCeeeej DeLee&led mecekedeeefj$ehe eJe=efe kejeves kes efueS
leLee eJe=efeceeie&efJe<eeke Yeefe kes ekeeMeveeLe& GvnW vecemkeej veneR efkeee peelee nw~
leelhee& en nw efke-pees keesF& YeJeelee DeJeefOe%eeveer ceveg<e, osJe Deewj veejkeer nQ, iegCeelee DeJeefOe%eeveer
osMeeleer nQ, mecekelJe mes meefnle Deeleer ceveg<e Deewj efleee nQ, Gvekee eneB DeefOekeej veneR nw DeLee&led eneB Gvekees
enCe veneR efkeee nw, keeeWefke eneB DeJeefOe%eeve kes meeLe efpeve efJeMes<eCe met$e ceW ueiee ngDee nw Dele: eneB
osMeeJeefOe%eeveOeejer mebeefceeeW kees ner vecemkeej efkeee ieee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Deye eerceeved ieewlece ieCeOej mJeeceer kes eje hejceeJeefOe efpeveeW kees vecemkeej kejves nsleg Gej met$e kene pee
jne nwmet$eeLe&-

hejceeJeefOe%eeveOeejer efpeveeW kees vecemkeej nes~~3~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-hejce Meyo kee DeLe& nw pes, hejce-Glke= Ssmee pees DeJeefOe nw, Jen
hejceeJeefOe kenueelee nw~ en kece&Oeeje meceeme nw~
Mebkee-Fme DeJeefOe%eeve kes peshevee kewmes nw ?

24 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

osMeeJeefOecehes#e ceneefJe<eelJeeled, ceve:hee&e%eeveefceJe mebeles<JesJe meceglhees:, mJekeeslheVeYeJes ewJe


kesJeue%eeveeslheefekeejCelJeeled, DeeefleheeeflelJeee peslee~ hejceeJeOeee les efpeveee hejceeJeefOeefpevee: lesYees vece:~
eefo osMeeJeefOe%eeveeled hejceeJeefOe%eeveb pesb YeJeefle leefn& SlemewJe hetJe vecemkeej: efkeVe ke=le: ?
vewleod JeeJeb, osMeeJeefOe%eeveeosJe hejceeJeefOemJeheeJeiecees peeeles veeveLesefle %eeheveeLe osMeeJeOes: hetJe
vecemkeejkejCeeled, hejceeJeefOemJeheeJeieceefveefceelJesve hejceeJeefOecehes#e cenJeee~
keLeb osMeeJeefOe%eeveeled hejceeJeefOemJeheceJeieceles ?
Geles De$e met$eieeLee-

hejceesefn DemebKesppeeefCe, ueesieceseeefCe meceekeeuees og~


Jeieo uenF oJJeb, KeseesJece DeieefCepeerJesefnb~~
leelhee&ce$e-hejceeJeefOejmebKeseeefve ueeskecee$eeefCe ueeskeeceeCeeefve ueYeles peeveeleerleLe&:~
mebeefle meJee&JeefOemebelevecemkeejkejCeeLe eerceodYeejkeieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees meJJeesefnefpeCeeCeb~~4~~
meceeOeeve-etBefke en hejceeJeefOe %eeve osMeeJeefOe keer Dehes#ee ceneefJe<ee Jeeuee nw, ceve:hee&e%eeve kes
meceeve mebele ceveg<eeW ceW ner GlheVe neslee nw, Deheves GlheVe nesves kes YeJe ceW ner kesJeue%eeve keer Glheefe kee keejCe
neslee nw Deewj Deeefleheeleer nw DeLee&led mecekelJe Je eeefj$e mes egle neskej efceLeelJe SJeb Demebece kees eehle nesves
Jeeuee veneR nw, FmeerefueS Gmekes peshevee mebYeJe nw~ hejceeJeefOehe Ssmes Jes efpeve hejceeJeefOe efpeve nQ~ Gvekes efueS
vecemkeej nesJes~
Mebkee-eefo osMeeJeefOe %eeve mes hejceeJeefOe %eeve pes nw, lees Fmekees ner heefnues vecemkeej keeeW veneR
efkeee ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke osMeeJeefOe mes ner hejceeJeefOe kes mJehe kee %eeve neslee nw,
DeveLee veneR neslee, Fme yeele kes %eeheveeLe& osMeeJeefOe kees hetJe& ceW vecemkeej efkeee nw~ DeLeJee hejceeJeefOe kes mJehe kes
peeveves kee efveefcee nesves mes hejceeJeefOe keer Dehes#ee etBefke osMeeJeefOe ceneved nw, Dele: Gmes henues vecemkeej efkeee nw~
Mebkee-osMeeJeefOe mes hejceeJeefOe kes mJehe kee %eeve kewmes neslee nw ?
meceeOeeve-eneB ieeLee met$e kenles nQieeLeeLe&-hejceeJeefOe Glke= mes #es$e keer Dehes#ee DemebKeele ueeskecee$e #es$e kees, keeue keer Dehes#ee
DemebKeele ueeskecee$e meceehe keeue kees peevelee nw~ Jener (MeueekeeYetle) #es$eeshece Deefivekeeefeke peerJeeW mes
heefjefVe heiele Je kees Glke= mes efJe<ee kejlee nw~
leelhee& en nw efke-hejceeJeefOe %eeveOeejer efpeve DemebKeele ueeskeeceeCe kees eehle kejles-peeveles nQ,
Ssmee met$e kee DeLe& nw~
Deye eerceeved ieewlecemJeeceer Yeejke kes eje meJee&JeefOe%eeveOeejer mebeleeW kees vecemkeej kejves nsleg met$e
DeJeleerCe& efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

meJee&JeefOe%eeveOeejer efpeveeW kees vecemkeej nes~~4~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 4

JesoveeKeC[ / 25

efmeevleefebleeceefCeerkee-meJe efJeeb ke=lmveceJeefOece&ee&oe eme yeesOeme me yeesOe: meJee&JeefOe:~ De$e


meJe&Meyo: mekeueJeJeeekees ve ie=nerleJe:, hejleesefJeeceeveJemeeJeefOelJeeveghehees:~ efkevleg meJe&Meyo: meJezkeosMes
efheJes Jele&ceevees ie=nerleJe:~ lesve meJe&heieleb DeJeefOee&mesefle mebyebOe: kele&Je:~ DeLeJee, mejefle ieefle
DeekebgbeveefJeefmehe&Ceeoerveerefle hegueJeb meJe, leoJeefOece&ee&oe eme mee meJee&JeefOe:~
hejceeJeefOekeeueceefhe leleeeesieemebKeelehew: iegefCeles meJee&JeOes: Glke=keeuees YeJeefle~
ueeskeeseb Ske SJe, hegve: hejceeJeefOemeJee&JeefOe%eeves DemebKeeleueeskeeved peeveerle Fefle keLeb Ieles ?
vew<e oes<e:, meJe&: heguejeefMee&efo DemebKeeleueeskeeveehetee&Jeefeefle lee&efhe les %eeves peeveerle Fefle leees%ee&veees:
MeefeeoMe&veb ke=leb~1
keefeoen-hejceeJeefOe-meJee&JeefOe%eeefvevees efpevelJeeefJeveeYeeefJelJeb Jele&les hegve: efkeceLe&ceveees: efpeveefJeMes<eCeb
efeeles ?
Deeeee&: een-melecesleled, efkevlJe$e meJee&JeefOehejceeJeefOe efJeMes<eCeb efpevee efJeMes<eb, DeveskeekeejeCeeceeOeejlJeeled~
lesve ve oes<e Fefle efmeced~ meJee&JeOeee les efpeveee meJee&JeefOeefpevee:, lesYees vece:~
SJeb efleeremLeues heee&eeefLe&keveeceeefele vecemkeejhejlJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~

efmeevleefebleeceefCeerkee-meJe&, efJee Deewj ke=lmve es Meyo meJe&-mechetCe& Meyo kes ner Jeeeke nQ~
en meJe& nw ceee&oe efpeme %eeve keer Jen meJee&JeefOe kenueelee nw~ eneB meJe& Meyo mecemle Je kee Jeeeke veneR
enCe kejvee eeefnS, keeeWefke efpemekes hejs Deve Je ve nes, Gmekes DeJeefOehevee veneR yevelee nw~ efkevleg meJe& Meyo
meyekes SkeosMehe heer Je ceW Jele&ceeve nw, Ssmee enCe kejvee eeefnS~ FmeefueS meJe&heiele nw DeJeefOe
efpemekeer, Fme ekeej mebyebOe kejvee eeefnS, DeLeJee pees Deekegbeve Deewj efJemehe&CeeefokeeW kees eehle nes Jen hegodieue
Je meJe& nw, Jener efpemekeer ceee&oe nw Jen meJee&JeefOe nw~
hejceeJeefOe keeue kees Yeer leleeeesie DemebKeele heeW mes iegefCele kejves hej meJee&JeefOe kee Glke= keeue eehle
neslee nw~
Mebkee-en ueeske lees Ske ner nw, lees efhej hejceeJeefOe Deewj meJee&JeefOe%eeveer DemebKeele ueeske kees peeveles nQ,
en kewmes Ieefle neslee nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke eeefhe meye hegodieuejeefMe DemebKeele ueeskeeW kees Yejkej efmLele
nes, lees Yeer Jes peeve mekeles nQ~ Fme ekeej Gvekeer Meefe kee eoMe&ve efkeee ieee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-efpevelJe kes meeLe DeefJeveeYeeJe jKeves Jeeues hejceeJeefOe Deewj meJee&JeefOe%eeveer
kees efpeve kee efJeMes<eCe efkemeefueS efkeee peelee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ -Deehekee kenvee mele nw efkevleg eneB meJee&JeefOe Deewj hejceeJeefOe
efJeMes<eCe nw Deewj efpeve efJeMes<e nw, keeeWefke Jes DeJeefOe%eeve kes Deveske ekeejeW kes DeeOeej nQ, DeleSJe Ge
efJeMes<eCe-efJeMes<e YeeJe ceW keesF& oes<e veneR nw , en efme nw~ meJee&JeefOehe pees efpeve nQ, Gvekes efueS
vecemkeej nes~
Fme ekeej efleere mLeue ceW heee&eeefLe&ke vee kes DeeeehetJe&ke vecemkeej keer cegKelee Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele hegmleke 9, he=. 50~

26 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 5

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle DevevleeJeefOeeefleheeoveeLe eerceodieewleceYeejkesCe met$eceJeleee&les-

Cecees DeCebleesefnefpeCeeCeb~~5~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Devevle Fefle keLevesve Glke=evevleme enCeb, JeeefLe&keveeeJeuebyeveeled~ me
Glke=evevleesJeefOee&meemeew DevevleeJeefOe:~
DeJeefOevee&ceJemlegefveyebOevee~ ve ee$eeslke=evevleeod yeeeb efkeceheefmle, lemceeoglke=evevlemeeJeefOelJeb ve
egpeles?
vewleod JeeJeb, DeJeefOeefjJe DeJeefOeefjefle GheeejsCeeslke=evevlemeeJeefOelJeefJejesOeeYeeJeeled~ DevleeeJeefOeeevleeJeOeer, ve efJeeles leew eme me DevevleeJeefOe:~ DeYesoeppeerJemeeheereb meb%ee~ DevevleeJeOeee les efpeveee
DevevleeJeefOeefpeveemlesYees vece:~
De$eevevleeJeefOeefpeveeveeb keLevesve kesJeue%eeefvevees ie=evles~
keefeoeMebkeles-DevevleeJeefOeefpevee veece kesJeefueefpeveemlelemles meJe&efpevesYees cenevle:, les<eeb vecemkeej:
hetJe efkeVe ke=le:?
Deeeee&: een-vewleod JeeJeb, kesJeue%eevecenlJe%eeheveiegCesve kesJeue%eeveeled meJee&JeefOe%eeveb cenlJehetCe
lele: hetJe&cesJe meJee&JeefOeefpeveeveeb vecemkeejkejCes efJejesOeeYeeJeeled~

Deye DevevleeJeefOe%eeveer peerJeeW kee eefleheeove kejves nsleg eer ieewlecemJeeceer Yeejke met$e kee DeJeleej
kejles nQmet$eeLe&-

DevevleeJeefOe%eeve meefnle efpeveeW kees vecemkeej nes~~5~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Devevle Fme ekeej kenves mes Glke= Devevle kee enCe neslee nw, keeeWefke
eneB JeeefLe&ke vee kee DeJeuecyeve nw~ Jen Glke= Devevle DeJeefOe efpemekes nesleer nw, Jen DevevleeJeefOe efpeve
kenueeles nQ~
Mebkee-DeJeefOe en veece keer Dehes#ee Jemleg efveefceeke meb%ee nw Deewj eneB Glke= Devevle mes yeee keg Yeer
Jemleg veneR nw, Dele: Glke= Devevle kees DeJeefOehevee Gefele veneR nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke DeJeefOe kes meceeve pees nw Jen DeJeefOe nw Fme ekeej
Gheeej mes Glke= Devevle kees DeJeefOe ceeveves ceW keesF& efJejesOe veneR nw~ Devle meefnle DeJeefOe DevleeJeefOe nw Deewj
efpemekes Devle Deewj DeJeefOe veneR osKeer peeleer nw Jen DevevleeJeefOe nw~ DeYeso keer Dehes#ee peerJe keer Yeer en meb%ee nw~
Devevle nw DeJeefOe efpevekes Ssmes DevevleeJeefOe efpeveeW kees vecemkeej nes~
eneB DevevleeJeefOe efpeveeW kes keLeve mes kesJeue%eeveer enCe efkees iees nQ~
keesF& Mebkee kejlee nw efkeDevevleeJeefOe efpeve veece mes kesJeue%eeveer nesles nQ, FmeefueS Jes meye efpeveeW mes ceneved nesles nQ~ Gvekees henues ner
vecemkeej keeeW veneR efkeee ?
leye Deeeee&osJe meceeOeeve osles nQ-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke kesJeue%eeve kes ceenelce kee %eeve
kejeveshe iegCe keer Dehes#ee kesJeue%eeve mes meJee&JeefOe ceneved nw~ DeleSJe GvnW henues ner vecemkeej kejves ceW keesF&
efJejesOe veneR nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 6

JesoveeKeC[ / 27

hegvejefhe keefeoenYeJeleeb Devesve keLevesve efceLeelJeeled mecekelJeme ceenelceb %eeeles Fefle mecekelJeYeeew efceLeelJeme
vecemkeej: efkeVe ke=le: ?
Deeeee&osJe: meceeOeesvew<e oes<e:, eLee ceefleegleeJeefOeYe: kesJeue%eeveceenelceceJeieceles leLee efceLeelJeeled mecekelJeceenelceeJeieceeYeeJeeled~
Geles e eerJeerjmesvemJeeefcevee-Ce e pees pemme Yeees efceees Jee mees leefJJejesnerCeb Yeefeb kegCeF,
efJejesneoes~1 DeLeJee heeeoeveghetefJe&eceeoMe&veeLe osMeeJeefOeefpeveeoerveeb hetJe vecemkeej: ke=le:~
mebeefle egle%eeveceve:hee&eleheejCeeoerefve ceefle%eevehetJee&efCe Fefle ke=lJee ceefle%eeves meceglheVee:
eerceodieewleceYeejke Gejmet$ewce&efle%eeefveveeb vecemkeejb kejesefle~ Fces ceefle%eeefveveesefhe mebeefcevees efJeMes<eleheesyeuesve
veeveeefJeOeef&OeeefjCe SJesefle %eeleJeced~
SJeb le=leeremLeues DevebleeJeefOeveecvee kesJeue%eeefvevecemkeejlJesve Skeb met$eb ieleced~
DeOegvee eerceefovYetefleieCeOejosJe: keesyegefOeeefjCeeb vecemkejCeeLe met$eceJeleejeefle-

Cecees keesyegerCeb~~6~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-kees: Meeefue-yeerefn-eJe-ieesOetceeoerveeceeOeejYetle: kegmLeueer heueeefo:~ mee

hegve: keesF& Mebkee kejlee nw-Deehekes Fme keLeve mes efceLeelJe mes etBefke mecekelJe kee ceenelce peevee
peelee nw, Dele: mecekelJe keer Yeefe keer Dehes#ee efceLeelJe kees vecemkeej keeeW veneR efkeee peelee nw ?
Deeeee&osJe meceeOeeve osles nQ efke-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke efpeme ekeej ceefle, egle Deewj DeJeefOe%eeveeW mes
kesJeue%eeve kee ceenelce peevee peelee nw Gme ekeej efceLeelJe mes mecekele kee ceenelce veneR peevee peelee nw~
eer Jeerjmesve mJeeceer ves kene nw-pees efpemekee Yee DeLeJee efce$e neslee nw, Jen Gmekes efJejesefOeeeW keer Yeefe
veneR kejlee nw, keeeWefke Ssmee kejves ceW efJejesOe ner Deelee nw DeLeJee heeeoeveghetJeea DeLee&led efJehejerle ece efoKeueeves
kes efueS osMeeJeefOe efpeveeefokeeW kees hetJe& ceW vecemkeej efkeee nw~
Deye egle Deewj ceve:hee&e%eeve leLee lehe Deeefo etBefke ceefle%eevehetJe&ke nesles nQ Dele: ceefle%eeve ceW GlheVe ngF&
ee mes ege ieewlece Yeejke Gej met$eeW kes eje ceefle%eeefveeeW kees vecemkeej kejles nQ~ es ceefle%eeveer Yeer mebeceer
efJeMes<e leheesyeue mes veevee ekeej keer $e+efeeW kes Oeejer ner nesles nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW DevevleeJeefOe veece mes kesJeue%eeveer YeieJevleeW kes vecemkeej keer cegKelee Jeeuee
Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye eerceeved FvYetefle ieCeOej osJe keesyegef $e+efOeeefjeeW kees vecemkeej kejves nsleg Ske met$e DeJeleefjle
kejles nQmet$eeLe&-

keesyegef $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~6~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Meeefue, yeerefn, peew Deewj iesnBt Deeefo kes DeeOeejYetle keesLeueer, heuueer Deeefo kee
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 53~

28 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 6

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eeMes<eJeheee&eOeejCeiegCesve kees<"meceevee yegef: kees:, keese e mee yegefMe keesyegef:~ Slemee


DeLe&OeejCekeeuees peIevesve mebKeeleeefve Glke=sveemebKeeleeefve Je<ee&efCe~ keeuecemebKeb mebKeb e OeejCee Fefle
met$eesheuebYeeled~
kegle Sleod YeJeefle ?
OeejCeeJejCeereme kece&Cemleere#eeesheMeceeled~ Geyegefceleeceefhe keesyegef: meb%ee, iegCeiegefCeveesYexoeYeeJeeled~
efpeveMeyome eJeenmJehesCeesheefj meJe&$eevegJe=efe%ee&leJee, DeveLee met$eeLee&veghehees:~ lele: keesyegefOeeefjCeeb
efpeveeveeb mebeefceveeb vecemkeejesefmle~
OeejCeeceefle%eeefveveeb efpeveeveeb vecemkeej: efkeVe ke=le: ?
vewleled JeeJeb, keesyegew DeJeieeefnleeMes<eOeejCee%eeveefJekeuheeeeb vecemkeejs ke=les meJe&OeejCeeveeb
vecemkeejefmes:~
ceefle%eeveeled DeJeefOekesJeue%eeveeesefJe&<eeefJeMes<eeJeieceeled leoglheefekeejCeee hetJe&cesJe ceefle%eeefveveeb vecemkeej:
efkeVe efeeles ?
ve efeeles, eerceodieewlecemLeefJejeCeece$e SJebefJeOeYeeJeeYeeJeeled~
leoYeeJe: kegleessJeieceles ?
ceefle%eeefveveeb hetJe ke=eflekecee&kejCeeosJeeJeieceles~
Geb e eerceodJeerjmesvemJeeefceveehejeskeKeb ceefoCeeCeb, Deesefn-kesJeueeefCe heekeKeeefCe, Fbefoepeb ceefoCeeCeb, Deesefn-kesJeueCeeCeeefCe

veece kees nw~ Jen mecemle Je Je heee&eeW kees OeejCe kejveshe iegCe mes kees kes meceevenesves mes Gme yegef kees Yeer kees kene
peelee nw~ keeshe pees yegef Jen keesyegef nw~ Fmekes DeLe& kees OeejCe kejves kee keeue peIeve mes mebKeele Je<e& Deewj Glke=
mes DemebKeeleJe<e& nw, keeeWefke DemebKeele Deewj mebKeelekeeue leke OeejCee jnleer nw, Ssmee met$e heeee peelee nw~
Mebkee-en efkeme keejCe mes neslee nw ?
meceeOeeve-OeejCeeJejCeere kece& kes leere #eeesheMece mes neslee nw~
Ge yegef kes OeejkeeW keer Yeer keesyegef meb%ee nw, keeeWefke iegCe Deewj iegCeer ceW meJe&$e Yeso veneR nw~ efpeve Meyo
keer Deeies meJe&$e eJeenhe mes DevegJe=efe kej uesvee eeefnS, keeeWefke Gmekes efyevee met$eeW kee DeLe& veneR yevelee nw~
FmeefueS keesyegef Oeejke efpeveeW kees-mebeefceeeW kees vecemkeej nes en efme ngDee~
Mebkee-OeejCeeceefle%eeveer efpeveeW kees vecemkeej keeeW veneR efkeee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke mecemle OeejCee%eeve kes efJekeuheeW kees DeJeieenvee kejves
Jeeueer keesyegef kees vecemkeej kejves hej meye OeejCee%eeefveeeW kees vecemkeej efme nes peelee nw~
Mebkee-ceefle%eeve mes DeJeefOe Deewj kesJeue%eeve kes efJe<ee keer efJeMes<elee kee %eeve nesves mes leLee Gvekeer
Glheefe kee keejCe nesves mes henues ner ceefle%eeefveeeW kees vecemkeej keeeW veneR kejles nQ ?
meceeOeeve-veneR efkeee ieee nw, keeeWefke ieewlece mLeefJej kee eneB Ssmee YeeJe veneR nw~
Mebkee-Gvekee Ssmee YeeJe veneR nw, en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-ceefle%eeefveeeW kee henues ke=eflekece& veneR kejves mes Gvekes Ge YeeJe kee DeYeeJe peevee peelee nw~
eerceeved Jeerjmesve Deeeee& mJeeceer ves kene nw-ceefle%eeve hejes#e nw, efkevleg DeJeefOe Deewj kesJeue%eeve ele#e

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 7

JesoveeKeC[ / 29

DeefCebefoeeefCe efe ceefoCeeCeeoes Deesefn-kesJeueCeeCeceenhheb hesefkeKee lesefmeceiiehetpee keoe~1


eerceodieewlecemLeefJejme S<eesefYeeee Fefle keLeb %eeeles ?
DeefYeeeeeefJeveeYeeefJeJeevekeeee&osJe %eeeles~
yeerpeyegeeoerveeceehetpee efkeVe ke=lee ?
ve ke=lee, lemceeled yeerpeyegdeeehes#eee OeejCeeee iegCeieefjceesheuebYeeled~ efkee OeejCeee efJevee yeerpeyegeeoerveeb
efJeheuelJeesheuebYeeled~
leelhee&cesleled-OeejCeeJejCeereceefle%eeveme #eeesheMeceefJeMes<esCe yeeeleheeee&ceenelcesve e keesyegeeoe:
$e+e Glheevles Fefle efJe%eee mecekedekeejsCe yeeeceefhe leheejCeb eLeeMeefe efJeOeeleJeced DeOeelce%eeefveefYeeffjefle~
DeOegvee yeerpeyegefefpeveeveeb vecemkeejkejCeeLe met$eceJeleee&les eerceodieCeOejosJesve-

Cecees yeerpeyegerCeb~~7~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeCeeCeefcelevegJele&les~ lelees Cecees yeerpeyegerCeb efpeCeeCeb FlesleeJelmet$eb ie=nerleJeb~
yeerpeefceJe yeerpeb~ eLee yeerpeb cetueebkegj-he$e-heJe&-mkebOe-emeJe-leg<e-kegmegce-#eerj-lebogueeoerveeceeOeejb leLee
eoMeebieeLee&Oeejb elheob leodyeerpeleguelJeeod yeerpeb~ yeerpeheoefJe<eeceefle%eeveceefhe yeerpeb, keeex keejCeesheeejeled~

nQ, ceefle%eeve Fefvepeve nw Deewj DeJeefOe Je kesJeue%eeve Deleerefve nw, Fme ekeej ceefle%eeve mes DeJeefOe Deewj
kesJeue%eeve kes ceenelce keer Dehes#ee kejkes Gvekeer henues hetpee keer nw~
Mebkee-ieewlece mLeefJej kee Ssmee DeefYeeee jne nw, en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Ge DeefYeeee kes DeefJeveeYeeJeer Jeevehe keee& mes ner en peevee peelee nw~
Mebkee-yeerpeyegef Deeefo kes OeejkeeW keer henues hetpee keeeW veneR keer ieF& nw ?
meceeOeeve-veneR keer ieF& nw, keeeWefke yeerpeyegef Deeefo keer Dehes#ee OeejCee keer iegCeieefjcee DeefOeke heeF&
peeleer nw, keeeWefke OeejCee kes efyevee yeerpeyegef DeeefokeeW keer efJeheuelee osKeer peeleer nw~
leelhee& en nw efke-OeejCeeJejCeere ceefle%eeve kes #eeesheMece efJeMes<e mes Deewj yeee leheeee& kes ceenelce
mes keesyegef Deeefo $e+efeeB GlheVe nesleer nQ, Ssmee peevekej DeOeelce%eeefveeeW kees meceked ekeej mes eLeeMeefe
yeee leheejCe Yeer kejvee eeefnS~
Deye yeerpeyegef $e+efOeejer efpeveeW kees vecemkeej kejves nsleg eerceeved ieCeOejosJe kes eje met$e DeJeleefjle efkeee
peelee nwmet$eeLe&-

yeerpeyegef $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~7~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB efpeveeW kees Fme heo keer DevegJe=efe eue jner nw~ Fme keejCe yeerpeyegefOeejke
efpeveeW kees vecemkeej nes, Fme ekeej Flevee met$e enCe kejvee eeefnS~ yeerpe kes meceeve pees neslee nw, Jen yeerpe kene
peelee nw~ efpeme ekeej yeerpe, cetue, Debkegj, he$e, heesj, mkebOe, emeJe, leg<e, kegmegce, #eerj Deewj lebogue DeeefokeeW kee
DeeOeej nw~ Gmeer ekeej yeejn DebieeW kes DeLe& kee DeeOeejYetle pees heo nw, Jen yeerpe legue nesves mes yeerpe nw~ yeerpe
heoefJe<eeke ceefle%eeve Yeer keee& ceW keejCe kes Gheeej mes yeerpe kenueelee nw~ mebKeele MeyoeW kes eje Devevle DeLeeX
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 55~

30 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 7

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebKeele-MeyoevevleeLe&eefleyeevevleefuebiew: men yeerpeheob peevevleer yeerpeyegefefjefle YeefCeleb YeJeefle~


keefeoeMebkeles-ve yeerpeyegefjvevleeefleyeevevleefuebieyeerpeheoceJeieefle, #eeeesheMeefcekelJeeefoefle ?
Deeeeeex Jeefe-vewleod JeeJeb, #eeeesheMeefcekesve hejes#esCe egle%eevesve kesJeue%eeveefJe<eeerke=leevevleeLee&veeb eLee
heefjso: efeeles hejes#emJehesCe, leLee ceefle%eevesveeefhe DevevleeLe&heefjso: meeceevemJehesCe efeeles, efJejesOeeYeeJeeled~
eefo egle%eeefvevees efJe<eeesvevlemebKee YeJeefle leefn& pecegkekemmemebKesppeb efJemeDees eesmehegefJJemme Fefle
heefjkece&efCe Geb lelkeLeb Ieles ?
vew<e oes<e:, egle%eeveer Glke=mebKeelecesJe peeveeleerefle le$e efveeceeYeeJeeled~
veeMes<eheoeLee&: egle%eevesve heefjefevles~ ieeLeeeecehegeb-

heCCeJeefCeppee YeeJee, DeCebleYeeiees og DeCeefYeuehheeCeb~


heCCeJeefCeppeeCeb hegCe, DeCebleYeeiees megoefCeyees~~1 Fefle Jeeveeled ?
DemeeceeMeeeecegelesYeJeleg veece mekeueheoeLee&veeceveefvleceYeeiees Jeegle%eeveefJe<ee:, YeeJeegle%eeveefJe<ee: hegve: mekeueheoeLee&:,
DeveLee leerLe&kejeCeeb JeeieefleMeelJeeYeeJeemebieeled~ lelees yeerpeheoheefjsokeeefjCeer yeerpeyegefefjefle efmeb~

mes eefleye-mebye Devevle efuebieeW kes meeLe yeerpe heo kees peeveves Jeeueer yeerpeyegef $e+ef nw, en kene ieee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-yeerpeyegef Devevle DeLeeX mes mebye Devevle efuebiehe yeerpeheo kees veneR
peeveleer nw, keeeWefke Jen #eeeesheMeefceke nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke efpeme ekeej #eeeesheMeefceke
hejes#e egle%eeve kes eje kesJeue%eeve mes efJe<ee efkees iees Devevle DeLeeX kee hejes#ehe mes %eeve enCe efkeee peelee
nw, Gmeer ekeej ceefle%eeve kes eje Yeer meeceevehe mes Devevle DeLeeX kee %eeve enCe efkeee peelee nw, keeeWefke FmecesW
efJejesOe kee DeYeeJe nw DeLee&led keesF& efJejesOe veneR nw~
Mebkee-eefo egle%eeve kee efJe<ee DevevlemebKee nw, lees eewonhetJeea kee efJe<ee Glke= mebKeele nw, Ssmee
pees heefjkece& cesW kene nw, Jen kewmes Ieefle nesiee ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke egle%eeveer Glke= mebKeele kees ner peevelee nw, Ssmee eneB
efveece veneR nw~
Mebkee-egle%eeve kes eje mecemle heoeLeeX kees veneR peevee peelee nw, keeeWefke efvecve ieeLee ceW Yeer kene nwieeLeeLe&-Jeeve kes Deieesej Ssmes peerJeeefoke heoeLeeX kes DevevleJeW Yeeie e%eeheveere DeLee&led leerLekej keer
meeefleMee efoJeOJeefve ceW eefleheee nesles nQ leLee e%eeheveere heoeLeeX kes DevevleJeW Yeeie eceeCe eoMeebie egle ceW
efveye efkees peeles nQ~~ Fme ekeej kee Jeeve nw ?
meceeOeeve-Fme Mebkee kes Gej ceW kenles nQ efke-mecemle heoeLeeX kee DemebKeeleJeeB Yeeie Jeegle%eeve
kee efJe<ee Yeues ner nes, efkevleg YeeJeegle%eeve kes efJe<ee lees mecemle heoeLe& nQ, keeeWefke Ssmee ceeves efyevee leerLekejeW kes
JeeveeefleMee ceW DeLe& kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw~ Gvekes Jeeve keer meeLe&kelee veneR yeveleer nw FmeefueS yeerpeheoeW
kee %eeve kejeves Jeeueer yeerpeyegef $e+ef nw, en efme ngDee~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 57~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 7

JesoveeKeC[ / 31

yeerpeeefleefleeosMeeled DeOemleveegle%eeveeslhees: keejCeb YetlJee heeeogheefjceegle%eeveeslheefeefveefceee yeerpeyegefefjefle


kesheeeeee& YeCeefvle~ leVe Ieles, Slevceveceeves keesyegeeefoelegCee %eeveeveeceecesCewkeefmceved peerJes
meJe&oeveglheefeemebieeled~
lelkeLeb ?
yeerpeyegefmeefnlepeerJes ve leeJeovegmeejer eeflemeejer Jee mebYeJeefle, GYeeefoMeeefJe<eeegle%eevepeveve#eceyeerpeyegefceefOeeflepeerJes yeerpeyegefefJeeesjvegmeeefjeeflemeeefjyegdeesjJemLeeveefJejesOeeled~ GYeemeeefjyegefjefhe ve mebYeJeefle,
DeOemleveegle%eeveeslhees: keejCeb YetlJee Gheefjceegle%eeveeslhees: keejCeb YeJeleerefle efveeceeefleyeyeerpemeefnlepeerJesefveeces-veesYeeefoMeeefJe<eeegle%eeveeslheeovemJeYeeJeesYeemeeefjyegsjJemLeeveefJejesOeeled~ ve ewkeefmceved peerJes
meJe&oe elemeCeeb yegerveeceecesCeeveglheefeewJe,

yegef leJees efJe e ueer, efJeGJJeCeueer lensJe Deesmeefnee~


jme yeue DekeKeerCee efJe e, ueerDees mee heCCeee~~1
Fefle ieeLeeee JeeKeeves ieCeOejosJeeveeb elegjceueyegerveeb oMe&veeled~ efkebe meefvle ieCeOejosJes<eg eleees
yege:, DeveLee eoMeeeveeceveglheefeemebieeled~
SlelkeLeced ?
leosJeeseles, ve leeJee$e ieCeOejosJes<eg keesyegsjYeeJe: GlheVeegle%eevemeeJemLeevesve efJevee efJeveeMeemebieeled~

yeerpeheo ceW efmLele eosMe mes DeOemleve egle%eeve keer Glheefe kee keejCe neskej heers Gheefjce egle%eeve keer
Glheefe ceW efveefcee nesves Jeeueer yeerpeyegef nw, Ssmee efkeleves ner Deeeee& kenles nQ~ efkevleg Jen Ieefle veneR neslee nw,
keeeWefke Ssmee ceeveves hej keesyegef Deeefo eej %eeveeW keer egieheled Ske peerJe ceW meJe&oe Glheefe ve nes mekeves kee
emebie Deelee nw~
Mebkee-Jen kewmes ?
meceeOeeve-yeerpeyegef meefnle peerJe ceW ve lees Devegmeejer yegef mebYeJe nw Deewj ve eeflemeejer yegef mebYeJe nw~
keeeWefke GYee (DeOemleve Je Gheefjce) efoMee efJe<eeke egle%eeve kes GlheVe kejves ceW meceLe& Ssmeer yeerpeyegef kees
eehle peerJe ceW yeerpeyegef kes efJe Devegmeejer Deewj eeflemeejer yegefeeW kes DeJemLeeve kee efJejesOe nw~ GYeemeejer yegef
Yeer mebYeJe veneR nw, keeeWefke Jen DeOemleve egle%eeve keer Glheefe kee keejCe neskej Gheefjce egle%eeve keer Glheefe kee
keejCe nesleer nw~ Ssmes efveece ceW eefleye yeerpeyegef ege peerJe ceW Deefveece mes GYee efoMee efJe<eeke egle %eeve kees
GlheVe kejves kee mJeYeeJeJeeueer GYeemeejer yegef kes DeJemLeeve kee efJejesOe nw Deewj Ske peerJe ceW meJe&oe eej
yegefeeW keer Ske meeLe Glheefe veneR ner nw, Ssmee Yeer veneR nw, keeeWefke kene Yeer nwieeLeeLe&-yegef, lehe, efJeefeee, Deew<eefOe, jme, yeue Deewj De#eerCe Fme ekeej $e+efeeB meele kener ieF& nQ~~
eneB hej Ge ieeLee kes JeeKeeve ceW ieCeOej osJeeW kes eej efvece&ue yegefeeB osKeer peeleer nQ~ otmejer yeele en
nw efke ieCeOej osJeeW kes eejeW yegefeeB nesleer nQ, keeeWefke Gvekes efyevee yeejn DebieeW keer Glheefe ve nes mekeves kee emebie
Deelee nw~
Mebkee-yeejn DebieeW keer Glheefe ve nes mekeves kee emebie kewmes Deelee nw ?
meceeOeeve-Gmeer kees kenles nQ efke ieCeOej osJeeW ceW keesyegef kee DeYeeJe lees nes veneR mekelee, keeeWefke
1. <edKeC[eiece (OeJeueeerkeemeceefvJele) heg. 9, he=. 58~

32 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 7

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve yeerpeyegsjYeeJe:, leee efJeveeveJeieleleerLe&kejJeeveefJeefveie&lee#ejeve#ejelcekeefuebieeefuebefiekeyeerpeheoeveeb ieCeOejosJeeveeb


eoMeebieeYeeJeemebieeled~
yeerpeheomJeheeJeiecees yeerpeyegef:, leees eoMeebieeslheefe:~ ve e leee efJevee leodeoMeebie%eeveceglheeles,
Deefleemebieeled~ ve e le$e heoevegmeeefjmebef%ele%eeveeYeeJe:, yeerpeyegsjJeielemJehesYe: keesyegs: eehleeJemLeevesYees
yeerpeheosYe: F&neJeeeeYeeb efJevee yeerpeheoesYeeefoMeeefJe<eeegle%eevee#ej-heo-Jeekee-leoLe&efJe<eekeegle%eeveeslheesjveghehees:~ ve mebefYeVeeeslegjYeeJemlesve efJevee De#ejeve#ejelcekemehleMeleueIegYee<ee-DeeoMeceneYee<eemJeheeee veeveeYesoefYeVeyeerpe-heomJeheeee: eefle#eCeceveeveYeeJecegheievlee efoJeOJevese&nCeeYeeJeeled
eoMeeeslheesjYeeJeemebieesefmle~ lemceeled yeerpeheomJeheeJeiecees yeerpeyegefefjefle efmeced~ leod yegsYexoeYeeJeeod
peerJeesefhe yeerpeyegef:~ lesYees yeerpeyegefYees efpevesYees vece: Flegeb YeJeefle~
S<ee yeerpeyegef: keglees YeJeefle ?
Fece=ef: efJeefMeeJeeneJejCeere#eeesheMeceeod YeJeleerefle %eeleJeced~
Demee: $e+s: JeCe&veb efleueeseheCCeefeebLes SJeb Jele&les-

CeesFbefoemegoCeeCeeJejCeeCeb JeerjDeblejeeeS~
efleefJeneCeb heieoerCeb GkekemmeKeGJemeceefJemegmme~~975~~
Ssmee nesves hej DeJemLeeve kes efyevee GlheVe ngS egle%eeve kes efJeveeMe kee emebie Deelee nw~ yeerpeyegef kee DeYeeJe veneR
nes mekelee, keeeWefke Gmekes efyevee ieCeOej osJeeW kees leerLekej kes cegKe mes efvekeues ngS De#ej Deewj Deve#ej mJehe
yengle efuebieeefuebefieke yeerpe heoeW kee %eeve ve nesves mes eoMeebie kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw~
yeer peheoeW kes mJehe kee peevevee yeerpeyeg ef nw, Gmemes eoMeebie keer Glheef e nesl eer nw Deewj Gme
yeer peyege f kes efyevee eoMeebie keer Glheef e nes veneR mekeleer, keeeWe fke Ssmee nesves ceW Deefleemebie oes<e Deelee
nw~ GveceW heoevegmeejer veeceke %eeve kee DeYeeJe veneR nw, ke eeWefk e yeerpeyeg ef mes peevee nw mJehe efpevekee
leLee keesyege f mes eehle efkeee nw DeJemLeeve efpevneWves Ssmes yeerpeheoeW mes F&n e Deew j DeJeee kes efy evee
yeerpeheo keer GYee efoMee efJe<eeke egle%eeve leLee De#ej, heo, Jeekee Deewj Gvekes DeLe& efJe<eeke egle%eeve
keer Glheefe veneR yeve mekeleer nw~ GveceW mebefY eVeeesle=lJe kee DeYeeJe veneR nw, keeeWefk e Gmekes efy evee
De#ejeve#ejelceke, meele meew ueIegYee<ee Deewj De"ejn ceneYee<ee mJehe veevee YesoeW mes efYeVe yeerpeheohe Je
eleske #eCe ceW efYeVe-efY eVe YeeJe eehle nesves Jeeueer Ssmeer efoJeOJeefv e kee enCe ve nes v es mes eoMeebie keer
Glheefe kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw~
Fme keejCe yeerpeheoeW kes mJehe kee peevevee yeerpeyegef nw, Ssmee efme ngDee~ Ge yegef mes efYeVe ve nesves kes
keejCe peerJe Yeer yeerpeyegef nw~ Gve yeerpeyegef kes Oeejke efpeveeW kees vecemkeej nes, en met$e ceW kene ieee nw~
Mebkee-en yeerpeyegef $e+ef efkeme keejCe mes nesleer nw ?
meceeOeeve-Jen $e+efefJeefMe DeJeeneJejCeere kes #eeesheMece mes nesleer nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Fme $e+ef kee JeCe&ve efleueeseheCCeefe ebLe ceW Fme ekeej Deeee nwieeLeeLe&-vees FefveeJejCe, egle%eeveeJejCe Deewj Jeeree&vlejee Fve leerve ekeej keer eke=efleeeW kes Glke=
#eeesheMece mes efJeMeg ngS efkemeer Yeer cenef<e& keer pees yegef, mebKeelehe MeyoeW kes yeere ceW mes efuebiemeefnle Ske ner

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 8

JesoveeKeC[ / 33

mebKesppemeJeeCeb meeCeb lelLe efuebiemebpegeb~


Skekeb efee yeerpeheob ueCe hejesheosmesCeb~~976~~
leefcce heos DeeOeejs meeuemegob efebefleTCe iesCnsefo~
kemme efJe censefmeCees pee yeger mee yeerpeyegef efe1~~977~~
Deve$eeefhe keefLelebSkeyeerpee#ejeled Mes<eMeee%eeveb yeerpeyegef:2~
leLewJeeseb eefleeceCeevLe$eeerevLesefJeefMe#es$es keeueeefomeneeceskeceheghleb yeerpeceveskeyeerpeeob eLee YeJeefle, leLewkeyeerpeheoenCeeoveskeheoeLe&eefleheefee&meeb yegew mee yeerpeyegef:~3
DeOegvee heoevegmeeefj-$e+efOeeefjCeeb vecemkeleg eerceodieewlecemJeeefceieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees heoeCegmeejerCeb~~8~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-De$e efpeveMeyoesvegJele&les, lesve Cecees heoeCegmeejerCeb efpeCeeCeb Fefle JeeJeb~
eceeCe-ceOeceeefoheow: De$e eeespeveeYeeJeeod yeerpeheome enCeb Deefmle~ leLeeefn-heocevegmejefle Devegkegles
Fefle heoevegmeejer yegef:~4 yeerpeyegs: yeerpeheoceJeiecee$e Fob Sles<eece#ejeCeeb efuebieb YeJeefle ve YeJeleerefle
F&efnlJee mekeueeglee#ejheoeveJeievleer heoevegmeejer~ lesYe: heosYe: meceglheeceeveb %eeveb egle%eeveb ve De#ejheoefJe<eeb,

yeerpeYetle heo kees hej kes GheosMe mes eehle kejkes Gme heo kes Deeee mes mechetCe& egle kees efJeeej kejkes enCe
kejleer nw, Jen yeerpeyegef nw~~975-976-977~~
Deve$e Yeer leJeeLe&Je=efe ceW kene nwSke yeerpee#ej mes Mes<e MeeeeW kee %eeve nes peevee yeerpeyegef nw~
ener yeele eefleeceCeebLe$eeer ceW kener nwpewmes keeueeefo keer meneelee mes-Devegketue mecee kes Devegmeej efJeefMe #es$e-Kesle ceW yeesee ieee Ske
yeerpe Deveske yeerpe kees eoeve kejves Jeeuee neslee nw, Gmeer ekeej Ske yeerpeheo kees enCe kejves mes Deveske heoeLeeX kee
%eeve efpeme yegef ceW GlheVe nes peelee nw, Gmes yeerpeyegef kenles nQ~
Deye heoevegmeeefj $e+ef kes Oeejke cegefveeeW kees vecemkeej kejves nsleg eerceeved ieewlecemJeeceer ieCeOejosJe kes eje
met$e DeJeleefjle efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

heoevegmeejer $e+ef kes Oeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~8~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB met$e ceW efpeve Meyo keer DevegJe=efe hetJe& mes ner eueer Dee jner nw,
FmeefueS heoevegmeejer $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes Ssmee keLeve kejvee eeefnS~ eceeCe Deewj ceOece
Deeefo heoeW mes eneB eeespeve ve nesves kes keejCe yeerpeheo kee enCe efkeee nw~ Jen Fme ekeej nw-heo kee pees
DevegmejCe DeLee&led DevegkejCe kejleer nw Jen heoevegmeejer yegef nw~ yeerpeyegef mes yeerpeheo kees peevekej eneB en Fve
De#ejeW kee efuebie neslee nw Deewj Fvekee efuebie veneR neslee nw Fme ekeej kee efJeeej kejkes mecemle egle kes De#ej Deewj
1. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 272~ 2. leJeeLe&Je=efe De. 4, met$e 36 kes Devleie&le~ 3. eefleeceCeevLe$eeer~
4. <edKeC[eiece (OeJeueeerkeemeceefvJele) heg. 9, he=. 60~

34 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 8

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

les<eece#ejoeveeb yeerpeheoevleYee&Jeeled~ mee e heoevegmeejer yegef&: Devegmeeefjeeflemeeefj-leogYeemeeefj Yesosve ef$eefJeOee~


ee yeerpeheoeoOemleveheoeefve ewJe yeerpeheoefmLeleefuebiesve peevevleer mee eeflemeejer veece~ GheefjceeefCe e heoeefve
peevevleer meevegmeejer veece~ efheee&efmLeleheoeefve efveecesve efJevee efveecesve Jee peevevleer mee GYeemeejer veece~ Sles<eeb
heoevegmeeefjefpeveeveeb Yetceew heeflelJee ke=eflekece&efJeefOehetJe&keb vecemkejesefce Fefle YeefCeleb YeJeefle~
Fece=ef: keglees YeJeefle ?
F&neJeeeeJejCeereeveeb leere#eeesheMecesve YeJeleerefle %eeleJeced~
eefleeceCeevLe$eeerveeefcve evLes Jele&lesDeeoeJevles e$e le$e ewkeheoenCeelmecemleevLeeLe&meeJeOeejCeb emeeb yegew mee heoevegmeeefjCeer yegef:1~
eerceodeefleJe=<eYeeeeexCe keLeles-

yeger efJeekeKeCeeCeb, heoeCegmeejer nJesefo efleefJenhhee~


DeCegmeejer heef[meejer, penlLeCeecee GYeemeejer~~980~~
DeeefoDeJemeeCecepPes, iegJeosmesCe Skekeyeerpeheob~
iesefCne GJeefjce iebLeb, pe efieCnefo mee ceoer ng DeCegmeejer2~~981~~
leLewJe eeOemleveevLeb yegdeefle mee eeflemeejer~ efveecesveeefveecesve e egieheoskeme yeerpeheome GheefjceeOemleve-

heoeW kees peeveves Jeeueer heoevegmeejer yegef nw~ Gve heoeW mes GlheVe nesves Jeeuee %eeve egle%eeve nw~ Jen De#ej-heo
efJe<eeke veneR nw, keeeWefke Gve De#ej Deewj heoeW kee yeerpeheo ceW DevleYee&Je nes peelee nw~ Jen heoevegmeejer yegef $e+ef
Devegmeejer, eeflemeejer Deewj leogYeemeejer kes Yeso mes leerve ekeej keer nw~ pees yeerpeheo mes DeOemleve heoeW kees ner
yeerpeheoefmLele efuebie mes peeveleer nw Jen eeflemeejer yegef nw~ pees Gheefjce heoeW kees ner peeveleer nw Jen Devegmeejer yegef nw~
oesveeW heee&mLe heoeW kees efveece mes DeLeJee efyevee efveece kes Yeer pees peeveleer nw Jen GYeemeejer yegef nw~ Fve
heoevegmeejer efpeveeW kees Yetefceheeflele neskej-meeebie ee hebeebie mes ke=eflekece& efJeefOehetJe&ke vecemkeej kejlee ntB, Ssmee
met$e ceW kene ieee nw~
Mebkee-eneB $e+ef kewmes nesleer nw ?
meceeOeeve-F&neJejCeere Deewj DeJeeeeJejCeere ceefle%eeve kes leere #eeesheMece mes en-en $e+ef nesleer nw,
Ssmee peevevee eeefnS~
eefleeceCeevLe$eeer veece kes ebLe ceW (eereYeeeveeee& ves) kene nwDeeefo kes ee Devle kes ee efpeme efkemeer Ske heo kes enCe mes mecemle ebLe kes DeLe& kee DeJeOeejCe efpeme
yegef ceW neslee nw, Jen heoevegmeejer yegef kenueeleer nw~
eer eefleJe=<eYe Deeeee& ves efleueeseheCCeefe ebLe ceW Yeer kene nwieeLeeLe&-efJee#eCe heg<eeW keer heoevegmeeefjCeer yegef DevegmeeefjCeer, eeflemeeefjCeer Deewj GYeemeeefjCeer kes Yeso
mes leerve ekeej keer nw, Fme yegef $e+ef kes es eLeeLe& veece nQ~~980~~
pees yegef Deeefo, ceOe DeLeJee Devle ceW ieg kes GheosMe mes Ske yeerpe heo kees enCe kejkes Gheefjce ebLe keess
enCe kejleer nw, Jen DevegmeeefjCeer yegef kenueeleer nQ~~981~~
Gmeer ekeej mes pees DeOemleve ebLe kees peeveleer nw, Jen eeflemeejer nw~ efveece Deewj Deefveece mes Ske meeLe
1. eefleeceCeebLe$eeer~ 2. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 272~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 9

JesoveeKeC[ / 35

evLeeveefhe ee yegdeefle mee GYeemeejer heoevegmeejer yegef: $e+efJe&le&les S<e DeefYeeee: eerceodeefleJe=<eYemetefjJee&me~
mebeefle mebefYeVeeesle=yegeef&vecemkeejkejCeeLe eerceod ieewleceieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees mebefYeCCemeesoejeCeb~~9~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeCeeCeb Fefle DevegJele&les~ meceked ees$esefveeJejCe#eeesheMecesve efYeVee: DevegefJee:
mebefYeVee:, mebefYeVeee les eesleeje mebefYeVeeesleej:~ DeveskeMeyoeveece#ejeve#ejmJeheeCeeb keLebefeled egieheod
eJe=eeveeb eesleej: mebefYeVeeesleej Fefle efveefo&e:~
Skemee De#eewefnCeermesveeee: eceeCece$e keLeles-

veJeveeiemeneeefCe, veeies veeies Meleb jLee:~


jLes jLes Meleb legiee&:, legiex legiex Meleb veje:~~1
SleeMeeleees#eewefnCeermesvee: mJeke-mJekeYee<eeefYej#ejeve#ejmJeheeefYejecesCe eefo YeCeefvle lee&efhe
mebefYeVeeesleejes cegvee: DeecesCe meJe&Yee<ee: ie=nerlJee elegejb ooefle~ SlesYe: mebKeeleiegCeYee<eemebYe=leleerLe&kejJeeveefJeefveie&leOJeefvemecetnceecesCe enCe#eces mebefYeVeeesleefj ve esoceeee&ced~
kegle S<ee $e+efpee&eles ?
yeng-yengefJeOe-ef#eeceefle%eeveeJejCeereeCeeb #eeesheMecesve peeeles~ Sles<eeb mebefYeVeeesle=Ceeb efpeveeveeb
vecemkeejesmleg Fefle Geb YeJeefle~ mebeefle DeJeen-F&ne-DeJeee-OeejCeefpeveeveecesles<JesJeevleYee&Jees YeJeleerefle

yeerpeheo kes Gheefjce-DeOemleve ebLeeW kees pees yegef peeveleer nw, Jen GYeemeejer heoevegmeejer yegef $e+ef kenueeleer nw,
ener eerceeved eefleJe=<eYeDeeeee& kee eneB DeefYeeee nw~
Deye mebefYeVeeesle=yegef $e+efOeejkeeW kees vecemkeej kejves nsleg eerceeved ieCeOejosJe met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

mebefYeVeeesle=yegef $e+ef kes Oeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~9~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeveeW kees Fme heo keer DevegJe=efe eneB Yeer eue jner nw~ meb DeLee&led meceked ekeej mes
ees$esefveeJejCe kes #eeesheMece mes pees efYeVe-DevegefJe nQ, Jes mebefYeVe kenueeles nQ, mebefYeVe Ssmes pees eeslee Jes mebefYeVeeeslee nQ~
keLebefeled egieheled eJe=e ngS De#ej-Deve#ej mJehe Deveske MeyoeW kes eeslee mebefYeVe eeslee nQ, Ssmee efveoxMe efkeee ieee nw~
eneB Ske De#eewefnCeer mesvee kee eceeCe kenles nQMueeskeeLe&&-Ske De#eewefnCeer ceW veew npeej neLeer, Ske neLeer kes Deeefele meew jLe, Ske-Ske jLe kes
Deeefele meew Iees[s Deewj Ske-Ske Iees[s kes Deeefele meew ceveg<e nesles nQ~ en Ske De#eewefnCeer mesvee kee eceeCe nw~~
Ssmeer eej De#eewefnCeer mesvee De#ej-Deve#ej mJehe Deheveer-Deheveer Yee<eeDeeW mes eefo egieheled yeesueW lees Yeer
mebefYeVeeeslee egieheled meye Yee<eeDeeW kees enCe kejkes Fvekee Gej os osles nQ Fvemes mebKeeleiegCeer Yee<eeDeeW mes Yejer ngF&
leerLekej kes cegKe mes efvekeueer ngF& OJeefve kes mecetn kees egieheled enCe kejves ceW meceLe& Ssmes mebefYeVeeeslee kes efJe<ee
ceW en keesF& Deeee&peveke yeele veneR nw~
Mebkee-en $e+ef kewmes nesleer nw ?
meceeOeeve-yeng, yengefJeOe Deewj ef#ee ceefle%eeveeJejCeere keceeX kes #eeesheMece mes en $e+ef nesleer nw~ Fve
mebefYeVeeeslee efpeveeW kees vecemkeej nes, en met$e kee DeefYeeee yeleeee nw~ eneB DeJeen, F&ne, DeJeee Deewj
1. <edKeC[eiece (OeJeueeerkee) heg. 9, he=. 61~

36 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 9

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

he=Leked vecemkeejes ve ke=le:~


Geb eeve$emeb meceked mebkejJeeflekejJeeflejskesCe efYeVeb efJeefJeeb MeyomJeheb e=Ceesleerefle mebefYeVeees$eer $e+ef:
eoMeeespeveeeece-veJeeespeveefJemleejeeJeefle&mkebOeeJeejeslheVevejkejYeee#ejeve#ejelceke Meyomeboesnmeeveesveb
efJeefYeVemeeefhe egieheleefleYeemees emeece=ew meleeb YeJeefle me mebefYeVeees$eerleLe&:~ mee lehe:eYeeJeeefeles es<eeb
les mebefYeVe eesleej:1, lesYees veceesmleg~
eereefleJe=<eYeeeeexCe keLeles-

meesefobefoemegoCeeCeeJejCeeCeb Jeer efjeb lejeeeS~


GkekemmekeKeGJemeces GefoobieesJebieCeecekecceefcce~~
meesogkekemmeefKeoeroes Jeeefnb mebKesppepeeseCeheosmes~
mebef"eCejefleefjeeCeb, yengefJenmes mecegbles~~
DekeKejDeCekeKejceS meesotCeb omeefomeemeg heeskekeb~
peb efoppeefo heef[JeeCeb, leb efee mebefYeCCemeesefoeb~~2
leelhee&ce$e-Sles<eeb $e+efmeceefvJeleeveeb vecemkeejsCe ceceeefhe yegefefJe&Mege YeJesefoefle YeeJeesnced~
De$e efJeMes<e:Deme veJecemet$emeevevlejb $eerefCe met$eeCeefhe Jele&vles Deve$e heeef#ekeeefleeceCemet$eevLes~ leLeeefn-

OeejCeehe efpeveeW kee etBefke FvneR ceW DevleYee&Je neslee nw , Dele: FvnW he=Leked vecemkeej veneR efkeee ieee nw~
Deve$e Yeer kene nwmeb kee DeLe& nw meceked ekeej mes mebkej Deewj Jeeflekej oes<e mes jefnle efYeVe-efYeVe Meyo kes mJehe kees pees
megvelee nw, Jen mebefYeVeees$eer $e+ef nw~ yeejn eespeve uecyes Deewj veew eespeve eew[s eeJeleea kes mkevOeeJeej kes
ceveg<e-Iees[s-TB Deeefo mes GlheVe De#ejelceke Deewj Deve#ejelceke hejmhej efJeefYeVe Yeer Meyomecetn kee Ske meeLe
eefleYeeme efpeme $e+ef kes nesves hej neslee nw, Jen mebefYeVeees$eer nw~ Jen $e+ef lehe kes eYeeJe mes efpevekes nesleer nw, Jes
mebefYeVe eeslee kenueeles nQ, Gve meYeer kees vecemkeej nesJes~
eer eefleJe=<eYeeeee& ves Yeer kene nwieeLeeLe&-ees$esefveeJejCe, egle%eeveeJejCe Deewj Jeeree&vlejee kee Glke= #eeesheMece leLee Debieesheebie veecekece&
kee Goe nesves hej ees$e Fefve kes Glke= #es$e mes yeeefnj oMeeW efoMeeDeeW ceW mebKeele eespeve eceeCe #es$e ceW efmLele
ceveg<e SJeb efleeeeW kes De#ejeve#ejelceke yengle ekeej kes G"ves Jeeues MeyoeW kees megvekej efpememes elegej efoee
peelee nw, Jen mebefYeVeeesle=lJe veeceke yegef$e+ef kenueeleer nw~~
eneB leelhee& en nw efke-Fve $e+ef meceefvJele cenecegefvejepeeW kes vecemkeej mes cesjer Yeer yegef efJeMegefvece&ue nesJes, ener cesjer YeeJevee nw~
eneB efJeMes<e yeele en nw efkeheeef#eke eefl eeceCe met$eebLe ceW Fme veJeceW met$e kes Devevlej leerve met$e Deewj Yeer DeeS nQ , pees Fme
ekeej nQ1. eefleeceCeebLe$eeer he=. 91~ 2. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 273~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 10

JesoveeKeC[ / 37

Cecees meebyegeCeb JewjeiekeejCeb efkeefeod dJee hejesheosMeb eevehes#e mJeecesJe es Jewjeieb ieleemles
mJeebyege:, les<eeb vece:~
Cecees heeseyegeCeb eleskeeefVeefceeeod yege: eleskeyege eLee veerueeeveeefJeueeeod Je=<eYeeoe:, les<eeb vece:~
Cecees yeesefneyegeCeb es Yeesieemeee: Mejerjeefo<JeMeeeeleeefoheb eoMe& Jewjeieb veerleemles yeesefOeleyege:,
les<eeb vece:~1
leelhee&ce$e-Sles<eeb veecemcejCesve cece Jewjeieb {erYeJesefoefle Dee cees#eheeleefceefle eeeles ceee~
SJeb elegLe&mLeues ceefle%eeveef&meceefvJeleeveeb cenecegveerveeb vecemkeejlJesve elJeeefj met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee $e+pegceeflecegveerveeb vecemkeejkejCeeLe eerieewleceYeejkesCe met$eceJeleee&les-

Cecees GpegceoerCeb~~10~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-hejkeereceefleieleesLe&: GheeejsCe ceefle:~ $e+pJeer DeJeee~
keLece=peglJeced ?
eLeeLe&celeejesnCeeled eLeeLe&ceefYeOeeveielelJeeled eLeeLe&ceefYeveeielelJeee~ $e+pJeer ceeflee&me me: $e+pegceefle:~

mJeebyeg $e+efOeejkeeW kees vecemkeej nes DeLee&led pees Jewjeie kee efkeefeled cee$e keejCe osKekej
hejesheosM e keer Dehes#ee ve kejkes mJeeb Jewjeie kees eehle nes peeles nQ, Jes mJeebyeg kenueeles nQ, GvnW
vecemkeej nesJes~
eleskeyeg efpeveeW kees vecemkeej nes DeLee&led pees hejesheosMe kes efyevee efkemeer Ske efveefcee mes Jewjeie kees
eehle nesles nQ, Jes eleske yeg $e+ef kes Oeejke kenueeles nQ, pewmes-veerueebpevee kes efJeuee mes Je=<eYeeefoke leerLekej
Jewjeie kees eehle ngS nQ, Gve eleskeyegefpeveeW kees vecemkeej nesJes~
yeesefOeleyeg $e+efOeejer efpeveeW kees vecemkeej nes DeLee&led pees YeesieeW ceW Deemee ceneheg<e Deheves Mejerj Deeefo
ceW DeMeeele he osKekej Jewjeie kees eehle nes peeles nQ, Jes yeesefOeleyeg $e+ef kes Oeejke kenueeles nQ, GvnW cesje
vecemkeej nesJes~
eneB leelhee& en nw efke-Fve meYeer kes mcejCe mes cesje Jewjeie { nesJes, ener cees#e peeves hee&vle cesjs eje
eeevee keer peeleer nw~
Fme ekeej mes elegLe& mLeue ceW ceefle%eeve keer $e+ef mes meceefvJele cenecegefveeeW kes vecemkeej keer cegKelee Jeeues
eej met$e hetCe& ngS~
Deye $e+pegceefle ceve:hee&e%eeveer cegefveeeW kees vecemkeej kejves nsleg eer ieewleceieCeOej Yeejke kes eje met$e
DeJeleefjle efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

$e+pegceefle ceve:hee&e%eeveer cenecegefveeeW kees vecemkeej nes~~10~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-hejkeereceefle-otmejs keer ceefle DeLee&led ceve ceW DeLe&-heoeLe& Gheeej mes
ceefle kenueelee nw~ $e+peg kee DeLe& Jeelee jefnle nw~
Mebkee-$e+peglee efkeme keejCe mes nw ?
meceeOeeve-eLeeLe& ceefle kee efJe<ee nesves mes, eLeeLe& Jeeveiele nesves mes Deewj eLeeLe& DeefYevee DeLee&led
1. eefleeceCeiebLe$eeer he=. 91~

38 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 10

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

$e+pegkesve ceveesieleb $e+pegkesve Jeeve-keeeieleceLe&ce=pegkeb peeveved leefhejerleceve=pegkeceLe&cepeeveved ceve:hee&e%eeveer


$e+pegceefleefjefle YeCeles~
$e+pegceeflece&ve:hee&e%eeveer cevemeeefebefleleb Jeevesveevegeb keeesveeveefYeveerleceLe efkeefceefle ve peeveeefle ?
ve %eeeles, efJeefMe#eeesheMeceeYeeJeeled~
ceefle%eevesve Jee egle%eevesve Jee ceveesJeevekeeeYesob %eelJee heeee$eefmLeleceLe ele#esCe peevelees ceve:hee&e%eeveme
Je-#es$e-keeue-YeeJeYesosve efJe<eeelegefJe&Oe:~
JesCe le$e $e+pegceeflejskemeceefekeceewoeefjkeMejerjme efvepe&jeJeb peIevesve peeveeefle~ Glke<exCe Skemeceefekeefceefveefvepe&jeJeb peeveeefle~ peIeveeslke=JeeCeeb ceOeceJeefJekeuheeved leodJeefleefjee $e+pegceeflepee&veeefle~
#es$esCe peIeveb ieJeteflehe=LekelJeb Glke<exCe eespevehe=LekelJeb, peIeveeslke=#es$eeCeeb ceOeceefJekeuheeved
leodJeefleefjee $e+pegceeflepee&veeefle~
keeueehes#eee peIevesve ew YeJeew $eeRe peeveeefle~ Deleerleeveeieleew eJesJe YeJeew ie=Cneefle, Jele&ceeveYeJesve men
$eerved YeJeeved peeveeefle~ efkevleg Jele&ceeveYeJeenCeb megg ve peeveeefle, Deleerleeveeieleeeg:-mebheomebheod-Yege-ke=le-eeflemesefJeleeefoveeveemet#ceeLee&keerCe&me meg%eelelJeefJejesOeeled~ Glke<exCe mehleeYeJeeved peeveeefle~ Deleerleeveeieleeved mehle, Jele&ceevesve
meneew YeJeeved peeveeefle~ peIeveeslke=keeueeveeb ceOeceefJekeuheb leodJeefleefje-$e+pegceeflece&ve:hee&e%eeveer peeveeefle~

Meejerefjke eseiele nesves mes Ge ceefle ceW $e+peglee nw~


]$e+peg nw ceefle efpemekeer Jen $e+pegceefle kene peelee nw~ $e+peglee mes-mejuelee mes, ceveesiele, Jeeveiele Je
keeeiele mes DeLe& kees mejuelee mes peeveves Jeeuee Deewj Gmemes efJehejerle Jee DeLe& kees ve peeveves Jeeuee ceve:hee&e%eeveer
$e+pegceefle kee Oeejke kene peelee nw~
Mebkee-$e+pegceefle ceve:hee&e%eeveer ceve mes Deefeefvlele, Jeeve mes Devege Deewj keee mes DeveefYeveerle DeLee&led
Meejerefjke ese kes DeefJe<eeYetle DeLe& kees keeeW veneR peevelee nw ?
meceeOeeve-veneR peevelee nw, keeeWefke Gmekes efJeefMe #eeesheMece kee DeYeeJe heeee peelee nw~
ceefle%eeve DeLeJee egle%eeve mes ceve, Jeeve Je keee kes Yeso kees peevekej heeeled JeneB efmLele DeLe& kees ele#e
mes peeveves Jeeues ceve:hee&e%eeveer kee efJe<ee Je, #es$e, keeue Je YeeJe kes Yeso mes eej ekeej kee nw~ Je keer
Dehes#ee FveceW $e+pegceefle ceve:hee&e%eeve peIeve mes Ske mecee mebyebOeer Deewoeefjke Mejer j keer efvepe&je Je kees
peevelee nw~ Glke= mes Skemecee keer Fefve efvepe&je kes Je kees peevelee nw~
peIeve Deewj Glke= JeeW kes ceOece Je efJekeuheeW kees leodJeefleefje $e+pegceefle ceve:hee&e%eeveer peevelee nw~
#es$e keer Dehes#ee peIeve mes Jen ieJeteflehe=LekelJe (3 keesMe mes 6 keesMe leke) Deewj Glke= mes eespeve
he=LekelJe (3 eespeve mes 6 eespeve leke) kees peevelee nw~ peIeve Je Glke= #es$e kes ceOece efJekeuheeW kees
leodJeefleefje $e+pegceefle ceve:hee&e%eeveer peevelee nw~
keeue keer Dehes#ee peIeve mes oes Deewj leerve YeJe kees peevelee nw~ Deleerle Deewj Deveeiele Fve oes ner YeJe kees
enCe kejlee nw~ Jele&ceeve YeJe kes meeLe leerve YeJeeW kees peevelee nw~ efkevleg FmeceW Jele&ceeve YeJe kes enCe kees "erke
mes veneR peevelee nw, keeeWefke Deleerle Deewj Deveeiele Deeeg, mecheled, Demecheled, Yege, ke=le, eeflemesefJele Deeefo veevee
met#ce DeLeeX mes DeekeerCe& YeJe kes Deer lejn peeveves ceW efJejesOe Deelee nw~ Glke= mes meele-Dee" YeJe kees peevelee
nw~ Deleerle Deewj Deveeiele meele leLee Jele&ceeve kes meeLe Dee" YeJe kees peevelee nw~ peIeve Deewj Glke= keeue kes

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 11

JesoveeKeC[ / 39

YeeJesve peIeveeslke=Jes<eg leleeeesieeved DemebKeeleeved YeeJeeved peIeveeslke=-$e+pegceefleceve:hee&e%eeefvevees peeveefvle~


SlesYe: $e+pegceefleefpevesYees vece:~
DeOegvee efJehegueceefle%eeefveveeb vecemkeejkejCeeLe eerceodieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees efJeGueceoerCeb~~11~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-hejkeereceefleieleesLeex ceefle:~ efJeheguee efJemleerCee&~
keglees Jewhegueced ?
eLeeLe ceveesieceveeled DeeLeeLe ceveesieceveeled GYeeLeeefhe leoJeieceveeled~ eLeeLe Jeeesieceveeled DeeLeeLe
Jeeesieceveeled GYeeLeeefhe le$e ieceveeled~ eLeeLe keeeieceveeled DeeLeeLe keeeieceveeled leeYeeb le$e ieceveeled Jewhegueced~
efJeheguee ceeflee&me me: efJehegueceefle:~ leodeesieeefppeveesefhe efJehegueceefle:~ $e+peg Deve=peg Jee ceveesJeevekeeeieleb lewe&Yeeb
Deefhe ekeejw: les<eeceeehlece&eehleb e Jemleg peevelees efJeheguecelespe&Ieveeslke= leodJeefleefjeJe-#es$e-keeue-YeeJeeveeb
eheCee efeelesJelees peIevesve Skemeceeefceefveefvepe&jeb peeveeefle~
Glke=Je%eeheveeLe leleeeesieemebKeeleeveeb keuheeveeb meceeeved MeueekeeYetleeved mLeeheefelJee ceveesJeJeie&Ceeee
DevebefleceYeeieb efJejuee DepeIeveeslke=ceskemeceeeyeb efJeemeesheeeefJejefnlecekece&eefleyeb meceKeC[b ke=lJee

ceOece efJekeuhe kees leodJeefleefje $e+pegceefle ceve:hee&e%eeveer peevelee nw~ YeeJe keer Dehes#ee peIeve Deewj Glke=
JeeW ceW Gmekes eesie DemebKeele YeeJeeW kees peIeve Je Glke= $e+pegceefle ceve:hee&e%eeveer peeveles nQ~
Fve $e+pegceefle ceve:hee&e%eeveer efpeveeW kes efueS vecemkeej nes~
Deye efJehegueceefle ceve:hee&e%eeveer cegefveeeW kees vecemkeej kejves nsleg eerceeved ieewlece mJeeceer met$e DeJeleefjle
kejles nQmet$eeLe&-

efJehegueceefle ceve:hee&e%eeveer efpeveeW kees vecemkeej nes~~11~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-otmejs keer ceefle ceW efmLele heoeLe& ceefle kene peelee nw~ efJehegue kee DeLe&
efJemleerCe& nw~
Mebkee-efJeheguelee efkeme keejCe mes nw ?
meceeOeeve-pewmee heoeLe& nw, Gme ekeej ceve kees eehle nesves mes, pewmee heoeLe& nw Gmekes efJe ceve kees
eehle nesves mes Deewj oesveeW ekeej mes Yeer ceve kees eehle nesves mes, leLee eLeeLe& Jeeve kees eehle nesves mes, DeeLeeLe&
Jeeve kees eehle nesves mes Deewj oesveeW ekeej mes Yeer GmeceW eehle nesves mes SJeb eLeeLe& keee kees eehle nesves mes,
DeeLeeLe& keee kees eehle nesves mes leLee Gve oesveeW ekeejeW mes Yeer JeneB eehle nesves mes efJeheguelee nw~ efJehegue nw ceefle
efpemekeer Jen efJehegueceefle kene peelee nw~ efJehegueceefle kes eesie mebyebOe mes efpeve (cegefve) Yeer efJehegueceefle kenueeles nQ~
]$e+peg ee Deve=peg ceve, Jeeve Je keee ceW efmLele Gve oesveeWW ner ekeejeW mes Gvekees Deeehle Deewj DeOe&eehle Jemleg kees peeveves
Jeeues efJehegueceefle kes peIeve, Glke= Deewj leodJeefleefje Je, #es$e, keeue Je YeeJe keer eheCee kejles nQJe keer Dehes#ee Jen peIeve mes Ske mecee ceW nesves Jeeueer Fefve efvepe&je kees peevelee nw~
Glke= Je kes %eeheveeLe& Gmekes eesie DemebKeele keuheeW kes meceeeW kees Meueekeehe mes mLeeefhele kejkes
ceveesJeJeie&Cee kes DevevleJeW Yeeie kee efJejueve kej efJeemeesheeejefnle Dee" kece&mebyebOeer DepeIeveeveglke= Ske

40 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

oes le$ewkeKeC[b efleereefJekeuhees YeJeefle~ MeueekeejeefMele: SkehecehevesleJeb~ SJecevesve efJeOeevesve vesleJeb


eeJeledMeueekeejeefMe: meceehle Fefle~ De$eeheefeceJeefJekeuheceglke=efJehegueceeflepee&veeefle~ peIeveeslke=JeeCeeb
ceOeceefJekeuheeved leodJeefleefjeefJehegueceeflepee&veeefle~
#es$esCe peIeveb eespevehe=LekelJeced~ ve e $e+pegceleglke=#es$esCe efJehegueceeflepeIeve#es$eb meceeveb~ eespevehe=LekelJesveskeYesooMe&veeled~
Glke<exCe ceeveg<eesejMewuemeeYevlejlees ve yeees~ hebeelJeeefjbMeodeespeveue#eIeveelejb peeveeleerlegeb YeJeefle~
Geb e eerceodJeerjmesveeeeexCe-leoes ceeCegmegejmesueyYeblejJeeCeb Ce KeseefCeeeceeb, efkevleg ceeCegmegejmesueyYeblejheCeoeueermepeeseCeuekeKeefCeeeceeb, efJeGueceefoceCeheppeJeCeeCegppeesemeefnoKeseb IeCeeieejsCe "Fos
heCeoeueermeuekeKeceseb esJe nesefo efe~ DeOeJee GJeosmeb ueCe JeeJJeb~
keeuelees peIevesve mehleeYeJeenCeeefve, Glke<exCeemebKeeleeefve YeJeenCeeefve peeveeefle~
YeeJesve eod eod b Jeb leme lemeemebKeeleheee&eeved peeveeefle~ SJebefJeOesYees efJehegueceefleYees vece:~
De$eeefhe efJehegueceefleefpeveeveeb cenecegveerveeb vecemkeejes %eeleJe:~
Flees efJemlej:-le$e efJeMegdee leeJepegcelesefJe&hegueceefle&Je#es$ekeeueYeeJewefJe&Meglej:~ eke=#eeesheMece-

mecee eye kees meceKeC[ kejkes osves hej GveceW Ske KeC[ Je kee efleere efJekeuhe neslee nw~ Fme mecee
Meueekee jeefMe ceW mes Ske kece kejvee eeefnS~ Fme ekeej Fme efJeOeeve mes Meueekee jeefMe meceehle nesves leke ues peevee
eeefnS~ FveceW Deefvlece JeefJekeuhe kees Glke= efJehegueceefle peevelee nw~ peIeve Deewj Glke= Je kes ceOece
efJekeuheeW kees leodJeefleefje efJehegueceefle peevelee nw~
#es$e keer Dehes#ee efJehegueceefle kee peIeve mes eespevehe=LekelJe efJe<ee nw~ $e+pegceefle kee Glke= Deewj efJehegueceefle
kee peIeve #es$e eneB meceeve veneR nw, keeeWefke eespevehe=LekelJe ceW Deveske Yeso osKes peeles nQ~
Glke= mes Jen ceeveg<eesej heJe&le kes Yeerlej keer yeele peevelee nw, yeenj keer veneR~ leelhee& en nw efke heQleeueerme
ueeKe eespeve Ieve elej kees peevelee nw, Ssmee kene ieee nw~
eer Jeerjmesveeeee& ves (OeJeuee erkee ceW) kene nwDeleSJe ceeveg<eesej heJe&le kes Yeerlej en Jeeve #es$e kee efveeeceke veneR nw, efkevleg ceeveg<eesej heJe&le kes
Yeerlej heQleeueerme ueeKe eespeveeW kee efveeeceke nw, keeeWefke efJehegueceefle ceve:hee&e%eeve kes Geesle meefnle #es$e kees
Ieveekeej mes mLeeefhele kejves hej heQleeueerme ueeKe eespeve cee$e ner neslee nw~ DeLeJee GheosMe eehle kejkes Fme efJe<ee
kee JeeKeeve kejvee eeefnS~
keeue keer Dehes#ee Jen peIeve mes meele-Dee" YeJeenCeeW kees Deewj Glke=< mes DemebKeele YeJeenCeeW kees
peevelee nw~
YeeJe keer Dehes#ee pees pees Je %eele nw, Gme Gmekeer DemebKeele heee&eeW kees peevelee nw~ Fme ekeej kes
efJehegueceefle ceve:hee&e%eeveer efpeveeW kees vecemkeej nes~ eneB Yeer efJehegueceefle ceve:hee&e%eeveer efpeveeW kees DeLee&led cenecegefveeeW
kees vecemkeej efkeee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Fmekee efJemleej kejles nQ$e+pegceefle Deewj efJehegueceefle Fve oesveeW ceve:hee&e%eeveeW ceW efJeMegef keer Dehes#ee $e+pegceefle mes efJehegueceefle ceW
Je-#es$e-keeue-YeeJe meYeer kes eje DeefOeke efJeMegef heeF& peeleer nw~ eke=-Glke= #eeesheMece Deewj efJeMegefYeeJe

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 12

JesoveeKeC[ / 41

efJeMegefYeeJeeesieeoeefleheelesveeefhe efJehegueceefleefJe&efMee, mJeeefceveeb eJeOe&ceeveeeefj$eesoelJeeled~ $e+pegceefle: hegve:


eefleheeleer mJeeefceveeb ke<eeeesskeeod nereceeveeeefj$eesoelJeeled~1
Devesvewleod %eeleJeb-efJehegueceefleceve:hee&e%eeveer efveecesve leodYeJesvewJe cees#eb eehveesefle ve e $e+pegceefleceve:hee&e%eeefveveeb efveece:~ Fefle %eelJee kesJeueb kesJeue%eeveeehleLe&cesJe eelvees efJeOeeleJe:~
SJeb hebecemLeues ceve:hee&e%eeveYesomJehe keLevelJesve met$eeb ieleced~
DeOegvee oMehetefJe&cegveerveeb vecemkeejkejCeeLe eerceodieewleceieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees omehegefJJeeeCeb~~12~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-De$e oMehetefJe&Ceew efYeVeeefYeVeYesosve efefJeOeew YeJele:~ le$e SkeeoMeebieeefve heef"lJee
hegve: heefjkece&-met$e-eLeceevegeesie-hetJe&iele-etefuekee Fefle heeeefOekeej efveyeefJeeos he"eceeves GlheeohetJe&ceeefob
ke=lJee he"lees oMecehetJe&veeefcve efJeeevegeJeeos meceehles mehleMeleueIegefJeeeefYejvegielee jesefnCeeefoheeMeleceneefJeee:
Deeiele YeieJeved! efkeb Dee%eeheeefme~ Fefle he=efvle~ SJeb GheefmLeleeveeb meJe&efJeeeosJeleeveeb ees cenecegefveueexYeb
ieefle me: efYeVeoMehetJeea~ e: hegve: ve leemeg ueesYeb kejesefle kece&#eeer YeJeved me: DeefYeVeoMehetJeea veece~ le$e
DeefYeVeoMehetefJe&efpeveeveeb vecemkeejb kejesceerefle keefLeleb YeJeefle~
Deefmceved met$es efYeVeoMehetefJe&Ceeb eefleefveJe=efe: keLeb YeJeefle ?

kes keejCe Deeefleheeleer nesves mes Yeer efJehegueceefle ceW efJeMes<elee nw, keeeWefke Gmekes Oeejke mJeeceer kes eJeOe&ceeve eeefj$e
kee Goe neslee nw Deewj $e+pegceefle ceve:hee&e%eeve eefleheeleer neslee nw, keeeWefke Fmekes Oeejke mJeeceer kes ke<eee kee
Gske nesves mes nereceeve eeefj$e kee Goe heeee peelee nw~
Fmemes en peevevee eeefnS efke efJehegueceefle ceve:hee&e%eeveer cegefve efveecehetJe&ke Gmeer YeJe mes cees#e eehle kej
uesles nQ, efkevleg $e+pegceefle ceve:hee&e%eeveer kee Ssmee efveece veneR nw, Ssmee efve<ke<e& mecePekej nceW cee$e kesJeue%eeve
keer eeefhle kee ner eelve kejvee eeefnS~
Fme ekeej hebece mLeue ceW ceve:hee&e%eeve kes YesoeW kee mJehe yeleueeves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Deye oMehetJe& kes %eeveOeejke cegefveeeW kees vecemkeej kejves kes efueS eer ieewlece ieCeOej osJe met$e DeJeleefjle
kejles nQmet$eeLe&-

oMehetJe& %eeveOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~12~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB efYeVeoMehetJeea Deewj DeefYeVe oMehetJeea Fve ekeejeW mes oMehetJeea kes oes Yeso efkees
nQ~ GveceW pees cenecegefve ieejn DebieeW kees he{kej heeeled heefjkece&, met$e, eLeceevegeesie, hetJe&iele Deewj etefuekee, Fve heeBe
DeefOekeejeW ceW efveye efJeeo kes he{les mecee GlheeohetJe& mes ueskej he{ves JeeueeW kes oMece hetJe& efJeeevegeJeeo kes meceehle
nesves hej Debiegemesveeefo meele meew #eg efJeeeDeeW mes Devegiele jesefnCeer Deeefo heeBe meew ceneefJeeeSb YeieJeeve keee Dee%ee nw?
Ssmee kenkej GheefmLele nesleer nQ~ Fme ekeej GheefmLele ngF& meye efJeeeDeeW kes ueesYe kees eehle nes peeles nQ, Jen
efYeVeoMehetJeea kenueeles nQ~ efkevleg pees kece&#ee kes DeefYeuee<eer neskej GveceW ueesYe veneR kejles nQ, Jes DeefYeVeoMehetJeea
kenueeles nQ~ GveceW DeefYeVeoMehetJeea efpeveeW kees vecemkeej kejlee ntB, en met$e kee DeefYeeee kene ieee nw~
Mebkee-Fme met$e ceW efYeVeoMehetefJe&eeW keer eefleefveJe=efe-JeeJe=efe kewmes nesleer nw ?
1. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 1, met$e 24~

42 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 13

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efpeveMeyoevegJe=efelJeeled JeeJe=efepee&eles~
Geb e eerJeerjmesveeeeexCe-Ce e lesefmeb efpeCeeceeflLe, YeiiecenJJeSmeg efpeCeeeCegJeJeeeroes1~
keefeoen-DeeeejebieeeOemleveebie-hetJe&OejeCeeb vecemkeej: efkeb ve ke=le: ?
Deeeee&:een-vewleod JeeJeb, les<eeceefhe vecemkeej: ke=leewJe, efkebe les<eece$eesheuebYeeled~
elego&MehetJe&OejeCeeb hetJe vecemkeej: efkeb ve ke=le: ?
ve, efpeveJeeveeleemLeeveeslheeoveejsCe oMehetefJe&Ceeb leeiecenlJeeoMe&veeLe hetJe leVecemkeejkejCeeled~
egleheefjheeee Jee hetJe oMehetefJe&Ceeb vecemkeej: ke=le:~
eefleeceCeevLe$eeer<eg DeefYeCCeomehegJJeerCeb2, Fefle met$eb Jele&les~ Deve$eeefhe oMehetefJe&Ceeb ue#eCeb-cenejesefnCeeefoefYeefejeieleeefYe: eleskeceelceerehemeeceLee&efJe<kejCekeLevekegMeueeefYeJexieJeleerefYeefJe&eeosJeleeefYejefJeeefueleeeefj$eme
oMehetJe&ogmlejmecegesejCeb oMehetefJe&lJeced3~
SlesYees cenecegefveYees vecees vece:~
DeOegvee elego&MehetefJe&cenemeeOetveeb vecemkeejkejCeeLe eerceodieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees eesmehegefJJeeeCeb~~13~~
meceeOeeve-efpeveMeyo keer DevegJe=efe nesves mes Gvekeer JeeJe=efe nesleer nw~
eer Jeerjmesveeeee& ves kene nw-efYeVeoMehetefJe&eeW kes efpevelJe veneR heeee peelee nw, keeeWefke efpevekes ceneele
ve nes egkes nQ, GveceW efpevelJe Ieefle veneR neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-Deeeejebieeefo DeOemleve Debie Deewj hetJe& kes OeejkeeW kees vecemkeej keeeW veneR
efkeee nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Gvekees Yeer vecemkeej efkeee
ner nw, keeeWefke Jes FveceW ner ieefYe&le jnles nQ~
Mebkee-eewon hetJeeX kes OeejkeeW kees henues vecemkeej keeeW veneR efkeee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke efpeveJeeveeW hej eleemLeeve DeLee&led efJeeeme Glheeove eje oMehetefJe&eeW kes
leeie keer ceefncee efoKeueeves kes efueS hetJe& ceW GvnW vecemkeej efkeee nw~ DeLeJee egleheefjheeer keer Dehes#ee henues
oMehetefJe&eeW kees vecemkeej efkeee nw~
eefleeceCeebLe$eeer ceW DeefYeCCeomehegJJeerCeb Ssmee met$e Deeee nw~ Deve$e Yeer (leJeeLe&Jeeefle&ke ebLe ceW)
oMehetefJe&eeW kee ue#eCe yeleeee nw-cenejesefnCeer Deeefo jeieeslheeoke efJeeeDeeW kes eehle nes peeves hej eleske kes
Deheves-Deheves he, meeceLe&, DeeefJe<kejCe, keLeve kegMeuelee mes meefnle JesieJeleer efJeeeosJeleeDeeW kes eje efJeeefuele
efkees peeves hej Yeer pees efyeukegue {-DeefJeeue jnles nQ, Ssmes DeefJeeue eeefj$eOeejke cenecegefve oMehetJe&heer
ogmlej meceg kees heej kej uesles nQ Gvekes ner oMehetefJe&lJe-oMehetJeea $e+ef nesleer nw~
Ssmes oMehetJeea $e+efOeejke cenecegefveeeW kees yeejcyeej vecemkeej nesJes~
Deye eewonhetJeea cenemeeOegDeeW kes vecemkeej nsleg eerceeved ieewlece mJeeceer met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

eewonhetJe& $e+ef kes Oeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~13~~


1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 70~ 2. eefleeceCeebLe$eeer he=. 91~ 3. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, he=. 202~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 13

JesoveeKeC[ / 43

efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeveeveeefceefle De$eevegJele&les~ mekeueegle%eeveOeeefjCeelego&MehetefJe&Ce:~ les<eeb


elego&MehetefJe&Ceeb efpeveeveeb vece: Flegeb YeJeefle~
Mes<eeOemlevehetefJe&Ceeb vecemkeej: efkeVe ke=le: ?
ve, les<eeceefhe ke=le SJe, lewefJe&vee elego&MehetJee&veghehees:~
elego&MehetefJe&CeecesJe veeceefveoxMeb ke=lJee efkeceLe vecemkeej: efeeles ?
efJeeevegeJeeome meceehlesefjJe elego&MehetJe&meceehleeJeefhe efpeveJeeveeleeoMe&veeled~
elego&MehetJe&meceehleew ke: elee: ?
Geles eerJeerjmesveeeeexCeeesmehegJJeeefCe meceeefCee jefeb keeDeesmeiiesCe efomme heneomeceS YeJeCeJeeefmee-JeeCeJeWlej-peesefoefmeekehheJeeefmeeosJesefn keecenehetpee mebKe-keenuee-legjjJemebkeguee nesog~ Sosmeg oesmeg eCesmeg efpeCeJeeCeheeDeesJeuebYees~1
keefeoeMebkeles-efpeveJeevelJeb eefle meJee&hetJee&efCe meceeveeveerefle les<eeb meJex<eeb veeceefveoxMeb ke=lJee vecemkeej:
efkeVe ke=le: ?
Deeeee&osJe: een-vewleod JeeJeb, efpeveJeevelJesve meJee&hetJez: meMelJes meleefhe efJeeevegeJeeo-ueeskeefyevogmeejeesce&nJeceefmle, De$ewJe osJehetpeesheuebYeeled~ elego&MehetJe&Oejes cenecegefveefce&LeelJeb ve ieefle, leefmceved YeJesmebeceb
e ve eefleheeles, S<e Sleme efJeMes<ees %eeleJe:~

efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Yeer efpeveeW kees en Meyo DevegJe=efe-heers mes euee Dee jne nw~
mechetCe& egle%eeve kes Oeejer eewonhetJeea kenueeles nQ~ Gve eewonhetJeea efpeveeW kees vecemkeej nes, Ssmee kene ieee nw~
Mebkee-Mes<e DeOemleve hetJe&Oeejer kees vecemkeej keeeW veneR efkeee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, Gvekees Yeer vecemkeej efkeee ner nw, keeeWefke DeOemleve hetJeeX kes efyevee eewon
hetJe& Ieefle ner veneR nesles nQ~
Mebkee-eewon hetJe& kee ner veece efveoxMe kejkes efkemeefueS vecemkeej efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-keeeWefke efJeeevegeJeeo hetJe& keer meceeefhle kes meceeve eewonhetJeeX keer meceeefhle ceW Yeer efpeveJeeve
hej efJeeeme osKee peelee nw~
Mebkee-eewon hetJe& keer meceeefhle ceW keewve mee keejCe nw ?
Fmekee meceeOeeve kejles ngS eer Jeerjmesveeeee& kenles nQ efke-eewon hetJeeX kees meceehle kejkes jeef$e ceW keeeeslmeie& mes
efmLele meeOeg keer eYeele mecee ceW YeJeveJeemeer, JeeveJevlej, peesefle<eer Deewj keuheJeemeer osJeeW eje MebKe, keenuee Deewj letjlegjner kes Meyo mes Jeehle cenehetpee keer peeleer nw~ Fve oes mLeeveeW ceW efpeveJeeveeW kees ner efveefcee ceevee peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-efpeveJeeve keer Dehes#ee mes meye Debie Deewj hetJe& meceeve nQ, DeleSJe Gve
meyekee veece efveoxMe kejkes vecemkeej keeeW veneR efkeee ieee nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke efpeveJeevehe mes meye Debie
Deewj hetJeeX ceW meMelee kes nesves hej Yeer efJeeevegeJeeo Deewj ueeskeefyevogmeej kee cenlJe nw, keeeWefke FveceW ner osJeeWs eje
keer ieF& hetpee heeF& peeleer nw~ eewon hetJe& kes Oeejke cenecegefve efceLeelJe kees eehle veneR nesles Deewj Gme YeJe ceW
Demebece kees Yeer veneR eehle nesles nQ, en Fvekeer efJeMes<elee peevevee eeefnS~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele hegmleke 7, he=. 71~

44 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 14

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leelhee&cesleled-elego&MehetJe&OeeefjCees cenecegveees eoMeemekeueegleOeje: eglekesJeefuevees YeJeefvle~ Sles<eeb


egle%eeves hetCex mebpeeles elegefJe&OeosJee JeeeeefoefYeceg&veerveeb cenehetpeeb kegJe&efvle, Sles efveecesve cees#eb eehvegJeefvle Fefle
les<eeb efJeMes<esCe ceenelceb %eeleJeced~
Deefmceved JesoveeKeC[s ome hegefJJeeeCeb, eesmehegefJJeeeCeb hee"esefmle, Deveefmceved evLes omehegJJeerCeb,
eesmehegJJeerCeb Fefle hee"es Jele&les~
SYees oMehetefJe&Ye: elego&MehetefJe&Yee vecees vece:~
SJeb <emLeues oMeelego&MehetefJe&egle%eeveef& cenecegefvevecemkeejlJesve met$eeb ieleced~
DeOegvee Deebieceneefveefcee%eeefvemeeOetveeb YeefekejCeeLe eerieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees DebieceneefCeefceekegmeueeCeb~~14~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeeceneefveefceekegMeuecenecegefveYees vece:~ De-mJej-Jebpeve-ue#eCe-efVeYeewce-mJehve-Devleefj#eveeceeefve ceneefveefceeeveeceeeefve~
le$eebieieleceneefveefceeb veece-ceveg<eeflejees: meJe-mJeYeeJe-Jeele-efhee-Mues<ce-jme-efOej-ceebme-cesoeDeefmLe-ceppee-MegeeefCe-MejerjJeCe&-iebOe-jme-mheMe&efvecveesVeleeefve efJeueeskee peerefJele-cejCe-megKe-og:Ke-ueeYeDeueeYe-eJeemeeefoefJe<eeeJeiecees es<eeb les Debieefveefcee%ee:~
Kej-efhebieue-Guetke-Jeeeme-efMeJee-e=ieeue-vej-veejermJejb eglJee ueeYeeueeYe-megKe-og:Ke-peerefJelecejCeeoerveeceJeiece: mJejceneefveefceeb veece~

leelhee& en nw efke-eewonhetJe& kes Oeejke cenecegefve eoMeebiehe mekeueegle kes Oeejer eglekesJeueer nesles nQ~
Fve cegefveeeW kes egle%eeve hetCe& nes peeves hej eejeW ekeej kes osJe Jeee Deeefo kes eje Gve cegefveeeW keer cenehetpee kejles
nQ, es eglekesJeueer cenecegefve efveecehetJe&ke cees#e kees eehle kejles nQ en Gvekee efJeMes<e ceenelce peevevee eeefnS~
Fme JesoveeKeC[ ceW oMe hegefJJeeeCeb, eesmehegefJJeeeCeb hee" nw Deewj otmejs ebLe ceW omehegJJeerCeb,
eesmehegJJeerCeb en hee" nw~ Fve oMehetJeea SJeb elego&MehetJeea cegefveeeW kees cesje vecemkeej nesJes~
Fme ekeej "s mLeue ceW oMe SJeb eewonhetJe&he egle%eeve keer $e+ef Jeeues cenecegefveeeW kes vecemkeej Jeeues
oes met$e hetCe& ngS~
Deye Deebieceneefveefcee%eeveer meeOegDeeW keer Yeefe kejves kes efueS ieCeOejosJe met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Deebieceneefveefcee ceW kegMeue efpeveeW kees vecemkeej nes~~14~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Deebie ceneefveefceeeW kee %eeve eehle kejves ceW pees kegMeue nQ, Ssmes cenecegefveeeW kees
vecemkeej nes~ Debie, mJej, Jebpeve, ue#eCe, efVe, Yeewce, mJehve Deewj Devleefj#e es ceneefveefcee kes Dee" Debie nw~
GveceW Debieiele ceneefveefcee keer JeeKee-ceveg<e Deewj efleeeeW kes meJe-mJeYeeJe, Jeele, efhee Je kehe
leLee jme, efOej, ceebme, cesoe, DeefmLe, ceppee SJeb Mege leLee Mejerj kes efvecve Je GVele JeCe&, iebOe, jme Deewj mheMe&
kees osKekej peerefJele, cejCe, megKe, og:Ke, ueeYe, DeueeYe Deewj eJeemeeefo efJe<eeke %eeve efpevekes neslee nw, Jes
Debieefveefcee%e kenueeles nQ~
Kej, efhebieue (vesJeuee, yevoj ee mehe& efJeMes<e) Guuet, keeke, efMeJee, Me=ieeue, vej Deewj veejer kes mJej kees
megvekej ueeYeeueeYe, megKe-og:Ke Deewj peerefJele-cejCeeefo kees peevevee mJejceneefveefcee kene peelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 14

JesoveeKeC[ / 45

efleue-DeevegDe-ceMekeeefokeb dJee les<eeb megKeog:KeeoerveeceJeiecees Jebpeveb veece ceneefveefceeced~


mJeefmleke-vebeeJele&-eerJe=#e-MebKe-ee-DebkegMe-ev-mete&-jlveekejeefoue#eCeeefve Gjes-ueuee-nmleheeoleueeefo<eg eLeeecesCe DeesejMele-eleg:<eef-eef$ebMeled eceeCeeefve dJee leerLe&kej-eeJeefle&-yeueosJeJeemegosJelJeeJeiecees ue#eCeb veece ceneefveefceeced~
DebieeeefJeheee&me-Jeeeuebkeejefb ceveg<eeflejeeoerveeb ese-mebmLeeveeefve dJee MegYeeMegYeeJeiece: efVeb
veece ceneefveefceeb~
Yetefceieleue#eCeeefve efJeueeskee eece-veiej-Kes-keJe&-ie=n-hegjeoerveeb Je=efneefveeefleheeoveb Yeewceb veece
ceneefveefceeced~
efVe-ceeueemJehveeveeb mJeheb efJeueeskee YeeefJekeeee&Jeiece: mJehveb veece ceneefveefceeced~ le$e Je=<eYe-ceelebieefmebn-meeiej-ev-Deeefole-peuekeefuelekeueMe-heeeefYe<eske-Deefive-heeekej-osJeefJeceeve-veeiesvYeJeve-jlvejeefMeefmebnemeve-eer[odcelme-eheguueoeceegieueeveeb DeveesvemebyebOeefJejefnleeveeb meghleleerLe&kejceeleg: <ees[MemJehveeveeb oMe&veb
efVemJehveveece~ hetJee&hejmebyebOemeefnleYeeJeeveeb mJehveevlejsCe oMe&veb ceeueemJehveveece ceneefveefceeb~
evmete&eneCeecegoeemleceve-pee-hejepee-enIe<e&Ce-efJeegodOJeefve-kekeOeeegOe-eveefoleheefjJes<e-GhejeieefyebyeYesoeoerefve dJee MegYeeMegYeeJeieceesvleefj#eb veece ceneefveefceeb~
Deve$eeefhe efJemlejsCe keefLeleceefmle, leLeeefnle$e jefJeMeefMeenve#e$eYeieCeesoeemleceeeefoefYejleerleeveeieleheueeefJeYeeieeoMe&vecevleefj#eced~ YegJees

efleue, DeevegDe Deewj ceMee Deeefo kees osKekej Gvekes megKe-og:Keeefoke kee peevevee Jebpeve ceneefveefcee nw~
mJeefmleke, vebeeJele&, eerJe=#e, MebKe, ee, DebkegMe, ev, mete& SJeb jlveekej Deeefo ue#eCeeW kees Gj, ueuee,
nmleleue Deewj heeoleueeefoke ceW eLeeece mes Ske meew Dee", eeQme" Je yeeerme osKekej leerLekejlJe, eeJeefle&lJe
SJeb yeueosJelJe Je JeemegosJelJe peevevee ue#eCe veeceke ceneefveefcee nw~
Mejerjeee keer efJehejerlelee, Jee Je Deuebkeej kee so leLee ceveg<e Deewj efleee DeeefokeeW keer ese Je
Deekeej kees osKekej MegYeeMegYe kee peevevee efVe ceneefveefcee kene peelee nw~
Yetefceiele ue#eCeeW kees osKekej eece, veiej, Kes[, keJe&, Iej Je hegj DeeefokeeW keer Je=ef-neefve kees kenvee
Yeewce veeceke ceneefveefcee nw~
efVe mJehve Deewj ceeuee mJehve kes mJehe kees osKekej YeeJeer keee& kees peevevee mJehve veeceke ceneefveefcee
nw~ GveceW Je=<eYe, neLeer, eEmen, meceg, ev, mete&, peue mes heefjhetCe& keueMe, ue#ceer kee DeefYe<eske, Deefive, leeueeye,
YeJeveefJeceeve, jlvejeefMe, efmebnemeve, eer[e kejles ceefueeeW kee egieue Deewj heg<heceeueeDeeW kee egieue, Fve hejmhej
kes mebyebOe mes jefnle meesleer ngF& leerLekej ceelee kes meesuen mJehveeW kee osKevee efVe mJehve kenueelee nw~ hetJee&hejmebyebOe mes meefnle YeeJeeW kee mJehveevlej mes osKevee ceeuee mJehve veece kee ceneefveefcee %eeve nw~
ev, mete& SJeb en kes Goe Je Demleceve leLee pee-hejepee, enIe<e&Ce, efyepeueer kee ke[kevee,
FvOeveg<e, evcee Je mete& kes heefjJes<e, Ghejeie SJeb efyecye Yesoeefo kees osKekej MegYeeMegYe kee peevevee Devleefj#e
veeceke ceneefveefcee nw~
Deve$e (jepeJeeefle&ke ebLe ceW) Yeer efJemleej mes Fme efJe<ee kees kene ieee nw, pees Fme ekeej nwGveceW DeekeeMe kes mete&, evcee, en-ve#e$e Deewj leeje Fve peesefle<eer osJeeW kes Goe-Demleeefoke kes eje

46 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 14

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

IeveMegef<ejefmveiOe#eeefo efJeYeeJevesve hetJee&efoefokedmet$eefveJeemesve Jee Je=efneefvepeehejepeeeefoefJe%eeveb Yetcesjvleefve&efnlemegJeCe&jpeleeefomebmeteveb e Yeewceced~ DebieelebieoMe&vemheMe&veeefoefYeefekeeueYeeefJemegKeog:KeeefoefJeYeeJevecebieb~ De#ejeve#ejMegYeeMegYeMeyoeJeCesveseefveheueeefJeYee&Jeveb ceneefveefceeb mJejced~ efMejescegKeeerJeeefo<eg efleuekeceMekeue#ceeCeeefoJeer#eCesve
ef$ekeeueefnleeefnleJesoveb Jebpeveb~ eerJe=#e-mJeefmleke-Yeb=ieej-keueMeeefoue#eCeJeer#eCeeled $ewkeeefuekemLeeveceeveweee&efoefJeMes<e%eeveb ue#eCeced~ Jee-Mee-$eesheeveoemeveMeeveeefo<eg osJeceeveg<eje#emeeefoefJeYeeiew: MeekeCkecetef<ekeeefoke=lesoveoMe&veeled keeue$eeefJe<eeueeYeeueeYemegKeog:Keeefometeveb efVeced~ JeeleefheeMues<ceoes<eesoejefnleme heefecejeef$eYeeies
evmete&OejeefmecegcegKeeJesMevemekeuecenerceC[ueesheietnveeefoMegYe-Ie=lelewueeeelceere osnKej-kejYee{eheeiedefoiieceveeeMegYemJehveoMe&veeled DeeieeefcepeerefJelecejCemegKeog:KeeeeefJeYee&Jeke: mJehve:~ Sles<eg ceneefveefcees<eg keewMeueceebieceneefveefcee%elee1~
Sles<eg ceneefveefceekegMeueeveeb efpeveeveeb vecemkeejesmleg Flegeb YeJeefle~ De$e met$es efpeveMeyoevegJe=esvee&mebelemebeleemebeleeese&nCeced~
%eevesve efJeMesef<eleefpeveeveeb hetJe&cesJe vecemkeej: efkeceLe ke=le ?
eeefj$eeod %eeveme eOeevelJeeefleheeoveeLe ke=le:~

Deleerleeveeiele heue kes efJeYeeie kees peeve uesvee Debleefj#e efveefcee nw~ he=LJeer keer ke"esjlee, keesceuelee, efmveiOelee
#eleeefo kes eje Jee hetJee&efo efoMeeDeeW ceW met$e he{les osKekej Decegke keer Je=ef-neefv e, pee-hejepeeeefo kee
heefj%eeve leLee Yetefceleue ceW efveefnle (ie[s ngS) megJeCe&-eeBoer kee %eeve kejvee Yeewce veece kee efveefcee nw~ Mejerj kes
Debie-elebie kes oMe&ve-mheMe&ve Deeefo mes ef$ekeeueYeeJeer megKe-og:Ke Deeefo kee efveee kejvee Debie efveefcee nw~
De#ejelceke-Deve#ejelceke meYeer ekeej kes MegYe-DeMegYe MeyoeW kees megvekej Feefve heue kee efveee kejvee
mJejefveefcee nw~ efmej, cegKe, eerJee Deeefo mLeeveeW hej efleue, cemee Deeefo efevn Jee eCe Deeefo kees osKekej ef$ekeeue
mebyebOeer efnleeefnle kees peeve uesvee Jebpeve efveefcee nw~ eerJe=#e, mJeefmleke, keueMe, Peejer Deeefo kees osKekej ef$ekeeue
mebyebOeer mLeeve, ceeve, Ssee& Deeefo kee efJeMes<e %eeve nesvee ue#eCe efveefcee nw~ Jee, Mee, $e, petlee, Deemeve Deewj
Meee Deeefo keer peien hej osJe, ceeveJe, Deeefo kes efJeYeeie eje DeLeJee Mee eje Deewj etne Deeefo mes efovee
osKekej Deleerleeveeiele keeue ceW nesves Jeeues, ueeYe, DeueeYe, megKe-og:Ke Deeefo kee %eeve kejvee efVe veece kee
efveefcee nw~ Jeele, efhee, kehe Deeefo oes<ejefnle heg<e kes jeef$e kes efheues Yeeie ceW ev, mete&, he=LJeer, heJe&le Deewj
meceg kee cegKe ceW eJesMe DeLeJee mekeue cenerceC[ue kee Deeefuebieve Deeefo MegYe mJehve nw Deewj Ieer lesueeefo mes Deheves
Mejerj kee efJeuesheve, ieOes, TB Deeefo hej Dee{ neskej oef#eCe efoMee ceW ieceve Deeefo DeMegYe mJehve nQ~ Fve mJehveeW
kes osKeves mes Deeieeceer keeue ceW nesves Jeeues peerJeve-cejCe, megKe-og:Ke Deeefo kees peeve uesvee mJehve veece kee efveefcee
nw~ Fve Dee" ceneefveefceeeW kes %eeve ceW eJeerCelee Deebie ceneefveefcee%elee veeceke yegef$e+ef nw~
Fve DeebieceneefveefceeeW ceW kegMeue efpeveeW kees vecemkeej nes, Ssmee kene ieee nw~ eneB met$e ceW efpeve Meyo keer
DevegJe=efe mes Demebele Deewj mebeleemebeleeW kee enCe veneR neslee nw~
Mebkee-%eeve mes efJeefMe efpeveeW kees henues ner vecemkeej efkemeefueS efkeee ieee nw ?
meceeOeeve-eeefj$e keer Dehes#ee %eeve keer eOeevelee yeleueeves kes efueS %eeveefJeefMe efpeveeW kees henues ner
vecemkeej efkeee ieee nw~
1. leJeeLe&jepeJeeefle&ke, DeOeee 3, met$e 36 keer erkee mes~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 15

JesoveeKeC[ / 47

keglemlemceeled leme eOeevelJeced ?


%eevesve efJevee eeefj$eeveghehees:~
leelhee&cesleled-es kesefeled cenecegveemleheejCeeYeeJeeled ceneefveefcee%eeves kegMeuee: YeJeefvle lesYees vece:~
Demebele-mebeleemebeleeveeb vecemkeejes veemle$esefle %eeleJeced~
DeOegvee eeefj$eheueefJeMesef<ele efJeefeeef&eehlecenecegveerveeb vecemkeejkejCeeLe eerieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees efJeGJJeCeheeeCeb~~15~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeefCecee-ceefncee-ueefIecee-eeefhle-eekeece-F&efMelJe-JeefMelJe-keeceefhelJeefceefle
efJeefeeef&-DeefJeOee:~ le$e ceneheefjceeCeb Mejerjb mebkegefeleb ke=lJee hejceeCegeceeCeMejerjsCeeJemLeeveceefCecee veece~
hejceeCegeceeCeosnme cesefieefjmeMe-MejerjkejCeb ceefncee veece~ ceseceeCeMejerjsCe ceke&lebleg<eg eueveefveefcee-Meefeue&efIecee
veece~ YetefceefmLeleme kejsCe eveefoleefyecyemheMe&veMeefe: eeefhlevee&ce~ kegueMewue-ces-cenerOej-Yetceerveeb yeeOeeceke=lJee
leemeg ieceveMeefemleheejCeyeuesveeslheVee eekeeceef&vee&ce~ meJex<eeb peerJeeveeb eeceveiejKeseoerveeb YegbpeveMeefe: meceglheVee
F&efMelJeb veece~ ceeveg<e-ceelebie-nefj-legjieeoerveeb mJekeseee efJeefeeeMeefeJe&efMelJeb veece~ ve e JeefMelJeme F&efMelJes
eJesMe:, DeJeMeeveeceefhe nleekeejsCe F&efMelJekejCeesheuebYeeled~ FefleheenCeMeefe: keeceefhelJeb veece~
F&efMelJeJeefMelJeees: keLeb JewefeelJeced ?

Mebkee-eeefj$e mes %eeve keer eOeevelee keeeW nw ?


meceeOeeve-etBefke efyevee %eeve kes eeefj$e veneR neslee nw, Dele: %eeve eOeeve nw~
leelhee& en nw efke-pees keesF& cenecegefve leheejCe kes eYeeJe mes ceneefveefcee %eeve ceW kegMeue nesles nQ Gvekees
cesje vecemkeej nes SJeb eneB Demebele Deewj mebeleemebeleeW kees vecemkeej veneR efkeee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Deye eeefj$e heue mes efJeMesef<ele efJeefeee $e+ef kees eehle cenecegefveeeWs kes vecemkeej nsleg eer ieewlece mJeeceer
met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

efJeefeee $e+ef kees eehle efpeveeW kees vecemkeej nes~~15~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-DeefCecee, ceefncee, ueefIecee, eeefhle, eekeece, F&efMelJe, JeefMelJe Deewj keeceefhelJe,
Fme ekeej efJeefeee $e+ef Dee" ekeej keer nesleer nw~ GveceW cene heefjceeCe ege Mejerj kees mebkegefele kejkes
hejceeCegeceeCe Mejerj mes efmLele nesvee DeefCecee veeceke efJeefeee $e+ef nw~ hejceeCegeceeCe osnmLe Jemleg kees cesheJe&le kes
meMe kejves kees ceefncee $e+ef kenles nQ~ ceseceeCe Mejerj mes ceke[er kes leblegDeeW hej mes eueves ceW efveefceeYetle Meefe kee
veece ueefIecee nw~ Yetefce ceW efmLele jnkej neLe mes ev Je mete& kes efyecye kees tves keer Meefe eeefhle$e+ef kener peeleer nw~
kegueeeue Deewj ces SJeb Deve heJe&le kes he=efLeJeerkeeefeke peerJeeW kees yeeOee ve hengBeekej GveceW leheejCe kes yeue mes
GlheVe ngF& ieceveMeefe kees eekeece $e+ef kenles nQ~ meye peerJeeW leLee eece, veiej SJeb Kes[s DeeefokeeW kes Yeesieves keer
lehe mes GlheVe ngF& Meefe F&efMelJe $e+ef kener peeleer nw~ ceveg<e, neLeer, efmebn SJeb Iees[s Deeefoke kes Deheveer Fe
mes Jele&ve kejves keer Meefe kee veece JeefMelJe $e+ef nw~ JeefMelJe kee F&efMelJe $e+ef ceW DevleYee&Je veneR nes mekelee nw,
keeeWefke DeJeMeerke=leeW kee Yeer Gvekee Deekeej ve efkees efyevee F&efMelJekejCe heeee peelee nw~ Feflehe kees yeveeves
keer Meefe kee veece keeceefhelJe nw~
Mebkee-F&efMelJe Deewj JeefMelJe ceW efJeefeeeheve kewmes mebYeJe nw ?

48 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 15

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve, efJeefJeOeiegCeef&egeb Jewefeefekeefceefle leeesJezefeelJeeefJejesOeeled~ De$e Skemebeesieeefovee efMeleheeheeeMeled


efJeefeeeYesoe GlheeoefeleJee: lelkeejCeme efJeefe$elJeeled~ SlewjefYeefJe&efeeeMeefe: meefnleeveeb vecemkeej: efeeles
efpeveeveecesJe veeves<eeefceefle~
DeiegCeef&egeeveeb osJeeveeb S<e vecemkeej: efkeVe eeheles ?
vew<e oes<e:, efpeveMeyoevegJele&vesve leefVejekejCeeledd~ ve e osJeeveeb efpevelJeceefmle, le$e mebeceeYeeJeeled~
SlesYe Gheefj eLeeleLeeveghetefJe&ecees Je:, efkebe cenJeheefjheeee DevegheuebYeeled~
Flees efJemlej:-leJeeLe&Jeeefle&keevLes ieefjcee-DeeefleIeele-DevleOee&veveeceefYe:efleees efJeefee&eesefhe mebie=nerlee:
meefvle le$e SkeeoMeYesoe: keefLelee:~ leLeeefn-Jeeeoefhe ieglejosnlee ieefjcee~ DeefceOes efJeeleerJe
ieceveeieceveceeefleIeele:~ DeMeheMeefeleevleOee&veced1~ Fleeefo~

meceeOeeve-veneR, keeeWefke veevee ekeej kes iegCe Je $e+ef ege nesves kee veece efJeefeee nw, DeleSJe Gve
oesveeW kes efJeefeeeheves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
eneB Ske mebeesie, efmebeesie Deeefo kes eje oes meew heeheve efJeefeee kes Yeso GlheVe kejvee eeefnS, keeeWefke
Gvekes keejCe efJeefe$e nQ~
Fve Dee" efJeefeee MeefeeeW mes meefnle efpeveeW kees vecemkeej efkeee peelee nw, Deve efkemeer kees veneR~
Mebkee-Dee" iegCe $e+efeeW mes ege osJeeW kees en vecemkeej keeeW veneR eehle neslee nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke efpeve Meyo keer DevegJe=efe nesves mes Gvekee efvejekejCe nes peelee
nw~ keejCe efke osJeeW ceW efpevelJe veneR heeee peelee nw, keeeWefke GveceW mebece kee DeYeeJe nw~
eneB mes Deeies eLee-leLee DeeveghetJeeaece mecePevee eeefnS, keeeWefke cenevelee keer heefjheeer veneR heeF& peeleer nw~
Deye efJemleej mes kenles nQ-leJeeLe&Jeeefle&ke ebLe ceW ieefjcee, DeeefleIeele, DevleOee&ve veece mes leerveeW efJeefeee
$e+efeeW kees Yeer mebenerle efkeee nw, JeneB Gvekes ieejn Yeso kens nQ~ pewmes-Jee mes Yeer DeefOeke Yeejer Mejerj yevee
uesvee ieefjcee $e+ef nw~ heJe&le kes ceOeYeeie ceW DeekeeMe kes meceeve ieceveeieceve kejvee ee heJe&le ceW Iegme peevee
DeeleerIeele $e+ef nw~ DeMe nesves keer Meefe kee veece DevleOee&ve $e+ef nw Fleeefo~
eneB emebieesheee efJeefeee$e+ef kes meYeer ieejn YesoeW kee mJehe Deehe meYeer leJeeLe&jepeJeeefle&ke ebLe kes
Devegmeej peeveW, Fmeer DeefYeeee mes efJeMes<eeLe& emlegle efkeee pee jne nw~
efJeMes<eeLe&-DeCeg (met#ce) meMe Mejerj yevee uesvee DeefCecee $e+ef nw, pees ess mes keceue levleg kes ef
ceW Yeer eJesMe kejkes, Gme ef ceW yew"kej eeJeleea kes heefjJeej keer efJeYetefle keer Yeer jevee kej mekelee nw~ ces
heJe&le mes Yeer ceneved Mejerj keer jevee kejves keer meeceLe& nesvee ceefncee $e+ef nw~ Jeeeg mes Yeer nukee Mejerj yevee uesvee
ueefIecee$e+ef nw~ Jee mes Yeer DeefOeke Yeejer Mejerj yevee uesvee ieefjcee$e+ef nw~ Yetefce hej yew"s ngS Debiegefue kes DeeYeeie
mes cesefMeKej ee mete&-evcee Deeefo kee mheMe& kejves keer meeceLe& jKevee eeefhle$e+ef nw~ heeveer ceW Yetefce kes
meceeve ieceve kejvee Deewj Yetefce hej peue keer lejn Gvceppeve-efveceppeve Deeefo kejves keer meeceLe& nesvee eekeece$e+ef
nw~ leerve ueeske keer eYeglee jeves keer meeceLe& kee nesvee F&efMelJe $e+ef nw~ meJe& peerJeeW kees JeMe ceW kej uesves keer
meeceLe& JeefMelJe$e+ef nw~ heJe&le kes ceOe Yeeie ceW DeekeeMe kes meceeve ieceveeieceve kejvee Jee heJe&le ceW Iegme peevee
DeeleerIeele $e+ef nw~ DeMe nesves keer #ecelee DevleOee&ve$e+ef nw~ Ske meeLe Deveske he yevee uesves keer Meefe
1. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36 keer erkee kee DebMe he=. 563~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 16

JesoveeKeC[ / 49

28 ) DeeefJebMeefle:,
De$e OeJeueeerkeevegmeejsCe Skemebeesefieveeb Yebiee Deew, efmebeesefieveeb ( 87
12
876
8765
ef$emebeesefieveeb ( 12356 ) <edheeeMeled, eleg:mebeesefieveeb ( 1234 70 ) mehleefle:, hebemebeesefieveeb

87654

876543

( 12345 56 ) <edheeeMeled, <edmebeesefieveeb ( 12345628 ) DeeefJebMeefle:, mehlemebeesefieveeb


8765432

( 12345678 ) Deew, Sles<eeb mecemleeveeb cesueves meefle (8285670562881255)


efMelehebehebeeMeled Yebiee YeJeefvle~ Sles<eeb DeefJeefeeef&egeefpeveeveeb vecemkeej: ke=lees$e erkeekeejeeee&osJesve1~
DeOegvee efJeeeOejefpeveeveeb eCeceveeLe eerceodieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees efJeppeenjeCeb~~16~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peeefle-kegue-leheesefJeeeYesosve ef$eefJeOee efJeee:~
Geb e- peeoermeg nesF efJeppee, kegueefJeppee len e nesF leJeefJeppee~

efJeppeenjsmeg

Soe,

leJeefJeppee

nesF

meentCeb2~~

mJekeceele=he#eeod ueyOeefJeee peeefleefJeee veece~ efhele=he#eueyOee: kegueefJeee:~ <eeceeegheJeemeefJeOeevew:


meeefOeleemleheesefJeee:~ SJeceslee: ef$eefJeOee efJeee YeJeefvle efJeeeOejeCeeb~ lesve Jewlee[eheJe&leefveJeeefmeceveg<ee Deefhe
efJeeeOeje:, mekeueefJeee: meblepe ie=nerlemebeceefJeeeOeje: Deefhe efJeeeOeje:, efJeeeefJe<eeefJe%eeveesheuebYeeled~

keeceefhelJe $e+ef nw~


28 Yebie, ef$emebeesieer kes
eneB OeJeueeerkee kes Devegmeej Skemebeesieer kes Yebie Dee" nQ, efmebeesieer kes 87
12

87656
876570
8765456
Yebie, eleg:mebeesieer kes 1234
Yebie, hebemebeesieer kes 12345
Yebie, <edmebeesieer
123
87654328
87654328
kes 123456
Yebie, mehlemebeesieer kes 1234567
Yebie Deewj Demebeesieer kes 1, Fme ekeej

mecemle Yebie kegue efceueekej 8285670562881255 Yebie nesles nQ~ Fve meYeer Dee" efJeefeee$e+ef
mes mebege efpeveeW kees eneB erkeekeej Deeeee&osJe ves vecemkeej efkeee nw~
Deye efJeeeOej efpeveeW kees eCeceve kejves nsleg eer ieewlece mJeeceer kes eje met$e DeJeleefjle efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

efJeee kes Oeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~16~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-peeefle, kegue Deewj leheesefJeee kes Yeso mes efJeee leerve ekeej keer nesleer nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-peeefleeeW ceW efJeee DeLee&led peeefle efJeee nw, kegueefJeee leLee leheefJeee Yeer efJeee nQ~ es efJeeeSB
efJeeeOejeW ceW nesleer nQ~ efkevleg leheefJeee meeOegDeeW kes nesleer nQ~~
Fve efJeeeDeeW ceW mJekeere-Deheveer ceele=he#e mes eehle ngF& peeefle efJeeeSB nQ Deewj efhele=he#e mes eehle ngF& kegue
efJeeeSb kenueeleer nQ~ <e Deewj Dece-yesuee, lesuee Deeefo GheJeemeeW kes kejves mes efme keer ieF& efJeeeSB
leheesefJeeeSB kenueeleer nQ~ Fme ekeej es leerve ekeej keer efJeeeSB efJeeeOejeW kes nesleer nQ~ Fmemes Jewlee{e heJe&le hej
efveJeeme kejves Jeeues ceveg<e Yeer efJeeeOej nesles nQ, meye efJeeeDeeW kees es[kej mebece kees enCe kejves Jeeues efJeeeOej
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 76~ 2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 77~

50 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 17

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

kes<eece$e enCeb ?
ve leeJeod Jewlee[deheJe&leeslheVeemebeleeveeb enCeb, les<eeb efpevelJeeYeeJeeled~ heefjMes<eeled Mes<eefefJeOeefJeeeOeje De$e
ie=nerleJee:~
keefeoen-oMehetJe&OejeCeece$e ve enCeb, hegveefeoes<elJeeled ?
Deeeee&: een-ve, le$e oMehetJe&efJe<ee%eeveesheueef#eleefpeveeveeb vecemkeejkejCeeled, efmeeMes<eefJeeees<eCeheefjleeiesveesheueef#eleefpeveeveeb efJeeeOejlJeeYegheieceeled Fefle~ efmeefJeeeOejsYe: keee es vesefvle kesJeueb Oeejeefvle
ewJe De%eeveefveJe=ees les efJeeeOejefpevee veece~ lesYees vece:~
leelhee&cesleled-leheesceenelceeled es kesefevcenecegvee efJeee: mebeehe leeYe: efkeceefhe ueewefkekekeee ve
Jee_efvle kesJeueb efJeee: mebOeee& mJemee%eeveceheeke=le YesoeYesojlve$eecesJe meeOeeefvle le SJe efJeeeOejefpeveemlesYees
ces efveleb veceesmleg~
DeOegvee eejCeef<e&cenecegveerveeb eCeceveeLe eerieewleceYeejkesCe met$eceJeleee&les-

Cecees eejCeeCeb~~17~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peue-pebIee-levleg-heue-heg<he-yeerpe-DeekeeMe-esCeerYesosve-DeefJeOeeeejCee YeJeefvle~
le$e YetceeefJeJe peuekeeefekepeerJeeveeb heer[eceke=lJee peuecemhe=Mevlees eLesee peueiecevemeceLee&: $e+<eees
peueeejCee veece~

Yeer efJeeeOej nesles nQ, keeeWefke efJeee-efJe<eeke efJe%eeve GveceW heeee peelee nw~
Mebkee-Fve leerve ekeej kes efJeeeOejeW ceW mes eneB efkevekee enCe efkeee ieee nw ?
meceeOeeve-Jewlee{e heJe&le hej GlheVe DemebeleeW kee eneB enCe veneR efkeee nw, keeeWefke Gvekes efpevehevee
veneR heeee peelee nw~ heefjMes<e veee mes Mes<e oes ekeej kes efJeeeOejeW kee eneB enCe kejvee eeefnS~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-oMehetJe&OejeW kee enCe eneB veneR kejvee eeefnS, keeeWefke hegveefe oes<e
Deelee nw ?
leye Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke JeneB hej oMehetJe&efJe<eeke %eeve mes
Gheueef#ele efpeveeW kees vecemkeej efkeee ieee nw, efkevleg eneB efme ngF& mecemle efJeeeDeeW kes keee& kes heefjleeie mes
Gheueef#ele efpeveeW kees efJeeeOej mJeerkeej efkeee nw~ pees efme ngF& efJeeeDeeW mes keece uesves keer Fe veneR kejles nQ
kesJeue De%eeve keer efveJe=efe kes efueS GvnW OeejCe ner kejles nQ, Jes efJeeeOej efpeve nQ, Gvekes efueS vecemkeej nes~
leelhee& en nw efke-lehe kes ceenelce mes pees keesF& cenecegefve efJeeeDeeW kees eehle kejkes Gvemes efkemeer ueewefkeke
keee& keer Fe veneR kejles nQ, efkevleg cee$e Fve efJeeeDeeW kees OeejCe kejkes Deheves De%eeve kees otj kejkes YesoeYeso jlve$ee
keer ner meeOevee kejles nQ Jes ner efJeeeOej efpeve kenueeles nQ, Gve efJeeeOejefpeveeW kees cesje efvele ner vecemkeej nesJes~
Deye eejCe$e+efOeejer cenecegefveeeW kees veceve kejves kes DeefYeeee mes eer ieewlece Yeejke met$e kees DeJeleefjle
kejles nQmet$eeLe&-

eejCe$e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~17~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-peue, pebIee, lebleg, heue, heg<he, yeerpe, DeekeeMe Deewj esCeer kes Yeso mes eejCe
]$e+ef kes Dee" ekeej nesles nQ~ GveceW pees $e+ef<e peuekeeefeke peerJeeW kees heer[e ve hengBeekej peue kees ve tles ngS

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 17

JesoveeKeC[ / 51

heefeveerhe$eefceJe peuemheMexCe efJevee peueceOeieeefcevees peueeejCee: Fefle efkeVeeseles ?


vew<e oes<e:, leLewJe F<eceeCelJeeled~
peueeejCe-eekeeceef&eehleees&ees: kees efJeMes<e: ?
Ievehe=efLeJeer-ces-meeiejeYevlejs meJe&MejerjsCe eJesMeMeefe: eekeeceb veece~ le$e peerJeheefjnjCekegMeuelJeb
eejCelJeb~
levleg-heue-heg<he-yeerpeeejCeeveeb Deefhe peueeejCeeveeefceJe JeeJeced~ Yetceew he=efLeJeerkeeefekepeerJeeveeb
yeeOeeceke=lJeeveskeeespeveMeleieeefcevees pebIeeeejCee veece~
Oetceeefive-efieefj-le-levlegmebleeves<eg TOJee&jesnCeMeefemebegee: esCeereejCee veece~
elegYeeXieguesYeesefOekeeceeCesve Yetceerle Gheefj DeekeeMes ievle DeekeeMeeejCee veece~
keefeoen-DeekeeMeeejCeeveecegheefj GeceeveekeeMeieeefceveeb e kees efJeMes<e: ?
Deeeee&osJesve Geles-peerJeheer[eee efJevee heeoesl#eshesCeekeeMeieekeeMeieeefceve DeekeeMeeejCee veece~
heuebke-keeeeslmeie&Meeveemeveeheeoesl#esheeefoekeejw: DeekeeMes mebejCemeceLee& DeekeeMeieeefcevees YeJeefvle~ SleeesjecesJeevlejb
%eeleJeced~
eejCeeveece$e SkemebeesieeefoecesCe efMeleheeheeeMeod Yebiee GlheeoefeleJee:~
keLeceskeb eeefj$eb efJeefe$eMeefemeceglheeokeced ?

Fevegmeej Yetefce kes meceeve peue ceW ieceve kejves ceW meceLe& nQ Jes peueeejCe $e+efOeejer $e+ef<e kenueeles nQ~
Mebkee-heefeveerhe$e kes meceeve peue kees mheMe& efkees efyevee peue kes ceOe ceW ieceve kejves Jeeues peueeejCe
keeeW veneR kenueeles nQ ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke en DeYeer ner nw~
Mebkee-peueeejCe Deewj eekeece $e+efeehle Fve oesveeW ceW keee Yeso nw ?
meceeOeeve-meIeve he=efLeJeer, ces Deewj meceg kes Yeerlej hetjs Mejerj mes eJesMe kejves keer Meefe kees eekeece
$e+ef kenles nQ Deewj JeneB peerJeeW kes heefjnej keer kegMeuelee kee veece eejCe$e+ef nw~
levlegeejCe, heueeejCe, heg<heeejCe Deewj yeerpeeejCe kee mJehe Yeer peueeejCeeW kes meceeve kenvee eeefnS~
Yetefce ceW he=efLeJeerkeeefeke peerJeeW kees yeeOee ve hengBee kejkes mewke[eW eespeve ieceve kejves Jeeues pebIeeeejCe $e+ef<e
kenueeles nQ~ Oetce, Deefive, heJe&le Deewj Je=#e kes levleg mecetn hej mes Thej e{ves keer Meefe mes mebege esCeereejCe nQ~
eej DebiegueeW mes DeefOeke eceeCe ceW Yetefce mes Thej DeekeeMe ceW ieceve kejves Jeeues $e+ef<e DeekeeMeeejCe kens peeles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-DeekeeMeeejCe Deewj Deeies kens peeves Jeeues DeekeeMeieeceer ceW keee
efJeMes<elee nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-peerJeheer[e kes efyevee hewj G"ekej DeekeeMe ceW ieceve kejves Jeeues
DeekeeMeeejCe $e+efOeejer kenueeles nQ~ heuebkeemeve, keeeeslmeiee&meve, Meeveemeve Deewj hewj G"ekej Fleeefo meye
ekeejeW mes DeekeeMe ceW ieceve kejves ceW meceLe& $e+ef<e DeekeeMeieeceer $e+efOeejer kens peeles nQ~ ener Fve oesveeW ceW
Devlej peevevee eeefnS~
eneB eejCe$e+ef<eeeW kes Ske mebeesie, efmebeesieeefo kes ece mes oes meew heeheve Yebie GlheVe kejvee eeefnS~
Mebkee-Ske ner eeefj$e Fve efJeefe$e MeefeeeW kee Glheeoke kewmes nes mekelee nw ?

52 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 17

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve, heefjCeeceYesosve veeveeYesoefYeVeeeefj$eeled eejCeyenglJeb eefle efJejesOeeYeeJeeled~


keLeb hegve: eejCee DeefJeOee Flegeles ?
vew<e oes<e:, efveeceeYeeJeeled~ efMeleheeheeeMeeejCeeveeb DeefJeOeeejCesYe Skeevlesve he=LekelJeeYeeJeee~
SlesYeeejCeefpevessYees vece: Flegeb YeJeefle~
keLeb eejCeeveeb DemebKeeefveece: ?
ve, Flejs<eeb eejCeeveece$eevleYee&Jeeled~ leeLeehebke-Yemce-ieescee-YegmeeefoeejCeeveeb pebIeeeejCes<JevleYee&Je:, Yetceerle: hebkeeoerveeb keLebefeod YesoeYeeJeeled~
kegbLeg-osnpe-celkegCe-efheheerefuekeeefoeejCeeveeb heueeejCes<JevleYee&Je:, $emepeerJeheefjnjCekegMeuelJeb eefle YesoeYeeJeeled~
he$eebkegj-le=Ce-eJeeueeefoeejCeeveeb heg<heeejCes<JevleYee&Je:, nefjlekeeeheefjnjCekegMeuelJesve meeOecee&led~ DeesmeefJebogkejJeeme-Oetcejer-efnceeefoeejCeeveeb peueeejCes<JevleYee&Je:, DehkeeefekepeerJeheefjnjCekegMeuelJeb eefle meeOece&oMe&veeled~
OetceeefiveJeelecesIeeefoeejCeeveeb levlegesefCeeejCes<JevleYee&Je:, Devegueesce-efJeueesceieceves<eg peerJeheer[ekejCeMeefemebegelJeeled~ SJeceves<eeceefhe eejCeeveece$ewJeevleYee&Jees Je:~
Flees efJemlej:-efeeeefJe<eee $e+efef&efJeOee-eejCelJeceekeeMeieeefcelJeb esefle~ le$e eejCee DeveskeefJeOee:
peuepebIeelevlegheg<hehe$eesCeefiveefMeKeeeeuebyeveiecevee:~ peuecegheeoee Jeeheeefo<Jehkeeeeved peerJeeveefJejeOeevle:

meceeOeeve-veneR, keeeWefke heefjCeece kes Yeso mes veevee ekeej kee eeefj$e Yeso nesves kes keejCe yengle eejCeeW
kes nesves ceW keesF& efJejesOe veneR nw~
Mebkee-eejCeeW kes Dee" ekeej kee efveece yeleueevee kewmes ege nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Gvekes Dee" ekeej kes nesves kee efveece veneR nw, leLee oes meew
heeheve eejCe Dee" ekeej kes eejCeeW mes Skeevlele: he=Leked Yeer veneR nw~
Fve eejCeefpeveeW kees vecemkeej nes en met$e kee DeefYeeee nw~
Mebkee-eejCeeW keer Dee" mebKee kee efveece kewmes yevelee nw ?
meceeOeeve-veneR, Deve eejCeeW kee FveceW DevleYee&Je nesves mes Ge mebKee kee efveece yeve peelee nw, Jen
Fme ekeej mes nw-keere[, Yemce, ieesyej Deewj Yetmes Deeefo kes Thej mes ieceve kejves JeeueeW kee pebIee eejCeeW ceW
DevleYee&Je neslee nw, keeeWefke Yetefce mes keere[ Deeefo ceW keLebefeled DeYeso nw~ kegbLeg peerJe, Gsner peerJe, celkegCe Deewj
efheheerefuekee Deeefo hej mes mebeej kejves JeeueeW kee heue eejCeeW ceW DevleYee&Je neslee nw, keeeWefke FveceW $eme peerJeeW kes
heefjnej keer kegMeuelee keer Dehes#ee keesF& Yeso veneR nw~ he$e, Debkegj, le=Ce Deewj eJeeue Deeefo hej mes mebeej kejves
JeeueeW kee heg<he ejCeeW ceW DevleYee&Je neslee nw, keeeWefke nefjlekeee peerJeeW kes heefjnej keer kegMeuelee keer Dehes#ee FveceW
meceevelee nw~ Deesme, Deesuee, kegnje Deewj yehe& Deeefo hej ieceve kejves Jeeues eejCeeW kee peue eejCeeW ceW DevleYee&Je
neslee nw, keeeWefke FveceW peuekeeefeke peerJeeW kes heefjnej keer kegMeuelee kes eefle meceevelee osKeer peeleer nw~ Oetce, Deefive,
Jeeeg Deewj cesIe Deeefo kes Deeee mes eueves Jeeues eejCeeW kee levlegesCeer eejCeeW ceW DevleYee&Je neslee nw, keeeWefke Jes
Devegueesce Deewj eefleueesce ieceve kejves ceW peerJeeW kees heer[e ve kejves keer Meefe mes mebege nesles nQ~ Fmeer ekeej Deve
eejCeeW kee Yeer FveceW ner DevleYee&Je mecePevee eeefnS~
Fmekee efJemleej mes JeCe&ve kejles nQefeeeefJe<eeke $e+ef oes ekeej keer nw-Ske eejCelJe Deewj otmejer DeekeeMeieeefcelJe~ GveceW mes peue,

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 18

JesoveeKeC[ / 53

YetceeefJeJe heeoesejefve#eshekegMeuee peueeejCee:~ YegJe: Gheee&keeMes elegjbiegueeceeCes pebIeesl#esheefve#esheMeerIekejCeheJees yengeespeveMeleeMeg-ieceveeJeCee pebIeeeejCee:~ SJeefcelejs e JesefoleJee:~ heekeeJemLeeefve<eCCee
Jee keeeeslmeie&Mejerje Jee heeoesejefve#esheCeefJeefOecevlejsCe DeekeeMeiecevekegMeuee DeekeeMeieeefceve:1~
leelhee&cesleled-De$e eejCeef&eehle<eeaCeecesJe enCeb kele&Jeb, Dees DeekeeMeieeefceveeb met$eb he=LeiesJe Jele&les~
es cenemeeOeJemleheejCeeYeeJeeeejCeef mebeeheekeeMes efJenjefvle, peerJeeveeb efJejeOeveecevlejsCe peueeeghee&efhe
ieefvle lesYees cenecegefveYees efvejvlejcemceekeb veceesmleg~
mebeefle e%eeeceCecegveerveeb vecemkeejkejCeeLe eerceodieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees heCCemeceCeeCeb~~18~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Deewlheefekeer Jewveefekeer kece&pee heeefjCeeefcekeer esefle elegefJe&Oee e%ee~ le$e pevceevlejs
elegefJe&Oeefvece&ueceefleyeuesve efJeveesveeJeOeeefjleeoMeebieme osJes<etlhee ceveg<es<eg DeefJevemebmkeejsCeeslheVemee$e YeJes
he"ve-eJeCe-he=veJeeheejefJejefnleme e%ee Deewlheefekeer veece~
Geb eefJeCeSCe megoceOeero,b efken efJe heceeosCe nesefo efJemmeefjob~
lecegJeeefo hejYeJes, kesJeueCeeCeb e DeenJeefo2~~

pebIee, heg<he, he$e, esCeer Deewj DeefiveefMeuee Deeefo kee DeJeuecyeve ueskej ieceve kejves keer Dehes#ee eejCe $e+ef
Deveske ekeej keer nw~ Jeeefhekee Deeefo ceW peue kee meneje ueskej peuekeee kes peerJeeW keer efJejeOevee veneR kejles ngS
Yetefce kes meceeve peue ceW hewjeW kees G"eves Deewj jKeves keer kegMeuelee kees peueeejCe $e+ef kenles nQ~ Yetefce mes eej
Debiegue eceeCe DeOej DeekeeMe ceW pebIee kes Gl#esheCe, efve#esheCe MeerIe kejeves ceW elegj Deewj yengle mes eespeve MeerIe
ieceve kejves ceW heg pebIeeeejCe $e+ef nw~ Fme ekeej Deewj $e+efeeB Yeer peeveveer eeefnS~ hewjeW kee G"evee-jKevee
veneR kejles ngS heeemeve Deewj keeeeslmeie&he mes DeekeeMe ceW ieceve kejvee DeekeeMeieeefcelJe $e+ef nw~
leelhee& en nw efke-eneB eejCe$e+ef eehle $e+ef<eeeW kee ner enCe kejvee eeefnS~ DeekeeMeieeceer cegefveeeW
kee Deeies he=Leked ner met$e nw~ pees cenecegefve leheejCe kes eYeeJe mes eejCe$e+ef kees eehle kejkes DeekeeMe ceW efJenej
kejles nQ, peerJeeW keer efJejeOevee veneR kejles ngS peue Deeefo kes Thej Yeer eueles nQ, Gve cenecegefveeeW kes efueS nceeje
melele vecemkeej nesJes~
Deye e%eeeceCe cegefveeeW kes vecemkeej nsleg eer ieewlece mJeeceer met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

e%eeeceCe cenecegefveeeW kees vecemkeej nes~~18~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Deewlheefekeer, Jewveefekeer, kece&pee Deewj heeefjCeeefcekeer Fme ekeej e%ee kes eej
Yeso nesles nQ~ GveceW mes pevceevlej ceW eej ekeej keer efvece&ue yegef kes yeue mes efJeveehetJe&ke yeejn DebieeW kee
DeJeOeejCe kejkes osJeeW ceW GlheVe neskej heeeled DeefJeve mebmkeej kes meeLe ceveg<eeW ceW GlheVe nesves hej Fme YeJe ceW
he{ves, megveves Je hetves Deeefo kes Jeeheej mes jefnle peerJe keer e%ee kee veece Deewlheefekeer nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-efJeveehetJe&ke DeOeerle-he{e ieee egle eefo efkemeer ekeej eceeo mes efJemce=le Yeer nes peelee nw,
1. leJeeLe&Jeeefle&ke, DeOeee 3, he=. 562~ 2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 82~

54 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 18

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

S<e Glheefee%eeeceCe: <eCceemeesheJeemeiueeveesefhe leodyegefceenelce%eeheveeLe he=eJeehe=leelego&MehetefJe&Ceesefhe


GejJeenkees YeJeefle~
efJeveesve eoMeebieeefve he"lmeg GlheVee Jewveefekee veece, DeLeJee hejesheosMesve peelee%ee Deefhe Jewveefekee
keLeles~
leheejCeyeuesve iegheosMeefvejhes#esCeeslheVee%ee kece&pee veece, Deew<eOemesJeeyeuesveeslheVee%ee Jee~
mJeke-mJekepeeefleefJeMes<esCe meceglheVee%ee heeefjCeeefcekee veece~
keefeoeMebkelesleerLe&kejJeeveefJeefveie&leyeerpeheoeLee&JeOeejCeeveeb Je=<eYemesveeoerveeb e%eeee: keJeevleYee&Jees YeJeefle ?
Deeeee&osJe: meceeOeesheeefjCeeefcekeeeeb e%eeeecevleYe&Jeefle, efkeb e efJeveeeslheefekece&efYeefJe&vee Glhees:~
heeefjCeeefcekeeslheefekee%eees: kees efJeMes<e: ?
peeefleefJeMes<epeefvelekece&#eeesheMecemeceglheVee heeefjCeeefcekee, pevceevlejefJeveepeefvelemebmkeejmeceglheVee
Deewlheefekesefle Deefmle efJeMes<e:~
Sles<eg e%eeeceCes<eg kes<eece$e enCeb ?
elegCee&ceefhe enCeb Jele&les~
eerJeerjmesveeeeexCe keLeles-e%ee SJe eJeCeb es<eeb les e%eeeJeCee:1~

lees Gmes Deewlheefekeer e%ee hejYeJe ceW GheefmLele kejleer nw Deewj kesJeue%eeve kees yegueeleer-eehle keje osleer nw~
en Glheefee%eeeceCe nceeme kes GheJeeme mes ke=Me nesles ngS Yeer Gme yegef kes ceenelce kees eke kejves
kes efueS hetveshe efeee ceW eJe=e ngS eewonhetJeea kees Yeer Gej osles nQ~
efJevee mes yeejn DebieeW kees he{ves Jeeues kes GlheVe ngF& e%ee kee veece Jewveefeke nw~ DeLeJee hejesheosMe mes GlheVe
yegef Yeer Jewveefeke kenueeleer nw~
leheejCe kes yeue mes ieg kes GheosMe kes efyevee GlheVe yegef kece&pee nw~ DeLeJee Deew<eOemesJee kes yeue mes GlheVe
yegef Yeer kece&pee nw~ Deheveer-Deheveer peeefleefJeMes<e mes GlheVe yegef heeefjCeeefcekee kener peeleer nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeleerLekej kes cegKe mes efvekeues ngS yeerpeheoeW kes DeLe& kee efveee kejves Jeeues Je=<eYemesveeefo ieCeOejeW keer e%ee
kee keneB DevleYee&Je neslee nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeGmekee heeefjCeeefceke e%ee ceW DevleYee&Je neslee nw, keeeWefke Jen efJevee, Glheefe Deewj kece& kes efyevee GlheVe nesleer nw~
Mebkee-heeefjCeeefceke Deewj Deewlheefeke e%ee ceW keee efJeMes<elee-Yeso nw ?
meceeOeeve-peeefle efJeMes<e ceW GlheVe kece&#eeesheMece mes DeeefJeYet&le ngF& e%ee heeefjCeeefceke nw Deewj pevceevlej
ceW efJeveepeefvele mebmkeej mes GlheVe e%ee Deewlheefekeer nw, ener oesveeW ceW Yeso nw~
Mebkee-Fve e%eeeceCeeW ceW eneB efkevekee enCe efkeee ieee nw ?
meceeOeeve-eejeW ner e%eeeceCeeW kees eneB enCe efkeee nw~
eer Jeerjmesveeeee& ves kene nw efke-e%ee ner nw eJeCe efpevekee Jes e%eeeJeCe nQ, Ssmeer efveefe nw~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 83~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 18

JesoveeKeC[ / 55

lelees ve Jewveefeke e%eeeceCeeveeb enCeefceefle esled ?


vewleod JeeJeb, DeeegleeesjLe&ees%ee&veeslheeoveeesielJeb e%eeveece, lemee: e%eeee: meJe&$eesheuebYeeled~
iegheosMesveeJeieleelego&MehetJee&Ceeb e%eeeceCeeveeb keLeceegleeLee&Jeiece: ?
vewleod JeeJeb, DeveefYeueheeLe&efJe<ee%eeveeslheeoveMeesmle$eeYeeJes mekeueegle%eeveeslheefeefJejesOeeled~ De$eemebeleeveeb
e%eeeceCeeveeb enCeb ve kele&Jeb, efpeveMeyoevegJe=es:~ SlesYe: e%eeeceCeefpevesYees vece:~
e%eeee %eeveme e kees efJeMes<e: ?
%eevenslegpeerJeMeefeieg&heosMeefvejhes#ee e%ee keLeles, lelkeee e %eeveb, leleesefmle Yeso Fefle %eeleJeced~
Deve$e efYeVecesJe ue#eCeced~ leLeeefn-efJeeeOeje efn mevlees es lehees ie=Cnefvle les<eeb e%eeefleMeemleowJeeslheele
Fefle les e%eeeceCee Flegevles1~
eerceodYeekeuebkeosJesve keLeles-Deeflemet#ceeLe&leJeefJeeejienves elego&MehetefJe&Ce SJe efJe<eesvegeges
DeveOeerle-eoMeebieelego&MehetJe&me eke=egleeJejCeJeeree&vlejee#eeesheMeceeefJeYet&leemeeOeejCee%eeMeefeueeYeeefVe:mebMeeb efveheCeb e%eeeJeCelJeced2~
leelhee&cesleled-Sles<eeb e%eeeceCeeveeb vecemkeejeYeeJesCe ceeefhe SleeMeer e%eeslheesle esveenb MeerIecesJe

Mebkee-lees efhej Jewveefeke e%eeeceCeeW kee enCe veneR nes mekesiee ?


meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke De Deewj Deegle DeLeeX ceW %eeveeslheeove keer eesielee kee
veece e%ee nw, mees Jen e%ee meJe&$e heeF& peeleer nw~
Mebkee-ieg kes GheosMe mes eewon hetJeeX kee %eeve eehle kejves Jeeues e%eeeceCe kes Deegle DeLe& kee %eeve
kewmes kene pee mekelee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke GmeceW DeJeeJe heoeLe& efJe<eeke %eeve kes Glheeoke keer
Meefe kee DeYeeJe nesves hej mecemle egle%eeve keer Glheefe kee efJejesOe nesiee~ eneB Demebele e%eeeceCeeW kee enCe
veneR nw, keeeWefke efpeve Meyo keer DevegJe=efe eueer Dee jner nw~ Ssmes Fve e%eeeceCe efpeveeW kees vecemkeej nes~
Mebkee-e%ee Deewj %eeve kes yeere ceW keee Yeso nw ?
meceeOeeve-ieg kes GheosMe mes efvejhes#e %eeve keer nslegYetle peerJe keer Meefe kee veece e%ee nw Deewj Gmekee
keee& %eeve nw, Fme keejCe oesveeW ceW Yeso nw Ssmee peevevee eeefnS~
Deve$e (eefleeceCeebLe$eeer veeceke ebLe ceW) Fmekee ue#eCe keg efYeVe ner nw~ Jen Fme ekeej nwefJeeeOej nesles ngS pees lehe kees enCe kej uesles nQ Gvekes peye e%ee kee DeefleMee GlheVe nes peelee nw, leye Jes
e%eeeceCe kenueeles nQ~
eerceeved YeekeuebkeosJe ves (leJeeLe&jepeJeeefle&ke ceW) kene nweewonhetJe&Oeejer egle%eeefveeeW kes eje ner efpemekee meceeOeeve nes mekelee nw, Ssmeer Deeflemet#ce MebkeeDeeW kee
eoMeebie kee hee"er ve nesles ngS Yeer Deheves efJeefMe egle%eeveeJejCe Deewj Jeeree&vlejee kece& kes #eeesheMece mes GlheVe
DemeeOeejCe e%eeMeefe kes ueeYe mes efve:mebMee-mebMeejefnle neskej meceeOeeve kejvee e%eeeJeCelJe veece keer yegef
$e+ef nw~
leelhee& en nw efke-Fve e%eeeceCe $e+efOeejke cenecegefveeeW kees vecemkeej kejves kes eYeeJe mes cesjer Yeer
1. eefleeceCeebLe$eeer he=. 92~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36 keer erkee~

56 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 19

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mJeelce%eeveb kesJeue%eeveb keleg #ecees YeJeseefceefle eeesnb efvejvlejced1~


DeOegvee DeekeeMeieeefcecegveerveeb vecemkeejkejCeeLe eerceodieewleceYeejkesCe met$eceJeleee&les-

Cecees DeeieemeieeceerCeb~~19~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeekeeMes eLesee FefleeosMeb ceeveg<eesejheJe&leeJeb ievle DeekeeMeieeefceve
Fefle ie=nerleJee:~
De$e osJeefJeeeOejeCeeb ve enCeb kele&Jeb, efpeveMeyoevegJe=es:~
keefeoeMebkeles-DeekeeMeeejCeeveeceekeeMeieeefceveeb e kees efJeMes<e: ?
heefjnej Geles, ejCeb eeefj$eb mebece: heeheefeeeefvejesOe: FleskeeLe&:, leefmceved kegMeuees efvehegCeeejCe:~
leheesefJeMes<esCe peefveleekeeMeefmLelepeerJeJeOeheefjnjCe-kegMeuelJesve meefnle DeekeeMeeejCe:~ DeekeeMeiecevecee$eege
DeekeeMeieeceer~ DeekeeMeieeefcelJeeled peerJeJeOeheefjnjCe-kegMeuelJesve efJeMesef<eleekeeMeieeefcelJeme efJeMes<eesheuebYeeoefmle
efJeMes<e:~ SlesYemleheesyeuesveekeeMeieeefceYees efpevesYees vece: Flegeb YeJeefle~
Deve$e keLeles-hee&eJemLeeefve<eCCee Jee keeeeslmeie&Mejerje Jee heeoesejefve#esheCeefJeefOecevlejsCeekeeMeiecevekegMeuee DeekeeMeieeefceve:~2

Ssmeer e%ee GlheVe nesJes, efpemekes eje ceQ MeerIe ner Deheves %eeve kees kesJeue%eevehe heefjCele kejves ceW me#ece nes peeTB,
Ssmeer nce efvejvlej eeevee kejles nQ~
Deye DeekeeMeieeceer cegefveeeW kees vecemkeej kejves nsleg eer ieewlece ieCeOej Yeejke kes eje met$e DeJeleefjle
efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

DeekeeMeieeceer efpeveeW kees vecemkeej nes~~19~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-DeekeeMe ceW Deheveer Fe kes Devegmeej ceeveg<eesej heJe&le mes efIejs ngS Fefle
eosMe ceW ieceve kejves Jeeues DeekeeMeieeceer nQ, Ssmee DeLe& enCe kejvee eeefnS~ eneB osJe Je efJeeeOejeW kee enCe
veneR efkeee nw, keeeWefke efpeve Meyo keer DevegJe=efe eueer Dee jner nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-DeekeeMeeejCe Deewj DeekeeMeieeceer ceW keee Yeso nw ?
Gmekee meceeOeeve kejles ngS Gej kenles nQ-ejCe, eeefj$e, mebece Je heeheefeeeefvejesOe es meye Ske ner
DeLe&Jeeeke Meyo nQ~ GveceW pees kegMeue DeLee&led efvehegCe nQ, Jen eejCe kenueeles nQ~ leheef JeMes<e mes GlheVe ngF&
DeekeeMeefmLele peerJeeW kes heefjnej keer kegMeuelee mes pees meefnle nw Jen DeekeeMeeejCe nw~ DeekeeMe ceW ieceve kejves
cee$e mes mebege DeekeeMeieeceer kenueelee nw~ meeceeve DeekeeMeieefcelJe keer Dehes#ee peer JeeW kes JeOe heefjnej keer
kegMeuelee mes efJeMesef<ele DeekeeMeieeefcelJe ceW efJeMes<elee heeF& peeves mes oesveeW ceW Yeso nw~ lehe kes yeue mes DeekeeMe ceW
ieceve kejves Jeeues Fve DeekeeMeieeceer efpeveeW kees vecemkeej nes, en met$e ceW kene ieee nw~
Deve$e (leJeeLe&jepeJeeefle&ke evLe ceW) Yeer kene nwheekeemeve mes yew"kej DeLeJee keeeeslmeie& DeJemLee ege Mejerj mes DeLee&led Ke[s neskej DeLeJee hewjeW kees G"eveejKevee Deeefo efJeefOe ve kejles ngS DeekeeMeieceve ceW pees kegMeue nesles nQ, Jes DeekeeMeieeceer $e+efOeejer kenueeles nQ~
1. efJeMes<e-Jeerj efve. meb. 2526, ceeIe Meg. otpe, 8-2-2000 kees efouueer ceW $e+<eYeosJe heeb[eue ceW en ekejCe efueKee~
Fme efove Debleje&^ereefveJee&CeceneslmeJe ceW hebekeueeCeke ceW oer#eekeueeCeke nw~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 20

JesoveeKeC[ / 57

leelhee&cesleled-leheesceenelcesve es kesefevceneleheefmJeve: DeekeeMeieceveef Glheee peerJeJeOecevlejsCe ieieves


ievle: mJehejeshekeeefjCees YeJeefvle le SJe YeJepeerJeeveeb MejCeemles<eeb heeoheeesneefCe vecemke=le Jeeceefhe
Deefnbmeeceneeleme MegdeLe efmedeLe eeefj$eYeeJeveeb YeeJeeecens~
mebeefle Dee<eerefJe&<eef&mebeleeved vecemkeleg eerceodieewleceieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees DeemeerefJemeeCeb~~20~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeefJeeceevemeeLe&meeMebmeveceeMeer:, DeeMeerefJe&<eb S<eeb les DeeMeerefJe&<ee:~ es<eeb eb
eefle efceemJe Fefle Jeeveb efveie&leb leb ceejeefle, efYe#eeLe Yece Fefle Jeeveb efYe#eeLe Yeeceeefle, efMej: efesle
Fefle Jeeveb efMej: efveefe, les DeeMeerefJe&<ee veece eceCee:~
keLeb Jeeveme efJe<emeb%ee ?
efJe<eefceJe efJe<eefcelegheeejeled~
DeeMeer: DeefJe<eb Dece=leb es<eeb les DeeMeerefJe&<ee:~ es<eeb Jeeveb mLeeJej-pebiece-efJe<ehetefjlepeerJeeved eleerle
efveefJe&<ee YeJevleg Fefle efve:me=leb leeved peerJeeefle~ JeeefOe-Jesovee-oeefjdeeefoefJeueeb eleerle efveie&leb meod Jeeveb
leelkeee kejesefle lesefhe DeeMeerefJe&<ee Flegeb YeJeefle~ leheesyeuesve SJebefJeOeMeefe mebegeJeevee YetlJee es cenemeeOeJees
peerJeeveeb efveenevegenb ve kegJe&efvle, les DeeMeerefJe&<ee Fefle ie=nerleJee:~

leelhee& en nw efke-lehemee kes ceenelce mes pees keesF& cenelehemJeer meeOeg DeekeeMeieceve keer $e+ef kees
GlheVe kejkes peerJeeW keer efnbmee efkees efyevee DeekeeMe ceW ieceve kejles ngS mJe Deewj hej kee Ghekeej kejles nQ Jes ner
YeJepeerJeeW kes efueS MejCeYetle nQ~ Gvekes ejCekeceueeW ceW vecemkeej kejkes nce meYeer Deefnbmee ceneele keer Megef
Deewj efmeef kes efueS eeefj$eYeeJevee kees Yeeles nQ~
Deye DeeMeerefJe&<e $e+ef mes meceefvJele mebeleeW kees vecemkeej kejves nsleg eer ieewlece ieCeOej osJe kes eje met$e
DeJeleerCe& efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

DeeMeerefJe&<e $e+efege efpeveeW kees vecemkeej nes~~20~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-DeefJeeceeve DeLe&-heoeLe& keer Fe kee veece nw DeeefMe<ed~ Deewj DeeefMe<ed
nw efJe<e efpevekee Jes DeeMeerefJe&<e kenueeles nQ~ cej peeDees Fme ekeej efpemekes eefle efvekeuee ngDee efpevekee Jeeve
Gmekes ceejves ceW efveefcee neslee nw, efYe#ee kes efueS YeceCe kejes (YeerKe ceebiees) Ssmee Jeeve efYe#eeLe& YeceCe kejves ceW
efveefcee neslee nw, efMejkee so nes DeLee&led Ssmee ogjeMeer<ehe Jeeve efMej kes soves ceW efveefcee neslee nw, Jes
DeeMeerefJe&<e veeceke eceCe DeLee&led meeOeg nQ~
Mebkee-Jeeve kes efJe<e meb%ee kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-efJe<e kes meceeve pees Jeeve Yeer efJe<e nesles nQ, Fme ekeej Gheeej mes Jeeve kees efJe<e meb%ee eehle
nes peeleer nw~
DeeefMe<e nw DeefJe<e DeLee&led Dece=le efpevekee Jes DeeMeerefJe&<e nQ~ mLeeJej DeLeJee pebiece efJe<e mes hetefjle peerJeeW kes
eefle efveefJe&<e nes Fme ekeej efvekeuee ngDee efpevekee Jeeve GvnW efpeueelee-peerJeve eoeve kejlee nw, JeeefOe Jesovee
Deewj oeefjde Deeefo kes efJeveeMe nsleg efvekeuee ngDee efpevekee Jeeve Gme Gme keee& kees kejlee nw, Jes Yeer DeeMeerefJe&<e
nQ, en met$e kee DeefYeeee nw~ lehe kes eYeeJe mes pees Fme ekeej kes Meefeege JeeveeW mes mebege nes kejkes peerJeeW
kes efveen Je Devegen kees veneR kejles nQ, Jes DeeMeerefJe&<e nQ, Ssmee enCe kejvee eeefnS~

58 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 20

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

kegle: ?
efpeveMeyoevegJe=es:~ ve e efveenevegeneYeeb meboefMe&lejes<elees<eeCeeb cegveerveeb efpevelJeceefmle, efJejesOeeled~
eerJeerjmesveeeeeex yeJeerefle-Sosefmeb megnemegnueefmeefneeCeceemeerefJemeeCeb efpeCeeCeb efCemegef{e
ceefnJeer{efCeJeefooes efkeefoekecceb kejsefce efe Geb nesefo1~
Deve$e keLeles-DeeefMejeMebmeveb leosJe efJe<eb es<eeb~ efceemJesleges efn efveecesve efceeles~ Gheue#eCeb
ewleled~ lesveeefMejce=leeveeefceleefhe ieceles~ MeeheevegenmeceLee&veeefceleLe&:~ eefo efn les hejmeehekeejceeMeemeles leoehekeejes
YeJeefle~ eoeshekeejceeMeemeles leoeshekeejes YeJeleerefle~ 2 leLeeheerces meceijlve$eeOeeefjCees cenecegvee:
meecejmeheefjCelee: jeies<eefJenervee: mevle: mJeelceleJecesJe meeOeeefvle lesYees efveleb veceesmleg Demceekeefceefle~
leelhee&cesleled-Sles<eecee<eerefJe&<eeCeeb efpeveeveeb meeebieb vecemkeejb ke=lJee efmeYekeleeefokeb he"vlees iegCeeb
Yeefeb kegce&:~

eMve-Ssmee keeeW nw ?
Gej-keeeWefke efpeve Meyo keer DevegJe=efe eueer Dee jner nw Deewj efveen Je Devegen eje eceMe: eesOe Je
n<e& kees efoKeueeves Jeeues cegefveeeW kes efpevelJe mebYeJe veneR nw, keeeWefke FmeceW efJejesOe Deelee nw~
eer Jeerjmesveeeee& kenles nQ efke-Fve MegYe Je DeMegYe ueefyOe meefnle DeeMeerefJe&<e efpeveeW kees vele neslee ngDee
he=efLeJeerleue hej efiejkej-Pegkekej ke=eflekece&hetJe&ke Jebovee kejlee ntB, en kenves kee leelhee& nw~
Deve$e (eefleeceCeebLe$eeer veeceke ebLe ceW) kene nwDeeefMe<ed DeLee&led DeeMebmeve, Jener nw efJe<e efpevekee, Jes DeeefMeefJe&<e eceCe nesles nQ~ Fvekes eje efkemeer kees cej
peeDees Flevee kenves hej efveece mes Jen eeCeer cej peelee nw Deewj en Gheue#eCe nw~ FmeefueS DeeefMe<e DeLee&led efpevekes
Jeeve Dece=le nesles nQ Jes Yeer DeeefMeefJe&<e kenueeles nQ~ DeLee&led Meehe-DeefYeMeehe Deewj Devegen-Ghekeej oesveeW kees
kejves ceW pees meceLe& nesles nQ, Ssmee eneB DeLe& uesvee~ eefo Jes otmejeW kee Dehekeej-Deefnle kejves Jeeues Jeeve yeesue
osles nQ lees Gvekee Deefnle nes peelee nw Deewj eefo Jes efkemeer kes efueS Ghekeej ege Jeeve yeesue osles nQ, lees Gvekee
Ghekeej-efnle nes peelee nw, Ssmee eneB DeefYeeee mecePevee eeefnS~ efhej Yeer es meceioMe&ve-%eeve-eeefj$ehe
jlve$ee kes Oeejer cenecegefve meceleejme mes heefjCele Deewj jeie-s<e mes jefnle nesles ngS efvepe DeelceleJe keer efmeef ner
kejves ceW lelhej jnles nQ, Ssmes Gve DeeefMeefJe&<e $e+efOeejer cenecegefveeeW kees nceeje efvele vecemkeej nesJes~
leelhee& en nw efke-nce Fve DeeMeerefJe&<e $e+efOeejer efpeveeW kees meeebie vecemkeej kejkes efmeYeefe Deeefo
he{les ngS iegDeeW keer Yeefe kejles nQ~
eneB meejhe ceW en mecePevee nw efke Geese lehemee kejves Jeeues efJeMes<e efoiecyej cenecegefveeeW kees Ssmeer
$e+efeeB peye GlheVe nes peeleer nQ, lees Jes efkemeer kee Yeer Dehekeej Deewj Ghekeej kejves ceW meceLe& nesles nQ, efkevleg eefo
Jes mees Jeerlejeieer meeOeg nQ, lees efkemeer kes eefle Yeer Deefnlekeejer Jeeve ve yeesuekej meowJe efnlekeejer Jeeve ner yeesueles
nQ~ pewmes-eMeesOej cegefvejepe kes ieues ceW ceje mehe& [eueves Jeeues jepee esefCeke kees Yeer cegefvejepe ves Oece&Je=ef kee ner
DeeMeerJee&o efoee Lee~ osKees! Fmekes efJehejerle erheeeve cegefve ves Deheveer $e+ef kee ogheeesie efkeee, lees Gvekes DeMegYe
lewpeme kes keejCe hetjer eefjkee veiejer Yeer Yemce ngF& Deewj GvnW mJeeb Yeer vejke ceW peevee he[e~
JeJenej ceW Yeer osKee peelee nw efke iegDeeW kes cegKe mes efvekeues ngS Des-yegjs JeeveeW mes eefCeeeW kee efnle1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 86~ 2. eefleeceCeebLe$eeer he=. 93~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 21

JesoveeKeC[ / 59

mebeefle efefJe<eef&OeeefjCeeb mebeleeveeb vecemkeejkejCeeLe eerceodieewleceYeejkesCe met$eceJeleee&les-

Cecees efoefefJemeeCeb~~21~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-De$e efMeyosve e#egce&vemeese&nCeb, GYee$e efMeyoeJe=efeoMe&veeled~ lelmeeneee&lkece&Ceesefhe~ es eefo DeJeueeskeeefle efevleeefle efeeeb kejesefle Jee ceejeeceerefle leefn& ceejeefle, Deveoefhe
DeMegYekece& mebjcYehetJee&ueeskevesve efeeceeCees efefJe<ees veece~ SJeb ece=leeveeceefhe %eelJee ue#eCeb JeeJeb~
efpeCeeCeb FlevegJele&les, DeveLee efefJe<eeCeeb mehee&Ceeceefhe vecemkeejemebieeled~ Sles<eeb MegYeeMegYeueefyOeegeeveeb
lees<e-jes<eesvcegeeveeb <e[defJeOeeveeceefhe efefJe<eeCeeb efpeveeveeb vecemkeejes YeJesefolegeb YeJeefle~
Deve$eeefhe-efoefefJemeeCeb Focehegheue#eCeeLe~ lesve dece=leeveeefceefle ieceles~ eefo efn lesemeVeee
hejceJeueeskebles leoe leod YemcekejCes les<eeb meeceLe~ DeLe emeVeee leceJeueeskevles leef&Je=efveerjesieleeefokejCes

Deefnle nes peelee nw~ ener keejCe nw efke ie=nmLepeve iegDeeW keer ke=heeef meowJe Deheves Thej yeveeS jKeves keer
DeefYeuee<ee kejles nQ~ eeefhe jeies<e kes leeieer cegefve-Deeefe&kee Deeefo keYeer efkemeer kees ve lees eehe osles nQ Deewj ve
Gvekes Deefnle keer yeele meeseles nQ efhej Yeer lehemJeer meeOeg-meeefOJeeeW kee ceve-Jeeve-keee mes Deveeoj kejves JeeueeW
kees eLecele: lees kece& kee og<heue eehle neslee nw leLee eefo keoeefeled iegDeeW kee oe DeefOeke meblehle neslee nw Deewj
Gvekes cegKe mes DeefJeveeer kes eefle keesF& ke"esj Jeeve efvekeue peeles nQ lees eee: Jes Jeeve heueerYetle nesles osKes peeles
nQ~ Dele: Fve $e+efeeW SJeb lehemee kee ceenelce peevekej hetJe&Jeleea meYeer $e+efOeejer cegefveeeW keer hetpee-Yeefe
kejkes Deheves peerJeve kees meeLe&ke kejvee eeefnS leLee Jele&ceevekeeueerve mevleeW ceW Yeer Yetlevewiecevee mes $e+efOeejer
cegefveeeW keer keuhevee kejkes Gvekeer eLeeeesie efJevee kejkes Deheves leve-ceve kees mJemLe yeveevee eeefnS~
Deye efefJe<e $e+ef kes Oeejke mebeleeW kees vecemkeej kejves nsleg eerceeved ieewlece ieCeOej Yeejke kes eje
met$e DeJeleefjle efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

efefJe<e $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~21~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB ef Meyo mes e#eg Deewj ceve oesveeW kees enCe efkeee ieee nw, keeeWefke
Gve oesveeW ceW ef Meyo keer eJe=efe osKeer peeleer nw~ Gmekes meenee& mes efeee kee Yeer enCe nw~ neskej Jen eefo
ceejlee ntB Fme ekeej osKelee nw, meeselee nw Je efeee kejlee nw leLee eesOehetJe&ke DeJeueeskeve mes Deve Yeer DeMegYe
keee& kees kejves Jeeuee efefJe<e veece Jeeuee kenueelee nw~ Fmeer ekeej ef-Dece=leeW kee Yeer ue#eCe peevekej kenvee
eeefnS~ efpeveeW kees Fmekeer DevegJe=efe eueer Dee jner nw, keeeWefke Fmekes efyevee efefJe<e meheeX kees Yeer vecemkeej kejves kee
emebie Dee peeSiee~ Fve MegYe Je DeMegYe ueefyOe mes ege leLee n<e& Je eesOe mes jefnle n ekeej kes ner efefJe<e efpeveeW kees
vecemkeej nes, en met$e kee DeLe& yeleueeee ieee nw~
Deve$e Yeer (eefleeceCeebLe$eeer veeceke ebLe ceW) kene nwefefJe<e $e+efOeejkeeW kees en Yeer Gheue#eCe kes efueS nw~ Fmekes eje Dece=le kes meceeve ef en DeLe&
Yeer enCe nes peelee nw~ eefo Fme efefJe<e $e+ef kes Oeejke cegefve efkemeer kees DeemeVe-eesefOele ef mes osKe uesles
nQ leye Gmekees Yemce kej osves keer Yeer GveceW meeceLe& jnleer nw Deewj eefo emeVeef mes Gmekee DeJeueeskeve kej uesles
nQ lees Gmekeer $e+ef-Je=ef-Deejesielee kees kejves ceW Gvekeer meeceLe& kee eoMe&ve neslee nw~ en meye Gvekeer lehemee

60 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 22

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

les<eeb meeceLe&ced~ lehe:eYeeJeeod$e+efefJeMes<e SJe efn les<eeb leeMees, ve hegvehekeejcehekeejb Jee les kemeefelkegJe&efvle,
Me$eew efce$es e les<eeb hejceesoemeerveleesheslelJeeled~1
leelhee&cesleled-efpevecegeOeeefjCees cenecegvee: egerYete kemeefeoefhe Dehekeejb ve kegJe&efvle keoeefeoghekeejb
e kegJe&vleefhe DelemlesYees $e+efmeceefvJelesYees cenemeeOegYees vecees vece:~
SJeb mehlecemLeues efveefcee-efJeefeeeeveskeef& meceefvJele cegefvevecemkeejlJesve Deew met$eeefCe ieleeefve~
mebeefle GeleheesOeeefjCeeb cenemeeOetveeb eCeceveeLe eerceodieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees GiieleJeeCeb~~22~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gelehemees efefJeOee Geeseleheme: DeJeefmLeleeselehemeesefle~ le$e e SkeesheJeemeb
ke=lJeenejb ie=nerlJee ew GheJeemeew kejesefle, hegvejefhe heejCeeb ke=lJee $eervegheJeemeeved kejesefle~ SJeceskeesejJe=dee
eeJeppeerefJeleevleb ef$eiegefhleieghlees YetlJee GheJeemeeved kegJe&ved Geeselehee veece~
SlemeesheJeeme-heejCeeveeves met$ebGejiegefCeles leg Oeves hegvejheeefheles$e iegCeceeefoced~
GejefJeMes<eleb Jeefie&leb e eespeeveesvcetueced~~1~~
Deeefob ef$eiegCeb cetueeoheeme Mes<eb eSve leueyOeced~
mewkeb oefueleb e heob Mes<eb leg Oeveb efJeefveefo&ced~~2~~

kes eYeeJe mes GlheVe $e+ef kee ner eoMe&ve peevevee eeefnS, efkevleg Jes efkemeer kee Ghekeej DeLeJee Dehekeej veneR
kejles nQ, keeeWefke Me$eg Deewj efce$e oesveeW ceW Gvekeer hejce Goemeervelee jnleer nw~
leelhee& en nw efke-efpevecege kes Oeejke cenecegefve eesefOele neskej keoeefeled efkemeer kee Yeer DehekeejDeefnle veneR kejles nQ Deewj keoeefeled Ghekeej kejles Yeer nQ Dele: Gve $e+ef meceefvJele cenemeeOegDeeW kees hegve: hegve:
vecemkeej nesJes~
Fme ekeej meeleJeW mLeue ceW efveefcee-efJeefeee Deeefo Deveske $e+efeeW mes meceefvJele cegefveeeW kes vecemkeej keer
cegKelee Jeeues Dee" met$e hetCe& ngS~
Deye Gelehemee kes Oeejke cenemeeOegDeeW kees veceve kejves nsleg eerceeved ieewlece mJeeceer met$e kee DeJelejCe kejles nQmet$eeLe&-

Ge lehe $e+ef kes Oeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~22~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Gelehe $e+ef kes Oeejke oes ekeej kes nesles nQ-Geese lehe $e+ef kes
Oeejke Deewj DeJeefmLele Gelehe $e+ef kes Oeejke~ GveceW pees Ske GheJeeme kees kejkes Deenej kejkes oes GheJeeme
kejles nQ, heeeled efhej Deenej kejkes leerve GheJeeme kejles nQ~ Fme ekeej Ske DeefOeke Je=ef kes meeLe peerJeve hee&vle
leerve iegefhleeeW mes jef#ele neskej GheJeeme kejves Jeeues Geeselehe $e+ef kes Oeejke nesles nQ~
Fme Geese lehe kes GheJeeme Deewj heejCeeDeeW kees ueeves kes efueS ieeLee met$e kenles nQMueeskeeLe&-Ske Geese lehemJeer eefleheoe mes eejbYe kej Skeesej Je=ef ece mes elego&Meer leke efvecve
ekeej mes GheJeeme Je heejCee kejlee nw~~1~~
1. eefleeceCeebLe$eeer he=. 93~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 22

JesoveeKeC[ / 61

efceeOeves DeiegCees ef$eheJeiexCe mebegles cetueced~


cetuees e heobMes Mes<eb leg Oeveb efJeefveefo&ced~~3~~1
SleeYeeb eYeeb met$eeYeeb heoceeveere Oeves MeesefOeles GheJeemeefoJemee:~ heocee$ee: heejCee:~ SJeb meefle
<eCceemesYees JeOe&ceevee GheJeemee YeJeefvle~
lelees vesob Ieles Fefle ?
vew<e oes<e:, Ieeleeeg<keeCeeb cegveerveeb <eCceemeesheJeemeefveeceeYegheieceeled, veeIeeleeeg<keeCeeb, les<eecekeeues
cejCeeYeeJeeled~
keefeoenDeIeeleeeg<kee Deefhe <eCceemeesheJeemeeewJe YeJeefvle, leogheefj mebkeuesMeeshehees: Fefle esled ?
Deeeee&: een-YeJeleg veece, S<e efveece: memebkeuesMeeveeb meesheeceeeg<keeveeb e, ve mebkeuesMeefJejefnleefveheeceeeg<keeveeb leheesyeuesveeslheVe-Jeeree&vlejee #eeesheMeceeveeb leodyeuesve cevoerke=leemeeleeJesoveereesoeeveeces<e
efveece:, le$e leefjesOeeled~
SleeMeer Meefe: cenlmeg peves<eg-cenecegefve<eg Glheeles Fefle keLeb %eeeles ?

1 2 3 4 5 6 7
8 9
10 11
12 13
14
G hee G G hee G G
G hee
G
G
G
G
hee
1
2
3
4
Fmekee meJe&Oeve ee heoOeve cegn-Yetefcepeesieoues hejiegefCeos hejOeCeb nesefo Fme met$e kes Devegmeej ngDee~
[(252)]414 heo Oeve ee meJe&Oeve~
FmeceW heomebKee DeLee&led efkeleves yeej GheJeeme Deewj heejCeeSB ngF& Fmekeer ieCevee Deeoer Debles megs Jeefnos
Jemebpegos "eCes Fme met$e kes Devegmeej ngF&(5-2)114 heo
Fve oes met$eeW mes heo kees ueskej Ieve ceW mes kece kejves hej GheJeeme kes efove nesles nQ~ heejCeeSB heo eceeCe
nesleer nw Fme ekeej ceeveves hej n ceemeeW mes JeOe&ceeve DeefOeke GheJeeme nesles nQ~
Mebkee-Ssmee nesves hej n ceemeeW mes DeefOeke GheJeeme nes peeles nQ~ Fme keejCe en Ieefle veneR neslee nw?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Ieeleeeg<ke cegefveeeW kes n ceemeeW kes GheJeeme kee efveece
mJeerkeej efkeee nw, DeIeeleeeg<ke cegefveeeW kes veneR, keeeWefke Gvekee Dekeeue ceW cejCe veneR neslee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-DeIeeleeeg<ke Yeer n ceeme leke GheJeeme kejves Jeeues ner nesles nQ, keeeWefke
Fmekes Deeies GheJeeme kejves hej lees mebkeuesMe YeeJe GlheVe nes peelee nw~
Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-mebkeuesMemeefnle Deewj meesheeceeeg<ke cegefveeeW kes efueS en efveece Yeues ner
nes, efkevleg mebkeuesMeYeeJe mes jefnle efveheeceeeg<ke Deewj lehe kes yeue mes GlheVe ngS Jeeree&vlejee kes #eeesheMece mes
mebege leLee Gmekes yeue mes ner DemeeleeJesoveere kes Goe kees cebo kej egkeves Jeeues meeOegDeeW kes efueS en efveece
veneR nw, keeeWefke GveceW Fmekee efJejesOe heeee peelee nw~
Mebkee-lehe kes yeue mes Ssmeer Meefe efkemeer cenepeve DeLee&led cenecegefveeeW kes GlheVe nesleer nw,en kewmes peevee peelee nw?
1. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele heg. 9, he=. 88~

62 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 22

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SlemceeosJe met$eeod %eeeles~


kegle: ?
<eCceemesYe Gheefj GheJeemeeYeeJes Geeseleheesveghehees:~
le$e oer#eeLe&ceskeesheJeemeb ke=lJee heejCeeb kegee&led hegve: SkeefoJemeevevlejsCe SJebefJeefOeb kegJe&le: efkeefeefVeefceesCe
<eesheJeemees peele:~ hegvemlesve <eesheJeemesve efJenjleesceesheJeemees peele:~ SJeb oMeceeoMeeefoecesCeeOees ve helelees
eeJeppeerefJeleebleb ees efJenjefle lemeeJeefmLeleeselehees veece~ Sleoefhe leheesefJeOeeveb Jeeree&vlejee#eeesheMecesve YeJeefle~
eesjefhe lehemeeslke=heueb efveJe=&efe:, Dehejceveglke=heueb~ SlesYe GeleheesYees efpevesYees vece:, Flegeb YeJeefle~
Deve$eeefhe keefLelebes efn hebeceececeeb elego&Meeb e eefle%eeleesheJeemee DeueeYees $ees Jee leLewJe efveJee&neefvle le SJeb
ekeeje Geleheme:1~
Devee-elegLe&<eeceoMeceeoMehe#eceemeeeveMeveeesies<JeveleceeesieceejYe DeecejCeeefoefveJele&kee
Geleheme:~2
leelhee&cesleled-es cenecegvee GeleheesOeeefjCemles GheJeemeeved JeOe&evle SJe peerefJeleevleb lehemeeb kegJe&efvle les
efveecesve mJeelceefmeefb kegJe&vle: hejbhejee efveJee&Ceb eehvegJeefvle lesYees efveleb veceesmleg~

meceeOeeve-Fmeer met$e mes en peevee peelee nw~


keeeW ?
keeeWefke, n ceemeeW mes Thej GheJeeme kee DeYeeJe ceeveves hej Geese lehe veneR yeve mekelee nw~
oer#ee kes efueS Ske GheJeeme kejkes heejCee kejs, heeeled Ske efove kes Devlej mes Ssmee kejles ngS efkemeer
efveefcee mes <eesheJeeme-yesuee nes ieee~ efhej Gme <eesheJeeme mes efJenej kejves Jeeues kes DeceesheJeeme-lesuee nes
ieee~ Fme ekeej oMece-eoMece Deeefo kes ece mes veeres ve efiejkej pees peerJeve hee&vle efJenej kejlee nw Jen
DeJeefmLele Gelehe $e+ef kee Oeejke kene peelee nw~ en Yeer lehe kee Devegeve Jeeree&vlejee kes #eeesheMece mes neslee
nw~ Fve oesveeW ner leheeW kee Glke= heue cees#e nw, Deve Deveglke= heue nw~ Fve Gelehe $e+ef Oeejke efpeveeW kees
vecemkeej nes, en met$e kee DeefYeeee nw~
Deve$e Yeer (eefleeceCeebLe$eeer veece kes ebLe ceW) kene nwpees hebeceer, Deceer Deewj elego&Meer ceW mes efkemeer Yeer efove kes GheJeeme keer eefle%ee kej uesles nQ, heeeled oes ee
leerve efove leke DeenejueeYe ve efceueves hej Yeer Gve efoveeW kee Gmeer ekeej efveJee&n kejles nQ, Ssmes meeOeg Gelehe Jeeues
nesles nQ~
otmejer peien Yeer (leJeeLe&jepeJeeefle&ke ceW) kene nwelegLe&-1 GheJeeme, <e-yesuee, Dece-lesuee, oMece-eej GheJeeme, eoMece-heeBe GheJeeme, he#e-hevn
efove leLee Ske ceeme Deeefo kes GheJeemeeW ceW mes efkemeer Ske ekeej kes GheJeeme kees eejbYe kejkes Gmekee cejCehee&vle
efveJee&n kejles nQ, Jes GelehemJeer kenueeles nQ~
leelhee& en nw efke-pees Gelehemee kes Oeejke cenecegefve GheJeemeeW keer mebKee ye{eles ngS peerJevehee&vle
lehemee kejles nQ Jes efveece mes mJeelceefmeef kejles ngS hejcheje mes efveJee&Ceheo kees eehle kejles nQ, GvnW cesje efvele
ner vecemkeej nesJes~
1. eefleeceCeebLe$eeer he=. 93~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36 keer erkee~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 23

JesoveeKeC[ / 63

mebeefle oerhlelehe:meefnleeveeb cegveerveeb YekeleLe eerceodieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees efoeleJeeCeb~~23~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-oerefhlensleglJeeod oerhleb lehe:, oerhleb lehees es<eeb les oerhleleheme:~ elegLe&<eeegheJeemes<eg
efeeceeCes<eg es<eeb leheespeefveleueefyOeceenelcesve Mejerjlespe: eefleefoveb JeOe&les OeJeuehe#eevmesJe les $e+<eees oerhleleheme:~
les<eeb ve kesJeueb oerefhlejsJe JeOe&les, efkevleg yeueesefhe JeOe&les~ Mejerjyeue-ceebme-efOejesheeewefJe&vee MejerjoerefhleJe=sjveghehees:~ lesve ve les<eeb Yegefejefhe, lelkeejCeeYeeJeeled~
Geb e-lesCe Ce lesefmeb Yegeer efJe, lekekeejCeeYeeJeeoes~ Ce e YegkeKeeogkeKegJemeceCeb Yegbpebefle,
leoYeeJeeoes~ leoYeeJees kegoes Jeiiecceos ? efoefe-yeuemejerjesJeeeeoes1~
SlelkeLevesve SJeceJeieceles eled oerhlelehe:$e+efmeceefvJelees ieCeOejosJee Deenejb ve kegJe&efvle, leLeeefhe
lehe:eYeeJesCe Mejerjyeueb oerefhlee les<eeb JeOe&les~
lesYees oerhleleheesYees efpevesYees ceveesJeevekeeewve&cees vece:~
Deve$e keLeveceefmle-

Deye oerhlelehe $e+ef meefnle cegefveeeW keer Yeefe kejves kes efueS eerceeved ieewlecemJeeceer met$e DeJeleefjle
kejles nQmet$eeLe&-

oerhlelehe: $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~23~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-oerefhle-lespe kee nsleg nesves kes keejCe lehe oerhlelehe kene peelee nw~ oerhle
nw lehe efpevekee Jes oerhlelehe $e+efOeejke nesles nQ~ elegLe& DeLeJee yesuee Deeefo kejves hej efpevekee Mejerjiele lespe
lehepeefvele ueefyOe kes ceenelce mes eefleefove Megkeuehe#e kes evcee kes meceeve ye{lee peelee nw, Jes $e+ef<e oerhlelehe
$e+ef Jeeues kenueeles nQ~ Gvekeer kesJeue oerefhle ner veneR ye{leer nw, efkevleg Gvekee yeue Yeer ye{ peelee nw, keeeWefke
Mejerjyeue, ceebme Deewj efOej keer Je=ef kes efyevee Mejerjoerefhle keer Je=ef nes veneR mekeleer nw~ FmeerefueS Gvekes Deenej
Yeer veneR neslee nw, keeeWefke Gvekes Deenej kes keejCeeW kee DeYeeJe nw~
OeJeuee erkee ceW kene nw efke-Gvekes Yeespeve Yeer veneR nw, keeeWefke Gvekes Yeespeve kes keejCe kee DeYeeJe
nw~ YetKe kes og:Ke kees Meevle kejves kes efueS Jes Yeespeve kejles nQ, mees Yeer "erke veneR nw keeeWefke Gvekes YetKe kes og:Ke
kee DeYeeJe nw~
Mebkee-Gmekee DeYeeJe keneB mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-oerefhle, yeue Deewj Mejerj keer Je=ef mes Gmekee DeYeeJe peevee peelee nw~
Fme keLeve mes en peevee peelee nw efke oerhlelehe $e+ef mes meceefvJele ieCeOej osJe Deenej veneR kejles nQ efhej
Yeer lehe kes eYeeJe mes Gvekes Mejerj kee yeue Deewj oerefhle ye{leer jnleer nw~ Gve oerhlelehe $e+ef kes Oeejke efpeveeW kees
ceve-Jeeve-keee mes vecemkeej nesJes~
Deve$e Yeer (leJeeLe&jepeJeeefle&ke ceW) kene nw1. <edKeC[eiece, OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 90~

64 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 24

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

cenesheJeemekejCesefhe eJeOe&ceevekeeeJee*dceevemeyeuee: efJeiebOejefnleJeovee: heeeslheueeefomegjefYeefveeemee:


DeeegleceneoerefhleMejerje oerefhleleheme:1~
eefleeceCeevLe$eeerMeees Jele&les-es osnoerhlee enleevOekeeje oerhleleheme:2~ les<eeb vecemkeejesmleg~
DeOegvee lehlelehe:$e+efmeceefvJeleeved vecemkeleg met$eceJeleee&les eerceodJeerjeYegeLeceieCeOejosJesve-

Cecees leeleJeeCeb~~24~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-lehleb oiOeb efJeveeefMeleb cet$e-hegjer<e-Megeeefo esve lehemee leogheeejsCe lehlelehe:~
es<eeb YegeelegefJe&Oeenejme lehleueesnefheb[ekeef<e&leheeveeremesJe veernejes ve meefvle les lehleleheme:~ Sleee $e+dee
meefnlesYees efpevesYees vece: Flegeb YeJeefle~
eerceodYeekeuebkeosJesve keLeleslehleeemekeenheeflelepeuekeCeJeoeMegMeg<keeuheenejleee ceueefOejeefoYeeJeheefjCeeceefJejefnleeYeJeneje:
lehleleheme:~3
leelhee&cesleled-Sleeved $e+efmeceefvJeleeved vecemkeleg YeeJeveeeefhe leheejCekejCeeLe MeefeJe&Oe&les Dele:
efveleb ieCeOejosJeeved eCece mJeelceMegefb eeesnb Sles<eeb iegCeeb heeoheeesns<eg efvejvlejced~

oerhlelehe $e+efOeejke cegefve kes cenesheJeeme-DeveskeeW GheJeeme kej uesves hej Yeer keeeyeue, Jeeveyeue Deewj
ceveesyeue keer meowJe Je=ef ner nesleer jnleer nw, ogie&vOejefnle cegKe Deewj megiebefOele eemeesdJeeme Deewj cenelespeege
Mejerj jnlee nw~
eefleeceCeebLe$eeer veece kes Meee ceW JeCe&ve nw-pees Deheves Mejerj keer oerefhle mes-lespe mes DebOekeej kees
ve kejves ceW meceLe& nQ, Gve oerhlelehe $e+efOeejke cegefveeeW kees vecemkeej nesJes~
Deye lehlelehe$e+ef mes meceefvJele cegefveeeW kees vecemkeej kejves nsleg eer JeerjeYeg kes ecegKe ieCeOej osJe kes
eje met$e DeJeleefjle efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

lehlelehe $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~24~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-efpevekes eje lehemee kejkes cet$e, ceue Deewj Mege Deeefo OeelegSB lehle DeLee&led
oiOe Je ve kej oer peeleer nQ GvnW Gheeej mes lehlelehe kenles nQ~ efpevekes enCe efkees ngS eej ekeej kes Deenej
kee lehes ngS ueesnefheC[ eje Deeke=-meesKes iees heeveer kes meceeve veernej veneR neslee nw Jes lehlelehe $e+ef kes
Oeejke efpeve kenueeles nQ~ Fme $e+ef mes meefnle lehlelehe Jeeues efpeveeW kees vecemkeej nes, en met$e kee DeLe& nw~
eerceeved YeekeuebkeosJe ves (leJeeLe&jepeJeeefle&ke ceW) kene nwpewmes Deefive mes meblehle ueesns keer ke[ ener ceW efiejs ngS peuekeCe legjble metKe peeles nQ, Gmeer ekeej
Deuhe Deenej kes kejves mes ceue, efOej Deeefohe heefjCeceve mes jefnle DeJemLee lehlelehe $e+ef Oeejke cegefve
kes nesl eer nw ~
leelhee& en nw efke-Fme lehlelehe $e+ef mes meceefvJele cegefveeeW kees vecemkeej kejves keer YeeJevee mes Yeer
leheejCe kejves keer Meefe ye{leer nw, Dele: efvele ner ieCeOejosJeeW kees veceve kejkes Fve iegDeeW kes ejCe keceueeW ceW
Deheveer DeelceMegef nsleg nce efvejvlej eeevee kejles nQ~
1. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36, erkeebMe~ 2. eefleeceCeevLe$eeer he=. 93~ 3. leJeeLe&Jeeefle&&ke De. 3, met$e 36, erkeebMe~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 25

JesoveeKeC[ / 65

DeOegvee cenelehe:$e+efmeceefvJeleeveeb vecemkejCeeLe ceneJeerjeYees: eLeceieCeYe=odosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees ceneleJeeCeb~~25~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeefCeceeeiegCeesheslees peueeejCeee]efJeOeeejCeeiegCeeuebke=le: mhegjledMejerjeYees
efefJeOee#eerCeef&ege: meJeez<eefOemJehe: heeefCehee$eefveheeflelemeJee&nejeved Dece=lemJeeomJehesCe heefjJele&vemeceLe&:
mekeuesvsYeesefhe Devebleyeue: DeeMeer&efefJe<eueefyOemeceefvJelemlehlelehee: mekeueefJeeeOejes ceefleegleeJeefOeceve:hee&e%eevew:
%eeleef$eYegJeveJeeheej: cegefve: cenelehee: veece~
kemceeled ?
cenJenslegmleheesefJeMes<ees cenevegeles GheeejsCe, me es<eeb les ceneleheme: Fefle efmelJeeled~ DeLeJee cenmeeb
nslegmlehe GheeejsCe cene Fefle YeJeefle~ Mes<eb megieceb~ Sles<eeb cenelehemeeb ceveesJeevekeeewve&cemkeejb kejesefce~
eereefleJe=<eYeeeeexCe keefLelebcebojhebeflehhecegns cenesJeJeemes kejsefo meJJes efJe~
eGmeCCeeCeyeuesCeb peerS mee ceneleJee efjer1~~1054~~
eerceodYeekeuebkeosJesveeefhe SJecesJe eesebefmebnefve:eeref[leeefocenesheJeemeevegevehejeeCeeleees ceneleheme:2~

Deye cenelehe:$e+ef mes meceefvJele cegefveeeW kees vecemkeej kejves nsleg ceneJeerjeYeg kes eLece ieCeOejosJe met$e
DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

cenelehe $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~25~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-pees DeefCecee Deeefo Dee" iegCeeW mes meceefvJele nQ, peueeejCeeefo Dee" ekeej
kes eejCeiegCeeW mes Deuebke=le nQ, ekeeMeceeve MejerjeYee mes mebege nQ, oes ekeej keer De#eerCe $e+ef mes ege nQ,
meJeez<eefOe mJehe nQ, heeefCehee$e ceW efiejs ngS meye DeenejeW kees Dece=lemJehe mes heueeves ceW meceLe& nQ, mecemle FveW
mes Yeer DevevleiegCes yeue kes Oeejke nQ, DeeMeerefJe&<e Deewj efefJe<e ueefyOeeeW mes meceefvJele nQ, lehlelehe $e+ef mes mebege
nQ, mecemle efJeeeDeeW kes Oeejke nQ, ceefle, egle, DeJeefOe SJeb ceve:hee&e %eeveeW mes leerveeW ueeske kes Jeeheej kees peeveves
Jeeues nQ, Jen cegefve cenelehe $e+ef kes Oeejke kenueeles nQ~
kewmes ?
keejCe en nw efke cenlJe nslegYetle lehe efJeMes<e kees Gheeej mes ceneve kene peelee nw~ Jen efpevekes neslee nw, Jes
cenelehe $e+ef<e nw, Ssmee efme nw~ DeLeJee cenmed DeLee&led lespeeW kees nslegYetle pees lehe nw Jen Gheeej mes cene Fme efJeMes<eCe
mes mebege neslee nw~ Mes<e megiece nw~ Fve cenelehe $e+efOeejke efpeveeW kees ceQ ceve, Jeeve Je keee mes vecemkeej kejlee ntB~
eer eefleJe=<eYeeeee& ves (efleueeseheCCeefe ebLe ceW) kene nwieeLeeLe&-cebojhebefe Deeefo ecegKe meYeer cenesheJeemeeW kees pees kejles nQ, eej %eeveeW kes eje meye keg peeveles
nQ, Jes cenelehe: $e+ef kes Oeejke nesles nQ~~1054~~
eerceeved YeekeuebkeosJe ves Yeer (leJeeLe&jepeJeeefle&ke ebLe ceW) Fmeer ekeej mes kene nw-efmebnefve<eeref[le
Deeefo cenesheJeemehe eleeW kes Devegeve ceW hejeeCe-kegMeue eefle cenelehe $e+efOeejke nesles nQ~
1. efleueeseheCCeefe De.4, he=. 281~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36, erkeebMe~

66 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 26

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leelhee&cesleled-leheeee&yeuesvewJe cenelehe:$e+efb meceglheee es elee: hegvejefhe efmebnefve:eeref[leeefoceneleheebefme


kegJe&vleesefhe ve eeceefvle efkevleg Denesje$eb mJeelceMekelee men MejerjMeefeceefhe JeOe&eefvle, le SJe cenelehe:$e+efmeceefvJelee: meefvle lesYees efveleb veceesmleg~
DeOegvee Ieesjlehe:$e+efOeeefjCeeb vecemkeleg&keecesve eerceodieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees IeesjleJeeCeb~~26~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-GheJeemes<eg <eCceemeesheJeeme: DeJeceewoex<eg SkekeJeue:, Je=efeheefjmebKeemeg elJejs
ieesejeefYeen:, jmeheefjleeies<eg G<CepeueegleewoveYeespeveb, efJeefJeeMeeveemeves<eg Je=ke-JeeIe-lej#e-JeuueeefoeeheopeerJemesefJeleemeg meeefJebOeeeJeer<eg efveJeeme:, keeekeuesMes<eg leereefnceJe<ee&eof efvepe&veeosMes<eg DeYeeJekeeMeJe=#ecetue-Deeleeheve-eesieenCeb~SJeceYevlejlehe:mJeefhe Glke=lehe:eheCee kele&Jee~ S<e eoMeefJeOeesefhe lehe:
keeejpeveeveeb Yeeeslheeoke: Fefle Ieesjlehe:~
leod es<eeb les Ieesjleheme:~ eoMeefJeOelehemeeceglke=eJemLeeeeb Jele&ceevee Ieesjleheme: Fefle YeefCeleb YeJeefle~
S<eeefhe leheespeefveleef&ewJe, DeveLee SJebefJeOeeeejCeeveghehees:~ SlesYees IeesjleheesYees vece: Flegeb YeJeefle~
eerceodeefleJe=<eYeeeeexCe keLeles-

leelhee& en nw efke-leheeee& kes yeue mes cenelehe:$e+ef kees eehle kejkes pees cegefve hegve: Yeer
efmebnefve<eeref[le Deeefo ceneleheeW kees kejles ngS Yeer ece kee DevegYeJe veneR kejles nQ, efkevleg efove-jele
DeelceMeefe kes meeLe Meejerefjke Meefe kees Yeer Je=efbiele kejles nQ Jes ner cenelehe:$e+ef mes meceefvJele nesles nQ,
Gvekees cesje efvele ner vecemkeej nesJes~
Deye Ieesjlehe:$e+efOeejer cegefveeeW kees vecemkeej kejves keer Fe mes eer ieewlece mJeeceer met$e kee DeJeleej
kejles nQmet$eeLe&-

Ieesjlehe $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~26~~


efmeevleefebleeceefCeer kee-GheJeemeeW ceW n ceeme kee GheJeeme, DeJeceewoe& leheeW ceW Ske eeme,
Je=e feheefjmebK eeveeW ceW elJej DeLee& led eewjens hej ef Ye#ee keer eefle%ee, jmeheefjleeieeW ceW G<Ce peue ege
Deesove kee Yeespeve, efJeefJee MeeemeveeW ceW Je=ke, JeeIe, lej#e, Jeuue Deeefo eeheo DeLee&led efnbe peerJeeW
mes mesefJ ele mee Deewj efJ evOe Deeefo DeefJ eeeW ceW ef veJeeme, keeeke uesMeeW ceW peneB leer e "b[ke nes, Je<ee& nes
leLee leere ieceea he[leer nes, Ssmes efvepe&ve eosMeeW ceW DeYeeJekeeMe-Kegues DeekeeMe ceW , Je=#e kes cetue ceW Deewj
Deeleeheve-Kegu eer Oethe ceW ees ie enCe kejvee~ Fmeer ekeej DeYevlej leheeW ceW Yeer Glke= lehe keer
eheCee kejvee eeefn S~ en yeejn ekeej kee Yeer lehe keeej peveeW kees Yee GlheVe kejelee nw, Fmeer
keejCe en Ieesjlehe kenueelee nw~
Jen lehe efpevekes neslee nw, Jes Ieesjlehe$e+ef kes Oeejke nQ~ yeejn ekeej kes leheeW keer Glke= DeJemLee ceW
Jele&ceeve-efmLele meeOeg Ieesjlehe kenueeles nQ, en leelhee& nw~ en Yeer lehepeefvele $e+ef ner nw, keeeWefke efyevee lehe kes Fme
ekeej kee DeeejCe yeve veneR mekelee nw~ Fve Ieesj lehe $e+<eerejeW kees vecemkeej nes, en met$e ceW kene ieee nw~
eer eefleJe=<eYeeeee& ves kene nw-

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 27

JesoveeKeC[ / 67

peuemetuehhecegneCeb, jesiesCeebleheeref[Debiee efJe~


meenbefle ogjleJeb, peerS mee IeesjleJeefjer 1~~1055~~
DemewJe efJemlej: eerceodYeekeuebkeosJeeefYeeeesCe MelesJeeleefheeMues<cemeefVeheelemecegodYetle-pJej-keeme-eemeeef#e-Metue-keg-ecesneefoefJeefJeOejesiemebleeefheleosne
DeheeegleeveMevekeeekeuesMeeefolehemees YeercemceMeeveeefcemlekeiegne-ojer-keboj-Metveeeceeefo<eg eoge#e-je#emeefheMeeeeve=eJesleeueheefJekeejs<eg he<eefMeJeeleeveghejleefmebn-JeeIeeefo-Jeeue-ce=ieYeer<eCemJeve-Ieewjeewjeefoeeefjles<JeefYe-efeleeJeemeee Ieesjleheme:2~
es cenecegveees Ieesjeshemeie&menvekegMeuee Gecemebnvevemeefnleemle SJe mebmeejmecegesejCe#ecee: mJeeb
lejvleeshehejeved leejefelegb eJeCeemlesYees IeesjleheesYees vecees vece:~
SJeb DecemLeues Gelehe:$e+efeYe=efleIeesjlehe:$e+efmeceefvJelecegveerveeb vecemkeejkejCelJesve hebemet$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee Ieesjhejeeceef&meceefvJeleeveeb eCeceveeLe eercelmevceefleeYegeLeceefMe<eieewleceieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees IeesjhejkekeceeCeb~~27~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ef$eYegJeveeshemebnjCe-cenerheer"emeve-mekeuemeeiejpeueMees<eCe-peueeefive-

ieeLeeLe&-efpeme $e+ef kes yeue mes pJej Deewj Metueeefoke jesie mes Mejerj kes Delevle heeref[le nesves hej Yeer
meeOegpeve og&j lehe kees efme kejles nQ, Jen Ieesjlehe$e+ef nw~~1055~~
Fmeer kee efJemleej eer YeekeuebkeosJe kes DeefYeeee mes osKeWJeele, efhee, kehe Deeefo kes meefVeheele mes meceg odYetle pJej, Keebmeer, ocee, Deef#eMetue, keg, ecesneefo
efJeefJeOe jesieeW mes osn kes mevleeefhele nesves hej Yeer pees DeveMeve keeekeuesMeeefo leheeW mes efJecegKe veneR nesles Deewj
Yeebkej MceMeeve, heJe&le keer eeser, ieghee, kevoje Deewj Metve eeceeefo mLeeve pees Delevle og e#e, je#emeefheMeee Deeefo veeeles ngS Jewleeue he mes efJeke=le nQ, peneB e=ieeueeW kes ke"esj Meyo Jeehle nQ leLee pees JeeIe ,
mehe&, ce=ieeW keer Yeer<eCe DeeJeepeeW mes Yeebkej nw, eewjeefo mes Jeehle nQ -Ssmes mLeeveeW ceW jnves kes DeYeemeer
Ieesjlehe$e+ef kes Oeejke nQ~
pees cenecegefve Ieesj GhemeieeX kees menve kejves ceW kegMeue Gece mebnveve mes meefnle nesles nQ, Jes ner mebmeejmeceg
kees heej kejves ceW me#ece nQ, Jes mJeeb eflejles ngS otmejeW kees Yeer eflejeves ceW kegMeue nesles nQ, Gve Ieesjlehe $e+efOeejer
efpeveeW kees yeejcyeej vecemkeej nesJes~
Fme ekeej Dee"JeW mLeue ceW Gelehe:$e+ef mes ueskej Ieesjlehe:$e+efmeceefvJele cegefveeeW kees vecemkeej kejves
keer cegKelee Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~
Deye Ieesj hejeece $e+efmeceefvJele cegefveeeW kees veceve kejves nsleg eerceeved mevceefleeYeg kes eLece efMe<e ieewlece
ieCeOejosJe met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Ieesjhejeece $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~27~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-leerveeW ueeskeeW kee Ghemebnej kejves, he=efLeJeerleue kees efveieueves, mecemle meceg
1. efleueeseheCCeefe, De. 4, he=. 281~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36 erkeebMe~

68 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 28

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efMeueeheJe&leeefoJe<e&CeMeefeIeexjhejeecees veece~ Ieesjes hejeecees es<eeb efpeveeveeb les Ieesjhejeecee:~ lesYees vece Fefle
YeefCeleb YeJeefle~
De$e ve etjkecee&CeecemegjeCeeb vecemkeej: emepeles, efpeveMeyoevegJe=es:~
Deve$e eeseb-hejeecees ogOe&jeleOeejCes meeceLe~ Ieesjesefevle: hejeecees es<eeb les leLeesee:1~
leelhee&cesleled-leheejCeeYeeJesCe SleeMeeR Meefeb meceglheee es Ieesj hejeeceb keleg #ecee YetlJeeefhe ve
efkeceheIeeflekeee kegJe&efvle kesJeueb efveoex<eeee&ceeejvle: mJeelceefmeefb meeOeeefvle lesYees vecees vece:~
mebeefle IeesjiegCeef&meceefvJelemeeOetveeb eCeceveeLe eerceodieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees IeesjiegCeeCeb~~28~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-Ieesje jewe iegCee es<eeb les IeesjiegCee:~ elegjMeerefleue#eiegCee Fefle eeJeled~
keLeb elegjMeerefleue#eiegCeeveeb IeesjlJeced ?
Ieesjkeee&keeefjMeefepeveveeled~ les<eeb IeesjiegCeeveeb vecemkeejes YeJesled Flegeb YeJeefle~ De$e veeefleemebiees,
efpeveMeyoevegJe=es:~
ve iegCe-hejeeceeesjskelJeb, iegCepeefveleMees: hejeeceJeheosMeeled~

kes peue kees megKeeves leLee peue, Deefive SJeb efMeueeheJe&leeefo kes yejmeeves keer Meefe kee veece Ieesj hejeece nw~ Ieesj nw
hejeece efpeve efpevesveW kee Jes Ieesjhejeece efpeve kenueeles nQ~ Gvekees vecemkeej nes, en DeefYeeee nw~ eneB etj
kece& kejves Jeeues DemegjeW kees vecemkeej kejves kee emebie veneR Deelee nw, keeeWefke Fme met$e ceW efpeve heo keer DevegJe=efe
eueer Dee jner nw~
Deve$e Yeer kene nwhejeece-ogOe&j eleeW kees OeejCe kejves ceW pees meceLe&Jeeved nQ~ Ieesj-Deefevle hejeece nw efpevekes Jes
Ieesjhejeece $e+efOeejke kenueeles nQ~
leelhee& en nw efke-leheejCe kes eYeeJe mes Ssmeer Meefe kees GlheVe kejkes pees Ieesj hejeece kejves ceW
me#ece neskej Yeer keesF& DeIeefle keee& veneR kejles nQ DeLee&led efJeveeMekeejer eEnmeke keee& veneR kejles nQ leLee kesJeue
efveoex<e eee& kee heeueve kejles ngS mJeelcee keer efmeef kejles nQ, Gve Ieesjhejeece $e+efOeejke efpeveeW kees yeejcyeej
vecemkeej nesJes~
Deye IeesjiegCe$e+ef meceefvJele meeOegDeeW kees eCeceve kejves nsleg eerceeved ieewlece mJeeceer met$e kee DeJeleej
kejles nQmet$eeLe&-

IeesjiegCe $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~28~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Ieesj DeLee&led jew-ogOe&j nQ iegCe efpevekes Jes IeesjiegCe kens peeles nQ~
Mebkee-eewjemeer ueeKe iegCeeW kes IeesjlJe kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-Ieesj keee&keejer Meefe kees GlheVe kejves kes keejCe Gvekes IeesjlJe mebYeJe nw~ Gve IeesjiegCe efpeveeW
kees vecemkeej nes, en met$e ceW kene ieee nw~ efpeve Meyo keer DevegJe=efe nesves mes eneB Deefle emebie Yeer veneR Deelee nw~
iegCe Deewj hejeece ceW SkelJe veneR nw, keeeWefke iegCe mes GlheVe ngF& Meefe keer hejeece meb%ee nw~
1. eefleeceCeebLe$eeer, he=. 98~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 29

JesoveeKeC[ / 69

Geb e leJeeLe&Jeeefle&kes-le SJe ie=nerleleheeseesieJeOe&veheje Ieesjhejeecee:1~


Deve$eeefhe-Ieesje DeodYeglee cenevlees iegCee es<eeb les IeesjiegCee:2~
DeOegvee IeesjiegCeyeeeeefjcen<eeaCeeb veceveeLe met$eceJeleee&les eerieCeOejosJesve-

CeceesIeesjiegCeyebYeeejerCeb~~29~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-yee-eeefj$eb hebeele-meefceefle-ef$eieghleelcekeb, MeeefvlehegefnsleglJeeled~ DeIeesje:
Meevlee iegCee eefmceved leoIeesjiegCeb, DeIeesjiegCeb yee ejvleerefle DeIeesjiegCeyeeeeefjCe:~ es<eeb leheesceenelcesve
[cejerefle-ceeefj-ogefYe&#e-Jewj-keuen-JeOe-yevOeve-jesOeeefoeMeceveMeefe: meceglheVee les DeIeesjiegCeyeeeeefjCe:
Flegeb YeJeefle~ lesYeesIeesjiegCeyeeeeefjYees vece: Fefle YeefCeleceefmle~
keefeoeMebkelesDe$e met$es DeIeesjMeyos Dekeej: efkeVe eteles ?
Deeeee&: meceeOeesmeefvOeefveoxMeeVe eteles~
hegve: keefeoendece=leeveeceIeesjyeeeeefjCeeb e kees efJeMes<e: ?

leJeeLe&Jeeefle&ke ebLe ceW kene nw-Jes cegefve ner Deheves enCe efkees leheeseesie kees Je=efbiele kejles nQ Dele:
Ieesjhejeece kenueeles nQ~
Deve$e Yeer kene nw-Ieesj DeLee&led DeodYegle, ceneved iegCe nQ efpevekes Jes IeesjiegCe $e+ef<e kenueeles nQ~
Deye IeesjiegCe yeeeejer cenef<e&eeW kees veceve kejves nsleg eer ieCeOejosJe met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

DeIeesj iegCeyeeeejer $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~29~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-yee kee DeLe& nw eeefj$e DeLee&led hebeceneelehe heeBe meefceefle Deewj
leerve iegefhlemJehe eeefj$e nw, keeeWefke Jen Meeefvle Deewj hegef kee nsleg nw~ DeIeesj DeLee&led Meeble nw iegCe efpemeceW
Jen DeIeesjiegCe nw, DeIeesjiegCe yee kee DeeejCe kejves Jeeues DeIeesjiegCeyeeeejer kenueeles nQ~ efpevekes lehe kes
ceenelce mes [cejer, F&efle, ceeefj, ogefYe&#e, Jewj, keuen, JeOe, JevOeve Deewj jesOe Deeefo kees Meevle kejves keer Meefe
GlheVe ngF& nw Jes DeIeesjiegCeyeeeejer nQ Ssmee kene ieee nw~ Gve DeIeesjiegCe yeeeejer efp eveeW kees vecemkeej nes,
en met$e kee DeefYeeee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkemet$e ceW DeIeesj Meyo ceW Dekeej keeeW veneR megveves ceW Deelee nw ?
leye Deeeee& meceeOeeve osles nQ efkemeefvOeege efveoxMe nesves mes Ge Dekeej kee eneB eJeCe veneR neslee nw~
hegve: keesF& Mebkee kejlee nw efkeef-Dece=le Deewj DeIeesjiegCeyeeeejer ceW keee Yeso nw ?
1. leJeeLe&Jeeefle&ke De.3, met$e 36~ 2. eefleeceCeebLe$eeer he=. 93~

70 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 29

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Deeeeeex yeJeerefleGheeesiemeeneeew efmLeefleueefyOeegee efefJe<ee cegveees veece~ DeIeesjiegCeyeeeeefjCeeb hegve: ueyOeeesmebKeelee: meJeeieielee: Sles<eecebieueiveJeelesefhe mekeueesheJeefJeveeMeveMeefeoMe&veeled~ leleesefmle Yeso:~ efJeMes<esCe
leg DeMegYeueyOeerveeb eJe=efeue&efyOeceleeefceeJeMeJeefle&veer~ MegYeeveeb ueyOeerveeb eJe=efe: hegve: eYeeceefhe ekeejeYeeb
mebYeJeefle, leefoeee efJeveeefhe eJe=efeoMe&veeled~
eereefleJe=<eYeeeeexCe keLelespeerS Ce neWefle cegefCeCees, Keseefcce efJe eesjhengefoyeeOeeDees~
keeuecenepegeoer, efjer meeIeesjyecneeefjee~~1058~~
GkekemmekeKeGJemeces,
eeefjeeJejCeceesnkeccemme~
pee ogefmmeceCeb CeemeF, efjer meeIeesjyecneeefjee~~1059~~
DenJeemeJJeiegCesefnb DeIeesjb, censefmeCees yecn meeeefjeb~
efJehhegefjoeS peerS, efjer meeIeesjyeeeeefjee1~~1060~~
leJeeLe&Jeeefle&kesefhe efueKelesefejesef<eleemKeefueleyeeee&Jeemee: eke=eeefj$eceesnveere#eeesheMeceeled eCeog:mJehvee: IeesjyeeeeefjCe:~2
eerceodieewlecemJeeefceefJejefele-eefleheeef#ekeeefleeceCeerkeeeeb ieCeOejJeueeceb$eeCeeb ceOes Cecees IeesjiegCeyebYeeejerCeb erkee efJejeles eer eYeeeveeeexCe~ leLeeefn-Ieesjes ogOe&jes iegCees efvejefleeejleeue#eCees eme

Deeeee& meceeOeeve osles nQ efkeGheeesie keer meneeleeege ef ceW efmLele ueefyOe mes mebege cegefve efefJe<e kenueeles nQ~ efkevleg
DeIeesjiegCeyeeeeefjeeW keer ueefyOeeeB meJeeieiele DemebKeele nQ~ Fvekes Mejerj mes mhe= Jeeeg ceW Yeer mecemle
GheJeeW kees ve kejves keer Meefe osKeer peeleer nw~ Fme keejCe oesveeW ceW Yeso nw~ efJeMes <e Flevee nw efke DeMegYe
ueefyOeeeW keer eJe=efe ueefyOeege peerJeeW keer Fe kes JeMe mes nesleer nw~ efkevleg MegYe ueefyOeeeW keer eJe=efe oesveeW
ner ekeejeW mes mebYeJe nw, keeeWefke Gvekeer Fe kes efyevee Yeer Fve ueefyOeeeW keer eJe=efe osKeer peeleer nw~
eer eefleJe=<eYeDeeeee& ves kene nwieeLeeLe&-efpeme $e+ef mes cegefve kes #es$e ceW Yeer eewjeefoke keer yeeOeeSB Deewj keeue (ceneceejer) SJeb
ceneegeefoke veneR nesles nQ, Jen DeIeesjyeeeeefjlJe$e+ef nw~~1058~~
eeefj$eefvejesOeke ceesnkece& DeLee&led eeefj$eceesnveere kee Glke= #eeesheMece nesves hej pees $e+ef og:mJehve kees
ve< kejleer nw, Jen DeIeesjyeeeeefjlJe$e+ef nQ~~1059~~
DeLeJee-efpeme $e+ef kes DeeefJeYet&le nesves mes cenef<e&peve meye iegCeeW kes meeLe DeIeesj DeLee&led DeefJeveej
yeeee& kee DeeejCe kejles nQ, Jen DeIeesjyeeeeefjlJe$e+ef nw~~1060~~
leJeeLe&jepeJeeefle&ke ebLe ceW Yeer efueKee nwpees DemKeefuele-DeKeC[ yeeee& kees OeejCe kejles nQ Deewj eke= eeefj$eceesnveere kece& kes #eeesheMece
nesves kes keejCe efpevekes og:mJehve ve nes iees nQ, Jes Ieesj yeeeejer $e+ef kes Oeejke nesles nQ~
eerceeved ieewlecemJeeceer eje jefele eefleeeW kes heeef#eke eefleeceCe keer erkee ceW ieCeOejJeuee ceb$eeW kes ceOe
1. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 282~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36 erkeebMe~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 30

JesoveeKeC[ / 71

leodIeesjiegCeb efoJeebieveeefuebieveeefoefYejhe#egefYeleefeeced~ DeLeJee Ieesje DeleodYeglee iegCee emceeleeefCeveeb YeJeefvle


leodIeesjiegCeced~ lee leodyee e yeeee&ced~ leejvlevegeflevleerefle SJeb Meeruee IeesjiegCeyeeeeefjCe:~ les<eeb~1
leelhee&cesleled-Sles<eeb cenecegveerveeb vecemkeejsCe Ghemeie&menveMeefeYe&efJe<eleerefle efveefele meowJe SYees
vecees vece: kele&Je:~
SJeb veJecemLeues Ieesjhejeeceeefo$e+efmeceefvJelecenecegefvevecemkeejkejCelJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
mebeefle Deece<eez<eefOeeehlecen<eeaCeeb vecemkeejkejCeeLe eerceodieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees DeeceesmeefnheeeCeb~~30~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Deece<e&: Deew<eOelJeb eehlees es<eeb les Deece<eez<eOeeehlee:~
met$es mekeej: efkeVe eteles ?
eerJeerjmesveeeeexCe keLeles-DeeF&-cepPebleJeCCe-mejueesJees efe uekeKeCeeoes~
Deew<eefOeMeyos Fkeej: kegle: meceeiele: ?
S S es meceeCee efe uekeKeCeeoes~2

Ieesj iegCeyeeeejer efpeveeW kees vecemkeej nes Fme ceb$e met$e keer erkee eer eYeeeveeee& ves jeer nw~ pees Fme ekeej
nw-Ieesj DeLee&led ogOe&j iegCe-efvejefleeej ue#eCe meefnle iegCeeW kees eehle IeesjiegCe yeeeejer kenueeles nQ, Jes
efoJeebievee kes Deeefuebieve Deeefo kes eje Yeer #egefYele veneR nesles nQ~ DeLeJee Ieesj-efpemekes efveefcee mes eeefCeeeW kes
Deefle DeodYegle-efJeefMe iegCe eie nesles nQ Jen IeesjiegCe nQ~ Gme IeesjiegCe meefnle pees yeeee& nw, Gmekee
Devegeve-DeeejCe kejves ceW pees lelhej nesles nQ, Jes IeesjiegCeyeeeejer kenueeles nQ, Gvekees vecemkeej nesJes~
leelhee& en nw efke-Fme $e+efOeejke cegefveeeW kees vecemkeej kejves mes Ghemeie& menve kejves keer Meefe
eehle nesieer, Ssmee eeve kejkes meowJe GvnW hegve: hegve: vecemkeej kejvee eeefnS~
Fme ekeej veJeceW mLeue ceW Ieesjhejeece Deeefo $e+ef mes meceefvJele cenecegefveeeW kees vecemkeej kejves keer
ecegKelee Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye Deece<eez<eefOe $e+efeehle cenef<e&eeW kees vecemkeej kejves nsleg eer ieCeOejosJe met$e DeJeleefjle
kejles nQmet$eeLe&-

Deece<eez<eefOe $e+efeehle $e+ef<eeeW kees vecemkeej nes~~30~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-efpevekee Deece<e& DeLee&led mheMe& Deew<eOehevee iegCe kees eehle nw GvnW Deece<eez<eefOe
eehle $e+efOeejer $e+ef<e kes veece mes peevee peelee nw~
Mebkee-met$e ceW mekeej keeeW veneR megvee peelee nw ?
meceeOeeve-eerJeerjmesveeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-eeke=le ceW efkevneR heoeW kes Deeefo, ceOe Je Devle kes
JeCe& Deewj mJej kee ueeshe nes peelee nw, Fme JeekejCe kes efveece mes mekeej kee ueeshe nes ieee, Dele: Jen veneR megvee peelee nw~
Mebkee-Deew<eefOe ceW Fkeej keneB mes Deeee nw ?
meceeOeeve-De, Dee, F, F&, G, T es n mJej meceeve nQ leLee S Deewj Dees es oes mevOe#ej nQ, es Dee"eW
1. eefleeceCeebLe$eeer he=. 94~ 2. <edKeC[eiece OeJeuee erkeemeceefvJele heg. 9, he=. 95~

72 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 30

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DemeeeceLe&:-eeke=leJeekejCeevegmeejeled kes<eebefeled heoeveeb DeeefoceOeevleJeCee&veeb mJejeCeeb Jee ueeshees Meles~


DevesvewJe JeekejCesve mekeejme ueeshees peele: DeleSJe ve eteles~ eeefhe mebmke=leYee<eeeeb Deew<eefOe: Deew<eOeb e eJeefhe
Meyoew Mesles leLeeefhe De$e kesJeueb Deew<eefOemecetnhesCe Deew<eOeMeyoeefYeeeesCe Gheeg&emeceeOeeveb Jele&les~
leheesceenelcesve es< eeb mheMe&: mekeueew<eOemJehelJeb eehlemles <eeb Deece<eez<eef Oeeehlee Fef le meb%ee~
SJebefJeOeeveeceece<eez<eefOe-eehleeveeb vecemkeejesmleg Fefle YeefCeleb YeJeefle~ ve ewles<eeb DeeceMeez<eefOeeehleeveeb cegveerveeb
DeIeesjiegCe-yeeeeefjCeecevle-Yee&Je:, Sles<eeb JeeefOeefJeveeMeves ewJe MeefeoMe&veeled~
efleueeseheCCeefeevLes keLelesefjefmekejejCeeoerCeb, Deefuueeceseefcce peerS heemeefcce~
peerJee neWefle efCejesiee, meeDecceefjmeesmener efjer1~~1068~~
eerceodYeekeuebkeosJesveeefhe efveieefolebDeeceMe&ve: mebmheMe&:, eoerenmle-heeoeeeceMe& Deew<eefOeeehlees ewmles DeeceMeez<eefOeeehlee:~2
eJeevemeejesejs keefLeleceefmlemebheefjmeCeceemeesmees-mebmheMe&veceeceMe&: me SJeew<eefOee&meemeeJeeceMeez<eefOe:~ kejeefomebmheMe&cee$eeosJe efJeefJeOeJeeefOeJeheveevemeceLeex ueefyOe-ueefyOeceleesjYesoesheeejeled meeOegjsJeeceMeez<eefOeefjleLe&:~ Foce$e leelhee&ced-

mJej efyevee efJejesOe kes Ske-otmejs kes mLeeve ceW DeeosMe kees eehle nesles nQ~ Fme JeekejCe kes efveece mes Deew<eefOe ceW
Dekeej kes mLeeve ceW Fkeej nes ieee nw~
Fmekee DeLe& en nw efke-eeke=le JeekejCe kes Devegmeej keg heoeW kes Deeefo-ceOe Deewj Devle kes JeCeeX
kee DeLeJee mJejeW kee ueeshe osKee peelee nw~ Fmeer JeekejCe mes mekeej kee ueeshe ngDee nw~ Dele: mekeej JeCe& veneR
megveves ceW Deelee nw~ eeefhe mebmke=le Yee<ee ceW Deew<eefOe: Deewj Deew<eOeb es oesveeW Yeer Meyo heees peeles nQ, efhej Yeer eneB
kesJeue Deew<eefOe kes mecetnhe mes Deew<eOehe kes DeefYeeee mes Gheeg&e meceeOeeve efoee ieee nw~
lehe kes ceenelce-eYeeJe mes efpevekee mheMe& mecemle Deew<eOeeW kes mJehe kees eehle nes ieee nw, Gvekeer
Deece<eez<eefOe eehle Ssmeer meb%ee nw~ Fme ekeej kes Deece<eez<eefOeeehle $e+ef<eeeW kees vecemkeej nes, en met$e kee DeLe& nw~
Fvekee DeIeesjiegCeyeeeeefjeeW ceW DevleYee&Je veneR neslee nw, keeeWefke Fvekeer kesJeue JeeefOe kes ve kejves ceW ner Meefe
osKeer peeleer nw~
efleueeseheCCeefe ebLe ceW kenles nQieeLeeLe&-efpeme $e+ef kes eYeeJe mes peerJe heeme ceW Deeves hej $e+ef<e kes neLe SJeb hewj Deeefo kes mheMe&cee$e
mes efvejesieer nes peeles nQ, Jen DeeceMeez<eefOe $e+ef nw~~1068~~
eerceeved YeekeuebkeosJe ves Yeer kene nwDeeceMe&ve DeLee&led mebmheMe&, efpevekes neLe Deewj heeo Deeefo kees Deece<e& Deew<eefOe eehle nw, GvnW DeeceMeez<eefOe
eehle kenles nQ~
eJeevemeejesej ceW kene nwDeeceMe& kee DeLe& nw mebmheMe& DeLee&led mheMe& kejvee~ mheMe& ner nw Deew<eefOe efpemekeer Jen DeeceMeez<eefOe nw~
neLe Deeefo kes mheMe&cee$e mes Deveske JeeefOeeeW kees otj kejves ceW meceLe& ueefyOe Deewj ueefyOeeehle kejves Jeeues oesveeW ceW
1. efleueeseheCCeefe De. 4 ~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36 erkeebMe~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 31

JesoveeKeC[ / 73

eleYeeJeeled mJenmle-heeoeeJeeJehejeceMe&cee$esCewJeelceve: hejme Jee meJexefhe jesiee: eCeMeefvle mee DeeceMeez<eefOe:~1


Geb e eefleeceCeevLe$eeerevLes - DeLeJee Deecees hekeJeenej:~ me SJeew <eef Oe:~ leeb eehlee
Deeceew<eefOeeehlee:~
leelhee&cesleled-MejerjmJeemLeceefhe Oece&efeeeeeb JeJenejmeeOeveceefmle~ DeleSJe SlesYees cegefveYees vecemke=le
MejerjmJeemLeb ceve:mJeemLeb Deelceve: mJeemLeceefhe keeceeecens~ Deece<eez<eefOeeehleef&Ye: $e+ef<eYees vecees vece:~
mebeefle #Jesueew<eefOeeehleef&cegveerveeb vecemkeejkejCeeLe eerceodieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees KesueesmeefnheeeCeb~~31~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Mues<ce-ueeuee-efmebneCe-efJeheg<eeoerveeb Kesuemeb%ee Jele&les~ S<e: Kesue: Deew<eefOelJeb
eehlees es<eeb les Kesueew<eefOeeehleemlesYe: Kesueew<eefOeeehlesYees efpevesYees veceesmleg~
eerceodeefleJe=<eYeeeeexCe keLelespeerS ueeueemesceerceueefmebneCe DeeefoDee efmeiIeb~
peerJeeCe jesienjCee me efee Kesueesmener efjer2~~1069~~
leJeeLe&Jeeefle&kesefhe-#esuees efveerJeveceew<eefOeex<eeb les #esueew<eefOeeehlee:~3

DeYeso heeee peelee nw Dele: Gheeej mes meeOeg-efoiecyej cegefvejepe ner DeeceMeez<eefOe veece mes kens iees nQ, Ssmee DeLe&
peevevee eeefnS~ eneB leelhee& en nw efke efpemekes eYeeJe mes Deheves nmle-heeo Deeefo DeJeeJe otmejeW kes eje t
uesves cee$e mes Deheves DeLeJee otmejeW kes meYeer jesie ve nes peeles nQ, Jen DeeceMeez<eefOe veece keer $e+ef kenueeleer nw~
eefleeceCeebLe$eeer ebLe ceW kene nwDeLeJee Deece-DehekeJe Deenej, Jen efpevekes Deew<eefOehe yeve peelee nw, Jes Deeceew<eefOeeehle kenueeles nQ~
YeeJeeLe&-eneB Deece<eez<eefOe, DeeceMeez<eefOe Deewj Deeceew<eefOe Ssmes leerve hee" ceeves nQ~
leelhee& en nw efke-Mejerj mJeemLe kees Yeer Oece&efeeeDeeW kes heeueve ceW JeJenej mes meeOeve ceevee nw~
DeleSJe Fve cegefveeeW kees vecemkeej kejkes nce Deheves Meejerefjke mJeemLe, ceeveefmeke mJeemLe SJeb Deelcee keer
mJemLelee kees Yeer eenles nQ~ DeeceMeez<eefOe $e+ef kees eehle $e+ef<eeeW kees vecemkeej nesJes~
Deye #Jesueew<eefOe$e+ef eehle cegefveeeWs kees vecemkeej kejves nsleg eer ieewlece mJeeceer met$e kee DeJeleej kejles nQmet$eeLe&-

Kesueew<eefOe $e+efeehle $e+ef<eeeW kees vecemkeej nes~~31~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Mues<ce, ueej, efmebneCe DeLee&led veeefmekeeceue Deewj efJeeg<e Deeefo keer Kesuemeb%ee
nw~ efpevekes Mejerj kee en Kesue-ceue Deew<eefOeheves kees eehle nes ieee nw, Jes Kesueew<eefOe $e+ef eehle $e+ef<e nesles
nQ~ Gve Kesueew<eefOe $e+ef kees eehle efpeveeW kees vecemkeej nes~
eer eefleJe=<eYeeeee& ves (efleueeseheCCeefe ebLe ceW) kene nwieeLeeLe&-efpeme $e+ef kes eYeeJe mes ueej, kehe, Deef#e-DeeBKe kee ceue Deewj veeke kee ceue MeerIe ner
peerJeeW kes jesieeW kees ve kejlee nw, Jen #Jesueew<eefOe $e+ef kenueeleer nw~~1069~~
leJeeLe&Jeeefle&ke ceW Yeer kene nw-efpevekee Kesue, Letke Deeefo Deew<eefOe kee keee& kejles nQ, Jes #esueew<eefOe
1. <edKeC[eiece (OeJeueeerkee meceefvJele heg. 9), he=. 96 efhheCeer mes~ 2. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 283~
3. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36~

74 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 32, 33

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Deve$eeefhe-Kesue: Mues<cee, peuuees ceue: keCe&-Jeove-veeefmekee-veeve-efpee-mecegodYeJe: MejerjmebYeJee,


leew Kesuepeuueew eleYeeJele: meJe&jesieehenejkeew megjYeer e YeJele: mee ecesCe Kesueew<eefOepe&uueew<eefOee~1
mebeefle peuueew<eefOeeehlecegveerveeb eCeceveeLe eerieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees peuueesmeefnheeeCeb~~32~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peuueeWieceue: yeee:~ me: Deew<eefOelJeb eehlees es<eeb leheesyeuesve les peuueew<eefOeeehleemlesYees
efpevesYees vece:~
mesepeuees Debiejeb, peuueb YeCCesefe peerS lesCeeefJe~
peerJeeCe jesienjCeb, efjer peuueesmener Ceecee2~~1070~~
mJesoeuebyevees jpeesefveeees peuue:, me Deew<eefOeb eehlees es<eeb les peuueew<eefOeeehlee:~3
DeOegvee efJeew<eefOeeehle<eeaCeeb vecemkeejkejCeeLe eerieCeOejiegJeexCe met$eceJeleee&les-

Cecees efJeesmeefnheeeCeb~~33~~
eehle $e+ef<e kens peeles nQ~
Deve$e Yeer eJeevemeejesej ceW kene nwKesue DeLee&led Mues<cee, peuue-ceue DeLee&led keeve-cegKe-veeke-efpee mes GlheVe nesves Jeeueer DeMegefeleehe
Kesue SJeb peuue oesveeW ner efpevekes eYeeJe mes mecemle jesieeW kees ve kejves ceW meceLe& SJeb megiebefOele nesles nQ, Jes ece
mes Kesueew<eefOe Deewj meJeez<eefOe $e+ef nesleer nQ~
Deye peuueew<eefOe $e+efeehle cegefveeeW kees eCeceve kejves nsleg eer ieCeOejosJe kes eje met$e DeJeleefjle
neslee nwmet$eeLe&-

peuueew<eefOe $e+ef eehle efpeveeW kees vecemkeej nes~~32~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-yeee DebieeW mes GlheVe nesves Jeeuee ceue peuue kenueelee nw~ Jen peuue
efpevekes lehe:eYeeJe mes Deew<eefOeheves kees eehle nes ieee nw, Jes peuueew<eefOe eehle efpeve nesles nQ~ Gve peuueew<eefOe$e+ef
eehle efpeveeW kees vecemkeej nesJes~
ieeLeeLe&-mJesopeue (hemeervee) kes Deeefele Debiejpe DeLee&led hemeerves mes GlheVe nesves Jeeues Meejerefjke ceue kees
peuue kenles nQ~ efpeme $e+ef kes eYeeJe mes Gme hemeerves kes eje peerJeeW kes jesie ve nes peeles nQ, Jen peuueew<eefOe
$e+ef kenueeleer nw~~1070~~
leJeeLe&jepeJeeefle&ke ebLe kes Devegmeej-hemeerves kes keejCe pees jpemecetn Mejerj ceW efeheke peelee nw, Gmes
peuue kenles nQ~ efpevekes peuue kes mheMe&cee$e mes jesie otj nes peeles nQ, Jes peuueew<eefOe $e+ef eehle $e+ef<e nesles nQ~
Deye efJeew<eef Oe $e+ef kees eehle $e+ef<eeeW kees vecemkeej nsleg eer ieCeOejiegJee& met$ e DeJeleefjle
kejles nQmet$eeLe&-

efJeew<eefOe $e+efeehle efpeveeW kees vecemkeej nes~~33~~


1. eJeevemeejesej~ 2. efleueeseheCCeefe De. 4~ 3. jepeJeeefle&ke De. 3, met$e 36~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 33

JesoveeKeC[ / 75

efmeevleefebleeceefCeerkee-efJeeMeyoes esve osMeeceMe&kemlesve cet$e-efJee-MegeeCeeb enCeb~ Sles Deew<eefOelJeb


eehlee es<eeb les efJeew<eefOeeehleemlesYees efJeew<eefOeeehlesYees efpevesYees vece:~
efleueeseheCCeefeebLes peuueew<eefOeeehleef&-Devevlejb ceueew<eefOevee&ceeefhe $e+ef: he=Leied Jele&les~ hegvee efJehheesmeefn
veecvee Jele&les~ leLeeefnpeernesobleCeemeemeeseeefoceueb efhe peerS meeerS~
peerJeeCe jesienjCeb ceueesmener Ceece mee efjer~~1071~~
cegehegjermees efJe heg{b oeCeyengpeerJeJeeemebnjCee~
peerS cenecegCeerCeb efJehheesmeefn Ceece mee efjer~~1072~~ 1
leJeeLe&Jeeefle&kes keefLeleceefmle-efJe[geej Deew<eefOeex<eeb les efJe[ew<eefOeeehlee:~2
eefleeceCeevLe$eeerMeees hee"evlejb Jele&les~ leLeeefnCecees efJehheesmeefnheeeCeb-efJeeg<ees yeeefyevoJe:~ me Deew<eefOe:~ leeb eehleeveeb mee Jee eehlee eswmles<eeced~3
Flees efJemlej:-efleueeseheCCeefeevLes Deew<eefOeveeceeaveeceew Yesoe: keefLelee: meefvle-DeeceMeez<eefOe#esueew<eefOe-peuueew<eefOe-ceueew<eefOe-efJeeew<eefOe-meJeez<eefOe-cegKeefveefJe&<e-efefveefJe&<eee4~ <edKeC[eieceme
JesoveeKeC[s Cecees efJeessmeefnheeeCeb hee"es Jele&les~ efleueeseheCCeefeevLes efJehheesmeefnheeeCeb leLewJe
eefleeceCeevLe$eeerMeeesefhe SJecesJe hee"esefmle~

efmeevleefebleeceefCeerkee-efJee Meyo etBefke osMeeceMe&ke nw FmeefueS Gmemes cet$e, efJee-ceue Deewj Mege
kee enCe efkeee ieee nw~ es meye efpevekes Deew<eefOeheves kees eehle nes iees nQ, Jes efJeew<eefOeeehle efpeve kenueeles nQ~ Gve
efJeew<eefOe $e+ef kees eehle efpeveeW kees vecemkeej nes~
efleueeseheCCeefe ebLe ceW peuueew<eefOe eehle $e+ef kes Devevlej ceueew<eefOe veece keer Yeer $e+ef Deueie kener ieF&
nw~ hegvee efJehheesmeefn DeLee&led efJeeg<eew<eefOe veece mes Yeer Fme $e+ef kee JeCe&ve nw~ pees Fme ekeej nwieeLeeLe&-efpeme Meefe kes eYeeJe mes efpee, Dees", oeBle, veeefmekee Deewj ees$eeefo kee ceue Yeer peerJeeW kes jesieeW
kees ve kej olee nw, Gmes ceueew<eefOe $e+ef kenles nQ~~1071~~
efpeme $e+ef kes eYeeJe mes cenecegefveeeW kes cet$e Je efJee mes Yeer peerJeeW kes yengle Yeebkej jesie ve nes peeles nQ,
Jen efJeeew<eefOe veeceke $e+ef nesleer nw~~1072~~
leJeeLe&Jeeefle&ke ebLe ceW kene nwefpevekes efJed-ceue Deewj Geej-cet$e ner Deew<eefOe kees eehle nes iees nQ, Jes efJe[ew<eefOe $e+efOeejke cegefve nQ~
eefleeceCeebLe$eeer veeceke Meee ceW Fmekee hee"evlej-efYeVe hee" nw~ pees Fme ekeej nw-efJeeg<ed veece
yeeefJevog DeLee&led Jeere& kee nw, Jen Jeere& ner efpevekee Deew<eefOeheves kees eehle nes ieee nw, Jes efJeeg<eew<eefOe $e+efeehle
$e+ef<e nQ, GvnW vecemkeej nesJes~
Fmekee efJemleej kejles nQ-efleueeseheCCeefe ebLe ceW Deew<eefOe$e+ef kes Dee" Yeso kens nQ-DeeceMeez<eefOe,
#esueew<eefOe, peuueew<eefOe, ceueew<eefOe, efJeeew<eefOe, meJeez<eefOe, cegKeefveefJe&<e Deewj efefveefJe&<e~
<edKeC[eiece kes JesoveeKeC[ ceW Cecees efJeesmeefnheeeCeb en hee" nw~ efleueeseheCCeefe ebLe ceW
efJehheesmeefnheeeCeb hee" nw, Deewj eefleeceCeebLe$eeer Meee ceW Yeer ener hee" nw~
1. efleueeseheCCeefe, De. 4, he=. 283~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36~ 3. eefleeceCeebLe$eeer he=. 94~
4. efleueeseheCCeefe, De. 4, he=. 283~

76 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 34

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeOegvee meJeez<eefOeeehleeveeb cegveerveeb vecemkeejkejCeeLe eerieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees meJJeesmeefnheeeCeb~~34~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-jme-efOej-ceebme-cesoeefmLe-ceppee-Mege-heghhegme-Kejer<e-keeuese-cet$eefheeevleg-Geejeoe: meJex Deew<eefOelJeb eehlee es<eeb les meJeez<eefOeeehlee:~ lesYe: meJeez<eefOeeehlesYees vece:~
eeJevlees JeeOeees ueeskes meefvle lee: meJee&: mLeeheefelJee Deece<eez<eefOe-Kesuees<eefOe-peuueew<eefOe-efJeew<eefOemeJeez<eOeerveeceske-mebeesieeefoYebiee veeveekeeueefpeveeveeefele eheefeleJee: efJeefe$eeeefj$esCe ueyOeerveeb
Jewefe$eeefJejesOeeled~
Deve$e epeerS hemmepeueeefCeuejesceCeneoerefCe JeeefnnjCeeefCe~
ogkekejleJepegeeCeb efjer meJJeesmener Ceecee~~1073~~1
leLewJe-meJe cet$ehegjer<eveKekesMeeefokeceew<eefOe:~ leeb eehleeveeb mee Jee eehlee ewmles<eeb~2
leLee evceenelcelees efJeCcet$ekesMe-veKeeoee meJexJeeJee: mecegefolee: meJe&$e Yes<epeerYeeJeb meewjYeb e
Yepevles mee meJeez<eefOeefjefle~3
Debie-elebie-veKe-oble-kesMeeefojJeeJe: lelmebmheMeea JeeJeeefommeJe&: Deew<eefOeeehlees es<eeb les meJeez<eefOeeehlee:~4

Deye meJeez<eefOe $e+ef kees eehle cenecegefveeeW kees vecemkeej kejves nsleg eer ieewlece mJeeceer met $e DeJeleefjle
kejles nQmet$eeLe&-

meJeez<eefOe $e+ef eehle efpeveeW kees vecemkeej nes~~34~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-jme, efOej-Ketve, ceebme, cesoe, DeefmLe, ceppee, Mege, heghheme, Kejer<e,
keeuese, cet$e, efhee, Deble[er, Geej DeLee&led ceue Deeefoke meye efpevekes Deew<eefOeheves kees eehle nes iees nQ, Jes
meJeez<eefOe $e+ef eehle efpeve nQ~ Gve meJeez<eefOe $e+ef eehle efpeveeW kees vecemkeej nes~ eneB ueeske ceW efpeleveer
JeeefOeeeB nQ, Gve meyekees mLeeefhele kej Deece<eez<eefOe, Kesuees<eefOe, peuueew<eefOe, efJeew<eefOe Deewj meJeez<eefOe kes
Skemebeesieeefohe YebieeW keer veevee keeue mebyebOeer efpeveeW kees Deeee kejkes eheCee kejvee eeefnS, keeeWefke efJeefe$e
eeefj$e mes ueefyOeeeW keer efJeefe$elee ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
Deve$e Yeer (efleueeseheCCeefe ebLe ceW) kene nwieeLeeLe&-efpeme $e+ef kes yeue mes og<kej lehe mes ege cegefveeeW kee mheMe& efkeee ngDee peue Je Jeeeg leLee jesce
Deewj veeKetve Deeefo Yeer JeeefOe kees ve kejves Jeeues nes peeles nQ, Jen meJeez<eefOe veeceke $e+ef kenueeleer nw~~1073~~
Gmeer ekeej mes kene nw-efpevekes cet$e, hegjer<e, veKe, kesMeeefo Deew<eefOehe heefjCele nes peeles nQ DeLeJee pees
Fme ekeej keer $e+ef eehle kej uesles nQ, Gve meJeez<eefOe$e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nesJess~
leLee efpemekes ceenelce mes efJee-cet$e-kesMe Deewj veKe Deeefo meYeer DeJeeJe Ske meeLe Deew<eefOeYeeJe kees
eehle nes peeles nQ leLee megiebefOele nes peeles nQ, Jen meJeez<eefOe veece keer $e+ef nw~
efpevekes Debie-Gheebie-veKe-oeble-kesMe Deeefo mechetCe& Mejerj kes DeJeeJe leLee Gve DeJeeJeeW mes mheefMe&le
1. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 283~ 2. eefleeceCeebLe$eeer he=. 94~ 3. eJeevemeejesejJe=efe:~ 4. leJeeLe&Jeeefle&ke, De.
3, met$e 36~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 34

JesoveeKeC[ / 77

Flees efJemlej:-ceneleheefmJeveeb eejCeef&meceefvJeleeveeb lehe:eYeeJesCe ceneceejerefJeveeYeJeled~ leme keLeevekeb


Jele&les-eerjeceebme Yeelee Me$egIvees eoe ceLegjeb veiejeR efJeefpele Metuejlveb nmleielecekejesled leoeveeR ecejsv:
kegefhelees YetlJee cenejesieekeeshesve ceLegjeefveJeeefmevees oiOegb mecegele:~
Geb ee$ewJe e: efmLele: mLeeves, efveefJe: Meefeleesefhe Jee~
Deeuemle$e
le$ewJe,
oerIe&efveecemeeefJele:~1
SleeMeeceJemLeeeeb veiejJeeefmevees ceneceejer-GheJesCeeefleMeeefeheeref[lee yeYetJeg:~ leefmceved keeues mehle<e&ees
cenecegveemle$eeiele Je<ee&eesieceOeejeved~
leLewJeesebefJenjvleesveoe eehlee, efveeLee ceLegjeb hegjerced~
ieieveeeefeve: mehle, mehlemeefhlemeceeflJe<e:~~1~~
megjcevegef&leeree, eercevegefjefle keerefle&le:~
Deve: eerefveeees veece, legjere: meJe&megboj:~~2~~
hebecees peeJeeved %ese:, <ees efJeveeueeueme:~
ejcees peeefce$eeKe:, meJex eeefj$emegboje:~~3~~

Jeeeg Deeefo heoeLe& meYeer jesieeW kee veeMe kejves ceW meceLe& nQ, Jes cegefve meJeez<eefOe $e+ef eehle $e+ef<e kenueeles nQ~
Fmekee efJemleej kejles nQeejCe$e+ef mes meceefvJele cenelehemJeer cegefveeeW kes lehe kes eYeeJe mes ceneceejer jesie ve nes ieee Lee~ Gmekee
keLeeveke Meee ceW Fme ekeej JeefCe&le nw efke-eerjeceev (yeueYe) kes ess YeeF& Me$egIve ves peye ceLegje veiejer
kees peerle kej Metuejlve kees (jepee ceOegmegvoj kes Metue jlve kees) nmleiele-eehle kej efueee Lee, leye ecejsv
eesefOele neskej cenejesie kes ekeeshe mes ceLegjeJeeefmeeeW kees peueeves-meceehle kejves nsleg Gele nes ieee Lee~ DeLee&led
Gmeves Deheveer efJeefeee mes ceLegje ceW ceneceejer kee jesie hewuee efoee Lee, efpememes ueesie cejves ueies Les~
heehegjeCe (pewve jeceeeCe) ceW kene nwceLegje veiejer ceW pees peneB efpeme mLeeve ceW yew"s DeLeJee Meeve kej jns Les, Jes meYeer JeneR efveeue-efvees
neskej oerIe& efvee ceW mees iees-keeue keJeefuele nes iees~~
Fme ekeej keer DeJemLee ceW veiej kes efveJeemeerpeve ceneceejer jesie kes GheJe mes yengle heeref[le nes ieesmebkeemle nes iees~ leye GvneR efoveeW mehle$e+ef<e cenecegefveeeW ves JeneB ceLegjeveiejer ceW Deekej Je<ee&eesie OeejCe kej efueee~
Gmeer kee JeCe&ve efkeee nwMueeskeeLe&-efkemeer mecee ieieveieeceer SJeb mete& kes meceeve keeefvle kes Oeejke meele efvee&vLe cegefve efJenej
kejles ngS ceLegjehegjer Deees~~1~~
GveceW mes eLece megjceveg, efleere eerceveg, le=leere eerefveee, elegLe& meJe&megvoj, heece peeJeeved, "s
efJeveeueeueme Deewj meeleJeW peeefce$e veece Jeeues Les~ es meYeer eeefj$e mes megvoj DeLee&led efveoex<e eeefj$e kes heeueke
Les~~2-3~~
1. heehegjeCe Yeeie 3, he=. 169~

78 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 34

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fces cegvee: veieee&: meceerhes Geeves JeJe=#emeeOees Je<ee&eesieb meceeefelee:~


les<eeb lehe:eYeeJesve ecejemegjefveefce&lee~
ceejer eMegjsJe veejer efJeieleeveMeled~~9~~
jesiesefleheefjefveceg&ee ceLegjeveiejer MegYee~
efhele=oMe&velegsJe jjepe veefJekee JeOet:1~~11~~
Slew%ee&eles Sles<eeb mehle<eeaCeeb meJeez<eOeef&eYeeJesCe S<eeb MejerjmheefMe&JeeegefYe: ceLegjeefveJeeefmeceveg<eeCeeb
ceneceeee&oees jesiee: efJevee yeYetJeg:~
SJecesJe ceeveececegvesjhegoenjCeb etelesDeme cegves: mheMe ke=lJee efJe<eJeehleMejerjme efJe<ees efveie&le:~
Geb ecenesjiesCe mevomleb osJeer heefjosefJeveer~
ke=lJee mkevOes heefjeehlee osMeb e$e cee: efmLele:~~180~~
JeemlecYemeceeveme eefleceemLeeveceereg<e:~
ceneueyOes: meceerheme heeoeesmleceefleefheled~~181~~

Fve meYeer meeleeW cegefveeeW ves ceLegje veiejer kes meceerheJeleea Geeve ceW JeJe=#e kes veeres Je<ee&eesie OeejCe kej efueee~
MueeskeeLe&-Gve cegefveeeW kes lehe kes eYeeJe mes ecejsv kes eje efveefce&le-hewueeF& ieF& ceneceejer Gme
ekeej ve nes ieF&, efpeme ekeej memegj kes eje osKeer ngF&, efJe ceveg<e kes heeme ieF& veejer ve nes peeleer nw~~9~~
DeLee&led pewmes efkemeer JeefYeeeefjCeer eer kes heehe kees memegj Deeefo kes eje osKe efueS peeves hej Jen eer ueppee
Deewj Yee kes keejCe Iej mes heueeeve kej peeleer nw, Gmeer ekeej ceLegje keer ceneceejer Yeer mehle$e+ef<e $e+efOeejer
cegefveeesb kes heoehe&Ce mes ve nes ieF& Leer~
Gme mecee jesie Deewj F&efleeeW mes ter MegYe ceLegje veiejer Gme ekeej megMeesefYele nes jner Leer, efpeme ekeej efhelee
kes osKeves mes mevleg ngF& veF& yent megMeesefYele nesleer nw~~11~~
DeLee&led efkemeer veF& yent kees peye Iej ceW memegj (efhelee) henueer yeej osKekej emeVe neslee nw, leye Jen yent
yengle ner mebleg neskej Deheves meewvoe& kees efiegefCele kej uesleer nw, Gmeer ekeej ceLegje veiejer Yeer Gve cegefveheer efhelee
kes eje osKe efueS peeves hej jesiejefnle neskej Deefle mevleg neskej megMeesefYele nesves ueieer Leer~
Fve GoenjCeeW mes en %eele neslee nw efke Gve mehle $e+ef<eeeW keer meJeez<eefOe $e+ef kes eYeeJe mes, Gvekes Mejerj
mes mheefMe&le Jeeeg kes eje ceLegje ceW jnves Jeeues ceveg<eeW kes ceneceejer Deeefo jesie ve nes iees Les~
Fmeer ekeej mes cee veece kes cegefvejepe kee GoenjCe megvee peelee nwFmeer $e+ef kes Oeejke cegefve kee mheMe& kejkes efJe<e Jeehle Mejerj kee efJe<e efvekeue peelee nw~
kene Yeer nwMueeskeeLe&-Jeve ceW Ske cenemehe& ves Gmes [Bme efueee, efpememes efJeueehe kejleer ngF& Gmekeer eer Gmes kebOes
hej jKekej Gme mLeeve hej hengBeer, peneB cee veeceke cegefvejepe efJejepeceeve Les~~180~~
cene$e+efeeW kes Oeejke cee cegefve eefleceeeesie OeejCekej Jee mlebYe kes meceeve efveeue Ke[s Les, mees jeveer ves
efmebnsvog kees Gvekes ejCeeW kes meceerhe efuee efoee~~181~~
1. heehegjeCe, Yeeie-3, he=. 176~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 35

JesoveeKeC[ / 79

heeoew cegves: hejece=<e helegiee&$eb meceemhe=Meled~


osJeer lele: heefjeehle: efmebnsvogpeeaefJeleb hegve:~~182~~
ewleme Jevoveeb ke=lJee Yekelee kesmeefj evcee:~
eCeveece cegefve Yetees Yetees oefeleee mececed1~~183~~
leelhee&ce$e-meJe&jesieMeevleLe Sles<eeb cegveerveeb ceb$ee peehee: meefvle~ Jele&ceevekeeuesefhe SefYe: ceb$ew: jesiee:
Meeceefvle mce Fefle etevles~ DeleSJe Sleeved meJeez<eefOe$e+efeehlecenecegveerved vecemke=le MejerjejesiesCe meeOe
ceve:mJemLeleeb Deelceve: mJemLeleeceefhe eeesnced~
SJeb oMecemLeues Deew<eefOeef&mebheVecegveerveeb vecemkeejkejCelJesve met$ehe_ekeb ieleced~
DeOegvee ceveesyeefuecegveerveeb eCeceveeLe eerieewlecemJeeefcevee met$eceJeleee&les-

Cecees ceCeyeueerCeb~~35~~
efmebnsvog keer eer ves cegefvejepe kes ejCeeW kee mheMe& kej heefle kes Mejerj kee mheMe& efkeee, efpememes Jen hegve:
peerefJele nes ieee~~182~~
leovevlej efmebnsvog ves YeefehetJe&ke eeflecee keer Jebovee keer Deewj Gmekes yeeo Deekej Deheveer eer kes meeLe yeejyeej cegefvejepe kees eCeece efkeee~~183~~ es cee veeceke cegefve cevoesojer kes efhelee Les~
Fme keLeeveke kees heehegjeCe mes hetje he{kej $e+efeeW kee ceenelce peevevee eeefnS~
eneB leelhee& en nw efke-mecemle jesieeW keer Meebefle kes efueS Fve $e+efOeejer cegefveeeW kes peehe ceb$e nQ~
Jele&ceevekeeue ceW Yeer Fve ceb$eeW kes eje jesie Meevle nesles Les, Ssmee megvee peelee nw~ FmeefueS Fve meJeez<eefOe $e+ef kees
eehle cenecegefveeeW kees vecemkeej kejkes Meejerefjke Deejesielee kes meeLe ceeveefmeke mJemLelee Deewj Deeeflceke mJemLelee
eeefhle nsleg cesjer eeevee nw~
efJeMes<eeLe&-<edKeC[eiece ebLe keer efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Fme Deew<eefOe $e+ef kee ekejCe efueKeles
ngS Delevle ceeveefmeke Deeuneo Deewj jesceebe kee DevegYeJe nes jne nw, Dele: Fve $e+efOeejer cene$e+ef<eeeW kes
eerejCeeW ceW veceve kes meeLe cesje efveJesove nw efke cegPes Yeer Fmeer ekeej Ge lehemee kejves keer Meefe eehle nes~
Jele&ceeve kes keefueegie ceW eeefhe cegefveeeW kees Yeer es $e+efeeB eehle veneR nesleer nQ, leLeeefhe yeermeJeeR meoer kes
eLeceeeee& eer Meebeflemeeiej cenejepe kes heeoe#eeue kes peue kees Mejerj ceW ueieeves JeeueeW kes keg jesie Yeer ve nes
peeves kes GoenjCe megveves kees efceueles nQ~ en Gvekeer $e+ef veneR efkevleg lehe Deewj mebece efJeMes<e mes GlheVe ngF& Meefe
kee eYeeJe ner ceevevee he[siee~
hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer keF& yeej DemJemLe vej-veeefjeeW kees Deew<eefOe $e+ef kes ceb$e peehe
kejves keer esjCee osleer nQ Deewj eehetJe&ke peehe kejves Jeeues mJeeb Deekej yeleeles nQ efke cesjs uekeJee jesie, oe
jesie Deeefo "erke nes iees~ en Gve $e+ef ceb$eeW kee DeefleMee Deepe Yeer osKee peelee nw~
Fme ekeej oMeJeW mLeue ceW Deew<eefOe $e+ef mecheVe cegefveeeW kees vecemkeej kejves Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~
Deye ceveesyeue $e+ef kes Oeejke cegefveeeW kees veceve kejves nsleg eer ieewlecemJeeceer met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

ceveyeue $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~35~~


1. heehegjeCe Yeeie 3, he=. 105-106~

80 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 36

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeevleefebleeceefCeerkee-eoMeebies<etefef$ekeeueieesejevevleeLe&-Jebpeve-heee&eekeerCe&<e[dJeeefCe efvejvlejb
efeefvlelesefhe KesoeYeeJees ceveesyeue:~ S<e: ceveesyeuees es<eeceefmle les ceveesyeefueve:~ S<eesefhe ceveesyeuees ueefyOe:,
efJeefMeleheesyeuesveeslheeceevelJeeled~ DeveLee eoMeebieeLeex cegntlexvewkesve yengefYe: Je<ezyeg&efieesejceeheVeefeeKesob
keLeb ve kegee&led ?
DeecemeeefYeeee:-ceveesyeueef&yeuesvewJe cen<e&e: SkesvewJe cegntlexve meJe eoMeebieb efevleefelegb #ecee YeJeefvle,
lesYees ceveesyeefueYees vece:~
le$e ceve:egleeJejCe-Jeeree&vlejee#eeesheMeceeke<ex melevleceg&ntlex mekeueegleeLe&efevlevesJeoelee ceveesyeefueve:~1
mebeefle JeeveyeefuecenemeeOetveeb vecemkejCeeLe met$eceJeleee&les eerceodieewlecemJeeefcevee-

Cecees JeefeyeueerCeb~~36~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eoMeebieeveeb yengJeejb eefleJeeeveeb ke=lJeeefhe e: Kesob ve ieefle me: Jeeveyeue:,
leheesceenelcesveeslheeefoleJeeveyeuees Jeeveyeueerefle Geb YeJeefle~ lesYees efJeMegceveesJeevekeeewve&ce:~
efpeefyYebefoeCeesFbefoemegoCeeCeeJejCeefJeefjeefJeiIeeCeb~
GkekemmeKeDeesJemeces, cegngeceseblejefcce cegCeer~~1063~~

efmeevleefebleeceefCeerkee-yeejn DebieesW ceW efveefo& ef$ekeeueefJe<eeke Devevle DeLe& Je Jebpeve heee&eeW mes
Jeehle n JeeW kee efvejvlej efevleve kejves hej Yeer Keso kees eehle ve nesvee ceveyeue nw~ en ceveyeue efpevekes nw
Jes ceveyeueer kenueeles nQ~ en ceveesyeue Yeer ueefyOe nw, keeeWefke Jen efJeefMe lehe kes eYeeJe mes GlheVe neslee nw~
DeveLee yengle Je<eeX ceW yegefieesej nesves Jeeuee yeejn DebieeW kee DeLe& Ske cegntle& ceW efeeKeso kees kewmes vener kejsiee?
DeLee&led kejsiee ner~
Fmekee DeefYeeee en nw efke-ceveesyeue $e+ef kes yeue mes ner cenef<e& Ske ner cegntle& ceW mechetCe& eoMeebie
kee efevleve kejves ceW me#ece nesles nQ, Gve ceveesyeue $e+efOeejke $e+ef<eeeW kees vecemkeej nes~
ceve:egleeJejCe Deewj Jeeree&vlejee kece& kee eke= #eeesheMece nesves mes Devleceg&ntle& ceW mekeue egleeLe& kes
efevleve ceW efve<Ceele ceveesyeueer nQ~ Ssmee leJeeLe&jepeJeeefle&ke ceW kene nw~
Deye Jeeveyeueer cenemeeOegDeeW kees vecemkeej kejves nsleg eer ieewlece mJeeceer met$e kee DeJeleej kejles nQmet$eeLe&-

Jeeveyeueer $e+efOeejke $e+ef<eeeW kees vecemkeej nes~~36~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eoMeebie kee yengle yeej eefleJeeeve kejkes Yeer pees Keso kees eehle veneR neslee
nw, DeLee&led efpee mes DeveskeeWs yeej hetjs eoMeebie kee GeejCe kejkes Yeer pees Lekeeve kee DevegYeJe veneR neslee nw, Jen
Jeeveyeue kenueelee nw~ lehe kes ceenelce mes efpevneWves Jeeveyeue kees GlheVe kej efueee nw Jen Jeeveyeueer kenueeles
nQ, Ssmee met$e kee DeefYeeee nw~ Gve Jeeveyeueer $e+ef kes Oeejke $e+ef<eeeW kees efJeMeg ceve-Jeeve-keee mes
vecemkeej nesJes~
ieeLeeLe&-efpesefveeJejCe, veesFefveeJejCe, egle%eeveeJejCe Deewj Jeeree&vlejee kee Glke= #eeesheMece
nesves hej efpeme $e+ef kes eie nesves mes cegefve ecejefnle Deewj Denervekeb" nesles ngS cegntle&cee$e keeue kes Yeerlej mechetCe&
1. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 37

JesoveeKeC[ / 81

meeueb efhe megob peeCeF GeejF peerS efJehhegjbleerS~


Demecees Deefnkeb"es mee efjerG Cesee JeeCeyeueCeecee~~1064~~1
ceveesefpee-egleeJejCe-Jeeree&vlejee#eeesheMeceeefleMees melevleceg&ntlex mekeueegleeseejCemeceLee&: melelecegeweejCes meleefhe eceefJejefnlee Denervekeb"ee Jeeiyeefueve:~2
DeOegvee keeeyeefuecegveerveeb eCeceveeLe eerieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees keeeyeueerCeb~~37~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ef$eYegJeveb kejebiegefuevee Gheefj Geee&ve$e mLeehevee#ecees keeeyeueer veece~ S<eeefhe
keeeMeefeeeefj$eefJeMes<eeosJeeslheeles, DeveLeevegheuebYeeled~ SlesYe: keeeyeefueYees vece:~
GkekemmekeKeGJemeces heefJeJesmes efJeefjeefJeiIeheie[erS~
ceemeeGceemehecegns keeGmeiies efJe mecenerCee~~1065~~
Geefe lesuueeskekeb Peefe keefCebiegueerS DeCCelLeb~
LeefJeogb peerS mecelLee mee efjer keeeyeueCeecee~~1066~~3
Jeeree&vlejee#eeesheMeceeefJeYet&leemeeOeejCekeeeyeuelJeevceeefmeke-eelegcee&efmeke-meebJelmeefjkeeefoeefleceeeesieOeejCesefhe ece-keueceefJejefnlee: keeeyeefueve:4~
Flees efJemlej:-eLeceleerLe&kejeer$e+<eYeosJeme efleereheg$ees yeengyeueer pewvesejeroer#eeceeoee DeeJe<e

egle kees peeveles Je Gmekee GeejCe kejles nQ, Gmes Jeeveyeue veeceke $e+ef peevevee eeefnS~
ceve Deewj jmevee egleeJejCe leLee Jeeree&vlejeekece& kes eke= #eeesheMece nesves mes Devleceg&ntle& ceW mekeue egle
kes GeejCe kejves ceW pees meceLe& nw leLee melele GeejCe kejves hej Yeer efpevnW LekeeJe veneR nesleer nw, efpevekes
keC" DeJe veneR nesles nQ, Jes Jeeveyeue$e+ef kes Oeejke nesles nQ~
Deye keeeyeueer $e+efOeejer cegefveeeW kees veceve kejves nsleg eer ieCeOejosJe met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

keeeyeue $e+efOeejke $e+ef<eeeW kees vecemkeej nes~~37~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-leerveeW ueeskeeW kees neLe keer Debiegueer mes Thej G"ekej Deve$e jKeves ceW pees
meceLe& nw Jen keeeyeueer nw~ keeeMeefe eeefj$eefJeMes<e mes ner GlheVe nesleer nw, keeeWefke Gmekes efyevee Jen heeF& veneR
peeleer nw~ Fve keeeyeue $e+efOeejkeeW kees vecemkeej nes~
ieeLeeLe&-efpeme $e+ef kes yeue mes Jeeree&vlejee eke=efle kes Glke= #eeesheMece keer efJeMes<elee nesves hej cegefve ceeme
Je elegcee&meeefohe keeeeslmeie& kejles ngS Yeer ece mes jefnle nesles nQ leLee Peefefle (MeerIelee mes) leerveeW ueeskeeW kees keefvee
Debiegueer kes Thej G"ekej Deve$e mLeeefhele kejves ceW meceLe& nesles nQ, Jen keeeyeue veecekeer $e+ef nw~~1065-1066~~
pees Jeeree&vlejee kece& kes #eeesheMece mes GlheVe DemeeOeejCe keeeyeue kes keejCe ceeefmeke, eelegcee&efmeke,
meebJelmeefjkeeefo eeflecee eesie kes OeejCe kejves hej Yeer LekeeJe Deewj keueeefvle kee DevegYeJe veneR kejles nQ, Jes
keeeyeue$e+ef Oeejke cegefve nQ~
Fmekee efJemleej kejles nQeLece leerLekej eer $e+<eYeosJe YeieJeeve kes efleere heg$e yeengyeueer pewvesejer oer#ee ueskej Ske Je<e& leke eeflecee
1. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 282~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36~ 3. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 283~
4. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36~

82 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 37

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eefleceeeesieceelemLes~ leoeveeR leme eesefieveejCeeesjOe: mehezye&uceerkejvOeb ke=leb, ueleeefYee me cenecegefve: Jeseflees


peele:~
kesefeod yegJeefvle-yeengyeefuecegvesce&veefme Meueceemeerled efkevleg vewleled mebYeJeefle, efke_e leme meeOeesvee&veeefJeOe&e:
mebpeelee Fefle cenehegjeCes eteles ve e Meuemeefnleme cegves: $e+ees YeJeefvle, ceve:hee&e%eeveeoeesefhe jlve$eeOeeefjCeeb
cenecegveerveeb YeeJeefuebefieveecesJe~ Deme ceneeesefieveesveskeef&ceOesefhe keeeyeueef&jsJe efJeMes<esCe eleereles~ leLeeefhe
cenehegjeCeme Mueeskee: he"veeree: meefvle~ leLeeefneesiepeee&emleme eeogjemebmleheesyeueeled~ eleesmeeefJejYetefeewueeskee#eesYeCeb eefle~~144~~
ceefle%eevemeceglke<ee&led keesyegeeoeesYeJeved~ egle%eevesve efJe<JeebiehetJe&efJeJeeefoefJemlej:~~146~~
hejceeJeefOeceguuebIe me meJee&JeefOeceemeoled~ ceve:hee&eyeesOes e mebeeheod efJehegueeb ceefleced~~147~~
%eeveMegdee lehe:MegefjmeemeeroeflejsefkeCeer~ %eeveb efn lehemees cetueb evcetueb cenelejes:~~148~~
lehemeesesCe eeseeselehemee eeeflekeefMe&le:~ me oerhlelehemeelevleb efooerhes oerefhleceeefveJe~~149~~
meeslehele lehemlehleb lehees Ieesjb cene eled~ leLeesejeCeefhe eehle-meceglke<ee&hevegeceeled~~150~~
leheesefYejke=MewjsefYe: me yeYeew cegefvemeece:~ IeveeshejesOeefveceg&e: kejwefjJe ieYeefmleceeved~~151~~

eesie ceW efmLele nes iees Les~ Gme mecee Gve eesefiejepe kes ejCeeW kes veeres meheeX ves JeeefceeeB yevee ueer LeeR Deewj ueleeDeeW
ves GvnW Jesefle kej efueee Lee~
keg ueesie YeieJeeved yeengyeueer kes yeejs ceW kenles nQ-yeengyeueer cegefvejepe kes ceve ceWs Meue Leer efkevleg Ssmee
mebYeJe veneR nw, keeeWefke Gve cenemeeOeg kes Deveske ekeej keer $e+efeeB GlheVe nes ieF& LeeR Ssmee cenehegjeCe ceW kene
nw Deewj Meuemeefnle cegefve kes $e+efeeB veneR nesleer nQ~ ceve:hee&e %eeve Deeefo Yeer jlve$eeOeejer YeeJeefuebieer cegefveeeW kes
ner neslee nw~ Fve ceneeesieer yeengyeueer kes Deveske $e+efeeW kes meeLe-meeLe keeeyeue $e+ef efJeMes<ehe mes Leer, Ssmee
eleerle neslee nw~ efhej Yeer cenehegjeCe kes efvecve Mueeske he"veere nQ~ pees Fme ekeej nQMueeskeeLe&-leheejCe kee yeue heekej Gve cegefvejepe kes eesie kes efveefcee mes nesves Jeeueer Ssmeer Deveske
$e+efeeB eie nes ieF& LeeR, efpevemes efke Gvekes leerveeW ueeskeeW ceWs #eesYe hewoe kejves keer Meefe eke nes ieF& Leer~ Gme
mecee Gvekes ceefle%eeveeJejCe Deeefo keceeX kes #eeesheMece mes ceefle%eeve Deeefo eejeW ekeej kes %eeveeW ceW Je=ef nes ieF&
Leer, ceefle%eeve keer Je=ef nesves mes Gvekes keesyegef Deeefo $e+efeeB eie nes ieF& LeeR Deewj egle%eeve kes ye{ves mes
mecemle DebieeW leLee hetJeeX kes peeveves Deeefo keer Meefe kee efJemleej nes ieee Lee~ Jes DeJeefOe%eeve ceW hejceeJeefOe kees
GuuebIeve kej meJee&JeefOe kees eehle ngS Les leLee ceve:hee&e %eeve ceW efJehegueceefle ceve:hee&e %eeve kees eehle ngS
Les~ Gve cegefvejepe kes %eeve keer Megef nesves mes lehe keer Megef Yeer yengle DeefOeke nes ieF& Leer, mees "erke ner nw
keeeWefke efpeme ekeej efkemeer ye[s Je=#e kes "njves ceW cetuekeejCe Gmekeer pe[ nw, Gmeer ekeej lehe kes "njves
Deeefo kes cetue keejCe %eeve nQ~~144-148~~
Jes cenecegefve Ge Deewj Geese lehe mes Delevle ke=Me nes iees Les leLee oerhle veeceke lehe mes mete& kes meceeve
Delevle owoerheceeve nes jns Les~ GvneWves lehleIeesj Deewj ceneIeesj veece kes leheejCe efkees Les leLee Fvekes efmeJeee
Gej lehe Yeer Gvekes Ketye ye{ iees Les~ Fve ye[s-ye[s leheeW mes Jes Gece cegefvejepe Ssmes megMeesefYele nes jns Les, ceevees
cesIeeW kes DeeJejCe mes efvekeuee ngDee mete& ner Deheves efkejCeeW mes megMeesefYele nes jne nes~ eeefhe Jes cegefvejepe mecemle
ekeej keer efJeefeee DeLee&led efJekeej YeeJeeW kees es[kej keef"ve lehemee kejles Les leLeeefhe Deeee& keer yeele nw

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 37

JesoveeKeC[ / 83

efJeefeeeleeer efe$eb eeogjemeereheesyeueeled~ efJeefeeeb efveefKeueeb efnlJee leereceme lehemele:~~152~~


eehleew<eOexjmeemeerled mebefveefOepe&ieles efnle:~ DeeceMe&#Jesue peuueeew: eeefCeveeceghekeeefjCe:~~153~~
DeveeMeg<eesefhe lemeemeerod jmeef&: Meefecee$ele:~ leheesyeuemecegodYetlee yeueef&jefhe heeLes~~154~~
De#eerCeeJemeLe: meesYeteLee#eerCeceneMeve: (veme:) ~ metles efn heuece#eerCeb lehees#etCecegheeefmeleced~~155~~
efveJe=efejOeelceefceefle efveefpe&le efpelJej:~ OeeveeYeemes ceveees eesieer eesieefJeoeb Jej:1~~156~~
Deme eesefievemlehe:eYeeJeeled hejmhejefJejesefOevees pevleJeesefhe cew$eerYeeJeb meceemeee leme ejCeejefJevoYeefeb
ehesefojs~ leeLeeefJejesefOeveesheceer cegeefJejesOemJewjceeefmelee:~ lemeeshee*dIeerYeerefmebneee: MeMebmegJezYeJeb cegves:~~165~~
pejppebyetkeceeIeee cemlekes JeeIeOesvegkee~ mJeMeeJeefveefJe&Mes<eb leeceheerheled mleveceelceve:~~166~~
keefjCees nefjCeejeleervevJeereg: men etLehew:~ mleveheeveeslmegkee Yespeg: keefjCeer: efmebnheeslekee:~~167~~
keueYeeved keueYeebkeejcegKejeved veKejw Kejw:~ keC"erjJe: mhe=Meved keC"sveeYevebefo ve etLehew:2~~168~~

efke Gvekes lehe kes yeue mes Dee" ekeej keer efJeefeee eie nes ieF& LeeR~ jeies<e Deeefo efJekeej YeeJeeW kees
es[kej keef"ve lehemee kejves Jeeues Gve yeengyeueer cenejepe kes Deef Cecee, ceefncee, ieefjcee, ueefIecee, eeefhle,
eekeece, F&efMelJe Deewj JeefMelJe en Dee" ekeej keer efJeefeee $e+ef eke ngF& LeeR~ efpevnW Deveske ekeej keer
Deew<eefOe$e+ef eehle nQ Deewj pees DeeceMe&, #Jesue leLee peuue Deeefo kes eje eeefCeeeW kee Gheeej kejles nQ Ssmes
Gve cegefvejepe keer meceerhelee peieled kee keueeCe kejves Jeeueer Leer~ Gvekes meceerhe jnves Jeeues ueesieeW kes mecemle
jesie ve nes peeles Les~ eeefhe Jes Deenej veneR uesles Les leLeeefhe Meefe cee$e mes ner Gvekes jme$e+ef eke ngF& Leer
Deewj leheejCe kes yeue mes eke ngF& Gvekeer yeue $e+ef Yeer efJemleej hee jner Leer~ Yeespeve kejves Jeeues cegefvejepe
kes ner jme$e+ef kee Gheeesie nes mekelee nw hejvleg Jes Yeespeve veneR kejles Les, FmeefueS Gvekes Meefecee$e mes
jme$e+ef kee meodYeeJe yeleueeee nw~ Jes cegefvejepe De#eerCemebJeeme leLee De#eerCeceneveme $e+ef kees Yeer OeejCe
kej jns Les, mees "erke ner nw keeeWefke hetCe& jerefle mes heeueve efkeee ngDee lehe De#eerC e heue GlheVe kejlee nw
efJekeuhe jefnle efee keer Je=efe OeejCe kejvee ner DeOeelce nw, Ssmee efveee kej eesie kes peeveves JeeueeW ceW es
Gve efpelesefve eesefiejepe ves ceve kees peerlekej Gmes Oeeve kes DeYeeme ceW ueieeee~~149-156~~
Fve eesefiejepe keer lehemee kes eYeeJe mes hejmhej efJejesOeer pevleg Yeer cew$eerYeeJe kees eehle kejkes Gvekes
ejCekeceueeW keer Yeefe kejles Les~ pees Fme ekeej nwMueeskeeLe&-Gvekes ejCeeW kes meceerhe neLeer, efmebn Deeefo efJejesOeer peerJe Yeer hejmhej kee JewjYeeJe es[kej
Fevegmeej G"les-yew"les Les Deewj Fme ekeej Jes cegefvejepe kes Ssee& kees metefele kejles Les~ lelkeeue keer GlheVe ngF&
efmebner, YeQme kes yees kee cemleke metbIekej Gmes Deheves yees kes meceeve Dehevee otOe efheuee jner Leer~ neLeer Deheves
PegC[ kes cegefKeeeWs kes meeLe-meeLe efmebneW kes heers-heers pee jns Les Deewj mleve kes heerves ceW Glmegke ngS efmebn kes yees
nefLeefveeeW kes meceerhe hengBe jns Les~ yeeuekeheve kes keejCe ceOegj Meyo kejles ngS neefLeeeW kes yeeeW kees efmebn Deheves
hewves veeKetveeW mes Gvekeer ieo&ve hej mheMe& kej jne Lee Deewj Ssmee kejles ngS Gme efmebn kees neefLeeeW kes mejoej yengle
ner Dee mecePe jns Les-Gvekee DeefYevebove kej jns Les~ Gve cegefvejepe kes Oeeve kejves kes Deemeve kes meceerhe keer
Yetefce kees meehe kejves keer Fe mes nefLeefveeeB keceefueveer kes heeeW kee oesvee yeveekej GveceW Yej-Yejkej heeveer uee jner
1. DeeefohegjeCe Yeeie-2, heJe& 36 (he=. 213 mes 216 leke)~ 2. ew veceew hetJe&veLe ieceele:, DeYevevoerefoleLe&:~

84 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 37

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keefjCees efJeefmeveerhe$ehegw: heeveereceeveeled~ leeesieheer"hee&vleYegJe: mecceepe&vesee~~169~~


heg<kejw: heg<kejesomlewve&mlewjefOeheoeced~ mlecyesjcee cegefveb Yespegjnes Mecekejb lehe:~~170~~
GheebefIe Yeesefieveeb YeesiewefJe&veeruewJe&evcegefve:~ efJevemlewje&veeesJe veeruewlheueoecekew:~~171~~
heCecee$eesodielee jvOeeled heefCeve: efMeleeesegleved~ ke=lee: kegJeueewjIee& cegvesefjJe heoeefvlekes1~~172~~
Devesve ekeejsCe DeefleMeeMeevlecegefveJejme eYeeJeeled Jeveceefhe hetCe&leee Meevleb peeleb~
efJeeeOee&: keoeefee eer[ensleesheeielee:~ Jeuueerseeceemegceg&ves: meJeeiemebefieveer:~~183~~
Fleghee{medeeveyeueesodYetleleheesyeue:~ me uesMeeMegefceemkeboved MegkeueOeeveesvcegKeesYeJeled~~184~~
JelmejeveMevemeevles YejlesMesve hetefpele:~ me Yespes hejcepeesefle: kesJeueeKeb eo#ejced~~185~~
mebefkeuees YejleeOeerMe: meesmcee Fefle eeflkeue~ eme neo lesveemeerled lelhetpeehesef#e kesJeueced2~~186~~
Deeb YeieJeeved yeengyeueer keeeyeueef&eYeeJesCewJe SkeJe<e&hee&vleb Oeeveb ekeej Fefle %eeleJeb~
SJecesJe yeeefuecegvesjhegoenjCeb Jeb~
keoeefeled oMeevevees OeevemLeb yeeefuecegefveb kewueeMeheJe&lemeesheefj DeJeueeskee leme cegvesheefj Ghemeie efJeOeelegcevee:
kewueeMeheJe&lecesJeesvcetueefelegcegele:~ leoveg lesve mJeefmemecemleefJeeeveeb Oeeveb ke=leb lelemleeefYemlel#eCeeomeew Je=le:

LeeR~ neLeer Deheves metb[ kes DeeYeeie kees G"ekej ueees ngS keceue Gvekes oesveeW ejCeeW hej jKe osles Les Deewj Fme lejn
Jes Gvekeer Gheemevee kejles Les~ leheejCe kewmeer Meefe GlheVe kejves Jeeuee nw~ Jes cegefvejepe ejCeeW kes meceerhe DeeS ngS
meheeX kes keeues heCeeDeeW mes Ssmes megMeesefYele nes jns Les ceevees hetpee kes efueS veeruekeceueeW keer ceeueeSB ner yeveekej jKeer
neW, yeeceer kes efeW mes efpevneWves kesJeue heCee ner yeenj efvekeeues nQ, Ssmes keeues mehe& Gme mecee Ssmes peeve he[les Les,
ceevees cegefvejepe kes ejCeeW kes meceerhe efkemeer ves veeruekeceueeW kee DeIe& ner yeveekej jKee nes~~165-172~~
Fme ekeej DeefleMee Meevle cegefveJej kes eYeeJe mes hetje pebieue Yeer hetCe&leee Meeble nes ieee Lee~
MueeskeeLe&-keYeer-keYeer eer[e kes nsleg mes Deeeer ngF& efJeeeOeefjeeB Gvekes meJe& Mejerj hej ueieer ngF& ueleeDeeW
kees nekej peeleer LeeR~ Fme ekeej OeejCe efkeS ngS meceereerve Oece&Oeeve kes yeue mes efpevekes lehe keer Meefe GlheVe
ngF& nw, Ssmes Jes cegefve uesMee keer efJeMegef kees eehle nesles ngS MegkeueOeeve kes meccegKe ngS~ Ske Je<e& kee GheJeeme
meceehle nesves hej Yejlesej ves Deekej efpevekeer hetpee keer nw, Ssmes cenecegefve yeengyeefue keYeer ve veneR nesves Jeeueer
kesJeue%eeveheer Glke= peesefle kees eehle ngS~ oer#ee uessles mecee yeengyeueer ves Ske Je<e& kee GheJeeme efkeee Lee~
efpeme efove Gvekee Jen GheJeeme hetCe& ngDee, Gmeer efove Yejle ves Deekej Gvekeer hetpee keer Deewj hetpee kejles ner GvnW
DeefJeveeMeer Glke= kesJeue%eeve eehle nes ieee~ Jen Yejlesej cegPemes mebkeuesMe kees eehle ngDee nw DeLee&led cesjs efveefcee
mes Gmes og:Ke hengBee nw~ en efJeeej yeengyeueer kes oe ceW efJeeceeve jnlee Lee~ FmeefueS kesJeue%eeve ves Yejle keer
hetpee keer Dehes#ee keer Leer~ Yejle kes hetpee kejles ner yeengyeueer kee oe efJekeuhejefnle nes ieee Deewj Gmeer mecee GvnW
kesJeue%eeve Yeer eehle nes ieee~~183 mes 186~~
es YeieJeeved yeengyeueer keeeyeue $e+ef kes eYeeJe mes Ske Je<e& leke Oeeve ceW efmLele jns Les, Ssmee peevevee eeefnS~
Fmeer ekeej yeeefue cegefvejepe kee GoenjCe Yeer Je nwefkemeer mecee oMeeveve-jeJeCe yeeefue cegefvejepe kees kewueeMe heJe&le hej OeevemLe osKekej Gve cegefve kes Thej
Ghemeie& kejves keer Fe mes kewueeMeheJe&le kees ner pe[ mes GKee[ves kes efueS Gele nes ieee Lee~ Gme mecee Gmeves Deheves
1. DeeefohegjeCe Yeeie-2, heJe& 36 (he=. 213 mes 216 leke)~ 2. DeeefohegjeCe Yeeie-2, heJe& 36, he=. 217~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 37

JesoveeKeC[ / 85

oMecegKe: megjsv FJe Yeer<eCeb cenodheb efJeke=le OejCeeR efYeJee heeleeueb eefJe:~
Geb eheeleeueeogeflLelew: etjwjnemewjvevlejw:~ oMeJeke$ew: meceb efoefiYe: hegmheess e veYemleueced~~144~~
lele: mebJele&keeefYeKe-JeeegvesJeekegueerke=les~ YegJeves YeieJeeved yeeefuejJeefOe%eeleje#eme:~~145~~
Deeehle: heer[veb mJeme Oeerj: keesheefJeJeefpe&le:~ leLeeJeefmLelemeJeeieeslemeerob veJesMeeled~~146~~
keeefjleb Yejlesvesob efpeveeeleveefceocegececed~ meJe&jlveceeb legbieb yengheefJejeefpeleced~~147~~
elenb Yeefemebegew: ke=lehetpeb megjemegjw:~ cee efJeveeefMe eueleefmceved heJe&les efYeVeheJe&efCe~~148~~
OeelJesefle ejCeebiegheeref[leb efieefjcemlekeced~ ekeej MeesYeveOeeveeootjerke=leesleve:~~149~~
lelees ceneYejeeevle-YeiveyeengJeuees Ye=Meced~ og:Keekegueeueodjemhecebpegueueeseve:~~150~~
YeiveceewefueefMejesiee{efveefJeOejCeerOej:~ efveceppeodYetleuevemlepeevegefve&Yeg&ivepebIeke:~~151~~
mee: eieefuelemJeso-OeejeOeewlejmeeleue:~ yeYetJe mebkegeodiee$e: ketcee&keejes oMeeveve:~~152~~

eje efme nes ieF& mecemle efJeeeDeeW kee Oeeve efkeee, efpememes #eCe Yej ceW efJeee osJeleeDeeW ves Deekej Gmes Iesj
efueee, leye oMeeveve ves Fv kes meceeve ceneYeebkej he yeveeee Deewj he=LJeer kees Yesokej heeleeue ceW eefJe nes ieee~
eer heehegjeCe ebLe ceW kene nwMueeskeeLe&-heeleeue mes ueieeleej efvekeueves Jeeues oMeeveve kes oMe cegKeeW keer Deneme mes efoMeeDeeW kes
meeLe-meeLe DeekeeMe he he[e~~144~~
leovevlej peye mecemle mebmeej mebJele&ke veeceke Jeeeg mes ner ceevees Deekegefuele nes ieee Lee, leye YeieJeeve yeeefue
cegefvejepe ves DeJeefOe%eeve mes oMeeveve veeceke je#eme kees peeve efueee~~145~~
eeefhe GvnW mJeeb keg Yeer heer[e veneR ngF& Leer Deewj henues keer lejn Gvekee mecemle Mejerj efveeuehe
mes DeJeefmLele Lee leLeeefhe Jes OeerjJeerj Deewj eesOe mes jefnle nes Deheves efee ceW Fme ekeej efJeeej kejves ueies
efke-~~146~~
eeJeleea Yejle ves es veevee ekeej kes meJe&jlveceeer TBes-TBes efpevecebefoj yeveJeees nQ~ Yeefe mes Yejs ngS megj
Deewj Demegj eefleefove Fvekeer hetpee kejles nQ, mees Fme heJe&le kes efJeeefuele nes peeves hej keneR es efpevecebefoj ve ve nes
peeJeW~~147~~
Ssmee efJeeejkej MegYeOeeve kes efveke ner efpevekeer eslevee Leer, Ssmes cegefvejepe yeeefue ves heJe&le kes cemleke kees
Deheves hewj kes Debiet"s mes oyee efueee~~148-149~~
leovevlej efpemekeer YegpeeDeeW kee yeue yengle Yeejer yeesPe mes Deeeevle nesves kes keejCe DeleefOeke t jne Lee,
pees og:Ke mes Deekegue Lee, efpemekeer ueeue-ueeue ceveesnj DeeBKeW ebeue nes jner LeeR Ssmee oMeeveve Delevle Jeekegue
nes ieee~ Gmekes efmej kee cegkeg tkej veeres efiej ieee Deewj vebies efmej hej heJe&le kee Yeej Dee he[e~ veeres Oebmeleer
ngF& he=efLeJeer hej Gmeves Iegves ske efoes~ mLetue nesves kes keejCe Gmekeer pebIeeSB ceebmehesefMeeeW ceW efveceive nes
ieF~~150-151~~
Gmekes Mejerj mes MeerIe ner hemeervee keer Oeeje yen efvekeueer Deewj Gmekes jmeeleue kees Oees efoee~ Gmekee meeje
Mejerj kegS kes meceeve mebkegefele nes ieee~~152~~

86 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 37

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

jJeb e meJe&elvesve ke=lJee jeefJeleJeeved peieled~ elemlelees iele: heeeod jeJeCeeKeeb mecemleieeced~~153~~
eglJee leb oerveYeejeJeb mJeeefceve: hetJe&ceegleced~ efJeeeOejJeOetueeskees efJeueueehe meceekegue:~~154~~
cet{e meVegceejyOee: mebYeevlee: meefeJee Je=Lee~ hegve: hegve: mKeueodJeeees ie=nerleieueoeegOee:~~155~~
cegefveJeere&eYeeJesCe megjogbogYeeesveoved~ heheele megceveesJe=ef: Keceeee me<edheoe~~156~~
veve=legie&ieves eer[eMeeruee osJekegceejkee:~ ieerleOJeefve: megjeerCeeb JebMeevegielecegeeew~~157~~
lelees cevoesojer oervee eeeesefle cegveerejced~ eCece Yele=&efYe#eeb ces eeeodYegleefJeece~~158~~
leleesvegkebheeebiegb cenecegefvejMeMueLeled~ jeJeCeesefhe efJecegeeefb keuesMekeebleejlees efvejwled~~159~~
ielJee e eCeefleb ke=lJee #eceefelJee hegve: hegve:~ eesiesMeb mleeslegceejyOe: heefj%eeleleheesyeue:~~160~~
efpevesvejCeew cegkelJee kejesefce ve vecemke=efleced~ Devemesefle lJeeeseb elmeeceLe&meeme lelheueced~~161~~
Denes efveeemebheVeb lehememles cenodyeueced~ YeieJeved! esve Meeesefme $ewueeskeeb keleg&ceveLee~~162~~
FveCeeceefhe meeceLe&ceerMeb veeLe! ves#eles~ eeked lehe:mece=eveeb cegveerveeceuheelvepeced1~~163~~

Gme mecee etBefke Gmeves meJe& eelve mes efeuueekej mecemle mebmeej kees Meyoeeceeve kej efoee Lee, FmeefueS Jen heers
euekej meJe&$e eeefuele jeJeCe Fme veece kees eehle ngDee DeLee&led leye mes ner Gmekee jeJeCe veece he[ ieee~~153~~
jeJeCe keer efeeeW kee mecetn Deheves mJeeceer kes Gme DeeglehetJe& oerve-nerve Meyo kees megvekej Jeekegue nes
efJeueehe kejves ueiee~~154~~
ceb$eer ueesie efkebkele&JeefJecet{ nes iees~ Jes eg kes efueS leweej nes JeLe& ner FOej-GOej efhejves ueies~ Gvekes
Jeeve yeej-yeej yeere ceW ner mKeefuele nes peeles Les Deewj nefLeeej Gvekes neLe mes t peeles Les~~155~~
cegefvejepe kes Jeere& kes eYeeJe mes osJeeW kes ogbogefYe yeepes yepeves ueies Deewj Yecejjefnle hetueeW keer Je=ef DeekeeMe kees
Deeeefole kej he[ves ueieer~~156~~
eer[e kejvee efpevekee mJeYeeJe Lee, Ssmes osJekegceej DeekeeMe ceW ve=le kejves ueies Deewj osefJeeeW keer mebieerle
OJeefve JebMeer keer ceOegj OJeefve kes meeLe meJe&$e G"ves ueieer~~157~~
leovevlej cevoesojer ves oerve neskej cegefvejepe kees eCeece kej eeevee keer efke ns DeodYegle hejeece kes Oeejer!
cesjs efueS heeffleefYe#ee oerefpeS DeLee&led keCee kejkes cesjs heefle kees peerJeveoeve oerefpeS~~158~~
leye cenecegefve ves oeeJeMe hewj kee Debiet"e {erueekej efueee Deewj jeJeCe Yeer heJe&le kees peneB kee leneB es[kej
keuesMeheer DeJeer mes yeenj efvekeuee~~159~~
leovevlej efpemeves lehe kee yeue peeve efueee Lee, Ssmes jeJeCe ves peekej cegefvejepe kees eCeece kej yeej-yeej
#ecee ceebieer Deewj Fme ekeej mlegefle kejvee eejbYe efkeee-~~160~~
efke ns hetpe! Deeheves pees eefle%ee keer Leer efke ceQ efpevesv osJe kes ejCeeW kees es[kej Deve kes efueS vecemkeej
veneR keBiee, en Gmeer keer meeceLe& kee heue nw~~161~~
ns YeieJeved! Deehekes lehe kee ceneheue efveee mes mecheVe nw, FmeerefueS lees Deehe leerveueeske kees DeveLee kejves
ceW meceLe& nQ~~162~~
lehe mes mece= cegefveeeW keer Lees[s ner eelve mes GlheVe pewmeer meeceLe& osKeer peeleer nw, ns veeLe! Jewmeer meeceLe&
FveW keer Yeer veneR osKeer peeleer nw~~163~~
1. heehegjeCe Yeeie-1, he=. 217-219~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 38

JesoveeKeC[ / 87

Devevlejb yeeefuecegefvejefhe iegjes: meceerhes eeeefeeceeoee ceneeeefj$eb Deeejved MegkeueOeeveyeuesve kesJeue%eeveb


mebeehe DeeegjvlesIeeeflekecee&efCe nlJee $ewueeskeecemlekeb eeew~
Slesve %eeelesme cenecegves: keeeyeueef&jefhe Deemeerled~
Deme kewueeMeheJe&lemeesheefj efmLeleeveeb jlveceeefpeveceefvojeCeeb ve=heefleoMejLesve peerCeexejb ke=leefceefle heehegjeCes
JeefCe&leceefmle~ leLeeefnes Yejleeewve=&heefleefYee:, keeefjlehetJee& efpeveJejJeemee:~
Yeiveceghesleeved keJeefeoefhe jceeved, meesveeosleeveefYeveJeYeeJeeved~~179~~
Fvvegleeveeb mJeeceefhe jceeved, leerLe&kejeCeeb hejceefveJeemeeved~
jlvemecetnw: mhegjogYeeme:, meblelehetpeeceIeeos<e:1~~180~~
leelhee&ce$e-ceveseJeevekeeeyeueJe=eLe esleheejCekejCeeLe e SYees ceveesyeefue-JeeveyeefuekeeeyeefueYees vecees vece:~
SJeb SkeeoMemLeues mJeelceyeueJe=efkeejCeYetle yeueef&meceefvJelecegefve vecemkeejhejlJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee #eerjeeefJecegveerveeb eCeceveeLe eerceodieewleceieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees KeerjmeJeerCeb~~38~~
Devevlej yeeefue cegefvejepe ves Yeer ieg kes heeme eeeefee ueskej ceneved eeefj$e kee heeueve kejles ngS MegkeueOeeve
kes yeue mes kesJeue%eeve kees eehle kejkes Deeeg kes Deble ceW DeIeeefleee keceeX kees ve kejkes $ewueeskee efMeKej kees eehle
kej efueee DeLee&led ueeske kes DeeYeeie ceW peekej efmeefMeuee hej efJejepeceeve nes iees~
Fme GoenjCe mes %eele neslee nw efke Gve cenecegefvejepe kes keeeyeue $e+ef Yeer Leer~
Gme kewueeMeheJe&le kes Thej yeves ngS jlveceeer efpevecebefojeW kee jepee oMejLe kes eje peerCeexej efkeee ieee
Lee, Ssmee JeCe&ve Yeer heehegjeCe ceW Deeee nw~ pees Fme ekeej nwMueeskeeLe&-Yejle Deeefo jepeeDeeW ves pees henues efpevesv YeieJeeve kes megvoj efpevecebefoj yeveJeeS Les, Jes eefo
keneR Yeive-peerCe& DeJemLee kees eehle nes iees Les, lees Gve jceCeere efpevecebefojeW kees jepee oMejLe ves peerCeexej
kejJeekej hegve: GvnW veJeervelee eehle kejeF& Leer~~179~~
Flevee ner veneR, GvneWves mJeeb Yeer Ssmes efpevecebefoj yeveJeees Les, efpevekeer Fv mJeeb mlegefle kejlee Lee leLee
jlveeW kes mecetn mes efpevekeer efJeMeeue keeefvle mhegjeeceeve nes jner Leer~~180~~
leelhee& en nw efke-ceveyeue-Jeeveyeue Deewj keeeyeue keer Je=ef kes efueS Deewj es leheejCe kejves kes
efueS Fve ceveesyeueer-Jeeveyeueer Deewj keeeyeueer cegefveeeW kees cesje yeejcyeej vecemkeej nesJes~
Fme ekeej ieejnJeW mLeue ceW mJeelceyeue keer Je=ef ceW keejCeYetle yeue$e+ef mes meceefvJele cegefveeeW kees
vecemkeej kejves keer cegKelee Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Deye #eerjeeJeer $e+efOeejer cegefveeeW kees veceve kejves nsleg eer ieewlece ieCeOej osJe kes eje met$e DeJeleefjle
neslee nwmet$eeLe&-

#eerjeJeer $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~38~~


1. heehegjeCe heJe& 32, he=. 471~

88 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 38

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeevleefebleeceefCeerkee-#eerjb ogiOeb, efJe<emeefnleJemlegve: #eerjme eJeer #eerjeJeer~ heeefCehee$eefveheefleleeMes<eenejeCeeb #eerjmJeeoeslheeoveMeefejefhe keejCes keeeexheeejeled #eerjeJeer veece~
keefeoenkeLeb jmeevlejs<eg efmLeleJeeCeeb lel#eCeeosJe #eerjemJeeomJehesCe heefjCeece: ?
Deeeee&: meceeOeesvewleod JeeJeb, Dece=lemecegs efveheefleleefJe<emesJe hebeceneele-meefceefle-ef$eiegefhlekeueeheIeefleebpeefuehegefveheefleleeveeceenejeCeeb #eerjmJeheheefjCecevekejCes DeefJejesOeeled~ mee es<eeceefmle les #eerjeefJeCemlesYees vece:~
Geb ekejeueefCeefkeKeeeefCeb keKeenejeefoeeefCe lekekeeueb~
heeJebefle KeerjYeeJeb peerS KeerjesmeJeer efjer~~1080~~
DenJee ogkeKehhengoer peerS cegefCeJeeCemeJeCeceseCeb~
hemeceefo CejefleefjeeCeb me efee KeerjesmeJeer efjer1~~1081~~
efJejmeceheMeveb es<eeb heeefCehegefveef#ehleb #eerjjmeiegCeheefjCeeefce peeeles, es<eeb Jee Jeeveeefve #eerjJel#eerCeeveeb
meblehe&keeefCe YeJeefvle les #eerjeeefJeCe:2~
mebeefle meefhe&:eefJecegveerveeb vecemkeejkejCeeLe eerieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

efmeevleefebleeceefCeerkee-#eerj kee DeLe& otOe nw~ efJe<emeefnle Jemleg mes Yeer #eerj kees yeneves Jeeuee
#eerjeeJeer kenueelee nw~ neLeheer hee$e ceW efiejs ngS meye DeenejeW kees #eerjmJehe mJeeo kees GlheVe kejves Jeeueer
Meefe Yeer keejCe ceW keee& kes Gheeej mes #eerjeJeer kener peeleer nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-Deve jmeeW ceW efmLele JeeW kee lelkeeue ner #eerj kes mJeeomJehe mes
heefjCeceve kewmes mebYeJe nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke efpeme ekeej Dece=le meceg ceW efiejs
ngS efJe<e kee Dece=lehe heefjCeceve nesves ceW keesF& efJejesOe veneR nw, Gmeer ekeej heeBe ceneele, heeBe meefceefle Je leerve
iegefhleeeW kes mecetn mes Ieefle Debpeefueheg ceW efueS ngS meye DeenejeW kee #eerj mJehe heefjCeceve kejves ceW keesF& efJejesOe
veneR Deelee nw~ Jen Meefe efpevekes nQ, Jes #eerjeJeer kenueeles nQ, Gvekees vecemkeej nes~
kene Yeer nwieeLeeLe&-efpememes nmleleue hej jKes ngS Deenejeefoke lelkeeue ner ogiOeheefjCeece kees eehle nes peeles nQ,
Jen #eerjeJeer $e+ef kener peeleer nw~~1080~~
DeLeJee, efpeme $e+ef mes cegefveeeW kes JeeveeW kes eJeCecee$e mes ner ceveg<e-efleeeeW kes og:Keeefoke Meevle nes
peeles nQ, Gmes #eerjeJeer$e+ef mecePevee eeefnS~~1081~~
efpevekes neLe ceW he[les ner veerjme Yeer DeVe #eerj kes meceeve megmJeeog nes peelee nw, Jee efpevekes Jeeve #eerj kes
meceeve meye eesleeDeeW kees le=hle kejles nQ, Jes #eerjeeeJeer veece kes $e+efOeejer nesles nQ~
Deye meefh e&:eeefJe $e+efOeejke cegefv eeeW kees vecemkeej kejves nsleg eer ieCeOejos Je met $e kee DeJeleej
kejles nQ1. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 283~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 39, 40

JesoveeKeC[ / 89

Cecees meefhhemeJeerCeb~~39~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-meefhe&Ie=&leb~ es<eeb leheesceenelcesveebpeefuehegefveheefleleeMes<eeneje Ie=leemJeeomJehesCe
heefjCeceefvle les meefhhe&:eefJeCees efpeveemlesYees vece:~
Geb eefjefmeheeefCeleueefCeefKeeb keKeenejeefoeb efhe KeCeceses~
heeJesefo meefhheJeb peerS mee meefhheeemeJeer efjer~~1086~~
DenJee og ke Kehhecegnb meJeCesC e ceg efC eb oef oJJeJeeCemme~
GJemeeceefo peerJeeCeb Smee meefhheeemeJeer efjer 1~~1087~~
es<eeb heeefCehee$eieleceVeb #eceefhe meheeajmeJeere&efJeheekeeveehveesefle meefhe&efjJe Jee es<eeb Yeeef<eleeefve eeefCeveeb
meblehe&keeefCe YeJeefvle les meefhe&jeeefJeCe:~2
DeOegvee ceOegeefJeCeeb cegveerveeb eCeceveeLe eerieewleceosJesve met$eceJeleee&les-

Cecees cengmeJeerCeb~~40~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ceOeg Jeevesve ieg[KeC[Meke&jeoerveeb enCeb, ceOegjmJeeob eefle Sles<eeb meeOeceexheuebYeeled~ nmleef#ehleeMes<eenejeCeeb ceOeg-ieg[-KeC[-Meke&jemJeeo-mJehesCe heefjCeceve#ecee ceOegeefJeCees efpevee:~
lesYees cevees-Jeeve-keeewve&ce:~

met$eeLe&-

meefhe&:eJeer $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~39~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-meefhe&<ed Meyo kee DeLe& Ie=le-Ieer nw~ efpevekeer lehemee kes eYeeJe mes
Debpeefueheg-kejhee$e ceW efiejs ngS meye Deenej Ie=lehe mes heefjCeefcele nes peeles nQ, Jes meefhe&eJeer efpeve nQ, Gvekees
vecemkeej nes~
kene Yeer nwieeLeeLe&-efpeme $e+ef mes nmleleue ceW efveef#ehle-jKee Deenejeefoke Yeer #eCecee$e ceW Ie=lehe kees eehle
kejlee nw, Jen meefhe&eeeJeer $e+ef nw~~1086~~
DeLeJee efpeme $e+ef kes eYeeJe mes cegveerv kes efoJe JeeveeW kes megveves mes ner peerJeeW kes og:Keeefoke Meevle nes
peeles nQ, Jen meefhe&jeeJeer $e+ef nw~~1087~~
efpevecegefveeeW kes neLe ceW jKee ngDee Kee Yeer DeVe Ieer keer lejn hegefkeejke Deewj efmveiOe nes peelee nw~ DeLeJee
efpevekes Jeeve Ieer kes meceeve mevlehe&ke nesles nQ, Jes meefhe&jeeJeer veece kes $e+efOeejke kenueeles nQ~
Deye ceOegeJeer $e+efOeejke cegefveeeW kees veceve kejves nsleg eer ieewlece ieCeOejosJe met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

ceOegeJeer $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~40~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-ceOeg Fme Meyo mes ieg[-Keeb[ Deewj Mekekej Deeefo kee enCe efkeee ieee
nw, keeeWefke ceOegj mJeeo kes eefle Fvekes meceevelee heeF& peeleer nw~ pees neLe ceW jKes ngS mecemle DeenejeW kees ceOeg,
1. efleueeseheCCeefe De. 4 he=. 283~ 2. leJeeLe&Jeeefle&&ke De. 3, met$e 36~

90 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 41

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Geb ecegefCekejefCeefkeKeeeefCeb uegkeKeenejeefoeeefCe neWefle KeCes~


peerS cengjjmeeFb me efee cengJeesmeJeer efjer~~1082~~
DenJee ogkeKehhengoer peerS cegefCeJeeCemeJeCecesesCeb~
Ceemeefo CejefleefjeeCeb me efee cengJeemeJeer efjer1~~1083~~
es<eeb heeefCehegheeflele-Deenejes veerjmeesefhe ceOegjjmeJeere&heefjCeecees YeJeefle, es<eeb Jeeebefme eesleCeeb
og:Keeefo&leeveeceefhe ceOegiegCeb heg<Ceefvle les ceOJeeeefJeCe:~2
keJeefeled hee"evlejes Jele&lesCecees cengjmeJeerCeb~ ceOegjMeyosvesn ceOegjes jmees ie=eles~ ceOegjjmeeeefJeCeeb ceOegjjmemJeeefoveeb JesleLe&:~3
DeOegvee Dece=leeefJeCeeb cegveerveeb eCeceveeLe eerceodieewleceosJecegKekeceueefJeefveie&le met$eceJeleee&les eerYetleyeefuemetefjJeexCe-

Cecees Dece[meJeerCeb~~41~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-es<eeb nmleb eehleenejesce=lemJeeomJehesCe heefjCeceefle lesce=leeefJeCees efpevee:~

ieg[, Keeb[ Deewj Mekekej kes mJeeo mJehe heefjCeceve kejeves ceW meceLe& nQ, Jes ceOegeJeer efpeve nQ~ Gvekees ceve, Jeeve
Je keee mes vecemkeej nes~
kene Yeer nwieeLeeLe&-efpeme $e+ef mes cegefve kes neLe ceW jKes iees Kes Deenejeefoke #eCeYej ceW ceOegj jme mes ege nes
peeles nQ, Jen ceOJeeeJeer $e+ef nw~~1082~~
DeLeJee, efpeme $e+ef mes cegefve kes JeeveeW kes eJeCecee$e mes ceveg<e-efleeeeW kes og:Keeefoke ve nes peeles nQ,
Jen ceOJeeeJeer $e+ef nw~~1083~~
efpevekes heeefCecee$e ceW Deeee ngDee veerjme Deenej ceOeg kes meceeve mJeeefo nes peelee nw SJeb hegef kees eoeve
kejlee nw DeLeJee efpevekes ceveesnj Jeeve og:Keer eesleeDeeW kees ceOeg kes meceeve heg kejles nQ, Jes ceOJeeeJeer veece kes
$e+efOeejer kens peeles nQ~
keneR Fmekee hee"evlej Yeer nwceOegjeeJeer $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes eneB ceOegj Meyo mes ceOegj jme kee enCe neslee nw~
DeLeJee ceOegjjmeeeefJe mes ceOegjjmeeeJeer DeLe& Yeer efueee peelee nw~
DeLee&led ceOeg Meyo mes ieg[, Keeb[, Mekekej Deeefo kee enCe nesslee nw~ keeeWefke ceOegj mJeeo kes eefle Fvekes
meceevelee heeF& peeleer nw~ pees neLe ceW jKes ngS meye DeenejeW kees ieg[, Keeb[, Meke&je kes mJeeomJehe mes heefjCeceve
kejves ceW meceLe& nQ, Jes ceOegjeeJeer ceOegjmJeeoer DeLeJee ceOegmJeeoer efpeve nesles nQ, Gvekees cesje vecemkeej nes~
Deye Dece=leeeJeer cegefveeeW kees veceve kejves nsleg eer ieewlece mJeeceer ieCeOejosJe kes cegKekeceue mes efvekeues ngS
met$e kee DeJeleej eer Yetleyeueer Deeeee& eje efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

Dece=leeJeer $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~41~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-efpevekes neLe ceW Deeee ngDee Deenej Dece=le mJehe mes heefjCele neslee nw, Jes
1. efleueeseheCCeefe De. 4~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36~ 3. eefleeceCeebLe$eeer he=. 95~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 42

JesoveeKeC[ / 91

De$eeJeefmLelee: mevlees es osJeenejYeesefpevemles<eecece=leeefJeYees vece:~ Flegeb YeJeefle~


Geb ecegefCeheeefCemebef"eeefCeb keKeenejeefoeeefCe peere KeCes~
heeJebefle DeefceeYeeJeb Smee DeefceeemeJeer efjer~~1084~~
DenJee ogkeKeeoerCeb censefmeJeeCemme meJeCekeeueefcce~
Ceemebefle peerS efmeiIeb mee efjer DeefceeemeJeer Ceecee1~~1085~~
es<eeb heeefCehegeevleb Yeespeveb eeflkebefeoce=leleeceemkeboefle es<eeb Jee Jeentleeefve eeefCeveeb Dece=leJeovegeenkeeefCe
YeJeefvle lesce=leeeefJeCe:2~
De$eeefhe hee"evlejes Jele&lesCecees DeceemeJeerCeb~ Dece=leeeefJeCeecece=lemJeeefoveeb Jee~3
SlesYe: #eerjeefJe-meefhe&:eefJe-ceOegeefJe-Dece=leeefJeYees vecees veceesvevleMe:~
SJeb eoMemLeues jmeef&Oeejkecegveerveeb vecemkeejhejlJesve met$eelegeb ieleced~
DeOegvee De#eerCecenevemeef&efJeYetef<eleceneeleerveeb YekeleLe eerceodieewlecemJeeefceke=le met$eceJeleee&les eerYetleyeefuemetefjJeexCe-

Cecees DekeKeerCeceneCemeeCeb~~42~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-De$ee#eerCecenevemeMeyoes esve osMeeceMe&kemlesve Jemele#eerCeeveeb efpeveeveeceefhe enCeb

Dece=leeJeer efpeve nQ~ eneB DeJeefmLele nesles ngS pees osJeenej DeLee&led osJeeW kes meMe Dece=lemJehe Deenej kees enCe
kejves Jeeues nQ, Gve Dece=leeJeer efpeveeW kees vecemkeej nes, en met$e kee DeLe& nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-efpeme $e+ef kes eYeeJe mes cegefve kes neLe ceW efmLele-jKes #e Deenejeefoke #eCecee$e ceW
Dece=leheves kees eehle kejles nQ, Jen Dece=leeeJeer $e+ef nw~~1084~~
DeLeJee efpeme $e+ef mes cenef<e& kes JeeveeW kes eJeCekeeue ceW MeerIe ner og:Keeefoke ve nes peeles nQ, Jen
Dece=leeeJeer veeceke $e+ef nw~~1085~~
efpevekes heeefCeheg (neLe) ceW jKee ngDee efkemeer ekeej kee Yeer Yeespeve Dece=le mejerKee nes peelee nw, DeLeJee efpevekes
Jeeve Dece=le kes meceeve Devegeenke-Ghekeej kejves Jeeues nesles nQ~ Jes Dece=leeeJeer $e+efOeejer kenueeles nQ~
eneB Yeer hee"evlej nwDece=leeJeer efpeveeW kees vecemkeej nes~ Dece=leeeJeer DeLeJee Dece=lemJeeoer $e+ef JeeuescegefveeeW kees Yeer eneB efueee nw~
Fve #eerjeJeer, meefhe&:eJeer, ceOegeJeer Deewj Dece=leeJeer $e+efOeeefjeeW kees cesje Devevleyeej vecemkeej nes~
Fme ekeej yeejnJeW mLeue ceW jme $e+efOeejke cegefveeeW kes vecemkeejmeteke eej met$e hetCe& ngS~
Deye De#eerCeceneveme $e+ef mes efJeYetef<ele ceneeefleeeW keer Yeefe kes efueS eerceeved ieewlece mJeeceer eje jefele
met$e kees eer Yetleyeueer Deeeee& kes eje DeJeleefjle efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

De#eerCeceneveme $e+efOeejke efpeveeW kees vecemkeej nes~~42~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB etBefke De#eerCeceneveme Meyo osMeeceMe&ke nw, DeleSJe Gmemes De#eerCe
1. eqleueeseheCCeefe De. 4, ieeLee 1089-1091~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36~ 3. eefleeceCe- evLe$eeer he=. 95~

92 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 42

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

kele&Jeced~ etjes Ie=leb eflecceeVeb Jee eme heefjJes<e heeeled eeJeefle&mkebOeeJeejs Yeespeefe<eceevesefhe ve efveeheles me
De#eerCecenevemees veece~ eefmceved elegn&mleeceeCeeeeceefhe iegheeeeb efmLeles meefle eeJeefle&mkebOeeJeejceefhe mee ieghee
DeJeieeeles me De#eerCeeJeemees veece~ lesYees#eerCecenevemesYees vece:~
keLecesleemeeb MeeerveeceefmlelJeceJeieceles ?
SlemceeosJe met$eeod %eeeles, efpeves<eg DeveLeeJeeefolJeeYeeJeeled~
Geb eueeYeblejeekeccekeKeGJemecemebpegoeS peerS heg[b~
cegefCeYegemesmeceCCeb OeecelLeb efheeb peb keb efhe~~1089~~
leefJemes Keppeb leb Keb OeeJeejsCe ekekeJeefmme~
efPeppeF Ce ueJesCe efJe mee DekeKeerCeceneCemee efjer~~ 1090~~
peerS eGOeCegceeCes meceeGjmeeueeefcce Cej efleefjee~
cebefle e mebKesppee mee DekeKeerCe ceneueee efjer1~~1091~~
ueeYeevlejee#eeesheMeceeke<e&eehlesYees eefleYees elees efYe#ee oereles lelees YeepeveeeeOejmkebOeeJeejesefhe
eefo Yegbpeerle leefJemes veeVeb #eereles les De#eerCecenevemee:~ De#eerCeceneueeueefyOeeehlee eleees e$e Jemeefvle osJeceveg<e-lewe&ieesvee eefo meJexefhe le$e efveJemeseg: hejmhejceyeeOeceevee: megKeceemeles~2

Jemeefle Jeeues efpeveeW kee Yeer enCe kejvee eeefnS~ efpevekees Yeele, Ie=le Je efYeieesee ngDee DeVe mJeeb hejesme osves kes
heeeled eeJeleea keer mesvee kees Yeespeve kejeves hej Yeer meceehle veneR neslee nw Jen De#eerCeceneveme $e+efOeejke
kenueeles nw~ efpemekes eej neLe eceeCe Yeer ieghee ceW jnves hej eeJeleea mewve kes meeLe Yeer Gme ieghee ceW jn mekelee
nw~ Jen De#eerCeeJeeme $e+efOeejke nQ~ Gve De#eerCeceneveme efpeveeW kees vecemkeej nes~
Mebkee-Fve MeefeeeW kee DeefmlelJe kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Fmeer met$e mes Gvekee DeefmlelJe peevee peelee nw, keeeWefke efpeveYeieJeeve DeveLeeJeeoer veneR nesles nQ~
kene Yeer nwieeLeeLe&-ueeYeevlejee kece& kes #eeesheMece mes mebege efpeme $e+ef kes eYeeJe mes cegefve kes Deenej mes Mes<e
YeespeveMeeuee ceWs jKes ngS DeVe ceW mes efpeme efkemeer Yeer efee Jemleg kees eefo Gme efove eeJeleea kee mechetCe& keke Yeer
Keees, lees Yeer Jen uesMecee$e #eerCe veneR neslee nw~ Jen De#eerCeceneveme$e+ef nw~~1089-1090~~
efpeme $e+ef mes meceeleg<keesCe eej Oeveg<e eceeCe #es$e ceW DemebKeele ceveg<e-efleee mece peeles nQ, Jen
De#eerCeceneuee$e+ef nw~~1091~~
eke= ueeYeevlejee kes #eeesheMece Jeeues eleerejeW kees efpeme Yeepeve mes Deenej efoee peelee nw, Gme Yeepeve mes
eefo eeJeleea kee hetje keke Yeer peerce peeS, lees Gme efove Jen Yeespeve meeceeer kece veneR he[leer, Jen Yeespeve
meeceeer De#ee yeve peeleer nw~ Fme ekeej keer meeceLe& kes Oeejke cegefveieCe De#eerCeceneveme $e+ef kes Oeejke kens
peeles nQ~ De#eerCeceneuee$e+ef eehle eleerej peneB yew"les nQ, ee Jeeme kejles nQ, Gme mLeeve ceW Fleveer DeJeieenve
Meefe nes peeleer nw efke JeneB meYeer osJe, ceveg<e Deewj efleee hejmhej efkemeer kees yeeOee veneR osles ngS efveyee&Oehe mes
yew" mekeles nQ~
1. efleueeseheCCeefe De., ieeLee 1089-1091~ 2. leJeeLe&Jeeefle&ke De. 3, met$e 36~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 43

JesoveeKeC[ / 93

eefleeefleeceCemet$es Cecees JeceeCeeCeb~ Fleslelmet$eceefOekeb Jele&les~


leelhee&ce$e-SlesYees#eerCeef&meceefvJele cegefveYees vecees vece:~ Devesve ceb$esCe ie=nmLeeveeb OeveJe=efpee&eles~
meeOetveeb e mJeelceiegCemebheefeJe&Oe&les~
SJeb $eeesoMemLeues De#eerCeef&cegefvevecemkeejhejlJesve Skeb met$eb ieleced~
mebeefle meJe&efmeeeleveeveeb vecemkeejeLe eerceodYeieJeodieewlecemJeeefcejefelemet$eceJeleee&les eerYetleyeefuemetefjJeexCe-

Cecees ueesS meJJeefmeeeoCeeCeb~~43~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-meJe&efmeJeevesve hetJe eefheleeMes<eefpeveeveeb enCeb kele&Jeced~ efpevesYe: he=LeiYetleosMeefmemeJe&efmeeveecevegheuebYeeled~ meJe&&efmeeveeceeeleveeefve meJe&efmeeeleveeefve~ Slesve ke=ef$eceeke=ef$eceefpeveie=neCeeb efpeveeefleceeveeb
F&<eleeiYeej-Tpe&evle-ebhee-heeJeehegee&efoefJe<ee-efve<eerefOekeeveeb1 e enCeb YeJeefle~ lesYees efpeveeelevesYees vece:~
Flees efJemlej:-De$e efpeveeeleves<eg efve<eerefOekee Meyoes Jele&les~ eefleeceCeevLe$eeer<eg efve<eerefOekeeMeyome
mehleoMeeLee&: keLevles~ eereYeeeveeeexCe efCemeerefneeS-efve<eerefOekeeMeyoesveskeeLee&efYeOeeeer~ leLeeefn(1) efpeveefmeeefleefyebyeeefve ke=ef$eceeke=ef$eceeefCe~ (2) leLee leoeueee:~ (3) yegdeeefoueefyOemebheVee
cegvee:~ (4) lewjeefeleeefve #es$eeefCe~ (5) DeJeefOeceve:hee&ekesJeue%eeefveve:~ (6) %eeveeslheefeeosMee:~ (7)

eefleeefleeceCe met$e ceW Cecees JeceeCeeCeb DeLee&led JeOe&ceeve efpevesv kees vecemkeej nes en met$e DeefOeke
heeee peelee nw~
eneB leelhee& en nw efke-Fve De#eerCe $e+ef meceefvJele cegefveeeW kees vecemkeej nesJes~ Fme ceb$e mes
ie=nmLepeveeW kes Oeve keer Je=ef nesleer nw Deewj meeOegDeeW kes DeelceiegCeeW keer mecheefe ye{leer nw~
Fme ekeej lesjnJeW mLeue ceW De#eerCe $e+efOeejke cegefveeeW kes vecemkeejhejke Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye mechetCe& efmeeeleveeW kees vecemkeej kejves nsleg eerceeved YeieJeeved ieewlece mJeeceer eje jefele met$e eneB eer
Yetleyeueer Deeeee& kes eje DeJeleefjle efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

ueeske kes mecemle efmeeeleveeW kees vecemkeej nes~~43~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-meJe&efme Fme Jeeve mes hetJe& ceW kens ngS mecemle efpeveeW kee enCe kejvee
eeefnS, keeeWefke efpeveeW mes he=LeiYetle osMeefme Je meJe&efme heees veneR peeles nQ~ meye efmeeW kes pees Deeeleve nQ, Jes
meJe&efmeeeleve nQ~ Fmemes ke=ef$ece Je Deke=ef$ece efpeveie=n, efpeveeeflecee leLee F&<eled eeiYeej, Tpe&evle, echeehegj Je
heeJeehegjer Deeefo #es$eeW Je efve<eerefOekeeDeeW kee Yeer enCe nes peelee nw, Gve efpeveeeleveeW kees vecemkeej nes~
eneB Gmeer kee efJemleej kejles nQeneB efpeveeeleveeW ceW eer Jeerjmesveeeee& ves OeJeuee erkee ceW efve<eerefOekee Meyo kee enCe efkeee nw~
eefleeceCeebLe$eeer veece kes ebLe ceW efve<eerefOekee Meyo kes me$en DeLe& kens nQ~ eer eYeeeveeee& kes eje
efCemeerefneeS DeLee&led efve<eerefOekee Meyo Deveske DeLeeX ceW eeesie efkeee ieee nw~ Jen Fme ekeej nw-1. ke=ef$eceDeke=ef$ece efpeve Deewj efmeeW keer eefleceeSB, 2. Gve eefleceeDeeW kes cebefoj, 3. yegef Deeefo ueefyOe$e+ef mes mecheVe
cegefveieCe, 4. Gve $e+ef mecheVe cegefveeeW mes heefJe$e #es$e, 5. DeJeefOe-ceve:hee&e Deewj kesJeue%eeveer YeieJeeve,
6. Gvekes %eeve keer Glheefe kes eosMe, 7. Gvemes meefnle #es$e, 8. efme YeieJeeve, 9. Gve efmeeW kes efveJee&Ce#es$e,
1. eer Jeerjmesveeeee& ke=le OeJeueeerkee ceW efCemeerefneeCeb heo kee enCe efkeee nw~

94 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 43

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

lewjeefele#es$eeefCe~ (8) efmepeerJee:~ (9) leefVeJee&Ce#es$eeefCe~ (10) lewjeefeleekeeMeeosMee:~ (11)


mecekelJeeefoelegieg&CeegeemleheefmJeve:~ (12) lewjeefele#es$eced~ (13) leeeMejerjeefeleeosMee:~ (14)
eesieefmLeleemleheefmJeve:~ (15) lewjeefeleb #es$eced~ (16) levcegeMejerjeefeleeosMee:~ (17) ef$eefJeOehebef[lecejCeefmLelee cegvee:~ Fleeefo~
Geb e- efpeCeefmeefyebyeefCeueee efkeoieeefkeefoiee e efjefpegomeent~
CeeCepegoe cegefCeheJeje CeeCeghheeer e CeeefCepegoKeseb~~1~~
efmee e efmeYetceer efmeeCe meceeefmeDees Cenesosmees~
mecceeeefoeGkekeb GhheCCeb pesmeg lesefnb efmeoKeseb~~2~~
eeb lesefnb e osnb leefJeeb pes meg lee efCemeernerDees~
pesmeg efJemege peesiee peesieOeje lesmeg mebef"Dee mecceb~~3~~
peesefieheefjcegkekeosne hebef[lecejCeefoe efCemeernerDees~
efleefJens hebef[ocejCes efebefle cenecegCeer meceenerS~~4~~
SeeDees DeCCeeDees efCemeerefneeDees meee Jebos~~
Deves leg efCemeerefOeS FlemeeLe&efcelLeb JeeKeeveebefleefCe efe efCeecesefnb pegees, efme efe e efmeefb lene Deefniieeefce~
efOe efe e efOeefoJekeDees, S efe e efpeCemeemeCes Yeees~~1
Deve$e-Cecees efmeeeoCeeCeb2 Fefle hee"evlejb Jele&les~
mebeefle JeOe&ceeveefpevesvme vecemkeejkejCeeLe eerceodieewleceieCeOejosJesve met$eceJeleee&les-

10. Gvemes meefnle DeekeeMe eosMe, 11. mecekelJe Deeefo eej iegCeeW mes ege lehemJeer, 12. Gvekes Deeefele heefJe$e #es$e,
13. Gvekes eje lekele-es[s iees Mejerj kes Deeefele kee eosMe, 14. eesie ceW efmLele lehemJeer, 15. Gve leheefmJeeeW
mes meefnle eosMe, 16. Gvekes cege Mejerj mes meefnle eosMe, 17. leerve ekeej kes hebef[le cejCe ceW efmLele cegefve Fleeefo~
kene Yeer nwieeLeeLe&-ke=ef$eceeke=ef$ece efpeve Deewj efmeeW kes effyecye, Gvekes efveuee, $e+ef meefnle meeOeg, Gvekes #es$e,
%eeveege cegefveeJej, %eeveeslheefemLeue, %eeveer mes ege #es$e, efmepeerJe, efmeYetefce, efmeeW mes meefnle DeekeeMe,
mecekelJe Deeefo eej iegCe ege meeOeg, Gvemes heefJe$e #es$e, efme#es$e, Gvekes eje lekele Mejerj kes Deeefele eosMe,
Gve leheefmJeeeW mes meefnle mLeeve, Gvekes cege Mejerj kee mLeue SJeb leerve ekeej kes hebef[le cejCe ceW efmLele
cenecegefveeeW kees efve<eerefOekee meb%ee mes peevee peelee nw~~1 mes 4~~
Fmeer ekeej mes Deve efve<eerefOekeeDeeW keer ceQ meoe Jebovee kejlee ntB~
Deve Deeeee& efve<eerefOekee Fme DeLe& kee Ssmee JeeKeeve kejles nQieeLeeLe&-efCe Fme Meyo kee DeLe& nw-efveece mes ege, efme Meyo mes efmeef kees eehle kejlee ntB~ efOe
Meyo mes Oe=efleye DeLee&led Oewe& mes meefnle, S Meyo mes efpeveMeemeve kee Yee nw~
Deve$e Cecees efmeeeoCeeCeb DeLee&led efmeeeleveeW kees vecemkeej nes Ssmee hee"evlej nw~
Deye eer JeOe&ceeve efpevesv kees vecemkeej kejves kes efueS eer ieewlece ieCeOejosJe met$e DeJeleefjle kejles nQ1. eefleeceCeebLe$eeer he=. 20-21~ 2. eefleeceCeebLe$eeer-eefleeefleeceCemet$e~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 95

Cecees JeceeCeyegefjefmemme~~44~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeJe mecebleeled Je=es ceeve: hetpeeefleMeees %eeveeeefleMeees Jee emceeefoefle JeOe&ceeve:~
JeOe&ceeveeemeeJeefvleceleerLe&kejosJe:~ yege mJenseesheeoseefJeJeskemecheVe:~ $e+ef<ee ele#eJesoer~ YeieJelees efn
ieYee&Jeleejeoew efhe$eesefjveefoefJeefveefce&leeb efJeefMeeb hetpeeb jlveJe=efb mJeme eef&Je=deeefokeb dJee JeOe&ceeve Fefle
veece ke=leced~
JeOe&ceeveYeieJele: hetJe ke=levecemkeejme efkeceLe hegvejefhe De$e vecemkeej: ke=le: ?
Deme meceeOeeveb eerceodJeerjmesveeeeexve oerelespemmebefleeb Oeccehenb efCeies, lemmebefleeb JesCeefeeb heGbpes~
keeesCe Jeeee ceCemee efJe efCeeb, mekekeejS leb efmejhebecesCe~~
S<ee ieeLee eerceodieewlecemJeeefcecegKekeceueefJeefveie&lewJeeefmle~ Flesleme efveeceme Deeeee&hejchejeieleme
eefleheeoveeLe&cesJe hegvejefhe De$e JeOe&ceeveYeieJelees vecemkeej: ke=leesefmle~
Demee ieeLeeee DeLe&: eereYeeebeeeexCe efJeefnleb~ leLeeefnveveg elegefJeMeefleleerLe&ke=leeb meJex<eeceefhe mleglelJeeeflkeceLe&ce$e evLeke=lee JeOe&ceevemJeeefceve SJe mlegefle:
ke=lesleeMebkeeeeceenpemme-eme YeieJele:~ Debefleieb-Devles meceerhes YeJeceefvlekeb~ Oeccehenb-Oece&ceeie~ efCeies-efveeesve
efveecesve Jee ies ieeefce eeflehees~ eehveesceerleLe&:~ lemmebefleeb-leme YeieJeleesefvlekeb meceerheb eLee YeJelesJeb~

met$eeLe&-

eer JeOe&ceeve yeg $e+ef<e kees vecemkeej nes~~44~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-DeJe mecevleeled DeLee&led meye lejhe mes pees Je=efbiele ceeve-mecceeve mes meefnle
nQ DeLeJee hetpeeefleMee Deewj %eeveeefo kes DeefleMee mes meceefvJele nQ Gvekee JeOe&ceeve veece meeLe&ke nw~ Ssmes Debeflece
leerLekejosJe JeOe&ceeve mJeeceer nQ~ Jes yeg nQ DeLee&led Deheves nse-Gheeose kes efJeJeske mes mecheVe nQ~ Deheves
kesJeue%eeve kes eje ele#eJesoer nQ~ ieYee&JelejCe Deeefo kes mecee Fv ves Gvekes ceelee-efhelee keer efJeMes<e hetpee keer
Leer, Gvekes cenue ceW jlveJe=ef keer Leer leLee Gvekeer $e+ef-Je=ef Deeefo osKekej JeOe&ceeve en veece jKee Lee~
Mebkee-JeOe&ceeve YeieJeeve kees etBefke hetJe& ceW vecemkeej efkeee pee egkee nw, leye eneB GvnW hegve: ogyeeje
vecemkeej keeeW efkeee ieee nw ?
Fmekee meceeOeeve eer Jeerjmesveeeee& kes eje (OeJeuee erkee ceW) efoee ieee nwMueeskeeLe&-efpevekes efveke ceQves Oece&ceeie& kees eehle efkeee nw, Gvekes efveke efJevee kee JeJenej kejlee
ntB~ Gvekees ceve-Jeeve-keee mes hebeebiehetJe&ke efmej Pegkeekej efvele ner vecemkeej kejlee ntB~
en ieeLee eer ieewlece ieCeOej mJeeceer kes cegKekeceue mes ner efvekeueer ngF& nw~ Fme Deeeee& hejchejeiele efveece
kees yeleueeves nsleg ner eneB hegve: JeOe&ceeve YeieJeeve kees vecemkeej efkeee ieee nw~
Fme ieeLee kee DeLe& eer eYeeev Deeeee& kes eje efvecve ekeej mes efkeee ieee nwmeYeer eewyeermeeW leerLekej YeieJeeved mlegle nQ efhej Yeer eneB ebLekelee& ieCeOej osJe ves YeieJeeve JeOe&ceeve keer ner
mlegefle keeeW keer nw ? Ssmeer DeeMebkee nesves hej kenles nQefpeve YeieJeeve kes meceerhe ceW ceQves Oece&ceeie& kees efveece mes eehle efkeee nw Gve YeieJeeve kes meceerhe efJevee kee eeesie kejlee

96 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

JesCeefeeb-Jewveefekeb efJeveeb, efJevee SJe Jewveefekeb~ efJeveeeefolJeelmJeeLex "Ced~ heGbpes-eegbpes kegJexnb~


Deefvlekeefceefle Oece&heLeb JewveefekeefceleveeesYeees: efeeeefJeMes<eCecesleled~ kesve Jewveefekeb eegbpes ? keeesve Jeeee
cevemeeefhe~ efkeb keoeefeeb eegbpes ? efCeeb-efveleb meJe&keeueb~ ve kesJeueb JewveefekecesJe eegbpes, Deefhe leg mekekeejSvecemkejesefce leb YeieJevleb~ kesve ? efmejhebecesCe-efMej: hebeceb e$e peevegekejeees:~1
Flees efJemlej:-Deefmceved JesoveeKeC[s Foceefvlecemet$eb elegelJeeefjbMeececesJe~ Deve$e evLeselJeeefjbMelmet$eeefCe Jele&vles~ Slelmet$ecebefleceb hee"evlejsCe Meles~ leLeeefnCecees YeeJeoes cenefoceneJeerjJeceeCeyegefjefmeCees esefo~2
YeieJele: menpeefJeefMeceleeefo%eeve$eeJele: hetpeeefleMeeJelees Jee~ cenefleceneJeerjeemeew JeOe&ceeveeemeeJeefvleceleerLe&kejosJe:~ yege $e+ef<ee vecees YeieJeles cenefleceneJeerjJeOe&ceeveyeg<e&es esefle~
eefleeceCeevLe$eeerMeees elJeeefj met$eeefCe keeveefOekeeeveerefle he=s meefleCecees meebyegeCeb~~10~~ Cecees heeseyegeCeb~~11~~ Cecees yeesefneyegeCeb~~12~~ hegvee Cecees
JeceeCeeCeb~~42~~ Sleeefve vecemkeej met$eeefCe JesoveeKeC[s evLes ve meefvle Fefle efJeMes<ees %eeleJe:~
erkeeeeb-JewjeiekeejCeb efkebefeod dJee hejesheosMeb eevehes#e mJeecesJe es Jewjeieb ieleemles mJeebyegemles<eeb
vece:~ eleskeeefVeefceeeod yege: eleskeyege: eLee veerueebpeveeefJeueeeod Je=<eYeeoemles<eeb vece:~ es Yeesieemeee:
Mejerjeefo<JeMeeeleeefoheb eoMe& Jewjeieb veerleemles yeesefOeleyegemles<eeb vece:~3

ntB~ efkeme ekeej mes efJevee kejlee ntB ? keee, Jeeve Deewj ceve mes Yeer meJe&keeue efJeveeege neslee ntB~ kesJeue efJevee
kees ner eoefMe&le veneR kejlee ntB, elegled peevege, keje Deewj cemleke Fve heeBeeW kee eeesie kejkes hebeeBie
vecemkeej kejlee ntB~
Fmekee efJemleej kejles nQ-Fme Jesovee KeC[ ceW en Debeflece eJeeefuemeJeeB met$e ner nw efkevleg Deve$e ebLe
ceW De[leeefueme met$e nQ, GveceW en met$e efYeVehe ceW Debeflece met$e nw~ pees Fme ekeej nwYeieJeeved cenefle ceneJeerj JeOe&ceeve yeg $e+ef<e kees vecemkeej nes~
menpe efJeefMe celeeefo leerve %eeve kes Oeejke DeLeJee hetpee kes DeefleMee kees eehle YeieJeve cenefle ceneJeerj SJeb JeOe&ceeve
veece kes pees Debeflece leerLekej nQ, pees yeg nQ Deewj $e+ef<e nQ Ssmes cenefleceneJeerj JeOe&ceeve yegef<e& kes efueS vecemkeej nes~
eefleeceCeebLe$eeer Meee ceW eej met$e keewve mes DeefOeke nQ, Ssmee hetves hej kenles nQmJeebyeg efpeveeW kees vecemkeej nes~~10~~
eleskeyeg efpeveeW kees vecemkeej nes~~11~~
yeesefOeleyeg efpeveeW kees vecemkeej nes~~12~~
JeOe&ceeve efpeve kees vecemkeej nes~~42~~
es eejeW vecemkeej ceb$e JesoveeKeC[ veeceke Fme ebLe ceWs veneR nQ, Ssmee efJeMes<e peevevee eeefnS~
eefleeceCeebLe$eeer keer erkee ceW Fvekee Ssmee DeLe& efkeee nw efkeJewjeie kee efkebefeled keejCe osKekej Deewj hejesheosMe keer keesF& Dehes#ee ve jKekej mJeeb ner pees Jewjeie kees eehle
nesles nQ Jes mJeebyeg kenueeles nQ~ Gve mJeebyeg efpeveeW kees vecemkeej nes~ pees hejesheosMe kes efyevee efkemeer Ske efveefcee mes
Jewjeie kees eehle nesles nQ, pewmes veerueebpevee kes efJeuee mes Je=<eYeeefoke, Gve eleskeyeg efpeveeW kees vecemkeej nes~ pees YeesieeW
1. eefleeceCeebLe$eeer he=. 97~ 2-3. eefleeceCeebLe$eeer he=. 91~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 97

Deme met$eme OeJeueeerkeeeeb evLekele=&Ceeb eerceneJeerjmJeeceeoerveeb efJeMes<esCe heefjee: oereles~


De$e keefeoeMelesFces cebieue met$eceb$ee: efveyee Deefveyee Jee?
Deeeee& eer JeerjmesveosJe: meceeOeesefveyeeefveyeYesosve efefJeOeb cebieueced~
le$esob efkeb efveyeceenes Deefveyeefceefle ?
ve leeJeefVeyecebieueefceob, cenekece&eke=efleeeYe=leme ke=leeefoelegefJeMeefle-Deefveees ieeJeeJemeeoew
ieewlecemJeeefcevee eefheleme YetleyeefueYeejkesCe JesoveeKeC[meeoew cebieueeLe lee: Deeveere mLeeefheleme
efveyelJeefJejesOeeled~
ve e JesoveeKeC[b cenekece&eke=efleeeke=leb, DeJeeJeme DeJeeefJelJeefJejesOeeled~ ve e Yetleyeueer ieewlecees,
efJekeueegleOeejkeme Oejmesveeeee&efMe<eme YetleyeefuemetefjCe: mekeueegleOeejkeJeOe&ceeveevlesJeeefmeieewlecelJeefJejesOeeled~
ve eeve: ekeejes efveyecebieuelJeme nslegYetleesefmle~ lemceeoefveyecebieueefceoced~ DeLeJee YeJeleg efveyecebieueced~
keLeb JesoveeKeC[eefoheKeC[evLeme cenekece&eke=efleeeYe=lelJeced ?
ve, ke=leeefo-elegefJeMeleefveeesieejsYe: Skeevlesve he=LeiYetlecenekece&eke=efleeeYe=leeYeeJeeled~

ceW Deemee cenevegYeeJe Deheves Mejerj Deeefo ceW DeMeeele he osKekej Jewjeie kees eehle nesles nQ Jes yeesefOeleyeg kenueeles
nQ~ hejesheosMe mes Yeer pees Jewjeie kees eehle nesles nQ, Jes Yeer yeesefOeleyeg kenueeles nQ, GvnW vecemkeej nes~
Fme met$e keer OeJeuee erkee ceW ebLekelee& eer ceneJeerj mJeeceer Deeefo kee efJeMes<ehe ceW heefjee efoee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkees cebieue met$eceb$e efveye cebieue nQ DeLeJee Deefveye cebieue nQ ?
Deeeee& eer JeerjmesvemJeeceer ves mJeeb Fmekee meceeOeeve efoee nw efkeefveye Deewj Deefveye kes Yeso mes cebieue oes ekeej kee nw~
Mebkee-leye eneB keee efveye cebieue nw DeLeJee Deefveye cebieue nw ?
meceeOeeve-en efveye cebieue lees nes veneR mekelee nw, keeeWefke ke=efle Deeefo eewyeerme Devegeesieejhe
DeJeeJeeW Jeeues cenekece&eke=efleeeYe=le kes Deeefo ceW ieewlece mJeeceer ves Fmekeer eheCee keer nw Deewj Yetleyeefue
Yeejke ves JesoveeKeC[ kes Deeefo ceW cebieue kes efveefcee Fmes JeneB mes ueekej mLeeefhele efkeee nw Dele: Fmes
efveye ceeveves ceW efJejesOe nw Deewj JesoveeKeC[ cenekece&eke=efleeeYe=le nw veneR, keeeWef ke DeJeeJe kes DeJeeJeer
nesves kee efJejesOe nw Deewj ve Yetleyeefue ieewlece mJeeceer ner nQ, keeeWefke efJekeueegleOeejke Deewj Oejmesveeeee& kes
efMe<e Yetleyeefue kees mekeue egle kes Oeejke Deewj JeOe&ceeve mJeeceer kes efMe<e ieewlece mJeeceer nesves kee efJejesOe nw~
Fmekes Deefleefje efveye cebieuelJe kee nslegYetle Deewj keesF& ekeej nw veneR, Dele: en Deefveye cebieue nw~
DeLeJee en efveye cebieue Yeer nes mekelee nw~
Mebkee-JesoveeKeC[eefo mJehe KeC[ ebLe kes cenekece&eke=efleeeYe=lehevee kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke ke=efle Deeefo eewyeerme DevegeesieejeW mes Skeevlele: he=LeiYetle cenekece&eeYe=le kee
DeYeeJe nw~

98 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Sles<eeceefveeesieejeCeeb kece&eke=efleeeYe=lelJes meefle eeYe=leyenglJeb emepeles ?


vew<e oes<e:, keLebefeled F<eceeCelJeeled~
keLeb Jesoveeee ceneheefjCeeceeee Ghemebnejme Sleme JesoveeKeC[me JesoveeYeeJe: ?
vewleled, DeJeeJesYe: Skeevlesve he=LeiYetleeJeeefJeveesvegheuebYeeled~ ve e Jesoveeee yenglJeceefveefce<eceevelJeeled~
keefeoeMebkeleskeLeb Yetleyeefuevees ieewlecelJeced ?
eleeMebkeles hegve: keefeledleme ieewlecelJesve efkeb eeespeveced ?
eleeMebkeeee: meceeOeeveb efeelesYetleyeefueveb ieewlecelJesve mJeerkejCecevlejsCe cebieueme efveyelJeb keLeb YeJesled ?
De$e Mebkeeee meceeOeeveb eerJeerjmesveeeee&Jeekeesve Jeb~ leLeeefnCe, Yetoyeefuemme Keb[b iebLeb heef[ keeejeeYeeJeeoes~ Ce e DeCCesCe keeiebLeeefneejeCeb Sieosmemme
hegefJJeuue-melLemeboyYemme heJeDees keeejes nesefo, DeFhhemebieeoes~ DeOeJee Yetoyeueer ieesocees esJe, Sieeefnhheeeeeoes~ leoes efmeb efCeyecebieueeb efhe~1
leelhee&cesleled-De$e eerceodYetleyeefuemetefjCeb ieewleceieCeOejosJeme meecekejCesve eerYetleyeueeeee eefle
eeefJeMes<ees Meles eerJeerjmesveeeee&me, SleogoenjCesve hetJee&eee eefle meowJe ee JeOe&efeleJee SJe~

Mebkee-Fve DevegeesieejeW kees kece&eke=efleeeYe=le mJeerkeej kejves hej yengle eeYe=le nesves kee emebie DeeJesiee ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Ssmee keLebefeled F ner nw~
Mebkee-cene eceeCe Jeeueer Jesovee kes Ghemebnejhe Fme JesoveeKeC[ kes Jesoveehevee kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke DeJeeJeeW mes meJe&Lee he=LeiYetle DeJeeJeer heeee veneR peelee nw~ eefo kene peees
efke Fme ekeej mes yengle JesoveeDeeW kes ceeveves kee Deefve emebie DeeJesiee, mees Yeer veneR nw, keeeWefke Jewmee F ner nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nwYetleyeefue kes ieewlecehevee kewmes mebYeJe nw ?
Fme Mebkee hej keesF& eefleMebkee kejlee nw efke-Gvekes ieewlece mJeeceer nesves mes keee eeespeve nw ?
Fme eefleMebkee kee meceeOeeve kejles nQ-keeeWefke eer Yetleyeefue Deeeee& kees ieewlece mJeeceerhevee mJeerkeej efkees
efyevee cebieue kes efveyelee yeve ner kewmes mekeleer nw ?
eneB Fme Mebkee kee meceeOeeve eerJeerjmesveeeee& kes MeyoeW ceW Je nwveneR, keeeWefke Yetleyeefue kes KeC[evLe kes eefle kelee&heves kee DeYeeJe nw Deewj otmejs kes eje efkees iees
evLeeefOekeejeW kes SkeosMehe hetJeexe MeyoeLe& mevoYe& kee eheke kelee& nes veneR mekelee, keeeWefke Deefleemebie oes<e
Deelee nw~ DeLeJee Yetleyeefue ieewlece mJeeceer ner nQ, keeeWefke oesveeW kee Ske ner DeefYeeee jne nw~ Fme keejCe efveye
cebieuelJe Yeer efme nw~
leelhee& en nw efke-eneB eer Jeerjmesveeeee& ves pees eer Yetleyeueer Deeeee& keer eer ieewlece ieCeOej osJe kes
meeLe meceevelee yeleueeF& nw Jen Gvekeer eer Yetleyeueer Deeeee& kes eefle efJeMes<e ee kee eleerke nw, Fme GoenjCe mes
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 104~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 99

keefeoen-Gheefj Geceeves<eg ef$e<eg KeC[s<eg kemesob cebieueced ?


Deeeee&: keLeeefle-Dees keLeceeveeveeb $eeeCeeceefhe KeC[eveecesleod cebieueb~ efkebe-Jeie&CeeceneyebOeees&ees:
KeC[eesjeoew cebieueekejCeeled~ ve e cebieuesve efyevee YetleyeefueYeejkees evLeb eejYeles, lemeeveeeee&lJeemebieeled~
keLeb JesoveeKeC[meeoew eeseb cebieueb Mes<eefKeC[eescebieueb YeJeefle ?
vewleod JeeJeb, ke=efle-Deefveeesieejmeeoew keLeceevemewlemewJe cebieueme Mes<e$eeesefJebMeleefveeesieejs<eg
eJe=efeoMe&veeled~
cenekece&eke=efleeeYe=lelJesve elegefJeMeleefveeesieejeCeeb YesoeYeeJeeoskelJeb~ lele Skeme Skeb cebieueb le$e ve
efJeOeles~ ve ewles<eeb $eeeCeeb KeC[eveeceskelJeceskeKeC[emebieeled ?
vew<e oes<e:, cenekece&eke=efleeeYe=lelJesve Sles<eeceefhe SkelJeoMe&veeled~
ke=efle-mheMe&-kece&-eke=leefveeesieejeCeefhe De$e eefheleeefve~ les<eeb KeC[evLemeb%eeceke=lJee $eerCesJe
KeC[eveerefle efkeceLe&cegeles ?
vewleod JeeJeb, les<eeb eOeevelJeeYeeJeeled~
leoefhe keglees %eeeles ?
meb#eshesCe eheCeeosJe %eeeles~

hetJeexeeeeX kes eefle nce meYeer kees Deheveer ee Je=efbiele kejvee eeefnS~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeThej kens iees leerve KeC[eW ceW en efkeme KeC[ kee cebieue nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve kejles nQDeeies kens peeves Jeeues leerveeW KeC[eW kee cebieue nw, keeeWefke Jeie&Cee Deewj ceneyebOe Fve oes KeC[eW kes Deeefo ceW
cebieue veneR efkeee ieee nw Deewj Yetleyeefue Yeejke cebieue kes efyevee ebLe kee eejbYe kejles veneR nw, keeeWefke Ssmee kejves
mes Gvekes Deveeeee&lJe kee emebie Deelee nw~ DeLee&led es 44 ieCeOejJeuee ceb$emet$e JesoveeKeC[, Jeie&CeeKeC[ Deewj
ceneyebOe Fve leerveeW KeC[eW kes cebieueeejCe he ceW efoes iees nQ~
Mebkee-JesoveeKeC[ kes Deeefo ceW kene ieee cebieue Mes<e oes KeC[eW kee cebieue kewmes nes mekelee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke ke=efle Devegeesieej kes Deeefo ceW kens iees Fmeer cebieue keer
Mes<e lesF&me DevegeesieejeW ceW eJe=efe osKeer peeleer nw~
Mebkee-cenekece&eke=efleeeYe=lehe mes eewyeerme DevegeesieejeW kes keesF& Yeso ve nesves mes Gvekes Skelee nw~
DeleSJe JeneB Ske ebLe kee Ske cebieue efJejesOe kees eehle veneR neslee~ hejvleg Fve leerve KeC[eW kes Skelee veneR nw,
keeeWefke Ssmee nesves hej Gvekes Ske KeC[heves kee emebie Deelee nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke cenekece&eke=efleeeYe=lehe mes Fvekes Yeer Skelee osKeer peeleer nw~
Mebkee-ke=efle, mheMe&, kece& Deewj eke=efle DevegeesieejeW keer Yeer lees eneB eheCee keer ieF& nw~ Gvekeer KeC[
ebLe meb%ee ve kejkes leerve ner KeC[ nQ, Ssmee efkemeefueS kene peelee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke eneB Gvekeer eOeevelee veneR nw~
Mebkee-Jen Yeer keneB mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-en meb#eshe ceW keer ieF& eheCee mes ner peevee peelee nw~

100 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

S<e: meJeexefhe cebieueoC[kees osMeeceMe&ke:, efveefceeeoerveeb metekelJeeled~ lelees$e cebieuemesJe efveefceeeoerveeb


eheCee kele&Jee~ leeLee-evLeeJeleejme efMe<ee efveefceeb, JeeveeJe=es: hejeLe ewJe oMe&veeled~
kesve nslegvee Meeeb he"deles ?
cees#eeLe he"deles~
mJeiee&oe: efkeVe ceeie&vles ?
ve, le$eelevleog:KeeYeeJeeled mebmeejkeejCemegKelJeeled jeieb cegkelJee le$e megKeeYeeJeee~
heef jceeCeceg eles - ebLeeLe&heefjceeCeYeso sv e ef ef JeOeb heefj ceeCeb ~ le$e evLelees #ej-heo-meb Ieeleeefleheeefveeesieejw: mebKeeleb~ DeLe&leesvebleb~ DeLeJee KeC[evLeb eleerle Jesoveeee: <ees[MeheomeneeefCe~
leeefve e %eelJee JeeJeeefve~ Jesovee Fefle iegCeveece~
kelee&jew efefJeOeew-DeLe&kelee& evLekelee& esefle~ le$e DeLe&kelee& YeieJeeved ceneJeerj:~ leme Je-#es$ekeeue-YeeJew: eheCee efeeles evLeme eceeCelJeeefleheeoveeLe~
keerMeb eerceneJeerjMejerjced ?
meceelegjemebmLeeveb Jee<e&YeJeeveejeeMejerjmebnveveb memegiebOeiebOesve Deeceesefoleef$eYegJeveb mJelespe:heefjJes<esCe
efJeeefeke=lemete&mebIeeleb mekeueoes<eJeefpe&leefceefle~
keLeceslemceeled Mejerjeled evLeme eceeCelJeceJeieceles ?
Geles- efvejeegOelJeeod %eeefheleeesOe-ceeve-ceeee-ueesYe-peeefle-peje-cejCe-Yee-efnbmeeveeceYeeJeb,

en meye cebieueoC[ke osMeeceMe&ke nw, keeeWefke efveefceeeefoke kee meteke nw~ Fme ekeej eneB cebieue kes
meceeve efveefceeeefoke keer eheCee kejvee eeefnS~ Jen Fme ekeej nw-evLeeJeleej kes efveefcee efMe<e nQ, keeeWefke
JeeveeW keer eJe=efe hejkes efveefcee ner osKeer peeleer nw~
Mebkee-en Meee efkeme nsleg mes he{e peelee nw ?
meceeOeeve-en Meee cees#e kes efueS he{e peelee nw~
Mebkee-mJeiee&efoke kee Gheee keeeW veneR Keespee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke JeneB Delevle ogKe kee DeYeeJe nesves mes mebmeej kee keejCehe megKe nw, otmejer
yeele en nw efke jeie kees es[kej JeneB megKe veneR nw~
Deye heefjceeCe kees kenles nQ-evLe heefjceeCe Deewj DeLe& heefjceeCe kes Yeso mes heefjceeCe oes ekeej kee nw~
GveceW ebLe keer Dehes#ee De#ej, heo, mebIeele, eefleheefe Je DevegeesieejeW mes Jen mebKeele nw~ DeLe& keer Dehes#ee Jen
Devevle nw~ DeLeJee KeC[ ebLe kes Deeee mes Jesovee ceW meesuennpeej heo nQ~ Gvekees peevekej kenvee eefenS~ veece
keer Dehes#ee Jesovee en iegCeveece DeLee&led meeLe&ke veece nw~
kelee& oes ekeej kes kens iees nQ-DeLe&kelee& Deewj ebLekelee&~ GveceW DeLe&kelee& YeieJeeve ceneJeerj nQ~ iebLe keer
eceeCelee eefleheeefole kejves kes efueS Gvekeer Je, #es$e, keeue Deewj YeeJe mes eheCee kejles nQ~
ceneJeerj kee Mejerj kewmee nw ? Jen meceelegjemebmLeeve mes ege Jee<e&YeJeeveejeeMejerj mebnveve mes meefnle,
megiebOeege, iebOe mes leerveeW ueeskeeW kees megiebefOele kejves Jeeuee, Deheves eYeeceC[ue mes mete&mecetn kees heerkee kejves Jeeuee
leLee mecemle oes<eeW mes jefnle nw~
Mebkee-Fme ekeej kes Mejerj mes ebLe keer eceeCelee kewmeer peeveer peeleer nw ?
meceeOeeve-Fmekee Gej kenles nQ-Jen Mejerj efvejeegOe nesves mes eesOe, ceeve, ceeee, ueesYe, pevce, peje,

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 101

efve<heboves$eeflJeeod %eeefheleef$eJesoesoeeYeeJeb, efvejeYejCelJeeod %eeefhelejeieeYeeJeb, Ye=kegefefJejneled mebmetefeleeesOeeYeeJeb,


ieceve-vele&ve-nmeve-mheesve-De#emet$epeecegkeg-vejcegC[ceeueeOejCeefJejnevceesneYeeJeefuebieb, efvejcyejlJeeod
ueesYeeYeeJeefuebieb~
ve eflee&efiYeJe&efYeeej:, JewOecee&led~ ve oeefjdepevewJe&efYeeej: DeesejMeleue#eCewjJeieleoeefjeeYeeJeeled~
ve ie=nmKeefuelewJe&efYeeej:, DeesejMeleue#eCewjJeieleef$eYegJeveeefOeheeflelJeme ie=nmKeueveeYeeJeeled~ eYeesce&neJeerjmJeeefceve: Mejerjb efveefJe&keejlJeeled efveMMes<eoes<eeYeeJeefuebieb~ Deefive-efJe<e-DeMeefve-Jee-DeeegOeeefoefYeyee&OeeYeeJeeod
Ieeeflekecee&YeeJeefuebieb~ ve efJeeeJeeefoefYe&JeefYeeej:, meewOecexveefoosJewjheleefJeeeMeeew leodyeeOeevegheuebYeeled
meefveyebOeveeefveyebOeveees:meeOecee&YeeJeeod Jee~
ve osJewJe&efYeeej:, efvejeegOeeefoefJeMes<eCeefJeefMeme Deefive-efJe<e-DeMeefve-JeeeegOeeefoyeeOeeYeeJeeefoefle
meefJeMes<eCemeeOeveeeesieeled~ DeLeJee hetJeexeefuebiew%ee&efheleceesneYeeJesve DeJeieefceleIeeeflekecee&YeeJeb~ JeefueleeJeueeskeveeYeeJeeled mJekeeMes <epeerJeeosMeefmLele%eeveoMe&veeJejCeeesefve&:Mes<eeYeeJeefuebieb~ meJee&JeeJew: ele#eeJeieceeoefveefvepeefvele%eevelJeefuebieb~ DeekeeMeiecevesve eYeeheefjJes<esCe ef$eYegJeveYeJeveefJemleeefjCee memegjefYeiebOesve e
mebmetefeleeceeveg<eYeeJeb~ efvejeceelJeeled mJekehegse #egOeele=<eeYeeJeb~

cejCe, Yee Deewj efnbmee kes DeYeeJe kee meteke nw~ mhevojefnle ves$eef nesves mes leerveeW JesoeW kes Goe kes DeYeeJe kee
%eeheke nw, efvejeYejCe nesves mes jeie kes DeYeeJe kees eke kejves Jeeuee nw~ Ye=kegefjefnle nesves mes eesOe kes DeYeeJe kees
metefele kejlee nw~ ieceve, ve=le, neme, efJeoejCe, De#emet$e, peecegkeg Deewj vejcegC[ceeuee kees ve OeejCe kejves mes
ceesn kes DeYeeJe kee meteke nw~ Jee jefnle nesves mes ueesYe kes DeYeeJe kee meteke nw~
eneB efleeeeW kes meeLe JeefYeeej veneR Deelee nw, keeeWefke GveceW meeOece& kee DeYeeJe nw~ oefjeWs kes meeLe Yeer
JeefYeeej veneR Deelee nw, keeeWefke Ske meew Dee" ue#eCeeW mes YeieJeeve ceneJeerj kes oefjlee kee DeYeeJe peevee peelee
nw~ ie=nefueeeW kes meeLe-ie=nmKeefuele DeLee&led ie=nYe= ceveg<eeW kes meeLe JeefYeeej kee DeYeeJe heeee peelee nw,
keeeWefke Ske meew Dee" ue#eCeeW mes efpevekes leerveeW ueeskeeW kee DeefOeheeflelJe efveefele nw Gvekes ie=nmKeueve veneR nes
mekelee nw~ eYeg ceneJeerj mJeeceer kee Mejerj efveefJe&keej nesves mes mecemle oes<eeW kes DeYeeJe kee meteke nw~ Deefive, efJe<e,
DeMeefve Deewj JeeeegOeeefokeeW mes yeeOee ve nesves kes keejCe IeeefleeeB keceeX kes DeYeeJe kee Devegceeheke nw~ eneB
efJeeeJeeefoeeW mes JeefYeeej veneR Deelee, keeeWefke meewOecesxv Deeefo osJeeW kes eje efpemekeer efJeeeMeefe erve ueer ieF& nw,
GmeceW etBefke hetJeexe yeeOeeSB heeF& peeleer nQ leLee mekeejCe Deewj DekeejCe yeeOeeYeeJe ceW meeOece& Yeer veneR nw~ DeLee&led
efJeeeJeeefoeeW ceW yeeOeeYeeJe mekeejCe nw, keeeWefke JeneB Ge yeeOeeYeeJe efJeeepeefvele nw, ve efke efpeveYeieJeeved kes meceeve
IeeefleeekeceeX kes DeYeeJe mes GlheVe yeeOeeYeeJe pewmee mJeeYeeefJeke~ ener oesveeW kes yeeOeeYeeJe ceW JewOece&-efJemeMelee nw~
ve osJeeW mes JeefYeeej nw, keeeWefke efvejeegOeeefo efJeMes<eCeeW mes efJeefMe Ge Mejerj kes Deefive, efJe<e, DeMeefve Deewj
JeeeegOeeefokeeW mes keesF& yeeOee veneR nesleer, Ssmes efJeMes<eCe meefnle meeOeve kee eeesie nw~ DeLeJee hetJeexe nslegDeeW mes
metefele ceesneYeeJe kes eje Jen Ieeefleee keceeX kes DeYeeJe kees eke kejves Jeeuee nw~ Jeefuele DeLee&led kegefue
DeJeueeskeve kee DeYeeJe nesves mes Deheves mecemle peerJe eosMeeW hej efmLele %eeveeJejCe Deewj oMe&veeJejCe kes hetCe& DeYeeJe
kee meteke nw~ mecemle DeJeeJeeW eje ele#e %eeve nesves mes Deleerefve %eevelJe kee meteke nw leLee DeekeeMeieceve
mes, eYeeceC[ue mes heefjJesefle nesves kes keejCe leLee ef$eYegJevehe cenue ceW hewueves Jeeueer Deheveer megjefYele iebOe mes
Deceeveg<elee-ceeveg<eereJe=efe mes Deleerle osJelJe kee %eeheke nw~ efvejecee nesves kes keejCe Deewj Deheveer hegef nesves kes

102 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLeJee ve Fces eleskensleJe:, efkevleg Sles<eeb mecetn Skees nslegefjefle ie=nerleJe:~ lele Slejerjb jeie-s<eceesneYeeJeb %eeheeefle, leoYeeJeesefhe ceneJeerjs YeieJeefle ce=<eeJeeoeYeeJeb %eeheeefle, keejCeeYeeJes keee&meeefmlelJeefJejesOeeled~ levce=<eeJeeoYeeJeesefhe Deeieceme eceeCelJeb %eeheeefle~ lesve JeeheCee kele&Jee~
leerLeexlheefe: keefmceved #es$es mebpeelee ?
jefJeceb[ueefceJe meceJe=es,eoMeeespeveefJe<kebYeeeeces, SkesvveerueceefCeefMeueeIeefles, hebejlvekevekeefJeefveefce&lemhegjespeelegegbieieeshegjeekeejsCe heefjJeseflehee&vles meceJemejCes leerLe&meeslheefeye&YetJe~
meceJemejCeme eoMeeespeveeeeceefJe<kebYeefJe<eesve$e efueefKeleb Jele&les-

jefJeceb[ueJJe Jee meeuee efJe e KebOeFboCeerueceF&~


meeceCCeefKeoer Jeejme peeseCeceseb efce Gmenmme~~716~~
leees yeskeesmetCees heeskekeb CesefceCeenheppebleb~
eGYeeiesCe efJejefnoe heememme e JeceeCemme~~717~~
DeJemeefhheefCeS Sob YeefCeob GmmeefhheCeerS efJeJejerob~
yeejmepeeseCecesee mee meeueefJeosnkeeeCeb 1~~718~~
keejCe efpevekes YetKe Deewj heeme kee DeYeeJe peevee peelee nw~
DeLeJee es eleske nsleg Deueie veneR nw, efkevleg Fvekes mecetnhe Ske nsleg nw, Ssmee enCe kejvee eeefnS~
Fme keejCe en Mejerj jeie, s<e SJeb ceesn kes DeYeeJe kee %eeheke nw Deewj jeieeefoke kee DeYeeJe Yeer
YeieJeeve ceneJeerj ceW Demele Yee<eCe kes DeYeeJe kees eke kejlee nw, keeeWefke keejCe kes DeYeeJe ceW keee& kes
DeefmlelJe kee efJejesOe nw Deewj Demele Yee<eCe kee DeYeeJe Yeer Deeiece keer eceeCelee kee %eeheke nw~ Fme ekeej
mes Je eheCee kejvee eeefnS~
eMve-leerLe& keer Glheefe efkeme #es$e ceW ngF& nw ?
Gej-pees meceJemejCe ceC[ue mete&ceC[ue kes meceeve meceJe=e DeLee&led ieesue nw, yeejn eespeve eceeCe
efJemleej Deewj Deeeece mes ege nw, Ske Fvoveerue ceefCecee efMeuee mes Ieefle-efveefce&le nw, heeBe jlveeW Je megJeCe& mes
efveefce&le Deewj ekeeMeceeve lespe mes mebege Ssmes eej GVele ieeshegj eekeejeW mes Jesefle hee&vle meceJemejCe ceW leerLe& keer
Glheefe ngF&~
meceJemejCe kes yeejn eespeve kes efJemleej kes efJe<ee ceW Deve$e Yeer efueKee nwieeLeeLe&-YeieJeeve $e+<eYeosJe kes meceJemejCe keer mechetCe& meeceeve Yetefce mete&ceC[ue kes meMe ieesue,
mkebOe he FvveerueceefCeceeer Deewj yeejn eespeve eceeCe efJemleej mes ege Leer~~716~~
Fmekes Deeies YeieJeeve vesefceveeLe hee&vle eleske leerLekej kes meceJemejCe keer meeceeveYetefce oes keesme kece Deewj
heee&veeLe SJeb JeOe&ceeve leerLekej keer eespeve kes elegLe& Yeeie mes kece Leer~~717~~
en pees meeceeve Yetefce kee eceeCe yeleueeee ieee nw, Jen DeJemeefhe&Ceer keeue kee nw~ Glmeefhe&Ceer keeue ceW
Fmemes efJehejerle nw~ efJeosn #es$e kes mechetCe& leerLekejeW kes meceJemejCe keer Yetefce yeejn eespeve eceeCe ner jnleer
nw~~718~~
1. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 232-233~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 103

Deefmceved efJe<ees hee"evlejceefhe-

Fn kesF& DeeFefjee heCCeejme kecceYetefcepeeoeCeb~


eflelLeejeCeb
JeejmepeeseCeheefjceeCeefcebefle 1~~719~~
Gheeg&eeceeCesve leg YeieJelees ceneJeerjme meceJemejCeceeveceskeeespevecee$eb Jele&les~ leLee e eerceodJeerjmesveeeee&keLevesve Fn kesF& DeeFefjee Fleeefo efleueeseheCCeefeevLeme hee"evlejsCe eoMeeespeveefJe<kebYeeeeceeceeCecemleerefle %eeeles~
leme meceJemejCemeevle: ef$eeekeejJesefle-ef$ecesKeueeheer"esheefjefmLele-ceefCeceeoerhleoerIe&elegcee&vemlebYeefJeefMeefJekeefmeleeslheue-keboes-DejefJeboeefoheg<heekeerCe&-veboesejeefoJeeheerefveJenehetefjleOetueereekeejeYevlejs, veJeefveefOemeefnleDeesejMelemebKeesheueef#eleecebieueehetefjleelegieexhegjevleefjlemJepeuekeefuele-KeeeflekeeheefjJesefles2, lele: hejb
veeveeefJeOekegmegceYejsCeesVeleJeuueerJevesve elegJeeaLevleefjlesve heefjJesefles, lele: hejb meglehlemegJeCe&efJeefveefce&lesve DeesejMeleecebieueJe-veJeefveefOe-mekeueeYejCemeefnleOeJeuelegbieeleg6ieexhegjeekeejsCe MeesefYeles, lele: hejb elegCee
ieeshegjejeCeeceYevlejYeeies ees: heee&Yeeieees: efmLeleeYeeb
7 oeceevemegiebOeJeeCeeb iebOeeceesefoleYegJeveeYeeb8 eYeebeYeeb OetheIeeYeeb mebeges, lele: hejb ef$eYetefcemeefnlew: DeefleOeJeuehejeefMeefJeefveefce&lew: mJekeereebieIeeflemegjueeskemeejceefCemebIeeleyengJeCe&efkejCe eefleeefolew:, OJevevce=obiemebIeelejJe-yeefOeefjlepeerJeueeskew:, eef$ebMeohmejeeefleyee-

Fme efJe<ee ceW hee"evlej Yeer nwieeLeeLe&-eneB keesF& Deeeee& hevn kece&YetefceeeW ceW GlheVe ngS leerLekejeW keer meceJemejCe Yetefce kees yeejn
eespeve eceeCe ceeveles nQ~~719~~
Gheeg&e eceeCe mes YeieJeeve ceneJeerj kes meceJemejCe kee eceeCe cee$e Ske eespeve Lee leLee eerceeve
Jeerjmesveeeee& kes keLeve mes eneB keesF& Deeeee& Fleeefo efleueeseheCCeefe ebLe kes hee"evlej-efYeVe hee" kes
Devegmeej yeejn eespeve uecyeeF&-eew[eF&he efJemleej kee ner meceJemejCe neslee nw, Ssmee yeleueeee nw~
Gme meceJemejCe kes Deboj leerve eekeejeW mes Jesefle leerve keveer ege heer" kes Thej efmLele ceefCecee
owoerheceeve oerIe& eej ceevemlebYeeW mes efJeefMe Je efJekeefmele Glheue, keboes (veerue keceue) SJeb DejefJeboueeuekeceue Deeefo heg<heeW mes Jeehle Ssmeer vevoesejeefo JeeefheeeW kes mecetn mes efpemeceW Oetefue eekeej kee DeYevlej Yeeie
heefjhetCe& nQ, pees veew efveefOeeeW mes meefnle Je Ske meew Dee" mebKee mes Gheueef#ele Dee" cebieueJeeW mes heefjhetCe& Ssmes
eej ieeshegjeW mes JeJeefnle-Devleefjle mJe peueege Keeeflekee mes Jesefle nw, Fmekes Deeies eej JeerefLeeeW mes
JeJeefnle Je veevee ekeej kes heg<heeW kes Yeej mes GVele Ssmes JeuueerJeve mes heefjJesefle nQ, Fmekes Deeies Delevle
lehleeeceeve megJeCe& mes efveefce&le Ske meew Dee" mebKee ege Dee" cebieue Je, veew efveefOeeeW SJeb mecemle DeeYejCeeW mes
meefnle OeJeue Delevle TBes eej ieeshegj ege eekeej mes megMeesefYele nQ, Fmekes Deeies eej ieeshegjejeW kes DeYevlej
Yeeie ceW oesveeW heee&YeeieeW ceW efmLele peueles ngS megiebefOele JeeW kes iebOe mes YegJeve kees Deeceesefole kejves Jeeues Ssmes oesoes OetheIeeW mes mebege nw, Fmekes Deeies leerve YetefceeeW mes mebege Delevle OeJeue eeboer kes mecetn mes efveefce&le Deheves
DeJeeJeeW mes ueies ngS megjueeske kes es ceefCemecetn keer Deveske JeCe& Jeeueer efkejCeeW mes Deeeefole, yepeles ngS
ce=obiemecetn kes Meyo mes peerJeueeske kees yenje kejves Jeeues leLee yeeerme DehmejeDeeW mes mebye yeeerme veeeMeeueeDeeW
1. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 232-233~ 2. Fme <edKeC[eiece ebLe keer OeJeuee erkee ceW, cenehegjeCe ceW, nefjJebMehegjeCe ceW
Oetefuemeeue hejkeese kes yeeo Keeeflekee Yetefce nw~ efkevleg efleueeseheCCeefe ebLe ceW eLece ewleeemeeo Yetefce nw hegve: Keeeflekee Yetefce otmejer nw~

104 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ef$ebMeles#eCekemeefnle-ef-efeemeeowYet&ef<eles meceJemejCes eerYeieJelees ceneJeerjmJeeefceve: leerLeexlheefe: mebpeelee~


elegce&neheLeevlejefmLelewce=&ogmegiebOeveevenj-JeCe&megjueeskejlveIeeflemecegegbieJe=#ew: efJeefJeOeJejmegjefYeiebOeemeeceeceOegkej-ceOegjjJeefJejeefpelew: veeveeefJeOeefieefj-meefjled-mejesJej-ceb[he<eC[ceefC[leweleg:heee&efmLeleefpevesveveefleefyebye-mebyebOesve eehleee&veewleJe=#ewjMeeske-mehleo-ebheeceJevewjefleMeesefYelesefvleceefpevesejes Jejepele~ lele:
hejb heelegieex-hegjmebyemegJeCe&efveefce&leJeveJesefokeeJesefles, lele: hejb eleme=Ceeb ceneJeerLeerveecevlejs<eg efmLelew:
efmLejmLetuemegj-ueeske-ceefCemlebYew:eleskeceesejMelemebKew: SkewkeefoMeemeg oMeiegefCeleeeefOekeMelekewcee&ueecyejeOJeyeefn&-ie[-iepe-kesmeefj-Je=<eYe-nbme-eeefevnefveJenw: heefjJesefles, lele: hejb DehejsCe DeesejMeleeefJeOecebieueJeveJeefveefOeOej-elegieexhegjceefC[lesve efJeefJeOeceefCe-jlveefJeefe$eebiesve DeeYejCe-leesjCeMelemeefnleejsCe megJeCe&eekeejsCe
mebeges, lemeevle: hetJe&efceJe ef-efoeceevemegiebOeJeieefYe&-OetheIeege-cegjJeceOegjjJeefJejeefpeleef$eYetefceOeJeueie=nmecegegbies, le$ewJe eleme<eg JeerLeer<eg mebkeefuheleveeveeefJeOeheueoevemeceLez: iegeeeceeveceOegkejkeueieuekeuekegC"erkeguemebkeguew: mJekeefkejCe-efveJeneefoleecyejw: efJeefJeOehegjefieefj-meefjled-mejesJej-efnb[esueueleeie=nw:
elegieexhegjmebyemegJeCe&JeveJesefokee-heceee&oemeefnlew: efmeeefleceeefmLeleosoerheceeveefmeeLe&heeoheheefJe$eerke=lekeuheJe=#eJevewefJe&Yetef<eles, lele: hejb heejeieceefCecee osnmeefnlemJekeebieefveie&lelespemleeceerke=leecyejw: mJekemeJeeiew:

mes meefnle Ssmes oes-oes eemeeoeW mes Yetef<ele meceJemejCe ceW YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer mes leerLe& keer Glheefe ngF&~
JeneB eej ceneheLeeW kes yeere ceW efmLele ce=og, megiebefOele SJeb ves$eeW kees njves Jeeues JeCeeX mes ege, megjueeske kes
jlveeW mes efveefce&le, TBes Je=#eeW mes mebege, Deveske ekeej keer Gece megiebOe ceW Deemee ngS YecejeW kes ceOegj Meyo mes
efJejeefpele veevee ekeej kes heJe&le, veoer, mejesJej Je ceC[hemecetneW mes ceefC[le leLee eejeW heee&YeeieeW ceW efmLele
efpevesvev kes eefleefyecye kes mebyebOe mes hetpee kees eehle ngS ewleJe=#eesb mes meefnle Ssmes DeMeeske, mehleheCe&, echeke
Je Deece JeveeW mes DeefleMee MeesefYele meceJemejCe ceW YeieJeeve ceneJeerj efJejepeceeve Les~ Fmekes Deeies eeboer mes efveefce&le
eej ieeshegjeW mes mebye Je megJeCe& mes efveefce&le Ssmeer JeveJesefokee mes Jesef<le nw, Fmekes Deeies eej JeerefLeeeW kes ceOe
YeeieeW ceW efmLele, efmLej Je mLetue mJeie&ueeske kes ceefCecee mlebYeeW mes mebege eleske Ske meew Dee" mebKee mes ege
Ske-Ske efoMee ceW oMe mes iegefCele Ske meew Dee" (108101080) Ssmeer Ske npeej Demmeer OJepeeSB nQ,
efpeveceW ceeuee-DecyejeOJe-mete& Deewj ev-ceetj-ie[-iepe-eEmen-Je=<eYe-nbme Deewj ee kes efevn yeves ngS
nQ Ssmeer Gve oMe efevn mes ege OJepeeDeeWs kes mecetn mes Jen meceJemejCe efIeje ngDee nw~ Fmekes Deeies Ske meew Dee"
cebieue Je Je veew efveefOeeeW kees OeejCe kejves Jeeues eej ieeshegjeW mes cebef[le Deveske ekeej kes ceefCe Je jlveeW mes efJeefe$e
osn Jeeues leLee mewke[eW DeeYejCe Je leesjCeeW mes meefnle ejeW mes mebege Ssmes megJeCe&eekeej mes ege nw, Gmekes Yeerlej
hetJe& kes meceeve peueles ngS megiebOe JeeW kees ceOe ceW OeejCe kejves Jeeues oes-oes OetheIeeW mes ege Deewj ce=obie kes
ceOegj Meyo mes efJejeefpele leerve YetefceeeW Jeeues OeJeue IejeW mes GVele nw, JeneB hej ner eej JeerefLeeeW kes DevlejeueeW ceW
mebkeefuhele veevee ekeej kes heueeW kees osves ceW meceLe&, iegbpeej kejves Jeeues Yecej Je megvoj ieues Jeeueer keeseueeW kes
mecetn mes Jeehle, Deheves efkejCe mecetn mes DeekeeMe kees Deeeefole kejves Jeeues, Deveske ekeej kes hegj-heJe&leveoer-mejesJej-efnb[esueeW Je ueleeeneW mes mebege, eej ieeshegjeW mes mebye megJeCe&cee JeveJesefokeehe ceee&oe Jeeues leLee
efmeeefleceeDeeW mes oerhle efmeeLe& Je=#eeW mes heefJe$e efkees iees Ssmes keuheJe=#e JeveeW mes efJeYetef<ele, Fmekes Deeies
heejeieceefCecee osn mes ege Deheves Debie mes efvekeueves Jeeues lespe mes DeekeeMe kees leeceJeCe& kejves Jeeues, Deheves meye
DebieeW mes efpevesv YeieJeeve kes efyecyeeW kees OeejCe kejves Jeeues, ceefCecee leesjCeeW mes Devleefjle, eej JeerefLeeeW kes

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e

JesoveeKeC[ / 105

mebOeeefjleefpevesvevefyebyeOe=lew: ceefCeleesjCeevleefjleelegJeeaLeer<eg efmLeleOeJeueeceueeemeeoefJeYetef<ele-JeerLeerceOeefmLeleveJeveJemlethewjefeles, lelees ieievemheefke-ceefCeIeeflesve DeesejMeleecebieueJe-veJeefveefOemeveeLeheejeieceefCeefJeefveefce&leieeshegjsCe eekeejsCeeefYeveefvoles, meceJemejCes YeieJelemleerLeexlheefeye&YetJe~


Deefmceved evLes OeJeueeerkeeeeb eLeceOetefuemeeueeekeejeYevlejs JeerLeer<eg ceevemlecYee: MeesYevles, hegvee
eLeceeYetefce: Keeeflekee Jele&les~
SJecesJe DeeefohegjeCes eefJebMeefleleces heJe&efCe meceJemejCeJeCe&veeeeb eLeceeYetefce: Keeeflekeeefmle~ leLewJe
nefjJebMehegjeCes mehleheeeMeeces meiex meceJemejCejeveeeeb eLeceeYetefce: Keeeflekee Jele&les~ efkevleg efleueeseheCCeefeevLes
eereefleJe=<eYeeeeexCe Skeef$ebMeoefOekeejs<eg meceJemejCeJeCe&veeeeb Deew Yetcee: keefLelee:~ leLeeefnSkeef$ebMeoefOekeeje:meeceCCeYetefceceeCeb ceeCeb meesJeeCeeeCe efJeCCeemees~
Jeerner Oetueermeeuee esehheemeeoYetceerDees~~712~~
Ceemeeuee LebYee Jesoer Keeoer e Jesefo-JeefuueefKeoer~
meeuee GJeJeCeJemegne Ceemeeuee e Jesefo-OeeKeesCeer~~713~~
meeuees kehhecenerDees Ceemeeuee e Jesefo-YeJeCecener~
Letne meeuee efmeefjceb[Je e efjefmeieCeeCe efJeCCeemees~~714~~
Jesoer he{ceb efyeefoeb leefoeb heer{b e iebOeGef[ceeCeb~
Fefo Fefieleermee hegn hegn Deefneeje meceJemejCeeCeb~~715~~1

DevlejeueeW ceW efmLele OeJeue Je efvece&ue eemeeoeW mes efJeYetef<ele, Ssmes JeerefLeeeW kes ceOe ceW efmLele veew-veew mletheeW mes
Jeehle nw, Fmekes Deeies DeekeeMe mheefkeceefCe mes efveefce&le leLee Ske meew Dee" Decebieue JeeW SJeb veew
efveefOeeeW mes meveeLe Je heejeieceefCe mes efveefce&le ieeshegjeW Jeeues eekeej mes DeefYeveef vole meceJemejCe ceW YeieJeeve mes
leerLe& keer Glheefe ngF&~
Fme ebLe ceW OeJeuee erkee ceW eLece Oetefuemeeue eekeej kes Devoj keer JeerefLeeeW ceW ceevemlebYe megMeesefYele nesles nQ,
hegve: Keeeflekee veece keer eLece Yetefce nw~
Fmeer ekeej mes DeeefohegjeCe kes yeeFmeJeW heJe& ceW meceJemejCe kes JeCe&ve ceW eLece Yetefce Keeeflekee yeleeF& nw~
efkevleg efleueeseheCCeefe ebLe ceW eereefleJe=<eYe Deeeee& ves Fkeleerme DeefOekeejeW ceW meceJemejCe kee JeCe&ve kejles ngS
GmeceW Dee" YetefceeeB kener nQ~ pees Fme ekeej nwFkeleerme DeefOekeejieeLeeLe&-meeceeve 1Yete fce kee eceeCe, meesheeveeW 2 kee eceeCe, efJeveeme 3, JeerLeer4, OetefueMeeue 5,
ewl eeemeeo6 7Yete fceeeB, ve= leMeeuee 8, ceevemlebYe 9, Jes oer10, Keeeflekee 11, Jesoer, ueleeYetef ce 12, meeue13,
GheJeveYetef ce 14, ve=l eMeeuee 15, Jesoer16, OJepe#eesCeer 17, meeue18, keuheYetefc e 19, ve=leMeeuee 20, Jesoer21,
YeJevecener 22, mleth e23, meeue24, eerceC[he 25, $e+ef <e Deeef o ieCeeW 26 kee efJeveeme, Jes oer 27, heer "28,
efleereheer"29, le=leer eheer"30 Deewj ieb Oekeg er 31 kee eceeCe, Fme ekeej meceJemejCe kes keLeve ceW he=Lekedhe=Leked es Fkeleerm e DeefOekeej nQ~~712 mes 715~~
1. efleueeseheCCeefe Yeeie 1, DeOeee 4~

106 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Deew Yetcee:-

eG meeuee JesoerDees hebe leoblesmeg De YetceerDees~


meJJelLeblejYeeies heeskekeb efleefCCe heer{eefCe~~723~~1
hegvee eLecee Yetefce: ewleeemeeoYetefcejmleerefle %eeleJecedleeCeyYeblejYeeies esehheemeeoCeeceYetceerDees~
Jes{befle meeueefeb efpeCehegjheemeeomeefjmeeDees~~751~~
Skekeskekeb efpeCeYeJeCeb heemeeoe hebe hebe Debleefjoe~
efJeefJenJeCemeb[ceb[CeJejJeeJeerketJekeceefCeppee~~752~~2
ceee keuhegceefJeOeeveveeefcve cenecens efleueeseheCCeefeevLeeOeejsCewJe Deew Yetcee: ie=nerlee: Fefle %eeleJeced~
heer"me eLececesKeueeeeb mheefkeceefCeeekeejs e efJeueiveeefYe: mheefkeceefCeIeefleebieeefYe: <ees[MeefYeefeefYe:
ke=leeoMekeeskewce&efCemlebYeesefjlewkeekeeMemheefkeIeefleceb[heeefolew: megjueeskemeejmegiebOeiebOeieefYe&lew:
elegefJe&OemebIe3keuheJeeefme-ceveg<e4-peesefle<ke-JeeveJevlej-YeJeveJeeefmeegJeleerefYe: YeJeveJeeefmeJeeveJevlej-peesefle<kekeuheJeeefme-ceveg<e-eflee&efiYeeevegecesCe mebegewefJe&jeefpeles ef$ecesKeueeheer"me cemlekemeesheefj JeOe&ceeveefoJeekejes
Jejepele~ e$e YeieJeeved efJejepeles leme mLeeveme iebOekegerefle veece Jele&les~
Deme heer"me efleerecesKeueeeeb DeceneOJepee cebieueJeeefCe e MeesYevles~ eLece cesKeueeeeb ceefCeceelespe:-

Dee" YetefceeeBieeLeeLe&-eej kees, heeBe JesefoeeB, Fvekes yeere ceW Dee" YetefceeeB Deewj meJe&$e eleske Devlej Yeeie ceW leerve
heer" nesles nQ~~723~~
hegve: eLeceYetefce ewleeemeeo Yetefce nw, Ssmee peevevee eeefnS~
ieeLeeLe&-Gve OetefuemeeueeW kes DeYevlej Yeeie ceW efpevehegj mebyebOeer eemeeoeW kes meMe ewleeemeeo veeceke
YetefceeeB mekeue#es$e kees Jesefle kejleer nQ~~751~~
Ske-Ske efpeveYeJeve kes Devlejeue mes heeBe-heeBe eemeeo nQ, pees efJeefJeOe ekeej kes JevemecetneW mes ceefC[le
Deewj Gece JeeefhekeeDeeW SJeb kegDeeW mes jceCeere nQ~~752~~
ceQves keuhegce ceneceC[ue efJeOeeve veeceke hetpeeebLe ceW efleueeseheCCeefe ebLe kes DeeOeej mes ner Dee" YetefceeeB
jKeer nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
heer" keer eLece keveer meye mheefkeceefCeeekeej-hejkeess mes ueieer ngF& Deewj mheefke ceefCe efMeuee mes
efveefce&le osn Jeeueer meesuen efYeefeeeW mes efJeYee efkees iees yeejn kees"s, ceefCecee mlebYeeW mes GodOe=le Je Ske
DeekeeMemheefke ceefCe mes efveefce&le efMeueeceC[he mes Deeeefole, mJeie&ueeske kes es megiebOe iebOeJe kees OeejCe
kejves Jeeues elegefJe&Oe mebIe, keuheJeeefmeveer osJeer, cevegef<eveer, peesefle<keosJeer, JevlejosJeer, YeJeveJeemeerosJeer, YeJeveJeemeer
osJe, JeeveJevlejosJe, peesefle<eer osJe, keuheJeemeerosJe, ceveg<e Je efleeeeW mes eceMe: mebege Ssmes yeejn kees"eW mes
meefnle meceJemejCe ceW leerve keveer meefnle cemleke kes Thej JeOe&ceeve YeieJeeveheer mete& efmLele-efJejepeceeve nQ~
DeLee&led peneB YeieJeeve efJejepeceeve jnles nQ, Gme mLeeve kee iebOekeger en meeLe&ke veece nw~
Fme heer" keer efleere keveer hej Dee" ceneOJepeeSB leLee Dee" cebieueJe megMeesefYele nesles nQ~ JeneB eLece cesKeuee
1-2. efleueeseheCCeefe Yeeie 1, DeOeee 4~ 3. elegefJe&Oecegefve mebIe-$e+ef<e, cegefve, eefle Deewj Deveieej~ 4. ceveg<ecevegef<eveer-Deeefe&keeSb SJeb eeefJekeeSb leermejs kees"s ceW nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 107

mebegecemlekeesheefjOeeefjleOece&eee#eosJeeefmleefvle mce~
leerLekejeCeeb kesJeue%eeveeslheeew meleeb Deceneeeefleneee&efCe YeJeefvle~ les<eeb veeceeefve keLevles1
2
ceefCeceeb mecegegbieJeOe&ceeveefpeveeYeeceC[uelespeesvOekeejb veveeMe~ efvehelelemegjkegmegceJe=efefve&jvlejke=lecebieuees3
henejeYeJeled~ yengkeesekeesefceOegjmegjletjjJeb yeefOeefjleef$eYegJeveYeJeveb~ cejkeleceefCeIeeflemkebOeeshemkebOesCe heejeieceefCeceeeJeeueebkegjsCe veeveeefJeOeheuesve Yecej-keesefkeue-ceOegkejceOegjmJejsCe efpeveMeemeveeMeeskeefevn-mJehees4
Meeskeheeohees efvevee&efMelemekeuepeveMeeskemebIe: MegMegYes~ MeefMejefMcemeceOeJeue-eespeveevlejefJemle=le-mJeOeJeue5
mLetuecegeeheueoecekeueeheMeesYeceeve-hee&vleYeeieieieveefmLele$el$eeeefCe JeOe&ceeveefpeveme ef$eYegJeveeefOeheeflelJeb
meteeeceemeg:~
hebeMewuehegjvew$e+leefoMeeYeeiesefleefJehegueefJehegueeeuecemlekes iebieeeJeen FJe elegefYe&: megjefJejefeleejw:
eefJeMevlees osJe-efJeeeOej-ceveg<epeveeveeb ceesefnlekeejkes meceJemejCeceC[ues efpeveheeflelevegceetKe-#eerjesoefOeefve6
ceefppeleeMes<eosns e#esvkejefvekejw: Jeerpeceeveevesske-eecejeeefoleeefoMeeefJe<ees efoJeeceesoiebOemegj7
8
meejeveskeceefCeefveJenIeefles iebOekegereemeeos efmLeleefmebnemevee{sCe eerceodJeOe&ceeveYeejkesCe leerLe&ceglheeefoleced~
Geb eeve$eDeMeeskeJe=#e: megjheg<heJe=ef-efo&JeOJeefveeecejceemeveb e~

YeeceC[ueb ogbogefYejelehe$eb, meleeefleneee&efCe efpevesejeCeeced9~~


(keveer) hej ceefCeceeer lespe mes ege cemleke hej Oece&ee kees OeejCe efkees ngS e#eosJe Ke[s jnles nQ~
leerLekej YeieJevleeW kees kesJeue%eeve GlheVe nesves hej Gvekes heeme pees De ceneeeeflenee& eie nes peeles nQ,
Gvekes veece Fme ekeej kens iees nQceefCeeeW mes efveefce&le GVele JeOe&ceeve efpevesv kee eYeeceC[ueege lespe DebOekeej kees ve kejves Jeeuee nw~
efiejleer ngF& heg<heJe=ef mes efvejvlej efkees iees cebieue Ghenej mes ege nw, Deveske kees[ekees[er ceOegj mJej Jeeues Jeeefo$eeW
kes Meyo mes ef$eYegJeveheer YeJeve kees yenje kejves Jeeuee nw, cejkeleceefCe mes efveefce&le mkebOe Je GhemkebOe mes meefnle,
heejeieceefCecee, eJeeueebkegjeW (keeWheue) mes ege veevee ekeej kes heueeW mes ege, Yecej keeseue Je ceOegkej kes
ceOegj mJejeW mes meefnle leLee efpeveMeemeve kes DeMeeske efevnmJehe DeMeeske Je=#e mes mecemle peerJeeW kes Meeskemecetn
kees ve kejves Jeeuee Ssmee DeMeeske Je=#e MeesefYele nes jne nw, evefkejCeeW kes meceeve OeJeue, keg kece Ske eespeve
efJemleej Jeeues, mJe-OeJeue SJeb mLetue ceesefleeeW keer ceeueeDeeW kes mecetn mes Deble Yeeie leke MeesYeeeceeve leLee
ieieve ceW efmLele leerve $e JeOe&ceeve YeieJeeve kes ef$eYegJeve DeefOeheefleheves kees metefele kejles nQ~
hebeMewuehegj DeLee&led jepeie=n veiej kes vew$e+le efoMeeYeeie ceW Delevle efJemle=le efJehegueeeue kes cemleke hej efmLele
pees osJeeW eje jes iees eej ejeW mes iebiee kes eJeen kes meceeve eJesMe kejves Jeeues osJe, efJeeeOej SJeb ceveg<e peveeW kees
ceesefnle kejves Jeeuee nw, Ssmes meceJemejCe ceC[ue ceW efpevesvosJe kes Mejerj keer efkejCeeWhe #eerjmeceg ceW [tyeer ngF& mecemle
osn mes mebege, e#essveW kes neLeeW kes mecetn mes {esjs iees eecejeW mes Deeeefole Dee" efoMeeDeeW kees efJe<ee kejves Jeeues
Deewj efoJe Deeceeso-megiebOeege SJeb osJeeW kes es Deveske ceefCeeeW kes mecetn mes jes iees iebOekegerhe eemeeo ceW efmLele
efmebnemeve hej Dee{ eerceeved JeOe&ceeve Yeejke ves Oece&leerLe& kees GlheVe efkeee DeLee&led Gvekeer efoJeOJeefve eie ngF&~
Deve$e Yeer De eeeflenee& kes veece yeleeS nQieeLeeLe&-1. DeMeeske Je=#e, 2. osJeeW eje keer peeves Jeeueer efoJe heg<heJe=ef, 3. efoJeOJeefve, 4. eecej,
5. efmebnemeve, 6. YeeceC[ue, 7. efoJe oggbogefYeJeee, 8. Deelehe$e-$e$ee, es Dee" eeeflenee& efpevesv
1-2-3-4-5-6-7-8. es ece mes Dee" eeefleneeeX kes vecyej nQ~ 9. MeebefleYeefe~

108 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efleueeseheCCeefeevLesceneeeefleneex<eg efoJeOJeefveveeceeeeflenee veeefmle efkevleg leme mLeeves eoMeieCeefmLelee


YeJee nmlekeceuecegkegueerke=le efmLelJee efoJeOJeefveb e=CJeefvle leosJe eeeflenee&cemleerefle keefLeleb Jele&les~ leLeeefn-

efCeyYejYeefehemeee DebpeefuenlLee heheguuecegnkeceuee~


esbefle ieCee meJJes Skekeskekeb Jesef{TCe efpeCeb1~~923~~
YeieJeleeb eerceneJeerjmJeeefceveeb eLeceosMeveemLeueb eefheleb eerJeerjmesveeeeez: OeJeueeerkeeeeb~ leeb
erkeeceJeuecye ceee$e ieerJee&Ceeb efveefheleefceefle~
#es$eme eheCee keLeb leerLe&me eceeCelJeb %eeheeefle ?
Je&ceeveYeieJele: meJe&%elJeefuebielJeeled~
Je&ceeveYeieJeeved meJe&%e Deemeerefoefle keLeb %eeeles ?
meewOecexvsCe leme ke=lehetpeeveLeeveghehees:~ DeveskeefJeMes<eCew: meewOecexvme efJeMes<elJeb keLeles~ leeLeeDeeb meewOecexv: elego&MeefJeeeyeuesve eMes<eYegJeve:, DeJeefOe%eevesve ele#eerke=lemJekeereeJeefOe#es$eeYeblejefmLelemekeuepeerJekece&mkebOe:, Ieeefleeleg<keefJeveeMesveeslheVee veJekesJeueueyOeees eme DeIeeeflekece&mebyebOesve e
eehlecegeYeeJee efpeveosJeefmLeleemlee DeJeueeskeeceeveesmeeefJevejepees YeieJelees ceneJeerjmJeeefcevees cenleer hetpee
ke=lee Dele SJeeme eYees: meJe&%elJeb efveeereles~

YeieJevleeW (DeefjnbleeW) kes nesles nw~


efleueeseheCCeefe ebLe ceW JeefCe&le De ceneeeefleneeeX ceW efoJeOJeefve veece kee eeeflenee& veneR nw~ efkevleg Gmekes
mLeeve hej meceJemejCe keer yeejn meYee ceW efmLele pees YeJeieCe cegkegefuele keceue kes meceeve (Jevovee cege ceW) neLe
pees[kej yew"kej YeieJeeve keer efoJeOJeefve kee eJeCe kejles nQ, Jener eeeflenee& nw Ssmee kene nw~ pees Fme ekeej nwieeLeeLe&-eiee{ Yeefe ceW Deemee, neLeeW kees pees[s ngS Deewj efJekeefmele cegKekeceue mes mebege Ssmes
mechetCe&ieCe eleske leerLekej kees Iesjkej efmLele jnles nQ DeLee&led leerLekej kes eejeW Deesj yeejn meYeeDeeW kes he ceW
efmLele jnles nQ~~923~~ (en elegLe& eeeflenee& nw)
YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer kes eLece osMeveemLeue kees (jepeie=ner kes efJehegueeeue heJe&le) kees eerJeerjmesveeeee&
ves OeJeuee erkee ceW JeCe&ve efkeee nw~ Gmeer kee DeJeuecyeve ueskej ceQves eneB cee$e mebmke=le ceW efveefhele efkeee nw~
Mebkee-#es$e keer eheCee leerLe& keer eceeCelee keer %eeheke kewmes nw ?
meceeOeeve-keeeWefke Fmemes JeOe&ceeve YeieJeeve keer meJe&%elee heneeveer peeleer nw~
Mebkee-JeOe&ceeve YeieJeeve meJe&%e Les, en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-keeeWefke meJe&%elee kes efyevee meewOece& Fv Gvekeer hetpee veneR kejlee, Dele: efme nw efke JeOe&ceeve
YeieJeeve meJe&%e Les~ Deveske efJeMes<eCeeW kes eje Gme meewOece& Fv keer efJeMes<elee kees kenles nQ~ Jen Fme ekeej nwJes meewOece& Fv eewon efJeeemLeeveeW kes yeue mes mecemle YegJeve kees osKeves Jeeues nQ, DeJeefOe%eeve mes Deheves
DeJeefOe#es$e kes Yeerlej efmLele mechetCe& peerJeeW kes kece&mkebOeeW kees ele#e kejves Jeeues nQ leLee eej Ieeefleee keceeX kes
ve nesves mes veJekesJeueueefyOeeeW kees Deewj DeIeeefleee keceeX kes mebyebOe mes cetle&YeeJe kees eehle Ssmes efpeveYeieJeeve kees
osKeves Jeeues Gve meewOecexv eje YeieJeeve ceneJeerj keer ceneve hetpee keer ieF& Leer, Dele: JeOe&ceeve YeieJeeve keer
meJe&%elee efveefele nes peeleer nw~
1. efleueeseheCCeefe De. 4, he=. 265~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 109

ve e efJeeeJeeefoveeb hetpeeee JeefYeeej:, Deuheef&-%eeveJevlejke=leeee cenef&-%eeveegeosJesvke=lehetpeee


men meeOecee&YeeJeeled~ osJeef&eeeeeb efJeeeb ievleeb Jevlejhetpeeeeb Fvke=leefpevehetpeeeeefceJe OegJelJeeYeeJesve
JewOecee&e~
keefeoen-efpeveosnceefncee e, SefYe: osJesvmJeheeJeieodefYe: meewOecexveefoefYemlew: efpevemeJe&%elJeefuebieb
YeJeleg veece, ve Mes<eeCeeb, efuebieefJe<eeeJeieceeYeeJeeled~ ve eeveJeieleefuebieme efuebbefieefJe<eeesJeiece: Glheeles,
Deefleemebieeled ?
Fefle keefLeles Deeeee&osJe: eenDevesve ekeejsCe efpeveYeeJe%eeheveeLe YeeJeeheCee efeeles~
leeLee-ve peerJees pe[mJeYeeJe:, DeefJemebJeeomJeYeeJesve mJemebJesoveele#esCeepe[mJeYeeJepeerJeesheuebYeeled~ ve
e efveeslevees peerJe: esleveeiegCemebyebOesve eslevemJeYeeJees YeJeefle, mJeheneefveemebieeled~ efkeb e-ve efveeslevees peerJe:,
lemeeYeeJeemebieeled~ hegvee ve leeJeefoefve%eevesveelcee ie=eles, leme yeeeeLex JeeheejesheuebYeeled~ ve mJemebJesove%eevesve
ie=eles, eslevemJeheme leme pe[peerJesmebYeJeeled~ ve eevegceevesveeefhe ie=eles, efefJeOeele#eeesjefJe<eesve peerJesveeefJeveeYeeefJeefuebieenCeeveghehees:~ ve eeiecesveeefhe ie=eles, Deheew<eseeieceeYeeJeeled~ veslejsCeeefhe, meJe&%esve efyevee lemeeYeeJeeled
Flejslejeeeoes<eemebieee~ lelees veeefmle peerJe:, mekeueeceeCeieesejeefleeevlelJeeefoefle emebieeehlepeerJeeYeeJees cee

en nsleg efJeeeJeeefoeeW keer hetpee mes JeefYeeefjle veneR neslee nw, keeeWefke Deuhe$e+ef Je %eeve ege Jevlej
osJeeW eje keer ieF& hetpee kee cene$e+ef Je %eeve mes mebege osJesveW eje keer ieF& hetpee kes meeLe meeOece& kee DeYeeJe
heeee peelee nw~ DeLeJee osJesv keer keeefvlenervelee kees eehle nesves Jeeueer Jevlejke=le hetpee ceW Fvke=le efpevehetpee kes
meceeve efmLejlee ve nesves mes oesveeW ceW meeOece& kee DeYeeJe nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-efpeve YeieJeeve kes Mejerj keer ceefncee kees osKeves Jeeues Je osJesvmJehe kes
peevekeej peerJeeW kes Jen efpeveosJe keer meJe&%elee kee kene ieee meeOeve Yeues ner yeve mekelee nes, efkevleg Jen Mes<e peerJeeW
kes veneR yevelee nw, keeeWefke Gvekes Ge meeOeveefJe<eeke %eeve kee DeYeeJe nw Deewj meeOeve%eeve mes jefnle Jeefe kes
meeOeefJe<eeke %eeve GlheVe nes veneR mekelee nw, keeeWefke Ssmee nesves ceW Deefleemebie oes<e Deelee nw ?
Ssmee kenves hej Deeeee&osJe kenles nQ-Fme ekeej mes efpeveYeeJe kes %eeheveeLe& YeeJeeheCee kejles nQ~
Jen Fme ekeej nw-peerJe pe[mJeYeeJe veneR nw, keeeWefke efJebmeJeeojefnle mJeYeeJe Jeeues mJemebJesove ele#e mes
Depe[mJeYeeJe peerJe heeee peelee nw Deewj Deesleve peerJe esleveeiegCe kes mebyebOe mes esleveemJeYeeJe Yeer veneR nw, keeeWefke Ssmee
nesves hej mJehe keer neefve kee emebie Deelee nw~ otmejs, peerJe esleveejefnle nes veneR mekelee, keeeWefke Ssmee nesves mes Gmekes
DeYeeJe kee emebie Deelee nw~ Fme ekeej mes Fefve%eeve kes eje lees Deelcee kee enCe neslee veneR nw, keeeWefke Fefve%eeve
kee Jeeheej yeee DeLe& ceW heeee peelee nw~ mJemebJesove ele#e mes Deelcee kee enCe veneR neslee, keeeWefke esleve mJeYeeJe
nesves mes Ge ele#e pe[ peerJe ceW mebYeJe veneR nw~ Devegceeve mes Yeer Deelcee kee enCe veneR neslee, keeeWefke oesveeW ekeej
kes ele#eeW kes DeefJe<eeYetle peerJe kes meeLe DeefJeveeYeeJe mebyebOe jKeves Jeeues efuebie kee enCe mebYeJe veneR nw~ Deeiece
mes Yeer Deelcee kee enCe veneR neslee, keeeWefke Deheew<ese Deeiece kee DeYeeJe nw~ eefo heew<ese Deeiece mes Gmekee
enCe ceevee peeJes, lees Jen Yeer veneR yevelee, keeeWefke meJe&%e kes efyevee heew<ese Deeiece kee DeYeeJe nw leLee
Flejslejeee oes<e kee emebie Yeer Deelee nw~ Fme keejCe peerJe veneR nw, keeeWefke Jen mecemle eceeCeeW keer efJe<eelee mes
jefnle nw~ Fme ekeej emebieeehle peerJe kee DeYeeJe ve nes, SleoLe& peerJe meesleve nw, Ssmee mJeerkeej kejvee eeefnS~

110 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

YeJesefoefle peerJe: meesleve: FlLeb mJeerkele&Jeced~ SJecesJeeMes<eJe-heee&e%eeve-oMe&vemJeYeeJees peerJeesmleerefle efmeeefle~


hegve: ke<eeee %eeveefJejesefOeve: ke<eeeJe=efneefveYeeb %eeveme neefve-Je=eesheuebYeeled~ ve e ke<eeee
peerJeiegCee:, eeJeodJeYeeefJevee %eevesve men efJejesOeeveLeeveghehees:~ eceeoemebecee Deefhe ve peerJeiegCee:,
ke<eeekeee&lJeeled~ vee%eeveceefhe, %eeveeeflehe#elJeeled~ ve efceLeelJeceefhe, mecekelJeeeflehe#elJeeo%eevekeee&lJeee~
lelees %eeve-oMe&ve-mebece-mecekelJe-#eeefvle-ceeo&Je-Deepe&Je-meblees<e-efJejeieeefomJeYeeJees peerJeesmleerefle cevleJeced1~
eefo keefeled kecee&efCe efveleeefve cevesle leefn& metefjJee&: meceeOees-ve efveleeefve kecee&efCe, lelheueeveeb
peeefle-peje-cejCe-leveg-kejCeeoerveeceef velelJeeveLeeveghehees:~ ve e efv e<keejCeeefve, keejCesve efy evee
keeee&CeeceglheefeefJejesOeeled~ ve %eeve-oMe&veeoerefve kece&Ceeb keejCeeefve, kece&peefveleke<eeew: men efJejesOeeveLeeveghehees:~
ve e keejCeeefJejesefOeveeb leledkeeez: efJejesOees egpeles, keejCeefJejesOeejsCewJe meJe&$e keeex<eg efJejesOeesheuebYeeled~
lelees efceLeelJeemebeceke<eeekeejCeeefve kecee&Ceerefle efmeb~ Geb e-leoes efceleemebpece-kemeeekeejCeeefCe
kecceeefCe efe efmeb~ meccee-mebpece-kemeeeeYeeJee keccekeKeekeejCeeefCe, efceeeoerCeb heef[JekeKeeeoes~2
ve e keejCeeefve keee ve peveeefvle ewJesefle efveeceesefmle, leLeevegheuebYeeled~ lemceeled keg$eeefhe keeues
keefmcebefeoefhe peerJes keejCekeueehemeeceedee efveeesve YeefJeleJeefceefle kemeeefhe mekeuemJeYeeJeesheueyOee YeefJeleJeced,
mJeYeeJe-Je=smleejleceesheuebYeeled, Deekejkevekehee<eeCeefmLelemegJeCe&mesJe Megkeuehe#eevceC[uemesJe Jee~

Fme ekeej mechetCe& Je-heee&e%eeve Deewj oMe&vemJeYeeJeer peerJe nw, Ssmee efme neslee nw~
hegve: ke<eeeW %eeve keer efJejesOeer nQ, keeeWefke ke<eeeeW keer Je=ef Deewj neefve mes %eeve keer neefve-Je=ef heeF& peeleer
nw~ ke<eeeW peerJe kes iegCe veneR nQ, keeeWefke eeJeodJeYeeJeer %eeve kes meeLe Gmekee efJejesOe DeveLee Ieefle veneR
nesiee~ eceeo Je Demebece Yeer peerJeiegCe veneR nw, keeeWefke Jes ke<eeeeW kes keee& nQ~ De%eeve Yeer peerJe kee iegCe veneR nw,
keeeWefke Jen %eeve kee eeflehe#eer nw, efceLeelJe Yeer peerJe kee iegCe veneR nw, keeeWefke Jen mecekelJe kee eeflehe#eer nw
DeLeJee De%eeve kee keee& nw~ Fme keejCe %eeve, oMe&ve, mebece, mecekelJe, #ecee, ce=oglee, Deepe&Je, meblees<e Deewj
efJejeie Deeefo mJeYeeJe Jeeuee peerJe nw, Ssmee ceevevee eeefnS~
eefo keesF& keceeX kees efvele ceeves lees Deeeee&Jee& meceeOeeve kejles nQ kece& efvele veneR nw, keeeWefke Gvekes heuemJehe, pevce, peje, cejCe, Mejerj Je Fefveeefohe kece&-keeeeX keer
Deefvelelee veneR yeve mekeleer nw~ pevce pejeefoke DekeejCe Yeer veneR nQ, keesebefke keejCe kes efyevee keeeeX keer Glheefe kee
efJejesOe nw~ %eeve oMe&veeefoke Gvekee keejCe Yeer veneR nw, keeeWefke kece&peefvele ke<eeeeW kes meeLe Gvekee efJejesOe Ieefle veneR
neslee nw Deewj keejCe kes meeLe DeefJejesOeer Yeer veneR nw, keeeWefke keejCe kes efJejesOe kes eje ner meJe&$e keeeeX ceW efJejesOe heeee
peelee nw~ DeleSJe, efceLeelJe, Demebece Deewj ke<eee keceeX kes keejCe nw en efme ngDee nw, kene Yeer nw-FmeefueS
efceLeelJe, Demebece, ke<eee kece&yebOe kes keejCe nQ en efme ngDee~ mecekelJe, mebece Deewj ke<eeeeW kee DeYeeJe
kece&#ee kes keejCe nQ, keeeWefke es efceLeelJeeefokeeW kes eeflehe#eer nQ~
Deewj keejCe Deeefo keee& kees ve GlheVe kejW, Ssmee efveece veneR nw, keeeWefke Jewmee heeee veneR peelee nw~ DeleSJe
efkemeer keeue ceW efkemeer Yeer peerJe ceW keejCekeueehe meeceeer efveee mes nesvee eeefnS Deewj FmeerefueS efkemeer Yeer peerJe kes
hetCe& mJeYeeJe keer eeefhle nesvee eeefnS, keeeWefke mJeYeeJeJe=ef kee leejlece heeee peelee nw, pewmes-Keeve kes keveke
hee<eeCe ceW efmLele megJeCe& DeLeJee Megkeue he#e kes evceC[ue kes mJeYeeJe mes Je=ef keer lejlecelee heeF& peeleer nw~
1. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 117~ 2. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 118-119~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 111

ke<eeemeeefhe efve:Mes<e#ee: kemeeefhe peerJes YeJeefle, neefveleejleceesheuebYeeled, Deekejkevekes nereceeveceuekeuebkemesJe~


De$e keefeoeMebkeles-kecee&efCe efveMMes<eb %eeveb DeeJe=CJeefvle, DeeJejCeleejleceesheuebYeeled, eLee evceC[ueb
jengceC[ueb DeeJe=Ceesefle Sleoefhe De$e Jeegb Mekeeles ?
Deeeee&: meceeOees-vewleovegceeveb eesieb, efkebe eeJeodJeYeeefJevees%ee&veoMe&veeesjYeeJesve peerJeJemeeefhe
DeYeeJeemebieeled~ lele: hetCe&%eevemeeJejCeb ve Ieles Fefle %eeleJeced~ lemceeledkesJeue%eeveeJejCe#eesCe kesJeue%eeveer, kesJeueoMe&veeJejCe#eesCe kesJeueoMe&veer, ceesnveereme #eesCe Jeerlejeie:,
Devlejee#eesCeevevleyeuees efJeIveefJeJeefpe&le: efkeefeodoiOeeIeeeflekecee& peerJe: keg$eeheefmle Fefle efmeced~ ve e
#eerCeeJejCe: heefjefcelecesJe peeveeefle efve<eefleyebOeme mekeueeLee&JeiecemJeYeeJeme heefjefceleeLee&JeieceefJejesOeeled~
De$eesheeesieer Mueeske: he"veereesefmle-

%ees %eses keLece%e: meeomeefle eefleyebOeefj~


oeesefiveoe&nkees ve meeomeefle eefleyebOeefj~~1
S<eesefhe SJebefJeOees Je&ceeveYeejkeewJe, egefeMeeeeefJeJeevelJeeled~
Geb eKeerCes obmeCeceesns eefjeceesns lensJe IeeFefleS~

mecceeefJeefjeCeeCeer KeFS les neWefle peerJeeCeb~~


ke<eee kee Yeer hetCe& efJeveeMe efkemeer Yeer peerJe ceW neslee ner nw, keeeWefke Gmekeer neefve kee leejlece heeee peelee
nw, pewmes-Keeve kes megJeCe& ceW nereceeve ceuekeuebke kee DeLeJee ogye&ue ceevekeuebke heeee peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-kece& hetCe& %eeve kee DeeJejCe kejles nQ, keeeWefke DeeJejCe kee leejlece
heeee peelee nw, pewmes evceC[ue kees jengceC[ue {kelee nw, Ssmee Yeer eneB kene pee mekelee nw ?
leye Deeeee& meceeOeeve kejles nQ efke-Ssmee Devegceeve eesie veneR nw, keeeWefke Ssmee nesves hej eeJeodJe
YeeJeer-%eeve-oMe&ve kes DeYeeJe mes peerJe Je kes Yeer DeYeeJe nesves kee emebie Deelee nw, FmeefueS hetCe& %eeve kee
DeeJejCe Ieefle veneR neslee nw, Ssmee peevevee eeefnS~ FmeefueSkesJeue%eeveeJejCe kes #ee mes kesJeue%eeveer, kesJeueoMe&veeJejCe kes #ee mes kesJeueoMe&veer, ceesnveere kes #ee mes
Jeerlejeie, Devlejee kes #ee mes efJeIveeW mes jefnle Devevleyeue mes mebege leLee DeIeeefleee keceeX kees efkebefeled oiOe
kejves Jeeues peerJe keneR ve keneR hej nQ ner nQ, en efme nw Deewj DeeJejCe kes #eerCe nes peeves hej Deelcee heefjefcele kees
ner peevelee nw, en nes veneR mekelee, keeeWefke eefleyebOe mes jefnle Deewj mecemle heoeLeeX kes peeveveshe mJeYeeJe mes
mebege Gmekes heefjefcele heoeLeeX kees peeveves kee efJejesOe nw~
eneB Gheeesieer Mueeske he"veere nwMueeskeeLe&-%eevemJeYeeJe Deelcee eefleyebOe kee DeYeeJe nesves hej %ese kes efJe<ee ceW %eevejefnle kewmes nes mekelee nw ?
DeLee&led veneR nes mekelee nw~ Deefive eefleyebOe kes DeYeeJe ceW oee heoeLe& kee oenke keee veneR neslee nw? DeLee&led neslee ner nw~
es Yeer Fme ekeej kes mJehe mes mebege JeOe&ceeve Yeejke ner nes mekeles nQ, keeeWefke Gvekes Jeeve egefe Je
Meee mes DeefJe nQ~ kene Yeer nwieeLeeLe&-oMe&veceesn, eeefj$eceesn leLee leerve Deve Ieeefleee keceeX kes #eerCe-ve nes peeves hej peerJeeW kes
1. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 118-119~

112 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GhheCCeefcce DeCebles Ceefcce e eogceeflLeS CeeCes~


osefJebo-oeCeefJeboe kejWefle ceefnceb efpeCeJejmme~~1
SJebefJeOeYeeJesve eerceodJe&ceeveYeejkesCe leerLe&meeslheefe: ke=lee~
DeOegvee Je-#es$e-YeeJeeheCeeveeb mebmkeejeLe keeueeheCee efeeles~ leeLee-efefJeOe: keeue:
DeJemeefhe&Ceglmeefhe&CeerYesosve~ e$e yeueeeglmesOeeveeceglmehe&Ceb Je=efYe&Jeefle me: keeue Glmeefhe&Ceer, e$e neefve:
meesJemeefhe&Ceer~ le$e Skewke: meg<ece-meg<eceeefoYesosve <e[defJeOe:~ le$ewleme Yejle#es$eme DeJemeefhe&CeeelegLex
og:<ecemeg<ecekeeues veJeefYeefo&Jemew: <e[defYecee&meweeefOeke$eeefebMeodJe<ee&JeMes<es leerLeexlheefepee&lee~
Geb e-

Fefccemmes JemeefhheCeerS eGlLekeeuemme heefces YeeS~


eeseermeJeememesmes
efkebefeefJemesmetCekeeueefcce~~2
leeLee-heeoMeefoJemewjefYecee&meweeefOekeb heemehleefleJe<ee&JeMes<es elegLe&keeues heg<heesejefJeceeveeoe<ee{me
Megkeuehe#es <eeeb ceneJeerjes emehleefleJe<ee&eg<ke: ef$e%eeveOej: ef$eMeueeceneje%ee, ieYe&ceJeleerCe&:~ le$e ef$ebMeodJe<ee&efCe
kegceejkeeue:, leme eoMeJe<ee&efCe emLekeeue:, kesJeefuekeeueesefhe ef$ebMeod Je<ee&efCe, Sles<eeb $eeeCeeb keeueeveeb
meceemees emehleefleJe<ee&efCe~ Sleeefve hebemehleefleJe<ex<eg MeesefOeles Je&ceeveefpevesvs efveJee&Ceieles meefle e: Mes<eelegLe&keeue-

mecekelJe, Jeere& Deewj %eevehe Jes #eeefeke YeeJe nesles nQ~~


Devevle%eeve kes GlheVe nesves Deewj eeefmLeke %eeve kes ve nes peeves hej osJesv SJeb oeveJesv efpevesvosJe keer
ceefncee kees eoefMe&le kejles nQ~~
Fme ekeej kes YeeJe mes ege eerceeve JeOe&ceeve Yeejke ves leerLe& keer Glheefe keer nw~
Deye Je, #es$e Deewj YeeJe keer eheCeeDeeW kes mebmkeejeLe& keeueeheCee kejles nQ~ Jen Fme ekeej nwDeJemeefhe&Ceer Deewj Glmeefhe&Ceer kes Yeso mes keeue oes ekeej kee nw~ efpeme keeue ceW yeue, Deeeg Je GlmesOe kee Glmehe&Ce
DeLee&led Je=ef nesleer nw~ Jen keeue Glmeefhe&Ceer keeue kenueelee nw Deewj efpemeceW neefve nesleer nw Jen DeJemeefhe&Ceer keeue
kenueelee nw~ GveceW mes Ske-Ske kes megKecee-megKeceeefo n Yeso nesles nQ~ GveceW Fme Yejle #es$e kes DeJemeefhe&Ceer
kes elegLe& ogKeceemegKecee keeue ceW veew efove Je n ceemeeW mes DeefOeke lesleerme Je<eeX kes (33 Je<e& 6 ceen 9 efove) Mes<e
jnves hej leerLe& keer Glheefe ngF& nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-Fmeer DeJemeefhe&Ceer kes elegLe& keeue kes Debeflece Yeeie ceW keg kece eeQleerme Je<e& eceeCe keeue kes
Mes<e jnves hej Oece&leerLe& keer Glheefe ngF&~
Jen Fme ekeej mes nw-hevn efove Deewj Dee" ceeme DeefOeke heenej Je<e& elegLe& keeue ceW Mes<e jnves hej
(75 Je<e&, 8 ceen, 15 efove) heg<heesej efJeceeve mes Dee<ee{ Megkeue <eer kes efove yenej Je<e& eceeCe Deeeg mes ege
Deewj leerve %eeve kes Oeejke ceneJeerj YeieJeeve jeveer ef$eMeuee kes ieYe& ceW DeJeleerCe& ngS~ FmeceW leerme Je<e& kegceej keeue,
yeejn Je<e& Gvekee emLekeeue, kesJeefuekeeue Yeer leerme Je<e&, Fme ekeej Fve leerve keeueeW kee eesie yenej Je<e& neslee
nw~ Fvekees heenej Je<eeX ceW mes kece kejves hej JeOe&ceeve efpevesv kes cege nesves hej pees Mes<e elegLe&keeue jnlee nw,
1-2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 118-119~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 113

mleme eceeCeb YeJeefle~ Sleefmceved <ed<eefefoJemeesvekesJeefuekeeues eef#ehles veJeefoJeme<eCceemeeefOeke$ee-efebMeodJe<ee&efCe


elegLe&keeuesJeMes<eeefCe YeJeefvle~
<ed<eefefoJemeeheveeveb kesJeefuekeeues efkeceLe efeeles ?
kesJeue%eeves meceglheVesefhe le$e leerLee&veglhees:~
efoJeOJeves: efkeceLe le$eeeJe=efe: ?
ieCeerveYeeJeeled~
meewOecexvsCe lel#eCes ewJe ieCeerv: efkeVe GheefmLele: ke=le: ?
keeueueyOee efJeveemeneeme osJesvme leogheefmLelekejCeMeesjYeeJeeled~
mJekeheeocetues eefleheVeceneeleb cegkelJeevecegefMe efoJeOJeefve: efkeVe eJele&les ?
mJeeYeeefJekeeled~ ve e mJeYeeJe: hejhee&vegeesieen&: DeJeJemLeehees:~ lemceeled elegefebMeodJe<e&Mes<es efkebefeled
Mes<eesveelegLe&keeues leerLeexlheefepee&lesefle efmeced~
Deves kesheeeeee&: hebeefYe: efoJemewjefYecee&mewe vetveeefve emehleefleJe<ee&efCe Je&ceeveefpevesveeg<keb eheeefvle~
les<eeceefYeeeesCe ieYe&mLe-kegceej-emLe-kesJeuekeeueeveeb eheCee efeeles~ leeLee-Dee<ee{ceemes Megkeuehe#e<eeeb
kegb[uehegjveiejeefOehe-veeLeJebMeefmeeLe&vejsvme ef$eMeueeosJee ieYe&ceeiele le$eeefoJemeeefOekeveJeceemeeved efmLelJee
ew$eMegkeuehe#e$eeesoMeeb Gejeheeuiegveerve#e$es ieYee&od efve<eevle:~ De$ee<ee{Megkeuehe#es <eerceeefob ke=lJee
eeJelhetefCe&cesefle oMe efoJemee YeJeefvle (10)~ hegve: eeJeCeceemeceeefob ke=lJeeceemeeved ieYex ieceefelJee ew$eceemes

Gmekee eceeCe neslee nw~ FmeceW deeme" efove kece kesJeefuekeeue kes pees[ves hej veew efove Deewj n ceeme DeefOeke
lesleerme Je<e& elegLe& keeue ceW Mes<e jnles nQ~
Mebkee-kesJeefuekeeue ceW deeme" efove kece efkemeefueS efkees peeles nQ ?
meceeOeeve-keeeWefke kesJeue%eeve kes GlheVe nesves hej Yeer GveceW leerLe& keer Glheefe veneR ngF& Leer~
Mebkee-Fve efoveeW ceW efoJeOJeefve keer eJe=efe efkemeefueS veneR ngF& ?
meceeOeeve-ieCeOej kee DeYeeJe nesves mes Ge efoveeW ceW efoJeOJeefve keer eJe=efe veneR ngF&~
Mebkee-meewOece& Fv ves Gmeer #eCe ceW ner ieCeOej kees GheefmLele keeeW veneR efkeee ?
meceeOeeve-keeeWefke keeue ueefyOe kes efyevee Demenee meewOece& Fv kes Gvekees GheefmLele kejves keer Meefe kee
Gme mecee DeYeeJe Lee~
Mebkee-Deheves heeocetue ceW ceneele kees mJeerkeej kejves Jeeues kees es[ Deve kees GsMe kej efoJeOJeefve
keeeW veneR eJe=e nesleer nw ?
meceeOeeve-keeeWefke Ssmee ner mJeYeeJe nw Deewj mJeYeeJe otmejeW kes eMve kes eesie veneR neslee nw, keeeWefke
Ssmee nesves hej DeJeJemLee nesleer nw~
Fme keejCe elegLe& keeue ceW keg kece eeQleerme Je<e& Mes<e jnves hej leerLe& keer Glheefe ngF& en efme nw~ Deve
efkeleves ner Deeeee& heeBe efove Deewj Dee" ceemeeW mes kece yenej Je<e& eceeCe JeOe&ceeve efpevesv keer Deeeg yeleueeles nQ~
Gvekes DeefYeeeeevegmeej ieYe&mLe, kegceej, emLe Deewj kesJeue%eeve kes keeueeW keer eheCee kejles nQ~ Jen Fme ekeej
nw-Dee<ee{ ceeme kes Megkeue he#e ceW <eer kes efove kegC[uehegj veiej kes DeefOeheefle veeLeJebMeer efmeeLe& vejsv keer
ef$eMeuee osJeer kes ieYe& ceW Deekej Deewj JeneB Dee" efove DeefOeke veew ceeme jnkej ew$e Megkeue he#e keer $eeesoMeer keer

114 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Megkeuehe#es $eeesoMeeceglheVe FleeefJebMeefleefoJemeemle$e ueYevles~ Sles<eg hetJeexeoMeefoJemes<eg eef#ehles<eg


DeefoJemeeefOekeveJeceemee ieYe&mLekeeuees YeJeefle (8 28 38 efoveeefOeke 8 ceeme 9 ceeme, 8 efove)~
De$eesheeesefievees ieeLee: meefvlemegjceefnoes egokehhes Yeesieb efoJJeeCegYeeieceCegYetoes~
heghhegejCeeceeoes efJeceeCeoes pees egoes meblees~~1~~
yeeneefjJeemeeefCe e LeesJeefJentCeeefCe uehejceeT~
Deemee{peesCCeheke Kes erS peesefCecegJeeeoes~~2~~
kegb[hegjhegjJeefjmmej1-efmelLekeKeefeemme Ceenkegues~
ef lemeueeS
osJ eerS
osJeermeomes JeceeCeeS~~3~~
Deefee CeJeceemes De e efoJemes eFeefmeehekeKes~
lesjefmeS
jeerS
peeogejheiiegCeerS
og2~~4~~
SJeb ieYe&efmLelekeeueeheCee ke=lee~
mebeefle kegceejkeeue Gelesew$eceememe ew efoJemeew, JewMeeKeceemeceeefob ke=lJeeeefJebMeefleJe<ee&efCe, hegve: JewMeeKeceeefob ke=lJee
eeJelkeeefle&keceeme Fefle mehleceemeeved e kegceejlJesve ieceefelJee lelees ceeie&Meer<ex ke=<Cehe#es oMeceeb oer#eeLe
efve<eevle Fefle Sleme keeueme eceeCeb eoMeefoJeme-mehleceemeeefOekeeeefJebMeefleJe<e&cee$eb YeJeefle~ (2 efoves 28

jeef$e ceW Geje heeuiegveer ve#e$e ceW ieYe& mes yeenj Deees~ eneB Dee<ee{ Megkeue <eer kees Deeefo kejkes hetefCe&cee leke oMe
efove nesles nQ~ hegve: eeJeCe ceeme kees Deeefo kejkes Dee" ceeme ieYe& ceW efyeleekej ew$e ceeme ceW Megkeue he#e keer
$eeesoMeer kees GlheVe ngS Les, Dele: DeeF&me efove ew$eceeme ceW eehle nesles nQ~ Fvekees hetJeexe oMe efoveeW ceW efceuee osves
hej Dee" efove meefnle Ske ceeme eehle neslee nw~ Gmes Dee" ceemeeW ceW efceueeves hej Dee" efove meefnle Ske ceeme eehle
neslee nw~ Gmes Dee" ceemeeW ceW efceueeves hej Dee" efove DeefOeke veew ceeme ieYe&mLe keeue neslee nw~ eneB Gheeesieer ieeLeeSB
oer ieF& nQ, mees Je nQieeLeeLe&-JeOe&ceeve YeieJeeved Deegle keuhe ceW osJeeW mes hetefpele nes efoJe eYeeJe mes mebege Yees ieeW kee
DevegYeJe kej hegve: heg<heesej veeceke efJeceeve mes egle neskej keg kece yenej Je<e& eceeCe Glke= Deeeg kees eehle
kejles ngS Dee<ee{ Megkeue he#e keer <eer kes efove eesefve kees eehle ngS DeLee&led ieYe& ceW Deees~~1-2~~
lelheeeled kegC[hegj-kegC[uehegj Gecehegj kes vejheefle efmeeLe& #eef$ee kes veeLekegue ceW mewke[eW osefJeeeW ceW
mesJeceeve ef$eMeuee osJeer kes ieYe& ceW veew ceeme Deewj Dee" efove jnkej ew$e ceeme kes Megkeue he#e ceW $eeesoMeer keer jeef$e
ceWs Geje heeuiegveer ve#e$e ceW GlheVe ngS~~3-4~~
Fme ekeej YeieJeeve ceneJeerj kes ieYe&efmLelekeeue keer eheCee keer ieF& nw~
Deye kegceejkeeue kees kenles nQew$e ceeme kes oes efove, JewMeeKe Deeefo kees ueskej DeeF&me Je<e& hegve: JewMeeKe kees Deeefo kejkes keeefle&ke ceeme
leke meele ceeme kees kegceej mJehe mes efyeleekej heeeled ceieefmej ke=<Ce he#e keer oMeceer kes efove YeieJeeve ceneJeerj
oer#ee kes efueS efvekeues Les~ Dele: Fme keeue kee eceeCe yeejn efove Deewj meele ceeme DeefOeke DeeF&me Je<e& cee$e neslee
1. kegC[uehegjhegjJejsej Fefle eee~ 2. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 122~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 115

Je<ee&efCe 7 ceemee 10 efoveeefve 28 Je<e&, 7 ceeme, 12 efove)~


De$eesheeesefievees ieeLee: meefvleceCegJeeCemegnceGueb osJekeeb mesefJeTCe JeemeeFb~
DeeJeermeb mee e ceemes efoJemes e yeejmeeb~~5~~
DeeefnefCeyeesefneyeges sCe e ceiiemeermeyengues og~
omeceerS efCekeKeblees megjceefnoes efCekeKeceCehegppees1~~6~~
SJeb kegceejkeeueeheCee ke=lee~
mebeefle emLekeeue Geles~ leeLeeceeie&Meer<e&ke=<Cehe#ewkeeoMeerceeefob ke=lJee eeJevceeie&Meer<e&hetefCe&cesefle efJebMeefleefoJemeeved, hegve: heew<eceemeceeefob
ke=lJee eoMeJe<ee&efCe, hegvemlecesJe ceemeceeefob ke=lJee elegcee&meebe JewMeeKeceemeMegkeuehe#ehebeefJebMeefleefoJemeebe
emLelJesve ieceefelJee JewMeeKeMegkeuehe#eoMeceeb $e+pegketueeveoerleerjs pe=befYekeeeeceme yeees <eesheJeemesve efMeueehes
DeeleeheveeesiesveehejeCns heeoeeeeeb kesJeue%eeveceglheeefoleced~ lesvewleme keeueme eceeCeb he_eoMeefoJemehebeceemeeefOekeeoMeJe<e&cee$eb YeJeefle~
De$eesheeesefievees ieeLee: meefvleieceFe ogcelLeeb yeejmeJeemeeefCe hebe ceemes e~
hebejmeeefCe efoCeeefCe e eflejeCemeges ceneJeerjes~~7~~
Gpegk etueCeoer leer js peb efYeeieeces yeef nb efm eueeJes~
sCeeoeJeWlees
DeJejCns
heeeeeeS~~8~~

nw~ (28 Je<e& 7 ceeme 12 efove)~


eneB Gheeesieer ieeLeeSB oer ieF& nQieeLeeLe&-JeOe&ceeve mJeeceer DeeF&me Je<e& meele ceeme Deewj yeejn efove osJeke=le es ceevegef<eke megKe kee
mesJeve kejkes DeeefYeefveyeesefOeke %eeve mes eyeg nesles ngS <eesheJeeme kes meeLe ceieefmej ke=<Cee oMeceer kes efove
ie=nleeie kejkes megjke=le ceefncee kee DevegYeJe kej lehe keueeCeke eje hetpe ngS~~5-6~~
Fme ekeej kegceejkeeue keer eheCee keer nw~
Deye emLekeeue kenles nQ~ Jen Fme ekeej nwceieefmej ke=<Ce he#e keer SkeeoMeer kees Deeefo kejkes ceieefmej keer hetefCe&cee leke yeerme efove (20), hegve: heew<e
ceeme kees Deeefo kejkes yeejn Je<e& (12), hegve: Gmeer ceeme kees Deeefo kejkes eej ceeme (4) Deewj JewMeeKe Megkeue
he#e ceW 25 efove emLe DeJemLee ceW Jeleerle kejkes JewMeeKe Megkeue he#e keer oMeceer kes efove $e+pegketuee veoer kes
leerj hej pe=befYekeeeece kes yeenj <eesheJeeme kes meeLe efMeueehe hej Deeleeheve eesie kes meeLe DehejeCn keeue ceW
heeoheefjefcele eee kes nesves hej kesJeue%eeve GlheVe efkeee~ FmeefueS Fme keeue kee eceeCe hevn efove Deewj heeBe
ceeme DeefOeke yeejn Je<e& cee$e neslee nw (12 Je<e& 5 ceeme 15 efove)~
eneB Gheeesieer ieeLeeSB kenles nQieeLeeLe&-jlve$ee mes efJeMeg ceneJeerj YeieJeeve ves yeejn Je<e& heeBe ceeme Deewj hevn efove emLe
DeJemLee ceW efyeleekej $e+pegketuee veoer kes leerj hej pe=efcYekee eece ceW yeenj efMeueehe hej <eesheJeeme kes meeLe
Deeleeheve eesie ege nesles ngS Deheje keeue ceW heeoheefjefcele eee kes nesves hej JewMeeKe Megkeue he#e keer oMeceer kes
1. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 123-125~

116 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

JeFmeenpeesCCehekeKes omeceerS KeJeiemesef{cee{es~


nb let Ce IeeFkecceb kesJeueCeeCeb meceeJeCCees 1~~9~~
SJeb emLekeeueeheCee ke=lee~
mebeefle kesJeefuekeeue Geles~ leeLeeJewMeeKeMegkeuehe#ewkeeoMeerceeefob ke=lJee eeJelhetefCe&cesefle heeefoJemeeved, hegvees peseYe=efle Skeesveef$ebMeodJe<ee&efCe,
leb ewJe ceemeceeefob ke=lJee eeJeoeefeveceeme Fefle heeceemeeved, hegve: keeefle&keceemeke=<Cehe#eelego&MeefoJemeeved e
kesJeue%eevesve mene$e ieceefelJee efveJe=le:~ DeceeJemeeeeb heefjefveJee&Cehetpee mekeueosJesvw: ke=lesefle leb efhe efoJemece$ewJe
eef#ehles heeoMe efoJemee YeJeefvle~ lesvewleme eceeCeb efJebMeefleefoJeme-heeceemeeefOeke-Skeesveef$ebMeodJe<e&cee$eb YeJeefle~
De$eesheeesefievees ieeLee:JeemeeCetCeeermeb hebe e ceemes e JeermeefoJemes e~
eGefJenDeCeieejsefnb yeejnef n ieCesefn efJenjblees~~10~~
heeheeJeeCeejs keefeeceemes e efkeCneesefmeS~
meeoerS jeerS mesmejeb seg efCeJJeeDees 2~~11~~
SJeb kesJeuekeeue: eefhele:~
YeieJelees ceneJeerjme efveJee&Ceieles elegLe&keeues efkeelkeeueesJeMes<e: Fefle keLelesheefjefCeJJegos efpeefCebos eGlLekeeuemme peb YeJes mesmeb~
JeemeeefCe efleefCCe ceemee De e efoJemee efJe heCCejmee3~~12~~

efove #eheke esCeer hej Dee{ neskej, Ieeefleee keceeX kees ve kej kesJeue%eeve kees eehle efkeee~~7-8-9~~
Fme ekeej emLekeeue keer eheCee keer ieF& nw~
Deye kesJeefuekeeue kenles nQ~ Jen Fme ekeej nwJewMeeKe Megkeue he#e keer SkeeoMeer kees Deeefo kejkes hetefCe&cee leke heeBe (5) efove heg ve: pes mes ueskej
Gveleerme Je<e& (29), Gmeer ceeme kees Deeefo kejkes Deemeespe leke heeBe ceeme (5) hegve: keeefle&ke ceeme kes ke=<Ce he#e
kes eewon efoveeW kees Yeer kesJeue%eeve kes meeLe eneB efyeleekej cegefe kees eehle ngS (14)~ etBefke DeceeJemee kes efove
meye osJesveW ves heefjefveJee&Ce hetpee keer Leer, Dele: Gme efove kees Yeer Fmeer ceW efceueeves hej hevn efove nesles nQ~ Fme
keejCe Fmekee eceeCe yeerme efove Deewj heeBe ceeme DeefOeke Gveleerme Je<e& cee$e neslee nw (29 Je<e& 5 ceeme 20 efove)~
eneB Gheeesieer ieeLeeSB emlegle nQieeLeeLe&-YeieJeeved ceneJeerj Gveleerme Je<e&, heeBe ceeme Deewj yeerme efove eej ekeej kes DeveieejeW Je
yeejnieCeeW kes meeLe efJenej kejles ngS heeeled heeJee veiej-heeJeehegjer ceW keeefle&ke ceeme ceW ke=<Ce he#e keer elego&Meer
kees mJeeefle ve#e$e ceW jeef$e kees Mes<e jpe DeLee&led DeIeeefleee keceeX kees ve kejkes cege ngS~~10-11~~
Fme ekeej kesJeefuekeeue keer eheCee keer ieF& nw~
YeieJeeve ceneJeerj kes efveJee&Ce peeves kes yeeo elegLe&keeue ceW efkelevee keeue Mes<e jne Lee, Gmes kenles nQieeLeeLe&-ceneJeerj efpevesv kes cege nesves hej elegLe& keeue kee pees Mes<e keeue nw, Jen leerve Je<e&, Dee" ceeme
Deewj hevn efove eceeCe nw~~12~~
1-2-3. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 123-125~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 117

mebeefle Je&ceeveefpevesvme efveJee&CeeehleefoJemeeled keeefle&keceemes Megkeuehe#es hebeoMeefoJemes<eg ceeie&Meer<ee&efoef$eJe<ex<eg


Deceemes<eg e ieles<eg eeJeCeceemeeefleheefeLeew og:<ecekeeueesJeleerCe&:~ Slelkeeueb JeOe&ceeveefpevesveegef<e eef#ehles
oMeefoJemeeefOekehebemehleefleJe<e&cee$eeJeMes<es elegLe&keeues mJeiee&od Je&ceeveefpevesvmeeJeleerCe&keeuees YeJeefle~
De$e eerceodJeerjmesveeeeexCe keLelesoesmeg efJe GJeSmesmeg kees SlLe mecebpemees, SlLe Ce yeenF efpeyYecesueeFefjeJeDees, DeueesJeosmeeeoes
oesCCeceskekemme yeeneCegJeuebYeeoes~ efkevleg oesmeg SkekesCe nesoJJeb~ leb peeefCee JeeJJeb~1
DeLeJee Sleod %eeleJeb-eYees:, eerJe&ceeveefpevesvme emehleefleJe<ee&egYe&Jeefle Fefle meeceevekeLeveb Jele&les~
hegvee SkemehleefleJe<e&-ef$eceeme-hebeefJebMeefleefoJemecee$eceeegefjefle efJeMes<ekeLeveb yeesJeced~
SJeb YeieJeeved ceneJeerjmJeeceer DeLe&kelee& keLeles Fefle efveesleJeced YeJeef:~
DeOegvee evLekeleg&: eheCee efeelesDe$e keefeoenevLekeleg&: eheCeekejCemeeJeMekelee veeefmle, efkebeJeevesve efJeveeLe&eefleheeoveb ve mebYeJeefle, met#ceeLee&Ceeb meb%eeee: eheCeeveghehees:~ ve eeve#ejelcekeOJeefveefYejLe&eefleheeoveb egpeles, Deve#ejYee<eeegeeflejees cegkelJeeves<eeb leeesLee&JeieceeYeeJeeled~ ve e efoJeOJeefvej-

Deye YeieJeeved ceneJeerj kes efveJee&Ceeehle efove mes keeefle&ke ceeme ceW Megkeue he#e ceW hevn efove, ceieefmej
kees Deeefo ueskej leerve Je<e& Dee" ceemeeW kes yeerleves hej eeJeCe ceeme keer eefleheoe kes efove meg<ecee keeue
DeJeleerCe& ngDee (3 Je<e& 8 ceeme 15 efove) Fme keeue kees JeOe&ceeve efpevesv keer Deeeg ceW efceuee osves hej oMe
efove DeefOeke heenej Je<e& cee$e elegLe& keeue kes Mes<e jnves hej JeOe&ceeve efpevesv kes mJeie& mes DeJeleerCe& nesves
kee keeue neslee nw (75 Je<e& 10 efove)~
eneB eer Jeerjmesveeeee& kenles nQGe oes GheosMeeW ceW keewve mee GheosMe eLeeLe& nw, Fme efJe<ee ceW Sueeeee& kee efMe<e Jeerjmesve mJeeceer
Deheveer peerYe veneR eueelee nw, DeLee&led keg veneR kenlee nw, keeeWefke ve lees Fme efJe<ee kee keesF& GheosMe eehle nw
Deewj ve oes ceW mes Ske ceW keesF& yeeOee ner GlheVe nesleer nw~ efkevleg oesveeW ceW mes Ske ner mele nesvee eeefnS~ Gmes
peevekej kenvee eeefnS~
DeLeJee Ssmee peevevee eeefnS efke-eer JeOe&ceeve efpevesv eYeg keer yenej Je<e& keer Deeeg Leer, en meeceeve
keLeve nw efkevleg efJeMes<e keLeve kes he ceW Fkenej Je<e&, leerve ceen, heeerme efove Gvekeer Deeeg peeveveer eeefnS~
Fme ekeej YeieJeeve ceneJeerj DeLe&kelee& kens iees nQ, Ssmee Deehe meYeer kees efveefelehe mes peevevee eeefnS~
Deye ebLekelee& keer eheCee kejles nQeneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-evLekelee& keer eheCee kejves keer DeeJeMekelee veneR nw, keeeWefke Jeeve
kes efyevee DeLe& kee eefleheeove kejvee mebYeJe veneR nw, keeeWefke met#ceheoeLeeX keer meb%ee DeLee&led mebkesle eje eheCee
veneR yeve mekeleer nw~ Deve#ejelceke OJeefve eje DeLe& keer eheCee Yeer eesie veneR nw, keeeWefke Deve#ej Yee<eeege
efleeeeW kees es[kej Deve peerJeeW kees Gmemes DeLe&%eeve veneR nes mekelee nw Deewj efoJeOJeefve Deve#ejelceke Yeer veneR
nw, keeeWefke Jen De"ejn ceneYee<ee SJeb meele meew ueIeg Yee<ee mJehe nw~
1. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 123-125~

118 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve#ejelcekewJe, DeeoMeceneYee<ee-mehleMeleueIegYee<eelcekelJeeled~ leleesLe&ehekeewJe evLeeheke Fefle


evLekele=&eheCee ve kele&Jee ?
Deeeee&osJe: meceeOeesvew<e oes<e:, mebef#ehleMeyojeveemeefnle-cevevleeLee&JeiecenslegYetleeveskeefuebiemebieleb yeerpeheob veece~ les<eeceveskeeveeb
yeerpeheoeveeb eoMeebieelcekeeveeceeoMeceneYee<ee-mehleoMeueIegYee<eemJeheeCeeb ehekeesLe&kelee& veece,
yeerpeheoefveueerveeLe&ehekeeveeb eoMeebieeveeb keejkees ieCeOejYeejkees evLekeexefle DeYegheieceeled~
DeefYeeeecesleled-yeerpeheoeveeb JeeKeelee e: me SJeeLe&kelee& YeJeleerefle keLeles~
efkeceLe leme eheCee efeeles ?
evLeme eceeCelJeeefleheeoveeLe~ ve e jeie-s<e-ceesnesheegees eLeeseeLe&eheke:, le$e meleJeeveefveeceeYeeJeeled~ lemceeled leleheCee efeeles~
leeLee-hebeceneeleOeejke: ef$eiegefhleieghle: hebemeefcele: veeceoes cegemehleYeees yeerpe-kees-heoevegmeeefjmebefYeVeeesle=lJeesheueef#ele: Glke=eJeefOe%eevesveemebKeeleueeskecee$ekeeuesleerleeveeieleJele&ceeveeMes<ehejceeCegcetle&Jeheee&eeCeeb e ele#esCe peeveved lehleleheesueyOes: veernejefJeJeefpe&lees oerhleleheesueefyOeiegCesve meJe&keeueesheJeemeesefhe
meved MejerjlespemeeseesefleleoMeefoMe: meJeez<eefOeueefyOeiegCesve meJeez<eOemJeheesvebleyeueeled kejebieguee ef$eYegJeveeeueve#eceesce=leeeeefJeueefyOeyeuesveebpeefuehegefveheeflelemekeueenejeved Dece=lelJesve heefjCeceve#ecees ceneleheesiegCesve keuhe-

Fmeer keejCe DeLe& kee eheCe ner ebLe kee eheke neslee nw, Dele: evLekelee& keer eheCee veneR kejvee
eeefnS ?
leye Deeeee&osJe meceeOeeve osles nQ efkeen keesF& oes<e veneR nQ, keeeWefke mebef#ehle Meyojevee mes meefnle Je Devevle DeLeeX kes %eeve kes nslegYetle Deveske
efevneWs mes mebege yeerpeheo kenueelee nw~ De"ejn Yee<ee Je meele meew ueIegYee<ee mJehe eoMeebieelceke Gve Deveske
yeerpeheoeW kee eheke DeLe&kelee& nw leLee yeerpeheoeW ceW ueerve DeLe& kes eheke yeejn DebieeW kes kelee& ieCeOej Yeejke
ebLekelee& nQ, Ssmee mJeerkeej efkeee ieee nw~
DeefYeeee en nw efke-yeerpeheoeW kes pees JeeKeelee nQ, Jen ner DeLe&kelee& nesles nQ, Ssmee kene peelee nw~
Mebkee-Gme DeLe&kelee& keer eheCee efkemeefueS keer peeleer nw ?
meceeOeeve-evLe keer eceeCelee kees yeleueeves kes efueS DeLe&kelee& keer eheCee keer peeleer nw~ jeie, s<e Je
ceesn mes ege peerJe eLeese DeLeeX kee eheke veneR nes mekelee, keeeWefke GmeceW mele Jeeve kes efveece kee DeYeeJe
nw~ Fmeer keejCe Gmekeer eheCee keer peeleer nw~
Jen Fme ekeej nw-heeBe ceneeleeW kes Oeejke, leerve iegefhleeeW mes jef#ele, heeBe meefceefleeeW mes ege, Dee" ceoeW mes
jefnle, meele YeeeW mes cege, yeerpe, kees, heoevegmeejer Je meefcYeVeeesle=lJe yegefeeW mes Gheueef#ele, ele#eYetle Glke=
DeJeefOe%eeve mes DemebKeeleueeskecee$e keeue kes Deleerle, Deveeiele SJeb Jele&ceeve hejceeCeg hee&vle mecemle cetle& Je Je
Gvekeer heee&eeW kees peeveves Jeeues, lehlelehe ueefyOe kes eYeeJe mes ceuecet$e jefnle, oerhlelehe ueefyOe kes yeue mes meJe&keeue
GheJeeme meefnle neskej Yeer Mejerj kes lespe mes oMeeW efoMeeDeeW kees ekeeefMele kejves Jeeues, meJeez<eefOe ueefyOe kes efveefcee mes
mecemle Deew<eefOeeeW mJehe Devevle yeueege nesves mes neLe keer Debiegueer eje leerveeW ueeskeeW kees eueeeceeve kejves ceW meceLe&,
Dece=leeeJeer Deeefo $e+efeeW kes yeue mes nmleheg ceW DeeS ngS meye DeenejeW kees Dece=le mJehe mes heefjCeceeves ceW meceLe&,

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 119

Je=#eeshece: cenevemee#eerCe-ueefyOeyeuesve mJekenmleefveheefleleenejeCeece#eeYeeJeeslheeoke: DeIeesjleheesceenelcesve peerJeeveeb


cevees-Jeeve-keeeieleeMes<eog:efmLelelJeefveJeejke: mekeueefJeeeefYe: mesefJeleheeocetue: DeekeeMeeejCeiegCesve
jef#eleeMes<epeerJeefveJenes Jeeee cevemee e mekeueeLe&mebheeove#ece: DeefCeceeeiegCewefpe&leeMes<eosJeefveJenefeYegJevepevepes:
hejesheosMesve efJevee De#ejeve#ejmJeheeMes<eYee<eevlejkegMeue: meceJemejCepevecee$eheOeeefjlJesveemceekecemceekeb
Yee<eeefYejmceevemceevesJe keLeeleerefle meJex<eeb eleeeslheeoke: meceJemejCepeveees$esefves<eg mJekecegKeefJeefveie&leeveskeYee<eeveeb
mebkejsCe eJesMeme efJeefveJeejkees ieCeOejosJees evLekelee&, DeveLee evLeme eceeCelJeefJejesOeeled Oece&jmeeevesve
meceJemejCepevehees<eCeeveghehees:~
De$eesheeesefievees ieeLee: meefvleyegef-leJe-efJeGJeCeesmen-jme-yeue-DekeKeerCe-megmmejeeoer~
Deesefn-ceCeheppeJesefn e nJebefle ieCeJeeueee meefnee~~ 1
mebeefle Je&ceeveefpeveme leerLex evLekelee& GeleshebesJe DeeflLekeeee ppeerJeefCekeeee cenJJeee hebe~
De e heJeeCeceeoe mensGDees yebOe-ceeskeKees e~~2
hebeeefmlekeeeeoe: kes mevleerefle meewOecexveMveJeMeeod peelemebosnsve hebe-hebeMeleevlesJeeefmemeefnleYeele=ef$eleeheefjJe=lesve ceevemlebYeoMe&vesvewJe eCeceevesve Je=efbieleefJeMegefceevesve Je&ceeveefpevesvoMe&ves meefle

ceneueefyOehe leheiegCe mes keuheJe=#e kes meceeve, De#eerCeceneveme ueefyOe kes yeue mes Deheves neLeeW ceW DeeS ngS DeenejeW keer
De#eelee kes Glheeoke DeLee&led pees Deenej Gvekes neLe ceW efoee ieee nw Jen Mes<e yeee Yeepeve-yele&ve ceW jKee ngDee
Yeespeve De#ee nes peelee nw, DeIeesjlehe $e+ef kes ceenelce mes peerJeeW kes ceve-Jeeve SJeb keeeiele mecemle keeW kees otj
kejves Jeeues, mechetCe& efJeeeDeeW kes eje mesefJele ejCecetue mes mebege DeekeeMeeejCe iegCe mes meye peerJe mecetneW keer j#ee
kejves Jeeues, Jeeve SJeb ceve mes mecemle heoeLeeX kes mecheeove kejves ceW meceLe& DeefCeceeefoke Dee" iegCeeW kes eje meye osJe
mecetneW kees peerleves Jeeues, leerveeW ueeskeeW kes peveeW ceW es, hejesheosMe kes efyevee De#ej Je Deve#ejhe meye Yee<eeDeeW ceW kegMeue,
meceJemejCe ceW efmLele pevecee$e kes he kes Oeejer nesves mes nceejer-nceejer Yee<eeDeeW mes nce Deehekes efueS ner kenles nQ Fme
ekeej meyekees efJeeeme kejeves Jeeues leLee meceJemejCe ceW efmLele peveeW kes keCe& FefveeW ceW Deheves cegBn mes efvekeueer ngF&
Deveske Yee<eeDeeW kes meefcceefele eJesMe kes efveJeejke Ssmes ieCeOej osJe ebLekelee& nQ, keeeWefke Ssmes mJehe kes efyevee ebLe keer
eceeCelee kee efJejesOe nesves mes Oece&heer jmeeeve eje meceJemejCe kes peveeW kee hees<eCe yeve veneR mekelee nw~
eneB Gheege ieeLeeSB Je nQieeLeeLe&-ieCeOej osJe yegef, lehe, efJeefeee, Deew<eefOe, jme, yeue, De#eerCe, megmJejlJeeefo $e+efeeW leLee
DeJeefOe SJeb ceve:hee&e%eeve mes meefnle nesles nQ~~
Deye JeOe&ceeve efpevesv leerLe& ceW ebLekelee& kees kenles nQieeLeeLe&-heeBe Deefmlekeee, n peerJeefvekeee, heeBe ceneele, Dee" eJeeveceelee DeLee&led heeBe meefceefle
Deewj leerve iegefhle leLee menslegke yebOe Deewj cees#e nQ~~
es heeBe Deefmlekeeeeefo keee nQ? Ssmes meewOecexv kes eMve mes mebosn kees eehle ngS heeBe meew-heeBe meew
efMe<eeW mes meefnle leerveeW Yeelee, ceevemlebYe kes osKeves mes ner ceeve mes jefnle ngS, Je=ef kees eehle nesves Jeeueer efJeMegef
1-2. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 128-129~

120 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efJeveemebKeele-YeJeeefpe&leiekekecexCe efpevesvme ef$eeoef#eCeeb ke=lJee hebecegefefYe: hebeebiesve JeefvolJee oesve


efpeveossJeb OeelJee eefleheVemebecesve efJeMegefyeuesveevleceg&ntle&me GlheVeeMes<eieCeervue#eCesve GheueyOeeffpeveJeeveefJeefveie&leyeerpeheosve ieewleceieess$esCe yeeeCesve FvYeteflevee evLejevee ke=lee~
DeOegvee Deeeejeebie-Debieyeeeeveeb veeceeefve keLevlesDeeeej-met$eke=le-mLeeve-meceJeee-JeeKeee%eefhle-veeLeOece&keLee-GheemekeeOeeve-Devleke=leoMeDevegejewheheeefokeoMe-eMveJeekejCe-efJeheekemet$e-efJeeoeveeb eoMeebieeveeb, meeceeefeke-elegefJeMeeflemleJe-JeboveeeefleeceCe-Jewveefeke-ke=eflekece&-oMeJewkeeefueke-GejeOeeve-keuheJeJenej-keuheekeuhe-cenekeuhe-hegC[jerkecenehegb[jerke-efveef<eefkeeveeb elego&MeekeerCe&keeveecebieyeeeeveeb e jevee ke=lee~
kemeeb efleLeew jevee ke=lee ?
leosJe keLeles-eeJeCeceemes ke=<Cehe#es egieeefoeefleheefo hetJe&efoJemes esve jevee ke=lee lesvesvYetefleYeejkees
Je&ceeveefpeveme leerLex evLekelee& yeYetJe~
Geb eJeememme he{ceceemes he{ces hekeKeefcce meeJeCes yengues~
heeef[JeohegJJeefoJemes eflelLeghheeer og DeefYeefpeefcce~~1
SJeb Gejleb$ekele=&eheCee ke=lee~

mes mebege, JeOe&ceeve YeieJeeve kes oMe&ve kejves hej DemebKeele YeJeeW ceW Deefpe&le ceneved keceeX kees ve kejves Jeeues
efpevesv osJe keer leerve eoef#eCee kejkes hebecegefeeW mes DeLee&led heeBe DebieeW eje Jebovee kejkes SJeb oe mes efpeve
YeieJeeved kee Oeeve kej mebece kees eehle ngS, efJeMegef kes yeue mes cegntle& kes Yeerlej GlheVe ngS mecemle ieCeOej kes
ue#eCeeW mes mebege leLee efpeve cegKe mes efvekeues ngS yeerpeheoeW kes %eeve mes meefnle Ssmes ieewlece iees$e Jeeues FvYetefle
yeeeCe eje evLe jevee keer ieF&~
Deye Gvekes eje jefele Deeeejeefo Debie SJeb Debieyeee kes veece kenles nQDeeeejebie, met$eke=leebie, mLeeveebie, meceJeeeebie, JeeKeee%eefleDebie, veeLeOece&keLeebie, GheemekeeOeeveebie,
Devleke=leoMeebie, DevegejesheheeefokeoMeebie, eMveJeekejCeebie, efJeheekemet$eebie Je efJeeoebie, Fve yeejn DebieeW keer
leLee meeceeefeke, elegefJeMeeflemleJe, Jebovee, eefleeceCe, Jewveefeke, ke=eflekece&, oMeJewkeeefueke, GejeOeeve, keuheJeJenej,
keuheekeuhe, cenekeuhe, hegC[jerke, cenehegC[jerke Je efveef<eefkee Fve eewon ekeerCe&kehe DebieyeeeeW keer jevee
keer Leer~
efkeme efleefLe ceW Fvekeer jevee keer Leer ?
Gmeer kees kenles nQ-eeJeCe ceeme kes ke=<Ce he#e ceW egie kes Deeefo ceW eefleheoe kes hetJe& (eLece) efove ceW
efpevekes eje jevee keer ieF& Leer, Jes FvYetefle Yeejke ieCeOej osJe JeOe&ceeve efpevesvkes leerLe& ceW ebLekelee& ngS~
kene Yeer nwieeLeeLe&-Je<e& kes eLece ceeme Je eLece he#e ceW eeJeCe ke=<Ce eefleheoe kes hetJe& (eLece) efove ceW DeefYeefpeled
ve#e$e ceW leerLe& keer Glheefe ngF&~~
Fme ekeej Gejleb$ekelee& keer eheCee keer ieF& nw~
1. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 130-132~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 121

mebeefle Gejesejlev$ekele&Ceeb eheCee efeeles~ leeLeekeeefle&keceemes ke=<Cehe#es elego&Meerje$es: heefeceYeeies, cenefleceneJeerjs efveJe=&les meefle kesJeue%eevemebleeveOejes,
ieewlecemJeeceer peele:~ eoMeJe<ee&efCe kesJeueefJenejsCe efJele ieewlecemJeeefceefve efveJee&Ceieles meefle ueesneee&eee&:
kesJeue%eevemebleeveOejes peele:~ eoMeJe<ee&efCe kesJeue%eeveefJenejsCe efJele ueesnee&Yeejkes cees#eeehles meefle pebyetYeejke:
kesJeue%eevemebleeveOej: mebpeele:~ DeeefJebMeeflemebJelmejeefCe kesJeueefJenejsCe efJele pebyetmJeeefceefve heefjefveJee&Ceieles
meefle kesJeue%eevemebleeveme Jegsoes peelees Yejle#es$es~ SJeb ceneJeerjmJeeefceefve efveJee&Cebieles ef<eefJe<ez: kesJeue%eeveefoJeekejes Yejle#es$esmleb peeleefceefle~
efJeMes<esCe-lelkeeues mekeueegle%eevemebleeveOejes efJe<Cegveeceeeeeex peele:~ lelees$egeled mebleevehesCe
veefvoveeceOeseeeeeexhejeefpele-ieesJe&ve-Yeyeengveeceeeeee&: Sles mekeueegleOeejkee: eglekesJeefueve: mebpeelee:~
Sles<eeb heeeveeceefhe eglekesJeefueveeb keeuemeceemees Je<e&Meleb~ lelees YeyeengYeejkes mJeie ieles meefle egle%eevehetCe&evcee: Demleefcele:, leoe Yejle#es$eceehetefjlece%eeveevOekeejsCe~
efJeMes<eleee hegve: SkeeoMeeveecebieeveeb efJeeevegeJeeohee&vleefJeeome e Oeejkees efJeMeeKeeeeeex peele:~
leovevlejb GheefjceelJeee&efhe hetJee&efCe JegefVeeefve leoskeosMeOeejCeeled~ hegve: leod efJekeueegle%eeveb eesefue#eef$ee-peeveeie-efmeeLe&-Oe=efle<esCe-efJepee-yegefuue-iebieosJe-Oece&mesveeeee&hejchejeeeb SkeMele$eMeerefleJe<e&hee&vleceeiele JegefVeb~

Deye Gejesej leb$ekelee&DeeW keer eheCee kejles nQ~ Jen Fme ekeej nwkeeefle&ke ceeme ceW ke=<Ce he#e keer elego&Meer keer jeef$e kes efheues Yeeie ceW cenefle ceneJeerj YeieJeeve kes cege nesves hej
kesJeue%eeve keer mevleeve kees OeejCe kejves Jeeues ieewlece mJeeceer ngS DeLee&led Gmeer efove meeebkeeue ceW ieewlece mJeeceer kees
kesJeue%eeve GlheVe nes ieee~ yeejn Je<e& leke kesJeue %eeveer kes efJenej mes efJenej kejkes ieewlece mJeeceer kes cege nes peeves hej
ueesnee& Deeeee& kesJeue%eeve kes hejcheje mes Oeejke ngS~ DeLee&led Gmeer efove meeebkeeue ceW ieewlece mJeeceer kees kesJeue%eeve
GlheVe nes ieee~ yeejn Je<e& kesJeueefJenej mes efJenej kejkes ueesnee& Yeejke kes cege nes peeves hej pecyetmJeeceer Yeejke
kesJeue%eeve kes Oeejer ngS, hegve: DeeFme Je<e& leke kesJeueer he ceW efJenej kejkes pecyetmJeeceer kes cege nes peeves hej Yejle
#es$e ceW kesJeue%eeve hejcheje kee Jegso nes ieee~ Fme ekeej YeieJeeve ceneJeerj kes efveJee&Ce kees eehle nesves hej yeeme"
Je<eeX kes yeeo kesJeue%eeveheer mete& Yejle #es$e ceW Demle ngDee DeLee&led 62 Je<e& ceW 3 Devegye kesJeueer ngS~
efJeMes<e yeele en nw efke-Gme keeue ceW mekeue egle%eeve kees OeejCe kejves Jeeues efJe<Ceg veece kes Deeeee&
ngS~ heeeled DeefJeefVe mevleeve mJehe mes veefvo Deeeee&, Dehejeefpele ieesJeOe&ve Deewj Yeyeeng, es mekeue egle kes
Oeejke ngS DeLee&led heeBe eglekesJeueer ngS~ Fve heeBe eglekesJeefueeeW kes keeue kee eesie meew Je<e& nw~ heeeled Yeyeeng
Yeejke kes mJeie& kees eehle nesves hej Yejle #es$e ceW egle%eeveheer hetCe& ev Demleefcele nes ieee DeLee&led Gmekes yeeo
hetCe&egle kes Oeejke keesF& Yeer veneR ngS~ leye Yejle#es$e De%eeve DebOekeej mes heefjhetCe& nes ieee~
efJeMes<e Flevee nw efke Gme mecee ieejn DebieeW Deewj efJeeo Debie kes efJeeevegJeeo hee&vle %eeve kes Oeejer DeLee&led
ieejn Debie, ome hetJe& kes Oeejke efJeMeeKeeeee& ngS~ Fmekes Deeies kes eej hetJe& kee efJeso nes ieee, keeeWefke eer
efJeMeeKeeeee& kees Fve eejeW hetJeeX kee SkeosMe %eeve Lee hegve: Jen efJekeue egle%eeve eesefue, #eef$ee, pee, veeie, efmeeLe&,
Oe=efle<esCe, efJepee, yegefuue, iebieosJe Deewj Oece&mesve, Fve DeeeeeeX keer hejcheje mes Ske meew lesjemeer Je<e& leke Deekej
JegefVe nes ieee DeLee&led 183 Je<e& ceW es SkeeoMeebie-oMehetJe&Oejhe efJekeueegle %eeve kes Oeejke ngS nQ~

122 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

lele: Oece&mesveYeejkes mJeie ieles ves efJeeoeseesles SkeeoMeebieeveeb efJeeowkeosMeme e Oeejkees ve#e$eeeeeex
peele:~ heeeled leoskeeoMeebieb egle%eeveb peeheeue-heeb[g-OegJemesve-kebmeveeceOeseeveecesles<eeceeeeee&Ceeb hejcheje
efJebMelegejefMeleJe<e&hee&vleceeiele JegefVeced~
leoveg kebmeeeeex mJeie ieles JegefVes SkeeoMeebieeseesles megYeeeee&: Deeeejebieme Mes<eebie-hetJee&CeeceskeosMeme
e Oeejkees peele:~ lelheeeled leoeeejebieceefhe eMeesYe-eMeesyeeng-ueesneeee&hejchejeeeb DeeoMeesejMeleJe<e&hee&vleceeiele JegefVeced~ Sles<eeb meJe&keeuemeceeme: $eMeerleefOeke<edMeleJe<e&cee$eesYeJeled~ (683)
hegveee$e mehleceemeeefOekemehlemehleefleJe<ex<eg Deheveerles<eg hebeceemeeefOekeheeesej<edMeleJe<ee&efCe YeJeefvle~ S<ees
JeerjefpevesvefveJee&CeieleefoJemeeled eeJeled MekekeeuemeeefoYe&Jeefle leeJeefoelkeeue:~
kegle: ?
Sleefmceved keeues Mekevejsvkeeues eef#ehles Je&ceeveefpeveefveJee&Cekeeueeieceveeled~
Geb ehebe e ceemee hebe e Jeemee esJe neWefle Jeememeee~
meiekeeuesCe e meefnee LeeJeseJJees leoes jemeer~~1
Deves kesheeeeee&: elego&Memene-mehleMele-ef$eveJeefleJe<ex<eg efpeveefveJee&Ceefoveeoefleeevles<eg Mekevejsveslheefeb
YeCeefvle~ (14793)

Gmekes heeeled Oece&mesve Yeejke kes mJeie& kees eehle nesves hej efJeeo Debie kes ve nes peeves mes ieejn DebieeW
Deewj efJeeo kes Ske osMe kes Oeejke ve#e$eeeee& ngS~ leovevlej Jen SkeeoMeebie egle%eeve peeheeue, heeC[g,
OegJemesve Deewj kebme cegefve Fve DeeeeeeX keer hejcheje mes oes meew yeerme Je<e& leke Deekej JegefVe nes ieee DeLee&led 220
Je<e& ceW 5 cenecegefve SkeeoMeebie kes Oeejke ngS~
lelheeeled eer kebmeeeee& cenecegefve kes mJeie& eues peeves hej ieejn Debiehe ekeeMe kes JegefVe nes peeves hej
megYeeeee& Deeeejebie kes Debewj Mes<e DebieeW SJeb hetJe& kes Ske osMe Oeejke ngS~ lelheeeled Jen Deeeejebie Yeer eMeesYe,
eMeesyeeng Deewj ueesneeee& keer hejcheje mes Ske meew De"ejn Je<e& leke Deekej JegefVe nes ieee DeLee&led 118 Je<e&
ceW 4 DeeeejebieOej cenecegefve ngS~ Fve meye DeeeeeeX kes keeue kee eesie n meew lesjemeer Je<e& neslee nw~
(62100183220118683)~
hegve: FmeceW mes meele ceeme DeefOeke meleej Je<eeX kees (77 Je<e& 7 ceeme) kece kejves hej heeBe ceeme DeefOeke
n meew heeBe Je<e& nesles nQ~ en Jeerj efpevesv kes efveJee&Ce eehle nesves kes efove mes ueskej peye leke Mekekeeue kee
eejbYe neslee nw, Glevee keeue nw~
eMve-en kewmes nw ?
Gej-Fme keeue ceW Meke vejsv kes keeue kees efceuee osves hej JeOe&ceeveefpeve kes cege nesves kee keeue Deelee nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-heeBe ceeme, heeBe Je<e& Deewj n meew Je<e& nesles nQ~ FmeefueS Meke keeue mes meefnle jeefMe mLeeefhele
kejvee eeefnS~~
Deve efkeleves ner Deeeee& Jeerj efpevesv kes cege nesves kes efove mes eewon npeej meele meew lesjeveJes Je<eeX kes yeerle
peeves hej Meke vejsv keer Glheefe kees kenles nQ (14793)~
1. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 130-132~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 123

eeseb e-

iegefe-heelLe-YeeeFb eesmejeCeeF meceFkebleeFb~


heefjefCeJJegos efpeefCebos lees jppeb meieCeefjbommme1~~
Deves kesefeoeeeee& SJeb YeCeefvle~ leeLee-mehlemene-veJeMele-hebeveJeefleJe<ex<eg hebeceemeeefOekes<eg
Je&ceeveefpeveefveJee&Ceefoveeled Deefleeevles<eg Mekevejsveslheefepee&le:~ (7995 Je<e&, 5 ceeme)
De$e ieeLeemeemenmmee CeJemeo hebeeCeGoer mehebeceemee e~
DeFkeblee JeemeeCeb peFee leFee meieghheeer~~2
Sles<eg ef$e<eg Skesve YeefJeleJeced~ ve $eeeCeecegheosMeeveeb melelJeced, DeveesveefJejesOeeled~ lelees %eelJee
JeeJeced~
De$e efJeMes<e: keLelesefleueeseheCCeefeebLes eJeejes celee G=lee: eer eefleJe=<eYeeeeexCeJeerjefpeCes efmeefieos eGmeoFefiemeefJeemeheefjceeCes~
keeueefcce Deefokekebles GhheCCees SlLe mekejeDees~~1496~~
DenJee Jeerjs efmes menmmeCeJekeefcce meiemeeyYeefnS~
heCemeerefoefcce eleeros heCeceemes mekeefCeDees peeoes~~1497~~
eesmemenmmemeiemeelesCeGoerJeemekeeueefJesos~
Jeerjs mejefmeero es GhheCCees meieefCeDees DenJee~~1498~~

kene Yeer nwieeLeeLe&-Jeerj efpevesv kes cege nesves kes heeeled iegefhle3, heoeLe&9, Yee7 Deewj eewon jlveeW DeLee&led eewon
npeej meele meew lesjeveJeW Je<eeX kes yeerleves hej Meke vejsv kee jepe ngDee~~
Deve efkeleves ner Deeeee& Fme ekeej kenles nQ-pewmes-JeOe&ceeve efpevekes cege nesves kes efove mes heeBe ceeme
DeefOeke meele npeej veew meew hebeeveJes Je<eeX kes yeerleves hej Meke vejsv kes jepe keer Glheefe ngF&~
eneB ieeLee efvecve ekeej nQieeLeeLe&-peye meele npeej veew meew hebeeveJes Je<e& Deewj heeBe ceeme yeerle iees, leye Meke vejsv keer Glheefe ngF&~
Fve leerve GheosMeeW ceW keesF& Ske GheosMe ner nesvee eeefnS~ leerveeW GheosMeeW keer melelee mebYeJe veneR nw, keeeWefke
FveceW hejmhej efJejesOe nw~ Fmekee keejCe peevekej kenvee eeefnS~
eneB efJeMes<e yeele kenles nQefleueeseheCCeefe ebLe ceW eer eefleJe=<eYeeeee& ves eej ekeej kes cele G=le efkees nQieeLeeLe&-Jeerj efpevesv kes cegefe eehle nesves kes heeeled eej meew Fkeme" Je<e& eceeCe keeue kes Jeleerle nesves
hej eneB Meke jepee GlheVe ngS~~1496~~
DeLeJee, Jeerj YeieJeeved kes efme nesves kes heeeled veew npeej meele meew heeemeer Je<e& Deewj heeBe ceemeeW kes yeerle
peeves hej Meke ve=he GlheVe ngS~~1497~~
DeLeJee, Jeerj YeieJeeved keer cegefe kes heeeled eewon npeej meele meew lesjeveJes Je<eeX kes Jeleerle nesves hej Meke
ve=he GlheVe ngS~~1498~~
1-2. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele, heg.9, he=. 132-133~

124 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efCeJJeeCes JeerjefpeCes JJeememeosmeg hebeJeefjmesmeg~


heCeceemesmeg ieosmegb mebpeeoes meieefCeDees DenJee~~1499~~1
nefjJebMehegjeCes <eefleces meiex Ske SJe celees ie=nerle:~ leLeeefnJe<ee&Ceeb <edMeleeR lekelJee hebeeeb ceemeheekeced~
cegefeb ieles ceneJeerjs MekejepemleleesYeJeled2~~551~~
eeefhe Fces he=Leked- he=Leked celee Mekevejs vkeeueme YeJeefvle leLeeefhe YeieJevceneJeer jmJeeefceveeb
hebeefJebMeefleMelelecees je^ereefveJee&CeceneceneslmeJe: efeeyos eleg:mehleleefOekewkeesveefJebMeefleMeleleces efJeecemebJelmejs
Skeef$ebMeoefOekeefmeneleces YeejlejepeOeeveerefouueer-ceneveiejeoejYe mebhetCe&pewvemeceepew: meJe&$e YeejleosMes
DeefleMeeefeeYeeJeveehetJe&keb yeYetJe~ S<e ceneceneslmeJe: OeJeueeerkeeee: eLececeleevegmeejsCewJe hebeefJebMeefleMelelece
Deemeerled~ leLeeefn-<edMelehebeJe<e&keeues<eg <eCCeJeleefOekeeeoMeMele MekedmebJelmejs eef#ehles (6051896
2501) SkeeefOekehebeefJebMeefleMeleeefve JeerjefveJee&CemebJelmejmebKee Deeieefle~
mebeefle Deme <edKeC[eieceebLeme erkeeuesKevekeeues JeerjefveJee&CemebJelmejb <e[defJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleceb
eeefueleceefmle, lelee MekemebJelmejb SkeefJebMeleefOekewkeesveefJebMeefleMelelececeefmle, DeleSJe MekemebJelmejs hebeeefOeke<edMeleJe<ex hebeceemes cesueves meefle (Meke mebJeled 1921Jeerj efveJee&Ceeehlekeeueb 605 Je<e 5 ceeme 2526 Je<e&
hebeceemeeefve) mebeefle eefmeb JeerjefveJee&CemebJelmejceeieefle~
SleosJe JeerjefveJee&CemebJelmejb meJe&$e pewvemeceepes efpevecetleeaveeb eMeefmle<eg efueKeles~ ceeeefhe cetleea<eg evLeeveeb
eMeefmle<eg e SlelmebJelmejcesJe efueefKeleefceefle %eeleJeced~
Slemceeogheefj eke=leb eheles eerceodJeerjmesveeeeexCe-

DeLeJee, Jeerj YeieJeeved kes efveJee&Ce kes heeeled n meew heeBe Je<e& Deewj heeBe cenerveeW kes yeerle peeves hej Meke
jepee kee pevce ngDee~~1499~~
nefjJebMehegjeCe kes mee"JeW meie& ceW Ske ner cele enCe efkeee nw~ pees Fme ekeej nwMueeskeeLe&-YeieJeeve ceneJeerj kes cees#e peeves kes heeeled n meew heeBe Je<e& heeBe ceeme yeerle peeves hej jepee
Meke GlheVe ngS~~551~~
eeefhe es he=Leked-he=Leked cele Meke vejsv kes keeue kes efJe<ee ceW Deeles nQ, efhej Yeer YeieJeeved ceneJeerj mJeeceer
kee 2500JeeB efveJee&CeceneceneslmeJe F&meJeer meved 1974 ceW, efJeece mebJeled 2031 ceW Yeejle keer jepeOeeveer efouueer
ceneveiej mes eejbYe neskej mechetCe& pewvemeceepe kes eje meejs Yeejle Je<e& ceW DeefleMeeefe eYeeJeveehetJe&ke ceveeee ieee~
en ceneceneslmeJe OeJeuee erkee kes eLece celeevegmeej ner 2500JeeB Lee~ pees Fme ekeej nw-605 Je<e& kes keeue
ceW 1896 Meke mebJeled kees pees[ves hej Jeerj efveJee&Ce mebJelmej keer mebKee 2501 Deeleer nw~
Deepe Fme <edKeC[eiece ebLe kes erkeeuesKeve keeue ceW 2526JeeB Jeerj efveJee&Ce mebJelmej eue jne nw Deewj
Meke mebJeled 1921JeeB nw, DeleSJe Meke mebJeled ceW JeerjefveJee&CemebJeled kes 605 Je<e& 5 ceeme efceuee osves hej Deepe kee
eefme Jeerj efveJee&CemebJeled 2526JeeB eehle nes peelee nw~
ener Jeerj efveJee&Ce mebJelmej meJe&$e pewvemeceepe ceW efpevecetefle&eeW keer eMeefmleeeW ceW efueKee peelee nw~ ceQves Yeer
cetefle&eeW SJeb ebLeeW keer eMeefmleeeW ceW Fmeer mebJelmej kees efueKee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Fmekes Deeies eer Jeerjmesveeeee& eke=le kees eefhele kejles nQ1. efleueeseheCCeefe Yeeie 1, DeOeee 4~ 2. nefjJebMehegjeCe meie& 60~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 125

ueesneeeex mJeie&ueeskeb ieles DeeeejefoJeekejesmleefcele:~ SJeb eoMeebies<eg efovekejs<eg Yejle#es$esmleefceles<eg


Mes<eeeeee&: meJex<eecebie-hetJee&CeceskeosMeYetle hesppeoesmeheeng[-cenekecceheeef[heeng[ Deeoerveeb Oeejkee peelee:~
SJeb eceeCeerYetlecenef<e&eCeeueerefYejeiele cenekece&eke=efleeeYe=leece=lepeueeJeenes OejmesveYeejkeb mebeehle:~
lesveeheeeeexCe efieefjveiejeviegheeeeb Yetleyeefue-heg<heovleeYeeb cenekece&eke=efleeeYe=leb mekeueb meceefhe&leced~ lelees
YetleyeefueYeejkesCe egleveoereJeenJegsoYeerlesve YeJeueeskeevegeneLe cenekece&eke=efleeeYe=leceghemeble <edKeC[eefve
ke=leeefve~ lele: ef$ekeeueieesejeMes<eheoeLe&efJe<eeele#eeveblekesJeue%eeveeYeeJeeled eceeCeerYetleeeee&eCeeueerefYejeielelJeeled
sefJejesOeeYeeJeeled eceeCeces<ees evLe:~ lemceevcees#eebkeeef#eCee YeJeueeskesve DeYemeveere:~ vew<e evLe: mleeske
Fefle cees#ekeee&peveveb elemeceLe&:, Dece=leIeMeleheeves elheueb leosJe eguegkeeceeCeDece=leheevesefhe ueYeles~
leosJe keLeles eerOeJeueeerkeeeebCe Smees iebLees LeesJees efe ceeskeKekeppepeCeCeb heef[ DemecelLees, DeefceeIe[meeJeeCeheuemme eguegJeeefceeJeeCes
efJe GJeuebYeeoes1~
SJeb cebieue-efveefcee-nsleg-veece-eceeCe-kele&Ceeb <eCCeeb efJeMes<esCe efJemle==leefJeJeseveb ke=leb eerceodJeerjmesveeeeexCe
OeJeueeerkeeeeb~ De$e leg OeJeueeerkeeceJeuecye efmeevleefevleeceefCeerkeeeeb ceee mebe#f ehleerke=le efueefKeleced~
Flees efJeMes<e:-

ueesneeee& kes mJeie&ueeske kees eehle nesves hej Deeeejebieheer mete& Demle nes ieee~ Fme ekeej Yejle#es$e ceW
yeejn Debieheer meteeX kes Demleefcele nes peeves hej Mes<e Deeeee& meye Debie-hetJeeX kes SkeosMeYetle hesppeoesme Deewj
cenekecceheeef[heeng[ DeeefokeeW kes Oeejke ngS~ Fme ekeej eceeCeerYetle, cenef<e&he eCeeueer mes Deekej
cenekeccheeef[heeng[he Dece=le peue eJeen Oejmesve Yeejke kees eehle ngDee~ GvneWves Yeer efiejveej keer ev ieghee
ceW mechetCe& cenekecceheeef[heeng[ eer Yetleyeefue Deewj heg<heovle cegefveeeW kees Deefhe&le efkeee~ heeeled egleheer veoer eJeen kes
Jegso mes YeeYeerle ngS eer Yetleyeefue Yeejke ves YeJe peveeW kes DevegeneLe& cenekecceeke=efleeeYe=le kee Ghemebnej kejkes
n KeC[ (<edKeC[eiece) efkees-jes~ DeleSJe ef$ekeeue efJe<eeke mecemle heoeLeeX kees efJe<ee kejves Jeeues ele#e
Devevle kesJeue%eeve kes eYeeJe mes eceeCeerYetle Deeeee&he eCeeueer mes Deeves kes keejCe ele#e Je Devegceeve mes etBefke efJejesOe
mes jefnle nw Dele: en ebLe eceeCe nw~ Fme keejCe cees#eeefYeuee<eer YeJe peerJeeW kees Fmekee DeYeeme kejvee eeefnS~ etBefke
en ebLe mleeske nw Dele: Jen cees#ehe keee& kees GlheVe kejves kes efueS DemeceLe& nw, Ssmee efJeeej veneR kejvee eeefnS,
keeeWefke Dece=le kes meew Ie[eW kes heerves kee heue eguuet eceeCe Dece=le kes heerves ceW Yeer heeee peelee nw~
Fmeer kees OeJeuee erkee ceW kene nwSsmee efJeeej veneR kejvee eeefnS efke en ebLe mleeske nesves mes cees#ehe keee& kees GlheVe kejves kes efueS
DemeceLe& nw, keeeWefke Dece=le kes meew Ie[eW kes heerves kee pees heue eehle neslee nw, Jener heue eguuet Yej Dece=le heerves mes
Yeer eehle nes mekelee nw~
Fme ekeej eer Jeerjmesveeeee& ves OeJeueeerkee ceW cebieue, efveefcee, nsleg, veece, eceeCe Deewj kelee& Fve n kee
efJemle=le efJeJeseve efkeee nw~ eneB Fme efmeevleefebleeceefCeerkee ceW ceQves OeJeuee erkee kee DeJeuecyeve ueskej Gmes
mebef#ehle kejkes efueKee nw~
eneB efJeMes<e keLeve kejles nQ1. OeJeuee heg. 9, he=. 134~

126 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

De$e Jesoveeveece elegLe&KeC[me eejcYes eerceodYetleyeefueYeejkew: eerceodieewlecemJeeefceke=leieCeOejJeueeceb$ee:


cebieueeejCehesve DeJeleeefjlee:~ eerJeerjmesveeeeezOe&Jeueeerkeeeeb les<eeb ceb$eeCeeb DeLeex efJeMeoerke=leesefmle~ Sles
ceb$eeelegelJeeefjbMeled Jele&vles~ eerceodieewlecemJeeefceke=leheeef#ekeeefleeceCes Fces ceb$ee DeelJeeefjbMeled meefvle~
ceee mLeeves-mLeeves metefeleemles ceb$ee:~
Demeeb efmeevleefevleeceefCeerkeeeeb ceee meb#esshesCe efJeefMeeLee&: mebenerlee: meefvle~ efJemlejmleg OeJeueeerkeeeecesJe Jeesefmle~
Jeeb leg elenb yeeecegntlex GlLeee Jewjeef$ekemJeeOeeeb eefleehe Sleeved ceb$eeved he"ece: YeJevleesefhe he"vleg
Fefle esjCeeb kejescenced~
SJeb hebeoMemLeues Jele&ceeveMeemeveheefle-eerceneJeerjmJeeefce vecemkeejhejlJesve les<eeb evLekele&Ceeb peerJeveheefjeekeLevelJesve
ke=le%elee%eehevehejlJesve e Skeb met$eb ieleced~

ieCeOejJeueemlegefle:
(Devegghedvo:)
efpevesYe: meJe&efmesYe:, vecees osMeefpeveee es~
metefjhee"keeesieerve-mlesYeesefhe meleleb vece:~~1~~
osMeeJeefOeefpevee: meJee&-JeefOeesef&Yetef<elee:~
hejceeJeefOeegeee, meJexYees ces vecees vece:~~2~~

eneB Fme Jesovee veeceke elegLe& KeC[ kes eejbYe ceW eer Yetleyeueer Yeejke kes eje eerceeved ieewlece mJeeceer
jefele ieCeOejJeuee ceb$eeW kees cebieueeejCehe mes DeJeleefjle efkeee ieee nw~ eer Jeerjmesveeeee& ves OeJeuee erkee ceW
Gve ceb$eeW kee efJemle=le DeLe& efkeee nw~ es ceb$e eJeeefueme mebKeeeceeCe nQ~ eer ieewlece mJeeceer eje jefele heeef#eke
eefleeceCe ceW es ceb$e De[leeefueme nQ~ ceQves eLeemLeeve Gve ceb$eeW kees metefele efkeee nw-yeleueeee nw~
Fme efmeevleefebleeceefCeerkee ceW ceQves meb#eshe ceW ner efJeMes<e DeLe& kees mebenerle efkeee nw~ efJemle=le DeLe& keer
peevekeejer nsleg OeJeuee erkee ceW ner osKevee eeefnS~
nce ueesie eefleefove yeeecegntle& ceW G"kej Jewjeef$eke mJeeOeee keer eefleehevee efJeefOe kejkes (ueIeg egleYeefe Deewj
Deeeee&YeefehetJe&ke) meJe&eLece es ieCeOejJeuee ceb$e he{les nQ, Deehe ueesie Yeer Fve ceb$eeW kees he{W, Ssmeer cesjer esjCee nw~
Fme ekeej hevnJeW mLeue ceW Jele&ceeve Meemeveheefle eer ceneJeerj mJeeceer kees vecemkeej kejves keer cegKelee mes Gve
evLekeee& kee peerJeve heefjee yeleueeves Jeeuee SJeb Gvekes eefle ke=le%elee %eeefhele kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~

ieCeOejJeuee mlegefle
vees-hetJe& ceW pees Cecees efpeCeeCeb Deeefo ceb$e heo Deees nQ, GvneR kes DeeOeej mes en mebmke=le mlegefle
erkeeke$eea hetpe ieefCeveer eer %eeveceleer ceeleepeer ves jeer nw~
MueeskeeLe&-Cecees efpeCeeCeb heo mes mecemle Den&vle-efme hejcesefeeW kees vecemkeej nes leLee Deeeee&GheeOeee Deewj meeOeg hejceser kes he ceW efpeleves Yeer osMeefpeve nQ, Gvekees cesje melele vecemkeej nes~~1~~
Cecees DeesefnefpeCeeCeb ceb$e kes eje osMeeJeefOe efpeveeW kees, Cecees meJJeesefnefpeCeeCeb heo mes es $e+efeeW mes
meceefvJele meJee&JeefOe efpeveeW kees vecemkeej nes leLee Cecees hejceesefnefpeCeeCeb heo mes meYeer hejceeJeefOe efpeveeW kees

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 127

DevebleeJeefOeegesYe:, kesJeefueYees vecees vece:~


meJe&ef&Yetef<elesYeeee-veblemeewKeb efoMebleg ces~~3~~
keesyegefeglee: $e+ef-Oeje: meJex cegveereje:~
lesYees vecees vece: mebleg, cece yegefefJeMeges~~4~~
yeerpeyegefegleeved meeOetved, mechetCe&egleOeejkeeved~
Jebos yeerpeef&mebeehlew, meJee&ved ieCeOejeved iegved~~5~~
heoevegmeeefjyegefYees, egleebefeYesoYetef<eleeved~
$e+efeehleeleerved Jebos, efveleb meJee&Le&efmees~~6~~
De#ejeve#ejeYee<ee:, mebKeelee: e=Cegeg:meke=led~
lesYe: mebefYeVeeesle=ef&mebelesYees vecees vece:~~7~~
mJeebyegcegveervee, eleskeyegmebelee:~
yeesefOeleyegeesieerMeemlesYee ef$eefJeOeb vece:~~8~~
$e+pegceefleOejeved Jebos,efJehegueceeflemebegleeved~
ceve:hee&eyeesOeef&-Yetef<eleebe mleJeercenb~~9~~
oMehetJe&%e-eesieerMeeved, elego&MemeghetJe&ieeved~
egleheejiemeJeee mleewefce hetCe&egleehlees~~10~~

yeejcyeej vecemkeej nes~~2~~


Cecees DeCebleesefnefpeCeeCeb heo mes Devevle DeJeefOe efpevekes nw, Ssmes meJe&$e+efeeW mes efJeYetef<ele DevevleeJeefOe
efpeve kesJeue%eeefveeeW kees vecemkeej nes, Jes cegPes Devevle meewKe eoeve kejW~~3~~
Cecees keesyegerCeb veeceke "e ceb$e nw Fmekes eje kees"ej ceW Yejs Oeeve kes meceeve $e+efOeejer meYeer
cegveerejeW kees efvepe yegef keer efJeMegef nsleg yeejcyeej vecemkeej nw~~4~~
meeleJeeB Cecees yeerpeyegerCeb heo nw, Fmekes ceeOece mes mechetCe& eggle kes Oeejke mecemle ieCeOej iegDeeW kees
yeerpeyegef $e+ef keer eeefhle nsleg ceQ Jebovee kejlee ntB~~5~~
Cecees heeoeCegmeejerCeb heo mes leerve Yeso ege Fme $e+ef kees eehle cegefveeeW kees ceQ meJee&Le&efmeef-mechetCe&
ceveesjLe keer efmeef nsleg veceve kejlee ntB~~6~~
pees efpevesv YeieJeeve keer efoJeOJeefve kees mebKeeleeW Yee<ee ceW De#ej Deewj Deve#ejhe mes Deheveer ees$esefve kes
eje eJeCe kej uesles nQ Gve mebefYeVeeesle=$e+ef meceefvJele eefleeeWs keer ceQ yeejcyeej Jebovee kejlee ntB~~7~~
mJeebyeg $e+ef Oeejke, eleskeyeg$e+efmebege SJeb yeesefOeleyeg]$e+efmebheVe eesefieeeW kees ceve-Jeevekeee mes cesje vecemkeej nes~~8~~
$e+pegceefle ceve:hee&e SJeb efJehegueceefle ceve:hee&e%eeve keer $e+ef mes Yetef<ele cegefveeeW keer ceQ mlegefle kejlee
ntB~~9~~
oMehetJe& kes %eelee cegefveeeW keer $e+ef kees leLee mechetCe& egle kes heejieeceer eewonhetJe& $e+efOeejke cegefveeeW kee
hetCe& egle keer eeefhle nsleg ceQ mleJeve kejlee ntB~~10~~

128 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

veewceebieefveefcee%eeved, cenekegMeueeesefieve:~
kegMeueekegMeue%eebe, mebleg ces kegMeueehlees~~11~~
DeefCeceeceefnceeewex, efJeeeef&egleee leeved~
veceeefce mJeelceueeYeee, YeJeog:KeefJenevees~~12~~
leheesefYe:efmeefJeeeefYeeg&lee efJeeeOej<e&e:~
efJee]evegJeeohetJe&%eemlesYees efveleb veceesmleg ces~~13~~
pebIeekeeMepeueee-eejCeef&efJeYetef<elee:~
lesYees veceesmleg meeOegYe:, $e+efb efmeefb efoMebleg ces~~14~~
e%eeeceCeeesieerve:, eleg:e%eeeglee meoe~
vecemlesYees ieCesMesYees, cece e%eeefJeMeges~~15~~
DeekeeMeieeefcevees efveleb, leheesceenelcele: mJeeb~
lesYees veceesmleg ces kegeg&-OJe&ieefleceveejeR~~16~~
DeeMeerefJe&<eeved cegveerved Jebos, jeies<eefJeJeefpe&leeved~
efefJe<eebe leeved meeOetve=efeehleeved meoe mlegJes~~17~~
Geleheesegleeved meeOetved, ceneseeseesheJeeefmeve:~
lehe:$e+ee ceneblemleeved, veewefce lehe:eJe=es~~18~~

Deheves efveefcee%eeve mes eeefCeeeW kee kegMeue-DekegMeue peeveves Jeeues DeebieceneefveefceekegMeue $e+efOeejke
eesefieeeW kees kegMeuelee-MegYe heue keer eeefhle nsleg cesje veceve nw~~11~~
DeefCecee, ceefncee Deeefo Dee" Yeso Jeeueer efJeefeee $e+ef mes ege eefleeeW kees mJeelceueeYe kes efueS Deewj
mebmeej og:KeeW keer neefve nsleg ceQ veceve kejlee nttB~~12~~
ke"esj lehemee kes eje efme keer ieF& efJeeeDeeW mes ege efJeeevegJeeohetJe& kes %eelee efJeeeOej-efJeeeOeejCe
kejves Jeeues $e+efOeejke $e+ef<eeeW kees cesje efvele ner vecemkeej nesJes~~13~~
pebIeeeejCe, DeekeeMeeejCe, peueeejCe Deeefo Dee" ekeej keer eejCe$e+efeeW mes meceefvJele eejCeef&
cegefveeeW kees vecemkeej nes, Jes cegPes $e+ef-efmeef kees eoeve kejW~~14~~
eej ekeej keer e%ee (Deewlheefeke, Jewveefeke, kece&pee Deewj mJeeYeeefJeke) mes ege e%eeeceCe eesieerveW
kees-ieCeOejeW kees Deheveer e%ee-yegef keer efJeMegef nsleg cesje vecemkeej nesJes~~15~~
lehe kes ceenelce mes pees cegefve efvele ner DeekeeMe ceWs ieceve kejles nQ, Gve DeekeeMeieeceer $e+efOeejke ieCeOej
cegefvejepeeW kees vecemkeej nes, Jes cegPes DeefJeveej TOJe&ieefle eoeve kejW~~16~~
jeie-s<e mes jefnle DeeMeerefJe&<e $e+efOeejke cegefveeeW keer ceQ Jebovee kejlee ntB leLee efefJe<e $e+efOeejke
meeOegDeeW keer Yeer ceQ meoe mlegefle kejlee ntB~~17~~
cene Geese ele-GheJeemeeW kees kejves Jeeues Gelehe $e+efOeejer cegefveeeW kees lehe keer Je=ef nsleg ceQ veceve kejlee
ntB~~18~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 129

oerhleleheescenee& es, levegoerhlee e JeefOe&lee:~


efvejeneje peielhetpeemleeved veceeefce mJeefmees~~19~~
lehleleheesegleeved meeOetved, velJeeYeblejMeges~
ceneleheesegleeved Jebos, leeved meJe&d&ee meceefvJeleeved~~20~~
leereIeesjleheesegeeved, keeekeuesMeeefoefYeeg&leeved~
efveYeeakeeved cegefekeeceebmleeved, lehe:efmeew veceecenb~~21~~
vecees IeesjiegCeef&Yees, efpevesYe: leodiegCeehlees~
elegjMeerefleue#ewe iegCeweg&eeved mlegJes cegoe~~22~~
Ieesjhejeeceweg&eeved, lehe:$e+dee efJeYetef<eleeved~
veceeefce Ieesjkecee&efj-nevees mJeelceefmees~~23~~
IeesjiegCeeglee yeeeeefjCe: $e+efMeeefueve:~
meJeexheJeveeMeee, leeved cegveerved mebmleJeercenb~~24~~
es<eeb mebmheMe&veeled meJex, jesiee veMebefle osefnveeb~
Deece<eez<eefOeegeebmleeved Jebos meJee&efe&nevees~~25~~
es<eeb #Jesueceueeee: meg:, jesieeheveeves #ecee:~
mebeleebmleeved eJebosnb, #Jesueew<eefOeegleeved iegved~~26~~

pees efvejenej-Deenej jefnle neskej Yeer oerhlelehe $e+ef kes eje Deheves Mejerj keer oerefhle mes Je=efbiele nesles
jnles nQ, Gve oerhlelehe $e+efOeejke cegefveeeW kees Deheveer efmeef nsleg ceQ vecemkeej kejlee ntB~~19~~
meJe&$e+ef mes mebege ceneved lehemJeer lehlelehe$e+efOeejke meeOegDeeW kees veceve kejkes cenelehemJeer ieCeOej
cegefveeeW keer ceQ Deheves heefjCeeceeW keer efJeMegef kes efueS Jebovee kejlee ntB~~20~~
leere keeekeuesMeeefo lehemee mes ege, efveYeeake Deewj cegefe kes DeefYeuee<eer cenelehe$e+ef kes Oeejke ieCeOej
cegefveeeW kees Deheves lehe keer efmeef nsleg ceQ vecemkeej kejlee ntB~~21~~
eewjemeer ueeKe iegCeeW mes ege IeesjiegCe $e+efOeejke efpeveeW kees Gvekes iegCeeW keer eeefhle nsleg ceQ veceve kejlee
ntB~~22~~
Ieesj hejeece iegCeeW mes meceefvJele lehe $e+ef mes efJeYetef<ele ieCeOej cegefveeeW kees ceQ Deheves Ieesj keceeX kees ve
kejves nsleg mJeelceefmeef kes efueS vecemkeej kejlee ntB~~23~~
IeesjiegCeeW mes meefnle IeesjiegCe yeeee& $e+efMeeueer cegefveeeW kee ceQ mecemle GheJeeW kes veeMe kejves nsleg
mebmleJeve kejlee ntB~~24~~
efpevekes mheMe&cee$e mes eeefCeeeW kes jesie ve nes peeles nQ Gve Deece<eez<eefOe$e+efOeejer ieCeOej cegefvejepeeW kees
mecemle jesie efveJeejCe nsleg ceQ Jebovee kejlee ntB~~25~~
efpeve cegefveeeW kee Letke-ceue Deeefo eeefCeeeW kes jesie njCe kejves ceW me#ece nw Gve #Jesueew<eefOe $e+efege
iegDeeW keer-mebeleeW keer ceQ Jebovee kejlee ntB~~26~~

130 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

es<eeb mJesojpeesueivee:, ceuee jesieeved vegobefle leeved~


Jebos peuueew<eefOeeehleeved, YeJeJeeefOeefJenevees~~27~~
es<eeb Geejcet$eeee:, meJe&jesieeheneefjCe:~
efJeeg<eew<eefOeegeebmleeved, Jebos meJee&efe&Meeblees~~28~~
es meJeez<eefOemebeehlee:, meJe&peerJeeshekeeefjCe:~
meJe&JeeefOeefJeveeMeee, lesYees efveleb vecees vece:~~29~~
cegntle&cee$ekeeuesve, eoMeebieegleb cegoe~
efebleebefle veceecesleeved, ceveesyeueegleeve=<eerved~~30~~
cegntle&cee$ekeeuesve, eoMeebieb he"befle es~
Gew:mJejwve& efKeebles, leeved Jeeesyeefueve: mlegJes~~31~~
leheesceenelcele: ueeskeb, mecegeg #eceee es~
keeeMeefeegleeved veewefce, keeeyeefuecegveerejeved~~32~~
kejhee$eieleb es<eeb, efJe<eb ogiOeb YeJesled meoe~
#eerjJeodJeeveb eeefhe, leeved #eerjeefJeCe: mlegJes~~33~~
es<eeb lehe:eYeeJesCe, veerjmeb kejhee$eieb~
Ie=leb peeesle lelmeJe, leeved meefhe&:eefJeCe: mlegJes~~34~~

efpevekes Mejerj kee hemeervee, jpekeCe, DebieeW kee ceue Yeer jesieeW kees ve kejves Jeeuee nw Gve peuueew<eefOe
$e+efeehle $e+ef<eeeW keer ceQ Deheves mebmeej JeeefOeeeW kee efJeveeMe kejves nsleg Jebovee kejlee ntB~~27~~
efpevekee ceue-cet$e Deeefo eeefCeeeW kes mecemle jesieeW kees njves Jeeuee nw Gve efJeeew<eefOe$e+ef ege ieCeOej
cegefveeeW keer mecemle heer[e keer Meeefvle nsleg ceQ Jebovee kejlee ntB~~28~~
mecemle mebmeejer peerJeeW kee Ghekeej kejves Jeeues meJeez<eefOe$e+ef eehle cegefveeeW kees ceQ meYeer JeeefOeeeW kes
efJeveeMeve nsleg efvele ner yeejcyeej veceve kejlee ntB~~29~~
pees Ske cegntle& cee$e keeue ceW mechetCe& eoMeebieceeeregle kee efevleve kej uesles nQ, Gve ceveesyeue$e+efegle
cegefveeeW kees vecemkeej kejlee ntB~~30~~
pees Ske cegntle& cee$e keeue ceW mechetCe& eoMeebie kee hee" Ge mJej mes kej uesles nQ efhej Yeer ece kee
DevegYeJe veneR kejles nQ Gve Jeeveyeue $e+efOeejke cegefveeeW kee ceQ mleJeve kejlee ntB~~31~~
Deheves lehe kes eYeeJe mes pees leerve ueeske kees Yeer G"eves ceW me#ece nQ, Gve keeeMeefe mes ege keeeyeue
$e+efOeejke cegefveeeW kees ceQ veceve kejlee ntB~~32~~
efpevekes kejhee$e ceW Deeee ngDee efJe<e Yeer otOehe heefjCele nes peelee nw Deewj efpevekes Jeeve Yeer #eerj kes meceeve
ceOegj nes peeles nQ, Gve #eerjeeJeer $e+efOeejer cegefveeeW keer ceQ mlegefle kejlee nttB~~33~~
efpevekes lehe kes eYeeJe mes kejhee$e kees eehle veerjme Yeespeve Yeer Ie=le kes meceeve efekevee Deewj heewefke nes peelee
nw Gve meefhe&:eeJeer $e+efege cegveerejeW keer ceQ mlegefle kejlee ntB~~34~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

cebieueeejCe / met$e 44

JesoveeKeC[ / 131

es<eeb nmleieleenejb, peeeles ceOegjb leLee~


Jeeeesefhe eebefle ceeOege, leeved ceOegeefJeCe: mlegJes~~35~~
kejhee$eieleb es<ee-ceenejcece=leb YeJesled~
heeret<eb Jeeveb eeefhe, leeved megOeeeefJeCe: mlegJes~~36~~
es<eeceenejcevJeVe-ce#eerCeb leefveb leLee~
De#eerCee JemeefleYet&eeled, leeve#eerCeef&ieeved mlegJes~~37~~
JeOe&ceeveiegCeweg&eeved, Je&ceeveefpeveeved mlegJes~
$e+efefmeefmecesleeved leeved, $e+efefmeefeJe=es~~38~~
ueeskes meJe&efve<eee: meg:, efpeveefyecyeefpeveeueeeved~
ebheeheeJeeefo#es$eb e, efmeeeleveeefve mlegJes~~39~~
eerYeieJevceneJeerjb, cenebleb veewcenb meoe~
JeOe&ceeveb megyegef<e, Jebos meJee&Le&efmees~~40~~
FlLeb ieCeOejsMeeveeb, ceb$eeved he"efle ees cegoe~
me eehveesleefejb efmeef-cen&p%eeveceefleb OegJeeced~~41~~

~~Fefle ieCeOejJeueemlegefle:~~
efp evekes neLeeW ceW Deeee ngDee Deenej ceOeg -Meno kes meceeve ceOegj-ceer "e nes peelee nw leLee
efpevekes Jeeve Yeer efce ceeOege& mes heefjhetC e& nes les nQ Gve ceOegeeefJe $e+efOeejer ieCeOej cege fveeeW kee ceQ
mleJeve kejlee ntB~~35~~
efpevekes kejhee$e ceW Deeee Deenej Dece=le yeve peelee nw Deewj efpevekeer JeeCeer Yeer Dece=leceeer nesleer nw Gve
megOeeeeefJe$e+efOeejke cegefveeeW keer ceQ mlegefle kejlee ntB~~36~~
efpevekes Deenej kejves mes eewkes kee Yeespeve Gme efove De#ee nes peelee nw Deewj peneB efpeme Jemeeflekee ceW Jes
efJejepeceeve nesles nQ Gme mLeeve ceW Yeer De#eelee nes peeves mes efkeleves ner ueesie JeneB yew" peeJeW, efkevleg mLeeve kece veneR
he[lee nw, Gve De#eerCe$e+efOeejke cegefveeeW kee ceQ mleJeve kejlee ntB~~37~~
efvejvlej Je=efbiele nesves Jeeues JeOe&ceeve iegCeeW mes ege, $e+ef-efmeef mes meceefvJele JeOe&ceeve ceneJeerj efpevesv
keer ceQ Deheveer $e+ef-efmeef keer Je=ef nsleg mlegefle kejlee ntB~~38~~
ueeske ceW efpeleves Yeer efpeveefyecye Deewj efpeveeuee nQ leLee echeehegj, heeJeehegj Deeefo efme#es$e nQ Gve meYeer
efve<eeemLeuehe efmeeeleveeW kees ceQ vecemkeej kejlee ntB~~39~
eer JeOe&ceeve YeieJeeve ceneJeerj yegef<e& keer mecemle eeespeveeW keer efmeef nsleg Jebovee kejlee ntB~~40~~
Fme ekeej eer ieewlece ieCeOej eje jefele ieCeOejJeuee ceb$eeW kees pees YeJepeve efvele ner he{les nQ, Jes MeerIe
ner Den&vle YeieJeeve keer kewJeue%eeveceleerheer DeefJeveeMeer ue#ceer kees eehle kej uesles nQ~~41~~
~~ Fme ekeej ieCeOejJeuee mlegefle meceehle ngF&~~

132 / JesoveeKeC[

ieCeOejJeuee ceb$e / met$e 44

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fefle eerceodYeieJelheg<heobleYetleyeefueeCeerle<edKeC[eieceevLeme Jesoveeveeefcve elegLe&KeC[s


eerYetleyeefuemetefjJee&ke=le-JesoveeKeC[evleie&leeLeceke=efle-Devegeesieejme eerJeerjmesve eee&efJejefele-OeJeueeerkeeefoveeveeevLeeOeejsCe efJejefeleeeeb efJebMeefleleces Meleeyoew
eLeceeeee&eeefj$eeeJeleea eerMeebeflemeeiejmleme eLeceheeOeerMe:
eer Jeerjmeeiejeeee&mleme efMe<ee pecyeterhejevee-eer$e+<eYeosJeevleje&^ereefveJee&CeceneceneslmeJeesefjkee-ieefCeveer%eeveceleerke=leefmeevleefebleeceefCeerkeeeeb ieCeOejJeueeceb$emeceefvJelecebieueeejCeehekeeseb
eLecees ceneefOekeej: meceehle:~
Fme ekeej eerceeved YeieJeeved heg<heovle-Yetleyeueer eje eCeerle <edKeC[eiece ebLe ceW Jesovee veece kes
elegLe& KeC[ ceW eer Yetleyeueer Deeeee& jefele JesoveeKeC[ kes Devleie&le eLece ke=efle Devegeesieej
keer eerJeerjmesveeeee& efJejefele OeJeuee erkee Deeefo veevee ebLeeW kes DeeOeej mes efJejefele yeermeJeeR
meoer kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej cenejepe Gvekes eLece efMe<e
eLece heeOeerMe Deeeee& eer Jeerjmeeiej cenejepe keer efMe<ee pecyeterhe jevee
SJeb eer $e+<eYeosJe Debleje&^ere efveJee&Ce ceneceneslmeJe keer esefjkee ieefCeveer
%eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW
ieCeOejJeuee ceb$e mes meceefvJele cebieueeejCe kee
eheke eLece ceneefOekeej
meceehle ngDee~

i:i: i:i

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced

JesoveeKeC[ / 133

DeLe ke=efle-Devegeesieejced
(elegefJeMelevegeesieejs<eg eLeceevegeesieejced)

efleerees ceneefOekeej:
cebieueeejCeced
megoMe&vecesJebovee
leerLekej-mveheveveerj-heefJe$e peele:, legbieesefmle eefeYegJeves efveefKeueeefleesefhe~
osJesv-oeveJe-vejsv-KeiesvJebe:, leb eermegoMe&veefieeEj meleleb veceeefce~~1~~
ees YemeeueJeve-vebove meewcevemew:, Yeeleern heeb[gkeJevesve e Meeeleesefhe~
ewleeueeeved eefleJeveb elegjes efJeOees, leb eermegoMe&veefieeEj meleleb veceeefce~~2~~
pevceeefYe<eskeefJeOees efpeveyeeuekeeveeced, Jebee: meoe eefleJejwjefhe heeb[gkeeee:~
Oees efJeefo#eg cenveereefMeueeMeleme:, leb eermegoMe&veefieeEj meleleb veceeefce~~3~~
eesieereje: eefleefoveb efJenjefvle e$e, Meevlewef<eCe: mecejmewke-efheheemeJee~
les eejCeef&-meheueb Keueg kegJe&les$e, leb eermegoMe&veefieeEj meleleb veceeefce1~~4~~

DeLe ke=efle Devegeesieej ceW efleere ceneefOekeej eejbYe


cebieueeejCe

megoMe&veces Jebovee
pees leerLekejeW kes mveheve-pevceeefYe<eske kes peue mes heefJe$e nw, leerveeW ueeskeeW ceW mecemle heJe&leeW ceW meyemes TBee
nw~ osJesv, oeveJe-Demegjsv, vejsv Deewj efJeeeOejeW mes Jebe nw, Gme megoMe&ve cesefieefj-megcesheJe&le kees ceQ
melele vecemkeej kejlee ntB~~1~~
pees Yemeeue, vevove, meewceveme Deewj heeC[gkeJeve mes meowJe megMeesefYele jnlee nw, Meeele nw-DeveeefoefveOeve
nw Deewj efpemekes eejeW JeveeW ceW eej-eej ewleeuee DeLee&led 16 ewleeuee nQ, Ssmes Gme megoMe&vecesefieefjmegcesheJe&le kees ceQ melele vecemkeej kejlee ntB~~2~~
efpevesv efMeMeg-leerLekej yeeueke kes pevceeefYe<eske kes mecee eejCe$e+efOeejer eefleieCeeW mes Yeer pees meowJe
Jebe nw, peneB heeC[gkeJeve keer eej efJeefoMeeDeeW ceW heeC[gke Deeefo eej heefJe$e efMeueeSB nQ, Gme megoMe&vecesefieefjmegcesheJe&le kees ceQ melele vecemkeej kejlee ntB~~3~~
peneB eesieerej-cegefveieCe eefleefove efJenej kejles jnles nQ leLee Meebefle kes Fgke, meceleejme kes efheheemeg
eejCe$e+efOeejer cegefvepeve efpemekeer Jebovee kejkes Deheves pevce kees meheue kejles nQ, Gme megoMe&vecesefieefjmegcesheJe&le kees ceQ melele vecemkeej kejlee nttB~~4~~
1. JewMeeKeke=<Ceeheeceeb nefmleveehegjleerLex pecyeterhemLeues le=leerepecyeterheceneceneslmeJeeJemejs Deme megoMe&vecesjes: efpeveeefleceeveeb
DeesejmenekeueMewcene&cemlekeeefYe<eskees YeefJe<eefle~

134 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Den&odefoJeOJeefveb Jevos, eoMeebieeR mejmJeleerced~


DeeeeCeerehetJe e, <edKeC[eefYeOeceeiececed~~1~~
efpeveeieceeOeevesve, efeeeeob efJeJeOe&les~
Deeeosve ceve: Meebefle-Yee&JeMegefe peeeles~~2~~
leee e MegkeueOeeveeefhle:, MegkeueOeevesve kesJeueced~
lelee Jee*dceeb pewveb, meJe Yekelee eCeteles~~3~~
DeLe eerceodYetleyeefuemetefjJeee&: elegefJeMeefle-Devegeesieej-efveheCeeLe ieCeOejJeueecev$ewye=&nodhesCe
cebieueeejCeb efJeOeee DeOegvee DevegeesieejmeeslheefeveeceeefoefveheCeb ke=lJee ke=levegeesieejveecvee eLeceevegeesieejb
Deefmceved evLes eheeefvle~
DeLe leeJeled oMeefYe:mLeuewe&ef$ebMeledmet$es<eg efleerees ceneefOekeej: meteles~ le$e leeJeled eLecemLeues SleodevLemLe
GlheefeYetleefleerehetJe&meevleie&leelegefJeMeefle-DeefveeesieejeCeeb veeceefveheCeeLe DeiiesefCeeme Fleeefovee Skeb
met$eb Deefmle~ leoveg efleeremLeues ke=les: mehleefJeOelJeb eefleheee veeehes#eee Sleemeeb ke=leerveeb eheCeeLe keefo
efe Fleeefovee hebemet$eeefCe meefvle~ leoveblejb le=leeremLeues veeceke=efleeefleheeoveeLe pee mee Ceecekeoer
Fleeefomet$eceskeb~ lele: elegLe&mLeues mLeeheveeke=efleue#eCeYesokeLeveeLe pee mee "JeCekeoer Fleeefo met$eceskeb~
lelee hebecemLeues Jeke=les: Yeso-eYeso-eefleheeovehejeefCe pee mee oJJekeoer Fleeefovee $eeesoMe met$eeefCe
efveheefe<evles~ hegve: <emLeues ieCeveeke=efle ue#eCeYeso-eYeso eefleheeoveeLe pee mee ieCeCekeoer Fleeefovee
Skeb met$eb keLeefe<eles~ hegvee mehlecemLeues evLeke=eflekeLevehejb pee mee iebLekeoer Fleeefomet$eceskeb~ hegvejefhe

MueeskeeLe&-eoMeebieceeer mejmJeleerhe Den&vle YeieJeeve keer efoJeOJeefve kees ceQ Jebove kejlee ntB Deewj
<edKeC[eiece veeceke egle efpememes eie ngDee nw, Ssmes DeeeeCeerehetJe& kees cesje veceve nw~~1~~
efpeveeiece kes DeOeeve mes efee ceW Deeuneo-emeVelee keer Je=ef nesleer nw leLee Gme Deeuneo mes ceeveefmeke
Meebefle SJeb YeeJeeW keer Megef nesleer nw~~2~~
Gme YeeJe efJeMegef kes eje MegkeueOeeve keer eeefhle nesleer nw leLee Megkeue Oeeve mes kesJeue%eeve GlheVe neslee nw
Gmeer mes hegve: pewve Jee*dcee eie neslee nw Dele: Fve meYeer kees YeefehetJe&ke cesje yeejcyeej vecemkeej nw~~3~~
eerceeved Yetleyeueer Deeeee&Jee& eewyeerme DevegeesieejeW kee efveheCe kejves nsleg ieCeOejJeuee ceb$eeW kes eje
Je=nod he ceW cebieueeejCe kejkes Deye Devegeesieej keer Glheefe, veece Deeefo kee efveheCe kejkes ke=efle Devegeesieej
veece mes eLece Devegeesieej kees FmeceW eefhele kej jns nQ~
Deye oMe mLeueeW ceW yeeerme met$eeW kes eje efleere ceneefOekeej metefele efkeee pee jne nw~ GveceW mes eLece
mLeue ceW Fme ebLe kee GlheefeYetle efleere hetJe& kes Devleie&le eewyeerme DeefveeesieejeW kes veece efveheCe kejves nsleg
DeiiesefCeemme Fleeefo Ske met$e nw~ hegve: efleere mLeue ceW ke=efle kes meele YesoeW kee eefleheeove kejkes veeeW keer
Dehes#ee Fve ke=efleeeW kee eheCe kejves kes efueS keefo efe Fleeefo heeBe met$e nQ~ leovevlej le=leere mLeue ceW veece
ke=efle kee eefleheeove kejves nsleg pee mee Ceecekeoer Fleeefo Ske met$e nw~ Deeies elegLe& mLeue ceW mLeeheveeke=efle kee
ue#eCe Deewj Yeso yeleueeves nsleg pee mee "JeCekeoer Fleeefo Ske met$e nw~ hegve: hebece mLeue ceW Jeke=efle kes
Yeso-eYesoeW kee keLeve kejves Jeeues pee mee oJJekeoer Fleeefo lesjn met$e nQ~ hegvee "s mLeue ceW ieCeveeke=efle
kee ue#eCe Deewj Gmekes Yeso-eYesoeW kee eefleheeoke ieCevekeoer Fleeefo Ske met$e kenWies~ hegve: meeleJeW mLeue ceW

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 135

DecemLeues kejCeke=efleue#eCeYeso-eYeso-meteveeLe pee mee kejCekeoer Fleeefovee <edmet$eeefCe eefleheeoefe<evles~


leledheeeled veJecemLeues YeeJeke=efleeefleheeoveeLe pee mee YeeJekeoer Fleeefomet$eeb~ leoveblejb oMecemLeues
Deefmceved evLes keefleleceee ke=lee eeespeveefceefle eMveesejeefleheeovehejb Soeefmeb Fleeefomet$eceskeefceefle oMeefYe:mLeuew:
mecegoee heeleefvekee eefleheeefolee YeJeefle~
DeOegvee eke=leJesoveeKeC[evLeme mebyebOeeefleheeoveeLe&cegejmet$eb YeCeles eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe-

DeiiesefCeemme hegJJemme hebecemme JelLegmme eGlLees heeng[es keccehee[er


Ceece~ lelLe FceeefCe eGJeermeDeefCeDeesieejeefCe CeeoJJeeefCe YeJebefle, keefo
JesoCeeS hemmes kecces hee[ermeg yebOeCes efCeyebOeCes hekekeces GJekekeces GoS
ceeskeKes hegCe mebkeces uesmmee-uesmmeeecces uesmmeeheefjCeeces lelLesJe meeocemeeos
oernsjnmmes YeJeOeejCeerS lelLe heesiieueee efCeOeeceefCeOeleb efCekeeefeoceefCekeeefeob kecceefefoheefcekeKebOes Dehheeyengieb e meJJelLe~~45~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeeeeCeereme efleerehetJe&me heeceme Jemlegve: eelegLe&: eeYe=lemleme kece&eke=efleefjefle
veece YeJeefle~ le$esceeefve elegefJeMeleefveeesieejeefCe YeJeefvle-ke=efle-Jesovee-mheMe&-kece&-eke=efle-yevOeve-efveyevOeveeece-Gheece-Goe-cees#e-mebece-uesMee-uesMeekece&-uesMeeheefjCeece-meeleemeele-oerIe&mJe-YeJeOeejCeere-

evLeke=efle kee keLeve kejves Jeeuee pee mee iebLekeoer Fleeefo Ske met$e nw~ Deeies Dee"JeW mLeue ceW kejCeke=efle kee
ue#eCe Deewj Gmekes Yeso-eYesoeW kees metefele kejves Jeeues pee mee kejCekeoer Fleeefo n met$eeW kee eefleheeove
kejWies~ lelheeeled veJeceW mLeue ceW YeeJeke=efle kee JeCe&ve kejves nsleg pee mee YeeJekeoer Fleeefo oes met$e nQ~
leovevlej oMeJeW mLeue ceW Fme ebLe ceW efkeleves ekeej keer ke=efle mes eeespeve nw Fme efJe<eeke eMveesej kee eefleheeove
kejves nsleg Soeefmeb Fleeefo Ske met$e nw~ Fme ekeej oMe DeefOekeejeW kes eje mecegoeeheeleefvekee yeleeF& ieF& nw~
Deye Fme JesoveeKeC[ veeceke ebLe kee mebyebOe eefleheeove kejves nsleg eer Yetleyeueer Deeeee& kes eje Gej met$e
kene peelee nwmet$eeLe&-

DeeeeeCeere hetJe& keer hebece Jemleg kes elegLe& eeYe=le kee veece kece&eke=efle nw~ GmeceW
es eewyeerme Devegeesieej %eeleJe nQ-ke=efle, Jesovee, mheMe&, kece&, eke=efle, yebOeve, efveyebOeve,
eece, Gheece, Goe, cees#e, mebece, uesMee, uesMeekece&, uesMeeheefjCeece, JeneB hej ner
meeleemeele, oerIe&-mJe, YeJeOeejCeere, JeneB hegodieueee, efveOeeeefveOee, efvekeeefeleeefvekeeefele, kece&efmLeefle, heefecemkebOe Deewj DeuheyenglJe~~45~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeeeeCeere veeceke efleere hetJe& keer pees hebece Jemleg nw Gmeer kes elegLe&
eeYe=le kee kece&eke=efle veece nw~ GmeceW pees eewyeerme Deefveeesieej nQ Gvekes veece Fme ekeej nQ-ke=efle, Jesovee,
mheMe&, kece&, eke=efle, yebOeve, efveyebOeve, eece, Gheece, Goe, cees#e, mebece, uesMee, uesMeekece&, uesMeeheefjCeece,
meeleemeele, oerIe&mJe, YeJeOeejCeere, hegodieueee, efveOeeeefveOee, efvekeeefeleeefvekeeefele, kece&efmLeefle, heefecemkebOe

136 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

hegodieueee-efveOeeeefveOee-efvekeeefeleeefvekeeefele-kece&efmLeefle-heefecemkebOe-DeuheyenglJeveeceeefve YeJeefvle~
meJe&$e meJex<eeb evLeeveeb Gheecees efve#esheesvegiecees veeesefle elegefJe&OeexJeleejes YeJeefle~ les<eg Gheeceles Devesvesefle
Gheece:, Fefle efvekelee esve kejCeYetlesve veece-eceeCeeefoefYee&vLeesJeieceles me Gheecees veece~ DeeveghetefJe&-veeceeceeCe-JeeJelee-DeLee&efOekeejYesosve Gheece: heeefJeOe:~ le$eeveghetefJe&-GheeceefeefJeOe:-hetJee&veghetJeea heeeoeveghetJeea
eLeeleLeeveghetJeea esefle~ GefecesCeeLee&efOekeejeheCee hetJee&veghetJeea veece~ efJeueescesve eheCee heeeoeveghetJeea veece~
DevegueesceefJeueesceeYeeb efJevee eheCee eLeeleLeeveghetJeea~ ve e eheCeeeeelegLe&: ekeejesefmle, DevegheuebYeeled~
veeceesheecees oMeefJeOe:-ieewCe-veesieewCe-Deeoeve-eeflehe#e-eeOeeve-veece-eceeCe-DeJeeJe-mebeesieDeveeefoefmeevleYesosve~ iegCesve efve<heVeb-efmeb ieewCeb~ eLee mete&me leheve-Yeemkej-efovekej meb%ee, Je&ceeveefpevesvme
meJe&%e-Jeerlejeie-Den&led-efpeveeefomeb%ee:~ evmJeeceer mete&mJeeceer Fvieeshe Fleeefoveeceeefve veesieewCeheoeefve, veeceeges
heg<es MeyoeLee&vegheuebYeeled~ $eer ceewueer ieefYe&Ceer DeefJeOeJee Fleeefo Deeoeveheoveeceeefve~ DeieefYe&Ceer Decegkegerleeefoeeflehe#eheoeefve~ Devewjefhe Je=#ew: meefnleeveeb keobye-efvebye-DeeceJe=#eeCeeb yenglJeb dJee eeefve keobye-efvecyeDeeceJeveveeceeefve leeefve eeOeeveheoeefve~ DejefJeboMeyomeejefJebomeb%ee veeceheob~ Meleb meneefceleeoerefve eceeCeheoeefve~ DeJeeJees efefJeOe:-meceJesleesmeceJeslee~ Mueerheoes ieueieb[es oerIe&veemees uebyekeCe& Fefle GheefeleeJeeJeefveyebOeveeefve~ efVekejes efVeveeme: keeCe Fleeoerefve DeheefeleefveyebOeveeefve~ mebeesiees Je-#es$e-keeue-YeeJeYesosve-

Deewj DeuheyenglJe es eewyeerme Deefveeesieej nesles nQ~


meye peien meye ebLeeW kee Gheece, efve#eshe, Devegiece Deewj vee Fme ekeej eej ekeej kee DeJeleej neslee nw~
GveceW Gheeceles Devesve Fefle Gheece: Fme efveefe kes Devegmeej efpeme meeOeve kes eje veece Je eceeCeeefokeeW mes
ebLe peevee peelee nw Jen Gheece nw~ en Gheece DeeveghetJeea, veece, eceeCe, JeeJelee Deewj DeLee&efOekeej kes Yeso mes
heeBe ekeej kee nw~ GveceW DeeveghetJeea Gheece leerve ekeej kee nw-hetJee&veghetJeea, heeeoeveghetJeea Deewj eLeeleLeeveghetJeea~
Gef kes ece mes DeLee&efOekeej keer eheCee kee veece hetJee&veghetJeea nw~ efJeueesce-Gus ece mes keer ieF& eheCee
heeeoeveghetJeea kenueeleer nw~ Devegueesce Je eefleueesce ece kes efyevee pees eheCee keer peeleer nw, Gmekee veece
eLeeleLeeveghetJeea nw~ Gvekes Deefleefje eheCee kee Deewj keesF& elegLe& ekeej veneR nw, keeeWefke Ssmee keg heeee veneR
peelee nw~
veece Gheece kes oMe Yeso nesles nQ-ieewCeheo, veesieewCeheo, Deeoeveheo, eeflehe#eheo, eeOeeveheo,
veeceheo, eceeCeheo, DeJeeJeheo, mebeesieheo Deewj Deveeefokeefmeevleheo~ pees heo iegCe mes ef me nw Jen ieewCe nw~
pewmes mete& kes leheve, Yeemkej SJeb efovekej veece nQ SJeb JeOe&ceeve efpevesv kes meJe&%e, Jeerlejeie, Dejnvle Je efpeve
Deeefo veece nQ~ evmJeeceer, mete&mJeeceer Je Fvieeshe Fleeefo veece veewieewCeheo nQ, keeeWefke Fve veeceeW mes ege heg<eeW
ceW MeyoeW kee DeLe& veneR heeee peelee nw~ oC[er, $eer, ceewueer, ieefYe&Ceer Deewj DeefJeOeJee Fleeefoke Deeoeveheohe veece
nQ~ DeieefYe&Ceer Je Decegkeger (cegkegnerve) Fleeefo eeflehe#eheo nw~ Deve Yeer Je=#eeW mes meefnle keocye, veerce Je Deece
kes Je=#eeW kes yeengue keer Dehes#ee kejkes pees keocyeJeve, efvecyeJeve Je DeeceJeve veece nQ Jes eeOeeveheo nQ~ DejefJevo
Meyo keer DejefJevo meb%ee veeceheo nw~ Mele, mene Fleeefo eceeCeheo nQ~
DeJeeJe oes ekeej kee nw-meceJesle Deewj DemeceJesle~ Mueerheo, ieueieC[, oerIe&veece SJeb uecyekeCe&, es
veece GheefeleeJeeJe DeLee&led DeJeeJeeW keer Je=ef kes efveefcee mes leLee efVekej, efVeveeme SJeb keevee Fleeefo veece
DeJeeJeeW keer neefve kes efveefcee mes eefme nQ~ mebeesie Je, #es$e, keeue Deewj YeeJe kes Yeso mes eej ekeej kee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 137

elegefJe&Oe:~ le$e OevegjefmehejeeefoJemebeesieheoeefve~ Yeejle-SsjeJele-ceeLegj-ceeieOeeefo-#es$emebeesieheoeefve~ MeejoJeemeblekekeeue-mebeesieheoeefve~ veejkeefmlee&ked eesOeer ceeveer yeeuees egJee Fleeoerefve YeeJemebeesieheoeefve~
Oecee&efmlekeeeesOecee&efmlekeee: keeue: he=efLeJeer Deehe: lespe Fleeoerefve Deveeefokeefmeevleheoeefve~
SJeb veeceesheece eheCee ielee~
veece-mLeehevee-Je-#es$e-keeue-YeeJeeceeCeYesosve eceeCeb <e[defJeOeb~ le$eelceefve yeeeeLex e Jele&ceeve:
eceeCeMeyoes veeceeceeCeb~
keLeb veecve: eceeCelJeced ?
ve, eceerelesvesvesefle eceeCelJeefmes:~
meodYeeJeemeodYeeJemLeehevee mLeeheveeeceeCeb DevemJeheheefjefefekeejCelJeeled~ mebKeelecemebKeelecevebleefceefle
JeeceeCeb, heuelegueeke<ee&oerefve Jee, DeveJeheefjsokeejCelJeeled~ Debiegue-efJeleefmleefke<keg-Fleeefo #es$e eceeCeb~
meceeeJeefuekeeefokeeueeceeCeb~ peerJeepeerJeYeeJeeceeCeYesosve YeeJeeceeCeb efefJeOeb~ le$e DepeerJeYeeJeeceeCeb mebKeeleemebKeeleevebleYesosve ef$eefJeOeb~ peerJeYeeJeeceeCeb DeeefYeefveyeesefOekeegleeJeefOeceve:hee&ekesJeue%eeveYesosve hebeefJeOeb~
SJeb eceeCeesheecemJeheeheCee ke=lee~
mJemecee-hejmecee-leogYeeJeeJeleeYesosve JeeJelee ef$eefJeOee~ eefo mJemecee SJe eheles mee

GveceW Oeveg<e, Deefme Je hejMeg Deeefo kes mebeesie mes mebege heg<eeW mes Oeveg<e, Deefme Je hejMeg veece Jemebeesieheo nw~
Yeejle, SsjeJele, ceeLegj Je ceeieOe, es #es$emebeesieheo nQ~ Meejo, Jeemebleke es keeuemebeesieheo nQ~ veejke, efleee,
eesOeer, ceeveer, yeeue SJeb egJee, Fleeefo YeeJemebeesieheo nQ~
Oecee&efmlekeee, DeOecee&efmlekeee, keeue, he=efLeJeer, Dehed Deewj lespe Fleeefoke Deveeefokeefmeevleheo nw~
Fme ekeej veeceesheece mJehe keer eheCee keer ieF& nw~
veeceeceeCe, mLeeheveeeceeCe, JeeceeCe, #es$eeceeCe, keeueeceeCe Deewj YeeJeeceeCe kes Yeso mes eceeCe n
ekeej kee nw~ GveceWs mes Deheves ceW Je yeee heoeLe& ceW Jele&ceeve eceeCe Meyo veeceeceeCe kene peelee nw~
Mebkee-veece kes eceeCelee kewmes nes mekeleer nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke efpemekes eje peevee peelee nw Jen eceeCe nw, Fme Jeglheefe mes veece keer eceeCelee
efme nw~
meodYeeJe Deewj DemeodYeeJehe mLeehevee kee veece mLeeheveeeceeCe nw, keeeWefke Jen Deve heoeLeeX kes
mJehe kees peeveves kee keejCe nw~ mebKeele, DemebKeele Je Devevle leLee heue (ceeheefJeMes<e), lejepet Je ke<e&
Fleeefo JeeceeCe nQ~ keeeWefke es Deve JeeW kes peeveves kes keejCe nQ~ Debiegue, efJeleefmle Deewj efke<keg Deeefo
#es$eeceeCe nQ~ mecee Deewj DeeJeueer Deeefo keeueeceeCe nQ~ peerJeYeeJe-eceeCe Deewj DepeerJeYeeJeeceeCe kes Yeso
mes YeeJeeceeCe oes ekeej kee nw~ FveceW DepeerJeYeeJeeceeCe mebKeele, DemebKeele Je Devevle kes Yeso mes leerve
ekeej kee nw~ peerJeYeeJeeceeCe DeeefYeefveyeesefOeke, egle, DeJeefOe, ceve:hee&e Deewj kes Jeue%eeve kes Yeso mes heeBe
ekeej kee nw~
Fme ekeej eceeCeesheece kes mJehe keer eheCee keer ieF& nw~
mJemeceeJeeJelee, hejmeceeJeeJelee Deewj leogYeeJeeJelee kes Yeso mes JeeJelee leerve ekeej keer nw~

138 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mJemeceeJeeJelee~ eefo hejmecee SJe eheles mee hejmeceeJeeJelee~ eefo eJeefhe ehesles mee leogYeeJeeJelee~
SJeb JeeJelee-GheecemJeheeheCee ke=lee~
DeLee&efOekeejesveskeefJeOe: le$e mebKeeefveeceeYeeJeeled~
SJeb DeLee&efOekeesheecemJeheeheCee ke=lee~
Geb eefleefJene e DeeCeghegJJeer omeOee Ceeceb e efyyenb ceeCeb~
JeeJJeoe e ef leef Jene efJeef Jenes DelLeeefn eejes e1~~
SJeb GheecemJeheeheCee ke=lee~
mebeefle efve#eshemJeheeheCee efeeles~ leeLee-yeeeeLe&efJekeuheeheCee efve#eshees veece, DeLeJee
DeveefOeieleeLe&-efvejekejCeejsCeeefOeieleeLe&eheCee efve#eshe: keLeles~
efve#eshesCe efyevee eheCee efkeVe efeeles ?
vewleod JeeJeb, efkebe lesve efyevee eheCeeveghehees:~ me eeveskeefJeOe:pelLe yengb peeCesppees DeJeefjefceeb lelLe efCeefkeKeJes efCeecee~
pelLe e yengb Ce peeCeefo eGeb lelLe efCeefkeKeJeG~~ 2
Fefle Jeeveeled~
SJeb efve#eshemJeheeheCee ke=lee~

eefo mJemecee keer ner eheCee keer peeleer nw lees Jen mJemeceeJeeJelee nw~ eefo hejmecee keer ner eheCee keer
peeleer nw, lees Jen hejmeceeJeeJelee nw~ eefo oesveeW keer ner eheCee keer peeleer nw lees Jen leogYeeJeeJelee nw~
Fme ekeej JeeJeleesheece kes mJehe keer eheCee keer ieF& nw~
DeLee&efOekeej Deveske ekeej kee nw, keeeWefke GmeceW mebKee kes efveece kee DeYeeJe nw~
Fme ekeej DeLee&efOekeejesheece kes mJehe keer eheCee keer ieF& nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-DeeveghetJeea leerve ekeej, veece oMe ekeej, eceeCe n ekeej, JeeJelee leerve ekeej Deew j
DeLee&efOekeej Deveske ekeej kee nw~
Fme ekeej Gheece kes mJehe keer eheCee keer ieF& nw~
Deye efve#eshemJehe keer eheCee kejles nQ~ Jen Fme ekeej nw-yeeeeLe& kes efJekeuheeW keer eheCee kee efve#eshe
en veece nw DeLeJee DeveefOeiele heoeLe& kes efvejekejCe eje DeefOeiele DeLe& keer eheCee kee veece efve#eshe kene ieee nw~
Mebkee-efve#eshe kes efyevee eheCee keeeW veneR keer peeleer nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Gmekes efyevee eheCee veneR yeve mekeleer nw~ Jen efve#eshe
Deveske ekeej kee nwieeLeeLe&-peneB yengle %eeleJe nes JeneB efveece mes Deheefjefcele efve#esheeW kee eeesie kejvee eeefnS Deewj peneB
yengle kees veneR peevevee nes JeneB eej efve#esheeW kee Gheeesie kejvee eeefnS, Ssmee Jeeve nw~
Fme ekeej efve#eshe kes mJehe keer eheCee keer ieF& nw~
1-2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 140-141~ efJeMes<e-Jeerj efve. meb. 2526, JewMeeKe ke=. 2,
efoveeBke 21-8-2000 nefmleveehegj ceW en ekejCe efueKee~ en cesjer Deeefe&keeoer#ee efleefLe nw~ nefmleveehegj le=leerepecyeterheceneceneslmeJe ceW hebekeueeCeke ceW Deepe $e+<eYeosJe hebekeueeCeke kee pevcekeueeCeke ceneslmeJe nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 139

mebeefle DevegieceeLe keLeles-eefmceved esve Jee JeeJeb eheles meesvegiece:~ DeefOekeejmebef%eleeveeceefveeesieejeCeeb esefOekeejemles<eecevegiece: meb%ee YeJeefle, eLee Jesoveevegeesieejme heoceerceebmeeefojvegiece:~ me
eevegieceesveskeefJeOe:, mebKeeefveeceeYeeJeeled~ DeLeJee, Devegiecebles peerJeeoe: heoeLee&: Devesveslegveiece:~
efkeb eceeCeced ?
efveyee&OeyeesOeefJeefMe: Deelcee eceeCeced~ mebMeeefJehee&eeveOeJemeeeyeesOeefJeefMemeelceve: ve eeceeCeb,
mebMee-efJehee&eesmmeyeeOeeesefve&yee&OeefJeMes<eCemeemeJeeled~ DeveOeJemeeeme eeLee&vegiecemeeYeeJeeled~
%eevemewJe eeceeCeb efkeefceefle ves<eles ?
ves<eles, efkeb e-peeveeefle heefjefveefe peerJeeefoheoeLee&efveefle %eeveceelcee, lemewJe eeceeCeeYegheieceeled~
ve %eeveheee&eme efmLeeflejefnleme GlheeoefJeveeMeue#eCeme eeceeCeb, le$e ef$eue#eCeeYeeJele: DeJemlegefve heefjsoue#eCeeLe&efeeeYeeJeeled, mce=efle-eleefYe%eevegmebOeeveeleeeoerveeceYeeJeemebieee~
lee eceeCeb efefJeOeb-ele#e-hejes#eeceeCeYesoeled~ le$e ele#eb efefJeOeb, mekeueefJekeueele#eYesoeled~
mekeueele#eb kesJeue%eeveced efJe<eeerke=leef$ekeeueieesejeMes<eeLe&lJeeled DeleerefvelJeeled DeeceJe=efelJeeled efveJe&JeOeeveeled
DeelceeLe&meefVeOeevecee$eeJele&veeled~
Geb e#eeefekeceskecevevleb ef$ekeeuemeJee&Le&egieheod efJeYeemeced~
efvejefleMeeceleeegleceJeJeOeeveb
efpeve%eeveced~~1

Deye Devegiece kes DeLe& kees kenles nQ-peneB ee efpemekes eje JeeJe keer eheCee keer peeleer nw Jen Devegiece
eceeCe kenueelee nw~ DeefOekeej meb%eeege DevegeesieejeW kes pees DeefOekeej nesles nQ, Gvekeer Devegiece en meb%ee nesleer nw, pewmes
Jesoveevegeesieej kes heoceerceebmee Deeefo Devegiece nQ~ Jen Devegiece Deveske ekeej kee nw, keeeWefke Gmekeer mebKee kee keesF&
efveece veneR nw~ DeLeJee efpemekes eje peerJeeefoke heoeLe& peeves peeles nQ, Jen Devegiece eceeCe kenueelee nw~
Mebkee-Devegiece eceeCe efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-efveyee&Oe %eeve mes efJeefMe Deelcee kees Devegiece eceeCe kenles nQ~ mebMee, efJehee&e Deew j
DeveOeJemeee %eeve mes efJeefMe Deelcee kes eceeCelee veneR nes mekeleer nw, keeeWefke mebMee Deewj efJehee&e kes yeeOeeege
nesves mes GveceW efveyee&Oe efJeMes<eCe kee DeYeeJe nw leLee DeveOeJemeee kes DeLe&yeesOe kee DeYeeJe heeee peelee nw~
Mebkee-%eeve kees ner eceeCe keeeW veneR mJeerkeej efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR efkeee peelee nw, keeeWefke peeveeleerefle %eeveced Fme efveefe kes Devegmeej pees peerJeeefo heoeLeeX
kees peevelee nw, Jen %eeve DeLee&led Deelcee nw, Gmeer kees eceeCe mJeerkeej efkeee ieee nw~ Glheeo Je Jee mJehe
efkevleg efmLeefle mes jefnle %eeveheee&e kes eceeCelee mJeerkeej veneR keer ieF&, keeeWefke Glheeo, Jee Deewj OeewJehe
ue#eCe$ee kee DeYeeJe nesves kes keejCe DeJemlegmJehe GmeceW heefjefefe he DeLe& efeee kee DeYeeJe nw leLee
mce=efle, eleefYe%eeve Je DevegmebOeeve eleeeW kes DeYeeJe kee Yeer emebie Deelee nw~
Jen eceeCe ele#e Deewj hejes#e eceeCe kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ GveceW ele#e mekeue ele#e Deewj efJekeue ele#e
kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ kesJeue%eeve mekeue ele#e nw, keeeWefke Jen ef$ekeeueefJe<eeke mecemle heoeLeeX kees efJe<ee kejves
Jeeues, Deleerefve, DeeceJe=efe, JeJeOeeve mes jefnle Deewj Deelcee SJeb heoeLe& keer meceerhelee cee$e mes eJe=e nesves Jeeuee nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-efpeve YeieJeeve kee %eeve #eeefeke, Ske DeLee&led Demenee (hej meneelee keer Dehes#ee mes jefnle)
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 142~

140 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeJeefOe-ceve:hee&e%eeves efJekeueele#eced, le$e meekeuesve ele#eue#eCeeYeeJeeled~


leoefhe kegleesJeieceles ?
cete&Jes<JesJe eJe=efeoMe&veeled me#eelJeeled cetex<JeheLex<eg ef$ekeeueieesejevevleheee&es<eg meekeuesve eJe=esjoMe&veeled~
Fefveehes#eejefnleeceJeefOe-ceve:hee&e-kesJeue%eeveeveeb keLeb ele#elee ?
vew<e oes<e:, De#e Deelcee, De#ece#eb eefleJele&le Fefle ele#eceJeefOeceve:hee&e-kesJeueeveerefle les<eeb ele#elJeefmes:~
hejes#eb efefJeOeb-ceefleegleYesosve~
hejes#eefceefle efkeced ?
GheeeevegheeehejeeOeeveeoJeiece: hejes#eced~ GheeeeveerefveeefCe cevee, Devegheeeb ekeeMeesheosMeeefo,
leleeOeeveeoJeiece: hejes#eced~ eLee ieefleMekelegheslemeeefhe mJeeb ievlegcemeceLe&me edeeeeuebyeveeeOeeveb ieceveced,
leLee ceefle-egleeJejCe#eeesheMeces meefle %emJeYeeJemeelceve: mJeeceLee&vegheueyOegcemeceLe&me hetJeexeeleeeOeeveb %eeveb
hejeeelJeelhejes#eced~
le$e celeeKeb eceeCeb elegefJe&Oeced-DeJeen F&ne DeJeeees OeejCee esefle~ efJe<eeefJe<eefemeefVeheeleevevlejceeeb
enCeceJeen:~ heg<e FleJeenerles Yee<eeJeeesheeefoefJeMes<ewjekeeb#eCeceerne~ F&efnlemeeLe&me efJeMes<eefJe%eeveeled

Devevle, leerveeW keeueeW kes meye heoeLeeX kees Ske meeLe ekeeefMele kejves Jeeuee, efvejefleMee, efJeveeMe mes jefnle Deewj
JeJeOeeve mes efJecege-jefnle nw~
DeJeefOe Deewj ceve:hee&e%eeve efJekeueele#e nQ, keeeWefke GveceWs mekeue ele#e kee ue#eCe veneR heeee peelee nw~
Mebkee-en yeele Yeer keneB mes peeveer peeleer nw ?
meceeOeeve-keeeWefke Ge oesveeW %eeve cetle&JeeW ceW ner eJele&ceeve nesles nQ, efJeveej nQ leLee leer ve keeue
efJe<eeke Devevle heee&eeW mes mebege Gve cetle& heoeLeeX ceW Yeer Gvekeer hetCe&he mes eJe=efe veneR osKeer peeleer nw~
Mebkee-FefveeW keer Dehes#ee mes jefnle DeJeefOe, ceve:hee&e Deewj kesJeue%eeve kes ele#elee kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke De#e Meyo kee DeLe& Deelcee nw, DeleSJe De#e DeLee&led Deelcee
keer Dehes#ee kejkes pees eJe=le neslee nw Jen ele#e nw, Fme efveefe kes Devegmeej DeJeefOe, ceve:hee&e Deewj kesJeue%eeve
ele#e nQ~ DeleSJe Gvekes ele#elee efme nw~
ceefle%eeve Deewj egle%eeve kes Yeso mes hejes#e %eeve oes ekeej kee nw~
Mebkee-hejes#e kee keee mJehe nw ?
meceeOeeve-Gheee Deewj Devegheee Flej keejCeeW keer eOeevelee mes pees %eeve neslee nw, Jen hejes#e nw~ eneB
Gheee Meyo mes FefveeB Je ceve leLee Devegheee Meyo mes ekeeMe Je GheosMeeefo kee enCe efkeee ieee nw~ Fvekeer
eOeevelee mes nesves Jeeuee %eeve hejes#e kenueelee nw~ efpeme ekeej ieceve Meefe mes ege nesles ngS Yeer mJeeb ieceve kejves
ceW DemeceLe& Jeefe kee uee"er Deeefo Deeuecyeve keer eOeevelee mes ieceve neslee nw, Gmeer ekeej ceefle%eeveeJejCe Deewj
egle%eeveeJejCe kee #eeesheMece nesves hej %emJeYeeJe hejvleg mJeeb heoeLeeX kees enCe kejves kes efueS DemeceLe& ngS
Deelcee kes hetJeexe eleeeW keer eOeevelee mes GlheVe nesves Jeeuee %eeve hejeOeerve nesves mes hejes#e nw~
GveceW ceefle veeceke eceeCe eej ekeej kee kene nw-DeJeen, F&ne, DeJeee Deewj OeejCee~ efJe<ee Deewj
efJe<eeer kes mebyebOe kes Devevlej pees Deee enCe neslee nw, Jen DeJeen kenueelee nw~ heg<e Fme ekeej DeJeen eje
ie=nerle DeLe& ceW Yee<ee, Deeeg Deewj heeefo efJeMes<eeW mes nesves Jeeueer Deekeeb#ee kee veece F&ne nw~ F&ne mes ie=nerle heoeLe&

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 141

eeLeelceeJeieceveceJeee:~ efveCeealeeLee&efJemce=eflee&lemmee OeejCee~


DeJeenes efefJeOe:-efJeMeoeefJeMeoeJeenYesosve~ le$e efJeMeoes efveCe&ehe: DeefveecesvesneJeee-OeejCeeeleeeslheefeefveyevOeve:~ efveCe&eheesefhe veeeceJeeemeb%eke:, F&neeleehe=YeeefJevees efveCe&eme DeJeeeJeheosMeeled~ le$e
DeefJeMeoeJeenes veece Deie=nerleYee<ee-JeeesheeefoefJeMes<e: ie=nerleJeJenejefveyebOeveheg<ecee$emeJeeefoefJeMes<e:
Deefveecesvesneeglheefensleg:~
Fces DeJeensneJeeeOeejCeeYesohee yeng-yengefJeOe-ef#eeeefve:me=leevegeOegJeslejYesosve eoMeOee YeJeefvle~ le$e
yengMeyoes efn mebKeeJeeeer JewhegueJeeeer e~ mebKeeeeceske: ew yenJe:, Jewhegues yengjesove: yeng: methe:
FleslemeesYeemeeefhe enCeced~ SkeeefYeOeeve-JeJenejefveyevOeveelee Ske:~
efJeOeenCeb ekeejeLe, yengefJeOeb yengekeejefceleLe&&:~ peeefleieleYete:mebKeeefJe<ee: eleees yengefJeOe:~ ieesceveg<e-ne-nmleeefopeeefleieleeeceeleee#egpe&:~ ees$epemlele-efJelele-Ieve-megef<ejeefopeeefleefJe<eeeseceelee:~ IeeCepe:
kehet&jeieg-leg<ke-evoveeefoievOeieleeeceJe=efe: elee:~ jmevepeefmlee-ke<eeeecue-ceOegj-ueJeCejmes<JeeceJe=efe:
elee:~ mheMe&pe: efmveiOe-ce=og-keef"vees<ce-ieg-ueIeg-MeerleeefomheMex<JeeceJe=efe: eleee yengefJeOe:~
SkepeeefleefJe<eelJeeosleleeflehe#e: elee SkeefJeOe:~ ve ewkeeleesmeevleYee&Jemleme JeefeielewkelJeJeefle&lJeeled~

kee Yee<ee Deeefo efJeMes<eeW kes veece mes pees eLeeLe& mJehe mes %eeve neslee nw Jen DeJeee nw~ efpememes efveCeeale heoeLe& kee
efJemcejCe veneR neslee nw Jen OeejCee kenueelee nw~
efJeMeoeJeen Deewj DeefJeMeoeJeen kes Yeso mes DeJeen oes ekeej kee nw~ GveceW efJeMeo DeJeen efveCe&ehe neslee
ngDee Deefveece mes F&ne, DeJeee Deewj OeejCee %eeve keer Glheefe kee keejCe nw~ en efveCe&ehe neskej Yeer DeJeee meb%ee
Jeeuee veneR nes mekelee nw, keeeWefke F&neelee kes heeeled nesves Jeeues efveCe&e keer DeJeee meb%ee nw~ GveceW Yee<ee, Deeeg
Je heeefo efJeMes<eeW kees enCe ve kejkes JeJenej kes keejCeYetle heg<ecee$e kes melJeeefo efJeMes<e kees enCe kejves
Jeeuee leLee Deefveece mes pees F&ne Deeefo keer Glheefe ceW keejCe nw, Jen DeefJeMeoeJeen nw~
es DeJeen, F&ne, DeJeee Deewj OeejCeehe eejeW %eeve yeng, yengefJeOe, ef#ee, Deefve:me=le, Devege Deewj OegJe
leLee Fvemes efJehejerle Ske, SkeefJeOe, Deef#ee, efve:me=le, Ge Deewj DeOegJe kes Yeso mes yeejn ekeej kes nQ~ GveceW yeng
Meyo mebKeeJeeeer Deewj JewhegueJeeeer nw~ mebKee ceW Ske, oes, yengle Deewj efJeheguelee ceW yengle Deesove Je yengle oeue,
Fme ekeej Fve oesveeW kee Yeer enCe nes ieee nw~ Ske Meyo kes JeJenej kee keejCeYetle elee Ske elee nw~
efJeOe Meyo kee enCe ekeej kes enCe kes efueS Deeee nw Dele: yengefJeOe kee DeLe& yengle ekeej nw~ peeefle ceW
jnves Jeeueer yeng mebKee kees DeLee&led Deveske peeefleeeW kees efJe<ee kejves Jeeuee elee yengefJeOe kenueelee nw~ ieee,
ceveg<e, Iees[e Deewj neLeer Deeefo peeefleeeW ceW jnves Jeeuee Deece elee e#egpe&ve yengefJeOe elee nw~ lele, efJelele,
Ieve Deewj megef<ej Deeefo MeyopeeefleeeW kees efJe<ee kejves Jeeuee Deece elee ees$epe yengefJeOe elee nw~ kehetj,
Deieg, leg<ke (megiebefOe Je efJeMes<e) Deewj evove Deeefo megiebOe JeeW ceW jnves Jeeuee eewieheLe elee IeeCepe
yengefJeOe elee nw~ eflee, ke<eee, Deecue, ceOegj Deewj ueJeCe jmeeW ceW Ske meeLe jnves Jeeuee elee jmevepe
yengefJeOe elee nw~ efmveiOe, ce=og, keef"ve-ke"esj, G<Ce, ieg, ueIeg Deewj Meerle Deeefo mheMeeX ceW Ske meeLe jnves
Jeeuee mheMe&pe yengefJeOe elee nw~ Ske peeefle kees efJe<ee kejves kes keejCe Fmekes eeflehe#eYetle elee kees SkeefJeOe
kenles nQ~ Fmekee DevleYee&Je Ske elee ceW veneR nes mekelee nw, keeeWefke Jen (Skeelee) Jeefeiele Skelee ceW
mecye jnves Jeeuee nw~

142 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ef#ee-Je=efe: elee: ef#ee:~ DeefYeveJeMejeJeieleesokeJeled Mevew: heefjeEoeve: Deef#ee-elee:~


JemlJeskeosMeceJeuecye meekeuesve JemlegenCeb JemlJeskeosMeb mecemleb JeeJeuecye le$eemeefVeefnleJemlJeblejefJe<eeesheefve:me=leelee:~ Sleledeeflehe#ees efve:me=leelee:, leLee keJeefelkeoeefeogheueYeles e JemlJeskeosMes
DeeuecyeveerYetles eleeme Je=efe:~
FefveeefleefveeleiegCeefJeefMeJemletheuebYekeeue SJe leefoefveeefveeleiegCeefJeefMeme lemeesheueefyOee&le:
meesvegeelee:~ Sleleeflehe#e: Geelee:~
me SJeeecencesJe me Fefle eleees OegJe:~ leleeflehe#e: eleeesOegJe:~
keefeoen-cevemeesvegeme kees efJe<eeesled ?
Deeeee&: een-Deceegleb e~ ve e leme le$e Je=efejefmee, GheosMecevlejsCe eoMeebieegleeJeieceeveLeevegheheefelemleme leeflmes:~
Foeveercesles Yesoe Geee& eoMe&vles~ leeLeee#eg <ee yeng ceJeie=n dCeeefle, e#eg< ee SkeceJeie= ndC eeefle, e#eg <ee yeng efJ eOeceJeie=n dCeeefle, e#eg< ee
SkeefJeOeceJeie=ndCeeefle, e#eg<ee ef#eeceJeie=ndCeeefle, e#eg<ee Deef#eeceJeie=ndCeeefle, e#eg<ee Deefve:me=leceJeie=ndCeeefle,
e#eg<ee efve:me=leceJeie=ndCeeefle, e#eg<ee DevegeceJeie=ndCeeefle, e#eg<ee GeceJeie=ndCeeefle, e#eg<ee OegJeceJeie=ndCeeefle,
e#eg<ee DeOegJeceJeie=ndCeeefle~ SJeb- e#egefjefveeJeenes eoMeefJeOe:~ F&neJeeeOeejCeee eleskeb e#eg<ees eoMeefJeOee

ef#eeJe=efe DeLee&led MeerIelee mes Jemleg kees enCe kejves Jeeuee elee ef#ee kene peelee nw~ veJeerve mekeesjs ceW jnves
Jeeues peue kes meceeve Oeerjs Jemleg kees enCe kejves Jeeuee Deef#ee elee nw~
Jemleg kes meeLe osMe kee DeJeuecyeve kejkes hetCe&he mes Jemleg kees enCe kejves Jeeuee leLee Jemleg kes Ske osMe
DeLeJee mecemle Jemleg kee DeJeuecyeve kejkes JeneB DeefJeeceeve Deve Jemleg kees efJe<ee kejves Jeeuee Yeer Deefve:me=le
elee nw~ Fmekee eeflehe#eYetle efve:me=leelee nw, keeeWefke keneR hej efkemeer keeue ceW DeeuecyeveerYetle Jemleg kes Ske
osMe ceW Gleves ner %eeve kee DeefmlelJe heeee peelee nw~
Fefve kes eefleefveele iegCe mes efJeefMe< Jemleg kes enCekeeue ceW ner Gme Fefve kes Deeefleefveele iegCe mes
efJeefMe Gme Jemleg kee enCe efpememes neslee nw, Jen Devege elee nw~ Fmekes eeflehe#ehe Ge elee nw~
en Jener nw, Jen ceQ ner ntB Fme ekeej kee elee OegJe kenueelee nw~ Fmekee eeflehe#eYetle elee DeOegJe nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-ceve mes Devege kee keee efJe<ee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-De Deewj Deegle heoeLe& Gmekee efJe<ee nw Deewj Gmekee JeneB
jnvee Deefme veneR nw, keeeWefke GheosMe kes efyevee DeveLee eoMeebie egle kee %eeve veneR yeve mekelee, DeleSJe Gmekee
De Je Deegle heoeLe& ceW jnvee efme nw~
Deye es Yeso GeejCe kejkes efoKeueees peeles nQ~ Jen Fme ekeej nwe#eg mes yengle kee DeJeen kejlee nw, e#eg mes Ske kee DeJeen kejlee nw, e#eg mes yengle ekeej kee DeJeen
kejlee nw, e#eg mes Ske ekeej kee DeJeen kejlee nw, e#eg mes ef#ee kee DeJeen kejlee nw, e#eg mes Deef#ee kee
DeJeen kejlee nw, e#eg mes Deefve:me=le kee DeJeen kejlee nw, e#eg mes efve:me=le kee DeJeen kejlee nw, e#eg mes
Devege kee DeJeen kejlee nw, e#eg mes Ge kee DeJeen kejlee nw, e#eg mes OegJe kee DeJeen kejlee nw, e#eg mes
DeOegJe kee DeJeen kejlee nw~ Fme ekeej e#egefjefveeJeen yeejn ekeej kee nw~ F&ne, DeJeee Deewj OeejCee FveceW

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 143

YeJeefvle~ leeLeeyengceernles, Skeceernles, yengefJeOeceernles, SkeefJeOeceernles, ef#eeceernles, Deef#eeceernles, efve:me=leceernles,


Deefve:me=leceernles, Geceernles, Devegeceernles, OegJeceernles, DeOegJeceernles~ SJeceerneYesoe:~
yengceJewefle, SkeceJewefle, yengefJeOeceJewefle, SkeefJeOeceJewefle, ef#eeceJewefle, Deef#eeceJewefle, efve:me=leceJewefle,
Deefve:me=leceJewefle, GeceJewefle, DevegeceJewefle, OegJeceJewefle, DeOegJeceJewefle~ Fefle DeJeeeYesoe:~
yengb Oeejeefle, Skeb Oeejeefle, yengefJeOeb Oeejeefle, SkeefJeOeb Oeejeefle, ef#eeb Oeejeefle, Deef#eeb Oeejeefle,
efve:me=leb Oeejeefle, Deefve:me=leb Oeejeefle, Geb Oeejeefle, Devegeb Oeejeefle, OegJeb Oeejeefle, DeOegJeb Oeejeefle~ SJeb
e#egefjefvemeeelJeeefjbMevceefle%eeveYesoe:~ cevemeeshesleeJevle SJe, Deveeese#egce&vemeesJe&eveeJeeneYeeJeeled~
Mes<esefveeCeeb eleskeb <eefYebiee:, les<eeb JeeveeJeenme meJeeled~ le Sles meJexheskeOecegheveerlee: $eerefCe
Meleeefve <edef$ebMeoefOekeeefve YeJeefvle1~
keesLee&Jeenes JeeveeJeenes Jee ?
DeeehleeLe&enCeceLee&Jeen:, eehleeLe&enCeb JeeveeJeen:~
ve mheemheenCes DeLe&JeeveeJeenew, leeese#egce&vemeesjefhe meJelemle$e JeeveeJeenme meJeemebieeled~
Demleg esled ?

mes eleske e#eg kes efveefcee mes yeejn ekeej kes nQ~ Jen Fme ekeej mes nQyengle keer F&ne kejlee nw, Ske keer F&ne kejlee nw, yengefJeOe keer F&ne kejlee nw, SkeefJeOe keer F&ne kejlee nw, ef#ee
keer F&ne kejlee nw, Deef#ee keer F&ne kejlee nw, efve:me=le keer F&ne kejlee nw, Deefve:me=le keer F&ne kejlee nw, Ge keer F&ne
kejlee nw, Devege keer F&ne kejlee nw, OegJe keer F&ne kejlee nw, DeOegJe keer F&ne kejlee nw, Fme ekeej es F&ne kes Yeso nQ~
yengle kee DeJeee kejlee nw, Ske kee DeJeee kejlee nw, yengefJeOe kee DeJeee kejlee nw, Ske efJeOe kee DeJeee
kejlee nw, ef#ee kee DeJeee kejlee nw, Deef#ee kee DeJeee kejlee nw, efve:me=le kee DeJeee kejlee nw, Deefve:me=le kee
DeJeee kejlee nw, Ge kee DeJeee kejlee nw, Devege kee DeJeee kejlee nw, OegJe kee DeJeee kejlee nw, DeOegJe kee
DeJeee kejlee nw~ Fme ekeej es DeJeee kes Yeso nQ~
yengle kees OeejCe kejlee nw, Ske kees OeejCe kejlee nw, Ske efJeOe kees OeejCe kejlee nw, ef#ee kees OeejCe kejlee
nw, Deef#ee kees OeejCe kejlee nw, efve:me=le kees OeejCe kejlee nw, Deefve:me=le kees OeejCe kejlee nw, Ge kees OeejCe
kejlee nw, Devege kees OeejCe kejlee nw, OegJe kees OeejCe kejlee nw, DeOegJe kees OeejCe kejlee nw, Fme ekeej
e#egFefve kes efveefcee mes ceefle%eeve kes De[leeueerme Yeso nesles nQ~ ceve kes efveefcee mes Yeer Fleves ner Yeso nesles nQ,
keeeWefke Fve oesveeW kes JebpeveeJeen veneR neslee nw~
Mes<e eej FefveeW ceW eleske kes efveefcee mes mee" Yebie nesles nQ, keeeWefke Gvekes JebpeveeJeen neslee nw~ es meye
Skeef$ele neskej leerve meew eerme (484860606060336) nesles nQ~
Mebkee-DeLee&Jeen Deewj JebpeveeJeen efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-Deeehle heoeLe& kes enCe kees DeLee&Jeen Deewj eehle heoeLe& kes enCe kees JebpeveeJeen kenles
nQ~ mheenCe kees DeLee&Jeen Deewj DemheenCe kees JebpeveeJeen veneR kene pee mekelee nw, keeeWefke mheenCe
Deewj DemheenCe lees e#eg Deewj ceve kes Yeer jnlee nw, Dele: Ssmee ceeveves hej Gve oesveeW kes Yeer JebpeveeJeen kes
DeefmlelJe kee emebie DeeJesiee~
Mebkee-Dee peeJes FmeceW keee oes<e nw ?
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 155-156~

144 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve, ve e#egjefveefveeYeeced Fefle le$e JebpeveeJeenme eefle<esOeeled~


keefeoeMebkelesve ees$eeoerefveelegesLee&Jeen:, le$e eehlemewJeeLe&me enCeesheuecYeeled Fefle esled ?
ve, Jevemheefle<JeeehleeLe&enCemeesheuebYeeled~
leoefhe kegleesJeieceles ?
otjmLeefveefOecegefMe eejesncegkeleveLeeveghehees:~1
Deveeeeeefj OeCegmeeeFb eGme meeb e len e OeCegneCeb~
heemes jmes e ieb Oes ogi egC ee ogi egCee DemeefC Ce efe~~1~~
GCeleermepeeseCemeee eGJeCCee len e neWefle CeeeJJee~
eGefjbefoemme efCeecee ekeKegheheemees megefCeecesCe~~2~~
GCemeefpeeseCemeee De e len peeseCee cegCeseJJee~
hebefeefoemeCCeerCeb ekeKeghheemees cegCeseJJees~~3~~
DesJe OeCegmenmmee efJemeDees meesomme len DemeefCCemme~
Fe Sos CeeoJJee hees i ieueheef j Ceecepees es C e~~4~~
heemes jmes e iebOes efJemeDees CeJe peeseCee cegCeseJJee~
yeejnpeeseCe meesos ekeKegmmegb heJekeKeeefce~~5~~

meceeOeeve-Ssmee veneR nes mekelee nw, keeeWefke e#eg Deewj ceve mes JebpeveeJeen veneR neslee nw Fme ekeej
kes met$e eje Gve oesveeW kes JebpeveeJeen kee eefle<esOe efkeee ieee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-ees$eeefoke eej FefveeW ceW DeLee&Jeen veneR nw, keeeWefke GveceW eehle ner
heoeLe& kee enCe heeee peelee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke JevemheefleeeW ceW Deeehle DeLe& kee enCe heeee peelee nw~
Mebkee-Jen Yeer keneB mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-keeeWefke otjmLe efveefOe (Keee Deeefo) kees ue#e kej eejesn (MeeKee) kee es[vee DeveLee
yeve veneR mekelee nw~
Deewj Yeer kene nwieeLeeLe&-eej meew Oeveg<e, eeQme" Oeveg<e leLee meew Oeveg<e eceeCe ece mes Skesefve, erefve Deewj $eerefve peerJeeW
kee mheMe&, jme SJeb iebOe efJe<eeke #es$e nw~ Deeies Demeb%eer hee&vle en efJe<ee#es$e otvee-otvee neslee ieee nw~~1~~
elegefjefve peerJe kes e#eg kee efJe<ee efveece mes Gveleerme meew eewJeve eespeve eceeCe nw~~2~~
hebesefve meb%eer peerJeeW kes e#eg Fefve kee efJe<ee Gveme" meew Dee" eespeve eceeCe peevevee eeefnS~~3~~
Demeb%eer hebesefve peerJe kes ees$e kee efJe<ee Dee" npeej Oeveg<e eceeCe nw~ Fme ekeej hegodieueheefjCeece eesie
mes es efJe<ee peevevee eeefnS~~4~~
meb%eer hebesefve peerJeeW kes mheMe&, jme Je iebOe efJe<eeke #es$e veew eespeve eceeCe leLee ees$e kee yeejn eespeve
eceeCe peevevee eeefnS~ e#eg kes efJe<ee kees Deeies kenles nQ~~5~~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 157-160~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 145

meesleeuemenmmee yes esJe meee nJebefle lesJee~


eefkeKebefoemme efJemeDees Gkekemmees nesefo Deefleefjees1~~6~~
Fleeieceee les<eeceeehleeLe&enCeceJeieceles~
kesefeoee#elesveJeeespeveevlejefmLelehegueJemkebOewkeosMeceeiecesefvemebyeb peeveefvle ?
Deeeeee&: eeng:-leVe Ieles, DeOJeeveeheCeeee JewHeueemebieeled~ ve eeOJeeveb JeeuheeremlJeme
keejCeb, mJecenJeeheefjleeiesve Yetees eespeveeefve mebejppeercetleeeleesheuebYeleesveskeevleeled~ efkeb e eefo
eehleeLe&eeefnCesJesefveeCe-OJeeveefveheCecevlejsCe JeeceeCeeheCececesJeekeefj<eled~ ve ewJeb, leLeevegheuebYeeled~
efkeb e veJeeespeveevlejefmLeleeefive-efJe<eeYeeb leeremheMe&jme#eeesheMeceeveeb oen-cejCes meeleeced, eehleeLe&enCeeled~
leeJevcee$eeOJeeveefmLeleeMegefeYe#eCe-leodievOepeefveleog:Kes e lele SJe meeleeced~ efkevleg ve ewleeefve mebYeJeefvle~
hegve: keefeoenhegb megCesF meb Dehhegb ese hemmeos Jeb~
iebOeb jmeb e heemeb yeb hegb e peeCeeefo~~ 2
Flemceelmet$eeleehleeLe&eeefnlJeefceefveeCeeceJeieceles Fefle ?
vewleod JeeJeb, DeLee&Jeenme ue#eCeeYeeJele: KejefJe<eeCemesJeeb YeeJeemebieeled~

e#eg Fefve kee Glke= efJe<ee meQleeueerme npeej oes meew eflejsme" eespeve mes keg DeefOeke nw~~6~~
Fme Deeiece mes Yeer Ge eej FefveeW kes Deeehle heoeLe& kee enCe peevee peelee nw~
eneB keesF& hetlee nw efkekeee veew eespeve kes Devlej mes efmLele hegodieue Je mkebOe kes Ske osMe kees eehle kej FefvemebyebOe DeLe& kees
peeveles nQ ?
leye Deeeee& kenles nQ efkeSsmee Ieefle veneR neslee nw, keeeWefke Ssmee ceeveves hej DeOJeeveeheCee kes efve<heue nesves kee emebie Deelee nw
Deewj DeOJeeve Je keer met#celee kee keejCe veneR nw, keeeWefke Deheves cenlJe kees ve es[kej yengle eespeveeW leke
ieceve kejles ngS cesIemecetn kes osKes peeves nsleg Devewkeeefvleke neslee nw~ otmejer yeele en nw efke eefo FefveeB eehle
heoeLe& kees enCe kejves Jeeueer ner nesleeR, lees DeOJeeve kee efveheCe ve kejkes JeeceeCe keer eheCee ner keer peeleer~
hejvleg Ssmee veneR nw, keeeWefke Jewmee heeee veneR peelee nw~ Fmekes Deefleefje veew eespeve kes Devlej ceW efmLele Deefive Deewj
efJe<e mes mheMe& Deewj jme kes leere #eeesheMece mes ege peerJeeW kes eceMe: oen Deewj cejCe nesvee eeefnS, keeeWefke
FefveeB eehle heoeLe& kee enCe kejves Jeeueer nQ Deewj Fmeer keejCe Gleves cee$e DeOJeeve ceW efmLele DeMegefe heoeLe& kes
Ye#eCe Deewj Gmekes iebOe mes GlheVe ogKe Yeer nesvee eeefnS efkevleg Ssmee mebYeJe veneR nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeieeLeeLe&-ees$e mes mhe= Meyo kees megvelee nw~ hejvleg e#eg mes he kees Demhe= ner osKelee nw~ Mes<e FefveeW
mes iebOe, jme Deewj mheMe& kees ye Je mhe= peevelee nw~~
Fme met$e mes FefveeW kes eehle heoeLe& kee enCe kejvee peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Jewmee nesves hej DeLee&Jeen kes ue#eCe kee DeYeeJe nesves mes
1-2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 157-160~

146 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keLeb hegve: Demee ieeLeeee DeLeex JeeKeeeles ?


Geles-hecemhe=cesJe e#egie&=ndCeeefle~ e Meyoevcevee~ iebOeb jmeb mheMe e yeb mJeke-mJekesefves<eg
efveeefceleb hegb mhe=b eMeyoeomhe=b e Mes<esefveeefCe ie=Cnefvle~ hegb megCesF meb Fle$eeefhe ye-e-Meyoew
eespeew, DeveLee ogJee&Keeveleehees:~ SJeb ceefle%eeveb meb#eshesCe eefheleced~
FoeveeR eglemJehecegelesegle%eeveb ceeflehetJe, ceeflekeejCeefceefle eeJeled, keee heeueeefle hetjeefle Fefle Jee hetJe&Meyoefve<hees:~ lele:
mee#eevceeflehetJe hejchejeceeflehetJe&ceefhe hetJe&Meyosve ie=eles~ leoefhe efefJeOeb Debiecebieyeeeefceefle~ DebieegleceeeejeefoYesosve
eoMeefJeOeb, Fleje meeceeefekeeefoYesosve elego&MeefJeOeced, DeLeJee DeveskeYesoced, e#egjeefoYe: meceglheVeme
heefjieCeveeYeeJeeled~ Sleled egle%eevemJeheb efJemlejsCe OeJeueeerkeeeeb Jeced~
DeOegvee Devegiece: keLelesDevegiecevles heefjefevle Fefle Devegiecee: <e[dJeeefCe ef$ekeesefheefjCeeceelcekehee<eb[eefJe<eeeefJeYee[dYeeJeheeefCe
eehlepeelevlejeefCe eceeCeefJe<eeleee Dehemeeefjleogve&eeefve meefJeeheevevleheee&emeeeflehe#eefJeefOeefveeleYebieelcekemeeemJeheeefCe Fefle eefleheeJeb~
SJecevegieceeheCee ielee~

ieOes kes meeRie kes meceeve Gmekes DeYeeJe kee emebie DeeJesiee~
Mebkee-efhej Fme ieeLee kes DeLe& kee JeeKeeve kewmes efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-Fme Mebkee kes Gej ceW kenles nQ-e#eghe kees Demhe= ner enCe kejleer nw, e Meyo mes ceve
Yeer Demhe= ner Jemleg kees enCe kejlee nw~ Mes<e FefveeB iebOe, jme Deewj mheMe& kees ye DeLee&led Deheveer-Deheveer
FefveeW ceW efveeefcele Je mhe= enCe kejleer nQ, e Meyo mes Demhe= Yeer enCe kejleer nQ~ mhe= Meyo kees megvelee nw
eneB Yeer ye Deewj e MeyoeW kees pees[vee eeefnS, keeeWefke Ssmee ve kejves mes otef<ele JeeKeeve keer Deeheefe Deeleer nw~
Fme ekeej meb#eshe mes ceefle%eeve keer eheCee keer ieF& nw~
Deye egle%eeve kee mJehe kene pee jne nwegle%eeve ceeflehetJe&ke neslee nw DeLee&led ceefle%eeve kes efveefcee mes nesves Jeeuee nw, keeeWefke keee& kees pees heeueve
kejlee nw DeLeJee hetCe& kejlee nw, Jen hetJe& nw, Fme ekeej hetJe& Meyo keer efve<heefe ngF& nw~ FmeefueS ceeflehetJe&-enCe
mes mee#eeled ceeflehetJe&ke Deewj hejcheje mes ceeflehetJe&ke Yeer enCe efkeee peelee nw~ Jen egle%eeve Yeer oes ekeej kee
nw-Debie Deewj Debieyeee~ Debie egle, Deeeej Deeefo kes Yeso mes yeejn ekeej Deewj otmeje meeceeefeke Deeefoke Yeso
mes eewon ekeej DeLeJee Deveske Yesohe nw, keeeWefke e#eg Deeefo FefveeW mes GlheVe Gmekeer ieCevee kee DeYeeJe nw~
Fme egle%eeve kee mJehe efJemleej mes OeJeuee erkee ceW osKevee eeefnS~
Deye Devegiece kee keLeve kejles nQpees peeves peeles nQ, Jes Devegiece nQ Fme efveefe kes Devegmeej ef$ekeesef mJehe (Je, iegCe Je heee&e)
heeKebef[eeW kes DeefJe<eeYetle DeefJeYee[dYeeJemebyebOe DeLee&led keLebefeled leeoelce mes meefnle, peelevlej mJehe kees
eehle, eceeCe kes efJe<ee nesves mes ogve&eeW kees otj kejves Jeeues, Deheveer veeveehe Devevle heee&eeW keer eeflehe#e Yetle
Demeee mes meefnle Deewj Glheeo-Jee-OeewJe mJehe mes mebege Ssmes n Je Devegiece nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
Fme ekeej Devegiece keer eheCee keer ieF& nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 147

mebeefle veemJeheeheCee efeeles%eelegjefYeeeees vee:~ eceeCeheefjie=nerleeLezkeosMeJemlJeOeJemeee: DeefYeeee:~ egefele: eceeCeeoLe&heefjen:


Jeheee&eeesjvelejme DeLe& Fefle heefjenes Jee vee:~ eceeCesve heefjefVeme Jemlegve: Jes heee&es Jee JemlJeOeJemeeees
vee: Fefle eeJeled~
kesefeoee#eles-eceeCecesJe vee: Fefle~
Deeeeee&: eeng:-leVe Ieles veeeveeceYeeJeemebieeled~ efkeb e ve eceeCeb vee:, lemeeveskeevleefJe<eelJeeled~
ve vee: eceeCeb lemewkeevleefJe<eelJeeled~ ve e %eeveceskeevleefJe<eeceefmle, Skeevleme veerhelJeleesJemlegve:
kece&helJeeYeeJeeled~ ve eeveskeevleefJe<eees veeesefmle, DeJemlegefve JemlJehhe&CeeYeeJeeled~ lele: eceeCeb ve vee:,
efkevleg eceeCeheefjefVeJemlegve: SkeosMes JemleglJeehe&Cee vee Fefle efmeced~
DeLeJee eOeeveerke=leyeesOe: heg<e: eceeCeb, DeeOeeveerke=leyeesOees vee:~
DeLeJee mekeueeosMe: eceeCeeOeervees efJekeueeosMees veeeOeerve: Fefle~
ke: mekeueeosMe: ?
meeomleerleeefo eceeCeefveyebOevelJeeled meeyosve metefeleeMes<eeeOeeveerYetleOece&lJeeled~
kees efJekeueeosMe: ? Demleerleeefo, veeeslheVelJeeled~

Deye vee kes mJehe keer eheCee keer pee jner nw%eelee kes DeefYeeee kees vee kenles nQ~ eceeCe mes ie=nerle Jemleg kes Ske osMe ceW Jemleg kee efveee ner DeefYeeee
nw~ egefe DeLee&led eceeCe mes DeLe& kes enCe kejves DeLeJee Je Deewj heee&e ceW mes efkemeer Ske kees DeLe&he mes enCe
kejves kee veece vee nw~ eceeCe mes peeveer ngF& Jemleg kes Je DeLeJee heee&e ceW Jemleg kes efveee kejves kees vee kenles
nQ, en Fmekee DeefYeeee nw~
eneB keesF& kenles nQ efke-eceeCe ner vee nw ? Ssmee kenves hejDeeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee lees Ieefle veneR neslee nw, keeeWefke Ssmee ceeveves hej veeeW kes
DeYeeJe kee emebie Dee peeesiee~ otmejer yeele en nw efke eceeCe vee veneR nes mekelee nw, keeeWefke eceeCe kee efJe<ee
lees Deveskeeble nw Deewj vee eceeCe veneR nes mekelee nw, keeeWefke vee kee efJe<ee Skeevle nw Deewj %eeve Skeevle kees
efJe<ee kejves Jeeuee veneR neslee nw, keeeWefke Skeevle veerhe nesves mes DeJemlegmJehe nw Dele: Jen kece& veneR nes
mekelee nw leLee vee Deveskeevle kees efJe<ee kejves Jeeuee veneR nw, keeeWefke DeJemleg ceW Jemleg kee Deejeshe veneR nes
mekelee nw~ Dele: eceeCe vee veneR nw, efkevleg eceeCe mes peeveer ngF& Jemleg kes Ske osMe ceW JemleglJe keer efJeJe#ee kee
veece vee nw~ en yeele efme ngF&~
DeLeJee yeesOe kees eOeeve kejves Jeeuee heg<e eceeCe Deewj Gmes DeeOeeve kejves Jeeuee vee nw~
DeLeJee mekeueeosMe eceeCe kes DeeOeerve nw Deewj efJekeueeosMe vee kes DeeOeerve nw~
Mebkee-mekeueeosMe efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-meeoefmle DeLee&led keLebefeled nw Fleeefo meele YebieeW kee veece mekeueeosMe nw, keeeW efke
eceeCeefveefceeke nesves mes Fvekes eje meeled Meyo mes mecemle DeeOeeveYetle OeceeX keer metevee keer peeleer nw~
Mebkee-efJekeueeosMe efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-Deefmle DeLee&led nw Fleeefo meele JeekeeeW kee veece efJekeueeosMe nw, keeeWefke Jes veeeW mes GlheVe nQ~

148 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leLee hetpeheeoYeejkewjheYeeefCe1 meeceeveveeue#eCeefceocesJe~


leeLee-eceeCeekeeefMeleeLe&efJeMes<eehekees vee:~
leLee eYeeevYeejkewjheYeeefCe-eceeCeJeheeeeheefjCeeceefJekeuhe JeMeerke=leeLe&-efJeMes<eeheCeeJeCe:
eefCeefOee&: me vee:~2
leLee meejmebenshegeb hetpeheeow:-Devevleheee&eelcekeme Jemlegveesveleceheee&eeefOeieces kele&Jes peelenslJehes#ees
efvejJeeeeesiees vee:~
leLee mecevleYemJeeefceveehegecedmeeeoeefJeYeeeLe&efJeMes<eJeekees vee:~3
me SJebefJeOees veees efefJeOe:-JeeefLe&ke: heee&eeefLe&keesefle~ le$e eesmeew JeeefLe&kevee: me ef$eefJeOe:vewiecemebenJeJenejYesosve~ heee&eeefLe&keesveeelegefJe&Oe:-$e+pegmet$e-Meyo-meceefYe{wJebYetleYesosve~
Sles meJexefhe veee: DeveJeOe=lemJehee: meceie:, eeflehe#eeefvejekejCeeled~ lele SJe ogjJeOeeefjlee:
efceLeee: eeflehe#eefvejekejCecegKesve eJe=elJeeled~4
SkeevleyegeJeefmele: meJeex yeeeeLe&: efceLeeefJejefleeceeoke<eeeeesieee yebOekeejCeced~
DeveskeevleyegeJeefmele: meJeex yeeeeLe&: mecekelJeefJejleeceeoeke<eeeeeesieee cees#ekeejCeced~5

leLee hetpeheeo Yeejke ves Yeer meeceeve vee kee ue#eCe ener kene nw~
Jen Fme ekeej nw-eceeCe mes ekeeefMele peerJeeefoke heoeLeeX keer heee&eeW kee eheCe kejves Jeeuee vee nw ~
leLee eYeeev Yeejke (Deeeee&) ves Yeer kene nw-eceeCe kes Deeefele heefjCeece YesoeW mes JeMeerke=le heoeLe&
efJeMes<eeW mes eheCe ceW meceLe& pees eeesie neslee nw, Jen vee nw~
leLee meejmeben ceW Yeer hetpeheeo mJeeceer ves kene nw-Devevle heee&e mJehe Jemleg keer efkemeer Ske heee&e
kee %eeve kejles mecee es nsleg keer Dehes#ee kejves Jeeuee efveoex<eeeesie vee kene peelee nw~
leLee mecevleYe mJeeceer ves Yeer kene nw-meeeo mes ekeeefMele heoeLeeX keer heee&eeW kees eke kejves Jeeuee vee nw~
Fme ekeej Jen vee oes ekeej kee nw-JeeefLe&ke Deewj heee&eeefLe&ke~ GveceW pees Jen JeeefLe&ke vee nw
Jen vewiece, meben Deewj JeJenej kes Yeso mes leerve ekeej kee nw~ heee&eeefLe&ke vee $e+pegmet$e, Meyo, meceefYe{ Deewj
SJecYetle kes Yeso mes eej ekeej kee nw~
es meYeer vee Deheves efJe<ee kees meJe&Lee Skeevlehe mes ve ceeveves kes keejCe meceereerve vee nesles nQ, keeeWefke
Jes Deheves eeflehe#eer kee efvejekejCe veneR kejles nQ~ Jener vee Skeevlehe mes efveCe&e kejves Jeeues nesves mes efceLeelJehe
nes peeles nQ, keeeWefke Jes eeflehe#e kes efvejekejCehe mes eJe=efe kejles nQ~
Skeevleyegef mes efveefele meye yeee heoeLe& Deewj efceLeelJe, DeefJejefle, eceeo, ke<eee Je eesie, es yebOe kes
keejCe nw, keeeWefke yebOe keejCeheves keer Dehes#ee Fvekeer Skelee kes eefle keesF& Yeso veneR nw~
Deveskeeble yegef mes efveefele meye yeee heoeLe& Deewj mecekelJe, efJejefle, Deeceeo, Deke<eee SJeb Deeesie cees#e
kes keejCe nQ~
1-2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 165-167~ 3. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9,
he=. 165-167~ 4. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 182~ 5. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele
heg. 9, he=. 168, 183~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 149

meeoefmle, meeVeeefmle, meeoJeeJeb, meeoefmle e veeefmle e, meeoefmle eeJeeJeb e, meeVeeefmle


eeJeeJeb e, meeoefmle e veeefmle eeJeeJeb e Fefle Sleeefve mehle megveeJeekeeeefve eOeeveerke=lewkeOece&lJeeled~
ve ewles<eg mehlemJeefhe Jeekees<eg meeyoeeesieefveece: leLee eefle%eeMeeeoeeesieesheuebYeeled~ meeJeOeejCeeefve
Jeekeeeefve ogCe&ee:~1
Sles<eeb veeesheveeeveeb efJemlejJeeKeeveb OeJeueeerkeeeeb Jeb~
SJeb veeeheCee ielee~
De$e kece&eke=efleeeYe=leme Gheece-efve#eshe-Devegiece-veeeKee Sles elJeejesefhe DeJeleeje Slesve
heeelJeeefjbMeecesve osMeeceMe&kemet$esCe eefhelee:~ leeLee-DeiiesefCeemme hegJJemme hebecemme JelLegmme eGlLees
heeng[es keccehee[er Ceece~~45~~ lelLe FceeefCe eGJeermeDeefCeeesieejeefCe YeJebefle~ Fleslesve meJexCeeefhe
met$esCe Gheece: heeefJeOe: eefhele:~ S<e Gheece: Mes<eeCeeb $eeeCeeceJeleejeCeecegheue#eCe:, lesve lesefhe De$e
Jee-%eeleJee:, Sleme leoefJeveeYeeJeeled~ FoceeeeCeereb veece hetJe %eeve-egle-Debie-efJeeo-hetJe&efceefle <edekeejb,
%eeveeefoYe: he=LeiYetleeeeeCeereeYeeJeeled~ lesve efMe<eceefleefJekeefmeleeLe <eCCeeceefhe elegefJe&OeesJeleej Geles~ leeLeeveece-mLeehevee-Je-YeeJeYesosve elegefJe&Oeb %eeveb~ Deeee: $eeesefhe efve#eshee JeeefLe&kevee-mebefmLelee:, $eeeCeecevJeeoMe&veeled~ YeeJe: heee&eeefLe&keveeefveyebOeve:, Jele&ceeveheee&esCeesheueef#eleJelJeme YeeJelJeeYegheieceeled~

keLebefeled nw, keLebefeled veneR nw, keLebefeled DeJeeJe nw, keLebefeled nw Deewj veneR nQ, keLebefeled nw Deewj
DeJeeJe nw, keLebefeled veneR nw Deewj DeJeeJe nw, keLebefeled nw, veneR nw Deewj DeJeeJe nw, Fme ekeej es meele
megveeJeekee nQ, keeeWefke Jes Ske Oece& kees eOeeve kejles nQ~ Fve meeleeW ner JeekeeeW ceW meeled Meyo kes eeesie kee
efveece veneR nw, keeeWefke Jewmeer eefle%ee kee DeeMee nesves mes Deeeesie heeee peelee nw~ es ner Jeekee meeJeOeejCe DeLee&led
DeveJeeJe=efehe nesves hej ogve&e nes peeles nQ~
Fve vee Deewj GheveeeW kee efJemleej mes JeeKeeve OeJeuee erkee ceW osKevee eeefnS~
Fme ekeej veeeheCee hetCe& ngF&~
eneB kece&eke=efleeeYe=le kes Gheece, efve#eshe, Devegiece Deewj vee es eejeW ner DeJeleej Fme heQleeefuemeJeW
osMeeceMe&ke met$e kes eje eefhele efkees iees nQ~ Jen Fme ekeej mes nw-DeeeeCeere hetJe& keer hebece Jemleg kes
elegLe& eeYe=le kee veece kece&eke=efle nw~~45~~ GmeceW es eewyeerme Devegeesieej peeveves eesie nQ Fme ekeej Fme
mecemle ner met$e kes eje heeBe ekeej kes Gheece keer eheCee keer ieF& nw~ en Gheece Mes<e leerve DeJeleejeW kee
Gheue#eCe nw, DeleSJe GvnW Yeer eneB osKevee eeefnS DeLee&led peevevee eeefnS, keeeWefke en Gvekee DeefJeveeYeeJeer nw~
en DeeeeCeere veecekee hetJe& %eeve, egle, Debie, efJeeo Je hetJe&iele kes Devleie&le nesves mes n ekeej kee nw, keeeWefke
%eeveeefokeeW mes he=LeiYetle DeeeeCeer hetJe& kee DeYeeJe heeee peelee nw~ FmeefueS efMe<eeW keer yegef kees efJekeefmele kejves
kes efueS Ge neW kes eej ekeej kee DeJeleej kenles nQ~ Jen Fme ekeej nw-veece, mLeehevee, Je Deewj YeeJe
kes Yeso mes %eeve eej ekeej kee nw~ FveceW Deeefo kes leerve efve#eshe JeeefLe&ke vee kes Deeefele nQ, keeeWefke Gve leerve
kes DevJee osKee peelee nw~ YeeJeefve#eshe heee&eeefLe&kevee kes efveefcee mes nesves Jeeuee nQ, keeeWefke Jele&ceeve heee&e mes
Gheueef#ele Je kees YeeJe mJeerkeej efkeee ieee nw~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 168, 183~

150 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle efve#esheeLe& Geles-veece%eeveb %eeveMeyo: mJeelceefve Jele&ceeve:~ mLeehevee%eeveb me S<e FleYesosve


mebkeefuhele: meodYeeJeemeodYeeJeeLe&:~ Je%eeveb efefJeOeb-DeeieceveesDeeieceYesosve~ %eeveeeYe=le%eeekeesvegheege
DeeieceJe%eeveb, vewieceveeeJeuebyeveeled~ veesDeeieceJe%eeveb ef$eefJeOeb-%eeeke-Mejerj-YeeefJe-leodJeefleefjeveesDeeieceJe%eeveYesosve~ %eeekeMejerjYeeefJeefkeb megieceb, yengMe: eefhelelJeeled~ leodJeefleefjeveesDeeieceJe%eeveb
%eevensleghegmlekeeefoJeeefCe~
%eeveeeYe=le%eeeke Gheegees YeeJeeiece%eeveb~ De$e YeeJeeiece%eeveb eke=leb, Mes<eeCeecemebYeJeeled~
Slesve vee-efve#esheew ew Deefhe eefheleew YeJele:~ Devegieceesefhe eefheleewJe, leceefOeke=le vee-efve#esheees:
eefhelelJeeled~
De$eesheece DeeveghetJeea-veece-eceeCe-JeeJelee-DeLee&efOekeej-Yesosve-heeefJeOe Gelesle$eeveghetJee&: De$e veeefmle mebYeJe:, %eevewkelJeefJeJeef#elelJeeled~ %eeevles Slesve peerJeeefoheoeLee& Fefle %eeveefceefle
iegCeveece~ eceeCeceskecesJe, mebenveeeJeuebyeveeled~ DeLeJee eceeCecevevleb, %eeveme %eseeceeCelJeeled~ JeeJecesleme
mJemecee-hejmeceee:~ ceefle-egle-DeJeefOe-ceve:hee&ekesJeue%eeveYesosve heeeefOekeeje:, ve Jeef&cee ve e vetvee:,
JeJenejveeeJeuecyeveeled~
DeOegvee egle%eevecegKesve elegefJe&OeesJeleej Geles-veece-mLeehevee-Je-YeeJeegle%eeveYesosve elegefJe&Oeb egle%eeveb~
Deeeeeeesefhe efve#eshee JeeefLe&keme~
keLecesles $eees JeeefLe&keme ?

Deye efve#eshe kee DeLe& kenles nQ-veece %eeve Deheves Deehe ceW jnves Jeeuee %eeve Meyo nw~ Jen en nw Fme
ekeej DeYeso mes mebkeefuhele meodYeeJe Je DemeodYeeJehe DeLe& mLeehevee%eeve nw~ Je%eeve Deeiece Deewj veesDeeiece kes
Yeso mes oes ekeej kee nw~ %eeveeeYe=le kee peevekeej Gheeesie mes jefnle peerJe Deeiece Je%eeve nw, keeeWefke eneB vewiece
vee kee DeJeuecyeve nw~ %eeekeMejerj, YeJe Deewj leodJeefleefje veesDeeieceJe%eeve kes Yeso mes veesDeeieceJe%eeve
leerve ekeej kee nw~ %eeekeMejerj Deewj YeJe veesDeeieceJe%eeve es oes megiece nQ, keeeWefke Fvekeer eheCee yengleyeej
keer ieF& nw~ %eeve keer nslegYetle hegmleke Deeefo Je leodJeefleefje veesDeeiece Je%eeve nw~
%eeveeeYe=le kee peevekeej Gheeesieege peerJe YeeJeeiece%eeve nw~ eneB YeeJeeiece%eeve eke= le nw, keeeWefke Mes<e
%eeveeW keer eneB mebYeeJevee veneR nw~
Fmekes eje vee Deewj efve#eshe oesveeW keer eheCee keer ieF& nw~ Devegiece keer eheCee keer ner pee egkeer nw,
keeeWefke Gmekees ueskej ner vee Deewj efve#eshe kee eheCe neslee nw~
eneB DeeveghetJeea, veece, eceeCe, JeeJelee Deewj DeLee&efOekeej kes Yeso mes heeBe ekeej kee Gheece kene peelee nwGveceW DeeveghetJeea keer eneB mebYeeJevee venber nw, keeeWefke eneB %eeve kes SkelJe keer efJeJe#ee nw~ etBefke Fmemes peerJeeefo
heoeLe& peeves peeles nQ Dele: %eeve en iegCeveece nw~ eceeCe Ske ner nw, keeeWefke eneB mebenvee kee DeJeuecyeve nw~ DeLeJee
eceeCe Devevle nQ, keeeWefke %eeve %ese kes eceeCe nQ DeLee&led efpeleves (Devevle) %ese nQ Gleves ner %eeve Yeer nQ~ JeeJe kes
mJemecee Deewj hejmecee es oes Yeso nQ~ ceefle, egle, DeJeefOe, ceve:hee&e Deewj kesJeue%eeve kes Yeso mes DeefOekeej kes heeBe
Yeso nQ~ ve Jes DeefOeke nQ Deewj ve kece Yeer, keeeWefke eneB JeJenejvee kee DeJeuecyeve nw~
Deye egle%eeve keer cegKelee mes eej ekeej kee DeJeleej kenles nQ-veece, mLeehevee, Je Deewj YeeJe
egle%eeve kes Yeso mes egle%eeve eej ekeej kee nw~ FveceW Deeefo kes leerveeW ner efve#eshe JeeefLe&kevee kes nQ~
Mebkee-es leerveeW JeeefLe&kevee kes efve#eshe kewmes nQ ?

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 151

vewleod JeeJeb, heee&eeefLe&kevees #eCe#eesCe MeyoeLe&efJeMes<eYeeJesve mebkeslekejCeeveghehees: JeeeJeeekeYesoeYeeJeeled~


keLeb Meyovees<eg ef$e<Jeefhe MeyoJeJenej: ?
Deveefhe&leeLe&ieleYesoeveeceefhe&leMeyoefveyebOeveYesoeveeb les<eeb veeeveeb leoefJejesOeeled~
keLeb mLeehevee JeeefLe&keveeefJe<ee: ?
ve, DeLex leodens meefle mLeeheveeshehees:~
Jeegle%eeveceefhe JeeefLe&keveeefJe<ee:, DeeOeejeOeseeesjskelJe-keuheveeee JeegleenCeeled~
YeeJeefve#eshe: heee&eeefLe&keveeefJe<ee:, Jele&ceeveheee&esCeesheueef#eleJeenCeeled~
efve#esheeLe& Geles-veece-mLeehevee-Deeiece-veesDeeieceJeegle%eeveeefve megieceeefve~ efJeMes<esCe-egle%eevenslegYettleieg-Deeoerefve leodJeefleefjeveesDeeieceJeegle%eeveefceefle JeeJeced~ egleesheege: heg<ees YeeJeegle%eeveced~
SJeb efve#esheveeeheCee ielee~
egle%eeveb eceeCeb, ve ecese:, lesveeLee&veefOekeejeled~
Devegiecees iele:~
hetJee&veghetJee& Fob egle%eeveb efleereb, heeeoeveghetJee& elegLe, eLeeleLeeveghetJee& eLeceb efleereb le=leereb Jee~
egle%eeveefceob veece veesieesCeb, ees$eeoerefvesYeesveglheVeme %eeveme egle%eevemeb%eeeeb ieesCelJeeYeeJeeled~ eceeCeceskeb

meceeOeeve-Ssmee venbeR kenvee eeefnS, keeeWefke heee&eeefLe&kevee ceW #eCe#eeer nesves mes Meyo Deewj DeLe& keer
efJeMes<elee mes mebkesle kejvee ve yeve mekeves kes keejCe Jeee-Jeeeke Yeso kee DeYeeJe nw~
Mebkee-lees efhej leerveeW ner Meyo veeeW ceW Meyo kee JeJenej kewmes neslee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke DeLe&iele Yeso keer DeeOeevelee Deewj Meyoefveefceeke Yeso keer eOeevelee jKeves Jeeues
Ge veeeW kes Meyo JeJenej ceW keesF& efJejesOe veneR heeee peelee nw~
Mebkee-mLeehevee JeeefLe&kevee kee efJe<ee kewmes nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke DeLe& kee Gmekes eje enCe nesves hej mLeehevee yeve mekeleer nw~
Jeegle%eeve Yeer JeeefLe&kevee kee efJe<ee nw keeeWefke DeeOeej Deewj DeeOese kes SkelJe keer keuhevee nesves hej
Jeegle kee enCe neslee nw~ YeeJeefve#eshe heee&eeefLe&ke vee kee efJe<ee nw, keeeWefke Jele&ceeve heee&e mes Gheueef#ele
Je kee eneB YeeJehe mes enCe efkeee ieee nw~
Deye efve#eshe kee DeLe& kenles nQ-veece, mLeehevee leLee Deeiece Je veesDeeiece Jeegle%eeve megiece nQ~ efJeMes<e
Flevee nw efke egle%eeve kes efveefceeYetle ieg Deeefo leodJeefleefje vees DeeieceJeegle%eeve nw, Ssmee kenvee eeefnS~
egle%eeve kes Gheeesie mes ege heg<e YeeJeegle%eeve nw~
Fme ekeej efve#eshe Deewj vee keer eheCee meceehle ngF&~
egle%eeve eceeCe nw, ecese veneR nw, keeeWefke DeLe& kee eneB DeefOekeej veneR nw~
Devegiece keer eheCee meceehle ngF&~
Jen egle%eeve hetJee&veghetJeea mes efleere, heeeoeveghetJeea mes elegLe& Deewj eLee-leLeeveghetJeea mes eLece, efleere DeLeJee
le=leere nw~ egle%eeve en veece veesieesCe nw, keeeWefke ees$eeefoke FefveeW mes veneR GlheVe ngS %eeve keer egle%eeve meb%ee
kes ieesCelee kee DeYeeJe nw~ eceeCe Ske ner nw, keeeWefke eneB eglemeeceeve keer efJeJe#ee nw~ DeLeJee ecese Devevle

152 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ewJe, eglelJecee$eefJeJeef#elJeeled~ De#ej-heo-mebIeele-eefleheefe-DeefveeesieejefJeJe#eele: mebKeeleb, DeLeJee Devevleb,


ecesemeevevleeled~ JeeJeb-mJemecee-hejmeceee, megvee-ogCe&e mJeheeheCeeled~
DeLee&efOekeejes efefJeOeb-Debiecevebieefceefle~ meeceeefekeb elegefJeMeeflemleJe: Jebovee eefleeceCeb Jewveefekeb ke=eflekece&
oMeJewkeeefuekeb GejeOeeveb keuheJeJenej: keuheekeuheb cenekeuheb hegC[jerkeb cenehegC[jerkeb efveef<eefkee
Fefle elego&MeefJeOecevebieegleced~
le$e meeceeefekeb Je-#es$e-keeueeveeefele heg<epeeleb efJeeee& heefjefceleeheefjefcelekeeuemeeceeefekeb eheeefle~
elegefJeMeeflemleJe: Je=<eYeeefoefpevesveCeeb leewle-ewleOejeCeeb e ke=ef$eceeke=ef$eceeCeeb Je-#es$e-keeueYeeJeeceeCeeefoJeCe&veb kejesefle~
Jebovee Sles<eeb Je=<eYeeefoefpevesveCeeb ewleeoerveeb e JeboveefJeOeeveb JeeefLe&keveeceJeuecye eheeefle~
eef leeceCeb owJ eefmeke-jeef$eke-Ss ee&heef Leke-heeef#eke-eelegcee&efmeke-meebJelmeefjke-GeceeLe&efceefle
mehleeefleeceCeeefve Yejleeefo#es$eeefCe og:<eceeefokeeueeved <edmebnvevemeceefvJeleheg<eeved eehe&efelJee eheeefle~
Jewveefekeb YejlewjeJeleefJeosnmeeOeveb Je-#es$e-keeue-YeeJeeved eleerle %eeve-oMe&ve-eeefj$e-leheDeewheeeefjkeefJeveeb JeCe&eefle~
ke=eflekece& Den&eflmeeeeeexheeOeeeieCeefeblekeieCeJe=<eYeeoerveeb efeeceeCehetpeeefJeOeeveb JeCe&eefle~
De$eesheeesefieveer ieeLee-

nesves mes Jen Devevle nw~ JeeJe mJemecee Deewj hejmecee nQ, keeeWefke megvee Deewj ogve&e kes mJehe keer eneB
eheCee keer ieF& nw~
Debieegle Deewj Devebieegle kes Yeso mes DeLee&efOekeej oes ekeej kee kene nQ~ meeceeefeke, elegefJeMeeflemleJe,
Jevovee, eefleeceCe, Jewveefeke, ke=eflekece&, oMeJewkeeefueke, GejeOeeve, keuheJeJenej, keuheekeuhe, cenekeuhe,
hegC[jerke, cenehegC[jerke Deewj efveef<eefkee, Fme ekeej Devebieegle eewon ekeej kee nw~
GveceW meeceeefeke Devebieegle Je, #es$e Deewj keeue keer Dehes#ee kejkes SJeb heg<eJeie& kee efJeeej kejkes
heefjefcele SJeb Deheefjefcele keeuehe meeceeefeke kee eheCe kejlee nw~
elegefJeMeeflemleJe DeefOekeej Je=<eYeeefoke efpevesveW Deewj Gvekeer ke=ef$ece Je Deke=ef$ece eefleceeDeeW SJeb ewleeueeeW
kes Je, #es$e, keeue, YeeJe Deewj eceeCeeefoke kee JeCe&ve kejlee nw~
Jebovee DeefOekeej JeeefLe&ke vee kee DeJeuecyeve kejkes eewyeerme leerLekejeW Deewj Gvekeer eefleceeDeeW keer Jebovee
keer efJeefOe kee eheCe kejlee nw~
eefleeceCe DeefOekeej owJeefmeke, jeef$eke, Ssee&heefLeke, heeef#eke, eelegcee&efmeke, meebJelmeefjke Deewj GeceeLe&
eefleeceCe Fme ekeej meele eefleeceCeeW keer Yejleeefoke #es$eeW, og:<eceeefoke keeueeW Deewj n mebnveve ege heg<eeW keer
efJeJe#ee kejkes eheCee kejlee nw~
Jewveefeke DeefOekeej Yejle, SsjeJele Je efJeosn #es$e kes meeOeve kes eesie Je, #es$e, keeue, YeeJe kee Deeee
kejkes %eeveefJevee, eeefj$eefJevee, leheesefJevee SJeb Deewheeeefjke efJevee kee JeCe&ve kejlee nw~
ke=eflekece& DeefOekeej Dejnvle, efme, Deeeee&, GheeOeee, ieCeefevleke Deewj ieCeJe=<eYe DeeefokeeW keer, keer
peeves Jeeueer hetpee kes efJeOeeve kee JeCe&ve kejlee nw~
eneB Gheeesieer ieeLee Fme ekeej nw-

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 153

ogDeesCeob penepeeob yeejmeeJeecesJe Jee~


eGmeermeb eflemegb e efkeefoecceb heGbpeS~~1
cetueeeejs SleeMeer ieeLee Jele&les~ erkeeeeb e ke=leles efeles DeefJeOeb kece& esvee#ejkeocyekesve
heefjCeecesve efeeee Jee leled ke=eflekece& heeheefJeveeMeesheee:2~
peeOeJeueeerkeeeeb e-efpeCeefmeeFefje-yengmegosmeg JebefoppeceeCesmeg peb keerjF kecceb leb efkeefoecceb
Ceece~ lemme DeeoenerCe-eflekeKege-heoeefnCe-efleDeesCeo-eogefmmej-yeejmeeJeeeefouekeKeCeb efJeneCeb heueb e
efkeefoecceb JeCCesefo~3
cetueeeejevLes meeOetveeb DeeefJebMeefleke=eflekecee&efCe keefLeleeefve meefvle~
Geb eeeeefj heef[kekeceCes efkeefoeccee efleefCCe neWefle mepPeeS~
hegJJeCns DeJejCns efkeefoeccee eesodomee neWefle~~602~~
meeceeefekemleJehetJe&kekeeeeslmeie&elegefJeMeefleleerLe&kejmleJehee&vle: ke=eflekecexlegeles~ eefleeceCekeeues elJeeefj
efeeekecee&efCe mJeeOeeekeeues e $eerefCe efeeekecee&efCe YeJelesJeb hetJee&Cns efeeekecee&efCe mehle leLeehejeCns e
efeeekecee&efCe, mehlewJeb hetJee&CnshejeCns e efeeekecee&efCe elego&Me YeJevleerefle~ keLeb eefleeceCes elJeeefj
efeeekecee&efCe? DeeueeseveeYeefekejCes keeeeslmeie& Skeb efeeekece& leLee eefleeceCeYeefekejCes keeeeslmeie&:
efleereb efeeekece& leLee JeerjYeefekejCes keeeeslmeie&mle=leereb efeeekece& leLee elegefJeMeefleleerLe&kejYeefekejCes

ieeLeeLe&-eLeepeele DeLee&led peelehe neskej oes DeJeveefle, yeejn DeeJele&, eej efMejesveefle Deewj leerve MegefeeW
mes mebege ke=eflekece& kee eeesie kejvee eeefnS~~
Fmeer ekeej keer ieeLee cetueeeej ceW DeeF& nw Deewj Gmekeer erkee ceW ke=eflekece& kee ue#eCe kene nwefpeme De#ejmecetn mes ee efpeme heefjCeece mes DeLeJee efpeme efeee kes kejves mes Dee"eW ekeej kes kece& sos
peeles nQ-ve efkees peeles nQ, Gmes ke=eflekece& kenles nQ DeLee&led Jen ke=eflekece& heehe veeMe kejves kee Gheee nw~
peeOeJeuee keer erkee ceW kene nwefpeveosJe, efme, Deeeee& Deewj GheeOeee keer Jebovee kejles mecee pees efeee keer peeleer nw, Gmes ke=eflekece&
kenles nQ~ Gme ke=eflekece& kes DeelceeOeerve neskej efkees iees leerve yeej eoef#eCee, leerve DeJeveefle, eej vecemkeej Deewj
yeejn DeeJele& Deeefohe ue#eCe, Yeso leLee heue kee JeCe&ve ke=eflekece& ekeerCe&ke kejlee nw~
cetueeeej ebLe ceW meeOegDeeW kes DeeF&me ke=eflekece& kens nQ~ Jes Fme ekeej nQieeLeeLe&-eefleeceCe ceW eej ke=eflekece&, mJeeOeee ceW leerve es hetJee&Cn Deewj Deheje mes mebbyebefOele Ssmes
eewon ke=eflekece& nesles nQ~~602~~
meeceeefekemleJehetJe&ke keeeeslmeie& kejkes elegefJeMeefleleerLekejmleJe-heele pees efeee nw Gmes ke=eflekece&
kenles nQ~ eefleeceCe ceW eej ke=eflekece& Deewj mJeeOeee ceW leerve ke=eflekece& Fme lejn hetJee&Cn mebyebOeer efeeekece& meele
nesles nQ leLee DehejeCn mebyebOeer efeeekece& Yeer meele nesles nQ~ Ssmes eewon efeeekece& nesles nQ~
eefleeceCe ceW eej ke=eflekece& kewmes nesles nQ ?
Deeueesevee Yeefe (efmeYeefe) kejves ceW keeeeslmeie& neslee nw~ Jen Ske efeee kece& ngDee~ eefleeceCe Yeefe
kes kejves ceW keeeeslmeie& neslee nw, Jen otmeje efeeekece& ngDee~ JeerjYeefe kes kejves ceW pees keeeeslmeie& nw, Jen le=leere
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 189~ 2. cetueeeej Yeeie 1, he=. 441-442~ 3. kemeeeheeng[
erkee peeOeJeuee ceW heg. 1, he=. 118~

154 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Meebeflenslees: keeeeslmeie&elegLe efeeekece&~ keLeb e mJeeOeees $eerefCe efeeekecee&efCe? egleYeefekejCes keeeeslmeie&


Skeb efeeekece& leLeeeee&YeefeefeeekejCes efleereb efeeekece& leLee mJeeOeeeeshemebnejs egleYeefekejCes
keeeeslmeie&mle=leereb efeeekecezJeb peeeflecehes#e $eerefCe efeeekecee&efCe YeJebefle mJeeOeees, Mes<eeCeeb Jeboveeefoefeeekece&Ceece$ewJeevleYee&Jees Je:~ eOeeveheoeseejCeb ke=leb ele: hetJee&Cns efoJeme Fefle SJecehejeCns je$eeJeefhe
JJeb YesoeYeeJeeled DeLeJee heefeceje$eew eefleeceCes efeeekecee&efCe elJeeefj mJeeOeees $eerefCe Jeboveeeeb s,
meefJeleeg&efoles mJeeOeees $eerefCe ceOeevnJeboveeeeb s SJeb hetJee&Cnefeeekecee&efCe elego&Me YeJeefvle, leLeehejeCnJesueeeeb
mJeeOeees $eerefCe efeeekecee&efCe eefleeceCes elJeeefj Jeboveeeeb s eesieYeefeenCeeshemebnejkeeueees: s je$eew
eLecemJeeOeees $eerefCe~ SJecehejeCnefeeekecee&efCe elego&Me YeJebefle eefleeceCemJeeOeeekeeueeesheue#eCelJeeefoefle,
Deveeveefhe efeeekecee&Ce$ewJeevleYe&Jeefvle veeJeehekelJeefceefle mebyevOe:~ hetJee&Cnmeceerhekeeue: hetJee&Cn FlegeleshejeCnmeceerhekeeueeshejeCn Fegeles lemceeVe oes<e Fefle~1
oMeJewkeeefuekeb Je-#es$e-keeue-YeeJeeveeefele cegveerveeceeeej-ieesejefJeefOeb JeCe&eefle~
GejeOeevecevebieegleb cegveerveecegodiece-Glheeovew<eCeoes<eieleeeeefeeefJeOeeveb keeueeefoefJeMesef<eleb eheeefle~
keuheJeJenej: meeOetveeb eefmceved keeues eled keuheles leled efhe-keceC[ueg-keJeueer-hegmlekeeoerefve eheeefle,

efeeekece& ngDee leLee elegefJeMeefleleerLekej Yeefe kes kejves ceW Meebefle kes efueS pees keeeeslmeie& nw, Jen elegLe& efeeekece&
nw~ Fme lejn eefleeceCe ceW eej efeeekece& ngS~
mJeeOeee ceW leerve ke=eflekece& kewmes nw ?
mJeeOeee kes eejbYe ceW egleYeefe kes kejves ceW keeeeslmeie& neslee nw Jen Ske ke=eflekece& nw leLee Deeeee&Yeefe
keer efeee kejves ceW pees keeeeslmeie& nw, Jen otmeje ke=eflekece& nw leLee mJeeOeee kes Ghemebnej-meceeheve ceW
egleYeefe kes kejves ceW keeeeslmeie& neslee nw Jen le=leere efeeekece& nw, Fme lejn peeefle keer Dehes#ee leerve efeeekece&
mJeeOeee ceW nesles nQ~ Mes<e Jebovee Deeefo efeeeDeeW kee FvneR ceW DevleYee&Je nes peelee nw~ eOeeve heo kee enCe efkeee
nw efpememes hetJee&vn kenves mes efoJeme kee Deewj Dehejevn kenves mes jeef$e kee Yeer enCe nes peelee nw, keeeWefke hetJee&vn
mes efoJeme ceW Deewj Dehejevn mes jeef$e ceW keesF& Yeso veneR nw~
DeLeJee heefecejeef$e ceW eefleeceCe ceW efeeekece& eej, mJeeOeee ceW leerve Deewj Jevovee ceW oes, mete& Goe nesves
kes yeeo mJeeOeee kes leerve, ceOeevn osJeJebovee kes oes Fme ekeej mes hetJee&Cn mebyebOeer ke=eflekece& eewon nesles nQ leLee
Dehejevn yesuee ceW mJeeOeee ceW leerve efeeekece&, eefleeceCe ceW eej, Jebovee ceW oes, eesieYeefe enCe Deewj Ghemebnej
ceW oes SJeb jeef$e ceW eLece mJeeOeee kes leerve Fme lejn Dehejevn mebyebOeer eewon ke=eflekece& eewon nesles nQ~ ieeLee ceW
eefleeceCe Deewj mJeeOeee keeue Gheue#eCehe nQ, Fmemes Deve-Deve Yeer ke=eflekece& FvneR ceW DevleYet&le nes peeles
nQ~ Dele: DeJeeheke oes<e veneR Deelee nw~ etBefke hetJee& kes meceerhe kee keeue hetJee&vn kenueelee nw Deewj Dehejevn kes
meceerhe kee keeue Dehejevn kenueelee nw FmeefueS keesF& oes<e veneR nw~
oMeJewkeeefueke Je, #es$e, keeue Deewj YeeJe kee Deeee ueskej cegefveeeW keer DeeeejefJe<eeke efJeefOe Je
ieeseejefJeefOe kee eheCe kejlee nw~
GejeOeeve Devebieegle-Debieyeeeegle cegefveeeW kes Godiece oes<e, Glheeoveoes<e Deewj S<eCeeoes<e mebyebOeer
eeeefee keer efJeefOe keer keeueeefo mes efJeMesef<ele eheCee kejlee nw~
keuheJeJenej egle meeOegDeeW kees heerer, keceC[ueg, keJeueer (%eeveeshekejCeefJeMes<e) Deewj hegmlekeeefo pees
1. cetueeeej he=. 441-442~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 45

JesoveeKeC[ / 155

DekeuhemesJeveeeeb keuhemeemesJeveeeeb e eeeefeeb eheeefle~


keuheekeuheb meeOetveeb elkeuheles ee ve keuheles leodefefJeOeb Deefhe Je-#es$ekeeueeveeefele eheeefle~
cenekeuheb Devebieegleb YejlewjeJeleefJeosneveeb le$eleveeflee&iceveg<eeCeeb osJeeveeceves<eeb JeeCeeb e mJeheb
<edkeeueeveeefele eheeefle~
peeOeJeueeerkeeeeb keLeles-meentCeb ienCe-efmekeKee-ieCeheesmeCehhemebmekejCe-meuuesnCegeceeCeieeeCeb
peb kehheF lemme esJe oJJe-Kese-keeue-YeeJes DeefmmeotCe heJeCeb kegCeF cenekeefhheeb~1
Deve$eeefhe-cenleeb keuheceefmceefVeefle cenekeuheb Meeeb~ lee efpevekeuhemeeOetveeceglke=mebnveveeefoefJeefMeJe-#es$e-keeue-YeeJeJeefle&veeb eesieb ef$ekeeueeesieeevegeveb mLeefJejkeuheeveeb oer#ee-efMe#eeieCehees<eCeelcemebmkeej-meuuesKeveeseceeLe&mLeeveieleeslke=ejeOeveeefJeMes<eb e JeCe&eefle~2
hegC[jerkecevebieegleb osJes<eg Demegjs<eg veejkes<eg e eflee&*dceveg<eeCeeceglheeob <edkeeueefJeMesef<eleb eheeefle~
Sleefmceved keeues efleeees ceveg<eee Sles<eg keuhes<eg Sleemeg he=efLeJeer<eg Glheevle Fefle eheeefle~
Deve$e e-YeJeCeJeeefmee-JeeCeJeWlej-peesFefmee-kehheJeeefmee-JesceeefCee-osefJebo-meceeefCeeeefomeg GhheefekeejCeoeCe-hetpee-meerue-leJeesJeJeeme-meccee-DekeeceefCeppejeDees lesefmecegJeJeeoYeJeCemeJeeefCe e JeCCesefo hegb[jereb~3

efpeme keeue ceW eesie nes Gmekeer eheCee kejlee nw leLee Deeesie mesJeve Deewj eesie mesJeve ve kejves kes eeeefee
keer eheCee Yeer kejlee nw~
keuheekeuhe egle meeOegDeeW kees pees eesie nw Deewj pees eesie veneR nw Gve oesveeW keer ner Je, #es$e Deewj keeue
kee Deeee ueskej eheCee kejlee nw~
cenekeuheegle Yejle-SsjeJele Deewj efJeosn leLee JeneB jnves Jeeues efleee Je ceveg<eeW kes, osJeeW kes SJeb Deve
JeeW kes Yeer mJehe kee n keeueeW kee Deeee ueskej efveheCe kejlee nw~
peeOeJeuee keer erkee ceW kene nwmeeOegDeeW kes eje efMe<eeW kee enCe kejvee, GvnW efMeef#ele kejvee, ieCehees<eCe kejvee, hegve: Deelcemebmkeej,
meuuesKevee Deewj GecemLeeve he DeejeOevee kees eehle kejkes GvnW pees keg kejvee eesie nw, Gmekees Je, #es$e,
keeue Deewj YeeJe kee Deeee ueskej cenekeuhe JeCe&ve kejlee nw~
Deve$e Yeer kene nwceneved heg<eeW kee keuhe efpemeceW nes, Jen cenekeuhe Meee nw~ Jen efpevekeuheer meeOegDeeW kes Glke= mebnveve Deeefo
efJeefMe Je, #es$e, keeue, YeeJe kees ueskej ef$ekeeue eesie Deeefo Devegeve kee, mLeefJejkeuheer meeOegDeeW keer oer#ee, efMe#ee, ieCe kee
hees<eCe, Deelcemebmkeej, meuuesKevee, GeceeLe& mLeeveiele, Glke= DeejeOevee efJeMes<e kee eheCe kejlee nw~
hegC[jerke Devebieegle-Debieyeeeegle osJe, Demegj SJeb veejefkeeeW ceW efleee SJeb ceveg<eeW keer Glheefe kees
n keeueeW ceW efJeMesef<ele kejkes eefhele kejlee nw~ Fme keeue ceW efleee Deewj ceveg<e Fve keuheeW ceW ee Fve
he=efLeefJeeeW ceW GlheVe nesles nQ, Fmekeer Jen eheCee kejlee nw~
Deve$e Yeer JeCe&ve nwhegC[jerkeekeerCe&ke YeJeveJeemeer, JeeveJevlej, peesefle<ke, keuheJeemeer Deewj Jewceeefveke mebyebOeer osJe, Fv Deewj
meeceeefveke Deeefo ceW Glheefe kes keejCeYetle oeve, hetpee, Meerue, lehe, GheJeeme, mecekelJe Deewj Dekeeceefvepe&je kee
leLee Gvekes GheheeomLeeve Deewj YeJeveeW kes mJehe kee JeCe&ve kejlee nw~
1. kemeeeheeng[ erkee peeOeJeuee heg. 1, he=. 121~ 2. ieesccemeej peerJekeeb[ peerJeeyeesOeveer erkee, he=. 368~ 3. peeOeJeuee
heg. 1, he=. 121~

156 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

cenehegC[jerkeb osJesvs<eg eeJeefle&-yeueosJe-JeemegosJes<eg e keeueceeefeleesheheeob JeCe&eefle~


Devee-cene lelhegC[jerkeb cenehegC[jerkeb Meeeb~ lee cenef&kes<eg Fv-eleerveefo<eg GlheefekeejCelehees-efJeMes<eeeeejCeb JeCe&eefle~1
efveef<eefkeevebieegleb eeeefeeefJeOeeveceveoefhe DeeejCeefJeOeeveb keeueceeefele eheeefle~
DeOegvee Debieegleb JeCe&les-leobieegle%eeveb elegefJe&Oeb-veece-mLeehevee-Je-YeeJeebieegleYesosve~ Deeeeeeesefhe
efve#eshee JeeefLe&keveeeYeJee:, YeeJeefve#eshe:, heee&eeefLe&keveemecegodYetle:~ le$e efve#esheeLe& Geles-DebieMeyo:
Deelceefve Jele&ceevees veeceebieb~ leefooefceefle yegew Deve$e meceejesefheleb mLeeheveebieb~ Debieegleheejieesvegheegees YeeYemebmkeej DeeieceJeebieb~ %eeekeMejerjb YeeefJe-Jele&ceeveleeYesosve veesDeeieceJeebieb~
keLecesles<eecebiemeb%ee ?
DeeOeejs DeeOeseesheeejeled~
eesJeb leefn& veesDeeiecelJeb ve Ieles, De-DeeieceeesjYesoeled ?
ve, peerJeJeme mJeleesefYeVeeieceYeeJeme YeeYemebmkeejmeeiecemebef%eleme eefle<esOeheuelJeeled~
YeJeleg veece, Mejerjme veesDeeiecelJecebieeglelJeb e,ve YeefJe<elkeeues Debieegleheejieme veesDeeiecelJeb, GheeejsCee-

cenehegC[jerkeegle keeue kee Deeee ueskej osJesv, eeJeleea, yeueosJe Je JeemegosJeeW ceW Glheefe kee JeCe&ve
kejlee nw~
otmeje keLeve Yeer nwceneved hegC[jerke Meee kees cenehegC[jerke kenles nQ~ GveceW cenefOe&ke Fv-eleerv Deeefo ceWs Glheefe kes
keejCe leheesefJeMes<e Deeefo DeeejCe kee keLeve neslee nw~
efveef<eefkeeDevebieegle eeeefee efJeefOe Deewj Deve DeeejCeefJeefOe kee Yeer keeue kee Deeee ueskej eheCe
kejlee nw~
Deye Debieegle kee JeCe&ve kejles nQ-Jen Debieegle%eeve veece-mLeehevee-Je Deewj YeeJehe Yeso mes eej
ekeej kee nw~ Deeefo kes leerveeWs efve#eshe JeeefLe&ke vee kes efveefcee mes nesves Jeeues nQ leLee YeeJeefve#eshe heee&eeefLe&ke vee
mes GlheVe nQ~ GveceW efve#eshe kes DeLe& kees kenles nQ-Deheves DeeheceW jnves Jeeuee Debie Meyo veeceDebie kenueelee nw~
Jen en nw Fme ekeej yegef ceW Deejesefhele Deve DeLe& kee veece mLeeheveeDebie nw~ pees peerJe Debieegle kes heejbiele,
Gheeesiejefnle Je Ye DeLeJee DeYe mebmkeej mes meefnle nw Jen DeeieceJeDebie nw~ YeeefJe, Jele&ceeve Deewj lekele
%eeekeMejerj veesDeeieceJe Debie nw~
Mebkee-Fvekeer Debie meb%ee kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-DeeOeej ceW DeeOese kee Gheeej kejves mes Fvekeer Debie meb%ee Gefele nw~
Mebkee-eefo Ssmee nw lees Gvekes veesDeeiecehevee Ieefle veneR neslee, keeeWefke Debie Deewj Deeiece ceW keesF& Yeso
veneR nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Gmekee eeespeve mJele: DeeieceYeeJe mes DeefYeVe, Ye Je DeYe mebmkeej Jeeues
leLee Deeiece meb%ee mes mebege peerJe Je kee eefle<esOe kejvee nw~
Mebkee-Mejerj kes veesDeeiecelelJe Deewj DebieeglelJe Yeues ner nes, efkevleg YeefJe<e keeue ceW Debieegle kes heejieeceer
1. ieesccemeej peerJekeeb[-peerJeeyeesOeveer erkee~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 157

iecemebef%eleme peerJeJeme le$eesheuebYeeled ?


vew<e oes<e:, Sleme peerJemeebieeglemeb%ee ewJe, Deveeieleebieegleheee&esCe YeefJe<eceeCelJeeled~ GheeejsCeeiecemeb%ee
veeefmle, Jele&ceeveeleerleeveeieleeieceeOeejOecee&CeeceYeeJeeled~
leodJeefleefjeveesDeeiece-DebieeglecebieegleMeyojevee leme nslegYetleJeeefCe Jee~
Debieegleheejie Gheege DeeieceYeeJeebieegleb~ kesJeue%eeveer DeeieceebieegleefveefceeYetlees veesDeeieceebieegleb~
keLeb heee&evees Gheeejes egpeles ?
ve, vewieceveeeJeuebyevesve oes<eeYeeJeeled~
SJeb efve#eshe-veeeheCee ke=lee~
eesjvegieceees: kemee$e enCeced ?
De$e eceeCeme enCeb Jele&les ve leg eceseme lesvee$eeefOekeejeYeeJeeled~ DeOegvee Debieegle-DevebieegleeesjeveghetJeea
oMe&les-hetJee&veghetJee& eLeceb, heeeoeveghetJee& efleereb, veesDebieeglecehes#e Debies efYeeJeesheuebYeeled~ e$e le$eeveghetJeea
De$e ve mebYeJeefle, efYeeJeeled~
Debieegleefceefle iegCeveece-meeLe&keveece, Debieefle ieefle Jeehveesefle ef$ekeeueieesejeMes<e Je-heee&eeved Fefle
Debie Meyoefve<hees:~
JeeefLe&keveesJeueefcyeles eceeCeceskecesJe, DebielJeb eleerle YesoeYeeJeeled~ JeJenejveeb eleerle YeCeceeves
eleg:<eef: DebieegleeceeCeb YeJeefle~

nesves Jeeues peerJe kes veesDeeiecehevee mebYeJe veneR nw, keeeWefke JeneB Gheeej mes Deeiece meb%ee ege peerJe Je heeee peelee nw~
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Fme peerJe keer Debieegle meb%ee ner nw, keejCe efke Jen YeefJe<e
ceW nesves Jeeueer Debieegle heee&e mes YeefJe<eceeve nw~ efkevleg Gmekeer Gheeej mes Deeiece meb%ee veneR nw, keeeWefke Jele&ceeve
Deleerle Deewj Deveeiele keeue ceW Deeiece kes DeeOeejYetle OeceeX kee JeneB DeYeeJe heeee peelee nw~
Debieegle keer Meyo jevee DeLeJee Gmekes nslegYetle Je leodJeefleefje veesDeeieceDebieegle kenueeles nQ~
Debieegle kee heejieeceer Gheeesie ege peerJe DeeieceYeeJeDebieegle nw~ Deeiece Debieegle kes efveefceeYetle kesJeue%eeveer
veesDeeieceDebieegle kens peeles nQ~
Mebkee-heee&evee ceW Gheeej kewmes eesie nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke vewiecevee kee DeJeuecyeve kejves mes keesF& oes<e veneR Deelee nw~
Fme ekeej efve#eshe Deewj vee keer eheCee keer ieF&~
oes DevegieceeW ceW mes eneB efkemekee enCe nw ?
eneB eceeCe Devegiece kee enCe nw ecese kee enCe veneR nw, keeeWefke Gmekee eneB DeefOekeej veneR nw~
hetJee&veghetJeea mes eLece Deewj heeeoeveghetJeea mes efleere nw, keeeWefke veesDebieegle keer Dehes#ee kejkes Debie ceW eflJe heeee
peelee nw~ e$e-le$eeveghetJeea eneB mebYeJe veneR nw, keeeWefke oes ner Yeso nQ~
Debieegle en iegCeveece nw, keeeWefke pees leerveeW keeue keer mecemle Je Je heee&eeW kees Debieefle DeLee&led eehle
neslee nw ee Jeehle kejlee nw Jen Debie nw, Fme ekeej Debie Meyo efme ngDee nw~
JeeefLe&kevee kee DeJeuecyeve kejves hej eceeCe Ske ner nw, keeeWefke Debiemeeceeve keer Dehes#ee keesF& Yeso veneR
nw~ JeJenej vee keer Dehes#ee keLeve kejves hej Debieegle kee eceeCe eeQme" nw~

158 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

kegle: ?
eleg<<eef-De#ejw: efve<heVelJeeled~
keeefve eleg<<eef-De#ejeefCe ?
Geles-keeefo-nkeejevlee: $eeefebMeod JeCee&: efJemepe&veere-efpeecetueere-DevegmJeejesheOceeveereeelJeej:,
mJeje: mehleefJebMeefle:, mJe-oerIe&huegleYesosve Skewkeefmceved mJejs $eeeCeeb mJejeCeecegheuebYeeled~ Sles meJexefhe
JeCee&eleg<<eef: YeJeefvle~
mebeefle DebieegleeceeCeb keLelesDe#ejmebeesieb eleerle Skeue#e-elegjMeereflemene-eleg:Mele-mehle<eefkeesekeese: elegelJeeefjbMeuue#eef$emehleefleMele-mehleeflekeese: hebeveJeefleue#e-SkehebeeMelmene-<edMele-heeoMeeceeCeb e DebieegleeceeCeb
YeJeefle~ 18446744073709551615~ eleg:<eef-De#ejeCeeceske-efmebeesieeefoYe: SleeJevcee$emebeesiee#ejeCeeceglheefe-oMe&veeled~ heob eleerle eoMeesejMelekeesef-$eMeerefleue#e-heeesejeheeeMeled menecee$ecebieegleb~
1128358005~
keLecesles<eeb heoeveeceglheefe: ?
<ees[MeMeleelegefebMelkeesef-$eMeerefleue#e-DemehleefleMeleeeMeereflemebeesiee#ejw: ceOeceheoceskeb YeJeefle~
16348307888~ SlewjskeceOeceheomebeesiee#ejw: hetJeexemeJe&mebeesiee#ejs<eg efJeYees<eg hetJeexeebieheoeveeceglheefeYe&Jeefle~ Sles<eecebieheoeveeb vecemkeej: efeeleskeeserMeleb eoMe ewJe keesees, ue#eeCeMeerefleeefOekeeefve ewJe~
heeeMeoew e menemebKee, Sle^gleb hebe heob veceeefce~~1

keeeW ? keeeWefke Jen eeQme" De#ejeW mes GlheVe ngDee nw~


Mebkee-eeQme" De#ej keewve mes nQ ?
meceeOeeve-GvnW kenles nQ-ke kees Deeefo ceW ueskej n hee&vle lesleerme JeCe& nQ, efJemepe&veere, efpeecetueere,
DevegmJeej Deewj GheOceeveere es eej nQ Deewj meeeF&me mJej nQ, keeeWefke mJe, oerIe& Deewj huegle kes Yeso mes Ske-Ske
mJej ceW leerve-leerve Yeso heees peeles nQ~ es meye ner efceuekej JeCe& eeQme" nesles nQ~
Deye Debieegle kee eceeCe kenles nQDe#ej mebeesie keer Dehes#ee kejkes Debieegle kee eceeCe Ske ueeKe eewjemeer npeej eej meew me[me"
kees[ekees[er eJeeueerme ueeKe eflenej meew meej kejes[ hebeeveJes ueeKe FkeeeJeve npeej n meew hevn eceeCe
18446744073709551615 Debieegle kee eceeCe neslee nw, keeeWefke eeQme" De#ejeW kes Ske-oes mebeesieeefohe
YebieeW mes Fleves cee$e mebeesiee#ejeW keer Glheefe osKeer peeleer nw~ heo keer Dehes#ee kejkes Debieegle kee eceeCe Ske meew
yeejn kejes[ lesjemeer ueeKe DeeJeve npeej heeBe heo cee$e nQ-1128358005~
Mebkee-Fve heoeW keer Glheefe kewmes nesleer nw ?
meceeOeeve-meesuen meew eeQleerme kejes[ lesjemeer ueeKe De"ej meew De"emeer mebeesiee#ejeW mes Ske ceOece heo
neslee nw~ 16348307888~ Fve Ske ceOece heo kes mebeesiee#ejeW kee hetJeexe meye mebeesiee#ejeW ceW efJeYeeie kejves
hej hetJeexe DebieheoeW keer Glheefe nesleer nw~ Fve DebieheoeW kees vecemkeej efkeee peelee nwieeLeeLe&-Ske meew yeejn kejes[ lesjemeer ueeKe DeeJeve npeej heeBe heo eceeCe Fme egle kees ceQ vecemkeej kejlee ntB~~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 195, 196~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 159

Skeheo-JeCe&vecemkeejesefhe kele&Je:<ees[MeMeleb elegefebMelkeeserveeb $eMeereflecesJe ue#eeefCe~


MelemebKeeemehleefle-ceeMeerefleb
e
heoJeCee&ved~~1
DeJeMes<ee#ejeceeCeb efkeeod YeJeleerefle esled ?
keLeles-Dekeesef-Skeue#e-Demene-SkeMele-heemehleeflecee$eefceefle~ 80108175~ hegve: Sles<eg
eef$ebMeo#ejw: Yeeies ke=les elego&MeekeerCe&keeveeb eceeCeheoeceeCecesleeJevcee$eb YeJeefle-hebeefJebMeefleue#e-ef$emeneef$eMeleeMeerefle:~ 2503380~ SlelKeC[heoceefhe 15/32 DeefYeeeecesleled 2503380 (15/32)~
DeLe&heow: ieCeceeves mebKeelecebieegleb YeJeefle~
efkeceLe&heoced ?
eeJeodefYej#ejwjLeexheueefyOeYe&Jeefle leoLe&heob~
De$eesheeesefieveer ieeLee he"veereeefleefJenb leg heob YeefCeob DelLeheo-heceeCe-ceefpPeceheob efle~
ceefp PeceheosC e YeefCeoe hegJJebi eeCeb heoef JeYeeiee~~ 2
mebIeele-eefleheefe-Deefveeesieejwjefhe mebKeelecebieegleb~ DeLeJee Devebleb, ecesecee$eebie egleefJekeuheesheuebYeeled~ JeeJebmJe-hejmeceee:~ DemeebieeglemeeLee&efOekeejes eoMeefJeOe:~ leeLee-Deeeej: met$eke=leb mLeeveb meceJeeees JeeKeee%eefhle:
%eele=Oece&keLee GheemekeeOeeveb Debleke=odoMee DevegejesheheeefokeoMee eMveJeekejCeb efJeheekemet$eb efJeeo Fefle~

eneB Ske heo-JeCe& kees Yeer vecemkeej kejvee eeefnS~


ieeLeeLe&-meesuen meew eeQleerme kejes[ lesjemeer ueeKe De"ej meew De"emeer eceeCe Ske heo kes JeCeeX kees
vecemkeej kejlee ntB~~
Mes<e De#ejeW kee eceeCe efkelevee neslee nw ? Ssmee eMve nesves hej kenles nQDee" kejes[ Ske ueeKe Dee" npeej Ske meew heenej cee$e nw (80108175)~ efhej FveceW yeeerme De#ejeW
kee Yeeie osves hej eewon ekeerCe&keeW kes eceeCeheoeW kee eceeCe Flevee neslee nw-heeerme ueeKe leerve npeej leerve meew
Demmeer (2503380)~ en KeC[heo nQ 15/32~ DeLee&led Ge heoeW kee eceeCe 2503380 (15/32) nw~
DeLe&heoeW mes ieCevee kejves hej Debieegle kee eceeCe mebKeele neslee nw~
Mebkee-DeLe&heo efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-efpeleves De#ejeW mes DeLe& keer GheueefyOe nesleer nw, Gmekee veece DeLe&heo nw~
eneB Gheeesieer ieeLee he"veere nwieeLeeLe&-DeLe&heo, eceeCeheo Deewj ceOeceheo Fme ekeej heo leerve ekeej kee kene ieee nw~ FveceW
ceOece heo mes hetJe& Deewj DebieeW kes heoefJeYeeie kens iees nQ~~
mebIeele, eefleheefe Deewj Devegeesieej mes Yeer Debieegle mebKeele nw~ DeLeJee ecese cee$e Debieegle kes efJekeuheeW kes heees
peeves mes Jen Devevle nw~ JeeJe oes ekeej kee nw-mJemecee Deewj hejmecee~ Fme Debieegle kes 12 DeLee&efOekeej nQ~
Jen Fme ekeej mes nQ-Deeeejebie, met$eke=leebie, mLeeveebie, meceJeeeebie, JeeKeee%eefhleDebie, %eele=Oece&keLeebie,
GheemekeeOeeveebie, Debleke=odoMeebie, DevegejesheheeefokeoMeebie, eMveJeekejCeebie, efJeheekemet$eebie Deewj efJeeoebie~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 197~ 2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 195, 196~

160 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

le$eeeejseoMeheomenes~ 18000~ eee&efJeOeeveb Megekeb hebemeefceefle-ef$eiegefhleefJekeuheb keLeleskeOeb ejs keOeb efes keOeceemes keOeb meSs~
keOeb Yegbppesppe Yeemesppe keOeb heeJeb Ce yepPeefo~~1~~
peob ejs peob ef es peoceemes peob meSs ~
peob Yegbpesppe Yeemesppe SJeb heeJeb Ce yepPeefo1~~2~~
met$eke=les <edef$ebMelheomenes~ 36000~ %eeveefJevee-e%eehevee-keuheekeuhe-soeshemLeeheveeJeJenejOece&efeee: efoieblejMegee ehevles~
mLeeveebies eelJeeefjbMelheomenes 42000~ SkeeesskeesejecesCe peerJeeefoheoeLee&veeb oMemLeeveeefve ehevles~
lemeesoenjCeieeLeeSkekees esJe cenhhee mees ogefJeehhees efeuekeKeCees YeefCeoes~
eogmeb keceCeepegees
hebeiieiegCehheneCees
e~~1~~
kekehekekecepegees
GJepegees
meeYebefiemeyYeeJees~
DeemeJees CeJees peerJees ome"eefCeDees YeefCeoes~~2~~
SkeewJe cenelcee-efeewlevemJehe:, efefJekeuhees-%eeve-oMe&veesheeesiemeefnle:, mebmeejer-cege:, YeJeeYeJehees
Jee, ef$eue#eCe:-%eeve-kece&-kece&heueesleveemeefnle:, GlheeoJeeOeewJeehes#eee, %eeveoMe&veeeefj$eehes#eee Jee

GveceW mes Deeeejebie ceW De"ejn npeej heo nQ (18000)~ FmeceW eee&efJeefOe, Dee" MegefeeW, heeBe meefceefleeeW
Deewj leerve iegefhleeeW kes YesoeW keer eheCee keer peeleer nwieeLeeLe&-efkeme ekeej euevee eeefnS ee DeeejCe kejvee eeefnS, efkeme ekeej "njvee eeefnS, kewmes
yew"vee eeefnS, efkeme ekeej meesvee eeefnS, kewmes Yeespeve kejvee eeefnS Deewj efkeme ekeej yeesuevee eeefnS efpememes
heehe kee yebOe ve nes ?~~1~~
elvehetJe&ke euevee eeefnS, elvehetJe&ke "njvee eeefnS, elvehetJe&ke yew"vee eeefnS, elvehetJe&ke meesvee eeefnS,
elvehetJe&ke Yeespeve kejvee eeefnS Deewj elvehetJe&ke yeesuevee eeefnS, Fme ekeej heehe kee yebOe veneR neslee nw~~2~~
eerme npeej (36000) heoeceeCe met$eke=leebie ceW %eeveefJevee, e%eehevee, keuheekeuhe, soeshemLeehevee
Deewj JeJenejOece&efeeeDeeW keer efoieblejMegef mes eheCee keer peeleer nw~
yeeeueerme npeej (42000) heo eceeCe mLeeveebie ceW Ske kees Deeefo ueskej Ske DeefOeke ece mes peerJeeefo
heoeLeeX kes ome mLeeveeW keer eheCee keer peeleer nw~
Gmekes GoenjCe keer ieeLeeSB efvecve ekeej nQieeLeeLe&-en peerJe ewleve cenelceehe Ske nw~ oes Yesohe nw, leerve ue#eCehe nw, eej mebeceCe mes
ege nw Deewj hebeeeiegCeeW ceW eOeeve nw~~1~~
Jen peerJe n ekeej kes Deheece mes ege nw, meele YebieeW kee GmeceW meodYeeJe jnlee nw, Dee" keceeX kes
DeeeJe mes meefnle nw, veew heoeLeeX mes ege nw Deewj ome mLeeveeW mes meefnle kene ieee nw~~2~~
Jen peerJe cenelcee DeefJeveej ewleve iegCe mes DeLeJee meJe& peerJe meeOeejCe Gheeesiehe ue#eCe mes ege nesves
kes keejCe Ske nw~ Jen %eeve Deewj oMe&ve, mebmeejer Deewj cege DeLeJee YeJe Deewj DeYeJehe YesoeW mes oes ekeej kee
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 195, 196~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 161

JeiegCehee&emeefnleesLeJee ef$eue#eCemeceefvJelees peerJe Geles~ eleg:mebeceCeeege:- vejke-eflee&iceveg<eosJeieefle<eg


heefjYeceCeefveefceesve eleg:mebeceCemeefnlees peerJe:~ hebeeeiegCeeOeevee-DeewheMeefceke-#eeefeke-#eeeesheMeefcekeDeewoefeke-heeefjCeeefcekeYeeJeehes#eee hebeYeeJemeefnle:~ <edkeeheeceege:-cejCemecees hetJe&oef#eCeheefeceesejesOJee&Oe:-<eddefo#eg iecevehesCe <edke-Deheeceege:-<edekeejmeefnle:~ mehleYebefiemeodYeeJe:-Deefmle-veeefmleDeefmleveeefmle-DeJeeJe-DemleJeeJe-veemleJeeJe-Deefmleveeefmle-eeJeeJeefceefle mehleYebefiemeceefvJele:
mehleekeej:~ DeeeJe:-%eeveeJejCeeefo-DeefJeOekecee&eJemeefnleeseb peerJe:, DeLeJee DeefJeOekecee&eJejefnlesve
DeiegCemeceefvJelee~ veJeeLe&:-peerJeepeerJeeeJeyebOemebJejefvepe&jecees#ehegCeheeheYesosve veJeheoeLe&meceefvJele: peerJe:~
oMemLeeefveke:-he=LJeer-peue-Deefive-Jeeeg-eleskeJevemheefle-meeOeejCeJevemheefle-erefve-$eerefve-elegefjefvehebesefveheoMemLeeve-eehleeseb peerJe: oMemLeeefveke Geles~ SlelmeJe keLeveb efJemlejsCe mLeeveebiecegeles~
meceJeeeebies meue#eeleg:<eefheomenes~ 164000~ meJe&heoeLee&veeb meceJeeeefevleles~ me elegefJe&Oe:
Je#es$ekeeueYeeJeefJekeuhew:~ le$e Oecee&Oecee&efmlekeee-ueeskeekeeMewkepeerJeeveeb legueemebKeseeosMelJeeoskesve eceeCesve
JeeCeeb meceJeeeveeled JemeceJeee:~ pebyeterhe-meJee&Le&efmeef-Deeefleevevejke-vevoerejwkeJeeheerveeb legueeespeveMelemeneefJe<kebYeeceeCesve #es$emeceJeeeveeled #es$emeceJeee:~ efmeef-ceveg<e#es$eeg&efJeceeve-meercevlevejkeeCeeb
legueeespevehebeelJeeefjbMelemeneefJe<kebYeeceeCesve #es$emeceJeee:~ Glmeefhe&CeJemeefhe&CeesmlegueoMemeeiejeshece-

nw~ %eeveeslevee, kece&eslevee Deewj kece&heueeslevee keer Dehes#ee, DeLeJee Glheeo-Jee-OeewJe keer Dehes#ee, DeLeJee
%eeve, oMe&ve Je eeefj$e keer Dehes#ee, DeLeJee Je, iegCe Je heee&e keer Dehes#ee leerve ekeej kee kene ieee nw~
veejkeeefo eej ieefleeeW ceW heefjYeceCe kejves kes keejCe eej mebeceCeeW mes ege nw~ DeewheMeefceke, #eeefeke, #eeeesheMeefceke,
Deewoefeke Deewj heeefjCeeefceke Fve heeBe YeeJeeW mes ege nesves kes keejCe heeBe Yesohe hebeeeiegCeeOeevehe nw~ cejCe
mecee ceW hetJe&, heefece, oef#eCe, Gej, TOJe& Je DeOees, Fve n efoMeeDeeW ceW ieceve kejveshe n GheeceeW mes
meefnle nesves kes keejCe n ekeej kee nw~ etBefke Deefmle, veeefmle, Deefmleveeefmle, DeJeeJe, DeefmleDeJeeJe,
veeefmleDeJeeJe Deewj Deefmleveeefmle DeJeeJe Fve meele YebieeW mes Gmekee meodYeeJe efme nw, Dele: Jen meele ekeej
kee nw~ %eeveeJejCeeefoke Dee" keceeX kes DeeeJe mes ege nesves mes DeLeJee Dee" keceeX mes jefnle nesves mes mecekelJeeefo
Dee" iegCeeW mes meefnle nesves mes Dee" ekeej kee nw~ peerJe, DepeerJe, DeeeJe, yebOe, mebJej, efvepe&je, cees#e, hegCe Deewj
heehe Fve veew heoeLeeXhe heefjCeceve kejves keer Dehes#ee veew ekeej kee nw~ he=efLeJeer, peue, lespe, Jeeeg, eleske Je
meeOeejCe Jevemheefle, erefve, $eerefve, elegefjefve, hebesefvehe ome mLeeveeW ceW eehle nesves mes ome ekeej kee
kene ieee nw~ en meYeer keLeve efJemleej mes mLeeveebie kenlee nw~
Ske ueeKe eeQme" npeej (164000) heo eceeCe meceJeeeebie ceW meye heoeLeeX kes meceJeee kee DeLee&led
Je #es$e Je keeueeefo keer Dehes#ee meceevelee kee efJeeej efkeee peelee nw~ Jen meceJeee Je, #es$e, keeue Deewj YeeJe
kes Yeso mes eej ekeej kee nw~ GveceW Oecee&efmlekeee, DeOecee&efmlekeee, ueeskeekeeMe Deewj Ske peerJe, Fve JeeW kes
meceevehe mes DemebKeele eosMe nesves mes Ske eceeCe mes JeeW kee meceJeee nesves kes keejCe JemeceJeee kene
peelee nw~ pecyeterhe, meJee&Le&efmeef, Deeefleeve vejke Deewj vevoerejerhemLe Ske Jeeheer, Fvekes meceevehe mes Ske
ueeKe eespeve efJemleejeceeCe keer Dehes#ee #es$emeceJeee nesves mes #es$emeceJeee nw~ efmeef#es$e, ceveg<e#es$e, $e+legefJeceeve
Deewj meercevle vejke, Fvekes meceeve he mes heQleeueerme ueeKe eespeve efJemleej eceeCe mes #es$emeceJeee-Fvekee ceehe
Skemeceeve nw~ Glmeefhe&Ceer Deewj DeJemeefhe&Ceer keeueeW kes meceeve oMe kees[ekeesef[ meeiejeshece eceeCe keer Dehes#ee keeue

162 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keesekeesefeeceeCeeled keeuemeceJeeeveeled keeuemeceJeee:~ #eeefekemecekelJe-kesJeue%eeve-oMe&ve-eLeeKeeleeeefj$eeCeeb ees YeeJemleovegYeJeme legueevevleeceeCelJeeod YeeJemeceJeeeveeod YeeJemeceJeee:~


JeeKeee%ehleew me-ef-ue#eeeefJebMeefleheomeneeeeb~ 228000~ <eefJee&kejCemeneeefCe efkeceefmle
peerJees veeefmle peerJe: keJeeslheeles kegle Deeieleerleeoees efvehevles~ %eele=Oece&keLeeeeb mehebeue#e-<edheeeMelmeneheoeeeb~ 556000~ met$eheew<eer<eg YeieJelemleerLe&kejme leeuJeeshegefJeeuevecevlejsCe mekeueYee<eemJeheefoJeOJeefve-Oece&keLeve- efJeOeeveb peelemebMeeme ieCeOejosJeme mebMeesoveefJeOeeveceeKeeveesheeKeeveeveeb
e yengekeejeCeeb mJeheb keLeles~
GheemekeeOeeves mewkeeoMeue#e-mehleefleheomenes~ 1170000~ SkeeoMeefJeOeeeJekeOeceex efveheles~
De$eesheeesieer ieeLeeobmeCe-Jeo-meeceeFe-heesmen-meefee-jeefoYees e~
yebYeejbYe-heefjiien-DeCegceCecegef-osmeefJejoes e1~~1~~
Devleke=Meebies-mebmeejme Devle:ke=lees ewmlesvleke=le: veefce-celebie-meesefceue-jeceheg$e-megoMe&ve-eceueerkeJeueerke-efke<kebefJeue-heeuebJeeheg$ee Flesles oMe JeOe&ceeveleerLekejleerLex, SJeb Je=<eYeeoerveeb $eeesefJebMeefleleerLex<eg Devesves,
SJeb oMe oMeeveieeje: oeCeeveghemeiee&efVeefpe&le ke=lmvekece&#eeeovleke=le: Demeeb JeCe&vle Fefle Devleke=Mee~
Demeeb me$eeesefJebMeefleue#eee-efJebMeefleheomeneeefCe~ 2328000~

keer meceevelee nesves mes keeue meceJeee nw~ #eeefekemecekelJe, kesJeue%eeve, kesJeueoMe&ve Deewj eLeeKeeleeeefj$e, Fvekee pees YeeJe
nw, Gmekee pees DevegYeJe nw Jen Devevle eceeCe nw, Fvekeer meyekeer YeeJe mes meceevelee nesves mes en YeeJemeceJeee nw~
oes ueeKe DeeF&me npeej heo eceeCe JeeKeee%eefhle ceW keee peerJe nw, keee peerJe veneR nw, peerJe keneB GlheVe
neslee nw Deewj keneB mes Deelee nw ?, Fleeefoke mee" npeej eMveeW kes GejeW kee efveheCe efkeee peelee nw~ heeBe ueeKe
hheve npeej heo ege %eele=Oece&keLeebie ceW met$eheew<eer DeLee&led efmeevleese efJeefOe mes mJeeOeee kes emLeehevee ceW
YeieJeeve leerLekej keer leeueg Je Deesheg kes nueve-eueve kes efyevee eJele&ceeve mecemle Yee<eeDeeW mJehe efoJeOJeefve
eje oer ieF& Oece&osMevee keer efJeefOe kee, mebMee ege ieCeOej osJe kes mebMee kees ve kejves keer efJeefOe kee leLee yengle
ekeej keer keLee Je GhekeLeeDeeW kes mJehe kee keLeve efkeee peelee nw~
ieejn ueeKe meej npeej heo eceeCe GheemekeeOeeveebie ceW ieejn ekeej kes eeJekeOece& kee efveheCe
efkeee peelee nw~
eneB Gheeesieer ieeLee emlegle nw~
ieeLeeLe&-oMe&ve, ele, meeceeefeke, ees<eOe, meefeeefJejefle, jeef$eYegeefJejefle, yeeee&, DeejcYeefJejefle,
heefjenefJejefle, DevegceefleefJejefle Deewj GefefJejefle, en ieejn ekeej kee osMeeeefj$e nw~~1~~
Devleke=Meebie ceW efpevneWves mebmeej kee Devle kej efoee nw Jes Debleke=le kesJeueer kens peeles nQ~ veefce, celebie,
meesefceue, jeceheg$e, megoMe&ve, eceueerke, Jeueerke, efke<kebefJeue, heeuecye Deewj Deheg$e es ome JeOe&ceeve leerLekej kes
leerLe& ceW Debleke=le ngS nQ~ Fmeer ekeej Je=<eYeeefoke lesF&me leerLekejeW kes leerLe& ceW efYeVe-efYeVe oMe Devleke=le ngS nQ~ Fme
ekeej es ome-ome Deveieej Ieesj GhemeieeX kees peerlekej mecemle keceeX kes #ee mes Devleke=le nesles nQ~ etBefke Fme Debie
ceW Gve ome-ome kee JeCe&ve efkeee peelee nw DeleSJe Jen Devleke=Meebie kenueelee nw~ Fme Debie ceW lesF&me ueeKe
DeeF&me npeej heo nQ 2328000~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 201~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 163

DevegejewheheeefokeoMeebies meeveJeefleue#e-elegelJeeefjbMelheomeneeefCe~ 9244000~ meefvle~ Gheheeoes


pevce eeespeveces<eeb le Fces Deewheheeefokee:, efJepee-Jewpeeble-peevleehejeefpele-meJee&Le&efmedeeKeeefve heeevegejeefCe,
Devegejs<eg Deewheheeefokee: Devegejewheheeefokee:~ $e+ef<eoeme-Oeve-megve#e$e-keeefle&ke-vevo-vevove-MeeefueYeeYeeJeeefj<esCe-efeueeleheg$ee Flesles oMe Je&ceeveleerLekejleerLex~ SJece=<eYeeoerveeb $eeesefJebMeefleleerLex<eg Devesves~ SJeb
oMe oMeeveieeje: oeCeeveghemeiee&efVeefpe&le efJepeeeevegejs<etlheVee Fefle~ SJecevegejewheheeefokee: oMe Demeeb
JeCe&vle FlevegejewheheeefokeoMee~
eMveJeekejCeebies meef$eveJeefleue#e-<ees[Meheomenes~ 9316000~ eMveeveeb JeekejCeb eMveJeekejCeced,
eMveeVe-cegef-efevlee-ueeYee-ueeYe-megKe-og:Ke-peerefJele-cejCe-pee-hejepee-veece-JeeegmmebKeeveeefve
ueewefkeke-JewefokeeveeceLee&veeb efveCe&ee eheles~ Dee#esefheCeer efJe#esefheCeer-mebJesoveer-efveJexoveesefle elee: keLee:
Sleee efvehevles~
efJeheekemet$es elegjMeerefleMeleheoue#es~ 18400000~ megke=le-og:ke=le-efJeheekeefevleles~
SkeeoMeebieeveeefceelheomeceeme:~ 41502000~ Felhee&vleceskeeoMeebieeveeb keLeveb ke=leb~
DeOegvee eoMeceebieeveeb keLeveb efeeleseoMececebieb efeJeeo Fefle~ keewlkeue-keeCeefJeef-keewefMeke-nefjMceeg-ceebLeefheke-jesceMe-neefjle-cegC[Deeueeeveeoerveeb efeeeJeeoerveeceMeerefleMeleced, cejerefekegceej-keefheueesuetke-ieeie&-JeeIeYetefle-Jeeefue-cee"j-

DevegejesheheeefokeoMeebie ceW yeeveJes ueeKe eJeeefueme npeej (9244000) heo nQ~ Gheheeo DeLee&led pevce ner
efpevekee eeespeve nw, Jes Deewheheeefoke kenueeles nQ~ efJepee, Jewpeevle, peevle ,Dehejeefpele Deewj meJee&Le&efmeef es
heeBe Devegej nQ~ DevegejeW ceW GlheVe nesves Jeeues Devegejewheheeefoke kens peeles nQ~ $e+ef<eoeme, Oeve, megve#e$e,
keeefle&ke, vevo, vevove, MeeefueYe, DeYee, Jeeefj<esCe Deewj efeueeleheg$e es ome JeOe&ceeve leerLekej kes leerLe& ceW
Devegejewheheeefoke ngS nQ~ Fmeer ekeej $e+<eYeeefoke lesF&me leerLekejeW kes leerLe& ceW efYeVe-efYeVe ome Devegejewheheeefoke
ngS nQ~ Fme ekeej es ome-ome Deveieej Yeeeveke GhemeieeX kees peerlekej efJepeeeefoke DevegejeW ceW GlheVe ngS nQ~
etBefke Fme ekeej FmeceW ome-ome Devegejewheheeefoke DeveieejeWs kee JeCe&ve efkeee peelee nw~ Dele: Jen DevegejewheeefokeoMeebie
kenueelee nw~
eMveJeekejCeebie ceW eflejeveJes ueeKe meesuen npeej (9316000) heo nQ~ eMveeW kee JeekejCe DeLee&led
efpemeceW Fvekee keLeve nes Jen eMveJeekejCe nw~ eMve kes efveefcee mes ve, cegef, efevlee, ueeYe, DeueeYe, megKe,
og:Ke, peerefJele, cejCe, pee, hejepee, veece, Je, Deeeg Je mebKee keer leLee ueewefkeke SJeb Jewefoke DeLeeX kes efveCe&e
keer eheCee keer peeleer nw~ Fmekes Deefleefje Dee#esefheCeer, efJe#esefheCeer, mebJesoveer Deewj efveJexoveer Fve eej keLeeDeeW keer
Yeer eheCee keer peeleer nw~
Ske kejes[ eewjemeer ueeKe 18400000 heo eceeCe efJeheekemet$e ceW megke=le-og<ke=le DeLee&led hegCe Deewj heehe
kes efJeheeke-heue kee efJeeej efkeee peelee nw~
ieejn DebieeW kes heoeW kee pees[ eej kejes[ hevn ueeKe oes npeej nw-41502000~ eneB leke ieejn
DebieeW kee keLeve efkeee ieee nw~
Deye yeejnJeW Debie kee JeCe&ve kejles nwyeejnJeeB Debie efeJeeo nw~ keewlkeue, keeCeefyeef, keewefMeke, nefjMceeg, ceebLeefheke, jesceMe, neefjle, cegC[

164 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ceewodieueeeveeoerveeceefeeeJeeoerveeb elegjMeerefle:, Meekeue-yeukeefue-kegLegefce-meelecegefe-veejeeCe-keCJeceeOebefove-ceeso-efhehheueeo-yeeojeeCe-efmJeefke=led-Sseflekeeeve-Jemeg-pewefceveeoerveece%eeefvekeerveeb mehle<eef:,


JeefMe-heejeMej-pelegkeCe&-Jeeuceerefke-jescen<e&efCe-meleoe-Jeeme-Sueeheg$e-DeewheceveJe-Ssvoe-DeemLetCeeoerveeb
Jewveefekeerveeb eef$ebMeled, S<eeb efMeleeveeb $eeeCeeb ef$e<edegejeCeeb eheCeb efveene efJeeos efeeles~
SJecebieegleme eoMe DeefOekeeje: keefLelee:~
De$e kes<eg Debies<eg eeespeveced ?
De$e efJeeos eeespeveced, mJekegef#eefmLelecenekece&eke=efleeeYe=lelJeeled1~
mebeefle efJeeomeeJeleej Gelesveece-mLeehevee-Je-YeeJeYesosve elegefJe&Oees efJeeo:~ le$eeeeeeesefhe efve#eshee JeeefLe&keveemebYeJee:,
Deefvlece:heee&eeefLe&keveemebYeJe:~ Sles<eg veeceefve#eshees efJeeoMeyoes yeeeeLe&efvejhes#e Deelceefve Jele&ceeve:~ me S<e
FleskelJesve mebkeefuheleesLe&: mLeeheveeefJeeo:~ JeefJeeo: Deeiece-veesDeeieceefJeeoYesosve efefJeOe:~ le$e
efJeeo%eeekeesvegheegees YeeYemebmkeej: heg<e: DeeieceJeefJeeo:~ veesDeeieceJeefJeeoes %eeekeMejerjYeeefJe-leodJeefleefjeYesosve ef$eefJeOe:~ Deeefoceb megieceb, yengMe: GelJeeled~ veesDeeieceefJeeomJehesCe heefjCececeevees
peerJees veesDeeieceYeeefJeefJeeo:~ efJeeo eglenslegYetleJeeefCe Deenejeoerefve2 leodJeefleefjeveesDeeieceJeefJeeo:~

Deewj Deeueeeveeefoke efeeeJeeefoefeeW kes Ske meew Demmeer cele nQ, cejerefekegceej, keefheue, Guetke, ieeie&,
JeeIeYetefle, Jeeefue, cee"j Deewj ceewodieueeeve Deeefo DeefeeeJeeoefeeW kes eewjemeer cele nQ~ Meekeue, yeukeefue,
kegLegefce, meelecegefe, veejeeCe, keCJe, ceeOebefove, ceeso, efhehheueeo, yeeojeeCe, efmJeefke=le, Sseflekeeeve, Jemeg Deewj
pewefceveer Deeefo De%eeefvekeefeeW kes me[me[ cele nQ~ JeefMe, heejeMej, pelegkeCe&, yeeuceerefke, jescen<e&efCe, meleoe,
Jeeme, Sueeheg$e, DeewheceveJe, Ssvoe Deewj DeemLetCe Deeefo JewveefekeefeeW kes yeeerme cele nQ~ Fve leerve meew
eflejsme" celeeW keer eheCee Deewj Gvekee efveen efJeeo Debie ceW efkeee peelee nw~
Fme ekeej Debieegle kes yeejn DeefOekeej kens nQ~
eMve-eneB efkeme Debie mes eeespeve nw ?
Gej-eneB efJeeo Debie mes eeespeve nw, keeeWefke Gmekeer kegef#e ceW-Gmekes Devleie&le cenekece&eke=efleeeYe=le
efmLele nw~
Deye efJeeo kee DeJeleej kenles nQveece, mLeehevee, Je Deewj YeeJe kes Yeso mes efJeeo eej ekeej kee nw~ FveceW Deeefo kes leerveeW efve#eshe
JeeefLe&kevee kes efveefcee mes nesves Jeeues nQ Deewj Debeflece heee&eeefLe&ke vee kes efveefcee mes nesves Jeeuee nw~ FveceW
yeeeeLe& mes efvejhes#e Deheves DeeheceW Jele&ceeve efJeeo Meyo veeceefJeeo nw~ Jen en nw Fme ekeej Skehe mes
mebkeefuhele heoeLe& mLeeheveeefJeeo nw~ Deeieceef<Jeeo Deewj veesDeeieceef<Jeeo kes Yeso mes JeefJeeo oes
ekeej kee nw~ GveceW efJeeo kee peevekeej Gheeesie jefnle, Ye Je DeYe mebmkeej Jeeuee heg<e DeeieceJeefJeeo nw~
veesDeeieceJeef<Jeeo %eeekeMejerj, YeeefJe Deewj leodJeefleefje kes Yeso mes leerve ekeej kee nw~ %eeekeMejerj megiece nw,
keeeWefke yengle yeej Gmekee DeLe& kene pee egkee nw~ veesDeeieceefJeeo mJehe mes heefjCeceve kejves Jeeuee peerJe
veesDeeieceYeeefJeefJeeo nw~ efJeeo egle kes nslegYetle JeDeenejeefoke leodJeefleefje veesDeeieceJeefJeeo nw~
1-2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 204, 208~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 165

YeeJeefJeeo: Deeiece-veesDeeieceYesosve efefJeOe:~ efJeeo%eeeke: Gheege DeeieceYeeJeefJeeo:~ Deeiecesve


efJevee kesJeue-DeJeefOe-ceve:hee&e%eevew: efJeeokeefLeleeLe&heefjsokees veesDeeieceYeeJeefJeeo:~ De$e DeeieceYeeJeefJeeosve DeefO ekeej:~ Jeef Jeeob eleerle leodJeef leefjeveesDeeieceJeefJeeosve DeefOekeej:
efJeeonslegMeyoeveeb De#ejmLeeheveekeueehemeehegheeejsCe efJeeolJeesheueYeebled~
SJeb efve#esheveeeYeeb efJeeomeeJeleej: ke=le:~
efJeeo%eeves leoLex eevegieceMeyoes Jele&les~ leeYeeb eYeecehe$e DeefOekeej:, %eeve-%eseees&eesjveesveeefJeveeYeeJeeled~
hetJee&veghetJee& efJeeoes eoMe:, heeeoeveghetJee& eLece:, e$e le$eeveghetJee& DeJeeJe:, SkeeoMece: oMece:
veJece: Dece: mehlece: <e: hebece: elegLe&: le=leere: efleere: eLecees Jee Fefle efveeceeYeeJeeled~
efJeeo Fefle iegCeveece, er: Jeoleerefle Meyoefve<hees:~ JeeefLe&keveeb eleerle efJeeoceskeb ewJe~
heob eleerle efJeeoebieb SkeMeleekeesef-De<eefue#e-<edhebeeMelmene-hebemebKeeveb~ 1086856005~
DeLe&leesvebleb Jee YeJeefle~ JeeJeb mJe-hejmeceee:~ DeLee&efOekeej: hebeefJeOe:-heefjkece& met$eb eLeceeveeesie:
hetJe&ke=leb etefuekee esefle~
le$e heefjkece&efCe eve%eefhle: mete&e%eefhle: erhemeeieje%eefhle: pecyeterhee%eefhle: JeeKeee%eefhleefjefle
heeeefOekeeje:~ le$e eve%ehleew hebemeneeefOeke<edef$ebMelemeneheoeeeb evefyebye-levceeiee&eg:heefjJeejeceeCeb
evueeske: leodieefleefJeMes<e: lemceeoglheeceeveevefoveeceeCeb jengevefyecyeees: eee-eeokeefJeOeeveb le$eeslhees:

YeeJeefJeeo Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej kee kene nw~ efJeeo kee peevekeej Gheeesie mes
ege peerJe DeeieceYeeJeefJeeo nw~ Deeiece kes efyevee kesJeue%eeve, DeJeefOe%eeve Deewj ceve:hee&e%eeve mes efJeeo ceW
kens ngS heoeLeeX kee peeveves Jeeuee veesDeeieceYeeJeefJeeo nw~ eneB Deeiece YeeJeefJeeo kee DeefOekeej nw~ Je
efJeeo keer Dehes#ee leodJeefleefjeveesDeeieceJeefJeeo kee DeefOekeej nw, keeeWefke efJeeo kes nslegYetle MeyoeW
Deewj De#ejmLeeheveekeueehe kes Yeer Gheeej mes efJeeohevee heeee peelee nw~
Fme ekeej efve#eshe Je veeeW mes efJeeo kee DeJeleej efkeee nw~
efJeeo kee %eeve Deewj Gmekes DeLe& ceW Devegiece Meyo jnlee nw~ Gve oesveeW kee ner eneB DeefOekeej nw, keeeWefke
%eeve Deewj %ese oesveeW kee hejmhej ceW DeefJeveeYeeJe nw~
efJeeo hetJee&veghetJeea mes yeejnJeeB Debie nw, heeeoeveghetJeea mes eLece Debie nw Deewj e$e-le$eeveghetJeea mes DeJeeJe
nw, keeeWefke ieejnJeeB, oMeJeeB, veewJeeB, Dee"JeeB, meeleJeeB, "e, heeBeJeeB, eewLee, leermeje, otmeje DeLeJee henuee nw,
Fme ekeej kes efveece kee eneB DeYeeJe nw~
efJeeo en iegCeveece nw, keeeWefke efeeW kees pees kenlee nw Jen efJeeo nw, Fme ekeej efJeeo Meyo keer
efve<heefe-efmeef ngF& nw~ JeeefLe&kevee keer Dehes#ee efJeeo Ske ner nw~ heo keer Dehes#ee kejkes efJeeo Debie Ske meew
Dee" kejes[ De[me" ueeKe hheve npeej heeBe mebKee eceeCe nw~ 1086856005~ DeLeJee DeLe& keer Dehes#ee Jen Devevle
nw~ JeeJe mJemecee Deewj hejmecee nQ~ DeLee&efOekeej heeBe nQ-heefjkece&, met$e, eLeceevegeesie, hetJe&iele Deewj etefuekee~
GmeceW heefjkece& ceW eve%eefhle, mete&e%eefhle, erhemeeieje%eefhle, pecyeterhee%eefhle Deewj JeeKeee%eefhle es
heeBe DeefOekeej nQ~ GveceW efeme ueeKe heeBe npeej heo eceeCe eve%eefhle ceW ev efyecye, Gmekes ceeie&, Deeeg Je
heefjJeej kee eceeCe, evueeske, Gmekee ieceveefJeMes<e, Gmemes GlheVe nesves Jeeues evefove kee eceeCe, jeng Deewj

166 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keejCeb e efveheles~ heomLeeheveeled 3605000~ mete&e%ehleew ef$emeneeefOekehebeMelemeneheoeeeb mete&efyebyeceeie&heefjJeejeeg:eceeCeb leleYeeJe=efemekeejCeb mete&efoveceemeJe<e&egieeeveefJeOeeveb jeng 1-mete&efyebye-eeeeeokeefJeOeeveb leodieefleefJeMes<e-eneeekeeue-jeMegoeefJeOeeveb e efveheles~ heoebkeveeme: 503000~
erhemeeieje%ehleew <edef$ebMelmeneeefOekee-hebeeMelemeneheoeeeb 5236000 erhemeeiejeCeeefceeee lelmebmLeeveb
leefmle=efle: le$emLeefpeveeueee JevlejeJeemee: mecegeCeeb GokeefJeMes<eee efvehevles~ pecyeterhee%ehleew
hebeefJebMeeflemeneeefOekeef$eMelemeneheoeeeb 325000 Je<e&Oej-Je<ee&-o-ewle-ewleeuee-YejlewjeJeleielemeefjlmebKeee efvehevles~ JeeKeee%ehleew <edef$ebMelmeneeefOeke-elegjMeerefleMelemeneheoeeeb 8436000
efhe-DepeerJeJeb DeefheDepeerJeJeb YeJeeYeJepeerJemJeheb e efvehevles~
met$eseMeerefleMelemeneheow: 8800000 hetJeexemeJe&ees efvehevles, DeyebOeke: Deuesheke: DeYeesee
Dekelee& efveieg&Ce: meJe&iele: Dewle: veeefmle peerJe: mecegoepeefvele: meJe veeefmle yeeeeLeex veeefmle meJe efvejelcekeb
meJe #eefCekeb De#eefCekecewleefceleeoees oMe&veYesoee efvehevles~ De$esleeMeerleefOekeejs<eg elegCee&ceefOekeejeCeeb
eceseeefleheeokeseb~ ieeLeehe{cees DeyebOeeeCeb efyeefoees lesjeefmeeeCe yeesJJees~
leefoees e efCeeefohekeKes nJeefo eGlLees memeceeefcce~~2

evefyecye ceW eee-eeokeefJeOeeve DeLee&led jeng eje nesves Jeeues ev kes DeeJejCe keer efJeefOe Deewj JeneB
GlheVe nesves kee keejCe, Fve meyekeer eheCee keer peeleer nw~ heoeW keer mLeehevee-eceeCe efeme ueeKe heeBe npeej
3605000 nw~ heeBe ueeKe leerve npeej heo eceeCe mete&e%eefhle ceW mete&efyecye, Gmekes ceeie&, heefjJeej Deewj Deeeg kee
eceeCe, Gmekeer eYee keer Je=ef SJeb eme kee keejCe, mete& mebyebOeer efove, ceeme, Je<e&, egie Deewj Deeve kes efvekeeueves
keer efJeefOe leLee jeng (kesleg) Je mete&efyecye keer eee-eeokeefJeefOe, Gmekeer ieefleefJeMes<e en, eeekeeue Deewj
jeefMe kes Goe kee efJeOeeve Fve meyekee efveheCe efkeee peelee nw~ heo kes DebkeeW keer mLeehevee heeBe ueeKe leerve npeej
(503000) nw~ yeeJeve ueeKe eerme npeej 5236000 heo eceeCe erhemeeieje%eefhle ceW erhe-mecegeW keer
mebKee, Gmekee Deekeej, efJemleej, GveceW efmLele efpeveeuee, JevlejeW kes DeeJeeme leLee mecegeW kes peueefJeMes<eeW kee
efveheCe efkeee peelee nw~ leerve ueeKe heeerme npeej 325000 heo eceeCe pecyeterhee%eefhle ceW kegueeeue, #es$e,
leeueeye, ewle, ewleeuee leLee Yejle Je SsjeJele ceW efmLele veefoeeW keer mebKee kee efveheCe efkeee nw~ eewjemeer ueeKe
eerme npeej heo eceeCe 8436000 JeeKeee%eefhle ceW heer DepeerJe Je, Deheer DepeerJe Je leLee YeJe
SJeb DeYeJe peerJeeW kes mJehe kee efveheCe efkeee peelee nw~
De"emeer ueeKe 8800000 heoeW eje met$e DeefOekeej ceW hetJeexe meye celeeW kee efveheCe efkeee peelee nw~ Fmekes
Deefleefje peerJe DeyebOeke nw, Deuesheke nw, DeYeesee nw, Dekelee& nw, efveieg&Ce nw, Jeeheke nw, Dewle nw, peerJe veneR nw, peerJe
(he=efLeJeer Deeefo eej YetleeW kes) mecegoee mes GlheVe neslee nw, meye keg veneR nw DeLee&led Metve nw, yeee heoeLe& veneR nw, meye
efvejelceke nw, meye #eefCeke nw, meye De#eefCeke DeLee&led efvele nw, Dewle nw, Fleeefo oMe&ve kes YesoeW kee Yeer FveceW efveheCe
efkeee peelee nw~ Fmekes De"emeer DeefOekeejeW ceW eej DeefOekeejeW kes ecese keer eefleheeoke en ieeLee nwieeLeeLe&-FveceW eLece DeefOekeej DeyevOekeeW kee Deewj efleere DeefOekeej $ewjeefMeke DeLee&led DeepeerefJekeeW kee
peevevee eeefnS~ le=leere DeefOekeej efveeeflehe#e ceW Deewj elegLe& DeefOekeej mJemecee ceW nw~~
1. De$e OeJeueeerkeeOeejsCe jengefJeceeve Jele&les, efkevleg efleueeseheCCeeew keslegefJeceevesve mete&enCeb keLeles~ 2. <edKeC[eiece
OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 208, 209~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 167

$eeerieleefceLeelJemebKeeleeefleheeokeseb ieeLeeSkekeskekeb efleefCCe peCee oes es eCe Fos efleJeiieefcce~


Skekees efleefCCe Ce FF mee efJe heeJeWefle efceeb~~1
eLeceevegeesies hebeheomenes 5000 elegefJeMelesmleerLe&kejeCeeb eoMeeeJeefle&veeb yeueosJe-JeemegosJe-le$etCeeb
eefjleb efveheles~
De$eesheeesefieveer ieeLee:yeejmeefJenb hegjeCeb peb efob efpeCeJejsefnb meJJesefnb~
leb meJJeb JeCCesefo ng efpeCeJebmes jeeJebmes e~~1~~
he{cees DejnbleeCeb efyeefoDees hegCe ekekeJeefJebmees og~
leef o Dees Jemeg o sJ eeCeb eGlLees ef J eppeenjeCeb leg ~ ~2~~
eejCeJebmees len hebecees og es e heCCemeceCeeCeb~
meeceiees keg Jeb m ees DeceDees eeefhe nef j Jebm ee~~3~~
CeJecees DeFkeKegeeCeb Jebmees omecees n keeefmeeeCeb leg~
JeeF& Skekeejmecees yeejmecees CeenJeebmees og 2~~4~~
hetJe&ke=les hebeveJeeflekeesefhebeeMelemenehebeheos 955000005 Glheeo-Jee-OeewJeeoees efvehevles~
et ef uekee heeekeeje peue-mLeue-ceeee-he-DeekeeMeYeso s ve~ le$e peueieleeeeb ef kees ef-

ef$eJeie&iele efceLeelJe keer mebKee kees yeleueeves Jeeueer en ieeLee nwieeLeeLe&-leerve peve ef$eJeie& DeLee&led Oece&, DeLe& Deewj keece ceW Ske-Ske keer Fe kejles nQ, DeLee&led keesF&
Oece& kees Deewj keesF& keece kees ner mJeerkeej kejles nQ~ otmejs-leermejs peve GveceW oes-oes keer Fe kejles nQ, DeLee&led
keesF& Oece& Deewj DeLe& kees, keesF& Oece& Deewj keece kees leLee keesF& DeLe& Deewj keece kees ner mJeerkeej kejles nQ~ keesF& Ske
leerveeW keer Fe veneR kejles nQ DeLee&led leerveeW ceW mes Ske kees Yeer veneR eenles nQ~ Fme ekeej es meeleeW peve efceLeelJe
kees eehle nesles nQ~
heeBe npeej 5000 heo eceeCe eLeceevegeesie ceW eewyeerme leerLekej, yeejn eeJeleea, yeueosJe, JeemegosJe Deewj
Gvekes Me$eg eefleJeemegosJeeW kes eefj$e kee efveheCe efkeee peelee nw~
eneB Gheeesieer ieeLeeSB emlegle nQieeLeeLe&-yeejn ekeej kee hegjeCe, efpeveJebMeeW Deewj jepeJebMeeW kes efJe<ee ceW pees meye efpevesveW ves osKee nw ee
GheosMe efkeee nw, Gve meyekee JeCe&ve kejlee nw~ FveceW eLece hegjeCe DejnvleeW kee, efleere eeJeefle&eeW kes JebMe kee,
le=leere JeemegosJeeW kee, elegLe& efJeeeOejeWs kee, heeBeJee eejCeJebMe kee, "e e%eeeceCeeW kee, meeleJeeB kegJebMe kee,
Dee"JeeB nefjJebMe kee, veeQJee F#JeekegJebMepeeW kee, oMeJeeB keeMeheeW kee ee keeefMekeeW kee, ieejnJeeB JeeefoeeW kee Deewj
yeejnJeeB veeLeJebMe kee nw~~1-2-3-4~~
hebeeveJeW kejes[ heeeme ueeKe heeBe heo eceeCe 955000005 hetJe&ke=le ceW Glheeo, Jee Deewj OeewJe Deeefo
kee efveheCe efkeee peelee nw~
peueielee, mLeueielee, ceeeeielee, heielee Deewj DeekeeMeielee kes Yeso mes etefuekee heeBe ekeej keer nw~ GveceW
1-2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 208, 209~

168 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

veJeMelemenewkeeVeJeefle-meneefMeleheoeeeb 20989200 peueiecevensleJees ceb$eew<eOe-leheesefJeMes<ee efvehevles~


mLeueieleeeeb efkeesefveJeMele-menewkeeVeJeeflemeneefMeleheoeeeb 20989200 eespevemeneeefoieeflensleJees
efJeee-ceb$e-leb$eefJeMes<ee efvehevles~ ceeeeieleeeeb efkeesef-veJeMelemenewkeevveJeeflemeneefMeleheoeeeb
20989200 ceeeekejCenslegefJeee-ceb$e-leb$eleheebefme efvehevles~ heieleeeeb efkeesefveJeMelemenewkeeVeJeefle
meneefMeleheoeeeb 20989200 esleveeesleveJeeCeeb hehejeJele&venslegefJeee-ceb$e-leb$e-leheebefme vejsvJeeoefe$e-efe$eeYeemeeoee efvehevles~ DeekeeMeieleeeeb efkeesefveJeMelemenewkeevveJeefleMelemeneefMeleheoeeeb
20989200 DeekeeMeiecevenslegYetleefJeee-ceb$e-leb$e-leheesefJeMes<ee efvehevles~
De$e hetJee&efOekeejs eeespeveced, mJeevleYet&lecenekece&eke=efleeeYe=lelJeeled~
hetJe&ielemeeJeleej Geles-veece-mLeehevee-Je-YeeJeYesosve elegefJe&Oeb hetJe&ieleced~
Deeeeeeesefhe efve#eshee JeeefLe&keveeeYeJee:, YeeJeefve#eshe: heee&eeefLe&keveeeYeJe:~ efve#esheeLe& GelesveecehetJe&ieleb hetJe&ieleMeyoes yeeeeLe&efvejhes#e Deelceefve Jele&les~ me S<e FleskelJesve mebkeefuheleJeb mLeeheveehetJe&ieleb~
JehetJe&ieleb efefJeOeb-Deeiece-veesDeeieceYesosve~ hetJe&heeCe&Jeheejieesvegheege DeeieceJehetJe&ieleb~ veesDeeieceJehetJe&ieleb-%eeekeMejerj-YeeefJe-leodJeefleefjeYesosve ef$eefJeOeb~ Deees s megieces, yengMe: eefhelelJeeled~ hetJe&ieleMeyomebIeelees veesDeeieceleodJeefleefje-JehetJe&ieleb, hetJe&ielekeejCelJeeled~ YeeJehetJe&ieleceeiece-veesDeeieceYesosve efefJeOebelego&MeefJeeemLeeveheejie Gheege DeeieceYeeJehetJe&ieleb~ Deeiecesve efJevee kesJeueeJeefOe-ceve:hee&e%eevew: hetJe&ieleeLe&heefjsokees veesDeeieceYeeJehetJe&ieleced~

peueielee etefuekee ceW oes kejes[ veew ueeKe veJeemeer npeej oes meew heo nQ GmeceW peueieceve kes keejCe ceb$e, Deew<eefOe
SJeb leheefJeMes<e kee efveheCe efkeee peelee nw~ mLeueielee etefuekee ceW oes kejes[ veew ueeKe veJeemeer npeej oes meew heo
nQ, efpemeceW npeejeW eespeve peeves keer keejCeYetle efJeee, ceb$e, leb$e Deewj leheefJeMes<eeW kee efveheCe efkeee peelee nw~
ceeeeielee etefuekee ceW oes kejes[ veew ueeKe veJeemeer npeej oes meew heo nQ, efpemeceW ceeee kejves keer nslegYetle efJeee,
ceb$e, leb$e SJeb lehe kee efveheCe efkeee peelee nw~ heielee etefuekee ceW oes kejes[ veew ueeKe veJeemeer npeej oes meew heo
nQ, GmeceW esleve Deewj Deesleve JeeW kes he yeoueves keer keejCeYetle efJeee, ceb$e, leb$e SJeb lehe kee leLee vejsvJeeo,
efe$e Deewj efe$eeYeemeeefokee efveheCe efkeee peelee nw~ oes kejes[ veew ueeKe veJeemeer npeej oes meew heoeW mes mebege
DeekeeMeielee etefuekee ceW DeekeeMeieceve keer keejCeYetle efJeee, ceb$e, leb$e Je leheefJeMes<e kee efveheCe efkeee peelee nw~
eneB hetJe&ke=le (hetJe&ielee) DeefOekeej mes eeespeve nw, keeeWefke Jen cenekece&eke=efleeeYe=le kees Deheves Devleie&le
kejlee nw~
hetJe&iele kee DeJeleej kenles nQ-veece, mLeehevee, Je Deewj YeeJe kes Yeso mes hetJe&iele eej ekeej kee nw~
Deeefo kes leerve efve#eshe JeeefLe&ke vee kes efveefcee mes nesves Jeeues nQ, efkevleg YeeJeefve#eshe heee&eeefLe&ke vee kes
efveefcee mes nesves Jeeuee nw~ efve#eshe kee DeLe& kenles nQ-yeee DeLe& mes efvejhes#e Deheves Deehe ceW eJele&ceeve hetJe&iele Meyo
veecehetJe&iele nw~ Jen en nw Fme ekeej DeYesohe mes mebkeefuhele Je kees mLeeheveehetJe&iele kenles nQ~ JehetJe&iele
Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej kee neslee nw~ hetJe&he meceg kes heej kees eehle ngDee Gheeesiejefnle peerJe
DeeieceJehetJe&iele nw~ vees DeeieceJehetJe&iele %eeekeMejerj, YeeJeer Deewj leodJeefleefje kes Yeso mes leerve hekeej kee nw~
FveceW Deeefo kes oes megiece nQ, keeeWefke Gvekee yengle yeej keLeve nes egkee nw~ hetJe&iele Meyomecetn veesDeeieceleodJeefleefje
JehetJe&iele nw, keeeWefke Jen hetJe&iele kee keejCe nw~ YeeJehetJe&iele Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej kee nw~
eewon efJeeeDeeW kee peevekeej Gheeesie mes ege peerJe DeeieceYeeJehetJe&iele nw~ Deeiece kes efyevee kesJeue%eeve, DeJeefOe%eeve

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 169

De$e kesve efve#eshesCe eke=leced ?


heee&eeefLe&keveeb eleerle DeeieceYeeJeefve#eshesCe eke=leced~ JeeefLe&keveeb eleerle veesDeeieceleodJeefleefjeJehetJe&ielesve De#ejmLeeheveehetJe&ielesve e eke=leb~ vewieceveeb eleerle hetJe&iele%eevepeefvelemebmkeejefJeefMepeerJeJeme enCeb~
SJeb efve#eshe-veeeYeeb hetJe&ielemeeJeleej: ke=le:~
eceeCeeceseees&eesjhe$eevegiece:, kejCekece&keejkeeesjvegieceMeyoefve<hees:~ hetJee&veghetJee& hetJe&ieleb elegLe,
heeeoeveghetJee& efleereb~ e$e le$eeveghetJee& DeJeeJeb, eLeceb efleereb le=leereb elegLe hebeceb Jee Fefle efveeceeYeeJeeled~
hetJez: ke=leb hetJe&ieleefceefle efve<hees: iegCeveece~ De#ej-heo-mebIeele-eefleheefe-Deefveeesieejw: mebKeeleb~ DeLe&leesvevleb,
eceseevevleeled~ JeeJeb mJemecee:, ve hejmecee:, lemeeLe&eheCeeYeeJeeled~ DeLee&efOekeej: elego&MeefJeOe:~ leeLeeGlheeohetJe DeeeeCeb Jeere&eJeeob Deefmle-veeefmleeJeeob %eeveeJeeob meleeJeeob DeelceeJeeob kece&eJeeob
eleeKeeveveeceOeseb efJeeevegeJeeob keueeCeveeceOeseb eeCeeJeeeb efeeeefJeMeeueb ueeskeefyebbogmeejefceefle~
hegue-keeue-peerJeeoerveeb eoe e$e eLee e heee&esCeeslheeoe JeCe&vles leoglheeohetJe Skekeesefheob
10000000~ DeeeefCe eebieeveeb mJemeceeefJe<eee e$eeKeeefhelemleoeeeCeb <eCCeJeefleMelemeneheob
9600000~ emLeeveeb kesJeefueveeb Jeere megjsvowleeefOeheeveeb Jeere&&ees vejsv-eeOej-yeueosJeeveeb Jeere&ueeYees
JeeCeeb DeelcehejesYee-#es$e-YeJeef<e&leheesJeere mecekelJeue#eCeb e e$eeefYeefnleb leodJeere&eJeeob mehleefleMelemeneheob

Deewj ceve:hee&e%eeve mes hetJe&iele kes DeLe& kee peeveves Jeeuee veesDeeieceYeeJehetJe&iele nw~
Mebkee-eneB keewve mee efve#eshe eke=le nw ?
meceeOeeve-heee&eeefLe&ke vee keer Dehes#ee Deeiece YeeJeefve#esheeke=le nw~ JeeefLe&ke vee keer Dehes#ee
veesDeeiece leodJeefleefjkeleJehetJe&iele Deewj De#ejmLeeheveehetJe&iele eke=le nw Deewj vewiece vee keer Dehes#ee hetJe&iele kes
%eeve mes GlheVe ngS mebmkeej mes efJeefMe peerJe Je kee eneB enCe nw~
Fme ekeej efve#eshe Deewj vee mes hetJe&iele kee DeJeleej efkeee nw~
eceeCe Deewj ecese oesveeW kee ner eneB Devegiece nw, keeeWefke kejCe keejke Deewj kece& keejke ceW Devegiece Meyo
efme-efve<heVe ngDee nw~ hetJee&veghetJeea mes hetJe&iele elegLe& Deewj heeeoeveghetJeea mes Jen efleere nw~ e$e-le$eeveghetJeea mes
Jen DeJeeJe nw, keeeWefke eLece, efleere, le=leere, elegLe& DeLeJee hebece nw, Ssmes efveece kee DeYeeJe nw~ hetJeeXb mes pees
ke=le nw Jen hetJe&iele nw, Fme ekeej efme nesves mes hetJe&ke=le Meyo iegCeveece nw~ De#ej, heo, mebIeele, eefleheefe Deewj
DevegeesieejeW keer Dehes#ee Jen mebKeele nw~ DeLe& keer Dehes#ee Jen Devevle nw, keeeWefke Gmekes ecese Devevle nQ~
JeeJe mJemecee nw, hejmecee JeeJe veneR nw, keeeWefke eneB Gmekeer eheCee kee DeYeeJe nw~
DeLee&efOekeej eewon ekeej kee nw~ Jen Fme ekeej mes nQ-GlheeohetJe&, DeeeeCehetJe&, Jeere&eJeeo, DeefmleveeefmleeJeeo, %eeveeJeeo, meleeJeeo, DeelceeJeeo, kece&eJeeo, eleeKeeveveece, efJeeevegeJeeo, keueeCeveece,
eeCeeJeee, efeeeefJeMeeue Deewj ueeskeefyevogmeej~
efpemeceW hegodieue, keeue Deewj peerJe DeeefokeeW kes peye peneB hej Deewj efpeme ekeej mes heee&ehe mes GlheeoeW kee
JeCe&ve efkeee peelee nw, Jen GlheeohetJe& kenueelee nw~ FmeceW Ske kejes[ heo nQ 10000000~ efpemeceW DebieeW kes
Dee DeLee&led cegKe heoeLeeX kee leLee mJemecee kes efJe<ee kee JeCe&ve efkeee ieee nes, Jen DeeeeCehetJe& nw~ Jen
deeveyew ueeKe heoeW mes mebege nw 9600000~ efpemeceW emLe Je kesJeefueeeW kes Jeere& kee, megjsv Je owlesveW kes
Jeere&-Meefe SJeb $e+ef kee, jepee, eeJeleea Deewj yeueosJeeW kes Jeere& ueeYe kee, JeeW kee DeelceJeere&, hejJeere&,

170 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

7000000~ <eCCeeb JeeCeeb YeeJeeYeeJeheee&eefJeefOevee mJe-hejheee&eeYeecegYeeveeJeMeerke=leeYeeceefhe&leeveefhe&leefmeeYeeb e$e efveheCeb <eefheoMelemenew: 6000000 efeeles leoefmleveeefmleeJeeob~ leeLeemJeheeefoelegesve Deefmle Ie:, leLeeefJeOehesCe eefleYeemeveeled~ hejheeefoelegessve veeefmle Ie:,
leodheleee IemeeeefleYeemeveeled~ leeYeeceveesveelcekelJessve eehlepeelevlejeYeeceLe&heee&eheeYeeb Jee
DeeefoesJeeJe:~ DeLeJee IeesheeesieIe: mJehesCeeefmle, ve heesheeesieeefohesCe~ leeYeeceecesCeeefoesJeeJe:~
FleeefoekeejsCe mekeueeLee&ceefmlelJe-veeefmlelJeeJeeJeYebiee eespeveeree:~ DeefmlelJe-veeefmlelJeeYeeb ecesCe efJeMesef<ele:
Deefmle e veeefmle e Ie:~ DeefmlelJeeJeeJeeYeeb ecesCeeefo: Deefmle eeJeeJee Ie:~ veeefmlelJeeJeeJeeYeeb
ecesCeeefo: veeefmle eeJeeJee Ie:~ Deefmle-veemleJeeJew: ecesCeeefo: Deefmle e veeefmle eeJeeJee
Ie:~ SJeb Mes<eOecee&Ceeceefhe mehleYebieer eespee~
heeeveeceefhe %eeveeveeb eeogYee&Je-efJe<eeeeleveeveeb %eeefveveece%eeefveveeefceefveeCeeb e eeOeevesve e$e
Yeeieesveeeef veOeve-DeveeefomeefveOeve-meeeefveOeve-meeefomeefveOeveeef oefJeMes<ewefJe&YeeefJelemleod %eeveeJeeoced~
leewkeesvekeesefheoced 9999999~
Jeeiiegefhle: mebmkeejkeejCeb eeesiees eoMeOee Yee<ee Jeeejeeveskeekeejb ce=<eeefYeOeeveb oMeekeeje
melemeodYeeJees e$e eefhelemleledmeleeJeeoced~ Sleme heoeceeCeb <e[efOekewkekeeser 10000006~ DeLeJee

GYeeJeere&, #es$eJeere&, YeJeJeere&, $e+ef<eJeere&, leheesJeere& SJeb mecekelJe kes ue#eCe kee keLeve efkeee ieee nw, Jen
Jeere&eJeeohetJe& nw~ en meej ueeKe heoeW mes mebege nw 7000000~ efpemeceW neW JeeW kee YeeJe Je DeYeeJehe heee&e
kes efJeOeeve mes JeeefLe&ke Deewj heee&eeefLe&ke oesveeW veeeW kes DeOeerve SJeb eOeeve Je DeeOeeve YeeJe mes efme mJeheee&e Deewj
hejheee&e eje efveheCe efkeee peelee nw, Jen Deefmle-veeefmle eJeeo hetJe& nw~ GmeceW mee" ueeKe 6000000 heo nQ~
Jen Fme ekeej nw-mJeheeefo elege kes eje Ie nw, keeeWefke Gmeer mJehe mes Jen eefleYeemeceeve nw~
hejheeefo elege mes Ie veneR nw, keeeWefke Gve eejeW heeW mes Ie kee eefleYeeme veneR neslee nw~ Gve oesveeW keer
Dehes#ee hejmhej Deveesveelcekehe nesves mes peelevlej YeeJe kees eehle DeLeJee Jeheee&ehe mJeelege keer
Dehes#ee Ske meeLe kenves hej Ie DeJeeJe nw~ DeLeJee efceer kee Ie Deheves mJehe efceer kes Iehe mes nw, he
Gheeesie Deeefo he mes veneR nw, keeeWefke Jewmee heeee veneR peelee nw~ Gve oesveeW OeceeX mes Ske meeLe kene ieee
DeJeeJe nw~ Fleeefo Fmeer ekeej mes mechetCe& heoeLeeX kes meeLe DeefmlelJe, veeefmlelJe Deewj DeJeeJe YebieeW kees yevee
uesvee eeefnS~ DeefmlelJe Deewj veeefmlelJe OeceeX mes eceMe: efJeMesef<ele Ie nw Yeer Deewj veneR Yeer nw~ DeefmlelJe Deewj
DeJeeJe OeceeX eje ece mes kene ieee Ie nw Yeer Deewj DeJeeJe Yeer nw~ veeefmlelJe Deewj DeJeeJe OeceeX eje
ece mes kene ieee Ie veneR Yeer nw DeJeeJe Yeer nw~ DeefmlelJe, veeefmlelJe Deewj DeJeeJe OeceeX eje ece mes
kene ieee Ie nw Yeer veneR Yeer nw Deewj DeJeeJe Yeer nw~ Fmeer ekeej Mes<e OeceeX ceW Yeer mehleYebieer pees[ uesvee
eeefnS~
efpemeceW DeveeeefveOeve, Deveeefo-meefveOeve, meeefo-DeefveOeve Deewj meeefo-meefveOeve Deewj efJeMes<eeW mes heeBeeW ner
%eeveeW kee eeogYee&Je, efJe<ee Je mLeeve Fvekee leLee %eeefveeeW kee De%eeefveeeW kee Deewj FefveeW kee eOeevelee mes efJeYeeie
yeleueeee ieee nes, Jen %eeveeJeeo kenueelee nw~ FmeceW Ske kece Ske kejes[ heo nQ 9999999~
efpemeceW Jeeiiegefhle, Jeeve mebmkeej kes keejCe, eeesie, yeejn ekeej keer Yee<ee, Jeee Deveske ekeej kee
DemeleJeeve Deewj oMe ekeej kee melemeodYeeJe, Fvekeer eheCee keer ieF& nes, Jen meleeJeeohetJe& nw~ Fmekes heoeW

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 171

JeueerkeefveJe=efeJee&ebecelJeb Jee Jeeiiegefhle:~ JeekedmebmkeejkeejCeeefve efMej:keb"eoerveew mLeeveeefve~ Jeekedeeesie:


MegYeslejue#eCe: megiece:~ DeYeeKeeve-keuen-hewMetve-Deyeeueehe-jlejlegheefOe-efveke=efle-DeeCeefle-cees<emeceiedefceLeeoMe&veeeflcekee Yee<ee eoMeOee~ Deeceme keexefle DeefvekeLeveceYeeKeeveb~ keuen: eleerle:~
he=lees oes<eefJe<kejCeb hewMetveb~ Oecee&Le&keececees#eemecyee Jeeieyeeueehe:~ MeyoeefoefJe<ees<eg jleglheeefokee jefleJeeked~
MeyoeefoefJe<ees<eg Dejleglheeefokee DejefleJeeked~ eeb Jeeeb eglJee heefjenepe&vej#eCeeefo<Jeemepeles meesheefOeJeeked~
JeefCeiJeJenejs eeceJeOeee& efveke=efleeJeCe Deelcee YeJeefle mee efveke=efleJeeked~ eeb eglJee leheesefJe%eeveeYeefOekes<Jeefhe
ve eCeceefle mee DeeCeefleJeeked~ eeb eglJee mleses eJele&les mee cees<eJeeked~ mece*dceeie&meesheoser meceioMe&veJeeked~
leefhejerlee efceLeeoMe&veJeeked~
JeeejeeefJe<ke=leJee=lJeheee&ee erefveeoe:~ Je#es$ekeeueYeeJeeeeceveskeekeejceve=leced~
oMeefJeOe: melemeodYeeJe: veece-he-mLeehevee-eleerle-meb Je=efle-meb eesp evee-peveheo-osM e-YeeJemeceemeleYesosve~ le$e meesleveslejJeme DemeleheLex mebJeJenejeLe meb%eekejCeb leVeecemeleb, Fv Fleeefo~
eoLexmeefVeOeevesefhe hecee$esCeeseles leodhemeleb, eLee efe$eheg<eeefo<Jemeleefhe ewleveesheeesieeoeJeLex heg<e
Fleeefo~ DemeleheLex elkeeee&Le mLeeefheleb etlee#eefve#esheeefo<eg lelmLeeheveemeleb~ meeeveeoerved YeeJeeved eleerle

kee eceeCe Ske kejes[ n nw 10000006~ DeLeJee Demele Jeeve kes leeie DeLeJee Jeeve kes mebece kees
Jeeiiegefhle kenles nQ~ efMej Je keC"eefoke Dee" mLeeve Jeevemebkeej kes keejCe nQ~ MegYe ee DeMegYe he Jeeve kee
eeesie megiece nw~ DeYeeKeeve, keuen, hewMetve, Deyeeueehe, jefle, Dejefle, GheefOe, efveke= efle, DeeCeefle, cees<e,
meceioMe&ve Je efceLeeoMe&vemJehe Yee<ee yeejn ekeej keer nw~ en Fmekee kelee& nw Fme ekeej Deefve keLeve kee
veece DeYeeKeeve nw~ keuen eefme nw~ heers oes<eeW kee eie kejvee hewMetve kene peelee nw~ Oece&, DeLe&, keece Je
cees#e mes Demecye Jeeve kee veece Deyeeueehe nw~ Meyoeefoke efJe<eeeW ceW jefle kees GlheVe kejves Jeeuee Jeeve
jefleJeeked nw~ Meyoeefoke efJe<eeeW ceW Dejefle kees GlheVe kejves Jeeuee Jeeve DejefleJeeked nw~ efpeme Jeeve kees megvekej
heefjen kes Gheepe&ve kejves Deewj Gmekes j#eCeeefoke ceW Deemee neslee nw Jen GheefOeJeeked kenueelee nw~ efpeme Jeeve kees
megvekej Deelcee JeefCekedJeJenej DeLee&led Jeeheej ceW kehehejeeCe neslee nw, Jen efveke=efleJeeked nw~ efpeme Jeeve kees
megvekej eeCeer lehe Deewj efJe%eeve mes DeefOeke peerJeeW kees Yeer eCeece veneR kejlee nw Jen DeeCeefleJeeked nw~ efpeme Jeeve kees
megvekej eewe& keee& ceW eJe=e neslee nw, Jen cees<eJeeve nw~ meceereerve ceeie& kee GheosMe kejves Jeeuee Jeeve meceioMe&veJeeked
nw~ Fmemes efJehejerle DeLee&led efceLeeceeie& kee GheosMe kejves Jeeuee Jeeve efceLeeoMe&veJeeked nw~
Jeee-Jeevehe mes eie ngF& Jee=lJe heee&e mes mebege erefveeefoke peerJe nw~ Je, #es$e, keeue Deewj
YeeJe kee Deeee ueskej Demele Jeeve Deveske ekeej kes nQ~
veece, he, mLeehevee, eleerle, mebJe=efle, mebeespevee, peveheo, osMe, YeeJe Deewj mecee mele kes Yeso mes
melemeodYeeJe oMe ekeej kee nw~ GveceW heoeLe& kes ve nesves hej Yeer JeJenej kes efueS meesleve Deewj Deesleve Je
keer meb%ee kejves kees veece mele kenles nQ, pewmes-Fv Fleeefo~ heoeLe& kee meefVeOeeve ve nesves hej Yeer hecee$e keer
Dehes#ee pees kene peelee nw Jen hemele nw, pewmes-efe$eheg<eeefokeeW ceW ewleve Gheeesieeefohe heoeLe& kes ve nesves
hej Yeer heg<e Fleeefo kenvee~ heoeLe& kes ve nesves hej Yeer keee& kes efueS pees pegS kes heebmes Deeefo efve#esheeW ceW mLeehevee
keer peeleer nw Jen mLeehevee mele nw~ meeefo Je Deveeefo Deeefo YeeJeeW keer Dehes#ee kejkes pees Jeeve kene peelee nw Jen
eleerlemele nw~ pees Jeeve ueeskeef{ kes Deeefele nw, Jen mebJe=eflemele nw, pewmes he=efLeJeer Deeefo Deveske keejCeeW kes

172 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eodJeemleleleerlemeleb~ euueeskemebJe=leew egleb JeemlelmebJe=eflemeleced, eLee he=efLeJeeefo-DeveskekeejCelJesefhe


meefle hebkes peeleb hebkepeefceleeefo~ Oethe-etCe&-JeemeeveguesheveeIe<ee&efo<eg heodce-cekej-nbme-meJe&leesYe-keeQeJetneefo<eg
FlejslejJeeCeeb eLeeefJeYeeieefJeefOe-meefVeJesMeeefJeYee&Jekeb eodJeemlelmebeespeveemeleb~ eef$ebMeppeveheos<eg
Deeee&veee&Yesos<eg Oecee&Le&keececees#eeCeeb eehekeb eodJeemleppeveheomeleb~ eece-veiej-jepe-ieCe-heeKeb[-peeeflekegueeefoOecee&Ceeb Jeheoss<eodJee:1 leodosMemeleb~ emLe%eeveme JeeeLeelceeoMe&vesefhe mebeleme mebeleemebeleme
Jee mJeiegCeheefjheeueveeLe eeMegkeefceocee-eeMegkeefceleeefo eodJeemleodYeeJemeleb~ eefleefveele<edleeJeheee&eeCeeceeieceieceeveeb eeLeelceeefJe<kejCeb eodJeemlelmeceemeleced~
Deve$eeefhe YeeJemeleue#eCeb Jele&les~ leLeeefnDeleerefveeLex<eg eJeeveeseefJeefOe-efve<esOemebkeuheheefjCeecees YeeJe:, leoeefeleb Jeeveb YeeJemeleb~ eLee
Meg<ke-hekeJe-OJemleecue-ueJeCemebefcee-oiOeeefoJeb eemegkeced, lelemlelmesJeves heeheyebOees veemleerefle heeheJepe&veJeeveb~
De$e met#ceeeefCeveeefceefveeieesejlJesefhe eJeeveeeceeCesve eemegkeeeemegkemebkeuheheYeeJeeefeleJeeveme
melelJeeled, mecemleeleerefveeLe&%eeefveeCeerleeJeeveme melelJeeosJe keejCeeled~2
e$eelceveesefmlelJeveeefmlelJeeoees Oecee&: <e[dpeerJeefvekeeeYesoee egefelees efveefo&emleoelceeJeeoced~ Sleme
heoeceeCeb <e[defJebMeefle: keese: 260000000~

nesves hej Yeer hebke DeLee&led keere[ ceW GlheVe nesves mes hebkepe Fleeefo Jeeve eeesie mebJe=eflemele kenueelee nw~
megiebefOele OetheetCe& kes uesheves Deewj efIemeves ceW (DeLeJee) hee, cekej, nbme, meJe&leesYe Deewj keeQehe Jetn (mewve
jevee) DeeefokeeW ceW efYeVe-efYeVe JeeW keer efJeYeeieefJeefOe kes Devegmeej keer peeves Jeeueer jevee kees eie kejves Jeeuee
pees Jeeve nw Jen mebeespevee meleJeeve kenueelee nw~ Deee& Je Deveee& Yeso mes ege yeeerme peveheoeW ceW Oece&, DeLe&,
keece Deewj cees#e kee eeheke pees Jeeve nw Jen peveheomele nw~ pees Jeeve eece, veiej, jepee, ieCe, heeKeC[, peeefle
SJeb kegue Deeefo OeceeX kee JeheosMe kejves Jeeuee nw Jen osMemele nw~ emLe%eeveer kes Je kes eLeeLe& mJehe kee
oMe&ve ve nesves hej Yeer mebele DeLeJee mebeleemebele kes Deheves iegCeeW kee heeueve kejves kes efueS en eemegke nw Deewj en
Deeemegke nw, Fleeefo pees Jeeve kene peelee nw, Jen YeeJemele nw~ pees Jeeve Deeieceiece eefleefveele n Je Je
Gvekeer heee&eeW keer eLeeLe&lee kees eie kejves Jeeuee nw, Jen meceemele nw~
Deve$e Yeer YeeJemele kee ue#eCe kene nw~ pees Fme ekeej nwDeleerefve heoeLeeX ceW eJeeve ceW kens iees efJeefOe-efve<esOe kes mebkeuhehe heefjCeece kees YeeJe kenles nQ~ Gmekes
Deeefele Jeeve YeeJe mele nQ, pewmes metKee ngDee, hekeeee ngDee, efVe-efYeVe efkeee ngDee, KeeF& ee veceke efceueeee
ngDee leLee peuee ngDee Je eemegke nw~ Dele: Gmekes mesJeve ceW heeheyebOe veneR nw~ Fme ekeej kes heehe kes leeiehe
Jeeve YeeJemele nQ~
eneB met#ce eeefCeeeW kes FefveeW kes Deieesej nesves hej Yeer Deeiece keer eeceeefCekeleemes eemegke Deewj Deeemegke mebkeuhehe
YeeJe kes Deeee mes Jeeve mele nw, keeeWefke Deeiece ceW Ssmee kene nw Deewj mecemle Deleerefve heoeLeeX kes %eelee kes eje Gheefo
Deeiece mele ner neslee nw, FmeefueS Gmekes DeeOeej mes pees mebkeuhe YeeJehetJe&ke Jeeve nw, Jen mele nw~
efpemeceW Deelcee kes DeefmlelJe SJeb veeefmlelJe Deeefo iegCeeW kee leLee <edkeee kes peerJeeW kes YesoeW kee egefe mes
efveoxMe efkeee ieee nes, Gmes DeelceeJeeo hetJe& kenles nQ~ Fmekes heoeW kee eceeCe yyeerme kejes[ (260000000) nw~
1. Jeheose leme eod Jee:~ 2. ieesccemeej peerJekeeb[-peerJeeyeesOeveer erkee, he=. 224~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 173

De$eesheeesefieveew ieeLes mle:peerJees keee e Jeee e heeCeer Yeesee e heesiieuees~


Jes oes efJeCnt meebYet e mejerjer len ceeCeDees~~1~~
meee peblet ceeF& e ceeCeer peesieer e mebkees~
Demeb k ees e KeseCnt Deblejhhee lens J e e 1~~2~~
SleeesjLe& Geles-peerJeefle peerefJe<eefle DepeerJeerefoefle peerJe:~ MegYeceMegYeb kejesleerefle kelee&~ melecemeleb
yeJeerleerefle Jeee~ eeCee eme mevleerefle eeCeer~ elegie&eflemebmeejs kegMeuecekegMeueb Yegbkeles Fefle Yeesee~ hetjCeieueveeled
hegue:~ megKecemegKeb Jesoeleerefle Jeso:~ mJeMejerjeMes<eeJeeJeeved JesJeserefle efJe<Ceg:~ mJeecesJe YetleJeeefveefle mJeebYet:~
Mejerjcemeeefmle Fefle Mejerjer~ ceveew YeJe: ceeveJe:~ mJepeve-mebyebefOe-efce$eJeiee&efo<eg mepeleerefle meee~ elegie&eflemebmeejs
Deelceeveb peveeefle peeeles Fefle Jee pevleg:~ ceeee Demeemleerefle ceeeer~ ceeveesmeemleerefle ceeveer~ eesieesmeemleerefle
eesieer~ mebnjOece&lJeelmebke:~ efJemehe&CeOecce&lJeeomebke:~ <e[dJeeefCe ef#eeefvle efveJemeefvle eefmceved lel#es$eced,
<e[dJemJeheefceleLe&: leppeeveeleerefle #es$e%e:~ DeLeJee, eosMe%e: peerJe FleecemeeLe&:~ #es$e%eMeyome
kegMeueMeyoJeled penlmJeeLe&Je=efelJeeled~ Devleeemeew Deelcee e Devlejelcee Fefle~
yebOeesoeesheMeceefvepe&jeheee&ee&: DevegYeJeeosMeeefOekejCeeefve efmLeeflee peIeveceOeceeslke=e e$e efveefo&Mevle
lelkece&eJeeoced, DeLeJee F&ee&heLekecee&efomehlekecee&efCe e$e efveefo&Mevles lelkece&eJeeoced~ le$e heoeceeCeceMeerefleMele-

eneB Gheeesieer ieeLeeSB emlegle nQieeLeeLe&-peerJe kelee&, Jeee, eeCeer, Yeesee, hegodieue, Jeso, efJe<Ceg, mJeebYet, Mejerjer, ceeveJe, mee, pevleg,
ceeeer, ceeveer, eesieer, mebke, Demebke, #es$e%e Deewj Devlejelcee nw~~1-2~~
Fve oesveeW ieeLeeDeeW kee efJeMes<e DeLe& kenles nQ-pees peerlee nw, peerlee jnsiee Deewj peerlee Lee Jen peerJe nw~ peerJe
MegYe Deewj DeMegYe keeeeX kees kejlee nw, Dele: Jen kelee& nw~ mele Deewj Demele Jeeve yeesueves kes keejCe Jeee nw~
eeCeeW mes mebege nesves kes keejCe eeCeer nw~ elegie&eflehe mebmeej ceW MegYe Deewj DeMegYe kece& kes heuemJehe megKeog:Ke kees Yeesielee nw Dele: Yeesee nw~ kece&he hegodieue kees enCe kejlee nw Deewj ieueelee nw, Dele: hegodieue nw~ megKe
Deewj og:Ke kee Jesove kejlee nw Dele: Jeso nw~ Deheves Mejerj kes mecemle DeJeeJeeW kees hegve: hegve: Jesefle kejlee nw
Dele: efJe<Ceg nw~ mJeeb ner GlheVe nesves kes keejCe mJeebYet nw~ Mejerj nesves kes keejCe Mejerjer nw~ ceveg DeLee&led %eeve ceW
GlheVe nesves mes ceeveJe nw~ Deheves keggcyeer peve, mebyebOeer SJeb efce$eJeiee&efokeeW ceWs Deemee jnlee nw Dele: meee kene
peelee nw~ elegie&efle he mebmeej ceW Deheves kees GlheVe kejelee nw ee GlheVe neslee nw Dele: pevleg nw~ ceeee ege nesves
mes ceeeer nw~ ceeve ege nesves mes ceeveer nw~ eesie ege nesves mes mes eesieer nw~ mebkeesehe mJeYeeJe kes keejCe mebke nw~
hewueveshe Oece& mes mebegkele nesves kes keejCe Demebke kenueelee nw~ n Je efpemeceW jnles nQ DeLee&led Jeeme kejles
nQ Jen #es$e kenueelee nw, DeLee&led pees n Je mJehe nw Gmekee veece #es$e nw Deewj Gmekees pees peevelee nw Jen
#es$e%e kene peelee nw~ DeLeJee peerJe eosMe%e nw, en Fmekee DeLe& nw, keeeWefke #es$e%e Meyo kegMeue Meyo kes meceeve
penlmJeeLe&Je=efe ue#eCehe nw~ DeYevlej nesves mes Jen Devlejelcee kene peelee nw~
efpemeceW yebOe, Goe, GheMece Deewj efvepe&jehe heee&eeW kee, DevegYeeie, eosMe Je DeefOekejCe leLee peIeve, ceOece SJeb
Glke= efmLeefle kee efveoxMe efkeee peelee nw, Jen kece&eJeeo hetJe& nw, DeLeJee efpemeceW F&ee&heLekece& Deeefo meele keceeX kee efveoxMe
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 220~

174 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meneeefOekee Skee keeser 18000000~


ele-efveece-eefleeceCe-eefleuesKeve-lehe:-keuhe-Ghemeie&-Deeeej-eefleceeefJejeOeve-DeejeOeve-efJeMegegheecee: eeceCekeejCeb e heefjefceleeheefjefceleJe-YeeJeeleeKeeveb e e$eeKeeleb leleleeKeeveveeceOeseced~
le$e elegjMeerefle-Melemeneheoeefve 8400000~
mecemleefJeee Deew ceneefveefceeeefve leodefJe<eees jppegjeefMeefJeefOe: #es$eb esefCeueeskeeeflee mebmLeeveb mecegodIeelee
e$e keLeles leod efJeeevegeJeeoced~ le$eebiegemesveeoerveeceuheefJeeeveeb mehleMeleeefve, ceneefJeeeveeb jesefnCeeoerveeb
heeMeleeefve~ Devleefj#e-Yeewceebie-mJej-mJehve-ue#eCe-Jebbpeve-efevneveew ceneefveefceeeefve~ les<eeb efJe<eees ueeske:~
#es$eceekeeMeb~ hemet$eJeecee&JeeJeJeodJeeveghetefJe&CeesOJee&Oeefmlee&iJeJeefmLelee: DeekeeMeeosMehebee: esCee:~
Develmegieceb~ De$e heoeefve oMeMelemeneeefOekee Skee keeser 11000000~
jefJe-MeefMe-en-ve#e$e-leejeieCeeveeb eejesheheeo-ieefleefJehee&eheueeefve MekegveJeeeflecen&od-yeueosJe-JeemegosJeeeOejeoerveeb ieYee&JelejCeeefocenekeueeCeeefve e e$eeseeefve lelkeueeCeveeceOeseced~ le$e heoeceeCeb
<e[defJebMeeflekeese: 260000000~
keeeefeefkelmeeeebie: DeeegJexo: Yeteflekece& peebiegefueeece: eeCeeheeveefJeYeeiees e$e efJemlejsCe
JeefCe&lemleleeCeeJeeeced~
Geb eGmmeemeeGDeheeCee FbefoeheeCee hejkekecees heeCees~
Sosefmeb heeCeeCeb Jeer-neCeerDees JeCCesefo1~~1~~

efkeee peelee nw, Jen kece&eJeeohetJe& kenueelee nw~ GmeceW heoeW kee eceeCe Ske kejes[ Demmeer ueeKe nw (18000000)~
efpemeceW ele, efveece, eefleeceCe, eefleuesKeve, lehe, keuhe, Ghemeie&, Deeeej, eeflecee efJejeOeve, DeejeOeve Deewj
efJeMegef kee Gheece, eceCelee kee keejCe leLee Je Deewj YeeJe keer Dehes#ee heefjefcele Je Deheefjefcele keeuehe
eleeKeeve kee keLeve nes Jen eleeKeeve veeceke hetJe& nw~ GmeceW eewjemeer ueeKe heo nQ 8400000~
efpemeceW mecemle efJeeeDeeW, Dee" ceneefveefceeeW, Gvekes efJe<ee, jepegjeefMeefJeefOe, #es$e, esCeer, ueeske, eeflee,
mebmLeeve Deewj mecegodIeele kee JeCe&ve efkeee peelee nw Jen efJeeevegeJeeo hetJe& kenueelee nw~ GveceW Debiegemesveeefoke
DeuheefJeeeeW meele meew Deewj jesefnCeer Deeefo ceneefJeeeeW heeBe meew nw~ Debleefj#e, Yeewce, Debie, mJej, mJehve, ue#eCe,
Jebpeve Deewj efevn, es Dee" ceneefveefcee nQ~ Gvekee efJe<ee ueeske nw~ #es$e kee DeLe& DeekeeMe nw~ Jem$elevleg kes
meceeve DeLeJee ece& DeJeeJe kes meceeve Devegece mes Thej, veeres Deewj eflejshe mes JeJeefmLele DeekeeMe eosMeeW
keer hebefeeeB esefCeeeB kenueeleer nQ~ Mes<e megiece nw~ FmeceW Ske kejes[ ome ueeKe heo nQ 11000000~
mete&, ev, en, ve#e$e Deewj leejeieCeeW kee mebeej, Glheefe Je efJehejerle ieefle kee heue, MekegveJeeefle DeLee&led
MegYeeMegYe MekegveeW kee heue, Dejnvle, yeueosJe, JeemegosJe Deewj eeJeleea DeeefokeeW kes ieYe& ceW Deeves Deeefo kes
cenekeueeCekeeW keer efpemeceW eheCee keer ieF& nes, Jen keueeCeJeeo veece kee hetJe& nw~ GmeceW heoeW kee eceeCe
yyeerme kejes[ nw 260000000~
efpemeceW Mejerjefeefkelmee Deeefo Deebie DeeegJexo, Yetlekece& DeLee&led Yemceuesheveeefo, peebiegefueheece DeLee&led efJe<eefeefkelmee
Deewj eeCe Je Deheeve JeeegDeeW kee efJeYeeie Fvekee efJemleej mes JeCe&ve efkeee ieee nes Jen eeCeeJeee hetJe& nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-eeCeeJeee hetJe& GdJeeme, DeeegeeCe, FefveeeCe Deewj hejeece DeLee&led yeueeeCe, Fve eeCeeW
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 224, 229~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 175

De$e heoeveeb $eeesoMekeese: 130000000~


uesKeeefokee: keuee: emehleefle: iegCeeeleg:<eef: ewCee: efMeuheeefve keeJeiegCe-oes<eefeee-voesefJeefeefleefeeeheueesheYeeseeje e$e JeeKeeleemleledefeeeefJeMeeueced~ De$e heoeveeb veJe keesees YeJeefvle 90000000~
e$eeew JeJenejeelJeeefj yeerpeeefve efeeeefJeYeeieeesheefo: leuueeskeefyevogmeejced~ le$e hebeeMelemeneeefOeke-eoMekeesde: heoeveeb 125000000~
De$e kesve hetJexCeeefOekeej: ?
De$e DeeeeCesve DeefOekeej:, le$e cenekece&eke=efleeeYe=lemeeJemLeeveced~
DeOegvee DeeeeCeereme hetJe&me elegefYe&: ekeejwjJeleej Geles~ leeLee-veece-mLeehevee-Je-YeeJeYesosveeleg ef Je& OeceeeeCeer eced~ le$eeeeeeesefhe ef ve#es hee Jeeef Le& keveeefveyeb Oevee:, Oe ewJ es Ce ef Jevee les<eeb
mJeheesheuebYeeYeeJeeled~ YeeJeefve#eshe: heee&eeefLe&keveeefveyebOevees, Jele&ceeveheee&esCe eefleieleJeme YeeJelJeeYegheieceeled~
efve#esheeLe& GelesDeeeeCeereMeyoes yeeeeLe cegkelJee mJeelceefve Jele&ceevees veeceeeeeCeereb~ me S<e Fefle yegee DeeeeCeeresCe
eehleeLe&: mLeeheveeeeeCeereb~ JeeeeeCeereceeiece-veesDeeieceYesosve efefJeOeb~ le$e DeeeeCeerehetJe&Oeejkeesvegheege
DeeieceJeeeeeCeereb~ veesDeeieceJeeeeeCeereb %eeekeMejerj-YeeefJe-leodJeefleefjeeeeeCeereYesosve ef$eefJeOeb~
le$e %eeekeMejerj-YeeefJeveesDeeieceJeeeeeCeereefkeb megieceb, yengMe: GelJeeled~ leodJeefleefjeveesDeeieceJee-

keer Je=ef SJeb neefve kee JeCe&ve kejlee nw~~1~~


FmeceW lesjn kejes[ heo nQ 130000000~
efpemeceW uesKeve Deeefo yenej keueeDeeW kee, eermebbyebOeer eeQme" iegCeeW kee, efMeuheeW kee, keeJe mebyebOeer iegCeoes<eefeeekee, vo jeves keer efeee Deewj Gmekes heue kes GheYeeseeDeeW kee JeCe&ve efkeee ieee nes, Jen efeee
efJeMeeuehetJe& kenueelee nw~ FmeceW veew kejes[ heo nQ 90000000~
efpemeceW Dee" ekeej kes JeJenejeW, eej yeerpeeW Deewj efeeeefJeYeeie kee GheosMe efkeee ieee nes, Jen
ueeskeefyevogmeejhetJe& nw~ GmeceW yeejn kejes[ heeeme ueeKe heo nQ 125000000~
eMve-eneB efkeme hetJe& kee DeefOekeej nw ?
Gej-eneB DeeeeCehetJe& kee DeefOekeej nw, keeeWefke GmeceW cenekece&eke=efleeeYe=le kee DeJemLeeve nw~
eneB DeeeeCeerehetJe& kee eej ekeej mes DeJeleej kene peelee nw~ Jen Fme ekeej nw -veece, mLeehevee,
Je Deewj YeeJe kes Yeso mes DeeeeCeere hetJe& eej ekeej kee nw~ FveceW Deeefo kes leerve efve#eshe JeeefLe&kevee kes
efveefcee mes nQ, keeeWefke OeewJe kes efyevee Gvekee mJehe veneR heeee peelee nw~ YeeJeefve#eshe heee&eeefLe&ke vee kes efveefcee
mes nesves Jeeuee nw, keeeWefke Jele&ceeve heee&e mes ege Je kees YeeJe ceevee ieee nw~
Deye efve#eshe kee DeLe& kenles nQyeeeeLe& kees es[kej Deheves Deehe ceW jnves Jeeuee DeeeeCeere Meyo veeceDeeeeCeere nw~ Jen en nw Fme
yegef mes DeeeeCeere kes meeLe Skelee kees eehle heoeLe& mLeeheveeDeeeeCeere nw~ Je DeeeeCeere Deeiece Deewj
veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ GveceW DeeeeCeerehetJe& Oeejke Gheeesie mes jefnle peerJe DeeieceJe
DeeeeCeere nw~ veesDeeieceJe DeeeeCeere %eeeke Mejerj, YeeJeer Deewj leodJeefleefje DeeeeCeere kes Yeso mes leerve
ekeej kee nw~ GveceW %eeekeMejerj Deewj YeeJeer veesDeeieceJe DeeeeCeere es oes megiece nQ~ keeeWefke yengle yeej Gvekee
DeLe& kene pee egkee nw~ DeeeeCeerehe Meyoeiece DeLeJee Gmekes keejCeYetle Je leodJeefleefjeveesDeeieceJe

176 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eeeCeereb DeeeeCeere Meyoeiece: lelkeejCeJeeefCe Jee~ YeeJeeeeeCeereb efefJeOeb-Deeiece veesDeeieceYesosve~


le$e DeeeeCeerehetJe&Oeejke Gheege DeeieceYeeJeeeeeCeereb~ DeeeeCeerehetJee&Le&efJe<ee: kesJeueeJeefOeceve:hee&e%eeveesheeesiees veesDeeieceYeeJeeeeeCeereb~
De$e JeeefLe&keveeb eleerle leodJeefleefjeveesDeeieceJeeeeeCeeresCe De#ejmLeeheveeeeeCeeresCe e eke=leb~
heee&eeefLe&keveecehes#e DeeieceYeeJeeeeeCeeresCe eke=leb~ vewieceveeb eleerle DeeeeCeerehetJe&Oejef$ekeesefheefjCelepeerJeJesCe
eke=leb-GlheeoJeeOeewJew: heefjCelepeerJeJesCe JeiegCeheee&eheefjCelesve meomeogYeemJeheheefjCelesve Jee eke=leb %eeleJeb~
SJeb efve#eshe-veeeYeeceJeleej: eefhele:~
eceeCeeceseees&eesjhe$e enCeb kele&Jeb, DeveesveeefJeveeYeeJeeled~
hetJee&veghetJee& efleereceeeeCeereb~ heeeoeveghetJee& $eeesoMeb~ e$e le$eeveghetJee& DeJeeJeb, eLeceb efleereb
le=leereb elegLe hebeceb <eb mehlecececeb veJeceb oMececeskeeoMeb eoMeb Jesefle efveeceeYeeJeeled~
Debieeveeceeb eOeeveheoeLe ieefle eefleheeoeleerefle ieewCeveece DeeeeCeereb~ De#ej-heo-mebIeele-eefleheefeDeefveeesieejw: mebKeelecevevleb Jee DeLee&vevleeled~ JeeJeb mJemecee:, hejmeceeeheCeeYeeJeeled~
DeLee&efOekeejelego&MeefJeOe:-hetJee&vle-Dehejevle-OegJe-DeOegJe-eeveueefyOe-DeOegJemebeefCeOeeve-keuhe-DeLe&YeewceeJeeee-meJee&Le&keuheefveee&Ce-Deleerlekeeue-Deveeielekeeue-efme-yegeesefle~
elego&Meeveeb hetJee&CeeceefOekeejeheCeb kegJe&efvle Deeeee&osJee:~

DeeeeCeere nw~ YeeJe DeeeeCeere Deeiece Deewj veesDeeiece YeeJe DeeeeCeere Yeso mes oes ekeej kee nw~ GveceW
DeeeeCeerehetJe& kee Oeejke Gheeesie ege peerJe DeeieceYeeJeDeeeeCeere kenueelee nw~ DeeeeCeere hetJe& kes DeLe& kees efJe<ee
kejves Jeeuee kesJeue%eeve, DeJeefOe%eeve Deewj ceve:hee&e%eevehe Gheeesie veesDeeieceYeeJeDeeeeCeere kenueelee nw~ eneB
JeeefLe&ke vee keer Dehes#ee kejkes leodJeefleefje veesDeeieceJeDeeeeCeere Deewj De#ej mLeeheveehe DeeeeCeere eke=le
nw~ heee&eeefLe&kevee keer Dehes#ee kejkes DeeieceYeeJe DeeeeCeere eke=le nw~ vewiecevee keer Dehes#ee kejkes DeeeeCeerehetJe&
kee Oeejke ef$ekeeserheefjCele peerJeJe eke=le nw~ DeLee&led Glheeo, Jee Je OeewJe, DeLeJee Je, iegCe Je heee&e, DeLeJee
meled, Demeled Je GYee mJehe heefjCele nesves mes eke=le nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Fme ekeej efve#eshe Deewj vee mes DeJeleej keer eheCee keer ieF& nw~
eceeCe Deewj ecese oesveeW kee ner eneB enCe kejvee eeefnS, keeeWefke Jes hejmhej ceW DeefJeveeYeeJeer nQ~
hetJee&vehetJeea mes en DeeeeCeerehetJe& efleere hetJe& nw~ heeeoeveghetJeea mes Jen lesjnJeeB nQ~ e$ele$eeveghetJeea mes Jen
DeJeeJe nw, keeeWefke eLece, efleere, le=leere, elegLe&, hebece, <e, mehlece, Dee"JeeB, veewJeeb, oMeJeeb, ieejnJeeB,
DeLeJee yeejnJeeB nw, Fme ekeej Ge DeeveghetJeea keer Dehes#ee keesF& efveece veneR nw~
DebieeW kes Dee DeLee&led eOeeve heoeLe& kees Jen eehle neslee nw DeLee&led eefleheeove kejlee nw Dele: DeeeeCeere
en ieewCe veece nw~ De#ej, heo, mebIeele, eefleheefe Deewj DevegeesieejeW keer Dehes#ee mebKeele nw, DeLeJee DeLeeX keer
Devevlelee keer Dehes#ee Jen Devevle nw~ JeeJe mJemecee nw, keeeWefke hejmecee keer eheCee kee eneB DeYeeJe nw~
DeLee&efOekeej eewon ekeej kee nw~ Jen Fme ekeej mes nw-hetJee&vle, Dehejevle, OegJe, DeOegJe, eeveueefyOe,
DeOegJemebeefCeOeeve, keuhe, DeLe&, YeewceeJeeee], meJee&Le&, keuheefveee&Ce, (meJee&Le&keuheefveee&Ce), Deleerlekeeue Deewj
Deveeielekeeue, efme Deewj yeg~
Fve eewon hetJeeX kes DeefOekeejeW keer mebKee kee eheCe Deeeee& osJe kejles nQ-

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 177

ome eesme Deejme yeejme e oesmeg hegJJesmeg~


meesueme yeermeb leermeb omeceefcce e heCCejme JelLet~~1~~
Sosefmeb hegJJeeCeb SJeefoDees JelLegmebiienes YeefCeoes~
mesmeeCeb hegJJeeCeb ome ome JelLet heefCeJeeeefce1~~2~~
Sles<eecebkeefJeveemees eLeeecesCe10

14

18

12

12

16

20

30

15

10

10

10

10

De$e keefleleceesefOekeejes efJeJeef#eleesefmle ?


De$e eeveueefyOeveece heeceesefOekeejes efJeJeef#ele:, mebie=nerlecenekece&eke=efleeeYe=lelJeeled~
DeOegvee eeveueyOeselegefJe&OeesJeleej: keLeles~ leeLee-eeveueefyOeelegefJe&Oe:-veece-mLeehevee-JeYeeJeeeveueefyOeYesosve~ le$e eeveueefyOeMeyoes yeeeeLe cegkelJee Deelceefve Jele&ceevees veeceeeveueefyOeYe&Jeefle~
mee S<ee Fefle eeveueyOee SkelJesve mebkeefuheleveeLe&: mLeeheveeeeveueefyOe:~ JeeeveueefyOeef&efJeOeeDeeiece-veesDeeiece-eeveueefyOeYesosve~ le$e eeveueefyOeJemlegheejieesvegheege DeeieceJeeeveueefyOe:~ veesDeeieceJeeeveueefyOeefeefJeOee-%eeekeMejerjYeeefJe-leodJeefleefjeJeeeveueefyOeYesosve~ %eeekeMejerj-YeeefJeJeeeve-ueefyOeue#eCeb megieceb, yengMe: GeeLe&lJeeled~ leodJeefleefjeveesDeeieceJeeeveueefyOeeeveueyOes: Meyojevee~
YeeJeeeveueefyOe: Deeiece-veesDeeieceYesosve efefJeOee-le$e eeveueefyOeJemlegheejie Gheege DeeieceYeeJe-

ieeLeeLe&-oMe, eewon, Dee", De"ejn, yeejn, yeejn, meesuen, yeerme, leerme Deewj oMeJeW ceW hevn, Fme
ekeej ece mes Deeefo kes Fve oMe hetJeeX keer Fleveer cee$e JemlegDeeW kee meben kene ieee nw~ Mes<e eej hetJeeX kes omeome Jemleg nQ~ Fvekees ceQ vecemkeej kejlee ntB~~1-2~~
eLeeece mes Fvekes DebkeeW keer jevee Fme ekeej nw10

14

18

12

12

16

20

30

15

10

10

10

10

eMve-eneB keewve mee DeefOekeej efJeJeef#ele nw ?


Gej-eneB eeveueefyOe veece kee heeBeJeeB DeefOekeej efJeJeef#ele nw, keeeWefke GmeceW cenekece&eke=efleeeYe=le
mebenerle nw~
Deye eeveueefyOe kes eej ekeej kee DeJeleej kenles nQ~ pees Fme ekeej nweeveueefyOe veece, mLeehevee, Je Deewj YeeJe kes Yeso mes eej ekeej keer nw~ GveceW yeee DeLe& kees es[kej
Deheves ceW jnves Jeeuee eeveueefyOe Meyo veeceeeveueefyOe nw~ Jen en nw Fme ekeej eeveueefyOe kes meeLe
DeYesohe mes mebkeefuhele DeLe& mLeeheveeeeveueefyOe nw~ JeeeveueefyOe, DeeieceeeveueefyOe Deewj veesDeeieceeeveueefyOe
kes Yeso mes oes ekeej keer nw~ GveceW eeveueefyOe Jemleg kee heejieeceer Gheeesie jefnle peerJe DeeieceJe eeveueefyOe
kenueelee nw~ veesDeeieceJe eeveueefyOe %eeekeMejerj, YeeJeer Deewj leodJeefleefje JeeeveueefyOe kes Yeso mes leerve
ekeej keer nw~ %eeekeMejerj Deewj YeeJeer veesDeeieceJeeeveueefyOe es oes megiece nQ, keeeWefke Gvekee DeLe& yengle yeej
kene pee egkee nw~ leodJeefleefjeveesDeeieceJe eeveueefyOe keer Meyojevee nw~
YeeJeeeveueefyOe Deeiece Deewj veesDeeiece YeeJeeeveueefyOe kes Yeso mes oes ekeej keer nQ~ GveceW eeveueefyOe
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 227 (eer kegbokegboke=le-eeke=le egleYeefe)~

178 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eeveueefyOe: keLeles~ Deeiecesve efJevee DeLeexheegees veesDeeieceYeeJeeeveueefyOe:~ Sles<eg efve#eshes<eg JeeefLe&keveeb


eleerle veesDeeieceleodJeefleefjeJeeeveueyOesjefOekeej:~ heee&eeefLe&keveeb eleerle DeeieceYeeJeeeveueyOesjefOekeej:~
vewieceveeb Dehes#e eeveueefyOeJemlegheejie-ef$ekeesefheefjCeecehe-peerJeJemeeefOekeejesefmle~
SJeb efve#esheveeeYeeb eeveueyOesjJeleej: keefLele:~
eeveueyOesjvegiece: eceeCeeceseew, kece&kejCeeesjvegieceMeyoefve<hees:~ hetJee&veghetJee& eeveueefyOe: heeceer~
heeeoeveghetJee& oMeceer~ eLeeleLeeveghetJee& eLecee efleere le=leeree elegLeea hebeceer <e<"er Jee Fefle efveeceeYeeJeeled~
eeveueefyOeefjefle iegCeveece, eeveueefyOeeheCeeled~ De#ej-heo-mebIeele-eefleheefe-Deefveeesieejw: mebKeeleceLe&leesvevleb Deevevleeled~ JeeJeb mJemecee:, hejmeceeeheCeeYeeJeeled~ DeLee&efOekeejes efJebMeefleefJeOe:, meJe&Jemleg<eg
eeYe=lemebef%eleefJebMeefleefJebMeleefOekeejmebYeJeeled~
Geb e eerkegbokegboosJesveSkekeskekeefcn e JelLet Jeermeb Jeermeb e heeng[e YeefCeoe~
efJemece-mecee efn e JelLet meJJes hegCe heeng[sefn mecee~~
hetJee&Ceeb he=Leked-he=Leked eeYe=lemeceeme S<e: keefLele:-efMeleeefve, DeMeerlegejefMeleeefve, <eegejwkeMeleeefve,
<eeefOekeef$eMeleeefve, elJeeefjbMeoefOekeefMeleeefve, elJeeefjbMeogejefMeleeefve, efJebMeleefOekeef$eMeleeefve, eleg:Meleeefve,
<edMeleeefve, ef$eMeleeefve, efMeleeefve, efMeleeefve, efMeleeefve, efMeleeefve esefle~ meJe&Jemlegmeceeme: heeveJeefle

Jemleg kee heejieeceer Gheeesie ege peerJe DeeieceYeeJeeeveueefyOe nw~ Deeiece kes efyevee DeLe& ceW Gheeesie jKeves Jeeuee
peerJe veesDeeieceYeeJeeeveueefyOe nw~ Fve efve#esheeW ceW JeeefLe&kevee keer Dehes#ee kejkes veesDeeieceleodJeefleefjeJeeeveueefyOe kee DeefOekeej nw~ heee&eeefLe&kevee keer Dehes#ee kejkes DeeieceYeeJeeeveueefyOe kee DeefOekeej nw~ vewiecevee keer
Dehes#ee kejkes eeveueefyOe Jemleg kes heejieeceer ef$ekeesefheefjCeecehe peerJe Je kee DeefOekeej nw~
Fme ekeej efve#eshe Deewj vee mes eeveueefyOe kes DeJeleej keer eheCee keer nw~
eeveueefyOe kee Devegiece eceeCe Deewj ecese nw, keeeWefke kece& Deewj kejCe keejke ceW Devegiece Meyo efme
ngDee nw~ hetJee&veghetJeea mes eeveueefyOe heeBeJeeR nw~ heeeoeveghetJeea mes Jen omeJeeR nw~ e$e-le$eeveghetJeea mes Jen DeJeeJe
nw, keeeWefke eLece, efleere, le=leere, elegLe&, heeBeJeeR, DeLeJee "er nw, Ssmes efveece kee eneB DeYeeJe nw~ eeveueefyOe
en iegCeveece nw, keeeWefke FmeceW eeveueefyOe keer eheCee nw~ De#ej, heo, mebIeele, eefleheefe Deewj DevegeesieejeW keer
Dehes#ee mebKeele Deewj DeLe& keer Dehes#ee Jen Devevle nw, keeeWefke Gmekes ecese Devevle nQ~ JeeJe mJemecee nw,
keeeWefke hejmecee eheCee kee eneB DeYeeJe nw~ DeLee&efOekeej yeerme ekeej kee nw, keeeWefke meye JemlegDeeW ceW eeYe=le
meb%ee Jeeues yeerme-yeerme DeefOekeej mebYeJe nQ~
eer kegvokegvo Deeeee&osJe ves kene nwieeLeeLe&-Ske-Ske Jemleg ceW yeerme-yeerme eeYe=le kens iees nQ~ hetJeeX ceW JemlegSB mece Je efJe<ece nQ efkevleg Jes
meye JemlegSB eeYe=leeW keer Dehes#ee mece nQ~~
hetJeeX kes he=Leked-he=Leked eeYe=leeW kee eesie Fme ekeej kene ieee nwoes meew (200), oes meew Demmeer (280), Ske meew mee" (160), leerve meew mee" (360), oes meew eeefueme
(240), oes meew eeefueme (240), leerve meew yeerme (320), eej meew (400), n meew (600), leerve meew
(300), oes meew (200), oes meew (200), oes meew (200) Deewj oes meew (200)~ meye JemlegDeeW kee keg ue eesie

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 179

Melecee$e: (195) meJe&eeYe=lemeceeme: ef$emene-veJeMelecee$e: keLeles (3900)~


De$e eeveueyOes: efJebMeefleeeYe=les<eg keefleleceesefOekeejesefmle ?
leosJe keLelesDe$e eeveueyOes: efJebMeefleeeYe=les<eg elegLe&me kece&eke=efleeeYe=leme DeefOekeejes Jele&les~ lemeeefhe Gheecees
efve#esheesvegiecees vee Fefle elegefJe&OeesJeleejesefmle~
le$e leeJeled efve#eshe Geles-veece-mLeehevee-Je-YeeJekece&eke=efleeeYe=leefceefle elegefJe&Oeb kece&eke=efleeeYe=leced~
les<eg Deeeeeeesefhe efve#eshee JeeefLe&keveemebYeJee:, YeeJeefve#eshe: heee&eeefLe&keveeeYeJe:~ kece&eke=efleeeYe=leMeyo:
yeeeeLe&efvejhes#e: Deelceefve Jele&ceeve: veeceefve#eshe: kece&eke=efleeeYe=leb~ leosJe S<e Fefle yegdee kece&eke=efleeeYe=lesve
SkelJesve GheieleeLe&: mLeeheveekece&eke=efleeeYe=leb~ Jekece&eke=efleeeYe=leceeiece-veesDeeiecekece&eke=efleeeYe=leb Fefle
efefJeOeb %eeleJeb~ kece&eke=efleeeYe=le%eeekeesvegheege DeeieceJekece&eke=efleeeYe=leb~ veesDeeieceJekece&eke=efleeeYe=leb
%eeekeMejerj-YeeefJe-leodJeefleefjeveesDeeieceJekece&eke=efleeeYe=leefceefle ef$eefJeOeb keLeles~
Deees s megieces, yengMe: GelJeeled~ kece&eke=efleeeYe=leMeyojevee lelmLeeheveejevee Jee veesDeeieceleodJeefleefjeJekece&eke=efleeeYe=leb~ YeeJekece&eke=efleeeYe=leb efefJeOeb-Deeiece-veesDeeieceYesosve~ kece&eke=efleeeYe=le%eeeke:
Gheege Deeiecekece&eke=efleeeYe=leb~ Deeiecesve efJevee leoLeexheegees veesDeeieceYeeJekece&eke=efleeeYe=lecegheeejeled~
De$e JeeefLe&keveeehes#eee leodJeefleefjeveesDeeieceJekece&eke=efleeeYe=lemeeefOekeejesefmle~ heee&eeefLe&keveeb

Ske meew hebeeveJes cee$e neslee nw~ meye eeYe=leeW kee eesie leerve npeej veew meew cee$e neslee nw~
eMve-eneB eeveueefyOe kes yeerme eeYe=leeW ceW mes efkeme eeYe=le kee DeefOekeej nw ?
Gej-Gmeer kees kenles nQ-eneB eeveueefyOe kes yeerme eeYe=leeW ceW mes elegLe& kece&eke=efle eeYe=le kee
DeefOekeej nw~ Gmekee Yeer Gheece, efve#eshe, Devegiece Deewj vee, Fme ekeej mes eej kee DeJeleej nw~
GveceW efve#eshe kees kenles nQ-kece&eke=efleeeYe=le kes veecekece&eke=efleeeYe=le, mLeeheveekece&eke=efleeeYe=le,
Jekece&eke=efleeeYe=le Deewj YeeJekece&eke=efleeeYe=le Fme ekeej eej Yeso nQ~ FveceW Deeefo kes leerveeW ner efve#eshe
JeeefLe&kevee kes efveefcee mes nesves Jeeues nQ, efkevleg YeeJeefve#eshe heee&eeefLe&kevee kes efveefcee mes nesves Jeeuee nw~
yeee DeLe& keer Dehes#ee ve jKekej Deheves ceW jnves Jeeuee kece&eke=efleeeYe=le en Meyo veecekece&eke=efleeeYe=le nw~
Jen en nw Fme ekeej keer yegef mes kece&eke=efleeeYe=le kes meeLe Skelee kees eehle heoeLe& mLeeheveekece&eke=efleeeYe=le
kene peelee nw~ Jekece&eke=efleeeYe=le Deeiecekece&eke=efleeeYe=le Deewj veesDeeiecekece&eke=efleeeYe=le kes Yeso mes oes
ekeej kee nw~ kece&eke=efleeeYe=le kee peevekeej Gheeesie jefnle peerJe Deeiece Jekece& eke=efleeeYe=le kenueelee
nw~ veesDeeieceJekece&eke=efleeeYe=le %eeekeMejerj, YeeJeer Deewj leodJeefleefje veesDeeieceJekece&eke=efleeeYe=le
kes Yeso mes leerve ekeej kee nw~
FveceW mes Deeefo kes oes megiece nQ, keeeWefke Gvekee DeLe& yengle yeej kene pee egkee nw~ kece&eke=efleeeYe=le keer
Meyojevee DeLeJee Gmekeer mLeeheveehe jevee veesDeeieceleodJeefleefje Jekece&eke=efleeeYe=le nw~ YeeJekece&eke=efleeeYe=le
Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ kece&eke=efleeeYe=le kee peevekeej Gheeesie ege peerJe Deeiece
YeeJekece&eke=efleeeYe=le kenueelee nw~ Deeiece kes efyevee Gmekes DeLe& ceW Gheeesie ege peerJe Gheeej mes
veesDeeieceYeeJekece&eke=efleeeYe=le kenueelee nw~
eneB JeeefLe&kevee keer Dehes#ee kejkes leodJeefleefje veesDeeieceJekece&eke=efleeeYe=le kee DeefOekeej nw~

180 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eleerle DeeieceYeeJekece&eke=efleeeYe=lemeeefOekeej:~ vewieceveeceeefele kece&eke=efleeeYe=le%eeeke: ef$ekeesefheefjCeeceege:


peerJeesefOeke=lees YeJeefle~
SJeb kece&eke=efleeeYe=leme efve#eshe-veeeYeeceJeleej: ke=le:~
eceeCeeceseees&eesjhe$eevegiece:, Skeevegieceme FlejevegieceeefJeveeYeeJeeled~ hetJee&veghetJee& kece&eke=efleeeYe=leb
elegLe&ceefmle~ heeeoeveghetJee& mehleoMeb~ e$e le$eeveghetJee& DeJeeJeb~ kece&eke=efleeheCeeled kece&eke=efleeeYe=leefceefle
iegCeveece~ De#ej-heo-mebIeele-eefleheefe-Deefveeesieejw: mebKeelecevevleb Jee, Deevevleeled~ JeeJeb mJemecee:,
hejmeceeeheCeeYeeJeeled~ DeLee&efOekeej: elegefJeMeefleefJeOe:-ke=efle-Jesovee-mheMe&-kece&-eke=efle-yebOeve-efveyebOeveeece-Gheece-Goe-cees#e-mebbece-uesMee-uesMeekece&-uesMeeheefjCeece-meeleemeele-oerIe&-mJe-YeJeOeejCeerehegueelce-efveOee-DeefveOee efvekeeefeleeefvekeeefele-kece&efmLeefle-heefecemkebOe-DeuheyenglJeeefve e meJe&$e Fefle
met$eefveyeeseb Jele&les~
Sles<eeb elegefJeMeefleDeefveeesieejeCeeb JeeJeeheCee efeeles~ leeLee-ke=efle-Deefveeesieejs DeewoeefjkeJewefeefeke-lewpeme-Deenejke-keece&Ce-MejerjeCeeb mebIeeleve-heefjMeeleveke=leees YeJeeLeceeeLeceejceeejces
efmLelepeerJeeveeb ke=efle-veeske=efle-DeJeeJemebKeee ehevles~ Jesoveeefveeesieejs Jesoveemebef%eleeveeb kece&hegueeveeb
Jesoveeefve#esheeefo-<ees[MeefYejefveeesieejw: eheCee efeeles~
mheMee&efveeesieejs %eeveeJejCeeefoYesosveeYesocegheieleeveeb kece&hegueeveeb mheMe&iegCemebyebOesve eehlemheMe&veecveeb
mheMe&efve#esheeefo<ees[MeeefYejefveeesieejw: eheCee efeeles~ kecee&efveeesieejs %eeveeJejCeeefokece&kejCe#ecelJesve

heee&eeefLe&kevee keer Dehes#ee kejkes Deeiece YeeJekece&eke=efleeeYe=le kee DeefOekeej nw~ vewiecevee keer Dehes#ee kece&eke=efleeeYe=le
kee peevekeej ef$ekeesefheefjCeece ege peerJe DeefOeke=le neslee nw~
Fme ekeej efve#eshe Deewj vee mes kece&eke=efleeeYe=le kes DeJeleej keer eheCee keer nw~
eceeCe Deewj ecese oesveeW kee ner eneB Devegiece nw, keeeWefke Ske Devegiece kee otmejs Devegiece kes meeLe
DeefJeveeYeeJe nw~ hetJee&veghetJeea mes kece&eke=efleeeYe=le elegLe& nw~ heeeoeveghetJeea mes Jen meejnJeeB nw~ e$e-le$eeveghetJeea mes
DeJeeJe nw~ kece&eke=efleeeW keer eheCee kejves mes kece&eke=efleeeYe=le en iegCeveece nw~ De#ej, heo, mebIeele,
eefleheefe Deewj DevegeesieejeW keer Dehes#ee Jen mebKeele DeLeJee DeLe& keer Devevlelee keer Dehes#ee Devevle nw~ JeeJe
mJemecee nw, keeeWefke FmeceW hejmecee keer eheCee kee DeYeeJe nw~ DeLee&efOekeej eewyeerme ekeej kee nw-ke=efle,
Jesovee, mheMe&, kece&, eke=efle, yebOeve, efveyebOeve, eece, Gheece, Goe, cees#e, mebece, uesMee, uesMeekece&, uesMeeheefjCeece,
meele-Demeele, oerIe&-mJe, YeeJeOeejCeere, hegodieueelce, efveOee-DeefveOee, efvekeeefele-Deefvekeeefele, kece&efmLeefle,
heefMecemkebOe Deewj meJe&$e DeuheyenglJe~ en met$e efveye keLeve nw~
Fve eewyeerme DevegeesieejeW keer efJe<eeeheCee kejles nQ~ Jen Fme ekeej nwke=efle Devegeesieej ceW Deewoeefjke, Jewefeefeke, lewpeme, Deenejke Deewj keece&Ce MejerjeW keer mebIeeleve Deewj
heefjMeelevehe eke=efle keer leLee YeJe kes eLece, DeeLece, ejce Deewj Deejce mecee ceW efmLele peerJeeW keer ke=efle,
veeske=efle SJeb DeJeeJehe mebKeeDeeW keer eheCee keer peeleer nw~ Jesovee DevegeesieejeW ceW Jesovee meb%ee Jeeues
kece&hegodieueeW kee Jesoveeefve#eshe Deeefo meesuen DevegeesieejeW kes eje eheCee kejles nQ~
mheMe&veevegeesieej ceW mheMe& iegCe kes mebyebOe mes mheMe& veece kees Je %eeveeJejCeeefo kes Yeso mes Dee" Yeso kees Yeer
eehle ngS kece&hegodieueeW keer mheMe&efve#eshe Deeefo meesuen DevegeesieejeW mes eheCee keer peeleer nw~ kece& Devegeesieej ceW

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 181

eehlekece&meb%eeveeb hegueeveeb kece&efve#esheeefo<ees[MeeefYejefveeesieejw: eheCee efeeles~


eke=efleefjleefveeesieejs hegueeveeb ke=leefveeesieejs eefhelemebIeeleeveeb JesoveeefOekeejs e%eeefheleeJemLeeefJeMes<eeleeeoerveeb mheMee&efOekeejs eefhelepeerJemebyebOeeveeb peerJemebyebOeiegCesve kecee&efOekeejs efveefheleJeeheejeCeeb
eke=efleefve#esheeefo-<ees[Meeefveeesieejw: mJeYeeJeeheCee efeeles~
eodyebOeveb leelegefJe&Oe:-yebOees yebOekees yebOeveereb yebOeefJeOeeveefceefle~ le$e yebOees peerJe-kece&eosMeees:
meeefokeceveeefokeb e yebOeb JeCe&eefle~ yebOekeeefOekeejesefJeOekece&yebOekeeved eheeefle~ me: e #egkeyebOes
eefheleesefmle~ yebOeveereb yebOeeeeesie-leoeeeesiehegueJeb eheeefle~ yebOeefJeOeeveb eke=efleyebOeb efmLeefleyebOeb
DevegYeeieyebOeb eosMeyebOeb e eheeefle~
efveyebOeveeefveeesieejb cetueesejeke=leerveeb efveyebbOeveb JeCe&eefle~ eLee e#egefjefveb hes efveyeb, ees$esefveb
Meyos efveyeb, IeeCesefveb iebOes efveyeb, efpesefveb jmes efveyeb, mheMexefveb keke&MeeefomheMex<eg efveyeb, leLee
Fcee: eke=lee: Sles<eg DeLex<eg efveyee Fefle efveyebOeveb eheeefle, S<e YeeJeeLe&:~
eece Fleefveeesieejb DeecemJehesCe efmLeleeveeb cetueesejeke=eflemJehesCe heefjCececeeveeveeb eke=efleefmLeefleDevegYeeieefJeMes<esCe efJeefMeeveeb keece&CeJeie&CeemkebOeeveeb eosMeeheCeb kejesefle~
Gheece Fleefveeesieejme elJeejesefOekeeje: meefvle-yebOeveesheece GoerjCeesheece GheMeeceveesheecees
efJeheefjCeeceesheeceesefle~ le$e yebOeesheeceesefOekeejes yebOeefleeremeceeeYe=efle Deeveeb kece&Ceeb eke=efleefmLelevegYeeie-

kece&efve#eshe Deeefo meesuen DevegeesieejeW kes eje %eeveeJejCe Deeefo keeeeX kes kejves ceW meceLe& nesves mes kece& meb%ee kees
eehle hegodieueeW keer eheCee keer peeleer nw~
eke=efle Devegeesieej ceW ke=efle DeefOekeejeW ceW efpevekes mebIeeleve mJehe keer eheCee keer ieF& nw, Jesovee
DeefOekeejeW ceW efpevekes DeJemLee efJeMes<e Je eleeeefokeeW keer eheCee keer ieF& nw, mheMe& DeefOekeej ceW efpevekes peerJe
kes meeLe mebyebOe keer eheCee keer ieF& nw leLee peerJe mebyebOe iegCe mes kece& DeefOekeej ceW efpevekes Jeeheej keer eheCee
keer ieF& nw~ Gve hegodieueeW kes mJeYeeJe keer eke=efleefve#eshe Deeefo meesuen DevegeesieejeW mes eheCee keer peeleer nw~
pees yebOeve Devegeesieej nw Jen eej ekeej kee nw-yebOe, yebOeke, yebOeveere Deewj yebOeefJeOeeve~ GveceW yebOe
DeefOekeej peerJe Deewj kece& kes eosMeeW kes meeefo Je Deveeefo yebOe kee JeCe&ve kejlee nw~ yebOeke DeefOekeej Dee" ekeej
kes keceeX kees yeebOeves Jeeues peerJeeW keer eheCee kejlee nw~ Gmekeer #egkeyebOe ceW eheCee keer pee egkeer nw~ yebOeveere
DeefOekeej yebOe kes eesie Deewj Gmekes Deeesie hegodieue Je keer eheCee kejlee nw~ yeb OeefJeOeeve eke=efleyebOe,
efmLeefleyebOe, DevegYeeieyebOe Deewj eosMeyebOe keer eheCee kejlee nw~
efveyebOeve Devegeesieej cetue Deewj Gejeke=efleeeW kes efveyebOeve kee JeCe&ve kejlee nw~ pewmes-e#egFefve he
ceW efveye nw, ees$e Fefve Meyo ceW efveye nw, IeeCe Fefve iebOe ceW efveye nw, efpee Fefve jme ceW efveye nw Deewj
mheMe& Fefve keke&Meeefo-ke"esj, ce=og mheMeeX ceW efveye nw, Gmeer ekeej es eke=efleeeB Fve DeLeeX ceW efveye nQ, Fme
ekeej efveyebOeve keer eheCee kejlee nw, en YeeJeeLe& nw~
eece en Devegeesieej Gheece mJehe mes efmLele, cetue Je Gej eke=efleeeW kes mJehe mes heefjCeceve kejves
Jeeues leLee eke=efle, efmLeefle Je DevegYeeie kes Yeso mes efJeMes<elee kees eehle ngS keece&CeJeie&CeemkevOeeW kes eosMeeW keer
eheCee kejlee nw~
Gheece Devegeesieej kes eej DeefOekeej nQ-yebOeveesheece, GoerjCeesheece, GheMeeceveesheece Deewj
efJeheefjCeeceesheece~ GveceW yebOeesheece DeefOekeej yebOe kes efleere mecee mes ueskej Dee" keceexX kes eke=efleyebOe,

182 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eosMeeveeb yebOeJeCe&veb kejesefle~ GoerjCeesheeceesefOekeej: eke=efleefmLelevegYeeieeosMeeveecegoerjCeeb eheeefle~


GheMeeceveesheeceesefOekeej: eMemleesheMeeceveeceeMemleesheMeeceveeb e eke=efleefmLelevegYeeieeosMeYesoefYeVeb keLeeefle~
efJeheefjCeeceesheeceesefOekeej: eke=efleefmLeefle-DevegYeeieeosMeeveeb osMeefvepe&jeb mekeueefvepe&jeb e eheeefle~
Goeeefveeesieejb eke=efleefmLelevegYeeieeosMeeveecegoeb keLeeefle~
cees#e Fleefveeesieejb eke=efleefmLelevegYeeieeosMeeveeb cees#eb JeCe&eefle~
De$e keefeled efMe<e: he=efle-cees#e-efJeheefjCeeceesheeceees: kees Yeso: ?
Deeeee&osJe: GejeefleefJeheefjCeeceesheecees osMemekeueefvepe&jeCeeb mJeheb JeCe&eefle~ cees#eeefOekeej: hegve: osMe-mekeueefvepe&jeYeeb
men hejeke=eflemebeceCe-Deheke<e&Ce-Glke<e&Ce-keeueefmLeefleieuevew: eke=efle-efmLelevegYeeieeosMeefYeVeb cees#eb JeCe&eleerefle
Deefmle Yesoesveees:~
mebece Fleefveeesieejb eke=efle-efmLeefle-DevegYeeie-eosMemebeceeved eheeefle~
uesMee Fleefveeesieejb <e[dJeuesMee: keLeeefle~
uesMeekece& Fleefveeesieejcevlejbie<e[duesMeeheefjCelepeerJeeveeb yeeekeee&eheCeb kejesefle~
uesMeeheefjCeece Fleefveeesieejb peerJehegueeveeb JeYeeJeuesMeeYeeb heefjCeceveefJeOeeveb JeCe&eefle~
meelecemeeleefceleefveeesieejb Skeevlemeele-Deveskeevlemeele-Skeevleemeele-Deveskeevleemeeleeveeb ieleeefoceeie&Cee:
Deeefele eheCeb kejesefle~
oerIe&-mJeeefveeesejb eke=efle-efmLeefle-DevegYeeie-eosMeeveeefele oerIe&mJelJeb JeCe&eefle~

efmLeefleyebOe, DevegYeeieyebOe Deewj eosMeyebOe kee JeCe&ve kejlee nw~ GoerjCeesheece DeefOekeej eke=efle, efmLeefle, DevegYeeie
Deewj eosMeeW kes Yeso mes efYeVe GoerjCee keer eheCee kejlee nw~ GheMeeceveesheece DeefOekeej eke=efle, efmLeefle, DevegYeeie
Deewj eosMe kes Yeso mes Yeso kees eehle eMemleesheMeecevee SJeb DeeMemleesheMeecevee kee JeCe&ve kejlee nw~ efJeheefjCeeceesheece
DeefOekeej eke=efle, efmLeefle, DevegYeeie Deewj eosMeeW keer osMeefvepe&je Deewj mekeueefvepe&je kees eefhele kejlee nw~
Goeevegeesieej eke=efle, efmLeefle, DevegYeeie Deewj eosMeeW kes Goe kees kenlee nw~
cees#eevegeesieej eke=efle, efmLeefle, DevegYeeie Deewj eosMeeW kes cees#e kee JeCe&ve kejlee nw~
eneB keesF& efMe<e hetlee nw efke-cees#e Deesj efJeheefjCeeceesheece ceW keee Yeso nw ?
Fme Mebkee kes Gej ceW Deeeee& kenles nQ efke-efJeheefjCeeceesheece DeefOekeej osMeefvepe&je Deewj mekeueefvepe&je
kes mJehe kee JeCe&ve kejlee nw, hejvleg cees#eevegeesieej osMeefvepe&je Je mekeueefvepe&je kes meeLe hejeke=eflemebeceCe,
Deheke<e&Ce, Glke<e&Ce Deewj DeOe:efmLeefleieueve mes eke=efle, efmLeefle, DevegYeeie Deewj eosMeyebOe mes Yesohe cees#e kee
JeCe&ve kejlee nw, en oesveeW ceW Yeso nw~
mebece Devegeesieej eke=efle, efmLeefle, DevegYeeie Deewj eosMeeW kes mebeceCe keer eheCee kejlee nw~
uesMeevegeesieej n JeuesMeeDeeW kee keLeve kejlee nw~
uesMeekecee&vegeesieej Devlejbie n uesMeeDeeW mes heefjCele peerJeeW kes yeee keee& kee eheCe kejlee nw~
uesMeeheefjCeeceevegeesieej peerJe Deewj hegodieueeW kes Je Deewj YeeJeuesMeehe mes heefjCeceve kejves kes efJeOeeve
kee JeCe&ve kejlee nw~
meeleemeeleevegeesieej Skeevlemeelee, Deveskeeble meelee, SkeevleDemeelee Deewj DeveskeebleDemeelee keer ieefle Deeefo
ceeie&CeeDeeW kee Deeee kejkes eheCe kejlee nw~
oerIe&-mJeevegeesieej eke=efle, efmLeefle, DevegYeeie Deewj eosMeeW kee Deeee kejkes oerIe&lee-mJelee keer eheCee kejlee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=levegeesieejced / met$e 45

JesoveeKeC[ / 183

YeJeOeejCeere Fleefveeesieejb kesve kece&Cee veejke-eflee&*d-ceveg<eosJeYeJee Oeee&vle Fefle efveheeefle~


hegueelcesefle Deefveeesieejb enCeeled Deeee: heguee: heefjeneled Deeee: heguee: GheYeesieeled Deeee:
heguee: Deenejeoeee: heguee: cecelJeeoeee: heguee: heefjeneoeee: heguee: Fefle efJeJeef#eleeefJeJeef#elehegueeveeb,
hegueeveeb mebyebOesve heguelJeb eehlepeerJeeveeb e eheCeb kejesefle~
efveOeeceefveOeeefceleefveeesieejb eke=efleefmLelevegYeeieeveeb efveOeeceefveOeeb e eheeefle~
keefeled he=efleefveOeeefceefle efkeb veece ?
Deeeee&: meceeOeeseled eosMeeeb Goes oelegb hejeke=efleb Jee mebeeceefelegb ve Mekeeb leefVeOeeefceefle veece~ leodefJehejerleceefveOeeced~
efvekeeefeleceefvekeeefeleefceleefveeesieejb eke=efle-efmLelevegYeeieeveeb efvekeeeveeefvekeeeveb eheeefle~
efvekeeeveefceefle efkeb ?
eleosMeeeb Deheke<e&efelegb Glke<e&efelegb hejeke=eflehesCe mebeeceefelegb Goes oelegb Jee ve Mekeeb leefVekeeefeleb
veece~ leod efJehejerleceefvekeeefelebb~ leosJe keLelesGoS mebkece-GoS eogmeg efJe oeogb kecesCe Cees mekekeb~
GJemebleb e efCeOeebb efCekeeefeob eeefJe peb kecceb~~1

YeJeOeejCeere Devegeesieej efkeme kece& mes efleee heee&e, efkeme kece& mes ceveg<e heee&e Deewj efkeme kece& mes
osJe heee&e OeejCe keer peeleer nw Fmekeer eheCee kejlee nw~
hegodieueee Devegeesieej enCe mes Deee-eehle hegodieue Deewj heefjen mes Deee-eehle hegodieue, GheYeesie
mes Deee hegodieue, Deenej mes Deee hegodieue, cecelJe mes Deee hegodieue Deewj heefjen mes Deee hegodieue Fme ekeej
efJeJeef#ele Deewj DeefJeJeef#ele hegodieueeW kes mebyebOe mes hegodieuelJe kees eehle peerJeeW keer Yeer eheCee kejlee nw~
efveOeeeefveOee Devegeesieej eke=efle, efmLeefle Deewj DevegYeeie kes efveOee SJeb DeefveOee keer eheCee kejlee nw~
eneB keesF& eMve kejlee nw efke-efveOee efkemes kenles nQ ?
Deeeee& meceeOeeve osles nQ-pees eosMeee Goe ceW osves-eehle kejeves kes efueS DeLeJee Deve eke=eflehe
heefjCeceeves kes efueS Mekee veneR nw, Jen efveOee kenueelee nw~ Fmemes efJehejerle DeefveOee nw~
efvekeeefeleeefvekeeefele Devegeesieej eke=efle, efmLeefle Deewj DevegYeeie kes efvekeeeve Deewj Deefvekeeeve keer eheCee
kejlee nw~
Mebkee-efvekeeeve efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-pees eosMehegbpe Deheke<e&Ce kes efueS, Glke<e&Ce kes efueS, Deve eke=eflehe heefjCeceeves kes efueS
DeLeJee Goe ceW osves-Deeves kes efueS Mekee veneR nw, Jen efvekeeefele kenueelee nw~ Fmemes efJehejerle Deefvekeeefele
nw~ Gmeer kees ieeLee kes eje kenles nQieeLeeLe&-pees kece& Goe ceW veneR Dee mekes, Jen GheMeevle kenueelee nw~ pees kece& mebeceCe Je Goe ceW
veneR Dee mekes, Gmes efveOee kenles nQ~ pees kece& Goe, mebeceCe, Glke<e&Ce Je Deheke<e&Ce, Fve eejeW ceW ner Dee
mekelee nw~ Jen efvekeeefele kene peelee nw~~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 236, 237~

184 / JesoveeKeC[

ke=levegeesieejced / met$e 46

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

kece&efmLeefleefjefle Deefveeesieejb meJe&kece&Ceeb Meefehekece&efmLeefleceglke<e&Ceeheke<e&CepeefveleefmLeefleb e eheeefle~


heefecemkebOeeefveeesieejb oC[-kehee-elej-ueeskehetjCeeefve le$e efmLeeflekeeC[ke-DevegYeeiekeeC[keIeeleveefJeOeeveb eesieke=er: ke=lJee eesieefvejesOemJeheb kece&#eheCeefJeOeeveb e eheeefle~
DeuheyenglJeeefveeesieejb DeleerlemeJee&efveeesieejs<eg DeuheyenglJeb eheeefle~
leelhee&ce$e-De$e meb#eshesCe YeieJeleeb JeeCeeR elegefJeMelevegeesieejmJeheeb %eelJee heef"lJee hegve: hegve:
DeOeeveb DeOeeheveb e ke=lJee mce=efleheLeceJeleee& hejceevevoesvegYeJeveereesmceeefYe:~ Slesve egle%eevesvewJe YeeJeegle%eeveb
ekeerkele&Jeced~
SJeb eLecemLeues Deme JesoveeKeC[veece elegLe&KeC[meeslheefe-elegefJeMeleefveeesieejue#eCeefveheCehetJe&kelJesve Skeb
met$eb ieleced~
DeOegvee eerYetleyeefuemetefjJee&: ke=efle-DeefveeesieejeheCeeLe met$eceJeleejeefle-

keefo efe meeefJene keoer-Ceecekeoer "JeCekeoer oJJekeoer ieCeCekeoer


iebOekeoer kejCekeoer YeeJekeoer esefle~~46~~
efmeebleefebleeceefCeerkee-met$es keefo efe De$e e FefleMeyomlemeeew DeLee&: meefvle~ leLeeefnnsleeJesJeb ekeejeoew JeJesos efJehee&es~
eeogYee&Jes meceehleew e FefleMeyo: ekeerefle&le:~~1

kece&efmLeefle Devegeesieej meye keceeX keer Meefehe kece&efmLeefle Deewj Glke<e&Ce-Deheke<e&Ce mes GlheVe efmLeefle
keer eheCee kejlee nw~
heefecemkebOe Devegeesieej oC[, kehee, elej Deewj ueeskehetjCe mecegodIeeleeW keer, GveceW efmLeeflekeeC[ke Je
DevegYeeiekeeC[keeW kes Ieeleves kes efJeOeeve keer, eesieke=efeeW kees kejkes nesves Jeeues eesieefvejesOe kes mJehe keer leLee
keceeX kes #ee kejves keer efJeefOe keer eheCee kejlee nw~
Deuhe-yenglJe Devegeesieej efheues meye DevegeesieejeW ceW Deuhe-yenglJe keer eheCee kejlee nw~
leelhee& en nw efke-eneB meb#eshe ceW YeieJeeved keer JeeCeer kees eewyeerme DevegeesiemJehe peevekej Gmes he{kej
hegve: hegve: Gmekee DeOeeve Deewj DeOeeheve kejkes Gmes mce=efleheLe ceW Gleejkej nce meYeer kees hejce Deevevo kee
DevegYeJe kejvee eeefnS Deewj Fme egle%eeve kes eje ner YeeJeegle%eeve kees eie kejvee eeefnS~
Fme ekeej eLece mLeue ceW Fme JesoveeKeC[ veece kes elegLe& KeC[ keer Glheefe SJeb eewyeerme DeefveeesieejeW
kes ue#eCe kee efveheCe kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye eer Yetleyeueer Deeeee& ke=efle Deefveeesieej kees eefhele kejves nsleg met$e kees DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

ke=efle Devegeesieej ceW ke=efle meele ekeej keer nw-veeceke=efle, mLeeheveeke=efle, Jeke=efle,
ieCeveke=efle, evLeke=efle, kejCeke=efle Deewj YeeJeke=efle~~46~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-met$e ceW keefoefe ceW eneB pees Fefle Meyo nw Gmekes Dee" DeLe& nQ~ Jen Fme ekeej nQMueeskeeLe&-nsleg, SJeb, ekeej, Deeefo, JeJeso, efJehee&e, eeogYee&Je Deewj meceeefhle Fve Dee" DeLeeX ceW
Fefle Meyo eeesie efkeee peelee nw~~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 236, 237~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 47

JesoveeKeC[ / 185

Sles<JeLex<eg keJeeeefceefle Meyo: eJele&les ?


De$e mJeheeJeOeejCes Jele&les~
lele: efkeb efmeb YeJeefle ?
ke=efleefjleme Meyome eesLe&: meesefhe ke=eflejefmle, DeLee&efYeOeeveeleeemleguee Fefle veeeeeme enCeb
efmeb~ me e ke=leLe&: mehleefJeOe: veeceke=leeefoYesosve~
keLeceske: ke=efleMeyoesveskes<eg DeLex<eg Jele&les ?
vewleod JeeJeb, DeveskemenkeeefjkeejCemeefVeOeeveJeMesve Skemceeoefhe yentveeb keeee&CeeceglheefeoMe&veeled~ Meles
e eceeeceeYeeceveskeOecez: heefjCecevleesLee&:~ ve e meeheueehe: keleg Mekeeles Deefleemebieeled~ S<e ke=efleMeyo:
kele=&Jeefpe&les<eg ef$ekeeueieesejeMes<ekeejkes<eg Jee&le Fefle mehlemJeefhe ke=efle<eg eLeemebYeJekeejkeeespevee efJeOesee~
mehleeveeb ke=leerveecevles efmLele FefleMeyo: Deeoew-DeeelJes Jele&les Fefle ie=nerleJe:, mehle ewJe ke=leerveeb efve#eshee
YeJevleerefle efveeceeYeeJeeled~
mebeefle YetleyeefueiegJeexCe eMvehesCe met$eceJeleee&les-

keefoCeeefJeYeemeCeoeS kees CeDees keeDees keoerDees Fefo ?~~47~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-mehleeveeb efve#esheeCeeb veeceefveoxMeb ke=lJee les<eeceLe&eheCeeceke=lJee efkeceLe
veeefJeYee<eCelee-veeJeeKeeveb efeeles Fefle esled ?

Mebkee-Fve DeLeeX ceW mes keewve mes DeLe& ceW eneB Fefle Meyo keer eJe=efe nw ?
meceeOeeve-eneB mJehe kes DeJeOeejCe ceW Fefle Meyo keer eJe=efe ngF& nw~
Mebkee-Fmemes keee efme neslee nw ?
meceeOeeve-ke=efle Fme Meyo kee pees DeLe& nw Jen Yeer ke=efle nw, keeeWefke DeLe&, DeefYeOeeve Deewj elee es
legue veece nQ~ Fme veee mes mJehe kes DeJeOeejCe ceW Fefle Meyo kee enCe efme nw~ Deewj Jen ke=efle en Meyo
veeceke=efle Deeefo kes Yeso mes meele ekeej keer nw~
Mebkee-Ske ke=efle Meyo Deveske DeLeeX ceW kewmes jnlee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Deveske menkeejer keejCeeW keer meceerhelee nesves mes Ske mes Yeer yengle
keeeeX keer Glheefe osKeer peeleer nw leLee ece mes, Deece mes, Deveske Oece&he mes heefjCeceve kejves Jeeues heoeLe& osKes Yeer peeles
nQ Deewj osKes iees heoeLe& kee Deheueehe veneR efkeee pee mekelee nw, keeeWefke Ssmee nesves hej Deefleemebie oes<e Deelee nw~ en
ke=efle Meyo kelee&keejke kees es[kej leerveeW keeue efJe<eeke mecemle keejkeeW ceW nw, DeleSJe meeleeW ke=efleeeW ceW
eLeemebYeJe keejkeeW keer eespevee kejvee eeefnS~ meele ke=efleeeW kes Devle ceW efmLele Fefle Meyo Deeefo DeLee&led DeeelJe
DeLe& ceW nQ Ssmee enCe kejvee eeefnS, keeeWefke ke=efleeeW kes meele ner efve#eshe nQ, Ssmee efveece veneR nw~
Deye Yetleyeueer Deeeee& kes eje eMvehe mes met$e DeJeleefjle efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

ke=efleeeW kes veeeW kee JeeKeeve kejves ceW keewve mee vee efkeme ke=efle keer Fe kejlee
nw ?~~47~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-meele efve#esheeW kee veeceefveoxMe kejkes Gvekes DeLe& keer eheCee ve kejkes veeeW
kee JeeKeeve efkemeefueS efkeee peelee nw ? Ssmee eMve nesves hej-

186 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 47

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Geles- eLee meJex ueeskeJeJeneje JeeefLe&ke-heee&eeefLe&keveeceeefele efmLeleemleLee S<eesefhe


veeceeefoJeJenejes JeeefLe&keheee&eeefLe&keveeceeefele efmLele Fefle %eeheveeLe efeeles~
Sles<eeb veeceeefoJeJenejeCeeb efefJeOeveeeJeuecyevelJe%eeheveme efkeb heueced ?
Sles<eeb JeJenejeCeeb melelJee%eeheveheueced~
eesve&eeesce&nJeb eerJeerjmesveeeee&: mJeecesJe yeJeerefleCe e ogefJenCeeefCeyebOeCees mebJeJenejes ehheueDees, DeCegJeuebYeeoes~1
kesefeled keLeeefvle-JeeefLe&keheee&eeefLe&keeKeefefJeOeveeefveefceeke: mebJeJenejes efceLee YeJeefle,
hejmhejefJejesefOeeefleheeovelJeeled~ efkevleg Deeeee&osJe: keLeeefle-vewleled keLeefeleJeb~ hejmhejmeehes#ee veee: meceereervee
efvejhes#ee SJe efceLee~ leosJeeselesCe e ogCCeeeCeb meeeceeflLe, efCeefmeheef[JekeKeefJemeeeCeb meieefJemeeeYeeJeeoes meeeeYeeJeeoes~
leoes Ce ogCCeee mebJeJenejkeejCeb~2
keLeb megveee: mJeefJe<eee: ?
Skeevlesve eeflehe#eefve<esOeb ve kegJe&efvle iegCeeOeeveYeeJesve eceeCeyeeOeecehemeejeefvle Dele SJe mJeefJe<eeJeJemLeeb
JeJemLeeheevesJe~
eefo SkeevleesJemleg leefn& keLeb JeJenejkeejCeb YeJeleerefle esled ?

Fmekee meceeOeeve kejles nQ efke-efpeme ekeej meye ueeskeJeJenej JeeefLe&ke Deewj heee&eeefLe&ke vee kee
Deeee kejkes efmLele nw, Gmeer ekeej en veeceeefoke JeJenej Yeer JeeefLe&ke Je heee&eeefLe&kevee kee Deeee kejkes
efmLele nw, en %eeefhele kejves kes efueS veeeW kee JeeKeeve efkeee peelee nw~
Mebkee-es veeceeefoke JeJenej oes ekeej kes veeeW kes Deeefele nw, en yeleueeves kee keee eeespeve nw ?
meceeOeeve-veeceeefoke JeJenejeW keer melelee eie kejvee Fmekee eeespeve nw~
oesveeW veeeW kee cenlJe eer Jeerjmesveeeee& mJeecesJe yeleueeles nQeefo kene peees efke oesveeW ekeej kes veeeW kes efveefcee mes nesves Jeeuee mebJeJenej efceLee nw, mees Yeer "erke
veneR nw, keeeWefke Jewmee heeee veneR peelee nw~
keesF& kenles nQ efke-JeeefLe&ke Deewj heee&eeefLe&ke oesveeW ekeej kes veeefveefceeke mebJeJenej efceLee
neslee nw, keeeWefke es hejmhej ceW efJejesOe kee eefleheeove kejles nQ efkevleg Deeeee& osJe kenles nQ efke-Ssmee veneR
kenvee eeefnS, keeeWefke hejmhej ceW meehes#e vee meceereerve nesles nQ Deewj pees efvejhes#e nQ, Jes efceLee nw~ Gmeer kees
kenles nQogve&eeW kes melelee veneR nes mekeleer nw, keeeWefke Jes eeflehe#eYetle efJe<eeeW kee meJe&Lee efve<esOe kejles nQ leLee
mJeefJe<eeeW kee DeYeeJe nesves mes Gvekeer melelee veneR jn mekeleer nw~ Fme keejCe ogve&e mebJeJenej kes keejCe veneR nQ~
Mebkee-megvee Deheves efJe<ee meefnle kewmes nw ?
meceeOeeve-etBefke megvee Skeevle mes-meJe&Lee eeflehe#eYetle efJe<eeeW kee efve<esOe veneR kejles nQ efkevleg Jes
ieewCelee Deewj eOeevelee keer Dehes#ee eceeCe keer yeeOee kees otj kej osles nQ, FmeefueS GveceW Ge efJe<eeJeJemLee
Deer ekeej mes yeve peeleer nw~
Mebkee-peyeefke Skeevle DeJemlegmJehe nw, leye Jen JeJenej kee keejCe kewmes nes mekelee nw ?
1-2. OeJeuee heg. 9, he=. 239~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 47

JesoveeKeC[ / 187

DeJemlegmJehe Skeevlees ve mebJeJenejkeejCeb, efkevleg lelkeejCeb eceeCeefJe<eeerke=leesveskeevle:, JemleglJeeled~


keLeb hegve: vee: meJe&mebJeJenejeCeeb keejCeefceefle esled ?
Geles-ke SJeb YeCeefle vee: meJe&mebJeJenejeCeeb keejCeefceefle~ eceeCeb eceeCeefJe<eefeke=leeLee&e
mekeuemebJeJenejkeejCeb ? efkevleg meJe&: mebJeJenej: eceeCeefveyevOevees veemJehe Fefle eheeece:, meJe&mebJeJenejs<eg
iegCeeOeeveYeeJeesheuebYeeled~
DeLeJee eceeCeeVeeeveeceglheefe:, DeveJeieleeLex iegCeeOeeveYeeJeeefYeeeeeveglhees:~ veesYe: mebJeJenejeslheefe:,
DeelceveesefYeeeeJeMesve SkeeveskeJeJenejesheuebYeeled~ lelees veeesefhe mebJeJenejkeejCeefceleges ve keesefmle oes<e:~
efkeceLe mebJeJenejes veeelceke SJe ?
ve, mJeeYeeJeeled DeveLee JeJeneg&cegheeeeYeeJeeled~
efve#esheeLe&eheCeeeeb ke=leeeeb heeeled veeefJeYee<eCee efkeVe efeeles ?
ve, veeeheCeeee efJevee efefJeOeveeefmLelepeerJeeveeb eheefe<eceeCeefve#esheeheCeeee: mebkejJeeflekejYeeJesveelcemecehe&Ceb kegJe&vlee efJeheuelJeemebieeled~
vesob he=emet$eb, efkevleg Deeeeee&Mebkeemet$eb, hetJeexemet$eeeueveeJeMesve Sleme met$emeeJeleejeled~
hetJe&keefLelemet$emeeMebkeeeeb meceeOeeveb kegJe&lee eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe met$eceJeleee&les-

meceeOeeve-DeJemlegmJehe Skeevle mebJeJenej kee keejCe veneR nw, efkevleg Gmekee keejCe eceeCe kees
efJe<ee kejves Jeeuee Deveskeevle nw, keeeWefke Jen JemlegmJehe nw~
Mebkee-eefo Ssmee nw lees efhej vee meYeer mebJeJenejeW kee keejCe kewmes nw ?
Fmekee meceeOeeve kejles nQ-Ssmee keewve kenlee nw efke vee meye mebJeJenejeW kee keejCe nw, eceeCe
Deewj eceeCe mes efJe<ee efkees iees heoeLe& mecemle mebJeJenejeW kes keejCe nQb efkevleg eceeCeefveefceeke meye mebJeJenej
veemJehe nQ, Ssmee nce kenles nQ, keeeWefke meye mebJeJenejeW ceW ieewCelee Deewj eOeevelee heeF& peeleer nw~
DeLeJee eceeCe mes veeeW keer Glheefe nesleer nw, keeeWefke DeveJeiele DeLe& ceW ieewCelee Deewj eOeevelee kee DeefYeeee veneR
yeve mekelee nw Deewj veeeW mes mebJeJenej keer Glheefe yeve peeleer nw, keeeWefke Deheves DeefYeeee kes JeMe mes Ske Je
Deveskehe JeJenej heeee peelee nw~ Fme keejCe vee Yeer mebJeJenej kee keejCe nw, Ssmee kenves ceW keesF& oes<e veneR nw~
Mebkee-mebJeJenej veemJehe ner kewmes nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke Ssmee ner mJeYeeJe nw leLee Deve ekeej mes JeJenej kejves kes efueS
Deewj keesF& Gheee veneR nw~
Mebkee-efve#esheeW kes DeLe& keer eheCee kej egkeves hej heers veeeW kee JeeKeeve keeeW veneR efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke veeeheCee efkees efyevee oes ekeej kes veeeW kes Deeefele peerJeeW kes
efueS kener peeves Jeeueer efve#esheeheCee mebkej Je Jeeflekejhe mes DeLe& kee mecehe&Ce kejves Jeeueer nes peeSieer, Dele:
Gmekes efve<heue nesves kee emebie Dee peeSiee~
en he=emet$e veneR nw, efkevleg Deeeee& kee DeeMebkeemet$e nw, keeeWefke hetJeexe met$e keer eeuevee kes JeMe mes Fme
met$e kee DeJeleej ngDee nw~
Deye hetJe& ceW keefLele met$e keer DeeMebkee kes nesves hej meceeOeeve kejles ngS Deeeee& eer Yetleyeueer met$e kees
DeJeleefjle kejles nQ-

188 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 48

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

CeFiece-JeJenej-mebiene meJJeeDees~~48~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-De$e Fbefle Fefle efeee hetJe&met$eeovegJele&les~ ve leoskeJeeveeLeex ie=nerleJe:,
efkebe DeLe&JeMeeod efJeYeefeheefjCeecees YeJeleerefle Jeeveb mebheeles~
keefeoenveeceke=eflejsles<eeb $eeeCeeb veeeveeb efJe<eee YeJeleg veece, pevceeYe=efle cejCeheeleb DeJeefmLeleeLex meJe&keeueceJeefmLelelJesve efveefeleMeyoeLe&ees: meb%eemebef%emebyebOe GheueYeles~ mLeeheveeke=eflejefhe JeeefLe&keveeefJe<eee SJe YeJeefle,
he=LeiYetleJeeCeeceskelJeefveeesve efJevee mLeeheveeveghehees:~ Jeke=eflejefhe JeeefLe&keveeefJe<eee, DeeieceveesDeeieceJeees: eleefYe%eeveeleeefJe<eelJesve DeJeieleeJemLeeves<eg Jeke=eflelJeb Meles~ keLeb ieCeveke=efle: JeeefLe&keveeefJe<eee
YeJeleerefle esled ?
Deeeee&: eenvewleod JeeJeb, ieCeeod-ieCeefe<eceeCeeveeb OegJeeJemLeevesve efJevee ieCeveke=lesjmebYeJeeled~ Skeefceefle ieCeefelJee
eefo ieCevee keejkemle$ewJe efJevemleefn& deeefoieCeveekeejkees ve YeJeefle, Demele: kele=&lJeefJejesOeeled~ ve e
efleere#eCemeceglheVees efmebKeceJenejeefle, Deie=nerlewkemebKeme efmebKeeefveeeeveghehees:~ ve e ieCeefe<eceeCes
Deefveles meefle ieCeveke=efleeg&peles, Skeefceefle ieefCeleJes efJeves deeefo-ieCeveekejCeeveghehees:~ lelees ieCeveke=efle&JeeefLe&keveeefJe<eee YeJeleerefle efveesleJee~

met$eeLe&-

vewiece, JeJenej Deewj meben vee meye ke=efleeeW kees mJeerkeej kejles nQ~~48~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Fefvle DeLee&led Fe kejles nQ ee mJeerkeej kejles nQ Fme efeee
keer hetJe& met$e mes DevegJe=efe eueer Dee jner nw~ Gmemes Ske Jeeve kee DeLe& veneR enCe kejvee eeefnS, efkevleg DeLe& kes
JeMe mes efJeYeefe kee heefjJele&ve neslee nw, Ssmee Jeeve eehle neslee nw~
eneB keesF& eMve kejlee nw efkeveeceke=efle Fve leerve veeeW kee efJe<ee Yeues ner nes, keeeWefke pevce mes ueskej cejCe hee&vle DeJeefmLele mJehe mes
efveefele Meyo Deewj DeLe& ceW meb%ee-meb%eerhe mebyebOe heeee peelee nw~ mLeeheveeke=efle Yeer JeeefLe&kevee kee ner efJe<ee
nw, keeeWefke he=LeiYetle JeeW kes SkelJe kes efveee efyevee mLeehevee veneR yeve mekeleer~ Jeke=efle Yeer JeeefLe&ke vee
kee efJe<ee nw, keeeWefke eleefYe%eeve elee kes efJe<eehe mes efpevekee DeJemLeeve DeLee&led efmLejlee DeJeiele nw, Ssmes
Deeiece Je veesDeeiecehe JeeW ceW Jeke=eflehevee osKee peelee nw~ ieCeveke=efle JeeefLe&ke vee kee efJe<ee kewmes nQ ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke efieveves Jeeues Jeefe Deewj efieveer
peeves Jeeueer JemlegDeeW keer OegJeheves kes efyevee ieCeveke=efle mebYeJe veneR nw~ keejCe en nw efke Ske Fme ekeej efievekej
eefo ieCevee kejves Jeeuee JeneB ner ve nes peeJes, lees efhej Jen oes Deeefo efieveleer kee kejves Jeeuee veneR nes mekelee
nw, keeeWefke Demeled kes kelee& nesves kee efJejesOe nw Deewj efleere #eCe ceW GlheVe Jeefe oes mebKee kee JeJenej veneR
kej mekelee, keeeWefke Ske mebKee kees efpemeves veneR peevee nw, Gmekes oes mebKee kee JeJenej veneR yeve mekelee
Deewj efieveer peeves Jeeueer Jemleg kes Deefvele nesves hej ieCeveke=efle Gefele veneR nw, keeeWefke Ske Fme ekeej efieves peeves
Jeeues Je kes ve nes peeves hej oes Deeefo efieveleer kejvee yeve veneR mekelee~ Fme keejCe ieCeveke=efle JeeefLe&ke vee
kee efJe<ee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 48

JesoveeKeC[ / 189

evLeke=les&JeeefLe&keveeefJe<eelJecesJecesJe JeeJeb, MeyoeLe&kele=&Ceeb efvelelJesve efJevee evLeke=lesjmebYeJeeled~


kejCeke=eflejefhe JeeefLe&keveeefJe<eee, efboved-efeceeCeJeees: Deefme-JeemeeefokejCeeveeb e DeefvelelJes leoveghehees:~
keefeoen-YeeJeke=efle: JeeefLe&keveeefJe<eee ve YeJeefle~
Geb e leLewJeCeeceJeCeeoefJeeb Smees oJJeefemme efCekeKesJees~
YeeJees og heppeJeefeheJeCee Sme hejcelLees~~1
efkeb e Jele&ceeveheee&esCeesheueef#eleb Jeb YeeJe Fefle YeCeles~ ve Fefle ew<e YeeJees JeeefLe&keveeefJe<eees
YeJeefle, heee&eeefLe&keveeme efveefJe&<eelJeemebieeled ?
Deeeee&osJees$e heefjnjefleheee&ees efefJeOe:-DeLe&heee&eYesosve~ le$e DeLe&heee&e SkeeefomeceeeJemLeeve: meb%eemebef%emebyebOeJeefpe&leesuhekeeueeJemLeeveeoefleefJeMes<eee~ le$e e: me Jeeveheee&ees peIeveeslke=eYeeb Devleceg&ntlee&mebKeeleueeskecee$ekeeueeJemLeeve: Deveeefo-Devevlees Jee~ le$e Jeeveheee&esCe eefleie=nerleb Jeb YeeJees YeJeefle~ Sleme Jele&ceevekeeuees
peIeveeslke=eYeecevleceg&ntle&: mebKeeleueeskecee$eesveeefoefveOevees Jee, Deefhe&leheee&eeLecemeceeeYe=efle Deeejcemeceeeod
S<e Jele&ceevekeeue Fefle veeeeled~ lesve YeeJeke=les&JeeefLe&keveeefJe<eelJeb ve efJeeles~ ve e mevceeflemet$esCe men
efJejesOe:, Megpeg&met$evee-efJe<eeerke=leheee&esCeesheueef#eleJeme met$es YeeJelJeeYegheieceeled~ SJecegeeMes<eeLe ceveefme

evLeke=efle kes Yeer JeeefLe&ke vee kes efJe<eeheves kee Fmeer ekeej keLeve kejvee eeefnS, keeeWefke Meyo, DeLe& Deewj
kelee& kes efvele nesves kes efyevee evLeke=efle mebYeJe veneR nw~ kejCeke=efle Yeer JeeefLe&kevee kee efJe<ee nw, keeeWefke soves Jeeues
Jeefe, sos peeves Jeeues keeeefo Je Deewj leueJeej SJeb Jemetuee Deeefo kejCeeW kes Deefvele Jen veneR yeve mekeleer nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-YeeJeke=efle JeeefLe&ke vee kee efJe<ee veneR neslee nw~
Fmeer mebyebOe ceW kene Yeer nwieeLeeLe&-veece, mLeehevee Deewj Je, en JeeefLe&ke vee kee efve#eshe nw~ efkevleg YeeJeefve#eshe heee&eeefLe&ke
vee kee efve#eshe nw, en hejceeLe& mele nw~
otmejer yeele en nw efke Jele&ceeve heee&e mes Gheueef#ele Je kees YeeJe kene peelee nw~ mees en YeeJe JeeefLe&ke
vee kee efJe<ee veneR nes mekelee nw, keeeWefke Ssmee nesves hej heee&eeefLe&kevee kes efveefJe&<ee nesves kee emebie Deelee nw ?
leye Deeeee&osJe eneB Fme Mebkee kee heefjnej kejles nQ efke-DeLe& Deewj Jebpeve heee&e kes Yeso mes heee&e oes
ekeej keer nw~ GveceW DeLe&heee&e Lees[s mecee leke jnves mes DeLeJee Deefle efJeMes<e nesves mes Ske Deeefo mecee leke
jnves Jeeueer Deewj meb%ee-meb%eer mebyebOe mes jefnle nw Deewj GveceW pees Jebpeveheee&e nw Jen peIeve Deewj Glke=he mes
eceMe: Devleceg&ntle& Deewj DemebKeele ueeskecee$ekeeue leke jnves Jeeueer DeLeJee Deveeefo-Devevle nw~ GveceW Jebpeveheee&e
mes mJeerke=le JeYeeJe neslee nw~ Fmekee Jele&ceevekeeue peIeve Deewj Glke=he mes eceMe: Devleceg&ntle& Deewj
mebKeele ueeskecee$e DeLeJee DeveeefoefveOeve nw, keeeWefke efJeJeef#ele heee&e kes eLece mecee mes ueskej Debeflece mecee
leke en Jele&ceevekeeue nw, Ssmee veee nw~ Fme keejCe YeeJeke=efle keer JeeefLe&kevee efJe<eehevee efJe veneR nw~
mevceefle met$e kes meeLe efJejesOe Yeer veneR Deelee nw~ keeeWefke Meg $e+pegmet$e vee mes efJe<ee keer ieF& heee&e mes Gheueef#ele
Je kees met$e ceW YeeJe mJeerkeej efkeee ieee nw~ Fme ekeej kens ngS meye DeLe& kees ceve ceW kejkes vewiece, JeJenej
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 242~

190 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 49

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ke=lJee vewieceJeJenejmebenveee: meJee&: ke=leer: Fvleerefle YetleyeefueYeejkesCe keefLeleb YeJeefle~


leelhee&ce$e-Sleled meJe efmeevlejnmeb %eelJee egle%eeveJe=eLe&cegheeees efJeOeeleJe: heefjCeeceefJeMegee
mejmJeleerosJe Gheemeveee eemceeefYeefjefle~
DeOegvee $e+pegmet$eveeme efJe<eekeLeveeLe&ceeeee&JeexCe met$eceJeleee&les-

Gpegmegoes JeCekeefob Cesefo~~49~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-$e+pegmet$evee: mLeeheveeke=efleb vesefle, DeJeMes<ee: ke=leer: Fefle~
keLeceslelmet$esvegeb %eeeles ?
DeLee&hees%ee&eles~
$e+pegmet$evee: heee&eeefLe&ke:, hegve: veece-Je-ieCeve-evLeke=leer: Demeew keLeb efJe<eeerkejesefle, efJejesOeeled
DeefJejesOes Jee mLeeheveeke=eflejefhe leme efJe<ee: mJeerkele&Je: Fefle esled ?
De$e heefjnej Geles$e+pegmet$ees efefJeOe:-MegesMegesefle~ Deeb efJe<eeerke=leeLe&heee&e: Meg: $e+pegmet$evee: eefle#eCeb
efJeJele&ceeveeMes<eeLe efJe<eeerkegJe&ved Deelcevees efJe<eeeled meeMe-leodYeeJeue#eCemeeceevecehemeejeefle~ Dele Sleme
YeeJeb cegkelJeeveke=leer: ve mebYeJeefvle, efJejesOeeled~ le$e eesmeew DeMeg: $e+pegmet$evee: me e#egefjefveefJe<eeJeeveheee&eb
ie=Cneefle~ les<eeb keeuees peIevesveevleceg&ntle&ceglke=sve <eCceemee: mebKeeleJe<ee&efCe Jee~

Deewj meben vee meye ke=efleeeW kees mJeerkeej kejleer nQ, Ssmee Yetleyeueer Yeejke ves kene nw~
leelhee& en nw efke-efmeevle kes Fme mechetCe& jnme kees peevekej Deheves heefjCeeceeW keer MegefhetJe&ke nce
meYeer kees mejmJeleer ceelee keer Gheemevee kejles ngS egle%eeve keer Je=ef kes efueS Gheee kejvee eeefnS~
Deye $e+pegmet$e vee kes efJe<ee kee keLeve kejves nsleg Deeeee&Jee& met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

$e+pegmet$e vee mLeeheveeke=efle kees mJeerkeej veneR kejlee nw~~49~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-$e+pegmet$e vee mLeeheveeke=efle keer Fe veneR kejlee nw-mLeeheveeke=efle kees
mJeerkeej veneR kejlee nw, Mes<e ke=efleeeW kees Jen mJeerkeej kejlee nw~
Mebkee-en met$e ceW veneR kene ngDee DeLe& kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-en DeLee&heefe mes peevee peelee nw~
Mebkee-$e+pegmet$e vee heeeee&efLe&ke nw Dele: Jen veeceke=efle, Jeke=efle, ieCeveke=efle Deewj evLeke=efle kees
kewmes efJe<ee kej mekelee nw, keeeWefke FmeceW efJejesOe nw~ DeLeJee FmeceW eefo keesF& ef JejesOe veneR nw, lees efhej
mLeeheveeke=efle kees Yeer $e+pegmet$e vee kee efJe<ee kejvee eeefnS, keeeWefke GmeceW keesF& efJeMes<elee veneR nw ?
meceeOeeve-eneB Fme Mebkee kee heefjnej kejles nQ$e+pegmet$e vee oes ekeej kee nw-Meg Deewj DeMeg $e+pegmet$e vee~ GveceW DeLe&heee&e kees efJe<ee kejves Jeeuee
Meg $e+pegmet$evee eleske #eCe ceW heefjCeceve kejves Jeeues mecemle heoeLeeX kees efJe<ee kejlee ngDee Deheves efJe<ee mes
meeMe meeceeve Deewj leodYeeJe meeceeve kees otj kejves Jeeuee nw~ Dele: YeeJeke=efle kees es[kej Deve ke=efleeeB mebYeJe
veneR nQ, keeeWefke FmeceW efJejesOe nw~ GveceW pees DeMeg $e+pegmet$evee nw Jen e#eg Fefve keer efJe<eeYetle Jebpeveheee&eeW kees
enCe kejves Jeeuee nw~ Gve heee&eeW kee keeue peIeve mes Devleceg&ntle& Deewj Glke=keeue nceeme DeLeJee mebKeeleJe<e& nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 49

JesoveeKeC[ / 191

kegle: ?
e#egefjefveeeeJeeveheee&eeCeeceeOeeveerYetleJeeCeecesleeJelkeeueceJemLeeveesheuebYeeled~
keefeoeneesleeMeesefhe heee&eeefLe&keveeesefmle leefn&
Ghheppebefle efJeebefle e YeeJee efCeecesCe heppeJeCeemme~
oJJeefemme meJJeb meoe DeCeghheCCeceefJeCeb~~1
Fleslesve mevceeflemet$esCe evLesCe men efJejesOees YeJeefle ?
Deeeee&: eenve YeJeefle, SlesveeMeg$e+pegmet$eveesve efJe<eeerke=leJeeveheee&ee: DeeOeeveerke=leMes<eheee&ee: hetJee&hejkeeserveeceYeeJesve Glheefe-efJeveeMeew cegkelJeeJemLeeveevegheuebYeeled~ lemceeled $e+pegmet$evees mLeeheveeb cegkelJee meJe&efve#eshee:
mebYeJevleerefle Geb YeJeefle~
$e+pegmet$eveeme mLeeheveeefve#eshe: keLeb efJe<eees ve YeJeleerefle esled ?
Deme veemeehes#eee mebkeuheJeMesve Deveme JemeevemJehesCe heefjCeeceevegheuebYeeled meMelJesve JeeCeeceskelJeevegheuebYeeled mLeeheveeefve#eshees efJe<eees ve YeJeefle~
meeMemeeceevesve SkelJeeveYegheieces keLeb veece-ieCeve-evLeke=leerveeb mebYeJe: ?
vewleod JeeJeb, leodYeeJemeeceeve-meeMemeeceeveeYeeb efJeveeefhe Jele&ceevekeeueefJeMes<eehes#eeeefhe leemeeb

eMve-kewmes ?
Gej-keeeWefke, e#eg Fefve mes eee Jebpeve heee&e ceW Je keer eOeevelee mes jefnle nesleer ngF Fleves keeue
leke DeJeefmLele heeF& peeleer nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-eefo Ssmee Yeer heee&eeefLe&ke vee nw leesieeLeeLe&-heee&eeefLe&ke vee keer Dehes#ee heoeLe& efveece mes GlheVe nesles nQ Deewj Jee kees eehle nesles nQ~
efkevleg JeeefLe&ke vee keer Dehes#ee meye heoeLe& meoe Glheeo Deewj efJeveeMe mes jefnle nQ~~
Fme mevceeflemet$ehe ebLe kes meeLe efJejesOe Deelee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ-FmeceW efJejesOe veneR nesiee, keeeWefke DeMeg $e+pegmet$evee kes eje
Jebpeveheee&eW ner efJe<ee keer peeleer nw Deewj heee&eW DeeOeeve nQ, hetJee&hej keesefeeW kee DeYeeJe nesves kes keejCe Glheefe
Je efJeveeMe kees es[kej DeJemLeeve veneR heeee peelee nw~ Fme keejCe $e+pegmet$evee ceW mLeehevee kees es[kej meye
efve#eshe mebYeJe nw, Ssmee kene ieee nw~
Mebkee-mLeeheveeefve#eshe $e+pegmet$evee kee efJe<ee kewmes veneR nw ?
meceeOeeve-keeeWefke Fme vee keer Dehes#ee mebkeuhe kes JeMe mes Ske Je kee Deve mJehe mes heefjCeceve
veneR heeee peelee nQ, otmejs mebkeuhe kes JeMe mes meMeheves mes JeeW ceW Skelee veneR heeF& peeleer nw~ Dele:
mLeeheveeefve#eshe eneB mebYeJe veneR nw~
Mebkee-meeMe meeceeve mes Skelee kes veneR mJeerkeej kejves hej veeceke=efle, ieCeveke=efle Deewj ebLeke=efle keer
mebYeeJevee kewmes nes mekeleer nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke leodYeeJemeeceeve Deewj meeMe meeceeve kes efyevee Yeer
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 244~

192 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 50

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ke=leerveeceefmlelJeb eefle efJejesOeeYeeJeeled~


keefeoen$e+pegmet$eveeme ve ieCeveke=eflemleme veemeeveskemebKee DeJemleg Fefle esled ?
Deeeee&: eenve, heee&eeefLe&kevewieceveesJeuecyeceevesveskemebKeeee Deefhe JemleglJeesheuebYeeled~
Meyoeefoveeeveeb efJe<eeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

meeoDees Ceecekeefob YeeJekeefob e Fbefle~~50~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Meyoeefoveee veeceke=efleb YeeJeke=efleb e mJeerkegJe&efvle~
keefeoenYeJeleg veece YeeJeke=efle: Meyoveeeveeb efJe<ee:, les<eeb efJe<ees JeeoerveeceYeeJeeled~ efkevleg ve les<eeb veeceke=efleeg&peles,
JeeefLe&keveeb cegkelJeeve$e meb%eemebef%emebyebOeeveghehees: ?
Deeeee&osJe: Deen#eCe#eefeYeeJeefceleeb celeeJeuebefyeveeb meb%eemebef%emebyebOee cee Ievleeb veece~ efkevleg esve Meyoveee: MeyopeefveleYesoeOeeveemlesve meb%eemebef%emebyebOeeveeceIeveeb ve mJeerkegJe&efvle~ mJeceles meb%eemebef%emebyebOeesefmle ewJesefle DeOeJemeeeb

Jele&ceevekeeue efJeMes<e keer efJeJe#ee mes Yeer Gve ke=efleeeW kes DeefmlelJe kes eefle keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke$e+pegmet$e vee keer Dehes#ee ieCeveke=efle mebYeJe veneR nw, keeeWefke Fme vee keer ef ceW Deveske mebKee DeJemleg
nw Ssmee Jeeve nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeSsmee veneR kenvee, keeeWefke heee&eeefLe&ke vewiecevee kee DeJeuecyeve uesves hej Deveske mebKee kes Yeer Jemleghevee
heeee peelee nw~
Deye Meyo Deeefo veeeW kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Meyo Deeefo vee veeceke=efle Deewj YeeJeke=efle kees mJeerkeej kejles nQ~~50~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Meyoeefo vee veeceke=efle kees Deewj YeeJeke=efle kees mJeerkeej kejles nQ en Fme
met$e kee DeefYeeee nw~
eneB keesF& eMve kejlee nw efkeYeeJeke=efle Meyo veeeW kees Dehevee efJe<ee Yeues ner yeveeJes, keeeWefke Gvekes efJe<ee ceW Jeeefoke ke=efleeeW kee
DeYeeJe heeee peelee nw~ efkevleg veeceke=efle lees Gvekee efJe<ee nes veneR mekeleer nw, keeeWefke JeeefLe&ke vee kees es[kej
Deve veeeW ceW meb%ee Deewj meb%eer kee mebyebOe veneR yeve mekelee nw ?
Deeeee&osJe Fme eMve kee Gej osles ngS kenles nQ efkeheoeLe& kees #eCe#eeer mJeerkeej kejves Jeeues celeeJeueefcyeeeW kes eneB meb%ee Deewj meb%eer mebyebOe Yeues ner Ieefle ve
nes, efkevleg etBefke Jes Meyovee Meyo peefvele Yeso keer eOeevelee mJeerkeej kejles nQ Dele: Jes meb%ee-meb%eer mebyebOeeW kes
DeIeve kees mJeerkeej veneR kej mekeles nQ~ FmeerefueS mJecele ceW meb%ee-meb%eer mebyebOeer nw ner, Ssmee efveee kejkes

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 51

JesoveeKeC[ / 193

ke=lJee JeJenejmJeYeeJee: Meyoveee:, les<eeceveLee MeyoveelJeeveghehees:~ lesve ef$e<eg Meyo-meceefYe{-SJebYetlevees<eg


veeceke=eflejefhe egpeles~
SJeb efleeremLeues ke=efleDevegeesieejme mebKeeefveheCelJesve met$ehebekeb ieleced~
mebeefle efve<esheeLe&eheCeeLe&cegejmet$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe-

pee mee Ceecekeoer Ceece mee peerJemme Jee, DepeerJemme Jee, peerJeeCeb Jee,
DepeerJeeCeb Jee, peerJemme e DepeerJemme e, peerJemme e DepeerJeeCeb e,
peerJeeCeb e DepeerJemme e, peerJeeCeb e DepeerJeeCeb e~~51~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ee mee veeceke=efle: mee Skeme peerJeme, SkemeepeerJeme, yengpeerJeeveeb, yengDepeerJeeveeb Jee, Skeme peerJeme SkemeepeerJeme e, Skeme peerJeme yeng-DepeerJeeveeb e, yengpeerJeeveeb Skeme
peerJeme e, yengpeerJeeveeb yeng-DepeerJeeveeb e~
eme ke=eflejsleVeece efeeles mee meJee& veeceke=efleYe&Celes~
mehlemeg ke=efle<eg ee mee eLece Gefe veeceke=eflemlemee DeLe&eheCeeefeeceeCes leeJeodeJf e<eeeheCee efeelesmee veeceke=eflej<efJe<eee, SkeeveskepeerJeepeerJes<eg mebef%eJeeoYebieeveecemebKeeleesefOekeeveecevegheuebYeeled~

Meyovee Yeso kejves he mJeYeeJe Jeeues nQ, keeeWefke Fmekes efyevee Gvekes MeyoveelJe ner veneR yeve mekelee~ DeleSJe
leerve MeyoveeeW ceW Meyo-meceefYe{ Deewj SJebYetle Fve leerve veeeW ceW veeceke=efle Yeer Gefele nw~
Fme ekeej efleere mLeue ceW ke=efle Devegeesieej keer mebKee kee efveheCe kejves Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~
Deye efve#eshe kes DeLe& kee eheCe kejves nsleg eer Yetleyeueer Deeeee& kes eje Gej met$e DeJeleefjle efkeee peelee nwmet$eeLe&-

pees Jen veeceke=efle nw, Jen Ske peerJe kes, Ske DepeerJe kes, yengle peerJeeW kes, yengle
DepeerJeeW kes, Ske peerJe Deewj Ske DepeerJe kes, Ske peerJe Deewj yengle DepeerJeeW kes, yengle
peerJe Deewj Ske DepeerJe kes leLee yengle peerJeeW Deewj yengle DepeerJeeW kes efpemekee ke=efle Ssmee
veece nw, Jen meye veeceke=efle nw~~51~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB pees veeceke=efle kener ieF& nw Jen Ske peerJe kes Deewj Ske DepeerJe kes,
yengle peerJe DeLeJee yengle DepeerJeeW kes, Ske peerJe kes Deewj Ske DepeerJe kes, Ske peerJe kes Deewj yengle DepeerJeeW kes,
yengle peerJeeW kes Deewj Ske peerJe kes, yengle peerJeeW kes Deewj yengle DepeerJeeW kes nesleer nw~
efpemekee ke=efle en veece efkeee ieee nw, Jen meye veeceke=efle meb%ee mes kener peeleer nw~
meele ke=efleeeW ceW pees meJe&eLece yeleueeF& ieF& veeceke=efle nw, Gmekes DeLe& keer eheCee kejves hej henues Gvekes
efJe<ee keer eheCee keer peeleer nwGme veeceke=efle kes Dee" efJe<ee nQ keeeWefke, Ske Je Deveske peerJe SJeb DepeerJe ceW mebeesie mes nesves Jeeues YebieeW
keer Dee" ner mebKee nw, Fmemes DeefOeke-DeefOeke mebKee heeF& veneR peeleer nw~ Fve Dee" YebieeW ceW efpemekee ke=efle Ssmee
veece efkeee peelee nw Jen Deheves DeeheceW jnves Jeeueer ke=efle meb%ee DeeOeej kes Yeso mes Dee" ekeej Deewj DeJeevlej Yeso
mes Deveske kejes[ YesoeW kees eehle nw, Jen meye veeceke=efle kenueeleer nw~
en veeceke=efle Yeer #eefCeke SkeevleJeeo ceW Ieefle veneR nesleer nw, keeeWefke GmeceW meb%ee-meb%eer mebyebOe kee enCe

194 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 52

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Sles<JeYebies<eg eme ke=efleefjefle veece efeeles mee ke=eflemeb%ee mJeelceefve Jele&ceevee DeeOeejYesoveeekeeje DeJeevlejYesosve
yengkeesefYesoceeJeVee mee meJee& veeceke=eflevee&ce~
S<ee Deefhe ve #eefCekewkeevleJeeos Ieles, le$e meb%eemebef%emebyebOeenCeeveghehees:~ ve efvelewkeevleJeeefoceles, le$e
DeveeOeseeefleMees eefleheee-eefleheeokeYesoeYeeJeeled~ veesYeehe#eesefhe, efJejesOeeogYeeoes<eeveg<ebieeled~ veevegYeehe#eesefhe,
efve:mJeYeeJeleehees:~ ve MeyoeLe&eesjwkeehe#eesefhe, keejCe-kejCeosMeeefoYesoeYeeJeemebpeveeled~ leleefekeesefheefjCeeceelcekeeMes<eeLe&Jeeefoveeb pewveJeeefoveecesJewleod Ieles, veeves<eeced~ ve mheesesLe&eefleheeoke:, lemeevegheuebYeleesmeJeeled~ lelees yeefnjbieJeCe&peefvelecevlejbieJeCee&lcekeb heob Jeekeeb Jee DeLe&eefleheeokeefceefle efveesleJeced~
SJeb le=leeremLeues veeceke=efleue#eCekeLevelJesve Skeb met$eb ieleced~
DeOegvee mLeeheveeke=efle eheCeeLe met$eceJeleee&les-

pee mee "JeCekeoer Ceece mee kekeccesmeg Jee efeekeccesmeg Jee heesekeccesmeg
Jee ueshhekeccesmeg Jee uesCCekeccesmeg Jee mesuekeccesmeg Jee efienkeccesmeg Jee efYeefekeccesmeg
Jee oblekeccesmeg Jee YeW[keccesmeg Jee DekeKees Jee Jeje[Dees Jee pes eeceCCes SJeceeefoee
"JeCeeS "efJeppebefle keefo efe mee meJJee "JeCekeoer Ceece~~52~~
kejvee veneR yevelee nw~ Deewj ve Jen meJe&Lee efvelelee kees ceeveves JeeueeW kes cele ceW yeveleer nw, keeeWefke Gvekes eneB
heoeLe& kes DeveeOeseeefleMee DeLee&led efvejefleMee nesves mes en eefleheee nw Deewj en eefleheeoke nw, Ssmee Yeso mebYeJe
veneR nw~ GYee he#e DeLee&led hejmhej efvejhes#e efveleeefvele he#e Yeer veneR yevelee nw, keeeWefke Jewmee ceeveves ceW efJejesOe
Deelee nw leLee oesveeW he#eeW ceW kens ngS oes<eeW kee emebie Yeer Deelee nw~ DevegYee he#e Yeer Ieefle veneR neslee, keeeWefke
Ssmee ceeveves hej Jemleg kes efve:mJeYeeJelee keer Deeheefe Deeleer nw~ Meyo Deewj DeLe& kee DeYeso he#e Yeer veneR yevelee,
keeeWefke Ssmee nesves hej keejCe, kejCe Deewj osMe Deeefo kes Yeso kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw~ DeleSJe
ef$ekeesefheefjCeecemJehe mecemle heoeLeeX kees ceeveves Jeeues pewve JeeefoeeW kes eneB ner Jen Ieefle neslee nw, Deve
celeeJeueefcyeeeWs kes eneB en Ieefle veneR neslee nw~ mhees DeLe& kee eefleheeoke veneR nw, keeeWefke DevegheueyOe nesves mes
Gmekee meJe mebYeJe veneR nw~ Fme keejCe yeefnjbie JeCeeX mes GlheVe Delejbie JeCeeX mJehe heo DeLeJee Jeekee DeLe&
eefleheeoke nw, Ssmee efveee kejvee eeefnS~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW veeceke=efle kee ue#eCe yeleueeves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye mLeeheveeke=efle kee eheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

pees Jen mLeeheveeke=efle nw Jen keekeceeW ceW DeLeJee efe$ekeceeX ceW DeLeJee heeslekeceeX ceW
DeLeJee ueshekeceeX ceW DeLeJee ueevekeceeX ceW DeLeJee MewuekeceeX ceW, DeLeJee ie=nkeceeX ceWs,
DeLeJee efYeefekeceeX ceW, DeLeJee ovlekeceeX ceW, DeLeJee YeW[keceeX ceW, DeLeJee De#e ee
Jejeke, leLee Fvekees Deeefo ueskej Deve Yeer pees ke=efle Fme ekeej mLeehevee ceW mLeeefhele
efkees peeles nQ, Jen meye mLeeheveeke=efle kener peeleer nQ~~52~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 52

JesoveeKeC[ / 195

efmeevleefebleeceefCeerkee-ee mee mLeeheveeke=eflevee&ce Fefle Jeevesve Feb eheCee mLeeheveeke=efleefJe<eee


Fefle %eeheveeLe hetJeexefmLeeheveeke=efle: hegvejefhe Gefe~
eLee GsMemleLee efveoxMe: Fefle veeeeled mLeeheveeke=efleeheCee SJe veeceke=efleeheCeevevlejb YeJeefle
Fefle %eeeles~ lelees vesob JeeJeefceefle esled ?
YeJeefle S<e veee: hetJee&veghetefJe&efJeJe#eee, ve Mes<eefeheCeeYeeb, lele: Mes<eefeheCeeeefle<esOekejCeeLe
mLeeheveeke=eflemcejCeb ve efve<heueb~ le$e leeJeled meodYeeJemLeeheveeee DeeOeejYetleosMeeceMe&ke: efeelesmee mLeeheveeke=efle: kekeccesmeg Jee Fleges kees efeevle Fefle efve<hees: osJe-veejke-eflee&iceveg<eeCeeb
vele&ve-nmeve-ieeve-lete&-JeerCeeefo-Jeeoveefeeemeg Jeehe=leeveeb keeIeefleeeflecee: keekecee&efCe Fefle YeCevles~
efeekeccesmeg Jee he-keg[e-heuekeeefo<eg vele&veeefoefeeeJeehe=leosJeveejke-eflee&iceeveg<eeCeeb eeflecee:
efe$ekece& efe$esCe efeevle Fefle Jeglhees:~
heesekeccesmeg Jee heeseb Jeeb, lesve ke=lee: eeflecee: heesekece& Gevles~
ueshhekeccesmeg Jee ke-Meke&je-ce=efekeeoerveeb ueshees uesheb, lesve Ieefleeeflecee: ueshekece&~
uesCCekeccesmeg Jee ueeveb heJe&le:, leefmceved Ieefleeeflecee: ueevekece&~
mesuekeccesmeg Jee Mewue: emlej: leefmceved Ieefleeeflecee: Mewuekece&~
efienkeccesmeg Jee-ie=neefCe efpeveie=neoerefve, les<eg ke=leeeflecee: ie=nkece&~ nefmle-Dee-vej-JejenmJehesCe

efmeevleefebleeceefCeerkee-mLeeheveeke=efle veece mes pees en ke=efle nw, Fme Jeeve mes en eheCee
mLeehevee ke=efle kees Dehevee efJe<ee yeveeleer nw, en yeleueeves nsleg hetJe& ceW efveefo& keer ieF& mLeeheveeke=efle eneB hegve: Yeer
kener ieF& nw~
eMve-pewmee GsMe neslee nw Jewmee ner efveoxMe neslee nw, Fme veee mes veeceke=efle keer eheCee kes heeeled
mLeeheveeke=efle keer ner eheCee nw, en mJeeb peevee peelee nw~ Fme keejCe Ge JeekeeebMe veneR kenvee eeefnS ?
Gej-en veee hetJee&veghetJeea keer efJeJe#ee ceW Yeues ner ueeiet nes, efkevleg Mes<e oes heeeoeveghetJeea Deewj e$ele$eeveghetJeea eheCeeDeeW ceW Jen ueeiet veneR neslee DeleSJe Mes<e oes eheCeeDeeW kee eefle<esOe kejves mes mLeeheveeke=efle
kee mcejCe kejevee efve<heue veneR nw~ GmeceW henues meodYeeJemLeehevee kes DeeOeejYetle osMeeceMe&ke mes JeCe&ve kejles nQ
DeLee&led keg evle osles nQJen mLeeheveeke=efle keekeceeX ceW nw Ssmee kenves hej kee ceW pees efkees peeles nQ Jes keekece& nQ Fme efveefe
kes Devegmeej veeevee, nbmevee, ieevee leLee legjner SJeb JeerCee Deeefo JeeeeW kes yepeeveshe efeeeDeeW ceW eJe=e ngS osJe,
veejkeer, efleee Deewj ceveg<eeW keer kee mes efveefce&le eefleceeDeeW kees keekece& kenles nQ~
Jen mLeeheveeke=efle efe$ekeceeX ceW nw Ssmee kenves hej keg[e (efYeefe), SJeb heueefnkee (kee Deeefo kee
leKlee) Deeefo ceW veeeves Deeefo efeee ceW eJe=e osJe, veejkeer, efleee Deewj ceveg<eeW keer eefleceeDeeW kees efe$ekece&
kenles nQ, keeeWefke pees efe$e mes efkees peeles nQ Jes efe$ekece& nQ Ssmeer Jeglheefe nw~ heesekeccesmeg Jee DeLee&led heese
kee DeLe& Jee nw, Gmemes keer ieF& eefleceeDeeW kee veece heeslekece& nw~ ueshhekeccesmeg Jee DeLee&led Keef[ee efceer
Meke&je (yeeueg) Je ce=efekee Deeefo kes ueshe kee veece ueshe nw~ Gmemes efveefce&le eefleceeSB ueshekece& kener peeleer nQ~
uesCCekeccesmeg Jee DeLee&led ueeve kee DeLe& heJe&le nw, GmeceW efveefce&le eefleceeDeeW kee veece ueevekece& nw~ mesuekeccesmeg
Jee DeLee&led Mewue kee DeLe& helLej nw, GmeceW efveefce&le eefleceeDeeW kee veece Mewuekece& nw~ efienkeccesmeg Jee DeLee&led

196 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 52

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Ieefleie=neefCe ie=nkecexefle Geb YeJeefle~


efYeefekeccesmeg Jee ie=nefYeefe<eg leleesYesosve Ieefleeeflecee: efYeefekece& keLeles~
oblekeccesmeg Jee nefmleovles<eg GlkeerCe&eeflecee: ovlekece&~
YeW[keccesmeg Jee YeW[es megeefme:, lesve Ieefleeleercee:, YeW[kece&~1
Sles meodYeeJemLeehevee:~ Sles osMeeceMe&kee oMe eefhelee:~
mebeefle DemeodYeeJemLeeheveeefJe<eemeesheue#eCeeLe YeCelesDe#e Fleges etlee#e: Mekee#ees Jee ie=nerleJe:~ Jejeke Fleges keheefo&kee ie=nerleJee~ es eeves
SJeceeefokee FefleJeeveb eesjJeOeejCeeefle<esOeheueb~ lesve mlebYekece&-legueekece&-nuekece&-cegmeuekecee&oerveeb enCeb
kele&Jeb~
mLeehelesefmceefVeefle mLeehevee~ Decee-DeYesosve, mLeeheveeeeb-meodYeeJeemeodYeeJemLeeheveeeeced~ "efJeppebeflemLeehevles ke=efleefjefle, mee meJee& mLeeheveeke=eflevee&ce keLeles~
leelhee&ce$e-mLeeheveeefve#eshesCe hetpee YeJeefvle efpeveeeflecee:~ Dele: efpeveeefleceeoerveeb Yekelee eee
veefleefJe&OeeleJee OeeleJeeeemceeefYeefjefle~
SJeb elegLe&mLeues mLeeheveeke=efleue#eCeefveheCelJesve met$eceskeb ieleced~
mebeefle Jeke=efleYesoeheCeeLe met$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe-

ie=neW mes DeefYeeee efpeveie=neefokeeW kee nw, GveceW keer ieF& eefleceeDeeW kee veece ie=nkece& nw, Iees[e, neLeer, ceveg<e
SJeb Jejen (Metkej) Deeefo kes mJehe mes efveefce&le Iej ie=nkece& kenueeles nQ, en DeefYeeee nw~ efYeefekeccesmeg
Jee DeLee&led Iej keer oerJeeueeW ceW Gvemes DeefYeVe jeer ieF& eefleceeDeeW kee veece efYeef ekece& nw~ oblekeccesmeg Jee
DeLee&led neLeer oeleeW hej Keesoer ngF& eefleceeDeeW kee veece oblekece& nw~ YeW[keccesmeg Jee DeLee&led YeW[ megeefme
nw~ Gmemes efveefce&le eefleceeDeeW kee veece YeW[kece& nw~ es meodYeeJemLeehevee kes GoenjCe nQ~ es ome met$e
osMeeceMe&ke kens iees nQ~
Deye DemeodYeeJemLeeheveemebyebOeer efJe<ee kes Gheue#eCeeLe& kenles nQ -De#e Ssmee kenves hej etlee#e
DeLeJee Mekee#e kee enCe kejvee eeefnS~ Jejeke Ssmee kenves hej keheefo&kee-keew[er kee enCe kejvee
eeefnS~ Fme ekeej Fvekees Deeefo ueskej Deewj Yeer pees Deve nQ Fme Jeeve kee eeespeve oesveeW (De#e Je
Jejeke) kes ner DeJeOeejCe kee eefle<esOe kejvee nw~ FmeefueS mlebYekece&, legueekece&, nuekece& Je cetmeuekece&
DeeefokeeW kee enCe neslee nw~
efpemeceW mLeeefhele efkeee peelee nw, Jen mLeehevee nw~ Decee DeLee&led DeYesohe mes mLeehevee DeLee&led meodYeeJe
Je DemeodYeeJehe mLeehevee ceW ke=efle nw, Fme ekeej pees mLeeefhele efkees peeles nQ Jen meye mLeeheveeke=efle kener
peeleer nw~
leelhee& en nw efke-efpeveeefleceeSB mLeehevee efve#eshe mes hetpe nesleer nw Dele: efpeveeeflecee DeeefokeeW keer nce
meYeer kees Yeefe eehetJe&ke vecemkeej kejvee eeefnS SJeb Gvekee Oeeve kejvee eeefnS~
Fme ekeej elegLe& mLeue ceW mLeeheveeke=efle kee ue#eCe efveheCe kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye Jeke=efle kes YesoeW kees yeleueeves nsleg eer Yetleyeueer Deeeee& met$e DeJeleefjle kejles nQ1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 250~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 53, 54

JesoveeKeC[ / 197

pee mee oJJekeoer Ceece mee ogefJene Deeieceoes oJJekeoer esJe CeesDeeieceoes
esJe~~53~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Deeiecees efmeblees megoCeeCeefceefo Sees~
Deeieceme ue#eCeb JeCe&leshetJee&hejefJeeosJe&heslees
oes<emebnles:~
eesleke: meJe&YeeJeeveeceehleJeeeflejeiece:~~1
Slemceeoeieceeod eod Jeb leoeieceJeb, leme ke=eflejeieceJeke=eflevee&ce~ Deeieceeovees veesDeeiece:~ lelees
eod Jeb leVeesDeeieceJeb, leme ke=efleveexDeeieceJeke=eflevee&ce YeCeles~
Jeke=lesef&efJeOelJeb ehe DeeieceefJekeuheeheCeeLe&cegejmet$eb YeCeles-

pee mee Deeieceoes oJJekeoer Ceece eflemmes Fces Deeefneeje YeJebefle-efob


efpeob heefjefpeob JeeeCeesheieob megemeceb DelLemeceb iebLemeceb Ceecemeceb Ieesmemeceb~
SJeb CeJe Deefneeje Deeiecemme neWefle~~54~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Sles<eeceLee&efOekeejeCeeb ue#eCeevegevles~ le$e efmLelemeeieceme mJeheeheCee efeelesefob DeJeOe=lecee$eb efmLeleb, e: heg<ees YeeJeeieces Je=es iueeve FJe Mevew: Mevew: mebejefle me: leeMemebmkeejege:

met$eeLe&-

Gme Jeke=efle kes oes Yeso nQ-Deeiece mes Jeke=efle Deewj veesDeeiece mes Jeke=efle
nw~~53~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Deeiece, efmeevle Je egle%eeve Fve MeyoeW kee Ske ner DeLe& nw~ GveceW mes
Deeiece kee ue#eCe kenles nQMueeskeeLe&-pees DeehleJeeve hetJee&hejefJe Deeefo oes<eeW kes mecetn mes jefnle Deewj meye heoeLeeX kee
ekeeMeke nw Jen Deeiece kenueelee nw~
Fme Deeiece mes pees Je nw Jen DeeieceJe nw, Gmekeer ke=efle DeeieceJeke=efle kenueeleer nw~ Deeiece mes efYeVe
veesDeeiece kene peelee nw, Gmemes pees Je nw, Jen veesDeeieceJe Deewj Gmekeer ke=efle veesDeeieceJeke=efle kenueeleer nw~
Jeke=efle kes oes YesoeW kees eefhele kejkes Deye DeeieceJeke=efle kes YesoeW kees yeleueeves nsleg Gejmet$e kenles nQmet$eeLe&-

Deeiece mes pees Jeke=efle kener nw, Gmekes es DeLee&efOekeej nQ-efmLele, efpele, heefjefpele
(heefjefele), Jeeeveesheiele, met$emece, DeLe&mece, ebLemece, veecemece Deewj Iees<emece~ Fme
ekeej Deeiece kes veew DeefOekeej nQ~~54~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve DeLee&efOekeejeW kes ue#eCe kenles nQ~ GveceW efmLele Deeiece kes mJehe kee
JeCe&ve kejles nQefob DeLee&led efmLele-DeJeOe=le cee$e kees efmLele kenles nQ~ DeLee&led pees heg<e YeeJeDeeiece ceW Je= Je
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 251~

198 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

heg<emleodYeeJeeiecee efmLelJee eJe=es: efmLeleb1 veece~


efpeob vewmeie&Je=efeefpe&leb, esve mebmkeejsCe heg<ees YeeJeeiecesmKeefuele: mebejefle lesve mebegees heg<emleodYeeJeeiecee efpeleefceefle YeCeles2~
heefjefpeob e$e e$e eMve: efeeles le$e le$eeMegleceJe=efe: heefjefeleced, ecesCeeslecesCeevegYeesve e
YeeJeeieceecYeesOeew celmeJeegueleceJe=efe: peerJees YeeJeeiecee heefjefeleced~3
JeeeCeesheieob efMe<eeOeeheveb Jeeevee~
DeOegveeefmceved <edKeC[eieceme elegLe&KeC[me eleg:hebeeMeecemet$es eerceodJeerjmesveeeeeex Jeeeveeb efJeMes<esCe
efJeJe=CeesefleeqMe<eeCeeceOeeheveb Jeeevee~ mee elegefJe&Oee-veboe Yee peee meewcee esefle~ hetJe&he#eerke=lehejoMe&veeefve
efvejeke=le mJehe#emLeeefhekee JeeKee vevoe~ egefeefYe: eleJemLeee hetJee&hejefJejesOeheefjnejsCe leb$emLeeMes<eeLe&JeeKee
Yee~ hetJee&hejefJejesOeheefjnejsCe efJevee leb$eeLe&keLeveb peee~ keJeefeled keJeefeled mKeefueleJe=esJee&Kee meewcee~
Sleemeeb Jeeeveeveecegheieleb Jeeeveesheieleb hejeleeevemeceLe Fefle eeJele4~

JeeefOeheeref[le ceveg<e kes meceeve Oeerjs-Oeerjs mebeej kejlee nw Gme ekeej kes mebmkeej mes ege heg<e Deewj YeeJeeiece
ceW efmLele neskej eJe=efe kejves mes efmLele kenueelee nw~
vewmeie& Je=efe kee veece efpele nw~ DeLee&led efpeme mebmkeej mes heg<e YeeJeeiece ceW DemKeefuelehe mes mebeej
kejlee nw Gmemes ege heg<e Deewj Gmekee YeeJeeiece efpele Deeiece Fme ekeej kene peelee nw~
efpeme-efpeme efJe<ee ceW eMve efkeee peelee nw, Gme-GmeceW MeerIeleehetCe& eJe=efe kee veece heefjefele nw~ DeLee&led
ece mes, ece kees es[kej Deewj DevegYeehe mes YeeJeeieceheer meceg ceW ceueer kes meceeve Delevle eheueleehetCe&
eJe=efe kejves Jeeuee peerJe Deewj YeeJeeiece heefjefele kene peelee nw~
JeeeCeesheieob DeLee&led efMe<eeW kees DeOeeheve kejevee Jeeevee nw~
eneB Fme <edKeC[eiece ceW elegLe&KeC[ ceW eewJJeveJeW (54JeW) met$e ceW eerJeerjmesveeeee& ves Jeeevee kee efJeMes<e
JeCe&ve kejles ngS kene nw efkeefMe<eeW kees he{eves kee veece Jeeevee nw~ Jen eej ekeej keer nw-vevoe, Yee, peee Deewj meewcee~ Deve oMe&veeW
kee hetJe&he#e kejkes Gvekee efvejekejCe kejles ngS Deheves he#e kees mLeeefhele kejves Jeeueer JeeKee vevoe kenueeleer nw~
egefeeeW kes eje meceeOeeve kejkes hetJee&hej efJejesOe kee heefjnej kejles ngS leb$e efmeevle ceW efmLele mecemle heoeLeeX keer
JeeKee kee veece Yee nw~ hetJee&hej efJejesOe kes heefjnej kes efyevee efmeevle kes DeLeeX kee keLeve kejvee peee Jeeevee
kenueeleer nw~ keneR-keneR mKeuevehetCe& Jepe&vehe pees JeeKee keer peeleer nw, Jen meewcee Jeeevee kener peeleer nw~ Fve eej
ekeej keer JeeeveeDeeW kees eehle Jeeeveesheiele kenueelee nw~ DeLee&led otmejeW kees %eeve kejeves kes efueS pees meceLe& nw, Gmes
Jeeeveesheiele kenles nQ~
1. le$eeefole DeejYe he"veefeeee eeJeovleb veerleb leefef#elecegeles~ leosJeeefJemcejCeleesleefme efmLeleb efmLelelJeeled efmLeleceeegleefceleLe&:~
Deveg. erkee met$e 13~ 2. hejeJee&veb kegJe&le: hejsCe Jee keJeefeled he=me eerIeceeieefle leefppeleced~ Deveg. er. met. 13~
3. heefjmecevleeled meJe& ekeejwefpe&leced heefjefpeleced, hejeJele&veb kegJe&lees eled ecesCeeslecesCe Jee meceeieleerleLe&:, Deveg. erkee. met$e 13~
4. iegeoeee Jeeeveee Gheieleb eehleb iegJeeeveesheieleb,ve leg keCee&Ieekesve efMeef#eleb ve Jee hegmlekeeled~ mJeecesJeeOeerleefceefle Jee
YeeJe:~ Deveg. er. met. 13~ (OeJeuee heg. 9, he=. 252-253 kes DeeOeej mes es efhheCe nQ)

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

JesoveeKeC[ / 199

De$e JeeKeele=efYe: e=CJeodefYejefhe Je#es$ekeeueYeeJeMegefefYeJee&Keevehe"veJeeheej: kele&Je:~


Slemee Jeeeveeee: elegefJe&OeMegeqkejCeefJeOeeveb efmeevleebLe-he"ve-hee"veeesjsJe %eeleJeb~ Sles<eeb efmeevleebLeeveeb DeOeeveeOeehevekejCeceefhe cegveerveeceeefe&keeCeecesJe cetueeeejs keefLeleb Deefmle~
JeMegef:-le$e pJej-kegef#e-efMejesjesie-og:mJehve-efOej-efJed-cet$e-uesheeleermeej-heteeeJeeoerveeb MejerjsYeeJees
JeMegef: keLeles~
#es$eMegef:-JeeKeele=JeJeefmLeleeosMeeled eleme=<Jeefhe efo#JeeefJebMeeflemeneeeleemeg1 efJeCcet$eeefmLekesMe-veKe-lJeieeeYeeJe: <eeleerleJeeeveele:2 DeejelhebesefveMejerjee&efmLe-lJeiceebmeeme=kedmebyebOeeYeeJee
#es$eMegef:3~
keeueMegef:-efJeegefovOevege&neshejeieekeeueJe=eYeiepe&ve-peercetleeeleeeo-efoioen-Oetefcekeeheelemebveeme-cenesheJeeme-vevoerej-efpeveceefnceeeYeeJe: keeueMegef:~
De$e keeueMegefkejCeefJeOeeveceefYeOeemes~ leb pene-heefcejefemepPeeeb KeceeefJee yeefnb efCekekeefuee
heemegJes Yetefceheosmes keeDeesmeiiesCe hegJJeeefncegnes eFotCe CeJeieeneheefjeCekeeuesCe hegJJeefomeb meesefne hegCees
heoeefnCesCe heuueefe SsoCesJe keeuesCe pece-JeCe meesceefomeemeg meesefnoemeg eermeieengeejCekeeuesCe~~36~
DemeogmmeemekeeuesCe Jee keeuemeger mecehheefo~~108~ DeJejCns efJe SJeb esJe keeuemeger keeeJJee~ CeJeefj

eneB JeeKeeve kejves Jeeues Deewj megveves JeeueeW kees Yeer Je-#es$e-keeue Deewj YeeJe keer Megef kes meeLe
JeeKeeve Deewj DeOeeve ceW eJe=efe kejvee eeefnS, Ssmee DeefYeeee nw~
Fme Jeeevee keer eej ekeej mes MegefkejCe kes efJeOeeve kees efmeevleebLe kes he"ve-hee"ve ceW ner peevevee
eeefnS~ Fve efmeevleebLeeW kes DeOeeve Deewj DeOeeheve kee efveece Yeer cegefve-Deeefe&keeDeeW kes efueS ner cetueeeej ceW
kene ieee nw~
JeMegef-GveceW pJej, kegef#ejesie, efMejesjesie, kegeflmele mJehve, efOej, efJee, cet$e, ueshe, Deleermeej Deewj
heerJe kee yenvee FleeefokeeW kee Mejerj ceW ve jnvee JeMegef kener peeleer nw~
#es$eMegef-JeeKeelee mes DeefOeefle eosMe mes eejeW ner efoMeeDeeW ceW DeeF&me neLe Deeele #es$e ceW efJee,
cet$e, ner, kesMe, veKe Deewj ece[s Deeefo kes DeYeeJe kees leLee "er Deleerle Jeeevee mes meceerhe ceW hebesefve peerJe kes
Mejerj mebyebOeer ieerueer ner, ece[e, ceebme Deewj efOej kes mebyebOe kes DeYeeJe kees #es$eMegef kenles nQ~
keeueMegef-efyepeueer, FvOeveg<e, mete&-ev kee enCe, DekeeueJe=ef, cesIeiepe&ve, cesIeeW kes mecetn mes
Deeeefole efoMeeSb, efoMeeoen, Oetefcekeeheele (kegnje), meveeme, cenesheJeeme, vevoerejceefncee Deewj efpeveceefncee
Fleeefo kes DeYeeJe kees keeueMegef kenles nQ~
eneB keeueMegef kejves kes efJeOeeve kees kenles nQ~ Jen Fme ekeej nw-heefece jeef$e kes mJeeOeee kees
meceehle kejkes yeenj efvekeuekej eemegke YetefceeosMe ceW keeeeslmeie& mes hetJee&efYecegKe efmLele neskej veew ieeLeeDeeW kes
(meeeF&me mJeemeesdJeeme ceW veew yeej Ceceeskeej ceb$e) GeejCe keeue mes hetJe& efoMee kees Meg kejkes efhej
eoef#eCeehe mes heuekej Fleves ner keeue mes (DeLee&led veew-veew yeej Ceceeskeej ceb$e he{kej) oef#eCe, heefece Je
Gej efoMeeDeeW kees Meg kej uesves hej eerme 36 ieeLeeDeeW kes GeejCekeeue mes DeLeJee Ske meew Dee" 108
1. DeeefJebMeeflemeneeeleemeg Sleme JeekeemeeLeex veeJeyegeles~ 2. <eeleerleJeeeveele: Slemeeefhe JeekeemeeLeex ve mhegefle~
3. #es$es #es$ele: <eefnmleeYevlejs heefjnjCeereb, ve hejle:~ erkee-eJeevemeejesej ieeLee 1464~ (efhheCeeb)~

200 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SkekeskekeeS efomeeS mee-meeieene heefjeCesCe heefjefCCekeeuee efe CeeeJJee~ SlLe meJJeieene


heceeCeceeJeerme~28~ eGjemeerefoGmmeemee (84)~ hegCees DeCelLe efceos efoJeeejs Kesemegefb keeotCe DelLeefceos
keeuemegefb hegJJeb Je kegppee~ CeJeefj SlLe keeuees JeermeieengeejCecesees~20~ meefGmmeemecesees Jee~60~
DeJejes CeeflLe JeeeCee, KesemegefkejCeesJeeeeYeeJeeoes~
DeesefnceCeheppeJeCeeCeerCeb meeuebiemegoOejeCeceeieemeefeeejCeeCeb ceskeguemesueieyYeefeeejCeeCeb e
DeJejjefeeJeeeCee efJe DeeflLe DeJeieeKesemegeroes~
DeJeieejeie-oesmeenbkeej-pPeeCemme hebecenJJeekeefueomme efleiegefeiegemme CeeCeobmeCeejCeeefoeejCeJeefomme efYekeKegmme YeeJemeger nesefo1~
De$e JeeeveemJeeOeees Jewjeef$ekemJeeOeeeb Dehejveeceheefecejeef$ekemJeeOeeeb efveehe mJeJemeeflekeeee
yeefn: efve<ece eemegkeYetefceeosMes keeeeslmeiexCe hetJee&efYecegKe: efmLelJee veJeieeLeeheefjJele&vekeeuesve mehleefJebMeefleeemeesdJeemeeceeCesve veJeJeejb Ceceeskeej ceneceb$eb heef"lJee hetJe&efoMeb MeesOeefelJee hegve: eoeef#eCeehesCe heefjJele&
SlesvewJe keeuesve-veJe-veJeJeej-Ceceeskeejceb$epeehesve oef#eCe-heefece-GejefoMeemeg MeesefOeleemeg <edef$ebMeodieeLeeseejCekeeuesve DeesejMeleesdJeemekeeuesve Jee keeueMegef: meceeheles~ DehejeCnsefhe SJecesJe keeueMegef: kele&Jee~

GdJeeme keeue mes keeueMegef meceehle nesleer nw~ Dehejevnkeeue ceW Yeer Fmeer ekeej keer keeueMegef kejvee eeefnS~
efJeMes<e Flevee nw efke Fme mecee keer keeueMegef Ske-Ske efoMee ceW meele-meele ieeLeeDeeW kes GeejCekeeue mes
meerefcele nw, Ssmee peevevee eeefnS~ eneB meye ieeLeeDeeW kee eceeCe DeeF&me DeLeJee GdJeemeeW kee eceeCe eewjemeer
84 nw~ heeeled mete& kes Demle nesves mes henues DeLee&led Dehejevn mJeeOeee kes yeeo #es$eMegef kejkes mete& kes Demle
nes peeves hej Dehejevnkeeueerve meeceeefeke kes Devevlej hetJe& kes meceeve keeueMegef kejvee eeefnS~ efJeMes<e Flevee nw
efke eneB keeue yeerme 20 ieeLeeDeeW kes GeejCe eceeCe (DeLee&led eleske efoMee ceW heeBe-heeBe yeej Ceceeskeej ceb$e
he{kej) DeLeJee mee" GdJeeme eceeCe nw~ Dehejjeef$e DeLee&led jeef$e kes efheues Yeeie ceW Jeeevee veneR keer peeleer nw,
keeeWefke Gme mecee #es$eMegef kejves kee keesF& Gheee veneR nw~
DeJeefOe%eeveer, ceve:hee&e%eeveer, mecemleDebieegle kes Oeejke, DeekeeMeefmLele eejCe $e+efOeejke leLee ces Je
kegueeeueeW kes ceOe ceW efmLele eejCe $e+ef<eeeW kes Dehejjeef$e keer Jeeevee Yeer nw, keeeWefke Jes #es$eMegef mes jefnle nQ, DeLee&led
Yetefce hej ve jnves mes GvnW #es$eMegef kejves keer DeeJeMekelee veneR nesleer~
jeie, s<e, Denbkeej, Deele& Je jew Oeeve mes jefnle, heeBe ceneeleeW mes ege, leerve iegefhleeeW mes jef#ele leLee %eeve,
oMe&ve Je eeefj$e Deeefo Deeeej mes Je=ef kees eehle efYe#egke-eefle kes YeeJeMegef nesleer nw~
eneB Jeeevee veeceke mJeeOeee ceW Jewjeef$eke mJeeOeee efpemekee otmeje veece heefecejeef$eke mJeeOeee nw, Gme
mJeeOeee kees meceeheve kejkes Deheveer Jemeeflekee mes yeenj efvekeuekej eemegke YetefceeosMe ceW keeeeslmeie& Deemeve mes
hetJe& efoMee keer Deesj cegKe kejkes Ke[s neskej veew ieeLee heefjJele&vekeeue ceW meeeF&me mJeemeesdJeemeeceeCe mes veew yeej
Ceceeskeej ceneceb$e kees he{kej hetJe& efoMee keer Megef kejkes hegve: eoef#eCeehe mes heefjJele&ve kejkes Fleves ner keeue
mes (DeLee&led meeeF&me mJeemeesdJeemehetJe&ke) veew-veew yeej Ceceeskeejceb$e kes peehe kees kejkes oef#eCe, heefece Deewj
GejefoMee ceW kegue eerme Ceceeskeej ceb$e keer ieeLeeeceeCe GeejCe keeue kes eje DeLeJee Ske meew Dee"
eemeesdJeeme keeue mes keeueMegef mecheVe keer peeleer nw~ DehejeCnkeeueerve Jeeevee mJeeOeee nsleg Yeer Fmeer ekeej
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 253-254~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

JesoveeKeC[ / 201

veJeefj-Skewkemeeb efoMeeeeb mehle-mehle ieeLee heefjJele&vesve heefjefcelekeeuee Fefle %eeleJee~ De$e meJe&ieeLeeeceeCeceeefJebMeefle: elegjMeerlegdJeemee: YeJeefvle~ hegve: Devemleefceles efoJeekejs #es$eMegefb ke=lJee Demleefceles metex
keeueMegefb hetJe&Jeled kegee&led~ veJeefj-De$e keeuees efJebMeefleieeLeeseejCecee$e: <eegdJeemecee$ees Jee~ Dehejje$eew
Jeeevee veeefmle, #es$eMegeqkejCeesheeeeYeeJeeled~ efkevleg DeJeefOe%eeefve-ceve:hee&e%eeefvecegveerveeb mekeueebieegleOeeefjCeeb
DeekeeMeefmLeleeejCecegveerveeb ceskegueMewueceOeefmLeleeejCeef&meefnleeveeb e Dehejjeef$ekeJeeeveeefhe Deefmle
Deheiele#es$eMegs: efkeb ewles<eeb cenemeeOetveeb #es$eMegsjeJeMekelee veeefmle1~
Flees efJemlejesJeievleJe:cegveerveeb DeeJeMekeefeeemeg DeeefJebMeefleke=eflekecee&efCe YeJeefvle~ DeeeejebLes<eg cetueeeejeveieejOecee&ce=leeeejmeejeefo<eg keefLeleceefmle~
Geb e cetueeeejseeeefj heef[kekeceCes efkeefoeccee efleefCCe neWefle mepPeeS~
hegJJeCns DeJejCns efkeefoeccee eesmee neWefle~~602~~
DeeeejJe=efeerkee-meeceeefekemleJehetJe&kekeeeeslmeie&elegefJeMeefleleerLe&kejmleJehee&vle: ke=eflekecexlegeles~
eefleeceCekeeues elJeeefj efeeekecee&efCe mJeeOeeekeeues e $eerefCe efeeekecee&efCe YeJevlesJeb hetJee&Cns efeeekecee&efCe
mehle leLeehejeCns e efeeekecee&efCe mehlewJeb hetJee&CnshejeCns e efeeekecee&efCe elego&Me YeJevleerefle~ Mes<eeCeeb

mes keeueMegef kejvee eeefnS~ kesJeue efJeMes<elee en nw efke Fme Jeeevee ceW Ske-Ske efoMee ceW meele-meele yeej
Ceceeskeej ceb$e keer ieeLee he"veeceeCekeeue neslee nw, Ssmee peevevee eeefnS~ eneB meYeer ieeLeeDeeW kee eceeCe
7428 DeeF&me Deewj eewjemeer (84) mJeemeesdJeeme nesles nQ~ hegve: metee&mle mes hetJe& #es$eMegef kejkes hetJe&jeef$e
kes Jeeevee mebyebOeer keeueMegef hetJe&Jeled kejvee eeefnS~ efJeMes<eleee en keeueMegef kee keeue yeerme ieeLee GeejCecee$e
DeLeJee mee" mJeemeesdJeemecee$e neslee nw~ Dehejjeef$e ceW efmeevleJeeevee veneR nesleer nw, keeeWefke Gme mecee
#es$eMegef kees kejves kee Gheee veneR heeee peelee nw~ efkevleg DeJeefOe%eeveer, ceve:hee&e%eeveer cegefveeeW kes, mechetCe&
Debieegle%eeveOeejer cegefveeeW kes, DeekeeMe ceW ieceve kejves Jeeues eejCe cegefveeeW kes Deewj cesheJe&le-kegueeeueheJe&leeW
kes ceOe jnves Jeeues eejCe$e+ef meceefvJele cegefveeeW kes Dehejjeef$eke Jeeevee mJeeOeee Yeer neslee nw~ Jes #es$eMegef
mes jefnle nesles nQ, keeeWefke Gve cenemeeOegDeeW kees #es$eMegef keer DeeJeMekelee veneR nesleer nw~
Fme efJe<ee kee efJemle=le keLeve Yeer peeveves eesie nwcegefveeeW keer DeeJeMeke efeeeDeeW ceW DeeF&me ke=eflekece& nesles nQ~ cetueeeej, DeveieejOecee&ce=le SJeb Deeeejmeej
Deeefo DeeeejebLeeW ceW kene nw~
pewmee efke cetueeeej ceW kene nwieeLeeLe&-eefleeceCe ceW eej ke=eflekece&, mJeeOeee ceW leerve es hetJee&vn Deewj Dehejevn mes mebyebefOele Ssmes
eewon ke=eflekece& nesles nQ~~
DeeeejJe=efe erkee-meeceeefeke mleJehetJe&ke keeeeslmeie& kejkes elegefJeMeefle leerLekejmleJeheele pees efeee
nw, Gmes ke=eflekece& kenles nQ~ eefleeceCe ceW eej ke=eflekece& Deewj mJeeOeee ceW leerve ke=eflekece& Fme lejn hetJee&vn
mebyebOeer ke=eflekece& meele nesles nQ leLee Dehejevn mebyebOeer Yeer meele ke=eflekece& nesles nQ, Ssmes eewon ke=eflekece& nesles nQ~ Mes<e
Jevovee Deeefo efeeeDeeW kee FvneR ceW DevleYee&Je nes peelee nw~ eOeeve heo kee enCe efkeee nw, efpememes hetJee&vn kenves
1. <edKeC[eieces OeJeuee erkeeee DeefYeeee:~ (<edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 254)~

202 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Jeboveeefoefeeekece&Ceece$ewJeevleYee&Jees Je:~ eOeeveheoeseejCeb ke=leb ele: hetJee&Cns efoJeme Fefle SJecehejeCns


je$eeJeefhe Jeb YesoeYeeJeeled~ DeLeJeeheefeceje$eew eefleeceCes efeeekecee&efCe elJeeefj mJeeOeees $eerefCe Jeboveeeeb s, meefJeleeg&efoles mJeeOeees
$eerefCe ceOeevnJeboveeeeb s SJeb hetJee&Cnefeeekecee&efCe elego&Me YeJeefvle~ leLeehejeCnJesueeeeb mJeeOeees $eerefCe
efeeekecee&efCe eefleeceCes elJeeefj Jeboveeeeb s eesieYeefeenCeeshemebnejkeeueees: s je$eew eLecemJeeOeees
$eerefCe~ SJecehejeCn- efeeekecee&efCe elego&Me YeJeefvle eefleeceCemJeeOeeekeeueeesheue#eCelJeeefoefle1~~
Deveefmceved evLesme ke=eflekece&Ce: keeeeslmeie& Fefle veeceeefhe keLeles~ leLeeefnmJeeOeees eoMese <e[d-Jevovesew eefleeces~
keeeeslmeiee& eesieYeeew ew eenesje$eieeseje:2~~75~~
DeefmceVesJe Meees cegveerveeceeefe&keeCeeb eenesje$eeee& keefLeleeefmle~
keefeoefhe meeOeg: meeOJeer Jee De&je$eew vetveleceefcegntle&hee&vleb eesieefveee efJeece-efveeb ie=nerlJeeslLeee
cenecev$eb mce=lJee heefecejeef$ekeb mJeeOeeeb eefleehe meteexoeeled IeefkeeeeJeMess<es mJeeOeeeb efveehe
hetJee&CnJeeeveenslees: veJe-veJeieeLeeefYe: eoef#eCeeecesCe elegefo&Mees efJeMeesOeesled~
efmeevleevLeJeeeveenslees: efokeMegefefJeOeeveb JeefCe&leceefmle Deve$eeefhe ebLes-

mes efoJeme kee Deewj Dehejevn kenves mes jeef$e kee Yeer enCe nes peelee nw, keeeWefke hetJee&vn mes efoJeme ceW Deewj Dehejevn
mes jeef$e ceW keesF& Yeso veneR nw~
DeLeJee heefece jeef$e kes eefleeceCe ceW eej ke=eflekece&, mJeeOeee ceW leerve Deewj Jebovee ceW oes, mete& Goe nesves
kes yeeo mJeeOeee kes leerve, ceOeevn Jebovee kes oes Fme ekeej mes hetJee&Cn mebyebOeer eewon ke=eflekece& eewon nesles nQ
leLee Dehejevnyesuee ceW mJeeOeee ceW leerve ke=eflekece&, eefleeceCe ceW eej, Jebovee ceW oes, eesieYeefe enCe Deewj
Ghemebnej ceW oes SJeb jeef$e ceW eLece mJeeOeee kes leerve Fme lejn Dehejevn mebyebOeer eewon ke=eflekece& nesles nQ~
eefleeceCe Deewj mJeeOeee keeue Gheue#eCehe nw~
Deve ebLe (DeveieejOecee&ce=le) ceW Fme ke=eflekece& kee keeeeslmeie& en veece Yeer kene ieee nw~ pees Fme ekeej nwMueeskeeLe&-mJeeOeee ceW yeejn, Jebovee ceW n, eefleeceCe ceW Dee" Deewj eesieYeefe ceW oes Fme ekeej
Denesje$e mebyebOeer 1268228 DeeF&me keeeeslmeie& nesles nQ~~75~~
Fmeer DeveieejOecee&ce=le Meee ceW cegefve-Deeefe&keeDeeW keer Denesje$e-efove Deewj jele ceW kejves eesie mechetCe&
eee& kener nw~
keesF& Yeer meeOeg DeLeJee meeOJeer De& jeef$e ceW kece mes kece oes cegntle& DeLee&led [s{ Iebs leke eesieefveehetJe&ke
efJeeece kejkes-veeRo ueskej (meeskej) hegve: veeRo mes G"kej meJe&eLece ceneceb$e Ceceeskeej kees he{kej
heefecejeef$eke mJeeOeee keer eefleehevee kejkes meteexoe mes oes Ie[er Mes<e jnves hej DeLee&led meteexoe mes 48 efceve
henues mJeeOeee kee efveeheve kejkes heewJee&Cnkeeueerve Jeeevee nsleg veew-veew ieeLee-Ceceeskeej ceb$eeW kes eje
eoef#eCeeece mes eejeW efoMeeDeeW keer Megef kejW~
efmeevleebLe keer Jeeevee nsleg efokedMegef kee efJeOeeve Deve ebLeeW ceW Yeer yeleeee nw1. cetueeeej ieeLee 602, he=. 441-442~ 2. DeveieejOecee&ce=le De. 8~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

JesoveeKeC[ / 203

CeJemeehebeeieene-heefjceeCeb efoefmeefJeYeeiemeesnerS~
hegJJeCns DeJejCns heoesmekeeues e mepPeeS~~273~~
efoMeeb efJeYeeiees efoefiJeYeeiemleme MegefukeeheeleeefojefnlelJeb efoefiJeYeeieMegsefve&efceeb keeeeslmeie&ceemLeee
eefleefoMeb hetJee&Cnkeeues mJeeOeeeefJe<ees veJe veJe ieeLeeheefjceeCeb peeheb~ le$e eefo efoMeeoeneoerefve YeJeefvle leoe
keeueMegefve& YeJeleerefle JeeeveeYebiees YeJeefle~ S<ee keeueMeger jeef$e-heefeceeecemJeeOeees kele&Jee~ SJecehejeCns
mJeeOeeeefveefceeb keeeeslmeie&ceemLeee eefleefoMeb mehle-mehleieeLeeheefjceeCeb hee"eb~ DehejeCnmJeeOeees leLee
eoes<eJeeeveeefveefceeb hebe hebe ieeLeeeceeCeb eefleefoMeb Iees<eefceefle~ meJe&$e efoMeeoeneeYeeJes keeueMegefefjefle1~
SJeb efokedMegefefJeefOeb ke=lJee jeef$ekeeefleeceCeb efJeOeee eesieYekelee jeef$eeesieb meceeheesled~ lele: Yeemkejesoes
efIeefkeehee&vleb osJeJevoveecehejveecemeeceeefekeb ke=lJee iegJeboveeb kegee&led~
leoveg yeefnie&ceveeefoefeeeee efveJe=le heewJee&efCnkemJeeOeeeb eejYe efIeefkeeJeMes<es ceOeevns mJeeOeeeb
meceehe DehejeCnJeeeveenslees: hetJe&keefLeleefJeefOevee efokedMegefb ke=lJee ceOeevnosJeJeboveeb iegJeboveeb e ke=lJee
DeenejeLe efveie&sled~ eefo GheJeemees YeJeseefn& peeheeefokeb kegee&led~
ceOeevnmeeceeefekeevevlejb Deenejeee&efJeefOecet&ueeeejsefhe efueefKeleb Jele&les~ leLeeefnceOeevnosJeJeboveeb ke=lJee hetCeexojyeeuekeeved efYe#eenejeved keekeeefoyeueerveveeveefhe efuebefievees efYe#eeJesueeeeb
%eelJee eMeevles OetcecegMeueeefoMeyos ieesejb eefJeMesvcegefve:2~

ieeLeeLe&-hetJee&Cn, DehejeCn Deewj eoes<ekeeue kes mJeeOeee kejves ceW efoMeeDeeW kes efJeYeeie keer Megef kes
efueS veJe, meele Deewj heeBe yeej ieeLee eceeCe Ceceeskeej ceb$e kees he{W~~
efoMeeDeeW kee efJeYeeie efoefiJeYeeie nw~ Gmekeer Megef DeLee&led efoMeeDeeW kee Gukeeheele Deeefo mes jefnle nesvee~ hetJee&vn
keeue kes mJeeOeee kes efJe<ee ceW Fme efoefiJeYeeie keer Megef kes efveefcee eleske efoMee ceW keeeeslmeie& mes efmLele neskej veJeveJe ieeLee heefjceeCe peehe kejvee eeefnS~ GmeceW eefo efoMeeoen Deeefo nesles nQ leye keeueMegef veneR nesleer nw~ FmeefueS
Jeeevee Yebie nesleer nw DeLee&led Jeeevee veeceke mJeeOeee veneR efkeee peelee nw~ en keeueMegef jeef$e kes heefece Yeeie ceW
DemJeeOeee keeue ceW kejvee eeefnS~ Fmeer ekeej heewJee&Cnkeeueerve mJeeOeee kes Deveblej Dehejevn mJeeOeee kes efveefcee
keeeeslmeie& ceW efmLele neskej eleske efoMee ceW meele-meele ieeLee eceeCe DeLee&led meele-meele yeej Ceceeskeej ceb$e he{vee
eeefnS leLee Dehejevn mJeeOeee kes Devevlej eoes<ekeeue-hetJe&jeef$e keer Jeeevee kes efveefcee heeBe-heeBe yeej Ceceeskeej
ceb$e eleske efoMee ceW yeesuevee eeefnS~ meJe&$e efoMeeoen Deeefo kes DeYeeJe ceW keeueMegef nesleer nw~
Fme ekeej efokedMegef kejkes hegve: jeef$ekeeefleeceCe kejkes eesieYeefe he{kej jeef$eeesie kee meceeheve kejW~ Gmekes
heeeled meteexoe nesves hej oes Ie[er heeeled leke osJeJebovee Dehejveece meeceeefeke kejkes iegJebovee kejvee eeefnS~
Gmekes yeeo yeefnie&ceve-Meewe Deeefo efeeeDeeW mes efveJe=e neskej heewJee&efCnke mJeeOeee eejbYe kejkes ceOeevn ceW oes Ie[er
Mes<e jnves hej mJeeOeee meceehle kejkes DehejeCnkeeueerve Jeeevee nsleg hetJe&keefLele efJeefOe mes efokedMegef kejkes ceOeevnkeeefueke
osJeJebovee Deewj iegJebovee kejkes Deenejeee& nsleg efvekeueW~ eefo GheJeeme nes lees peeheeefoke kej uesvee eeefnS~
ceOeevn meeceeefeke kes Devevlej Deenejeee& keer efJeefOe cetueeeej ceW Yeer efueKeer nw~ pees Fme ekeej nwceOeevnkeeue keer osJeJebovee-meeceeefeke kejW DeLee&led ceOeevn kes henues oes Ie[er pees Mes<e jner Leer,
GmeceW meeceeefeke kejW~ hegve: peye yeeueke Yeespeve kejkes efvekeueles nQ, keeke Deeefo kees yeefue (oeves Deeefo) Yeespeve
1. cetueeeej DeefOekeej 5, ieeLee 273, erkee mecesle~ 2. cettueeeej ieeLee 318, erkeebMe~

204 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leoveg ieesejeR ke=lJeeiele ieesejeefleeceCeb efJeOeee iegjes: mekeeMes eleeKeeveb ie=Cnereeled~ hegve: DehejeefCnkemJeeOeeeb eefleehe cegntlee&JeMes<es metee&mles mJeeOeeeb meceehe hetJe&jeef$ekeJeeeveenslees: hetJe&keefLeleefJeefOevee hebehebeJeejeved
cenecev$ew: efokedMegefb ke=lJee owJeefmekeeefleeceCeb kegee&led~ lelemleoeveercesJe meeebkeeueerveiegJeboveeb efJeoOeeled~
Deveblejb DehejeCnosJeJeboveeb ke=lJee hetJe&jeef$ekemJeeOeeeb efJeefOevee efJeOeee efIeefkeeJeMes<es&je$eew
SkelJeYeeJeveeb YeeJeeved MejerjkeueceeheveesoeLe efveeb ie=Cnereeled~
heefecejeef$ekemJeeOeeeeLe efveele: eeefiokedMegef: efkeVe keeefjlee ?
ve keeefjlee, efkebe ceOeje$evevlejb efmeevleJeeeveemJeeOeeeeYeeJeeled hetJe&jeef$ekemJeeOeeeevevlejb
efokedMegsjeJeMekelee SJe veemleerefle %eeleJeb~ mee Jeeeveeefhe DeJeefOeceve:hee&eeefo%eeefvecenecegveerveecesJe mebYeJeleerefle
eerceodJeerjmesveeeee&sCe mJeecesJe eeseb~
DeeefYeeleme=efYe: MegefefYe: men Devee Deefhe Mege: keefLelee: meefvle OeJeueeerkeeeeb~
De$eesheeesefieMueeskeemle SJe eesevlesecehenjJeeJeCes efOejeeJesieleesefleeejs e~
oele=<JeMegkeees<eg YegeJeefle eeefhe veeOeseced~~1~~

[euee peelee nw Deewj efYe#ee kes efueS Deve meceoeeJeeues meeOeg Yeer efJeejCe kej jns nesles nQ leLee ie=nmLeeW kes Iej
ceW OegDeeb Deewj cetmeue Deeefo Meyo Meevle nes egkee neslee nw DeLee&&led Yeespeve yeveeves kee keee& hetCe& nes egkee neslee nw,
Fve meye keejCeeW mes cegefve Deenej keer yesuee peevekej ieesejer kes efueS efvekeues~
vees-Jele&ceeve ceW meeOegDeeW keer Deenejeee& ceOeevn keer meeceeefeke mes hetJe& (ueieYeie eele: 9 mes
11.30 yepes kes ceOe) nesleer nw~
Gmekes heeeled ieesejer-Deenejeee& kejkes Jeeheme Deekej ieesejeefleeceCe kejkes ieg kes heeme eleeKeeve
(Deieues efove Deenej kejves leke elegefJe&Oe Deenej kee leeie kejvee eleeKeeve nw) enCe kejW~ hegve: DehejeefCnke
mJeeOeee kee eefleeheve kejkes metee&mle mes Ske cegntle& henues mJeeOeee kees meceehle kejkes hetJe&jeef$ekeJeeevee kes
efueS hetJe&keefLele efJeefOe mes eejeW efoMeeDeeW ceW heeBe-heeBe yeej ceneceb$e hee" kes eje efokedMegef kejkes owJeefmeke
eefleeceCe kejW, hegve: Gmeer mecee meeebkeeueerve iegJebovee kejW~
Gmekes heeeled DehejeCnkeeueerve osJeJebovee kejkes efJeefOehetJe&ke hetJe&jeef$eke mJeeOeee kees kejkes De&jeef$e ceW
oes Ie[er Mes<e jnves hej mJeeOeee kees meceeheve kejkes SkelJe YeeJevee kees Yeeles ngS Meejerefjke ece kees otj kejves
nsleg efvee enCe kejW-Meeve kejW~
eMve-efvee mes henues heefecejeef$eke mJeeOeee kes efueS efokedMegef kejves keer yeele keeeW veneR kejeF& ieF& nw ?
Gej-veneR kejeF& ieF& nw, keeeWefke ceOejeef$e kes heeeled efmeevle ebLeeW keer Jeeevee kee DeYeeJe nw, FmeerefueS
hetJe&jeef$eke mJeeOeee kes Devevlej efokedMegef keer DeeJeMekelee ner veneR nw, Ssmee peevevee eeefnS~ Jen efmeevle Jeeevee
Yeer DeJeefOe-ceve:hee&e%eeveer Deeefo cenecegefveeeW kes ner mebYeJe nesleer nw, Ssmee eer Jeerjmesveeeee& ves mJeeb ner kene nw~
Fve eej MegefeeW kes meeLe Deve ekeej keer Megef Yeer OeJeuee erkee ceW kener nw~ eneB Jes ner Gheeesieer Mueeske
emlegle efkees pee jns nQMueeskeeLe&-ecehen kee Meyo megveves hej, Debie mes jeeeJe kes nesves hej, Deefleeej kes nesves hej leLee oeleejeW
kes DeMegkeee nesles ngS Gvekes eje efoes iees Yeespeve kees kej uesves hej mJeeOeee veneR kejvee eeefnS~~1~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

JesoveeKeC[ / 205

efleueheueue-he=Legke-ueepee-hetheeefoefmveiOemegjefYeiebOes<eg~
Yees<eg Yeespeves<eg e oeJeeefiveOetces e veeOeseced~~2~~
eespeveceb[uecee$es meveemeefJeOeew cenesheJeemes e~
DeeJeMekeefeeeeeb kesMes<eg e ueg eceeves< eg~~3~~
mehleefoveeveOeeveb eefleef<eb mJeie&ieles eceCemetjew~
eespevecee$es efoJemeef$eleeb, lJeefleotjlees efoJemeced~~4~~
DeeJeMekeefeeeJemejeefo<eg mJeeOeeeefve<esOeb Deeeejmeejsefhe keefLeleb DeefmleleLewJe eesebmeJe&heJe&ef eeeJeMekeefeeeJemejeefoefYe: ~
Jeheslelee YeJeslkeeues keeueMegefefJe&Megefoe1~~71~~
hegveeeeefCeefve e leereog:Keeved efceeceeCes mhegjefle eeefleJesoveee~
SkeefveJele&vecee$es eflee&#eg ejlmeg e ve hee"eced~~5~~
leeJevcee$es mLeeJejkeee#eekece&efCe eJe=es e~
#es$eeMegew otjeod ogie&vOes JeeeflekegCehes Jee~~6~~
efJeieleeLee&ieceves Jee mJeMejerjs MegefJe=efeefJejns Jee~
veeOese: efmeeble: efMeJemegKeheueefcelee eeflevee~~7~~

efleueceesoke, efeG[e, ueeF& Deewj hegDee Deeefo efekekeCe-leues ngS hekeJeeVe Deeefo ieefj Yeespeve SJeb
megiebefOele YeespeveeW kes Keeves hej leLee oeJeeveue kee OegDeeb nesves hej DeOeeve veneR kejvee eeefnS~~2~~
Ske eespeve kes Iesjs ceW mebveemeefJeefOe, cenesheJeemeefJeefOe, DeeJeMekeefeee SJeb kesMeeW kee ueeWe nesves hej leLee
Deeeee& kee mJeie&Jeeme nesves hej meele efove leke DeOeeve kee eefle<esOe nw~~3~~
hetJe&keefLele IeveeDeeW kes Ske eespevecee$e ceW nesves hej leerve efove leke leLee Delevle otj nesves hej Ske efove
leke efmeevle ebLeeW keer Jeeevee efveef<e nesleer nw~~4~~
Deeeejmeej ebLe ceW Yeer DeeJeMeke efeee kes DeJemej Deeefo meceeeW ceW efmeevle ebLeeW kes mJeeOeee kee
efve<esOe efkeee nw, Gmeer kees kenles nQMueeskeeLe&-meYeer heJeeX kes DeJemej hej keer peeves Jeeueer efeeeDeeW kes mecee, efkevneR DeeJeMeke efeee kes
DeJemej Deeefo ceW (hebekeueeCeke ceneceneslmeJe Deeefo ceW) Jeeevee kee Dekeeue neslee nw leLee Fvemes Deefleefje
keeue ceW keeueMegefhetJe&ke keer ieF& Jeeevee DeelceefJeMegef kees eoeve kejleer nw~~71~~
hegveeMueeskeeLe&-eeCeer kes leere og:Ke mes cejCeemeVe nesves hej ee Delevle Jesovee mes heeves hej leLee Ske
efveJele&ve (Ske yeerIee ee iegb"e) cee$e ceW efleeeeW kee mebeej nesves hej DeOeeve veneR kejvee eeefnS~~5~~
Gleves cee$e ceW mLeeJejkeee peerJeeW kes Ieele he keee& ceW eJe=e nesves hej, #es$e keer DeMegef nesves hej, otj mes
megiebefOe Deeves hej DeLeJee Delevle me[er iebOe kes Deeves hej, "erke DeLe& mecePe ceW ve Deeves hej DeLeJee Deheves Mejerj kes
Megef mes jefnle nesves hej cees#emegKe kes eenves Jeeues eleer-meeOeg heg<e kees efmeevle evLe kee DeOeeve veneR
1. Deeeejmeej Mueeske 71, he=. 93~

206 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eefceeflejjeflveMeleb meeogeejefJecees#eCeef#elesjejeled~
levegmeequeuecees#eCesefhe e hebeeMeojeflvejsJeele:~~8~~
ceeveg<eMejerjuesMeeJeeJemeehe$e oC[hebeeMeled~
mebMeesOee eflejeeb leo&cee$ewJe Yetefce: meeled~~9~~
JevlejYesjerlee[ve-lelhetpeemebkes ke<e&Ces Jee~
mebce=#eCe-mebceeppe&ve-meceerheeeC[eueyeeues<eg~~10~~
DeefivepeueefOejoerhes ceebmeeefmLeepeveves leg peerJeeveeb~
#es$eefJeMegefve& meeod-eLeesefoleb meJe&YeeJe%ew:~~11~~
#es$eb mebMeesOe hegve: mJenmleheeoew efJeMeesOe Megcevee:~
eemegkeosMeeJemLees ie=Cnereeod Jeeeveeb heeeled~~12~~
egkelee meceOeereevees Je#eCeke#eeecemhe=Mved mJee*dieced~
elvesveeOeerle hegvee&Leeegleb Jeeeveeb cegesled~~13~~
leheefme eoMemebKes mJeeOeee: es Geles meodefYe:~
DemJeeOeeeefoveeefve %eseeefve lelees$e efJeodefYe:~~14~~
heJe&meg vevoerejJej-ceefnceeefoJemes<eg eeshejeies<eg~
metee&evcemeesjefhe veeOeseb peevelee eeflevee~~15~~

kejvee eeefnS~~6-7~~
ceue es[ves keer Yetefce mes meew Dejeflve eceeCe otj, levegmeefueue DeLee&led cet$e kes es[ves ceW Yeer Fme Yetefce mes
heeeme Dejeflve otj, ceveg<eMejerj mes uesMecee$e DeJeeJe kes mLeeve mes heeeme Oeveg<e, leLee efleeeeW kes
MejerjmebyebOeer DeJeeJe kes mLeeve mes Gmes DeeOeer cee$e DeLee&led heeerme Oeveg<e eceeCe Yet efce kees Meg kejvee
eeefnS~~8-9~~
JevlejeW kes eje Yesjerlee[ve nesves hej, Gvekeer hetp ee kee mebk e nes ves hej, ke<e&Ce kes nesves hej,
eeC[eue yeeuekeeW kes meceerhe ceW nesves hej, Pee[e-yegnejer nesves hej, Deefive, peue Je efOej keer leerelee nesves
hej leLee peerJeeW kes ceeb me Je nefeeW kes efvekeeues peeves hej #es$e keer efJeMeg ef veneR nesleer nw~ pewmee efke
meJe&%eeW ves kene nw~~10-11~~
#es$e keer Megef kejves kes heeeled Deheves neLe Deewj hewjeW kees Meg kejkes leovevlej efJeMeg ceve mes ege neskej
eemegke osMe ceW efmLele neskej Jeeevee kees enCe kejs~~12~
yeepet Deewj keebKe Deeefo Deheves Debie kee mheMe& ve kejles ngS Gefele jerefle mes DeOeeve kejs Deewj elvehetJe&ke
DeOeeve kejkes heeeled MeeeefJeefOe mes Jeeevee kees es[ oW-hetCe& kejW~~13~~
meeOeg heg<eeW ves yeejn ekeej kes lehe ceW mJeeOeee kees es kene nw~ FmeerefueS efJeeveeW kees mJeeOeee ve
kejves kes efoveeW kees-DemJeeOeeekeeue kees peevevee eeefnS~~14~~
heJe&efoveeW (Deceer Je elego&Meer Deeefo), vevoerej kes es ceefnceefoJemeeW DeLee&led Deeefvnke kes efoveeW ceW Deewj
mete&-ev kee enCe nesves hej efJeeved eleer kees DeOeeve veneR kejvee eeefnS~~15~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

JesoveeKeC[ / 207

DeceeceOeeveb ieg-efMe<eeefJeeesieceeJenefle~
keuenb leg heewCe&ceemeeb kejesefle efJeIveb elego&Meeced~~16~~
ke=<Ceelego&Meeb eeOeereles meeOeJees eceeJemeeeeced~
efJeeesheJeemeefJeOeees efJeveeMeJe=efeb eeevleMes<eb meJex~~17~~
ceOeevns efpeveheb veeMeeefle kejesefle mebOeeesJee&efOeced~
leg<evleesheefeeleeb ceOeceje$eew mecegheeeefvle~~18~~
Deefleleereog:efKeleeveeb oleeb meboMe&ves meceerhes e~
mleveefelvegefJeegoYes<JeefleJe=dee GukeefveIee&les1~~19~~
efmeevleebLemeeOeeveb ve kele&Jeefceefle mebyebOees efJe%ese:~
eerkegbokebgoosJees yeJeerefleoJJeeefoJeefokekeceCeb kejesefo megelLeefmekeKeueesnsCe~
Demeceeefn cemepPeeeb keuenb Jeeefn b ef Jeees ieb e 2~~171~~
efkeb e keeueMegeeefoefYe: Meeeb heef"leb kece&#eeee YeJeleveLee kece&yevOeeesefle3~
keeveerceeefve MeeeeefCe eeefve JeeefoMegefefYeefJe&vee heef"legb ve Mekeevles ?
efmeevleebLemet$eeCesJe ve heef"legb egpevles Mes<eMeeeeCeeb he"ve-hee"veeesvee&efmle oes<e:~

Deceer ceW DeOeeve ieg Deewj efMe<e oesveeW kes efJeeesie kees kejlee nw~ hetCe&ceemeer kes efove efkeee ieee DeOeeve
keuen Deewj ke=<Ce elego&Meer Deewj DeceeJemee kes efove efkeee ieee DeOeeve efJeIve kees kejlee nw~~16~~
eefo meeOegpeve ke=<Ce elego&Meer Deewj DeceeJemee kes efove DeOeeve kejles nQ lees efJeee Deewj GheJeemeefJeefOe meye
efJeveeMeJe=efe kees eehle nesles nQ~~17~~
ceOeevnkeeue ceW efkeee ieee DeOeeve efpevehe kees ve kejlee nw, oesveeW mebOeekeeueeW ceW efkeee ieee
DeOeeve JeeefOe kees kejlee nw leLee ceOece jeef$e ceW efkees iees DeOeeve mes Devegje peve Yeer s<e kees eehle nesles
nQ~~18~~
DeefleMee leere ogKe mes ege Deewj jesles ngS eeefCeeeW kees osKeves ee meceerhe ceW nesves hej, cesIeeW keer iepe&vee Je
efyepeueer kes ecekeves hej Deewj DeefleefJe=ef kes meeLe Gukeeheele nesves hej DeOeeve veneR kejvee eeefnS~~19~~
DeLee&led Fve MueeskeeW kes eje keefLele efoveeW ceW efmeevle evLeeW kee DeOeeve veneR kejvee eeefnS, Ssmee mebyebOe
meYeer peien pees[ uesvee eeefnS~
eer kegvokegvo ves Yeer Fme efJe<ee ceW kene nwieeLeeLe&-eefo met$e kes DeLe& keer efMe#ee kes ueesYe mes Je, #es$e Deeefo kee cegefvepeve GuuebIeve kejles nQ, lees
Jes DemeceeefOe, DemJeeOeee, keuen, jesie Deewj efJeeesie kees eehle kejles nQ~~171~~
keeeWefke keeue Deeefo Megef mes he{e ieee Meee kece&#ee kes efueS neslee nw~ DeveLee kece&yebOe kes efueS neslee nw~
eMve-Jes keewve mes Meee nQ, pees Jeeefo keer Megef kes efyevee veneR he{s pee mekeles nQ ?
Gej-efmeevleebLeeW kes met$e ner Jeeefo keer Megef kes efyevee veneR he{s pee mekeles nQ, Fvekes Deefleefje Mes<e
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 255 mes 258 leke~ 2. cetueeeej meceeeejeefOekeej ieeLee 171,
he=. 141~ 3. cetueeeej ieeLee 276, erkeebMe, he=. 233~

208 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Geb e kegbokegboosJesvemegeb ieCenjkeefnob lensJe heeseyegkeefnob e~


megokesJeefueCee keefnob DeefYeCCeomehegJJekeefnob e~~277~~
met$eb-DebiehetJe&JemlegeeYe=leeefo ieCeOejosJew: keefLeleb meJe&%ecegKekeceueeoLe ie=nerlJee evLemJehesCe jefeleb
ieewleceeefoefYe:~ leLewJeskeb keejCeb eleeefele yege: eleskeyege:~ Oece&eJeCeeegheosMecevlejsCe eeefj$eeJejCeeefo#eeesheMeceeled enCeesukeeheeleeefooMe&veeled mebmeejmJeheb efJeefolJee ie=nerlemebecee: eleskeyegemlew: keefLeleb~
eglekesJeefuevee keefLeleb jefeleb eoMeebieelego&MehetJe&OejsCeesheefob~ DeefYeVeeefve jeieeefoefYejheefjCeleeefve oMehetJee&efCe
GlheeohetJee&oerefve es<eeb lesefYeVeoMehetJee&mlew: keefLeleb eefleheeefoleceefYeVeoMehetJe&keefLeleb e met$eefceefle mebyebOe:~
Slelmet$eevLeme he"vesefOekeeefjCe: kes kes mevleerefle esled ?
eerceledkegbokegboosJejefeleieeLeee SJeeJeievleJeced~
leb heef{ogcemepPeeS Cees kehheefo efJejo FeflLeJeiiemme~
Sees DeCCees iebLees kehheefo heef{ogb DemepPeeS~~278~~
lelmet$eb heef"legcemJeeOeees ve keuheles ve egpeles efJejleJeie&me mebelemecetnme eerJeie&me eeefe&keeJeie&me
e~ Fleesmceeovees ebLe: keuheles heef"legcemJeeOeeesvelhegve: met$eb keeueMegeeeYeeJesefhe egeb heef"legefceefle~

MeeeeW kes he"ve-hee"ve ceW keesF& oes<e veneR nw~


eer kegvokegvoosJe ves Yeer kene nwieeLeeLe&-ieCeOejosJe eje keefLele, eleskeyegef $e+efOeejer eje keefLele, eglekesJeueer eje keefLele Deewj
DeefYeVe oMehetJeea $e+ef<eeeW eje keefLele evLe kees met$e kenles nQ~~277~~
meJe&%eosJe kes cegKekeceue mes efvekeues ngS DeLe& kees enCe kej ieewlece osJe Deeefo ieCeOej osJeeW eje
ebLehe mes jefele pees Debie, hetJe&, Jemleg Deewj eeYe=leke Deeefo nQ, Jes met$e kenueeles nQ ~ pees efkemeer Ske keejCe
kees efveefcee kejkes eyeg ngS nQ, Jes eleske yeg nQ DeLee&led pees Oece&eJeCe Deeefo GheosMe kes efyevee ner eeefj$e
kes DeeejCe kejves Jeeues Ssmes eeefj$eceesnveere kece& kes #eeesheMece mes yeesOe kees eehle ngS nQ, efpevneWves
enCe-mete&enCe, evenCe ee Gukeeheele Deeefo osKeves mes mebmeej kes mJehe kees peevekej mebece enCe
efkeee nw, Jes eleske yeg nQ~ DeLee&led eleskeyegef veece keer Ske ekeej keer $e+ef mes meefnle pees cenef<e& nQ,
Gvekes eje keefLele Meee met$emeb%eke nw~ Gmeer ekeej mes eoMeebie Deewj eewonhetJe& Ssmes mechetCe& egle kes Oeejke
pees eglekesJeueer nQ, Gvekes eje keefLele-Gheefo-jefeleMeee Yeer met$e meb%eke nQ~ pees ieejn Debie Deewj
GlheeohetJe& mes ueskej efJeeevegJeeo veeceke oMeJeW hetJe& kees he{kej hegve: jeieeefo YeeJeeW ceW heefjCele veneR ngS nQ,
Jes DeefYeVe oMehetJeea nQ~ Gvekes eje eefleheeefole Meee Yeer met$e nQ, Ssmee mecePevee~
Fve met$e ebLeeWs kees he{ves kes DeefOekeejer keewve-keewve nQ ?
eer kegvokegvoosJe eje jefele ieeLee mes ner Fmes peevevee eeefnS~
ieeLeeLe&-DemJeeOeee keeue ceW cegefveJeie& Deewj Deeefe&keeDeeW kees Fve met$e ebLe kee he{vee "erke veneR nw~
Fvemes efYeVe Deve ebLe kees DemJeeOeee keeue ceW he{ mekeles nQ~~278~~
Fmekeer DeeeejJe=efe erkee ceW kene nw efke-efJejleJeie& DeLee&led mebelemecetn kees Deewj eerJeie& DeLee&led
Deeefe&keeDeeW kees DemJeeOeeekeeue ceW-hetJeexe keeue Megef Deeefo mes jefnle keeue ceW Fve met$eebLeeW kee mJeeOeee

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

JesoveeKeC[ / 209

efkeb lelmet$eefcelele DeenDeejenCeefCeppegeer cejCeefJeYeeer e mebienlLegefoDees~


heekeKeeCeeJeemee OeccekeneDees e SefjmeDees~~279~~
DeejeOevee-meceioMe&ve%eeveeeefj$elehemeecegeesleveeseJeveefveJee&nCemeeOeveeoerefve lemee efveeg&efejejeOeveeefvee&gefe:~ cejCeefJeYeefe: mehleoMecejCeeefleheeokeebLejevee~ meben: hebemebeneoe:~ mleglee: osJeeiecehejceseeoe:~ eleeKeeveb ef$eefJeOeelegefJe&Oeenejeefoheefjleeieeefleheeovees ebLe: meeJeeJe#es$eeefoheefjnejeefleheeovees
Jee~ DeeJeMekee: meeceeefeke- elegefJeMeeflemleJeJeboveeefomJeheeefleheeokees ebLe:~ Oece& keLeeefm$e<eefMeueekeeheg<eeefjleeefve eoMeeveges#eeoee~ F&iYetleesveesefhe ebLe: heef"legcemJeeOeeesefhe e ege:~1
es kesefelkeLeeefvle-cegvee SJe efmeebleebLeeOeevemeeefOekeeefjCe: ve eeefe&keemlewjefhe Slee: ieeLee:
efJeueeskee efveesleJeb eled FeflLeJeiiemme eerkegbokegbojefelecetueeeejme JeekeemeeLeex erkeeeeb eerceodJemegveefvoefmeevleefJeod Deeeee&osJesve keefLeleb Deeefe&keeJeie&mesefle Dele SJe Deeefe&kee eefo elegjvegeesieebLehe"vehee"vekegMeueemleefn& efmeevleebLeeOeeveeOeeheveuesKeveeefokeb keleg lee Deefhe DeefOekeeefjCees YeJeefvle~

kejvee ege veneR nw, efkevleg Fve met$eebLeeW mes Deefleefje Deve ebLeeW kees keeueMegef Deeefo kes DeYeeJe ceW Yeer he{e pee
mekelee nw, Ssmee mecePevee~
keee Jes met$e nQ ? Ssmee hetves hej kenles nQieeLeeLe&-DeejeOevee kes keLeve kejves Jeeues ebLe, cejCe kees kenves Jeeues ebLe, meben ebLe, mlegef le ebLe
eleeKeeve, DeeJeMeke efeee Deewj Oece&keLee mebyebOeer ebLe leLee Deewj Yeer Ssmes ner ebLe DemJeeOeee keeue ceW Yeer he{
mekeles nQ~~279~~
Fmekeer DeeeejJe=efe erkee ceW eer Jemegveefvo Deeeee& ves kene nw efke-meceioMe&ve, %eeve, eeefj$e Deewj
lehe-Fve eejeW kes Geesleve, GeJeve, efveJee&nCe, meeOeve Deewj efvemlejCe Deeefo kee JeCe&ve efpeve ebLeeW ceW nw, Jes
DeejeOevee efveeg&e ebLe nw~ me$en ekeej kes cejCeeW kes eefleheeoke ebLeeW keer pees jevee nw, Jen cejCeefJeYeefe nw~
meben ebLe mes hebemeben Deeefo efuees peeles nQ~ mlegefleebLe mes osJeeiece mlees$e, hebehejceser mlees$e Deeefo mebyebOeer ebLe
nesles nQ~ leerve ekeej Deewj eej ekeej Deenej kes leeie kes eefleheeoke ebLe eleeKeeve ebLe nQ~ DeLeJee meeJeemeoes<e Je, #es$e, Deeefo kes heefjnej kejves kes eefleheeoke ebLe eleeKeeve ebLe nw~ meeceeefeke, elegefJeMeeflemleJe,
Jebovee Deeefo kes mJehe kees kenves Jeeues ebLe DeeJeMeke ebLe nQ~ $esme" Meueekeeheg<eeW kes eefj$e kees kenves Jeeues
ebLe leLee eoMe Deveges#ee Deeefo ebLe Oece&keLee ebLe nQ~ Fve ebLeeW kees Deewj FvneR meMe Deve ebLeeW kees Yeer
DemJeeOeee keeue ceW he{e pee mekelee nw~
pees keg ueesie Ssmee kenles nQ efke-cegefvepeve ner efmeevleebLe kees DeOeeve kejves-he{ves kes DeefOekeejer
nesles nQ, Deeefe&keeSB veneR, GvnW Yeer es ieeLeeSB osKekej-he{kej efveee kej uesvee eeefnS efke Deeeee& eer
kegvokegvoosJe kes eje jefele cetueeeej ebLe keer ieeLee ceW pees FeflLeJeiiemme Meyo nw Gmekee DeLe& eer Deeeee&
Jemegvebefo efmeevleefJeod ves Deheveer DeeeejJe=efe erkee ceW Deeefe&keeJeie& kee Ssmee efkeee nw~ DeleSJe Deeefe&keeSB
eefo eejeW Devegeesie kes ebLe he"ve-hee"ve ceW kegMeue jnleer nQ lees efmeevle ebLeeW kes DeOeeve-DeOeeheve Deewj
uesKeve Deeefo kejves keer Yeer Jes DeefOekeejer nesleer nQ~
1. cetueeeej ieeLee 277-278-279 erkee mecesle~

210 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

hegjeCeevLesefhe keefLeleceefmleSkeeoMeebieYe=ppeelee meeefe&keeefhe megueesevee~1


SleeMeeveeieceeved dJewJe ceee <edKeC[eieceebLeme efmeevleefebleeceefCeerkee efueefKelegceejyOee, eeefhe
Deeflemeenmeeseb cece leLeeefhe Deuheyegeeefhe kesJeueb mJe%eeveJe=dew mJeelceefmedew heefjCeeceefJeMegdew ewJe Yeteeoeb
ces eeeme:~
mJeeOeeeceenelceb eoMe&eved eerkegbokegboosJe: keLeeefleefJeCeSCe megoceOeerleb efken efJe heceeosCe nesF efJemmeefjob~
lecegeefo hejYeJes kesJeueCeeCeb e DeeJenefo~~2
Slelhee&vleb DeeieceJeke=leelegLeex JeeeveesheieleesefOekeejes JeefCe&le:~
megemeceb-hetJe met$eme ue#eCeb keefLeleb hegvejefhe meb#eshesCe keLelesDeuhee#ejmebefoiOeb meejJeod iet{efveCe&eced~
efveoex<eb nslegceeLeb met$eefcelegeles yegOew:~~3
Fefle Jeeveeled leerLe&kejJeeveefJeefveie&le-yeerpeheob met$eb~ lesve met$esCe meceb Jele&les Glheele Fefle ieCeOejosJes
efmLeleegle%eeveb met$emeceb~
DelLemeceb-Dee&les heefjefeles ieceles FleLeex eoMeebieefJe<ee:, lesveeLexve meceb-men Jele&le FleLe&meceb~ Jeegleeeeee&vevehes#e mebecepeefveleegle%eeveeJejCe#eeesheMece meceglheVeeoMeebieegleb mJeebyegeOeejceLe&meceefcelegeb YeJeefle~

hegjeCeebLe ceW Yeer kene nwDeeefe&kee megueesevee Yeer ieejn Debiehe egle%eeve mes meceefvJele ngF& nQ~
Fme ekeej kes Deeiece ebLeeW kees osKekej ner ceQves <edKeC[eiece ebLe keer efmeevleefebleeceeefCe erkee
efueKevee eejbYe efkeee~ eeefhe en erkee efueKevee cesjs efueS Deeflemeenme nw, efhej Yeer ceQves Deheveer Deuheyegef mes Yeer
cee$e Deheveer %eeveJe=ef nsleg, efvepeelcee keer efmeef nsleg SJeb heefjCeeceeW keer efJeMegef nsleg ner en eeeme efkeee nw~
pewmee efke mJeeOeee keer ceefncee eoefMe&le kejles ngS eer kegvokegvoosJe ves kene nwieeLeeLe&-efJeveehetJe&ke he{e ieee egle eefo Fme YeJe ceW eceeo mes efJemce=le Yeer nes peelee nw, lees Yeer Deieues YeJeeW
ceW keYeer ve keYeer Jen mcejCe ceW DeJeMe Deelee nw Deewj kesJeue%eeve leke kees Yeer GlheVe kejeves ceW efveefcee yeve peelee nw~~
eneB leke DeeieceJeke=le veece kes elegLe& Jeeeveesheiele DeefOekeej kee JeCe&ve efkeee ieee nw~
met$emece hetJe& ceW met$e kee ue#eCe kene ieee nw, efhej Yeer eneB hegve: meb#eshe ceW kenles nQMueeskeeLe&-pees kece De#ej Jeeuee nes, mevosn jefnle-DemebefoiOe nes, meejieefYe&le nes, iet{ DeLe& kee
efveCe&e kejves Jeeuee nes, efveoex<e nes, nslegceeve-egefeege nes Deewj leLe meceefvJele nes, Gmes efJeppeve met$e
kenles nQ~~
Fme Jeeve kes Devegmeej leerLekej kes cegKe mes efvekeuee yeerpeheo met$e kenueelee nw~ Gme met$e kes meeLe etBefke
jnlee DeLee&led GlheVe neslee nw Dele: ieCeOej osJe ceW efmLele egle%eeve met$emece kene ieee nw~
pees DeLe&mece-Dee&les DeLee&led peevee peelee nw, Jen eoMeebie kee efJe<eeYetle DeLe& nw~ Gme DeLe& kes meeLe
jnves kes keejCe DeLe&mece kenueelee nw~ Jeegle DeeeeeeX keer Dehes#ee ve kejkes mebece mes GlheVe ngS egle%eeveeJejCe
1. nefjJebMe hegjeCe meie&-12, Mueeske veb.-52~ 2. cetueeeej ieeLee~ 3. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele heg. 9, he=. 259~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

JesoveeKeC[ / 211

iebLemeceb-ieCeOejosJeefJejefeleJeegleb ebLe:, lesve men Jele&le Glheele Fefle yeesefOeleyegeeeex<eg efmLeleeoMeebieegle%eeveb ebLemeceb~
Ceecemeceb-veevee efceveesleerefle veece~ Deveskew: ekeejwjLe&heefjefefeb veeceYesosve kejesefle Fefle Skee#ejeCeeb
eoMeebieeefveeesieeveeb ceOeefmLeleJeegle%eeveefJekeuhee veecesefle Geb YeJeefle~ lesve veecvee Jeeglesve meceb men
Jele&le Glheele Fefle Mes<eeeeex<eg efmLeleegle%eeveb veecemeceb keLeles~
IeesmemecebDeefCeeesiees e efCeeesiees Yeeme efJenemee e Jeefee esJe~
Sos DeefCeeesiemme og Ceecee Seee hebe~~1~~
metF& cege heef[Iees mebYeJe - oue - Jeefee esJe~
DeefCeeesieefCeeerS
efoblee
neWefle
hebewles~~2~~
Fefle Jeeveeled Deefveeesieme Iees<emeb%ee veecewkeosMesve Deefveeesie Geles~ meleYeecee heosve DeJeiececeeveeLe&me
leoskeosMeYeeceeMeyoeoefhe DeJeieceeled~
keLeceefveeesieme evlemeb%ee ?
Gheceses Gheceeveesheeejeled~ JeeefveeesieejsCe Iees<esCe meceb men Jele&les Glheeles Fefle Iees<emeceb veece
Deefveeesie ele%eeveced~
kesefeoeeeee&: eheeefvleefJeYekelevleYesosve he"veb met$emeceb, keejkeYesosveeLe&mececed, efJeYekelevleeYesosve ebLemeceb~

kes #eeesheMece mes GlheVe mJeebyegeW ceW jnves Jeeuee eoMeebieegle DeLe&mece nw, en DeefYeeee nw~
ebLemece-ieCeOej osJe mes jee ieee Jeegle ebLe kene peelee nw~ Gmekes meeLe jnves DeLee&led GlheVe nesves
kes keejCe yeesefOele yeg DeeeeeeX ceW efmLele eoMeebie egle%eeve ebLemece kenueelee nw~
%eevemece-veevee efceveesefle DeLee&led veeveehe mes pees peevelee nw, Gmes veece kenles nQ, DeLee&led Deveske ekeejeW
mes DeLe&%eeve kees veece kes DeYeso eje kejves kes keejCe Ske Deeefo De#ejeW mJehe yeejn DebieeW kes DevegeesieeW kes ceOe
ceW efmLele Je egle%eeve kes Yeso veece nw, en DeefYeeee nw~ Gme veece kes DeLee&led Jeegle kes meeLe jnves DeLee&led
GlheVe nesves kes keejCe Mes<e DeeeeeeX ceW efmLele egle%eeve veecemece kenueelee nw~
Iees<emeceieeLeeLe&-Devegeesie, efveeesie, Yee<ee, efJeYee<ee Deewj Jeefe&kee, es heeBe Devegeesie kes meceeveeLe&ke veece nQ~~1~~
Devegeesie keer efveefe ceW meteer, cegoe, eefleIe, mebYeJeoue Deewj Jeefe&kee es heeBe evle nQ~~2~~
Fme Jeeve mes Iees<e meb%ee Jeeues Devegeesie kee (Iees<eevegeesie) veece kee Ske osMe nesves mes Devegeesie kene peelee nw,
keeeWefke meleYeecee heo mes DeJeiececeeve DeLe& Ge heo kes Ske osMeYetle Yeecee Meyo mes Yeer peevee ner peelee nw~
Mebkee-Devegeesie keer evle meb%ee kewmes oer ieF& nw ?
meceeOeeve-Ghecese ceW Gheceeve kee Gheeej kejves mes Jen Yeer mebYeJe ner nw~ DeLee&led Devegeesie Ghecese nw Deewj
evle Gheceeve nw~ Gvekes Fme mebyebOe kes keejCe Devegeesie kees Yeer evle meb%ee eehle nw~ Iees<e DeLee&led Jeevegeesieej
kes mece DeLee&led meeLe jnlee nw DeLee&led GlheVe neslee nw, Fme keejCe Devegeesieegle%eeve Iees<emece kenueelee nw~
keesF& Deeeee& kenles nQ efkeefJeYekelevle Yeso mes he{vee met$emece, keejke Yeso mes DeLe&mece Deewj efJeYekelevle kes DeYeso mes he{vee ebLemece nw~

212 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 54

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efuebieefeeb JeeCemeceb DeefJeCeogJeefCCeoefcemmeeb esJe~


DepPelLeb e yeefnlLeb heekeKehejeskeKe meesueefmeces~~1
Slew: <ees[MeJeevew: he"veb veecemeceb~ Goee-Devegoee-mJeefjlemJejYesosve he"veb Iees<emeceefceefle~
leVe Ieles, DeveJemLeeemebieeled~
kegle: ?
efJeYeefe-efuebie-keejke-keeue-ele#e-hejes#e-DeYevlej-yeee-YesoeYesow: egle%eeveme DeveskeefJeOelJeemebieeled~
ve e efuebieeefoefYe: egle%eeveYesoes YeJeefle, lewefJe&vee he"veeveghehees:~ Sles Deeieceme veJe DeLee&efOekeeje: eefhelee:~
S<eesLe&: eke=leke=leew eespeefeleJe:~
keefeoeMebkeleskeLeceefveeesiemeeefveeesiee: ?
Deeeee&: een-ve, ke=leeJeefhe melmebKeeefoveeveeefveeesiemebYeJeeled~
leelhee&cesleled-De$e hee&vleb Deeieceme efmLele-efpele-heefjefpele-Jeeeveesheiele-met$emece-DeLe&mece-iebLemeceveecemece-Iees<emeceveeceeve: veJeeefOekeeje: eefhelee:~ Sleeved meJee&ved %eelJee cegefveefYejeefe&keeefYeJee& Je#es$ekeeueYeeJeMegefmeceefvJelew: elenb efmeevleebLeme DeOeeveb DeOeeheveb eeefhe kele&Jeced~ Devesve mJeeOeeesvewJe %eeveeJejCekece&#eeesheMecees JeefOe&<eles, DeMegYeeefokece&efvepe&je MegYekecee&eJee YeefJe<eefle meceereerve%eeveJe=efeYeeJesve YesoefJe%eeveb
eeefhe YeefJe<eefle hegvee Sleled YeeJeegle%eeveb hejbhejee kesJeue%eeveceefhe eeheeleerefle %eeleJeced~

ieeLeeLe&-leerveeW JeeveeW kes meeLe leerve efuebie, Deheveerle, Gheveerle Je efcee DeLee&led Goee, Devegoee Je
mJeefjle, DeYevlej, yeee, ele#e Deewj hejes#e, es meesuen nQ~~
Fve meesuen JeeveeW mes he{vee veecemece nw~ Goee, Devegoee Deewj mJeefjle mJejeW kes Yeso mes he{ves kee
veece Iees<emece nw ~
Ssmee Ieefle veneR neslee nw, keeeWefke Ssmee ceeveves hej DeveJemLee kee emebie Deelee nw ~
kewmes ? keejCe en nw efke Fme ekeej efJeYeefe, efuebbie, keejke, keeue, ele#e, hejes#e, DeYeblej Deewj
yeee kes YesoeYesoeW mes egle%eeve kes Deveske ekeej nesves kee emebie Deelee nw Deewj efuebieeefokeeW mes egle%eeve kee Yeso
veneR neslee nw, keeeWefke Gvekes efyevee he{vee veneR yeve mekelee nw~ es Deeiece kes veew DeLee&efOekeej kens iees nQ~ en
DeLe& eke=le ke=efle ceW pees[ uesvee eeefnS~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-Devegeesie kee Devegeesie kewmes mebYeJe nQ ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke ke=efle Devegeesie kes meled-mebKee Deeefo
veevee Devegeesie mebYeJe nQ~
leelhee& en nw efke-eneB leke Deeiece kes efmLele-efpele-heefjefpele-Jeeeveesheiele-met$emece-DeLe&meceebLemece-veecemece-Iees<emece veece kes veew DeefOekeej eefhele efkees iees nQ~ Fve meyekees peevekej cegefveeeW Deewj
Deeefe&keeDeeW kees Je-#es$e-keeue-YeeJe keer Megef mes meceefvJele neskej eefleefove efmeevle ebLeeW kee DeOeeve Deewj
DeOeeheve kejvee eeefnS~ Fme mJeeOeee mes ner %eeveeJejCekece& kee #eeesheMece Je=efbiele nesiee, DeMegYekeceeX keer
efvepe&je Deewj MegYekece& kee DeeeJe nesiee Deewj meceereerve %eeve keer Je=ef kes eYeeJe mes YesoefJe%eeve Yeer nesiee~ hegvee
ener YeeJeegle%eeve hejcheje mes kesJeue%eeve kees Yeer eehle kejelee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
1. <edKeC[eiece OeJeueeerkee meceefvJele heg. 9, he=. 261~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 55

JesoveeKeC[ / 213

mebeefle Sles<eg e Gheeesiemleme YesoeheCeeLe&cegejmet$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe-

pee lelLe JeeeCee Jee hegCee Jee heef[Cee Jee heefjeCee Jee
DeCegheskeKeCee Jee Lee-Legefo-Oeccekene Jee pes eeceCCes SJeceeefoee~~55~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeee le$e veJemeg Deeieces<eg Jeeevee Deves<eeb YeJeeveeb eLeeMeefeebLeeLe&eheCee
Gheeesiees veece~ le$eeieces De%eeleeLe&he=e Jee Gheeesie:~ Deeeee&Yeejkew: eheceeveeLee&JeOeejCeb eleervee
veece~ meehegheeesie:~ De$e meJe&$e JeeMeyo: mecegeeeLeex ie=nerleJe:~
DeefJemcejCeeLe hegve: hegvees YeeJeeieceme heefjceueveb heefjMeerueveb heefjJele&vee veece~ S<eeefhe Gheeesie:~
kece&efvepe&jeLe&ceefmLe-ceppeevegieleme egle%eeveme heefjceueveb-heefjMeerueveceveges#eCee veece~ S<eeefhe egle%eeveesheeesie:~
mekeueebieefJe<eeeOeeveeled eoMeebieeshemebnej: mleJees veece~ leefmceved e Gheeesiees Jeeevee-he=vee-heefjJele&veeveges#eCeemJehe: meesefhe mleJe GheeejsCe Geles~
eoMeebies<eg Skeebieeshemebnej: mlegeflevee&ce~ leefmceved e Gheeesie: meesefhe mlegefleefjefle ie=nerleJe:~
Skeebieme SkeeefOekeejeshemebnejes Oece&keLee~ le$e e Gheeesie: meesefhe Oece&keLee Fefle cevleJe:~
es eeceer Deves SJeceeefokee Fleges ke=efle-Jesoveeefo-Ghemebnej-efJe<eee Gheeesiee ie=nerleJee:~ GheeesieMeyo:
eeefhe met$es veeefmle lee&efhe DeLee&hees: DeOeenle&Je:~ SJeceslesew egle%eeveesheeesiee: eefhelee:~

Deye FveceW pees Gheeesie nw, Gmekes YesoeW kee eheCe kejves nsleg Deeeee& eer Yetleyeueer mJeeceer Gejmet$e kees
DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Gve veew DeeieceeW ceW pees Jeeevee, he=vee, eleervee, heefjJele&vee, Deveges#eCee, mleJe,
mlegefle, Oece&keLee SJeb Fvekees Deeefo ueskej Deewj Yeer pees Deve nQ Jes Gheeesie nQ~~55~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-pees Gve veew ekeej kes DeeieceeW keer Jeeevee DeLee&led Deve YeJe peerJeeW kes
efueS Mekelevegmeej ebLe kes DeLe& keer eheCee keer peeleer nw, Jen Gheeesie nw~ DeLeJee JeneB Deeiece ceW veneR peeves ngS
DeLe& kes efJe<ee ceW hetvee Yeer Gheeseie nw~ Deeeee& YeejkeeW eje kens peeves Jeeues DeLe& kes efveee kejves kee veece
eleervee nw~ Jen Yeer Gheeesie nw~ eneB meye peien Jee-Meyo kees mecegeeeLe&ke enCe kejvee eeefnS~
enCe efkeee ngDee DeLe& efJemce=le ve nes peeJes, SleoLe& yeej-yeej YeeJeeiece kee heefjMeerueve-efevleJeve
kejvee heefjJele&vee nw~ en Yeer Gheeesie nw~ keceeX keer efvepe&je kes efueS DeefmLe-ceppeevegiele DeLee&led hetCe&he mes
oebiece ngS egle%eeve kes heefjMeerueve kejves kee veece Deveges#eCee nw~ en Yeer egle%eeve kee Gheeesie nw~
meye DebieeW kes efJe<eeeW keer eOeevelee mes yeejn DebieeW kes Ghemebnej kees mleJe kene peelee nw~ GmeceW pees Jeeevee,
he=vee, heefjJele&vee Deewj Deveges#eCeemJehe Gheeesie nw Jen Yeer Gheeej mes mleJe kene peelee nw~
yeejn DebieeW ceW Ske Debie kes Ghemebnej kee veece mlegefle nw~ GmeceW pees Gheeesie nw, Jen Yeer mlegefle nw, Ssmee
enCe kejvee eeefnS~
Ske Debie kes Ske DeefOekeej kes Ghemebnej kee veece Oece&keLee nw~ GmeceW pees Gheeesie nw Jen Yeer Oece&keLee nw,
Ssmee ceevevee eeefnS~
Fvekees Deeefo ceW ueskej Deewj pees Jes Deve nQ Fme ekeej kenves hej ke=efle Je Jesovee Deeefo kes Ghemebnej
efJe<eeke GheeesieeW kee enCe kejvee eeefnS~ Gheeesie Meyo eeefhe met$e ceW veneR nw, lees Yeer DeLee&heefe mes Gmekee

214 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 56

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle ke=lesjefJeOeesheeesieeveeb eheCee efeelesDeves<eeb peerJeeveeb ke=lesjLe&eheCee Jeeevee~ DeveJeieleeLe&he=e he=vee~ keLeefe<eceeveeLee&JeOeejCeb
eleervee~ DeefJemcejCeeLe hegve: hegve: ke=leLe&heefjceueveb heefjJele&vee~ meebieerYetleke=les: kece&efvepe&jeLe&cevegmejCeceveghes#eCee~
ke=leshemebnejme mekeueeefveeesieejs<eg Gheeesie: mleJees veece~ le$ewkeeefveeesieejesheeesie: mlegeflevee&ce~ Skeceeie&Ceesheeesiees Oece&keLee veece~ SJeb ke=lesjesheeesiee: eefhelee:~ Mes<eb megieceb~
SlewJe&efleefjepeerJe: egle%eeve#eeesheMecemeefnlees ve#eeesheMecees Jee Devegheegees veece~
met$esvegheegepeerJeue#eCeceeefheleb keLeb %eeeles ?
vewleod JeeJeb, GheegeeheCeeee: leoJeieceeled lep%eeveb mJeecesJeeshepeeeles~
DeOegvee DevegheegepeerJeeheCeeLe&cegejmet$eeCeJeleee&vles-

Cesiece-JeJenejeCecesiees DeCegJepegees Deeieceoes oJJekeoer DeCesee Jee


DeCegJepegees Deeieceoes oJJekeoer~~56~~
efmeebleefevleeceefCeerkeevewieceJeJenejeesjhes#eee Ske Gheeesiejefnlees peerJe: Deeieceeod Jeke=efleYe&Jeefle~
DeLeJee Deveske Devegheegees peerJe: Deeieceeod Jeke=efle: keLeles~
keefeoeMebkeles-

DeOeenej kejvee eeefnS~ Fme ekeej es Dee" egle%eeveesheeesie kens iees nQ~
Deye ke=efle kes efJe<ee ceW Dee" ekeej kes GheeesieeW keer eheCee kejles nQDeve peerJeeW kes efueS ke=efle kes DeLe& keer eheCee kejvee Jeeevee kenueeleer nw~ De%eeve DeLe& kes efJe<ee ceW
hetvee he=vee nw~ eefhele efkees peeves Jeeues DeLe& kee efveee kejves kees eleervee kenles nQ~ efJemcejCe ve nesves
osves kes efueS yeej-yeej ke=efle kes DeLe& kee heefjMeerueve kejvee heefjJele&vee nw~ meebieerYetle ke=efle kee kece&efvepe&je kes efueS
DevegmcejCe DeLee&led efJeeej kejvee Deveges#eCee kener peeleer nw~ mecemle DevegeesieeW ceW ke=efle kes GhemebnejefJe<eeke
Gheeesie kee veece mleJe nw~ ke=efle kes Ske Devegeesieej efJe<eeke Gheeesie kee veece mlegefle nw~ Ske ceeie&CeeefJe<eeke
Gheeesie Oece&keLee kenueelee nw~ Fme ekeej mes ke=efle kes Dee" Gheeesie kens iees nQ~ Mes<e eheCee megiece nw~
Fve GheeesieeW mes efYeVe egle%eeveeJejCe kes #eeesheMece mes meefnle DeLeJee ve ngS #eeesheMece Jeeuee peerJe
Devegheege kenueelee nw~
Mebkee-met$e ceW Deeefhele en Devegheege peerJe kee ue#eCe kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Gheege peerJe keer eheCee kejves mes Gmekee %eeve
mJeecesJe nes peelee nw~
Deye Devegheege peerJeeW keer eheCee kejves nsleg Gejmet$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

vewiece Deewj JeJenejvee keer Dehes#ee Ske Devegheege peerJe Deeiece mes Jeke=efle nw
DeLeJee Deveske Devegheege peerJe Deeiece mes Jeke=efle nQ~~56~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-vewiecevee Deewj JeJenejvee keer Dehes#ee Ske Gheeesiejefnle peerJe Deeiece mes
Jeke=efle neslee nw DeLeJee Deveske Devegheege-Gheeesiejefnle peerJe Deeiece mes Jeke=efle kenueeles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 57, 58

JesoveeKeC[ / 215

De$e met$eme eLeceeJeeJees Ieles, Skemeevegheege Fefle SkeJeevesve efveoxMeeled~ ve efleereesJeeJees Ieles,
Deveskes<eecevegheege Fefle SkeJeeveeeesieeled ?
Deeeee& een:vew<e oes<e:, Deveskes<eeceefhe DeeieceJeke=eflelJesve SkelJeceeheVeeveeb SkeJeeveefJe<eemebYeJesve Devegheege
FleskeJeeveefveoxMees Ieles SJe~
mebenveeehes#eee met$eceJeleee&les eerYetleyeefuemetefjCee-

mebienCeemme Sees Jee DeCesee Jee DeCegJepegees Deeieceoes oJJekeoer~~57~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeS<e mebie=nerleeLe&eenerefle mebenveees YeCeles~ lesvee$e mebeneheCeee YeefJeleJeefceefle~
Demle$e meben:, peeefle-Jeefe-SkelJeJeeekeees&eesjefhe Deeieceeled Jeke=leesjskelJeeYegheieceeled~
hetJeexeveewjsleees&ees: ke=leesjskelJeb efkeVe mJeerke=leced ?
peeefle-JeefeielewkelJeeesjskeeveskeJeeOeejees: Skeeesie-#esceefJejefnleeesjskelJeefJejesOeeled~ S<e vee: hegve:
mebenCemJeYeeJees peeefleJeefeefmLelemebKeeesjskelJesve YesoeYeeJeeled eesjeiecelees Jeke=leesjskelJeb mJeerkejesefle~
DeOegvee $e+pegmet$eehes#eee met$eceJeleee&les-

Gpegmegomme SDees DeCegJepegees Deeieceoes oJJekeoer~~58~~


eneB met$e kee eLece DeJeeJe Ieefle neslee nw, keeeWefke GmeceW Ske Devegheege kes efueS DeCegJepegees Fme
ekeej Ske Jeeve kee efveoxMe efkeee ieee nw~ efkevleg efleere DeJeeJe Ieefle veneR neslee nw, keeeWefke GmeceW DeveskeesW
kes efueS DeCegJepegees Fme ekeej Ske Jeeve kee eeesie efkeee ieee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeen keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Deeiece Jeke=eflehe mes Skelee kees eehle DeveskeeW kes Yeer Ske Jeeve efJe<ee
kes mebYeJe nesves mes DeCegJepegees Ssmee Ske Jeeve kee efveoxMe Ieefle neslee ner nw~
Deye eer Yetleyeueer Deeeee& mebenvee keer Dehes#ee met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

mebenvee keer Dehes#ee Ske DeLeJee Deveske Devegheege peerJe Deeiece mes Jeke=efle nQ~~57~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-en mebenerle DeLeeX kees enCe kejlee nw, FmeerefueS mebenvee kenueelee nw~
Fmeer keejCe eneB meben keer eheCee nesvee eeefnS~ eneB meben nw ner, keeeWefke peeefle Deewj Jeefe keer Skelee keer
Jeeeke oesveeW ner Deeiece ceW Jeke=efleeeW kees Ske mJeerkeej efkeee ieee nw~
Mebkee-hetJeexe veeeW mes Fve oesveeW ke=efleeeW kees Ske keeeW veneR mJeerkeej efkeee nw ?
meceeOeeve-Ske Je Deveske JeeW kes Deeefele jnves Jeeueer leLee Ske eesie Deewj #esce mes jefnle peeefle Je
Jeefeiele SkeleeDeeW keer Skelee kee efJejesOe nesves mes Ge veeeW mes Gve oesveeW ke=efleeeW kees Ske veneR mJeerkeej efkeee
ieee~ hejvleg en vee mebenCe mJeYeeJe neslee ngDee peeefle Je Jeefeiele mebKeeDeeW keer Skelee keer Dehes#ee keesF& Yeso
ve nesves mes oesveeW DeeieceJeke=efleeeW keer Skelee kees mJeerkeej kejlee nw~
Deye $e+pegmet$e vee keer Dehes#ee met$e DeJeleefjle efkeee peelee nwmet$eeLe&-

$e+pegmet$e vee keer Dehes#ee Ske Devegheege peerJe Deeiece mes Jeke=efle nw~~58~~

216 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 59, 60

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefevleeceefCeerkee$e+pegmet$eveeehes#eee Deveskee FleJemleg Jele&les~


heee&eeefLe&keme $e+pegmet$eveeme Jeme mebYeeJevee keLeb YeJeefle ?
vewleled, DeMegs $e+pegmet$evees JemebYeeJeveeb eefle efJejesOeeYeeJeeled~
$e+pegmet$evees efkeefceefle DeveskemebKee veeefmle ?
Deme veemeehes#eee SkeMeyome SkeeceeCeme ewkelJeb cegkelJee DeveskeeLex<eg Skekeeues eJe=efeefJejesOeeled~
ve e MeyoeceeCes yengMeefeeges mle:, Skeefmceved efJeeveskeMeeerveeb mebYeJeefJejesOeeled SkemebKeeb cegkelJeeveskemebKeeYeeJeee~
Meyoveeehes#eee met$eceJeleee&les-

meCeemme DeJeeJJeb~~59~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeMeyoveeehes#eee DeJeeJeb %eeleJeb, Sleme veeme efJe<ees JeeYeeJeesmleerefle efveesleJeb~
hegvejefhe keLeles-

mee meJJee Deeieceoes oJJekeoer Ceece~~60~~


efmeebleefevleeceefCeerkeemee meJJee Fefle Jeevesve hetJeexeeMes<eke=leerveeb enCeb kele&Jeb~
keLeb yentveeceskeJeeveefveoxMe: ke=le: ?

efmeevleefebleeceefCeerkee-$e+pegmet$evee keer Dehes#ee Deveske en Meyo DeJemleg neslee nw~


Mebkee-heee&eeefLe&ke $e+pegmet$evee kes Je keer mebYeeJevee kewmes nes mekeleer nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke DeMeg $e+pegmet$evee ceW Je keer mebYeeJevee kes eefle efJejesOe kee DeYeeJe
heeee peelee nw~
Mebkee-$e+pegmet$evee ceW Deveske mebKee keeeW veneR mebYeJe nQ ?
meceeOeeve-etBefke Fme vee keer Dehes#ee Ske Meyo Deewj Ske eceeCe kes Ske DeLe& kees es[kej Deveske
DeLeeX ceW Ske keeue ceW eJe=efe kee efJejesOe nw Dele: GmeceW Deveske mebKee mebYeJe veneR nQ Deewj Meyo Je eceeCe yengle
MeefeeeW mes ege nQ veneR, keeeWefke Ske ceW efJe Deveske MeefeeeW kes nesves kee efJejesOe nw, DeLeJee Ske mebKee kees
es[kej Deveske mebKeeDeeW kee JeneB DeYeeJe jnlee nw~
Deye Meyovee keer Dehes#ee met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Meyovee keer Dehes#ee DeJeeJe nw~~59~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Meyovee keer Dehes#ee DeJeeJe peevevee eeefnS, keeeWefke Fme vee kes
efJe<ee ceW Je kee DeYeeJe jnlee nw, Ssmee efveee kejvee eeefnS~
hegvejefhe Deieueemet$e kenles nQmet$eeLe&-

Jen meye Deeiece mes Jeke=efle kenueeleer nw~~60~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Jen meye Fme Jeeve mes hetJeexe mecemle ke=efleeeW kee enCe kejvee eeefnS~
Mebkee-yengle ke=efleeeW kes efueS Ske Jeeve kee efveoxMe keeeW efkeee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 61

JesoveeKeC[ / 217

vew<e oes<e:, yentveeceefhe ke=eflelJesve SkelJeceeheVeeveeceskeJeeveefveoxMees egefemebieleesefmle~


DeOegvee veesDeeieceJeke=efleeheCeeLe eerceodYetleyeefueosJesve met$eceJeleee&les-

pee mee CeesDeeieceoes oJJekeoer Ceece mee efleefJene-peeCegiemejerjoJJekeoer


YeefJeeoJJekeoer peeCegiemejerj-YeefJeeJeefoefjeoJJekeoer esefo~~61~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeee mee veesDeeiecelees Jeke=efle efjefleJeevesve hetJeexefe veesDeeiecelees Jeke=les:
DeLe&eheCeeLe mce=efle: keeefjlee~ %eeekeme Mejerjb %eeekeMejerjced~
keme %eeeke: ?
ke=efleeeYe=leme %eeeke:~
keLeceslep%eeeles ?
ekejCeJeMeeod %eeeles~ leosJe Jeke=efle%ee&ekeMejerjJeke=efle:~ YeefJe<eleerefle YeJee~
kesve YeefJe<eefle ?
ke=efleheee&esCe YeefJe<eefle~
Slelkeglees %eeeles ?
ekejCeeled~ mee ewJe Jeke=efle: YeefJe<eodJeke=efleefjefle ieereles~ leeYeeb Jeefleefjee leodJeefleefjee, mee

meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke ke=eflemJehe mes DeYeso kees eehle yengle ke=efleeeW kes efueS Yeer
Ske Jeeve kee efveoxMe egefemebiele nw~
Deye veesDeeiece Jeke=efle kee eheCe kejves nsleg eer Yetleyeueer Deeeee&osJe met$e DeJeleerCe& kejles nQmet$eeLe&-

pees Jen veesDeeiece mes Jeke=efle nw, Jen leerve ekeej keer nw-%eeekeMejerj Jeke=efle,
YeeJeer Jeke=efle Deewj %eeekeMejerj-YeeefJeJeefleefje Jeke=efle~~61~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-pees Jen veesDeeiece mes Jeke=efle nw Fme Jeeve mes hetJeexef veesDeeiece mes
Jeke=efle keer DeLe& eheCee kes efueS mcejCe kejeee ieee nw~ %eeeke kee Mejerj %eeekeMejerj nw~
Mebkee-Jen efkemekee %eeeke nw ?
meceeOeeve-Jen ke=efleeeYe=le kee %eeeke nw~
Mebkee-en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-ekejCe kes mebyebOe ceW en peevee peelee nw~ Jener Jeke=efle %eeekeMejerj Jeke=efle kenueeleer
nw~ pees Deeies nesves Jeeueer nw Gmekee veece YeeJeer nw~
Mebkee-Deeies efkeme he mes nesves Jeeueer nw ?
meceeOeeve-Deeies ke=efle heee&ehe mes nesves Jeeueer nw~
Mebkee-en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-en ekejCe mes peevee peelee nw~ Jener Jeke=efle YeeJeer Jeke=efle veece mes kener peeleer nw~
Gve oesveeW ke=efleeeW mes Jeefleefje leodJeefleefje Jeke=efle nw~ Jener Jeke=efle leodJeefleefje Jeke=efle nw~

218 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 62

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ewJe Jeke=efle:, leodJeefleefjeJeke=efle:~ eflemeCeeb veesDeeieceJeke=leerveeb mJehees YeefCele:~


DeOegvee leemeeb eflemeCeeb veesDeeieceke=leerveeb efJeMes<eeheCeeLe met$eceJeleee&les-

pee mee peeCegiemejerjoJJekeoer Ceece eflemmes Fces DelLeeefneeje YeJebefle efob


efpeob heefjefpeob JeeeCeesJeieob megemeceb DelLemeceb iebLemeceb Ceecemeceb Ieesmemeceb~~62~~
efmeebleefevleeceefCeerkee-Sles<eeb veJeeveeb DeLee&efOekeejeCeeb DeLeex eeefhe hetJe&keefLeleceefmle leLeeefhe meb#eshesCe
hegvejhegelesle$e Mevew: Mevew: mJekeefJe<ees Jele&ceeve: ke=leefveeesie: efmLeleb veece~
eeflemKeuevesve efJevee cebLejielee mJekeefJe<ees mebejved ke=leefveeesiees efpeleb veece~
lJeefjleielee eeflemKeuevesve efJevee DeeefJekegueeueeeefceJe mJekeefJe<ees heefjYeceCe#ece: ke=leefveeesie:
heefjefpeleb veece~
eehlevevoeefomJeheb ke=efleegle%eeveb Jeeeveesheieleb veece~ Deme efJemlej: keeueMegdeeefoYesosve ke=leesYeJeled~
efpeveJeeveefJeefveie&leyeerpeheoeled DevevleeLee&JeenCesve De#ejefveoxMejefnlelJesve e eehleegleveecelees ieCeOejosJes<etlheVe
ke=leefveeesie: met$esCe men Je=es: met$emeceb~
ebLe-yeerpeheoeYeeb efJevee mebeceyeuesve kesJeue%eeveefceJe mJeebyegs<etlheVeke=leefveeesieesLexCe men Jele&les Fefle
DeLe&meceb veece~
Den&ogeeLeex ieCeOejosJeeefvLele: Meyokeueehees ebLees veece~ lemceelmeceglheVees YeyeengeglekesJeueeefomLeefJejs<eg

Fme ekeej leerve veesDeeiece Je ke=efleeeW kee mJehe kene ieee nw~
Deye Gve leerveeW veesDeeiece Jeke=efleeeW keer efJeMes<e eheCee nsleg met$e kene pee jne nwmet$eeLe&-

pees Jen %eeeke Mejerj Jeke=efle nw Gmekes es DeLee&efOekeej nQ-efmLele, efpele, heefjefpele,
Jeeeveesheiele, met$emece, DeLe&mece, evLemece, veecemece Deewj Iees<emece~~62~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve meYeer veew DeLee&efOekeejeW kee DeLe& eeefhe hetJe& ceW kene pee egkee nw, efhej
Yeer eneB meb#eshe ceW hegve: kenles nQGveceW mes Oeerjs-Oeerjs Deheves efJe<ee ceW Jele&ceeve efmLele veece Jeeuee ke=efleDevegeesieej kenueelee nw~ efyevee mKeuevekeeJe kes cebo ieefle mes Deheves efJe<ee ceW mebeej kejves Jeeuee efpele veecekee ke=efleDevegeesieej kenueelee nw~ keeJe
kes efyevee Deefle MeerIe ieefle mes IegceeS ngS kegcnej kes ee kes meceeve Deheves efJe<ee ceW pees mebeej kejves ceW meceLe& nw, Jen
ke=efle Devegeesie heefjefpele nQ~ vevoe Deeefo kes mJehe kees eehle ke=efleegle%eeve kee veece Jeeeveesheiele nw~ Fmekee efJemleej
keeueMegef Deeefo kes YesoeW mes efkeee pee egkee nw~ Devevle heoeLeeX kee enCe kejves Deewj De#ejefveoxMe mes jefnle nesves kes
keejCe met$e veece kees eehle ngS efpeve YeieJeeved kes cegKe mes efvekeues yeerpeheo mes ieCeOej osJeeW ceW GlheVe ngDee ke=efleDevegeesie
met$e kes meeLe jnves mes met$emece kene peelee nw~ ebLe Deewj yeerpeheoeW kes efyevee mebece kes eYeeJe mes kesJeue%eeve kes meceeve
mJeebyegeW ceW GlheVe ke=efleDevegeesie DeLe& kes meeLe jnves mes DeLe&mece kenueelee nw~ Dejnvle osJe kes eje efpemekee DeLe&
kene ieee nw leLee pees ieCeOejeW mes ietbefLele nw Ssmes Meyo keueehe kees ebLe kenles nQ~ Gmemes GlheVe ngDee Yeyeeng Deeefo
mLeefJejeW ceW jnves Jeeuee ke=efle Devegeesie ebLe kes meeLe jnves mes ebLemece kenueelee nw~ yegefefJenerve heg<eeW kes Yeso mes Ske

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 63

JesoveeKeC[ / 219

Jele&ceeve: ke=leefveeesiees ebLesCe men Jele&le Fefle ebLemecees veece~


yegefefJenerveheg<eYesosve Skee#ejeefoefYe: vetveke=leefveeesiees veevee efceveesleerefle Jeglhees:-veeveeLe ie=Cneleerefle
veece YeCeles~ lesve men Jele&ceevees YeeJeke=leefveeesiees veecemeceb veece~
leme ke=efle-Deefveeesieejme Skeeefveeesiees Iees<e:~ lemceeod Iees<eelmeceglheVe: ke=efle-Deefveeesiees Ieesmemeceb,
lemceeled Demeceglhee e Slesve meceesefhe Iees<emeceb keLeles~
SJeb veJeefJeOe: ke=efle-Deefveeesie: eefhele:~ %eeekee Deefhe SleeJevleewJe, eesYexoeYeeJeeled~
Dees %eeekeMejerjJeke=efleeheCeeLe met$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjhegbieJesve-

lemme keefoheeng[peeCeemme ego-eFo-eeosnmme Fceb mejerjefceefo mee


meJJee peeCegiemejerjoJJekeoer Ceece~~63~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeeeg<e: #eesCe mJeeb heefleleeefoMejerjJelees ke=efleeeYe=le%eeekeme Mejerjb
%eeekeMejerjJeke=efle: keLeles~ mebeefle egleeefoveeb ue#eCeb efeelesmJeecesJeeeg:#eesCe heefleleMejerj: egle-osn Geles~ GhemeiexCe heeefleleMejerj: ke=efle-eeYe=le%eeeke: meeOeg:
eeefJeleosn: keLeles~ YeeeleeKeeve-Fbefieveer-heeoesheieceveefJeOeevew: befoleMejerj: meeOeg: ke=efleeeYe=le%eeekemleeosnes efveieeles~ Sles<eeb ke=efleeeYe=le%eeekeeveeb egle-eeefJele-leeosneveeb Fob Mejerjefceefle ke=lJee leeefve
meJe&MejerjeefCe %eeeke-MejerjJeke=eflevee&ce keLeles~

oes De#ej DeeefokeeW mes nerve ke=efle Devegeesie veevee efceveesefle DeLee&led pees veevee DeLeeX kees enCe kejlee nw, Fme Jeglheefe kes
Devegmeej veece kene peelee nw~ Gmekes meeLe jnves Jeeues YeeJeke=efle Devegeesie kees veecemece kenles nQ~ Gme ke=efleDevegeesieej
kee Ske Devegeesie Iees<e kenueelee nw~ Gmemes GlheVe ke=efle Devegeesie kees Deewj Gmemes ve GlheVe neskej Gmekes meceeve Yeer
ke=efle Devegeesie kees Iees<emece kenles nQ~
Fme ekeej veew ekeej kee ke=efle Devegeesieej kene ieee nw~ %eeeke Yeer Fleves ner nQ, keeeWefke Gve oesveeW ceW
keesF& Yeso veneR nw~
Deye Deeies %eeekeMejerj Jeke=efle keer eheCee kejves nsleg Deeeee&hegbieJe eer Yetleyeueer cegefvejepe met$e kee
DeJeleej kejles nQmet$eeLe&-

egle, eeefJele Deewj lekele osn Jeeues Gme ke=efleeeYe=le%eeeke kee en Mejerj nw, Ssmee
mecePekej Jen meye %eeekeMejerjJeke=efle kenueeleer nw~~63~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Deeeg kes #ee mes mJeeb heeflele Deeefo Mejerj Jeeues ke=efleeeYe=le Mejerj kees
%eeekeMejerj Jeke=efle kenles nQ~ Deye eneB egle Deeefo MejerjeW kes ue#eCe yeleeles nQDeeeg kes #ee kes keejCe mJeeb ner efiejs ngS Mejerj Jeeuee peerJe egleosn kenueelee nw~ Ghemeie& mes efiejees ngS
(efvepeeaJe ngS) Mejerj Jeeuee ke=efle eeYe=le kee peevekeej meeOeg eeefJeleosn kene peelee nw~ YeeeleeKeeve, Fbefieefve
Deewj eeeesheieceve efJeOeeve mes Mejerj kees es[ves Jeeuee ke=efleeeYe=le kee peevekeej meeOeg Jeeosn kene peelee nw~ Fve
egle, eeefJele Deewj lekele osn Jeeues ke=efleeeYe=le kes %eeekeeW kee en Mejerj nw, Ssmee peevekej Jes meye Mejerj
%eeekeMejerj Jeke=efle veece Jeeues kenueeles nQ~

220 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 63

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keLeb MejerjeCeeb veesDeeieceJeke=efleJeheosMe: mebYeJeefle ?


DeeOeejs DeeOeseesheeejeled mebYeJeefle~
eesJeb leefn& MejerjeCeeceeiecelJecegheeejsCe efkeVeeseles ?
Deeiece-veesDeeieceeesYexoeefleheeoveeLe veeseles eeespeveeYeeJeeeeefhe ve keLeles~
YeeefJe-Jele&ceeve%eeekeMejerj veesDeeieceJeke=leer met$es kesve veesve ve keefLeles Fefle esled ?
Mejerj-MejerefjCeesjYesoe%eehevesve veesve les ke=leer met$es ve eeses~
Mejerjeled Mejerjer DeefYeVe: keLeefceefle esled ?
DeeeeexCe keLeles-Mejerjoens peerJes oenesheuebYeeled, Mejerjs efYeeceeves efeceeves e peerJes JesoveesheuebYeeled,
Mejerjeke<e&Ces peerJeeke<e&CeoMe&veeled, Mejerjieceveeiecevew: peerJeme ieceveeieceveoMe&veeled, eleernej-Ke[dieeesefjJe
eesYexoevegheuebYeeled, SkeerYetleogiOeesokeefceJe SkelJesveesheuebYeeled~ lele: ke=efleeeYe=le%eeekeewJe Mejerjefceefle
%eeekeYeeefJe-Jele&ceeveMejerjs DeeieceJeke=leew eefJes Fefle peerJeMejerjeYesoe%eehekesve veesve les Jeke=leer he=Leiveeses
Fefle %eeeles~
peerJeMejerjeesYexoe%eeheveeresve veesve les s Deefhe ke=leer ehesles~ leeLee-peerJe: Mejerjeod efYeVe:, DeveeefoDevebleeled efkevleg Mejerjs meeefo-meevleYeeJees Meles~ meJe&Mejerjs<eg peerJeme Devegiecees Meles hejvleg Mejerjme
peerJemeevegiecees veeefmle~
peerJeMejerjeesjkeejCelJemekeejCelJeceefhe ue#eles~ mekeejCeb Mejerjb, efceLeelJeeeeeJeheuelJeeled~ efve<keejCees

Mebkee-MejerjeW keer veesDeeieceJeke=efle meb%ee kewmes mebYeJe nw ?


meceeOeeve-DeeOeej ceW DeeOese kee Gheeej kejves mes MejerjeW keer Ge meb%ee mebYeJe nw~
Mebkee-eefo Ssmee nw lees MejerjeW kees Gheeej mes Deeiece keeeW veneR kenles nQ ?
meceeOeeve-Deeiece Deewj veesDeeiece kee Yeso yeleueeves kes efueS leLee keesF& eeespeve ve nesves mes Yeer MejerjeW kees
Deeiece veneR kenles nQ~
Mebkee-YeeJeer Deewj Jele&ceeve %eeekeMejerj veesDeeieceJeke=efleeeW kees met$e ceW efkeme vee mes veneR kene nw ?
meceeOeeve-Mejerj Deewj Mejerjer kee DeYeso yeleueeves Jeeues vee mes GvnW met$e ceW veneR kene nw~
Mebkee-Mejerj mes MejerjOeejer peerJe DeefYeVe kewmes nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-etBefke Mejerj kee oen nesves hej peerJe ceW oen heeee peelee nw, Mejerj kes
Yesos peeves hej peerJe ceW Jesovee heeF& peeleer nw, Mejerj kes KeeReves hej peerJe kee KeeRevee osKee peelee nw, Mejerj kes ieceveeieceve
mes peerJe kee ieceveeieceve osKee peelee nw, pewmes eleernej Deewj Ke[die ceW Yeso osKee peelee nw, Jewmes Fve oesveeW ceW Yeso veneR
heeee peelee nw~ leLee Ske he ngS otOe Deewj heeveer kes meceeve oesveeW ceW Skehelee heeF& peeleer nw~ Fme keejCe Mejerj mes
MejerjOeejer DeefYeVe nw~ Fme keejCe etBefke ke=efleeeYe=le kee peevekeej ner Mejerj nw, Dele: YeeJeer Deewj Jele&ceeve %eeekeMejerjeW
kes DeeieceJeke=efle ceW eefJe nesves mes vee mes GvnW he=Leked veneR kene ieee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
peerJe Deewj Mejerj kes Yeso e%eeheveere vee mes Gve oesveeW ke=efleeeW keer eheCee kejles nQ~ Jen Fme ekeej
nw-peerJe Mejerj mes efYeVe nw, keeeWefke Jen Deveeefo Devevle nw, hejvleg Mejerj ceW meeefo-meevlelee osKeer peeleer nw, meye
MejerjeW ceW peerJe kee Devegiece osKee peelee nw, efkevleg Mejerj kes peerJe kee Devegiece veneR heeee peelee nw~
peerJe kes DekeejCehevee Deewj Mejerj kes mekeejCehevee osKee peelee nw~ Mejerj mekeejCe nw, keeeWefke Jen

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 64

JesoveeKeC[ / 221

peerJe:, peerJeYeeJesve-eslevelJesve OegJelJeeled, osnoenso-Yesos efn peerJeme oensoYesoevegheuebYeeled~ lesve s


Deefhe ke=leer cebieueeefo<eg eefheles mle:~
DeOegvee YeeefJeJeke=efleefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

pee mee YeefJeeoJJekeoer Ceece-pes Fces keefo efe DeefCeDeesieeje


YeefJeDeesJekejCeoeS pees efoes peerJees Ce leeJe leb kejsefo mee meJJee YeefJeeoJJekeoer Ceece~~64~~
efmeebleefevleeceefCeerkeepes Fces keefo efe DeefCeeesieeje Slesve yengJeeveevlemet$eeJeeJesve ke=leefveeesieejeCeeb
yenglJeb eefheleb~ les<eeceefveeesieejeCeeefceefle mebyebOe: kele&Je:, DeveLeeLee&veghehees:~ YeefJeDeesJekejCeoeS Fefle
GhekejCeb keejCeb~ lee ef$eefJeOeb Yetleb YeeefJe Jele&ceeveefceefle~ le$e e: ke=leefveeesieejeCeeb YeefJeDeesJekejCeoeS
YeefJe<elkeeues Sles<eeb DeefveeesieejeCeecegheeoevekeejCeleeee e: efmLelees peerJees ve leeJeled leled kejesefle mee meJee&
YeeefJeJeke=eflevee&cvee Geles~
mebeefle %eeekeMejerj-YeeefJevees: efYeVeJeke=leerveeb YesoeheCeeLe met$eceJeleee&les-

pee mee peeCegiemejerj-YeefJeeJeefoefjeoJJekeoer Ceece mee DeCeseefJene~


leb pene-iebefLece-JeeFce-Jesefoce-hetefjce-mebIeeefoce-Denesefoce-efCekeKeesefoceefceLeelJe Deeefo DeeeJeeW kee keee& nw~ peerJe efve<keejCe-keejCe jefnle nw, keeeWefke Jen esleveYeeJe keer Dehes#ee
OegJe efvele nw leLee Mejerj kes oen, sove Deewj Yesove mes peerJe kee onve, sove SJeb Yesove veneR heeee peelee nw~
FmeerefueS oesveeW ner ke=efleeeW keer cebieue DeeefokeeW ceW eheCee keer ieF& nw~
Deye YeeefJeJeke=efle kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

pees Jen YeeJeer Jeke=efle veece nw-pees Jes ke=efle Devegeesieej nQ Gvekes YeefJe<e ceW nesves
Jeeues Gheeoeve keejCehe mes pees peerJe efmLele neskej Gmes Gme mecee veneR kejlee nw, Jen meye
YeeJeer veesDeeieceJeke=efle kenueeleer nw~~64~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-pees es ke=efle Devegeesieej nQ Fme yengJeeveevle met$e kes DeJeeJe mes ke=efle
DevegeesieejeW keer yenguelee eefhele keer nw~ eneB Gve DevegeesieejeW keer Ssmee mebyebOe kejvee eeefnS, keeeWefke Fmekes
efyevee DeLe& veneR yevelee nw~ YeefJeDeesJekejCeoeS eneB GhekejCe kee keejCe nw~ Jen leerve ekeej keer nw-Yetle,
YeefJe<eled Deewj Jele&ceeve~ GveceW pees ke=efle DevegeesieejeW kes YeefJeeesJekejCeoeS DeLee&led YeefJe<e keeue ceW Fve
DevegeesieejeW kes GheeoevekeejCe mJehe mes pees peerJe efmLele neslee ngDee Gme mecee Gmes veneR kejlee nw, Jen meye
YeeJeer Jeke=efle kener peeleer nw~
Deye %eeekeMejerj Deewj YeeefJeMejerj mes efYeVe Jeke=efle kes Yeso yeleueeves nsleg met$e kee DeJeleej neslee nwmet$eeLe&-

pees Jen %eeekeMejerj Deewj YeeJeer mes efYeVe Jeke=efle nw Jen Deveske ekeej keer nw~ Jen
Fme ekeej mes nw-eefvLece, JeeFce, Jesefoce, hetefjce, mebIeeeflece, Denesefoce, efCekeKeesefoce,

222 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 65

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeesJesefuuece-GJJesefuuece-JeCCe-egCCe-iebOeefJeuesJeCeeoerefCe pes eeceCCes


SJeceeefoee mee meJJee peeCegiemejerj-YeefJeeJeefoefjeoJJekeoer Ceece~~65~~
efmeebleefevleeceefCeerkee-%eeekeMejerj-YeeefJeleodJeefleefjeJeke=eflejveskeOee Jele&les~
lesoeveeb keLeveb meb#eshesCe eheleseefvLece-JeeFce-Jesefoce-hetefjce-mebIeeeflece-Denesefoce-efCekeKeesefoce-DeesJesefuuece-GodJesefuuece-JeCe&-etCe&iebOe-efJeuesheveeoerefve eeefve eeveeefve Deefhe mee meJee& %eeekeMejerj-YeeefJeleodJeefleefjeJeke=efle: keLeles~
1. le$e ebLeveefeeeefve<heVeb heg<heeefoJeb ebefLeceb veece~
2. leblegJeeeeleeve-efeeeefve<heVeb methe&-heefkee-ebiesefj-ke=leke-eeueveer-kebyeueJeeeefoJeb JeeFceb veece~
3. metefle-FbOegJe-keesMe-heueeefoJeb JesOeveefeeeefve<heVeb Jesefoceb veece~
4. le[eieheeefue-efpeveie=neefOeeveeefoJeb hetjCeefeeeefve<hevveb hetefjceb veece~
5. ke=ef$eceefpeveYeJeve-ie=n-eekeej-mletheeefoJeb kee-Fefkee-emlejeefo mebIeeleveefeeeefve<heVeb mebIeeefleceb
veece~
6. efvecyeece-pebyet-pebyeerjeefoJeb DeOeesefOeceefeeeefve<heVeb DeOeesefOeceb veece~ FeceOeesefOeceefeee meefeeDeefee JeeCeeb jesheCeefeee Flegeb YeJeefle~
7. heg<keefjCeer-Jeeheer-kethe-le[eie-ueeve-megjbieeefoJeb efvemKeveveefeeeefve<heVeb~ efCekeKeesefoceb veece-

DeesJesefuuece, GodJesefuuece, JeCe&, etCe&, iebOe Deewj efJeuesheve Deeefo leLee Deewj pees Fmeer ekeej
Deve nQ Jen meye %eeekeMejerj, YeeefJeJeefleefjeJeke=efle kener peeleer nw~~65~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-%eeekeMejerj YeeefJeleodJeefleefje Jeke=efle Deveske ekeej keer nw~ Gmekes
YesoeW kee eneB meb#eshe mes keLeve kejles nQ1. ebefLece, 2. JeeFce, 3. Jesefoce, 4. hetefjce, 5. mebIeeeflece, 6. Denesefoce, 7. efCekeKeesefoce, 8. DeesJesefuuece,
9. GodJesefuuece, 10. JeCe&, 11. etCe&, 12. iebOe Deewj 13. efJeuesheve Deeefo pees Deve Deewj Yeer nQ, Jes meYeer
%eeekeMejerj YeeefJeleodJeefleefjeJeke=efle kener peeleer nQ~
1. GveceW ietbLeves he efeee mes efme ngS hetue ceeuee Deeefo Je kees eefvLece kenles nQ~
2. yegvevee efeee mes efme ngS methe, efheejer, ebiesj, (Ske ekeej keer ye[er eskejer) ke=leke, eeueveer,
kecyeue Deewj Jeeeefo Je JeeFce kenueeles nQ~
3. JesOeve efeee mes efme ngF& metefle (meesce efvekeeueves kee mLeeve), OegJe (SbOeer DeLee&led Yeer), kesMe Deewj
heue Deeefo Je Jesefoce kens peeles nQ~
4. hetjCe efeee mes efme ngS leeueeye kee yeebOe Je efpeveie=n kee eyetleje Deeefo Je kee veece hetefjce nw~
5. kee, F Deewj helLej Deeefo keer mebIeeleve efeee mes efme ngS ke=ef$ece efpeveYeJeve, ie=n, eekeej Deewj mlethe
Deeefo Je mebIeeeflece kenueeles nQ~
6. veerce, Deece, peecegve Deewj pebyeerj Deeefo Je DeOeesefOece efeee mes efme ngS Je kees DeOeesefOece kenles nQ~
meefee Deewj Deefee JeeW keer jesheCe efeee kee veece DeOeesefOece nw Fmekee en leelhee& nw~
7. heg<keefjCeer, Jeeheer, kethe, le[eie, ueeve Deewj megjbie Deeefo efve<Keveve efeee mes efme ngS Je efCekeKeesefoce

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 65

JesoveeKeC[ / 223

efvemKeveveb veece~ efkebe efCekeKeesoCeb Keveveefcelegeb YeJeefle~


8. Ske-ef-ef$eiegCemet$e-[esje-JeseefoJecegheyesuueveefeeeefve<heVeb GheJesefuueceb veece~
9. eefvLece-JeeFceeefoJeeCeecegheJesuuevesve peeleJecegodJesefuueceb veece~
10. efe$ekeejeCeeceves<eeb e JeCeexlheeovekegMeueeveeb efeeeefve<heVeJeb vejlegjieeefoyengmebmLeeveb JeCe veece~
11. efhe-efheefkee-keefCekeeefoJeb etCe&veefeeeefve<heVeb etCe veece~
12. yentveeb JeeCeeb mebeesiesveeslheeefoleiebOeeOeeveb Jeb iebOeb veece~
13. Ie=-efhe-ebove-kegbkegceeefoJeb efJeuesheveb veece~
pes e Deceer DeCCes SJeceeefoee Slesve Jeevesve DeJeOeeve-megjCeeoerveeb efmebeesieeefoJeeCeeb eeefmlelJeb
eefheleb YeJeefle~
keefeoenkeLecesles<eeb JeeCeeb keefleMeyo: eheke: ?
Deeeee&:eenvew<e oes<e:, kece&keejkesefhe keefleMeyoefve<hees:~ S<ee meJee&efhe %eeekeMejerj-YeeefJeJeefleefjeJeke=efle:keLeles~
leelhee&ce$e-Jeke=efleYesoeYesoeved %eelJee mJeelceleJeefmeeLe&cesJeesheee: kele&JeesmceeefYeefjefle~
SJeb hebecemLeues Jeke=efleYeso-eYesoeefleheeovelJesve $eeesoMemet$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee ieCeveke=efleefveheCeeLe met$eceJeleee&les eerYetleyeefuecegefvehegbieJesve-

kenueeles nQ~ efCekeKeesove mes DeefYeeee Keesovee efeee mes nw Fmekee en leelhee& nw~
8. GheJesuueve efeee mes efme ngS SkeiegCes, ogiegCes SJeb efleiegCes met$e, [esje Je yeWle Deeefo Je GheJesuueve
kenueeles nQ~
9. eefvLece, JeeFce Deeefo JeeW kes GodJesuueve mes GlheVe Je GodJesefuuece kens peeles nQ~
10. efe$ekeej SJeb JeCeeX kes Glheeove ceW efvehegCe otmejeW keer efeee mes efme ceveg<e Je legjie Deeefo Deveske
Deekeejhe Je JeCe& kens peeles nQ~
11. etCe&ve efeee mes efme ngS efhe, efheefkee Deewj keefCekee Deeefo Je kees etCe& kenles nQ~
12. yengle JeeW kes mebeesie mes Glheeefole iebOe keer eOeevelee jKeves Jeeues Je kee veece iebOe nw~
13. Ieess iees Je heermes iees ebove Deewj kegbkegce Deeefo Je efJeuesheve kens peeles nQ~
Fvekees Deeefo ueskej pees Jes Deewj Je nw Fme Jeeve mes DeJeOeeve Je megjCe DeLee&led pees[kej Je keekej
yeveeves Je efmebeesieeefo JeeW kes DeefmlelJe keer eheCee nesleer nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-ke=efle Meyo Fve meye JeeW kee eheke kewmes nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke kece&keejke ceW Yeer ke=efle Meyo efme nw~
en meye ner %eeekeMejerj-YeeefJeJeefleefje Jeke=efle kenueeleer nw~
leelhee& en nw efke-Jeke=efle kes Yeso-eYesoeW kees peevekej nce meYeer kees efvepe DeelceleJe keer efmeef kes
efueS ner Gheee kejvee eeefnS~
Fme ekeej hebece mLeue ceW Jeke=efle kes Yeso-eYesoeW kee eefleheeove kejves Jeeues lesjn met$e hetCe& ngS~
Deye ieCeveke=efle kee efveheCe kejves nsleg Deeeee& eer Yetleyeueer cegefvehegbieJe met$e kees DeJeleefjle kejles nQ-

224 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 66

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

pee mee ieCeCekeoer Ceece mee DeCeseefJene~ leb pene-SDees Ceeskeoer, ogJes
DeJeeJJee keefo efe Jee Ceeskeefo efe Jee, eflehhengef[ peeJe mebKesppee Jee
DemebKesppee Jee DeCeblee Jee keoer, mee meJJee ieCeCekeoer Ceece~~66~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeSkeeWkees veeske=efleYe&Jeefle, ees jeefMeJe&efie&le: meved Je&les mJekeJeiee&led mJekeJeie&cetueceheveere Jeefie&<eceevees Je=efceehveesefle mee ke=eflevee&ce~ Skeebkees Jeefie&<eceevees ve JeOe&les, Jeie&cetuesheveerles efvecet&ueb
veMeefle~ lesve Skees veeske=efleefjlegeb YeJeefle~ S<e Skees ieCeveeekeejes oefMe&le:~
ees: heeesJe&efie&leees: Je=efoMe&veeled eesve& veeske=eflelJeb~ lelees cetueceheveere Jeefie&les ve Je&les, hetJeexejeefMeewJe
YeJeefle, lesve eesjefhe ve ke=eflelJeb Deefmle~ SlevcevemeeJeOeee& efmebKeeee DeJeeJeefcelegeb YeJeefle~ S<ee
efleeree ieCeveepeeefle:~
ef$eeYe=efle ee mebKee mee Jeefie&leeeeb Je&les, le$e Jeie&cetueceheveere Jeefie&lesefhe Je=efceehveesefle, lesve mee
ke=efleefjlegee~ Slee=leereieCeveke=efleefJeOeeveced~ elegLeea ieCeveeke=eflevee&efmle, efleme=YeJe&efleefjeieCeveevegheuebYeele~
Ske, Ske Fefle ieCeveeeeb veeske=efleieCevee~ ew ew Fefle ieCeveeeeb DeJeeJee ieCevee~ ef$e-eleg:hebeeefoecesCe ieCeceeves ke=efleieCevee Fefle~ lesve ieCeveeke=efleefeefJeOee SJe~
DeLeJee ke=efleielemebKeeleemebKeeleevevleYesowjveskeefJeOee ieCevee ke=efleYe&Jeefle~ le$e SkeeeskeesejecesCe

met$eeLe&-

pees Jen ieCeveke=efle nw Jen Deveske ekeej keer nw~ Jen Fme ekeej mes nw-Ske mebKee
veeske=efle nw, oes mebKee DeJeeJe ke=efle nw, DeLeJee veeske=efle nw, leerve kees Deeefo ueskej
mebKeele, DemebKeele Je Devevle ke=efle kenueeleer nQ, Jen meye ieCeveke=efle nw~~66~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Ske keer mebKee veeske=efle nesleer nw, keeeWefke pees jeefMe Jeefie&le neskej Je=ef kees eehle
nesleer nw Deewj Deheves Jeie& ceW mes Deheves Jeie& kes cetue kees kece kej Jeie& kejves hej Je=ef kees eehle nesleer nw Gmes ke=efle kenles
nQ~ Ske mebKee kee Jeie& kejves hej Je=ef veneR nesleer nw leLee GmeceW mes Jeie&cetue kes kece kej osves hej Jen efvecet&ue ve nes
peeleer nw~ Fme keejCe Ske mebKee veeske=efle nw, Ssmee met$e ceW kene nw~ en Ske ieCevee kee ekeej yeleueeee nw~
oes heeW kee Jeie& kejves hej Je=ef osKeer peeleer nw Dele: oes keer mebKee kees veeske=efle veneR kene pee mekelee nw
Deewj etBefke Gmekes Jeie& ceW mes cetue kees kece kejkes Jeefie&le kejves hej Jen Je=ef kees eehle veneR nesleer, efkevleg hetJeexe
jeefMe ner jnleer nw, Dele: oes kee Debke ke=efle Yeer veneR nes mekelee nw~ Fme yeele kees ceve mes efveefele kej oes mebKee
DeJeeJe nw Ssmee met$e ceW efveefo& efkeee nw~ en efleere ieCevee keer peeefle nw~
leerve kees Deeefo ueskej pees mebKee nw Jen Jeefie&le kejves hej ye{leer nw Deewj GmeceW mes Jeie& cetue kees Ieekej
hegve: Jeie& kejves hej Yeer Je=ef kees eehle nesleer nw Fmeer keejCe Gmes ke=efle Ssmee kene nw~ en le=leere ieCeveke=efle kee
efJeOeeve nw~ elegLe& keesF& ieCeveke=efle veneR nw, keeeWefke leerve mes Deefleefje ieCevee heeF& veneR peeleer nw~
Ske-Ske Ssmeer ieCevee kejves hej veeske=efleieCevee, oes-oes Fme ekeej ieCevee kejves hej DeJeeJeieCevee leLee
leerve, eej Je heeBe Fleeefo ece mes ieCevee kejves hej ke=efleieCevee kenueeleer nw~ DeleSJe ieCeveeke=efle leerve ekeej keer
ner nesleer nw~
DeLeJee ke=efleiele mebKeele, DemebKeele Je Devevle YesoeW mes ieCeveeke=efle Deveske ekeej keer nesleer nw~ GveceW Ske

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 66

JesoveeKeC[ / 225

Jeef&lejeefMeveexke=eflemebkeuevee~ ef-DeeefodeesejecesCe Je=efbieleeJeeJemebkeuevee~ ef$eelegjeefo<eg Develejceeefob


ke=lJee les<JesJe DevelejesejecesCe ieleJe=ef: ke=eflemebkeuevee~ Sles<eeb efmebeesiesve Devee: <edmebkeuevee GlheeoefeleJee:~
SJeb $e+CeieCevee veJeefJeOee GlheeoefeleJee:~
De$e efJeMes<esCe keLelesSkemeeb mebKeeeeb SkewkeesejecesCe Jeef&leeeeb-Ske-ef-ef$e-eleg:-hebe-<ed-mehleeefoieCevee veeske=eflemebkeuevee Geles~
efmebKeeceeefob ke=lJee ef ef-GejecesCe Jeef&leeeeb-ef-eleg:-<ed-De-oMe-eoMe-elego&MeeefoieCevee
DeJeeJemebkeuevee efveieeles~
ef$emebKeeceeefob ke=lJee ef$e$eesejJeef&les meefle-ef$e-<ed-veJe-eoMe-hebeoMeeoe:~ eleg:-De-eoMe<ees[Me-efJebMeleeoe:~ hebe-oMe-hebeoMe-efJebMeefle-hebeefJebMeleeoee ke=eflemebkeuevee YeCeles~
Sleemeeb efleme=Ceeb efmebeesefievees Yebiee: <ed meefvle-veeske=efle-DeJeeJeme elJeejes Yebiee:, veeske=efleke=efleYebiee: hebe, DeJeeJeke=efle: <ed, DeJeeJeveeske=efle: mehle, ke=efle-veeske=efle: Deew, ke=efle-DeJeeJeme veJe
Yebiee: meefvle~
Sleemeeb veJemebkeueeveeb efJehejerleecesCe enCes meefle $e+CeieCeveeveeb veJe ekeeje: GlheVee: meefvle~
esvesob met$eb osMeeceMe&keb lesvee$e Oeve-$e+Ce-Oeve$e+CeieefCeleb meJe JeeJeb~ mebkeuevee-Jeie&-Jeiee&Jeie&-IeveIeveeIevejeefMe-GheefeefveefceeiegCekeej: keueemeJeCee& eeJeeeJeod YesoekeerCe&kepeelee: $ewjeefMeke-hebejeefMekeeefokeb

kees Deeefo ueskej Ske DeefOeke ece mes Je=ef kees eehle jeefMe veeske=eflemebkeuevee nw~ oes kees Deeefo ueskej oes DeefOeke
ece mes Je=ef kees eehle jeefMe DeJeeJe mebkeuevee nw~ leerve Je eej FleeefokeeW ceW Develej kees Deeefo kejkes GveceW
ner Develej kes DeefOeke ece mes Je=efbiele jeefMe ke=eflemebkeuevee nw~ Fvekes efmebeesie mes Deve n mebkeueveeDeeW kees
GlheVe kejevee eeefnS~ Fmeer ekeej veew ekeej keer $e+CeieCeveeDeeW kees GlheVe kejevee eeefnS~
eneB efJeMes<ehe mes keLeve kejles nQSke keer mebKee ceW Gejesej ece mes Ske-Ske mebKee kees ye{e osves hej-Ske-oes-leerve-eej-heeBen-meele Deeefo keer ieCevee veeske=eflemebkeuevee kener peeleer nw~
oes mebKee kees Deeefo kejkes GveceW Gejece mes oes-oes ye{e osves hej-oes-eej-n-Dee"-oMe-yeejneewon Deeefo keer ieCevee DeJeeJemebkeuevee kener peeleer nw~
leerve keer mebKee kees Deeefo ceW kejkes Gej ece mes GveceW leerve-leerve mebKee keer Je=ef kejves hej-leerven-veew-yeejn-hevn Deeefo nes peeles nQ~ eej keer mebKee ceW Gejesej eej kee Debke ye{eves mes-eej-Dee"yeejn-meesuen-yeerme Deeefo keer ieCevee Deeleer nw~ heeBe keer mebKee ceW Gejesej heeBe-heeBe kee Debke pees[ves mesheeBe-oMe-hevn-yeerme Deewj heeerme Deeefo keer ieCevee kees ke=eflemebkeuevee kenles nQ~
Fve leerveeW kes efmebeesieer Yebie n nesles nQveeske=efle DeJeeJe kes 4 Yebie, veeske=efle ke=efle kes heeBe Yebie, DeJeeJeke=efle kes n Yebie, DeJeeJeveeske=efle kes
meele Yebie, ke=efle-veeske=efle kes Dee" Yebie SJeb ke=efle DeJeeJe kes veew Yebie nesles nQ~
FvneR veew mebkeueveeDeeW kees efJehejerle ece mes enCe kejves hej $e+CeieCeveeDeeW kes veew ekeej GlheVe nesles nQ~
etBefke en met$e osMeeceMe&ke nw DeleSJe eneB Oeve, $e+Ce Deewj Oeve-$e+Ce ieefCele meyekees kenvee eeefnS~
mebkeuevee, Jeie&, Jeiee&Jeie&, Ieve Je IeveeIeve jeefMeeeW keer Glheefe ceWs efveefceeYetle iegCekeej Deewj keueemeJeCe& leke Yeso

226 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 66

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meJe OeveieefCeleb~ Jeglkeuevee Yeeienej: #eekeb e keueemeJeCee&efomet$eeefleyemebKee e $e+CeieefCeleb~


ieefleefveJe=efeieefCeleb kegekeejeefoieefCeleb e Oeve$e+CeieefCeleb~ SJeb ef$eefJeOeb Deefhe ieefCelece$e eheefeleJeced~
DeLeJee ke=eflecegheue#eCeb ke=lJee ieCevee-mebKeele-ke=leerveeceefhe De$e ue#eCeb JeeJeced~ leeLeeSkeceeefob ke=lJee eeJeod Glke=evevlee Fefle leeJeod ieCevee Flegeles~ deeefob ke=lJee eeJeoglke=evevlee Fefle
ee ieCevee mebKeeleefceefle YeCeles~ $eeefob ke=lJee eeJeoglke=evevlee Fefle ieCevee ke=efleefjefle keLeles~
Geb eSeeoeree ieCeCee oesDeeoeree efJe peeCe mebKes efe~
leereeoerCeb efCeecee keefo efe meCCee og yeesJJee1~~
De$e leeJelke=efle-veeske=efle-DeJeeJeeveecegoenjCeeLe&efceeb eheCee efeeles~ lemeeb efeeceeCeeeeb DeesIeevegiece:
eLeceevegiece: ejceevegiece: mebeeevegieceesefle elJeeefj DeefveeesieejeefCe~
le$e leeJeod DeesIeevegiece Gelesme efefJeOe:-cetueewIeevegiece DeesoMeevegieceesefle~
le$e leeJevcetueewIeevegiece Geles-leeLee-peerJee: ke=efleefjefle~
kegle Sleme cetueewIelJeb ?
MegmebenJeeveeled~
DeeosMeewIees efveieeles-ieleeefo elego&Meceeie&CeemLeeves<eg efmLelepeerJee: ke=efle:, le$e MegwkeefpeerJeevegheuebYeeled~

ekeerCe&ke-peeefleeeB $ewjeefMeke Je hebejeefMeke Deeefo meye OeveieefCele nQ~ Jeglekeuevee, Yeeienej Deewj #eehe keuee
meJeCe& Deeefo met$eeefleye mebKeeSb $e+CeieefCele nQ~ ieefleefveJe=efeieefCele Deewj kegefkeej Deeefo ieefCele Oeve$e+CeieefCele
nw~ Fme ekeej leerveeW ner ekeej kes ieefCele keer eneB eheCee kejvee eeefnS~
DeLeJee ke=efle kee Gheue#eCe kej ieCevee, mebKeele Je ke=efle Fvekee Yeer eneB ue#eCe kenvee eeefnS~ Jen Fme
ekeej nwSke kees Deeefo kejkes Glke= Devevle hee&vle ieCevee kener peeleer nw~ oes kees Deeefo kejkes Glke= Devevle
leke keer ieCevee mebKeele kenueeleer nw~ leerve kees Deeefo kejkes Devevle leke keer ieCevee ke=efle kenueeleer nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-Ske Deeefo kees ieCevee Deewj oes Deeefo kees mebKee mecePees leLee leerve Deeefoke keer efveece mes
ke=efle en meb%ee peevevee eeefnS~
eneB ke=efle, veeske=efle Deewj DeJeeJe kes GoenjCeeW kes efueS en eheCee keer peeleer nw~ Gme eheCee kes
kejves ceW DeesIeevegiece, eLeceevegiece, ejceevegiece Deewj mebeeevegiece, es eej Devegeesieej nQ~
GveceW henues DeesIeevegiece kees kenles nQ~ Jen oes ekeej kee nw-cetueewIeevegiece Deewj DeeosMeevegiece~ GveceW
cetueewIeevegiece kees kenles nQ~ Jen Fme ekeej nw-peerJe ke=efle nQ~
Mebkee-Fmekes cetueewIehevee kewmes Ieefle neslee nw~
meceeOeeve-etBefke en keLeve Meg meben vee keer Dehes#ee efkeee ieee nw, Dele: GmeceW cetueewIeheveeIeefle nes peelee nw~
Deye DeeosMeewIe kees kenles nQ-ieefle Deeefo eewon ceeie&CeemLeeveeW ceW efmLele peerJe ke=efle nQ, keeeWefke GveceW
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 280~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 66

JesoveeKeC[ / 227

veJeefj ceveg<e-Deheee&hle-Jewefeefekeefcee-Deenejefke-met#cemeebhejeeMegefmebele-GheMecemeceief-meemeeovemeceief-meceeficeLeeefpeerJee: meeled ke=efle:, ef$eeYe=efle-GheefjcemebKeeeeb keoeefeogheuebYeeled~ meeVeeske=efle:,


Sles<Jemeg keoeefeoskemewJe peerJeme oMe&veeled~ meeoJeeJeke=efle:, keoeefeled eesjsJeesheuebYeeled~
SJeb DeesIeevegiece: meceehle:~
mebeefle eLeceevegiece Geleskeme eLecemecees S<e Devegiece: efeeles ?
ceeie&Ceeveeb~ De$e DeeLeceevegieceesefhe kele&Je:~
kegle: ?
eLeceeeLeceeesjveesveeefJeveeYeeJeeled~ veejkepeerJee: eLecemecees meeled ke=efle:~ veejkeeCeecegheeceCeevevlejb
peIevesve Skemecee:, Glke=sve mebKeeleeJeuee:~ meeVeveeske=efle: SlesvewJeevlejsCeeslheVeeLecemecees keoeefeoskemewJe
peerJemeesheuebYeeled~ meeoJeeJeke=efle:, keoeefeled veejkepeerJeme eLecemecees eespeeaJeeesheuebYeeled~
DeeLecee ke=efleewJe, mJekeeeg:efleeremeceeeYe=efle eeJeled ejcemecee Fefle S<eeseLecekeeue:, De$e
efmLelepeerJeeveeb efveecesve meJe&keeuecemebKeelelJeesheuebYeeled~
SJeb meJe&veejke-eflee&iceveg<e-osJeeveeb ke=efle-veeske=efle-DeJeeJeke=eflee OeJeueeerkeeeeceJeievleJees YeJeefle1~
DeOegvee ejceevegiece: keLeles-

Meg Ske, oes peerJe veneR heees peeles nQ~ efJeMes<elee Fleveer nw efke ceveg<e Deheee&hle, Jewefeefekeefcee, Deenejkeefke,
met#cemeechejeefekeMegefmebele, GheMecemeceief, meemeeovemeceief Deewj meceeficeLeeef peerJe keLebefeled ke=efle
nQ, keeeWefke Jes leerve Deeefo Gheefjce mebKee ceW keYeer heees peeles nQ~ keLebefeled Jes veeske=efle nQ, keeeWefke Fve Dee" mLeeveeW
ceW keYeer Ske ner peerJe osKee peelee nw~ keLebefeled DeJeeJe ke=efle nQ, keeeWefke keYeer JeneB oes ner peerJe heees peeles nQ~
Fme ekeej DeesIeevegiece meceehle ngDee~
Deye eLeceevegiece kees kenles nQMebkee-efkemekes eLece mecee ceW en Devegiece efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-ceeie&CeeDeeW kes eLece mecee ceW en Devegiece efkeee peelee nw~ eneB DeeLeceevegiece Yeer kejvee eeefnS~
keeeW ? keeeWefke eLece Deewj DeeLece kee hejmhej cesb DeefJeveeYeeJe nw~ veejkeer peerJe eLece mecee ceW
keLebefeled ke=efle nQ, keeeWefke veejefkeeeW kes Gheece kee Devlej peIeve mes Ske mecee Deewj Glke= mes mebKeele
DeeJeefueeeB nQ~ keLebefeled Jes veeske=efle nQ, keeeWefke Fmeer Devlej mes GlheVe nesves kes eLece mecee ceW keYeer Ske ner
peerJe heeee peelee nw~ keLebefeled Jes DeJeeJeke=efle nQ, keeeWefke keoeefeled veejkeer nesves kes eLece mecee ceW oes peerJe
heees peeles nQ~
DeeLecemeceeJeleea veejkeer peerJe ke=efle ner nQ, keeeWefke Deheveer Deeeg kes efleere mecee mes ueskej Debeflece mecee
leke en DeeLece keeue nw, Fme keeue ceW efmLele peerJe efveece mes meJe&keeue DemebKeele heees peeles nQ~
Fmeer ekeej meye veejkeer, efleee, ceveg<e Deewj osJeeW keer ke=efle-veeske=efle Deewj DeJeeJe OeJeuee erkee mes
peevevee eeefnS~
Deye ejceevegiece kene peelee nw1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 278-280~

228 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 66

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ejceevegieceesejceevegiecesve men JeeJe:, eesjveesveeefJeveeYeeJeeled~ veejkee: ejcemecees meelke=efle:,


ef$eeYe=eflemebKeeleemebKeeleeveeb veejkeejcemecees keoeefeogheuebYeeled~ meeVeeske=efle:, ejcemecees Jele&ceeveveejkeme
keoeefeoskemewJe oMe&veeled~ meeoJeeJeb, keoeefee$e eesewJeesheuebYeeled~ veejkee Deejcee efveeceeled ke=efle:,
le$ewkeefpeerJeeveeceYeeJeeled~ SJeb eLee eLeceevegiece: eefhelemleLee eheefeleJe:~
efJeMes<esCeeefhe OeJeueeerkeeeeb Jeb1~
DeOegvee mebeeevegiece GelesDe$e meleheCee JeeceeCeevegiece: #es$eevegiece: mheMe&veevegiece: keeueevegiece: Devlejevegiecees YeeJeevegieceesuheyenglJeevegieceesleeJeefveeesieejeefCe YeJeefvle~ le$e Sles<eeceefveeesieejeCeeceLeex efJeMes<esCe OeJeueeKeeeeb heef"leJe:
S<eg ceOes eeflkebefeled he"veereb leodJeced~
keeueevegieces Fefveceeie&Ceeeeb keLelesyeeoj-Skesefvee: ke=eflemebefelepeerJee: efkeelkeeuehee&vleb YeJeefvle ?
veeveepeerJeb eleerle meJe&keeueb~ SkepeerJeb eleerle peIevesve #egYeJeenCeb, Glke<exCe DebieguemeemebKeeleYeeie:
DemebKeelee DeJemeefhe&efCe-Glmeefhe&Ce:~
yeeojwkesefveheee&hlee: ke=eflemebefelee: efkeeefejb keeueeled YeJeefvle ?
veeveepeerJeb eleerle meJe&keeueb~ SkepeerJeb eleerle peIevesve Devleceg&ntle, Glke<exCe mebKeeleeefve Je<e&meneeefCe~

ejceevegiece kees Deejceevegiece kes meeLe kenvee eeefnS, keeeWefke oesveeW kee hejmhej ceW DeefJeveeYeeJe nw~
veejkeer peerJe ejce mecee ceW keLebefeled ke=efle nQ, keeeWefke leerve kees Deeefo ueskej mebKeele Je DemebKeele veejkeer
Debeflece mecee ceW keoeefeled heees peeles nQ~ keLebefeled veeske=efle nQ, keeeWefke keoeefeled ejce mecee ceW Jele&ceeve veejkeer
Ske ner osKee peelee nw~ keLebefeled DeJeeJe nQ, keeeWefke keoeefeled JeneB oes ner veejkeer heees peeles nQ~ Deejce
meceeJeleea veejkeer efveece mes ke=efle nQ, keeeWefke Deejce mecee ceW Ske oes peerJeeW kee DeYeeJe nw~ Fme ekeej pewmes
eLeceevegiece keer eheCee keer nw, Gmeer ekeej eheCee kejvee eeefnS~
efJeMes<ehe mes Fmekee JeCe&ve OeJeuee erkee mes osKevee eeefnS~
Deye mebeeevegiece kees kenles nQFme eheCee ceW meleheCee, JeeceeCeevegiece, #es$eevegiece, mheMe&veevegiece, keeueevegiece, Devlejevegiece,
YeeJeevegiece Deewj DeuheyenglJeevegiece es Dee" Devegeesieej nesles nQ~ Fve meYeer DevegeesieejeW kee DeLe& efJeMes<ehe mes
OeJeuee erkee ceW he{vee eeefnS~ Gvekes ceOe ceW pees Lees[e mee efJe<ee he"veere nw, Jen eneB Je nwkeeueevegiece ceW Fefveceeie&Cee ceW kene nweMve-yeeoj Skesefve ke=efle mebefele peerJe efkeleves keeue leke jnles nQ ?
Gej-veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue jnles nQ~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes #egYeJe enCe Deewj
Glke<e& mes Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e DemebKeele DeJemeefhe&Ceer-Glmeefhe&Ceer eceeCe jnles nQ~
eMve-yeeoj Skesefve heee&hle ke=eflemebefele efkeleves keeue leke jnles nQ ?
Gej-veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue jnles nQ~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes Devleceg&ntle& Deewj
Glke= mes mebKeele npeej Je<e& eceeCe jnles nQ~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 278-280~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 66

JesoveeKeC[ / 229

les<eecesJe Deheee&hlee: efkeeefejb keeueheeleb ?


veeveepeerJeb eleerle meJe&keeueb~ SkepeerJeb eleerle peIevesve #egYeJeenCeb, Glke<exCe Devleceg&ntle~
met#cewkesefvee: veeveepeerJeb eleerle meJe&keeuebb~ SkepeerJeb eleerle peIevesve #egYeJeenCeb, Glke<exCe DemebKeeleueeskeeceeCekeeuehee&vleb~ les<eecesJe heee&hlee veeveepeerJeb eleerle meJe&keeueb~ SkepeerJeehes#eee peIevesveeslke<exCeevleceg&ntle&cesJe~ les<eeb ewJeeheee&hlee veeveepeerJeehes#eee meJe&keeueb~ SkepeerJecehes#e peIevesve #egYeJeenCeb, Glke<exCeevleceg&ntle~
erefvee: $eerefvee: elegefjefveemles<eecesJe heee&hlee: ef$eheoe: veeveepeerJeb eleerle meJe&keeueb~ SkepeerJeb
eleerle peIevesve #egYeJeenCeb Devleceg&ntle, Glke<exCe mebKeeleeefve Je<e&meneeefCe~ S<eecesJeeheee&hlee: ef$eheoe:
veeveepeerJeehes#eee meJe&keeueb~ SkepeerJeb eleerle peIevesve #egYeJeenCeb, Glke<exCeevleceg&ntle~
hebesefvee: hebesefveheee&hleee ef$eheoe: efkeeefejb keeueb ?
veeveepeerJeehes#eee meJe&keeueb~ SkepeerJeb eleerle peIevesve #egYeJeenCeb Devleceg&ntle, Glke=<exCe meeiejeshecemeneb
hetJe&keesefhe=LekelJesveeYeefOekeb meeiejesheceMelehe=LekelJeced~
meesOecces ceeefnbos he{ceheg{JeerS nesefo eogiegefCeob~
yecneefo DeejCeego heg{JeerCeb nesefo hebeiegCeb1~~
S<ee ieeLee hebesefveefmLeefleb eheeefle~ meewOece&-ceensv-eLecehe=efLeJeer<eg elegelegJee&jceglheVeme efleereeefo<ed-

eMve-GveceW ner Deheee&hle peerJe efkeleves keeue leke jnles nQ ?


Gej-veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue jnles nQ~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes #egYeJeenCe Deewj
Glke<e& mes Devleceg&ntle& keeue leke jnles nQ~
met#ce Skesefve veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue jnles nQ~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes #egYeJeenCe
Deewj Glke<e& mes DemebKeele ueeskeeceeCe keeue leke jnles nQ~ GveceW ner heee&hle peerJe veevee peerJeeW keer Dehes#ee
meJe&keeue jnles nQ~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve Je Glke<e& mes Devleceg&ntle& leke jnles nQ~ GveceW ner Deheee&hle veevee
peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue jnles nQ~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes #egYeJeenCe Deewj Glke<e& mes Devleceg&ntle&
keeue leke jnles nQ~
erefve, $eerefve, elegefjefve Je Gvekes ner heee&hle peerJe leerveeW heo Jeeues veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue jnles
nQ~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes #egYeJeenCe cee$e Devleceg&ntle& Deewj Glke<e& mes mebKeele npeej Je<e& leke jnles nQ~
GveceW ner Deheee&hle leerveeW heo Jeeues veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue jnles nQ~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes
#egYeJeenCe Deewj Glke<e& mes Devleceg&ntle& leke jnles nQ~
eMve-hebesefve Deewj hebesefve heee&hle leerveeW heo Jeeues efkeleves keeue leke jnles nQ ?
Gej-veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue leke jnles nQ~ Ske peerJe keer Dehes#ee Jes eceMe: peIeve mes
#egYeJeenCe Je Devleceg&ntle& Deewj Glke<e& mes hetJe&keesef he=LekelJe mes DeefOeke Ske npeej meeiejeshece Je
meeiejesheceMelehe=LekelJe keeue leke jnles nQ~
ieeLeeLe&-meewOece&, ceensv Deewj eLece he=efLeJeer ceW eej yeej Deewj yee keuhe mes ueskej DeejCe-Deegle
keuheeW leLee efleereeefo he=efLeefJeeeW ceW heeBe yeej GlheVe nesves hej Ge hebesefve keeue hetCe& neslee nw~~
en ieeLee hebesefve peerJeeW keer efmLeefle keer eheCee kejleer nw~ meewOece&, ceensv Deewj eLece he=efLeJeer ceW eej1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 295~

230 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 66

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

he=efLeJeer<eg yeeueeskeeefo-DeejCeeegleosJes<eg e hebeJeejceglheVeme hebesefveefmLeefle: meeiejeshecemenecee$ee (1000)


hetJe&keesefhe=LekelJesveeYeefOekee: (96)~ hebesefveefmLeefleb ie=nerlJee Yecelees peerJeme S<ee efoMee eefhelee, ve hegve
S<e efveece:, Devesveeefhe ekeejsCe hebesefveefmLeleer: YeceCeb eefle mebYeJeoMe&veeled~
he{ceheg{JeerS eogjes heCe heCe mesmeemeg neWefle heg{Jeermeg~
eog eog osJesmeg YeJee JeeJeermeb efe meohegOeeb1~~1~~
eLecehe=efLeJeer<eg elegJee&jceglhee Mes<eemeg he=efLeJeer<eg hebe-hebeJeejceglhee meewOecee&efo eeJeoejCeeegleosJes<eg
elegelegJee&jceglheVeme meeiejesheceMelehe=LekelJeb hebesefveheee&hleefmLeefleYe&Jeefle (900)~
SJecesJe $emeheee&hlee: peIevesveevleceg&ntle Glke<exCe efmeeiejeshecemeneeefCe~ leeLeemeesncces ceeefnbos he{ceheg{Jeermeg nesefo eogiegefCeob~
yecneefo DeejCeego heg{JeerCeb DeiegCeb~ ~1~~
iesJeppesmeg e efJeiegCeb GJeefjceiesJeppeSieJeppesmeg~
oesefCCe menmmeeefCe YeJes keesef[hegOeesCe DeefneeefCe2~~2~~
<eCCeJeefle-keesefhetJee&efOekeefmenemeeiejesheceb~ leme mheerkejCeb-keuhes<eg DeMele<edef$ebMelmeeieje:,
DeewJesekes<eg eleg:MeleelegefJeMeeflemeeieje:, mehlehe=efLeJeer<eg mehleMele-elJeeefjbMelmeeieje: (836424740
2000) Slewefce&efuelJee hetJe&keesefhe=LekelJesveeefOeke-efmenemeeiejesheceeceeCee $emekeeueefmLeefle%ee&leJee~ Slep%eelJee

eej yeej GlheVe ngS leLee efleereeefoke n he=efLeefJeeeW Je yeeueeske kees Deeefo ueskej DeejCe-Deegle keuhe leke
kes osJeeW ceW heeBe yeej GlheVe ngS peerJe kee hebesefvekeeue hetJe&keesefhe=LekelJe (96) mes DeefOeke Ske npeej
meeiejeshece cee$e neslee nw~ hebesefveefmLeefle kees ueskej YeceCe kejves Jeeues peerJe kes en Ske jerefle yeleueeF& nw, efkevleg
meJe&Lee Ssmee efveece veneR nw, keeeWefke Deve ekeej mes Yeer hebesefveefmLeefle leke YeceCe kejvee mebYeJe nw~
ieeLeeLe&-eLece he=efLeJeer ceW eej YeJe Deewj Mes<e he=efLeefJeeeW ceW heeBe-heeBe YeJe nesles nQ~ yeeF&me meeiejeshece efmLeefle
leke kes osJeeW ceW eej-eej YeJe nesles nQ~ Fme ekeej hebesefve heee&hle keeue meeiejesheceMelehe=LekelJe eceeCe neslee nw~
eLece he=efLeJeer ceW eej yeej GlheVe neskej Deewj Mes<e he=efLeefJeeeW ceW heeBe-heeBe yeej GlheVe neskej meewOece& keuhe kees Deeefo
ueskej DeejCe-Deegle keuhe leke kes osJeeW ceW eej-eej yeej GlheVe ngS peerJe kes meeiejesheceMelehe=LekelJe eceeCe hebesefve
heee&hle efmLeefle hetCe& nesleer nw~ (meele he=efLeefJeeeW ceW 464, meewOecee&efo keuheeW ceW 436, 436464900 meeiejeshece)~
Fmeer ekeej $emeheee&hle peerJe peIeve mes Devleceg&ntle& eceeCe SJeb Glke= mes oes npeej meeiej eceeCe keeue
leke jnles nQ~ Gmes kenles nQieeLeeLe&-meewOece&, ceensv mJeie& ceW Deewj eLece he=efLeJeer ceW eej yeej GlheVe neslee nw~ yee keuhe mes DeejCe
Deegle keuheeW Deewj efleereeefo Mes<e he=efLeefJeeeW ceW Dee" yeej GlheVe neslee nw~ Ske Gheefjce ewJeseke kees es[kej
meye ewJesekeeW ceW oes yeej GlheVe neslee nw~ Fme ekeej $eme heee&e kee keeue hetJe&keesefhe=LekelJe mes DeefOeke oes npeej
meeiejesheceeceeCe neslee nw~~1-2~~
eeveJes keesefhetJe& DeefOeke oes npeej meeiejeshece keeue nw~ Gmekee mheerkejCe kejles nQkeuheeW ceW 836, Dee" ewJesekeeW ceW 424, meele he=efLeefJeeeW ceW 740 meeiej (836424 7402000)
nw, es meye efceuekej hetJe&keesefhe=LekelJe mes DeefOeke oes npeej meeiejesheceeceeCe keeue $eme peerJeeW kes keeue keer efmLeefle
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 296~ 2. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 298~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 66

JesoveeKeC[ / 231

Deefmceved $emeheee&ekeeues SJe cees#eeehleLe Oece&heg<eeLeex efJeOese: efkeb e keoeefeled hegve: eefo Skesefveheee&es<egieceveb
leefn& lelees efveie&ceveb og<kejb SJe~
FlLecesJe Devlejevegieces ieefleceeie&CeevegmeejsCe vejkeieleew veejkeeCeeb ke=efleveeske=efle-DeJeeJemebefeleeveeb peerJeeveeb
veeveepeerJeehes#eee veemlevlejb~ SkepeerJeehes#eee peIevesveevleceg&ntle Glke<exCe Deveblekeeueb DemebKeelehegueheefjJele&veeceeCeb~
eflee&iieleew eflee&ihebesefveeflee&ieheee&hlehebesefveeflee&_e: SkepeerJeehes#eee peIevesve #egYeJeenCeceglke<exCe
DemebKeelehegueheefjJele&veeceeCecevevlekeeueb~
SJecesJe ceveg<eef$eke-meJe&efJekeuesefve-meJe&hebesefveeCeeb e JeeJeb DeefJeMes<eeled~ ceveg<eeheee&hlekes<eg ef$eheoeveeb
Deblejb, veeveepeerJeehes#eee peIevesve Skemecee:, Glke<exCe heueeshecemeemebKeeleYeeie:~ SkepeerJeb eleerle peIevesve
#egYeJeenCeb, Glke<exCe DeveblekeeuecemebKeelehegueheefjJele&veb~
osJeieleew osJeeveeb YeJeveJeeefme-JeeveJevlej-peesefle<keosJeeveeb meewOecezMeevekeuheJeeefmeveeb DeblejeheCee
veejkeeCeeefceJe~
meevelkegceej-ceensvkeuheosJeeveeb peIevesveevlejb cegntle&he=LekelJecee$eb~ meevelkegceej-ceensvosJesYe: eflee&iceveg<es<eg
ieYeexheeeefvlekes<eg Glhee cegntle&he=LekelJeb efmLelJee DeeegyeOeb ke=lJee meevelkegceej-ceensvosJes<eg hegve: GlheVeme
cegntle&he=LekelJecee$ecevlejesheuebYeeled~
yee-yeeesej-ueebleJe-keeefheosJes<eg peIeveeegyeOees efoJemehe=LekelJeb~ Mege-ceneMege-Meleej-meneejkeuhes<eg

peevevee eeefnS~ Ssmee peevekej Fme $emeheee&e kes keeue ceW ner cees#e keer eeefhle nsleg Oece&heg<eeLe& kejvee eeefnS,
keeeWefke eefo keoeefeled eneB mes hegve: Skesefve Deeefo heee&eeW ceW en peerJe euee ieee, lees JeneB mes efvekeuevee Deefle
og<kej ner nw~
Fmeer ekeej mes Devlejevegiece ceW ieefleceeie&Cee kes Devegmeej vejkeieefle ceW veejefkeeeW keer ke=efle-veeske=efle Deewj
DeJeeJe mes mebefele peerJeeW kee veevee peerJeeW keer Dehes#ee Devlej veneR nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve Devlej
Devleceg&ntle& SJeb Glke= Devlej Devevlekeeue DemebKeele hegodieueheefjJele&ve eceeCe nw~
Fmeer ekeej efleee, hebesefve efleee Deeefo leerve Deewj hebesefve efleee Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes
#egYeJeenCe Deewj Glke<e& mes DemebKeele hegodieueheefjJele&ve eceeCe Devevle keeue leke neslee nw~
Fmeer ekeej leerve ekeej kes ceveg<e meye efJekeuesefve Deewj meye hebesefveeW kes Yeer kenvee eeefnS, keeeWefke
Fvekes Gvemes keesF& efJeMes<elee veneR nw~ ceveg<e Deheee&hleeW ceW leerveeWs heo JeeueeW kee Devlej veevee peerJeeW keer Dehes#ee
peIeve mes Ske mecee Deewj Glke<e& mes heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe neslee nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee
peIeve mes #egYeJeenCe Deewj Glke<e& mes DemebKeele hegodieueheefjJele&ve eceeCe Devevle keeue Devlej neslee nw~
osJeieefle ceW osJeeWs ceW YeJeveJeemeer, JeeveJevlej, peesefle<eer osJeeW Deewj meewOece&-F&Meeve keuhe kes osJeeW keer Devlej
eheCee veejefkeeeW kes meceeve nw~
meevelkegceej-ceensv keuhe kes osJeeW kee peIeve Devlej cegntle&he=LekelJe cee$e neslee nw, keeeWefke mevelkegceej,
ceensv osJeeW ceW mes ieYeexheeeefvleke efleee Je ceveg<eeW ceW GlheVe neskej cegntle&he=LekelJe keeue jnkej Deeeg kees
yeebOekej hegve: mevelkegceej-ceensv osJeeW ceW GlheVe ngS peerJe kes cegntle&he=LekelJe cee$e Devlej heeee peelee nw~
yee-yeeesej Deewj ueevleJe-keeefhe osJeeW ceW peIeve Deeeg kee yebOe efoJemehe=LekelJe cee$e neslee nw~ Mege Je

232 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 66

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

he#ehe=LekelJeb~ Deevele-eeCele-DeejCeeeglekeuhes<eg ceemehe=LekelJeb~ veJeewJesekeefJeceeveJeeefmeosJes<eg Je<e&he=LekelJeb~


DevegefoMeeefo eeJeohejeefpele Fefle Je<e&he=LekelJeb~ Sleeefve peIeveeetbef<e yebOeefelJee eflee&iceveg<es<eg Glhee Deefhe&leosJes<eg
GlheVeeveeb peIevecevlejb YeJeefle~
efJeMes<esCe, Deevele-eeCele-DeejCeeegleosJeeveeb peIeveevlejs YeCeceeves ceveg<es<eg ceemehe=LekelJecee$eeegyeOeefelJee
ceveg<es<etlhee le$e ceemehe=LekelJeb peerefJelJee hegve: meccetef&ces eflejefe Glheeevlecegn& tlexCe mebeceemebeceb ie=nerlJee
keeueb ke=lJee Deevele-eeCele-DeejCeeegleosJes<eg GlheVeme peIeveevlejb JeeJeced~
kegle: ?
mebeceemebecesve mebecesve Jee efJevee le$e GheheeoeYeeJeeled~
keefeoeMebkeles-mecekelJecesJe eenefelJee efkeVeeslheeefole: ?
Deeeee&: meceeOeesvewleod JeeJeb, ceveg<es<eg Je<e&he=LekelJesve efJevee ceemehe=LekelJeeYevlejs mecekelJe-mebeceb-mebeceemebeceeveeb
enCeeYeeJeeled~
hegvejeMebkee YeJeeflemebcetef&ces<eg mecekelJeb eenefelJee osJes<eg efkeVeeslheeefole: ?
meceeOeeveb efeelesYeJeleg veecewleled, mebeceemebecesve efJevee eflee&iemebelemeceierveeceeveleeefo<eg GlheefeoMe&veeled~

ceneMege Deewj Meleej-meneej keuheeW ceW peIeve Deeeg kee yebOe he#ehe=LekelJe cee$e neslee nw~ Deevele-eeCele Deewj
DeejCe-Deegle keuheeW ceW peIeve Deeeg kee yebOe ceeme he=LekelJe cee$e neslee nw~ veew ewJeseke efJeceeveJeemeer osJeeW ceW
peIeve Deeeg kee yebOe Je<e&he=LekelJe cee$e neslee nw~ DevegefoMeeW mes ueskej Dehejeefpele efJeceeveJeemeer osJeeW ceW peIeve
Deeeg kee yebOe Je<e& he=LekelJe cee$e neslee nw~ Fve peIeve DeeegDeeW kees yeebOekej efleee Je ceveg<eeW ceWs GlheVe neskej
hegve: efJeJeef#ele osJeeW ceW GlheVe ngS peerJeeW kes peIeve Devlej neslee nw~ eneB en Oeeve jKevee nw efke yeejnJeW mJeie&
leke kes osJe ner cejkej efleeeeW ceW GlheVe nes mekeles nQ, Deeies kes veneR~
efJeMes<elee Fleveer nw efke Deevele-eeCele Deewj DeejCe-Deegle osJeeW kes peIeve Devlej keer eheCee kejles
mecee ceveg<eeW ceW ceemehe=LekelJe cee$e Deeeg kees yeebOekej ceveg<eeW ceW GlheVe neskej Deewj JeneB ceemehe=LekelJe keeue
peerefJele jnkej hegve: meccetef&ce eflee&eeW ceW GlheVe neskej Devleceg&ntle& mes mebeceemebece kees enCe kejkes ce=leg kees
eehle nes Deevele-eeCele Deewj DeejCe-Deegle osJeeW ceW GlheVe ngS peerJe kes peIeve Devlej kenvee eeefnS~
keeeW kenvee eeefnS ?
keeeWefke mebeceemebece DeLeJee mebece kes efyevee Gve osJeeW ceW Glheefe mebYeJe veneR nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-mecekelJe kees ner enCe kejekej keeeW veneR GlheVe kejeee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke ceveg<eeW ceW Je<e&he=LekelJe kes efyevee
ceemehe=LekelJe kes Yeerlej ner mecekelJe, mebece Deewj mebeceemebece kes enCe kee DeYeeJe heeee peelee nw~
hegve: Mebkee nesleer nw efke-meccetef&ceeW ceW mecekelJe kees ner enCe kejekej osJeeW ceW keeeW veneR GlheVe kejeee nw ?
Fvekee meceeOeeve kejles nQ efkeen Yeer mebYeJe nw, keeeWefke mebeceemebece kes efyevee efleee DemebelemeceiefeeW keer DeeveleeefokeeW ceW Glheefe
osKeer peeleer nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 66

JesoveeKeC[ / 233

Slelkeglees %eeeles ?
eflee&iemebelemeceierveeb ceejCeeefvlekemecegodIeeleehes#eee <edelego&MeYeeiecee$emheMe&veeheCeeled~
hegvejheeMebkelesJeefuebieer efceLeeer le$e efkeVeeslheeefole: ?
Deeeee&: meceeOeesvewleled JeeJeb, Je<e&he=LekelJesve efJevee ceemehe=LekelJeeYeblejs JeefuebieenCeeYeeJeeled~ efvee&vLeefoiecyejes cegefve:
eefo YeeJesve efceLeeef: me SJe Jeefuebieer keLeles Fefle~
meceief: DeeveleeefoosJesYees ceveg<es<eg DeJeleee& peIeveevlejb efkeb ve eefleheeefoleced ?
ve, Je<e&he=LekelJeeoOe: meceierveeceeegyeOeeYeeJeeled~
SJeb meJex<eeb osJeeveeb peIeveevlejeheCee ke=lee~
GheefjceewJesekeeeOemleveosJeeveeceglke=evlejceveblekeeuecemebKeelehegueheefjJele&veeceeCeced~ DevegefoMeDevegejosJes<eg efmeeiejesheceeefve meeeflejskeeCeglke=evlejced, Deefhe&leosJesYees ceveg<es<etlhee hetJe&keesefb peerefJelJee
meewOecezMeeveosJes<eg efmeeiejesheceeeg<kes<etlhee hegvejefhe hetJe&keeseeeg<kees ceveg<ees YetlJee keeueb ke=lJee Deefhe&leosJes<etlheVes
meefle efhetJe&keesefYeeb meeeflejskeeefCe efmeeiejesheceeefCe Glke=evlejb YeJeefle~
meJee&Le&efmeefefJeceeves<eg peIeveeslke=evlejb veeefmle, leleegleeveeb hegve: le$eeslheeoeYeeJeeled~

Mebkee-en kene@B mes peevee peelee nw ?


meceeOeeve-en efleee DemebelemeceiefeeW kes ceejCeeefvleke mecegodIeele keer Dehes#ee n yes eewon
Yeeie cee$e mheMe&ve keer eheCee kejves mes peevee peelee nw~
eneB hegve: Yeer Mebkee nesleer nw efke-Jeefuebieer efceLeeef cegefve kees JeneB keeeW veneR GlheVe kejeee nw ?
Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Je<e&he=LekelJe kes efyevee ceeme he=LekelJe kes
Yeerlej Jeefuebie kee enCe kejvee mebYeJe veneR nw~ efveeLe efoiecyej cegefve eefo YeeJe mes efceLeeef nQ, lees Jes ner
Jeefuebieer kens peeles nQ~
Mebkee-Deeveleeefo osJeeW ceW mes meceiefeeW kees ceveg<eeW ceW DeJeleej efueJeekej peIeve Devlej ekeeW veneR yeleueeee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Je<e&he=LekelJe kes veeres meceiefeeW kes Deeeg kee yebOe veneR neslee nw Dele: Gvekes
Gme ekeej mes Devlej yeve veneR mekelee Lee~
Fme ekeej meye osJeeW kes peIeve Devlej keer eheCee keer ieF& nw~
Gheefjce ewJeseke kees Deeefo ueskej DeOemleve osJeeW kes Glke= Devlej DemebKeele hegodieueheefjJele&ve
eceeCe Devevle keeue neslee nw~ DevegefoMe Deewj Devegej efJeceeveJeemeer osJeeW ceW Glke= Devlej oes meeiejesheceeW mes
keg DeefOeke neslee nw, keeeWefke efJeJeef#ele osJeeW ceW mes ceveg<eeW ceW GlheVe neskej hetJe&keesef keeue peerefJele jnkej
oes meeiejeshece Deeeg Jeeues meewOece&-F&Meeve keuhe kes osJeeW ceW GlheVe neskej efhej Yeer hetJe&keesef eceeCe Deeeg
Jeeuee ceveg<e neskej cejkej efJeJeef#ele osJeeW ceW GlheVe nesves hej oes hetJe&keesefeeW mes DeefOeke oes meeiejeshece
eceeCe Glke= Devlej neslee nw~
meJee&Le&efmeef efJeceeveeW ceW peIeve Deewj Glke= Devlej veneR nw, keeeWefke JeneB mes egle nesves Jeeues osJeeW keer
efhej mes JeneB Glheefe veneR nesleer nw~

234 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 67

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SlelmeJe&cevlejb %eelJee mecekelJe-mebeceemebece-mebeceebe eLee Meefe ie=nerlJee cees#eeeefhlehee&vleb mecekelJeb


ve veMesefoefle YeeJevee meblelecesJeenefve&Meb eefle#eCeceefhe YeeJeefeleJee YeJeef:~
SJeb <emLeues ieCeveeke=efleue#eCeeefleheeovelJesve met$eceskeb ieleced~
SJeb ieCeveeke=efle: meceehlee~
DeOegvee ebLeke=efleeheCeeLe met$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjheggbieJesve-

pee mee iebLekeoer Ceece mee ueesS Jesos meceS melLeyebOeCee (meheyebOeCee)
DekeKejkeJJeeoerCeb pee e iebLejeCee keerjos mee meJJee iebLekeoer Ceece~~67~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeebLeke=efleelegefJe&Oee-veece-mLeehevee-Je-YeeJeebLeke=efleYesosve~ veece-mLeeheveeke=leer
megieces~ JeebLeke=efleef&efJeOee-Deeiece-veesDeeieceYesosve~ DeeieceJeebLeke=efle: veesDeeiece%eeekeMejerj-YeeefJeebLeke=leer e megieces, yengMe: GkelelJeeled~ ee mee ledeefleefjeJeebLeke=efle: mee ebefLece-JeeFce-Jesefoce-hetefjceeefo
YesosveeveskeOee~
keLecesles<eeb ebLemeb%ee ?
ve, Sles peerJee yegee Deelceefve evLeefle Fefle les<eeb ebLelJeefmes:~
pee mee YeeJeebLeke=efle: mee efefJeOee-Deeiece-veesDeeieceYeeJeebLeke=efleYesosve~ ebLeke=efleeeYe=le%eeeke Gheege
DeeieceYeeJeebLeke=eflevee&ce~ veesDeeieceYeeieebLeke=efleefefJeOee-egle-veesegleYeeJeebLeke=efleYesosve~ le$e egleb ef$eefJeOeb-

en mechetCe& Devlej peevekej mecekelJe, mebeceemebece Deewj mekeuemebece kees eLeeMeefe enCe kejkes cees#e eehle
nesves leke cesje mecekelJe ve ve nesves heeJes, ener YeeJevee meowJe Denefve&Me eefle#eCe Deehe meYeer kees Yeeles jnvee eeefnS~
Fme ekeej "s mLeue cesW ieCevee ke=efle kee ue#eCe eefleheeefole kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej ieCeveeke=efle meceehle ngF&~
Deye ebLeke=efle kes eheCe nsleg eer YetleyeueerDeeeee&hegbieJe kes eje met$e DeJeleefjle efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

pees Jen ebLeke=efle nw Jen ueeske ceW, Jeso ceW Deewj mecee ceWs Meeeeyehe De#ejelceke
keeJeeefokeeW kes eje pees ebLejevee keer peeleer nw, Jen meye ebLeke=efle kenueeleer nw~~67~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-veece, mLeehevee, Je Deewj YeeJe kes Yeso mes ebLeke=efle eej ekeej keer nw~
FveceW mes veece Je mLeehevee es oes ebLeke=efleeeB megiece nQ~ JeebLeke=efle Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej
keer nw~ Deeiece JeebLeke=efle veesDeeiece-%eeekeMejerj-JeebLeke=efle Deewj veesDeeieceYeeefJeJeebLeke=efle megiece nQ,
keeeWefke Gvekee DeLe& yengle yeej kene pee egkee nw~ pees leodJeefleefje JeevLeke=efle nw Jen ietbLevee, yegvevee, Jesefle
kejvee Deewj hetjvee Deeefo kes Yeso mes Deveske ekeej keer nw~
Mebkee-Fvekeer ebLe meb%ee keeeW oer ieF& nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke FvnW peerJe yegef mes Deheves ceW ietbLelee nw Dele: Gvekes ebLehevee efme nw~
pees Jen YeeJeebLeeke=efle nw Jen Deeiece Deewj veesDeeiece YeeJeevLeke=efle kes Yeso mes oes ekeej keer nw~ ebLeke=efleeeYe=le
kee peevekeej Gheege peerJe DeeieceYeeJeevLeke=efle nw~ veesDeeieceYeeJeevLeke=efle egle Deewj veesegle YeeJeebLeke=efle kes Yeso mes
oes ekeej keer nw~ GveceW mes egle leerve ekeej kee nw-ueewefkeke, Jewefoke Deewj meeceeefeke~ FveceW mes eleske Je Deewj

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 67

JesoveeKeC[ / 235

ueewefkekeb Jewefokeb meeceeefekeb esefle~ le$ewwkewkeb efefJeOeb JeYeeJeegleYesosve~ le$e Jeegleme Meyoelcekeme
leodJeefleefje veesDeeieceJeiebLeke=leew eheCee kele&Jee, YeeJeeefOekeejs JesCe eeespeveeYeeJeeled~
nmleMJe-leb$e-keewefue-JeelmeeeveeefoyeesOees ueewefkekeYeeJeegleebLe:~ eoMeebieeefoyeesOees JewefokeYeeJeegleebLe:~ veweeefeke-JewMesef<eke-ueeskeeele-meebKe-ceerceebmeke-yeewOoeefooMe&veefJe<eeyeesOe: meeceeefekeYeeJeegleiebLe:~
Sles<eeb MeeeeyebOevee De#ejkeeJeeoerveeb ee e ebLejevee De#ejkeeJewe&vLejevee eefleheeeefJe<eee mee
egleebLeke=eflevee&ce~
ee mee veesegleebLeke=efle: mee efefJeOee DeeYevleefjkee yeeee esefle~ le$e DeeYevleefjkee efceLeelJe-ef$eJesoneme-jefle-Dejefle-Meeske-Yee-pegieghmee-eesOe-ceeve-ceeee-ueesYe-Yesosve-elego&MeefJeOee~ yeeee #es$e-JeemlegOeve-Oeeve-efheo-eleg<heo-eeve-Meeveemeve-keghe-YeeC[Yesosve oMeefJeOee~
keLeb #es$eeoerveeb YeeJeebLemeb%ee ?
keejCes keeeexheeejeled~ JeJenejveeb eleerle #es$eeoees ebLe: DeYevlejebLekeejCelJeeled~ Sleme ebLeme
heefjnjCeb efveeLelJeb~ efveeeveeb eleerle efceLeelJeeoees ebLe:, kece&yebOekeejCelJeeled~ les<eeb heefjleeiees efveebLelJeb~
vewieceveesve jlve$eeevegheeesieer yeeeeYevlejheefjenheefjleeiees efveeLelJeced~
leelhee&cesleled-De$e egleebLeMeyosve ebLejeveeheb eoMeebieb efJeJeef#eleceefmle~ hegvee veesegleebLeke=efleJeCe&ves
yeeeeYeblej heefjenheb evLeb ie=nerleb~ Devesve yeeeeYevlejheefjensCe ebLesve jefnleb efveie&vLeheb cegefveefuebieb ie=nerleceefmle~
Slep%eelJee yeeeeYeblejheefjenebLeb leeJee efvee&vLees cegefve: YetlJee eoMeebieeJeyeesOeb mebeehe kesJeue%eeveb

YeeJeegle kes Yeso mes oes ekeej keer nw~ GveceW mes Meyoelceke Jeegle keer leodJeefleefje veesDeeieceJeebLeke=efle ceW
eheCee kejveer eeefnS, keeeWefke YeeJe efve#eshe kes DeefOekeej ceW Je efve#eshe mes keesF& eeespeve veneR nw~
neLeer, Dee, leb$e, keewefue DeLe&Meee Deewj Jeelmeeeve keeceMeee Deeefo efJe<eeke %eeveueewefkeke YeeJeegle ebLeke=efle nw~
eoMeebieeefo efJe<eeke yeesOe Jewefoke YeeJeegle ebLeke=efle nw leLee veweeefeke JewMesef<eke, ueeskeeele, meebKe, ceerceemebke Deewj yeew
Fleeefo oMe&veeW kees efJe<ee kejves Jeeuee yeesOe meeceeefeke YeeJeegle ebLeke=efle nw~ Fvekees Meee eyebOeve he De#ejkeeJeeW eje
eefleheee DeLe& kees efJe<ee kejves Jeeueer pees ebLe jevee nw, Jen egleebLeke=efle veece mes peeveer peeleer nw~
Jen pees veesegleebLeke=efle nw, Jen oes ekeej keer nw-DeYevlej Deewj yeee~ GveceW mes DeYevlej veesegleebLeke=efle
efceLeelJe, leerve Jeso, neme, jefle, Dejefle, Meeske, Yee, pegieghmee, eesOe, ceeve, ceeee, Deewj ueesYe kes Yeso mes eewon
ekeej keer nw~ yeee veesegleebLeeke=efle #es$e, Jeemleg, Oeve, Oeeve, efheo, eleg<heo, eeve, Meeve, Deemeve, keghe Deewj
YeeC[ kes Yeso mes ome ekeej keer nw~
Mebkee-#es$eeefokeeW keer YeeJeebLe meb%ee kewmes nes mekeleer nw ?
meceeOeeve-keejCe ceW keee& kee Gheeej kejves mes #es$eeefokeeW keer YeeJeebLe meb%ee yeve peeleer nw~ JeJenejvee keer
Dehes#ee #es$eeefoke ebLe nQ, keeeWefke Jes DeYevlej ebLe kes keejCe nQ Deewj Fvekee leeie kejvee efvee&vLelee nw~ efveeevee keer
Dehes#ee efceLeelJeeefoke ebLe nQ, keeeWefke Jes kece& yebOe kes keejCe nQ Deewj Fvekee leeie kejvee efveie&&vLelee nw~ vewiece vee keer
Dehes#ee lees jlve$ee ceW Devegheeesieer he[ves Jeeuee pees Yeer yeee Je DeYevlej heefjen kee heefjleeie nw, Jen efveie&&vLelee nw~
leelhee& en nw efke-eneB egleebLe Meyo mes ebLejeveehe eoMeebie efJeJeef#ele nw~ hegvee veesegleebLeke=efle
kes JeCe&ve ceW yeee Deewj DeeYevlej heefjenhe ebLe kees enCe efkeee nw~ Fme yeee-DeYevlej heefjenhe ebLe mes
jefnle efveie&vLehe cegefveefuebie kee enCe neslee nw~ Ssmee peevekej yeee-DeeYevlejheefjenebefLe kee leeie kejkes

236 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 68

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ekeerkele&Jeefceefle DeefYeeeees ie=nerleJe:~


SJeb mehlecemLeues evLeke=efleefveheCelJesve met$eceskeb ieleced~
SJeb ebLeke=efle: meceehlee~
DeOegvee kejCeke=efleeefleheeoveeLe met$eceJeleee&les eerYetleyeefueYeejkesCe-

pee mee kejCekeoer Ceece mee ogefJene-cetuekejCekeoer esJe Gejkeoer


esJe~ pee mee cetuekejCekeoer Ceece mee hebeefJene-DeesjeefueecetuekejCekeoer
JesGefJJeemejerjcetuekejCekeoer DeenejmejerjcetuekejCekeoer leseemejerjcetuekejCekeoer kecceFemejerjcetuekejCekeoer esefo~~68~~
efmeebleefevleeceefCeerkeepee mee kejCekeoer Ceece Fefle hetJeexeeefOekeejmebmceejCeeLe YeefCeleb~ mee efefJeOeecetueesejkejCesYees JeefleefjekejCeeYeeJeeled~ leeLee-kejCes<eg eleLeceb kejCeb hebeMejerjelcekeb levcetuekejCeb~
keLeb Mejerjme cetuelJeb ?
ve, Mes<ekejCeeveeceslemceeled eJe=es: Mejerjme cetuelJeb eefle efJejesOeeYeeJeeled~
keleg&: peerJeme DeefYeVelJesve MejerjsCe kele&=lJecegheieleme keLeb kejCelJeb ?
ve, peerJeeled Mejerjme keLebefeodYesoesheuebYeeled~ eefo DeYesoes cevesle lee|n eslevelJe-efvelelJeeefopeerJeiegCee:

efveie&&vLe cegefve yevekej eoMeebie egle kee %eeve eehle kejkes kesJeue%eeve kees eie kejvee eeefnS, Ssmee DeefYeeee
eneB enCe kejvee nw~
Fme ekeej meeleJeW mLeue ceW evLeke=efle kee efveheCe kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej evLeke=efle meceehle ngF&~
Deye kejCeke=efle kes eefleheeove nsleg eer Yetleyeueer Yeejke met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

pees Jen kejCeke=efle nw Jen oes ekeej keer nw-cetuekejCeke=efle Deewj GejkejCeke=efle~
pees Jen cetuekejCeke=efle nw, Jen heeBe ekeej keer nw-DeewoeefjkeMejerjcetuekejCeke=efle,
JewefeefekeMejerjcetuekejCeke=efle, DeenejkeMejerjcetuekejCeke=efle, lewpemeMejerjcetuekejCeke=efle
Deewj keece&CeMejerjcetuekejCeke=efle~~68~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-pees Jen kejCeke=efle en Jeeve hetJe& ceW kens iees DeefOekeej kee mcejCe
kejeves keer ef mes kene ieee nw~ Jen kejCeke=efle oes ekeej keer nw-keeeWefke, cetue Deewj GejkejCe kees es[kej
Deve kejCeeW kee DeYeeJe nw~ eLee-kejCeeW ceW pees heeBe Mejerjhe eLece kejCe nw, Jen cetue kejCe nw~
Mebkee-Mejerj kes cetuehevee kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke Mes<e kejCeeW keer eJe=efe Fme Mejerj mes nesleer nw, Dele: Mejerj kees
cetuekejCe kenves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
Mebkee-kelee&he peerJe mes Mejerj DeefYeVe nw Dele: kelee&heve kees eehle Mejerj kes kejCehevee kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-en kenvee "erke veneR nw, keeeWefke peerJe mes Mejerj kee keLebefeled Yeso heeee peelee nw~ meJe&Lee

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 69

JesoveeKeC[ / 237

Mejerjsefhe mebYeJeseg:~ efkevle ve ewJeb, leLeevegheuebYeeled~ lele: Mejerjme kejCelJeb ve efJeeles~


Mes<ekeejkeYeeJes Mejerjs meefle Mejerjb kejCecesJesefle keLecegeles ?
vew<e oes<e:, met$es kejCecesJesefle DeJeOeejCeeYeeJeeled~
mee e cetuekejCeke=efle:-Deewoeefjke-Jewefeefeke-Deenej-lewpeme-keece&CeMejerjYesosve hebeefJeOee ewJe,
<eeefoMejerjeYeeJeeled~ Sles<eeb cetuekejCeeveeb ke=efle: keee mebIeeleveeefo levcetuekejCeke=eflevee&ce, efeeles ke=efleefjefle
Jeglhees:~ DeLeJee cetuekejCecesJe ke=efle:, efeeles Deveee Fefle Jeglhees:~
keLeb mebIeeleveeoerveeb MejerjlJeb ?
vew<e oes<e:, les<eeb lelees YesoeYeeJeeled~
SJeb cetuekejCeke=les: mJehelJeb Yesob e eeheeled~
DeOegvee Skewkemee: YesoeheCeeLe met$eceJeleee&les metefjhegbieJesve-

pee mee Deesjeefuee-JesGefJJee-DeenejmejerjcetuekejCekeoer Ceece mee efleefJenemebIeeoCekeoer heefjmeeoCekeoer mebIeeoCe-heefjmeeoCekeoer esefo~ mee meJJee
Deesjeefuee-JesGefJJee-DeenejmejerjcetuekejCekeoer Ceece~~69~~
efmeebleefevleeceefCeerkeele$eeefhe&leMejerjhejceeCetveeb efvepe&jeee efJevee e: mebee: mee mebIeeleveke=eflevee&ce~

DeefYeVehevee mJeerkeej kejves hej eslevelee Deewj efvelelJe Deeefo peerJe kes iegCe Mejerj ceW Yeer nesves eeefnS~ hejvleg Ssmee
nw veneR, keeeWefke Mejerj ceW Fve iegCeeW keer GheueefyOe veneR nesleer~ Fme keejCe Mejerj kes kejCehevee efJe veneR nw~
Mebkee-Mejerj ceW Mes<e keejke Yeer mebYeJe nw~ Ssmeer DeJemLee ceW Mejerj kejCe ner nw, Ssmee keeeW kene peelee nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke met$e ceW Mejerj kejCe ner nw Ssmee DeJeOeejCe kes DeLe& ceW
efveece veneR efkeee ieee nw~
Jen cetuekejCeke=efle Deewoeefjke, Jewefeefeke, Deenejke, lewpeme Deewj keece&CeMejerj kes Yeso mes heeBe ekeej keer
ner nw, keeeWefke "s Deeefo Mejerj kee DeYeeJe nw~ Fve cetuekejCeeW keer ke=efle DeLee&led mebIeeleveeefo keee& cetuekejCeke=efle
kener peeleer nw, keeeWefke pees efkeee peelee nw, Jen ke=efle nw~ Ssmeer ke=efle Meyo keer Jeglheefe nw DeLeJee cetuekejCe ner
ke=efle nw, keeeWefke efpemekes eje efkeee peelee nw Jen ke=efle nw, Ssmeer ke=efle Meyo keer Jeglheefe nw~
Mebkee-mebIeeleve Deeefo kes Mejerjhevee kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Jes Mejerj mes efYeVe veneR nQ~
Fme ekeej cetuekejCeeke=efle kes mJehe Deewj YesoeW kee eheCe efkeee nw~
Deye Ske-Ske kes Yeso yeleueeves nsleg eer Deeeee&osJe met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

pees Jen DeewoeefkejMejerjcetuekejCeke=efle, JewefeefekeMejerjcetuekejCeke=efle Deewj DeenejkeMejerjcetuekejCeke=efle nw Jen leerve ekeej keer nw-mebIeeleveke=efle, heefjMeeleveke=efle Deewj
mebIeeleveheefjMeeleveke=efle~ Jen meye Deewoeefjke, Jewefeefeke Deewj Deenejke MejerjcetuekejCeke=efle
nQ~~69~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-GveceW efJeJeef#ele Mejerj kes hejceeCegDeeW kee pees mebee efvepe&je kes efyevee neslee

238 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 69

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

les<eeb ewJeeefhe&leMejerjheguemkebOeeveeb mebbeesve efJevee ee efvepe&je mee heefjMeeleveke=eflevee&ce~ Deefhe&le Mejerjme


heguemkebOeeveeceeieceveefvepe&jees: egieheled YeJeveb mebIeeleve-heefjMeeleveke=eflevee&ce~
le$e eflee&iceveg<es<eg GlheVeeLecemecees DeesjeefueeMejerjme mebIeeleveke=efleewJe, le$e lelmkebOeeveeb efvepe&jeYeeJeeled~
efleeremecee eYe=eflemebIeeleve-heefjMeeleveke=efleYe&Jeefle, efleereeefomecees<eg DeYeJeefmewjvevleiegCeeveeb efmesYejvebleiegCenerveeveeb DeewoeefjkeMejerjmkebOeeveeceeieceve-efvepe&jeesheuebYeeled~ eflee&iceveg<ewejMejerjs GlLeeefheles DeewoeefjkeheefjMeeleveke=efleYe&Jeefle, le$eewoeefjkeMejerjmkebOeeveeceeieveeYeeJeeled~
osJeveejkes<eg GlheVeeLecemecees JewefeefekeMejerjme mebIeeleveke=efle:, le$e lelmkebOeeveeb efvepe&jeYeeJeeled~
efleereeefomecees<eg mebIeeleveheefjMeeleveke=efle:, le$e lelmkebOeeveeceeieceve-efvepe&jeCeeb oMe&veeled~ GejMejerjceglLeehe
cetueMejerjb eefJeme heefjMeeleveke=efle:, le$e lelmkebOeeveeceeieceveeYeeJeeled~
eflee&iceveg<es<eg efJeefJeOeiegCeef&efJejefnleMejerjs<eg keLeb JewefeefekeMejerjmebYeJe: ?
veeefmle eflee&iceveg<es<eg JewefeefekeMejerjb, Sles<eg JewefeefekeMejerjveecekeceexoeeYeeJeeled~ efkevleg efefJeOeceewoeefjkeMejerjb efJeefeeelcekeceefJeefeeelcekeefceefle~ le$e efJeefeeelcekeb eoewoeefjkeMejerjb leod Jewefeefekeefceefle De$e ie=nerleJeb~
DeenejMejerjceglLeeefheleeLecemecees DeenejMejerjmebIeeleveke=efle:, le$e lelmkebOeeveeb heefjMeeleveeYeeJeeled~ lemceeogheefj

nw, Gmes mebIeeleveke=efle veece mes peevee peelee nw~ GvneR efJeJeef#ele Mejerj kes hegodieuemkebOeeW keer mebee kes efyevee pees
efvepe&je nesleer nw, Jen heefjMeeleveke=efle kenueeleer nw leLee efJeJeef#ele Mejerj kes hegodieuemkebOeeW kee Deeieceve Deewj efvepe&je
kee Ske meeLe nesvee mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle kener peeleer nw~
GveceW mes efleee Deewj ceveg<eeW kes GlheVe nesves kes eLece mecee ceW DeewoeefjkeMejerj keer mebIeeleveke=efle
ner nesleer nw, keeeWefke Gme mecee Ge Mejerj kes mkebOeeW keer efvepe&je veneR heeF& peeleer ~ efleere mecee mes
ueskej Deeies kes meceeeW ceW Deewoeefjke Mejerj keer mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle nesleer nw, keeeWefke efleereeefoke
meceeeW ceW DeYeJeefmeefkeeW mes DevevleiegCes Deewj efmeeW mes DevevleiegCes nerve DeewoeefjkeMejerj kes mkebOeeW kee
Deeieceve Deewj efvepe&je oesveeW heees peeles nQ leLee efleee Deewj ceveg<eeW eje Gece Mejer j kes GlheVe kejves hej
DeewoeefjkeMejerj keer heefjMeeleveke=efle nesleer nw, keeeW efke Gme mecee DeewoeefjkeMejerj kes hegodieuemkeb OeeW kee
Deeieceve veneR neslee nw~
osJe Je veejefkeeeW kes GlheVe nesves kes eLece mecee ceW Jewefeefeke Mejerj keer mebIeeleveke=efle nesleer nw, keeeWefke
Gme mecee JewefeefekeMejerj kes mkebOeeW keer efvepe&je veneR nesleer~ efleereeefoke meceeeW ceW Gmekeer mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle
nesleer nw, keeeWefke Gme mecee Ge Mejerj kes mebyebOeeW kee Deeieceve Deewj efvepe&&je oesveeW Ske meeLe osKes peeles nQ leLee
GejMejerj kee Glheeove kej cetueMejerj ceW eefJe ngS Gvekes GejMejerj keer heefjMeeleveke=efle nesleer nw, keeeWefke Gme
mecee Ge Mejerj kes mkebOeeW kee Deeieceve veneR neslee nw~
Mebkee-efJeefJeOe ekeej kes iegCe Je $e+ef mes jefnle Mejerj Jeeues efleee Je ceveg<eeW kes JewefeefekeMejerj kewmes
mebYeJe nw ?
meceeOeeve-efleee Je ceveg<eeW kes JewefeefekeMejerj veneR neslee nw, keeeWefke Fvekes JewefeefekeMejerj veecekece&
kee Goe veneR heeee peelee nw~ efkevleg DeewoeefjkeMejerj efJeefeeelceke Deewj DeefJeefeeelceke kes Yeso mes oes ekeej kee
nw~ GveceW pees efJeefeeelceke DeewoeefjkeMejerj nw Gmes eneB Jewefeefekehe mes enCe kejvee eeefnS~
DeenejkeMejerj kees GlheVe kejves kes eLece mecee ceW DeenejkeMejerj keer mebIeeleve ke=efle nesleer nw, keeeWefke Gme

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 70, 71

JesoveeKeC[ / 239

mebIeeleve-heefjMeeleveke=efleYe&Jeefle, Deeieceve-efvepe&jeesmle$eesheuebYeeled~ cetueMejerjb eefJes heefjMeeleveke=efle:,


le$eeieceveeYeeJeeled~ SJeb eflee: ke=lee: $eeeCeeb MejerjeCeeb eefhelee:~ Slee: meJee& Deewoeefjke-Jewefeefeke
DeenejcetuekejCeke=lee Fefle YeCevles~
DeOegvee lewpeme-keece&CeMejerjke=efleeefleheeoveeLe met$eceJeleee&les-

pee mee lespee kecceFemejerjcetuekejCekeoer Ceece mee ogefJene-heefjmeeoCekeoer mebIeeoCe-heefjmeeoCekeoer esefo~ mee meJJee lespeekecceFemejerjcetuekejCekeoer Ceece~~70~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeeesiekesJeefueefve eesieeYeeJeeled yebOeeYeeJeeled Sles<eeb ees: Mejerjees: heefjMeeleveke=efleYe&Jeefle~ Deve$e meJe&$eeefhe leogYeeke=efleewJe mebmeejs meJe&$e Sles<eeceeieceve-efvepe&jeesheuebYeeled~ Sleees&ees:
Mejerjees: mebIeeleveke=eflevee&efmle, yebOemeJeesoeefJejefnleefmeeveeb yebOekeejCeeYeeJeeled~ Sles meJex lewpeme-keece&CeMejerj
cetuekejCeke=leer Fefle YeCesles~
DeOegvee cetuekejCeke=leerveeb meleheCee ke=lesefle eheCeeLe met$eceJeleee&les-

Sosefn megesefn lesjmeCnb cetuekejCekeoerCeb mebleheJeCee keoe~~71~~


efmeebleefevleeceefCeerkeehegve Slesve osMeeceMe&kemet$esCe metefeleeefOekeejeCeeb eheCee efeeles~

mecee Ge Mejerj kes heefjMeeleve kee DeYeeJe nw~ Fmemes Deeies hej kes mecee ceW mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle nesleer nw,
keeeWefke Gme mecee Ge Mejerj kes mkebOeeW kee Deeieceve Deewj efvepe&je oesveeW heees peeles nQ~ cetueMejerj ceW eefJe nesves
hej DeenejkeMejerj keer heefjMeeleveke=efle nesleer nw, keeeWefke Gme mecee Ge Mejerj mkebOeeW kee Deeieceve veneR neslee~
Fme ekeej leerve MejerjeW kes leerve ke=efleeeB kener ieF& nQ~ es meye Deewoeefjke, Jewefeefeke Deewj DeenejkeMejerjcetuekejCe
ke=efleeeB kener peeleer nQ~
Deye lewpeme-keece&CeMejerjke=efle kes eefleheeove nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

pees Jen lewpeme Mejerj Deewj keece&CeMejerj cetuekejCeke=efle nw, Jen oes ekeej keer nwheefjMeeleveke=efle Deewj mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle~ en meye lewpeme Mejerj Deewj keece&Ce Mejerj
cetuekejCeke=efle nw~~70~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DeeesiekesJeueer YeieJevleeW kes eesie kee DeYeeJe nesves kes keejCe yebOe veneR
neslee, FmeefueS Gvekes Fve oes MejerjeW keer heefjMeeleveke=efle nesleer nw leLee Deve meye peien Ge oesveeW MejerjeW keer
mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle ner nesleer nw, keeeWefke mebmeej ceW meJe&$e Gvekee Deeieceve Deewj eqvepe&je oesveeW heees peeles nQ~
Fve oesveeW MejerjeW keer mebIeeleveke=efle veneR nesleer nw, keeeWefke yebOe, melJe Deewj Goe mes jefnle efme YeieJevleeW kes yebOe
kes keejCeeW kee DeYeeJe nw~ es meye lewpemeMejerj Deewj keece&CeMejerj cetuekejCeke=efleeeB nQ, Ssmee kene peelee nw~
Deye cetuekejCeke=efleeeW keer meleheCee keer nw, Ssmee yeleueeves nsleg met$e DeJeleerCe& efkeee peelee nwmet$eeLe&-

Fve met$eeW kes eje lesjncetue kejCeke=efleeeW keer meleheCee keer ieF& nw~~71~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-hegve: Deye Fme osMeeceMe&ke met$e kes eje metefele DeefOekeejeW keer eheCee kejles nQ~

240 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leeLee-heoceerceebmee-mJeeefcelJeceuheyenglJeb esefle $eeesefOekeeje: YeJeefvle, SlewefJe&vee meleheCeeveghehees:~


le$e heoceerceebmee Geles-DeewoeefjkeMejerjme mebIeeleveke=eflejefmle Glke=e Deveglke=e peIevee DepeIevee
e~ SJeb heefjMeeleveke=eflemleogYeeke=eflee Glke=e Deveglke=e peIevee DepeIevee e meefvle~ FlLecesJe Mes<eMejerjeCeeceefhe
JeeJeb~
heoceerceebmee ielee~
mJeeefcelJecegeles-DeewoeefjkeMejerjmeeslke=mebIeeleveke=efle: keme YeJeleerefleesled ?
keLeles-e: keefeled ceveg<ees cevegef<eveer Jee eflee&*d eflee&ieesefveveer Jee hebesefve: heee&hle: meb%eer
mebKeeleJe<ee&eg<ke: ef$emeceeleodYeJemLe: leodYeJemLeme eLecemeceeenejke: Glke=eesieer Sles<eg Develejme Glke=e
mebIeeleveke=efleYe&Jeefle~ leodefJehejerleme Deveglke=e mebIeeleveke=efle%ee&leJee~ De$e hebesefveefveoxMees efJekeuesefveeefle<esOeheue:~ Deheee&hleeesieme eefle<esOeeLe heee&hleenCeb~ Demebef%eeesieeefle<esOeeLe&: mebef%eefveoxMe:~ veejkesYe
Deeiele eflee&iceveg<es<eg GlheVeme Glke=mJeeefcelJeb YeJeefle Fefle %eeheveeLe mebKeeleJe<ee&eg<kemesefle Geb~
le=leeremeceeeslke=wkeevleevegJe=efeesieenCeeLe ef$emeceeleodYeJemLeeefoJeeveceefmle~
Glke=e mebIeeleveke=efle: efkeevleer ?
Skemeceeeyecee$ee YeJeefle Fefle %eeleJeb~

Jen Fme ekeej nw-heoceerceebmee, mJeeefcelJe Deewj DeuheyenglJe es leerve DeefOekeej nesles nQ, keeeWefke Fvekes
efyevee meleheCee veneR yeveleer nw~
GveceW mes heoceerceebmee DeefOekeej kee keLeve kejles nQ-DeewoeefjkeMejerj keer mebIeeleveke=efle Glke=-Deveglke=,
peIeve Deewj DepeIeve eejeW ekeej keer nesleer nw~ Fmeer ekeej heefjMeeleve Deewj leogYee ke=efleeeB Yeer Glke=,
Deveglke=, peIeve Deewj DepeIeve kes Yeso mes eej ekeej keer nesleer nQ~ Fmeer ekeej Mes<e MejerjeW keer heoceerceebmee kee
Yeer keLeve kejvee eeefnS~
heoceerceebmee meceehle ngF&~
Deye mJeeefcelJe DeefOekeej kene pee jne nw-DeewoeefjkeMejerj keer Glke= mebIeeleve ke=efle efkemekes nesleer nw ?
Ssmee eMve nesves hej Gmekes efJe<ee ceW yeleeles nQpees keesF& ceveg<e DeLeJee cevegef<eveer, efleee DeLeJee efleeefeveer-hebesefve eerJesoer efleee eesefve Jeeuee peerJe
heee&hle nw, meb%eer nw, mebKeele Je<e& keer Deeeg Jeeuee nw, leermejs mecee ceW leodYeJemLe ngDee nw, leodYeJemLe nesves kes
eLece meceeJeleea Deenejke nw SJeb Glke= eesie Jeeuee nw, GveceW efkemeer kes Glke= mebIeeleveke=efle nesleer nw~ Fmemes
efYeVe peerJe kes Deveglke= mebIeeleveke=efle nesleer nw~ eneB hebesefve heo kee efveoxMe efJekeuesefve peerJeeW kee eefle<esOe
kejves kes efueS efkeee nw~ Deheee&hle eesie kee eefle<esOe kejves kes efueS heee&hle heo kees enCe efkeee nw~
Demebef%emebyebOeer eesie kee eefle<esOe kejves kes efueS meb%eer heo kee efveoxMe efkeee nw~ veejefkeeeW ceW mes Deekej efleee Je
ceveg<eeW ceW GlheVe ngDee, Ssmee peerJe Glke= mJeeceer neslee nw, Fme yeele kes yeleueeves kes efueS mebKeeleJe<ee&eg<ke
Ssmee kene nw~ le=leere meceeJeleea peerJe kes nesves Jeeues Glke= SkeevleevegJe=efeesie kee enCe kejves kes efueS le=leere
meceeJeleea leodYeJemLe Deeefo heo kee enCe efkeee nw~
eMve-Glke= mebIeeleveke=efle efkeleveer nesleer nQ ?
Gej-Ske meceeeye eceeCe Glke= mebIeeleveke=efle nesleer nw, Ssmee peevevee eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

JesoveeKeC[ / 241

DeewoeefjkeMejerjme Glke=e heefjMeeleveke=efle: keme Fefle esled ?


keLeles-e: keefevceveg<ees cevegef<eveer Jee hebesefveeflee&*d hebesefveeflee&ieesefveveer Jee meb%eer heee&hle:
hetJe&keeseeeg<ke: kece&Yetefcepeme Jee kece&YetefceeefleYeeieme Jee leme Feb ke=efleYe&Jeefle~ esve peerJesve efJeJeef#eleYeJeefmLeleeLecemeceeeYe=efle Glke=sve eesiesveeneefjleb, Glke=Je=ee Jeef&leb, e Glke=eesiemLeeveeefve yengMees
yengMees ieefle, peIeveeefve ve ieefle, leleeeesieeslke=eesieer yengMees yengMees YeJeefle, leleeeesiepeIeveeesieer
yengMees yengMees ve YeJeefle, Fleeefo efJeMes<eCeefJeefMeme Glke=heefjMeeleveke=efleYe&Jeefle~
ef$eheueesheceeeg<keb cegkelJee efkeceLe hetJe&keeseeeg<kes<eg mJeeefcelJeb keefLeleced ?
vew<e oes<e:, veejkesYe Deeieleme YeesieYetefce<eg GlheesjYeeJeeled~ ve e vejkeYeJeefveefceekeheee&eb cegkelJeeve$e
DeewoeefjkeMejerjmeeslke=mebeees YeJeefle, Deve$e megKesve peerefJeleme eflee&iceveg<es<etlhee DeveglheVemeblees<eme yengDeewoeefjkeeosMeenCeeYeeJeeled~
DeJeMes<eb met$eeLe Jeie&CeeKeC[s eerJeerjmesveeeee&: eheefe<eefle~ De$e efvepeeae&ceeCeeslke=Jeb meeOezkeiegCeneefveiegefCelemeceeeyecee$eb YeJeefle, mecee eyeme efleereefve<eskeeYe=efle meJe&efve<eskeeCeeb le$eesheuebYeeled~
DeewoeefjkeMejerjme Glke=e mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle: keme Fefle esled ?
Sleme S<e SJeeueehees JeeJe:~ leme ejcemeceeleodYeJemLeme Glke=eesefieve: Glke=e~ leodJeefleefjee
Deveglke=e mebIeeleve heefjMeeleveke=efleYe&Jeefle~

Deewoeefjke Mejerj keer Glke= heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?


Ssmee eMve nesves hej kenles nQpees keesF& ceveg<e ee efleee DeLeJee hebesefve eerJesoer ceveg<eeesefveJeeuee ee hebesefve eerJesoer efleee
eesefveceleer meb%eer nw, heee&hle nw, hetJe&keesef eceeCe DeeegJeeuee nw, kece&Yetefcepe nw, DeLeJee kece&YetefceeefleYeeie ceW GlheVe
ngDee nw, Gmekes en ke=efle nesleer nw~ efpemeves efJeJeef#ele YeJe ceW efmLele nesves kes eLece mecee mes ueskej Glke= eesie
kes eje Deenej Jeie&CeeSB enCe kej ueer nQ, pees Glke= Je=ef mes Je=ef kees eehle ngDee nw, pees Glke= eesiemLeeveeW
kees yengle-yengle yeej eehle neslee nw, peIeve eesiemLeeveeW kees eehle veneR neslee nw, pees leleeeesie Glke= eesieJeeuee
yengle-yengle yeej neslee nw, leleeeesie peIeveeesieJeeuee yengle-yengle yeej veneR neslee nw Fleeefo efJeMes<eCeeW mes
efJeefMe peerJe kes Glke= heefjMeeleveke=efle nesleer nw~
Mebkee-leerve heueeshece Deeeg Jeeues efleee Je ceveg<e kees es[kej hetJe&keesef cee$e Deeeg JeeueeW ceW
mJeeefcelJe efkemeefueS kene nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke veejefkeeeW ceW mes Deees ngS peerJe keer YeesieYetefceeeW ceW Glheefe
veneR nesleer nw~ veejke YeJe mes heers DeeF& ngF& heee&e kes efmeJee Deve$e Deewoeefjke Mejerj kee Glke= mebee neslee nw,
keeeWefke Deve$e megKehetJe&ke peerJeve efyeleekej pees peerJe efleee Je ceveg<eeW ceW GlheVe neslee nw, Gmekes Demeblees<e GlheVe
ve nesves mes yengle Deewoeefjke eosMeeW kee enCe veneR neslee nw~
Mes<e met$eeLe& eer Jeerjmesveeeee& Jeie&CeeKeC[ ceW kenWies~ eneB hej efvepeeaCe& nesves Jeeuee Glke= Je [s{ iegCeneefveiegefCele
meceeeye cee$e neslee nw, keeeWefke meceeeye kes efleere efve<eske mes ueskej meye efve<eske JeneB heees peeles nQ~
Deewoeefjke Mejerj keer Glke= mebIeeleve heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
Fmekes ener Deeueehe kenvee eeefnS~ en peerJe Deye efJeJeef#ele YeJe kes Deefvlece mecee ceW efmLele neslee nw Deewj
Glke= eesie Jeeuee neslee nw leye Gmekes Deewoeefjke Mejerj keer Glke= mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle nesleer nw~ Fmemes efYeVe

242 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Mes<eb megieceb~ De$e mebee: meeOezkemeceeeyecee$eesmebKeelemeceeeyecee$ees Jee~


DeewoeefjkeMejerjme peIevee mebIeeleveke=efle: keme ?
Develejme met#ceme Deheee&hleme eleskeMejerjme DeveeefouebYes heefleleme eLecemeceeleodYeJemLeme eLecemeceeenejkeme meJe&peIeveeesieme DeewoeefjkeMejerjme peIevee mebIeeleveke=efle:~ leodJeefleefjee DepeIevee~
DeveeefouebYes heefleleme~ Fefle efkeceLe&cegeles ?
ve, eLeceuebYes meJe&peIeveesheheeoeesieevegheuebYeeled~ Deefmceved ekejCes eerJeerjmesveeeee&: met$es efkebefevceleYesob
eoMee&efhe le$e kemeefeoefhe efve<esOees ve kele&Je Fefle yeJeerefleheesemejerjmmes efe meblekecceheeef[heeng[JeeCeb hegJJekees[eegieeefjcemeceS GkekemmemeeefceeefCesmees e
megeefJees efe CeeCeeejes keeeJJees, oesCCeb megeeCeb efJejesns mebles lLehheeJeuebyeCemme CeeFeeeoes1~
Slesve Deeeee&osJeme Deeieceme efJe<ees keoeefeled met$eees&eesce&leYesos meefle heeheYeerlJeb Meles~ efkeb e
Skeme met$eme DemelekeLeves meefle heeheYeerlJeb veMeefle~ eesce&Oes efkeb meleb efkecemeleb Jee Fefle kesJeefueeglekesJeefueveesjYeeJeeled mebeefle keLeefelegb ve Mekeeles~
DeewoeefjkeMejerjme peIevee heefjMeeleveke=efle: keme ?

Deveglke= mebIeeleve-heefjMeeleve ke=efle nw~


en keLeve megiece nw~ eneB mebee [s{ iegCeneefveiegefCele meceeeyecee$e DeLeJee DemebKeele meceeeye
cee$e neslee nw~
Deewoeefjke Mejerj keer peIeve mebIeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
pees keesF& peerJe met#ce nw, Deheee&hle nw, eleskeMejerjer nw, DeveeefouecYe ceW heeflele nw DeLee&led efpemeves Deveske yeej
Fme heee&e kees enCe efkeee nw, eLece mecee ceW leodYeJemLe ngDee nw, eLece mecee mes Deenejke nw Deewj meyemes
peIeve eesie Jeeuee nw, Gmekes Deewoeefjke Mejerj keer peIeve mebIeeleveke=efle nesleer nw~ Fmemes efYeVe DepeIeve
mebIeeleveke=efle nesleer nw~
Mebkee-DeveeefouecYe ceW heeflele en efkemeefueS kene peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, etBefke eLece uecYe ceW meJe& peIeve Gheheeoeesie veneR heeee peelee nw, Dele: DeveeefouecYe
ceW heeflele Ssmee kene nw~ Fme ekejCe ceW eer Jeerjmesveeeee& ves met$e ceW efkebefeled celeYeso eoefMe&le kejkes Yeer efkemeer kee
Yeer efve<esOe veneR kejvee eeefnS, Ssmee kene nweleske Mejerj kes en melkece&eke=efleeeYe=le kee Jeeve Deewj hetJe&keesef eceeCe Deeeg kes Deefvlece mecee ceW
Glke= mJeeefcelJe kee efveoxMe, es oesveeW Jeeve met$e efJe nQ, efhej Yeer Fvekee Deveeoj veneR kejvee eeefnS, keeeWefke
oes met$eeW kes ceOe ceW efJejesOe nesves hej eghheer kee DeJeuecyeve kejvee ner veee nw~
Fme keLeve mes Deeiece kes efJe<ee ceW keoeef eled oes met$eeW ceW celeYeso nesves hej Deeeee& osJe keer
heeheYeerlee osKeer peeleer nw, keeeWefke Ske met$e kees Demele kenves hej heeheYeerlee ve nesleer nw~ oes keLeve
ceW keewve mee mele nw Deewj keewve mee Demele nw, en kesJeueer-eglekesJeueer kes DeYeeJe ceW Deepe yeleueeveeefveCe&e kejvee Meke e veneR nw~
eMve-DeewoeefjkeMejerj keer peIeve heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 333~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

JesoveeKeC[ / 243

Develejme yeeojJeeegkeeefekepeerJeme, esve eLecemeceeleoYeJemLeeYe=efle peIevesve eesiesve Deeneefjleb,


peIeveJe=ee Jeef&leb, peIeve eesiemLeeveeefve yengMees yengMees ieefle, Glke=eesiemLeeveeefve ve ieefle,
leleeeesiepeIeveeesieer yengMees yengMees YeJeefle, leleeeesie-Glke=eesieer yengMees yengMees ve YeJeefle, DeOemleveefmLeleerveeb
efve<eskeme Glke=heob, GheefjleveefmLeleerveeb efve<eskeme peIeveheob e kejesefle~ e: meJe&ueIegb heee&efhleb iele:, meJe&ueIegb
GejMejerjefJeefeeeb meceeefhele:, meJe&efejsCe keeuesve peerJeeosMeeved efve#esheeefle, meJe&efejsCe keeuesve GejMejerjefJeefeeeb
eehle:, leme ejcemeceeeefveJe=efeyeeojJeeegkeeefekepeerJeme DeewoeefjkeMejerjme peIevee heefjMeeleveke=efle:~
leefhejerlee DepeIevee~
megiececesleled~
peIevee mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle: keme ?
Develejme met#ceme Deheee&hleme eleskeMejerjme DeveeefouebYes heefleleme efmeceeleodYeJemLeme
efleeremeceeenejkeme leleeeesiepeIeveeesefievees peIevee mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle%ee&leJee~ leefhejerlee DepeIevee~
megieceb~
JewefeefekeMejerjme Glke=e mebIeeleveke=efle: keme ?
Develejme JewceeefvekeosJeme meJe&cenvlecemebyeheb efJeefeeceeCeme leme GejMejerjefJeeeceeCeeLecemeceeefmLeleme Glke=eesefieve: Jewefeefekeme GlkemebIeeleveke=efleYe&Jeefle~ leodefJehejerlee Deveglke=e~

Gej-efkemeer Ske yeeoj Jeeegkeeefeke peerJe kes nesleer nw~ efpeme yeeoj Jeeegkeeefeke peerJe ves Gme YeJe ceW
efmLele nesves kes eLece mecee mes ueskej peIeve eesie kes eje Deenejke Jeie&CeeSB enCe keer nQ, pees peIeve Je=ef mes
Je=ef kees eehle ngDee nw, pees peIeve eesiemLeeveeW kees yengle-yengle yeej eehle neslee nw, Glke= eesiemLeeveeW kees veneR
eehle neslee nw, Gmekes eesie peIeve eesie Jeeuee yengle-yengle yeej neslee nw, Gmekes eesie Glke= eesie Jeeuee
yengle-yengle yeej veneR neslee nw~ DeOemleve efmLeefleeeW kes efve<eske kes Glke= heo kees kejlee nw, Gheefjleve efmLeefleeeW kes
efve<eske kes peIeve heo kees kejlee nw, pees meJe&ueIeg keeue ceW heee&efhle kees eehle ngDee nw, meJe&ueIeg keeue ceW GejMejerj keer efJeefeee kees meceehle kej ueslee nw, meJe& efej-meyemes oerIe& keeue mes peerJe eosMeeW kee efve#esheCe kejlee
nw, meJe& efej-oerIe&keeue mes GejMejerj keer efJeefeee kees eehle ngDee nw, Gme Debeflece meceeJeleea DeefveJe=efe
yeeojJeeegkeeefeke peerJe kes Deewoeefjke Mejerj keer peIeve heefjMeeleveke=efle nesleer nw~
Fmemes efYeVe DepeIeve heefjMeeleveke=efle nw~
en keLeve megiece nw~
eMve-Deewoeefjke Mejerj keer peIeve mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
Gej-pees keesF& met#ce Deheee&hle eleske Mejerj kee peerJe DeveeefouecYe ceW heeflele nw, otmejs mecee ceW
leodYeJemLe ngDee nw, Deenejke nesves kes otmejs mecee ceW efmLele nw Deewj Gmekes eesie peIeve eesie mes ege nw, Gmekes
Deewoeefjke Mejerj keer peIeve mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle nesleer nw~ Gmemes efYeVe DepeIeve mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle nw~
en keLeve megiece nw~
eMve-JewefeefekeMejerj keer Glke= mebIeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
Gej-pees keesF& Jewceeefveke osJe meyemes ye[s Demebyehe keer efJeefeee kej jne nw, Gme GejMejerj keer
efJeefeee kejves kes eLece mecee ceW efmLele jnves Jeeues Deewj Glke= eesie Jeeues peerJe kes Jewefeefeke Mejerj keer Glke=
mebIeeleveke=efle nw Fmemes efJehejerle Deveglke= mebIeeleveke=efle nw~

244 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

cetueMejerjeled he=LeiYetleMejerjefJeefeeceeCesefhe cetueMejerjme GejMejerjmesJe Jewefeefekeveecekeceexoesve


Deeievle: heguemkebOee: meefvle, efvepeeae&ceeCee Deefhe meefvle, GYee$e peerJeeosMemebYeJeeled~ lelees$e mebIeeleveke=efleve&
egpeles, efkevleg mebIeeleve-heefjMeeleveke=efleewJee$e YeJeefle, ees: meeOe&cesJeesheuebYeeled Fefle esled ?
vew<e: oes<e:, cetueMejerjeled he=LeiYetleMejerjs efJeefeeceeCes heefjMeeleveke=eflecevlejsCe mebIeeleveke=efleewJesefle ke=lJee
mebIeelevelJeeYegheieceeled~
Mes<eb megieceb~
JewefeefekeMejerjme Glke=e heefjMeeleveke=efle: keme ?
Develejes ceveg<ees cevegef<eveer Jee eflee&*d hebesefve: hebesefveeflee&ieesefveveer Jee meb%eer heee&hle: hetJe&keeseeeg<ke:
kece&Yetefcepees Jee kece&YetefceeefleYeeiepees Jee leme YeJeefle, Fleeefo~
JewefeefekeMejerjme Glke=mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle: keme ?
Develejme DeejCeeegleosJeme eefJebMeeflemeeiejesheceeeg<keme YeJeefle~ lesve leJemLeeLecemeceeeoejYe
Glke=eesiesve Deenejb ie=nerleb, Glke=Je=ee Jeef&leb, DeOemleveefmLeleerveeb efve<eskeme peIeveheob, GheefjleveefmLeleerveeb
efve<eskemeeslke=heob kejesefle, eme Yee<eekeeueesuhe:, ceveeseesiekeeueesuhe:, Yee<eekeeuees mJe:, ceveeseesiekeeuees
mJe:, Devleceg&ntlex peerefJeleeJeMes<es efJeefeeeb ve eehle:, Devleceg&ntlex peerefJeleeJeMes<es eesiemLeeveeveecegheefjceYeeies

Mebkee-cetueMejerj mes he=LeiYetle Mejerj keer efJeefeee kejves hej Yeer GejMejerj kes meceeve cetueMejerj kes efueS
Yeer Jewefeefeke veecekece& kes Goe mes hegodieuemkebOe Deeles nQ Deewj Gvekeer efvepe&je Yeer nesleer nw, keeeWefke oesveeW MejerjeW ceW
peerJeeosMeeW keer mebYeeJevee nw~ Fme keejCe eneB hej Jewefeefeke Mejerj keer mebIeeleveke=efle veneR yeveleer~ efkevleg Fmekes
mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle ner nesleer nw, keeeWefke oesveeW ner Ske meeLe GheueyOe nesleer nQ ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke cetueMejerj mes he=LeiYetle Mejerj keer efJeefeee kejves hej
heefjMeeleveke=efle kes efyevee mebIeeleveke=efle ner nesleer nw, Ssmee ceevekej mebIeeleveke=efle mJeerkeej keer ieF& nw~
Mes<e keLeve megiece nw~
eMve-Jewefeefeke Mejerj keer Glke= heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
Gej-pees keesF& ceveg<e ee cevegef<eveer DeLeJee hebesefve efleee ee hebesefve efleee eesefveceleer meb%eer nw,
heee&hle nw, hetJe&keesef eceeCe Deeeg mes mebege nw, kece&Yetefcepe nw DeLeJee kece&Yetef ce kes eefleYeeie ceW jnves Jeeuee nw
Gmekes nesleer nw~
eMve-JewefeefekeMejerj keer Glke= mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
Gej-pees keesF& DeejCe-Deegle keuheJeemeer osJe, yeeF&me meeiejeshece Deeeg Jeeuee nw~ efpemeves Gme YeJe ceW
efmLej nesves kes eLece mecee mes ueskej Glke= eesie kes eje DeenejJeie&Cee enCe efkeee nw, pees Glke= Je=ef mes
Je=ef kees eehle ngDee nw, DeOemleve efmLeefleeeW kes efve<eske kee peIeve heo kejlee nw, Gheefjce efmLeefleeeW kes efve<eske kee
Glke= heo kejlee nw, efpemekee Yee<eekeeue Deuhe nw, ceveeseesiekeeue Deuhe nw, Yee<eekeeue mJe nw, ceveeseesie kee
keeue mJe nw, Devleceg&ntle& peerefJele jnves hej efJeefeee kees veneR eehle efkeee nw, Devleceg&ntle& cee$e peerefJele kes Mes<e
nesves hej pees eesiemLeeveeW kes Gheefjce Yeeie ceW Devleceg&ntle& keeue leke jnlee nw, ejce-Debeflece mecee ceW peerJe
iegCeneefve mLeeve kes ceOe ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie keeue leke jnlee nw leLee pees ejce Je efejce mecee

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

JesoveeKeC[ / 245

Devleceg&ntle efmLele:, ejces peerJeiegCeneefvemLeeveevlejs DeeJeefuekeeee DemebKeYeeieb efmLele:, ejce-efejcemecees


Glke=eesieb iele:, leme ejcemecees leodYeJemLeme Glke=e leogYeeke=efle:~ leodJeefleefjee Deveglke=e~
megieceb~
Jewefeefekeme peIevee mebIeeleveke=efle: keme ?
e: keefeVeejkeer osJees Jee Demebef%eheee&eeled eleeiele: eLecemeceeleodYeJemLe: eLecemeceeenejke:
leleeeesiepeIeveeesiemebege:, leme peIevee JewefeefekemebIeeleveke=efle:~ leodJeefleefjee DepeIevee~
Jewefeefekeme peIevee heefjMeeleveke=efle: kemeefeled yeeojJeeegkeeefekepeerJeme YeJeefle~ e: meJe&ueIegb heee&efhleb
iele:, meJe&ueIegb GejMejerjme efJeefeee ke=lee Fleeefo~
leoJeefleefjeepeIevee~
Jewefeefekeme peIevee mebIeeleveheefjMeeleveke=efle:, Develejme yeeojJeeegpeerJeme, Fleeefo~
leodJeefleefjee DepeIevee~
DeOegvee DeenejMejerjme ke=efle: efvehelesDeenejMejerjme Glke=e mebIeeleveke=efle: kemeefeled mebeleme DeenejkeMejerjme eLecemeceeenejkeme
Glke=eesiemeefnleme YeJeefle~ leodJeefleefjee Deveglke=e~
SJecesJe heefjMeeleveke=efle: mebIeeleveheefjMeeleveke=efleeeefhe %eeleJee~
leLewJe peIeveeeeefhe erkeeeeb Jee:~

ceW Glke= eesie kees eehle nw, Gme YeJe ceW efmLele Gmekes ejce mecee ceW Glke= leogYee ke=efle nesleer nw~ Fmemes
efJehejerle Deveglke= ke=efle nesleer nw~
Mes<e keLeve megiece nw~
eMve-JewefeefekeMejerj keer peIeve mebIeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
Gej-pees keesF& peerJe Demeb%eer heee&e mes Jeeefheme Deekej veejkeer Je osJe ngDee nw, eLece mecee ceW
leodYeJemLe ngDee nw, eLece mecee ceW Deenejke ngDee nw leLee Gmekes eesie peIeve eesie mes mebege nw, Gmekes
peIeve JewefeefekeMejerj keer mebIeeleveke=efle nesleer nw~ Fmemes efYeVe DepeIeve mebIeeleveke=efle nesleer nw~
JewefeefekeMejerj keer peIeve heefjMeeleveke=efle efkemeer yeeoj Jeeegkeeefeke peerJe kes nesleer nw, efpemeves meJe&ueIeg
keeue ceW heee&efhle kees eehle efkeee nw, meJe&ueIeg keeue ceW GejMejerj keer efJeefeee keer nw Fleeefo~
Gmemes efYeVe DepeIeve heefjMeeleveke=efle nw~
JewefeefekeMejerj keer peIeve mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle Develej yeeoj Jeeegkeeefeke peerJe kes nesleer nw~ pees
meJe&ueIeg keeue ceW heee&efhle kees eehle ngDee nw, efpemeves meJe&ueIeg keeue ceW GejMejerj keer efJeefeee keer nw~
Fmemes efYeVe DepeIeve mebIeeleve-heefjMeeleve ke=efle nw~
Deye Deenejke Mejerj keer ke=efle kee efveheCe kejles nQDeenejkeMejerj keer Glke= mebIeeleveke=efle efkemeer Deenejke Mejerj Jeeues mebele kes Deenejke nesves kes eLece
mecee ceW Glke= eesie mes mebege nesves hej DeenejkeMejerj keer Glke= mebIeeleveke=efle nesleer nw~ Fmemes efYeVe Deveglke=
mebIeeleveke=efle nesleer nw~
Fmeer ekeej heefjMeeleveke=efle Deewj mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle kees Yeer peevevee eeefnS~
Gmeer ekeej mes peIeve ke=efle kees Yeer erkee ceW osKevee eeefnS~

246 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle lewpemeMejerjme ke=efle: keLeleslewpemeMejerjme Glke=heefjMeeleveke=efle: keme YeJeefle ? e: keefeled peerJe: ceOes Devleceg&ntle&keeuemeevlejb
olJewJe $eeefebMelmeeiejesheceefmLeeflekeeved efveejkeYeJeeved eehveesefle, esve leefmceved leefmceved eLecemeceeleodYeJemLeeYe=efle
Glke=sve eesiesve DeenejJeie&Ceeb mebeehle:, Glke=Je=dee Jeef&le:, Glke=eesiemLeeveeefve yengMees yengMees iele:,
peIeveeesiemLeeveeefve ve iele:, DeOemleveefmLele mLeevewefve&<eskeme peIeveheob, GheefjceefmLeeflemLeevewefve&<eskemeeslke=heob
kejesefle, Devleceg&ntlex peerefJeleeJeMes<es eesiemLeeveeveecegheefjceYeeiesvleceg&ntle efmLele:, ejceiegCeneefvemLeeveevlejs DeeJeefuekeeee
DemebKeeleYeeieb eqmLele:, efejce-ejceees: meceeees: Glke=eesieb iele:, ejcemecees lele: heee&eeled GodJele&efve<ece peue-mLeueejhebesefveeflee&ieesefveceleer<eg GlheVe:, leefmceved eLecemeceeeYe=efle me SJeeueehe: keLeefeleJe:~
hegve: vejkeieefleb ielJee lelees efveie&le peue-mLeueejhebesefves<eg GlheVe:, leefmceved YeJesvleceg&ntle peerefJelJee
ce=le:, lelheeeled ieYeexheeeefvlekes<eg ceveg<es<eg GlheVe:, meJe&ueIegb eesefveefve<eceCepevcevee peele:, meJe&ueIegb mecekelJeb
eefleheVe:, DeJeeef<e&ke: mebeceb eefleheVe:, meJe&ueIegb %eeveceglheeoeefle, MewuesMeeefleheVe:, leme eLecemeceeeeesefieve:
Glke=e lewpemeMejerjme heefjMeeleveke=efleYe&Jeefle~ leodJeefleefjee Deveglke=e~
DeJe<ee&oOe SJe mecekelJeb eefleheeles Fefle %eeheveeLe meJe&ueIegb mecekelJeb eefleheVe Flegeb~ mebeceb hegve:
DeJe<exYeesOees ve YeJeleerefle %eeheveeLe DeJe<eeae: mebeceb eefleheVe: Fefle YeefCeleb~ esve lewpemeMejerjveeskece&efmLeefle:

Deye lewpeme Mejerj keer ke=efle kee keLeve kejles nQlewpeme Mejerj keer Glke= heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
pees peerJe ceOe ceW Devleceg&ntle& keeue kee Devlej oskej lesleerme meeiejeshece efmLeefle Jeeues oes veejke YeJeeW kees
eehle kejlee nw, Ssmee kejles ngS efpemeves Gme-Gme YeJe ceW leodYeJemLe nesves kes eLece mecee mes ueskej oesveeW yeej
Glke= eesie kes meeLe DeenejJeie&Cee kees enCe efkeee nw, pees Glke= Je=ef mes Je=ef kees eehle ngDee nw, Glke= eesie
mLeeveeW kees yengle-yengle yeej eehle ngDee nw, peIeve eesiemLeeveeW kees yengle-yengle yeej veneR eehle ngDee nw, DeOemleve
efmLeefle mLeeveeW kes efve<eske kes peIeve heo kees Deewj Gheefjce efmLeefle mLeeveeW kes efve<eske kes Glke= heo kees kejlee nw,
Deeeg kes Devleceg&ntle& Mes<e jnves hej eesiemLeeveeW kes Gheefjce Yeeie ceW efmLele jne nw, Deefvlece iegCeneefvemLeeve kes ceOe
ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e keeue leke efmLele jne nw, efejce Je ejce mecee ceW Glke= eesie kees eehle
ngDee nw, Deefvlece mecee ceW Ge heee&e mes efvekeuekej peueej Je Leueej hebesefve efleee eesefveceleer peerJeeW ceW
GlheVe ngDee nw, Gme peerJe ceW eLece mecee mes ueskej Jener Deeueehe kenvee eeefnS~
lelheeeled efhej mes vejkeieefle kees eehle nes Je JeneB mes efvekeuekej peueej Je Leueej hebesefveeW ceW GlheVe
ngDee nw, efhej Gme YeJe ceW Devleceg&ntle& keeue leke peerefJele jnkej cejCe kees eehle nes ieYe&pe ceveg<eeW ceW GlheVe ngDee
nw, GmeceW Yeer pees meJe&ueIeg keeue ceW eesefveefve<eceCehe pevce mes GlheVe ngDee nw, DeLee&led meele ceeme ieYe& ceW jnkej
ner pevce ues efueee nw, meJe&ueIeg keeue ceW mecekelJe kees eehle ngDee nw, Dee" Je<e& kee neskej mebece kees eehle nes
meJe&ueIeg keeue ceW kesJeue%eeve kees GlheVe kejlee nw leLee meJe&ueIeg keeue ceW pees MewuesMeer DeJemLee kees eehle ngDee nw,
Gme eLece meceeJeleea DeeesiekesJeueer kes lewpeme Mejerj keer Glke= heefjMeeleveke=efle nesleer nw~ Fmemes efYeVe Deveglke=
heefjMeeleveke=efle nw~
Dee" Je<e& mes henues ner mecekelJe kees eehle kejlee nw, Fme yeele kees yeleueeves kes efueS meJe&ueIegkeeue ceW
mecekelJe kees eehle ngDee nw Ssmee kene nw~ hejvleg mebece Dee" Je<e& kes veeres veneR neslee nw, Fme yeele kees yeleueeves

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

JesoveeKeC[ / 247

<ed<eefmeeiejeshececee$eeefmle lesve efleereJeejb veejkeYeJeenCecevleceg&ntleexve$eeefmb$eMelmeeiejefmLeefleeceeCeefceefle JeeJeb~


Mes<eb megieceb~
lewpememebIeeleveheefjMeeleveke=efle: Glke=e efleereJeejb vejkeYeJeenCes ejcemeceeleodYeJemLeme YeJeefle~
leodJeefleefjee Deveglke=e~ megieceb~
lewpemeMejerjme peIevee heefjMeeleveke=efle: keme ?
ees peerJe: <ed<eefmeeiejeshecehee&vleb met#ces<eg efmLele:, leefmceved heee&hleheee&hleeesYe&JeenCeeefve kejesefle, yengJeejb
Deheee&hleYeJeeved mleeskeJeejebe heee&hleYeJeeved yeYetJeg:~ Deme Deheee&hlekeeuee oerIee&: heee&hlekeeuee: mJeeDeuhee:~ esve peIeveeesiesve DeenejenCeb ke=leb, peIeveJe=ee Je=efbiele:, peIeveeesiemLeeveeefve yengMees yengMees
iele:, Glke=eesiemLeeveeefve ve iele:~ DeOemleveefmLeeflemLeevewefve&<eskeme Glke=heob, GheefjleveefmLeeflemLeevewefve&<eskeme
peIeveheob kejesefle~ lelees efveie&le eflee&#etlheVe:, Devleceg&ntle peerefJelJee GodJele& hetJe&keeseeeg<kes<eg ceveg<es<eg GlheVe:,
meJe&ueIegb eesefveefve<eceCepevcevee peele:, meJe&ueIegb mecekelJeb eefleheVe:, DeJe<ee&eg<ke: mebeceb eefleheVe:, meJe&ueIegb
kesJeue%eeveceglheeoeefle, GlheVe%eeveoMe&veOejes efpeve: kesJeueer osMeesveb hetJe&keesefkeeueheele efJenejb ke=lJeevleceg&ntlee&JeMes<es
peerefJeleeJeMes<es MewuesMeb eefleheVe:, leme ejcemeceeYeJeefmeefkeme #eefhelekeceeefMekeme peIevee heefjMeeleveke=efleYe&Jeefle~ leodJeefleefjee DepeIevee YeJeefle~ megieceb~

kes efueS Dee" Je<eeae neskej mebece kees eehle ngDee nw Ssmee kene nw~ etBefke lewpemeMejerj veeskece& keer efmLeefle
deeme" meeiejeshece eceeCe nw Dele: otmejer yeej vejke heee&e kee enCe Devleceg&ntle& kece lesleerme meeiej efmLeefle
eceeCe neslee nw, Ssmee kenvee eeefnS~ Mes<e keLeve megiece nw~
lewpeme Mejerj keer Glke= mebIeeleve heefjMeeleveke=efle otmejer yeej veejke YeJe kes enCe kejves hej Gme YeJe ceW
efmLele jnves kes Debeflece mecee kees eehle ngS veejkeer kes lewpeme Mejerj keer Glke= mebIeeleve heefjMeeleveke=efle nesleer nw~
Fmemes efYeVe Deveglke= mebIeeleve heefjMeeleveke=efle nw~ en keLeve megiece nw~
lewpeme Mejerj keer peIeve heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
pees peerJe eeme" meeiejeshecekeeue leke met#ce peerJeeW ceW jne nw Deewj JeneB jnles ngS pees heee&hle Je Deheee&hle
YeJeeW kees enCe kejlee nw, FveceW efpemekes Deheee&hle YeJe yengle ngS nQ Deewj heee&hle YeJe Lees[s ngS nQ, Deheee&hlekeeue
oerIe& jns nQ heee&hle keeue Deuhe jns nQ, efpemeves peIeve eesie mes Deenej Jeie&CeeDeeW kees enCe efkeee nw, peIeve
Je=ef mes pees Je=ef kees eehle ngDee nw, pees peIeve eesiemLeeveeW kees yengle-yengle yeej eehle ngDee nw, Glke=
eesiemLeeveeW kees yengle-yengle yeej eehle veneR ngDee nw~ pees DeOemleve efmLeefle mLeeveeW kes eje efve<eske kee Glke= heo
kejlee nw Deewj Gheefjce efmLeefle mLeeveeW kes eje efve<eske kee peIeve heo kejlee nw, heeeled met#ce heee&e mes efvekeuekej
pees efleeeeW ceW GlheVe ngDee Deewj Devleceg&ntle& keeue leke peerefJele jnkej JeneB mes efvekeue kej hetJe&keesef eceeCe Deeeg
Jeeues ceveg<eeW ceW Deekej DeefleMeerIe eesefveefve<eceCehe pevce mes GlheVe ngDee nw, efpemeves Deefle MeerIe mecekelJe kees
eehle efkeee nw, pees Dee" Je<e& kee neskej mebece kees eehle nes DeefleMeerIe kesJeue%eeve kees GlheVe kejlee nw, efhej
GlheVe ngS kesJeue%eeve Je kesJeueoMe&ve mes meefnle neskej kesJeueer efpeve neslee ngDee keg kece Ske hetJe&keesef keeue
leke efJenej kejlee nw leLee Devleceg&ntle& cee$e Deeeg kes Mes<e jnves hej MewuesMeer YeeJe kees eehle ngDee nw, Ssmes Gme ejce
meceeJeleea YeJeefmeefke Deewj #eefhelekeceeefMeke peerJe kes peIeve heefjMeeleveke=efle nesleer nw~ Fmemes efYeVe DepeIeve
heefjMeeleveke=efle nw~ Mes<e keLeve megiece nw~

248 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

lewpemeMejerjme mebIeeleve-heefjMeeleveke=eflepe&Ievee keme YeJeleerefle essled ?


ees peerJe: <ed<eefmeeiejesheceeefCe met#ces<eg efmLele:~ SJeb eeJeogheefjceefmLeeflemLeevewefve&<eskeme peIeveheob
YeJeefle leeJeVesleJeb~ lele: met#cew: heee&hlekewlheVemleme leefmceved heee&efhleefYe: heee&hleheee&efhleefYejYeer#CeJe=ee
SkeevleJe&ceeveme Deheee&hlekeme eefmceved mecees yengMees yebOees, efvepe&je e ve YeJeefle leefmceved mecees efmLele:,
leme lewpemeMejerjme peIevee mebIeeleve-heefjMeeleveke=efleYe&Jeefle~ leodJeefleefjee DepeIevee~
keefeoen-SkeevleevegJe=ee mJeeefcelJeb efkeceLe oeced?
Deeeee&: een-heefjCeeceeesiew: mebefeleheguemkebOeieueveeLe SkeevleevegJe=ee mJeeefcelJeb keefLeleceefmle~
DeOegvee keece&CeMejerjme ke=efleeleskeece&CeMejerjme Glke=heefjMeeleveke=efle: keme ?
ees peerJees efmenemeeiejeshecewneaveef$ebMelkeesekeesermeeiejkeeueheeleb yeeojpeerJes<eg efmLele:, le$e heee&hleeheee&hlekeeefve YeJeenCeeefve kejesefle, le$e yengkeeefve heee&hlekeeefve, mleeskeeefve Deheee&hlekeeefve, oerIee&: heee&hlekeeuee:
mJee Deheee&hlekeeuee YeJeefvle, SJeb ke=lJee Glke=sve eesiesve DeenejenCeb ke=leb~ Glke=Je=ee Jeef&le:, yengMees
yengMees Glke=eefve eesiemLeeveeefve iele:, peIeveeef ve ve iele:, mebkeues Meb yengMees peele:, FlLeb yengMe:
leleeeesieeslke=mebkeuesMeegees YetlJee efJeMegeved meved leleeeesiepeIeveefJeMegeqmeefnle:, DeOemleve-efmLeeflemLeevewefve&<eskeme
peIeveheocegheefjceefmLeeflemLeevewefve&<eskeme Glke=heob kejesefle, lele GodJele& yeeoj$emes<eg GlheVe:~

eMve-lewpeme Mejerj keer peIeve mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?


Gej-pees peerJe eeme" meeiejeshece keeue leke met#ce peerJeeW ceW jne nw~ Fme ekeej Gheefjce efmLeefle
mLeeveeW kes efve<eske kes peIeve heo kes eehle nesves leke Deeueehe ues peevee eeefnS~ heeeled pees met#ce heee&hlekeeW mes
GlheVe ngDee nw, Gmemes Gme YeJe ceW heee&efhleeeW heee&efhle-Deheee&efhleeeW mes DeYeer#Ce Je=ef eje Skeevle Je=ef mes
ye{les ngS Deheee&hleke peerJe kes efpeme mecee ceW yengle yebOe Deewj efvepe&je veneR osKeer nesleer nw, Gmekes lewpeme Mejerj keer
peIeve mebIeeleveheefjMeeleveke=efle nesleer nw~ Fmemes efYeVe DepeIeve mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle nesleer nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-SkeevleevegJe=ef mes mJeeefcelJe efkemeefueS efoee-efkeee nw ?
Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-heefjCeeceeesieeW mes mebefele hegodieuemkebOeeW kes ieueeves kes efueS SkeevleevegJe=ef
mes mJeeefcelJe kene nw~
Deye keece&CeMejerj keer ke=efle kenles nQeMve-keece&CeMejerj keer Glke= heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
Gej-pees peerJe oes npeej meeiejesheceeW mes nerve leerme kees[ekees[er meeiejeshece keeue leke yeeoj peerJeeW ceW jne
nw, JeneB jnles ngS pees heee&hle Je Deheee&hle YeJeenCeeW kees kejlee nw, JeneB heee&hle YeJe DeefOeke Deewj Deheee&hle YeJe
Lees[s nesles nQ leLee heee&hle YeJeeW kee keeue oerIe& Deewj Deheee&hle YeJeeW kee keeue mJe neslee nw~ pees Glke= eesie mes
Deenej kees enCe kejlee nw, Glke= Je=ef mes Je=ef kees eehle neslee nw, pees yengle yeej Glke= eesiemLeeveeW kees eehle
neslee nw, peIeve eesiemLeeveeW kees veneR eehle neslee nw, mebkeuesMe kees yengle yeej eehle neslee nw, Fme ekeej yengle
Gmekes eesie Glke= mebkeuesMe mes ege neskej efJeMegef kees eehle neslee ngDee Gmekes eesie peIeve efJeMegef mes
meefnle neslee nw, DeOemleve efmLeefle mLeeveeW kes efve<eske kee peIeve heo Je Gheefjce efmLeefle mLeeveeW kes efve<eske kee
Glke= heo kejlee nw, heeeled Gme heee&e mes efvekeuekej yeeoj $emeeW ceW GlheVe neslee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

JesoveeKeC[ / 249

De$e keefeoeMebkeles-$emes<eg efkeb met#cee: meefvle ?


Deeeee&osJe: meceeOeesve meefvle, leefmceved heee&hlee Deheee&hlee Fefle YesoesheuebYeeled yeeojJeevesvee$e $emeheee&hleeveeb enCeb kele&Jeced~
le$eeefhe GheefjceefmLeeflemLeevesOemleveefmLeeflemLeevewefve&<eskeme Glke=heob kejesefle, mecekelJeb mebeceb Jee ve efkebefeled
iegCeb eefleheeles, leoe heefeces<eg YeJeenCes<eg $eeefebMelmeeiejesheefcekes<eg veejkes<eg GlheVe:~ Gheefj eLee lewpemeMejerjme
Glke= heefjMeeleveke=les: eheCee ke=lee leLee eheefeleJee~ efJeMes<esCe leg yengMees yengMees yengmebkeuesMeb iele Fefle
JeeJeb~
efejce-ef$eejcemecees Glke=mebkeuesMeb iele:, ejceefejcemecees Glke=eesieb iele Fefle JeeJeb~ SJeb
efJeOeevesve DeeieleeLecemeceeJeefle&-Deeesefieefpeveme Glke=e heefjMeeleveke=efleYe&Jeefle~
leodJeefleefjee Deveglke=e~ megieceb~
mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle: Glke=e SJecesJe JeeJee YeJeefle~ efJeMes<esCe leg mehlecehe=eLf eJeerveejkeme ejcemecees
Glke=e YeJeefle~
leodJeefleefjee Deveglke=e YeJeefle~
keece&CeMejerjme peIevee heefjMeeleveke=efle: keme ?
ees peerJe: heueesheceme DemebKeeleYeeiesve Tveb ef$ebMelkeesekeesermeeiejeshecekeeueheeleb met#cepeerJes<eg efmLele:,
le$e mleeskee: heee&hleYeJee yenJeesheee&hleYeJeee ie=nerlee:, oerIe&keeueb Deheee&hles<eg mJekeeueb heee&&hles<eg efmLele:~

eneB keesF& Mebkee kejlee nw-keee $emeeW ceW met#ce nesles nQ ?


Deeeee&osJe meceeOeeve osles nQveneR nesles nQ~ GveceW heee&hle Deewj Deheee&hle es oes Yeso DeJeMe nesles nQ~ FmeefueS eneB yeeojFme Jeeve mes
$eme heee&&hleeW kee enCe kejvee eeefnS~ JeneB Yeer pees Thej kes efmLeefle mLeeve ceW DeOemleve efmLeefle mLeeveeW keer Dehes#ee
efve<eske kee Glke= heo kejlee nw, mecekelJe ee mebece efkemeer Yeer iegCe kees veneR eehle neslee nw, heeeled pees Deefvlece
YeJeenCeeW ceW lesleerme meeiejeshece efmLeefleege veejefkeeeW ceW GlheVe ngDee nw, Fmekes Deeies pewmes lewpeme Mejerj keer Glke=
heefjMeeleveke=efle ceW eheCee keer nw Jewmes ner eheCee kejveer eeefnS~ Fleveer efJeMes<elee nw efke eneB yengle mebkeuesMe kees
yengle-yengle yeej eehle ngDee, Ssmee kenvee eeefnS~
efejce Je ef$eejce mecee ceW Glke= mebkeuesMe kees eehle ngDee Deewj ejce Je efejce mecee ceW Glke= eesie kees
eehle ngDee, Ssmee kenvee eeefnS~ Fme ekeej Fme efJeOeeve mes Deees ngS eLece meceeJeleea Deeesefieefpeve kes Glke=
heefjMeeleveke=efle nesleer nw~
Fmemes efYeVe Deveglke= heefjMeeleveke=efle nw~ Mes<e keLeve megiece nw~
Fmeer ekeej Glke= mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle kee Yeer keLeve kejvee eeefnS~ efJeMes<e Flevee nw efke mehlece
he=efLeJeer kes veejkeer kes Deefvlece mecee ceW Glke= mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle nesleer nw~
Fmemes efYeVe Deveglke= mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle nw~
eMve-keece&CeMejerj keer peIeve heefjMeeleveke=efle efkemekes nesleer nw ?
Gej-pees peerJe heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes nerve leerme kees[ekees[er meeiejeshece keeue leke met#ce
peerJeeW ceW jne nw, JeneB jnles ngS efpemeves heee&hleYeJe Lees[s Je Deheee&hleYeJe yengle enCe efkees nQ, efpevekee Deheee&hle
YeJeeW kee keeue oerIe& Deewj heee&hle keeue mJe jne nw, efpemeves Gme YeJe ceW efmLele nesves kes eLece mecee mes ueskej

250 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leefmceved YeJes efmLeleme eLecemeceeeoejYe peIeveeesiesve DeenejenCeb ke=leb, peIeveJe=ee Jeef&le:, yengMees
yengMees cebomebkeuesMeb iele:, SJeb le$e heefjJele& GodJeefle&le: yeeojs<etlheVe:, Devlece&gntle peerefJelJee GodJele& hetJe&keeseeeg<kes<eg
ceveg<es<eg GheheVe:, meJe&ueIegb eesefveefve<eceCepevcevee peele:, meJe&ueIegkeeuesve mecekelJeb eefleheVe:, DeJe<ee&leerle:
mebeceb eefleheVe:, efJeejb ke<eeeeved GheMeeceeefle, Devleceg&ntlex peerefJeleMes<es efceLeelJeb iele:~ lelees oMeJe<e&meneefmLeeflekes<eg
osJes<etlheVe:, mecekelJeb eefleheVe:, DevevleevegyebefOeke<eeeeved efJemebeespe oMeJe<e&meneeefCe mecekelJeb Devegheeueeefle~
leoveg efceLeelJeb ielJee yeeojs<eg peerJes<eg GlheVe:, le$eevleceg&ntle peerefJelJee met#ces<eg meeOeejCekeeefekes<eg GlheVe:, le$e
#eefhelekeceeefMekeue#eCesve heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$eb keeueb efmLelJee GodJele& yeeojs<etlhee Debleceg&ntle efmLelJee
hetJe&keeseeeg<kes<eg ceveg<es<eg Glhee efJeejb ke<eeeeved GheMeece oMeJe<e&meenefekes<eg osJes<etlhee hegve: yeeojs<eg
Glhee met#ces<eg heueesheceme DemebKeeleYeeieb efmLelJee yeeojs<etlhee Devleceg&ntle hegvejefhe hetJe&keeseeeg<kes<eg ceveg<es<eg
GlheVe:, meJe&ueIegkeeuesve eesefveefve<eceCepevcevee peele:, meJe&ueIegb mecekelJeb eefleheVe:, DeJe<ee&leerle: mebeceb
eeflehee meJe&ueIegkeeuesve kesJeue%eeveceglheeefoleb, GlheVe%eeveoMe&veOej: osMeesveb hetJe&keesefkeeueb efJenjefle, Debleceg&ntle
peerefJeleeJeMes<es MewuesMeb eefleheVe:, leme ejcemeceeYeJeefmeefkeme #eefhelekeceeefMekeme peIevee heefjMeeleveke=efle:
YeJeefle~ leodJeefleefjee DepeIevee~
mebIeeleveheefjMeeleveke=efleefJe<ees SJecesJe JeeJeb~ efJeMes<esCe leg peIevee Feb ke=efle: Skesefvess<eg keLeefeleJee~

peIeve eesie kes eje Deenejke Jeie&CeeDeeW kees enCe efkeee nw, peIeve Je=ef mes pees Je=ef kees eehle ngDee nw, pees
yengle-yengle yeej cebo mebkeuesMe kees eehle ngDee nw, Fme ekeej YeceCe kejkes JeneB mes efvekeuee Deewj yeeoj peerJeeW ceW
GlheVe ngDee, Devleceg&ntle& peerefJele jnkej JeneB mes efvekeuee Deewj hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe ngDee,
meJe&ueIeg keeue ceW eesefveefve<eceCehe pevce mes GlheVe nes meJe&ueIeg keeue ceW mecekelJe kees eehle ngDee, Jen Dee"
Je<e& efyeleekej mebece kees eehle nes oes yeej ke<eeeeW kees GheMeceelee nw, hegve: Devleceg&ntle& peerefJele kes Mes<e jnves hej
efceLeelJe kees eehle ngDee, heeeled oMe npeej Je<e& Deeeg Jeeues osJeeW ceW GlheVe neskej mecekelJe kees eehle nes
DevevleevegyebefOe elege kee efJemebeespeve kejlee nw Deewj oMe npeej Je<e& leke mecekelJe kee heeueve kejlee nw, heeeled
efceLeelJe kees eehle nes yeeoj peerJeeW ceW GlheVe ngDee JeneB Devleceg&ntle& peerefJele jnkej met#ce meeOeejCekeeefekeeW ceW
GlheVe ngDee, JeneB #eefhelekeceeefMeke mJehe mes heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e keeue leke jnkej efvekeuee Je
yeeoj peerJeeW ceW GlheVe ngDee, hegve: JeneB Devleceg&ntle& jnkej hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe nes oes yeej
ke<eeeeW kees GheMeceekej oMe npeej Je<e& Deeeg Jeeues osJeeW ceW GlheVe ngDee, hegve: yeeojeW ceW GlheVe neskej met#ceeW ceW
heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie keeue leke jnkej leLee yeeojeW ceW efhej Yeer Devleceg&ntle& keeue leke jnkej hegve:
hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe nes meJe&ueIeg keeue ceW eesefveefve<eceCehe pevce mes GlheVe ngDee, JeneB
meJe&ueIeg keeue ceW mecekelJe kees eehle kej Dee" Je<e& yeerleves hej mebece kees eehle neslee ngDee meJe&ueIegkeeue ceW
kesJeue%eeve kees GlheVe kejlee nw, hegve: GlheVe ngS kesJeue%eeve Je kesJeueoMe&ve kees OeejCekej keg kece Ske
hetJe&keesef keeue leke efJenej kejlee nw, heeeled Deeeg kes Devleceg&ntle& Mes<e jnves hej MewuesMe YeeJe kees eehle kejlee nw,
Gme ejce meceeJeleea YeJeefmeefke #eefhelekeceeefMeke peerJe kes keece&Ce Mejerj keer peIeve heefjMeeleveke=efle nesleer nw~
Fmemes efYeVe DepeIeve heefjMeeleveke=efle nesleer nw~
mebIeeleveheefjMeeleveke=efle kes efJe<ee ceW Fmeer ekeej kenvee eeefnS~ efJeMes<e Flevee nw efke SkesefveeW ceW en
peIeve ke=efle kenvee eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

JesoveeKeC[ / 251

De$e efJeMes<ees %eeleJe:-Deewoeefjke-Jewefeefeke-DeenejkeMejerjeCeeb mebIeeleveke=efle-heefjMeeleveke=eflemebIeeleveheefjMeeleveke=efleveeceefYeefmlee: ke=leees efveieefolee: efkevleg lewpeme-keece&CeMejerjees: mebIeeleveke=eflecevlejsCe


s SJe ke=leer efveefheles~ efkebe lewpemekeece&CeMejerjs efJeenieleeJesJe le$e Deewoeefjkeeefoef$eMejerjeefCe ve meefvle~ leLee
e efJeenieleew Skeb ew $eerved Jeeveenejke:~~30~~ Fefle met$esCe DeveenejkeeJemLeeeeb DeenejJeie&Cee veeieefvle,
peerJesveenejke: Dele: mebIeeleveke=efleve& peeeles Fefle Devegceereles~
SJeb mJeeefcelJeeheCee ielee~
DeOegvee DeuheyenglJeb eheefe<eefle~ leeLeemeJe&mleeskee DeewoeefjkeMejerjme peIevee mebIeeleveke=efle:, met#cewkesefve peIeve-Gheheeoeesiesve DeeneefjleewoeefjkeheguemkebOeeceeCelJeeled~ DemewJe Mejerjme peIevee mebIeeleve-heefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee, Skesefvemet#ceme
efleeremeceeleodYeJemLeme peIevewkeevleevegJe=ee ie=nerlewkemeceeeyesve men lelkeeefuekepeIeveesheheeoJeme
eLeceefve<eskesveesveme enCeeled~ DemewJe Mejerjme peIevee heefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee, yeeojJeeegkeeefekepeerJeme
heee&hleme meJe&ueIegcegejMejerjceglLeeefheleme oerIe&efJeefeeekeeueme ejcemecees Jele&ceeveme SkesefveheefjCeeceeesiesve
DeeneefjleewoeefjkeheguemkebOeenCeeled~
lemceeled Deewoeefjkeme Glke=e mebIeeleveke=eflemebKeeleiegCee mebef%ehebesefveeflee&iceveg<eheee&hleme vejkeYeJeheeeoeieleme mebKeeleJe<ee&eg<keme ef$emeceeleodYeJemLeme eLecemeceeenejkeme le$emLe-Glke=wkeevleevegJe=efeesieme

eneB efJeMes<e peevevee eeefnS efke-Deewoeefjke, Jewefeefeke Deewj Deenejke MejerjeW keer mebIeeleveke=efle, heefjMeeleveke=efle
Deewj mebIeeleveheefjMeeleve ke=efle veece keer leerveeW ke=efleeeB kener pee egkeer nQ, efkevleg lewpeme-keece&CeMejerj keer mebIeeleveke=efle
kes efyevee oes ner ke=efle efveefhele keer nQ~ keeeWefke lewpeme-keece&CeMejerj efJeenieefle ceW ner nQ, JeneB Deewoeefjke Deeefo
leerveeW Mejerj veneR nQ leLee efJeenieefle ceW peerJe Ske-oes DeLeJee leerve mecee leke Deveenejke jnlee nw Fme met$e kes
Devegmeej Deveenejke DeJemLee ceW DeenejJeie&CeeDeeW kees enCe veneR kejlee nw-Deveenejke peerJe ceW efJeenieefle ceW
DeenejJeie&CeeSB veneR Deeleer nQ Dele: Gvekes Gme mecee mebIeeleve ke=efle veneR nesleer nw, Ssmee Devegceeve efkeee peelee nw~
Fme ekeej mJeeefcelJe eheCee meceehle ngF&~
Deye DeuheyenglJe keer eheCee kejWies~ Jen Fme ekeej nwDeewoeefjke Mejerj keer peIeve mebIeeleveke=efle meyemes mleeske nQ, keeeWefke Jen met#ce Skesefve kes peIeve
Gheheeoeesie mes enCe efkees iees Deewoeefjke hegodieuemkebOeeW kes yejeyej nw~ Fmeer Deewoeefjke Mejerj keer peIeve
mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw, keeeWefke FmeceW Skesefve met#ce peerJe kes Gme YeJe ceW efmLele nesves kes
efleere mecee ceW peIeve SkeevleevegJe=ef mes enCe efkees iees Ske meceeeye kes meeLe eLece efve<eske kees es[kej
leelkeeefueke peIeve Gheheeo Je kee enCe efkeee ieee nw~ Gmemes peIeve heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw,
keeeWefke FmeceW heee&hle, meJe&ueIeg keeue ceW Gej Mejerj kees GlheVe kejves Jeeues Deewj oerIe& efJeefeee keeue ceW Deefvlece
mecee ceW jnves Jeeues yeeoj Jeeegkeeefeke peerJe kes Skesefve mebyebOeer heefjCeeceeesie mes enCe efkees iees Devle kes
Deewoeefjke hegodieuemkebOeeW kee enCe efkeee nw~
Gmemes Deewoeefjke Mejerj keer Glke= mebIeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw, keeeWefke eneB pees veejke heee&e mes heers
Deeee nw, mebKeele Je<e& keer Deeeg Jeeuee nw, leermejs mecee mes leodYeJemLe ngDee nw, Deenejke nesves kes eLece mecee
ceW efmLele nw Deewj JeneB mes Glke= SkeevleevegJe=ef eesie mes mebege nw, Ssmes meb%eer hebesefve efleee DeLeJee ceveg<e

252 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SkemeceeeyeenCeeled~
Glke=e heefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee, hebesefveheee&hleceveg<eme mebef%ehebesefveheee&hleeflejees Jee hetJe&keesefDeeeg<keme Glke=eesieme DeuheYee<eeceve:keeueme ef$eejce-efejcemeceew: Glke=eesieb ieleme mJekeeeg:efmLeefleejcemecees GejMejerjb efJeefeeceeCeme ejcemecees efvepeeae&ceeCe veeskece&heguemkebOeeveeb hebesefveheefjCeeceeesieeielemeeOezkeiegCeneefveiegefCelemeceeeyecee$elJeeled~ Glke=e mebIeeleve-heefjMeeleveke=eflemlemceeled efJeMes<eeefOekee~
SJecesJe JewefeefekeMejerjme DeenejkeMejerjmeeefhe eflee: ke=leees %eeleJee OeJeueeerkeeeeb~
De$e heeleb mJemLeeveeuheyenglJeb meceehleb~
DeOegvee hejmLeevesuheyenglJeb keLelesmeJe&mleeskee DeewoeefjkeMejerjme peIevee mebIeeleveke=efle:~ mebIeeleveheefjMeeleveke=eflepe&Ievee DemebKeeleiegCee~
Dele: heefjMeeleveke=eflepe&Ievee DemebKeeleiegCee~ Deewoeefjkeme Glke=e mebIeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ lele: Glke=e
heefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ lele Glke=e mebIeeleve-heefjMeeleveke=efleefJe&Mes<eeefOekee~ Demceeod DeewoeefjkeMejerjeled
JewefeefekeMejerjme peIevemebIeeleveke=eflejmebKeeleiegCee, De$e iegCekeejes peies^Cee DemebKeseYeeie:~ lemewJe
peIevee mebIeeleve-heefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ DemewJe peIevee heefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ Demceeled DemewJe
Mejerjme Glke=e mebIeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ lele: heefjMeeleveke=eflelke=e DemebKeeleiegCee~ DemewJe mebIeeleveheefjMeeleveke=eflelke=e efJeMes<eeefOekee %eeleJee~

heee&hle kes Ske mecee eye kee enCe efkeee nw~


Gmemes Glke= heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw, keeeWefke pees hebesefve heee&hle ceveg<e ee meb%eer hebesefve
heee&hle efleee hetJe&keesef keer Deeeg Jeeuee nw, Glke= eesieJeeuee nw, Yee<ee Je ceve kes Deuhe keeue mes ege nw,
ef$eejcemecee DeLeJee efejcemecee ceW Glke= eesie kees eehle ngDee nw Deewj efpemeves Deheveer Deeeg kes Debeflece mecee
ceW GejMejerj keer efJeefeee keer nw, Gmekes Gme mecee pees veeskece&hegodieuemkebOe efvepeeaCe& nesles nQ, hebesefve kes
heefjCeeceeesie kes eje eehle ngS Gvekee heefjCeece [s{iegCeneefveiegefCele meceeeye eceeCe nw~ Gmemes Glke=
mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle efJeMes<e DeefOeke nw~
Fmeer ekeej Jewefeefeke Mejerj keer SJeb DeenejkeMejerj keer Yeer leerveeW ke=efleeeB OeJeueeerkee kee mJeeOeee kejkes
peevevee eeefnS~
eneB leke mJemLeeve DeuheyenglJe meceehle ngDee~
Deye hejmLeeve ceW DeuheyenglJe kenles nQ-Deewoeefjke Mejerj keer peIeve mebIeeleveke=efle meyeceW mleeske nw~
Fmemes Fmeer keer peIeve mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer peIeve heefjMeeleveke=efle
DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes DeewoeefjkeMejerj keer Glke= mebIeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer Glke=
heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer Glke= mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle efJeMes<e DeefOeke nw~ Fme
Deewoeefjke Mejerj mes Jewefeefeke Mejerj keer peIeve mebIeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ eneB iegCekeej peieesCeer kee
DemebKeeleJeeB Yeeie nw~ Fmemes JewefeefekeMejerj keer ner mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer
peIeve heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer Glke= mebIeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer
keer Glke= heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer Glke= mebIeeleveheefjMeeleveke=efle efJeMes<e DeefOeke
peevevee eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

JesoveeKeC[ / 253

Demceeled JewefeefekeMejerjeled DeenejkeMejerjme peIevee mebIeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ lele: peIevee mebIeeleveheefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ leleesmewJeeslke=e mebIeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ leleesmewJe peIevee heefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ leleesmebKeeleiegCee DemewJeeslke=e heefjMeeleveke=efle:~ lelees efJeMes<eeefOekee Glke=e mebIeeleveheefjMeeleveke=efle:~
lewpemeMejerjme peIevee mebIeeleve-heefjMeeleveke=eflejvevleiegCee~ lemewJe peIevee heefjMeeleveke=efleefJe&Mes<eeefOekee~
Glke=e heefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ Glke=e mebIeeleve-heefjMeeleveke=efleefJe&Mes<eeefOekee~ keece&CeMejerjme peIevee
heefjMeeleveke=eflejvebleiegCee~ lemewJe peIevee mebIeeleve-heefjMeeleveke=efleef&iegCee efJeMes<eeefOekee~ Glke=e heefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ Glke=e mebIeeleveheefjMeeleveke=efle: meeeflejskee efiegCee~
SJeceuheyenglJeb meceehleced~
mebele$e eerJeerjmesveeeee&: DeefveeesieejeefCe osMeeceMe&kemet$emetefeleeefve YeefCe<eefle-le$e meleheCeeeeb
efefJeOees efveoxMe:-DeesIesve DeeosMesve e~ DeesIeehes#eee Deewoeefjke-Jewefeefeke-DeenejkeMejerjeCeeb mebIeeleveke=efle:
heefjMeeleveke=efle: mebIeeleveheefjMeeleveke=eflee efleees YeJeefvle~ lewpeme-keece&CeMejerjees: heefjMeeleveke=efle: mebIeeleveheefjMeeleveke=efleewJe s YeJele:~1
DeeosMesve vejkeieleew veejkes<eg JewefeefekeMejerjmebIeeleveke=efle: mebIeeleveheefjMeeleveke=eflee~ lewpemekeece&Ceees:
mebIeeleve-heefjMeeleveke==eflee~ veejkes<eg JewefeefekeheefjMeeleveke=eflevee&efmle, he=LeefiJeefeeekejCeeYeeJeeled~ SJeb mehlemeg
he=efLeJeer<eg %eeleJee~

Fme Jewefeefeke Mejerj mes DeenejkeMejerj keer peIeve mebIeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer
peIeve mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer Glke= mebIeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~
Fmemes Fmeer keer peIeve heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer Glke= heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer
nw~ Fmemes Fmeer keer Glke= mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle efJeMes<e DeefOeke nw~
Fmemes lewpeme Mejerj keer peIeve mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle DevevleiegCeer nw~ Fmemes Gmekeer ner peIeve heefjMeeleveke=efle
efJeMes<e DeefOeke nw~ Fmemes Fmeer keer Glke= heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer Glke= mebIeeleve
heefjMeeleveke=efle efJeMes<e DeefOeke nw~ Fmemes keece&CeMejerj keer peIeve heefjMeeleveke=efle DevevleiegCeer nw~ Fmemes Gmekeer
ner peIeve mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle efJeMes<e DeefOeke ogiegCeer nw~ Fmemes Fmeer keer Glke= heefjMeeleveke=efle DemebKeeleiegCeer
nw~ Fmemes Gmeer keer Glke= mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle keg DeefOeke ogiegCeer nw~
Fme ekeej DeuheyenglJe meceehle ngDee~
Deye eneB eer Jeerjmesveeeee& osMeeceMe&ke met$e kes eje metefele DevegeesieejeW kees kenWies-GveceW meleheCee
kes Deeefele efveoxMe DeesIe Deewj DeeosMe kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ DeesIe keer Dehes#ee Deewoeefjke, Jewefeefeke Deewj
Deenejke MejerjeW kes mebIeeleveke=efle, heefjMeeleveke=efle Deewj mebIeeleve heefjMeeleveke=efle leerveeW nesleer nw~ lewpeme Je keece&CeMejerjeW
kes heefjMeeleve, ke=efle Deewj mebIeeleve, heefjMeeleveke=efle es oes ke=efle nesleer nQ~
DeeosMe keer Dehes#ee vejkeieefle ceW veejefkeeeW ceW JewefeefekeMejerj keer mebIeeleveke=efle Deewj mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle
nesleer nw~ lewpeme Deewj keece&CeMejerjeW kes mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle nesleer nw, veejefkeeeW ceW Jewefeefeke Mejerj keer heefjMeeleveke=efle
veneR nesleer nw, keeeWefke Gmekes he=Leked efJeefeee kee DeYeeJe nw~ Fme ekeej meele he=efLeefJeeeW ceW peevevee eeefnS~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 354~

254 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meJe&osJeeveecesJecesJe keLeefeleJee YeJeefle~


keefeoen-osJes<eg he=LeefiJeefeeemebYeJeeled JewefeefekeheefjMeeleveke=efle: efkeVe YeCeles ?
Deeeee& Deen-vewleod JeeJeb, cetueMejerjceke=lJee efJeefeeceeCeeveeb osJeeveeb MegheefjMeeleveevegheuebYeeled~
SJeb eflee&iieefleceeefob ke=lJee meJe&ceeie&Ceemeg %eeleJee YeJeefle~
SJeb meleheCeevegiece: meceehle:~
DeLe JeeceeCeevegiecesve efveoxMees efefJeOe:-DeesIesve DeeosMesve e~
le$e DeesIesve DeewoeefjkemebIeeleveke=efle: mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle: lewpemekeece&CemebIeeleve-heefjMeeleveke=efle:
JeeceeCesve efkeevle: ?
Devevlee:~
DeewoeefjkeheefjMeeleveke=efle: Jewefeefekeef$eheoee efkeevle: ?
peielelejme DemebKeeleYeeieesmebKeelee:~
Deenejef$eheoe: lewpemekeece&CeheefjMeeleveke=eflee efkeevle: ?
mebKeelee:~
keLeb ke=efleMeyoes peerJeeveeb Jeeeke: ?
efeevles Demeeb hegueheefjmeeoveeoe Fefle ke=efleMeyoefve<heefe:, kejCeeveeb cetueb keejCeefceefo peerJee cetuekejCeced~1

meye osJeeW kes Yeer Fmeer ekeej kee ner kenvee eeefnS~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-osJeeW ceW he=Leked efJeefeee mebYeJe nesves mes Jewefeefeke Mejerj keer heefjMeeleveke=efle keeeW veneR kener peeleer nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke cetue Mejerj kees ve es[kej
efJeefeee kejves Jeeues osJeeW kes Meg heefjMeeleveke=efle veneR heeF& peeleer nw~
Fmeer ekeej efleeeieefle kees Deeefo kejkes meYeer ceeie&CeeDeeW ceW %eeleJe nw~
Fme ekeej meleheCeevegiece meceehle ngDee~
JeeceeCeevegiece mes DeesIe Deewj DeeosMe keer Dehes#ee efveoxMe oes ekeej kee nw~
eMve-GveceW DeesIe keer Dehes#ee DeewoeefjkeMejerj keer mebIeeleveke=efle, mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle leLee lewpeme
Je keece&Ce Mejerj keer mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle ege peerJe Je eceeCe mes efkeleves nQ ?
Gej-Ge peerJe Devevle nQ~
eMve-DeewoeefjkeMejerj keer heefjMeeleveke=efle Deewj JewefeefekeMejerj kes leerveeW heo ege peerJe efkeleves nQ ?
Gej-peielelej kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe DemebKeele nQ~
eMve-Deenejke Mejerj kes leerveeW heo ege leLee lewpeme Je keece&Ce Mejerj keer heefjMeeleveke=efle ege peerJe efkeleves nQ ?
Gej-mebKeele nQ~
eMve-ke=efle Meyo peerJeeW kee Jeeeke kewmes nes mekelee nw ?
Gej-Ske lees efpemeceW hegodieueeW kes heefjMeeleveeefoke efkees peeles nQ Jen ke=efle nw, Ssmeer ke=efle Meyo keer
Jeglheefe nw, FmeefueS ke=efle Meyo mes peerJe efuees iees nQ~ otmejs, kejCeeW kee cetue DeLee&led keejCe nesves mes peerJe
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 359~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

JesoveeKeC[ / 255

leLewJeerkeeOeejsCe DeeosMes<eg IeefeleJee YeJeefle~


SJeb JeeceeCeevegiece: meceehle:~
#es$eevegiecesve efefJeOees efveoxMe:-DeesIesve DeeosMesve e~ le$e leeJeoesIesve keLelesDeewoeefjkemebIeeleveke=efle: mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle: lewpeme-keece&CemebIeeleveheefjMeeleveke=eflee efkeeled #es$es
meefvle ?
Gheefj eMves keefLelee: peerJee:meJe&ueeskes efveJemeefvle~
DeewoeefjkeheefjMeeleveke=efle: efkeeled #es$es ?
ueeskeme DemebKeeleYeeies, DemebKeeleyengYeeies<eg meJe&ueeskes Jee~
Jewefeefeke-Deenejkeef$eheoe: peerJee: efkeeled #es$es ?
ueeskeme DemebKeeleYeeies efleefvle~
SJecesJe lewpeme-keece&Ce heefjMeeleveke=efleeeefhe keLeefeleJee~
DeeosMesve vejkeieleeefoefYe: eejYe Deenejceeie&Ceehee&vleb %eeleJeced~
SJeb #es$eevegiece: meceehle:~
mheMe&veevegiecesve efefJeOees efveoxMe:-DeesIesve DeeosMesve e~
eLecele: DeesIesve keLelesDeewoeefjkemebIeeleveke=efle: mebIeeleveheefjMeeleveke=efle: lewpeme-keece&CemebIeeleveheefjMeeleveke=efleeeefYe: efkeeled

cetuekejCe nQ FmeefueS Yeer ke=efle Meyo kee Gheeesie peerJeeW kes efueS efkeee ieee nw~
Fmeer ekeej mes erkee kes DeeOeej mes ceeie&CeeDeeW ceW Ieefle kej uesvee eeefnS~
Fme ekeej JeeceeCeevegiece meceehle ngDee~
#es$eevegiece mes DeesIe Deewj DeeosMe keer Dehes#ee efveoxMe oes ekeej kee nw~ GveceW DeesIe keer Dehes#ee keLeve
kejles nQeMve-DeewoeefjkeMejerj keer mebIeeleve Je heefjMeeleveke=efle leLee lewpeme Je keece&CeMejerj keer mebIeeleveheefjMeeleveke=efle ege peerJe efkeleves #es$e ceW jnles nQ ?
Gej-Ge eMve ceW kens iees peerJe mechetCe& ueeske ceW jnles nQ~
eMve-DeewoeefjkeMejerj keer heefjMeeleveke=efle ege peerJe efkeleves #es$e ceW jnles nQ ?
Gej-ueeske kes DemebKeeleJeW Yeeie ceW, DemebKeele yengYeeieeW ceW DeLeJee meJe&ueeske ceW jnles nQ~
eMve-Jewefeefeke Mejerj Deewj DeenejMejerj kes leerveeW heo ege peerJe efkeleves #es$e ceW jnles nQ ?
Gej-ueeske kes DemebKeeleJeW Yeeie ceW jnles nQ~
Fmeer ekeej lewpemeMejerj Deewj keece&CeMejerj keer heefjMeeleveke=efle Jeeues peerJeeW kee keLeve kejvee eeefnS~
ceeie&Cee keer Dehes#ee vejkeieefle Deeefo ceW eejbYe kejkes Deenejceeie&Cee hee&vle peevevee eeefnS~
Fme ekeej #es$eevegiece meceehle ngDee~
mheMe&veevegiece mes DeesIe Deewj DeeosMe keer Dehes#ee efveoxMe oes ekeej kee nw~
GveceW eLecele: DeesIe keer Dehes#ee kenles nQeMve-DeewoeefjkeMejerj keer mebIeeleveke=efle Je mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle leLee lewpeme Je keece&Ce Mejerj keer

256 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

#es$eb mhe=ced?
meJe&ueeske: mhe=:~
DeewoeefjkeheefjMeeleveke=efleefYe: efkeeled #es$eb mhe=ced ?
ueeskeme DemebKeeleYeeie:, DemebKeeleme yengYeeiee: meJe&ueeskees Jee mhe=e:~
JewefeefekemebIeeleveke=efleheefjMeeleveke=efleefYe: efkeeled #es$eb mhe=ced ?
ueeskeme DemebKeeleYeeie: meJe&ueeskees Jee mhe=:~
JewefeefekemebIeeleve-heefjMeeleveveeceke=efleefYe: efkeeled #es$eb mhe=ced ?
ueeskeme DemebKeeleYeeie: De-elego&MeYeeiee Jee osMeesvee: meJe&ueeskees Jee mhe=e:~
DeenejkeMejerjef$eheoe: lewpeme-keece&Ce heefjMeeleveke=efleefYe: efkeeled #es$eb mhe=ced ?
ueeskeme DemebKeeleYeeie: mhe:~
FlLecesJeeosMesve Geceeves ieleeefoceeie&CeemJeefhe eespeefelJee %eeleJee:~
SJeb mheMe&veevegiece: meceehle:~
DeOegvee keeueevegiecees efveheleskeeueevegiecesve efefJeOees efveoxMe:-DeesIesve DeeosMesve e %eeleJeced~ eLecele DeesIesveeseceeves eMveesejw:
%eeleJeb~

mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle ege peerJeeW eje efkelevee #es$e mheMe& efkeee ieee nw ?


Gej-Ge peerJeeW kes eje meJe& ueeske kee mheMe& efkeee ieee nw~
eMve-Deewoeefjke Mejerj keer heefjMeeleveke=efle ege peerJeeW eje efkelevee #es$e mheMe& efkeee ieee nw ?
Gej-Ge peerJeeW eje ueeske kee DemebKeeleJeeB Yeeie, DemebKeele yengYeeie DeLeJee meJe&ueeske mheMe& efkeee
ieee nw~
eMve-JewefeefekeMejerj keer mebIeeleveke=efle Je heefjMeeleveke=efle ege peerJeeW eje efkelevee #es$e mheMe& efkeee
ieee nw ?
Gej-ueeske kee DemebKeeleJeeB Yeeie DeLeJee meJe&ueeske mheMe& efkeee peelee nw~
eMve-JewefeefekeMejerj keer mebIeeleve heefjMeeleveke=efleege peerJeeW eje efkelevee #es$e mheMe& efkeee ieee nw ?
Gej-Ge peerJeeW eje ueeske kee DemebKeeleJeeB Yeeie, keg kece Dee" yes eewon Yeeie, DeLeJee
meJe&ueeske mheMe& efkeee ieee nw~
eMve-Deenejke Mejerj kes leerveeW heo ege peerJeeW eje leLee lewpeme Je keece&CeMejerj keer heefjMeeleveke=efleege peerJeeW eje efkelevee #es$e mheMe& efkeee ieee nw ?
Gej-ueeske kee DemebKeeleJeeB Yeeie mheMe& efkeee ieee nw~
Fmeer ekeej mes DeeosMe keer Dehes#ee keLeve kejves hej ieefle Deeefo ceeie&CeeDeeW ceW Yeer Gvekees Ieefle kej uesvee eeefnS~
Fme ekeej mheMe&veevegiece meceehle ngDee~
Deye keeueevegiece kee efveheCe kejles nQkeeueevegiece mes DeesIe Deewj DeeosMe keer Dehes#ee efveoxMe kes oes Yeso nQ~ GveceW mes eLecele: DeesIe kes eje keLeve
kejves hej eMveesej kes ceeOece mes peevevee eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

JesoveeKeC[ / 257

DeewoeefjkeMejerjmebIeeleveke=efle: efkeeefejb keeueeod YeJeefle ?


veeveepeerJeb eleerle meJe&keeueb YeJeefle~ SkepeerJeb eleerle peIevesveeslke=sve eeheskemecee:~
Deewoeefjke-JewefeekeheefjMeeleve ke=efle: efkeeefejb keeueeod YeJeefle ?
veeveepeerJeb eleerle meJe&keeueb~ Ske peerJeb eleerle peIevesve Ske mecee: Glke=sveevleceg&ntle~
DeewoeefjkemebIeeleveheefjMeeleveke=efle: efkeeefejb keeueeod YeJeefle ?
veeveepeerJeceeefele meJe&keeueb~ SkepeerJeb eleerle peIevesve Skemecee:, Glke<exCe Skemeceeesveef$eheueesheceeefve~
JewefeefekemebIeeleveke=eflevee&veepeerJeb eleerle peIevesve Skemecee:, Glke<exCe DeeJeuee DemebKeeleYeeie:~ SkepeerJeb
eleerle peIevesve Skemecee:, Glke<exCe efmeceeew~ JewefeefekemebIeeleve-heefjMeeleveke=eflevee&veepeerJeb eleerle meJe&keeueb~
SkepeerJeb eleerle peIevesve Skemecee:, Glke=sve meceeesve$eeefebMelmeeiejesheceeefCe~ DeenejmebIeeleveke=eflevee&veepeerJeb
eleerle peIevesve Skemecee:, Glke=sve mebKeelee: meceee:~ SkepeerJeb eleerle peIeveeslke=eYeeceskemecee:~
heefjMeeleveke=eflevee&veepeerJeb eleerle peIevesve Skemecee: Glke<exCeevleceg&ntle~ SkepeerJeb eleerle peIevesve Skemecee:
Glke<exCeevleceg&ntle~ mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle: veevewkepeerJeb eleerle peIeveeslke=eYeecevleceg&ntle~ lewpemekeece&CeheefjMeeleveke=eflevee&vewkepeerJeb eleerle peIevesveeslke=sveeefhe Devleceg&ntle~ mebIeeleve-heefjMeeleveke=eflevee&veepeerJeb eleerle

eMve-Deewoeefjke Mejerj keer mebIeeleveke=efle kee efkelevee keeue nw ?


Gej-veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee Deewj Glke=<
mes Yeer Ske mecee nw~
eMve-Deewoeefjke Deewj Jewefeefeke Mejerj keer heefjMeeleveke=efle kee efkelevee keeue nw ?
Gej-veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee nw Deewj Glke=
mes Devleceg&ntle& nw~
eMve-Deewoeefjke Mejerj keer mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle kee efkelevee keeue nw ?
Gej-veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee nw Deewj Glke=
Ske mecee kece leerve heueeshece keeue nw~
Jewefeefeke Mejerj keer mebIeeleveke=efle kee veevee peerJeeW keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee Deewj Glke<e& mes
DeeJeueer kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe keeue nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee Deewj Glke=< mes oes
mecee keeue nw~ Jewefeefeke Mejerj keer mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle kee veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue nw~ Ske peerJe
keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee Deewj Glke= mes Ske mecee kece lesleerme meeiejeshece keeue nw~
DeenejkeMejerj keer mebIeeleveke= efle kee veevee peerJeeW keer Dehes #ee peIeve mes Ske mecee Deewj Glke=
mes meb Keelemecee keeue nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve Je Glke= Skemecee keeue nw~ DeenejkeMejerj
keer heefjMeeleveke=efle kee veevee peerJeeW keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee Deewj Glke= mes Devleceg&n tle& keeue
nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee Deewj Glke= mes Yeer Devleceg&ntle& keeue nw~ DeenejkeMejerj
keer mebI eeleve-heefjMeeleveke=efle kee veevee Je Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve Je Glke=< mes Yeer Devleceg&n tle&
keeue nw~
lewpeme Je keece&CeMejerj keer heefjMeeleveke=efle kee veevee peerJe Je Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve Je Glke<e& mes
Devleceg&ntle& keeue nw~ Fvekeer mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle kee veevee peerJeeW keer Dehes#ee meJe&keeue nw~ Ske peerJe keer

258 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meJe&keeuebb~ SkepeerJeb eleerle Deveeefokeeshee&Jeefmeleesveeefoke: mehee&Jeefmele:~


DeeosMesve-elego&Memeg ceeie&Ceemeg eespeefeleJee DeeieceevegmeejsCe~
SJeb keeueevegiece: meceehle:~
DeLeevlejevegiece: keLelesDevlejevegiecesve efefJeOees efveoxMe:-DeesIesve DeeosMesve e~
le$eewIesveewoeefjkeMejerjmebIeeleveke=lesjvlejb efkeelkeeue-heeleb YeJeefle ?
veeveepeerJeb eleerle veemlevlejb efvejvlejb~ SkepeerJeb eleerle peIevesve eleg:meceeesveb #egYeJeenCeb, Glke<exCe
meceeeefOekehetJe&keesee meeeflejskeeefCe $eeefebbMelmeeiejesheceeefCe~
SkepeerJeb eleerle peIevesveevleceg&ntle, Glke<exCeevevlekeeuecemebKeelee: hegueheefjJelee&:~ SJeb JewefeefekemebIeeleveheefjMeeleveke=lesjvlejb %eeleJeb~ veJeefj peIevesve Skemecee: DeewoeefjkeMejerj mebIeeleveheefjMeeleveke=lesvee&veepeerJeb
eleerle veemlevlejb~ SkepeerJeb eleerle peIevesve Skemecee:, Glke<exCe ef$emeceeeefOekeevleceg&ntlee&efOekeeefve
$eeefebMelmeeiejesheceeefCe~ JewefeefekemebIeeleveke=lesvee&veepeerJeb eleerle peIevesve Skemecee:, Glke<exCeevleceg&ntle~
SkepeerJeb eleerle peIevesve Skemecee:, Glke<exCeevevlekeeuecemebKeelee:hegueheefjJelee&: YeJeefvle~
DeenejMejerjef$eheoeveeb veeveepeerJeb eleerle peIevesve Skemecee:, Glke<e&sCe Je<e&he=LekelJeb~ SkepeerJeb eleerle

Dehes#ee Deveeefo Dehee&Jeefmele-Devevle Deewj Deveeefo mehee&Jeefmele-meevlekeeue nw~


DeeosMe DeLee&led eewon ceeie&CeeDeeW ceW Deeieceevegmeej Fmes Ieefle kej uesvee eeefnS~
Fme ekeej keeueevegiece meceehle ngDee~
Deye Devlejevegiece kee keLeve efkeee pee jne nwDevlejevegiece mes DeesIe Deewj DeeosMe keer Dehes#ee efveoxMe oes ekeej kee nw~
eMve-GveceW mes DeesIe keer Dehes#ee DeewoeefjkeMejerj keer mebIeeleveke=efle kee Devlej efkeleves keeue leke
neslee nw ?
Gej-veevee peerJeeW keer Dehes#ee Devlej veneR nw, efvejvlej nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee peIeve mes eej mecee
kece #egYeJeenCe eceeCe Deewj Glke= mes Ske mecee DeefOeke hetJe&keesef mes mebege lesleerme meeiejeshecekeeue eceeCe
neslee nw~
Ske peerJe keer Dehes#ee Gmekee Devlej peIeve mes Devleceg&ntle& Deewj Glke= mes Devevlekeeue eceeCe neslee nw,
pees DemebKeele hegodieueheefjJele&ve eceeCe nw~ Fmeer ekeej JewefeefekeMejerj keer mebIeeleveheefjMeeleveke=efle kee Devlej
kenvee eeefnS~ efJeMes<e Flevee nw efke Gmekee Devlej peIeve mes Ske mecee nw~
DeewoeefjkeMejerj keer mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle kee Devlej veevee peerJeeWs keer Dehes#ee veneR neslee nw~ Ske peerJe
keer Dehes#ee Gmekee Devlej peIeve mes Ske mecee Deewj Glke= mes leerve mecee Je Devleceg&ntle& mes DeefOeke lesleerme
meeiejeshecekeeue eceeCe neslee nw~
JewefeefekeMejerj keer mebIeeleveke=efle kee Devlej veevee peerJeeW keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee Deewj Glke=< mes
Devleceg&ntle& keeue eceeCe neslee nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee Gmekee Devlej peIeve mes Ske mecee Deewj Glke= mes
Devevle keeue eceeCe neslee nw, pees DemebKeele hegodieueheefjJele&ve eceeCe neslee nw~
DeenejkeMejerj kes leerveeW heoeW kee Devlej veevee peerJeeW keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee Deewj Glke= mes

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

JesoveeKeC[ / 259

peIevesveevleceg&ntle, Glke<exCe De&hegueheefjJele osMeesveb~ lewpeme-keece&CemebIeeleveheefjMeeleveke=lesvee&vewkepeerJeb eleerle


veemlevlejb efvejvlejb~ heefjMeeleveke=lesvee&veepeerJeb eleerle peIevesve Skemecee:, Glke<exCe <eCceemee:~ SkepeerJeb
eleerle veemlevlejced~
DeeosMesve ceeie&Ceemeg heef"leJeb OeJeueeerkeeeeb~
SJecevlejevegiece: meceehle:~
DeLe YeeJeevegiecees efveieelesle$e YeeJeevegiecesve meJe&heoeveeb meJe&ceeie&Ceemeg Deewoefekees YeeJe:~
kegle: ?
Mejerjveecekeceexoesve meJe&heomeceglhees:~ veJeefj lewpeme-keece&CeheefjMeeleveke=efle: #eeefekee, efkeb e Deeesefieefve
Mejerjveeceesoe#eesCe les<eeb heefjMeeleveesheuebYeeled~
SJeb YeeJeevegiece: meceehle:~
DeOegvee DeuheyenglJeevegiece GelesDeeb DeuheyenglJeevegiece: mJemLeeve-hejmLeeveYesosve efefJeOe:~ le$e mJemLeeveeuheyenglJeevegiecesve efefJeOees
efveoxMe:-DeesIesveeosMesve e~ le$eewIesve meJe&mleeskee DeewoeefjkeheefjMeeleveke=efle:, DemebKeeleeseCf ecee$elJeeled~
mebIeeleveke=eflejvevleiegCee, meJe&peerJejeMesjmebKeeleYeeielJeeled~ mebIeeleve-heefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee, meJe&peerJejeMesj-

Je<e&he=LekelJe keeue eceeCe neslee nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee Gvekee Devlej peIeve mes Devleceg&ntle& Deewj Glke= mes
keg kece DeOe&hegodieueheefjJele&ve keeue eceeCe neslee nw~
lewpeme Deewj keece&CeMejerj keer mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle kee veevee Je Ske peerJe keer Dehes#ee Devlej veneR neslee,
Jen efvejvlej nw~ heefjMeeleveke=efle kee Devlej veevee peerJeeW keer Dehes#ee peIeve mes Ske mecee Deewj Glke= mes n
ceeme eceeCe neslee nw~ Ske peerJe keer Dehes#ee Devlej veneR neslee nw~
DeeosMe kes eje meYeer ceeie&CeeDeeW ceW Fmekee JeCe&ve OeJeuee erkee ceW he{vee eeefnS~
Fme ekeej Devlejevegiece meceehle ngDee~
Deye YeeJeevegiece kees kenles nQYeeJeevegiece keer Dehes#ee meye heoeW kes meye ceeie&CeeDeeW ceW Deewoeefeke YeeJe neslee nw~
eMve-Ssmee keeeW nw ?
Gej-keeeWefke meye heo Mejerjveecekece& kes Goe mes GlheVe nesles nQ~ efJeMes<e Flevee nw efke lewpeme Deewj
keece&CeMejerj keer heefjMeeleveke=efle #eeefeke nw, keeeWefke DeeesiekesJeueerefpeve ceW Mejerjveecekece& kes Goe#ee mes Gve
oesveeW MejerjeW keer #eerCelee heeF& peeleer nw~
Fme ekeej YeeJeevegiece meceehle ngDee~
Deye DeuheyenglJeevegiece kee keLeve kejles nQDeuheyenglJeevegiece mJemLeeve Deewj hejmLeeve DeuheyenglJe kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ GveceW mes mJemLeeve
DeuheyenglJeevegiece keer Dehes#ee efveoxMe oes ekeej kee nw-DeesIeefveoxMe Deewj DeeosMeefveoxMe~ FveceW mes DeesIe keer
Dehes#ee DeewoeefjkeMejerj keer heefjMeeleveke=efle ege peerJe meyemes mleeske nQ, keeeWefke Jes DemebKeele peieesCeer cee$e nQ~
Fvemes Ge Mejerj keer mebIeeleveke=efle ege peerJe DevevleiegCes nQ, keeeWefke Jes meye peerJejeefMe kes DemebKeeleJeW Yeeie

260 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 71

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebKeeleyengYeeieeceeCelJeeled~
meJe&mleeskee JewefeefekeheefjMeeleveke=eflejmebKeeleIeveebieguecee$eesefCeheefjceeCeeled~ mebIeeleveke=eflejmebKeeleiegCee,
peieledesCee DemebKeeleYeeiecee$epeie^sefCeeceeCelJeeled~ mebIeeleveheefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee, mJekeesheecekeeuemebefeleeMes<ejeefMeenCeeled~
meJe& mleesk ee Deenejmeb Ieeleveke= ef le: Skemeceemeb ef elelJeeled~ heef jMeeleveke= ef le: meb K eeleieg C ee,
Devleceg&ntle&mebefelelJeeled~ mebIeeleveheefjMeeleveke=efleefJe&Mes<eeefOekee, cetueMejerjceeefJeMe keeueb efeeceeCepeerJecee$esCeeefOekee
SJe~
meJe&mleeskee lewpemekeece&CeheefjMeeleveke=efle:, mebKeeleeveeceeesefiepeerJeeveeb enCeeled~ mebIeeleveheefjMeeleveke=eflejvevleiegCee, DeveblejeefMeenCeeled~
DeeosMesve ceeie&Ceemeg eespeefeleJee~
SJeb DeuheyenglJeevegieces mJemLeevekeLeveb mebpeeleced~
DeOegvee hejmLeeveeuheyenglJeevegiecees efveieeleshejmLeeves keLevesve meJe&mleeskee DeenejmebIeeleveke=efle:~ heefjMeeleveke=efle: mebKeeleiegCee~ mebIeeleve-heefjMeeleveke=efleefJe&Mes<eeefOekee~ lewpeme-keece&CeheefjMeeleveke=efle: mebKeeleiegCee~ JewefeefekeheefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~
DeewoeefjkeheefjMeeleveke=efleefJe&Mes<eeefOekee~ JewefeefekemebIeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ JewefeefekemebIeeleve-heefjMeeleve-

eceeCe nQ~ Gvemes Ge Mejerj keer mebIeeleve heefjMeeleveke=efle ege peerJe DemebKeeleiegCes nQ, keeeWefke Jes meye peerJejeefMe
kes yengYeeie eceeCe nQ~
JewefeefekeMejerj keer heefjMeeleveke=efle ege peerJe meyemes mleeske nQ, keeeWefke Jes DemebKeele Ieveebiegue cee$e
peieesefCeeeW kes yejeyej nQ~ Fvemes Ge Mejerj keer mebIeeleveke=efle ege peerJe DemebKeeleiegCes nQ, keeeWefke Jes peieesCeer
kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e peieesefCeeeW kes yejeyej nQ~ Fvemes Ge Mejerj keer mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle ege peerJe
DemebKeeleiegCes nQ, keeeWefke FveceW Deheves GheeceCekeeue ceW mebefele mecemle jeefMe kee enCe nw~
DeenejkeMejerj keer mebIeeleve ke=efle ege peerJe meyemes mleeske nQ, keeeWefke Jes Ske mecee ceW mebefele nQ~ Fvemes
Ge Mejerj keer heefjMeeleveke=efle ege peerJe mebKeeleiegCes nQ, keeeWefke Jes Devleceg&ntle& ceW mebefele nQ~ Fvemes Ge Mejerj
keer mebIeeleve-heefjMeeleveke=efle ege peerJe efJeMes<e DeefOeke nQ, keeeWefke cetueMejerj ceW eJesMe ve kej ce=leg kees eehle
nesves Jeeues peerJe cee$e mes DeefOeke ner nQ~
lewpeme Deewj keece&CeMejerj keer heefjMeeleveke=efle ege peerJe meyemes mleeske nQ, keeeWefke FveceW kesJeue mebKeele
DeeesefiekesJeueer peerJeeW kee enCe nw~ Fvemes Ge oesveeW MejerjeW keer mebIeeleve heefjMeeleveke=efle ege peerJe DevebleiegCes nQ,
keeeWefke FveceW Devevle jeefMe kee enCe nw~
DeeosMe mes meYeer ceeie&CeeDeeW ceW Fmes Ieefle kej uesvee eeefnS~
Fme ekeej DeuheyenglJeevegiece ceW mJemLeeve kee keLeve meceehle ngDee~
Deye hejmLeeve DeuheyenglJeevegiece kee keLeve kejles nQhejmLeeve ceW DeuheyenglJe keLeve keer Dehes#ee DeenejkemebIeeleveke=efle meyemes mleeske nw~ Gvemes Fmekeer heefjMeeleveke=efle
ege peerJe mebKeeleiegCes nQb~ Gvemes Gmekeer mebIeeleve heefjMeeleveke=efle ege peerJe efJeMes<e DeefOeke nQ~ Gvemes lewpeme
Deewj keece&CeMejerj keer heefjMeeleveke=efle ege peerJe mebKeeleiegCes nQ~ Gvemes JewefeefekeMejerj keer heefjMeeleveke=efle ege

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 72

JesoveeKeC[ / 261

ke=eflejmebKeeleiegCee~ DeewoeefjkemebIeeleveke=eflejvevleiegCee~ mebIeeleveheefjMeeleveke=eflejmebKeeleiegCee~ lewpemekeece&CemebIeeleveheefjMeeleveke=efleefJe&Mes<eeefOekee~


efkeevcee$eeseb efJeMes<e ?
Jewefeefeke-Deenejef$eheomeefnleewoeefjkemebIeeleve-Deewoeefjkelewpemekeece&CeheefjMeelevecee$e:~
SJecesJeeosMesveeefhe OeJeueeerkeeeeb heef"leJee YeJeleereb ke=efleJeJemLee YeJeefodYeefjefle~
SJeb hejmLeeveeuheyenglJeb meceehleced~
Fefle cetuekejCeke=efleeheCee ke=lee~
DeOegvee Gejke=efleeheCeeLe eerYetleyeefuemetefjJeexCe met$eceJeleee&les-

pee mee GejkejCekeoer Ceece mee DeCeseefJene~ leb pene-Deefme-Jeeefmehejmeg-keg[eefj-ekeke-ob[-Jesce-Ceeefueee-meueeie-ceefemegeesoeeoerCecegJemebheo-meefCCepPes~~72~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeee mee GejkejCeke=eflevee&ce mee DevesskeefJeOee~ leemeeb veeceeefve keLevles-DeefmeJeemeg-hejMeg-keg[eefj-ee-oC[-Jesce-veeefuekee-Meueekee-ce=efekee-met$e-Gokeeoerveeb meeceerhekeeex<eg YeJeefle~

peerJe DemebKeeleiegCes nQ~ Gvemes DeewoeefjkeMejerj keer heefjMeeleveke=efle ege peerJe efJeMes<e DeefOeke nQ~ Gvemes JewefeefekeMejerj
keer mebIeeleveke=efle ege peerJe DemebKeeleiegCes nQ~ Gvemes JewefeefekeMejerj keer mebIeeleve heefjMeeleveke=efle ege peerJe
DemebKeeleiegCes nQ~ Gvemes DeewoeefjkeMejerj keer mebIeeleveke=efle ege peerJe DevevleiegCes nQ~ Gvemes DeewoeefjkeMejerj keer
mebIeeleve heefjMeeleveke=efle ege peerJe DemebKeeleiegCes nQ~ Gvemes lewpeme Deewj keece&CeMejerj keer mebIeeleve heefjMeeleveke=efle
ege peerJe efJeMes<e DeefOeke nQ~
Mebkee-en efJeMes<e efkelevess eceeCe Jeeuee nw ?
meceeOeeve-Jen efJeMes<e Jewefeefeke Je DeenejkeMejerj kes leerve heomeefnle DeewoeefjkeMejerj keer mebIeeleveke=efle
Jeeues peerJeeW kee eceeCe Deewoeefjke, lewpeme Deewj keece&CeMejerj kes peerJeeW kes heefjMeeleve cee$e nw~
Fmeer ekeej mes DeeosMe mes Yeer DeLee&led meYeer ceeie&CeeDeeW kes eje en ke=efleJeJemLee Deehe meYeer kees OeJeuee
erkee ceW he{vee eeefnS~
Fme ekeej hejmLeeveDeuheyenglJe meceehle ngDee~
en cetuekejCeke=efle keer eheCee keer ieF& nw~
Deye GejkejCeke=efle keer eheCee nsleg eer Yetleyeueer Deeeee& met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

pees Jen GejkejCeke=efle nw Jen Deveske ekeej keer nw~ eLee-Deefme, Jeeefme, hejMeg,
kegoeueer, ee, oC[, Jesce, veeefuekee, Meueekee, ce=efekee, met$e Deewj Goke Deeefo kee
meeceerhe keeeeX ceW neslee nw~~72~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-pees GejkejCeke=efle veece Jeeueer ke=efle nw, Jen Deveske ekeej keer nw~ Gvekes
veece kenles nQ-Deefme, Jeeefme, hejMeg, kegoeueer, ee, oC[, Jesce, veeefuekee, Meueekee, ce=efekee-efceer, met$e,
Goke Deeefo kee meeceerhe keeeeX ceW neslee nw~

262 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 73, 74

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keLeb ce=efekeeoerveecegejkejCelJeb ?
hebeMejerjeCeeb peerJeeohe=LeiYetlelJesve mekeuekejCekeejCeYeeJesve Jee GheueyOecetuekejCeJeheosMeeveeb kejCelJeeled~
Deefmceved met$es GejkejCekeoer DeCeseefJene Fefle eefle%ee Jele&les~ DeefmeJeeefmeeeoerCecegJemebheomeefCCepPes Fefle
meeOeveceefmle, Deme ieYexveLeevegheheefeefJe&eceeveeefmle~ Jeceghemebheeles Deeeereles SefYeefjefle Ghemebheoeefve keeee&efCe
les<eeb meeefVeOeb GhemebheomeeefVeOeced~ lemceeoefme-Jeeefme-hejMeg-keg[eefj-ee-oC[-Jesce-veeefuekee-Meueekeece=efekee-met$eesokeeoerveeceghemebheomeeefVeOee-ogejkejCeke=eflejveskeOee~ ve keee&meeefVeOeb kejCeYesomeeiecekeced
leefMes<eeeeCes leoskelJeeveghehees:~
DeOegvee GejkejCeke=eflemeJe&YesoefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

pes eeceCCes SJeceeefoee mee meJJee GejkejCekeoer Ceece~~73~~


efmeebleefevleeceefCeerkeepes e Deceer DeCCes Slesve kejCeeveeefceeeeJeOeejCeme eefle<esOe: ke=leesefmle~
mee meJee& GejkejCeke=eflevee&ce %eeleJee~
mebeefle YeeJekejCeke=efleeefleheeoveeLe eerYetefleyeefueeeflehegbieJesve met$eceJeleee&les-

pee mee YeeJekeoer Ceece mee GJepegees heeng[peeCeiees~~74~~


eMve-ce=efekee Deeefo kees GejkejCehevee kewmes mebYeJe nw ?
Gej-etBefke heeBe MejerjeW kes peerJe mes Dehe=Leked nesves kes keejCe DeLeJee mecemle kejCeeW kes keejCe nesves mes
cetuekejCe meb%ee kees eehle ngS Jes ce=efekee-efceer Deeefo GejkejCe nQ~ Fme met$e ceW GejkejCeke=efle Deveske
ekeej keer nw Ssmeer eefle%ee nw~ Deefme, Jeeefme, DeeefokeeW keer keeeeX ceW meceerhelee nesves hej en meeOeve nw, keeeWefke
Gmekes ieYe& ceW DeveLeevegheheefe efJeeceeve nw DeLee&led Ge meeOeveeW kes efyevee keee& keer efmeef veneR nes mekeleer nw~ pees
Je kee Deeee kejles nQ Jes Ghemebheo DeLee&led keee& kenueeles nQ, Gvekeer meceerhelee Ghemebheo meeefveOe nw~ Fme
keejCe Deefme, Jeeefme, hejMeg, kegoeueer, ee, oC[, Jesce, veeefuekee, Meueekee, ce=efekee, met$e Deewj Goke Deeefo keeeeX
keer meceerhelee mes GejkejCeke=efle Deveske ekeej keer nw~ keee& meeefVeOe kejCe Yeso kee Deeieceke veneR nw DeLee&led
ieceke ner nw, keeeWefke kejCeYeso kee Deeee kejves hej Gmekee SkelJe veneR yeve mekelee nw~
Deye GejkejCeke=efle kes meYeer YesoeW kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Fmeer ekeej Deewj Yeer pees es Deve keejCe nQ, Jes meye GejkejCeke=efle kenueeles
nQ~~73~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Deewj pees es Deve nQ Fmemes kejCeeW keer mebKee kes efveee kee efve<esOe
efkeee ieee nw, Jen meye GejkejCeke=efle veece mes peevevee eeefnS~
Deye YeeJekejCeke=efle kes eefleheeove nsleg eer Yetleyeueer eeflehegbieJe met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

eeYe=le kees peeveves Jeeuee pees Gheeesie meefnle peerJe nw, Jen meye YeeJekejCeke=efle
nw~~74~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 75

JesoveeKeC[ / 263

efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e eeYe=leMeyo: ke=lesefJe&Mes<eefeleJe:-ke=efleefJeMes<eCesve efJeMes<eefeleJe:,


eeYe=lemeeceevesveeefOekeejeYeeJeeled~ lele: ke=efleeeYe=le%eeeke: Gheegees peerJees cenecegefvejsJe YeeJeke=efleYe&Jeleerefle
efmeced~
De$e keefeoen-veesDeeieceYeeJeke=efle: efkeVe eefhelee ?
Deeeee&: eenvewleod JeeJeb, efkeb e DeewoefekeeefoheeYeeJeesheueef#ele-veesDeeieceJeeCeeb Mes<eke=efle<eg DevleYee&Jeeled~
YeeJeke=lesefJe&Mes<ekeLeveeLe eerYetleyeefuemetefjJeexCe met$eceJeleee&les-

mee meJJee YeeJekeoer Ceece~~75~~


efmeebleefevleeceefCeerkeemee meJee&efhe YeeJeke=efleeles~
keLeceskemee YeeJeke=lesye&nglJemebYeJe: Fefle esled ?
vewlelkeLeefeleJeb, ke=efleeeYe=le%eeekes<eg le$eesheegepeerJeeveeb yenglJeoMe&veeled~
leelhee&ce$e-YeeJeke=efleb %eelJee mJemJeYeeJeeehleLe jlve$eecesJeesheemeveereefceefle~
SJeb veJecemLeues YeeJeke=efleefveheCelJesve met$eeb ieleced~
keeflelecee ke=efle: eeespeveerYetlee Fefle eMveesejmet$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjhegbieJesve-

efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB eeYe=le Meyo ke=efle efJeMes<eCe mes efJeMesef<ele kejvee eeefnS , keeeWefke
eneB eeYe=le meeceeve kee DeefOekeej veneR nw~ Fme keejCe ke=efleeeYe=le kee peevekeej Gheeesie meefnle peerJecenecegefve ner YeeJeke=efle nQ, en efme ngDee~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-eneB veesDeeieceYeeJeke=efle keer eheCee keeeW veneR keer ieF& nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeSsmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Deewoefeke Deeefo heeBe YeeJeeW mes Gheueef#ele veesDeeieceJeeW kee Mes<e
ke=efleeeW ceW DevleYee&Je nes peelee nw~
Deye YeeJeke=efle kee efJeMes<e keLeve kejves nsleg eer Yetleyeueer metefjJee& met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Jen meye YeeJeke=efle nQ~~75~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Jen meYeer YeeJeke=efle kener peeleer nQ~
Mebkee-Ske YeeJeke=efle ceW yenglJe kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke ke=efleeeYe=le kes %eeekeeW ceW mes GmeceW Gheeesieege peerJeeW kee
yenglJe osKee peelee nw~
eneB leelhee& en nw efke-YeeJeke=efle kees peevekej Deheves DeelcemJeYeeJe keer eeefhle nsleg jlve$ee keer ner
Gheemevee kejvee eeefnS~ DeLee&led jlve$ee kees OeejCe kejvee eeefnS~
Fme ekeej veJeceW mLeue ceW YeeJeke=efle kee efveheCe kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Fve ke=efleeeW ceW mes keewve meer ke=efle eeespeveerYetle nw, Ssmee eMve nesves hej eer Yetleyeueer metefjhegbieJe kes eje met$e
DeJeleefjle efkeee pee jne nw-

264 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 76

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Soeefmeb keoerCeb keeS keoerS heeob ? ieCeCekeoerS heeob~~76~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$eeeee&osJesve eerceodYetleyeefuevee mJeecesJe eMveb ke=lJee leefmceVesJe met$es Gejceefhe
oeced~
Sleemeeb ke=leerveeb ceOes$e keLee ke=lee eke=leb-eeespeveb Fefle he=s meefle ieCeveeke=les: eke=leb-eeespeveb
Jele&les~
ieCeveeee: eheCee efkeceLe&ce$e efeeles ?
ieCeveeee efJevee Mes<eeefveeesieejeheCeeveghehees:~
Geb epen efee ceesjeCe efmene CeeeeCeb uebCeb Je melLeeCeb~
cegkeKee{b ieefCeeb lelLeyYeemeb leoes kegppee1~~1~~
eLee ceetjeCeeb efMeKee cegKeleee {ue#eCeb Jele&les leLewJe veeeMeeeeCeeb ue#eCeb cegKehesCe ieefCelecemleerefle
ebLekeeje: keLeeefvle Dele SJe ieefCelemeeYeeme: kele&Jees YeJeefle~ eeefhe cece #eeesheMecees ieefCeleefJe<eesleerJe
ceboesefmle leLeehesles<eeb ebLeeveeb mJeeOeeesve erkeeuesKevesve hegve: hegveesYeemesve efveecesve keefmcebefeod efoJemes
ieefCeleebLesefhe %eeveueefyOeb uehmesnb Fefle efJeeemees ces Jele&les~ melecesJe, mejmJelee ceeleg: emeeosve eEke efkeb ve
efmeeefle ? meJe ceveesefYeueef<eleb meslmelesJe~

met$eeLe&-

Fve ke=efleeeW ceW keewve meer ke=efle eke=le nw ? ieCeveke=efle eke=le nw~~76~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Deeeee&osJe eer Yetleyeueer ves mJeecesJe eMve kejkes Gmeer met$e ceW Gej
Yeer efoee nw~
Fve ke=efleeeW kes ceOe ceW eneB efkeme ke=efle mes eeespeve nw, Ssmee hetves hej Deeeee&osJe ves Gej efoee efke eneB
ieCeveeke=efle mes eeespeve nw~
eMve-eneB ieCevee keer eheCee efkemeefueS keer ieF& nw ?
Gej-etBefke ieCevee kes efyevee Mes<e DevegeesieejeW keer eheCee veneR yeve mekeleer nw, Dele: Gmekeer eheCee
keer ieF& nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-efpeme ekeej ceetjeW keer efMeKee Gvekee cegKelee mes { ue#eCe nw, Gmeer ekeej veee MeeeeW kee
cegKe ue#eCe ieefCele nw~ DeleSJe Fmekee DeYeeme kejvee eeefnS~
pewmes ceetjeW keer efMeKee cegKehe mes Gvekee { ue#eCe-meJe&eefme efevn ceevee peelee nw, Gmeer ekeej
veeeMeeeeW kee ue#eCe cegKehe mes ieefCele nw, Ssmee ebLekeej kenles nQ~ FmeefueS ieefCele kee DeYeemeDeOeeve DeJeMe kejvee eeefnS~ eeefhe ieefCele kes efJe<ee ceW cesje #eeesheMece yengle cebo nw, efhej Yeer Fve ebLeeW kes
mJeeOeee mes SJeb erkee uesKeve mes hegve: hegve: DeYeeme mes efkemeer ve efkemeer efove efveece mes ieefCele ebLeeW kee Yeer %eeve
eehle nesiee, Ssmee cesje efJeeeme nw~ en mele ner nw efke mejmJeleer ceelee kes emeeo mes-Gvekeer ke=hee mes keeekeee keee& efme veneR nesles nQ ? DeLee&led meYeer ceveesJeebefle keeeeX keer efmeef nesieer ner, ener cesje ceevevee nw~
1. <edKeC[eiece OeJeuee erkee meceefvJele heg. 9, he=. 452~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

ke=efle-Devegeesieej / met$e 76

JesoveeKeC[ / 265

Flees efJemlej:-<edKeC[eieceme ebLejepeme elegLe&KeC[me Jesovee veeceeefmle~ Deefmceved KeC[s DeeeeCeerehetJe&me heeceJemlegeeveueyOeselegLe&eeYe=leme kece&eke=lesvee&cve: elegefJeMeleefveeesieejs<eg eLeceefleereees:
ke=efleJesoveees: eheCee ke=leeefmle~ JesoveeefOekeejme efJemle=leJeCe&veehes#eee mebhetCe&KeC[me JesovewJe veece Jele&les~
emlegleebLes veJecehegmlekes ke=leefveeesieejme eheCee ke=leeefmle~ Deefmceved ebLeeejbYes DeesefnefpeCeeCeceeefob
ke=lJee elegelJeeeEjMevcebieuemet$ewceieueeejCeb ke=lebb eerYetleyeefueYeejkesCe~ hebeelJeeefjbMeeces met$eseeeCeerehetJe&me
hebeceJemlegveelegLe&eeYe=leme kece&eke=eflevee&ce Jele&les~ le$e ke=efle-Jesovee-mheMe&-kece&-eke=efle DeeefoelegefJeMeleefveeesieejeefCe meefvle~ DeefmceVeefhe eLeceb ke=leefveeesieejb eke=leceemeerled~
<edelJeeefjbMeeces met$es veeceke=efle-mLeeheveeke=efle-Jeke=efle-ieCeveke=efle-ebLeke=efle-kejCeke=efle-YeeJeke=efleveeceefYe: mehle ke=leees JeefCe&lee:~
De$eeOegvee ieCeveke=les: meb#eshesCeeshemebnejeseb Jele&les~ Feb ieCeveke=efleveexke=efle-DeJeeJeke=efle-ke=efleYesosve
ef$eefJeOee, DeLeJee ke=efleielemebKeele-DemebKeele-Deveble YesosveeveskeOeeefhe keefLeleeefmle~ S<eg ceOes SkemebKee
veeske=efle:, efmebKee DeJeeJeke=efle:, $eeefob ke=lJee mebKeeleemebKeeleevevlemebKee ke=efle: keefLeleeefmle~
De$e ebLes ke=efle-veeske= efle-DeJeeJeke=leerv eecegoenjCeeLe DeesIeevegiece: eLeceevegieceejceevegi ece:
mebeeevegieceesefle elegjefveeesieejeefCe keefLeleeefve~ Deefmceved mebeeevegieceme eheCee melmebKeeeeefveeesieejwefJe&mle=leb JeefCe&leb Deefmle~
leelhee&ce$e-Deeb ebLejepe: <edKeC[eieceesme OeJeuee erkee, Demee DeeOeejsCe jefelee Feb efmeevle-

Fmekee efJemleej kejles nQ<edKeC[eiece ebLejepe kes elegLe&KeC[ kee veece nw-JesoveeKeC[~ Fme KeC[ ceW DeeeeCeere hetJe& keer hebeceJemleg keer eeveueefyOe kes elegLe& kece&eke=efle eeYe=le ceW eewyeerme DevegeesieejeW ceW eLece Deewj efleere ke=efle SJeb Jesovee keer
eheCee keer ieF& nw~ JesoveeefOekeej kes efJemle=le JeCe&ve keer Dehes#ee Fme mechetCe& KeC[ kee veece Jesovee ner he[ ieee nw~
emlegle ebLe-veJece hegmleke ceW ke=efle Devegeesieej keer eheCee keer ieF& nw~ Fme ebLe kes eejbYe ceW DeesefnefpeCeeCeb
ceb$e kees Deeefo ceW kejkes eJeeefueme cebieuemet$eeW kes eje Deeeee& eer Yetleyeueer Yeejke ves cebieueeejCe efkeee nw~ hegve:
heQleeefuemeJeW met$e ceW DeeeeCeere hetJe& keer hebece Jemleg kes kece&eke=efle veeceke elegLe& eeYe=le kee JeCe&ve nw~ GmeceW ke=efleJesovee-mheMe&-kece&-eke=efle Deeefo eewyeerme Deefveeesieej nQ~ FmeceW Yeer eLece ke=levegeesieej eke=le Lee~
efeeefuemeJeW met$e ceW veeceke=efle-mLeeheveeke=efle-Jeke=efle-ieCeveke=efle-ebLeke=efle-kejCeke=efle Deewj YeeJeke=efle
veece mes meele ke=efleeeW kee JeCe&ve nw~
eneB Deye ieCeveke=efle kee meb#eshe ceW en Ghemebnej nw~ en ieCeveke=efle-veeske=efle, DeJeeJeke=efle Deewj
ke=efle kes Yeso mes leerve ekeej keer nw DeLeJee ke=efleiele mebKeele-DemebKeele Deewj Devevle kes Yeso mes Deveske ekeej
keer Yeer kener ieF& nw~ Gvekes ceOe ceW Ske Debke keer mebKee veeske=efle nw, oes keer mebKee DeJeeJe ke=efle nw Deewj leerve
mebKee kees Deeefo ceW kejkes mebKeele, DemebKeele Deewj DevevlemebKee kees ke=efle kene nw~
eneB Fme ebLe ceW ke=efle-veeske=efle Deewj DeJeeJe ke=efleeeW kes GoenjCe osves kes efueS DeesIeevegiece, eLeceevegiece,
ejceevegiece Deewj mebeeevegiece es eej Deefveeesieej kens iees nQ~ FmeceW mebeeevegiece keer eheCee meled-mebKee
Deeefo Dee" DeefveeesieejeW kes eje efJemle=lehe mes JeefCe&le nw~
eneB leelhee& en nw efkeen <edKeC[eiece ebLejepe nw Fmekeer OeJeuee veece keer erkee efJeKeele nw~ Gmeer OeJeuee erkee kes DeeOeej mes

266 / JesoveeKeC[

ke=efle-Devegeesieej / met$e 76

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efeleeceefCeveeceOesee erkee eeefhe ee OeJeueeee: meejYetleeefmle, Demeew S<ee Feb1 e Demceekeb mep%eeveJe=ew
heefjCeeceMegew jlve$eeefmeew e Yeteemegefjefle eeeveeb efJeoOcens Jeeced~
meJe&Yee<eeceeer JeeCeer efpeveJeeCeer efveieeles~ kesJeue%eeveceleehlew vecemlemew meneMe:~~1~~
SJeb oMecemLeues eeespeveerYetleieCeveke=eflekeLevehejlJesve Skeb met$eb ieleced~

Fefle eerceodYeieJelheg<heovleYetleyeefueeCeerle-<edKeC[eieceevLeme Jesoveeveeefcve elegLe&KeC[s eerceodYetleyeefue-metefjJee&ke=leJesoveeKeb[evleie&le-eLece ke=efle-Deefveeesieejme eerJeerjmesveeeee& efJejefeleOeJeuee-erkeeeqoveeveeebLeeOeejsCe efJejefeleeeeb efJebMeefleleces Meleeyoew eLeceeeee&Meeefj$eeeJeleea eerMeebeflemeeiejmleme eLeceheeOeerMe eerJeerjmeeiejeeee&mleme efMe<eepecyeterhe-jevee-eer]$e+<eYeosJeevleje&^ereefveJee&Ce-ceneceneslmeJeesefjkeeieefCeveer-%eeveceleer-ke=leefmeebleefebleeceefCeerkeeeeb mehleefJeOeke=eflemeceefvJele: eLece ke=levegeesieejveeceeeb
efleerees ceneefOekeej meceehle:~
Fefle Yeb Yeteeled~
jefele en efmeevleeEeleeceefCeerkee en OeJeuee erkee kee meejYetle nw, en <edKeC[eiece ebLe, OeJeuee erkee SJeb
efmeevleefebleeceefCeerkee nce meYeer kes mecei%eeve keer Je=ef, heefjCeeceMegef leLee jlve$ee keer efmeef kes efueS nesJes,
Ssmeer nce eeevee kejles nQ~
MueeskeeLe&-mechetCe& Yee<eeceeer JeeCeer YeieJeeve efpevesv keer JeeCeer kenueeleer nw~ Gme efpeveJeeCeer kees
kesJeue%eeve keer ceefle kees eehle kejves nsleg cesje meneeW yeej vecemkeej nw~~1~~
Fme ekeej oMeJeW mLeue ceW eeespeveerYetle ieCeveke=efle kee keLeve kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme ekeej eerceeved YeieJeeved heg<heoble-Yetleyeueer eje eCeerle <edKeC[eiece ebLe kes Jesovee veeceke
elegLe& KeC[ ceW eer Yetleyeueer Deeeee& eje jefele JesoveeKeC[ kes Devleie&le eLece ke=efle
veecekes Devegeesieej kee eer Jeerjmesveeeee& jefele OeJeueeerkee Deeefo veevee ebLeeW kes
DeeOeej mes jefele yeermeJeeR meoer kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej
cenejepe kes eLece heeOeerMe Deeeee& eer Jeerjmeeiej cenejepe keer efMe<ee
pecyeterhe jevee-eer $e+<eYeosJe Debleje&^ere efveJee&Ce ceneceneslmeJe
keer esefjkee ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele
efmeevleefebleeceefCeerkee ceW meele ekeej keer
ke=efleeeW mes meceefvJele eLece ke=levegeesieej veece kee en efleere
ceneefOekeej meceehle
ngDee~
1. Demeew-<edKeC[eiece evLe:~ S<ee-OeJeuee erkee~ Feb-efmeevleefebleeceefCeerkee e~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

Ghemebnej:

JesoveeKeC[ / 267

Ghemebnej:
DeOegvee Ghemebnej: efeelesegieeoew eLeceleerLe&kej Deeefoyeee $e+<eYeosJe: meJe&efJeeeveeb keueeveeb e efJeOeelee yeYetJe~ hegvee eeeie#es$es
pewvesejeroer#ee ie=nerlJee meneJe<e&hee&vleb leheejCeb ke=lJee kesJeue%eevejefMceefYe: meJe&ueeskeeueeskeb peeveerles mce~
eYeesefo&JeOJeefveb eglJeeJeOeee& eer$e+<eYemesveeKees ieCeOejosJees eoMeebieeglecejeeled~ lemeecesJe leerLe&kejhejbhejeeeb
eerceneJeerj-mJeeefceefoJeOJeefveekeeMesve eerceodieewleceieCeOejosJesve eoMeebieegle%eevesveemebKeYeJee cees#eceeieexheosMesve
mebleefhe&lee:~
DeelJes meJe&$e hee"dehegmlekes<eg DeveceleeJeueefcye<Jeefhe ceveeied Yeeefvle: mebpeelee eled YeieJeeved ceneJeerj SJe
pewveOece&me mebmLeehekeesefmle, Demee efvejekejCeeLe Oece&eYeeJeveeLe efpeveOece&meeveeefoefveOevelJeefmeeLe eeeervelJeeoMe&veeLe Jee meJe&$e #escemegefYe#eMeevleLe heee&JejCeMegeLe&efceleeefoveeveeefJeOekeee&mebheeoveeewJe eer$e+<eYeosJeevleje&^ere-efveJee&CeceneceneslmeJe MegYeejbYeb ke=lJee efveJee&CeceneceneslmeJeJe<e&me Iees<eCee ke=lee ceee~
JeerjefveJee&CemebJeled <edefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces ceeIeke=<Ceeelego&Meeb efleLeew efoveeBkeeleg:hejJejerF&mJeer meved efmeneleces Je<ex Yeejleme eOeeveceb$eer eerDeueefJenejerJeepeheseerveeceOesees cenevegYeeJe: ueeueefkeueecewoevemLeues kewueeMeheJe&leme veJeefveefce&leme mece#es Deeiele efveJee&Ceue[d[gkeb eer$e+<eYeosJeYeieJele: ejCemeeefVeOes
mecehe& Deme ceneceneslmeJeme MegYeejbYeb ekeej~

Ghemebnej
Deye ebLe kee Ghemebnej efkeee pee jne nwegie keer Deeefo ceW eLece leerLekej Deeefoyeee $e+<eYeosJe YeieJeeve mechetCe& efJeeeDeeW SJeb keueeDeeW kes efJeOeelee
ngS~ hegve: GvneWves eeeie #es$e ceW pewvesejer oer#ee enCe kejkes Ske npeej Je<e& leke leheeee& kejkes kesJeue%eeve keer
jefMceeeW mes mecemle ueeske Deewj Deueeske kees peeve efueee Lee~ Gve eYeg keer efoJeOJeefve kees megvekej eer $e+<eYemesve veece
kes ieCeOejosJe ves Gme efoJeOJeefve kees DeJeOeejCe kejkes eoMeebiehe egle keer jevee keer Leer~ Gmeer leerLekejhejcheje ceW
Debeflece leerLekej eer ceneJeerj mJeeceer keer efoJeOJeefvehe ekeeMe kes eje eerceeved ieewlece ieCeOej osJe ves eoMeebiehe
egle%eeve kes eje DemebKe YeJeeeefCeeeW kees cees#eceeie& kee GheosMe oskej mebleefhe&le efkeee~
Jele&ceeve ceW meJe&$e hee"ehegmlekeeW ceW Deewj Deve celeeJeueefcyeeeW ceW Ssmeer keg YeeefvleeeB GlheVe nes ieF& nQ efke
YeieJeeved ceneJeerj ner pewveOece& kes mebmLeeheke nQ~ Fme Yeeefvle kee efvejekejCe kejves nsleg, Oece& keer eYeeJevee nsleg,
efpeveOece& keer DeveeefoefveOevelee kees efme kejves nsleg DeLeJee Gmekeer eeeervelee kees eoefMe&le kejves kes ue#e mes ceQves
meJe&$e #esce-megefYe#e-Meebefle kes efueS, heee&JejCe Megef kes efueS SJeb Fmeer ekeej mes Deveske ekeej kes keee& mecheeove
kejves nsleg ner eer $e+<eYeosJe Debleje&^ere efveJee&CeceneceneslmeJe kee MegYeejbYe kejkes efveJee&Ce ceneceneslmeJe Je<e&
ceveeves keer Iees<eCee keer~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew efyyeme ceW ceeIe ke=<Cee elego&Meer efleefLe kees efoveeBke eej hejJejer F&meJeer meved
oes npeej (4 peveJejer meved 2000) kees Yeejle kes eOeeveceb$eer ceeveveere eer Deue efyenejer Jeepeheseer ves ueeue efkeuee
cewoeve ceWs veJeefveefce&le DemLeeF& kewueeMeheJe&le kes mece#e Deekej eer $e+<eYeosJe YeieJeeve kes ejCe meeefVeOe ceW npeejeW
Yeemecetn kes meeLe efveJee&Ceuee[t meceefhe&le kejkes Fme ceneceneslmeJe kee MegYeejbYe efkeee~

268 / JesoveeKeC[

Ghemebnej:

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Deefmceved efveJee&CeceneceneslmeJeJe<ex nefmleveehegjs pebyeterhemLeues le=leerehebeJe<eeae pebyeterheceneceneslmeJe: mebpeele:~


eer$e+<eYeosJekeerefle&mlebYeefMeueeveeme-$e+<eYemebieeser-$e+<eYeosJeceneJeerjJeeKeeveceeuee-$e+<eYeosJeefJeOeeveFbOJepeefJeOeeveeefoveeveeefJeOeeveevegeve-Fleeefo yengefJeOeOece&keeee&efCe mebheVeeefve yeYetJeg:~
jepeOeeveerefouueerceOes eerleefJenej#es$es eer$e+<eYeosJekeceuecebefojs cece mebIemeefnlesveeeb Je<ee&eesie: mebpeele:~
Deefmceved Je<ee&eesieceOes$emLeeerleefJenej#es$eme pewvemeceepekeee&kele=&pevewce&ce esjCeee kewueeMeheJe&leceevemejesJejee$ee
veecveeleerJe megbojb Deeeespeveb ke=leb~ Deme heJe&lemeesheefj ceOes ceOes $ewkeeefuekeelegefJeMeefleefpevecetle&e: mLeeefhelee:
he=Lekedhe=Leicebefojs<eg meJeexheefj DeeheoveeceOeses mLeeves eer$e+<eYeosJeefpeveeeflecee mLeeefhelee~ DeeefeveMegkeueele=leereeee1
DeejYe oMeceerhee&vleb Feb ee$ee keeefjlee~
Deefmceved keee&eces DeeefeveMegkeueeelegLee2 $ewkeeefuekeelegefJeMeefleleerLekejeCeeb emehleeflejlveeefleceeveeb
cenecemlekeeeqYe<eske: mebpeele:~ DeeefeveMegkeueeheeceeb Yeeecejceneceb[ueefJeOeeveme DeelJeeefjbMevceb[uejevee:
meeOe&cesJe efJeefve&efcelee: cegKeceb[ues eeJeefle&kegyesjeefoheob ie=nerlJee Yeeefekee efJeOeeveb DekegJe&ved~ egieheosJe
DeelJeeefjbMevceneceeC[efuekejepeevees YetlJee mJe-mJeceb[uemLeeves efmLelJee Yeeecejceneceb[ueefJeOeevehetpeveb efJeoOeg:~
Deme heJe&lemeesheefj Deee Deeeeveskeue#ee Yeeeeuegpevee pewvee pewveslejeeeefhe efpeveeefleceeJeboveeb
kegJee&Cee: mevle: cenehegCemebeeb keejb keejb Demee ee$eeee: eMebmeeb eeg:~ Fob Oece&eYeeJeveekeee mebeefle
DeYetlehetJe meJe&peveMueeIeveereb DeYeJeled~

Fme efveJee&Ce ceneslmeJe Je<e& kes Devleie&le pecyeterhe-nefmleveehegj ceW le=leere hebeJe<eeae pecyeterhe ceneceneslmeJe
mecheVe ngDee~ osMeYej ceW peien-peien $e+<eYeosJe keerefle&mlebYeeW kes efMeueeveeme, $e+<eYeosJe mebieeser, $e+<eYeosJeceneJeerj JeeKeeveceeuee, $e+<eYeosJe efJeOeeve SJeb FvOJepe efJeOeeve Deeefo Deveske efJeOeeve-Devegeve Fleeefo yengle
ekeej kes Oece&keee& mecheVe ngS~
jepeOeeveer efouueer kes eerleefJenej #es$e (keeueesveer) ceW eer $e+<eYeosJe keceue cebefoj ceW cesje mebIe meefnle en
(meved 2000 kee) Je<ee&eesie ngDee~ Fme Je<ee&eesie kes ceOe eerleefJenej keer pewvemeceepe kes keee&kelee&DeeW ves cesjer
esjCee mes kewueeMe ceevemejesJej ee$ee veece mes DeleerJe megvoj Je=nod Deeeespeve efkeee~ Gme DemLeeF& heJe&le kes
Thej yeere-yeere ceW 72 cebefojeW ceW $ewkeeefueke eewyeerme leerLekej YeieJevleeW keer cetefle&eeB mLeeefhele keer ieF&~ Gme heJe&le
hej meyemes Thej Deeheo veeceke mLeeve hej eer $e+<eYeosJe YeieJeeve keer eeflecee mLeeefhele keer ieF~ Deeefeve Megkeuee
le=leeree mes eejbYe kejkes oMeceer efleefLe leke en ee$ee kejeF& ieF&~
Fme keee&ece ceW Deeefeve Megkeuee elegLeea kes efove $ewkeeefueke eewyeerme leerLekej YeieJevleeW keer yenej
jlveeefleceeDeeW kee cenecemlekeeefYe<eske mecheVe ngDee~ Deeefeve Megkeuee hebeceer kees De[leeefueme ceC[ueeW keer jevee
kes meeLe Yeeecej ceneceC[ue efJeOeeve kes cegKe ceC[ue hej eeJeleea, kegyesj Deeefo heo enCe kejkes YeeeW ves
efJeOeeve mecheVe efkeee~ Ske meeLe De[leeefueme ceneceeC[efueke jepee yevekej Deheves-Deheves ceC[ue kes meccegKe
yew"kej Yeeecej ceneceC[ueefJeOeeve keer hetpeve kees mecheVe efkeee~
Fme heJe&le hej e{-e{kej ueeKeeW pewve-pewveslej eeueg YeeeW ves Jebovee kejles ngS ceneved hegCe kee mebee
kej kejkes Fme ceevemejesJej ee$ee keer yengle eMebmee keer~ en Oece&eYeeJevee kee keee& DeYetlehetJe& SJeb meJe&peveeW mes
eMebefmele ngDee~
1. 30 efmelecyej mes 8 Deketyej leke~ 2. 1 Deketyej 2000 kees~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

Ghemebnej:

JesoveeKeC[ / 269

DeefmceVesJe Je<ee&eesieceOes DecesefjkeeefJeosMees veteeke&veecemLeues Oeeefce&ke-DeeOeeeflcekevesleCeeb meneeefyoefJeeMeebefleefMeKejmeccesueveb mebpeeleb~ leefmceved meccesueveceneslmeJes MeleeefOekeosMeeveeb heemehleefleOecee&Ceeb Skemenehebe-MeleeefOekee Oecee&eeee&: meefcceefuelee DeYeJeved~ Deefmceved meccesueves efoiebyejme Oecee&eee&eefleefveefOehesCe
cecee%eee kece&eesieer yeeeejer jJeervkegceejesefhe le$eeieled~ efJeeme ef#eeflepemeesheefj YeieJele: $e+<eYeosJeme
veece efmeebleb e efJemleejefelegb ee cece YeeJeveemeerled mee meheueerpeelee~ le$e meJe&$e efJeosMeceOes eYees: eer$e+<eYeosJeme
eee& Jeelee& yeeeeefjjJeervkegceejsCe keeefjlee~
Fob efMeKejmeccesueveb Yeeheoke=<Ceeelego&Meerle: eejYe YeeheoMegkeueeefleereeheeleb (efoveebkeseefJebMeefleDeiemle ceemeeled eejYe Skeef$ebMeoiemlehee&vleb F&meJeer meved efmeneleces) mebpeeleced~
Deefmceved ceneslmeJeJe<exOegvee vetleveb eeeieleerLe eLeceleerLe&kejme oer#eemLeueb efJeefvecee&heles~ Deme
veJeleerLe&efvecee&Ceke=les efoiebyejpewveef$eueeskeMeesOemebmLeeveme DeOe#ees yeeeejer jJeervkegceejmle$e Fueeneyeeoveiejs
Skeb #es$eb eerCeeefle mce~ le$e JeJe=#emLeehevee lemeeOe: oer#eecegebefkelee eYees: eer$e+<eYeosJeme meheeohebeheg
Ke[dieemeveeeflecee mLeeefhelee YeefJe<eefle~ hegvee kesJeue%eevekeueeCekemetekeme meceJemejCeefmLeleiebOekegerceOes
eleg:$e+<eYeosJeeeflecee: mLeeefhelee YeefJe<eefvle~
Deveees&eesce&efvojeesce&Oes kewueeMeheJe&leme jeveeee Gheefj eer$e+<eYeosJeosJeme ceeefCekeeJeCe&meMeer
keceueemevemeesheefj SkeeoMeheg-Gegbieheeemeveeefleceeee: mLeehevee keefj<eles~
Deefmceved efveJee&CeYetefcekewueeMeheJe&lemeesheefj YejleeeJeefle&vee jlveceee efpeveeueee: keeefjlee:, Sleoe<e&ebLes<eg

Fmeer Je<ee&eesie kes ceOe veteeke&-Decesefjkee ceW Oeeefce&ke Deewj DeeOeeeflceke vesleeDeeW keer GheefmLeefle ceW
meneeefyo efJeeMeebefle efMeKej meccesueve kee Deeeespeve ngDee~ Gme meccesueve ceneslmeJe ceW MeleeefOeke osMeeW kes
heenej OeceeX kes ueieYeie hevn meew Oecee&eee& meefcceefuele ngS~ Fme meccesueve ceW efoiecyej pewveOece& kes Oecee&eee&
kes eefleefveefOehe ceW cesjer Dee%ee mes cesjs efMe<e kece&eesieer yeeeejer jJeerv kegceej Yeer JeneB iees~ efJee kes ef#eeflepe hej
YeieJeeved $e+<eYeosJe kes veece SJeb efmeevle kees eeeefjle kejves keer pees cesjer YeeJevee Leer, Jen meheue ngF&~ JeneB
efJeosMe ceW yeeeejer jJeerv kegceej ves meJe&$e YeieJeeve $e+<eYeosJe keer eee& Jeelee& keer, efpememes meYeer ueesieeW ves
YeieJeeve $e+<eYeosJe kes meeLe-meeLe pewveOece& keer efJeMes<elee kees mecePee~
en efMeKej meccesueve Yeeheo ke=<Cee elego&Meer mes eejbYe neskej Yeeheo Megkeuee efleeree leke (28 Deiemle
mes 31 Deiemle meved 2000 leke) mecheVe ngDee~
Fme ceneslmeJe Je<e& ceW eLece leerLekej YeieJeeved $e+<eYeosJe keer oer#eeYetefce eeeie-Fueeneyeeo (GejeosMe)
ceW vetleve oer#eemLeue eeeie leerLe& kee efvecee&Ce efkeee ieee~ Fme veJe leerLe& kes efvecee&Ce nsleg efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe
mebmLeeve kes DeOe#e yeeeejer jJeerv kegceej ves Fueeneyeeo veiej ceW (Fueeneyeeo-yeveejme neFJes jes[ hej) Ske
Kesle-peceerve kee ee efkeee~ JeneB Oeeleg kee JeJe=#e yeveekej mLeeefhele efkeee peeesiee, efpemekes veeres oer#ee keer
cege Jeeueer (efheer-keceC[ueg meefnle) eYeg $e+<eYeosJe keer meJee heeBe heg Ke[dieemeve eeflecee efJejepeceeve neWieer~
hegvee kesJeue%eevekeueeCeke kes meteke meceJemejCe jevee ceW efmLele iebOekeger kes ceOe ceW $e+<eYeosJe YeieJeeve keer
eej eefleceeSB mLeeefhele neWieer~
Fve oesveeW cebefojeW kes yeere ceW kewueeMeheJe&le kes Thej eer $e+<eYeosJe leerLekej keer ceeefCekee JeCe& kes meMe
ieejn heg Gegbie heeemeve eeflecee keceueemeve hej mLeeefhele keer peeeWieer~
Fme efveJee&CeYetefce kewueeMeheJe&le kes Thej Yejle eeJeleea ves jlveceeer efpeveeuee efveefce&le kejees Les, Ssmee Dee<e&

270 / JesoveeKeC[

Ghemebnej:

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eteles~ DeleSJe celesjCeee le$eeefhe ke=ef$eceheJe&les $ewkeeefuekeelegefJeMeefleleerLe&kejeCeeb emehleefleefpeveeueeemle$e


efpeveeefleceeeeefhe mLeeheefe<evles~
Deme kewueeMeheJe&lemeeYevlejsefhe Skeb efpevecebefojb efvecee&heles~
heehegjeCes efueefKeleb Jele&lesepeeie Fefle osMeesmeew epeeYeesefmceved ielees ele:~
eke=es Jee ke=lemleeie: eeeiemlesve keerefle&le:~~281~~
Deehe=veb lele: ke=lJee efhe$eesyeOegpeveme e~
vece: efmesYe FlegkelJee eeceCeb eleheele~~282~~1
DeelJes eefleeoMeJe<e meveeleveOecee&vegeeefeveeb cenekegbYeveece ceneheJe& Deeieefle~ Deveskeue#ee: keesefpeveee
meeOeJees cenelceeve: le$e ielJee ef$eJesCeeb veeeb Oece&yegee mveelJee cenekegbYemveeveb keefj<eefvle~ cenekegbYemveeveb
ke=lJee mJe-mJepeerJeveb meheueefceefle ceveceevee mJes<eeb hegCeYeeefievees ieCevles~
mebeefle eLeceleerLe&kej$e+<eYeosJeoer#eekeueeCekeYetefcecegeg&cevemee ceee eYees: eer$e+<eYeosJeme
DeesejmenecenekegbYew: cenekegbYecemlekeeefYe<eskeb keejefelegb esjCee oee~
Dees JeerjefveJee&CemebJeled mehleefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces ceeIeMegkeueeheecee: DeejYe hetefCe&ceehee&vleb
pewve cenekegbYeceneslmeJees YeefJe<eefle~ le$e ceeIeMegkeueehetefCe&ceeeeb efleLeew (efoveebkeshejJejer efmene-Skeleces

ebLeeW ceW megvee peelee nw~ FmeefueS cesjer esjCee mes JeneB Yeer (eeeie leerLe& hej) ke=ef$ece efveefce&le nesves Jeeues heJe&le hej
$ewkeeefueke eewyeerme leerLekejeW kes yenej efpeveeuee Deewj efpeveeefleceeSB Yeer mLeeefhele keer peeeWieer~
Fme kewueeMeheJe&le kes Deboj Yeer (ieghee ceW) Ske efpevecebefoj efveefce&le efkeee peeesiee~
heehegjeCe ceW efueKee nw efkeMueeskeeLe&-YeieJeeve $e+<eYeosJe epee-pevemecetn mes otj nes Gme efleueke veeceke Geeve ceW hengBes Les,
FmeefueS Gme Geeve kee veece epeeie eefme nes ieee DeLeJee YeieJeeve ves Gme mLeeve hej eke=he mes eeie
DeLee&led leeie efkeee Lee FmeefueS Gmekee veece eeeie Yeer eefme ngDee~~281~~
JeneB hengBekej YeieJeeve ves ceelee-efhelee leLee yebOegpeveeW mes oer#ee uesves keer Dee%ee ueer Deewj efhej vece:
efmesYe:- efmeeW kes efueS vecemkeej nes en kenkej oer#ee OeejCe kej ueer~~282~~
DeYeer meveeleve Oecee&vegeeefeeeW kee eleske yeejn Je<e& ceW Deeeesefpele nesves Jeeuee cenekegbYe veece kee ceneheJe&
Dee jne nw~ efpemeceW ueeKeeW-kejes[eW ueesieeW kee pevemecetn leLee yengle meejs efnvot meeOeg cenelcee JeneB peekej ef$eJesCeer
veoer ceW (iebiee-ecegvee-mejmJeleer kee mebiecemLeue eeeie ceW ef$eJesCeer veoer yenleer nw) Oece&yegef mes veneles ngS
cenekegbYe mveeve kejWies~ Jes ueesie Fme cenekegbYe mveeve kees kejkes Deheves-Deheves peerJeve kees meheue ceeveles ngS mJeeb
kees hegCeMeeueer-YeeieJeeve mecePeles nQ~
Fve efoveeW eLece leerLekej $e+<eYeosJe oer#eekeueeCeke Yetefce kee Gej kejves keer Fe mes ceQves $e+<eYeosJe
kee Ske npeej Dee" cenekegbYeeW mes cenekegbYe cemlekeeefYe<eske kejeves keer esjCee eoeve keer nw~
Deeies Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew meeeFme ceW ceeIe Megkeuee hebeceer mes eejbYe kejkes hetefCe&cee leke pewve
cenekegbYe ceneslmeJe Deeeesefpele nesiee~ JeneB ceeIe Megkeuee hetefCe&cee efleefLe ceW (efoveeBke 8 hejJejer 2001 F&meJeer meved
1. heehegjeCe Yeeie 1, he=. 51~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

Ghemebnej:

JesoveeKeC[ / 271

F&mJeermeved eefmes efeeyos) iegJeemejs eYees: eLeceleerLe&kejme cenekegbYecenecemlekeeefYe<eskees YeefJe<eefle~ le$eeefhe


ue#eeefOekee efpeveOecee&vegeeefevees Yeeeeuegpevee: eYeesce&nekegbYewce&mlekeeefYe<eskeb keejb keejb cenekegbYeheJe& meeLe&keb
ke=lJee ceveg<epevcemeheueb efJeOeemeefvle~
Demee DeJemeefhe&Ceemle=leerekeeuemeevles ngb[eJemeefhe&Ceerveeceoes<esCe eLeceleerLe&kejme pevce yeYetJe~ Skeoe
DeeefoyeeCee YeieJelee $e+<eYeosJesve oef#eCeebkeb GheJesMe yeeeerheg$ew efueefheefJeeeb Jeeceebkes e meefVeJesMe megvojerheg$ew
DebkeefJeeeb e eoee meJe&heg$esYe: epeeYee mebhetCe& efJeee: meJe&keueeeeefhe eoerevles mce~ Demeew osJeosJe:
eLeceleerLekejesmceeefYeveveceles~
eerosJeeefOeosJesveeefoosJesve kece&YetefceeejbYes Deefme-ceef<e-ke=ef<e-efJeee-JeeefCepe-efMeuheveece<edefeeeCeecegheosMeb
olJee epeeYees peerJeveeehevekeuee: efMeef#elee:, oeeOece&meeefhe GheosMe: eoe:~
Geb e eerceVesefceevefmeebleeeJeefle&veehegjieeceheCeeoer ueesefnemelLees e ueeseJeJenejes~
Oeccees efJe oeecetuees efJeefCeefcceees DeeefoyeesCe~~1
DemeeefoeYeesjvevleeshekeejmceejCeeLe&cesJe eer$e+<eYeosJekegueheeflemeccesueve-efveJee&CeceneceneslmeJe-kewueeMeheJe&leceevemejesJejee$ee-eeeie#es$eveJeefveJee&Ce-$e+<eYeosJecenekegbYecemlekeeefYe<eske-$e+<eYeosJemebieeser-$e+<eYeosJeefJeOeeveeefoefYee&sve kesve ekeejsCe $e+<eYeosJeYeefeefJe&Oeereles~
S<eg meJex<eg keeex<eg kesefeled mJeb Oecee&lceeveb ceveceevee Demceeved efvevoefvle, Denb ceves SleefVebekeee kesJeueb

ceW) iegJeej kees eLece leerLekej YeieJeeve $e+<eYeosJe kee cenekegbYe cenecemlekeeefYe<eske nesiee~ JeneB hej Yeer ueeKeeW
efpeveOecee&vegeeeer Yee eeuegpeve cenekegbYeeW mes eYeg kee cemlekeeefYe<eske kej-kejkes cenekegbYe heJe& kees meeLe&ke
kejkes ceveg<e pevce kees meheue kejWies~
ngC[eJemeefhe&Ceer veeceke oes<e kes keejCe Fme DeJemeefhe&Ceer kes le=leere keeue kes Devle ceW eLece leerLekej
$e+<eYeosJe kee pevce nes ieee~ Ske yeej Deeefoyeee YeieJeeve $e+<eYeosJe ves Deheves oeefnveer Deesj keer ieeso ceW Deheveer
yeeeer heg$eer kees efye"ekej Gmes efueefheefJeee leLee yeeF Deesj ieeso ceW megvojer heg$eer kees efye"ekej Gmes DebkeefJeee eoeve
kejkes Deewj meYeer heg$eeW kees leLee epee kees mechetCe& efJeee SJeb keueeSb eoeve keer LeeR~ Ssmes Gve osJeeefOeosJe eLece
leerLekej YeieJeeved kees nceeje yeejcyeej vecemkeej nw~
eer osJeeefOeosJe DeeefoveeLe YeieJeeved ves kece&Yetefce kes eejbYe ceW Deefme-ceef<e-ke=ef<e-efJeee-JeeefCepe Deewj efMeuhe
veece keer <ed efeeeDeeW kee GheosMe oskej epee kees peerJeve peerves keer keuee efmeKeeF&, oeeOece& kee Yeer GheosMe efoee~
pewmee efke eer vesefceev efmeevleeeJeleea Deeeee& ves Yeer kene nwieeLeeLe&-veiej-eece-heeve Deeefo keer jevee, ueewefkeke Meee, Deefme, ceef<e, ke=ef<e Deeefo ueeske JeJenej
Deewj oeeeOeeve Oece& keer mLeehevee Deeefoyeee eer $e+<eYeveeLe leerLekej ves efkeee nw~~
Gve DeeefoeYees kes Devevle GhekeejeW kee mcejCe kejeves kes efueS ner eer $e+<eYeosJekegueheefle meccesueve,
efveJee&CeceneceneslmeJe, kewueeMeheJe&le ceevemejesJejee$ee-eeeie leerLe&#es$e kee veJeefvecee&Ce-$e+<eYeosJe cenekegbYe
cemlekeeefYe<eske-$e+<eYeosJe mebieeser-$e+<eYeosJe efJeOeeve Deeefo kes eje efpeme efkemeer ekeej mes $e+<eYeosJe keer Yeefe
cesjs eje keer pee jner nw~
Fve meYeer keeeeX ceW keg ueesie Deheves kees Oecee&lcee ceeveles ngS cesjer efveboe kejles nQ, efkevleg Jes kesJeue
1. eq$eueeskemeej ieeLee~

272 / JesoveeKeC[

Ghemebnej:

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

celmejYeeJesvewJe~ DeleSJeenb YeeJees eled veeveeefJeOeefvevoeJeeveb eglJee cece efo #eesYees ceeYeteeled, leeved eefle
efJes<eYeeJeveeb Deefhe ve keoeefeled peeie=eeled, leeved eefle meceYeeJees ces YeJesled~ ceee SJecesJe efevleefeleJeced eledce=ieceervemeppeveeveeb le=Cepeuemeblees<eefJeefnleJe=eerveeced~
uegyOekeOeerJejefheMegvee efve<keejCeJewefjCees peieefle~~
hegvee-es yenJees Oece&efveveje: celhesjCeee mebpeeleeefve Oece&eYeeJeveekeeee&efCe DeJeueeskeeceevee Oece&escCee
e YetlJee eMebmevlemceeved~ Oece&JelmeueYeeJesve leeved eefle ceceevegjeiees JeOe&les efkebe DeOegvee ceefe Jeerlejeielee ve
Jele&les leLee e les Oecee&vegjeefieCeesle SJe leeved eefle eceesoYeeJees YeefJelegcen&lesJe~ SlesYees Oece&Jeelmeuesve ceee
Oece&Je=efhesCe cebieuekeeceveeheeMeerJee&o: efJesef<eCeeb efvevokeeveeb ke=les Deefhe Oece&ueeYeheeMeerJee&o SJe ve leg
cece ogYee&Jeveeefmle~
efkeb e meppevee ogpe&vee Deefhe mJe-mJekeeee&CesJe kegJe&efvle vewleoeee&efceefle~
eeheeb og:<ecekeeuemleLeeefhe Dee eYe=efle Jeerjebiepecenecegefvehee&vleb S<eesefnbmeehejcees Oeceex DeefJeefVeleee
eefue<eefle SleefVeeesve cece oesefhe eeJeppeerJeb mebeceYeeJevee eflesled mJehvesefhe mecekelJeegefleve& YeJesefoefle
YeeJeveee DevevleevevleJeejeved elegefJeMeefleleerLe&kejejCeejefJevos<eg eCeefleefJe&Oeereles ceee~

celmejYeeJe kes keejCe ner efveboe kejles nQ, Ssmee cesje ceevevee nw~ FmeefueS ceQ en meowJe YeeJevee Yeeleer ntB efke
veevee ekeej kes efveboepeveke JeeveeW kees megvekej cesjs oe ceW efkemeer ekeej kee #eesYe ve GlheVe nesves heeJes, Gve
efvebokeeW kes eefle keYeer efJes<e YeeJevee ve peeie=le nesves heeJes, Gvekes eefle cesje meceYeeJe jns~ ceQ meowJe ener
efevleve kejleer jntB efkeMueeskeeLe&-le=Ce-Ieeme, peue Deewj meblees<e Je=efe mes Dehevee peerJeve Jeleerle kejves Jeeues eceMe: ce= ieefnjCe Deeefo Jeve heMeg, ceerve-ceefueeeW Deewj meppeve heg<eeW kes eefle mebmeej ceW uegyOeke-efMekeejer, OeerJejpeeue ceW ceueer heke[ves cegDeejs Deewj efheMegve-efvevoke F&<ee&ueg peve DekeejCe ner Jewj YeeJe OeejCe kejkes
FvnW ke osles nQ~~
efkevleg pees DeveskeeW Oece&efve meppeve eeJeke nQ Jes cesjer esjCee mes mecheVe nesves Jeeues Oece&eYeeJevee kes keeeeX
kees osKekej Oece&esce mes Ketye emeVe neskej nce ueesieeW keer Yetefj-Yetefj eMebmee kejles nQ~ Oece&Jeelmeue kes YeeJe mes Gve
Oecee&vegjeefieeeW kes eefle cesje Oece&esce Je=efbiele neslee nw, keeeWefke DeYeer cegPeceW JeerlejeieYeeJe eie veneR ngDee nw leLee
Jes Oecee&vegjeieer nQ Dele: Gvekes eefle eceeso YeeJe nesvee Gefele ner nw~ Fve meYeer kes efueS Oece&JeelmeuehetJe&ke
cesjeOece&Je=efhe cebieuekeeceveeceeer DeeMeerJee&o nw leLee efJes<eer efvevoke cenevegYeeJeeW kes eefle Yeer Oece&ueeYehe cebieue
DeeMeerJee&o ner nw, cesjer Gvekes eefle keesF& ogYee&Jevee veneR nw~
keeeWefke meppeve Deewj ogpe&ve meYeer Dehevee-Dehevee keee& ner kejles nQ FmeceW keesF& Deeee& veneR nw~
eeefhe en og:<ecekeeue nw efhej Yeer Deepe mes ueskej Jeerjebiepecenecegefvehee&vle hebecekeeue kes Devle leke en
DeeEnmee hejceesOece& DeefJeefVehe mes euesiee Fme ekeej kes efveeehetJe&ke cesjs oe ceW Yeer peerJeve Yej mebece keer
YeeJevee yeveer jns, mJehve ceW Yeer meceioMe&ve tves ve heeJes, Fme YeeJevee mes eewyeerme leerLekej YeieJevleeW kes
ejCekeceueeW ceW cesje Devevleevevle yeej veceve nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 9

Ghemebnej:

JesoveeKeC[ / 273

pecyeterheJebovee
Ghepeeeflebo:megoMe&veeefb eefCehele cetOvee&, le$eefmLeleeved <ees[Meewleiesneved~
les<eg efmLeleee eeflecee efpeveeveeb, Jebos efJeMegee efMeJemeewKeefmeew~~1~~
eleg:ecee es iepeobleMewuee:, les<eg ef$eueeskeeefOehecebefojeefCe~
le$eehleheeefCe veceesmleg lesYe:, mJeelceeslLemeewKeb cece MeerIecemleg~~2~~
efpeveeueee: <edkegueheJe&le