You are on page 1of 288

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

eerceodYeieJelheg<heobleYetleyeefueHeeCeerle:

<edKeC[eiece:
eerceodYetleyeefuemetefjJee&efJejefele:

elegLeex JesoveeKeC[:
efleere Jesoveevegeesieejced

(JesoveeKeC[veeefcve elegLe&KeC[s <ees[Meevegeesieejevleie&lehebeevegeesieejmeceefvJele:)

DeLe Jesoveeefve#esheevegeesieejced
(Jesoveevegeesieejevleie&le-eLeceevegeesieejced)

oMecees evLe:
efmeevleefevleeceefCeerkee
(ieefCeveer%eeveceleerefJejefelee)

eLecees ceneefOekeej:
(Devleie&le-eLeceesefOekeej:)
cebieueeejCeced

eerDeefpeleveeLemlees$eced
eereflevo:-(5 De#ejer) kece&efpeleesYetled, meesefpele: Keele:~
leerLe&ke=VeeLe:, leb vegJes Yekelee~~1~~

ceb ieueeejCe

eer DeefpeleveeLe mlees$e


MueeskeeLe&-pees keceeX kees peerle egkes nQ, Jes Deefpele Fme veece mes eefme ngS nQ~ Jes leerLekej mJeeceerYeieJeeved nQ, Gve DeefpeleveeLe efpeveJej kees ceQ Yeefe mes vecemkeej kejlee ntB~~1~~
en heeBe De#ejer eerefle bo ceW efveye YeieJeeve DeefpeveleeLe keer mlegefle kee eLece Mueeske nw~

cebieueeejCe

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meleervo:-(5 De#ejer) hegjer efJeveerlee, YegefJe eefmee~


ef$eueeske-hetpee, megjsvJebee~~2~~
cevoevo:-(5 De#ejer) ceelee efJepeee, Oevee YegJeves~
osJewce&efnleb, heg$eb peefvelee~~3~~
levegceOeevo:-(6 De#ejer)
F#Jeekegkegueme, meteex iepeefevn:~
mJeCee&Yeleveg: me:, ceeb j#eleg heeheeled~~4~~
MeefMeJeoveevo:-(6 De#ejer)
KeegieefoMewke:, kejleveglegbie:~
YegefJe efpeleMe$eg:, leJe peveke: meeled~~5~~
meeefJe$eervo:-(6 De#ejer)
emehlelee ue#e-hetJee&Ceeeg: eehle:~
%eeveeveboehetCe&:, heeeeled ces mebmeejeled~~6~~
Devegghedvo:pessceeJemee MegYeoe, oMeceer ceeIe-Megkeuekes~
levceemes veJeceer hegCew-keeoMeer heew<eMegkeuekes~~7~~
Fme Oejleer hej DeeesOee veiejer meJe&peve eefme-Meeele leerLe& nw, Jen leerveeW ueeskeeW ceW hetpe nw Deewj osJeFveW kes eje Jebe nw~~2~~ Fme Mueeske ceW heeBe De#ejer meleer bo kee eeesie efkeee ieee nw~
efJepeee osJeer ceelee Fme mebmeej ceW Oeve nQ, keeeWefke GvneWsves osJeeW eje hetpe heg$e kees pevce efoee nw~~3~~
cevoe veeceke heeBe De#ejer bo mes efveefce&le en Mueeske nw~
pees F#JeekegJebMe kes Yeemkej nQ, efpevekee efevn neLeer nw Deewj efpevekes Mejerj kee JeCe& mJeCe& kes meceeve nw Ssmes
Jes DeefpeleveeLe YeieJeeve heeheeW mes cesjer j#ee kejW~~4~~
en n De#ej Jeeuee levegceOee bo ceW efveye Mueeske nw~
ns DeefpeleveeLe YeieJeeved! Deehekee Mejerj De"ejn meew neLe TBee DeLee&led eej meew heeeme Oeveg<e Lee~ Fme
he=LJeer hej Me$egDeeW kes efJepeslee efpeleMe$eg veece kes jepee Deehekes efhelee ngS nQ~~5~~
en n De#ejer MeefMeJeovee bo nw~
YeeJeeLe&-eneB KeegieefoMewke: kee DeLe& Fme ekeej uesvee nw-Keegie00, efoMee8, Ske:1~
Debkeeveeb Jeecelees ieefle: efveece kes Devegmeej 1800 ngDee nw~
Deehekeer Deeeg yenej ueeKe hetJe& Je<e& keer Leer, Deehe kesJeue%eeve Deewj DeJeeyeeOe megKe-hetCe& Deevevo mes
meefnle nQ, Ssmes ns DeefpeleveeLe YeieJeeved! Deehe mebmeej kes og:KeeW mes cesjer j#ee kejW~~6~~
en n De#ej Jeeuee meeefJe$eer bo nw~
pes ceeme keer DeceeJemee MegYeoeeke efleefLe nw DeLee&led YeieJeeve DeefpeleveeLe ves pes" Jeoer DeceeJeme kees ieYe&
ceW Deekej Jen efleefLe MegYe kej oer~ ceeIe Megkeuee oMeceer efleefLe Gvekes pevce mes heefJe$e nes ieF&~ Gmeer ceeIe ceeme keer

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

cebieueeejCe

hebeceer ew$eMegkeuee e, hebekeueeCekew: eceeled~


efleLeeesefpeleveeLeme ,lee ces oeg: hejeb ieefleb~~8~~
ceeefueveervo:vego vego YeJeog:Keb, jesieMeeskeeefopeeleb~
keg keg efMeJemeewKeb, JeerleyeeOeb efJeMeeueb~
leveg leveg cece hetCe&-%eevemeeceepeue#ceeR~
YeJe YeJe megKeefmeew, %eevecelew efpevesMe!~~9~~

efmeJevovee
efmee: kece&meceglheVe - JesoveeJeeefjefOeb mJele:~
leerlJee& ueeskeeeYeeieb es, eehleemlesYees vecees vece:~~1~~
DeLe efleereleerLekejeerDeefpeleveeLe mleJeveb efJeOeee ke=efleJesoveeefoelegefJeMelevegeesieejs<eg Jesoveevegeesieejveece
efleereevegeesieejceefmceved oMeceevLes keLeles~

megoer veJeceer efleefLe hegCeceeer nw keeeWefke Gme efove YeieJeeve ves pewvesejer oer#ee OeejCe keer Leer~ heew<e Megkeuee SkeeoMeer
efleefLe MegYe ngF&, efpeme efove GvnW kesJeue%eeve eie ngDee Lee leLee ew$e Megkeuee hebeceer efleefLe MegYe nw, keeeWefke Gme
efove YeieJeeved ves cees#e heo kees eehle efkeee Lee~
DeefpeleveeLe YeieJeeved kes hebekeueeCekeeW mes heefJe$e es heeBeeW efleefLeeeB cegPes es cees#eieefle eoeve kejW~~7-8~~
Dee" De#ej Jeeues Devegghed bo mes efveefce&le es oesveeW Mueeske nQ~
ns efpevesej DeefpeleveeLe! Deehe cesjs jesie, Meeske Deeefo mes GlheVe nesves Jeeues mebmeej og:KeeW kees otj keerefpeS-otj
keerefpeS~ DeJeeyeeOe Deewj efJeMeeue Ssmes cees#emegKe kees oerefpeS-oerefpeS~ kesJeue%eevehe meJe&es meeceepe kees
eoeve keerefpeS-keerefpeS Deewj %eeveceleerhe hejce meewKe keer efmeef kes efueS nesFS-nesFS~~9~~
en hevn De#ejer ceeefueveer bo ceW efveye Debeflece Mueeske nw~
hetpe ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe eer %eeveceleer ceeleepeer ves keueeCekeuhele mlees$e ceW Skee#ejer
bo mes ueskej 32 De#ejer bo leke ceW eewyeerme leerLekej YeieJevleeW kes mlees$e jes nQ, GvnW eceMe: <edKeC[eiece ceW
eewyeerme DevegeesieejeW kes eejbefYeke cebieueeejCe ceW efveye efkeee nw~ Fmeer e=BKeuee ceW eneB Fme elegLe&KeC[ keer
omeJeeR hegmleke Jesoveevegeesieej veeceke efleere Devegeesieej kes eejbYe ceW efleer e leerLekej eer DeefpeleveeLe
YeieJeeve kee en mlees$e nw~

MueeskeeLe&-efpevneWves mechetCe& keceeX mes GlheVe Jesoveeheer meceg kees mJeeb ner eflej kejkes-heej kejkes
ueeske kes DeeYeeie kees eehle kej efueee nw DeLee&led efmeefMeuee hej peekej pees efJejepeceeve nes iees nQ, Ssmes Gve efme
YeieJevleeW kees cesje yeejcyeej vecemkeej nw~~1~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB efleere leerLekej eer DeefpeleveeLe YeieJeeve kee mleJeve kejkes Deye ke=efle Jesovee
Deeefo eewyeerme DevegeesieejeW ceW Jesoveevegeesieej veece kes efleere Devegeesieej kees Fme omeJeW ebLe ceW kene pee jne nw~

cebieueeejCe

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe leeJeled <edKeC[eieceme efJe<eee: eoMe&vles<edKeC[eieceme meeLe&kee: <edKeb[e: meefvle-peerJemLeeve-#egkeyebOe-yebOemJeeefcelJeefJeee-JesoveeKeb[Jeie&CeeKeC[-ceneyebOeeesefle~


S<eg <edKeC[evLes<eg meJe pewveJee*dceemeejb meceeieleceefmle~ SYees evLesYe SJe meejeefCe ie=nerlJee ieesccemeejpeerJekeeC[-kece&keeC[-ueefyOemeej-#eheCeemeej-ef$eueeskemeej veeceOesee evLee: meceefhe&lee: YeJehegbieJemeeOegYe:
meeOJeerYe:, eeJekesYe: eeefJekeeYee eerceledefmeevleeeJeefle&eervesefceebeeee&osJew:~ hegvee
peeG OejmesCeCeenes pesCe cenekecceheeef[heeng[mesuees~
yegefefmejsCegefjDees meceefhheDees heghheeblemme~~
Sles<eeb eerOejmesveeeee&Jeee&Ceeb S<eeb efMe<eees: eercelheg<heovleYetleyeefuecenecegveerveeshekeejes peieefle
Devevleesefmle~ es<eeb Deeeeee&Ceeb ke=heeemeeosvewJeemceekeb cees#eceeieex Meles, SlesYeesvevleMees veceesmleg~
mebeefle leeJeleLeceKeC[s peerJemLeeves meleheCee-JeeceeCeevegiece-#es$eevegiece-mheMe&veevegiece-keeueevegieceDevlejevegiece-YeeJeevegiece-DeuheyenglJeevegiecee Deew DeefOekeeje: veJeetefuekeee meefvle Jele&ceevekeeues efJeYees<eg <edevLes<eg~
efleereKeC[s #egkeyebOeveeefcve mehleceevLes SkeeoMeevegeesieejeefCe keefLeleeefve~
le=leereKeC[s yebOemJeeefcelJeefJeeeveeefcve Deces evLes yebOeyebOekeeoerveeb eheCeeefmle~
elegLe&KeC[s Jesoveeveeefcve veJeceebLes ke=efle-Devegeesieejb keefLeleceefmle~

Deye meJe&eLece <edKeC[eiece kee efJe<ee eoefMe&le kejles nQ<edKeC[eiece veece kees meeLe&ke kejves Jeeues n KeC[ nQ -1. peerJemLeeve, 2. #egkeyebOe,
3. yebOemJeeefcelJeefJeee, 4. JesoveeKeC[, 5. Jeie&CeeKeC[ Deewj 6. ceneyebOe~
Fve n KeC[eW ceW efJeYee evLeeW ceW mechetCe& pewve Jee*dcee kee meej meceeefJe nw~ Fve ebLeeW mes ner meej enCe
kejkes eerceeved vesefceev efmeevleeeJeleea Deeeee&osJe ves ieesccemeej peerJekeeC[-kece&keeC[-ueefyOemeej-#eheCeemeejef$eueeskemeej veece kes ebLe jekej YeJehegbieJe meeOeg-cegefve, meeOJeer-Deeefe&keeJeie&, eeJeke Deewj eeefJekeeDeeW kes efueS
eoeve efkees nQ~ hegveeieeLeeLe&-efpevneWves cenekece&eke=efleeeYe=leheer heJe&le kees G"ekej cemleke hej OeejCe kejkes eer
heg<heovlecegefvejepe kees meceefhe&le efkeee Lee, Jes eerOejmesveeeee&Jee& meoe peeMeerue nesJeW~~
Gve Deeeee&eer Oejmesve mJeeceer kee SJeb Gvekes efMe<ee eerheg<heovle Deewj Yetleyeueer cegefvejepeeW kee Fme
peiele hej Devevle Ghekeej nw~ efpeve DeeeeeeX keer ke=hee emeeo mes ner nce meYeer kees cees#eceeie& efoKe jne nw, Gve
meYeer kes efueS cesje Devevleyeej vecemkeej nesJes~
eneB Gve neW KeC[eW ceW mes peerJemLeeve veeceke eLece KeC[ ceW meleheCee, JeeceeCeevegiece, #es$eevegiece,
mheMe&veevegiece, keeueevegiece, Devlejevegiece, YeeJeevegiece Deewj DeuheyenglJeevegiece veece kes Dee" DeefOekeej Deewj veew
etefuekeeDeeW kee Jele&ceevekeeue kes efJeYee n evLeeW ceW JeCe&ve efkeee ieee nw~
#egkeyebOe veeceke efleereKeC[he mehlece ebLe ceW ieejn Devegeesieej kens iees nQ~
yebOemJeeefcelJeefJeee veeceke le=leere KeC[he Dee"JeW ebLe ceW yebOe Deewj yebOeke DeeefokeeW kee JeCe&ve nw~
Jesoveeveeceke elegLe&KeC[he veJeceW ebLe ceW ke=efle-Devegeesieej kene ieee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

cebieueeejCe

Deefmceved JesoveeveeceKeC[evleie&les oMeceevLeeoejYe Jesoveevegeesieejceefmle, eoMeevLeheeleefceefle~


Deefmceved Jesoveeveeceevegeesieejs <ees[MeeefOekeeje: keLevlesle$e leeJeled les<eeb veeceeefveJesoveeefve#eshe-JesoveeveeefJeYee<eCelee-JesoveeveeceefJeOeeve-JesoveeJeefJeOeeveJesovee#es$eefJeOeeve-JesoveekeeueefJeOeeve-JesoveeYeeJeefJeOeeve-JesoveeeleeefJeOeeve-JesoveemJeeefcelJeefJeOeeveJesoveeJesoveefJeOeeve-JesoveeieefleefJeOeeve-JesoveeDeveblejefJeOeeve-JesoveemeefVeke<e&efJeOeeve-JesoveeheefjceeCeefJeOeeveJesoveeYeeieeYeeieefJeOeeve-JesoveeuheyenglJeeefve esefle~
Deefmceved oMeces evLes Deeee: heeeefOekeeje: ie=ner< evles~
SkeeoMes evLes JesoveekeeueefJeOeeve-JesoveeYeeJeefJeOeeveveeceeveew ew DeLee&efOekeejew keLeefe<esles~ hegvee
eoMes ebLes JesoveeeleeefJeOeeveeefo-Mes<eveJeeLee&efOekeeje: Je#evles~ Fces <ees[MeYesoe Deefhe DeefmceVesJe evLes
eLecemet$es~ DevegeesieejveeceefYejsJe keefLelee: meefvle~
Sles<eg Deeb JesoveeKeb[: hete&les~
leleeees-mheMe&-kece&-eke=leeefo-eefJebMelevegeesieejeefCe eleg<e&g evLes<eg efJeYekeleeefve oMe&efe<eefvle~ Deeb
Jeie&CeeKeb[veecvee ieereles~
Jele&ceeve<ees[MeevLes<eg hebeKeC[e SJe OeJeueeerkeemeceefvJelee: YeJeefvle~
<eKeC[s ceneyebOeveeefcve evLes ceneOeJeueeerkee: eefmee:~ le$eeefhe <eKeC[s mehle evLee: efJeodJeodefYe:
efJeYeeefpelee: meefvle~

Fme Jesovee veeceke KeC[ kes Devleie&le oMeJeW ebLe mes ueskej yeejnJeW ebLe leke leerve ebLeeW ceW Jesoveevegeesieej
JeefCe&le nw~
Fme Jesoveeveeceke Devegeesieej ceW meesuen DeefOekeej kenles nQFve meesueneW DevegeesieejeW kes veece Fme ekeej nw1. Jesoveeefve#eshe, 2. JesoveeveeefJeYee<eCelee, 3. JesoveeveeceefJeOeeve, 4. JesoveeJeefJeOeeve, 5. Jesovee#es$eefJeOeeve,
6. JesoveekeeueefJeOeeve, 7. JesoveeYeeJeefJeOeeve, 8. JesoveeeleeefJeOeeve, 9. JesoveemJeeefcelJeefJeOeeve,
10. JesoveeJesoveefJeOeeve, 11. JesoveeieefleefJeOeeve, 12. JesoveeDeveblejefJeOeeve, 13. JesoveemeefVeke<e&efJeOeeve,
14. JesoveeheefjceeCeefJeOeeve, 15. JesoveeYeeieeYeeieefJeOeeve Deewj 16. JesoveeDeuheyenglJe~
Fve meesueneW YesoeW ceW mes Fme oMeJeW ebLe ceW eejbYe kes heeBe DeefOekeej enCe kejWies DeLee&led heeBe DeefOekeejeW kee
JeCe&ve Fme ebLe ceW efkeee peeesiee~
ieejnJeW ebLe ceW JesoveekeeueefJeOeeve Deewj JesoveeYeeJeefJeOeeve veece kes oes DeLee&efOekeejeW kee keLeve kejWies~ hegve:
yeejnJeW ebLe ceW JesoveeeleeefJeOeeve Deeefo Mes<e veew DeLee&efOekeej kenWies~ es meesuen Yeso Yeer Fmeer ebLe kes eLece met$e
ceW JeefCe&le nQ, pees Devegeesieej kes veece mes ner kens iees nQ~
Fve meesueneW DevegeesieejeW ceW en JesoveeKeC[ hetCe& ngDee nw~
Gmekes Deeies mheMe&-kece&-eke=efle Deeefo yeeF&me DevegeesieejeW kees eej ebLeeW ceW efJeYee kejkes efoKeeSbies~ en
Jeie&CeeKeb[ veece mes kene ieee nw~
Jele&ceeve kes meesuen ebLeeW ceW OeJeueeerkee meceefvJele heeBe KeC[ ner GheueyOe nesles nQ~
"s KeC[he ceneyebOe veeceke ebLe hej ceneOeJeuee erkee eefme nw~ GmeceW efJeeveeW ves "s KeC[ kees meele
ebLeeW ceW efJeYeeefpele efkeee nw~

cebieueeejCe

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

S<eeceglheefeo&Me&les
DeLeeeeeCeereveeceefleerehetJe&me hebeceJemlegve: eeveueyOesjvleie&le-efJebMeefleeeYe=les<eg kece&eke=efle veece
elegLe eeYe=leceefmle~ Deefmceve eeYe=les ke=efle-Jesovee-mheMe&-kece&-eke=efle-yebOeve-efveyebOeve-eece-Gheece-Goecees#e-mebece-uesMee-uesMeekece&-uesMeeheefjCeece-meemeemeele-oerIe&mJe-YeJeOeejCeere-hegodieueee-efveOeeeefveOeeefvekeeefeleeefvekeeefele-kece&efmLeefle-heefecemkebOe-DeuheyenglJeveeceeefve elegefJeMelevegeesieejeefCe meefvle~ S<eg
elegefJeMeefle<eg ke=efle-Jesoveeveeceveer devegeesieejs JesoveeKeC[s elegLe&s mle:~ le$e ke=levegeesieejb veJeceevLes
JesoveeKeC[sefmle~ efleereb Jesoveevegeesieejb oMece-SkeeoMece-eoMeceevLes<eg Deefmle~
Mes<eeefJebMelevegeesieejeefCe Jeie&CeeKeC[s ie=nerleeefve~
mebeefle oMeceebLeme heeleefvekee keLeles
Deefmceved oMeces ebLes $eeesefJebMeleefOekeef$eMelemet$es<eg $eees ceneefOekeeje: Je#evles~ le$e eLececeneefOekeejs
Jesoveeefve#eshe-JesoveeveeefJeYee<eCelee-JesoveeveeceefJeOeevew: ef$eefYejefOekeejw: SkeeoMemet$eeefCe~ efleereceneefOekeejs
$eeesoMeeefOekeefMelemet$es<eg ew DeefOekeejew efJeYeeerke=leew~ eLeceessefOekeej: JesoveeJeefJeOeeveveecveeefmle~
efleereesefOekeej: etefuekeeveeceOesesve keefLele:~ le=leeres ceneefOekeejs Jesovee#es$eefJeOeeves veJeveJeeflemet$eeefCe meefvle~
Fefle oMeceevLeme mecegoeeheeleefvekee keefLeleeefmle~
le$e leeJeled eLeces ceneefOekeejs $eeesefOekeeje:~ les<eg eLecesefOekeejs $eerefCe met$eeefCe~ efleeresefOekeejs
elJeeefj met$eeefCe~ le=leeres JesoveeveeceefJeOeeves elJeeefj met$eeefCe mevleerefle %eeleJeced~

Fvekeer Glheefe yeleeles nQDeeeeCeere veeceke efleere hetJe& kes hebeceJemleg keer eeveueefyOe kes Devleie&le yeerme eeYe=leeW ceW kece&eke=efle
veece kee elegLe& eeYe=le nw~ Fme eeYe=le ceW ke=efle-Jesovee-mheMe&-kece&-eke=efle-yebOeve-efveyebOeve-eece-GheeceGoe-cees#e-mebece-uesMee-uesMeekece&-uesMeeheefjCeece-meeleemeele-oerIe&mJe-YeJeOeejCeere-hegodieueeeefveOeeeefveOee-efvekeeefeleeefvekeeefele-kece&efmLeefle-heefecemkebOe-DeuheyenglJe veecekes eewyeerme Devegeesieej nQ~ Fve
eewyeermeeW DevegeesieejeW ceW mes elegLe& JesoveeKeC[ ceW ke=efle Deewj Jesovee veece kes oes Devegeesieej nQ~ GveceW mes
JesoveeKeC[ veeceke veJeceW ebLe ceW ke=efle Devegeesieej kee JeCe&ve nw~ oMeJeW-ieejnJeW Deewj yeejnJeW ebLe ceW Jesovee
Devegeesieej kee JeCe&ve nw~
Mes<e yeeF&me Devegeesieej Jeie&CeeKeC[ ceW enCe efkees iees nQ~
Deye oMeJeW ebLe keer heeleefvekee kener pee jner nwFme oMeJeW ebLe ceW leerve meew lesF&me met$eeW ceW leerve ceneefOekeej kenWies~ GveceW mes eLece ceneefOekeej ceW
Jesoveeefve#eshe, JesoveeveeefJeYee<eCelee Deewj JesoveeveeceefJeOeeve veece kes leerve DeefOekeejeW ceW ieejn met$e nQ~ efleere
ceneefOekeej ceW oes meew lesjn met$eeW ceW oes DeefOekeej efJeYee efkees nQ~ GveceW JesoveeJeefJeOeeve veece kee eLece
DeefOekeej nw~ efleere DeefOekeej etefuekee veece mes kene ieee nw~ le=leere ceneefOekeej ceW Jesovee#es$e efJeOeeve ceW
efveveeveJes met$e nQ~ en oMeJeW ebLe kes eejbYe ceW met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee kener ieF& nw~
GveceW mes eLece ceneefOekeej ceW leerve DeefOekeej nQ~ GveceW Yeer eLece DeefOekeej ceW leerve met$e nQ~
efleere DeefOekeej ceW eej met$e nQ Deewj JesoveeveeceefJeOeeve veece kes le=leer e DeefOekeej ceW eej met$e nQ, Ssmee
peevevee eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesoveeefve#eshe / met$e 1

eLece Devegeesieej / 7

mebeefle eerceodYeieJeodOejmesveeeee&sCe mebeehleefmeevleyeesOesve eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe Jesoveevegeesieejme


<ees[Meevegeesieejeefleheeovehejb met$eceJeleee&les

JesoCee efe~ lelLe FceeefCe JeseCeeS meesueme DeCegeesieejeefCe CeeoJJeeefCe


YeJebefl e-JesoCeeefCekeK esJes JesoCeeCeeefJeYeemeCeoeS JesoCeeCeeceefJeneCes
JesoCeeoJJeefJeneCes JesoCeeKeseefJeneCes JesoCeekeeueefJeneCes JesoCeeYeeJeefJeneCes
JesoCeeheeeefJeneCes JesoCeemeeefceeefJeneCes JesoCee-JesoCeefJeneCes JesoCeeieFefJeneCes JesoCeeDeCeblejefJeneCes JesoCeemeefCCeeemeefJeneCes JesoCeeheefjceeCeefJeneCes
JesoCeeYeeieeYeeieefJeneCes JesoCeeDehheeyengies efe~~1~~
efmeebleefevleeceefCeerkeehetJeexeeLee&efOekeejme mcejCeb keejefelebg met$es Jesovee Fefle eefheleb~ Sleeefve
<ees[Meveeceeefve eLeceeefJeYekelevleeefve %eeleJeeefve YeJeefvle~
keefeoen-keLeb hegve: De$eevles-eleskeheoevles Skeejeeesie: ?
eerJeerjmesveeeee&: een-SS e meceeCee Fleslesve met$esCe ke=lewkeejlJeeled~
DeOegvee Sles<eeceefOekeejeCeeb efJe<eeefoMeeoMe&veeLe mecegoeeLe& Geles

Deye eerceeved YeieJeeved eer Oejmesveeeee&Jee& mes eehle efkees iees efmeevle %eeve kes eje eerceeved Yetleyeueer
Deeeee&osJe Jesoveevegeesieej kes meesuen DevegeesieejeW kee eefleheeove kejves nsleg met$e kees DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Deye Jesovee DeefOekeej kes ekejCe kes Devegmeej Jesovee kes es meesuen Devegeesieej
%eeleJe nQ-1. Jesoveeefve#eshe 2. JesoveeveeefJeYee<eCelee 3. JesoveeveeceefJeOeeve 4. JesoveeJeefJeOeeve 5. Jesovee#es$eefJeOeeve 6. JesoveekeeueefJeOeeve 7. JesoveeYeeJeefJeOeeve 8. JesoveeeleeefJeOeeve 9. JesoveemJeeefcelJeefJeOeeve 10. JesoveeJesoveefJeOeeve 11. JesoveeieefleefJeOeeve
12. JesoveeDevevlejefJeOeeve 13. Jesovee meefVeke<e&efJeOeeve 14. JesoveeheefjceeCeefJeOeeve
15. JesoveeYeeieeYeeieefJeOeeve Deewj 16. JesoveeDeuheyenglJe~~1~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-hetJe& ceW keefLele DeefOekeej kee mcejCe kejeves kes efueS met$e ceW Jesovee Ssmee
eefhele efkeee ieee nw~ es meesueneW veece eLecee efJeYekelevle nQ DeLee&led Fve meYeer kes Devle ceW eLecee efJeYeefe kee
eeesie nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeeneB Fve meYeer heoeW kes Devle ceW Skeej kee eeesie keeeW efkeee ieee nw ?
Fmekes Gej ceW eer Jeerjmesveeeee& ves kene nw efkeSS e meceeCee Fme met$e mes eneB Skeej kee DeeosMe efkeee nw, FmeefueS eleske heo kes Devle ceW
Skeej kee eeesie Gefele ner nw~
Deye Fve DeefOekeejeW kes efJe<ee kes efoMee efveoxMe nsleg mecegoeeLe& kenles nQ-

8 / eLece Devegeesieej

Jesoveeefve#eshe / met$e 1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

1. JesoveeMeyomeeveskeeLex<eg Jele&ceevemeeeke=leeLee&ved Dehemeee& eke=leeLe&%eeheveeLe Jesoveeefve#esheevegeesieejceeieleb~


2. ueeskes meJeex JeJenejes veeceeefeleeJeefmLele Fefle S<ees veeceeefoefve#esheieleJeJenej: efkeb efkeb veeceeefele
efmLele: FleeMebefkeleme peveme MebkeeefvejekejCeeLe&ceJeglheVepeveJeglheeoveeLe Jesovee-veeefJeYee<eCelee Deeielee~
3. yebOeesoemeJehesCe peerJes efmLeleheguemkebOes<eg keme keme veeme keJe keJe keerMe: eeesiees YeJeleerefle
veeceeefele eeesieeheCeeLe JesoveeveeceefJeOeeveceeieleced~
4. JesoveeJeceskeefJekeuheb ve YeJeefle, efkevleg DeveskeefJekeuheefceefle %eeheveeLe mebKeeleemebKeelehegueeefle<esOeb
ke=lJee DeYeJeefmewjvebleiegCee: efmesYeesjvebleiegCenervee: heguemkebOee peerJemeceJeslee Jesovee YeJevleerefle %eeheveeLe
Jee JesoveeJeefJeOeeveceeieleb~
5. JesoveeJeeCeeceJeieenvee mebKeele#es$eb veeefmle, efkevleg DebieguemeemebKeseYeeieceeefob ke=lJee Ieveueeskeheeleefceefle %eeheveeLe Jesovee#es$eefJeOeeveceeieleb~
6. JesoveeJemkebOees JesoveeYeeJecelekelJee peIeveeslke=sCe ewleeJelkeeueb ef leleerefle %eeheveeLe
JesoveekeeueefJeOeeveceeieleced~
7. JesoveeJemkebOes mebKeeleemebKeeleevevleiegCeheefle<esOeb ke=lJee DevebleevebleYeeJeefJekeuheeefleyeesOeveeLe
JesoveeYeeJeefJeOeeveceeieleced~

1. JesoveeMeyo kes Deveske DeLeeX ceW mes Jele&ceeve kes Deeke=leDeLeeX kees es[kej eke=le DeLe& kee %eeve kejeves kes
efueS Jesoveeefve#esheDevegeesieej Deeee nw~
2. ueeske ceW meYeer JeJenejvee kee Deeee ueskej DeJeefmLele nQ Dele: en veece Deeefo efve#eshe kees eehle
JeJenej efkeme-efkeme vee kes Deeee mes efmLele nw, Ssmeer DeeMebkee JeeueeW keer Mebkee kee efvejekejCe kejves nsleg
DeLeJee DeJeglheVe peveeW kees JeglheVe kejeves kes efueS JesoveeveeefJeYee<eCelee Deeee nw~
3. pees hegodieuemkebOe yevOe, Goe Deewj melJe he mes peerJe ceW efmLele nQ GveceW efkeme-efkeme vee kee keneBkeneB kewmee eeesie neslee nw, Fme ekeej vee kes Deeee mes eeesie keer eheCee kejves kes efueS JesoveeveeceefJeOeeve
DeefOekeej Deeee nw~
4. JesoveeJe Ske ekeej kee veneR nw, efkevleg Deveske ekeej kee nw-Ssmee %eeve kejeves kes efueS DeLeJee
mebKeele Je DemebKeele hegodieueeW kee eefle<esOe kejkes DeYeJeefmeefkeeW mes DevevleiegCes Deewj efmeeW mes DevevleiegCes
nerve hegodieuemkebOe peerJe mes meceJesle neskej Jesoveehe nesles nQ, Ssmee %eeve kejeves kes efueS JesoveeJeefJeOeeve
DeefOekeej Deeee nw~
5. JesoveeJeeW keer DeJeieenvee mebKeele-#es$e veneR nw, efkevleg Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie mes ueskej
Ieveueeske hee&vle nw, Ssmee yeleueeves kes efueS Jesovee#es$eefJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~
6. JesoveeJe mkebOe Jesovee YeeJe kees ve es[kej peIeve Deewj Glke= he mes Fleves keeue leke jnlee nw,
Ssmee %eeve kejeves kes efueS JesoveekeeueefJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~
7. JesoveeJemkebOe ceW mebKeeleiegCes, DemebKeeleiegCes Deewj DevevleiegCes YeeJeefJekeuhe veneR nQ, efkevleg Devevleevevle
YeeJeefJekeuhe nQs, Ssmee %eeve kejeves kes efueS JesoveeYeeJeefJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesoveeefve#eshe / met$e 1

eLece Devegeesieej / 9

8. JesoveeJe-#es$e-keeue-YeeJee ve efve<keejCee:, efkevleg mekeejCee Fefle e%eeheveeLe JesoveeeleeefJeOeeveceeieleced~


9. Skeeefomebeesiesve DeYebiee peerJee veespeerJee Jesoveeee: mJeeefcevees YeJeefvle, ve YeJeefvle Jesefle veeeveeefele
e%eeheveeLe JesoveemJeeefcelJeefJeOeeveb keefLeleced~
10. Skeeefomebeesieielesve yeOeceeve-GoerCe&-GheMeebleeke=efleYesosve veeeveeefele JesoveeefJekeuheeefleheeoveeLe
JesoveeJesoveeefJeOeeveceeieleced~
11. JeeefoYesoeefYeVeJesovee: efkeb efmLelee: efkeceefmLelee: efkeb efmLeleeefmLelee Fefle veeceemeee e%eeheveeLe
JesoveeieefleefJeOeeveb keefLeleced~
12. Skewkemeceeeyee veece DeveblejyebOee:, veeveemeceeeyee veece hejbhejeyebOee:, leew eJeefhe leogYeeyebOee:,
Sles<eeb $eeeCeeceefhe veemecetnceeefele e%eeheveeLe JesoveevevlejefJeOeeveceeieleced~
13. Je-#es$e-keeue-YeeJeeveeceglke=eveglke=peIeveepeIeves<eg Skeb efveb ke=lJee Mes<eheoe%eeheveeLe
JesoveemeefVeke<e&efJeOeeveceefOekeejkeefLeleced~
14. eke=eflekeeue#es$eeCeeb Yesosve cetueesejeke=leerveeb eceeCeeheCeeLe JesoveeheefjceeCeefJeOeeveeefOekeejb keefLeleced~
15. eke=leLe&lee-efmLeleLe&lee-#es$eeleeees<eg GlheVeeke=lee: meJe&eke=leerveeb efkeevlees Yeeie Fefle %eeheveeLe
JesoveeYeeieeYeeieefJeOeeveceeieleced~
16. Sleemeeb ewJe ef$eefJeOeeCeeb eke=leerveeceveesvecehes#e DeuheyenglJeeefleheeoveeLe JesoveeuheyenglJeefJeOeeve-

8. JesoveeJe, Jesovee#es$e, Jesoveekeeue Deewj JesoveeYeeJe efve<keejCe veneR nQ, efkevleg mekeejCe nQ, Fme yeele
kee %eeve kejeves kes efueS JesoveeeleeefJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~
9. Ske Deeefo mebeesie mes Dee" Yebiehe peerJe Je veespeerJe Jesovee kes mJeeceer nesles nQ ee veneR nesles nQ, Fme
ekeej veeeW kes Deeee mes %eeve kejeves kes efueS JesoveemJeeefcelJeefJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~
10. Ske-Deeefo-mebeesie-iele yeOeceeve, GoerCe& Deewj GheMeevle he eke=efleeeW kes Yeso mes pees JesoveeYeso
eehle nesles nQ, Gvekee veeeW kes Deeee mes %eeve kejeves kes efueS JesoveeJesoveeefJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~
11. Jeeefo kes YesoeW mes Yeso kees eehle ngF& JesoveeSB keee efmLele nQ, keee DeefmLele nQ, ee keee efmLeleDeefmLele nQ ? Fme ekeej vee kes Deeee mes heefj%eeve kejeves kes efueS JesoveeieefleefJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~
12. Ske-Ske meceeeyeeW kee veece DevevlejyevOe nw, veevee meceeeyeeW kee veece hejchejeyebOe nw Deewj
Gve oesveeW ner kee veece leogYeeyebOe nw~ Fve leerveeW kee veemecetn kes Deeee mes %eeve kejeves kes efueS JesoveevevlejefJeOeeve
DeefOekeej Deeee nw~
13. JeJesovee, #es$eJesovee, keeueJesovee Deewj YeeJeJesovee, Fvekes Glke=, Deveglke=, peIeve Deewj DepeIeve
heoeW ceW Ske kees efJeJeef#ele kejkes Mes<e heoeW kee %eeve kejeves kes efueS JesoveemeefVeke<e&efJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~
14. eke=efleeeW kes keeue Deewj #es$e kes Yeso mes cetue Deewj Gej eke=efleeeW kes eceeCe kee eheCe kejves kes
efueS JesoveeheefjceeCeefJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~
15. eke=leLe&lee, efmLeleLe&lee (meceeeyeeLe&lee) Deewj #es$eeleeee ceW GlheVe ngF& eke=efleeeB meye
eke=efleeeW kes efkeleves Yeeie eceeCe nQ, en yeleueeves kes efueS JesoveeYeeieeYeeieefJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~
16. Deewj FvneR leerve ekeej keer eke=efleeeW kee Ske-otmejs keer Dehes#ee Deuhe-yenglJe yeleueeves kes efueS

10 / eLece Devegeesieej

Jesoveeefve#eshe / met$e 2, 3

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ceeieleced~ SJeb <ees[MeeveecevegeesieejeCeeb mecegoeeeLe&eheCee ke=lee YeJeefle~


De$e met$es meesueme DeCegeesieejeefCe Flesleod osMeeceMe&keJeeveb %eeleJeced~ Deves<eecehevegeesieejeCeeb
cegepeerJemeceJesleeoerveecegheuebYeeled~
leelhee&ce$e-kece&JesoveeefYe:heeref[leceve:MeevleLe MegeLe e jlve$eeceJeuebyeveereb~ lesvewJe cegebles peerJee:
kece&Ye: mebmeejsYeesefle %eelJee mJeefnleesheees eceeoes ve kele&Je:~
SJeb eLecemLeues Jesoveeee: <ees[MeveecekeLevelJesve met$eceskeb ieleced~
mebeefle Sles<Jevegeesieejs<eg Jesoveeefve#esheveece-eLeceevegeesieejeheCeeLe met$eeceJeleee&les-

JeseCeeefCekeKesJes efe~ eGefJJens JeseCeeefCekeKesJes~~2~~


CeeceJeseCee d"JeCeJeseCee oJJeJeseCee YeeJeJeseCee esefo~~3~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeJeseCeefCekeKesJes Fefle hetJe&keefLeleeLee&efOekeejmcejCekeejCeeLe YeefCeleb, DeveLee
megKesveeJeieceeYeeJeeled~ De$eeefhe hetJe&efceJe Deeskeejme mLeeves S S e meceeCee met$esCe SkeejeosMees Je:~
Dele- SJe JeseCeeefCekeKesJees eGefJJenes~ Fefle Sleoefhe osMeeceMe&keJeeveb, heee&eeefLe&kevees DeJeuecyeceeves
#es$ekeeueeefoJesoveeveeb oMe&veeled~
le$eeefJeOeyeeeeLee&uecyeveefJejefnlees JesoveeMeyoes veeceJesovee keLeles~

JesoveeDeuheyenglJeefJeOeeve DeefOekeej Deeee nw~ Fme ekeej Fve meesuen DevegeesieejeW keer mecegoeeLe&-meecetefnke
eheCee keer ieF& nw~
eneB met$e ceW meesuen Devegeesieej en osMeeceMe&ke Jeeve peevevee eeefnS, keeeWefke cege peerJe meceJesle Deeefo
Deve Devegeesieej Yeer heees peeles nQ~
leelhee& en nw efke keceeX keer Jesovee mes heeref[le ceve kees Meevle kejves kes efueS SJeb Gmes Meg kejves kes efueS
jlve$ee kee DeJeuebyeve-meneje uesvee eeefnS~ Gmeer kes eje peerJe keceeX mes Deewj mebmeej mes tles nQ-cegefe
heeles nQ Ssmee peevekej Deheves efnle kee Gheee kejves ceW eceeo veneR kejvee eeefnS~
Fme ekeej eLece mLeue ceW Jesovee kes meesuen veeceeW kee keLeve kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye Fve DevegeesieejeW ceW Jesoveeefve#eshe veece kes eLece Devegeesieej kee eheCe kejvesnsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Deye ece mes Jesovee efve#eshe DeefOekeej ekejCe eehle nw~ Gme Jesovee kee efve#eshe eej
ekeej kee nw~~2~~
veece Jesovee, mLeehevee Jesovee, Je Jesovee Deewj YeeJeJesovee es Gvekes veece nQ~~3~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Jesoveeefve#eshe en heo hetJe& ceW kens iees DeefOekeej kee mcejCe kejeves kes
efueS kene ieee nw~ DeveLee Fmekee megKehetJe&ke %eeve veneR nes mekelee nw~ eneB hej Yeer hetJe& met$e kes meceeve ner
Deeskeej kes mLeeve hej SS e meceeCee met$e mes Skeej kee DeeosMe peevevee eeefnS~ DeleSJe Jesoveeefve#eshe
eej ekeej kee nw Fme ekeej kene nw, en Yeer osMeeceMe&ke Jeeve nw, keeeWefke heee&eeefLe&ke vee kee DeJeuecyeve
uesves hej #es$e-keeue Deeefo JesoveeDeeW kee Yeer DeefmlelJe osKee peelee nw~
GveceW mes Dee" ekeej kes yeee DeJeuecyeve mes jefnle Jesovee Meyo veeceJesovee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesoveeefve#eshe / met$e 3

eLece Devegeesieej / 11

De$e keefeoenDeelceve Deelceefve eJe=efe: keLeb YeJeefle ?


Deeeee&: eenvewleod JeeJeb, eoerhe-metexvog-ceCeerveeceelceekeeMekeeveecegheuebYeeled~
mebkesleefvejhes#e: Meyo Deelceeveb keLeb ekeeMeeefle ?
vewleod JekeleJeb, leLewJeesheueefyOe&Meles~ ve eesheueYeceevesvegheheVelee, DeJeJemLeehees:~ ve e Meyo:
mebkesleyeuesvewJe yeeeeLe& ekeeMeke Fefle efveeceesefmle, Meyosv e efJevee MeyoeLe&eesJee&e-JeeekeYeeJesve
mebkeslekejCeeveghehees:~ ve e Meyos MeyoeLe&ees: mebkesle: efeeles, DeveJemLeeemebieeled~ Meyos meleeb Meeew hejle
GlheefeefJejesOeeled e, DeleSJee$eeveskeevlees eespeefeleJe:~
mee Jesovee S<ee Fefle DeYesosve DeOeJeefmeleeLe&: mLeehevee~ mee efefJeOee meodYeeJeemeodYeeJemLeeheveeYesosve~
le$e eeesCe DevegkegJe&odJeYesosve FefleJemLeehevee meodYeeJemLeeheveeJesovee, Devee DemeodYeeJemLeeheveeJesovee~
JeJesovee efefJeOee-Deeiece-veesDeeieceJeJesoveeYesosve~ JesoveeeeYe=le%eeekeesvegheege DeeieceJeJesovee~
%eeekeMejerj-YeeefJeleodJeefleefjeYesosve veesDeeieceJeJesovee ef$eefJeOee~ le$e %eeekeMejerjb YeeefJe-Jele&ceeve-leeYesosve
ef$eefJeOeb~

eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeDeelcee keer Deelcee ceW eJe=efle kewmes nesleer nw ?
Deeeee&osJe ves Fmekee meceeOeeve kejles ngS kene nw efkeSsmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke eoerhe-oerheke, mete&, evcee, ceefCe Deeefo pewmes Deheves Deehekees ekeeefMele
kejves Jeeues nesles nQ Gmeer ekeej eneB Yeer mJeeb keer mJeeb ceW eJe=efe ceeveves ceW keesF& yeeOee veneR nw~
Mebkee-mebkesle keer Dehes#ee mes jefnle Meyo Deheves Deehekees kewmes ekeeefMele kej mekelee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Jewmeer ner GheueefyOe osKeer peeleer nw Deewj Jewmeer GheueefyOe
nesves hej Devegheheefe ceevevee "erke veneR nw~ keeeWefke Ssmee ceeveves hej DeJeJemLee keer Deeheefe Deeleer nw~ Meyo mebkesle
kes yeue hej ner yeee DeLe& kee ekeeMeke nes, en efveece Yeer veneR nw, keeeWefke Meyo kes efyevee Meyo Deewj DeLe& kee
Jeee-Jeeekehe mes mebkesle kejvee veneR yeve mekelee nw leLee Meyo ceW Meyo Deewj DeLe& kee mebkesle efkeee peelee nw,
Ssmee ceeveves hej DeveJemLee oes<e kee emebie Deelee nw Deewj Meyo ceW mJeeb Meefe kes ceeveves hej otmejs mes Glheefe
ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~ FmeefueS Fme efJe<ee ceW Deveskeeble kee ner eeesie kejvee eeefnS~
Jen Jesovee en nw Ssmee DeYesohe mes pees Deve heoeLe& ceW Jesoveehe mes DeOeJemeee neslee nw, Jen
mLeehevee neslee nw~ Jen meodYeeJemLeehevee Deewj DemeodYeeJemLeehevee kes Yeso mes oes ekeej keer nw~ GveceW mes pees Je
kee Yeso eee: Jesovee kes meceeve nw, GmeceW Fefle Je DeLee&led JesoveeJe keer mLeehevee kejvee meodYeeJemLeeheveeJesovee
nw Deewj Gmemes efYeVe DemeodYeeJemLeeheveeJesovee nw~
JeJesovee oes ekeej keer nw-Deeiece JeJesovee Deewj veesDeeiece JeJesovee~ pees JesoveeeeYe=le kee
peevekeej nw, efkevleg Gheeesie jefnle nw Jen Deeiece JeJesovee nw~ veesDeeiece JeJesovee %eeekeMejerj, YeeJeer Deewj
leodJeefleefje kes Yeso mes leerve ekeej keer nw~ GveceW mes %eeekeMejerj en YeeJeer, Jele&ceeve Deewj lekele kes Yeso mes
leerve ekeej kee nw~

12 / eLece Devegeesieej

Jesoveeefve#eshe / met$e 2, 3

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Jesoveevegeesieeje%eeekeme GheeoevekeejCelJesve YeefJe<ehesCe meefnlees esve veesDeeieceYeeefJeJeJesovee~


leodJeefleefjeveesDeeieceJeJesovee kece&veeskece&Yesosve efefJeOee~ le$e kece&Jesovee %eeveeJejCeeefoYesosve DeefJeOee~
veeskece&veesDeeieceJeJesovee meefee-Deefee-efceeYesosve ef$eefJeOee~ le$e meefeeJeJesovee efmepeerJeJeb~
DeefeeJeJesovee hegue-keeueekeeMe-Oecee&Oece&JeeefCe~ efceeJeJesovee mebmeeefjpeerJeJeb, kece&-veeskece&peerJemeceJeeeme peerJeepeerJesYe: he=LeiYeeJeoMe&veeled~
YeeJeJesovee Deeiece-veesDeeieceYeeJeYesosve efefJeOee~
le$e Jesoveevegeesieej%eeeke: Gheege DeeieceYeeJeJesovee~ Deheje efefJeOee peerJeepeerJeYeeJeJesoveeYesosve~
le$e peerJeYeeJeJesovee DeewoefekeeefoYesosve hebeefJeOee~ Dekece&peefvelee Deewoefekee Jesovee, leogheMecepeefvelee
DeewheMeefcekee, lel#eepeefvelee #eeefekee~ les<eeb #eeesheMecepeefvelee DeJeefOe%eeveeefomJehee #eeesheMeefcekee~ peerJelJeYeJelJe-GheeesieeefomJehee heeefjCeeefcekee~
megJeCe&-heg$e-memegJeCe&keveeefopeefveleJesovee: SleemJesJe hebemeg eefJeMeefvle Fefle he=Leiveesee:~
ee mee DepeerJeYeeJeJesovee mee efefJeOee-Deewoefekee heeefjCeeefcekee esefle~ le$e Skewkee hebeJeCe&-hebejmeefiebOeemheMee&efoYesosveeveskeefJeOee~ SJecesles<eg DeLex<eg JesoveeMeyoes Jele&les~
De$e kesveeLexCe eke=leefceefle esled ?
vee$e Slep%eeeles~ meesefhe eke=leeLeex veeenCes efveueerve:, Fefle leeJeVeeefJeYee<ee efeeles~

pees Jesoveevegeesieej kee Depeevekeej nw, efkevleg YeefJe<e ceW Gmekee Gheeoeve keejCe nesiee, Jen YeeJeer
veesDeeieceJeJesovee nw~ leodJeefleefje veesDeeiece JeJesovee kece& Deewj veeskece& kes Yeso mes oes ekeej keer nw~ GveceW
mes kece&Jesovee %eeveeJejCe Deeefo kes Yeso mes Dee" ekeej keer nw leLee veeskece& veesDeeiece JeJesovee meefee, Deefee
Deewj efcee kes Yeso mes leerve ekeej keer nw~ GveceW mes meefee JeJesovee efme peerJe Je nQ~ Deefee-JeJesovee
hegodieue, keeue, DeekeeMe, Oece& Deewj DeOece& Je nQ~ efcee JeJesovee mebmeejer peerJe-Je nQ, keeeWefke kece& Deewj
veeskece& kee peerJe kes meeLe ngDee mebyebOe peerJe Deewj DepeerJe mes efYeVehe mes osKee peelee nw~
YeeJeJesovee Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej keer nw~ GveceW mes pees Jesoveevegeesieej kee peevekeej
neskej GmeceW Gheeesie ege nw Jen DeeieceYeeJeJesovee nw~ veesDeeieceYeeJeJesovee peerJeYeeJeJesovee Deewj DepeerJeYeeJeJesovee
kes Yeso mes oes ekeej keer nw~ GveceW mes peerJeYeeJeJesovee Deewoefeke Deeefo kes Yeso mes heeBe ekeej keer nw~ Dee" ekeej
kes keceeX kes Goe mes GlheVe ngF& Jesovee Deewoefeke Jesovee nw~ keceeX kes GheMece mes GlheVe ngF& Jesovee DeewheMeefceke
Jesovee nw~ Gvekes #ee mes GlheVe ngF& Jesovee #eeefeke Jesovee nw~ Gvekes #eeesheMece mes GlheVe ngF& DeJeefOe%eeveeefo
mJehe Jesovee #eeeesheMeefceke Jesovee nw Deewj peerJelJe, YeJelJe Je Gheeesie Deeefo mJehe heeefjCeeefceke Jesovee nw~
megJeCe&, heg$e Je megJeCe& meefnle kevee Deeefo mes GlheVe ngF& JesoveeDeeW kee Fve heeBe ceW ner DevleYee&Je nes peelee
nw, Dele: GvnW Deueie mes veneR kene nw Deewj pees henues DepeerJeYeeJeJesovee kener nw Jen oes ekeej keer nw-Deewoefeke
Deewj heeefjCeeefceke~ GveceW eleske heeBe jme, heeBe JeCe&, oes iebOe Deewj Dee" mheMe& Deeefo kes Yeso mes Deveske ekeej
keer nw~ Fme ekeej Fve DeLeeX ceW Jesovee Meyo Jele&ceeve nw~
eMve-eneB keewve mee DeLe& eke=le nw ?
Gej-en veneR peevee peelee nw~ Jen Yeer eke=le DeLe& veeenCe ceW ueerve nw~ DeleSJe henues veeefJeYee<ee
kener peeleer nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesoveeefve#eshe / met$e 3

eLece Devegeesieej / 13

De$e leelhee&ceslep%eeleJeb-Demee peerJeYeeJeJesoveeee eoewoefekeeefohebeYesoe: eefhelee: meefvle~ efveeeveesve


Fces peerJeme ve meefvle, JeJenejveesve peerJeme mJeleJeefceefle %eelJee #eeefekeYeeJeeehleLe heg<eeLeex efJeOese:,
eeJeled #eeefekeYeeJees ve ueYesle leeJeoewheMeefceke-#eeeesheMeefcekemecekelJeeefoyeuesve mJeelceefJeMegefb kegJe&odefYeceg&ceg#egefYe:
hejceevebohejcemeewKeeefYeJekelees YeeJevee kele&Jee~
SJeb efleeremLeues eLeceYesoJesoveeefve#esheveeceYesokekeLevelJesve met$eeb ieleced~
Jesoveeefve#eshemeeshemebnej: efeelesDeefmceved Jesoveeefve#esheveeefcve Devegeesieejs Jesovee veecemLeeheveeJeYeeJeJesoveehesCe elegefve&#esheYesosve
keefLeleeefmle~ yeeeeLe&ceveJeuecye mJeefmceved eJe=eJesoveeMeyoveeceJesovee eesee~ mee Jesovee Feefceefle DeYesohetJe&keb
JesoveemJehesCe JeJeleheoeLe&: mLeeheveeJesovee Gee~ mee meodYeeJemLeeheveemeodYeeJemLeeheveeYesosve efekeeje
JeefCe&lee~ JesoveecevegmejlheoeLex JesoveeOeejeshe: meodYeeJemLeehevee leecevegmejCecevlejsCe heoeLex JesoveejesheesmeodYeeJemLeehevee keLeles~
JeJesoveeee Deeiece-veesDeeieceJeJesoveeveeceefYesoew mle:~ De$e veesDeeieceJeJesovee %eeekeMejerjYeeefJe-leodJeefleefjeYesosve ef$eefJeOee~ %eeekeMejerjmeeefhe YeeefJe-Jele&ceeve-lekeleYesoe: meefvle~ leodJeefeefjeveesDeeieceJeJesovee kece&veeskece&hesCe efefJeOee~ le$e kece&Jesovee %eeveeJejCeeefoYesosveeefJeOee, veeskece&Jesovee
meefeeeefeeefceehesCe ef$eefJeOee keefLelee~ S<eg efmepeerJeJeb meefeeJeJesovee, hegoid eueOecee&Oecee&keeMekeeueJeeefCe DeefeeJeJesovee mebmeeefjpeerJeJeb e efceeJeJesovee keLevles~

eneB en leelhee& peevevee eeefnS efkeFme peerJe YeeJeJesovee kes pees Deewoefeke Deeefo heeBe Yeso eefhele efkees iees nQ~ Jes efveeevee mes peerJe kes
veneR nQ Deewj JeJenej vee mes peerJe kes mJeleJe nQ, Ssmee peevekej #eeefekeYeeJe keer eeefhle kes efueS heg<eeLe& kejvee
eeefnS~ peye leke #eeefeke YeeJe veneR eehle neslee nw leye leke Deehe meYeer cegceg#egDeeW kees DeewheMeefceke Deewj
#eeeesheMeefceke mecekelJe Deeefo kes yeue mes Deheves Deelcee keer efJeMegef kejles ngS hejceevevohe hejceGlke=megKe kees eie kejves keer YeeJevee kejvee eeefnS~
Fme ekeej efleere mLeue ceW eLece Yeso Jesoveeefve#esheveece kes YesoeW kee keLeve kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Deye Jesoveeefve#eshe kee Ghemebnej efkeee pee jne nwFme Jesoveeefve#eshe veece kes Devegeesieej ceW Jesovee veece-mLeehevee-Je Deewj YeeJe Jesovee eej efve#esheYeso kes
eje kener ieF& nw~ yeee DeLe& kee DeJeuecyeve ve ueskej Deheves ceW eJe=e Jesovee Meyo veeceJesovee kener ieF& nw~ Jen
Jesovee en nw Ssmee DeYesohetJe&ke JesoveemJehe mes JeJele heoeLe& mLeeheveeJesovee kener nw~ Jen meodYeeJemLeehevee
Deewj DemeodYeeJemLeehevee kes Yeso mes oes ekeej keer ceeveer nw~ Jesovee kee DevegmejCe kejves Jeeues heoeLe& ceW Jesovee kee
DeOeejeshe kejvee meodYeeJemLeehevee nw SJeb Jesovee kee DevegmejCe kejves mes Deefleefje efYeVe heoeLe& ceW Jesovee kee
DeOeejesheCe DemeodYeeJemLeehevee kenueeleer nw~
JeJesovee kes DeeieceJeJesovee Deewj veesDeeieceJeJesovee veece kes oes Yeso nQ~ eneB vees DeeieceJeJesovee
%eeekeMejerj, YeeefJe Deewj leodJeefleefje kes Yeso mes leerve ekeej keer nw~ %eeekeMejerj kes Yeer YeeefJe, Jele&ceeve Deewj
lekele es leerve Yeso nQ~ leodJeefleefjeveesDeeiece JeJesovee kece& Deewj veeskece&he oes ekeej keer nw~ GveceW
kece&Jesovee %eeveeJejCeeefo kes Yeso mes Dee" ekeej keer nw~ veeskece&Jesovee meefee, Deefee Deewj efcee kes Yeso mes leerve
ekeej keer kener nw~ FveceW efmepeerJeJe meefeeJeJesovee nQ, hegodieue-Oece&-DeOece&-DeekeeMe Deewj keeueJe
DeefeeJeJesovee nQ leLee mebmeejerpeerJeJe efceeJesovee kens peeles nQ~

14 / eLece Devegeesieej

Jesoveeefve#eshe / met$e 2, 3

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

YeeJeJesovee Deeiece-veesDeeieceYesosve efefJeOee efJeYeee~ DeveeesJexoveevegeesie%eeeke GheeesieegepeerJe


DeeieceYeeJeJesovee Deefmle~ veesDeeieceYeeJeJesovee peerJeYeeJeJesoveepeerJeYeeJeJesoveeYesosve efekeeje~ le$e peerJeYeeJeJesovee
DeewoefekeeefoYesosve hebeefJeOee, DepeerJeYeeJeJesovee DeewoefekeheeefjCeeefcekeYesosve efekeeje efveefo&e Deefmle~

Fefle eer<edKeC[eieceme elegLe&KeC[s oMeceebLes Jesoveeveeceefleereevegeesieejs


eLeces ceneefOekeejs ieefCeveer%eeveceleerke=leefmeevleefebleeceefCeerkeeeeb
Jesoveeefve#esheevegeesieejeKe: eLeceesefOekeej: meceehle:~
YeeJeJesovee kees Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeejeW ceW efJeYeeefpele efkeee nw~ Gve oesveeW ceW mes
Jesoveevegeesie kee peevekeej Gheeesie mes mebege peerJe DeeieceYeeJeJesovee nw~ veesDeeieceYeeJeJesovee kes peerJeYeeJeJesovee
Deewj DepeerJeYeeJeJesovee kes Yeso mes oes ekeej kens nQ~ GveceW peerJeYeeJeJesovee Deewoefeke Deeefo kes Yeso mes heeBe
ekeej keer nw Deewj DepeerJeYeeJeJesovee Deewoefeke Deewj heeefjCeeefceke kes Yeso mes oes ekeej keer yeleueeF& nw~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ceW elegLe&KeC[ kes oMeJeW ebLe ceW Jesovee veece kes efleere
Devegeesieej ceW eLece ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele
efmeevleefebleeceefCeerkee ceW Jesoveeefve#esheevegeesieej veece
kee eLece DeefOekeej meceehle ngDee~

:: :

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeveeefJeYee<eCelee / met$e 1

efleere Devegeesieej / 15

DeLe JesoveeveeefJeYee<eCeleevegeesieejced
(efleereJesoveevegeesieejevleie&le-efleereevegeesieejced)

efleereesefOekeej:
cebieueeejCeced
Deke=lee es efpeveeieeje:, $ewueeskeemebheoeueee:~
mJeebYegJeeb mJeebefmee:, kegJe&vleg cece cebieueced~~1~~
DeLe <edKeC[eieces elegLe&KeC[s oMeceevLes efleereJesoveevegeesieejme <ees[MeYesoevleie&le- JesoveeveeefJeYee<eCeleeveece efleereevegeesieejs mLeueesve eleg:met$eeefCe~ le$e eLecemLeues eMveesejhesCe JeseCee Fleeefovee
met$eeb keLeles~ efleeremLeues $e+pegmet$eeefoveeefJe<eekeLeveeLe met$eeb efveieeles~ Fefle mecegoeeheeleefvekee YeJeefle~
DeOegvee veeefJeYee<eCeleeefOekeejs met$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe

JeseCee-CeeefJeYeemeCeoeS kees CeDees keeDees JeseCeeDees Fefo ?~~1~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeJeseCeeCeeefJeYeemeCeoeS Fefle DeefOekeejmcejCekejCeeLe SleodJeeveb~ kees CeDees
Fefo Fefle vesob he==emet$eb, efkevleg eeueveemet$eb~ eeueveemet$eme keesLe&: ? Fefle %eelJee mee eeuevee kele&Jee YeJeefle~

DeLe JesoveeveeefJeYee<eCelee Devegeesieej


(efleere-Jesoveevegeesieej kes Devleie&le-efleere Devegeesieej)

efleere DeefOekeej
cebieueeejCe
MueeskeeLe&-leerveeW ueeskeeW keer mecheefe kes mLeevemJehe pees mJeebYet YeieJeeve kes Deke=ef$ece efpevecebefoj nQ
Deewj pees mJeebefme-DeveeefoefveOeve nQ, Jes efpevecebefoj cesje cebieue kejW, DeLee&led cesjs efueS cebieuekeejer nesJeW~~1~~
Deye <edKeC[eiece kes elegLe&KeC[ ceW oMeJeW ebLe kes efleere Jesoveevegeesieej ceW meesuen YesoeW kes Devleie&le
JesoveeveeefJeYee<eCelee veece kes efleere Devegeesieej ceWs oes mLeueeW kes eje eej met$e kenWies~ GveceW mes eLece mLeue
ceW eMveesejhe mes JeseCee Fleeefo oes met$e kens peeles nQ~ efleere mLeue ceW $e+pegmet$e Deeefo veeeW kee efJe<ee
yeleueeves nsleg oes met$e kenles nQ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye veeefJeYee<eCelee veeceke DeefOekeej ceW eerceeved Yetleyeueer Deeeee&Jee& kes eje met$e DeJeleefjle efkeee pee jne nwmet$eeLe&-

JesoveeveeefJeYee<eCelee DeefOekeej kes Devegmeej keewve mee vee efkeve JesoveeDeeW kees
mJeerkeej kejlee nw ?~~1~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-JesoveeveeefJeYee<eCelee en DeefOekeej kee mcejCe kejeves kes efueS Jeeve
kee eeesie nw~ keewve vee mJeerkeej kejlee nw ? en he=e met$e veneR nw, efkevleg eeuevee met$e nw~

16 / efleere Devegeesieej

JesoveeveeefJeYee<eCelee / met$e 2

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meJee Jesoveeb kes kes veee: mJeerkegJe&vleerefle e%eeheeefvle Deeeee&osJee:-

Cesiece-JeJenej-mebiene meJJeeDees~~2~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeFbefle efe hetJe&met$eeovegJele&efeleJe:, DeveLee met$eeLee&veghehees:~
keefeoen-veeceefve#eshees JeeefLe&kevees kegle: mebYeJeefle ?
Deeeee&: een-SkeefmcebewJe Jes Jele&ceeveeveeb leodYeJemeeceevesleerleeveeieleJele&ceeveheee&es<eg mebejCeb
eleerle eehleJeJeheosMeseOeeveerke=leheee&es eJe=efeoMe&veeled, peeefleiegCekece&meg Jele&ceeveeveeb meeMemeeceeves
Je=efeefJeMes<eeveghehees: ueyOeJeJeheosMes DeeOeeveerkeJe=efeYeeJes eJe=efeoMe&veeled, meeMemeeceeveelcekeveecvee efJevee
MeyoJeJenejevegheheese~
keefeoen-JeeefLe&kevees mLeeheveeefve#eshe: keLeb mebYeJeefle ?
Deeeee&: een-mLeeheveeeeb eefleefveOeereceeveme eefleefveefOevee men SkelJeeOeJemeeeeled, meodYeeJeemeodYeeJemLeeheveeYesosve meJee&Lex<eg DevJeeoMe&veee JeeefLe&kevees mLeeheveeefve#eshe: mebYeJeefle~

eeuevee met$e kee keee DeLe& nw ? en peevekej Jen eeuevee kejvee eeefnS, Ssmee met$e kee DeefYeeee nw~
DeLee&led efheues Jesoveeefve#eshe Devegeesieej ceW Jesovee Meyo kes Deveske DeLe& efveefo& efkees iees nQ~ GveceW
eke=le ceW keewve mee DeLe& eee nw, en vee YesoeW keer Dehes#ee kejlee nw~ FmeerefueS eneB en JesoveeveeefJeYee<eCelee
DeefOekeej eehle ngDee nw~
meYeer JesoveeDeeW kees keewve-keewve vee mJeerkeej kejles nQ, eneB Deeeee&osJe Gmeer kees yeleeles nQmet$eeLe&-

vewiece, JeJenej Deewj meben es leerve vee Gheeg&e meYeer JesoveeDeeW kees mJeerkeej kejles
nQ~~2~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fefvle-Fe kejles nQ DeLee&led mJeerkeej kejles nQ, Ssmeer DevegJe=efe hetJe&
kes met$e mes enCe kej uesvee eeefnS, DeveLee met$e kee hetje DeLe& mhe veneR nes heeSiee~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-veeceefve#eshe JeeefLe&ke vee ceW kewmes mebYeJe neslee nw ?
Deeeee& meceeOeeve osles nQ efke-Ske ner Je ceW jnves Jeeues veeceeW keer, efpemeves Deleerle, Deveeiele Je
Jele&ceeve heee&eeW ceW mebeej kejves keer Dehes#ee Je JeheosMe kees eehle efkeee nw Deewj pees heee&e keer eOeevelee mes
jefnle nw, Ssmes leodYeJemeeceeve ceW, eJe=efe osKeer peeleer nw~ peeefle, iegCe Je efeee ceW Jele&ceeve veeceeW keer, efpemeves
JeefeefJeMes<eeW ceW DevegJe=efe nesves mes Je JeheosMe kees eehle efkeee nw Deewj pees JeefeYeeJe keer eOeevelee mes jefnle
nw Ssmes meeMe-meeceeve ceW, eJe=efe osKeer peeleer nw leLee meeMe meeceeveelceke veece kes efyevee MeyoJeJenej Yeer
Ieefle veneR neslee nw~ Dele: veeceefve#eshe JeeefLe&ke vee ceW mebYeJe nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-JeeefLe&ke vee ceW mLeeheveeefve#eshe kewmes mebYeJe neslee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-mLeehevee ceW eefleefveOeereceeve keer eefleefveefOe kes meeLe Skelee kee
efveee neslee nw Deewj meodYeeJemLeehevee Je DemeodYeeJemLeehevee kes Yesohe mes meye heoeLeeX ceW DevJee osKee peelee nw,
FmeefueS JeeefLe&ke vee ceW mLeeheveeefve#eshe mebYeJe nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeveeefJeYee<eCelee / met$e 3, 4

efleere Devegeesieej / 17

hegve: Deeiece-veesDeeieceJeefve#esheew JeeefLe&keveeme efJe<eeew Slelmegieceb Jele&les~


Jele&ceevekeeueheefjefVees YeeJeefve#eshe: keLeb JeeefLe&keveeefJe<eees YeJeleerefle esled ?
vewleod JeeJeb, Jele&ceevekeeuesve Jebpeveheee&eeJemLeevecee$esCeesheueef#eleJeme JeeefLe&keveeefJe<eelJeeefJejesOeeled~
SJeb eLecemLeues eMveesejhesCe veeeveeb efJe<eekeLevehejlJesve met$eeb ieleced~
$e+pegmet$evee: keb efve#esheb ve mJeerkejesefle Fefle eefleheeoeefvle Deeeee&osJee:-

Gpegceoes JeCeb Cesefo~~3~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeheg<emebkeuheJeMesveeveeLe&meeveeLe&mJehesCe heefjCeeceevegheuebYeeled~
keefeoen-leodYeJemeeceeve-meeMemeeceeveelcekeJeefceved $e+pegmet$eveees JeeefLe&ke: keLeb veeefmle ?
Deeeee&: een-vewleod JeeJeb, Ie-he-mlebYeeefoJebpeveheee&eheefjefVemJekehetJee&hejYeeJeefJejefnle-Jele&ceevecee$eefJe<eeme $e+pegmet$eveeme JeeefLe&keveelJeefJejesOeeled~
DeOegvee Meyoveeme efJe<eeew eefleheeoeVeeeee&: met$eceJeleejeefle-

meCeDees CeeceJeseCeeb YeeJeJeseCeeb e Fefo~~4~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeMeyoveeeseb Jeefve#esheb ve mJeerkejesefle~

hegve: DeeieceJeefve#eshe Je veesDeeieceJeefve#eshe es JeeefLe&kevee kes efJe<ee nQ, en yeele megiece nw~
Mebkee-Jele&ceeve keeue mes heefjefVe YeeJeefve#eshe JeeefLe&kevee kee efJe<ee kewmes nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Jebpeve heee&e kes DeJemLeevecee$e Jele&ceeve keeue mes
Gheueef#ele Je JeeefLe&ke vee kee efJe<ee nw, Ssmee ceeveves ceW keesF& efJejesOe veneR nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW eMveesejhe mes veeeW kee efJe<ee yeleueeves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
$e+pegmet$e vee efkeme efve#eshe kees mJeerkeej veneR kejlee nw, en Deeeee&osJe eefleheeefole kejles nQmet$eeLe&-

$e+pegmet$e vee mLeehevee efve#eshe kees mJeerkeej veneR kejlee nw~~3~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-heg<e mebkeuhe kes JeMe mes Ske heoeLe& kee Deve heoeLe&mJehe mes heefjCeceve
veneR heeee peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-leodYeJemeeceeve Je meeMemeeceevehe Je kees mJeerkeej kejves Jeeuee
$e+pegmet$e vee JeeefLe&ke kewmes veneR nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve kejles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke $e+pegmet$e vee Ie, he Je
mlecYeeefo mJehe Jebpeve heee&eeW mes heefjefVe Ssmes Deheves hetJee&hej YeeJeeW mes jefnle Jele&ceeve cee$e kees efJe<ee kejlee
nw, Dele: Gmes JeeefLe&ke vee ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~
Deye Meyovee kes efJe<eeeW kees eefleheeefole kejles ngS Deeeee&osJe met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Meyovee veeceJesovee Deewj YeeJeJesovee kees mJeerkeej kejlee nw~~4~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-en Meyovee Jeefve#eshe kees mJeerkeej veneR kejlee nw, Ssmee met$e kee DeefYeeee nw~

18 / efleere Devegeesieej

JesoveeveeefJeYee<eCelee / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keLeb vesefle ?
heee&eevlejmebeeefvleefJejesOeeled MeyoYesosve DeLe&he"veJeehe=les JemlegefJeMes<eeCeeb iegCeYeeJeb cegkelJee eOeevelJeeYeeJeeled~
S<ee veeeheCee eeefhe egieheod JeegceMees: met$es heeeled eefhelee lee&efhe efve#esheeLe&eheCeeled hetJe
ewJe eheefeleJee, DeveLee efve#esheeLe&eheCeeveghehees:~
mebeefle eke=leJesoveeeheCeb keefj<eefvle metefjJeee&:Sleemeg Jesoveemeg kee Jesovee eke=lee Jele&les ?
JeeefLe&keveeb eleerle yebOeesoemeJemJehee veesDeeiecekece&JeJesovee eke=leeefmle~ $e+pegmet$eveeb eleerle
Goeielekece&JeJesovee eke=lee~ Meyoveeb eleerle keceexoeyebOemeJepeefveleYeeJeJesovee ve eke=lee, efkeb e
YeeJeceefOeke=le De$e eheCeeYeeJeeled~
leelhee&cesleled-veeeeb meggleee efJe%eee veeeJeuebyeuesve mebmeejefmLeeflesokejCeesheeees efJeOeeleJe:~
hegvee veeeleerleceelceeveb MegmJeheb OeelJee mJeMegelcee ekeerkele&Je:~
SJeb efleeremLeues $e+pegmet$eeefoveeefJe<eeeefleheeovelJesve s met$es ieles~
DeOegvee JesoveeveeefJeYee<eCeleeee Ghemebnej: efeelesJesoveeefve#esheevegeesieejs keefLeleJesoveeee DeveskeeLex<eg De$e keesLe&: eke=leesefmle?
Slelekeerkeleg emlegleevegeesieejmeeJeMekeeefmle~ leovegmeejsCe vewiece-meben-JeJenejvee$eeJeeefLe&ke-

Mebkee-Meyovee Jeefve#eshe kees mJeerkeej keeeW veneR kejlee nw ?


meceeOeeve-Ske lees Meyovee keer Dehes#ee otmejer heee&e kee mebeceCe ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~ otmejs
Jen MeyoYeso mes DeLe& Yeso kees keLeve kejves ceW Jeehle jnlee nw~ Dele: Meyovee ceW veece Deewj YeeJe efve#eshe keer ner
eOeevelee jnleer nw, Deve efve#esheeW keer eOeevelee veneR jnleer~ FmeefueS Meyovee Jeefve#eshe kees mJeerkeej veneR kejlee nw~
Ske meeLe kenves kes efueS DemeceLe& nesves mes en veeeheCee eeefhe met$e ceW heers kener ieF& nw lees Yeer
efve#esheeLe& eheCee mes henues ner Gmes kenvee eeefnS, DeveLee efve#esheeLe& keer eheCee veneR yeve mekeleer nw~
Deye Deeeee&Jee& eke=le-ekejCe ceW DeeF& ngF& Jesovee keer eheCee kejWiesMebkee-Fve JesoveeDeeW ceW keewve meer Jesovee eke=le nw ?
meceeOeeve-JeeefLe&ke vee keer Dehes#ee yebOe, Goe Deewj melJehe veesDeeiecekece&JeJesovee eke=le nw~
$e+pegmet$evee keer Dehes#ee Goe kees eehle kece&JeJesovee eke=le nw~ Meyovee keer Dehes#ee kece& kes Goe Je
yebOemeJe mes GlheVe ngF& YeeJeJesovee eneB eke=le veneR nw, keeeWefke eneB YeeJe keer Dehes#ee eheCee veneR keer ieF& nw~
leelhee& en nw efke-veeee kees Deer lejn mecePe kejkes vee kes DeJeuecyeve mes mebmeej keer efmLeefle kees
so kejves kee Gheee kejvee eeefnS~ hegvee veeeW mes jefnle Deelcee kes Meg mJehe kees Oeekej efvepe Meg
Deelcee-YeieJeeve Deelcee kees eke kejvee eeefnS~
Fme ekeej efleere mLeue ceW $e+pegmet$e Deeefo veeeW kes efJe<ee kee eefleheeove kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Deye JesoveeveeefJeYee<eCelee kee Ghemebnej kejles nQJesoveeefve#eshe Devegeesieej ceW kener ieF& Jesovee kes Deveske DeLeeX ceW eneB keewve mee DeLe& eke=le nw ?
Fmekees eie kejves kes efueS emlegle Fmeer Devegeesieej keer DeeJeMekelee nw~ Gmekes Devegmeej vewiece-meben

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeveeefJeYee<eCelee / met$e 4

efleere Devegeesieej / 19

veeeJeuebyevesve Jesoveeefve#eshes efveefo&e: meJe&efJeOee Jesovee Dehesef#elee: meefvle~ $e+pegmet$evee Skeeb mLeeheveeJesoveecemJeerke=le
Mes<eeb meJee Jesoveeb mJeerkejesefle~
mLeeheveeJesoveeb keLeb ve mJeerkejesleerefle esled?
mLeeheveeefve#eshes mebkeuheJeMesve heoeLe efvepemJehesCe enCeb ve ke=lJeevemJehesCe ie=eles, Sleod $e+pegmet$eveesve
ve mebYeJeefle, efkebe SkemeceeJeefe&Jele&ceeveheee&eefJe<eeb kegJe&leevesve veesve heoeLe&meevemJehesCe heefjCecevecemebYeJecesJe~ Meyoveees veeceJesoveeb YeeJeJesoveeb ewJe ie=Cneefle, mLeeheveeJesoveeb JeJesoveeb e ve ie=Cneefle~
De$e JeeefLe&keveeehes#eee yebOeesoemeJemJeheveesDeeieceJeJesovee $e+pegmet$eveeeJeuebyevesve Goeielekece&Jesovee, Meyoveeehes#eee e keceexoeyebOepeefveleYeeJeJesovee eke=lee: meefvle Fefle %eeleJeced~

Fefle eer<edKeC[eieceme elegLe&KeC[s oMeceevLes Jesoveeveeefcve efleeresvegeesieejs


eLeces ceneefOekeejs ieefCeveer%eeveceleerke=leefmeevleefebleeceefCeerkeeeeb
JesoveeveeefJeYee<eCeleeveece efleereesefOekeej: meceehle:~
Deewj JeJenej Fve leerve vee SJeb JeeefLe&ke vee kes DeJeuebyeve mes Jesoveeefve#eshe ceW efveefo&-keefLele meYeer ekeej
keer JesoveeSB Dehesef#ele nQ~ $e+pegmet$e vee Ske mLeeheveeJesovee kees ve mJeerkeej kejkes Mes<e meYeer JesoveeDeeW kees
mJeerkeej kejlee nw~
mLeeheveeJesovee kees en $e+pegmet$e vee keeeW veneR mJeerkeej kejlee nw ?
mLeeheveeefve#eshe ceW mebkeuhe kes JeMe mes heoeLe& kees efvepe mJehe mes enCe ve kejkes Deve mJehe mes enCe
kejlee nw, en $e+pegmet$e vee kes eje mebYeJe veneR neslee nw, keeeWefke SkemeceeJeleea Jele&ceeveheee&eefJe<ee kees kejles
ngS Fme vee kes eje heoeLe& kes Deve mJehe mes heefjCeceve DemebYeJe ner nw~ Meyovee veeceJesovee Deewj YeeJeJesovee
kees ner enCe kejlee nw, mLeeheveeJesovee Deewj JeJesovee kees enCe veneR kejlee nw~
eneB JeeefLe&kevee keer Dehes#ee yebOe-Goe Deewj melJemJehe veesDeeiece JeJesovee $e+pegmet$e vee kes
DeJeuebyeve mes Goe kees eehle kece&Jesovee Deewj Meyovee keer Dehes#ee keceexoe yebOepeefveleYeeJeJesovee eke=le nQ, Ssmee
peevevee eeefnS~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece kes elegLe&KeC[he oMeJeW ebLe ceW Jesovee veece kes
efleere Devegeesieej kes eLece ceneefOekeej ceW ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer
eje jefele efmeevleefebleeceefCeerkee ceW JesoveeveeefJeYee<eCelee
veeceke efleere DeefOekeej meceehle ngDee~

:: :

20 / le=leere Devegeesieej

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe JesoveeveeceefJeOeeveevegeesieejced
(efleereJesoveevegeesieejevleie&le-le=leereevegeesieejced)

le=leereesefOekeej:
cebieueeejCeced
Deke=leeefve ke=leeveern, efpeveefyecyeeefve meJe&le:~
mJeelcemeewKeeoeefve meg:, kegJeleg cece cebieueced~~1~~
DeLe <edKeC[eieceme elegLe&KeC[s oMeceevLes efleereJesoveevegeesieejme <ees[MeYesoevleie&leJesoveeveece efJeOeeveveeefcve
le=leereevegeesieejs mLeueesve eleg:met$ew: le=leereesefOekeej: eejYeles~ le$e eLecemLeues vewieceJeJenej-eveeehes#eee
JesoveeveeceefJeOeeves Deew kecee&efCe JeseCeeCeece- Fleeefovee keLevles~ lele: hejb efleeremLeues Mes<eeveveeehes#eee
kece&Ceeb JesoveekeLevelJesve mebienmme Fleeefovee $eerefCe met$eeefCe efveieevles, Fefle mecegoeeheeleefvekee YeJeefle~
DeOegvee JesoveeveeceefJeOeeveeefOekeejeheCeeLe eerceodYetleyeefuemetefjCee met$eceJeleee&les-

JeseCeeCeeceefJeneCes efe~ Cesiece-JeJenejeCeeb CeeCeeJejCeereJeseCee obmeCeeJejCeereJeseCee JeseCeereJeseCee ceesnCeereJeseCee DeeGJeJeseCee CeeceJeseCee


ieesoJeseCee DeblejeFeJeseCee~~1~~
DeLe JesoveeveeceefJeOeeveevegeesieej
(efleere Jesoveevegeesieej kes Devleie&le-le=leere Devegeesieej)

le=leere DeefOekeej
cebieueeejCe
MueeskeeLe&-Fme ueeske-mebmeej ceW meye peien efpeleves Yeer DeelcemegKe kees eoeve kejves Jeeues Deke=ef$eceke=ef$ece efpeveefyecye nQ Jes meYeer cegPes cebieue eoeve kejW~~1~~
<edKeC[eiece ebLe ceW elegLe&KeC[he oMeJeW ebLe ceW efleere Jesoveevegeesieej ceW meesuen YesoeW kes Devleie&le
JesoveeveeceefJeOeeve veece kes le=leere Devegeesieej ceW oes mLeueeW ceW eej met$eeW kes eje le=leere DeefOekeej eejbYe neslee nw~ GveceW
mes eLece mLeue ceW vewiece Deewj JeJenej Fve oes veeeW keer Dehes#ee mes JesoveeveeceefJeOeeve ceW Dee" keceeX kees JeseCeeCeece
Fleeefo met$e kes eje kenWies~ Gmekes heeeled efleere mLeue ceW Mes<e Deve veeeW keer Dehes#ee mes keceeX keer Jesovee kee keLeve
kejves nsleg mebienmme Fleeefo leerve met$e kees kenWies~ en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee kener ieF& nw~
Deye JesoveeveeceefJeOeeve DeefOekeej keer eheCee kejves nsleg eerceeved Yetleyeueer Deeeee&met$e kees DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Deye Jesoveeveece efJeOeeve DeefOekeej eehle nw~ vewiece Je JeJenej vee keer Dehes#ee
%eeveeJejCeere Jesovee, oMe&veeJejCeereJesovee, JesoveereJesovee, ceesnveereJesovee, DeeegJesovee,
veeceJesovee, iees$eJesovee Deewj DevlejeeJesovee Fme ekeej Jesovee Dee" Yesohe nw~~1~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 1

le=leere Devegeesieej / 21

efmeebleefevleeceefCeerkeevewiece-JeJenejveeeesjhes#eee %eeveeJejCe-oMe&veeJejCe-Jesoveere-ceesnveere-Deeegvee&ce-iees$eevlejeekece&efYejefJeOee Jesovee keefLeleeefmle~


JesoveeveeceefJeOeeveb efkeceLe&ceeieleced ?
eke=leJesoveeee efJeOeeveeheCeeLe leVeeceefJeOeeveeheCeeLe eeieleced~
le$e leeJeVewiece-JeJenejeesJexoveeefJeOeevecegeles~ leeLeeee mee veesDeeieceJekece&Jesovee mee DeefJeOee-%eeveeJejCeere-oMe&veeJejCeere-Jesoveere-ceesnveere-Deeegvee&ce-iees$e-DeblejeeYesosve~
kegle Sleled ?
DeefJeOeme Meceeveme De%eeveeoMe&ve-megKeog:KeJesove-efceLeelJe-ke<eee-YeJeOeejCe-Mejerj-iees$e-Jeeree&evlejeekeee&me DeveLeeveghehees:~ ve e keejCeYesosve efJevee keee&Yesoesefmle, Deve$e leLeevegheuebYeeled~
keefeoen-YeJeleg veece keee&Yesosve Goeielekece&CeesefJeOelJeb, lelemlemeeslhees:, ve yebOemeJeees:,
lelkeeee&vegheuebYeeled Fefle esled ?
Deeeee&osJe: een-vewleled keLeefeleJeb, GoeeefJeOelJesve GoekeejCemeJeme meJekeejCeyebOeme
eeefJeOelJeefmes:~ SJeb Jesoveeee efJeOeeveb eefheleced~

efmeevleefebleeceefCeerkee-vewiece Deewj JeJenejvee keer Dehes#ee mes %eeveeJejCe, oMe&veeJejCe, Jesoveere,


ceesnveere, Deeeg, veece, iees$e Deewj Devlejee Fve Dee" keceeX kes eje Dee" ekeej keer Jesovee kener nw~
Mebkee-Fme met$e ceWs JesoveeveeceefJeOeeve en heo keeeW Deeee nw ?
meceeOeeve-eke=leJesovee kes efJeOeeve kee eheCe kejves nsleg leLee Jesovee kes veece kee efJeOeeve eefhele
kejves nsleg JesoveeveeceefJeOeeve en heo met$e ceW Deeee nw~
Gmemes henues vewiece Je JeJenej vee keer Dehes#ee Jesovee kee efJeOeeve kejles nQ~ Jen Fme ekeej nwpees Jen veesDeeieceJekece&Jesovee kener nw Jen %eeveeJejCeere, oMe&veeJejCeere, Jesoveere, ceesnveere, Deeeg,
veece, iees$e Deewj Devlejee kes Yeso mes Dee" ekeej keer nw~
eMve-Ssmee keeeW nw ?
Gej-keeeWefke Ssmee veneR ceeveves hej pees en De%eeve, DeoMe&ve, megKe-og:KeJesove, efceLeelJe, ke<eee,
YeJeOeejCe, Mejerj Je iees$ehe SJeb Jeeree&efo kes Devlejeehe Dee" ekeej kee keee& efoKeeF& oslee nw, Jen veneR yeve
mekelee nw~ eefo kene peees efke en pees Dee" ekeej kee keee& Yeso efoKeeF& oslee nw Jen keejCeYeso kes efyevee Yeer yeve
peeesiee, mees Ssmee ceevevee Yeer "erke veneR nw, keeeWefke Deve$e Ssmee heeee veneR peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-keee& kes Yeso mes Goeiele kece& Dee" ekeej kes Yeues ner nesJeW, keeeWefke
Gmemes Gmekeer Glheefe nesleer nw~ efkevleg yebOe Deewj meJe Dee" ekeej kes veneR nes mekeles, keeeWefke Gvekee keee& veneR
heeee peelee nw~
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke peye Goe Dee" ekeej kee
nw, leye Goe kee keejCe meJe Deewj meJe kee keejCe yebOe Yeer Dee" ekeej kee efme neslee nw~ Fme ekeej Jesovee
kes YesoeW keer eheCee keer ieF& nw~

22 / le=leere Devegeesieej

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 2

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle leVeeceeheCeb keefj<evleeeee&osJee:~ leeLee-%eeveeJejCeereJesovee %eeveceeJe=Ceesleerefle %eeveeJejCeerekece&Jeced, %eeveeJejCeerecesJe Jesovee %eeveeJejCeereJesovee~ De$e lelheg<emeceemees ve kele&Je:, JeeefLe&kevees<eg
YeeJeme eOeevelJeeYeeJeeled~ Sles<eg vees<eg eOeeveb meceemeesefhe egpeles, efJeYeefeueeshesve SkeheoYeeJeesheuebYeeled
Ske$eeefmlelJeoMe&veee~ JesoveeMeyoesefhe eleskeb eeeskeleJe:, Deeveeb efYeVeJesoveeveeb Skeme JeeeveeMeyome
JeeekelJeefJejesOeeled~
SJeb eLecemLeues Dekece&Ceeb veece megKeog:KeeevegYeJekeLevelJesve met$eceskeb ieleced~
mebeefle meJe&kece&Ceeb JesoveeeheCeeLe met$eceJeleee&les-

mebienmme DeCCeb efhe kecceeCeb JeseCee~~2~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e Jesoveeee efJeOeeveb hetJe&efceJe eheefeleJeb, DeefJeMes<eeled~
DeOegvee veeceefJeOeeve-cegeles~ leeLeeDeeveeceefhe kece&Ceeb Jesovesefle JeeJeb, Desefle mebKeeeeb %eeveeJejCeeefomekeueYesomebYeJeeled Skemceeled
JesoveeMeyoeled mekeueJesoveeefJeMes<eeefJeveeYeeefJe-SkeJesoveepeelesheuebYeeled, DeveLee mebenJeeveeveghehees:~

Deye Deeeee&osJe Gmekes veeceeW keer eheCee kejWies~ Jen Fme ekeej nw-%eeveeJejCeereJesovee, Fmekee
efvekeleLe& nw-%eeve kee pees DeeJejCe kejlee nw, Jen %eeveeJejCeere kece&Je nw Deewj %eeveeJejCeere he Jesovee
ner %eeveeJejCeereJesovee nw~ eneB lelheg<e meceeme veneR kejvee eeefnS, keeeWefke JeeefLe&ke veeeW ceW YeeJe keer
eOeevelee veneR heeF& peeleer nw~ Fve veeeW ceW heoeW kee meceeme ner eesie nw, keeeWefke Ske lees efJeYeefe kee ueeshe nes peeves
mes SkelJe heeee peelee nw Deewj otmejs Gvekee Ske$e DeefmlelJe Yeer osKee peelee nw~ eneB Jesovee Meyo kee Yeer eleske
kes meeLe eeesie kejvee eeefnS, keeeWefke Dee"eW JesoveeSb efYeVe-efYeVe nQ FmeefueS Gvekee Ske Jesovee Meyo Jeeeke nw,
Ssmee ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW Dee" keceeX kes veece Deewj Gvekes megKe-og:Keeefo kes DevegYeJe kee keLeve kejves
Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye mecemle keceeX keer Jesovee kee eheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

meben vee keer Dehes#ee Dee"eW ner keceeX keer Ske Jesovee nesleer nw~~2~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Jesovee kee efJeOeeve hetJe& kes meceeve ner eefhele kejvee eeefnS, keeeWefke
Gmemes FmeceW keesF& efJeMes<elee veneR nw~
Deye veeceefJeOeeve kee JeCe&ve kejles nQ~ Jen Fme ekeej nwDee"eW ner keceeX keer Jesovee Ssmee kenvee eeefnS~ keeeWefke Dee" Fme mebKee ceW %eeveeJejCeeefo keceeX kes meye
Yeso mebYeJe nQ~ met$e ceW pees Ske Jesovee Meyo kene nw, mees Gmemes Jesovee kes meye YesoeW keer DeefJeveeYeeJeer Ske Jesovee
peeefle kee enCe neslee nw, keeeWefke Fvekes efyevee meben Jeeve veneR neslee nw~
DeLee&led meben vee kee keece Ske meeceeve Oece& eje DeJeevlej YesoeW kee meben kejvee nw~ DeefYeeee en nw
efke vewiece Deewj JeJenejvee keer Dehes#ee eke=le Jesovee Dee" ekeej keer yeleueeF& nw, efkevleg en mebenvee Gve Dee"eW
ner keceeX keer Ske Jesovee peeefle kees mJeerkeej kejlee nw, keeeWefke Ge mebenvee ceW DeYeso keer eOeevelee nw~ ener
keejCe nw efke Fme vee keer Dehes#ee Dee"eW ner keceeX keer Ske Jesovee kener ieF& nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 3

le=leere Devegeesieej / 23

DeOegvee $e+pegmet$eveeehes#eee JesoveeeheCeeLe met$eceJeleee&les-

Gpegmegomme Cees CeeCeeJejCeereJeseCee CeesobmeCeeJejCeereJeseCee CeesceesnCeereJeseCee CeesDeeGDeJeseCee CeesCeeceJeseCee CeesieesoJeseCee CeesDeblejeFeJeseCee


JeseCeereb esJe JeseCee~~3~~
efmeebleefevleeceefCeerkee$e+pegmet$eveeehes#eee JesoveerecevlejsCe mehlekece&Ceeb Jesovee ve mebYeJeefle~
keefeoeMebkeles-$e+pegmet$evee: heee&eeefLe&keesefmle, Deleeseb Jeb keLeb efJe<eeerkejesefle ?
Deeeee&: meceeOees-vewleod JeeJeb, Jeeveheee&eceefOeefleme Jeme leodefJe<eelJeeefJejesOeeled~
$e+pegmet$eveeefJe<eeYetleJeme GlheeoefJeveeMeue#eCelJeb efJeOeles Fefle esled ?
ve, efkeb e efJeJeef#eleheee&emeodYeeJe SJeeslheeo:, leLee eeefhe&leemeodYeeJe SJe Jee:, GYeeJeefleefjeeJemLeeveevegheuebYeeled~ ve e eLecemecees GlheVeme efleereeefomecees<eg DeJemLeeveb, le$e eLeceefleereeefomeceekeuheveeee:
keejCeeYeeJeeled~ ve eeslheeoewJeeJemLeeveb, efJejesOeeled Glheeoue#eCeYeeJeJeefleefjkeleeJemLeeveue#eCeevegheuebYeee~
leleesJemLeeveeYeeJeeoglheeo-efJeveeMeue#eCeJeefceefle efmeced~
Jesoveeveece megKeog:Kes, ueeskes leLee mebJeJenejoMe&veeled~ ve e les megKeog:Kes JesoveereheguemkebOeb cegkelJeevekece&JesYe: Glheesles, heueeYeeJesve Jesoveerekecee&YeeJeemebieeled~ lemceeled meJe&kece&Ceeb eefle<esOeb ke=lJee eehleesoe-

Deye $e+pegmet$e vee keer Dehes#ee mes Jesovee keer eheCee nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

$e+pegmet$e vee keer Dehes#ee ve %eeveeJejCeere Jesovee nw, ve oMe&veeJejCeere Jesovee nw, ve
ceesnveereJesovee nw, ve DeeegJesovee nw, ve veeceJesovee nw, ve iees$eJesovee nw Deewj ve DevlejeeJesovee
nw, efkevleg Skecee$e Jesoveere ner Jesovee nw~~3~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-$e+pegmet$e vee keer Dehes#ee Jesoveere kes efyevee meele keceeX keer Jesovee mebYeJe
veneR nesleer nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-$e+pegmet$e vee lees heee&eeefLe&ke vee nw Dele: Jen Je kees efJe<ee kewmes kejlee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve kejles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Jebpeve heee&e kees eehle Je
Gmekee efJe<ee nw, Ssmee ceeveves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
Mebkee-$e+pegmett$e vee kes efJe<eeYetle Je kee Glheeo-efJeveeMeue#eCehevee efJe he[lee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke efJeJeef#ele heee&e kee meodYeeJe ner Glheeo nw Deewj efJeJeef#ele heee&e kee
DemeodYeeJe ner Jee nw, keeeWsefke Fve oesveeW mes jefnle DeJemLeeve heeee veneR peelee nw~ eLece mecee ceW GlheVe heee&e
kee efleere Deeefo meceeeW ceW DeJemLeeve veneR neslee nw, keeeWefke GmeceW eLece-efleere Deeefo meceeeW keer keuhevee kes
keejCeeW kee DeYeeJe heeee peelee nw~ kesJeue Glheeo ner DeJemLeeve veneR nw, keeeWefke Ssmee ceeveves mes efJejesOe Deelee nw
leLee GlheeomJehe YeeJe kees es[kej DeJemLeeve kee Deewj keesF& ue#eCe veneR heeee peelee nw~ FmeefueS DeJemLeeve
kee DeYeeJe nesves mes Glheeo Je efJeveeMemJehe Je nw , en efme ngDee~
Jesovee kee DeLe& megKe-og:Ke nw, keeeWefke ueeske ceW Jewmee JeJenej osKee peelee nw Deewj Jes megKe-og:Ke
Jesoveerehe hegodieuemkebOe kes efmeJee Deve kece&JeeW mes veneR GlheVe nesles nQ, keeeWefke Fme ekeej heue kee DeYeeJe

24 / le=leere Devegeesieej

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

JesoveereJeb ewJe Jesovee Flegeced~


Deeveeb kece&Ceeb GoeieleheguemkebOees Jesovesefle efkeceLe De$e ve ie=eles ?
ve ie=eles, efkeb e Jesoveeveeb mJeerkegJee&Ceme $e+pegmet$eveemeeefYeeees leomebYeJeeled~ ve eeveefmceved $e+pegmet$esveme
$e+pegmet$eme mebYeJe:, efYeVeefJe<eeeCeeb veeeveeceskeefJe<eelJeefJejesOeeled~
leelhee&ce$e-meJee Jesoveeb %eelJee mJeMegelceleJecesJeeYemeveereefceefle~
DeOegvee Meyoveeehes#eee JesoveeeheCeeLe met$eceJeleee&les-

meCeemme JeseCee esJe JeseCee~~4~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeMeyoveeehes#eee JesoveereJekeceexoepeefvelemegKeog:Kes Dekece&CeecegoepeefvelepeerJeheefjCeecees Jee Jesovee, ve Jeced, MeyoveeefJe<ees JeeYeeJeeled~
leelhee&ce$e-megKeog:Ke heefjCeeceefveefceesveeslheVen<e&efJe<eeoew heefjlepe hejcemeecemegOeejmecevegYeJeveereefceefle~
mebeefle JesoveeveeceefJeOeevemeeshemebnej: efeelesyebOeesoemeJemJehesCe peerJeefmLelekece&heheewodieefuekemkebOes<eg keJe keJe keme keme veeme keerked
eeesieesefmle? SJeb veeeefeleeeesieeheCeeew emlegleevegeesieejmeeJeMekelee JeefCe&leeefmle~ leovegmeejb vewieceJeJenejveeeeesCe veesDeeieceJekece&Jesovee %eeveeJejCeeefoYesosveeefJeOee keefLeleeefmle, eLeeecesCe De%eeve-

nesves mes Jesoveere kece& kes DeYeeJe kee emebie Deelee nw~ FmeefueS eke=le ceW meye keceeX kee eefle<esOe kejkes Goeiele
Jesoveere Je kees ner Jesovee Ssmee kene nw~
Mebkee-Dee" keceeX kee Goeiele hegodieuemkebOe Jesovee nw, Ssmee eneB keeeW veneR enCe kejles nQ ?
meceeOeeve-veneR enCe efkeee nw, keeeWefke Jesovee kees mJeerkeej kejves Jeeues $e+pegmet$evee kes DeefYeeee ceW
Jewmee ceevevee mebYeJe veneR nw Deewj Deve $e+pegmet$e ceW Deve $e+pegmet$e mebYeJe veneR nw, keeeWefke efYeVe-efYeVe efJe<eeesb
Jeeues veeeW kee Ske efJe<ee ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~ ener keejCe nw efke eneB $e+pegmet$e vee keer Dehes#ee Jesovee
Meyo eje Dee" keceeX kes Goeiele hegodieuemkebOe veneR enCe efkees iees nQ~
eneB leelhee& en nw efke-meYeer JesoveeDeeW kees peevekej Deheves MegelceleJe kee ner DeYeeme kejvee eeefnS~
Deye Meyovee keer Dehes#ee Jesovee keer eheCee kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Meyovee keer Dehes#ee Jesovee ner Jesovee nw~~4~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Meyovee keer Dehes#ee Jesoveerekece& kes Goe mes GlheVe megKe-og:Ke DeLeJee
Dee"eW keceeX kes Goe mes GlheVe ngDee peerJe kee heefjCeece Jesovee kenueelee nw, Je veneR, keeeWefke Meyo vee kes
efJe<ee ceW Je kee DeYeeJe heeee peelee nw~
eneB leelhee& en nw efke-megKe-og:Ke heefjCeece kes efveefcee mes GlheVe n<e&-efJe<eeo kees es[kej hejcemeceleehe
Dece=le jme kee DevegYeJe kejvee eeefnS~
Deye JesoveeveeceefJeOeeve kee Ghemebnej kejles nQyebOe, Goe Deewj meJehe mes peerJe ceW efmLele kece&he heewodieefueke mkebOeeW ceW keneB-keneB efkeme-efkeme vee
kee kewmee eeesie nw ? Fme ekeej veeeW kes Deeee mes eeesie keer ieF& eheCee kes efueS emlegle Devegeesieej keer
DeeJeMekelee kee JeCe&ve efkeee nw~ Gmeer kes Devegmeej vewiece Deewj JeJenejvee kes Deeee mes veesDeeieceJekece&Jesovee

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

le=leere Devegeesieej / 25

DeoMe&ve-megKeog:KeJesove-efceLeelJe-ke<eee-YeJeOeejCe-Mejerjjevee-iees$e-Jeeree&efoefJe<eekeefJeIvemJeheeefJeOekeee&MelJeeled~ S<ee efJeOeeveeheCee Jele&les~


veeceefJeOeeveeheCeeeebb %eeveeJejCeereeefoheb kece&JecesJe Jesovee keefLeleeefmle~ mebenveeehes#eee meeceevesve
Dekecee&efCe JesoveehesCe ie=evles, Skesve JesoveeMeyosvewJe mecemleJesoveeefJeMes<ew: men DeefJeveeYeeefJeveer Skee
JesoveepeeefleheueYeles~ $e+pegmet$eveeehes#eee %eeveeJejCeereeefoJesoveeveeb efve<esOeb ke=lJee Skecee$eb Jesoveerekece& SJe
Jesovee mJeerefeeles, ueeskes megKeog:KeeesefJe&<ees<JesJe JesoveeMeyoes JeJeefeles~ Meyoveeehes#eee Jesoveerekece&JemeesoesveeslheVe-megKeog:KeevegYeJe: Dekece&CeecegoesveeslheVepeerJeheefjCeece SJe Jee Jesovee Geles, efkebe
Meyoveeme efJe<eees Jeb ve mebYeJeefle~ SlelmeJe efmeevleevLeeveeb meejb %eelJee efmeevleevLes he"ve-hee"veees:
efeefJe&OeeleJee~
Flees efJemlej:De$e Jesoveeee: meeceevesve keLeveb efeelesYeeJeJesoCee Deeiece-CeesDeeieceYesSCe ogefJene~ lelLe JeseCeeCegeesieejpeeCeDees GJepegees DeeieceYeeJeJeseCee~
Deheje ogefJene peerJeepeerJeYeeJeJeseCeeYesSCe~ lelLe peerJeYeeJeJeseCee DeesoFeeefoYesSCe hebeefJene~ DekeccepeefCeoe
DeesoFee JeseCee~ leogJemecepeefCeoe DeGJemeefceee~ lekeKeepeefCeoe KeFee~ lesefmeb KeDeesJemecepeefCeoe
DeesefnCeeCeeefomeJee KeJeesJemeefceee~ peerJeYeefJee-GJepeesieeefomeJee heeefjCeeefceee1~

%eeveeJejCe Deeefo Yeso mes Dee" ekeej keer kener nw~ keeeWefke Gvekes eLeeece mes De%eeve-DeoMe&ve-megKeog:KeJesoveefceLeelJe-ke<eee-YeJeOeejCe-Mejerjjevee-iees$e-Jeeree&efo efJe<eeke efJeIvemJehe Dee" ekeej kes keee& osKes peeles
nQ~ en efJeOeeveeheCee nw~
veece efJeOeeve keer eheCee ceW %eeveeJejCeere Deeefohe kece&Je kees ner Jesovee kene nw~ mebenvee keer
Dehes#ee meeceeve mes Dee"eW kece& Jesoveehe mes enCe efkees iees nQ~ Ske JesoveeMeyo mes ner mecemle Jesovee efJeMes<e
kes meeLe DeefJeveeYeeJeer Ske Jesoveepeeefle eehle nesleer nw~ $e+pegmet$e vee keer Dehes#ee mes %eeveeJejCeere Deefo JesoveeDeeW
kee efve<esOe kejkes Skecee$e Jesoveerekece& ner Jesovee kees mJeerke=le kejlee nw, keeeWefke ueeske ceW megKe-og:Ke kes efJe<ee
ceW ner Jesovee Meyo JeJele neslee nw-peevee peelee nw~ Meyovee keer Dehes#ee Jesoveerekece&Je kes Goe mes
GlheVe megKe-og:Ke kee DevegYeJe DeLeJee Dee"eW keceeX kes Goe mes GlheVe peerJe kee heefjCeece ner Jesovee kene peelee
nw, keeeWefke Meyovee kee efJe<ee Je mebYeJe veneR neslee nw~ en meye efmeevleebLeeW kee meej mecePekej efmeevleebLe
kes he"ve-hee"ve ceW efe kejvee eeefnS~
Fmekee efJemle=le keLeve kejles nQeneB Jesovee kee meeceeve mes keLeve efkeee pee jne nwYeeJeJesovee Deeiece Deewj veesDeeiece kes Yeso mes oes ekeej keer nw~ GveceW mes pees Jesoveevegeesieej kee peevekeej
neskej GmeceW Gheeesieege nw Jen DeeieceYeeJeJesovee nw~ veesDeeieceYeeJeJesovee kes peerJeYeeJeJesovee Deewj DepeerJeYeeJeJesovee
kes Yeso mes oes ekeej nQ~ GveceW mes peerJeYeeJeJesovee Deewoefeke Deeefo kes Yeso mes heeBe ekeej keer nw~ Dee" ekeej kes
keceeX kes Goe mes GlheVe ngF& Jesovee Deewoefeke Jesovee nw~ keceeX kes GheMece mes GlheVe ngF& Jesovee DeewheMeefceke
Jesovee nw~ Gvekes #ee mes GlheVe ngF& Jesovee #eeefeke Jesovee nw~ Gvekes #eeesheMece mes GlheVe ngF& DeJeefOe%eeveeefo
mJehe Jesovee #eeeesheMeefceke Jesovee nw Deewj peerJelJe, YeJelJe Je Gheeesie Deeefo mJehe heeefjCeeefceke Jesovee nw~
1. <edKeb[eiece (OeJeueeerkeemeceefvJele), heg. 10, he=. 8~

26 / le=leere Devegeesieej

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

De$eeOeelcekeLeveehes#eee efkeefeogelesJeseles kece& kece&heueb eeveesefle Jesovee Fefle~ De$e DeOeelceevLeehes#eee JesoveeMeyosve DevegYeJeveehes#eee
eslevee Deefhe ie=nerlegb Mekeeles~ meceemeejevLes eerceoce=leebmetefjCee keLeles%eeveme mebesleveewJe efveleb, ekeeMeles %eeveceleerJe Megb~
De%eevemebesleveee leg OeeJeved, yeesOeme Megefb efveCeef yebOe:~~1
hegvejefhe ieeLee$eeeCeebJesoblees kecceheueb DehheeCeb kegCeF pees og kecceheueb~
mees leb hegCeesefJe yebOeF Jeereb ogkeKemme DeefJenb~~387~~
Jesoblees kecceheueb ceS keeb cegCeF pees og kecceheueb~
mees leb hegCeesefJe yebOeF Jeereb ogkeKemme DeefJenb~~388~~
Jesoblees kecceheueb megefnoes ogefnoes e nJeefo pees esoe~
mees leb hegCeesefJe yebOeF Jeereb ogkeKemme DeefJenb~~389~~2
DeelceKeeefleerkeeeeb-%eeveeove$esocenefceefle esleveb De%eeveeslevee~ mee efOee kece&eslevee kece&heueeslevee
e~ le$e %eeveeove$esocenb kejesceerefle esleveb kece&eslevee~ %eeveeove$esob Jesoesnefceefle esleveb kece&heueeslevee~
mee leg mecemleeefhe mebmeejyeerpeb~ mebmeejyeerpemeeefJeOekece&Cees yeerpelJeeled~ lelees cees#eeefLe&vee heg<esCee%eeveesleveeeueeee
mekeuekece&mebveemeYeeJeveeb mekeuekece&heuemebveemeYeeJeveeb e veeefelJee mJeYeeJeYetlee YeieJeleer %eeveeslevewJewkee

eneB DeOeelcekeLeve keer Dehes#ee efkeefeled keLeve kejles nQefpemekes eje kece& Deewj kece&heue kee DevegYeJe-Jesove neslee nw, Gmes Jesovee kenles nQ~ eneB DeOeelce ebLe
keer Dehes#ee JesoveeMeyo mes DevegYeJeve-Jesove keer Dehes#ee eslevee kee enCe kejvee Yeer Mekee neslee nw~ meceemeej
ebLe ceW eerceeved Dece=leevmetefj ves keueMekeeJe ceW kene nwkeeJeeLe&-en %eeve efvele ner %eeve keer mebeslevee-DevegYeJe mes ner Delevle Meg ekeeefMele neslee nw
Deewj en yebOe lees De%eeve keer mebeslevee mes oew[lee ngDee %eeve keer Megef kees jeske oslee nw~~
eer kegvokegvoDeeeee& ves Yeer leerve ieeLeeDeeW ceW kene nwieeLeeLe&-pees Deelcee kece&heue kee DevegYeJe kejlee ngDee Deheveer Deelcee kees kece&heuehe kejlee nw Jen
hegve: Yeer og:Ke kes yeerpeYetle Ssmes Dee" ekeej kes Gve keceeX kees yeebOe ueslee nw, pees kece&heue kee DevegYeJe kejlee ngDee
ceQves en kece&heue efkeee nw Ssmee peevelee nw, Jen Deelcee hegvejefhe og:Ke kes yeerpeYetle Ssmes Dee" ekeej kes Gve
keceeX kees yeebOe ueslee nw~ pees Deelcee kece&heue kees Yeesielee ngDee megKeer Deewj og:Keer neslee nw, Jen hegvejefhe og:Ke kes
yeerpe Ssmes Dee" ekeej kes keceeX kees yeebOe ueslee nw~~387-389~~
Fmekeer DeelceKeeefle erkee ceW eer Dece=leeveeee& kenles nQ%eeve mes efYeVe Deve YeeJeeW ceW en ceQ ntB, Ssmee DevegYeJe kejvee De%eeveeslevee nw Fmekes oes Yeso nwkece&eslevee Deewj kece&heueeslevee~ Fve oesveeW kee ue#eCe kenles nQ-%eeve mes efYeVe Deve YeeJeeW ceW Fmekees ceQ kejlee
ntB Ssmee efebleve kejvee-DevegYeJe kejvee kece&eslevee nw~ %eeve mes efYeVe Deve YeeJeeW ceW Fmekee ceQ DevegYeJe kejlee
ntB, Yeesielee ntB, Ssmee DevegYeJe kejvee kece&heue eslevee nw~ es oesveeW ner Yesohe De%eeveeslevee mebmeej kee yeerpe nw1. meceemeej keueMe keeJe 224~ 2. meceemeej ieeLee 387 mes 389 leke~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

le=leere Devegeesieej / 27

efvelecesJe veeefeleJee~ le$e leeJeled mekeuekece&mebveemeYeeJeveeb veeeefleDeeee&bo:ke=lekeeefjleevegcevevewefekeeueefJe<eeb ceveesJeevekeeew:~


heefjle kece& meJe hejceb vew<kece&ceJeuebyes~~225~~
eoncekee<e eoeerkejb elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e Jeeee e keeesve esefle leefvceLee ces
og<ke=leefceefle 1~ eoncekee<e eoeerkejb elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle
2~ eoncekee<e eoeerkejb elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e keeesve esefle leefvceLee ces og<ke=leefceefle 3~
eoncekee<e eoeerkejb elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb Jeeee e keeesve esefle leefvceLee ces og<ke=leefceefle 4~
eoncekee<e eoeerkejb elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 5~ eoncekee<e
eoeerkejb elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 6~ eoncekee<e eoeerkejb elkegJeleceheveb
mecevJe%eemeb keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 7~ eoncekee<e eoeerkejb cevemee e Jeeee e keeesve e
leefvceLee ces og<ke=leefceefle 8~ eoncekee<e elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e Jeeee e keeesve e

cetuekeejCe nw keeeWefke Dee" ekeej kee kece& ner mebmeej kee yeerpe nw Deewj DeefJeOe keceeX kee yeerpe De%eeveeslevee nw~
FmeefueS cees#e kes Fgke heg<e kees-cegefve kees Fme De%eeveeslevee kee veeMe kejves kes efueS mebhetCe& keceeX kes leeie
keer YeeJevee kees Deewj mebhetCe& kece&heue kes leeie keer YeeJevee kees ve=le kejeles ngS-Yeeles ngS mJeYeeJeYetle YeieJeleer
Ssmeer Ske %eeveeslevee kees ner efvejblej ve=le kejevee eeefnS-Yeeles jnvee eeefnS~ GvneR ceW mes eneB henues
mebhetCe&keceeX kes mebveeme-leeie keer YeeJevee kees veeeles nQ-YeeefJele kejeles nQ
keeJeeLe&-ef$ekeeueefJe<eeke-Deleerle, Jele&ceeve Deewj YeeJeerkeeue mebbyebOeer mecemle keceeX kees ceve, Jeeve,
keee Deewj ke=le, keeefjle, Devegceesovee mes es[kej ceQ hejce efve<kece& DeJemLee kee-efveefJe&keuhe meceeefOehe Oeeve
kee DeJeuecyeve ueslee ntB~~225~~
1. ceQves efpeve keceeX kees ceve mes, Jeeve mes Deewj keee mes hetJe& ceW efkeee Lee, kejeee Lee Deewj pees kejles ngS
kees Devegceesovee oer Leer, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nes peeJes-efve<heue nes peeJes~
2. pees keg Yeer kece& ceQves ceve mes Deewj Jeeve mes henues-Deleerlekeeue ceW efkees nQ, kejees nQ Deewj kejles
ngS Deve kees Devegceesovee oer nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nes peeJes~
3. pees keg Yeer ceQves hetJe&keeue ceW ceve mes Deewj keee mes efkeee nw, otmejeW mes kejeee nw Deewj kejles ngS Deve
efkemeer kees Devegceefle oer nw, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nes peeJes~
4. pees keg Yeer kece& ceQves Jeeve mes Deewj keee mes efkees nQ, kejees nQ Deewj kejles ngS kees Devegceesovee oer nw
Jen meye og<ke=le cesje efceLee nes peeJes~
5. pees keg Yeer kece& ceQves ceve mes Yetlekeeue ceW efkees nQ, kejees nQ Deewj kejles ngS kees Devegceesovee oer nw, Jen
meye cesje og<ke=le efceLee nes peeJes~
6. pees keg Yeer kece& ceQves Jeeve mes efkees nQ, kejees nQ Deewj kejles ngS kees Devegceesovee oer nw, Jen meye cesje
og<ke=le efceLee pees peeJes~
7. pees keg Yeer kece& ceQves keee mes efkeee nw, pees keg Yeer kece& kejeee nw Deewj pees keg Yeer kece& kejles ngS
kees Devegceesovee oer nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nes peeJes~
8. pees keg Yeer kece& ceQves Yetlekeeue ceW ceve mes, Jeeve mes Deewj keee mes efkees nQ Deewj pees keg Yeer kejeee

28 / le=leere Devegeesieej

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leefvceLee ces og<ke=leefceefle 9~ eonceeerkejb elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e Jeeee e keeesve e


leefvceLee ces og<ke=leefceefle 10~ eoncekee<e eoeerkejb cevemee e Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 11~
eoncekee<e elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 12~ eonceeerkejb
elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 13~ eoncekee<e eoeerkejb cevemee
e keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 14~ eoncekee<e elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e keeesve e
leefvceLee ces og<ke=leefceefle 15~ eonceeerkejb elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e keeesve e leefvceLee ces
og<ke=leefceefle 16~ eoncekee<e eoeerkejb Jeeee e keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 17~ eoncekee<e
elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb Jeeee e keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 18~ eonceeerkejb elkegJeleceheveb
mecevJe%eemeb Jeeee e keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 19~ eoncekee<e eoeerkejb cevemee e leefvceLee ces
og<ke=leefceefle 20~ eoncekee<e elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 21~ eonceeerkejb
elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 22~ eoncekee<e eoeerkejb Jeeee e

nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nes peeJes~


9. pees keg Yeer kece& ceQves ceve mes, Jeeve mes Deewj keee mes efkeee nw Deewj kejles ngS kees Devegceesovee oer nw
Jen meye cesje og<ke=le efceLee nes peeJes~
10. pees keg Yeer kece& ceQves ceve mes, Jeeve mes Deewj keee mes otmejeW mes kejees nQ Deewj kejles ngS Deve kees
Yeer Devegceesovee oer nw, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nes peeJes~
11. pees keg Yeer kece& ceQves ceve mes Deewj Jeeve mes mJeeb efkees nQ Deewj otmejeW mes kejees nQ, Jen meye cesje
og<ke=le efceLee nesJes~
12. pees keg Yeer MegYe-DeMegYe kece& ceve mes Deewj Jeeve mes ceQves efkees nQ Deewj kejles ngS kees Yeer Devegceefle oer
nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
13. pees keg Yeer MegYe-DeMegYe kece& ceve mes Deewj Jeeve mes ceQves kejees nQ Deewj kejles ngS kees Yeer Devegceesovee
oer nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
14. pees keg Yeer kece& ceve mes Deewj keee mes ceQves efkees nQ ee kejees nQ Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
15. pees keg Yeer kece& ceve Deewj keee mes ceQves efkees nQ ee kejles ngS kees Devegceefle oer nw Jen meye cesje
og<ke=le efceLee nesJes~
16. pees keg Yeer kece& ceve mes Deewj keee mes ceQves kejees nQ ee kejles ngS kees Devegceefle oer nw Jen meye cesje
og<ke=le efceLee nesJes~
17. pees keg Yeer kece& Jeeve mes Deewj keee mes ceQves efkees nQ ee kejees nQ Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
18. pees keg Yeer kece& Jeeve mes Deewj keee mes ceQves efkeee nw ee kejles ngS kees Devegceefle oer nw, Jen meye cesje
og<ke=le efceLee nesJes~
19. pees keg Yeer kece& Jeeve mes Deewj keee mes ceQves kejeee nw Deewj kejles ngS kees Devegceefle oer nw Jen meye
cesje og<ke=le efceLee nesJes~
20. pees keg Yeer ceQves ceve mes efkeee nw Deewj kejeee nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
21. pees keg Yeer ceQves ceve mes efkeee nw Deewj kejles ngS kees Devegceefle oer nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

le=leere Devegeesieej / 29

leefvceLee ces og<ke=leefceefle 23~ eoncekee<e elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle
24~ eonceeerkejb elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leb 25~ eoncekee<e eoeerkejb
keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 26~ eoncekee<e elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb keeesve e leefvceLee ces
og<ke=leefceefle 27~ eonceeerkejb elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 28~
eoncekee<e cevemee e Jeeee e keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 29~ eonceeerkejb cevemee e Jeeee e
keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 30~ elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e Jeeee e keeesve e
leefvceLee ces og<ke=leefceefle 31~ eoncekee<e cevemee e Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 32~ eonceeerkejb
cevemee e Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 33~ elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e Jeeee e leefvceLee
ces og<ke=leefceefle 34~ eoncekee<e cevemee e keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 35~ eonceeerkejb cevemee e
keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 36~ elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e keeesve e leefvceLee ces

22. pees keg Yeer kece& ceve mes ceQves kejeee nw Deewj kejles ngS kees Yeer Devegceefle oer nw Jen meye cesje og<ke=le
efceLee nesJes~
23. pees keg Yeer kece& Jeeve mes ceQves efkeee nw Deewj kejeee nw, Jen meye og<ke=le cesje efceLee nesJes~
24. pees keg Yeer kece& Jeeve mes ceQves efkeee nw Deewj kejles ngS kees Devegceefle oer nw Jen meye cesje og<ke=le
efceLee nesJes~
25. pees keg Yeer kece& Jeeve mes ceQves kejees nQ Deewj kejles ngS kees Yeer Devegceefle oer nw, Jen meye cesje og<ke=le
efceLee nesJes~
26. pees keg Yeer kece& keee mes ceQves efkees nQ Deewj kejees nQ Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
27. pees keg Yeer MegYe-DeMegYe kece& keee mes ceQves efkees nQ Deewj kejles ngS kees Devegceefle oer nw Jen meye cesje
og<ke=le efceLee nesJes~
28. pees keg Yeer kece& keee mes ceQves kejees nQ Deewj kejles ngS kees Yeer Devegceefle oer nw, Jen meye cesje og<ke=le
efceLee nesJes~
29. pees keg Yeer kece& ceve mes, Jeeve mes Deewj keee mes ceQves efkees nQ Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
30. pees keg Yeer kece& ceve mes, Jeeve mes Deewj keee mes kejees nQ Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
31. pees keg Yeer kece& ceve mes, Jeeve mes Deewj keee mes ceQves kejles ngS kees Devegceefle oer nw Jen meye cesje
og<ke=le efceLee nesJes~
32. pees keg Yeer kece& ceve mes Deewj Jeeve mes ceQves efkees nQ Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
33. pees keg Yeer kece& ceve mes Deewj Jeeve mes ceQves kejees nQ Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
34. pees keg Yeer kece& ceve mes Deewj Jeeve mes ceQves kejles ngS Deve kees Devegceefle oer nw, Jen meye cesje
og<ke=le efceLee nesJes~
35. pees keg Yeer kece& ceve mes Deewj keee mes ceQves efkeee nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
36. pees keg Yeer kece& ceve mes Deewj keee mes ceQves kejeee nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
37. pees keg Yeer kece& ceve mes Deewj mes keee mes ceQves kejles ngS Deve kees Devegceefle oer nw Jen meye cesje
og<ke=le efceLee nesJes~

30 / le=leere Devegeesieej

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

og<ke=leefceefle 37~ eoncekee<e Jeeee e keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 38~ eonceeerkejb Jeeee e
keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 39~ elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb Jeeee e keeesve e leefvceLee ces
og<ke=leefceefle 40~ eoncekee<e cevemee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 41~ eonceeerkejb cevemee e leefvceLee ces
og<ke=leefceefle 42~ elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb cevemee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 43~ eoncekee<e Jeeee e
leefvceLee ces og<ke=leefceefle 44~ eonceeerkejb Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 45~ elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb
Jeeee e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 46~ eoncekee<e keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 47~ eonceeerkejb
keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 48~ elkegJeleceheveb mecevJe%eemeb keeesve e leefvceLee ces og<ke=leefceefle 49~
Deeee&bo:ceesneeoncekee<e mecemleceefhe kece& leleefleece~
Deelceefve ewleveelceefve efve<kece&efCe efveleceelcevee Jelex~~226~~
~~ Fefle eefleeceCekeuhe: meceehle:~~
DevesvewJe ekeejsCeve kejesefce ve keejeeefce ve kegJeleceheveb mecevegpeeveeefce cevemee e Jeeee e keeesve esefle 1~ ve kejesefce
ve keejeeefce ve kegJeleceheveb mecevegpeeveeefce cevemee e Jeeee esefle 2~ ve kejesefce ve keejeeefce ve kegJeleceheveb

38. pees keg Yeer kece& Jeeve mes Deewj keee mes ceQves efkeee nw, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
39. pees keg Yeer kece& Jeeve mes Deewj keee mes ceQves kejeee nw, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
40. pees keg Yeer kece& Jeeve mes Deewj keee mes ceQves kejles ngS kees Devegceefle oer nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
41. pees keg Yeer kece& ceve mes ceQves efkeee nw, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
42. pees keg Yeer kece& ceve mes ceQves kejeee nw, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
43. pees keg Yeer kece& ceve mes ceQves kejles ngS Deve kees Degveceefle oer nw, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
44. pees keg Yeer kece& Jeeve mes ceQves efkeee nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
45. pees keg Yeer kece& Jeeve mes ceQves kejeee nw Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
46. pees keg Yeer kece& ceQves kejles ngS Deve kees Jeeve mes Devegceefle oer nw, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
47. pees keg Yeer MegYe-DeMegYe kece& ceQves keee mes efkeee nw, Jen meye cesje og<ke=le efc eLee nesJes~
48. pees keg Yeer kece& ceQves keee mes kejeee nw, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
49. pees keg Yeer kece& kejles ngS Deve kees ceQves keee mes Devegceefle oer nw, Jen meye cesje og<ke=le efceLee nesJes~
keeJeeLe&-ceesn mes ceQves pees keg Yeer kece& efkees nQ, Gve mechetCe& Yeer keceeX kee eefleeceCe kejkes
efve<kece&-meJe&keceeX mes jefnle ewlevemJehe Deelcee ceW Deheveer Deelcee kes eje ceQ efvele ner Jele&ve kejlee
ntB-jnlee ntB~~226~~
Fme ekeej en eefleeceCekeuhe meceehle ngDee~
Fmeer lejn 49 ekeej mes Deeueesevee kejvee eeefnS1. Jele&ceevekeeue ceW keg Yeer kece& kees ceve mes, Jeeve mes Deewj keee mes ve ceQ kejlee ntB, ve kejelee ntB Deewj
ve ceQ kejles ngS Deve efkemeer kees Yeer Devegceefle ner oslee ntB~
2. keg Yeer kece& kees ceve mes Deewj Jeeve mes ve ceQ kejlee ntB, ve kejelee ntB Deewj ve kejles ngS Deve kees Yeer
Devegceefle oslee ntB~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

le=leere Devegeesieej / 31

mecevegpeeveeefce cevemee e keeesve esefle 3~ Fleeefovee Deeueeseveeee SkeesvehebeeMeled Yesoe YeJeefvle~


Deeee&bo:ceesnefJeueemeefJepe=befYeleefceocegoelkece& mekeueceeueese~
Deelceefve ewleveelceefve efve<kece&efCe efveleceelcevee Jelex~~227~~
ve keefj<eeefce ve keejefe<eeefce ve kegJe&vleceheveb meceveg%eemeeefce cevemee e Jeeee e keeesve esefle 1~ ve
keefj<eeefce ve keejefe<eeefce ve kegJe&vleceheveb meceveg%eemeeefce cevemee e Jeeee esefle 2~ ve keefj<eeefce ve
keejefe<eeefce ve kegJe&vleceheveb meceveg%eemeeefce cevemee e keeesve esefle 3~
Fleeefovee eleeKeeveme SkeesvehebeeMeled Yesoe YeJeefvleDeeee&bo:eleeKeee YeefJe<elkece& mecemleb efvejmlemebceesn:~
Deelceefve ewleveelceefve efve<kece&efCe efveleceelcevee Jelex~~228~~
DeLe mekeuekece&heuemebveemeYeeJeveeb veeeefleDeeee&bo:efJeieuebleg kece&efJe<eleheueeefve cece YegefeceblejsCewJe~
mebesleesnceeueb ewleveelceeveceelceeveb~~230~~
veenb ceefle%eeveeJejCeerekece&heueb Yegbpes, ewleveelceeveceelceevecesJe mebeslees 1~ veenb egle%eeveeJejCeerekece&heueb
Yegbpes, ewleveelceeveceelceevecesJe mebeslees 2~ veenceJeefOe%eeveeJejCeerekece&heueb Yegbpes, ewleveelceeveceelceevecesJe

3. ceve Deewj keee mes keesF& Yeer kece& ve ceQ kejlee ntB, ve kejelee ntB Deewj ve kejles ng S Deve efkemeer kees
Devegceefle ner oslee ntB~ Fleeefo ekeej mes Deeueesevee kes Gvebeeme Yeso nesles nQ~
keeJeeLe&-ceesn kes efJeueeme mes efJemleej kees eehle pees en Goe ceW Deeles ngS kece& nQ Gve mechetCe& keceeX
keer Deeueesevee kejkes ceQ efve<kece&-keceeX mes jefnle ewlevemJehe Deheveer Deelcee ceW Deheveer Deelcee kes eje ner
jnlee ntB-eJe=efe kejlee ntB~~227~~
Fmeer ekeej eleeKeeve keer efJeefOe Yeer yeleeF& nw1. YeefJe<eled keeue ceW ceQ ceve mes, Jeeve mes Deewj keee mes ve keg Yeer kece& keBiee, ve kejeTBiee Deewj ve
kejles ngS Deve efkemeer kees Devegceefle ner osTBiee~
2. ceve mes Deewj Jeeve mes ve ceQ keg keBiee, ve kejeT@Biee Deewj ve kejles ngS Deve kees Yeer Devegceefle ner osTBiee~
3. ceve mes Deewj keee mes ve ceQ keg keBiee, ve kejeTBiee Deewj ve kejles ngS Deve efkemeer kees Devegceefle ner
osTBiee~ Fleeefo kes eje eleeKeeve kes Yeer Gvebeeme Yeso nesles nQ~
keeJeeLe&-ceesn mes jefnle ngDee ceQ Deeieeceer keeue ceW nesves Jeeues Ssmes mechetCe& keceeX kee eleeKeeveleeie kejkes-es[ kejkes kece& mes Metve ewlevemJehe Ssmeer Deheveer Deelcee ceW Deheveer Deelcee kes eje ner
Jele&ve kejlee ntB-efmLele neslee nw~~228~~
Deye mebhetCe& kece& kes heue keer mebveemeYeeJevee-leeieYeeJevee kees efoKeueeles nQkeeJeeLe&-kece&heer efJe<eJe=#e kes pees heue nQ, Jes meye cesjs Yeesies efyevee ner efJeieefuele nes peeJeW-ve nes
peeJeW-Pe[ peeJeW~ ceQ Deeue Deewj ewlevemJehe Deheveer Deelcee kee ner DevegYeJe kejlee ntB~~230~~
1. ceQ ceefle%eeveeJejCe kece& kes heue kees veneR Yeesielee ntB, elegle ewlevemJehe Deheveer Deelcee kee ner
DevegYeJe kejlee ntB~
2. ceQ egle%eeveeJejCe kece& kes heue kees veneR Yeesielee ntB, ewlevemJehe Deheveer Deelcee kee ner DevegYeJe
kejlee ntB~

32 / le=leere Devegeesieej

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeslees 3~ veenb ceve:hee&e%eeveeJejCeerekece&heueb Yegbpes, ewleveelceeveceelceevecesJe mebeslees 4~ veenb kesJeue%eeveeJejCeerekece&heueb Yegbpes, ewleveelceeveceelceevecesJe mebeslees 5~ Fleeefovee DeelJeeefjbMeoefOekeMelekece&Yesoe:
meefvle, meJee&Ceefhe ceb$ehesCe efevleefeleJeeefve-OeeleJeeefve~
Devesve ekeejsCe kece&-kece&heueYesoe: heueeevles~ mJeelceMeefeJe&efOe&<eles~
eerkegbokegboosJew: eJeevemeejsefhe ef$eOee eslevee: keefLelee:heefjCeceefo esoCeeS Deeoe hegCe esoCee efJeOeeefoceoe~
mee hegCe CeeCes kecces heueefcce Jee kecceCees YeefCeoe~~31~~
le$e %eeveheefjCeefle%ee&veeslevee, kece&heefjCeefle: kece&eslevee, kece&heueheefjCeefle: kece&heueeslevee~ hegveeCeeCeb DeefJeehhees kecceb peerJesCe peb meceeb~
leceCesieefJeOeb YeefCeob heueb efle meeskeKeb Je ogkeKeb Jee~~32~~
erkeeee: DebMee:CeeCeb DeefJeehheb-%eeveb celeeefoYesosveeefJekeuheb YeJeefle~ DeLeJee hee"evlejb CeeCeb DeefJeehhees%eeveceLe&efJekeuhe: leLeeeLe&: hejceelceeefoheoeLe&: Devevle%eevemegKeeefoheesnefceefle, jeieeeeeJeemleg ceees efYeVee
Fefle mJehejekeejeJeYee-mesveeoMe& FJeeLe&heefjefefemeceLeex efJekeuhe: efJekeuheue#eCecegeles~ me SJe %eeveb

3. ceQ DeJeefOe%eeveeJejCe kece& kes heue kees veneR Yeesielee ntB, ewlevemJehe Deheveer Deelcee kee ner DevegYeJe
kejlee ntB~
4. ceQ ceve:hee&e%eeveeJejCe kece& kes heue kees veneR Yeesielee ntB, ewlevemJehe Deheveer Deelcee kee ner DevegYeJe
kejlee ntB~
5. ceQ kesJeue%eeveeJejCe kece& kes heue kees veneR Yeesielee ntB, ewlevemJehe Deheveer Deelcee kee ner DevegYeJe
kejlee ntB~ Fleeefo ekeej mes Ske meew De[leeefueme kece& kes Yeso nQ, meYeer kees ceb$ehe mes efevleve kejvee eeefnS,
Oeeve kejvee eeefnS~
Fme ekeej efevleve kejves mes kece& Deewj kece&heue kes Yeso ve nesWies Deewj DeelceMeefe Je=efbiele nesieer~
eer kegvokegvoosJe ves eJeevemeej ebLe ceW Yeer leerve ekeej keer eslevee kener nwieeLeeLe&-peerJe ewlevemJeYeeJehe mes heefjCeceve kejlee nw Deewj Jen heefjCeefle meJe&%e YeieJeeve kes eje
ceeve %eeveheefjCeefle ceW, kece& heefjCeefle ceW leLee kece&heueheefjCeefle ceW leerve ekeej keer kener ieF& nw~~31~~
GveceW mes %eevehe heefjCeefle kees %eeveeslevee, kece&he mes heefjCeefle kees kece&eslevee SJeb kece&heuehe heefjCeefle
kees kece&heueeslevee kene nw~ hegve: Deeies Yeer kenles nQieeLeeLe&-ceefle Deeefo kes Yeso mes %eeve Dee" ekeej kee nw Deewj peerJe kes eje pees kece& efkees peeles nQ Jen
kece&eslevee nw~ Jen kece& Deveske ekeej kee nw leLee megKe-og:Ke Gmeer kece& kes heue nQ Ssmee efpevesv YeieJeeve ves
kene nw~~32~~
eneB Fve ieeLeeDeeW keer erkee kes DebMe emlegle nQ%eeve ceef le%eeve Deeefo kes Yeso mes Dee" ekeej kee neslee nw~ DeLeJee hee"evlej kes Deveg meej %eeve kees
DeLe& kee efJekeuhe kenles nQ~ efpemekee eeespeve en nw efke %eeve Deheves Deewj hej kes Deekeej kees Peuekeeves
Jeeues ohe&Ce kes meceeve mJehej heoeLeeX kees peeveves ceW meceLe& nw~ Jen %eeve Fme lejn peevele e nw efke

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

le=leere Devegeesieej / 33

%eeveeslevesefle~ kecceb peerJesCe peb meceejb-kece& peerJesve elmeceejyOeb yegefhetJe&keceveesJeevekeeeJeeheejhesCe


peerJesve elmecekedkeleg&ceejyOeb lelkece& YeCeles~ mewJe kece&eslevesefle leceCesieefJeOeb YeefCeob- lee kece&
MegYeeMegYeMegesheeesie-YesosveeveskeefJeOeb ef$eefJeOeb YeefCeleefceoeveeR heueeslevee keLeles-heueb efle meeskeKeb Jee
ogkeKeb Jee-heueceefle megKeb ogKeb Jee efJe<eeevegjeieheb eoMegYeesheeesieue#eCeb kece& leme heueceekeguelJeeslheeokeb
veejkeeefoog:Keb, ee Oecee&vegjeieheb MegYeesheeesieue#eCeb kece& leme heueb eeJelee&eof heesefve-YeesieevegYeJeheb,
leeeMegefveeesve megKecehee-kegueeslheeokelJeeled Megefveeesve og:KecesJe~ ee jeieeefoefJekeuhejefnleMegesheeesieheefjCeefleheb kece& leme heueceveekeguelJeeslheeokeb hejceevevowkehemegKeece=leefceefle~ SJeb %eevekece&kece&heueesleveemJeheb %eeleJeced~~1
leelhee&ce$e-kece&peefveleJesoveeefYe: meblehlee: meJexefhe mebmeeefjCe: meefvle~ les eoe %eeveb-meceereerveb %eeveb
eehvegJeefvle leoe meJe&hejJeke=leJesoveeefYe: mJeceelceeveb efYeVeb efveefele mJehejYesoefJe%eeveyeuesve Mevew: Mevew: hejbhejee
mJeelceesheueefyOeb keleg me#ecee YeefJe<evlesJesefle %eelJee meowJe YesoefJe%eeveceYemeveereefceefle~
es leerLekejefMe<eleecegheielee: meJe&ef&efmeereje:~
es eLvebefle efkeueebiehetJe&ceemeeeb OJevesjeeeeled~~

Devevle%eeve meg Keeefohe ceQ hejceelcee heoeLe& ntB leLee jeieeefo DeeeJe kees Deeef o uesk ej meJe& heg odieueeefo
Je cegPemes ef YeVe nQ~ Fmeer DeLe&-efJekeuhe kees %eeve eslevee kenles nQ ~ Fme peerJe ves Deheveer yegef hetJe&ke
ceve-Jeeve-keee kes Jeeheejhe mes pees keg kejvee eejbYe efkeee nes , Gmekees kece& kenles nQ~ ener
kece&esl evee nw ~ mees kece&eslevee Meg Yeesheeesie, DeMeg Yeesheeesie Deewj Megesh eeesi e kes Yeso mes leer ve ekeej keer
kener ieF& nw~ megKe leLee og:Ke kees kece& kee heue kenles nQ Gmekees DevegYeJe kejvee mees kece&heue esl evee
nw~ efJe<eeevegjeiehe pees DeMegYeesheeesie ue#eCe kece& nw Gmekee heue Deefle Deekeguelee kees hewoe kejves Jeeuee
veejke Deeefo kee og:Ke nw~ Oecee&vegjeiehe pees MegYeesheeesie ue#eCe kece& nw Gmekee heue eeJeleea Deeefo kes
hebesefveeW kes YeesieeW kes DevegYeJehe nw~ eeefhe Fmekees DeMeg ef veee mes megKe kenles nQ leLeeefhe en
Deekeguelee kees GlheVe kejves Jeeuee nesves mes Meg efv eeevee mes og:Ke ner nw Deew j pees jeieeefo jefnle
Meg esheeesie ceW heef jCecevehe kece& nw Gmekee heue Deveekeguelee kees hewoe kejves Jeeuee hejceeveboceeer
Skehe megKeece=le kee mJeeo nw~ Fme lejn %eevees levee, kece& eslevee Deewj kece&heueesl evee kee mJehe
peevevee eeefnS~
eneB leelhee& en nw efke-meYeer mebmeejer eeCeer kece&peefvele JesoveeDeeW mes meblehle nQ~ Jes peye meceereerve %eeve
kees eehle kej uesles nQ, leye mecemle hejJeke=le JesoveeDeeW mes Deheveer Deelcee kees he=Leked kejkes mJehej Yeso efJe%eeve
kes yeue mes Oeerjs-Oeerjs hejcheje mes efvepe Deelcee kees eehle kejves ceW me#ece DeJeMe nes peeeWies, Ssmee peevekej meowJe
YesoefJe%eeve kee DeYeeme kejvee eeefnS~
MueeskeeLe&-efpevneWves leerLekej YeieJeeve keer efMe<elee kees mJeerkeej kejkes mecemle $e+ef-efmeef kees eehle
kej efueee nw, efpevneWves YeieJeeve keer efoJeOJeefve kes Deeee mes ieejn Debie Deewj eewonhetJe& ebLeeW kees je efoee nw,
pees mecemle efJeIveeW kes efJeveeMeke ieCeOej YeieJeeve nQ, Jes ieCeOej mJeeceer leLee Gvekeer mechetCe& $e+efeeB nce meyekes
1. eJeevemeej ieeLee 31-32~

34 / le=leere Devegeesieej

JesoveeveeceefJeOeeve / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

es les efJeIveefJeveeMekee ieCeOejemles<eeb mecemle&e:~


les Mebeefleb hejceeb e meJe&efmeefb kegJe&vleg vees cebieueced~~1~~

Fefle eerceodYeieJelheg<heobleYetleyeefueeCeerle<edKeC[eieceebLeme elegLe&KeC[s eerceodYetleyeueeeee&ke=leJesoveeKeC[s oMeces ebLes efleereJesoveevegeesieejme <ees[MeYesoevleie&leJesoveeefve#eshe-JesoveeveeefJeYee<eCelee-JesoveeveeceefJeOeeve$eeevegeesieejmeceefvJeles


eerJeerjmesveeeee&ke=leOeJeuee-erkeeecegKeevLeeOeejsCe efJejefeles efJebMeefleleces
Meleeyoew eLeceeeee&eeefj$eeeJeleea eerMeebeflemeeiejmleme eLeceheeOeerMe: eer Jeerjmeeiejeeee&mleme efMe<ee-pecyeterhejeveeesefjkeeieefCeveer%eeveceleerke=leefmeevleefebleeceefCeerkeeeeb
Jesoveeefve#esheeefo$eeevegeesieejmeceefvJeleeseb
eLecees ceneefOekeej: meceehle:~
efueS Glke= Meebefle, mecemle efmeefeeW kees eoeve kejW SJeb nceeje cebieue kejW, Ssmeer eeLe&vee nw~~1~~
Fme ekeej eerceeved YeieJeeved heg<heoble-Yetleyeueer eje eCeerle <edKeC[eiece ebLe kes elegLe&KeC[ ceW
eerceeved Yetleyeueer Deeeee& eje jefele JesoveeKeC[ ceW oMece ebLe ceW efleere Jesoveevegeesieej kes
meesuen YesoeW kes Devleie&le Jesoveeefve#eshe-JesoveeveeefJeYee<eCelee-JesoveeveeceefJeOeeve veece kes
leerve Devegeesieej mes meceefvJele Fme ebLe ceW eer Jeerjmesveeeee& ke=le OeJeuee erkee kees
ecegKe DeeOeej yeveekej Deve ebLeeW kes DeeOeej mes efJejefele yeermeJeeR meoer kes
eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej cenejepe Gvekes eLece
heeOeerMe eer Jeerjmeeiej Deeeee& osJe Gvekeer efMe<ee pecyeterhe
jevee keer esefjkee ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje
jefele efmeevleefebleeceefCe erkee ceW Jesoveeefve#eshe Deeefo leerve DevegeesieejeW mes
meceefvJele en eLece ceneefOekeej
meceehle ngDee~

:: :

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve

elegLe& Devegeesieej / 35

DeLe JesoveeJeefJeOeeveevegeesieejced
(efleereJesoveevegeesieejevleie&le-elegLee&vegeesieejced)

efleerees ceneefOekeej:
(Devleie&le-eLeceeefOekeej:)
-cebieueeejCecedMejerjceevemeekemceeled, Jesoveeheeref[leb peieled~
Gjefvle vecemlesYees, evLesYee vecees vece:~~1~~
DeLe <edKeC[eieceme elegLe&KeC[s oMeceevLes efleereJesoveevegeesieejme <ees[MeYesoevleie&le-JesoveeefJeOeeveveece elegLee&vegeesieejceefmle~ Deefmceved efleeres ceneefOekeejs ew DeefOekeejew mle:~ le$e eLecesefOekeejs ef$eefYe:
mLeuew: ef$eelJeeefjbMeoefOekeMelemet$eeefCe meefvle~ efleeres etefuekeeefOekeejs mehleeflemet$eeefCe meefvle~ le$e eLecesefOekeejs
heoceerceebmeeeeb eLecemLeues YesokeLevemeefnlelJesve elJeeefj met$eeefCe~ efleeremLeues mJeeefcelJekeLeves DeeoMeeefOekeMelemet$eeefCe~ DeuheyenglJeveeefcve le=leeremLeues SkeefJebMeeflemet$eeefCe Fefle efceefuelJee ef$eelJeeefjbMeoefOekeMelemet$eeefCe
Je#evles~
le$e eLecemLeues s DevlejmLeues mle:~ YesometevehejlJesve eLecesvlejmLeues Skeb met$eb~ efleeresvlejmLeues
heoceerceebmeekeLevelJesve $eerefCe met$eeefCe~

DeLe JesoveeJeefJeOeeve Devegeesieej


(efleereJesoveevegeesie kes Devleie&le-elegLe& Devegeesieej)

efleere ceneefOekeej
(Devleie&le-eLece DeefOekeej)
-cebieueeejCeMueeskeeLe&-en peieled-mebmeej Meejerefjke, ceeveefmeke Deewj Dekemceeled-Deeievlegke JesoveeDeeWJeeefOeeeW mes heeref[le nw~ Gme peieled kes peerJeeW kee pees Gej kejles nQ, Gve YeieJevleeW kees SJeb Jesoveevegeesieej
veeceke ebLeeW kees yeejcyeej vecemkeej nesJes~~1~~
<edKeC[eiece kes elegLe&KeC[ ceW oMeJeW ebLe ceW efleere Jesoveevegeesieej kes meesuen YesoeW kes Devleie&le
JesoveeefJeOeeve veece kee elegLe& Devegeseieej nw~ Fme efleere ceneefOekeej ceW oes DeefOekeej nQ~ GveceW mes eLece
DeefOekeej ceW leerve mLeueeW kes eje Ske meew leWleeefueme met$e nQ~ efleere etefuekee DeefOekeej ceW meej met$e nQb GveceW mes
eLece DeefOekeej ceW heoceerceebmee veeceke eLece mLeue ceW YesokeLeve meefnle eej met$e nQ~ efleere mLeue ceW mJeeefcelJe
kes keLeve ceW Ske meew Deejn met$e nQ~ DeuheyenglJe veeceke le=leere mLeue ceW Fkekeerme met$e nQ, Fve meyekees efceueekej
Ske meew leWleeefueme met$e FmeceW kenWies~
GveceW mes eLece mLeue ceW oes DevlejmLeue nQb Yeso keer metevee osves Jeeues eLece DevlejmLeue ceW Ske met$e nw~
efleere DevlejmLeue ceW heoceerceebmee kee keLeve kejves Jeeues leerve met$e nQ~

36 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efleeremLeues DevlejmLeueeefve hebe keLevles~ le$e eLecesvlejmLeues mJeeefcelJeb efJeYepeGlke=heos %eeveeJejCeereJesovee


keme ? Fleeefovee meeefceeb ogefJenb met$eceeefob ke=lJee ef$ebMelmet$eeefCe~ lelee efleeresvlejmLeues Glke=heos DeeegJexovee
Jele: Glke=e kemesefle eMveesejhesCe meeefceesCe Gkekemmeheos Fleeefovee $eeesoMemet$eeefCe~ leovevlejb
le=leeresvlejmLeues peIeveheos %eeveeJejCeereJesovee Jelees peIevee kemesefle eMveesejhesCe meeefceesCe penCCeheos
Fleeefovee Skeef$ebMelmet$eeefCe~ hegvee elegLexvlejmLeues JesoveereJesovee peIevee efveheCelJesve meeefceesCe penCCeheos
JeseCeereJesoCee Fleeefovee eef$ebMelmet$eeefCe~ lelheeeled hebecesvlejmLeues peIeveeegJexovee efveheCelJesve eoMemet$eeefCe
keLevles~
Devevlejb le=leeremLeues DeuheyenglJeefveheCelJesve DehheeyengS efe Fleeefovee SkeefJebMeeflemet$eeefCe keLeefe<evles~
Fefle meb#eshesCe JesoveeJeefJeOeeveevegeesieejme eLeceeefOekeejme mecegoeeheeleefvekee metefelee YeJeefle~
mebeefle JesoveeJeefJeOeeveeheCeeLe met$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe-

JeseCeeoJJeefJeneCes efe lelLe FceeefCe efleefCCe DeCegeesieejeefCe CeeoJJeeefCe


YeJebefle-heoceerceebmee-meeefcee-cehheeyengS efe~~1~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeJesovee e mee Jeb e leod JesoveeJeb~ De$e Jesoveeheome Jeheosve men
kece&Oeejemeceemees Jele&les~ leme JesoveeJeme efJeOeeveb Yeso:-Glke=eveglke=peIeveeefo-DeveskeheeheCeb,
Sles<eeb DeefmceVeefOekeejs keLeveceefmle~ efJeOeereles Devesvesefle Jeglhees:~ SleodJesoveeJeefJeOeevemeeLeexefmle~ le$e

efleere mLeue ceW heeBe DevlejmLeue kens nQ~ GveceW mes eLece DevlejmLeue ceW mJeeefcelJe kee efJeYeepeve kejkes
Glke= heo ceW %eeveeJejCeere Jesovee efkemekes nQ ? Fleeefo kes eje meeefceeb ogefJenb DeLee&led mJeeefcelJe oes ekeej
kee nw Fme met$e kees Deeefo ceW kejkes leerme met$e nQ~ Gmekes heeeled efleere DevlejmLeue ceW Glke=-heo ceW Deeeg
Jesovee Je mes Glke= efkevekes nQ ? Fme ekeej kes eMveesejhe mes meeefceesCe Gkekemmeheos Fleeefo lesjn met$e
nQ~ leovevlej le=leere DevlejmLeue ceW peIeveheo ceW %eeveeJejCeereJesovee Je mes peIeve efkemekes nw ? Fme ekeej
eMveesejhe mes meeefceesCe penCCeheos Fleeefohe mes Fkeleerme met$e nQ~ hegvee elegLe& DevlejmLeue ceW JesoveereJesovee
kees peIevehe mes efveheCe kejves nsleg meeefceesCe penCCeheos JeseCeereJesoCee Fleeefo yeeerme met$e nQ~ lelheeeled
hebece DevlejmLeue ceW peIeve DeeegJesovee kee efveheCe kejves Jeeues yeejn met$e kens nQ~
Devevlej le=leere mLeue ceW DeuheyenglJe kee efveheCe kejves nsleg Dehhee yengSefe Fleeefo Fkekeerme met$e
kenWies~ Fme ekeej meb#eshe mes JesoveeJeefJeOeeve Devegeesieej kes eLece DeefOekeej kes eejbYe ceW en met$eeW keer
mecegoeeheeleefvekee metefele keer ieF& nw~
Deye JesoveeJeefJeOeeve keer eheCee nsleg eer Yetleyeueer Deeeee& met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Deye JesoveeJeefJeOeeve kee ekejCe nw~ GmeceW heoceerceebmee, mJeeefcelJe Deewj DeuheyenglJe
es leerve Devegeesieej %eeleJe nQ~~1~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Jesoveehe pees Je nw Jen Jesovee Je kenueelee nw~ eneB Jesoveeheo kee
JesoveeJe kes meeLe kece&Oeeje meceeme nw~ Fme Jesovee Je kes efJeOeeve-Yeso Glke=, Deveglke= Deewj peIeve Deeefo
Deveske nQ efpevekee Fve DeefOekeej ceW keLeve efkeee ieee nw~ efJeOeeve Meyo kee JeglheleLe& nw-efJeOeereles Devesve

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 1

elegLe& Devegeesieej / 37

Fceeefve heoceerceebmeeefo$eerefCe DevegeesieejeefCe %eeleJeeefve YeJeefvle~ le$e heob efefJeOeb-JeJemLeeheob Yesoheoefceefle~ eme
eefmceved DeJemLeeveb leme lelheob, mLeeveefcelegeb YeJeefle~ eLee-efmeef#es$eb efmeeveeb heob DeLee&ueeheesLee&Jeieceme heob~
Geb eDelLees heosCe iecceF heoefcen DejefneceCeefYeuehheb~
heocelLemme efCecesCeb DelLeeueeJees heob kegCeF&~~1
Yesoes efJeMes<e: he=LekelJeefceefle SkeeLe&:~ heeles ieceles heefjefeles Fefle heoced YesoewJe heob Yesoheoced~ De$e
Yesoheosveeslke=eefomJehesCeeefOekeej:~ Glke=eveglke=-peIeveepeIeve-meeeveeefo-OegJeeOe gJe-Deespe-egiceDeesceefJeefMe-veesDeesceefJeefMe-veesefJeefMeheoYesosvee$e $eeesoMe heoeefve~
Sles<eeb heoeveeb ceerceebmee hejer#ee e$e efeeles mee heoceerceebmee~
Glke=eefoelegCee heoeveeb eeeesiepeerJeeheCeb e$e efeeles leovegeesieejb mJeeefcelJeb veece~
e$ewles<eeb elegCee heoeveeb mleeskeyenglJeb Geles leouheyenglJeb veece~
Sleod osMeeceMe&kemet$eb, lesve mebKee-iegCekeej-Deespe-mLeeve-peerJemecegoeneje Fefle heeevegeesieejeefCe Deveeefve
JeeJeeefve YeJeefvle, DeveLee mebhetCe&eheCeeYeeJeeled~ lesve hetJeexew: men De$ee DevegeesieejeefCe %eeleJeeefve YeJeefvle~
Geb eheoceerceebmee mebKee iegCeeejes eGlLeeb e meeefceeb~
Deespees Dehheeyengieb "eCeeefCe e peerJemecegnejes~~2

DeLee&led efpemekes eje efJeOeeve efkeee peees Jen JesoveeJeefJeOeeve heo kee DeLe& nw~ Fmekes es heoceerceebmee Deeefo
leerve Devegeesieej peeveves eeefnS~
Jen heo oes ekeej kee nw-JeJemLeeheo Deewj Yesoheo~ efpemekee efpemeceW DeJemLeeve nw Jen Gmekee heo DeLee&led
mLeeve kenueelee nw, en Ge keLeve kee leelhee& nw~ pewmes efme#es$e efmeeW kee heo nw~ DeLee&ueehe DeLe&heefj%eeve kee heo nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-heo mes DeLe& peevee peelee nw~ eneB DeLe& jefnle pees heo nw Jen GeejCe kes Deeesie nw~ DeLe& kee
mLeeve heo nw Dele: DeLeexeejCe heo kees GlheVe kejlee nw~~
Yeso, efJeMes<e Deewj he=LekelJe, es SkeeLe&ke Meyo nQ~ en Meyo kee efvekeleLe& nwheeles ieceles heefjefeles DeLee&led pees peevee peees, Jen heo nw, Yesohe ner heo Yesoheo kenueelee nw~ eneB
Glke= Deeefohe Yesoheo kee DeefOekeej nw~ Glke=, Deveglke=, peIeve, DepeIeve, meeefo, Deveeefo, OegJe, DeOegJe,
Deespe, egice, DeesceefJeefMe Deewj veesDeesceefJeefMe, veesefJeefMe kes Yeso mes eneB lesjnheo nQ~
Fve heoeW keer ceerceebmee DeLee&led hejer#ee efpeme DeefOekeej ceW keer peeleer nw Jen heoceerceebmee nw~
Glke= Deeefo eej heoeW kes eesie peerJeeW keer eheCee peneB keer peeleer nw Gmekee veece mJeeefcelJe Devegeesieej nw~
peneB Fve eej heoeW kee DeuheyenglJe kene peelee nw Jen DeuheyenglJe Devegeesieej nw~
en osMeeceMe&ke met$e nw FmeefueS eneB mebKee, iegCekeej, Deespe, mLeeve Deewj peerJe mecegoenej, es heeBe Deve
Devegeesieej Deewj JeeJe nQ, keeeWefke Fmekes efyevee mechetCe& eheCee kee DeYeeJe heeee peelee nw~ FmeefueS Gve
hetJeexe leerve DevegeesieejeW kes meeLe eneB Dee" Devegeesieej %eeleJe nQ~
kene Yeer nwieeLeeLe&-heoceerceebmee, mebKee, iegCekeej, eewLee mJeeefcelJe, Deespe, DeuheyenglJe, mLeeve Deewj peerJemecegoenej,
1-2. -<edKeb[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 10, he=. 18-19~

38 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 2

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fefle kesheeeeee& YeCeefvle, leVe Ieles~


kegle:?
ve leeJeod Deespe-Devegeesieejb he=LeiYetleceefmle, Deespe-egiceeheCeeefJeveeYeeefJeheoceerceebmeeeeb leme eJesMeeled~
ve mebKeeefveeesieejesefhe he=LeiYetleesefmle, GhemebnejeheCee-efJeveeYeeefJemJeeefcelJes leme eJesMeeled~
ve iegCekeejeefveeesieejceefhe he=LeiYetleceefmle, leme iegCekeejeefJeveeYeeefJe-DeuheyenglJes eJesMeeled~
ve mLeeveeefveeesieejceefhe he=LeiYetleceefmle, leme mLeeveeheCeeefJeveeYeeefJe-DepeIeve-Deveglke=-JemJeeefcelJes eJesMeeled~
ve peerJemecegoenejesefhe efYeVeesefmle, lemeeefhe peerJeeefJeveeYeeefJeelegefJe&OeJemJeeefcelJes eJesMeeled~
lemceelheoceerceebmee mJeeefcelJeceuheyenglJeefceefle $eerCesJeevegeesieejeefCe YeJeefvle~
SJeb eLecesvlejmLeues ef$eYesoevleie&lehebeYesomeceefvJelesve Skeb met$eb ieleced~
DeOegvee heoceerceebmeeekejCes he=emet$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe-

heoceerceebmeeS CeeCeeJejCeereJesoCee oJJeoes efkecegkekemmee efkeceCegkekemmee


efkeb penCCee efkecepenCCee ?~~2~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeSlelhe=emet$eb osMeeceMe&keb, lesve Devee veJe he=e: kele&Jee:~ DeveLee
he=emet$emeemebhetCe&lJeemebieeled~

es Dee" Devegeesieej nQ~~


Ssmee efkeleves ner Deeeee& kenles nQs~ hejvleg Jen Ieefle veneR neslee nw~
kewmes Ieefle veneR neslee nw ?
Gmeer kees mhe kejles nQ-Deespe Devegeesieej lees he=LeiYetle nw veneR, keeeWefke Deespe Deewj egice eheCee keer
DeefJeveeYeeefJeveer heoceerceebmee ceW Gmekee DevleYee&Je nes peelee nw~ mebKee Devegeesieej Yeer he=Leked veneR nw, keeeWefke
Ghemebnej eheCee kes DeefJeveeYeeJeer mJeeefcelJe ceW Gmekee DevleYee&Je nes peelee nw~
iegCekeej Devegeseieej Yeer efYeVe veneR nw, keeeWefke Gmekee iegCekeej kes DeefJeveeYeeJeer DeuheyenglJe ceW DevleYee&Je
nes peelee nw~
mLeeve Devegeesieej Yeer efYeVe veneR nw, keeeWefke Gmekee mLeeve eheCee kes DeefJeveeYeeJeer DepeIeve Deewj
Deveglke= Je kee keLeve kejves Jeeues mJeeefcelJe Devegeesieej ceW DevleYee&Je nes peelee nw~
peerJemecegoenej Yeer efYeVe veneR nw, keeeWefke Gmekee Yeer peerJe kes DeefJeveeYeeJeer eej ekeej kes Je kee keLeve
kejves Jeeues mJeeefcelJe Devegeesieej ceW DevleYee&Je nes peelee nw~
Fme keejCe heoceerceebmee, mJeeefcelJe Deewj DeuheyenglJe, es leerve ner Devegeesieej nQ, en efme neslee nw~
Fme ekeej eLece DevlejmLeue ceW leerve YesoeW kes Devleie&le heeBe Yeso meceefvJele Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye heoceerceebmee kes ekejCe ceW eerYetleyeueer Deeeee& he=e met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

heoceerceebmee kee ekejCe nw~ %eeveeJejCeereJesovee Je mes keee Glke= nw, keee
Deveglke= nw, keee peIeve nw Deewj keee DepeIeve nw ?~~2~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-en he=emet$e osMeeceMe&ke nw, FmeefueS Deve veew eMve Deewj kejvee eeefnS~
DeveLee he=emet$e keer DehetCe&lee kee emebie eehle neslee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 3

elegLe& Devegeesieej / 39

yeJeerefle e eerJeerjmesveeeee&:Ce e YetoyeefueYe[ejDees cenekecceheeef[heeng[heejDees DemebhegCCemegekeejDees, keejCeeYeeJeeoes1~


lemceeled %eeveeJejCeereJesovee efkeceglke=e efkeceveglke=e efkeb peIevee efkecepeIevee efkeb meeefokee efkeceveeefokee
efkeb OegJee efkeceOegJee efkeceespee eEke egicee efkeb efJeefMee eEke veesDeesce-veesefJeefMee ? Fefle $eeesoMeheoefJe<eeceslelhe=emet$eb
Jeb~ %eeveeJejCeereJesoveeeeb efJeMes<eeYeeJesve meeceeveheeee: $eeesoMe he=e: eefhelee:~ efkevleg meeceeveb
efJeMes<eeefJeveeYeeefJe Fefle ke=lJee SlesvewJe met$esCe metefelee: $eeesoMeheohe=e: JeeFmmeecees Fleeeee&osJee:
eefle%eeb kegJe&efvle~ leeLeeGlke=%eeveeJejCeereJesovee efkeceveglke=e eEke peIevee efkecepeIevee efkeb meeefokee efkeceveeefokee efkeb OegJee
efkeceOegJee efkeceespee efkeb egicee efkeb Deescee eEke efJeefMee efkeb vees Deesce-veeseJf eefMee Fefle eoMehe=e: Glke=heome
YeJeefvle~ SJeb Mes<eheoeveeceefhe eoMe eoMe he=e: eleskeb kele&Jee:~ De$e meJe&he=emeceeme: SkeesvemehleefleMelecee$e:
(169)~ lemceeosleefmceved osMeeceMe&kemet$es Deveeefve $eeesoMe met$eeefCe eefJeeveerefle JeeJeced~
DeOegvee Glke=eveglke=eefohesCeesejb eeleeeeexCe met$eceJeleee&les-

Gkekemmee Jee DeCegkekemmee Jee penCCee Jee DepenCCee Jee~~3~~


eer Jeerjmesveeeee& Yeer Fme efJe<ee ceW kenles nQeefo Ssmee kene peees efke-Fme lejn lees cenekece& eke=efleeeYe=le kes heejbiele eer Yetleyeueer Yeejke
DemechetCe& met$e kes kelee& nes peeles nQ, mees yeele veneR nw, keeeWefke Gmekee keesF& keejCe veneR nw~
FmeefueS %eeveeJejCeer eJesovee ke ee Glke= nw, ke ee Deveglke= nw, keee peIeve nw, keee DepeIeve
nw, keee meeefo nw, keee Deveeefo nw, keee OegJe nw, keee DeOegJe nw, keee Deespe nw, keee egice nw, keee Deesce
nw, keee efJeefMe nw, ke ee veesDeesc e vees efJeefM e nw ? Fme ekeej lesjn heoef Je<eeke en he=emet$e mecePevee
eeefnS~ Fme ekeej %eeveeJejCeer eJesovee kes efJe<ee ceW efJ eMes<e kes efyevee meeceevehe mes eheCee kejves
hej lesjn he=eSb kener ieF& nQ~ efkevleg meeceeve efJeMes<e kee DeefJeveeYeeJeer nesl ee nw, Ss mee mecePe kejkes
Fmeer met$e mes metefele nes ves Jeeueer Deve lesjn heo he=eDeeW kees kenlee ntB Fme ekeej mes Deeeee& osJe
eef le%ee kejles nQ~ Jen Fme ekeej nw Glke= %eeveeJejCeere Jesovee keee Deveglke= nw, keee peIeve nw, keee DepeIeve nw, keee meeefo nw keee
Deveeefo nw, keee OegJe nw, keee DeOegJe nw, keee Deespe nw, keee egice nw, keee Deesce nw, keee efJeefMe nw Deewj keee
veesDeesce-veesefJeefMe nw, Fme ekeej yeejn he=eSb Glke= heoefJe<eeke nesleer nQ~ Fmeer ekeej Mes<e heoeW ceW mes Yeer
eleske heoefJe<eeke yeejn-yeejn he=eSb kejveer eeefnS~ eneB meye he=eDeeW kee eesie Ske meew Gvenej neslee nw
(169)~ Fmeer keejCe Fme osMeeceMe&ke met$e ceW lesjn met$e Deewj eefJe nQ, Ssmee mecePevee eeefnS~
Deye Glke= Deewj Deveglke= Deeefo he mes Gej osles nggS Deeeee& met$e DeJeleerCe& kejles nQmet$eeLe&-

Ge %eeveeJejCeereJesovee Je keer Dehes#ee Glke= Yeer nw, Deveglke= Yeer nw, peIeve Yeer
nw Deewj DepeIeve Yeer nw~~3~~
1. <edKeb[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 10, he=. 20~

40 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 3

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefevleeceefCeerkeeSleoefhe osMeeceMe&kemet$eb, lesvee$e Mes<eveJeheoeefve JeeJeeefve~ osMeeceMe&kelJeeewJe


Mes<e$eeesoMemet$eeCeece$eevleYee&Jees JeeJe:~ le$e leeJeleLecemet$eeheCee efeeles~ leeLee%eeveeJejCeereJesovee meeoglke=e, iegefCelekeceeefMekemehlecehe=efLeJeerveejkes YeJeefmLeefleejcemecees Jele&ceeves
Glke=JeesheuebYeeled~
%eeveeJejCeereJesovee meeoveglke=e, kece&efmLeefleejcemecee-iegefCelekeceeefMekeb cegkelJeeve$e meJe&$eeveglke=JeesheuebYeeled~
meeod peIevee, #eefhelekeceeefMeke#eerCeke<eeeejcemecees peIeveJeesheuebYeeled~
meeopeIevee, Megvee#eefhelekeceeefMeke#eerCeke<eeeejcemeceeb cegkelJee Deve$eepeIeveJeesheuebYeeled~
meelmeeefokee, Glke=eefoheoeveeceskemJehesCeeJemLeeveeYeeJeeled~
De$e keefeoen-keLebb JeeefLe&kevees Glke=eefoheoefJeMes<eeCeeb mebYeJe: ?
Deeeee&osJe:een-vewleod JekeleJeb, vewkeieces vewieces meeceeveefJeMes<emebYeJeb eefle efJejesOeeYeeJeeled~
Feb %eeveeJejCeereJesovee meeoveeefokee, peerJekece&CeesyeOemeeceeveme DeeefolJeefJejesOeeled~
meeodOegJee, DeYeJes<eg DeYeJemeceeveYeJes<eg e %eeveeJejCemeeceeveme JegsoeYeeJeeled~
meeoOegJee, kesJeefueefve YeieJeefle %eeveeJejCeJegsoesheuebYeeled elegCee heoeveeb MeeeleYeeJesveeJemLeeveeYeeJeee~
meeod egicee, egiceb meceefceleskeeLe&:~ leod efefJeOeb-ke=leyeeojegiceYesosve~ le$e ees jeefMeelegefYe&jJeefeles
me: ke=leegice:~ ees jeefMe: elegefYe&jJeefeceeCees efheMes<ees YeJeefle me: yeeojegiceb~ eme elegefYe&jJeles

efmeevleefebleeceefCeerkee-en met$e Yeer osMeeceMe&ke nw, FmeefueS eneB Mes<e veew heoeW kees kenvee eeefnS
Deewj osMeeceMe&ke nesves mes ner Mes<e lesjn met$eeW kee eneB DevleYee&Je kenvee eeefnS~ GveceW mes henues eLece met$e keer
eheCee keer peeleer nw~ Jen Fme ekeej nw%eeveeJejCeereJesovee keLebefeled Glke= nw, keeeWefke YeJeefmLeefle kes Deefvlece mecee ceW Jele&ceeve iegefCelekeceeefMeke
mehlece he=efLeJeer kes veejkeer kes Glke= Je heeee peelee nw~ %eeveeJejCeere Jesovee keLebefeled Deveglke= nw, keeeWefke
kece&efmLeefle kes Deefvlece meceeJeleea iegefCele keceeefMeke veejkeer kees es[kej Deve$e meJe&$e Deveglke= Je heeee
peelee nw~ %eeveeJejCeere Jesovee keLebefeled peIeve nw, keeeWefke #eefhelekeceeefMeke peerJe kes #eerCeke<eee kes Deefvlece
mecee ceW peIeve Je heeee peelee nw, keLebefeled DepeIeve nw keeeWefke Meg vee keer Dehes#ee #eefhelekeceeefMeke peerJe
kes #eerCeke<eee kes Deefvlece mecee kees es[kej Deve$e DepeIeve Je heeee peelee nw~ keLebefeled meeefo nw, keeeWefke
Glke= Deeefo heoeW kee Skehe mes DeJemLeeve veneR jnlee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-JeeefLe&ke vee ceW Glke= Deeefo heoefJeMes<e kewmes mebYeJe nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke DeveskeeW efJe<ee kejves Jeeues vewiece
vee ceW meeceeve Deewj efJeMes<e oesveeW mebYeJe nQ, FmeceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~ en %eeveeJejCeere Jesovee keLebefeled
Deveeefo nw, keeeWefke peerJe Deewj kece& kes yebOemeeceeve kees meeefo ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~ keLebefeled OegJe nw, keeeWefke
DeYeJeeW ceW Deewj DeYeJe kes meceeve YeJeeW ceW %eeveeJejCe meeceeve efJeso veneR neslee nw~ keLebefeled DeOegJe nw, keeeWefke
kesJeueer ceW %eeveeJejCe kee Jegso heeee peelee nw DeLeJee Ge eej heoeW kee Meeelehe mes DeJemLeeve veneR jnlee nw~
keLebefeled egice nw~ egice Deewj mece es SkeeLe&Jeeeke Meyo nQ~ Jen ke=leegice Deewj yeeojegice kes Yeso mes oes
ekeej kee nw~ GveceW mes pees jeefMe eej mes DeJele nesleer nw Jen ke=leegice kenueeleer nw~ efpeme jeefMe kees eej mes
DeJele kejves hej oes he Mes<e jnles nw, Jen yeeoj egice kener peeleer nw, efpemekees eej mes DeJele kejves hej Ske

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 3

elegLe& Devegeesieej / 41

SkeebMeeJeMes<e: me: keefue-Deespe:~ eme elegefYe&jJeles $ebkeeJeMes<e: me: lespeespe: jeefMe: keLeles~
Geb eeesme yeeojpegcceb meesueme keopegccecesekeefueeespees~
lesjme lespeespees Keueg heCCejmesJeb Keg efJeCCesee~~1
lelees %eeveeJejCes meceJemebYeJeeled egicelJeb Ieles~
meeoespee, keg$eeefhe le$e efJe<ecemebKeJeesheuebYeeled~
meeoescee, keoeefeled eheCeeCee2ceheeeoMe&veeled~
meeod efJeefMee, keoeefeod JeeeoefOekeeeoMe&veeled~
meeVeesDeesce-veesefJeefMee, eleskeb heoeJeeJes efves Je=efneveesjYeeJeeled~
SJeb eLecemet$eeheCee ke=lee (13)~
mebeefle efleeremet$eeLe& Geles~ leeLeeGlke=%eeveeJejCeJesovee peIevee Deveglke=e e ve YeJeefle, eeflehe#es lemeeefmlelJeefJejesOeeled~
meeopeIevee, peIeveeled GheefjceMes<eJeefJekeuheeJeefmLelespeIeves Glke=meeefhe mebYeJeeled~
meelmeeefokee, Deveglke=eoglke=Jeeslhees:~
meeoOegJee, Glke=heome meJe&keeueceJemLeeveeYeeJeeled~
meeled lespeespe:, elegefYe&jJeefeceeCes ef$eheeJemLeeveeled~
meeVeesDeesce-veesefJeefMee, Je=efneveesmle$e efJejesOeeled~

DebMe Mes<e jnlee nw, Jen keefue-Deespe jeefMe nw Deewj efpemekees eej mes DeJele kejves hej leerve Debke Mes<e jnles nQ,
Jen lespeespe jeefMe kener peeleer nw~
kene Yeer nwieeLeeLe&-eneB eewon kees yeeojegice, meesuen kees ke=leegice, lesjn kees keefueDeespe Deewj hevn kees lespeespe
jeefMe peevevee eeefnS~~
FmeefueS %eeveeJejCe ceW meceeve Je keer mebYeeJevee nesves mes egicelJe Ieefle neslee nw~ en %eeveeJejCeere Jesovee
keLebefeled Deespehe nw, keeeWefke keneR hej GmeceW efJe<ece mebKee ege Je heeee peelee nw~ keLebefeled Deesce nw,
keeeWefke keoeefeled eheCee-eosMeeW kee Deheee osKee peelee nw~ keLebefeled efJeefMe nw, keeeWefke keoeefeled Jee
keer Dehes#ee DeefOeke Deee osKeer peeleer nw~ keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe nw, keeeWefke eleske heoYeso keer efJeJe#ee nesves
hej Je=ef-neefve veneR osKeer peeleer nw~
Fme ekeej eLece met$e keer eheCee keer ieF& (13)~
Deye efleere met$e kee DeLe& kenles nQ~ Jen Fme ekeej nwGlke= %eeveeJejCeereJesovee peIeve Deewj Deveglke= veneR nesleer, keeeWefke Deheves eeflehe#ehe mes Gmekee DeefmlelJe
ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~ keLebefeled DepeIeve nw, keeeWefke DepeIeve ceW peIeve mes Thej kes Mes<e meye Je efJekeuhe
meefcceefuele nQ FmeefueS GmeceW Glke= Yeer mebYeJe nw~ keLebefeled meeefo nw, keeeWefke Deveglke= mes Glke= Je keer Glheefe
nesleer nQ~ keLebefeled DeOegJe nw, keeeWefke en Glke= heo meJe&keeue DeJeefmLele veneR jnlee nw, keLebefeled lespeespe nw, keeeWefke
Fmes eej mes DeJele kejves hej leerve he DeJeefmLele veneR jnles nQ~ keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe nw, keeeWefke GmeceW Je=ef
1. <edKeb[eiece (OeJeueeerkeemeceefvJele), heg. 10, he=. 23~ 2. keeenb heosmeeCeceJe.....Fleefhe hee"esefmle~

42 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 3

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb Glke=%eeveeJejCeereJesovee hebeheoeeflcekee (5)~


SJeb efleeremet$eeheCee ke=lee~
Deveglke=%eeveeJejCeereJesovee meeod peIevee, Glke=b cegkelJee Mes<eeOemleveeMes<eefJekeuhesveglke=s peIevemeeefhe mebYeJeeled~
meeopeIevee, Deveglke=meepeIeveeefJeveeYeeefJelJeeled~
meelmeeefokee, Glke=eoveglke=eslhees: Deveglke=eoefhe Deveglke=eslheefeoMe&veee~
Deveeefokee ve YeJeefle, Deveglke=heoefJeMes<eefJeJeef#eleeled~
Deveglke=meeceevesefhe&lesefhe Deveeefokee ve YeJeefle, Glke=eoveglke=heoheefleleb eefle meeefolJemebYeJeeled~ ve e
efveleefveieesos<Jeefhe DeveeefolJeb ueYeles, le$eeveglke=heoeveeb heefjJele&vesve meeefolJeesheuebYeeled1~
meeoOegJee, Deveglke=wkeheoefJeMes<eme meJe&oeJemLeeveeYeeJeeled~
meeoespe:, keg$eeefhe heoefJeMes<esJeefmLeleefJe<ecemebKeesheuebYeeled~
meeod egicee, keg$eeefhe efefJeOemecemebKeoMe&veeled~
meeoescee, keg$eeefhe neefvele: meceglheVeeveglke=heoesheuebYeeled~
meeod efJeefMee, keg$eeefhe Je=efle: Deveglke=heoesheuebYeeled~
meeVeesDeesce-veesefJeefMee, Deveglke=peIevesveglke=heoefJeMes<es JeefCe&les Je=efneveesjYeeJeeled~
SJeb %eeveeJejCeeveglke=Jesovee veJeheoeeflcekee (9)~
SJeb le=leeremet$eeheCee ke=lee~

Deewj neefve ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~ Fme ekeej Glke= %eeveeJejCeere Jesovee heeBe heohe nw (5)~
Fme ekeej efleere met$e keer eheCee keer ieF&~
Deveglke= %eeveeJejCeereJesovee meeled peIeve nw, keeeWefke Glke= efJekeuhe kees es[kej DeOemleve DeMes<emecemle efJekeuhehe Deveglke= heo ceW peIeve heo Yeer mebYeJe nw~ meeled DepeIeve nw, keeeW efke Deveglke= heo
DepeIeve heo kee DeefJeveeYeeJeer nw~ meeled meeefo nw, keeeWefke Glke= mes Deveglke= keer Glheefe nesleer nw Deewj
Deveglke= mes Yeer Deveglke= keer Glheefe osKeer peeleer nw~ Deveeefo veneR nw, keeeWefke eneB Deveglke=he heo efJeMes<e keer
efJeJe#ee nw~ Deveglke= meeceeve keer efJeJe#ee nesves hej Yeer Deveeefo veneR nw, keeeWefke Glke= mes Deveglke= heo kes nesves
hej meeefolJe osKee peelee nw~ eefo kene peees efke Fme heo kee efveleefveieesefoee peerJeeW ceW DeveeefolJe eehle nes
peeesiee, mees Yeer yeele veneR nw, keeeWefke JeneB Deveglke= heoeW kes heueves mes en meeefolJe heeee peelee nw~ meeled
DeOegJe nw, keeeWefke Deveglke=he Ske heoefJeMes<e kee meJe&oe DeJemLeeve veneR jnlee nw~ meeled Deespe nw, keeeWefke
Deveglke= mes efpeleves Yeso nQ, GveceW mes efkemeer Yeer heoefJeMes<e ceW efJe<ece mebKee kee meodYeeJe heeee peelee nw~ meeled
egice nw, keeeWefke keneR hej oesveeW ekeej keer mecemebKee (Ssmeer mebKee efpemes eej mes efJeYee kejves hej keg Yeer Mes<e ve
jns ee oes Debke Mes<e jnW) osKeer peeleer nw~ meeled Deesce nw, keeeWefke keneR hej neefve nesves mes GlheVe ngDee Deveglke= heo
heeee peelee nw~ meeled efJeefMe nw, keeeWefke keneR hej Je=ef kes nesves mes GlheVe ngDee Deveglke= heo heeee peelee nw~ meeled
veesDeesce-veesefJeefMe nw, keeeWefke Deveglke=he peIeve heo keer DeLeJee Deveglke=he heo efJeMes<e keer efJeJe#ee nesves hej
Je=ef Deewj neefve veneR nesleer nw~ Fme ekeej %eeveeJejCe Deveglke= Jesovee veew heohe nw (9)~
Fme ekeej le=leere met$e keer eheCee keer ieF&~
1. <edKeC[eiece (OeJeueeerkee meceefvJele) heg. 10, he=. 24~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 3

elegLe& Devegeesieej / 43

peIevee %eeveeJejCeJesovee meeoveglke=e, Deveglke=peIeveme DeesIepeIevesve efJeMes<eeYeeJeeled~


meelmeeefokee, DepeIeveeled peIeveheoeslhees:~
meeoOegJee, MeeeleYeeJesveeJemLeeveeYeeJeeled~
meeod egicee, elegefYe&jJeefeceeCeskeeYeeJeeled~
meeVeesDeesce-veesefJeefMee, Je=efneveesjYeeJeeled~
SJeb peIeveJesovee hebeekeeje mJehesCe <edekeeje Jee (5)~
SJeb elegLe&met$eeheCee ke=lee~
DepeIevee %eeveeJejCeJesovee meeoglke=e, DepeIeveeslke=me DeesIeeslke=eled he=LeievegheuebYeeled~
meeoveglke=e, leoefJeveeYeeefJelJeeled~
meelmeeefokee, heefjJele&vesve efJevee DepeIeveheoefJeMes<eeCeeceJemLeeveeYeeJeeled~
meeoOegJee, keejCeb megieceb~
meeoespee, meeod egicee, meeoescee, meeod efJeefMee, megiececed~
meeVeesDeesce-veesefJeefMee, heoefJeMes<eefvejesOeeled~
SJeb DepeIevee veJeYebiee oMeYebiee Jee (9)~
S<e: hebecemet$eeLe&:~
meeefoke%eeveeJejCeJesovee meeoglke=e, meeoveglke=e, meeod peIevee, meeopeIevee, meeoOegJee~
ve OegJee, meeos: OegJelJeefJejesOeeled~
meeoespee, meeod egicee, meeoescee, meeod efJeefMee, meeVeesDeesce-veesefJeefMee~

peIeve %eeveeJejCeJesovee keLebefeled Deveglke= nw, keeeWefke meeceeve peIeve heo mes Deveglke=he peIeve heo
ceW keesF& Devlej veneR nw~ keLebefeled meeefo nw, keeeWefke DepeIeve mes peIeve heo GlheVe neslee nw~ keLebefeled DeOegJe nw,
keeeWefke Jen Meeelehe mes veneR heeee peelee nw~ keLebefeled egice nw, keeeWefke Gmes eej mes DeJele kejves hej keesF&
Debke Mes<e veneR jnlee nw~ keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe nw, keeeWefke GmeceW Je=ef Deewj neefve veneR nesleer nw~ Fme ekeej
peIeve Jesovee heeBe ekeej keer nw DeLeJee mJeheo-mJehe kes meeLe n ekeej keer nw (5)~
Fme ekeej elegLe& met$e keer eheCee keer ieF& nw~
DepeIeve %eeveeJejCe Jesovee keLebefeled Glke= nw, keeeWefke peye Glke= heo DepeIevehe mes efJeJeef#ele neslee
nw lees Jen DeesIe Glke= heo mes he=Leked veneR heeee peelee nw~ keLebefeled Deveglke= nw, keeeWefke Jen Gmekee DeefJeveeYeeJeer nw~
keLebefeled meeefo nw, keeeWefke heefjJele&ve ngS efJevee DepeIeve heo efJeMes<eeW kee DeJemLeeve veneR neslee nw~ keLebefeled DeOegJe nw~
Fmekee keejCe megiece nw~ keLebefeled Deespe nw, keLebefeled egice nw, keLebefeled Deesce nw Deewj keLebefeled efJeefMe nw~ Fmekee
keejCe megiece nw~ keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe nw, keeeWefke efpemekeer neefve-Je=e
f veneR ngF& Ssmes heoefJeMes<e keer efJeJe#ee nesves
mes en efJekeuhe heeee peelee nw~ Fme ekeej DepeIeve kes veew DeLeJee ome Yebie nw (9)~
en heeBeJeW met$e kee DeLe& ngDee~
meeefo %eeveeJejCe Jesovee keLebefeled Glke= nw, keLebefeled Deveglke= nw, keLebefeled peIeve nw, keLebefeled
DepeIeve nw Deewj keLebefeled DeOegJe nw~ OegJe veneR nw keeeWefke meeefo kees OegJe ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~ keLebefeled
Deespe nw, keLebefeled egice nw, keLebefeled Deesce nw, keLebefeled efJeefMe nw Deewj keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe nw~

44 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 3

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb meeefokeJesoveeee oMe Yebiee SkeeoMe Yebiee Jee (10)~


S<e: <emet$eeLe&:~
Deveeefo%eeveeJejCeereJesovee meeoglke=e , meeoveglke=e, meeod peIevee, meeopeIevee, meelmeeefokee~
DeveeefoJesoveeee: keLeb meeefolJeced ?
ve, Jesoveemeeceeveehes#eee Deveeefokes Glke=eefoheoehes#eee meeefolJeefJejesOeeYeeJeeled~
meeod OegJee, Jesoveemeeceeveme efJeveeMeeYeeJeeled~
meeoOegJee, heoefJeMes<eme efJeveeMeoMe&veeled~
meeoespee, meeod egicee, meeoescee, meeod efJeefMee, meeVeesDeesce-veesefJeefMee~
SJeb DeveeefoJesoveeee eoMe Yebiee: (12) $eeesoMe Yebiee Jee (13)
S<e: mehlecemet$eeLe&:~
OegJe%eeveeJejCeereJesovee meeoglke=e, meeoveglke=e, meeod peIevee, meeopeIevee, meelmeeefokee,
meeoveeefokee, meeoOegJee, meeoespee, meeod egicee, meeoescee, meeod efJeefMee, meeVeesDeesce-veesefJeefMee~
SJeb OegJeheome eoMeYebiee $eeesoMe Yebiee: (12)~ (13)~
S<e: Decemet$eeLe&:~
DeOegJe%eeveeJejCeereJesovee meeoglke=e, meeoveglke=e, meeod-peIevee, meeopeIevee, meelmeeefokee,
meeoespee, meeod egicee, meeoescee, meeod efJeefMee, meeVeesDeesce-veesefJeefMee~

Fme ekeej meeefo Jesovee kes ome DeLeJee ieejn Yebie nw (10)~
en "s met$e kee DeLe& ngDee~
Deveeefo %eeveeJejCeere Jesovee keLebefeled Glke= nw, keLebefeled Deveglke= nw, keLebefeled peIeve nw, keLebefeled
DepeIeve nw Deewj keLebefeled meeefo nw~
Mebkee-Deveeefo Jesovee ceW meeefolJe kewmes mebYeJe nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke pees Jesoveemeeceeve keer Dehes#ee Deveeefo nw Gmekes Glke= Deeefo
heoeW keer Dehes#ee meeefo nesves ceW efJejesOe veneR Deelee nw~
keLebefeled OegJe nw, keeeWefke Jesoveemeeceeve kee efJeveeMe veneR neslee nw~ keLebefeled DeOegJe nw, keeeWefke heoefJeMes<e
kee efJeveeMe osKee peelee nw~ keLebefeled Deespe nw, keLebefeled egice nw, keLebefeled Deesce nw, keLebefeled efJeefMe nw Deewj
keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe nw~ Fme ekeej Deveeefo Jesovee kes yeejn Yebie nQ (12)~ DeLeJee lesjn Yebie nQ (13)~
en meeleJeW met$e kee DeLe& ngDee~
OegJe %eeveeJejCeere Jesovee keLebefeled Glke= nw, keLebefeled Deveglke= nw, keLebefeled peIeve nw, keLebefeled
DepeIeve nw, keLebefeled meeefo nw, keLeefeled Deveeefo nw, keLebefeled DeOegJe nw, keLebefeled Deespe nw, keLebefele egice nw,
keLebefeled Deesce nw, keLebefeled efJeefMe nw Deewj keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe nw, Fme ekeej OegJe heo kes yeejn DeLeJee
lesjn Yebie nQ (12)~(13)~
en Dee"JeW met$e kee DeLe& ngDee~
DeOegJe %eeveeJejCeereJesovee keLebefeled Glke=< nw, keLebefeled Deveglke= nw, keLebefeled peIeve nw, keLebefeled
DepeIeve nw, keLebefeled meeefo nw, keLebefeled Deespe nw, keLebefeled egice nw, keLebefeled Deesce nw, keLebefeled efJeefMe nw

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 3

elegLe& Devegeesieej / 45

SJeb DeOegJeheome oMe SkeeoMe Yebiee Jee (10)~ (11)~


S<e veJecemet$eeLe&:~
Deespe%eeveeJejCeereJesovee meeoglke=e, meeoveglke=e, meeopeIevee, meelmeeefokee, meeoOegJee, meeoescee,
meeodefJeefMee, meeVeesDeesce-veesefJeefMee~
SJeceespeme De veJe Yebiee Jee (8)~
S<e oMecemet$eeLe&:~
egice%eeveeJejCeereJesovee meeoveglke=e, meeod peIevee, meeopeIevee, meelmeeefokee, meeoOegJee, meeoescee,
meeod efJeefMee, meeVeesDeesce-veesefJeefMee~
SJeb egiceme De veJe Yebiee Jee~ (8)~
S<e SkeeoMecemet$eeLe&:~
Deesce%eeveeJejCeJesovee meeoveglke=e, meeopeIevee, meelmeeefokee, meeoOegJee, meeoespee, meeod egicee~
SJeceesceheome <ed mehle Yebiee Jee~ (6)~
SJeb eoMecemet$eeLe&:~
efJeefMee %eeveeJejCeJesovee meeoveglke=e, meeopeIevee, meelmeeefokee, meeoOegJee, meeoespee, meeod
egicee~
SJeb efJeefMeheome <ed mehle Yebiee Jee~ (6)~
S<e: $eeesoMecemet$eeLe&:~
veesDeesce-veesefJeefMee %eeveeJejCeJesovee meeoglke=e, meeoveglke=e, meeod peIevee, meeopeIevee,

Deewj keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe nw~ Fme ekeej DeOegJe heo kes ome DeLeJee ieejn Yebie nw (10)~(11)~
en veJeceW met$e kee DeLe& ngDee~
Deespe %eeveeJejCeereJesovee keLebefeled Glke= nw, keLebefeled Deveglke= nw keLebefeled DepeIeve nw, keLebefeled
meeefo nw, keLebefeled DeOegJe nw, keLebefeled Deesce nw, keLebefeled efJeefMe nw Deewj keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe nw~ Fme
ekeej Deespe kes Dee" DeLeJee veew Yebie nQ (8)~ (9)~
en omeJeW met$e kee DeLe& ngDee~
egice %eeveeJejCeereJesovee keLebefeled Deveglke=< nw, keLebefeled peIeve nw, keLebefeled DepeIeve nw, keLebefeled
meeefo nw, keLebefeled DeOegJe nw, keLebefeled Deesce nw, keLebefeled efJeefMe nw Deewj keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe nw~ Fme
ekeej egice kes Dee" DeLeJee veew Yebie nQ (8)~
en ieejnJeW met$e kee DeLe& ngDee~
Deesce %eeveeJejCeJesovee keLebefeled Deveglke= nw, keLebefeled DepeIeve nw, keLebefeled meeefo nw, keLebefeled DeOegJe
nw, keLebefeled Deespe nw Deewj keLebefeled egice nw~ Fme ekeej efJeefMe heo kes n DeLeJee meele Yebie nQ (6)~
en yeejnJeW met$e kee DeLe& ngDee~
efJeefMe %eeveeJejCeJesovee keLebefeled Deveglke= nw, keLebefeled DepeIeve nw, keLebefeled meeefo nw, keLebefeled DeOegJe
nw, keLebefeled Deespe nw Deewj keLebefeled egice nw~ Fme ekeej efJeefMe heo kes n DeLeJee meele Yebie nQ (6)~
en lesjnJeW met$e kee DeLe& ngDee~
veesDeesce-vees efJeefMe %eeveeJejCe Jesovee keLebefeled Glke= nw, keLebefeled Deveglke= nw, keLebefeled peIeve nw,

46 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 3

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meelmeeefokee, meeoOegJee, meeoespee, meeod egicee~


SJece Yebiee~(8)~
S<e: elego&Mecemet$eeLe&:~
Sles<eeb heoeveecebkeefJeveeme:13~5~9~5~9~10~12~12~10~8~8~6~6~8~
De$e ieeLeelesjme heCe CeJe heCe CeJe ome oesJeejme ome DesJe~
kekesJe lene meeceCCeheoeefo heoYebiee~~ 1
Flees efJeMes<e:Deefmceved met$es eerJeerjmesveeeeez: keefLelebCe e efCeeefCeieesosmeg efJe DeCeeefoeb ueyYeefo lelLeeCegkekemmeheoeCeb heuueCesCe meeefoegJeuebYeeoes~2
eer vesefceevefmeevleeeJeefle&efYejefhe mheerefeelesDeeflLe DeCeblee peerJee pesefnb Ce heees lemeeCe heefjCeecees~
YeeJekeuebke megheGje efCeieesoJeemeb Ce cegbebefle~~197~~
efveleefveieesoue#eCecevesve %eeleJeced~ lelkeLeced ? ewefve&ieesopeerJew: $emeeveeb erefveeoerveeb heefjCeece:-heee&e:,
keoeefeoefhe-eeesCe ve eehle: les peerJee Devevleevevlee Deveeefomebmeejs efveieesoYeJecesJeevegYeJevlees efveleefveieesomeb%ee:

keLebefeled DepeIeve nw, keLebefeled meeefo nw, keLebefeled DeOegJe nw, keLebefeled Deespe nw Deewj keLebefeled egice nw~ Fme
ekeej Dee" Yebie nQ (8) ~
en eewonJeW met$e kee DeLe& ngDee~
Fve heoeW kee Debke efJeveeme-13~5~9~5~9~10~12~12~10~8~8~6~6~8
en Gheeesieer ieeLee Je nwieeLeeLe&-lesjn, heeBe, veew, heeBe, veew, ome, oes yeej yeejn, ome, Dee", Dee", n, n leLee Dee" es
meeceeve heo Deeefo kes heoYebie nQ~~
eneB keg efJeMes<e kenles nQFme met$e ceW eer Jeerjmesveeeee& ves kene nwefveleefveieesefoee peerJeeW ceW Yeer Deveeefohevee veneR heeee peelee nw, keeeWefke JeneB Deveglke= heoeW kes heueves mes
meeefolJe heeee peelee nw~
eer vesefceevefmeevleeeJeleea Deeeee&osJe ves Yeer Fme efJe<ee kees ieesccemeejpeerJekeeb[ ceW mhe efkeee nwieeLeeLe&-Ssmes Devevleevevle peerJe nQ efpevneWves $emeeW keer heee&e DeYeer leke keYeer Yeer veneR heeF& nw Deewj pees
efveieeso DeJemLee ceW nesves Jeeues oguexMeehe heefjCeeceeW mes Delevle DeefYeYetle jnves kes keejCe efveieesomLeeve kees keYeer
Yeer veneR es[les nQ~~197~~
Fme ieeLee mes efveleefveieeso kee ue#eCe peevevee eeefnS~ Jen efkeme ekeej nw ? mees kenles nQ-efpeve efveieeso
peerJeeW ves oes Fefve Deeefo $emeeW kes heefjCeece DeLee&led heee&e kees keYeer Yeer eee: kejkes eehle veneR efkeee, Jes
Devevleevevle peerJe Deveeefokeeue mes efveieeso YeJe kees ner Yeesieles ngS meJe&oe efveleefveieeso meb%ee Jeeues nesles nQ~
1. <edKeC[eiece (OeJeuee erkee meceefvJele), heg. 10, he=. 29~ 2. <edKeC[eiece OeJeuee hegmleke 10, he=. 24~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 4

elegLe& Devegeesieej / 47

meJe&oe meefvle~ efkeb efJeefMee: ? YeeJekeuebkemegeegje:-YeeJeme-efveieesoheee&eme keuebkesve leeesieke<eeeesoeeefJeYee&efJeleoguexMeeue#eCemebkeuesMesve eegje:-Delevleb mebIeeflee:~ SJebefJeOeefveleefveieesopeerJee: efveieesoJeemeb
efveieesoYeJeefmLeefleb keoeefeoefhe ve ceg_eefvle~ lesve keejCesve efveieesoYeJeme DeeevlejefnlelJeeovevleevevlepeerJeeveeb
efveleefveieesolJeb meceefLe&leb peeleced~ efveleefJeMes<eCesve hegvejefveleefveieesoe: elegie&efleefveieesohemeeefomeevleefveieesoYeJeeglee
keseve peerJee: mevleerefle metefeleb %eeleJeced~ efCeeelegiieefCeieesosleeoew hejceeieces efveieesopeerJeeveeb wefJeOeme
megeefmelJeeled~ SkeosMeeYeeJe-efJeefMemekeueeLe&Jeeefevee eegjMeyosve keoeefeomeceeeefOeke<eCceemeeYevlejs
elegie&eflepeerJejeefMelees efveie&les<eg Deesej<edMelepeerJes<eg cegefeb ieles<eg leeJevlees peerJee efveleefveieesoYeJeb lekelJee
elegie&efleYeJeb eehvegJevleerleeceLe&: eefleheeefolees yeesJe:1~
Devesve Slep%eeeles efveleefveieesoe Deefhe keoeefeled efveleefveieesoYeJeb heefj lepe elegi e&efleYeJeb eehlegb
Mekev egJeefvle Fefle~
De$e eerJeerjmesveeeeez: SJecesJe keefLeleb Jele&les les Deveeefokee Deefhe meeefokee meefvle Fefle~
DeOegvee mehlekece&Ceeceefhe Glke=eefohesCe JeJemLeeeefleheeoveeLe met$eceJelejefle-

SJeb meeCCeb kecceeCeb~~4~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeeLee %eeveeJejCeereme heoceerceebmee ke=lee leLee Mes<emehleeveeb kece&Ceeb kele&Jee,
efJeMes<eeYeeJeeled~

GveceW keee efJeMes<elee heeF& peeleer nw ?


Jes YeeJe DeLee&led efveieeso heee&e kes keuebke DeLee&led Gmekes eesie ke<eee kes Goe mes eke ngF& DeMegYe
uesMeehe mebkeuesMe mes eegj DeLee&led Delevle mebye nesles nQ~ Fme ekeej kes efveleefveieeso peerJe efveieesoJeeme DeLee&led
efveieeso keer YeJeefmLeefle kees keYeer Yeer veneR es[les~ Fme keejCe mes efveieeso YeJe kes Deeefo Deewj Devle mes jefnle nesves mes
Devevleevevle peerJeeW kes efveleefveieesoheves kee meceLe&ve neslee nw~ efvele efJeMes<eCe mes en metefele neslee nw efke elegie&efle
efveieesohe meeefo-meevle efveieeso YeJe Jeeues keg peerJe Deefveleefveieeso nesles nQ~ efCeeeogiieefleefCeieeso Fleeefo
hejceeiece ceW efveieeso peerJeeW kes oes Yeso megeefme nQ~ SkeosMe kes DeYeeJe mes efJeefMe mekeue DeLe& kes Jeeeke eegj
Meyo mes en DeLe& eefleheeefole ngDee peevevee efke keoeefeled n cenervee Dee" mecee kes Yeerlej elegie&efle jeefMe mes
efvekeuekej n meew Dee" peerJeeW kes cegefe peeves hej Gleves ner peerJe efveleefveieeso YeJe kees es[kej elegie&efle YeJe kees
eehle kejles nQ en DeLe& eefleheeefole efkeee nw Ssmee peevevee eeefnS~
Fmemes en %eele neslee nw efke efveleefveieeso peerJe Yeer keoeefeled efveleefveieeso keer heee&e kees es[kej eejeW
ieefleeeW ceW pevce OeejCe kej mekeles nQ~
eneB eer Jeerjmesveeeee& ves ener kene nw efke Jes Deveeefoke peerJe Yeer meeefoke nQ~
Deye meele keceeX keer Yeer Glke= Deeefo he mes JeJemLee yeleueeves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Fmeer ekeej meele keceeX kes Glke= Deeefo heo nesles nQ~~4~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-pewmes hetJe&met$e ceW %eeveeJejCe kece& keer heoceerceebmee keer ieF& nw Jewmes ner Mes<e
meele keceeX keer heoceerceebmee kejveer eeefnS, keeeWefke FveceW Deewj keesF& efJeMes<e yeele veneR nw~
1. ieesccemeej peerJekeeC[ erkee-peerJeleJeeoerefhekee~

48 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 5

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb efleeresvlejmLeues $eeesoMeYesoeheCelJesve met$e$eeb ieleced~


SJecevleie&efYe&leewpeevegeesieeje heoceerceebmee meceehlee~
De$e efleeremLeues DevlejmLeueeefve hee efJeYeeeefve meefvle~ leeLeeGlke=heos %eeveeJejCeereJesovee, Glke=heos DeeegJexovee, peIeveheos %eeveeJejCeereJesovee, peIevee JesoveereJesovee,
peIeveeegJexovee Fefle~ S<eg met$eeefCe DeoMeesej Meleeefve meefvle~
DeOegvee mJeeefcelJeeefleheeoveeLe met$eceJeleee&les-

meeefceeb ogefJenb penCCeheos Gkekemmeheos~~5~~


efmeebleefevleeceefCeerkeemJeeefcelJeb efefJeOeb-peIeveheoheceglke=heoheb e~ Deefmceved met$es heos Fefle
vew<ee mehleceer efJeYeefe:, efkevleg eLecee ewJe SkeejeosMes meefle heos Fefle Meles~ heoMeyo: mLeeveJeeekees
ie=nerleJe:~ peIeveb heob eme mJeeefcelJeme leppeIeveheob~ Glke=b heob eme mJeeefcelJeme leoglke=heob~ ve e
peIeveeslke=mJeeefcelJeeYeeb JeefleefjecevelmJeeefcelJeceefmle, DevegheuebYeeled~

Fme ekeej efleere DevlejmLeue ceW lesjn YesoeW keer eheCee kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej DeespeevegeesieejieefYe&le heoceerceebmee meceehle ngF&~
efJeMes<eeLe&-heoceerceebmee kee celeueye nw heoeW kee efJeeej kejvee~ efpemeceW Glke= Deeefo heoeW kee efJeeej
efkeee peelee nw Gmes heoceerceebmee Devegeesieej kenles nQ~ eke=le ceW cegKelee mes %eeveeJejCe kece& keer Dehes#ee Glke=
Deeefo lesjn heoeW kee efJeeej efkeee ieee nw~ eeefhe met$ekeej ves kegue Glke=, Deveglke=, peIeve Deewj DepeIeve Fve eej
heoeW kee ner efveoxMe efkeee nw, hej osMeece<e&ke YeeJe mes Fvekes Deefleefje meeefo, Deveeefo, OegJe, DeOegJe, Deespe, egice, Deesce,
efJeefMe Deewj veesDeesce-veesefJeefMe, es veew heo Deewj efuees iees nQ, Fme ekeej kegue lesjn heo efceueekej Fvekee %eeveeJejCe
kece&Je keer Dehes#ee efJeeej efkeee ieee nw~ meJe&eLece lees en yeleueeee ieee nw efke %eeveeJejCe kece& ceW es lesjn heo
kewmes Ieefle nesles nQ~ efhej Fmekes yeeo %eeveeJejCe kece& kees Glke= Deeefo heoeW ceW mes Ske-Ske he mJeerkeej kejkes
GmeceW Deve heo keneB efkeleves mebYeJe nQ, en yeleueeee ieee nw Deewj Fme ekeej Fleves efJeJeseve kes yeeo Deve meele keceeX
keer Yeer Fmeer ekeej eheCee kejves keer metevee kejkes heoceerceebmee ekejCe meceehle efkeee ieee nw~
eneB efleere mLeue ceW heeBe DevlejmLeue efJeYee nQ~ Jes Fme ekeej nQ1. Glke=heo ceW %eeveeJejCeere Jesovee 2. Glke= heo ceW DeeegJesovee 3. peIeve heo ceW %eeveeJejCeere Jesovee
4. peIeve JesoveereJesovee Deewj 5. peIeve DeeegJesovee~ Fve heeBeeW DevlejmLeueeW ceW Ske meew De"ejn met$e nQ~
Deye mJeeefcelJe kee eefleheeove kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

mJeeefcelJe oes ekeej kee nw-peIeveheoefJe<eeke Deewj Glke=heoefJe<eeke~~5~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-mJeeefcelJe kes oes Yeso nQ-peIeveheohe Deewj Glke=heohe~ Fme met$e
ceW heos en mehleceer efJeYeefe veneR nw, efkevleg eLecee efJeYeefe ner nw Deewj FmeceW Skeej DeeosMe nesves mes heos Ssmee
he osKee peelee nw~ eneB heo Meyo mLeeveJeeeke enCe kejvee eeefnS~ efpeme mJeeefcelJe kee peIeve heo nw Jen
peIeveheo kenueelee nw Deewj efpeme mJeeefcelJe kee Glke= heo nw Jen Glke=heo kenueelee nw Deewj peIeve Je
Glke= mJeeefcelJe kees es[kej otmeje keesF& mJeeefcelJe nw veneR, keeeWefke Jen heeee veneR peelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 6, 7

elegLe& Devegeesieej / 49

De$e keefeoen-DepeIeveeveglke=Jeees: mJeeefcelJesve men elegefJe&Oeb mJeeefcelJeb efkeVeeseles ?


Deeeee&: meceeOees-vewleod JeeJeb, DepeIeveeveglke=JemJeeefcelJes YeCeceevesefhe peIeveeslke=efJeOeeveb
cegkelJeevesve ekeejsCe mJeeefcelJeeheCeeveghehees:~ lemceeod efefJeOeb ewJe mJeeefcelJeefcelegkeleced~
DeLeJee penCCeheos Gkekemmeheos Fefle mehleceerefveoxMees ie=nerleJe:~ lesve peIeveheos Skeb mJeeefcelJeceglke=heos Dehejb mJeeefcelJeb, SJeb efefJeOeb SJe mJeeefcelJeefceefle JekeleJeced~
DeOegvee mJeeefcelJeehes#eee Glke=heoekejCeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

meeefceesCe Gkekemmeheos CeeCeeJejCeereJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee kemme ?~~6~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeGlke=heos eled efmLeleb mJeeefcelJeb lesveevegieceb %eeveeJejCeereme keefj<evleeeee& osJee:%eeveeJejCeereJesoveeJeeveb Mes<eJesoveeeefle<esOeheueb~ oJJeoes Fefle efveoxMe: #es$eeefoeefle<esOeheueb~ Gkekemme
efveosxMees peIeveeefoeefle<esOeheue:~ SleoeMebkeemet$eb Jele&les, he=eee: keejCeeYeeJeeled~
DeOegvee he=efLeJeerkeeefekepeerJeme kece&efmLeefleefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

pees peerJees yeeojheg{JeerpeerJesmeg yesmeeiejesJecemenmmesefnb meeefojsiesefn TefCeeb


kecceefefoceefoes~~7~~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-DepeIeve Deewj Deveglke= Je kes mJeeefcelJe kes meeLe eej ekeej kee
mJeeefcelJe keeeWs veneR kene ieee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke DepeIeve Deewj Deveglke= Je
kes mJeeefcelJe kee keLeve kejves hej Yeer peIeve Deewj Glke= efJeOeeve kees es[kej Deve ekeej mes mJeeefcelJe keer
eheCee veneR yeveleer nw~ Fme keejCe met$e ceW oes ekeej kee ner mJeeefcelJe nw, Ssmee kene nw~
DeLeJee penCCeheos Gkekemmeheos en mehleceer efJeYeefe kee efveoxMe enCe kejvee eeefnS~ FmeefueS peIeve heo ceW
Ske mJeeefcelJe nw Deewj Glke= heo ceW otmeje mJeeefcelJe nw, Fme lejn oes ekeej kee ner mJeeefcelJe nw, Ssmee kenvee eeefnS~
Deye mJeeefcelJe keer Dehes#ee Glke=heo ekejCe kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

mJeeefcelJe keer Dehes#ee Glke=heoefJe<eeke %eeveeJejCeereJesovee Je mes Glke= efkemekes


nesleer nw ?~~6~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Glke= heo ceW pees mJeeefcelJe efmLele nw, Gmekes meeLe %eeveeJejCeere kee
Devegiece Deeeee&osJe kejWies%eeveeJejCeereJesovee Fme keLeve kee heue Mes<e JesoveeDeeW kee eefle<esOe kejvee nw~ Je mes Fme efveoxMe kee
heue #es$eeefo kee eefle<esOe kejvee nw~ Glke= heo kes efveoxMe kee heue peIeve Deeefo kee eefle<esOe kejvee nw~ en
DeeMebkeemet$e nw, keeeWefke eneB he=e kee keesF& keejCe veneR nw~
Deye he=efLeJeerkeeefeke peerJe keer kece&efmLeefle kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

pees peerJe yeeojhe=efLeJeerkeeefeke peerJeeW ceW keg DeefOeke oes npeej meeiejeshece mes kece
kece&efmLeefleeceeCe keeue leke jne nes~ Gmekes %eeveeJejCeere Je keer Glke= Jesovee neseler nw~~7~~

50 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 7

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefevleeceefCeerkeeees peerJees yeeojhe=LJeerkeeefekes<eg peerJes<eg meeeflejskeefmenemeeiejeshecevetvekece&efmLeefleeceeCekeeueheeleb efleVeemles leme %eeveeJejCeereJesovee JesCe Glke=b YeJeefle~
De$e keefeoeMebkeles-peerJe SJe Glke=Jeme mJeeceer YeJeleerefle keLeb %eeeles ?
Deeeee&osJe: meceeOees-vewleod JeeJeb, efkeb e efceLeelJeemebeceke<eeeeesieeveeb kecee&eJeeCeeceve$eeYeeJeeled~
lesve pees peerJees Fefle peerJees$e met$es efJeMes<eb Jele&les, Gheefj Geceeveeefve meJee&efCe efJeMes<eCeeefve meefvle~ yeeojhe=efLeJeer
efefJeOee-peerJeepeerJeYesosve~ le$e yeeojhe=LJeerpeerJes<eg Devleceg&ntle&vetve$emeefmLeles: nerveeb kece&efmLeefleeceeCeeb efmLele:
me peerJe Glke=JemJeeceer YeJeefle~
kegle Sleled ?
met#cewkesefveeesieeod yeeojwkesefveeesieme DemebKeeleiegCelJeesheuebYeeled~
DehkeeefekeeefoyeeojpeerJeeved heefjle yeeojhe=efLeJeerkeeefekes<eg SJe efkeceLe Yeeefcele: ?
vewleod JeeJeb, efkeb e-GheheeowkeevleevegJe=efeesieeved heefjle he=efLeJeerkeeefekes<eg osMeesveeefJebMeefleJe<e&meneeefCe
heefjCeeceeesiew: men eeesCe DeJemLeeveesheuebYeeled~
keefeoeMebkelesoMeJe<e&menesYeesefOekeeeg<kehe=efLeJeerkeeefekes<eg yengJeejb YeeceefelJee le$eeslhees: mebYeJeeYeeJes mehle-ef$eoMeJe<e&meneeeg<kes<eg Dehkeeefeke-Jeeegkeeefeke-Jevemheeflekeeefekes<eg efkeVeeslheeefole: ?

efmeevleefebleeceefCeerkee-pees peerJe yeeojhe=LJeerkeeefeke peerJeeW ceW keg DeefOeke oes npeej meeiejeshece mes
vetve-kece kece&efmLeefleeceeCe keeuehee&vle jne nes, Gmekes %eeveeJejCeereJesovee Je mes Glke= nesleer nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkepeerJe ner Glke= Je kee mJeeceer neslee nw, en kewmes peevee peelee nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve kejles nQ efkeSsmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke efceLeelJe, Demebece, ke<eee Deewj eesiehe keceeX kes DeeeJe Deve$e veneR
heees peeles nQ~ FmeefueS Fme met$e ceW peerJe kees efJeMes<e efkeee nw Deewj Deeies kens peeves Jeeues meye Fmekes efJeMes<eCe nQ~
yeeoj he=efLeJeer peerJe Deewj DepeerJe kes Yeso mes oes ekeej keer nw~ GveceW mes yeeoj he=efLeJeerkeeefeke peerJeeW ceW
Devleceg&ntle& kece $eme efmLeefle mes nerve kece&efmLeefle eceeCekeeue leke pees peerJe jne nw Jen Glke=Je kee mJeeceer
neslee nw~
eMve-Ssmee keeeW nw ?
Gej-keeeWefke, met#ce SkesefveeW kes eesie mes yeeoj SkesefveeWs kee eesie DemebKeeleiegCee heeee peelee nw~
Mebkee-peuekeeefeke Deeefo yeeoj peerJeeW kee heefjnej kejkes yeeoj he=efLeJeerkeeefeke peerJeeW ceW ner efkemeefueS
Iegceeee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Gheheeo Deewj SkeevleevegJe=ef eesieeW kees es[kej he=efLeJeerkeeefekeeW
ceW keg kece yeeF&me npeej Je<e& leke heefjCeeceeesieeW kes meeLe eee: DeJemLeeve heeee peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-ome npeej Je<eeX mes DeefOeke Deeeg Jeeues he=efLeJeerkeeefekeeW ceW yengle yeej
Iegceekej peye JeneB hegve: GlheVe kejevee mebYeJe ve nes leye meele npeej, leerve npeej Je ome npeej Je<e& keer Deeeg Jeeues
Dehedkeeefeke, Jeeegkeeefeke Je Jevemheeflekeeefeke peerJeeW ceW keeeW veneR GlheVe kejeee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 7

elegLe& Devegeesieej / 51

Deeeee&osJe: meceeOeesvewleod JeeJeb, les<eeb heee&hleeheee&hleeesieeled he=efLeJeerkeeefekeheee&hleeheee&hleeesieme DemebKeseiegCelJeeled~


Slelkeglees %eeeles ?
yeeojheg{JeerkeeFSmeg esJe Deefoes Fefle efveecemeeveLeeveghehees:~ DeLeJee eOeeveefveoxMeeseb lesveeve$eeefhe
meceeeefJejesOesve efmLele: Fefle Jeb~
yeeoj he=efLeJeerkeeefekes<eg mekeuekece&efmLeeflekeeueheeleb efkeVe efnb[eefhele: ?
ve, $emekeeefekes<eg SkesefvesYeesmebKeeleiegefCeleeesieeeg<kes<eg mebkeuesMeyengues<eg YeeceefelJee lemceeod
DemebKeeleiegCe- Jemebeeme le$ewJeeJeefmLelemeevegheuebYeeled~
eesJeb leefn& $emekeeefekes<eg ewJe kece&efmLeeflekeeueheeleb efkeVe efnb[eefhele: ?
ve, meeeflejske-efmenemeeiejeshecekeeueb cegkelJee le$e ef$ebMelkeesekeesefmeeiejeshecekeeueceJemLeeveeYeeJeeled~
$emekeeefekes<eg mJekeefmLeeflekeeuemeeYevlejs Glke=Jemebeeb ke=lJee hegve: yeeojhe=eLf eJeerkeeefekes<eg Glhee
le$eevleceg&ntle efmLelJee hegve: $emeefmLeefleb YeefcelJee Skesefves<eg Glheee SJeb kece&efmLeefleheeleb efkeVe Yeeefcele: ?
ve, $emeefmLeefleb meceehe Skesefves<eg eefJeme $emes<eg mebefeleJeceieeueefelJee efveie&ceveeYeeJeeled~
Slelkeglees %eeeles ?
lemeefoerS TefCeeb kecceefefoceefoes Fefle met$eefveoxMeeled~

Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve kejles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Gvekes heee&hle Je
Deheee&hle eesie mes he=efLJeerkeeefeke peerJeeW kee heee&hle Je Deheee&hle eesie DemebKeeleiegCee nw~
Mebkee-en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-yeeoj he=efLeJeerkeeefekeesW ceW ner jne en efveece DeveLee veneR yeve mekelee nw~ DeLeJee en eOeeve
efveoxMe nw FmeefueS Deve peerJeeW ceW Yeer Deeiece kes DeefJejesOehe mes jne Ssmee Fme met$e kee DeeMee mecePevee eeefnS~
Mebkee-yeeoj he=efLeJeerkeeefekeeW ceW mechetCe& kece&efmLeefle eceeCekeeue leke keeeW veneR YeceCe kejeee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke $eme peerJeeW ceW SkesefveeW mes eesie Deewj Deeeg DemebKeeleiegCeer nesleer nw Deewj Jes
yengle mebefkeue nesles nQ FmeefueS he=efLeJeerkeeefekeeW ceW Iegceeves kes heeeled $emeeW ceW Iegceeee nw~ eefo SkesefveeW ceW ner
jKeles lees Fvekeer Dehes#ee $emeeW ceW pees DemebKeeleiegCes Je kee mebee neslee nw, Jen veneR eehle neslee~
Mebkee-eefo Ssmee nw lees $emekeeefekeeW ceW ner kece&efmLeefle eceeCekeeue leke keeeW veneR Iegceeee ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke JeneB keg DeefOeke oes npeej meeiejeshecekeeue leke ner DeJemLeeve nes mekelee nw,
hetjs leerme kees[ekees[er meeiejeshece keeue leke DeJemLeeve veneR nes mekelee nw~
Mebkee-$emekeeefekeeW ceW Deheveer efmLeefleeceeCe keeue kes Yeerlej Glke= Je kee mebee kejkes hegve: yeeoj
he=efLeJeerkeeefekeeW ceW GlheVe neskej JeneB Devleceg&ntle& jnkej efhej $emeefmLeefle keeue leke $emeeW ceW YeceCe kejkes
SkesefveeW ceW GlheVe kejeles nQ~ Fme lejn kece&efmLeefle eceeCekeeue leke keeeW veneR Iegceeee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke $emeefmLeefle kees hetCe& kejkes pees peerJe SkesefveeW ceW GlheVe nesles nQ Gvekee $emeeW
ceW mebefele ngS Je kees efyevee ieeues efvekeuevee veneR neslee nw~
Mebkee-en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-en $emeefmLeefle mes kece kece&efmLeefle eceeCe keeue leke jne Fmeer met$e kes efveoxMe mes peevee peelee nw~

52 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 8

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeOegvee he=efLeJeerkeeefekepeerJeheefjCeceveefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

lelLe e mebmejceeCemme yengJee heppeeYeJee LeesJee DeheppeeYeJee YeJebefle~~8~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeGlheefeJeeje YeJee:, heee&hleeveeb YeJee: heee&hleYeJee:, les yenJees YeJeefvle~
heee&hles<etlheVeJeejMeueekee yenJe Flegeb YeJeefle~
keevehes#e yenJe: heee&hleYeJee: ?
#eefhelekeceeefMeke-#eefheleIeesueceeve-iegefCeleIeesueceevepeerJeeveeb heee&hleYeJeehes#eee iegefCelekeceeefMekepeerJeeveeb
heee&hleYeJee yenJees YeJeefvle~ Deheee&hleYeJee: mleeskee YeJeefvle~
kesYe: mleeskee Fefle esled ?
#eefhelekeceeefMeke-#eefheleIeesueceeve-iegefCeleIeesueceevepeerJeeveeceheee&hleYeJesYe: mleeskee: YeJeefvle~
hegve: keefeoeMebkelesiegefCelekeceeefMekeeheee&hleYeJesYemles<eecesJe heee&hleYeJee yenJe: meefvle Fefle efkeVe YeCeles ?
Deeeee&osJe: meceeOeesvewleod JeeJeb, yeeojhe=efLeJeerkeeefekeeheee&hleYeJeMeueekeeYe: heee&hleYeJeMeueekeeveeb yenglJemeevegkeleefmes:~
keglees yenglJeb %eeeles ?

Deye he=efLeJeerkeeefeke peerJeeW kes heefjCeceve kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

JeneB heefjYeceCe kejves Jeeues peerJe kes heee&hle YeJe yengle Deewj Deheee&hleYeJe Lees[s nesles
nQ~~8~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Glheefe kes JeejeW kees YeJe meb%ee nw Deewj heee&hleke peerJeeW kes YeJe heee&hleYeJe
kenueeles nQ, Jes heee&hleYeJe yengle nesles nQ~ heee&hleeW ceW GlheVe nesves keer YeJeMeueekeeSB yengle nQ en met$e kes keLeve
kee DeefYeeee nw~
Mebkee-efkevekeer Dehes#ee heee&hle YeJe yengle nesles nQ ?
meceeOeeve-#eefhele keceeefMeke, #eefhele Ieesueceeve Deewj iegefCele Ieesueceeve peerJeeW kes heee&hleYeJeeW keer Dehes#ee
iegefCele keceeefMeke peerJeeW kes heee&hle YeJe yengle nQ~ Deheee&hleYeJe Lees[s nQ~
Mebkee-Deheee&hle YeJe efkevemes Lees[s nQ ?
meceeOeeve-#eefhele keceeefMeke, #eefhele Ieesueceeve Deewj iegefCele Ieesueceeve peerJeeW kes Deheee&hle YeJeeW mes es
YeJe Lees[s nesles nQ~
hegve: keesF& Mebkee kejlee nw efke-iegefCelekeceeefMeke kes Deheee&hle YeJeeW mes Gmekes ner heee&hle-YeJe yengle nQ,
Ssmee keeeW veneR kene ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve kejles nQSsmee veneR kenvee, keeeWefke yeeoj he=efLeJeerkeeefeke Deheee&hleYeJe MeueekeeDeeW mes heee&hleYeJe MeueekeeSB yengle
nQ, en efyevee kens Yeer efme nw~
Mebkee-Gvekee yenglJe efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 9

elegLe& Devegeesieej / 53

yeeojefCeieesoheppeeeCeb YeJeefoer mebKesppeJemmemenmmecesee DeheppeeeCecebleesceggngecesee Fefle keeueevegeesieejmet$eeod %eeeles~


heee&hles<JesJe yengMe: efkeceLe&ceglheeefole: ?
Deheee&hleeesiesYe: heee&hleeesieeveecemebKeeleiegCelJeesheuebYeeled~
efkeceLe eesieyenglJeefce<eles ?
vewleled, eesieeled eosMeyenglJeefmes:~
Sleoefhe keglees %eeeles ?
peesiee heeef[-heosmee Fefle met$eeosJe %eeeles~
DeOegvee heee&hleeheee&hleeveeb keeueefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

oerneDees heppeeeDees jnmmeeDees DeheppeeeDees~~9~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeheee&hleeveeb keeuee-Deeetbef<e oerIee& YeJeefvle, Deheee&hleeveeb keeuee mJee:-mleeskee:
YeJeefvle~
heee&hles<eg Glheeceevees peerJees oerIee&eg<kes<JesJeeslheeles, Deheee&hles<etlheeceeveesuheeeg<kes<JesJeeslheeles FleefYeeeees
YeJeefle~
DeeegyeOemeceeeesieefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

meceeOeeve-yeeoj efveieeso heee&hleeW keer YeJeefmLeefle mebKeele npeej Je<e& eceeCe nw Deewj Deheee&hleeW keer
Devleceg&ntle& cee$e nw Fme keeueevegeesieej kes met$e mes peevee peelee nw~
Mebkee-heee&hleeW ceWs ner yengle yeej keeeW GlheVe kejeee nw ?
meceeOeeve-etBefke Deheee&hlekeeW kes eesieeW mes heee&hlekeeW kes eesie DemebKeeleiegCes heees peeles nQ, Dele: GvneR
ceW yengle yeej GlheVe kejeee nw~
Mebkee-eesieeW keer yenguelee keeeW DeYeer nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke eesie mes eosMeeW keer DeefOekelee efme nesleer nw~
Mebkee-Jen Yeer efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-eesie mes eke=efle Deewj eosMe yebOe nesles nQ Fme met$e mes ner en peevee peelee nw~
Deye heee&hle Deewj Deheee&hle peerJeeW kee keeue efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

heee&hlekeeue oerIe& Deewj Deheee&hlekeeue Lees[s nesles nQ~~9~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-heee&hle peerJeeW kes keeue DeLee&led Deeeg heee&hlekeeue kenueeles nQ, Jes oerIe&DeefOeke nesles nQ~ Deheee&hle peerJeeW kes keeue DeLee&led Deeeg mJe-kece nesles nQ~
heee&hlekeeW ceW GlheVe neslee ngDee oerIe& Deeeg JeeueeW ceW ner GlheVe neslee nw Deewj Deheee&hlekeeW ceW GlheVe neslee
ngDee Deuhe Deeeg JeeueeW ceW ner GlheVe neslee nw, en Ge met$e kee DeefYeeee nww~
Deye DeeegyebOe kes mecee kee eesie efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nw-

54 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 10, 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

peoe peoe DeeGDeb yebOeefo leoe leoe lehheeDeesiiesCe penCCeSCe peesiesCe


yebOeefo~~10~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeheee&hleheee&hleesheheeowkeevleevegJe=efeesieeveeb heefjnjCeeLe&ceeegyeOeeeeesiepeIeveheefjCeeceeesieenCeeLe e leleeeesiepeIeveeesieenCeb ke=leb~ kece&efmLeefleeLecemeceeeYe=efle eeJeled lemee: ejcemecee
Fefle leeJeod iegefCelekeceeefMekepeerJeme eesie eesiemLeeveeveeb hebes: osMeeefoefveecesveeJeefmLeleeee: Ke[dieOeejemeMe:
peIeveeslke=eesiee: meefvle~ le$e DeeegyeOeeesiepeIeveeesiewewJeeegye&Oveeefle Flegeb YeJeefle~
efkeceLe peIeveeesiesvewJe DeeegyeOe: keee&les ?
%eeveeJejCeme Glke=mebeeeLe veeveLee Glke=mebee: Fefle %eeleJe:~
efve<eskeeveeb heoefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

GJeefjuueerCeb ef"oerCeb efCemesemme Gkekemmeheos nsefuueerCeb efoerCeb efCemesemme


penCCeheos~~11~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeefmceved met$es Gkekemmeheos Glke=heob penCCeheos peIeveheob Fefle eLecee
efJeYeefe%ee&leJee~ #eefhelekeceeefMekepeerJeme #eefheleIeesueceeve-iegefCeleIeesueceevekece&Cees: Glke<e&Ceeled Slemeeslke<e&Ceb

met$eeLe&-

peye-peye Jen Deeeg kees yeebOelee nw, leye-leye Deeeg yebOe kes eesie peIeve heefjCeeceeesie
mes ner Deeeg kees yeebOelee nw~~10~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Deheee&hle Deewj heee&hle YeJemebyebOeer Gheheeo Deewj SkeevleevegJe=ef eesieeW kee
efve<esOe kejves kes efueS leLee Deeeg yebOe kes eesie peIeve heefjCeeceeesie kees enCe kejves kes efueS Gmekes eesie
peIeve eesie kee enCe efkeee nw~ kece&efmLeefle kes eLece mecee mes ueskej Gmekes Deefvlece mecee leke iegefCelekeceeefMeke
peerJe kes eesie eesiemLeeveeW kes osMeeefo kes efveece mes Ke[dieOeeje kes meceeve Ske hebefe ceW DeJeefmLele peIeve Je
Glke= oesveeW ekeej kes eesie heees peeles nQ~ GveceW mes Deeeg yebOe kes eesie peIeve eesieeW mes ner Deeeg kees yeebOelee nw,
en Ge keLeve kee leelhee& nw~
Mebkee-peIeve eesie mes ner Deeeg kee yebOe keeeW kejeee peelee nw ?
meceeOeeve-%eeveeJejCe kece& kee Glke= mebee kejeves kes efueS peIeve eesie mes ner Deeeg kee yebOe kejeee
peelee nw, DeveLee Glke= mebee veneR nes mekelee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Deye Deeeg efve<eskeeW kes heo efveheCe nsleg met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Gheefjce efmLeefleeeW kes efve<eske kee Glke= heo neslee nw Deewj DeOemleve efmLeefleeeW kes
efve<eske kee peIeveheo neslee nw~~11~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme met$e ceW Gkekemmeheos mes Glke=heo Deewj penCCeheos mes peIeveheo
Ssmeer eLeceeefJeYeefe peevevee eeefnS~ #eefhelekeceeefMeke peerJe kes #eefhele Ieesueceeve Deewj iegefCele Ieesueceeve keceeX kes

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 11

elegLe& Devegeesieej / 55

yengkeb YeJeefle~ Sles<eecesJe $eeeCeeceheke<e&Ceeled Devesveeheke<e&ceeCeJeb mleeskeb Flegeb YeJeefle~


De$e keefeoeMebkeles-yengmees yengmees yengmebefkeuesmeb ieoes Fefle met$eeled SJe efmLeefleyebOeyenglJeceglke<e&CeeyenglJeb
e efmeb lelees efvejLe&keefceob met$eefceefle ?
De$e Deeeee&osJe: meceeOees-YeJeefle efvejLe&keb eefo ke<eeecee$eceglke<e&Ceme keejCeb, efkevleg leereefceLeelJeb
Den&eflmeyengegleeeeee&Ceeceleemeeovee leereke<eeee Glke<e&CekeejCeced lesve ve efvejLe&keefceob met$eefceefle~
leelhee&cesleled-%eeveeJejCekece&Ceeceglke<e&CekeejCeb leereefceLeelJeeefokeb YeJeefle~
DeLeJee GheefjceefmLeleerveeb efve<eskeme Sleme met$eme SJeceLe&eheCee kele&Jee~ leeLee- yeOeceeveeslke<e&ceeCeeosMeeeb efveef#eheceeCees iegefCelekeceeefMekees peerJeesvlejbiekeejCeefveefceesve eLeceeeeb efmLeleew mleeskeb
efveef#eheefle, efleereeeeb efJeMes<eeefOekeb, le=leereeeeb efJeMes<eeefOekeb SJeb efJeMes<eeefOekeecesCe efveef#eheefle eeJeoglke=efmLeefleefjefle~
S<ee efve<eskejevee iegefCelekeceeefMekeme YeJeleerefle keLeb %eeeles ?
SlemceeosJe met$eeod %eeeles~
Geb e eerJeerjmesveeeeexCe eled Ce e heceeCeb heceeCeblejceJeskeKeos, DeCeJelLeehemebieeoes1~~

Glke<e&Ce mes Fmekee Glke<e&Ce yengle nw Deewj GvneR leerveeW kes Deheke<e&Ce mes Fmekes eje Dehekeef<e&le efkeee peeves Jeeuee
Je Lees[e nw, Ssmee Fme met$e kee DeefYeeee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeyengle-yengle yeej mebkeuesMe kees eehle ngDee Fme met$e mes ner efmLeefleyebOe keer DeefOekelee Deewj Glke<e&Ce keer
DeefOekelee efme nw Dele: en met$e efvejLe&ke nw ?
eneB Deeeee& meceeOeeve osles nQ efkeeefo ke<eee cee$e ner Glke<e&Ce kee keejCe neslee lees Jen met$e efvejLe&ke neslee~ hejvleg Ssmee nw veneR, keeeWefke
leere efceLeelJe Je Dejnble, efme, yengegle SJeb Deeeee& keer Deleemeeovee DeLee&led Deemeeove Deewj leere ke<eee
Glke<e&Ce kee keejCe nw~ Fme keejCe en met$e efvejLe&ke veneR nw~
leelhee& en nw efke-%eeveeJejCe keceeX kes Glke<e&Ce kes keejCe leere efceLeelJe Deeefoke nesles nQ~
DeLeJee Gheefjce efmLeefleeeW kes efve<eske kee Fme met$e kes DeLe& kee Fme ekeej keLeve kejvee eeefnS~ Jen
Fme ekeej nw-yeOeceeve Deewj Glke<e&ceeCe eosMeee kees efveef#ehle kejlee ngDee iegefCele-keceeefMeke peerJe Devlejbie
keejCeJeMe eLece efmLeefle ceW Lees[s eef#ehle kejlee nQ~ efleere efmLeefle ceW efJeMes<e DeefOeke eef#ehle kejlee nw~ le=leere
efmLeefle ceW efJeMes<e DeefOeke eef#ehle kejlee nw~ Fme ekeej Glke= efmLeefle kes eehle nesves leke efJeMes<e DeefOeke kes ece
mes eosMeeeeW kee e#eshe kejlee nw~
Mebkee-en efve<eske jevee iegefCelekeceeefMeke peerJe kes nesleer nw, en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Fmeer met$e mes peevee peelee nw~
eer Jeerjmesveeeee& ves kene nw efke Ske eceeCe otmejs eceeCe keer Dehes#ee veneR kejlee nw, keeeWefke Ssmee ceeveves
hej DeveJemLee oes<e kee emebie Deelee nw~
1. <edKeb[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 10, he=. 43~

56 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 11

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Fob met$eb yeOeceeveeosMeeveeb jeveeefveoxMeb ve kejesefle, efkevleg Glke<e&ceeCeeosMeeveeb jeveeb efveefo&Meefle, SJeb
JeeKeeveb efkeVe efeeles ?
ve, efkeb e-yebOeevegmeeefjCee Glke<e&Ceeee: he=LekedeosMeefJeveemeeveghehees:~
DeeMebkeles keefeled
eosMeefJeveemeceYetlJee Mes<eheg<eeCeeb Deheke<e&Ceeslke<e&Ceehes#eee iegefCelekeceeefMekeme Deheke<e&Ceeslke<e&CeeesjuheyenglJe%eeheveeLe Slelmet$eb keLeb ve YeJesled ?
ve YeJesled efkeb e-yengmees yengmees yengmebefkeuesmeb ieoes Fefle met$eeosJe SlemeeLe&me efmes:~
De$e eerceodJeerjmesveeeeexCe YeCeles-Ce e eflelLeejeoerCeceemeeoCeeuekeKeCeefceesCe efJeCee
efleJJekemeeDees nesefo, DeCegJeuebYeeoes1~
ve ewJebefJeOe: ke<eeemleereeslke<e&CeefmLeefleyebOeeesjefveefceeke:, Sleeesefve&<keejCelJeemebieeled~ lelemleeremebkeuesMees
efJeueesceeosMeefJeveemekeejCeb, cebomebkeuesMeesvegueesceefJeveemekeejCeefceefle ie=nerleJeced~
eEkeheuee Feb eosMejevee ?
yengkece&mkebOemebeeheuee~
mebkeuesMe-efJeMegefYeecevegueesceewJe eosMeefJeveeme: efkeVe peeeles ?
vewleled, efkeb e-efJeeCeeceskekeee&keeefjlJeefJejesOeeled~ S<e GeejCeeeeee&efYeeee: eefhele:~

Mebkee-yebOeves Jeeues eosMeeW keer jevee kee efveoxMe en met$e veneR kejlee nw, efkevleg Glke<e&Ce kees eehle nesves
Jeeues eosMeeW keer jevee kee efveoxMe kejlee nw, Ssmee JeeKeeve keeeW veneR kejles nes ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Glke<e&Ce yebOe kee DevegmejCe kejves Jeeuee neslee nw, FmeefueS GmeceW otmejs ekeej
mes eosMeeW keer jevee veneR yeve mekeleer nw~
hegve: keesF& Mebkee kejlee nw efkeeosMeefJeveemeefJeMes<e kes efueS ve neskej Mes<e heg<eeW kes Deheke<e&Ce Deewj Glke<e&Ce keer Dehes#ee iegefCelekeceeefMeke
kes Deheke<e&Ce Deewj Glke<e&Ce kes DeuheyenglJe kees yeleueeves kes efueS en met$e keeeW veneR nes mekelee nw ?
meceeOeeve-veneR neslee nw, keeeWefke yengle-yengle yeej yengle mebkeuesMe kees eehle ngDee Fme met$e mes ner
Gme DeLe& keer efmeef nes peeleer nw~ eneB eer Jeerjmesveeeee& kenles nQ efke-leerLekejeefokeeW keer Deemeeoveehe
efceLeelJe kes efyevee leere ke<eee veneR nesleer nw, keeeWefke Jewmee veneR heeee peelee nw~ leLee Fme ekeej keer ke<eee
efmLeefle Glke<e&Ce Deewj efmLeefleyebOe keer efveefcee ve nes, mees Yeer veneR nQ, keeeWefke Jewmee nesves hej Gmekes efve<keejCe nesves
kee emebie Deelee nw ~ FmeefueS leere mebkeuesMe efJeueescehe mes eosMeefJeveeme kee keejCe nw Deewj cebomebkeuesMe
Devegueescehe mes eosMeefJeveeme kee keejCe nw, Ssmee enCe kejvee eeefnS~
Mebkee-Fme eosMe jevee kee keee heue nw ?
meceeOeeve-yengle kece&mkebOeeW kee mebee kejvee ner Fmekee heue nw~
Mebkee-mebkeuesMe Deewj efJeMegef Fve oesveeW mes Devegueescehe mes ner eosMeefJeveeme neslee nw, Ssmee keeeW veneR
ceeveles nes ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke efJe keejCeeW mes Ske keee& neslee nw, Ssmee ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~
en GeejCeeeee& kee DeefYeeee kene nw~
1. <edKeb[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 10, he=. 43~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 12

elegLe& Devegeesieej / 57

Slesve efkeb efmeb peeleced ?


eleeKeevepeIevemelkeefce&kepeerJes efceLeelJeme mJekepeIeveeled vejkeieles: DemebKeeleYeeieeefOekelJeb efmeced~
eerYetleyeefuehetpeheeome hegvejefYeeeees efJeueesceefJeveememe iegefCelekeceeefMekelJecevegueesceefJeveememe
#eefhelekeceeefMekelJeb keejCeb, ve mebkeuesMeefJeMeger mle:~
DeeMebkee-hebesefveeCeeb mebef%eveeb heee&hleeveeb %eeveeJejCeere-oMe&veeJejCeere-Jesoveere-DeblejeeeCeeb ef$emeneJe<e&eceeCekeeueb cegkelJee eled eLecemecees eosMeeeb efveef<eeb leodyengkeb, eod efleeremecees efveef<eeb eosMeeeb
leefMes<enerveb~ SJeb vesleJeb eeJeoglke<exCe ef$ebMelmeeiejeshecekeeserkeesde: Fefle keeueefJeOeeves Glke=efmLelee Deefhe
DevegueesceeosMeefJeveeme-oMe&veeled~ Slesve keeueefJeOeevemet$eesefeosMeefJeveemesve keLecesleod JeeKeeveb ve yeeOeles?
ve yeeOeles, efkeb e-iegefCeleIeesueceeveeefoefJe<ees Jele&ceevesve meeJekeemesve keeuemet$esCe Sleme JeeKeeveme
yeeOeeveghehees:~
GeejCeeee FJe YegpeieejkeeueeYevlejs ewJe iegefCelelJeb efkeVeeseles ?
ve, Deuhelejkeeueeled iegefCeleYegpekeejkeeuees yengkeb FlegheosMeceJeuecye Sleme met$eme eJe=es:~
DeOegvee eesiemLeeveb yengyeejeehlekejCeeLe met$eceJeleee&les

yengmees yengmees GkekemmeeefCe peesieeCeeefCe ieefo~~12~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeDeeb peerJe: yeng-yengJeejb Glke=eesiemLeeveeefve eehveesefle~

Mebkee-Fmemes keee efme neslee nw ?


meceeOeeve-Fmemes leeie kes yeue mes peIeve melkece& kees eehle ngS peerJe kes efceLeelJe kee pees Dehevee
peIeve melJe eehle neslee nw Gmemes vejkeieefle ceW Gmekee melJe DemebKeeleJeeB Yeeie DeefOeke efme neslee nw~
eer Yetleyeefue hetpeheeo Yeejke kes DeefYeeee mes efJeueesce efJeveeme kee keejCe iegefCelekecee&efMebkelJe Deewj
Devegueesce efJeveeme kee keejCe #eefhelekeceeefMekelJe nw, ve efke mebkeuesMe Deewj efJeMegef nw~
DeeMebkee-hebesefve meb%eer heee&hle peerJeeW kes %eeveeJejCeere, oMe&veeJejCeere, Jesoveere Deewj Devlejee kece& kes
leerve npeej Je<e& eceeCe DeeyeeOee kees es[kej pees eLece mecee ceW eosMeee efveef<ee neslee nw Jen yengle nw~ pees efleere
mecee ceW eosMeee efveef<ee neslee nw, Jen efJeMes<e nerve nw~ Fme ekeej Glke= he mes leerme kees[ekees[er meeiejeshece leke
ues peevee eeefnS~ Fme ekeej keeue efJeOeeve ceW Glke= efmLeefle kee Yeer Devegueesceece mes eosMe efJeveeme osKee peelee nw~
Dele: Fme keeueefJeOeeve met$e ceW kens iees eosMe efJeveeme mes en JeeKeeve yeeefOele kewmes veneR neslee nw ?
meceeOeeve-yeeefOele veneR neslee nw, keeeWefke iegefCele Ieesueceeve Deeefo kes efJe<ee ceW Deees ngS keeue met$e mes
Fme JeeKeeve kee yeeefOele nesvee mebYeJe veneR nw~
Mebkee-GeejCe kes meceeve Yegpeieejkeeue kes Yeerlej ner iegefCelelJe keeeW veneR kene peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Deuhelejkeeue mes Yegpeieej keeue yengle nw, Fme GheosMe kee DeJeuecyeve kejkes
en met$e eJe=e ngDee nw~
Deye eesiemLeeve kees yengle yeej eehle kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

yengle-yengle yeej Glke=eesiemLeeve kees eehle neslee nw~~12~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-en peerJe yengle-yengle yeej Glke= eesiemLeeveeW kees eehle kejlee nw~

58 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 13, 14

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

yengJeejb eesiemLeeveeehlekejCes kees ueeYe: ?


Glke=eesiemLeevewye&ngeosMeeieceveb YeJeefle, eesieeled eosMees yengke: Deeieefle Fefle Jeeveeled~
Slelmet$eb meeceeveb efJe<eeerkejesefle-Glmeie&JeeKeeveb kejesleerleLe&:~ Dele: DeeegyeOekeeueb cegkelJeeve$e eJele&les~
DeOegvee mebkeuesMeheefjCeeceyengJeejb kejesleerefle eheles

yengmees yengmees yengmebefkeuesmeheefjCeecees YeJeefo~~13~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeDeeb peerJe: yeng-yengJeejb mebkeuesMeheefjCeeceb eehveesefle~
efkeceLe yengMees yengMees yengmebkeuesMeheefjCeecee: eehevles ?
yengJeeslke<e&CekeejCeeLe Glke=efmLeefleyebOekeejCeeLe e yeng-yeng Jeejb mebkeuesMeheefjCeecee: eeheefe<evles~
Glke=efmLeefjjsJe efkeceLe yebOeeheles ?
DeOemleveieeshegeveeb met#celJeefJeOeeveeLe Gheefj otjcegefl#ehleeveeb kece&mkebOeeveeb GheMeecevee-efvekeeeveekejCew:
Deheke<e&CeefveJeejCeeLe e Glke=efmLeefleye&vOeeheles~
SleeMeheefjYeceCeheueoMe&veeLe met$eceJeleee&les

SJeb mebmeefjotCe yeeojlemeheppeeSsmegJeJeCCees~~14~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeSlesve hetJeexekeefLeleefJeOeevesve kece&mkebOeeveeb mebeekejCesve Skesefves<eg efJeiele$eme-

Mebkee-yengle yeej Glke= eesiemLeeveeW kees eehle kejves ceW keee ueeYe nw ?
meceeOeeve-Glke= eesiemLeeveeW kes eje yengle eosMeeW kee Deeieceve neslee nw, keeeWefke eesie mes yengle eosMe
Deeles nQ, Ssmee Jeeve nw~
en met$e meeceeve kees efJe<ee kejlee nw DeLee&led Glmeie& kee JeeKeeve kejves Jeeuee nw, FmeefueS Jen Deeeg kes
yebOekeeue kees es[kej Deve$e eJe=e neslee nw~
Deye mebkeuesMeheefjCeece yengle yeej kejlee nw, Ssmee eheCe kejles nQmet$eeLe&-

peerJe yengle-yengle yeej yengle mebkeuesMe heefjCeece Jeeuee neslee nw~~13~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-en peerJe yengle-yengle yeej-DeveskeeW yeej mebkeuesMe heefjCeeceeW kees eehle kejlee nw~
Mebkee-yengle-yengle yeej yengle mebkeuesMehe heefjCeeceeW kees keeeW eehle kejeee peelee nw ?
meceeOeeve-yengle Je kee Glke<e&Ce kejeves kes efueS Deewj Glke= efmLeefle kee yebOe kejeves kes efueS yengleyengle yeej yengle mebkeuesMehe heefjCeeceeW kees eehle kejeee peelee nw~
Mebkee-Glke= efmLeefle ner efkemeefueS yeebOeles nQ ?
meceeOeeve-DeOemleve ieeshegeW keer met#celee kes efJeOeeve kes efueS Deewj Thej otj Gefl#ehle kece&mkebOeeW kes
GheMeecevee Je efvekeeevee kejCeeW eje Deheke<e&Ce kee efveJeejCe kejves kes efueS Glke= efmLeefle kee yebOe kejeee peelee nw~
Fme ekeej kes heefjYeceCe kee heue eoefMe&le kejves kes efueS met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

peerJe Fme ekeej mebmejCe kejkes yeeoj $emeheee&hlekeeW ceW GlheVe ngDee~~14~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme hetJe& ceW keefLele efJeOeeve mes kece&mkebOeeW kee mebee kejlee ngDee keesF&

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 14

elegLe& Devegeesieej / 59

efmLeefleb kece&efmLeefleeceeCekeeueheeleb mebme=le yeeoj$emeheee&hles<eg Glheeles~ met$es $emeefveoxMe: mLeeJejeefle<esOeheuees


%eeleJe:~
De$e mLeeJejlJeb efkeefceefle eefleef<eOeles ?
mLeeJejeesieeomebKeeleiegCesve $emeeslke=eesiesve kece&mebkeueveeLe mLeeJejkece&efmLeles: mebKeeleiegCeefmLeefle<eg
kece&mkebOeeved efJejuee ieeshegeveeb met#celJeefJeOeeveeLe Glke<e&Ceb ke=lJee eYeeb kejCeeYeeb Deheke<e&CeefvejekejCeeLe
e mLeeJejeCeeb eefle<esOe: ke=lees YeJeefle~
met$es heee&hleefveoxMeesheee&hleeefle<esOeheuees YeJeefle~
efkeceLe&ceheee&hleYeeJe: eefleef<eOeles ?
ef$eefJeOeeheee&hleeesiesYe: DemebKeeleiegCew: ef$eefJeOeheee&hleeesiew: kece&mebkeueveeLe DeOemleveefve<eskeeveeb met#cehesCe
jeveekejCeeLe GheMeecevee-efvekeeeveeYeeb Deheke<e&Ceeefle<esOeeLe eeheee&hlekeeveeb eefle<esOe: efeeles~
met$es yeeoj Meyome efveoxMe: met#celJeeefle<esOeheue:~
De$e keefeoeMebkelesmLeeJejeefle<esOesvewJe met#celJeb eefleef<eceve$e met#ceeCeeceYeeJeeefoefle esled ?
Deeeee&osJe: meceeOees
vewleled, efkeb e-met#ceveecekeceexoepeefvelemet#celJesve efJevee efJeenieleew Jele&ceeve$emeeCeeb met#celJeeYegheieceeled~

peerJe SkesefveeW ceW $emeefmLeefle mes jefnle kece&efmLeefle eceeCekeeue leke heefjYeceCe kejkes yeeoj $emeheee&hlekeeW ceW
GlheVe ngDee~ met$e ceW pees $eme kee efveoxMe efkeee nw Jen mLeeJej peerJeeW kes eefle<esOe kee heue peevevee eeefnS~
Mebkee-eneB mLeeJejheves kee eefle<esOe keeeW efkeee ieee nw ?
meceeOeeve-mLeeJejeesie mes DemebKeeleiegCes $emeesW kes Glke= eesie eje keceeX kee mebee kejves kes efueS
mLeeJejeW keer kece&efmLeefleeeW ceW mebKeeleiegCeer kece&efmLeefleeeW ceW kece&mkebOeeW kee efJejueve kejkes ieeshegeW keer met#celee
kee efJeOeeve kejves kes efueS leLee Glke<e&Ce kejkes oesveeW kejCeeW eje Deheke<e&Ce kee efvejekejCe kejves kes efueS
mLeeJejeW kee eefle<esOe efkeee ieee nw~
met$e ceW heee&hlekeeW kes efveoxMe kee heue Deheee&hlekeeW kee efve<esOe kejvee nw~
Mebkee-Deheee&hleYeeJe kee eefle<esOe efkemeefueS efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-Deheee&hlekeeW kes leerve ekeej kes eesieeW keer Dehes#ee DemebKeeleiegCes leerve ekeej kes heee&hlekeeW
kes eesieeWs eje kece& kee mebee kejves kes efueS DeOemleve efve<eskeeW keer met#cehe mes jevee kejves kes efueS Deewj GheMeecevee
SJeb efvekeeevee kejCe eje Deheke<e&Ce kee eefle<esOe kejves kes efueS Deheee&hlekeeW kee eefle<esOe efkeee ieee nw~
met$e ceW yeeoj Meyo kes efveoxMe kee eeespeve met#celee kee eefle<esOe kejvee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkemLeeJej kee eefle<esOe kejves mes ner met#celee kee eefle<esOe nes peelee nw, keeeWefke met#ce peerJe Deewj otmejer heee&e
ceW veneR heees peeles nQ ?
Deeeee&osJe meceeOeeve osles nQ efkeSsmee veneR nw, keeeWefke eneB hej met#ce veecekece& kes Goe mes pees met#celee GlheVe nesleer nw Gmekes efyevee
efJeenieefle ceW Jele&ceeve $emeeW keer met#celee mJeerkeej keer ieF& nw~

60 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 14

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keLeb les met#cee: ?


les<eeb MejerjeCeeb DevebleevebleefJeemeesheeew: Gheefeleewoeefjkeveeskece&mkebOeeled efJeefveie&leosnlJeeled les met#cee:
meefvle~
met#celJeb efkeceLe eefleef<eOeles ?
eesieJe=efefveefceeb veeskece& Fefle %eeheveeLe heee&hlekeeueJeOee&heveeLe e met#celJeb efveef<eOeles~
Slelmet$eb ceOeoerhekeceefmle lesve meJe&$e kece&efmLeleew efJeenieleeYeeJees Je:~
veveg heee&hleeheee&hleees: GlheeomebYeJes meefle eLeceb heee&hles<eg ewJe efkeceLe&ceglheeefole: ?
S<e peerJe: eeesCe heee&hles<JesJeeslheeles, veeheee&hles<eg Fefle %eeheveeLe~
S<eesLeex YeJeeJeemesvewJe eefhele:, hegve: efkeceLe&ce$e eese: ?
lemewJeeLe&me {erkejCeeLe hegvejefhe eeseb Deefmle~ yeeoj$emeheee&hlekes<eg $e+pegielee Glke=eesiesve
leleeeesieeslke=-ke<eeesCe eeslheVeeLecemecees Devle:keeserkeesefeceeCeeb efmLeefleb yeOveeefle~
Skesefves<eg yemeceeeyes DeeyeeOeeb cegkelJee lemee Gheefj Glke<e&ceeCe: efkeb meJe&me meeOe&ceglke<e&eefle
DeLeJeeveLee Fefle esled ?
Geles-kece&efmLelesjeefocemeceeeyekece&heguemkebOee: Devleceg&nteexve$emeefmLeeflekeeueeceeCeb Glke<e&evles
SleeJevcee$eMeefeefmLeefleMes<eeled~ efleeremecee eyemlemceeled eeJelmeceeesejefmLeeflemleeJeled Glke<e&efe<eles,

Mebkee-Jes met#ce kewmes nQ ?


meceeOeeve-keeeWefke Gvekee Mejerj Devevleevevle efJeemeesheeeeW mes Gheefele Deewoeefjke veeskece& mkebOeeW mes
jefnle nw, Dele: Jes met#ce nQ~
Mebkee-met#celee kee eefle<esOe efkemeefueS efkeee ieee nw ?
meceeOeeve-eesieJe=ef kee efveefcee veeskece& nw, Fme yeele kees yeleueeves kes efueS leLee heee&hlekeeue kees ye{eves
kes efueS Gmekee eefle<esOe efkeee ieee nw~
en met$e ceOeoerheke nw, Dele: meJe&$e kece&efmLeefle ceW efJeenieefle kee DeYeeJe nw en mecePevee eeefnS~
Mebkee-heee&hleke Je Deheee&hleke Fve oesveeW ceWs ner GlheVe nesves keer mebYeeJevee nesves hej henues heee&hlekeeW ceW
ner efkemeefueS GlheVe kejeee nw ?
meceeOeeve-en eee: heee&hlekeeW ceW ner GlheVe neslee nw, Deheee&hlekeeW ceW GlheVe veneR neslee, Fme yeele kees
yeleueeves kes efueS henues Deheee&hlekeeW ceW ner GlheVe kejeee nw~
Mebkee-en DeLe& YeJeeJeeme kes efveheCe eje ner kene pee egkee nw, Gmes efhej eneB efkemeefueS kene ieee nw ?
meceeOeeve-Gmeer DeLe& kees { kejves kes efueS eneB Gmes efhej mes kene nw~
yeeoj $eme heee&hlekeeW ceW peerJe $e+pegieefle, Glke= eesie Deewj Gmekes eesie Glke= ke<eee mes GlheVe nessves kes
eLece mecee ceW Deble:kees[ekees[er eceeCe efmLeefle kees yeebOelee nw~
Mebkee-SkesefveeW ceW yeebOes ngS mecee eyeeW kee DeeyeeOee kees es[kej Gmekes Thej Glke<e&Ce kejlee
ngDee keee meyekee Ske meeLe Glke<e&Ce kejlee nw DeLeJee Deve ekeej mes ?
meceeOeeve-Fme ekeej hetves hej Gej osles nQ-kece&efmLeefle kes eLece mecee ceW yeebOes ngS kece&hegodieuemkebOeeW kee Devleceg&ntle& kece $emeefmLeefle keeue eceeCe Glke<e&Ce efkeee peelee nw, keeeWefke Fvekeer Fleveer

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 15, 16

elegLe& Devegeesieej / 61

leme meceeesejMeefeefmLeefleefJeMes<eeled~ SJeb meJex meceeeyee: meceeesejecesCeeslke<e&efe<evles~ eme meceeeyeme


MeefeefmLeefleJe&le&ceeveyebOeefmLeeflemeceevee me meceeeyees Jele&ceeveyebOeejceefmLeefleefjefle Glke<e&les~
S<e: meceeeye: kece&efmLeles: efkeelkeeueb ielJee eye: ?
kece&efmLeefleeLecemeceeeYe=efle Debleceg&ntlee&sve$emeefmLeefleefJeMegJele&ceeveyebOeefmLeeflecee$eb eeflJee eye:~
Slemceeled Gheefj meceeeyeeveeceglke<e&Ceb Slemeevevlejeleerlemeceeeyeme Glke<e&Cesve legueceefmle~
DeOegvee heee&hleeheee&hleees: YeJemebKeeefveheCeeLe met$eeceJeleee&les-

lelLe e mebmejceeCemme yengDee heppeeYeJee, LeesJee DeheppeeYeJee~~15~~


oerneDees heppeeeDees jnmmeeDees DeheppeeeDees~~16~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeSlesve met$esCe YeJeeJeeme: eefheleesefmle~ SlemeeLe&: hetJe&efceJe eheefeleJe:~
Skesefves<eg eefheleeveeb <eCCeeceeJeemeeveeb hegve: eheCee efkeceLe efeeles ?
Skesefves<eg eefhele<e[eJeemeeewJe $emekeeefekes<eg Deefhe YeJeefvle veeves Fefle %eeheveeLe~
De$e efleeremet$es keeueeJeemeees: eheCee ke=leeefmle~
DeOegvee ef-DeeJeemeeheCeeveblejb elegjeJeemeefveheCeeLe met$eelegeceJeleee&les

MeefeefmLeefle Mes<e nw~ efleere mecee ceW yeebOes ngS meceeeye keer Gmemes Ske mecee DeefOeke MeefeefmLeefle Mes<e nw~
Fme ekeej Deeies kes meye meceeeyeeW kee Ske-Ske mecee DeefOeke kes ece mes Glke<e&Ce efkeee peelee nw~ efpeme
meceeeye keer MeefeefmLeefle Jele&ceeve ceW yebOes ngS kece& keer efmLeefle kes meceeve nw Gme meceeeye kee Jele&ceeve ceW
yebOes ngS kece& keer Debeflece efmLeefle leke Glke<e&Ce efkeee peelee nw~
Mebkee-en meceeeye kece&efmLeefle kes efkelevee keeue peeves hej yeebOee ieee nw ?
meceeOeeve-kece&efmLeefle kes eLece mecee mes ueskej Devleceg&ntle& kece $emeefmLeefle mes jefnle Jele&ceeve meceeeye
keer efmLeefle cee$e e{kej yeebOee ieee nw~
Fmemes Deeies kes meceeeyeeW kee Glke<e&Ce Fmekes Devevlej Deleerle meceeeye kes Glke<e&Ce kes meceeve nw~
Deye heee&hle Deewj Deheee&hle peerJeeW keer YeJemebKee kee efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

JeneB heefjYeceCe kejves Jeeues Ge peerJe kes heee&hleYeJe yengle nesles nQ Deewj Deheee&hleYeJe
Lees[s nesles nQ~~15~~
heee&hlekeeue oerIe& nesles nQ Deewj Deheee&hlekeeue Lees[s nesles nQ~~16~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme met$e kes eje YeJeeJeeme keer eheCee keer ieF& nw~ Fmekee DeLe& hetJe& kes
meceeve peevevee eeefnS~
Mebkee-SkesefveeW kes kens iees n DeeJeemeeW kee eneB efhej mes keLeve efkemeefueS efkeee pee jne nw ?
meceeOeeve-SkesefveeW ceW pees n DeeJeeme kens nQ Jes ner $emekeeefekeeW ceW Yeer nesles nQ, Deve ceW veneR, Fme
yeele kee %eeve kejeves kes efueS eneB Yeer Gvekee keLeve efkeee nw~
eneB efleere met$e ceW keeue Deewj DeeJeeme keer eheCee keer ieF& nw~
Deye oes DeeJeemeeW keer eheCee kes heeeled eej DeeJeemeeW kes efveheCe kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQ-

62 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 17, 18, 19, 20

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

peoe peoe DeeGieb yebOeefo leoe leoe lehheeDeesiiepenCCeSCe peesiesCe


yebOeefo~~17~~
GJeefjuueerCeb efoerCeb efCemesemme Gkekemmeheos nsefuueerCeb efoerCeb efCemesemme
penCCeheos~~18~~
yengmees yengmees GkekemmeeefCe peesieeCeeefCe ieefo~~19~~
yengmees yengmees yengmebefkeuesmeheefjCeecees YeJeefo~~20~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeeoe eoe Deeegye&Oveeefle leoe leoe leodeesiepeIeveeesiesve yeOveeefle~ Slesve met$esCe
DeeegjeJeeme: eefhele:~
GheefjceefmLeleerveeb efve<eskeme Glke=heob, DeOemleveefmLeleerveeb efve<eskeme peIeveheob YeJeefle~ Fefle met$esCe
Deheke<e&Ce-Glke<e&CeeJeeme: keefLele:~ DeLeJee Deheke<e&Ceeslke<e&CeyebOeeveeb eosMeefJeveemeeJeemees efveefheleesefmle~
yengyengJeejb Glke=eesiemLeeveeefve eehveesefle~ Slesve eesieeJeeme: eefhele:~
yeng-yengJeejb mebkeuesMeheefjCeecees YeJeleerefle mebkeuesMeeJeemees efveefhele:~ SJeb YeJeeJeeme-keeueeJeeme-DeeegjeJeemeeosMeefJeveemeeJeeme-eesieeJeeme-mebkeuesMeJeemeveecveeb <e[eJeemee: eefhelee: meefvle~

met$eeLe&-

peye-peye peerJe Deeeg kees yeebOelee nw, leye-leye Gmekes eesie peIeve eesie mes yeebOelee
nw~~17~~
Gheefjce efmLeefleeeW kes efve<eske kee Glke= heo neslee nw Deewj veeres keer efmLeefleeeW kes
efve<eske kee peIeve heo neslee nw~~18~~
yengle-yengle yeej Glke= eesiemLeeveeW kees eehle kejlee nw~~19~~
yengle-yengle yeej mebkeuesMeheefjCeece Jeeuee neslee nw~~20~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peye-peye en peerJe Deeeg kees yeebOelee nw, leye-leye Gmekes eesie peIeve
eesie mes yeebOelee nw~ eneB met$e veb. 17 mes Deeeg DeeJeeme kees eefhele efkeee ieee nw~
Gheefjce efmLeefleeeW kes efve<eske kee Glke= heo neslee nw Deewj DeOemleve efmLeefleeeW kes efve<eske kee peIeveheo
neslee nw~ eneB DeejnJeW met$e kes eje Deheke<e&Ce-Glke<e&Ce DeeJeeme kees yeleueeee ieee nw~ DeLeJee Deheke<e&Ce,
Glke<e&Ce Deewj yebOe kes eosMeefJeveemeeJeeme kee efveheCe efkeee ieee nw~
yengle-yengle yeej Glke=eesiemLeeveeW kees eehle kejlee nw, Fme 19JeW met$e kes eje eesieeJeeme keer eheCee keer
ieF& nw~
yengle-yengle yeej mebkeuesMeheefjCeeceJeeuee neslee nw, Fme 20JeW met$e mes mebkeuesMeeJeeme kees efveefhele efkeee nw~
Fme ekeej YeJeeJeeme, keeueeJeeme, DeeegjeJeeme, eosMeefJeveemeeJeeme, eesieeJeeme Deewj mebkeuesMeeJeeme veece kes
n DeeJeeme eefhele efkees nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 JesoveeJeefJeOeeve / met$e 21 mes 26

elegLe& Devegeesieej / 63

De$e keefeoenmebkeuesMeeJeeme: eosMeefJeveemeeJeemes DevleYee&Je: efkeVe efeeles?


Deeeee&: meceeOeesmebkeuesMe: eosMeefJeveememe keejCeb veeefmle, efkevleg iegefCelekeceeefMekelJeb leme keejCeb %eeleJeb~ lelemleme
eosMeefJeveemeeJeemesvleYee&Je: ve efeeles~
mebeleeb peerJe: keJe Glheeles Fefle DeeMebkeeeeb met$emehlekeceJeleee&les

SJeb mebmeefjotCe Deheefces YeJeiienCes DeOees meeceeS heg{JeerS CesjFSmeg


GJeJeCCees~~21~~
lesCesJe he{cemeceeDeenejSCe he{cemeceeleyYeJelLesCe GkekemmesCe peesiesCe
Deeneefjoes~~22~~
GkekeefmmeeeS Jeef[d{S Jeefoes~~23~~
DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeefn heppeeerefn heppeeeoes~~24~~
lelLe YeJeefoer leseermemeeiejesJeceeefCe~~25~~
DeeGDeceCegheeueWlees yengmees yengmees GkekemmeeefCe peesieeCeeefCe ieefo~~26~~
eneB keesF& eMve kejlee nw efkemebkeuesMeeJeeme kee eosMeefJeveemeeJeeme ceW DevleYee&Je keeeW veneR efkeee ieee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-mebkeuesMe eosMeefJeveeme kee keejCe veneR nw, efkevleg iegefCelekeceeefMekelJe
Gmekee keejCe nw~ Fme keejCe Gmekee eosMeefJeveemeeJeeme ceW DevleYee&Je veneR efkeee nw~
Deye en peerJe keneB GlheVe neslee nw ? Ssmeer DeeMebkee nesves hej meele met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Fme ekeej heefjYeceCe kejkes pees Debeflece YeJe enCe ceW veeres meeleJeeR he=LJeer kes
veejefkeeeW ceW GlheVe ngDee nw~~21~~
efpemeves kece&efmLeefle kes meceeve eneB Yeer eLece meceeJeleea Deenejke Deewj eLece
meceeJeleea leodYeJemLe neskej Glke=eesie kes eje kece&hegodieuemkebOe kees enCe efkeee~~22~~
Glke=Je=ef mes pees Je=ef kees eehle ngDee nw~~23~~
Devleceg&ntle& eje pees meJe&ueIegkeeue ceW meYeer heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee~~24~~
JeneB (meeleJeeR he=LJeer ceW) pees leWleerme meeiejesheceeceeCe keeue leke DeJeefmLele jne
nw~~25~~
pees Deeeg kee GheYeesie kejlee ngDee yengle-yengle yeej Glke= eesiemLeeve kees eehle
ngDee nw~~26~~

64 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 27

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

yengmees yengmees yengmebefkeuesmeheefjCeecees YeJeefo~~27~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeFlLeb Deveeefomebmeejs mebme=leeefvleceYeJeenCes DeOeesueeskes mehleceeb he=efLeJeeb veejkes<eg
GlheVeesYetled~
Deheefeces YeJes veejkes<eg efkeceLe&ceglheeefole: ?
Glke=mebkeuesMesveeslke=yebOeveeLe Glke=eslke<e&CeeLe e~
efkeb veece Glke<e&Ceb ?
kece&eosMeeveeb efmLeefleJeOee&heveceglke<e&Ceb %eeleJeced~
efkeb veece Deheke<e&Ceced ?
kece&eosMeeveeb efmLeleerveeceheJe&leveceheke<e&Ceced Fefle cevleJeced~ eLee kece&efmLelesjYevlejseb peerJe: eLecemecees
Deenejkees YeJeefle, eLecemecees leodYeJemLee, Deme efJeenielesjYeeJeeled~ leLewJee$e vejkeieleeJeheerefle %eeleJeced~
lesvesob efmeb YeJeefle eled-lesve eLecemeceeenejkesve eLecemeceeleodYeJemLesve Glke=eesiesvewJeeneefjle:-kece&heguees
ie=nerle Flegeb YeJeefle~
efleeremeceeeYe=efle SkeevleevegJe=efeesiees YeJeefle, meceeb eefle DemebKeeleiegefCeleesefCehesCe eesieJe=efoMe&veeled~
Devleceg&ntexve meJe&ueIegkeeuesve meJee&efYe: heee&efhleefYe: heee&hlees peele:~ heee&hleerveeb meceevekeeue Skemeceeeefokees
veemleerefle eheCeeLe&cevleceg&ntle&Jeeveb met$es Jele&les~ heee&hleerveecepeIevekeeueeefle<esOeeLe meJe&ueIeg Jeeveceefmle~

pees yengle-yengle yeej yengle mebkeuesMeheefjCeeceJeeuee ngDee nw~~27~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme ekeej Deveeefo mebmeej ceW mebmejCe-YeceCe kejkes keesF& peerJe Debeflece
YeJe enCe ceW DeOeesueeske ceW meeleJeeR he=LJeer ceW veejefkeeeW ceW GlheVe ngDee~
Mebkee-Debeflece YeJe ceW veejefkeeeW ceW efkemeefueS GlheVe kejeee nw ?
meceeOeeve-Glke= mebkeuesMe mes Glke= efmLeefle kees yeebOeves kes efueS Deewj Glke= Glke<e&Ce kejeves kes efueS
JeneB GlheVe kejeee nw~
Mebkee-Glke<e&Ce efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-kece&eosMeeW keer efmLeefle kees ye{evee Glke<e&Ce peevevee eeefnS~
eMve-Deheke<e&Ce efkemes kenles nQ ?
Gej-kece&eosMeeW keer efmLeefle kee Ieevee Deheke<e&Ce kenueelee nw, Ssmee ceevevee eeefnS~ efpeme ekeej
kece&efmLeefle kes Yeerlej en peerJe eLece mecee ceW Deenejke neslee nw Deewj eLece mecee ceW leodYeJemLe neslee nw,
keeeWefke Fmekes efJeenieefle veneR nesleer nw~ Gmeer ekeej eneB vejkeieefle ceW Yeer peevevee eeefnS~ Fmemes efme ngDee efke
eLece mecee ceW Deenejke Deewj eLece mecee ceW leodYeJemLe peerJe ves Glke= eesie kes eje ner DeenjCe efkeee,
DeLee&led kece&hegodieue kees enCe efkeee, en Ge keLeve kee leelhee& nw~
GlheVe nesves kes efleere mecee mes ueskej SkeevleevegJe=ef eesie neslee nw, keeeWefke eleske mecee ceW DemebKeele
iegefCele esCeerhe mes eesie keer Je=ef osKeer peeleer nw~
Devleceg&ntle& kes meJe&ueIegkeeue mes meYeer heee&efhleeeW kes eje heee&hle ngDee~ heee&efhleeeW kee meceevekeeue Ske
mecee Deeefo veneR nw Fme yeele kees yeleueeves kes efueS met$e ceW Devleceg&ntle& en heo enCe efkeee nw~ heee&efhleeeW kes
DepeIeve keeue kee efve<esOe kejves kes efueS meJe&ueIeg heo kene nw~ Ske Yeer heee&efhle kes DehetCe& jnves hej heee&hlekeeW

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 27

elegLe& Devegeesieej / 65

Skemee Deefhe heee&hlesjmeceehles: heee&hlekess<eg heefjCeeceeesiees ve YeJeleerefle %eeheveeLe meJee&efYe: heee&efhleefYe: heee&&hleiele:
Flegeb Jele&les~
leelhee&cesleled-Deheee&hleeesieeled heee&hleeesieesmebKeeleiegCe Fefle %eeheveheuecesleled met$eceefmle~
le$e mehlecevejkes YeJeefmLeefle: $eeefebMelmeeiejesheceeefCe~ Devesve met$esCe DeeJeeme:-keeueeJeeme: eefhelees peele:~
DeeegjvegYeJeved meved yeng-yengJeejb Glke=eefve eesiemLeeveeefve eehveesefle Fefle met$esCe eesieeJeeme: eefhele:~
yeng-yengJeejb yengmebkeuesMeheefjCeecees YeJeleerefle met$esCe mebkeuesMeeJeeme: keefLele:~
S<eg met$es<eg $eee DeeJeemee: efkeVe eefhelee: ?
ve leeJeod YeJeeJeemees$e mebYeJeefle, Skeefmceved YeJes YeJeyenglJeeYeeJeeled~ veeegjeJeeme: eheles, leme
eesieeJeemesvleYee&Jeeled~
keLeb eesieyenglJeefce<eles ?
%eeveeJejCeme yengJemebeeefveefceeced De$e eesieyenglJeb mJeerefeeles~
Deeeglke=eesiesve yeOeceevees %eeveeJejCemeeslke=mebeees YeJeefle Fefle esled ?
vewleled, efkeb e-%eeveeJejCeme yengJe#eeoMe&veeled~ lelees eesieeJeemeeosJeeegpe&IeveeesiesvewJe yeOveeefle
Fefle %eeeles~ lemceeoeegjeJeeme: eesieeJeemes eefJe: Fefle he=Leive eefhele:~ veeheke<e&Ceeslke<e&CeeJeemeesefhe eheles,
leme mebkeuesMeeJeemesvleYee&Jeeled~ S<ee mebenveeefJe<eee DeeJeemeeheCee eefhelee SkeYeJeefJe<eee Fefle~

ceW heefjCeece eesie veneR neslee, Fme yeele kes %eeheveeLe& meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee Ssmee kene nw~
leelhee& en nw efke-Deheee&hle eesie mes heee&hle eesie DemebKeeleiegCee nw, en yeleueevee Fme met$e kee
eeespeve nw~
JeneB meeleJeW vejke ceW YeJeefmLeefle leWleermemeeiejeshece nw~ Fme met$e mes DeeJeeme DeLee&led keeueeJeeme eefhele
efkeee ieee nw~
Deeeg kee DevegYeJe kejlee ngDee yengle-yengle yeej Glke= eesiemLeeveeW kees eehle kejlee nw Fme met$e kes eje
eesieeJeeme kee eheCe efkeee ieee nw~ yengle-yengle yeej yengle mebefkeue heefjCeeceeW kees eehle kejlee nw Fme met$e mes
mebkeuesMeeJeeme kene nw~
Mebkee-Fve met$eeW ceW leerveeW DeeJeemeeW keer eheCee keeeW veneR keer ieF& nw ?
meceeOeeve-eneB YeJeeJeeme lees mebYeJe veneR nw, keeeWefke Ske ner YeJe ceW YeJeyenglJe kee DeYeeJe nw~ DeeegDeeJeeme keer eheCee Yeer veneR keer pee mekeleer nw, keeeWefke Gmekee eesieeJeeme ceW DevleYee&Je nes peelee nw~
Mebkee-eneB eesieyenglJe keeeW mJeerkeej efkeee ieee nw ?
meceeOeeve-%eeveeJejCe kes yengle Je kee mebee kejves kes efueS eneB eesieyenglJe mJeerkeej efkeee ieee nw~
Deeeg kees Glke= eesie eje yeebOeves Jeeues kes %eeveeJejCe kee Glke= mebee neslee ner nw Ssmee eMve nesves hej
kenles nQ-efke Ssmee veneR nw, keeeWefke Fme ekeej mes lees %eeveeJejCe kes yengle Je kee #ee osKee peelee nw Deewj
FmeefueS eesieeJeeme mes Deeeg peIeve eesie eje ner yebOeleer nw, en peevee peelee nw~ DeleSJe DeeegjeJeeme eesieeJeeme
ceW DevleYet&le nw, Dele: Gmekeer he=Leked eheCee veneR keer nw leLee eneB Deheke<e&Ce-Glke<e&Ce-DeeJeeme keer Yeer
eheCee veneR keer peeleer nw, keeeWefke Gmekee mebkeuesMeeJeeme ceW DevleYee&Je nes peelee nw~ en mebenvee keer efJe<eeYetle
Ske YeJeefJe<eeke DeeJeeme keer eheCee kener nw~

66 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 28 mes 32

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeOegvee eesieeJeceOemeesheefj keeueeefoeefleheeoveeLe hebemet$eeefCe DeJeleee&vles-

SJeb mebmeefjotCe lLeesJeeJemesmes peerefJeoJJeS efe peesiepeJecepPemmegJeefjcebleescegngeceefoes~~28~~


eefjces peerJeiegC eneefCeeCebl ejs DeeJeefu eeeS DemebK esppeefoYeeieceefoes~~29~~
ogeefjce-efleeefjcemeceS Gkekemmemebefkeuesmeb ieoes~~30~~
eefjce-ogeefjcemeceS Gkekemmepeesieb ieoes~~31~~
eefjcemeceeleyYeJelLees peeoes~ lemme eefjcemeceeleyYeJelLemme CeeCeeJejCeereJeseCee oJJeoes Gkekemmee~~32~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeSJeb mebme=le mleeskeeJeMes<es peerefJeleJes Fefle eesieeJeceOeme Gheefj Debleceg&ntle&keeuebefmLele:~
DeefvlecepeerJeiegCeneefvemLeeves DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeieb efmLele:~ efejce-ef$eejcemecees Glke=mebkeuesMeb iele:~
efejceef$eejcemecees efkeceLe&ceglke=mebkeuesMe: eeefhele: ?
yengJeesslke<e&CeeLe leees: meceeees: Glke=mebkeuesMe: eeefhele:~

Deye eesieeJeceOe kes Thej keeueeefo kee eefleheeove kejves nsleg heeBe met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Fme ekeej heefjYeceCe kejkes peerJeve kes Lees[e Mes<e jnves hej eesieeJeceOe kes Thej
Devleceg&ntle& keeue leke jne~~28~~
Deefvlece peerJeiegCeneefvemLeeve ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie keeue leke jne~~29~~
efejce Je ef$eejce meceeeW ceW Glke= mebkeuesMe kees eehle ngDee~~30~~
ejce Deewj efejce mecee ceW Glke= eesie kees eehle ngDee~~31~~
ejce mecee ceW leodYeJemLe ngDee~ Gme ejce mecee ceW leodYeJemLe ngS peerJe kes
%eeveeJejCe keer Jesovee Je keer Dehes#ee Glke= nesleer nw~~32~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve met$eeW kes ceeOece mes eer Yetleyeueer Deeeee& ves mhe efkeee nw efke Fme
ekeej mebmeej ceW mebmejCe kejkes Deeeg kes Lees[e Mes<e jnves hej en peerJe eesieeJeceOe kes Thej Devleceg&ntle& keeue
leke efmLele jnlee nw~
Deefvlece peerJeiegCeneefve kes mLeeve ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie keeue leke jnlee nw~ efejce-ef$eejce
mecee ceW Jen Glke= mebkeuesMe YeeJe kees eehle neslee nw~
eMve-efejce Deewj ef$eejce meceeeW ceW Glke= mebkeuesMe kees keeeW eehle kejeee nw ?
Gej-yengle Je kee Glke<e&Ce kejeves nsleg Gve efejce-ef$eejce meceeeW ceW Glke= mebkeuesMe kees eehle
kejeee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 33, 34

elegLe& Devegeesieej / 67

ejce-efejcemecees Glke=eesieb iele:~ hegve: ejcemecees leJemLees peele:~ leme ejcemeceeleodYeJemLeme


%eeveeJejCeereJesovee Glke=e YeJeefle Jeehes#eee Fefle %eeleJeb~
S<eeb met$eeCeeb efJemle=leeLeex OeJeueeerkeeeeb Jees YeJeefle~
mebeefle%eeveeJejCeeremeeveglke=JeJesoveeefveheCeeLe met$eceJeleee&les

leJJeefoefjeceCegkekemmee~~33~~
efmeebleefevleeceefCeerkeelele Glke=Jeeod efYeVeb eod Jeb leoveglke=JeJesovee %eeveeJejCeereme YeJeefle~
leeLee-Deheke<e&CeJeMesve Glke=Jes SkehejceeCegvee heefjnerves Deveglke=Jeme Glke=mLeeveb eehveesefle~
Deheke<e&CeJeMeeled efhejceeCegnevee efleereeveglke=mLeeveb YeJeefle~
Devekece&Ceeb Glke=eveglke=JeeheCeeLe met$eceJeleee&les

SJeb CCeb kecceeCeceeGJeJeppeeCeb~~34~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeeLee %eeveeJejCeereme Glke=eveglke=JeeCeeb eheCee ke=lee leLee DeeegJe&efpe&le-

ejce Deewj efejce mecee ceW Glke= eesie kees eehle ngDee, hegve: ejcemecee ceW leodYeJemLe ngDee~ Gme
ejcemecee ceW leodYeJemLe peerJe kes Je keer Dehes#ee %eeveeJejCeereJesovee Glke= nesleer nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Fve met$eeW kee efJemle=le DeLe& OeJeuee erkee ceW osKevee eeefnS~
YeeJeeLe&-eneB meejhe ceW peevevee nw efke esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e pees Dee" mecee eesie
eesiemLeeve nQ, Gvekee veece eesieeJeceOe nw~ Debkemebef ceW erefveheee&hle kes meJe&peIeve heefjCeeceeesiemLeeve mes
ueskej meb%eer heesefve heee&hle kes Glke= heefjCeeceeesiemLeeve hee&vle meye eesiemLeeveeW keer jevee pees hebefe kes
Deekeej mes keer peeleer nw Gvekee keeue Deheveer mebKee keer Dehes#ee ceOe ceW mLetue (Dee"meceehe) Deewj oesveeW
heee&YeeieeW ceW etBefke met#ce (4,5,6,7,8,7,6,5,4,3,2) nQ, DeleSJe Jen jevee peew kes Deekeej keer nes peeleer nw~
FmeerefueS Gvekes ceOe ceW DeJeefmLele Dee" meceehe eesiemLeeveeW kes eJeceOe he mes met$e ceW kene ieee
mecePevee eeefnS~ Gmekes Thej Devleceg&ntle&keeue leke jne en yeele 28JeW met$e ceW yeleeF& nw~ Fmeer ekeej mes Gheeg&e
meYeer met$eeW kee DeLe& mecePevee eeefnS~
Deye %eeveeJejCeerekece& keer Deveglke=JeJesovee kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

%eeveeJejCe keer Glke= Jesovee mes efYeVe Deveglke= JeJesovee nw~~33~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Gmemes DeLee&led Glke=Je mes efYeVe pees Je nw, Jen %eeveeJejCeere keer
Deveglke= JeJesovee nesleer nw~ Jen Fme ekeej nw-Deheke<e&Ce kes keejCe Glke= Je ceW mes Ske hejceeCeg kes
Yeer kece nesves hej Deveglke=Je kee Glke=mLeeve eehle neslee nw~ Deheke<e&Ce kes keejCe oes hejceeCeg keer neefve nesves
hej efleere Deveglke=mLeeve neslee nw~
Deye Deve keceeX keer Glke= Deewj Deveglke= eheCee kes efueS met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Fmeer ekeej Deeeg kece& kes efmeJee Mes<e n keceeX kee keLeve kejvee eeefnS~~34~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeme ekeej %eeveeJejCeere kes Glke=-Deveglke= JeeW keer eheCee keer ieF& nw,

68 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 35, 36

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

<edkece&Ceeceglke=eveglke=JeeCeeb eheCee kele&Jee~


efJeMes<eeblejcesleled-ceesnveereme $emeefmLeles: Tveb elJeeeEjMeled meeiejeshecekeesekeesefeceeCeb, veeceiees$eees:
$emeefmLelesveb efJebMeeflekeesekeesefmeeiejesheceeceeCeb yeeojwkesefves<eg YeeceefeleJe:~ leLewJe iegCeneefveMeueekeeveeceveesveeYemlejeMeerveeb e efJeMes<ees %eeleJe:~
SJeb eLecesvlejmLeues %eeveeJejCeeefomehlekece&JesoveekeLevelJesve ef$ebMeled met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee mJeeefcelJeehes#eee DeeegJexoveekeLeveeLe eMveesejmJeheb met$eeceJeleee&les

meeefceesCe Gkekemmeheos DeeGJeJesoCee oJJeoes Gkekeefmmeee kemme ?~~35~~


pees peerJees hegJJekees[eGDees hejYeefJeeb hegJJekees[eGDeb yebOeefo peueejsmeg
oerneS DeeGJeyebOeieeS lehheeDeesiiemebefkeuesmesCe GkekemmepeesiesCe yebOeefo~~36~~
efmeebleefevleeceefCeerkeemJeeefcelJesve Glke=heos DeeegJexovee Jele Glke=e efkeb osJeme ? efkeb veejkeme ?
efkeb ceveg<eme ? efkeb eflejee Fefle efmebeesieeefoecesCe hebeoMe Yebiee eMveeveeb keLeefeleJee: ?
S<eeb eMveeveeb Gejes oerelese: keefeod peerJe: hetJe&keeseeeg<ke: hejYeJemebyebefOe hetJe&keesefeceeCeceeegpe&ueejs<eg yeOveved oerIee&egyeOekeeues

Gmeer ekeej Deeegkece& kees es[kej Mes<e n keceeX kes Glke= Deewj Deveglke= Je keer eheCee kejvee eeefnS~
efJeMes<e Devlej Flevee nw efke ceesnveere keer $emeefmLeefle mes nerve eeueerme kees[ekees[er meeiejeshece Deewj veece Je
iees$e keer Ge efmLeefle mes nerve yeerme kees[ekees[er meeiejeshece efmLeefle eceeCe yeeoj SkesefveeW ceW Iegceevee eeefnS leLee
iegCeneefveMeueekeeDeeW Deewj DeveesveeYemle jeefMeeeW kes efJeMes<e kees Yeer peevevee eeefnS~
Fme ekeej eLece DevlejmLeue ceW %eeveeJejCe Deeefo meele keceeX keer Jesovee kee keLeve kejves Jeeues leerme met$e
hetCe& ngS~
Deye mJeeefcelJe keer Dehes#ee mes Deeegkece& keer Jesovee kee keLeve kejves nsleg eMveesejmJehe oes met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

mJeeefcelJe mes Glke=heo ceW Deeegkece& keer JesoveeJe keer Dehes#ee Glke= efkemekes nesleer
nw ?~~35~~
pees peerJe hetJe&keesef eceeCe Deeeg mes ege neskej peueej peerJeeW ceW hejYeJemebyebOeer
hetJe&keesef eceeCe Deeeg kees yeebOelee ngDee oerIe& DeeegyebOe keeue ceW leleeeesiemebkeuesMe kes
meeLe Glke= eesie mes yeebOelee nw~~36~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-mJeeefcelJe keer Dehes#ee Glke=heo ceW Deeegkece& keer Glke= Jesovee Je mes
keee osJe kes nesleer nw ? keee veejkeer kes nesleer nw ? keee ceveg<e kes nesleer nw ? Deewj keee efleee kes nesleer nw ? Fme
ekeej efmebeesie Deeefo kes ece mes hevn YebieeW-eMveeW kee keLeve kejvee eeefnS~
Fve eMveeW kes Gej osles nQpees keesF& hetJe&keesefeceeCe Deeeg Jeeuee peerJe hejYeJemebyebOeer hetJe&keesefeceeCe Deeeg kees yeebOelee ngDee peueej

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 36

elegLe& Devegeesieej / 69

leleeeesiemebkeuesMesveeslke=eesiesve yeOveeefle, leme peerJeme Jeehes#eee Deeeg:kece&Ce: Glke=Jesovee YeJeefle~


ees peerJe: keLeefe<eceeCeue#eCew: meefnlemlemeeeg:kece&Ce: Glke=Jeme mJeeceer YeJeefle~
keeefve leeefve ue#eCeeefve ?
hetJe&keeseeeg<ke: Fefle Skeb ue#eCeb~
hetJe&keeseeegce&gkelJeeve: efkeb ve ie=eles ?
vewleled, hetJe&keesefef$eYeeieb DeeyeeOeeb ke==lJee hejYeJemebyebefOeDeeegye&Oeceeveeveeb peerJeeveeb SJeeslke=yebOekekeeue: mebYeJeefle~
eLeceeheke<e&: meJe&$e meMe: efkeVe YeJeefle ?
vew<e oes<e:, mJeeYeeJeeled~ ve e mJeYeeJe: hejhee&vegeesieen&:, efJejesOeeled~
hejYeefJeeb hegJJekees[eGDeb yebOeefo peueejsmeg Sleod efleereefJeMes<eCeb~ eLee %eeveeJejCeeoerveeb yebOeYeJes
ewJe yebOeeJeefuekeeefokeeb Jeleerle Goees YeJeefle leLeeeg<emleefmceved YeJes yemeesoees ve YeJeefle, hejYeJes SJe
YeJeleerefle %eeheveeLe&ceeeg<e: hejYeefJekeefJeMes<eCeb ke=leceefmle~
peueejs<JesJe efkeceLe&ceeegyeOeeefheleced ?
vew<e oes<e:, efkeb e-peueejs<eg efJeJeskeeYeeJeeled mebkeuesMeJeefpe&les<eg meeleyengues<eg DeJeuebyevekejCesve efJeveeMeceeveJeme yenglJeeYeeJeeled~
meceeeefOekehetJe&keeseeefo-GheefjceeegefJe&keuheeveeb keoueerIeelees veeefmle, DeOemleveeveecesJeeefmle Fefle keLeb %eeeles ?

peerJeeW ceW oerIe& DeeegyebOekeeue ceW leleeeesie mebkeuesMe mes Glke= eesie ceW yeebOelee nw, Gmekes Je keer Dehes#ee
Deeegkece& keer Glke= Jesovee nesleer nw~
pees peerJe Deeies kens peeves Jeeues ue#eCeeW mes meefnle nes, Jen Deeegkece& kes Glke= Je kee mJeeceer neslee nw~
eMve-Jes ue#eCe keewve mes nQ ?
Gej-hetJe&keesef Deeeg Jeeuee nes, en Ske ue#eCe nw~
eMve-hetJe&keesef eceeCe Deeeg Jeeues kees es[kej Deve kee enCe keeeW veneR efkeee peelee nw ?
Gej-Ssmee veneR nw, keeeWefke hetJe& keesef kes ef$eYeeie kees DeeyeeOee kejkes hejYeJe mebyebOeer Deeeg kees yeebOeves
Jeeues peerJeeW kes ner Glke= yebOekekeeue mebYeJe neslee nw~
eMve-eLece Deheke<e& meye peien meceeve keeeW veneR neslee nw ?
Gej-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Ssmee mJeYeeJe nw Deewj mJeYeeJe otmejeW kes eMve kes eesie veneR neslee
nw, keeeWefke Ssmee nesves ceW efJejesOe Deelee nw~
peueejeW ceW hejYeJe mebyebOeer hetJe&keesefeceeCe Deeeg kees yeebOelee nw en efleere efJeMes<eCe nw~ efpeme ekeej
%eeveeJejCeeefokeeW kee yeebOeves kes YeJe ceW ner yebOeeJeueer kees efyeleekej Goe neslee nw, Gmeer ekeej yeebOes iees Deeeg kece&
kee Gmeer YeJe ceW Goe veneR neslee, efkevleg Gmekee hejYeJe ceW ner Goe neslee nw, Fme yeele kee %eeve kejeves kes efueS
Deeeg kee hejYeefJeke efJeMes<eCe efoee nw~
eMve-peueejeW ceW ner Deeeg kee yebOe efkemeefueS kejeee nw ?
Gej-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke peueej peerJe efJeJeskenerve nesves mes mebkeuesMe jefnle Deewj meeleyengueDeefOeke megKeer nesles nQ~ FmeefueS Gvekes DeJeuecyeve kejCe kes eje ve nesves Jeeuee Je yengle veneR heeee peelee nw~
Mebkee-Ske mecee DeefOeke hetJe&keesef Deeefohe Deeies kes Deeeg efJekeuheeW kee keoueerIeele veneR neslee,

70 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 36

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meceeeefOekehetJe&keeseeegheefjceeetbef<e DemebKeeleJe<ee&Ceerefle DeefleosMeeled %eeeles~ efkeb e-keejCesve efJevee


veeefleosMe: efeeles, DeveJemLeeemebieeled~
oerneS DeeGJeyebOeieeS Fefle le=leereb efJeMes<eCeb~ hetJe&keesefef$eYeeieceeyeeOeeb ke=lJee Deeegye&Oeceeveeveeb
peerJeeveeb yeOeceeveeegpe&Ieveceglke=ceheefmle~ le$e peIeveyebOekekeeueefvejekejCeeLe&-ceglke=yebOeke-keeues Fefle
YeefCeleb~ Glke=yebOekekeeueceefhe eLeceeheke<ex ewJe YeJeefle, veeve$e~
Slelkeglees %eeeles ?
ceneyebOemet$eeod %eeeles~ leeLee-DeefYejheke<ezjeegye&Oeceeveme meJe&mleeskee Deceeheke<ex DeeegyeOekekeeuee
peIevee:~ le SJeeslke=e efJeMes<eeefOekee: Fleeoe:~
es peerJee: meesheeceeeg<keemles mJeke-mJekeYegpeceeveeeg:efmLeles: ew ef$eYeeiesefleeevles hejYeefJekeeegyeOeeeeesiee
YeJeefvle eeJeomeb#esheee Fefle~
es efveheeceeeg<kee peerJeemles hegve: mJeke-mJekeYegpeceeveeegef<e <eCceemeeJeMes<es DeeegyeOeeeeesiee YeJeefvle~
Deveees: eesjefhe peerJeees: DeeJeheke<ee& JeeJee YeJeefvle~ Deme efJeMes<ees OeJeueeerkeeeeb Je:~
De$e peerJeeveeceuheyenglJecegeles-leeLee-DeefYejheke<ezjeegye&Oeceevee peerJee: meJe&mleeskee YeJeefvle~
mehleefYejheke<ezjeegye&Oeceevee peerJee mebKeeleiegCee:~ <e[defYejheke<ezjeegye&Oeceevee peerJee mebKeeleiegCee:~ hebeefYejheke<ezjeegye&Oeceevee peerJee mebKeeleiegCee:~ elegefYe&jheke<ezjeegye&Oeceevee peerJee mebKeeleiegCee:~ ef$eefYejheke<ezjeeg-

efkevleg hetJe&keesef mes veeres kes efJekeuheeW kee ner neslee nw, en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Ske mecee DeefOeke hetJe&keesef Deeefohe Deeies keer meye Deeeg DemebKeeleJe<e& eceeCe ceeveer
peeleer nQ, Ssmes DeefleosMe mes-keLeve mes peevee peelee nw Deewj keejCe kes efyevee DeefleosMe efkeee veneR peelee , keeeWefke
keejCe kes efyevee DeefleosMe kejves hej DeveJemLee oes<e Deelee nw~
oerIe& DeeegyebOeke keeue ceW en le=leere efJeMes<eCe nw~ hetJe&keesef kes le=leere Yeeie kees DeeyeeOee kejkes Deeeg kees
yeebOeves Jeeues peerJeeW keer yeOeceeve Deeeg peIeve Yeer nesleer nw Deewj Glke= Yeer nesleer nw~ GmeceW peIeve yebOeke keeue
kee efvejekejCe kejves kes efueS Glke= yebOekekeeue cesW en kene nw~ Glke= yebOekekeeue Yeer eLece Deheke<e& ceW ner
neslee nw, Deve$e veneR neslee nw~
Mebkee-en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-en ceneyebOemet$e mes peevee peelee nw~ Jen Fme ekeej nw-Dee" Deheke<eeX eje Deeeg kees
yeebOeves Jeeues peerJe kes Dee"JeW Deheke<e& ceW peIeve DeeegyebOeke keeue meyemes mleeske nw~ Jener Glke= DeeegyebOeke
keeue Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw Fleeefo~
pees peerJe meesheeceeeg<ke nQ Jes Deheveer-Deheveer Yegpeceeve DeeegefmLeefle kes oes ef$eYeeie yeerle peeves hej JeneB mes
ueskej Demeb#esheee keeue leke hejYeJe mebyebOeer Deeeg kees yeebOeves kes efueS eesie nesles nQ~
pees efveheeceeeg<ke peerJe nesles nQ Jes Deheveer Yegpeceeve Deeeg ceW n ceen Mes<e jnves hej Deeeg yebOe kes eesie
nesles nQ~ Fve oesveeW ner peerJe kes Yeer Fmeer ekeej Dee" Deheke<eeX kees kenvee eeefnS~ Fvekee efJeMes<e JeCe&ve OeJeuee
erkee ceW osKevee eeefnS~
eneB peerJeeW kes DeuheyenglJe kees kenles nQ~ Jen Fme ekeej nw-Dee" Deheke<eeX eje Deeeg kees yeebOeves Jeeues
peerJe meyemes mleeske nesles nQ~ meele Deheke<eeX eje Deeeg kees yeebOeves Jeeues peerJe Gvemes mebKeeleiegCes nQ~ n Deheke<eeX

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 36

elegLe& Devegeesieej / 71

ye&Oeceevee peerJee mebKeeleiegCee:~ eYeeceheke<ee&Yeeceeegye&Oeceevee peerJee mebKeeleiegCee:~ eLecesve-Skesveeheke<exCe


Deeegye&Oeceevee peerJee mebKeeleiegCee:~
DeYeesheke<exYe: mebefeleJecehes#e eLecesveeheke<exCe mebefeleJeb mebKeeleiegCeefceefle De$e eLeceeheke<exCewJe
yebOeeefheleb~
leelhee&cesleled-ees oerIex DeeegyeOekekeeues yeOveeefle me Glke=JemJeeceer YeJeefle, Devees ve YeJeleerefle
Gece$e %eeleJeb~
lehheeDeesiiemebefkeuesmesCe Fefle elegLe efJeMes<eCece$e met$esefmle~
efkeceLe&cesleelegLe&efJeMes<eCece$e efeeles ?
Glke=mebkeuesMesCe Glke=efJeMegee e eLee Mes<ekecee&efCe yeOevles ve leLeeegye&Oeles, efkevleg leleeeesiesCe
ceOecemebkeuesMesCe yeOeles Fefle %eeheveeLe leleeeesiemebkeuesMeefJeMes<eCeb ke=leceefmle~
lehheeDeesiieGkekemmepeesiesCe Fefle hebeceb efJeMes<eCeb Jele&les~
keLeceslelhebeceb efJeMes<eCeb ?
yengJeenCeeLe~
eesJeb leefn& Glke=eesiesve Fefle efkeVeeseles ?
veeseles, ew meceeew cegkelJee Glke=eegyeOekekeeuecee$emeceeb Glke=eesiesve heefjCeceveeYeeJeeled~ Delees eeJeled
Mekeeles leeJeled Glke=evesJe eesiemLeeveeefve heefjCecee ees yeOveeefle me Glke=JemJeeceer YeJeefle Fefle keefLeleceefmle~

eje Deeeg kees yeebOeves Jeeues peerJe Gvemes mebKeeleiegCes nQ~ heeBe Deheke<eeX eje Deeeg kees yeebOeves Jeeues peerJe Gvemes
mebKeeleiegCes nQ~ eej Deheke<eeX eje Deeeg kees yeebOeves Jeeues peerJe Gvemes mebKeeleiegCes nQ~ leerve Deheke<eeX eje Deeeg
kees yeebOeves Jeeues peerJe Gvemes mebKeeleiegCes nQ~ oes Deheke<eeX eje Deeeg kees yeebOeves Jeeues peerJe Gvemes mebKeeleiegCes nQ~
eLece-Ske Deheke<e& eje Deeeg kees yeebOeves Jeeues peerJe Gvemes mebKeeleiegCes nQ~
Dee" Deheke<eeX eje mebefele Je keer Dehes#ee eLece Deheke<e& eje mebefele ngDee Je mebKeeleiegCee nw,
DeleSJe eLece Deheke<e& ceW ner Deeeg kees yebOeeee nw~
leelhee& en nw efke-pees oerIe& DeeegyebOeke keeue ceW Deeeg kees yeebOelee nw, Jen Glke= Je kee mJeeceer
neslee nw, Deve veneR neslee nw~ eneB Ssmee peevevee eeefnS~
Gmekes eesie mebkeuesMe mes Ssmee elegLe& efJeMes<eCe met$e ceW nw~
eMve-Gmekes eesie mebkeuesMe mes en elegLe& efJeMes<eCe efkemeefueS efkeee nw ?
Gej-pewmes Glke= mebkeuesMe Deewj Glke= efJeMegef mes Mes<e kece& yebOeles nQ, Jewmes Deeeg kece& veneR yebOelee, efkevleg
Deheves eesie ceOece mebkeuesMe mes Jen yebOelee nw, Fmekes %eeheveeLe& Gmekes eesie mebkeuesMe en efJeMes<eCe efkeee nw~
Gmekes eesie Glke= eesie mes Ssmee hebece efJeMes<eCe nw~
eMve-Gmekes eesie Glke= eesie mes en heeBeJee efJeMes<eCe efkemeefueS efkeee nw ?
Gej-yengle Je kee enCe kejves kes efueS Ge efJeMes<e efkeee nw~
eMve-eefo Ssmee nw lees efhej Glke= eesie mes Flevee ner keeeW veneR kene ?
Gej-veneR kene nw, keeeWefke oes meceeeW kees es[kej Glke= DeeegyebOeke keeueeceeCe mecee leke peerJe
kee Glke= eesiehe mes heefjCeceve veneR nes mekelee~ FmeefueS peneB leke Mekee nes JeneB leke Glke= ner eesiemLeeveeW
kees eehle neskej pees peerJe Deeeg kees yebOelee nw, Jen Glke= Je kee mJeeceer neslee nw, en kene nw~

72 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 37

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

De$e met$es yebOeefo Fob eLeceefveoxMees efve<heue:, yebOeefo Fefle efleereefveoxMeeLe&lemleme he=LeiYetleeLee&vegheuebYeeled
Fefle ?
vewleled, efkeb e-eLeceb yebOeefo heob yeOeceeveeLex Jele&ceeveesefmle Dele: leme yeOveeefle Fefle DeLex
eJe=efeefJejesOeeled~
mebeefle hetJe&keefLeleeeg<ees eesieeslke=eesieefJe<eeeefleheeoveeLe&cegejmet$eb YeCeles

peesiepeJecepPemmegJeefjcebleescegngeceefoes~~37~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$eemeceeeeeesieeveeb esCee DemebKeeleYeeiecee$eeesiemLeeveeveeb eesieeJeceOeefceefle
meb%ee, efmLeles: efmLeefleceleeb eesieeveeb keLebefeoYesoeled~ eesieewJe eJeceOeb eesieeJeceOeefceefle lesve kece&Oeejemeceemees$e
egpeles~ DeLeJee ees eesieeJeme ceOeb Demeceekeeue: me eesieeJeceOeb, lemeesheefj Devleceg&ntle&keeueb efmLele:~
kegle: ?
le$eleveeesieeveeb DeOemleveeesiesYe: DemebKeeleiegCelJeeled~
Debleceg&ntle cegkelJee le$e yengkeb keeueb efkeb ve efleefle ?
ve, le$eeJemLeevekeeueme Glke=meeefhe Debleceg&ntle&cee$elJeeled Debleceg&ntlee&oefOekeeegyeOekekeeueeYeeJeee~
eesieeJeceOeeled Gheefj Debleceg&ntlee&JemLeeveb ve mebYeJeefle Fefle esled ?
vewleod JeeJeb, DemebKeeleiegCeJe=efhemLeevesvleceg&ntle&keeueb DeJemLeeveemebYeJeceveceeves efJejesOeeled~

eMve-eneB met$e ceW yebOeefo en eLece efveoxMe efvejLe&ke nw keeeWefke, yebOeefo Fme efleere efveoxMe kes DeLe&
ceW Fmekee keesF& efYeVe DeLe& veneR heeee peelee nw ?
Gej-Ssmee veneR nw, keeeWefke eLece heo ceW yebOeefo en heo yeebOeves Jeeuee Fme DeLe& ceW efJeeceeve nw
FmeefueS Gmekeer yeebOelee nw Fme DeLe& ceW eJe=efe ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~
Deye hetJe&keefLele Deeeg kes eesie Glke=eesie efJe<ee kee eefleheeove kejves nsleg Gejmet$e kenles nQmet$eeLe&-

eesieeJeceOe kes Thej Devleceg&ntle&keeue leke jne~~37~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB Dee" mecee kes eesie pees esefCe kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e eesiemLeeve
nesles nQ Gvekeer eesieeJeceOe meb%ee nw, keeeWefke efmLeefle mes efmLeefle Jeeues eesieeW kee keLebefeled DeYeso nw~ eneB eesie ner
eJeceOe eesieeJeceOe Ssmee kece&Oeeje meceeme kejvee ege nw~ DeLeJee pees eesieeJe kee ceOe Dee" mecee keeue
nw en eesieeJeceOe kenueelee nw~ Gmekes Thej Devleceg&ntle& keeue leke jne, Ssmee mecePevee~
keeeW ? keeeWefke JeneB kes eesie DeOemleve eesieeW keer Dehes#ee DemebKeeleiegCes nesles nQ~
Mebkee-Devleceg&ntle& kees es[kej JeneB yengle keeue leke keeeW veneR jnlee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Ske lees JeneB jnves kee Glke= keeue ner Devleceg&ntle& cee$e nw Deewj otmejs Deeeg
yebOeke keeue Yeer Devleceg&ntle& mes DeefOeke veneR heeee peelee nw~
Mebkee-eesieeJeceOe kes Thej Devleceg&ntle& keeue leke jnvee mebYeJe veneR nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke DemebKeeleiegCeJe=efhe mLeeve ceW Devleceg&ntle& keeue leke
jnves kees DemebYeJe ceeveves ceW efJejesOe Deelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 38, 39

elegLe& Devegeesieej / 73

DeOegvee peueejs<eg GlheVepeerJeeveeb efJeMes<ekeLeveeLe met$eeceJeleee&les

eefjces peerJeiegCeneefCeeCeblejs DeeJeefueeeS DemebKesppeefoYeeieceefoes~~38~~


kecesCe keeueieomeceeCees hegJJekees[eGSmeg peueesjmeg GJeJeCCees~~39~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDebeflecepeerJeiegCeneefvemLeeveevlejs DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiekeeueheeleb efmLele:~
hegve: eceMe: ce=legb eehe hetJe&keeseeeg<kes<eg peueejs<eg GlheVe:~
Deefmceved kecesCe keeueeoes Fefle Jeevesve hejYeefJekeeeg<ees yes heeeled Yegpeceeveeeg<e: keoueerIeelees
veeefmle, efkevleg eLeemJehesCewJe Jesoeleerefle %eeefheleb YeJeefle~
hejYeefJekeeegye&dJee Yegpeceeveeegef<e Ieeleefe<eceeves kees oes<e Fefle esled ?
vewleled keLeefeleJeb, efkeb e-efvepeeaCe&Yegpeceeveeeg<e: DeeehlehejYeefJekeeegoeme elegie&efleyeeeme
peerJemeeYeeJeemebieeled~
De]$e keefeoeMebkeles
JeeKeee%eefhleebLes efueefKeleb Jele&les eled - peerJee ogefJene heCCeee mebKesppeJemmeeGDee esJe
DemebKesppeJemmeeGDee esJe~ lelLe pes les DemebKesppeJemmeeGDee les cceemeeJemesmeebefme DeeGiebefme hejYeefJeeb
Deeegieb efCeyebOeblee yebOebefle~ lelLe pes les mebKesppeJeemeeGmee les ogefJene heCCeee meesJekekeceeGDee efCeJekekeceeGDee

Deye peueejesW ceW GlheVe peerJeeW kee efJeMes<e keLeve kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Deefvlece peerJeiegCeneefvemLeeveevlej ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie keeue leke


jne~~38~~
ece mes keeue kees eehle neskej hetJe&keesef Deeeg Jeeues peueejeW ceW GlheVe ngDee~~39~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-keesF& peerJe Deefvlece peerJeiegCeneefvemLeeveevlej ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW
Yeeie keeue leke efmLele jne hegve: eceMe: ce=leg kees eehle kejkes hetJe&keesef Deeeg Jeeues peueej efleee peerJeeW ceW
GlheVe nes ieee~
eneB met$e ceW pees kecesCe keeueeoes DeLee&led ece mes keeue-ce=leg kees eehle neskej en Jeeve enCe
efkeee nw Gmemes en yeele peevevee efke hejYeJemebyebOeer Deeeg kes yebOeves kes heeeled Yegpeceeve Deeeg kee keoueerIeele veneR
neslee nw, efkevleg Jen efpeleveer Leer Gleveer kee ner Jesove-DevegYeJe kejlee nw~
Mebkee-hejYeJemebyebOeer Deeeg kees yeebOekej Yegpeceeve Deeeg kee Ieele ceeveves ceW keewve mee oes<e nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke efpemekeer Yegpeceeve Deeeg keer efvepe&je nes egkeer nw, DeYeer
leke efpemekes hejYeefJeke Deeeg kee Goe veneR eehle ngDee nw, elegie&efle kes yeee nes peeves mes Gme peerJe kes DeYeeJe kee
emebie eehle neslee nw~
eneB keesF& efMe<e Mebkee kejlee nw efkeJeeKeee%eefhle ebLe ceW efueKee nw efke-peerJe oes ekeej kes kens iees nQ-mebKeeleJe<ee&eg<ke Deewj
DemebKeeleJe<ee&eg<ke~ GveceW pees DemebKeeleJe<ee&eg<ke nQ Jes Deeeg kes DebMeeW ceW n ceeme Mes<e jnves hej hejYeefJeke
Deeeg kees yeebOeles ngS yeebOeles nQ~ Deewj pees mebKeeleJe<ee&eg<ke peerJe nQ Jes oes ekeej kes kens iees nQ-

74 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 39

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

esJe~ lelLe pes les efCeJekekeceeGDee les efleYeeieJemesmeebefle eeGiebefme hejYeefJeeb DeeGieb kecceb efCeyebOeblee yebOebefle~ lelLe
pes les meesJekekeceeGDee les efmeee efleYeeieeefeYeeieeJemesefmeebefle eeegiebefme hejYeefJeeb DeeGieb kecceb efCeyebOeblee yebOebefle1~
Slesve JeeKeee%eefhlemet$esCe men keLeb ve efJejesOees YeJesled ?
vewleod JeeJeb, efkeb e-Slemceeled leme he=LeiYetleme Deeeee&Yesosve YesoceeheVeme SkelJeeYeeJeeled~
yehejYeefJekeeeg<keme DeheJele&veeIeeleceke=lJee GlheVeefceefle %eeheveeLe met$es hegJJekees[eGSmeg GhheCCeefceefle
Geb YeJeefle~
DeheJele&veeIeeles ke=les kees oes<e: Fefle esled ?
keLeles-ve, Ieelesve ueIegefmLeefleb eehleeveeb kece&eosMeeveeb yentveeb efvepe&jeemebieeled~ eLee osJeieleeefokecee&efCe
yedJee hegvemle$eeveglheeeve$eeefhe Glheeo: mebYeJeefle leLee$e veeefmle~ emee ielesjeegye&b le$ewJe efveeesveeslheeles
Fefle %eeheveeLe mLeueejeefoeflee&kedeefle<esOeeLe e peueejsmeg GJeJeCCees Flegeb Jele&les~

meesheeceeeg<ke Deewj efveheeceeeg<ke~ GveceW pees efveheeceeeg<ke nQ Jes Deeeg ceW ef$eYeeie Mes<e jnves hej hejYeefJeke
Deeeg kees yeebOeles nQ Deewj pees meesheeceeeg<ke peerJe nQ Jes keLebefeled ef$eYeeie (keLebefeled ef$eYeeie kee ef$eYeeie) Deewj
keLebefeled ef$eYeeie-ef$eYeeiekee ef$eYeeie Mes<e jnves hej hejYeJe mebyebOeer Deeeg kees yeebOeles nQ~
Fme JeeKeee%eefhle met$e kes meeLe kewmes efJejesOe veneR nesiee ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Fme met$e mes Ge efYeVe Deeeee& kes eje yeveeee ngDee nesves
kes keejCe he=Leked nw, Dele: Gmemes Fmekee efceueeve veneR nes mekelee nw~
yeebOeer ngF& hejYeefJeke Deeeg kee DeheJele&veeIeele ve kejkes GlheVe ngDee, Fme yeele kee %eeve kejeves kes efueS
hetJe&keesef Deeeg JeeueeW ceW GlheVe ngDee Ssmee kene nw~
Mebkee-DeheJele&veeIeele kejeves ceW keee oes<e Deelee nw ?
Fmekes meceeOeeve ceW kenles nQ efke-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke Ieele kejves mes Lees[er meer efmLeefle kees eehle
ngS yengle kece&eosMeeW keer efvepe&je kee emebie Deelee nw~ FmeefueS eneB DeheJele&veeIeele kee efve<esOe efkeee nw~
efpeme ekeej osJeieefle Deeefo keceeX kees yeebOe kej efhej JeneB GlheVe ve neskej Deve$e Yeer GlheVe nesvee
mebYeJe nw, Gme ekeej eneB veneR nw~ efkevleg efpeme ieefle keer Deeeg yeebOeer ieF& nw JeneB ner efveee mes GlheVe neslee
nw, Ssmee yeleueeves kes efueS leLee Leueej Deeefo efleeeeW kee eefle<esOe kejves kes efueS peueejeW ceW GlheVe ngDee
Ssmee kene nw~
efJeMes<eeLe&-DeeegyebOe Deewj ieefleyebOe ceW ener Devlej nw efke Deeeg yebOe kes heeeled Jen peerJe efveece mes Gmeer
ieefle ceW pevce ueslee nw efpeme ieefle keer Deeeg kee Jen yebOe kejlee nw~ efkevleg ieefleyebOe kes mebyebOe ceW Ssmee keesF& efveece
veneR nw, keeeWsefke Ske ner heee&e ceW keeueYeso mes heefjCeeceeW kes Devegmeej eejeW ieefle veece kece& Deewj Gvemes mebye
Deve keceeX kee yebOe neslee nw~ eke=le ceW oes yeeleeW kees Oeeve ceW jKekej peueejeW ceW GlheVe ngDee en Jeeve kene
nw~ eLece lees Fme peerJe ves efleeeeeg kee yebOe efkeee Lee, FmeefueS Deeeg yebOe kes Devegmeej Jen peueejeW ceW GlheVe
ngDee en kene ieee nw~ otmejs efleeeeW kes Deveske Yeso nQ~ GveceW mes eke=le ceW peueej efleeeeW ceW GlheVe kejevee
ner F nw, en mecePekej Deve efleeeeW ceW veneR GlheVe ngDee, efkevleg peueej efleeeeW ceW GlheVe ngDee, en %eeheve
kejves kes efueS peueejeW ceW GlheVe ngDee en Jeeve kene nw~
1. <edKeb[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 10, he=. 237-238~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 JesoveeJeefJeOeeve / met$e 40 mes 46

elegLe& Devegeesieej / 75

DemewJe peerJemeeslke=Jesoveeeg<ees YeJeleerefle %eeheveeLe met$emehlekeceJeleee&les

DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~~40~~


DebleescegngesCe hegCejefJe hejYeefJeeb hegJJekees[eGDeb yebOeefo peueejsmeg~~41~~
oerneS DeeGDeyebOeieeS lehheeDeesiie-GkekemmepeesiesCe yebOeefo~~42~~
peesiepeJecepPemme GJeefj Debleescegngeceefoes~~43~~
eefjces peerJeiegCeneefCeeCeblejs DeeJeefueeeS DemebK esppeefo-Yeeieceefoes~~44~~
yengmees yengmees meeoeS pegees~~45~~
mes keeues hejYeefJeeceeGDeb efCeuuesefJeefnefo efe lemme DeeGDeJeseCee oJJeoes
Gkekemmee~~46~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeSkeefmeceew: heee&hleer: ve meceeheeefle Fefle %eeheveeLe met$es DebleescegngesCe enCeb
Jele&les~ efkeb e-heee&efhlemeceehevekeeuees peIeve: Glke=eevleceg&ntle&cesJe~ le$e Glke=keeueeefle<esOeeLe met$es meJJeuengb
Jeeveb ke=leceefmle~

Fme peerJe kes Deeeg keer Glke= Jesovee nesleer nw en yeleueeves nsleg meele met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Devleceg&ntle& keeue eje DeefleMeerIe meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee~~40~~


Devleceg&ntle& keeue kes eje efhej Yeer Jen peueejeW ceW hejYeJemebyebOeer hetJe&keesefeceeCe
Deeeg kees yeebOelee nw~~41~~
oerIe& Deeeg yebOeke keeue kes Yeerlej Gmekes eesie Glke= eesie mes Gme Deeeg kees
yeebOelee nw~~42~~
eesieeJeceOe kes Thej Devleceg&ntle& keeue leke jne~~43~~
Deefvlece peerJeiegCeneefvemLeeveevlej ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie keeue leke
jne~~44~~
yengle-yengle yeej meeleemeele keeue mes ege ngDee~~45~~
leoveblej mecee ceW Jen hejYeJemebyebOeer Deeeg keer yebOe Jegefefe kejsiee, Dele: Gmekes
DeeegJesovee Je keer Dehes#ee Glke= nesleer nw~~46~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Ske-oes meceeeW eje heee&efhleeeW kees hetCe& veneR kejlee nw, en yeleueeves kes
efueS met$e ceW Devleceg&ntle& kee enCe efkeee nw~ keeeWefke heee&efhleeeW kees hetCe& kejves kee keeue peIeve Deewj Glke=
oesveeW Devleceg&ntle& ner nw~ GmeceW Glke= keeue kee eefle<esOe kejves kes efueS meJe&ueIeg heo kee enCe efkeee nw~

76 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 46

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efkeceLe&ceglke=keeueme eefle<esOe: efeeles ?


oerIe&keeuesve yengkee ieeshege ieueefvle Fefle yengefve<eskeefvepe&jeeefle<esOeeLe leleefle<esOe: efeeles~ Skeefheee&efhle<eg
meceeefhleb ieleemeg heee&hlees peerJe: DeeegyeOeeeeesiees ve YeJeefle, efkebleg meJee&efYe: heee&efhleefYe: heee&hleieleewJeeegyeOeeeeesiees YeJeleerefle %eeheveeLe meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes Flegeb met$es~
Devleceg&ntle&keeuesve hegvejefhe peueesj<eg hejYeJemebyebefOe-hetJe&keeseeegye&Oveeefle~
Deeb peerJe: heee&efhlemeceeefvelemeceeeYe=efle eeJeovleceg&nte ve ieleb leeJelkeoueerIeeleb ve kejesefle, Fefle %eeheveeLe
DebleescegngesCe efveoxMe: ke=le:~
efkeceLe&ceOemleve-Yegpeceeveeeg<keme keoueerIeelees ve efeeles ?
ve efeeles, mJeeYeeJeeled~
keoueerIeelesve efJeveevleceg&ntle&keeuesve hejYeefJekeceeeg: efkeb ve yeOeles ?
ve, peerefJelJee eoeegJe&leerleb lemeeOe&meeefOekeeyeeOeeeeb meleeb hejYeJemebyebefOe-DeeegyeOeeYeeJeeled~
Slelkesve eceeCesve %eeeles?
hegJJekeesef[efleYeeiecesee esJe DeeGDemme Gkekemmeeyeene nesefo Fefle keeueefJeOeevemet$eeod %eeeles~
De$e hetJe&keesee: mleeskeeeg<kes<eg peueejs<eg keLeb veeslheeefole: ?
ve, peueejs<eg hetJe&keeseeegyeOekekeeueb cegkelJeeves<eeb yebOekekeeueeveeb yenglJeeYeeJeeled~

Mebkee-Glke= keeue kee eefle<esOe efkemeefueS efkeee peelee nw ?


meceeOeeve-etBefke oerIe& keeue eje yengle ieeshegeSb ieue peeves mes yengle efve<eskeeW keer efvepe&je nes peeleer nw,
Dele: Fme yeele kee eefle<esOe kejves kes efueS Glke= keeue kee eefle<esOe efkeee peelee nw~ Ske-oes heee&efhleeeW kes hetCe&
nesves hej heee&hle ngDee peerJe DeeegyebOe kes eesie veneR neslee, efkevleg meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee ner DeeegyebOe kes
eesie neslee nw, Fme yeele kee %eeve kejeves kes efueS meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee Ssmee kene nw~
Devleceg&ntle& keeue eje efhej Yeer peueejeW ceW hejYeJe mebyebOeer hetJe&keesef eceeCe Deeeg kees yeebOelee nw~
en peerJe heee&efhleeeW kees hetCe& kej egkeves kes mecee mes ueskej peye leke Devleceg&ntle& veneR yeerlelee nw leye leke
keoueerIeele cejCe veneR kejlee nw, Fme yeele kee %eeve kejeves kes efueS Devleceg&ntle& heo kee efveoxMe efkeee nw~
Mebkee-Fmekes veeres Yegpeceeve Deeeg kee keoueerIeele keeeW veneR kejlee nw ?
meceeOeeve-veneR kejlee nw, keeeWefke Ssmee ner mJeYeeJe nw~
Mebkee-keoueerIeele kes efyevee Devleceg&ntle& keeue eje hejYeefJeke Deeeg keeeW veneR yeebOeer peeleer nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke peerefJele jnkej pees Deeeg Jeleerle ngF& nw Gmekeer DeeOeer mes DeefOeke DeeyeeOee kes
jnles ngS hejYeefJele Deeeg kee yebOe veneR neslee nw~
Mebkee-en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-hetJe&keesef kes le=leere Yeeie cee$e ner Deeeg keer Glke= DeeyeeOee nesleer nw Fme keeueefJeOeeve
met$e mes peevee peelee nw~
Mebkee-eneB hetJe&keesef mes kece Deeeg Jeeues peueej peerJeeW ceW Deeeg kee yebOe keeeW veneR kejeee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke peueej peerJeeW ceW hetJe&keesef eceeCe Deeeg kes yebOeke keeue kees es[kej Deve
yebOekekeeue veneR heees peeles nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 47, 48

elegLe& Devegeesieej / 77

oerIee&egyeOekekeeuemeeYeblejs leme eesieme Glke=eesiesve yeOveeefle~ eesieeJeceOemeesheefj Debleceg&ntle&keeueb


efmLele:~ le$e Deefvleces peerJeiegCeneefvemLeeveevlejs DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeieb efmLele:~
yeng-yengJeejb meeleekeeuesve ege:~ De$e meeleeJesoveereyevOeme eesiekeeueme meeleekeeue Fefle veece~ SJeb
DemeeleeJesoveereyebOeeesie-mebkeuesMekeeueme Demeeleekeeue Fefle veece~ le$eeJeuebyevekejCesve ieueceeveJeeefle<esOeeLe
meeleekeeuesve yengJeejb heefjCeeefcele:~
leovevlejmecees hejYeJemebyebefOe-Deeeg<ees yebOeJegefefe: keefj<eefle Fefle lemeeegJexovee Jeehes#eee Glke=e
YeJeefle~
DeOegveeveglke=JesoveeefveheCeeLe met$eceJeleee&les

leJJeefoefjeceCegkekemmeb~~47~~
efmeebleefevleeceefCeerkeelele Glke=eled JeefleefjeJeceveglke=JeJesovee YeJeleerefle %eeleJeb~
SJeb efleeresvlejmLeues DeeegJexoveekeLevelJesve $eeesoMe met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee %eeveeJejCeere peIeveJesoveeefveheCeeLe met$eelegeceJeleee&les-

meeef ceesC e penCCeheos CeeCeeJejCeer eJes eCee oJJeoes penefC Ceee


kemme ?~~48~~
oerIe& Deeeg yebOeke keeue kes Yeerlej Gmekes eesie Glke= eesie mes yeebOelee nw~ eesieeJeceOekeeue kes
Thej Devleceg&ntle& keeue leke jne~ JeneB Debeflece peerJeiegCeneefvemLeeveeblej ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie
keeue leke jne~ yengle-yengl e yeej meelee keeue mes ege jne~ eneB meeleeJesoveere kes yebOe kes eesie keeue
kee veece meeleekeeue nw~ DemeeleeJesoveere kes yebOe eesie mebkeuesMekeeue kee veece Demeeleekeeue nw~ GveceW mes
DeJeuecyeve kejCe eje ieueves Jeeues Je kee eefl e<esOe kejves kes efueS meeleekeeue kes eje yengle yeej
heefjCeceve kejeee nw~
leoveblej mecee ceW hejYeJemebyebOeer Deeeg keer yebOeJegefefe kejsiee Dele: Gmekes DeeegJesovee Je keer Dehes#ee
Glke= nesleer nw~
Deye Deveglke= Jesovee kee efveheCe kejves kes efueS met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Gmemes efYeVe Je Deeeg keer Deveglke= JeJesovee nw~~47~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Gmemes DeLee&led Glke= mes efYeVe Deveglke= JeJesovee nesleer nw, Ssmee
peevevee eeefnS~
Fme ekeej efleere DevlejmLeue ceW DeeeJegosvee kee keLeve kejves Jeeues lesjn met$e hetCe& ngS~
Deye %eeveeJejCeere keer peIeveJesovee kee efveheCe kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

mJeeefcelJe kes peIeve heo ceW Je keer Dehes#ee %eeveeJejCe keer peIeve Jesovee efkemekes
nesleer nw ?~~48~~

78 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 49, 50, 51

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

pees peerJees megngceefCeieesopeerJesmeg heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiesCe TefCeeb


kecceefefoceefoes~~49~~
lelLe e mebmejceeCemme yenJee DeheppeeYeJee LeesJee heppeeYeJee~~50~~
oerneDees DeheppeeeDees jnmmeeDees heppeeeDees~~51~~
efmeebleefevleeceefCeerkeemJeeefcelJesve peIeveheos Jeehes#eee %eeveeJejCeme peIeveJesovee keme YeJeleerefle
DeeMebkeemet$eb Jele&les~ De$e SkemebeesieeefoecesCe hebeoMeeMebkeefJekeuhee GlheeoefeleJee~ Deefmceved met$es
Glke=heoeef le<es OeeLe peIeveheoenCeb ~ %eeveeJejCeer eefv eox Me: Mes <ekece& eefle<esO eheue:~ Jeef veoxM e:
#es$eeefoeefle<esOeheueesefmle~
DemeeMebkeemet$emeesejb oerelesees peerJe: met#ceefveieesopeerJes<eg heueeshecemeemebKeeleYeeiesve vetveb kece&efmLeefleeceeCekeeueb efmLele:~ me SJe
%eeveeJejCeme peIeveJeme mJeeceer YeJeefle~ heueeshecemeemebKeeleYeeiesve vetveb kece&efmLeleeceeCekeeueb efveieesopeerJes<eg
efmLele Fefle Sleeme Skeb efJeMes<eCeb~
efkeceLe&cesleod efJeMes<eCeb efeeles ?
DevepeerJew: heefjCececeeveeesieeosles<eeb eesiemeemebKeeleiegCenervelJeeled~
DemebKeeleiegCenerveeesiesve efkeceLe Yeeefcele: ?

pees peerJe met#ce efveieeso peerJeeW ceW heueeshece kee DemebKeeleJeeB Yeeie kece kece&efmLeefle
eceeCe keeue leke jne nw~~49~~
JeneB met#ce efveieesefoee peerJeeW ceW heefjYeceCe kejves Jeeues Gme peerJe kes Deheee&hle YeJe
yengle nesles nQ Deewj heee&hle YeJe Lees[s nesles nQ~~50~~
Deheee&hlekeeue yengle Deewj heee&hle keeue Lees[e nw~~51~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-mJeeefcelJe mes peIeve heo ceW Je keer Dehes#ee %eeveeJejCe kece& keer peIeve
Jesovee efkemekes nesleer nw, Ssmee DeeMebkeemet$e nw~ eneB Ske mebeesieeefo ece mes hevn DeeMebkeeefJekeuheeW kees GlheVe kejevee
eeefnS~ Glke= heo kee eefle<esOe kejves kes efueS peIeve heo kee enCe efkeee nw~ %eeveeJejCeere Fme heo kes efveoxMe kee
heue Mes<e keceeX kee eefle<esOe kejvee nw~ Je Fme heo kes efveoxMe kee heue #es$eeefo kee eefle<esOe kejvee nw~
Deye eneB DeeMebkee met$e kee Gej osles nQpees peerJe met#ceefveieesefoee peerJeeW ceW heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes vetve kece&efmLeefleeceeCe keeue leke
jnlee nw, Jener %eeveeJejCe kece& kes peIeve Je kee mJeeceer neslee nw~ heueeshece kee Demeb KeeleJeeB Yeeie kece
kece&efmLeefle eceeCe keeue leke efveieesopeerJeeW ceW jne, en Gmekee Ske efJeMes<eCe nw~
Mebkee-en efJeMes<eCe efkemeefueS efkeee ieee nw ?
meceeOeeve-keeeWefke Deve peerJeeW eje heefjCeceve efkees peeves Jeeues eesie keer Dehes#ee Fvekee eesie DemebKeeleiegCee
nerve nw, Dele: Ge efJeMes<eCe efoee nw~
Mebkee-DemebKeeleiegCes nerve eesie kes meeLe efkemeefueS Iegceeee peelee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 51

elegLe& Devegeesieej / 79

mebeneLe SJe Devessve eesiesve Yeeefcele:~


heueeshecemeemebKeeleYeeiesve vetvee kece&efmLeefle: efkeceLe ke=lee ?
heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$ekeeueb Skesefves<eg mebefelekece&eosMeeveeb iegCeesefCehesCe ieeueveeLe~
eesJeb leefn& meJe&kece&efmLeles: kece&eosMeeveeb iegCeesefCeefvepe&je keLeb ve efeeles ?
ve, heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$emecekelJekeeC[kew: heefjCelemeJe&peerJeme efveecesve efveJee&CeieceveesheuebYeeled~
hegvejheeMebkeles keefeled
heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$emecekelJekeeC[ke-mebeceemebecekeeC[kew: heefjCelepeerJees efveecesve
efveJee&Cecegheieefle Fefle keglees %eeeles ?
heueesheceme DemebKeeleYeeiesve Tveefceefle efveoxMemeeveLeeveghehees:~
met#ceefveieesos<eg eflelees peerJeme DeeJeemeefveheCeeLe&cegejmet$eeefCe YeefCeleeefve eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe~
le$e e mebmejCeefeeceeCeme peerJeme yenJeesheee&hleYeJee YeJeefvle mleeskeee heee&hleYeJee Fefle %eeleJeced~
eerJeerjmesveeeeexCe DemewJe ekejCeme efJemle=leb efJeJeseveb efeelesS<e: #eefhelekeceeefMekeesheee&hles<eg #eefhele-iegefCeleIeesueceevesYees yengJeejceglheeles, heee&hlekes<eg mleeskeJeejceglheeles~
kegle: ?

meceeOeeve-meben kejves kes efueS DemebKeeleiegCes ner eesie kes meeLe Iegceeee nw~
Mebkee-heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes nerve kece&efmLeefle efkemeefueS keer ieF& nw ?
meceeOeeve-heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe keeue leke SkesefveeW ceW mebefele ngS kece&eosMeeW kees
iegCeesefCehe mes ieueeves kes efueS Ge kece&efmLeefle keer ieF& nw~
Mebkee-eefo Ssmee nw, lees meye kece&efmLeefle kes kece&eosMeeW keer iegCeesCeer efvepe&je keeeW veneR keer peeleer nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke pees peerJe heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e mecekelJekeeC[keeW mes heefjCele
nesles nQ Gve meyekee efveece mes efveJee&Ceieceve heeee peelee nww~
eneB efhej mes keesF& Mebkee kejlee nw efkeheueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e mecekelJekeeC[ke Deewj mebeceemebecekeeC[keeW mes heefjCele ngDee peerJe
efveece mes efveJee&Ce kees eehle kejlee nw, en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-keeeWefke Fmekes efyevee heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes nerve en efveoxMe Ieefle veneR neslee
nw~ DeleSJe Fmeer mes Jen peevee peelee nw~
met#ce efveieesopeerJeeW ceW jnves Jeeues Ge peerJe kes DeeJeemeeW kes efveheCeeLe& eer Yetleyeueer Deeeee& osJe ves Gej
met$eeW kees kene nw~
JeneB met#ce efveieesopeerJeeW ceW heefjYeceCe kejves Jeeues Gme peerJe kes Deheee&hle YeJe yengle nesles nQ Deewj heee&hle
YeJe Lees[s nesles nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
eer Jeerjmesveeeee& ves Fmeer ekejCe kee efJemle=le efJeJeseve efkeee nw-en #eefhelekeceeefMeke peerJe Deheee&hlekeeW
ceW #eefhele Ieesueceeve Je iegefCele Ieesueceeve keceeefMeke peerJeeW keer Dehes#ee yengle yeej GlheVe neslee nw Deewj heee&hlekeeW ceW
Lees[s yeej GlheVe neslee nw~
keeeW ?

80 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 51

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

heee&hleeesieeomebKeeleiegCenervesve Deheee&hleeesiesve mleeskeeveeb kece&eosMeeveeb mebeeoMe&veeled~


#eefhelekeceeefMekeheee&hleYeJesYe: lemewJeeheee&hleYeJee yenJe Fefle efkeVeeseles ?
veeseles, efkeb e-efJekeuesefveheee&hleefmLeles: mebKeeleJe<e&menelJemeeveLeeveghehees:~ leeLeeerefveeheee&hlekes<eg eefo peerJees efvejblejceglheeles leefn& Glke=sve DeMeerefleJeejceglheeles~ $eerefveeheee&hlekes<eg <eefJeejb,
elegefjefveeheee&hlekes<eg elJeeefjodJeejb, hebesefveeheee&hlekes<eg elegefJeMeefleJeejceglheeles~
heee&hleeveeceeeg:efmLeefle: hegve: eLeeecesCe eoMeJe<ee&efCe, SkeesvehebeeMeodjeef$ebefoJemeeefve, <eCceemee:,
$eeefebMelmeeiejesheceeefve~ le$e eefo erefveheee&hleeveeceMeerefle-GlheVeJeeje YeJeefvle leefn& erefveYeJeefmLeefleo&MeiegefCele-<eCCeJeefleJe<e&cee$ee-veJeMele<eefJe<e&eceeCee SJe YeJeefle~ $eerefveeCeeceveJeefleceemee (efove 496098
Je<e&), elegefjefveeCeeb efJebMeefleJe<ee&efCe (ceeme 64020 Je<e&) YeJeefvle~
ve ewJeb mebKeeleeefve Je<e&meneeefCe Fefle keeueeefveeesieejs Sles<eeb YeJeefmLeefleeceeCeefveheCeeled~
lelees %eeeles eLee Deheee&hlekes<eg GlheeceeveJeejsYees efJekeuesefveheee&hlekes<eg GlheeceeveJeeje yenJe Fefle,
DeveLee mebKeeleJe<e&menecee$e YeJeefmLeles Deveglhees:~ eLee efJekeuesefves<eg heee&hles<eg GlheVeJeeje yenJemleLee
met#cewkesefvepeerJes<eg Deefhe mJekeeheee&hlekes<eg GlheVeJeejsYe: heee&hlekes<eg GlheVeJeeje yenJeewJe, peerJelJeb eefle
efJeMes<eeYeeJeeled eflee&kelJeb eefle efJeMes<eeYeeJeee~ lemceeled mJekeheee&hleYeJesYe: mJekeeheee&hleYeJee yenJe Fefle

keeeWefke heee&hle eesie keer Dehes#ee DemebKeeleiegCes nerve Deheee&hle eesie eje mleeske kece&eosMeeW kee mebee
osKee peelee nw~
Mebkee-#eefhelekeceeefMeke kes heee&hle YeJeeW keer Dehes#ee Gmeer kes Deheee&hle YeJe yengle nQ, Ssmee keeeW veneR
kene peelee nw ?
meceeOeeve-veneR kene peelee nw, keeeWefke efJekeuesefve heee&hlekeeW keer efmLeefle mebKeele npeej Je<e& eceeCe
DeveLee yeve veneR mekeleer nw~ Deeies Fmeer yeele kees mhe kejkes yeleueeles nQ-eefo peerJe erefve Deheee&hlekeeW ceW
efvejvlej GlheVe neslee nw, lees Glke=he mes Demmeer (80) yeej GlheVe neslee nw~ $eerefve Deheee&hlekeeW ceW (60)
yeej, elegefjefve Deheee&hlekeeW ceW eeueerme (40) yeej Deewj hebesefve Deheee&hlekeeW ceW eewyeerme (24) yeej GlheVe
neslee nw~
heee&hlekeeW keer Deeeg efmLeefle eLeeece mes yeejn Je<e&, Gveeeme jeef$eefoJeme, n ceeme Deewj leWleerme
meeiejesheceeceeCe nw~ GmeceW eefo erefve heee&hlekeeW kes GlheVe nesves kes yeej Demmeer neW, lees erefveeW keer
YeJeefmLeefle omeiegCes deeveyew DeLee&led veew meew mee" (Je<e& 1280960) Je<e& eceeCe ner nesleer nw~ $eerefveeW
keer YeJeefmLeefle DeeveJes (efove 496098) ceeme nesleer nw Deewj elegefjefveeW keer yeerme Je<e& (ceeme
64020 Je<e&) nesleer nw~ hejvleg Ssmee nw veneR, keeeWefke keeueevegeesieej ceW Ge peerJeeW keer Glke=
YeJeefmLeefle mebKeele npeejJe<e& eceeCe kener nw~
Fmemes peevee peelee nw efke Deheee&hleeW ceW GlheVe nesves keer JeejMeueekeeDeeW mes efJekeues efve heee&hlekeeW ceW
GlheVe nesves keer JeejMeueekeeSb yengle nQ, DeveLee Gvekeer mebKeele npeej Je<e& eceeCe YeJeefmLeefle veneR yeve
mekeleer Deewj efpeme ekeej efJekeuesefveeW ceW heee&hlekeeW ceW GlheVe nesves keer JeejMeueekeeSB yengle nQ Gmeer ekeej
met#ce Skesefve peerJeeW ceW Yeer Deheves Deheee&hlekeeW ceW GlheVe nesves keer JeejMeueekeeDeeW mes heee&hlekeeW ceW GlheVe

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 51

elegLe& Devegeesieej / 81

S<eesLeex ve JeeJe:~
SJeb YeJeeJeeme: met#cewkesefves<eg eefhele:~
DeOegvee heee&hleeheee&hlekeeueeveeceuheyenglJeb keLelesDeheee&hlekeeuee oerIee&:-yenJe: heee&hlekeeuee mJee:-mleeskee YeJeefvle~ #eefhele-iegefCele-Ieesueceeveeheee&hleeveeb
keeuesYe: #eefhelekeceeefMekeeheee&hleeveeb keeuee oerIee&mles<eeb heee&hlekeeuesYe: S<eeb heee&hlekeeuee: mleeskee: meefvle
Fefle De$e enCeb kele&Jeced~
De$e keefeoeMebkelesefkeceLe&ceheee&hlekes<eg oerIee&eg<kes<eg ewJeeslheeoefe<eles ?
heee&hleeesieeled DemebKeeleiegCenervesve Deheee&hleeesiesve mleeskekece&eosMeenCeeLe&cesJe oerIee&eg<kes<eg Deheee&hlekes<eg
SJeeslheeoefe<eles~ le$eeefhe SkeevleevegJe=eqeesiekeeuees yengke:, heefjCeeceeesieeled SkeevleevegJe=efeesiemeemebKeeleiegCenervelJeeled~
met#cewkesefveheee&hleeveeceeeg:efmLelesmles<eeb ewJeeheee&hleeveeceeeg:efmLeefle: yengkee Fefle efkeVeeseles ?
vewleod JeeJeb, Deheee&hleeveeceeeg:efmLeles: heee&hleeeg:efmLeefleye&ngkee Fefle keeueefJeOeeves GheefolJeeled~
S<e DeeJeeme: eefhele:~

nesves keer Jeej MeueekeeSB yengle ner nQ, keeeWefke efJekeue$eeeW mes SkesefveeW ceW peer JelJe keer Dehes#ee DeLeJee
eflee&eheves keer Dehes#ee keesF& efJeMes<elee veneR nw, DeLee&led met#ce Skesefve peerJe peerJelJe keer Dehes#ee Deewj
eflee&eheves keer Dehes#ee Ge erefveeefokeeW kes meceeve nw~ Fme keejCe Deheves heee&hle YeJeeW mes Deheves Deheee&hle
YeJe yengle nQ, Ssmee DeLe& veneR kenvee eeefnS~
Fme ekeej met#ce SkesefveeW ceW YeJeeJeeme keer eheCee keer ieF& nw~
Deye heee&hleke Deewj Deheee&hleke peerJeeW kes keeue kee DeuheyenglJe kenles nQDeheee&hlekeeue oerIe& DeLee&led yengle Deewj heee&hlekeeue mJe DeLee&led kece nesles nQ~ #eefhele Je iegefCele Ieesueceeve
Deheee&hlekeeW kes keeue mes #eefhele keceeefMeke Deheee&hle kee keeue oerIe& nw Deewj Gvekes heee&hlekeeue mes Fmekee
heee&hlekeeue Lees[e nw, Ssmee eneB enCe kejvee eeefnS~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeoerIe& Deeeg Jeeues Deheee&hlekeeW ceW ner efkemeefueS GlheVe kejeee peelee nw ?
meceeOeeve-heee&hle eesie mes DemebKeeleiegCes nerve Deheee&hle eesie kes eje mleeske kece&eosMeeW kee enCe
kejves kes efueS oerIe& Deeeg Jeeues Deheee&hlekeeW ceW ner GlheVe kejeee nw~ eneB Yeer SkeevleevegJe=ef eesie kee keeue yengle
nw, keeeWefke heefjCeece eesie mes SkeevleevegJe=ef eesie DemebKeeleiegCee nerve nw~
Mebkee-met#ce Skesefve heee&hlekeeW keer DeeegefmLeefle mes GvneR kes Deheee&hlekeeW keer DeeegefmLeefle yengle nw,
Ssmee eneB keeeW veneR kenles nQ ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWsefke keeueevegeesieej ceW Deheee&hlekeeW keer DeeegefmLeefle mes
heee&hlekeeW keer DeeegefmLeefle yengle nw, Ssmee kene nw~
en DeeJeeme keer eheCee keer ieF& nw~

82 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 52, 53, 54, 55

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mee keefcheueehegj er ef veleb cebi eueb keg leevcece~


ceef eeb efJ eceueer k eg ee& led ef J eceues ejpevceYett :~~
Feb pevceYetefceJevovee ceshegvepe&vcensleJes YeJesefoefle eeeles$e~
DeOegvee Deeegjeefoeleg<keeJeemeefveheCeeLe met$eelegeceJeleee&les-

peoe peoe DeeGDeb yebOeefo leoe leoe lehheeDeesiiegkekemmepeesiesCe yebOeefo~~52~~


GJeefjuueerCeb ef"oerCeb efCemesemme penCCeheos nsequueerCeb ef"oerCeb efCemesemme
Gkekemmeheos~~53~~
yengmees yengmees penCCeeefCe peesieeCeeefCe ieefo~~54~~
yengmees yengmees cebomebefkeuesmeheefjCeecees YeJeefo~~55~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeeoe eoeegye&Oveeefle leoe leoe leleeeesieeslke=eesiesve yeOveeefle~
efkeceLe&ceglke=eesiesveeegye&Oeles ?
%eeveeJejCeme DeeielmeceeeyehejceeCetveeb mleeskelJeefJeOeeveeLe&ceeeg:kece& Glke=eesiesve yeOeles~ De$e
Glke=mJeeefcelJes eeseeLe mce=lJee mleeskelJemeeOeveb kele&Jeb~
SJeceeegjeJeeme: eefhele:~

MueeskeeLe&-leerLekej eer efJeceueveeLe keer pevceYetefce keefcheueehegjer veece keer leerLe&veiejer cesje efvele ner cebieue
kejs Deewj cesjs efee kees efvece&ue kejs~~
en pevceYetefce Jebovee cesjs hegvepe&vce kees meceehle kejves ceW efveefcee yeves ener eneB cesjer eeevee nw~
Deye Deeeg Deeefo eej keceeX kes DeeJeeme kee efveheCe kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

peye-peye Deeeg kees yeebOelee nw leye-leye Gmekes eesie Glke= eesie mes yeebOelee nw~~52~~
Gheefjce efmLeefleeeW kes efve<eske kee peIeve heo Deewj DeOemleve efmLeefleeeW kes efve<eske kee
Glke= heo kejlee nw~~53~~
yengle-yengle yeej peIeve eesiemLeeveeW kees eehle neslee nw~~54~~
yengle-yengle yeej cebo mebkeuesMehe heefjCeeceeW mes meefnle neslee nw~~55~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-en peerJe peye-peye Deeeg kece& kee yebOe kejlee nw, leye-leye Gmekes eesie
Glke= eesie mes yebOe neslee nw~
eMve-Glke= eesie mes Deeeg kees efkemeefueS yeebOelee nw ?
Gej-%eeveeJejCe kece& kes Deeves Jeeues mecee eye mebyebOeer hejceeCegDeeW kees kece kejves kes efueS Deeeg kece& kees
Glke= eesie mes yeebOelee nw~ eneB Glke= mJeeefcelJe ceW kens ngS DeLe& kee mcejCe kej mleeskehevee efme kejvee eeefnS~
Fme ekeej Deeeg DeeJeeme keer eheCee keer ieF& nw~
en ekejCe keefcheuee peer ceW efueKee nw~ keefcheuee peer leerLe& keer Jebovee Dee<ee{ ke=. le=leeree Jeerj efve. meb. 2527,
efo. 9-6-2001 kees keer nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 55

elegLe& Devegeesieej / 83

Deefecemet$es keLeles
GheefjceefmLeleerveeb efve<eskeme peIeveheob, DeOemleveefmLeleerveeb efve<eskeme Glke=heob e kejesefle Deeb peerJe:~
#eefheleIeesueceeve-iegefCeleIeesueceeveeesjheke<e&Ceeled #eefhelekeceeefMekeeheke<e&Ceb yengkeb~ les<eecesJeeslke<e&Ceeled
Demeeslke<e&Ceb mleeskeefceefle~
DeLeJee Sleme met$emeeveeLeex efveieeles~ leeLee-yebOeeheke<e&CeeYeeceOemleveefmLeleerveeb efve<eskemeeslke=heob
GheefjceefmLeleerveeb efve<eskeme peIeveheob YeJeleerefle ie=nerleJeb~
YeeJeeLe& ces leled - yebOeeheke<e&CeeYeeb eos Mejeveeb keg Je& ved meJe& peIeveefmLelesy e&n gkeb ooeef le~ lele
GheefjceefmLelesefJe&Mes<enerveb ooeefle~ SJeb vesleJeb eeJeled ejceefmLeefleefjefle~ S<e SlemeeLeex %eeleJe:~
Slesve efve<eskeeJeeme: eefhele:~
Deeb peerJe: yeng-yengJeejb peIeveeesiemLeeveeefve eehveesefle~
met#ceefveieesopeerJes<eg peIeveeefve Glke=eefve eesYeeeesiemLeeveeefve meefvle~ le$e eeesCe efpeveeieceeefJejesOesve

Deye Deieues 53JeW met$e ceW kenles nQen peerJe Gheefjce efmLeefleeeW kes efve<eske kee peIeve heo Deewj DeOemleve efmLeefleeeW kes efve<eske kee Glke= heo
kejlee nw~
#eefhele Ieesueceeve SJeb iegefCele Ieesueceeve kes Deheke<e&Ce mes #eefhelekeceeefMeke kee Deheke<e&Ce yengle nw Deewj Gmeer
kes Glke<e&Ce mes Fmekee Glke<e&Ce mleeske-kece nw~
DeLeJee Fme met$e kee Deve ekeej mes DeLe& kenles nQ, pees Fme ekeej nw-yebOe Deewj Deheke<e&Ce kes eje
DeOemleve efmLeefleeeW kes efve<eske kee Glke= heo Deewj Gheefjce efmLeefleeeW kes efve<eske kee peIeve heo neslee nw, Ssmee
eneB enCe kejvee eeefnS~
YeeJeeLe& en nw efke-yebOe Deewj Deheke<e&Ce eje eosMejevee kees kejlee ngDee meJe&peIeve efmLeefle ceW yengle
oslee nw~ Gmemes Gheefjce efmLeefle ceW efJeMes<e nerve DeLee&led Ske ee kece oslee nw~ Fme ekeej ejce efmLeefle kes eehle
nesves leke ues peevee eeefnS~ en Fmekee DeLe& peevevee eeefnS~
efJeMes<eeLe&-eneB efve<eskeeJeeme kee efveoxMe kejves Jeeues met$e kee DeLe& oes ekeej mes yeleueeee ieee nw~ eLece
DeLe& Deheke<e&Ce Deewj Glke<e&Ce kees Oeeve ceW ueskej efkeee ieee nw Deewj otmeje DeLe& efve<eskejevee keer cegKelee mes~
oesveeW kee heefueleeLe& Ske ner nw~ eLece DeLe& kee YeeJe en nw efke #eefhele-iegefCele-Ieesueceeve kes %eeveeJejCe kece& kee
efpelevee Deheke<e&Ce neslee nw, Gmemes Fme #eefhelekeceeefMeke kes nesves Jeeuee %eeveeJejCe kece& kee Deheke<e&Ce yengle neslee
nw~ en ngF& Deheke<e&Ce keer yeele, efkevleg Glke<e&Ce Fmemes efJehejerle neslee nw~ Fmemes Fme #eefhelekeceeefMeke peerJe kes
kece&efvepe&je DeefOeke nesleer peeleer nw Deewj mebefele Je Gejesej kece jnlee peelee nw~ Deeies yebOe Deewj Deheke<e&Ce kes
eje pees efve<eskejevee kee otmeje ekeej efueKee nw, Gmemes Yeer ener DeLe& heefuele neslee nw~ FmeefueS Fme keLeve ceW
cee$e efJeJe#eeYeso nw, DeLe&Yeso veneR, Ssmee mecePevee eeefnS~
Fme ekeej efve<eskeeJeeme keer eheCee keer ieF& nw~
en peerJe yengle-yengle yeej peIeve eesiemLeeveeW kees eehle kejlee nw~
met#ceefveieesefoee peerJeeW ceW peIeve Deewj Glke= oesveeW ekeej kes eesiemLeeve nQ~ GveceW mes eee: efpeveeiece mes
DeefJejesOe he ceW pees efJeefOe yeleueeF& nw Gmekes Devegmeej peIeve eesiemLeeveeW ceW ner jnkej %eeveeJejCe kece& yeebOelee

84 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 55

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

peIeveeesiemLeeves<JesJe heefjCece yeOveeefle~ les<eecemebYeJes meefle Glke=eesiemLeeveceefhe eehveesefle~


SlelkeLeb %eeeles ?
met$es yengmees Fefle efveoxMeeod %eeeles~
peIeveeesiesvewJe %eeveeJejCekece& keLeb yebOeeefheleced ?
mleeskekece&eosMeeieceveeLe peIeveeesiesve %eeveeJejCekece& yebOeeefheleb~
mleeskeeesiesve kecee&iecemleeskelJeb keLeb %eeeles ?
JeefJeOeeves eesiemLeeveeheCeeveLeeveghehees:~
eerJeerjmesveeeeeex Jeoefle-Ce eemebyeb YetoyeefueYe[ejDees heJesefo, cenekecceheeef[heeng[DeefceeJeeCesCe
Deesmeeefjoemesmejeieoesmeceesneeoes1~
De$e eerJeerjmesveeeee&me eerYetleyeefuemetefjJee eefle cenleer ee Meles~
SJeb eesieeJeeme: met#ceefveieesos<eg eefhele:~
DeecesJe peerJees yeng-yengJeejb cebomebkeuesMeheefjCeeceegees YeJeefle~ eeJeledMekeeles leeJevcebomebkeuesMees YeJeefle~
cebomebkeuesMemebbYeJeeYeeJes Glke=mebkeuesMeceefhe ieefle~
keLeceslep%eeeles ?
met$es yengmees efveo&sMemeeveLeeveghehees:~

nw~ Gvekeer mebYeeJevee ve nesves hej Glke= eesiemLeeve kees Yeer eehle neslee nw~
Mebkee-en yeele efkeme eceeCe mes peeveer peeleer nw ?
meceeOeeve-met$e ceW efveefo& yengmees heo mes en yeele peeveer peeleer nw~
Mebkee-peIeve eesie mes ner %eeveeJejCe kece& kees efkemeefueS yebOe kejeee ieee nw ?
meceeOeeve-mleeske kece&eosMeeW kes Deeves kes efueS peIeve eesie mes %eeveeJejCe kece& kees yebOeeee ieee nw~
Mebkee-mleeske eesie mes Lees[s kece& Deeles nQ en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-etBefke JeefJeOeeve ceW eesiemLeeveeW keer eheCee DeveLee veneR yeve mekeleer, Fmemes peevee peelee
nw efke mleeske eesie mes Lees[s kece& Deeles nQ~
eer Jeerjmesveeeee& kenles nQ efke eefo kene peees efke Yetleyeefue Yeejke Demebye DeLe& keer eheCee kejles
nQ, mees en yeele Yeer veneR nw, keeeWefke cenekece& eke=efleeeYe=leheer Dece=le kes heeve mes Gvekee mecemle jeie, s<e Deewj
ceesn otj nes ieee nw~ FmeefueS Jes Demecye DeLe& keer eheCee veneR kej mekeles nQ~
eneB Fme keLeve mes eer Jeerjmesveeeee& keer eer Yetleyeueer Deeeee&osJe kes eefle cenleer ee eoefMe&le nesleer nw~
Fme ekeej met#ce efveieesefoee peerJeeW ceW eesieeJeeme kees eefhele efkeee nw~
ener peerJe DeveskeeW-DeveskeeW yeej cebo mebkeuesMe heefjCeeceeW mes ege neslee nw~ peye leke Mekee neslee nw leye leke
cebo mebkeuesMehe heefjCeeceeW mes ner ege neslee nw~ cebo mebkeuesMehe heefjCeeceeW keer mebYeeJevee ve nesves hej Glke=
mebkeuesMe kees Yeer eehle neslee nw~
Mebkee-en yeele efkeme eceeCe mes peeveer peeleer nw ?
meceeOeeve-met$e ceW yengmees heo kee efveoxMe veneR yeve mekesiee, Dele: Fmeer mes peevevee eeefnS efke cebo
1. OeJeuee hegmleke 10, he=. 274-275

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 56, 57

elegLe& Devegeesieej / 85

efkeceLe yengmees cebomebkeuesMeb veerle: ?


%eeveeJejCekece&CeesuheefmLeefleeehleLe yengJeejb cebomebkeuesMeheefjCeeceb eeefhele:~
ke<eee: efmLeefleyebOeme keejCeefceefle keLeb %eeeles ?
keeueefJeOeeves efmLeefleyebOekeejCeke<eeeesoemLeeveeheCeeled~
peIeveefmLelesj$e efkeb eeespeveced ?
vewleled, mleeskeefmLeefle<eg efmLelemLetueieeshegeYe: yengefvepe&jesheuebYeeled~ DeLeJee yengJeeheke<e&CeeLe cebomebkeuesMeb veerle:~
SJeb mebkeuesMeeJeeme: eefhele:~
Deeb peerJe: kesve ekeejsCe keJe keJe peeele Fefle efveheeleeeeexCe met$e<edkeceJeleee&les

SJeb mebmeefjotCe yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~~56~~


DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~~57~~
mebkeuesMe kes mebYeJe ve nesves hej Jen Glke= mebkeuesMe kees eehle kejlee nw~
Mebkee-en peerJe yengle yeej cebo mebkeuesMe kees efkemeefueS eehle kejeee ieee nw ?
meceeOeeve-%eeveeJejCe kece& keer Deuhe efmLeefle eehle kejves kes efueS yengle yeej cebo mebkeuesMe kees eehle
kejeee ieee nw~
Mebkee-ke<eee efmLeefleyebOe kee keejCe nw, en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-keeue efJeOeeve ceW efmLeefle yebOe kes keejCeYetle ke<eeeesoemLeeveeW keer eheCee keer ieF& nw, Fmemes
peevee peelee nw efke ke<eee efmLeefleyebOe kee keejCe nw~
Mebkee-peIeve efmLeefle kee eneB keee eeespeve nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke efmLeefleeeW kes mleeske nesves hej ieeshegeSB mLetue heeF& peeleer nQ, efpememes
yengle eosMeeW keer efvepe&je osKeer peeleer nw~ ener eneB peIeve efmLeefle kenves kee eeespeve nw~ DeLeJee, yengle Je kee
Deheke<e&Ce kejeves kes efueS cebo mebkeuesMe kees eehle kejeee ieee nw~
YeeJeeLe&-mebkeuesMe heefjCeeceeW kes cebo nesves mes %eeveeJejCe kece& kee efmLeefleyebOe kece neslee nw Deewj Gheefjleve
efmLeefle ceW efmLele efve<eskeeW kee Deheke<e&Ce Yeer neslee nw~ ener keejCe nw efke eneB cebo mebkeuesMe keLeve kes oes eeespeve
yeleueees nQ~
Fme ekeej mebkeuesMeeJeeme keer eheCee keer ieF& nw~
en peerJe efkeme ekeej mes keneB-keneB GlheVe neslee nw Fme yeele kees yeleueeves nsleg Deeeee&osJe n met$e
DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Fme ekeej heefjYeceCe kejkes en peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hle peerJeeW ceW
GlheVe ngDee~~56~~
Devleceg&ntle& keeue eje DeefleMeerIe meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee~~57~~

86 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 58, 59, 60, 61

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DebleescegngesCe keeueieomeceeCees hegJJekees[eGSmeg ceCegmesmegJeJeCCees~~58~~


meJJeuengb peesefCeefCekeKeceCepecceCesCe peeoes DeJemmeerDees~~59~~
mebpeceb heef[JeCCees~~60~~
lelLe e YeJeefefob hegJJekeesef[b osmetCeb mebpececeCegheeueefeee LeesJeeJemesmes
peerefJeoJJeS efe efceeb ieoes~~61~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeSJeb-hetJe&keefLele<eef[dYejeJeemew: met#ceefveieesos<eg mebme=le yeeojhe=efLeJeerkeeefekeheee&hlepeerJes<eg GlheVe:~
met#ceefveieesosYees efveie&le ceveg<es<JesJe efkeVeeslheVe: ?
vewleod JeeJeb, efkeb e-met#ceefveieesosYeesve$eeveglhee ceveg<es<eg GlheVeme mebeceemebece-mecekelJeeesjsJe
enCeeeeesielJeesheuebYeeled~
eesJeb leefn& mecekelJekeeb[ke-mebeceemebecekeeC[kekejCeefveefceeb ceveg<es<etlheeceevees yeeojhe=LJeerkeeefekes<eg
Deveglhee ceveg<es<JesJe efkeVeeslheeles ?
vewleled, met#ceefveieesosYees efveie&leme meJe&ueIegvee keeuesve mebeceemebeceenCeeYeeJeeled~
yeeojhe=LJeerheee&hlekes<eg SJe efkeceLe&ceglheeefole: ?

Devleceg&ntle& keeue ceW ce=leg kees eehle kejkes hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe
ngDee~~58~~
meJe&ueIegkeeue ceW eesefve mes efvekeueves he pevce mes GlheVe neskej Dee" Je<e& kee
ngDee~~59~~
hegve: mebece kees eehle kej efueee~~60~~
JeneB keg kece hetJe&keesefcee$e YeJeefmLeefle keeue leke mebece kee heeueve kej Deheves
peerJeve keeue kes Lees[e Mes<e jnves hej efceLeelJe kees eehle ngDee~~61~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme ekeej hetJe& ceW kens iees n DeeJeemeeW kes eje met#ce efveieeso peerJeeW ceW
heefjYeceCe kej yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hle peerJeeW ceW GlheVe ngDee~
Mebkee-met#ce efveieeso peerJeeW ceW mes efvekeuekej ceveg<eeW ceW ner keeeW veneR GlheVe ngDee ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke met#ce efveieeso peerJeeW ceW mes Deve$e ve GlheVe neskej ceveg<eeW
ceW GlheVe ngS peerJe kes mebeceemebece Deewj mecekelJe kes ner enCe keer eesielee heeF& peeleer nw~
Mebkee-eefo Ssmee ns lees mecekelJekeeC[ke Deewj mebeceemebece keeC[keeW kees kejves kes efueS ceveg<eeW ceW
GlheVe nesves Jeeuee peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeefekeeW ceW GlheVe ve neskej ceveg<eeW ceW ner keeeW veneR GlheVe neslee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke met#ce efveieesoeW ceW mes efvekeues ngS peerJe kes meJe&ueIegkeeue eje
mebeceemebece kee enCe veneR heeee peelee nw~
Mebkee-yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hlekeeW ceW ner efkemeefueS GlheVe kejeee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 61

elegLe& Devegeesieej / 87

ve, Deheee&hlesYees efveie&leme meJe&ueIegkeeuesve mebeceemebeceenCeeYeeJeeled~


yeeojhe=efLeJeerkeeefekes<eg efkeceLe&ceglheeefole: ?
Dehkeeefekeheee&hlesYees ceveg<es<etlheVeme meJe&ueIegvee keeuesve mebeceeefoenCeeYeeJeeled~
Deeb SJe peerJe: Devleceg&ntle&sCe meJe&ueIegb-DeefleMeerIeb meJee&efYe: heee&efhleefYe: heee&hlekees peele:~ De$ewleod
%eeleJeb- heee&efhlemeceehevekeeuees peIeveesefhe Skemeceeeefokees veeefmle, efkevleg Debleceg&ntle&cee$eewJesefle
%eeheveeLe&cevleceg&ntle&enCeb ke=leb met$es~
De$e DeefleMeerIeb keLeb heee&efhleb veerle: ?
met#ceefveieesopeerJeeled DemebKeeleiegCesve yeeojhe=efLeJeerkeeefekeeheee&hleeesiesve mebeereceeveJeeefle<esOeeLe~
e: hegve: meJe&ueIegkeeuesve heee&hleer: ve meceeveeefle leme SkeevleevegJe=eqeesiekeeue: ceneved YeJeefle~ lesve le$e
Jemebeeesefhe yengkees YeJeefle~ leleefle<esOeeLe meJJeuengb heppeefeb ieoes Fefle met$es Jele&les~
DeecesJe peerJeesvleceg&ntlexve keeueb-ce=legb ke=lJee hetJe&keeseeeg<kes<eg ceveg<es<eg GlheVe:~ heee&hleer: mebhete&
eeJeovleceg&ntle&cee$ekeeueheeleb efJeece hejYeJemebyebefOe-Deeegye&OJee hegve: efJeeeceeefoefeeeefYeee&JeVe ielemleeJelkeeueb
ve kejesleerefle Devleceg&ntle&sve keeueiele Fefle YeefCeleb~ yengkeeueb mebeceiegCeesCee kece&efvepe&jeLe hegJJekees[eGSmeg
ceCegmesmeg GJeJeCCees Fefle met$es Jele&les~

meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke Deheee&hlekeeW ceW mes efvekeues ngS peerJe kes meJe&ueIeg keeue kes eje
mebeceemebece kes enCe kee DeYeeJe heeee peelee nw~
Mebkee-yeeoj he=efLeJeerkeeefekeeW ceW efkemeefueS GlheVe kejeee nw ?
meceeOeeve-keeeWefke Dehedkeeefeke heee&hleeW ceW mes ceveg<eeW ceW GlheVe ngS peerJe kes meJe&ueIeg keeue kes eje
mebeceeefokee enCe mebYeJe veneR nw~
ener peerJe Devleceg&ntle& keeue kes eje meJe&ueIeg-DeefleMeerIe meYeer heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee~ eneB en
peevevee eeefnS efke-heee&efhleeeW keer hetCe&lee kee keeue peIeve Yeer Ske mecee Deeefoke veneR nw, efkevleg Devleceg&ntle&
cee$e ner nw, Fme yeele kee %eeve kejeves kes efueS met$e ceW Devleceg&ntle& heo kee enCe efkeee nw~
Mebkee-eneB DeefleMeerIe heee&efhleeeW kees keeeW hetCe& kejeee nw ?
meceeOeeve-met#ce efveieesopeerJeeW kes eesie mes DemebKeeleiegCes yeeoj he=efLeJeerkeeefeke Deheee&hle peerJeeW kes eesie
eje mebefele nesves Jeeues Je kee eefle<esOe kejves kes efueS meJe&ueIeg keeue ceW heee&ef hle kees hetCe& kejeee nw~ pees
meJe&ueIeg keeue eje heee&efhleeeW kees hetCe& veneR kejlee nw Gmekee SkeevleevegJe=efeesiekeeue ceneve neslee nw Deewj
FmeefueS JeneB Je kee mebee Yeer yengle neslee nw Dele: Fme yeele kee efve<esOe kejves kes efueS meJe&ueIeg keeue eje
heee&efhleeeW kees hetCe& kejlee nw, en met$e ceW kene nw~
ener peer Je Devleceg& ntle&k eeue ceW ce= leg kees eehle neskej hetJ e&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceWs GlheVe
ngDee~ JeneB heee&efh leeeW kees hetCe& kejkes Devleceg&nle& keeue leke efJeeece kejlee nw leLee hejYeJe mebyeb Oeer
Deeeg kee yebOe kej peye leke hegve: efJeeece Deeefo efeee kees veneR eehle nes lee, leye leke cejCe kees eehle
veneR nesl ee nw, Fmeef ueS Devleceg&ntle& ceW ce=leg kees eehle nesk ej Ssmee kene nw~ yengle keeue leke
meb eceieg Ceese fCe kes eje mebef ele keceeX keer efvepe& je kejeves kes ef ueS hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW
GlheVe ngD ee Ss mee met $e ceW kene nw~

88 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 61

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeecesJe peerJe: meJe&ueIegkeeuesve eesefveefve<eceCepevcevee peele: DeJe<eeae:~ ieYex heefleleeLecemeceeeYe=efle


kesefeled mehleceemeheeleb ieYex efmLelJee ieYee&efVe:mejefvle, kesefeled Deceemeheeleb, kesefeVeJeceemeheeleb, kesefeod
oMeceemeheeleb Jee efmLelJee ieYee&ved efve:mejefvle~ le$e ieYe&ueIegb ieYe&efve:eceCepevceJeeveeveLeeveghehees: mehleceemeb
ieYex efmLelJesefle ie=nerleJeced~ lesve ieYe&efve<eceCepevcevee peele: hegve: DeJe<eeaeesYeJeled~ ieYee&led efve<eevleeLecemeceeeYe=efleDeJe<ex<eg ieles<eg mebeceenCeeesiees YeJeefle, DeOemlevekeeues ve YeJeleerefle S<e YeeJeeLe&:~
ieYex heefleleeLecemeceeeYe=efle DeJe<ex<eg ieles<eg mebeceenCeeesiees YeJeleerefle kesefhe YeCeefvle~
leVe Ieles, peesefCeefCekeKeceCepecceCesCe Fefle met$es Jeeveb, leodJeevemeeveLeeveghehees:~ eefo ieYex heefleleeLecemeceeeled DeJe<ee&efCe ie=Cnefvle leefn& ieyYehe[CepecceCesCe DeJemmeerDees peeoes Fefle met$ekeejes YeCesled~
ve ewJeb, lemceeled mehleceemeeefOekeeefYeJe&<ez: mebeceb eefleheeles Fefle S<e SJeeLeex ie=nerleJe:, meJJeuengb
met$es keefLeleb leefVeoxMemeeveLeeveghehees:~
DeecesJe peerJe: mebeceb eefleheVe: Fefle keLeles~
De$e keefeoen
met#ceefveieesopeerJe: heueeshecemeemebKeeleYeeiesve keeuesve elkece&mebeeb kejesefle leod yeeojhe=LJeerkeeefekeheee&hle:
Skemeceesve mebefeveesefle~ eod yeeojhe=LJeerkeeefekeheee&hle: heueeshecemeemebKeeleYeeiesve keeuesve kece&mebeeb kejesefle
levceveg<eheee&hle: Skemeceesve mebefeveesefle~ lele: yeeojkeeefekeheee&hlekes<eg Glheee kece&mebeeb ke=lJee hegve: ceveg<es<eg

ener peerJe meyemes mes ueIeg-Deuhekeeue ceW eesefve mes efvekeueves he pevce mes GlheVe neskej Dee" Je<e& kee ngDee~
ieYe& ceW Deeves kes eLece mecee mes ueskej keesF& meele ceeme ieYe& ceW jnkej ieYe& mes efvekeueles nQ, keesF& Dee" ceeme
hee&vle, keesF& veew ceeme hee&vle DeLeJee keesF& oMe ceeme hee&vle ieYe& ceW jnkej ieYe& mes efvekeueles nQ~ GmeceW
meJe&ueIeg-meyemes kece keeue ceW ieYe& mes efvekeueveshe pevce kee keLeve Devehe mes yeve veneR mekelee nw, Dele:
meele ceeme ieYe& ceW efmLele jne Ssmee enCe kejvee eeefnS~ FmeefueS ieYe& mes efve<eceCehe pevce mes GlheVe neskej
hegve: Dee" Je<e& kee ngDee~ ieYe& mes efvekeueves kes eLece mecee mes ueskej Dee" Je<e& yeerle peeves hej mebece enCe kes
eesie neslee nw, Fmekes henues mebece enCe kes eesie veneR neslee nw, en met$e kee YeeJeeLe& nw~
ieYe& ceW Deeves kes eLece mecee mes ueskej Dee" Je<eeX kes yeerleves hej mebece enCe kes eesie neslee nw, Ssmee
efkeleves ner Deeeee& kenles nQ~
efkevleg Jen Ieefle veneR neslee, keeeWefke Ssmee ceeveves hej eesefveefve<eceCehe pevce mes en met$e Jeeve veneR yeve
mekelee~ eefo ieYe& ceW Deeves kes eLece mecee mes ueskej Dee" Je<e& enCe efkees peeles nQ lees ieYe& ceW Deeves mes ueskej
pevce mes Dee" Je<e& kee ngDee Ssmee met$ekeej kenles efkevleg GvneWves Ssmee veneR kene nw~ FmeefueS meele ceeme DeefOeke
Dee" Je<e& kee nesves hej mebece kees eehle kejlee nw, ener DeLe& enCe kejvee eeefnS, keeeWefke DeveLee met$e ceW
meJe&ueIeg heo kee efveoxMe Ieefle veneR neslee nw~
ener peerJe mebece kees eehle ngDee Ssmee kenles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkemet#ce efveieesefoee peerJe heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie keeue kes eje efpeleves kece& kee mebee kejlee nw Gmes
yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hle peerJe Ske mecee ceW mebefele kej ueslee nw~ yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hle peerJe
heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie keeue eje efpelevee kece&mebee kejlee nw, Gmes heee&hle ceveg<e Ske mecee ceW
mebefele kej ueslee nw~ FmeefueS yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hlekeeW ceW GlheVe kejekej kece&mebee kejekes, heeeled

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 61

elegLe& Devegeesieej / 89

Glheee kece&mebeeb keejefelJee met#ceefveieesos<eg Glheeefoles ve keesefhe ueeYeesefmle Fefle esled ?


De$eeeee&osJe: heefjnjefle
Deefmle ueeYe:, DeveLee met$emeeveLe&kelJeemebieeled~ ve e met$eceveLe&keb YeJeefle~ eerJeerjmesveeeeeex$e keLelesJeeCeefJemebJeeokeejCejeie-oesme-ceesngccegkekeefpeCeJeeCemme DeCelLeeeefJejesneoes~1
keLeceveLe&keb ve YeJeefle ?
Geles-eLecemecekelJeb mebeceb eeecesCe ie=eceeCees efceLeeef: DeOe:eJe=ekejCe-DehetJe&kejCeDeefveJe=efekejCeeefve ke=lJee ewJe ie=Cneefle~
De$e iegCeesefCeefvepe&jeJeJemLee OeJeueeerkeeeeb Jees YeJeefle~
esvewJeb mecekelJe-mebeceeefYecegKeefceLeeef: DemebKeeleiegCeesCee yeeojwkesefves<eg hetJe&keeseeeg<keceveg<es<eg
oMemeneJe<ee&eg<keosJes<eg e mebefeleJeeomebKeeleiegCeb Jeb efvepe&jeefle, lesve Fceb ueeYeb dJee mebeceb eeefhele:~
DemebKeeleiegCeesCee kece&efvepe&je YeJeleerefle keLeb %eeeles ?
GelesmecceeghheeerS meeJeeefJejos DeCeblekeccebmes~
obmeCeceesnkeKeJeies kemeeeGJemeeceies e GJemebles~~1~~

ceveg<eeW ceW GlheVe kejekej kece&mebee kejekes met#ce efveieeso peerJeeW ceW GlheVe kejeves ceW keesF& ueeYe veneR nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve kejles nQGmeceW ueeYe nw, DeveLee met$e kes efvejLe&ke nesves kee emebie DeeSiee Deewj met$e keYeer efvejLe&ke veneR nesles nQ~ eer
Jeerjmesveeeee& eneB Fme efJe<ee ceW kenles nQJeeveefJemebJeeo kes keejCeYetle jeie, s<e Je ceesn mes jefnle efpeve YeieJeeve kes Jeeve kes efvejLe&ke ceeveves ceW
efJejesOe Deelee nw~~
eMve-met$e DeveLe&ke-efvejLe&ke kewmes veneR neslee nw ?
Fme efJe<ee ceW Gej osles nQ efke-eLece mecekelJe Deewj mebece kees Ske meeLe enCe kejves Jeeuee
efceLeeef peerJe DeOe:eJe=ekejCe, DehetJe&kejCe Deewj DeefveJe=efekejCe kees kejkes ner enCe kejlee nw~ eneB
iegCeesCeer efvepe&je keer JeJemLee OeJeuee erkee ceW osKevee eeefnS~
Fme ekeej mecekelJe Deewj mebece kes DeefYecegKe ngDee efceLeeef peerJe yeeoj SkesefveeW ceW hetJe&keesef Deeeg
Jeeues ceveg<eesW ceW Deewj oMe npeej Je<e& keer Deeeg Jeeues osJeeW ceW mebefele efkees iees Je mes DemebKeeleiegCes DeefOeke
Je keer efvepe&je kejlee nw~ DeleSJe Fme ueeYe kees osKekej mebece kees eehle kejeee nw~
eMve-JeneB DemebKeeleiegCeesCeerhe mes kece& efvepe&je nesleer nw en kewmes peevee peelee nw ?
Gej-Fme efJe<ee ceW kenles nQ efkeieeLeeLe&-mecekelJeeslheefe DeLee&led eLeceesheMece mecekelJe keer Glheefe, eeJeke (osMeefJejle), ef Jejle
(ceneeleer), DevevlekeceeMe DeLee&led DevevleevegyebOeer kee efJemebeespeve kejves Jeeuee, oMe&veceesn kee #ee kejves Jeeuee,
eeefj$eceesn kee GheMece kejves Jeeuee, GheMeevle ceesn, eeefj$eceesn kee #ee kejves Jeeuee #eerCeceesn Deewj efpeve, Fvekes
efveece mes Gejesej DemebKeeleiegefCele esCeerhe mes DeefOeke kece&efvepe&je nesleer nw~ efkevleg efvepe&je kee keeue Gmemes
efJehejerle ece mes mebKeeleiegefCele esCeerhe mes DeefOeke nw, DeLee&led Ge efvepe&jekeeue efpelevee efpeveYeieJeeved kee nw
1. <edKeC[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 10, he=. 280~

90 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 61

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

KeJeies e KeerCeceesns efpeCesmeg oJJee DemebKeiegefCeokecee~


leefJJeJejeree keeuee mebKesppeiegCekekecee neWefle1~~2~~
Fefle ieeLeemet$eep%eeeles~
DehetJe&kejCeeefveJe=efekejCeeYeeb SJe kejCeeYeeb efvepeeae&ceeCeJeb yeeojwkesefveeefo<eg mebefeleJeeomebKeeleiegCeefceefle keLeb %eeeles ?
mebpeceb heef[Jeefppee Fefle DeYeefCelJee mebpeceb heef[JeCCees Fefle met$eJeeveeosJe %eeeles~
eerJeerjmesveeeeeex yetles
Ce e heuesCe efJevee efkeefjeeheefjmeceefeb YeCebefle DeeFefjee1~
lesve $ememLeeJejkeeefekes<eg mebefeleJeeomebKeeleiegCeb Jeb efvepeeae& mebeceb eefleheVe: Fefle ie=nerleJeced~
DeLeJee iegCeesefCepeIeveefmLeleew eLeceJeejefveef<ekeleb JecemebKeeleeJeefueeyew: mebegeefceefle Deeeee&hejbhejeieleesheosMeeod %eeeles, eled mebeeehes#eee De$e efvepe&efjleJecemebKeeleiegCeefceefle~
le$e e YeJeefmLeefleb osMeesveeb hetJe&keesefcee$eeb mebececevegheeue peerefJeleJes mleeskeeJeMes<es efceLeelJeb iele Fefle~
le$e mebeceenerleeLecemecees ejcemeceeJeefle&efceLeeefpeerJesve Deheke=JeeomebKeeleiegCeb Jeceheke<e&
ieefueleMes<ecegoeeJeueeryeees hetJeexeiegCeesefCe-Deeeeceeled mebKeeleiegCenerveb eosMeefve#eshesCe DemebKeeleiegefCeleiegCeesefCeb
kejesefle~ efleeremeceesefhe SJecesJe kejesefle~ efJeMes<esCe leg-eLecemeceeeheke=Jeeod efleeremeceesmebKeeleiegCeb

Gmemes mebKeeleiegCee DeefOeke #eerCeceesn kee nw, Gmemes mebKeeleiegCee DeefOeke eeefj$eceesn#eheke kee nw~ Fleeefo~~1-2~~
Fve ieeLeemet$eeW mes peevee peelee nw efke eneB DemebKeeleiegefCele esCeerhe mes DeefOeke kece&efvepe&je nesleer nw~
eMve-DehetJe&kejCe Je DeefveJe=efekejCe Fve oesveeW ner kejCeeW eje efvepe&je kees eehle ngDee Je
yeeojSkesefveeefokeeW ceW mebefele ngS Je mes DemebKeeleiegCee DeefOeke nw, en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
Gej-Jen mebece kees eehle neskej Ssmee ve kenkej mebece kees eehle ngDee Ssmee kens iees met$e Jeeve
mes ner peevee peelee nw~
eer Jeerjmesveeeee& kenles nQ efke-Deeeee& eeespeve kes efyevee efeee keer meceeefhle kee efveoxMe veneR kejles
nQ~ FmeefueS $eme Je mLeeJejkeeefekeeW ceW mebefele ngS Je mes DemebKeeleiegCes Je kees efvepeeaCe& kej mebece kees
eehle ngDee, Ssmee eneB enCe kejvee eeefnS~
DeLeJee iegCeesCeer keer peIeve efmLeefle ceW eLece yeej efoee ngDee Je DemebKeele DeeJeefueeeW kes efpeleves mecee
neW, Gleves meceeeyeeceeCe nw Fmeekeej Deeeee& hejchejeiele GheosMe mes peevee peelee nw efke mebee keer Dehes#ee
eneB efvepe&je kees eehle ngDee Je DemebKeeleiegCee nw~
JeneB keg kece hetJe&keesef cee$e YeJeefmLeefle keeue leke mebece kee heeueve kejkes peerefJele keeue kes Lees[e Mes<e
jnves hej efceLeelJe kees eehle ngDee, Ssmee kene nw~
JeneB mebece enCe kejves kes eLece mecee ceW ejcemeceeJeleea efceLeeef eje Deheke= Je mes DemebKeeleiegCes
Je kee Deheke<e&Ce kej GoeeJeueer kes yeeefnj hetJeexe iegCeesCeer kes Deeeece mes mebKeeleiegCes nerve DeeeeceJeeueer Je
eosMeefve#eshe keer Dehes#ee DemebKeeleiegCeer ieefueleMes<e iegCeesCeer kejlee nw~ efleere mecee ceW Yeer Fmeer ekeej kejlee nw~
efJeMes<e Flevee nw efke eLece mecee ceW Deheke= Je keer Dehes#ee efleere mecee ceW DemebKeeleiegCes Je kee Deheke<e&Ce
kejkes iegCeesCeer kejlee nw, Ssmee kenvee eeefnS~
1. <edKeC[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 10, he=. 282~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 JesoveeJeefJeOeeve / met$e 62 mes 65

elegLe& Devegeesieej / 91

Jeceheke<e& iegCeesefCeb kejesleerefle JeeJeced~


SJeb mecees meceesmebKeeleiegefCeleesCee Jeceheke<e& iegCeesefCeb kejesefle eeJeoskeevleJe=s: ejcemeece
Fefle~ lele Gheefj efveecesve neefveYe&Jeefle~ lemceeogheefj iegCeesefCeJeb JeOe&les nereles DeJemLeereles Jee, mebeceheefjCeeceeveeb
Je=ef-neefve-DeJemLeeve-efveeceeYeeJeeled~ Devesve efJeOeevesve YeJeefefob hegJJekeesef[b osmetCeb mebpececeCegheeueefeee
DebleescegngeeJemesmes efceeb ieoes~ Fefle met$esCe efkebefeVetveb hetJe&keesefeceeCeb YeJeefmLeeflekeeueheeleb mebeceb
eefleheeue peerJevekeeues Devlece&gntlee&JeMes<es efceLeelJeb eehle: Fefle %eeleJeb YeJeefle~
hetJe&keesefejcemeceeheeleb iegCeesefCeefvepe&je efkeVe ke=lee ?
ve, meceiefpeerJeme YeJeveJeeefme-JeeveJeblej-peesefle<keosJes<eg GheesjYeeJeeled~ deOe&heueesheceeeg: efmLeeflekes<eg
meewOecezMeevekeuheosJes<eg GlheVeme deOe&iegCeneefvecee$e hebesefvemeceeeyeeCeeb mebeeemebieeled~
DeOegvee DeecesJe peerJe: efceLeelJeb eehe keJe keJe ieleerefle met$eekeceJeleee&les

meJJelLeesJeeS efceemme DemebpeceeS Deefoes~~62~~


efceesCe keeueieomeceeCees omeJeememenmmeeGefefoSmeg osJesmeg GJeJeCCees~~63~~
DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~~64~~
DebleescegngesCe mecceeb heef[JeCCees~~65~~
Fme ekeej mecee-mecee ceW DemebKeeleiegefCele esCeerhe mes Je kee Deheke<e&Ce kej SkeevleJe=ef kes
Debeflece mecee leke iegCeesCeer kejlee nw~ Gmekes Deeies efveece mes neefve nesleer nw~ heeeled Gmekes Deeies iegCeesCeer Je
ye{lee nw, Ielee nw, DeLeJee DeJeefmLele Yeer jnlee nw, keeeWefke JeneB mebece heefjCeeceeW keer Je=ef, neefve DeLeJee
DeJemLeeve kee keesF& efveece veneR nw~ YeJeefefob hegJJekeesef[b osmetCeb mebpececeCegheeueefeee DebleescegngeeJemesmes efceeb
ieoes Fme met$e mes keg kece hetJe&keesef eceeCe YeJeefmLeefle keeue leke mebece kees heeuekej Devleceg&ntle& Mes<e jnves hej
efceLeelJe kees eehle ngDee Ssmee peevevee eeefnS~
eMve-hetJe&keesef kes Debeflece mecee leke iegCeesCeer efvepe&je keeeW veneR keer ?
Gej-veneR keer nw, keeeWefke meceief keer YeJeveJeemeer, JeeveJevlej Deewj peesefle<eer osJeeW ceW Glheefe
mebYeJe veneR nw~ eefo [s{ heue keer efmLeefle Jeeues meewOece& Je F&Meeve keuhe kes osJeeW ceW GlheVe neslee nw, lees Gmekes [s{
iegCeneefve cee$e hebesefve mebyebOeer meceeeyeeW kes mebee kee emebie Deelee nw~
Deye ener peerJe efceLeelJe kees eehle kejkes keneB-keneB peelee nw, Fme yeele kees yeleueeves nsleg Dee" met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

efceLeelJe mebyebOeer meyemes mleeske Demebecekeeue ceW jne~~62~~


efceLeelJe kes meeLe cejCe kees eehle neskej ome npeej Je<e& eceeCe Deeeg keer efmLeefle
Jeeues osJeeW ceW GlheVe ngDee~~63~~
meJe&ueIeg Devleceg&ntle& keeue ceW meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee~~64~~
Devleceg&ntle& ceW mecekelJe kees eehle ngDee~~65~~

92 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 66 mes 69

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

lelLe e YeJeefefob omeJeememenmmeeefCe osmetCeeefCe mecceeceCegheeueFee


LeesJeeJemesmes peerefJeoJJeS efe efceeb ieoes~~66~~
eqceesCe keeueieomeceeCees yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~~67~~
DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~~68~~
DebleescegngesCe keeueieomeceeCees megngceefCeieesopeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~~69~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeecesJe peerJe: efceLeelJemebyebefOe-meJe&mleeskekeeueheeleb Demebecekeeues efmLele:~
De$eeuheyenglJecegeles
meJe&mleeskees osJeieefle-GlheefeeesieefceLeelJekeeue:~ lele: ceveg<eieleew GlheefeeesieefceLeelJekeeue:
mebKeeleiegCe:~ lele: mebef%eeflee&ieesieefceLeelJekeeue: mebKeeleiegCe:~ lele: Demebef%eeeeesieefceLeelJekeeue:
mebKeeleiegCe:~ elegefjefveeslheefeeeeesieefceLeelJekeeue: mebKeeleiegCe:~ $eerefveeslheefeeeeesieefceLeelJekeeue:
mebKeeleiegCe:~ erefveeslheefeeeeesieefceLeelJekeeue: mebKeeleiegCe:~ yeeojwkesefveeslheefeeeeesieefceLeelJekeeue:
mebKeeleiegCe:~ met#cewkesefveeslheefeeeeesieefceLeelJekeeue: mebKeeleiegCe Fefle~
De$e Sleeved meJe&keeueeved heefjle osJeieeflemeceglheVeefceLeelJekeeues Mes<es efceLeelJeb iele: Fefle %eeheveeLe

JeneB keg kece ome npeej Je<e& YeJeefmLeefle leke mecekelJe kee heeueve kej peerJeve
keeue kes Lees[e Mes<e jnves hej efceLeelJe kees eehle ngDee~~66~~
efceLeelJe kes meeLe ce=leg kees eehle neskej yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hle peerJeeW ceW
GlheVe ngDee~~67~~
meJe&ueIeg Devleceg&ntle& keeue ceW meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee~~68~~
Devleceg&ntle& keeue kes Yeerlej cejCe kees eehle neskej met#ce efveieeso heee&hle peerJeeW ceW
GlheVe ngDee~~69~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-met$eeWs kee DeLe& megiece nw~ ener peerJe efceLeelJe mebyebOeer meyemes kece mecee
leke Demebecekeeue ceW efmLele jne~
eneB DeuheyenglJe kees kenles nQosJeieefle ceW Glheefe kes eesie efceLeelJe kee keeue meyemes mleeske-Deuhe nw~ Gmemes ceveg<eieefle ceW
Glheefe kes eesie efceLeelJekeeue mebKeeleiegCee nw~ Gmemes meb%eer efleeeeWs ceW Glheefe kes eesie efceLeelJe kee
keeue mebKeeleiegCee nw~ Gmemes Demeb%eer efleeeeW ceW Glheefe eesie efceLeelJekeeue mebKeeleiegCee nw~ Gmemes
elegefjefveeW ceW Glheefe eesie efceLeelJekeeue mebKeeleiegCee nw~ Gmemes leerve FefveeW ceW Glheefe eesie
efceLeelJe keeue mebKeeleiegCee nw~ Gmemes oes Fefve peerJeeW ceW Glheefeeesie efceLeelJekeeue mebKeeleiegCee nw~
Gmemes yeeoj Skesefve peerJeeW ceW Glheefeeesie efceLeelJekeeue mebKeeleiegCee nw~ Gmemes met#ce SkesefveeW ceW
Glheefeeesie efceLeelJekeeue mebKeeleiegCee nw~
eneB Fve meye keeueeW kees es[kej osJeieefle ceW Glheefe eesie efceLeelJekeeue kes Mes<e jnves hej efceLeelJe kees

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 69

elegLe& Devegeesieej / 93

meJJelLeesJeeS efceemme DemebpeceeS Deefoes Fefle met$eb YeefCeleceefmle~


efkeb e-mebeleme efceLeelJeb ielJee osJeieleeJeglheeceeveme efceLeelJesve meneJemLeevekeeuees peIeveesefhe
Glke=esefhe Deefmle~ Deefmceved met$es peIevekeeueheeleb, Fefle Geb YeJeefle~
keLecesleod %eeeles ?
SlemceeosJe GYeeeLe&metekemet$eeod %eeeles~ lelees efceLeelJeb ielJee meJe&ueIeg Devleceg&ntle&keeueb efmLele: Fefle
YeefCeleceefmle~
hegve: efceLeelJesve men ce=legb eehe oMemeneJe<e&eceeCeeeg:efmLeeflekes<eg osJes<eg GlheVees peele:~ De$e yeosJeeeg<ke:
mebele SJe efceLeelJeb iele: ve eeyeosJeeeg<ke: mebele: Fefle %eeleJees YeJeefle~
oMemeneJe<ee&eg<e: DeOemleveeeg<kes<eg keLeb veeslheeefole: ?
ve, osJes<eg leleesOemleveeegefJe&keuheeYeeJeeled~
DeecesJe peerJeesvleceg&ntle&sve meJe&ueIegkeeuesve meJe&heee&efhleefYe: heee&hlees peele:~ osJes<eg <edheee&efhlehetCe&leekeeuees
peIeveesefhe Deefmle, Glke=esheefmle~ le$e meJe&peIevekeeuesve heee&efhleb eehle:~
DeecesJe Devleceg&ntlexve mecekelJeb mebeehle:~ De$e Slep%eeleJeb-JesokemecekelJecesJe S<e: eefleheeles~ efkeb
e-GheMecemeceioMe&vemeevlejkeeueme heueeshecemeemebKeeleYeeieme De$eevegheuebYeeled~ leleesvleceg&ntle ielJeevevleevegyebefOeeke=leerveeb efJemebeespeveeb eejYeles~ le$eeOe:kejCe-DehetJe&kejCe-DeefveJe=efekejCeeefve $eerCeefhe kejesefle~
DevebleevegyebefOeefJemebeespeveeefeee OeJeueeerkeeeeb Jee~ De$e mebelesve osMeesvehetJe&keesefeceeCe-

eehle ngDee, Fme yeele kes %eeheveeLe& efceLeelJe mebyebOeer meyemes mleeske Demebecekeeue ceW jne Ssmee met$e ceW kene nw~
otmejer yeele en nw efke efceLeelJe kees eehle neskej osJeieefle ceW GlheVe nesves Jeeues mebele kee efceLeelJe kes
mecee jnves kee keeue peIeve Yeer nw Deewj Glke= Yeer nw~ GmeceW peIeve keeue leke jne en met$e kee DeefYeeee nw~
Mebkee-en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-en Fmeer GYee DeLe& kes meteke met$e mes peevee peelee nw~ Fmemes efceLeelJe kees eehle kejkes
JeneB-JeneB meJe&ueIeg Devleceg&ntle& keeue leke efmLele jne, Ssmee kene ieee nw~
hegve: efceLeelJe kes meeLe ce=leg kees eehle neskej ome npeej Je<e& eceeCe Deeeg keer efmLeefle Jeeues osJeeW ceW GlheVe
nes peelee nw~ eneB yeosJeeeg<ke-osJeeeg kee yebOe kej uesves Jeeues mebele ner efceLeelJe kees eehle ngS,
DeyeosJeeeg<ke-osJeeeg kee yebOe veneR kejves Jeeues efceLeelJe kees eehle veneR ngS, Ssmee peevevee eeefnS~
eMve-ome npeej Je<e& keer Deeeg Jeeues peerJeeW kees Gmemes veeres keer Deeeg JeeueeW ceW keeeW veneR GlheVe kejeee nw ?
Gej-veneR, keeeWefke osJeeW ceWs Gmemes-ome npeej Je<e& mes veeres keer Deeeg kee DeYeeJe heeee peelee nw~
DeLee&led osJeeW keer peIeve Deeeg ome npeej Je<e& nw, Gmemes kece Deeeg GveceW veneR nesleer nw~
ener peerJe Devleceg&ntle&he meJe&ueIegkeeue mes meYeer heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee~ osJeeW ceW n heee&efhleeeW keer
hetCe&lee kee keeue peIeve Yeer nw Deewj Glke= Yeer nw~ GmeceW peIevekeeue mes heee&efhle kees hetCe& efkeee~
ener peerJe Devleceg&ntle& keeue mes mecekelJe kees eehle ngDee~ eneB en peevevee eeefnS efke-en Jesoke
mecekelJe kees ner eehle kejlee nw, keeeWefke GheMecemecekelJe kee Devlejkeeue pees heue kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw Jen
eneB veneR heeee peelee nw~ Gmekes heeeled Devleceg&ntle& kee mecee Jeleerle kejkes DevevleevegyebOeer ke<eeeeW kee efJemebeespeve
eejbYe kej oslee nw~ JeneB DeOe:eJe=ekejCe, DehetJe&kejCe Deewj DeefveJe=efekejCe Fve leerveeW ner kejCeeW kees kejlee nw~
DevevleevegyebOeer ke<eeeeW kes efJemebeespeve keer eefeee OeJeuee erkee ceW osKevee eeefnS~ eneB mebele ves keg kece

94 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 69

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeceiegCeesCeerejsCe ee kece&efvepe&je ke=lee leleesmebKeeleiegefCelekece&efvepe&jeb kejesefle~


SlelkeLeb %eeeles ?
DeCeblekeccebmes Fefle ieeLeemet$eep%eeeles~
le$eeeb peerJe: efkebefeVetveb oMemeneJe<e&-YeJeefmLeefleheeleb mecekelJecevegheeue peereJf eleJes mleeskeeJeMes<es
efceLeelJeb iele:~
eqkeceLe mecekelJesve men oMemeneJe<e Yeeefcele: ?
vewleod JeeJeb, meceiefpeerJeme efmLeeflemeJeehes#eee efmLeefleyebOees nervees YeJeefle~ Dele: leme mleeskeefmLeefle<eg
efmLelekece&eosMeeCeeb yentveeb efvepe&jesheuebYeeled, efpevehetpee-Jebovee-vecemkeejwe yengkece&eosMeefvepe&jesheuebYeee~
Deeb peerJe: eeiceveg<eYeJes mebeleeJemLeeeeb mebeleemebeleeJemLeeeeb Jee DevevleevegyebefOeeke=leer: keLeb ve
efJemebeesefpele:?
le$e mebece-mebeceemebeceiegCeesefCeefvepe&jeCeeb heefjneefCeemebieeled~
DeJemeeves efceLeelJeb efkeefceefle veerle: ?
ve, efceLeelJecevlejsCe Skesefves<eg GlheeoeYeeJeeled~ DeecesJe peerJees efceLeelJesve men ce=legb eehe yeeojhe=LJeerkeeefekeheee&hlepeerJes<eg GlheVees peele:~
osJes<eg GlheVeme eLecemeceemebyebefOeeosMemeJeeled yeeojhe=LJeerkeeefekeheee&hlepeerJes<eg GlheVeeLecemeceeeosMemeJeb
DemebKeeleYeeienerveb, mecekelJeevevleevegyebefOe-efJemebeespeveefeeeefYe: efJeveeefMelekece&eosMelJeeled~

hetJe& keesefeceeCe mebeceiegCeesCeer kes eje pees kece&efvepe&je keer nw, Gmemes en DemebKeeleiegCeer kece&efvepe&je kejlee nw~
eMve-en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
Gej-en yeele DeCeblekeccebmes Fme ieeLeemet$e mes peeveer peeleer nw~ JeneB en peerJe keg kece ome npeej
Je<e& YeJeefmLeefle leke mecekelJe kee heeueve kejkes peerJevekeeue kes Lees[e Mes<e jnves hej efceLeelJe kees eehle ngDee~
eMve-mecekelJe kes meeLe ome npeej Je<e& leke keeeW Iegceeee nw ?
Gej-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke meceief kes efpelevee efmLeeflemeJe neslee nw, Gmemes efmLeefleyebOe
kece neslee nw, Dele: Gmekes mleeske efmLeefleeeW ceW efmLele yengle kece&eosMeeW keer efvepe&je heeF& peeleer nw leLee efpevehetpee
Jebovee Deewj vecemkeej mes Yeer yengle kece&eosMeeW keer efvepe&je heeF& peeleer nw~ FmeefueS Gmes ome npeej Je<e& leke
mecekelJe kes meeLe Iegceeee nw~
eMve-Fme peerJe kes henues ceveg<e heee&e ceW mebele DeJemLee jnles ngS ee mebeleemebele DeJemLee kees
eehle kejekej DevevleevegyebOeer eleg<ke keer efJemebeespevee keeeW veneR kejeF& nw ?
Gej-JeneB mebece Deewj mebeceemebece iegCeesCeer efvepe&je keer neefve kee emebie Deeves mes DevevleevegyebefOeeleg<ke
keer efJemebeespevee veneR kejeF& nw~
eMve-Devle ceW efceLeelJe kees keeeW eehle kejeee nw ?
Gej-veneR, keeeWefke efceLeelJe kes efyevee SkesefveeW ceW GlheVe nesvee mebYeJe veneR nw~
ener peerJe efceLeelJe kes meeLe ce=leg kees eehle neskej yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hle peerJeeW ceW GlheVe ngDee~
osJeeW ceW GlheVe ngS Ge peerJe kes eLece mecee mebyebOeer eosMemeJe mes yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hleeW ceW GlheVe nesves
kes eLece mecee ceW eosMemeJe DemebKeeleJeeB Yeeie kece nw, keeeWefke henues mecekelJe Je DevevleevegyebOeer keer
efJemebeespeve efeee eje kece&eosMe kee efJeveeMe efkeee pee egkee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 69

elegLe& Devegeesieej / 95

yeeojhe=efLeJeerkeeefekeheee&hleeved cegkelJee met#ceefveieesos<eg efkeVeeslheeefole: ?


ve, osJeeveeb le$e osJes<eg DevevlejcesJeeslheeoeYeeJeeled~
De$e keefelhegve: een
yeeojJevemheefleeleskeMejerjheee&hles<eg yeeojehkeeefekeheee&hlekes<eg Jee efkeVeeslheeefole: ?
Deeeee&osJe: meceeOees
ve, les<eg Deeb peerJe: leowJeeslheeoefe<eles eoe osJeheee&eeJemeeves efceLeelJekeeuees oerIeex YeJesled~ efkeb elesve efJevee le$eeslheeoeYeeJeeled~
keLeb Slep%eeeles ?
SlemceeewJe met$eeled %eeeles~ DeveLee yeeojhe=efLeJeerkeeefekeheee&hlekes<eg Glheefeefveeceeveghehees:~
Deeb peerJe: efceLeelJesve ce=lJee yeeojhe=efLeJeerkeeefekeheee&hlekes<eg Glhee le$eevlecegn& tle&sve meJe&ueIegkeeuesve
meJee&efYe: heee&efhleefYe: heee&hleeJemLeeb mebeehle:~
yeeojhe=efLeJeerkeeefekeheee&hlemebyebefOe-SkeevleevegJe=efeesiessve Deeieefce<eceeCeeosMeeled met#ceefveieesoheefjCeeceeesiesve
mebefeleieeshege Goes ieueceevee mebKeeleiegCee:, lele: mebeeeYeeJeeled~
meJe&ueIegkeeuesve heee&efhleb keLeb veerle: ?
meJe&ueIegkesve keeuesve met#ceefveieesos<eg eJesMe DeuhelejkeeuemeeYevlejs ewJe heueesheceme DemebKeeleYeeiecee$eefmLeeflekeeC[keIeelew: Devle:keesekeesefefmLeeflemeJekece& IeeleefelJee met#ceefveieesoefmLeeflemeJemeceevekejCeeLe,

eMve-yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hleeW kees es[kej met#ce efveieeso peerJeeW ceW keeeW veneR GlheVe kejeee nw ?
Gej-veneR, keeeWefke osJeeW keer Gve osJeeW ceW osJeheee&e kes Devevlej ner Glheefe mebYeJe veneR nw~
eneB hegve: keesF& eMve kejlee nw efkeyeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerj heee&hle DeLeJee yeeoj peuekeeefeke heee&hlekeeW ceW keeeW veneR GlheVe
kejeee nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeSsmee veneR kenvee, keeeWefke GveceW en peerJe leYeer GlheVe kejeee pee mekelee nw peye Fmekes osJe heee&e kes
Devle ceW efceLeelJe keeue yengle heeee peees~ Gmekes efyevee Fmekee JeneB Glheeo mebYeJe veneR nw~
eMve-en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
Gej-Fmeer met$e mes peevee peelee nw~ DeveLee yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hlekeeW ceW Glheefe kee efveece
Ieefle veneR neslee nw~ en peerJe efceLeelJe mes cejkej yeeojhe=efLeJeerkeeefeke heee&hlekeeW ceW GlheVe neskej JeneB
Devleceg&ntle& kes meyemes ess keeue ceW meYeer heee&efhleeeW mes heee&hle DeJemLee kees eehle ngDee~
yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hle mebyebOeer SkeevleevegJe=ef eesie mes Deeves Jeeues eosMe keer Dehes#ee met#ce efveieeso
peerJe mebyebOeer heefjCeece eesie mes mebefele ieeshege, pees efke Goe ceW efvepe&je kees eehle nes jner nw, mebKeeleiegCeer nw,
keeeWefke Gmemes mebee venber heeee peelee nw~
Mebkee-meJe&ueIegkeeue ceW heee&efhle kees efkemeefueS eehle kejeee nw ?
meceeOeeve-meJe&ueIeg keeue eje met#ce efveieeso peerJeeW keer DeJemLee ceW ues peekej Deuhelejkeeue kes Yeerlej
ner heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe efmLeeflekeeC[keIeeleeW kes eje Devle:keesekeesef eceeCe efmLeeflemeJe kee
Ieele kejkes Gmes met#ce efveieeso peerJeeW kes efmLeeflemeJe kes meceeve kejves kes efueS leLee yeeoj Skesefve kes eesie mes

96 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 69

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

yeeojwkesefveeesieeled DemebKeeleiegCenervesve met#cewkesefveeesiesve yebOeefelJee Goes yengeosMeefvepe&jeLe e meJe&ueIegkesve


keeuesve heee&efhleb veerle:~
DeecesJe peerJeesvleceg&ntle&sve ce=legb eehe met#ceefveieesoheee&hlekepeerJes<eg GlheVe:~
keefeoen
Deheee&hlemet#ceefveieesopeerJeeved cegkelJee heee&hlemet#ceefveieesos<JesJe efkeceLe&ceglheeefole: ?
Deeeee&: een
ve, Deheee&hleefJeMegefle: DevevleiegefCeleheee&hleefJeMegee oerIe&efmLeeflekeeC[keIeeleveeLe heee&hlekes<JesJeeslheeeles~
Deheee&hleeesieeled DemebKeeleiegCesve heee&hleeesiesve kece&enCeb kegJe&lees peerJeme #eefhelekeceeefMekelJeb efkeVe veMeefle?
ve, heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$eeuhelejkeeueesJemeefhe&efCekeeue FJe mJeYeeJeeled SJe YegpekeejkeeuesveevleefjlJee
eJele&ceeveesefmle, Dele: Deeieceeled efvepe&jeee: mleeskelJeeYeeJeeled~
efmLeeflekeeC[keb Ieeleeceevees eefo yengMe: heee&hlekes<JesJeeslheeles, leefn& yengDee DeheppeeYeJee, LeesJee
heppeeYeJee Fleslesve met$esCe efJejesOe: efkeVe peeeles ?
ve, leme met$eme YegpekeejkeeueefJe<eelJeeled heueeshecemeemebKeeleYeeiesveesvekece&efmLeefleefJe<eelJeee~
DeLeJee mebeleej: DemebelemeceiefoxJe: meJe&ueIegkeeuesve met#cewkesefves<eg Glheeceeve: heee&hlekes<JesJe
Glheeles, DeleSJe ve hetJeexeoes<emebYeJe:, Fefle %eeleJeced~

DemebKeeleiegCes nerve Ssmes met#ce Skesefve kes eesie eje yebOe kejekej Goe ceW ueekej yengle eosMeeW keer efvepe&je
kejeves kes efueS Yeer meJe&ueIeg keeue ceW heee&efhle kees eehle kejeee nw~
ener peerJe Devleceg&ntle& keeue kes Yeerlej ce=leg kees eehle neskej met#ce efveieeso heee&hle peerJeeW ceW GlheVe ngDee~
eneB keesF& efMe<e hetlee nw efkeDeheee&hle met#ce efveieesefoeeW kees es[kej heee&hle met#ce efveieesefoeeW ceW ner efkemeefueS GlheVe kejeee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeSsmee veneR kenvee keeeWefke, Deheee&hlekeeW keer efJeMegef mes DevevleiegCeer heee&hleefJeMegef kes eje oerIe& efmLeeflekeeC[keeW
kees Ieele kejeves kes efueS heee&hlekeeW ceW ner GlheVe kejeee nw~
eMve-Deheee&hle eesie keer Dehes#ee DemebKeeleiegCes heee&hle eesie kes eje kece& kees enCe kejves Jeeues peerJe
kee #eefhelekeceeefMekelJe keeeW veneR ve neslee nw ?
Gej-veneR, keeeWefke Fmekes heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe en Deuhelejkeeue DeJemeefhe&Ceer keeue
kes meceeve Yegpekeej keeue kes eje Devleefjle neskej mJeYeeJe mes ner eJele&ceeve ngDee nw, FmeefueS FmeceW DeeieceDeee keer Dehes#ee efvepe&je kee kece heeee peevee mebYeJe veneR nw~
eMve-efmLeeflekeeC[ke kee Ieeleves Jeeuee eefo yengle yeej heee&hlekeeW ceW ner GlheVe neslee nw, lees Deheee&hle
YeJe yengle nQ Deewj heee&hle YeJe mleeske nQ Fme met$e mes efJejesOe keeeW veneR nesiee ?
Gej-veneR, keeeWefke Ske lees Jen met$e Yegpekeej keeue kees efJe<ee kejlee nw Deewj otmejs heueeshece kes
DemebKeeleJeW Yeeie mes nerve kece&efmLeefle kees efJe<ee kejlee nw, FmeefueS hetJeexe oes<e veneR Deelee nw~
DeLeJee, pees henues ceveg<e heee&e ceW mebele jne nw, Ssmee Demebelemeceief osJe meJe&ueIeg keeue eje met#ce
SkesefveeW ceW GlheVe neslee ngDee heee&hlekeeW ceW ner GlheVe neslee nw~ FmeefueS Yeer hetJeexe oes<e keer mebYeeJevee veneR nw,
Ssmee peevevee eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 70, 71

elegLe& Devegeesieej / 97

hegvejheeb peerJe: keJe ieleerefle keLeeleeeeexCe met$eceJeleee&les

heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiecesesefn ef"efoKeC[eIeeosefn heefueoesJecemme


DemebKesppeefoYeeiecesesCe keeuesCe kecceb nomecegefeeb keeotCe hegCejefJe yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~~70~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeeefo Devleceg&ntle&cee$eeslkeerjCekeeues Skee efmLeeflekeeC[keMeueekee ueYeles leefn&
heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$eeuhelejkeeuemeeYevlejs efkeevle: eqmLeeflekeeC[keMeueekee ueYevle Fefle eceeCesve
heueiegefCelesejeMes: DeheJeefle&leeeeb heueesheceme DemebKeeleYeeiecee$ee: efmLeeflekeeC[keMeueekee: eehevles~
De$e elegefYe&jeJelez: efMe<eeCeeb eyeesOe: GlheeoefeleJe:~
DeecesJe peerJe: keoe cees#eb eehmeleerefle DeeMebkeeeeb meceeOees Deeeee&osJe: met$eelegesve-

SJeb CeeCeeYeJeiienCessefn De mebpecekeb[eeefCe DeCegheeueFee eogkeKegees


kemeeS GJemeeceefeee heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeieceseeefCe mebpeceemebpecekeb[eeefCe mecceekeb[eeefCe e DeCegheeueefeee SJeb mebmeefjotCe Deheefces
YeJeiienCes hegCejefJe hegJJekees[eGSmeg ceCegmesmeg GJeJeCCees~~71~~
hegve: Yeer en peerJe keneB peelee nw, Fme yeele kees yeleueeles ngS Deeeee& met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe efmLeeflekeeC[keIeele MeueekeeDeeW kes eje


leLee heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe keeue kes eje kece& kees mJe kejkes efhej
Yeer yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hleke peerJeeW ceW GlheVe ngDee~~70~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eefo Devleceg&ntle&cee$e GlkeerjCekeeue ceW Ske efmLeeflekeeC[keMeueekee eehle
nesleer nw, lees heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe Deuhelejkeeue kes Yeerlej efkeleveer efmLeeflekeeC[keMeueekeeSb
eehle neWieer, Fme ekeej eceeCe mes heueiegefCele FejeefMe kees Yeeefpele kejves hej heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie
eceeCe efmLeeflekeeC[keMeueekeeSB eehle nesleer nQ~
eneB eej DeeJeleeX kes eje efMe<eeW kees efJeMes<e %eeve GlheVe kejevee eeefnS~
ener peerJe cees#e kees keye eehle kejsiee, Ssmeer DeeMebkee nesves hej Deeeee& osJe eej met$eeW kes eje meceeOeeve
osles nQmet$eeLe&-

Fme ekeej veevee YeJeenCeeW kes eje Dee" yeej mebecekeeC[keeW kee heeueve kejkes
eej yeej ke<eeeeW kees GheMeevle kejkes heueeshece kes Demeb KeeleJeW Yeeie cee$e
mebecemebecekeeC[keeW Je mecekelJekeeC[keeW kee heeueve kej, Fme ekeej heefjYeceCe
kejkes Deefvlece YeJeenCeeW ceW efhej Yeer hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe ngDee~~71~~

98 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 72, 73, 74

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meJJeuengb peesefCeefCekekeceCepecceCesCe peeoes DeJemmeerDees~~72~~


mebpeceb heef[JeCCees~~73~~
lelLe YeJeefefob hegJJekeesef[b osmetCeb mebpececeCegheeueFee LeesJeeJemessmes
peerefJeoJJeS efe e KeJeCeeS DeyYegefoes~~74~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeSlesve met$esCe mebece-mebeceemebece-mecekelJekeeC[keeveeb ke<eeeesheMeeceveeeee
mebKee eheles~ leeLee
elegJee&jb mebeces heefjeehles Skeb mebecekeeC[keb YeJeefle~ SleeMeeefve DeeJesJe mebecekeeC[keeefve YeJeefvle,
SlesYe Gheefj mebmeejeYeeJeeled~ eef$ebMeodJeeje SJe YeeJemebecee YeJeefvle Fefle YeeJeeLeex %eeleJe:~ Sles<Je<meg
mebecekeeC[kes<eg e elJeej SJe ke<eeeesheMeeceveJeeje: YeJeefvle~ peerJemLeeveetefuekeeeeb eeeefj$eceesnveereme
GheMeeceveefJeOeeveb oMe&veceesnveereme GheMeeceveefJeOeeveb e eefheleb De$e leosJe eheefeleJeceefmle~
mebeceemebecekeeC[keeefve hegve: heueescehemeemebKeeleYeeiecee$eeefCe~ mebeceemebecekeeC[kesYe: mecekelJekeeC[keeefv e efJ eMes< eeefO ekeeefv e, Skeef$ eb M eod hew jvevleeveg yeb ef OeefJ emeb ees pevekeeC[keeef v e heueesheceme
DemebKeeleYeeiecee$eeefCe~
keLeceslep%eeeles ?
iegheosMeep%eeeles~
Devesve efJeOeevesve kece&efvepe&jeb ke=lJee Deheefeces YeJeenCes hetJe&keeseeeg<kes<eg ceveg<es<eg efkeceLe&ceglheeefole: ?

meJe&ueIegkeeue ceW eesefveefve<eceCehe pevce mes GlheVe neskej Dee" Je<e& kee ngDee~~72~~
Gmekes heeeled mebece kees eehle ngDee~~73~~
JeneB keg kece hetJe&keesef cee$e YeJeefmLeefle leke mebece kee heeueve kej peerJeve keeue
kes keg Mes<e jnves hej #eheCee kes efueS Gele ngDee~~74~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB 71JeW met$e kes eje mebece, mebeceemebece Deewj mecekelJe kes keeC[keeWs
keer leLee ke<eeeesheMeecevee keer mebKee kener ieF& nw~ Jen Fme ekeej nweej yeej mebece kees eehle kejves hej Ske mebecekeeC[ke neslee nw~ Ssmes Dee" ner mebecekeeC[ke nesles nQ, keeeWefke Fmemes
Deeies mebmeej veneR jnlee nw~ DeLee&led 32 yeej ner YeeJe mebece nesles nQ, Ssmee YeeJeeLe& peevevee~ Fve Dee" mebecekeeC[keeW kes
Yeerlej ke<eeeesheMeecevee kes Jeej eej ner nesles nQ~ peerJemLeeveetefuekee ceW pees eeefj$eceesnveere kes GheMeeceveefJeOeeve keer Deewj
oMe&veceesnveere kes GheMeeceveefJeOeeve keer eheCee keer ieF& nw, Gmeer keer eneB eheCeekejvee eeefnS~
hegve: mebeceemebecekeeC[ke heueeshece kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe nesles nQ~ mebeceemebecekeeC[keeW mes
mecekelJekeeC[ke efJeMes<e DeefOeke nQ~ Fkeleermehe DevebleevegyebOeer efJemebeespeve keeb[ke heueeshece kes DemebKeeleJeW
Yeeie cee$e nQ~
Mebkee-en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-en ieg kes GheosMe mes peevee peelee nw~
Mebkee-Fme efJeOeeve mes kece&efvepe&je kejekes Debeflece YeJeenCe ceW hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW
efkemeefueS GlheVe kejeee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 74

elegLe& Devegeesieej / 99

#ehekeesCeejesnCeeLe&cesJeeslheeefole:~
DeecesJe peerJe: meJe&ueIegkeeuesve eesefveefve<eceCepevcevee peeleesJe<eeaees YetlJee mebeceb eefleheVe:~ le$e
osMeesveb hetJe&keesefcee$eb YeJeefmLeefleheeleb mebececevegheeue peerefJeleJes mleeskeeJeMes<es kece&#eheCeeeeceYegeflLele: Fefle
%eeleJeb YeJeefle~
eLee etefuekeeeeb eeefj$eceesn#eheCeefJeOeeveb oMe&veceesn#eheCeefJeOeeveb e eefheleb leLewJee$eeefhe eheefeleJeb
YeJeleerefle~
efJeMes<eCe leg-GheMecemecekelJeeeefhleb kegJe&lees peerJeme iegCeesCee eosMeefvepe&je eeJevleer YeJeefle lele:
mebeleemebeleme iegCeesCee eosMeefvepe&je DemebKeeleiegCee %eeleJee~ lele: mebeleme meceeb eefle iegCeesCee
eosMeefvepe&je DemebKeeleiegCee~ leleesvevleevegyebefOekecee&efCe efJemebeespelees peerJeme meceeb eefle iegCeesCee eosMeefvepe&je
DemebKeeleiegCee~ lelees oMe&veceesnveereb #eheele: eosMeefvepe&je DemebKeeleiegCee~ lelees eeefj$eceesnveereb
GheMeceeleeshetJe&kejCeme cegves: iegCeesefCeefvepe&je DemebKeeleiegCee~ DeefveJe=efekejCeme cegvesieg&CeesefCeefvepe&je
DemebKeeleiegCee~ met#cemeebhejeefekeme cegvesieg&CeesefCeefvepe&je DemebKeeleiegCee~ GheMeebleke<eeeme cegvesieg&CeesefCeefvepe&je
DemebKeeleiegCee~ leleeshetJe&kejCeme #ehekeme cegvesieg&CeesefCeefvepe&je DemebKeeleiegCee~ DeefveJe=efekejCe#ehekeme
cegvesieg&CeesefCeefvepe&je DemebKeeleiegCee~ met#ceke<eee#ehekeme iegCeesefCeefvepe&je Demeb KeeleiegCee~ lele:
#eerCeke<eee#ehekeme cenecegvesieg&CeesefCeefvepe&je DemebKeeleiegCee~ mJemLeevemeeesefiekesJeefueveesn&odYeieJelees
iegCeesefCeefvepe&je DemebKeeleiegCee~ eesieefvejesOesve Jele&ceevemeeesefiekesJeefueveesn&odYeieJelees iegCeesefCeefvepe&je
DemebKeeleiegCee Fefle efvepe&jeefJeMes<ees %eeleJees YeJeefle~

meceeOeeve-#ehekeesefCe DeejesnCe kejeves kes efueS hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe kejeee nw~
ener peerJe meJe&ueIegkeeue kes eje eesefveefve<eceCehe pevce mes GlheVe neskej Dee" Je<e& kee ngDee Deewj JeneB
mebece kees enCe kej efueee~ JeneB keg kece hetJe&keesefcee$e YeJeefmLeefle leke mebece kee heeueve kejkes Deheves
peerJevekeeue kes keg Mes<e jnves hej kece&#eheCee kes efueS Gele nes ieee, Ssmee eneB peevee eeefnS~
efpeme ekeej etefuekee ceW eeefj$eceesn kes #ee kejves keer efJeefOe Deewj oMe&veceesn kes #ee kejves keer efJeefOe kener
ieF& nw, Gmeer ekeej eneB Yeer Gmes kenvee eeefnS~
efJeMes<elee en nw efke GheMecemecekelJe kees eehle kejves Jeeues peerJe kes pees iegCeesCeer eje eosMe efvepe&je nesleer nw,
Gmemes mebeleemebele kes iegCeesCeer eje nesves Jeeueer eosMeefvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes eeflemecee mebele kes iegCeesCeer
eje nesves Jeeueer eosMeefvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes DevevleevegyebOeer kee efJemebeespeve kejves Jeeues kes iegCeesCeer eje
eefle mecee nesves Jeeueer eosMeefvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes oMe&veceesnveere kee #ee kejves Jeeueer keer eosMeefvepe&je
DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes eeefj$eceesnveere kee GheMece kejves Jeeues DehetJe&kejCeJeleea cegefve keer iegCeesCeer efvepe&je DemebKeeleiegCeer
nw~ Gmemes DeefveJe=efekejCeJeleea cegefve keer iegCeesCeer efvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes met#cemeechejeefeke cegefve keer
iegCeesCeer efvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes GheMeevleke<eee cegefve keer iegCeesCeer efvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes
DehetJe&kejCe #eheke esCeer e{ves Jeeues cegefve keer iegCeesCeer efvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes DeefveJe=efekejCe #eheke cegefve
keer iegCeesCeer efvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes met#cemeechejeefeke #eheke cegefve keer iegCeesCeer efvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~
Gmemes #eerCeke<eee cenecegefve keer iegCeesCeer efvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes mJemLeeve meeesiekesJeueer Den&vle YeieJeeve
keer iegCeesefCe efvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Gmemes eesieefvejesOe DeJemLeeve kes mLeeve efJeeceeve meeesiekesJeueer Den&vle YeieJeeve
keer iegCeesCeerefvepe&je DemebKeeleiegCeer nw~ Fme ekeej efvepe&je keer efJeMes<elee peeveves eesie nesleer nw~

100 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 75

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

De$e keefeoeMebkelesDe$e met$eme erkeeeeb eeefj$eceesn#eheCeefJeOeeveb efkeceLe ve efueKeles ?


Deeeee&: een meceeOeevebebLeyenglJeYeesve hegveeoes<eYeesve Jee ve efueKeles~
leelhee&ce$e-Deefmceved hebecekeeuesefhe YeJeodefYe: YeJeleerefYee mecekelJeb mebeceemebeceb mebeceb Jee mebeehe
efceLeelJesmebeces Jee heleveYeesve YesleJeb, eefleefoveb eefle#eCeb Jee peeiekees YetlJee eceeo: heefjnle&Je Fefle
Slelhe"vemeeefYeeeees %eeleJe:~
DeOegvee %eeveeJejCeereme peIeveJesoveemJeeefcelJeb eefleheeoeleeeeexCe met$eceJeleee&les-

eefjcemeceeogcelLees peeoes~ lemme eefjcemeceeogcelLemme CeeCeeJejCeereJesoCee oJJeoes penCCee~~75~~


efm eeb l eef evleeceef Ceer keeejcemeceeemLees veece #eer C eke<eee:~ Deme JeeKee ef eeles
eerJeerjmesveeeeexCe-ogceb Ceece DeeJejCeb, leefcn efeefo efe ogcelLees efe Ghheeeroes~
De$eeshemebnej Geles-leme s Devegeesieejs-eheCee eceeCeefceefle~ le$e leeJeleJeeeceevesveesheosMesve
eheCee Geles~ leeLee-%eeveeJejCeereme kece&efmLeleeefomecees eod yeb kece& leme #eerCeke<eeeejcemecees

eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeFme met$e keer erkee ceW eeefj$eceesn kes #eheke kee efJeOeeve efkemeefueS veneR efueKee ieee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeebLe ye[e nes peeves kes Yee mes DeLeJee hegvee oes<e kes Yee mes Gmes eneB veneR efueKee nw~
eneB leelhee& en nw efke-Fme hebecekeeue ceW Yeer Deehe meYeer vej-veeefjeeW kees mecekelJe kees, mebeceemebece keesDeLeJee
mebece kees eehle kejkes hegve: efceLeelJe DeLeJee Demebece ceW efiejves kes Yee mes YeeYeerle nesvee eeefnS leLee eefleefove, eefle#eCe
peeieke neskej eceeo es[vee eeefnS~ ener Fme ebLe kes he{ves kee DeefYeeee-meej peevevee eeefnS~
Deye %eeveeJejCeere kece& keer peIeve Jesovee kes mJeeefcelJe kee eefleheeove kejles ngS Deeeee& met$e DeJeleefjle
kejles nQmet$eeLe&-

Fmekes heeeled en peerJe Deefvlece meceeJeleea emLe ngDee~ Gme Deefvlece meceeJeleea
emLe kes %eeveeJejCeere kece& keer Jesovee Je keer Dehes#ee peIeve nw~~75~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-ejcemeceeJeleea emLe kee otmeje veece nw-#eerCeke<eee~ Deeeee& eer
Jeerjmesve mJeeceer ves Fmekeer JeeKee keer nw-e veece DeeJejCe kee nw, GmeceW pees efmLele jnlee nw, Jen emLe
nw, en Fmekeer Jeglheefe nw~
eneB Ghemebnej kejles nQFmekes eheCee Deewj eceeCe es oes Devegeesieej nw~ GveceW heefnues eJeenhe mes Deees ngS GheosMe kes
Devegmeej eheCee kener peeleer nw~ Jen Fme ekeej nw-%eeveeJejCeere kee kece&efmLeefle kes eLece mecee ceW pees kece&
yeebOee ieee nw, Gmekee #eerCeke<eee kes Debeflece mecee ceW Ske Yeer hejceeCeg veneR nw~ kece&efmLeefle kes efleere mecee ceW

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 75

elegLe& Devegeesieej / 101

Skeesefhe hejceeCegvee&efmle~ kece&efmLeefleefleeremecees eodyeb leoefhe veeefmle~ SJeb le=leere-elegLe&-heeceeefomecees<eg


eyeb kece& #eerCeke<eeeejcemecees veemleerefle vesleJeb eeJelheueeshecemeemebKeeleYeeiecee$eefveuexhevemLeeveeveeb
eLeceefJekeuhe Fefle~
efveuexhevemLeeveeefve heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$eeefCe ewJe YeJevleerefle keLeb %eeeles ?
ke<eeeeeYe=leetefCe&met$eeosJe %eeeles~ leeLeekece&efmLeleeefomecees eod yeb kece& lelkece&efmLeefleejcemecees Megb efveuexheefeleJeefceefle~ leewJe kece&efmLeefleefejcemeceesefhe Megb efveuexheeefle~ SJeb ef$eejceelegejceeefo<Jeefhe Megb efveuexheeleerefle YeefCelJee vesleJeb
eeJeomebKeeleeefve heueesheceeLeceJeie&cetueeefve DeOemleeoJeleere& efmLeeflemecee Fefle~ SJeb Mes<emeceeeyeeveeceefhe
eheefeleJeefceefle~ lele: kece&efmLeleeefomeceeeYe=efle heueesheceme DemebKeeleYeeiecee$eeCeeb meceeeyeeveeceskeesefhe
hejceeCeg: #eerCeke<eeeejcemecees veemleerefle %eeeles~ Mes<emeceeeyeeveeceskeefef$ehejceeCetved Deeoew ke=lJee eeJeoglke<exCe
Devevlee: hejceeCeJe: meefvle~
DeeJeeeceevesveesheosMesve hegve: kece&efmLeles: DemebKeeleYeeiecee$eeefCe kece&efmLeleeefomeceeeyeme
efveuexhevemLeeveeefve YeJeefvle~ SJeb meJe&meceeeyeeveeb JeeJeced~ Mes<eeCeeb heueesheceme DemebKeeleYeeiecee$eeCeeb
meceeeyeeveeceske-hejceeCegceeefob ke=lJee eeJeoglke=sve Deveblee: hejceeCeJe: meefvle~
eceeCecegeles-meJe&Jes meceerkejCes ke=les deOe&iegCeneefvecee$ee: meceeeyee YeJeefvle~ hegve: Sles<eeb

pees kece& yeebOee ieee nw, Jen Yeer veneR nw~ Fmeer ekeej le=leere-elegLe& Deewj hebece Deeefo meceeeW ceW yeebOee ieee kece&
#eerCeke<eee kes Deefvlece mecee ceW veneR nw~ Fme ekeej heueeshece kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe efveuexhevemLeeveeW kes
eLece efJekeuhe kes eehle nesves leke ues peevee eeefnS~
Mebkee-efveuexhevemLeeve heueeshece kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe ner nesles nQ, en efkeme eceeCe mes peevee
peelee nw ?
meceeOeeve-en ke<eeeeeYe=le kes etefCe&met$eeW mes peevee peelee nw~ pees Fme ekeej nwkece&efmLeefle kes eLece mecee ceW pees kece& yeebOee ieee nw, Jen kece&efmLeefle kes Debeflece mecee ceW ve nesves kes
keejCe efvepe&je kees veneR eehle neslee~ Jener kece&efmLeefle kes efejce mecee ceW Yeer ve nesves kes keejCe efvepe&je kees veneR
eehle neslee nw~ Fmeer ekeej ef$eejce Deewj elegejce Deeefo meceeeW ceW Yeer ve nesves kes keejCe efvepe&je kees veneR eehle
neslee nw~ Fme ekeej kenkej heueeshece kes DemebKeele eLece Jeie&cetue veeres Glejkej efmLeefle mecee leke ues peevee
eeefnS~ Fme ekeej Mes<e meceeeyeeW kee Yeer keLeve kejvee eeefnS~ FmeefueS kece&efmLeefle kes eLece mecee mes
ueskej heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e meceeeyeeW kee Ske Yeer hejceeCeg #eerCeke<eee kes Debeflece mecee ceW
venbeR nw, en peevee peelee nw~ Mes<e meceeeyeeW kes Ske oes Je leerve hejceeCegDeeW mes ueskej Glke=he mes Devevle
hejceeCeg leke nesles nQ~
eJeenhe mes veneR Deees ngS GheosMe kes Devegmeej kece&efmLeefle kes Deeefo meceeeye kes efveuexheve mLeeve
kece&efmLeefle kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e nesles nQ~ Fmeer ekeej meye meceeeyeeW kee keLeve kejvee eeefnS~ Mes<e jns
heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e meceeeyeeW kes Ske hejceeCeg mes ueskej Glke=he mes Devevle hejceeCeg leke
Mes<e jnles nQ~
Deye eceeCe kee keLeve kejles nQ-meye Je kee meceerkejCe kejves hej [s{ iegCe neefve cee$e meceeeye

102 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 76

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

deOe&iegCe-neefvecee$emeceeeyeeveecemebKeeleYeeie SJe ve:, Mes<eyengYeeiee #eerCeke<eeeejcemecees meefvle~


kegle Sleled ?
#eerCeke<eeeejceiegCeesefCeejceieeshegeled efejceeefoiegCeesefCeieeshegeveeb DemebKeeleYeeielJeeled~
S<ee eceeCeeheCee eJeeeceeve-DeeJeeeceeveesheosMeees&eesjefhe meceevee, DeeJeeeceeveesheosMesveeefhe
deOe&iegCeneefvecee$emeceeeyeeveecegheuebYeeled~
keefeoen-ceesnveereme ke<eeeeeYe=les keefLeleefveuexhevemLeeveeefve %eeveeJejCeme keLeb Jekelegb Mekeevles ?
Deeeee&: een-vewleod, efJejesOeeYeeJeeled~
mebeefle DepeIeveJesoveemJeeefcelJeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

leJJeefoefjecepenCCee~~76~~
efmeebleefevleeceefCeerkeemebeefle DepeIeveJeeheCeeeeb efeeceeCeeeeb elegefJe&Oee eheCee YeJeefle~
leeLee-#eefhelekeceeefMekeme keeueheefjneCehes#eee Skee, iegefCelekeceeefMekeme keeueheefjneCehes#eee efleeree,
#eefhelekeceeefMekeme meJeehes#eee le=leeree, iegefCelekeceeefMekeme meJeehes#eee elegLeeaefle~
le$e leeJelhetJe&keesefmeceeeveeb esCeekeejsCe jeveeb ke=lJee #eefhelekeceeefMekeme keeueheefjneCee
DepeIeveJeeceeCeeheCeeb keefj<eefvle eerefoiebyejpewveeeeee&:~ leeLee-heueesheceme DemebKeeleYeeiesve vetveb

nesles nQ~ Fve [s{ iegCeneefve cee$e meceeeyeeW kee DemebKeeleJeeb Yeeie ner ve ngDee nw~ Mes<e yengYeeie #eerCeke<eee kes
Deefvlece mecee ceW nw~
eMve-Ssmee keeeW nw ?
Gej-keeeWefke #eerCeke<eee keer Deefvlece iegCeesCeer keer Deefvlece ieeshege mes efejce Deeefo iegCeesefCe keer
ieeshegeSb DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nesleer nQ~
en eceeCeeheCee eJeen mes Deees ngS Deewj eJeen mes ve Deees ngS oesveeW ner GheosMeeW kes Devegmeej meceeve
nw, keeeWefke eJeen mes veneR Deees ngS GheosMe kes Devegmeej Yeer [s{ iegCeneefvecee$e meceeeye heees peeles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-ke<eee eeYe=le ceW ceesnveere kece& kes kens iees efveuexhevemLeeve %eeveeJejCe kes
kewmes kens pee mekeles nQ ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke FmeceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
Deye DepeIeve Jesovee kes mJeeefcelJe kes efveheCe nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Je keer Dehes#ee peIeve mes efYeVe %eeveeJejCe keer Jesovee DepeIeve nw~~76~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Deye DepeIeve Je keer eheCee kejles mecee eej ekeej keer eheCee nesleer nw~
Jen Fme ekeej nw-#eefhelekeceeefMeke kes keeueheefjneefve keer Dehes#ee Ske, iegefCelekeceeefMeke kes keeueheefjneefve
keer Dehes#ee efleere Deewj #eefhelekeceeefMeke kes melJe keer Dehes#ee le=leere Deewj iegefCelekeceeefMeke kes melJe keer Dehes#ee elegLe&~
GveceW mes heefnues hetJe&keesef kes meceeeW keer esCeerhe mes jevee kejkes #eefhelekeceeefMeke kes keeue keer heefjneefve mes DepeIeve
Je eceeCe eheCee kees eer efoiecyej pewveeeee& kej jns nQ~ Jen Fme ekeej nw-heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes nerve
kece&efmLeefle eceeCe keeue leke met#ce efveieeso peerJeeW ceW #eefhele-keceeefMeke mJehe mes jnkej efhej JeneB mes efvekeuekej
$emekeeefekeeW ceW GlheVe neskej heeeled heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e mebeceemebecekeeC[keeW kees, heueeshece kes DemebKeeleJeW

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 77

elegLe& Devegeesieej / 103

kece&efmLeefleheeleb met#ceefveieesos<eg #eefhelekeceeefMekeue#eCesve efmLelJee lelees efve:me=le $emekeeefekes<eg Glhee hegve:


heueesheceme DemebKeeleYeeiecee$eeefCe mebeceemebecekeeC[keeefve e heueesheceme DemebKeeleYeeiecee$eeefCe mecekelJekeeC[keeefve
heueesheceme DemebKeeleYeeiecee$eeefCe DevebleevegyebefOe-efJemebeespevekeeC[keeefve eemebce-keeC[keeef
e
ve elegJee&jb ke<eeeesheMeeceveeb
e meceeeefJejesOesve ke=lJee yeeojhe=efLeJeerkeeefekeheee&hlekes<eg Glhee ceveg<es<eg GlheVe:~
lele: mehleceemeeefOekeeefYeJe&<ez: $eerCeefhe kejCeeefve ke=lJee mecekelJeb mebeceb e egieheled eeflehee hegve:
osMeesvehetJe&keesefheeleb mebeceiegCeesefCeefvepe&jeb ke=lJee DevebleevegyebefOeeleg<keb efJemebeespe oMe&veceesnveereb #eheefelJee
Debleceg&ntlee&JeMes<es peerefJeleJes Fefle eeefj$eceesnveere#eheCeeeeb DeYegeflLelees YetlJee efmLeefle-DevegYeeiekeeC[keIeelemenew:
iegCeesefCeefvepe&jee e eeefj$eceesnveereb #eheefelJee #eerCeke<eeeejcemecees Skemeceekeeueerve-Skeefve<eskeefmLeleew
efmLeleeb %eeveeJejCeme peIeveJeb YeJeefle~
Sleme peIeveJemeesheefj Deheke<e&Ceeslke<e&Ceceeefele SkehejceeCetejb Jeef&les leosJe peIevemLeeveb DepeIevemLeevelJeb
eehveesefle~ SleopeIevemLeeveme DeieefCelemLeeveme JeJemLee%ehleLe OeJeueeerkeeee: mJeeOeeees efJeOeeleJe:~
DeOegvee oMe&veeJejCeereef$ekeme peIeveJeefveheCeeLe met$eeceJeleee&les-

SJeb obmeCeeJejCeere-ceesnCeere-DeblejeFeeCeb~ CeJeefj efJemesmees ceesnCeeremme


KeJeCeeS DeyYegefoes eefjcemeceemekemeeF& peeoes~ lemme eefjcemeceemekemeeFmme
ceesnCeereJeseCee oJJeoes penCCee~~77~~
Yeeiecee$e mecekelJe keeC[keeW kees, heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e DevevleevegyebfOe eefJemebeespevekeeC[keeW kees, Dee" mebece
keeC[keeW kees leLee eej yeej ke<eeeesheMeecevee kees mecee-Deeiece ceW kener ieF& efJeefOe kes Devegmeej DeefJejesOehe mes kejkes
yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hlekeeW ceW GlheVe nes hegve: ceveg<eeW ceW GlheVe ngS~
Fmekes heeeled meele ceeme DeefOeke Dee" Je<eeX ceW leerveeW ner kejCeeW kees kejkes Gvekes eje mecekelJe Je mebece kees
Ske meeLe eehle kej efhej keg kece hettJe&keesef keeue leke mebeceiegCeesefCe efvepe&je kejkes DevevleevegyebefOeeleg<ke keer
efJemebeespevee kejkes oMe&veceesnveere kee #ee kejkes peerefJele kes Devleceg&ntle& Mes<e jnves hej eeefj$eceesn keer #eheCee ceW Gele
neskej efmLeeflekeeC[keIeele, DevegYeeiekeeC[keIeele npeejeW yeej kejkes Deewj iegCeesefCeefvepe&je kes eje eeefj$eceesnveere kee
#ee kejkes #eerCeke<eee kes Deefvlece mecee ceW Ske mecee keeue Jeeueer Ske efve<eskeefmLeefle kes efmLele jnves hej
%eeveeJejCeere kece& kee peIeve Je neslee nw~
Fme peIeve Je kes Thej Deheke<e&Ce leLee Glke<e&Ce kee Deeee ueskej Ske hejceeCeg Je=ef nesves hej Jener
peIeve mLeeve DepeIeve mLeeveheves kees eehle nes peelee nw~ Fme DepeIeve mLeeve kes DeieefCele mLeeve keer JeJemLee kees
peeveves kes efueS OeJeueeerkee kee mJeeOeee kejvee eeefnS~
Deye oMe&veeJejCeereef$eke kee peIeve Je efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Fmeer ekeej oMe&veeJejCe, ceesnveere Deewj Devlejee kece& keer peIeve JeJesovee nesleer
nw~ efJeMes<e Flevee nw efke ceesnveere kece& kes #ee ceW Gele ngDee peerJe meke<eee YeeJe kes
Deefvlece mecee kees eehle ngDee~ Gme Deefvlece meceeJeleea meke<eeeer peerJe kes Je keer
Dehes#ee ceesnveere keer Jesovee peIeve nesleer nw~~77~~

104 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 78, 79

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefevleeceefCeerkeeeLee %eeveeJejCeereme eeseb leLee ceesnveeremeeefhe JeeJeb~ efJeMes<esCe leg


heueeshecemeemebKeeleYeeiesve vetveeb kece&efmLeefleb met#ceefveieesos<eg efmLelJee ceveg<es<eg Glhee heueesheceme DemebKeeleYeeiecee$eevebleevegyebefOeefJemebeespeve-mebeceemebecekeeC[keeefve DemebecekeeC[keeefve elegJee&jb ke<eeeesheMeeceveeb e
yengefYe- Ye&JeenCew: ke=lJee hegve: DeJemeeveb ceveg<es<eg Glhee mehleceemeeefOekeeJe<ee&Ceeb Gheefj mecekelJeb mebeceb e
ie=nerlJee mebeceiegCeesefCeefvepe&jeb ke=lJee #ehekeesefCeceee ejcemeceeJeefle&met#cemeebhejeefekees peele:~ leme
cenecegvespe&Ievee ceesnveereJeJesovee peeeles~
oMe&veeJejCeere-DeblejeeeCeeb hegve: #eerCeke<eeeejcemecees peIeveb peeleefceefle %eeveeJejCeYebieewJe YeJeefle~

leJJeefoefjecepenCCee~~78~~
efmeebleefevleeceefCeerkeepeIeveJeeled hejceeCetejeefoJecepeIevee Jesovee %eeleJee~ efJeMes<eJeJemLee
OeJeueeerkeeeeb heef"leJee YeJeefle~
SJeb le=leeresvlejmLeues %eeveeJejCeereJesoveeecegKelJesve Skeef$ebMelmet$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee Jesoveereme peIeveJesoveemJeeefcelJeeefleheeoveeLeSkeesveef$ebMeledmet$eeCeJeleee&vles eerYetleyeefuemetefjJeexCe

meeefceesCe penCCeheos JesoCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee kemme ?~~79~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-pewmes %eeveeJejCeere kece& kes mebyebOe ceWs kene ieee nw Gmeer ekeej ceesnveere
kece& kes efJe<ee ceW Yeer keLeve kejvee eeefnS~ efJeMes<elee en nw efke heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes nerve
kece&efmLeefle leke met#ce efveieeso peerJeeW ceW jnkej ceveg<eeW ceW GlheVe nes heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e
mecekelJekeeC[ke DevevleevegyebefOeefJemebeespevekeeC[ke Je mebeceemebecekeeC[ke, Dee" mebecekeeC[ke eej yeej
ke<eeeesheMeecevee kees yengle YeJe enCeeW eje kejkes efhej Devle ceW ceveg<eeW ceW GlheVe neskej meele ceeme DeefOeke Dee"
Je<eeX kes Thej mecekelJe Deewj mebece kees enCe kej mebeceiegCeesefCeefvepe&je kejkes #eheke esCeer hej Dee{ nes
Debeflece meceeJeleea met#cemeechejeefeke ngDee~ Gve cenecegefve kes ceesnveere Je keer Jesovee peIeve nesleer nw~
hejvleg oMe&veeJejCe Deewj Devlejee kee Je #eerCeke<eee kes Deefvlece mecee ceW peIeve neslee nw, DeleSJe
Fvekeer eheCee %eeveeJejCe kes ner meceeve nw~
met$eeLe&-

Ge leerveeW keceeX keer Fmemes efYeVe DepeIeve JeJesovee nw~~78~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-peIeve Je keer Dehes#ee Ske hejceeCeg Deeefo mes DeefOeke Je DepeIeve
Jesovee nw~ efJeMes<e JeJemLee OeJeuee erkee ceW he{vee eeefnS~
Fme ekeej le=leere DevlejmLeue ceW %eeveeJejCeere Jesovee keer ecegKelee Jeeues Fkeleerme met$e hetCe& ngS~
Deye Jesoveere kece& keer peIeve Jesovee kes mJeeefcelJe kee eefleheeove kejves nsleg eer Yetleyeueer Deeeee& Gveleerme
met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

mJeeefcelJe kes peIeve heo ceW Jesoveere kece& keer Jesovee Je keer Dehes#ee DepeIeve
efkemekes nesleer nw ?~~79~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 JesoveeJeefJeOeeve / met$e 80 mes 89

elegLe& Devegeesieej / 105

pees peerJees megngceefCeieesosmeg heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiesCe TefCeeb


kecceefefoceefoes~~80~~
lelLe e mebmejceeCemme yengDee DeheppeeYeJee, LeesJee heppeeYeJee~~81~~
oerneDees DeheppeeeDees, jnmmeeDees heppeeeDees~~82~~
peoe peoe DeeGDeb yebOeefo leoe leoe lehheeDeesiieGkekemmeSCe peesiesCe
yebOeefo~~83~~
GJeefjuueerCeb efoerCeb efCemesemme penCCeheos nsefuueerCeb efoerCeb efCemesemme
Gkekemmeheos~~84~~
yengmees yengmees penCCeeefCe peesieeCeeefCe ieefo~~85~~
yengmees yengmees cebomebefkeuesmeheefjCeecees YeJeefo~~86~~
SJeb mebmeefjotCe yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~~87~~
DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~~88~~
DebleescegngesCe keeueieomeceeCees hegJJekees[eGSmeg ceCegmmesmeg GJeJeCCees~~89~~
pees peerJe met#ce efveieesefoee peerJeeW ceW heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes nerve kece&efmLeefle
leke jne nw~~80~~
GveceW heefjYeceCe kejves Jeeues Ge peerJe kes Deheee&hle YeJe yengle Deewj heee&hle YeJe
mleeske nQ~~81~~
Deheee&hlekeeue oerIe& Deewj heee&hlekeeue Lees[e nw~~82~~
en peerJe peye-peye Deeeg kees yeebOelee nw, leye-leye leleeeesie Glke= eesie mes
yeebOelee nw~~83~~
Gheefjce efmLeefleeeW kes efve<eske kee peIeve heo Deewj DeOemleve efmLeefleeeW kes efve<eske kee
Glke= heo neslee nw~~84~~
yengle-yengle yeej peIeve eesiemLeeveeW kees eehle kejlee nw~~85~~
yengle-yengle yeej cebo mebkeuesMe heefjCeeceeW mes mebege neslee nw~~86~~
Fme ekeej mebmejCe kejkes yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hle peerJeeW ceW GlheVe ngDee~~87~~
Devleceg&ntle&keeue kes eje meJe&ueIegkeeue ceW meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee~~88~~
Devleceg&ntle& ceW ce=leg kees eehle neskej hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe ngDee~~89~~

106 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 90 mes 100

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meJJeuengb peesefCeefCekekeceCepecceCesCe peeoes DeJemmeerDees~~90~~


mebpeceb heef[JeCCees~~91~~
lelLe e YeJeefefob hegJJekeesef[b osmetCeb mebpececeCegheeueFee LeesJeeJemesmes
peerefJeoJJeS efe efceeb ieoes~~92~~
meJJelLeesJeeS efceemme DemebpeceeS Deefoes~~93~~
efceesCe keeueieomeceeCees omeJeememenmmeeGefefoSmeg osJesmeg GJeJeCCees~~94~~
DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~~95~~
DebleescegngesCe mecceeb heef[JeCCees~~96~~
lelLe e YeJeefefob omeJeememenmmeeefCe osmetCeeefCe mecceeceCegheeueFee
LeesJeeJemesmes peerefJeoJJeS efe efceeb ieoes~~97~~
efceesCe keeueieomeceeCees yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~~98~~
DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~~99~~
DebleescegngesCe keeueieomeceeCees megngceefCeieesopeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~~100~~
meJe&ueIeg keeue ceW eesefveefve<eceCehe pevce mes GlheVe neskej Dee" Je<e& kee ngDee~~90~~
hegve: mebece kees eehle ngDee~~91~~
JeneB keg kece hetJe&keesef Je<e& cee$e YeJeefmLeefle leke mebece kee heeueve kej peerJevekeeue
kes Lees[e Mes<e jnves hej efceLeelJe kees eehle nes ieee~~92~~
efceLeelJe mebyebOeer meyemes Lees[s Demebecekeeue ceW jne~~93~~
efceLeelJe kes meeLe ce=leg kees eehle kejkes ome npeej Je<e& keer Deeeg Jeeues osJeeW ceW
GlheVe ngDee~~94~~
Devleceg&ntle& eje meJe&ueIegkeeue ceW meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee~~95~~
JeneB Devleceg&ntle& ceW mecekelJe kees eehle kej efueee~~96~~
JeneB keg kece ome npeej Je<e& eceeCe YeJeefmLeefle leke mecekelJe kee heeueve kejkes
Deheves peerJevekeeue ceW Lees[e mecee Mes<e jnves hej efceLeelJe kees eehle ngDee~~97~~
efceLeelJe kes meeLe keeue kees eehle neskej yeeoj he=efLeJeerkeeefeke heee&hle peerJeeW ceW
GlheVe ngDee~~98~~
Devleceg&ntle& kes eje meJe&ueIeg keeue ceW meye heee&efhleeeW mes heee&hle nes ieee~~99~~
Devleceg&ntle& ceW ce=leg kees eehle kejkes met#ce efveieeso heee&hle peerJeeW ceW GlheVe ngDee~~100~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 JesoveeJeefJeOeeve / met$e 101 mes 107

elegLe& Devegeesieej / 107

heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiecesesefn efefoKeb[eIeeosefn heefueoesJecemme


DemebKesppeefo-YeeiecesesCe keeuesCe kecceb nomeceghheefeeb keeotCe hegCejefJe
yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~~101~~
SJeb CeeCeeYeJeiienCesefn De mebpecekeb[eeefCe DeCegheeueFee eogkeKegees
kemeeS GJemeeceFee heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeieceseeefCe mebpeceemebpecekeb[eeefCe mecceekeb[eeefCe e DeCegheeueFee, SJeb mebmeefjotCe Deheefces
YeJeiienCes hegCejefJe hegJJekees[eGSmeg ceCegmmesmeg GJeJeCCees~~102~~
meJJeuengb peesefCeefCekekeceCepecceCesCe peeoes DeJemmeerDees~~103~~
mebpeceb heef[JeCCees~~104~~
DebleescegngesCe KeJeCeeS DeyYegefoes~~105~~
DebleescegngesCe kesJeueCeeCeb kesJeueobmeCeb e meceghheeoefeee kesJeueer
peeoes~~106~~
lelLe e YeJeefefob hegJJekeesef[b osmetCeb kesJeefueefJenejsCe efJenefjee LeesJeeJemesmes
peerefJeoJJeS efe eefjcemeceeYeJeefmeefees peeoes~~107~~
heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e efmLeeflekeeC[keIeeleeW kes eje heueeshece kes
DemebKeeleJeW Yeeie cee$e keeue ceW kece& kees nlemeceglheefeke kejkes efhej Yeer yeeoj
he=efLeJeerkeeefeke heee&hle peerJeeW ceW GlheVe ngDee~~101~~
Fme ekeej veevee YeJeenCeeW kes eje Dee" mebecekeeC[keeW kee heeueve kejkes eej
yeej ke<eeeeW kee GheMece kejkes heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe mebeceemebecekeeC[keeW
Je mecekelJekeeC[keeW kee heeueve kejkes Fme ekeej mebmeej ceW heefjYeceCe kejkes Deefvlece
YeJe enCe ceW efhej mes Yeer hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<eeW ceW GlheVe ngDee~~102~~
meJe&ueIeg keeue ceW eesefveefve<eceCehe pevce mes GlheVe neskej Dee" Je<e& kee ngDee~~103~~
hegve: mebece kees eehle efkeee~~104~~
JeneB Devleceg&ntle& ceW #eheCee kes efueS Gele ngDee~~105~~
JeneB Devleceg&ntle& ceW kesJeue%eeve Deewj kesJeueoMe&ve kees GlheVe kej kesJeueer heo eehle
efkeee~~106~~
JeneB keg kece hetJe&keesefcee$e YeJeefmLeefleeceeCe keeue leke kesJeefue efJenej mes efJenej
kejkes peerefJelekeeue kes Lees[e Mes<e jnves hej Debeflece meceeJeleea YeJeefmeefke ngDee~~107~~

108 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 107

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefevleeceefCeerkeeSles<eeb met$eeCeeceLe&: megieceesefmle~


keefeod YeJees peerJe: Jesoveerekece&Cees peIeveJesoveeb met#ceefveieesoYeJesvegYete mebmeejs mebmejved mecekelJeb
mebeceb eeefhe eehvegJeved hegve: hegve: efceLeelJeefveefceesve peieefle YeevlJee ejceYeJes kesJeue%eeveceglheee Den&ved
hejceelcee mebpeeeles~
De$e keefeoeneEke kesJeue%eeveced ?
yeeeeLe&-DeMes<eheoeLee&Jeiece: kesJeue%eeveced~
efkeb kesJeueoMe&veced ?
ef$ekeeueefJe<eeevevleheee&emeefnlemJekehemebJesoveced kesJeueoMe&veced~ Sles s Deefhe %eeves meceglheee kesJeueer
peeele Flegeb YeJeefle~
le$e kesJeefuekeeues efkebefeVetveb hetJe&keesefcee$eYeJeefmLeefleeceeCekeeueheeleb kesJeefueefJenejsCe efJele mleeskeeJeMes<es
peerefJeleJes DeefvlecemeceeJeefle&-YeJeefmeefkees peele:~
leosJe efJemleere&leskesJeue%eeveeslheVeeLecemecees JesoveereJemeeheke<e&Ceb ke=lJee GoeeefoiegCeesefCeb kejesefle~ leeLeeGoes mleeskeb eosMeeeb ooeefle~ DevevlejkeeuesmebKeeleiegefCeleeosMeeeb ooeefle~ SJeb iegCeesefCeMeer<e&heelecemebKeeleiegefCeleesefCehesCe eosMeeeb ooeefle~

efmeevleefebleeceefCeerkee-Fve meYeer met$eeW kee DeLe& megiece nw~


efkemeer YeJe peerJe ves Jesoveerekece& keer peIeve Jesovee kees met#ce efveieeso kes YeJe ceW DevegYeJe kejkes mebmeej ceW
mebmejCe kejles ngS mecekelJe Deewj mebece kees Yeer eehle kej efueee, hegve: hegve: efceLeelJe kes efveefcee mes mebmeej ceW
YeceCe kejkes ceveg<e kes Debeflece YeJe ceW kesJeue%eeve kees GlheVe kejkes Den&vle hejceelcee nes peeles nQ~
eneB keesF& eMve kejlee nwkesJeue%eeve efkemes kenles nQ ?
Gej-yeeeeLe& DeMes<e heoeLeeX kes DeJeiece-heefj%eeve kees kesJeue%eeve kenles nQ~
eMve-kesJeueoMe&ve kee keee mJehe nw ?
Gej-leerveeW keeue efJe<eeke Devevleheee&eeW mes meefnle DeelcemJehe kes mebJesove kees kesJeueoMe&ve kenles
nQ~ es oesveeW ner-kesJeue%eeve Deewj kesJeueoMe&ve kees GlheVe kejkes kesJeueer nesles nQ, Ssmee met$e kee DeefYeeee ngDee~
JeneB kesJeueerkeeue ceW keg kece hetJe&keesef cee$e YeJeefmLeefleeceeCe keeuehee&vle kesJeueer efJenej mes efJenej
kejkes he=LJeer mes eej Debiegue Thej efJenej kejkes Deheves Mes<e peerJevekeeue kes Lees[e Mes<e jnves hej Deefvlece
meceeJeleea YeJeefmeefke ngS~
Fmeer kees efJemleej mes yeleeles nQkesJeue%eeve kes GlheVe nesves kes eLece mecee ceW Jesoveere Je kee Deheke<e&Ce kejkes GoeeefoiegCeesefCe
kees kejles nQ, pees Fme ekeej nw -Goe ceW mleesk e eos M eee kees osl es nQ~ Devevlej keeue ceW
DemebKeeleiegCeesCeerhe mes eosMeee kees osles nQ~ Fme ekeej iegCeesCeer kes Meer<e&hee&vle DemebKeeleiegefCeleesCeerhe
mes eosMeee kees osles nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 107

elegLe& Devegeesieej / 109

SJecemebKeeleiegCeesefCehesCe eosMeeeb efvepe&jeved efmLeeflekeeC[keIeele-DevegYeeiekeeC[keIeelecevlejsCe


kesJeefueefJenejsCe efJele Deeeg<eesvleceg&ntlee&JeMes<es oC[-kehee-elej-ueeskehetjCemecegodIeeleb kejesefle~
le$e eLecemecees osMeesveelego&Mejppeg-Deeeecesve mJekeosnefJe<kebYeeled ef$eiegCeefJe<kebYesve mJekeosnefJe<kebYesve
Jee efJe<kebYeef$eiegCeheefjefOevee Skemeceesve JesoveereefmLeefleb KeC[efelJee efJeveeefMelemebKeeleyengYeeiees YetlJee DeeMemleeveeb
kece&CeecevegYeeieme IeeefleleevevleyengYeeiemebegees oC[b veece mecegodIeeleb kejesefle~ lelees efleeremecees eYeeceefhe
heeee&Yeeb mhe=JeeleJeueeb osMeesveelego&MejppJeeeleb mJekeefJe<kebYeyeenueb Mes<eefmLeles: IeeefleleemebKeeleyengYeeieb
IeeefleleMes<eevegYeeieme IeeefleleevevleyengYeeieb keheemecegodIeeleb kejesefle~ lelemle=leeremecees JeeleJeueeJeefpe&leeMes<eueeske#es$eceehete& IeeefleleMes<eefmLeles: IeeefleleemebKeeleyengYeeieb IeeefleleMes<eevegYeeieme IeeefleleevevleyengYeeieb elejmecegodIeeleb
kejesefle~ leleelegLe&mecees meJe&ueeskeceehete& IeeefleleMes<eefmLeles: Skemeceesve IeeefleleemebKeeleyengYeeieb mebIeeefleleMes<eevegYeeieme IeeefleleevevleyengYeeieb meJe&kece&Ceeb mLeeefheleevleceg&ntle&efmLeefleb ueeskehetjCemecegodIeeleb kejesefle~
leoveg leleesJelejved Deeeg<e: mebKeeleiegCeeceJeMes<eefmLeefleb Devleceg&ntlexve Mes<eefmLeles: mebKeeleyengYeeieb nefvle,
Mes<eevegYeeieme DevebleyengYeeieb Debleceg&ntle&sve nefvle~ Slemceeled efmLeeflekeeC[kemeevegYeeiekeeC[keme eevleceg&ntle&eceeCeGlkeerjCekeeueesefmle~
Slemceeled Debleceg&ntle ielJee yeeojkeeeeesiesve yeeojceveeseesieb efveCeef~ leleesvleceg&ntlexve yeeojkeeeeesiesve
yeeojJeeeseesieefvejesOeb kejesefle~ leleesvleceg&ntlexve yeeojkeeeeesiesve yeeojesdJeemeefve:eemeb efveCeef~ leleesvleceg&ntle&sve

Fme ekeej DemebKeeleiegefCeleesefCehe mes eosMeee keer efvepe&je kejles ngS efmLeeflekeeC[keIeeleeW Je DevegYeeie
keeC[keIeeleeW kes efyevee kesJeefue efJenej mes efJenej kejkes Deeeg kes Devleceg&ntle& Mes<e jnves hej oC[, kehee, elej Je
ueeskehetjCe mecegodIeele kees kejles nQ~
GmeceW eLece mecee ceW keg kece eewon jepeg Deeeece-efJemleej kes eje Deheves osn kes efJemleej keer Dehes#ee
efleiegves efJemleej eje DeLeJee Deheves osn eceeCe efJemleej eje leLee efJemleej mes efleiegveer heefjefOe eje Ske mecee ceW Jesoveere
keer efmLeefle kees KeefC[le kej Gmekes mebKeele yengYeeie kes efJeveeMe mes mebege SJeb DeeMemle keceeX kes DevegYeeie kes Devevle
yengYeeie kes Ieele mes meefnle oC[ veecekes mecegodIeele kees kejles nQ~ heeeled efleere mecee ceWs oesveeW ner heee&YeeieeW mes
JeeleJeuee kees tves Jeeues keg kece eewon jepeg Deeeece Jeeues, Deheves efJemleej eceeCe yeenue Jeeues Mes<e efmLeefle kes
DemebKeele yengYeeie kes Ieele mes meefnle Deewj Ieeleves mes Mes<e jns DevegYeeie kes Devevle yengYeeie kees Ieeleves Jeeues Ssmes kehee
veecekes mecegodIeele kees kejles nQ~ heeeled le=leere mecee ceW JeeleJeueeeW kees es[kej mecemle ueeske#es$e kees Jeehle kej Ieele
kejves mes Mes<e jner efmLeefle kes DemebKeele yengYeeie kee leLee Ieeleves mes Mes<e jns DevegYeeie kes Devevle yengYeeie kee Ieele
kejves Jeeues elej veecekes mecegodIeele kees kejles nQ~ heeeled elegLe& mecee ceW mecemle ueeske kees hetCe& kejkes Ske mecee ceW
Ieeleves mes Mes<e jner efmLeefle kes DemebKeele yengYeeie kees leLee Ieeleves mes Mes<e jns DevegYeeie kes Devevle yengYeeie kees Ieelekej
meye keceeX keer Devleceg&ntle& efmLeefle kees mLeeefhele kejves Jeeues ueeskehetjCe mecegodIeele kees kejles nQ~
lelheeeled JeneB mes Glejles ngS Deeegkece& mes mebKeeleiegCeer pees Mes<e keceeX keer efmLeefle nw GmeceW mes Devleceg&ntle&
eje Mes<e efmLeefle kes mebKeele yengYeeie kees Ieeleles nQ Deewj Mes<e DevegYeeie kes Devevle yengYeeie kees Devleceg&ntle& eje
Ieeleles nQ~ eneB mes ueskej efmLeeflekeeC[ke Deewj DevegYeeiekeeC[ke kee GlkeerjCekeeue Devleceg&ntle& nw~
eneB mes Devleceg&ntle& peekej yeeojkeeeeesie eje yeeoj ceveeseesie kee efvejesOe kejles nQ~ heeeled Devleceg&ntle& mes yeeoj
keeeeesie kes eje yeeoj Jeeveeesie kee efvejesOe kejles nQ~ heeeled Devleceg&ntle& ceW yeeoj keeeeesie eje yeeoj GdJeemeefvedJeeme kee efvejesOe kejles nQ~ heeeled Devleceg&ntle& ceW yeeoj keeeeesie eje yeeoj keeeeesie kee efvejesOe kejles nQ~

110 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 108

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

yeeojkeeeeesiesve yeeojkeeeeesieefvejesOeb efJeoOeeefle~


leleesvleceg&ntle ielJee met#cekeeeeesiesve met#ceceveeseesieefvejesOeb kejesefle~ leleesvleceg&ntlexve met#cekeeeeesiesve
met#ceJeeeseesieb efveCeef~ leleesvleceg&ntlexve met#cekeeeeesiesve met#ceesdJeemeefvejesOeb kejesefle~ heeeovleceg&ntlexve
met#cekeeeeesiesve met#cekeeeeesieefvejesOeb kegJe&ved DeeieceJeefCe&lekejCeeefve kejesefle~
SlelkejCeue#eCeb OeJeueeerkeeeeb Jeced~
SJeb Devleceg&ntle&keeueb ke=efieleeesiees YetlJee met#ceefeee-Deeefleheeefleveece MegkeueOeeveb Oeeeefle~ ke=efJesokeejcemeceesmebKeeleyengYeeieb veeMeeefle~ SJeb eesieefvejesOes peeles meefle Deeeg:meceeefve Jesoveereveeceiees$ekecee&efCe
kejesefle~ heeeovleceg&ntlex DeeesefiekesJeueer YetlJee MewuesMeb eefleheeles~ le$e met#ceefeee-DeefveJe=efeveeceelegLe&MegkeueOeeveb
Oeeeefle~ leleeseesefiekesJeefueefejcemecees osJeieefle-Jewefeefeke-Deenejke-lewpeme-keece&CeMejerj-meceelegjemebmLeeveJewefeefekeenejkeMejerjebieesheebie-hebeJeCe&-hebejme-eMemleiebOe-DemheMe&-osJeieefleeeeesieeveghetefJe&-DeiegueIeg-hejIeeleGdJeeme-eMemleefJeneeesieefle-eleskeMejerj-efmLejeefmLej-MegYeeMegYe-megmJej-DeeMe:keerefle&-efvecee&CeveeceOesee:
elJeeeEjMeled osJeieeflemenielee: eke=leer:, DevelejJesoveere-DeewoeefjkeMejerj-hebemebmLeeve-DeewoeefjkeMejerjebieesheebie<edmebnveve-ceveg<eieefleeeeesieeveghetefJe&-hebeJeCe&-hebejme-DeeMemleiebOe-DeeMemleefJeneeesieefle-GheIeele-Deheee&hleogYe&ie-og:mJej-Deveeose-veereiees$eveeceOeseem$eeefm$beMeleke=leer: ceveg<eieeflemenielee:, SJeceslee: ef$emehleefleeke=leer:
efJeveeMeeefle~ hegve: DeecesJe YeieJeeved-DeeesefiekesJeueer ejcemeceesvelejJesoveere-ceveg<eieefle-ceveg<eeeg: hebesefve-

heeeled Devleceg&ntle& peekej met#ce keeeeesie eje met#ce ceveeseesie kee efvejesOe kejles nQ~ heeeled Devleceg&ntle& ceW
met#ce keeeeesie kes eje met#ce Jeeveeesie kee efvejesOe kejles nQ~ heeeled Devleceg&ntle& ceW met#ce keeeeesie kes eje
met#ce GdJeeme kee efvejesOe kejles nQ~ heeeled Devleceg&ntle& ceW met#cekeeeeesie kes eje met#cekeeeeesie kee efvejesOe
kejles ngS Deeiece ceW JeefCe&le Fve kejCeeW kees kejles nQ~
Fve kejCeeW kee ue#eCe OeJeuee erkee ceW osKevee eeefnS DeLee&led OeJeuee erkee kee mJeeOeee kejkes kejCe kes
efJe<ee ceW efJeMes<e %eeve eehle kejvee eeefnS~
Fme ekeej Devleceg&ntle& keeue leke ke=efieleeesie neskej met#ceefeee-Deeefleheeefle veeceke MegkeueOeeve kees
Oeeles nQ~ ke=efJesoke kes Deefvlece mecee ceW DemebKeele yengYeeie kees ve kejles nQ~ eesie kee efvejesOe nes peeves hej
Jesoveere, veece Je iees$ekece& kees Deeeg kes meceeve kejles nw~ heeeled Devleceg&ntle& cesW Deeesieer neskej MewuesMe YeeJe kees
eehle nesles nQ~ JeneB met#ceefeee-DeefveJe=efe veeceke elegLe& MegkeueOeeve kees Oeeles nQ~ lelheeeled DeeesefiekesJeueer kes
efejce mecee ceW osJeieefle, Jewefeefeke, Deenejke, lewpeme Je keece&CeMejerj, meceelegjemebmLeeve, Jewefeefeke Deenejke
Mejerjebieesheebie, heeBe JeCe&, heeBe jme, eMemle ievOe, Dee" mheMe&, osJeieefleeeeseieeveghetJeea, DeiegueIeg, hejIeele,
GdJeeme, eMemle-efJeneeesieefle, eleskeMejerj, efmLej, DeefmLej, MegYe, DeMegYe, megmJej, DeeMekeerefle& Deewj efvecee&Ce
veecekeer eeueerme osJeieefle kes meeLe jnves Jeeueer leLee Develej Jesoveere, Deewoeefjke Mejerj, heeBe mLeeve,
DeewoeefjkeMejerjebieesheebie, n mebnveve, ceveg<eieefleeeeesieeveghetJeea, heeBe JeCe&, heeBe jme, DeeMemle iebOe, DeeMemle
efJeneeesieefle, GheIeele, Deheee&hle, ogYe&ie, ogmJej, Deveeose Deewj veereiees$e es lesleerme eke=efleeeB ceveg<eieefle kes meeLe
jnves Jeeueer nw, Fme ekeej Fve eflenej eke=efleeeW kee DeeesiekesJeueer efejce mecee ceW efJeveeMe kejles nQ hegve: ener
DeeesiekesJeueer YeieJeeve Debeflece mecee ceW oes ceW mes Ske Jesoveere, ceveg<eieefle, ceveg<eeeg, hebesefvepeeefle, $eme,
yeeoj, heee&hle, megYeie, Deeose, eMe:keerefle&, leerLekej Deewj Geiees$e kes meeLe yeejn eke=efleeeW kee veeMe kejkes

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 JesoveeJeefJeOeeve / met$e 108 mes 110

elegLe& Devegeesieej / 111

peeefle-$eme-yeeoj-heee&hle-megYeie-Deeose-eMe:keerefle&-leerLe&kej-Geiees$ew: men eoMeeke= leerefJe&veeMe


ejceYeJeefmeefkees YeJeefle~
Jesoveerekece&Cees peIeveJesoveemJeeefcelJeefveheCeeLe met$eeceJeleee&les-

lemme eefjcemeceeYeJeefmeefemme JesoCeereJesoCee oJJeoes penCCee~~108~~


leJJeefoefjecepenCCee~~109~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e efveuexhevemLeeveeveeb eheCee GhemebnejeheCee e %eeveeJejCemeMee %eeleJee~
leodJeefleefjeb Jesoveereme Jesovee Jeehes#eee DepeIevee YeJeefle~
De$eeefhe #eefhelekeceeefMeke-iegefCelekeceeefMekeees: keeueheefjneCehes#ee DepeIeveeosMeeheCeeeeb efeeceeCeeeeb
%eeveeJejCemeMeb keLeveceefmle~ efJeMes<esCe leg-#eefhelekeceeefMekeue#eCesve Jee iegefCelekeceeefMekeue#eCesve Jee Deeiele
mehleceemeeefOeke-Deceemeeveecegheefj mebeceb ie=nerlJeevleceg&ntlexCe ejcemeceeYeJeefmeefkees peele Fefle DeJeleejefeleJeced~
efJemlejsCe leg OeJeueeerkeeeeb heef"leJeced~
veeceiees$ekece&Ceespe&IeveepeIeveeheCeeeheCeeLe met$eceJeleee&les-

SJeb Ceecee-ieesoeCeb~~110~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeeLee Jesoveereme peIeveepeIeveJeme eheCee ke=lee leLee veeceiees$eeesjefhe

Deefvlece meceeJeleea YeJeefmeefke nes peeles nQ DeLee&led efme DeJemLee kees eehle kej uesles nQ~
Deye Jesoveere kece& keer peIeve Jesovee kes mJeeefcelJe kee efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Gme Deefvlece meceeJeleea YeJeefmeefke kes Jesoveere keer Jesovee Je keer Dehes#ee peIeve
nesleer nw~~108~~
Fmemes efYeVe Gmekeer Jesovee Je keer Dehes#ee DepeIeve nesleer nw~~109~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB efveuexhevemLeeveeW keer eheCee Deewj Ghemebnej keer eheCee %eeveeJejCe
kece& keer eheCee kes meceeve peevevee eeefnS~ Fmemes efYeVe Jesoveere kece& keer Jesovee Je keer Dehes#ee DepeIeve
nesleer nw~
eneB Yeer #eefhelekeceeefMeke Deewj iegefCelekeceeefMeke kes keeueheefjneefve keer Dehes#ee DepeIeve eosMeeW keer
eheCee kejles mecee %eeveeJejCe kes meceeve keLeve nw~ efJeMes<e Flevee nw efke #eefhelekeceeefMekehe mes DeLeJee
iegefCelekeceeefMekehe mes Deekej meele ceeme DeefOeke Dee" Je<eeX kes Thej mebece kees enCe kej Devleceg&ntle& ceW
Deefvlece meceeJeleea YeJeefmeefke ngDee, Ssmee DeLe& DeJeleefjle kejvee eeefnS~
efJemleej mes Fmekee JeCe&ve OeJeuee erkee ceW he{vee eeefnS~
veece Deewj iees$ekece& keer peIeve-DepeIeve eheCee kees yeleueeves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Fmeer ekeej veece Deewj iees$e kece& kes peIeve SJeb DepeIeve Je kees kenvee
eeefnS~~110~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeme ekeej mes Jesoveere kece& keer peIeve-DepeIeve Je keer eheCee

112 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 111 mes 117

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

kele&Jeb, efJeMes<eeYeeJeeled~
SJeb elegLexvlejmLeues JesoveereJesoveekeLevelJesve eef$ebMelmet$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee Deeeg:kece&JesoveeeheCeeLe SkeeoMemet$eeCeJeleee&vles eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe-

meeefceesCe penCCeheos DeeGieJesoCee oJJeoes penefCCeee kemme ?~~111~~


pees peerJees hegJJekees[eGDees DeOees meeceeS heg{JeerS CesjFSmeg DeeGDeb
yebOeefo jnmmeeS DeeGDeyebOeieeS~~112~~
lehheeDeesiiepenCCeSCe peesiesCe yebOeefo~~113~~
peesiepeJecepPemme nsoes Debleescegngeceefoes~~114~~
he{ces peer J eieg C eneef C eeCeb l ejs DeeJeef u eeeS Demeb K es p peef o Yeeieceefoes~~115~~
kecesCe keeueieomeceeCees DeOees meeceeS heg{JeerS CesjFSmeg GJeJeCCees~~116~~
lesCesJe he{cemeceeDeenejSCe he{cemeceeleyYeJelLesCe penCCepeesiesCe
Deeneefjoes~~117~~
keer ieF& nw~ Gmeer ekeej veece Deewj iees$ekece& keer Yeer eheCee kejvee eeefnS, GmeceW keesF& efJeMes<elee veneR nw~
Fme ekeej elegLe& DevlejmLeue ceW Jesoveere kece& keer Jesovee kee keLeve kejves Jeeues yeeerme met$e hetCe& ngS~
Deye Deeegkece& keer Jesovee kee eheCe kejves nsleg eerceeved Yetleyeueer Deeeee& ieejn met$e DeJeleerCe& kejles nQmet$eeLe&-

mJeeefcelJe keer Dehes#ee peIeve heo ceW Deeeg keer Jesovee Je keer Dehes#ee peIeve
efkemekes nesleer nw ?~~111~~
pees hetJe&keesef keer Deeeg Jeeuee peerJe veeres mehlece he=efLeJeer kes veejefkeeeW ceW Lees[s Deeeg
yebOeke keeue eje Deeeg kees yeebOelee nw~~112~~
leleeeesie peIeve eesie mes yeebOelee nw~~113~~
eesie Je ceOe kes veeres Devleceg&ntle& keeue leke jne~114~~
eLece peerJeiegCeneefve mLeeveevlej ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeWs Yeeie keeue leke
jne~~115~~
ece mes ce=leg kees eehle neskej veeres meeleJeeR he=efLeJeer kes veejefkeeeW ceW GlheVe
ngDee~~116~~
Gme ner eLece meceeJeleea Deenejke Deewj eLece meceeJeleea leodYeJemLepeerJe ves peIeve
eesie eje Deenej enCe efkeee~~117~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 JesoveeJeefJeOeeve / met$e 118 mes 121

elegLe& Devegeesieej / 113

penefCCeeeS JeerS Jeefoes~~118~~


DebleescegngesCe meJJeefejsCe keeuesCe meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~~119~~
lelLe e YeJeefefob leseermeb meeiejesJeceeefCe DeeGDeceCegheeueeblees yengmees
DemeeoeS pegees~~120~~
LeesJeeJemesmes peerefJeoJJeS efe mes keeues hejYeefJeeceeGDeb yebOeefnefo efe
lemme DeeGJeJesoCee oJJeoes penCCee~~121~~
efmeebleefevleeceefCeerkeemJeeefcelJeehes#eee peIeveheos Deeeg<kece&Jesovee Jemeehes#eee peIevee keme
YeJeleerefle eMves meefle e: keefeod peerJe: hetJe&keeseeeg<ke: meved DeOeesueeskes mehleceeb he=efLeJeeb veejkes<eg ueIeg
DeeegyeOekekeeues Deeegye&Oveeefle leme Jelees peIeveeegJexovee YeJeefle~
hetJe&keeseeeg<keewJe efkeceLe vejkeeegyeOeeefhele: ?
DeJeuecyeveekejCesve yengJeieeueveeLe~
DeJeuebyeveekejCeb efkeced ?
hejYeJemebyebefOe-DeeegJeefjceefmLeefleJeme Deheke<e&Cesve DeOeesefveheleveceJeuebyeveekejCeb veece~
Sleme Deheke<e&Cee meb%ee efkeb ve ke=lee ?

peIeve Je=ef mes Je=ef kees eehle ngDee~~118~~


Devleceg&ntle& ceW meJe&oerIe& keeue eje meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee~~119~~
JeneB YeJeefmLeefle leke lesleerme meeiejeshece eceeCe Deeeg kee heeueve kejlee ngDee yengle
yeej Demeelee Jesoveere kes yebOe eesie keeue mes ege ngDee~~120~~
peerefJele kes mleeske keeue Mes<e jnves hej pees Devevlej keeue ceW hejYeefJeke Deeeg kees
yeebOesiee, Gmekes Deeeg kece& keer Jesovee Je keer Dehes#ee peIeve nesleer nw~~121~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-mJeeefcelJe keer Dehes#ee peIeve heo ceW Deeeg kece& keer Jesovee Je keer
Dehes#ee peIeve efkemekes nesleer nw ? Ssmee eMve nesves hej pees keesF& peerJe hetJe&keesef Deeeg Jeeuee efleee DeLeJee ceveg<e
neslee ngDee DeOeesueeske ceW meeleJeeR vejkehe=efLeJeer ceW veejefkeeeW keer ueIeg Deeeg yebOe kejves kes keeue ceW Deeeg kee yebOe
kejlee nw Gmekes Je keer Dehes#ee peIeve Deeegkece& keer Jesovee nesleer nw~
Mebkee-hetJe&keesefeceeCe Deeeg Jeeues peerJe kees ner efkemeefueS vejkeeeg kee yebOe kejeee nw ?
meceeOeeve-DeJeuecyeve kejCe kes eje yengle Je keer efvepe&je kejeves kes efueS hetJe&keesef Deeeg Jeeues kees
veejkeeeg kee yebOe kejeee nw~
Mebkee-DeJeuecyevee kejCe efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-hejYeJe mebyebOeer Deeeg keer Gheefjce efmLeefle ceW efmLele Je kee Deheke<e&Ce kes eje veeres heleve
kejvee DeJeuecyevee kejCe kene peelee nw~
Mebkee-Fmekeer Deheke<e&CeekejCe meb%ee keeeW veneR keer nw ?

114 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 121

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve ke=lee, GoeeYeeJesve GoeeJeefueyeeesefveheleceeveme Deheke<e&CeJeheosMeefJejesOeeled~


DeLeJee hetJe&keesefef$eYeeies eejyOeeegyeOeme Deeheheke<ee&: keeuesve peIevee YeJeefvle, veevemesefle %eeheveeLe
hetJe&keesefenCeb ke=leced~ oerheefMeKeeJeme mleeskelJeb mJeerke=le DeOe:mehleceeb he=efLeJeeb veejkes<eg $eeefebMelmeeiejesheceeegyeOeeefhele:~
DeefYejheke<ezye&Oveeleerefle %eeheveeLe jnmmeeS DeeGDeyebOeieeS Fefle met$es eeseb, Deve$e DeeegyeOekeeues
peIevelJeeYeeJeeled~
leleeeesiepeIevesve eesiesve yeOveeefle~ Fefle met$es keefLeleb~
keefeoeMebkelesefkeceLe peIeveeesiesvewJe DeeegyeOeeefheleced ?
Deeeee&osJe: meceeOeesmleeskekece&eosMeeieceveeLe peIeveeesiesve DeeegyeOeeefheleced~
eesieeJeceOeme DeOemleeled Devleceg&ntle&keeueb efmLele:~ Fefle met$es keefLeleb~
eesieeJeceOeeled DeOemleveeesiee GheefjceeesiesYeesmebKeeleiegCenervee Fefle ke=lJee eJeceOemeeOeesvleceg&ntle&keeueheeleb mLeeefhele:~
eLeces peerJeiegCeneefvemLeeveevlejs DeeJeefuekeeee: DemebKeeleYeeieb efmLele:~ Fefle met$eceefmle~
efkebe-le$eemebKeeleYeeieJe=efb cegkelJeeveJe=erveeceYeeJeeled peIeveeesiesve mleeskeJeeieceee~
ecesCe keeueielemeceeveesOe: mehleceeb he=efLeJeeb veejkes<eg GlheVe:~ yehejYeefJekeeeg<kees peerJees

meceeOeeve-veneR keer nw, keeeWefke hejYeefJeke Deeeg kee GoeeYeeJe nesves mes Fmekee GoeeJeefue kes yeenj
heleve veneR neslee, FmeefueS Fmekeer Deheke<e&Ce meb%ee kejves kee efJejesOe nw~
DeLeJee hetJe&keesef kes ef$eYeeie ceW eejbYe efkees iees Deeeg yebOe kes Dee"eW Deheke<e& keeue keer Dehes#ee peIeve nesles nQ,
Deve kes veneR, Fme yeele kes %eeheveeLe& met$e ceW hetJe&keesef heo kee enCe efkeee nw~ oerheefMeKeeJe kes Lees[sheve keer Fe
kej veeres mehlece he=efLeJeer kes veejefkeeeW ceW leWleerme meeiejeshece eceeCe Deeeg kees yeebOelee nw~ Dee" Deheke<eeX eje yeebOelee nw,
Fmekes %eeheveeLe& met$e cesW Lees[s Deeeg yebOekekeeue mes en kene nw, keeeWefke Deve$e Deeeg yebOeke keeue peIeve veneR nw~
leleeeesie peIeve eesie mes yeebOelee nw~ Ssmee met$e ceW kene nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkepeIeve eesie mes ner Deeeg kees efkemeefueS yebOeeee nw ?
Deeeee& osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeLees[s kece&eosMeeW kes DeeeJe kes efueS peIeve eesie mes Deeeg kees yeebOevee yeleeee nw~
eesieeJeceOe kes veeres Devleceg&ntle& keeue leke jne, Ssmee met$e ceW kene ieee nw~
eesieeJeceOe mes veeres kes eesie Gheefjce eesieeW keer Dehes#ee DemebKeeleiegCes nerve nQ, Dele: eJeceOe kes veeres
Devleceg&ntle& keeue leke "njeee nw~
eLece peerJeiegCeneefvemLeeveevlej ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie keeue leke jne Ssmee met$e nw~ keeeWefke
JeneB DemebKeeleYeeieJe=ef kees es[kej Deve Je=efeeW kee DeYeeJe nw, DeLeJee peIeve eesie mes Lees[s Je kee
Deeieceve nw ece mes ce=leg kees eehle neskej veeres meeleJeeR he=LJeer kes veejefkeeeW ceW GlheVe ngDee~ efpemeves hejYeefJeke
Deeeg kees yeebOe efueee nw Jen Yegpeceeve Deeeg kee keoueerIeele veneR kejlee nw, Ssmee peevekejkes Devleceg&ntle& kece

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 121

elegLe& Devegeesieej / 115

Yegpeceeveeeg<e: keoueerIeeleb ve kejesleerefle ke=lJeevleceg&ntleexve-hetJe&keesefef$eYeeieceJeuecyeveekejCeb ke=lJeeheJele&veeIeelesve


hejYeJemebyebefOe-DeeegjIeeleefelJee veejkes<eg GlheVe Fefle %eeheveeLe kecesCe keeueieoeefo Jeeveb YeefCeleced~
lesvewJe eLecemeceeenejkesve eLecemeceeleodYeJemLesve peIeveeesiesve Deeneefjle:~
De$e met$es Develejmeceeeefle<esOeeLe lesCesJe Fefle YeefCeleb~ eLecemeceeJeleea Deenejkees YetlJeeefhe efleerele=leeremeceeJeefle&-leodYeJemLeme peIeveesheheeoeesiees ve YeJeefle Fefle %eeheveeLe he{cemeceeDeenejSCe he{cemeceeleyYeJelLesCe Deeneefjle: hegodieueefheC[:, mleeskeeosMeenCeeLe penCCesCe GJeJeeopeesiesCe Deeneefjoes Fefle YeefCeleced~
peIeveeee Je=ee: Jeef&le:~
SkeevleevegJe=efeesieeveeb Je=efpe&Ieveeheefmle Glke=eheefmle~ le$e penCCeeS Je[d{erS Jeef[d{oes Fefle
%eeheveeLe Fob YeefCeleced~
Devleceg&ntlexve meJe&efejsCe keeuesve meJee&efYe: heee&efhleefYe: heee&hlees peele:~
oerIe&s Deheee&hlekeeues peIevewkeevleevegJe=efeesiesve mleeskehegueenCeeLe meJJeefejsCe keeuesCe Flegeb~
efkeceLe&ceheee&hlekeeuees Jee&efhele: ?
heee&hlekeeues Deeeg<eesheke<e&kejCeeled Deheee&hlekeeuesheke<e&Ceb peIeveeesiesve yengYeJeleerefle %eeheveeLe Deheee&hlekeeuees
Jee&efhele:~ le$e e YeJeefmLeefleb $eeefebMelmeeiejesheceeefCe Deeegjvegheeueeved DemeeleeyebOeeesiekeeuesve ege:~
efkeceLe&cemeeleeyebOeeesiekeeues yengMees eesefpele: ?

hetJe&keesef kes ef$eYeeie ceW DeJeuecyeveekejCe kejkes DeheJele&veeIeele mes hejYeJemebyebOeer Deeeg kee Ieele ve kejkes
veejefkeeeW ceW GlheVe ngDee, Fme yeele kes %eeheveeLe& met$e ceW ece mes ce=leg kees eehle ngDee Fleeefo Jeekee kene nw~
Gme ner eLece meceeJeleea Deenejke Deewj eLece meceeJeleea leodYeJemLe peerJe ves peIeve eesie kes eje
Deenej Jeie&CeeDeeW kees enCe efkeee~
eneB met$e ceW efleereeefo Deve meceeeW kee eefle<esOe kejves kes efueS Gme ner ves Ssmee kene nw~ eLece meceeJeleea
Deenejke neskej Yeer efleere Je le=leere meceeJeleea leodYeJemLe peerJe kes peIeve Gheheeoeesie veneR neslee nw, Fme yeele kes
%eeheveeLe& eLece meceeJeleea Deenejke Deewj eLece meceeJeleea leodYeJemLe peerJe ves hegodieueefheb[ kees Deenejhe mes enCe
efkeee, DeLee&led mleeske eosMeeW kees enCe kejves kes efueS peIeve Gheheeoeesie mes Deenej kees eehle ngDee Ssmee kene nw~
peIeve Je=ef mes Je=ef kees eehle ngDee, Ssmee met$e ceW kene nw~
SkeevleevegJe=ef eesieeW keer Je=ef peIeve Yeer nw Deewj Glke= Yeer nw~ GveceW peIeve Je=ef eje Je=ef kees eehle
ngDee, Fme yeele kee heefj%eeve kejeves kes efueS Jen met$e kene nw~
Devleceg&ntle& ceW meJe&oerIe& keeue eje meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee Ssmee met$e ceW kene nw~
mees oerIe& Deheee&hlekeeue kes Yeerlej peIeve SkeevleevegJe=ef eesie mes mleeske hegodieueeW kee enCe kejves kes efueS
meJe&oerIe&keeue eje Ssmee kene nw~
Mebkee-Deheee&hlekeeue efkemeefueS ye{eee nw ?
meceeOeeve-heee&hlekeeue ceW pees Deeeg kee Deheke<e&Ce efkeee peelee nw, Gmekeer Dehes#ee Deheee&hlekeeue ceW
peIeve eesie mes efkeee ieee Deheke<e&Ce yengle neslee nw, Fmekes %eeheveeLe& Deheee&hlekeeue kees ye{eee nw~
JeneB YeJeefmLeefle leke leWleerme meeiejeshece eceeCe Deeeg kee heeueve kejlee ngDee yengle yeej DemeeleeJesoveere kes
yebOe eesie keeue mes ege ngDee~
Mebkee-yengle yeej Demeeleekeeue mes ege efkemeefueS kejeee nw ?

116 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 122

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Deheke<exCe yengJeefvepe&jeLe yengMeesmeeleeyebOeeesiekeeuesve eesefpele:~


peerefJeleJes mleeskeeJeMes<es eesvevlejkeeues hejYeefJekeeegyeefOe<eefle lemeeegJexovee Jelees peIevee YeJeefle~
efkeceLe&ceeegyeOeeLecemecees peIevemJeeefcelJeb ve oereles ?
ve, Goesve ieueceeveieeshegehes#eee YeJelmeceeeyeme DemebKeeleiegCelJeesheuebYeeled~ efJemlejsCe leg OeJeueeerkeeeeb Jeced~
SJeb Deeeg<ees peIevemJeeefcelJeb meceehleced~
DepeIeveJesoveeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

leJJeefoefjecepenCCee~~122~~
efmeebleefevleeceefCeerkeepeIeveeod oerheefMeKeeJeeod SkehejceeCJeefOeke-efhejceeCJeefOekeeefoJeb
leodJeefleefjeb keLeles~ SlelmeJe&cepeIeveJeJesovee YeJeefle~ Demee Deefhe efJemlejb OeJeueeerkeeeeb heef"leJeced~
SJeb hebecesvlejmLeues DeeegJexoveeefveheCelJesve eoMemet$eeefCe ieleeefve~
De$e heeleb mJeeefcelJekeLeves hebeefYejvlejmLeuew: DeeoMeeefOekeMelemet$eeefCe keefLeleeefve~
mebeefle le=leeresmLeuesuheyenglJeb keLelesDeOegvee DeuheyenglJeeheCeeeeb Devegeesieej$eeeheCeeLe met$eceJeleee&les-

meceeOeeve-Deheke<e&Ce eje yengle Je keer efvepe&je kejeves kes efueS yengle yeej Demeelee yebOe kes eesie
keeue mes ege kejeee nw~
peerefJele kes mleeske Mes<e jnves hej pees Devevlej keeue ceW hejYeefJeke Deeeg kees yeebOesiee, Gmekes Deeeg keer
Jesovee Je keer Dehes#ee peIeve nesleer nw~
Mebkee-Deeeg yebOe kes eLece mecee ceW peIeve mJeeefcelJe keeeW veneR efoee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Goe mes efvepeeaCe nesves Jeeueer ieeshege keer Dehes#ee Deeves Jeeuee meceeeye
DemebKeeleiegCee heeee peelee nw~ en efJe<ee efJemleej mes OeJeuee erkee ceW osKevee eeefnS~
Fme ekeej Deeegkece& kee peIeve mJeeefcelJe meceehle ngDee~
Deye DepeIeve Jesovee kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

peIeve Je mes efYeVe DepeIeve JeJesovee nw~~122~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-peIeve oerheefMeKeeJe mes Ske hejceeCeg DeefOeke, oes hejceeCeg DeefOeke
Deeefo Je leodJeefleefje kenueelee nw~ Jen meye DepeIeve JeJesovee nesleer nw~ Fmekee Yeer efJemle=le JeCe&ve OeJeuee
erkee ceW he{vee eeefnS~
Fme ekeej hebece DevlejmLeue ceW Deeeg kece& keer Jesovee kee efveheCe kejves Jeeues yeejn met$e hetCe& ngS~
eneB leke mJeeefcelJe kes keLeve ceW heeBe DevlejmLeueeW kes eje Ske meew De"ejn met$eeW kee keLeve efkeee
ieee nw~
Deye le=leere mLeue ceW DeuheyenglJe kenles nQDeye DeuheyenglJe eheCee ceW leerve DevegeesieejeW keer eheCee kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nw-

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 JesoveeJeefJeOeeve / met$e 123, 124

elegLe& Devegeesieej / 117

DehheeyengS efe lelLe FceeefCe efleefCCe DeCegeesieejeefCe penCCeheos


Gkekemmeheos penCCegkekemmeheos~~123~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeefmceved met$es DehheeyengS efe De$e e Fefle Meyo: me DeuheyenglJeceskeb
mJelev$eeefOekeejb DeLeJee FlejsYeesvegeesieejsYees JeJesoeLe Jele&les~ le$e $eerCevegeesieejeefCe peIeve-Glke=peIeveeslke=heoeuheyenglJeYesosve~ Deeveeb kece&Ceeb peIeveJeefJe<eeceuheyenglJeb peIeveheoeuheyenglJeb veece~
Glke=JeefJe<eeceglke=heoeuheyenglJeb veece~ leogYeeJeefJe<eeb peIeveeslke=heoeuheyenglJeb veece~ SlesYeefeYeesefleefjeelegLe&Yebiees veeefmle, DevegheuebYeeled~
peIeveheoehes#eee peIeveeegJexoveekeLeveeLe met$eceJeleee&les-

penCCeheosCe meJJelLeesJee DeeegieJesoCee oJJeoes penefCCeee~~124~~


ef meebleefevleeceef CeerkeeDe$e met$ es %eeveeJejCeereeefo kece& eefle<esOeeLe& Deeeg: heoefveoxMees efmle~
#es$eeefoeefle<esOeheuees JeefveoxMe:~ Glke=eefoeefle<esOeheuees peIeveefveoxMees Jele&les~ Gheefj GeceevepeIeveJesYe
Sleoeeg&Jeb mleeskeefceefle %eeheveeLe meJJelLeesJesefe eeseb~
keLeb meJe&mleeskelJeefceefle esled ?

met$eeLe&-

DeuheyenglJe keer eheCee ceW peIeveheo, Glke=heo Deewj peIeveeslke= heo Fme ekeej
leerve Devegeesieej nQ~~123~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme met$e ceW Dehhee yengSefe ceWs pees Fefle Meyo nw, Jen DeuheyenglJe
Ske mJeleb$e DeefOekeej nw, en yeleueeves kes efueS DeLeJee otmejs DevegeesieejeW mes Gmes Deueie kejves kes efueS
eege ngDee nw~ Fmekes peIeve, Glke= Je peIeveeslke= kes Yeso mes leerve Devegeesieej nQ~ GveceW Dee" keceeX
kes peIeve Je efJe<eeke DeuheyenglJe kee veece peIeveheo DeuheyenglJe nw~ Gmekes Glke= Je efJe<eeke
DeuheyenglJe kees Glke=heo DeuheyenglJe kenles nQ~ peIeve Je Glke= Je kees efJe<ee kejves Jeeuee DeuheyenglJe
peIeveeslke=heo-DeuheyenglJe kenueelee nw~ Fve leerve kes Deefleefje Deewj keesF& elegLe& Yebie veneR nw, keeeWefke
Jen heeee veneR peelee nw~
Deye peIeve heo keer Dehes#ee peIeve Deeeg keer Jesovee kee keLeve kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

peIeve heo DeuheyenglJe keer Dehes#ee Je mes peIeve Deeeg kece& keer Jesovee meyemes
mleeske-kece nw~~124~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB met$e ceW %eeveeJejCeere Deeefo keceeX kes eefle<esOe kejves nsleg Deeeg heo
kee keLeve efkeee nw~ #es$eeefoke kee eefle<esOe kejves kes efueS Je heo kee efveoxMe efkeee nw~ Glke=eefo kee eefle<esOe
kejves nsleg peIeve heo kees jKee nw~ Deeies kens peeves Jeeues keceeX kes peIeve Je keer Dehes#ee en Deeeg kece& kee
Je mleeske nw, Fmekes %eeheveeLe& meyemes mleeske nw Ssmee kene nw~
Mebkee-Jen meyemes mleeske kewmes nw ?

118 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 125

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DebieguemeemebKeeleYeeiesve oerheefMeKeeee DeheJele& eEkeefeotveerke=lesve hegve: peIeveeegyeOekekeeuesveeheJeefle&lesve


Skemeceeeyes Yeeies les le$e SkeYeeiecee$elJeeled~
mebeefle veeceiees$ekece&Ceespe&IeveJesovee efveheCeeLe met$eceJeleee&les-

Ceecee-ieesoJesoCeeDees oJJeoes penefCCeeeDees oes efJe leguueeDees DemebKesppeiegCeeDees~~125~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeDebiegueme DemebKeeleYeeiees iegCekeejesefmle, lee DemebKeeleeJemeefhe&Ceglmeefhe&CeermeceeeceeCeb %eeleJeb, heueesheceme DemebKeeleYeeiesve iegefCeleebieguemeemebKeeleYeeielJeeled~
DeeesefieYeieJeleejcemecees peIeveJes veeceiees$eees: meceeeyee: heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$ee: meefvle,
Fefle kesve eceeCesve %eeeles ?
#eefhelekeceeefMekeme meeOezkeiegCeneefvecee$ee Skesefvemeceeeyee meefvle Fefle iegheosMeep%eeeles~
hegvejefhe keefeoenmebeceeefoiegCeesefCeefYemleVeb lelemlelmebYeeJevee le$e veeefmle ?
Deeeee& Deenvewleod Jeegb Mekeeles, efkeb e mebeceeefoiegCeesefCeefYemleomebKeeleYeeiemewJe velJeeled~
efkeceLe veeceiees$eeesmleguelJeced ?

meceeOeeve-keejCe en nw efke Deeeg kece& kee peIeve Je, oerheefMeKee mes DeheJeefle&le kej keg kece
kejkes efhej peIeve DeeegyebOeke keeue mes DeheJeefle&le efkees iees Ssmes Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie kee Ske
meceeeye ceW Yeeie osves hej JeneB Ske Yeeie cee$e ueyOe neslee nw, FmeefueS meJe&mleeske nw~
Deye veece Deewj iees$e kece& keer peIeve Jesovee kee efveheCe kejves kes efueS met$e DeJeleerCe& neslee nwmet$eeLe&-

Je mes peIeve veece Je iees$e keer JesoveeSb oesveeW ner Deeheme ceW legue neskej Gmemes
DemebKeeleiegCeer nesleer nQ~~125~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Debiegue kee DemebKeeleJeeB Yeeie eneB iegCekeej nw~ pees DemebKeele DeJemeefhe&CeerGlmeefhe&efCeeeW kes meceeeW kes yejeyej nw, keeeWefke Jen heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes iegefCele Debiegue kes
DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe nw~
Mbekee-DeeesiekesJeueer kes Debeflece mecee ceW pees peIeve Je neslee nw, GmeceW veece Je iees$e kes meceeeye
heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nw, en efkeme eceeCe mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-#eefhelekeceeefMeke kes [s{iegCeneefve cee$e SkesefvemebbyebOeer meceeeye nesles nQ, Fme ekeej ieg
kes GheosMe mes peevee peelee nw~
hegve: keesF& Mebkee kejlee nw efkemebeceeefo iegCeesefCeeeW eje Ge Je etBefke ve nes egkee nw~ DeleSJe Gmekeer Jen mebYeeJevee JeneB veneR nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeSsmee kenvee Mekee veneR nw, keeeWefke mebeceeefo iegCeesefCeeeW eje Gmekee DemebKeeleJeeB Yeeie ner ve neslee nw~
Mebkee-veece Je iees$e kes Je keer meceevelee efkemeefueS nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 126

elegLe& Devegeesieej / 119

DeeGJeYeeiees LeesJees, Ceeceeieesos mecees leoes DeefnDees~


DeeJejCeceblejeS, Yeeiees ceesns efJe DeefnDees og~~1~~
meJJegJeefj JeseCeerS, Yeeiees DeefnDees og keejCeb efkeb leg~
megnogkeKekeejCeblee, efefoefJemesmesCe mesmeeCeb1~~2~~
Fleslesve veeesve legueeJeeJelJeeled~
mebeefle %eeveeJejCeeefoef$ekeme peIeveJesoveeefveheCeeLe met$eceJeleee&lesleosJeeseles-

CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere-DeblejeFeJeseCeeDees oJJeoes penefCCeeeDees


efleefCCe efJe leguueeDees efJemesmeeefneeDees~~126~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e efJeMes<eeefOekeeceeCeb veeceiees$eJeceeJeefuekeeee: DemebKeeleYeeiesve
KeefC[lewkeKeb[eceeCeb YeJeefle~
kegle: ?
mJeeYeeefJekelJeeled~
Skemeceeeyeeled Deeeg:mJehesCe mleeskeJeb heefjCeceefle~ leoeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiesve KeefC[les
le$ewkeKeC[sveeefOekeb YetlJee veeceiees$emJehesCe heefjCeceefle~ veeceiees$eJeceeJeefuekeeee: DemebKeeleYeeiesve KeefC[les
le$ewkeKeb[sve DeefOekeb YetlJee %eeveeJejCe-oMe&veeJejCe-DevlejeeeCeeb mJehesCe heefjCeceefle~ %eeveeJejCeYeeie-

meceeOeeve-Fmekee meceeOeeve efvecve ieeLee eje efkeee pee jne nw~


ieeLeeLe&-Deeeg kee Yeeie meyemes mleeske nw, veece Je iees$e ceW meceeve neskej Jen Deeeg keer Dehes#ee DeefOeke
nw, Gmemes DeefOeke Yeeie DeeJejCe DeLee&led %eeveeJejCe, oMe&veeJejCe Je Devlejee kee nw, Fmemes DeefOeke Yeeie ceesnveere
ceW nw~ meyemes DeefOeke Yeeie Jesoveere ceW nw, Fmekee keejCe Gmekee megKe-og:Ke ceW efveefcee nesvee nw~ Mes<e keceeX kes
Yeeie keer DeefOekelee Gvekeer DeefOeke efmLeefle nesves kes keejCe nw~~1-2~~
Fme veee mes veece Je iees$e kee Je legue Deee-Jee kes keejCe meceeve nw~
Deye %eeveeJejCeeefo leerve keceeX keer peIeve Jesovee kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Je mes peIeve %eeveeJejCeere, oMe&veeJejCeere Je Devlejee keer JesoveeSb leerveeWs ner


Deeheme ceW legue neskej veece Je iees$e keer Jesovee mes efJeMes<e DeefOeke nQ~~126~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB efJeMes<e DeefOekelee kee eceeCe veece-iees$e kes Je kees DeeJeueer kes
DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW Ske KeC[ eceeCe neslee nw~
keeeW ?
keeeWefke Ssmee mJeYeeJe nw~
Ske meceeeye ceW mes DeeegmJehe mes mleeske Je heefjCeceve kejlee nw~ Gmekees DeeJeueer kes DemebKeeleJeW
Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW Ske KeC[ mes DeefOeke neskej Jen veece-iees$e mJehe mes heefjCecelee nw~ veece
Deewj iees$e kece& kes Je kees DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW Ske KeC[ mes DeefOeke
1. <edKeb[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 10, he=. 387~

120 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 127

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ceeJeefuekeeee: DemebKeeleYeeiesve KeefC[les le$ewkeKeC[sve leleesefOekeb YetlJee ceesnveeremJehesCe heefjCeceefle~


ceesnYeeieceeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiesve KeefC[les le$ewke KeC[sve lemceeoefOekeb YetlJee JesoveeremJehesCe heefjCeceefle
Fefle S<e: mJeYeeJe:~
Dele: DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiesve veeceJemebees KeefC[les le$ewkeKeC[sve leleesefOekeb $eeeCeeb Ieeeflekece&Ceeb
peIeveJeb YeJeefle~ meeesefieYeieJelees iegCeesCee veeceiees$eJeeCeeb ee efvepe&je osMeesvehetJe&keesefheeleb peelee mee
DeeOeevee, veeceiees$eJeb heueesheceme DemebKeeleYeeiesve KeefC[les le$e SkeKeC[mewJe iegCeesefCeefvepe&jee velJeeled~
DeOegvee ceesnveereJesoveeee peIevelJeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

ceesnCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee efJemesmeeefnee~~127~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e met$es eled efJeMes<eeceeCeb keefLeleb, leod %eeveeJejCeJeceeJeefuekeeee
DemebKeeleYeeiesve KeefC[lewkeKeC[cee$eced Fefle %eeleJeced~
kegle Sleled ? mJeeYeeefJekelJeeled~
DeOemleveiegCeesefCeYeesmebKeeleiegCeeee: #eerCeke<eeeiegCeesCee: $eeeCeeb Ieeeflekece&Ceeb peeleefvepe&je DeeOeevee,
mJeke-mJekeJeb heueesheceme DemebKeeleYeeiesve KeefC[les le$e SkeKeC[me SJe velJeeled~

neskej Jen %eeveeJejCe, oMe&veeJejCe Je DevlejeemJehe mes heefjCecelee nw~ %eeveeJejCe kes Yeeie kees DeeJeueer kes
DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW Ske KeC[ mes DeefOeke neskej ceesnveeremJehe mes heefjCecelee nw~
ceesnveere kes Yeeie kees DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW Ske KeC[ mes DeefOeke neskej
JesoveeremJehe mes heefjCecelee nw~ en Fme ekeej kee mJeYeeJe nw~
FmeefueS veecekece& mebyebOeer Je kes mebee kees DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW
Ske KeC[ mes DeefOeke Ge Je leerve Ieeefleee keceeX kee peIeve Je neslee nw~ meeesieer YeieJeeve kes iegCeesCeer
eje pees veece Deewj iees$e mebyebOeer Je keer keg kece hetJe&keesef leke efvepe&je ngF& nw Jen ieewCe nw, keeeWefke veece Je
iees$e kece& kes Je kees heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW mes Ske KeC[ keer iegCeesefCe
efvepe&je kes eje ve ngDee nw~
Deye ceesnveere kece& keer Jesovee kes peIeveheves kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Je keer Dehes#ee peIeve ceesnveere kece& keer Jesovee Ge leerve Ieeefleee keceeX keer
Jesovee mes efJeMes<e DeefOeke nw~~127~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB met$e ceW pees efJeMes<e kee eceeCe kene nw Jen %eeveeJejCe kece& kes Je
kees DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW mes Jen Ske KeC[cee$e nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Ssmee keeeW nw ?
keeeWefke Ssmee mJeYeeJe nw~
DeOemleve iegCeesefCeeeW keer Dehes#ee DemebKeeleiegCeer Ssmeer #eerCeke<eee iegCeesefCe kes eje ngF& leerve Ieeefleee
keceeX keer efvepe&je ieewCe nw, keeeWefke Deheves-Deheves Je kees heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej
GmeceW mes Ske KeC[ ner Gmekes eje ve< ngDee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 128

elegLe& Devegeesieej / 121

DeOegvee Jesoveerekece&Cees peIeveJesoveeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

JeseCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee efJemesmeeefnee~~128~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeJeehes#eee Jesoveerekece&Cees peIeveJesovee efJeMes<eeefOekee keLeles~
efkeevcee$eeseb efJeMes<e: ?
DeeJeefuekeeee: DemebKeeleYeeiesve ceesnJeb KeefC[les le$ewkeKeC[cee$eeseb efJeMes<e: keLeles, mJeeYeeefJekelJeeled~
De$e keefeoeMebkeleske<eeeveeske<eeeJeb meJe ie=nerlJee efmLeleueesYemebpJeueveJeb met#cemeebhejeefekeejcemecees esve ceesnveereme
peIeveb peeleb, Jesoveereme hegve: DeeesefiekesJeefuevees YeieJelees efejcemecees JegefVeemeeleeJesoveeremeJeme
ejcemecees meeleeJesoveereJeceskeb ewJe ie=nerlJee peIeveb peeleb, lesve JesoveerepeIeveJeeod ceesnveerepeIeveJesCe
mebKeeleiegCesve YeefJeleJeefceefle esled ?
Deeeee&osJe: meceeOeesvewleod JeeJeb, DemeeleeJesoveereme iegCeesefCeejceieeshegee GoeeYeeJesve mleyegkemebecesCe meeleeJesoveeremJehesCe heefjCeleee men meeleeJesoveereejceieeshegeee peIeveleoYegheieceeled~
ve e meeleeJesoveereejceieeshegeee SJe Jesoveere peIevemJeeefcelJeb YeJeleerefle efveece:, DemeeleeJesoveereejceieeshegeee Deefhe peIevemJeeefcelJes meefle efJejesOeeYeeJeeled~

Deye Jesoveere kece& keer peIeve Jesovee kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Je mes peIeve Jesoveere kece& keer Jesovee efJeMes<e DeefOeke nw~~128~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Je keer Dehes#ee Jesoveere kece& keer peIeve Jesovee efJeMes<e DeefOeke kener ieF& nw~
eMve-en efJeMes<e efkelevee eceeCe nw ?
Gej-DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes ceesnJe kees KeefC[le kejves hej GmeceW mes Ske KeC[cee$e en
efJeMes<e kene ieee nw, keeeWefke Ssmee mJeYeeJe nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeke<eee Deewj veeske<eeehe meye Je kees enCe kej efmLele mebpJeueve ueesYe kee Je etBekf e met#cemeechejeefeke
kes Deefvlece mecee ceW ceesnveere kee peIeve Je ngDee nw, efkevleg Jesoveere kece& kee Je DeeesiekesJeueer YeieJeeved
kes efejce mecee ceW DemeeleeJesoveere kes meJe keer Jegefefe nes peeves hej Gmekes ejce mecee ceW kesJeue Ske
meeleeJesoveere kes ner Je kees enCe kej peIeve ngDee nw, FmeerefueS Jesoveere kes peIeve Je keer Dehes#ee cesenveere
kee peIeve Je mebKeeleiegCee nesvee eeefnS ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeSsmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Goe kee DeYeeJe nesves mes efmleyegke mebeceCe kes eje meeleeJesoveeremJehe
mes heefjCele ngF& DemeeleeJesoveere keer iegCeesefCehe Deefvlece ieeshege kes meeLe meeleeJesoveere keer ejce ieeshege kes
Je kees peIeve mJeerkeej efkeee ieee nw~
otmeje meeleeJesoveere keer ejce ieeshege kes ner Jesoveere kee peIeve mJeeefcelJe neslee nw Ssmee efveece Yeer veneR
nw, keeeWefke DemeeleeJesoveere keer ejce ieeshege ceW Yeer peIeve mJeeefcelJe kes nesves ceW keesF& efJejesOe veneR nw~

122 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 129 mes 133

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meeesefiekesJeefueiegCeesefCeefvepe&jee ieefueleJeceeOeeveced, DeeesefiekesJeefue-ejcemeceeiegCeesefCeieeshegeJes


DemebKeeleheueessheceeLeceJeie&cetuew: KeefC[les le$e SkeKeC[eceeCelJeeled~
DeOegvee Deeeg:kece&ecegKeekece&Ceeb Glke=JesoveeeefleheeoveeLe met$eheekeceJeleee&les-

GkekemmeheosCe meJJelLeesJee DeeGJeJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee~~129~~


CeeceeieesoJesoCeeDees oJJeoes GkekeefmmeeeDees oes efJe leguueeDees DemebKesppeiegCeeDees~~130~~
CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere-DeblejeFeJeseCeeDees oJJeoes GkekeefmmeeeDees
efleefCCe efJe leguueeDees efJemesmeeefneeDees~~131~~
ceesnCeereJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee efJemesmeeefnee~~132~~
JesoCeereJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee efJemesmeeefnee~~133~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeGlke=heoehes#eee JesCe Glke=eegJexovee meJe&mleeskee YeJeefle, Glke=eegyeOekekeeuecee$emeceeeyeeceeCelJeeled~ De$e eke=efle-efJeke=eflemJehesCe veJeceeOeeveb, DeeJeefuekeeee
DemebKeeleYeeie-cee$emeceeeyeeceeCelJeeled~

meeesiekesJeueer mebyebOeer iegCeesefCeefvepe&je eje ve ngDee Je eneB ieewCe nw, keeeWefke DeeesiekesJeueer kes ejce
mecee mebyebOeer iegCeesefCe ieeshege kes Je kees heueeshece kes DemebKeele eLece Jeie&cetueeW eje KeefC[le kejves hej
GmeceW mes Jen SkeKeC[eceeCe nw~
Deye Deeegkece& keer ecegKelee kes meeLe Dee" keceeX keer Glke= Jesovee kee eefleheeove kejves nsleg heeBe met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Glke= heo keer Dehes#ee Je mes Glke= Deeeg keer Jesovee meyemes mleeske nw~~129~~
Je mes Glke= veece Je iees$e keer JesoveeSb oesveeW ner meceeve neskej DemebKeeleiegCeer
nQ~~130~~
Je mes Glke= %eeveeJejCeere, oMe&veeJejCeere Je Devlejee keceeX keer JesoveeSb leerveeW
ner Deeheme ceW legue neskej Gvemes efJeMes<e DeefOeke nQ~~131~~
Je keer Dehes#ee Glke= ceesnveere keer Jesovee Gvemes efJeMes<e DeefOeke nw~~132~~
Je keer Dehes#ee Glke= Jesoveere keer Jesovee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~133~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Glke= heo keer Dehes#ee Je mes Glke= Deeeg kece& keer Jesovee meyemes
mleeske-kece nesleer nw~ keeeWefke Glke= Deeeg yebOekekeeue kes efpeleves mecee nQ, Gleves cee$e meceeeye eceeCe
nQ~ eneB eke=efle Je efJeke=eflemJehe mes efvepeeaCe Je DeeOeeve nQ, keeeWefke Jen DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e
meceeeyeeW kes yejeyej nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 133

elegLe& Devegeesieej / 123

JesCe veece-iees$eJesovee s Deefhe meceeves YetlJee DemebKeeleiegCee SJe~


kees iegCekeej: ?
heueesheceme DemebKeeleYeeie:~
kegle:?
mebKeeleeJeefuecee$emeceeeyewjeeg:mebyebefOelew: veecvees iees$eme Jee deOe&iegCeneefvecee$emeceeeyes<eg DeheJeefle&les<eg
heueesheceme DemebKeeleYeeieesheuebYeeled~
%eeveeJejCeeefo$eekece&Ceeb Glke=e Jesovee efJeMes<eeefOekee keefLeleeefmle~
De$e efkeevcee$ees efJeMes<e: ?
DeOemleveJeeefCe DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiesve Kebef[les le$ewkeKeC[cee$ees YeJeefle~
kegle Sleled ?
mJeeYeeefJekelJeeled~
$eeeCeeb Ieeeflekece&Ceeb efkeceLe leguelee ?
vewleod JeeJeb, efkeb e Sles<eeb kece&Ceeb eosMeeveeb DeeeJeeleguelJeeled leguelee Jele&les~
Sleoefhe kegle: ?
mJeeYeeefJekelJeeled~
Sles<eeb kece&Ceeb Dehes#eee ceesnveerekece&Cees Jesovee JesCe Glke=e efJeMes<eeefOekeeefmle~

Je mes Glke= veece Deewj iees$e kece& keer JesoveeSb oesveeW ner meceevehe ceW neskej DemebKeeleiegCeer ner nQ~
iegCekeej keee nw ?
iegCekeej heueeshece kee DemebKeeleJeeb Yeeie nw~
keeeW ?
keeeWefke mebKeele DeeJeefueeeW kes yejeyej Deeeg mebyebOeer meceeeyeesW mes veece Je iees$e kes [s{ iegCeneefvecee$e
meceeeyeeW kees DeheJeefle&le kejves hej heueeshece kee DemebKeeleJeeb Yeeie heeee peelee nw~
%eeveeJejCe Deeefo leerve keceeX keer Glke= Jesovee efJeMes<e DeefOeke kener ieF& nw~
eMve-eneB efJeMes<e kee eceeCe keee nw ?
Gej-DeOemleve Je kees DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW mes Jen Ske
KeC[ cee$e nw~
eMve-Ssmee keeeW nw ?
Gej-keeeWefke Ssmee ner mJeYeeJe nw~
eMve-leerve Ieeefleee keceeX kes eosMe keer leguelee/meceevelee efkemeefueS nw ?
Gej-Ssmee veneR kenvee eeefnS, etBefke Fve leerveeW kes eosMeeW kee Deee Je Jee meceeve nw FmeefueS leerveeW
ceW meceevelee nw~
eMve-Jen Yeer keeeW nw ?
Gej-keeeWefke Ssmee mJeYeeJe nw~
Fve keceeX keer Dehes#ee ceesnveere kece& keer Je mes Glke= Jesovee efJeMes<e DeefOeke nw~

124 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 134 mes 137

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

De$eeefhe DeOemleveJeeefCe DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiesve KeefC[les le$ewkeKeC[cee$ees YeJeefle~


kegle: ?
mJeeYeeefJekelJeeled~
ef$ebMelkeeserkeesefmeeiejesheceefmLeefle<eg efmLeleeosMeefheb[eled GheefjceoMemeeiejeshecekeeserkeesef<eg efmLeleeosMeefheb[eseOeeve:, ef$ebMelkeesefkeesef<eg meeiejesheces<eg heefleleJeb heueesheceme DemebKeeleYeeiesve KeefC[les<eg
le$ewkeKeb[eceeCelJeeled~
Jeehes#eee Glke=e JesoveereJesovee efJeMes<eeefOekee Deefmle~ DeOemleveJeceeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiesve
KeefC[les le$ewkeKeb[cee$ees efJeMes<ees YeJeefle, mJeeYeeefJekelJeeled~
mebeefle peIeveeslke=heoehes#eee Deeegjeefokece&Ceeb JesoveeefveheCeeLe met$e<edkeceJeleee&les-

penCCegkekemmeheosCe meJJelLeesJee DeeGJeJeseCee oJJeoes penefCCeee~~134~~


mee esJe Gkekeefmmeee DemebKesppeiegCee~~135~~
Ceecee-ieesoJesoCeeDees oJJeoes penefCCeeeDees (oes efJe leguueeDees) DemebKesppeiegCeeDees~~136~~
CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere-DeblejeFeJesoCeeDees oJJeoes penefCCeeeDees
efleefCCe efJe leguueeDees efJemesmeeefneeDees~~137~~
eneB Yeer DeOemleve Je kees DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW mes Ske KeC[ cee$e
neslee nw, Jen efJeMes<e nw~
keeeW ?
keeeWefke Ssmee ner mJeYeeJe nw~ leerme kees[ekees[er meeiejeshece efmLeefleeeW ceW efmLele eosMeefheC[ mes Thej ome
kees[ekees[er meeiejesheceeW ceW efmLele eosMeefheC[ DeeOeeve nw, keeeWefke leerme kees[ekees[er meeiejesheceeW ceW heeflele Je kees
heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejves hej GmeceW mes Jen Ske KeC[ kes yejeyej nw~
Je keer Dehes#ee Glke= Jesoveere keer Jesovee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~ DeOemleve Jeeesk DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes
KeeqC[le kejves hej GmeceW mes Jen SkeKeC[eceeCe nw, Jen efJeMes<e kenueelee nw, keeeWefke Ssmee ner mJeYeeJe osKee peelee nw~
Deye peIeve Deewj Glke= heo keer Dehes#ee Deeeg Deeefo keceeX keer Jesovee kee efveheCe kejves nsleg n met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

peIeveeslke= heo mes Je keer Dehes#ee Deeegkece& keer peIeve Jesovee meyemes mleeske nw~~134~~
Gmekeer ner Glke= Jesovee Gmemes DemebKeeleiegCeer nw~~135~~
Je mes peIeve veece Je iees$e kece& keer JesoveeSb oesveeW ner legue neskej Gmemes DemebKeeleiegCeer
nQ~~136~~
Je mes peIeve %eeveeJejCeere, oMe&veeJejCeere Deewj Devlejee keer JesoveeSb leerveeW ner
legue Je Gvemes efJeMes<e DeefOeke nQ~~137~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 JesoveeJeefJeOeeve / met$e 138, 139

elegLe& Devegeesieej / 125

ceesnCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee efJemesmeeefnee~~138~~


JesoCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee efJemesmeeefnee~~139~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDebiegueme DemebKeeleYeeiesve oerheefMeKeeee DeheJele& efkebefeotveb ke=lJee
peIeveeegyeOekekeeuesheJeefle&lesve Skemeceeeyes Yeeies les le$e SkeYeeielJeeled~
mee ewJeeslke=Jesovee DemebKeeleiegCee YeJeefle~
kees iegCekeej: ?
DebieguemeemebKeeleYeeiees iegCekeejes Jele&les~
kegle: ?
oerheefMeKeemJehesCe efmLelepeIeveJesCe Skemeceeeyecebiegueme DemebKeeleYeeiesve KeefC[lewkeKeC[cee$esCe
mebKeeleeJeefueiegefCelemeceeeyecee$eeslke=Jess Yeeies les Debiegueme DemebKeeleYeeieesheuebYeeled~
Jeeled veece-iees$eeespe&Ievee Jesovee leguee Deefhe DemebKeeleiegCee Deefmle~
De$eeefhe iegCekeej: heueesheceme DemebKeeleYeeieesefmle~ Deeeg<e: Glke=JesCe efkebefeVetveefiegCeeslke=yebOekekeeues eesieiegCekeejsCe e iegefCelewkemeceeeyecee$esCe deOe&iegCeneefveiegefCelewkemeceeeyecee$eveeceiees$epeIeveJes Yeeies les heueesheceme DemebKeeleYeeieesheuebYeeled~
Dees 1ef$emet$eeCeeceLe&: megieceesefmle~

Je mes peIeve ceesnveere keer Jesovee Gvemes efJeMes<e DeefOeke nw~~138~~


Je mes peIeve Jesoveere keer Jesovee Gvemes efJeMes<e DeefOeke nw~~139~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Jen oerheefMeKee mes DeheJeefle&le kejkes keg kece kej efhej peIeve Deeeg yebOe
keeue mes DeheJeefle&le efkees iees Ssmes Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie kee Ske meceeeye ceW Yeeie osves hej GmeceWs mes
SkeYeeieeceeCe nw~
Gmekeer ner Glke= Jesovee Gmemes DemebKeeleiegCeer nesleer nw~
eMve-iegCekeej keee nw ?
Gej-Debiegue kee DemebKeeleJeeb Yeeie iegCekeej nw~
kewmes ?
oerheefMeKeemJehe mes efmLele peIeve Je mes Ske meceeeye Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le
kejves hej GmeceW Ske KeC[cee$e mes mebKeele DeeJeefueeeW mes iegefCele meceeeyecee$e Glke= Je ceW Yeeie osves hej
Debiegue kee DemebKeeleJeeb Yeeie GheueyOe neslee nw~
Je mes veece Deewj iees$e kece& keer peIeve Jesovee Ske meceeve neskej Yeer DemebKeeleiegCeer nw~
eneB Yeer iegCekeej heueeshece kee DemebKeeleJeeb Yeeie nw, keeeWefke keg kece ogiegves Glke= yebOekeeue Deewj
eesieiegCekeej mes iegefCele Ske meceeeye cee$e Deeeg kece& kes Glke= Je kee [s{ iegCeneefve iegefCele Ske meceeeye
cee$e veece Je iees$e kece& kes peIeve Je ceW Yeeie osves hej heueeshece kee DemebKeeleJeeb Yeeie heeee peelee nw~
Deeies DeLee&led 137-138-139 Fve leerveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw, FmeefueS Gvekee efJeMes<e JeCe&ve veneR efkeee nw~
1. Dees-met$e 137, 138, 139~

126 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 140 mes 143

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeOegvee veeceiees$eeefokece&Ceeceglke=JesoveeefveheCeeLe met$eelegeceJeleee&les-

Ceecee-ieesoJesoCeeDees oJJeoes GkekeefmmeeeDees oes efJe leguueeDees DemebKesppeiegCeeDees~~140~~


CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere DeblejeFeJesoCeeDees oJJeoes GkekeefmmeeeDees
efleefCCe efJe leguueeDees efJemesmeeefneeDees~~141~~
ceesnCeereJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee efJemesmeeefnee~~142~~
JeseCeereJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee efJemesmeeefnee~~143~
efmeebleefevleeceefCeerkeeheueeshecemeemebKeeleYeeiees iegCekeejes %eeleJe:~
deOe&iegCeneefveiegefCelewkesefvemeceeeyecee$esCe JesoveereJesCe eesieiegCekeejiegefCeledeOe&iegCenevee
iegefCelewkesefve-meceeeyecee$es veeceiees$eeslke=Jes Yeeies les heueesheceme DemebKeeleYeeieesheuebYeeled~
Mes<ekece&CeeceLeex %eeele SJe~
leelhee&ce$e-Fcee: meJee&: Jesovee: meJe&%ewjsJe iecevles ve eemceeefYe:~ Jeeb leg Meejerefjke-ceeveefmekeDeeieblegkeeefoveeveeefJeOee Jesovee: DevegYeJeece:~ leeYe: keLeb cegee YeefJe<eece FlesJe efevleefeleJeced~ leLee leemeeb
Jesoveeveeb DevegYeJevesve efJecegee YetlJee efveefJe&keuhes Oeeves mLeeveb eehlegb eeJeled ve Mekevegce: leeJeled MekelevegmeejsCe

Deye veece-iees$e Deeefo keceeX keer Glke= Jesovee kee efveheCe kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Je mes Glke= veece Je iees$e keer JesoveeSb oesveeW ner legue neskej Gmemes DemebKeeleiegCeer
nQ~~140~~
Je mes Glke= %eeveeJejCeere, oMe&veeJejCeere Deewj Devlejee keer JesoveeSb leerveeW ner
legue Je Gvemes efJeMes<e DeefOeke nQ~~141~~
Je mes Glke= ceesnveere keer Jesovee Gvemes efJeMes<e DeefOeke nw~~142~~
Je mes Glke= Jesoveere keer Jesovee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~143~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-heueeshece kee DemebKeeleeJeb Yeeie eneB iegCekeej peevevee eeefnS~
[s{ iegCeneefve mes iegefCele Skesefve kes meceeeyecee$e Jesoveere kece& kes Je kee eesieiegCekeej mes iegefCele
[s{ iegCeneefve eje Skesefve kes meceeeye kees iegefCele kejves hej pees eehle nes Gleves cee$e veece Je iees$e kes Glke=
Je ceW Yeeie osves hej heueeshece kee DemebKeeleJeeb Yeeie heeee peelee nw~
Mes<e keceeX kee DeLe& %eele ner nw~
eneB leelhee& en nw efke-es meYeer JesoveeSb meJe&%e YeieJeeve kes ner iece nQ, nce ueesie FvnW veneR peeveles nQ~
nce meYeer lees Meejerefjke-ceeveefmeke-Deeieblegke Deeefo Deveske ekeej keer JesoveeDeeW kee DevegYeJe kejles nQ~ Gve
JesoveeDeeW mes nce kewmes cege neWies, Ssmee efevleve kejles jnvee eeefnS leLee Gve JesoveeDeeW kes DevegYeJe mes efJecege
neskej efveefJe&keuhe Oeeve ceW efmLele nesvee peye leke Mekee veneR nw, leye leke Meefe kes Devegmeej osMeele DeLeJee

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 143

elegLe& Devegeesieej / 127

osMeeleeefve ceneeleeefve Jee ie=nerleJeeefve YeJeefvle~ SleefVeeees efJeOeeleJe:~


SJeb iegCekeejevegeesieejieefYe&leeuheyenglJeb meceehleced~
Flees efJeMes<e:emeeb leerLe&kejpevceYetceew meewOeceXe%eee Oeveheefle: hebeoMeceemeeved jlveJe=efb kegles~ e$e e eYeJees pevce
ie=nerlJee yeeueeer[eb kegJe&efvle, meJe&$e OetefuekeCeeved heefJe$eeefvle~ e$e e osJeeveeceeieceveb efvejblejb eueefle
ieYe&pevceoer#eekesJeue%eevekeueeCekeceneslmeJew: DemebKeosJee: osJee Deeiele mJemJehegCeb JeOe&eefvle~ SleeMeer
pevceYetcee: mebeefle DeefJekeefmelee: Mevles Jele&ceevekeeues leg DeefleMee#es$eeefCe peveeveeceeke<e&Ce- mLeueeefve veJeveJeeveefhe
Je&vles~ leLeeefhe pevceYetceerveeb oMe&ve-Jebovee-Gheemevee-peerCeexejeefoefYe: mebefeleb hegCeb DeveghececeleguecesJesefle efveesleJeced~
Demeeb leerLe&ee$eeeeb eerefJeceueveeLeme $eeesoMeleerLe&kejme pevceYetefceb keebefheuehegjeR JeefvolJee le$eesheefJeMe
<edKeC[eieceerkeeb efueefKelJee n<ee&eflejskecevegYeteles mce~ ceOes Dee<ee{ke=<Ceele=leereeeeb mehleefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces Jeerjeyos SkeeefOeke-efmeneleces efKe<^eyos leerLe&Yetceew efueefKelee erkee ces pevcepevceefve
YeeJeegle%eeveJe=ew Yeteeefoefle eeeles~

Fefle eer<edKeC[eieceme elegLe&KeC[s oMeces ebLes Jesoveeveeefcve efleeresvegeesieejs elegLe&


JesoveeJeefJeOeeves efleeres ceneefOekeejs ieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb eLeceesefOekeej: meceehle:~
ceneeleeW kees enCe kejvee eeefnS~ Ssmee efveee kejvee eeefnS~
Fme ekeej iegCekeej Devegeesieej ieefYe&le DeuheyenglJe meceehle ngDee~
eneB efJeMes<e keLeve kejles nQleerLekej YeieJeeve keer efpeme pevceYetefce hej meewOece& Fv keer Dee%ee mes Oeveheefle kegyesj hevn cenerves leke jlveJe=ef kejles
nQ~ peneB leerLekej eYeg pevce ueskej yeeueeer[e kejles nQ Deewj meYeer peien Oetue kes keCeeW kees heefJe$e kejles nQ Deewj peneB osJeeW kee
Deeieceve efvejvlej euelee jnlee nw, keeeWefke YeieJeeve leerLekej kes ieYe&-pevce-oer#ee-kesJeue%eevekeueeCeke ceneslmeJeeW kees
ceveeves nsleg DemebKeele osJe-osefJeeeB Deekej Deheves-Deheves hegCe kees Je=efbiele kejles nQ~ Ssmeer leerLekej pevceYetefceeeB Deepe
DeefJekeefmele osKeer pee jner nQ, Jele&ceeve ceW DeefleMee#es$ehe vees-vees leerLe&mLeueeW keer Je=ef nes jner nw, pees ueesieeW kes Deeke<e&Ce
kee kesv yeve jns nQ~ efhej Yeer YeieJevleeW keer pevceYetefceeeW kee oMe&ve SJeb Gvekeer Jebovee, Gheemevee Deewj Gvekes peerCeexej Deeefo
kes eje mebefele hegCe Deveghece Deewj Delegueveere ner nw, Ssmee efveefele mecePevee eeefnS~
Fme leerLe&ee$ee ceW lesjnJeW leerLekej eer efJeceueveeLe YeieJeeve keer pevceYetefce keebefheuehegjer-keefcheuee peer
(he&Keeyeeo-GejeosMe kes efveke) keer Jebovee kejkes JeneB yew"kej <edKeC[eiece keer erkee efueKekej cesjs ceve
ceW Delevle n<e& kee DevegYeJe ngDee~ ceOe ceW Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew meeeFme, F&meJeer meved oes npeej Ske
ceW Dee<ee{ ke=<Cee le=leeree kes efove Fme keefcheue peer leerLe&Yetefce hej cesjs eje efueKeer ieF& erkee pevce-pevce ceW cesjs
YeeJeegle %eeve keer Je=ef kes efueS nesJes, ener cesjer eeevee nw~
Fme ekeej eer <edKeC[eiece ebLe kes elegLe& KeC[ ceW oMeJeW ebLe ceW Jesovee veece kes efleere Devegeesieej
ceW elegLe& Jesovee JeefJeOeeve veeceke efleere ceneefOekeej ceW ieefCeveer Deeefe&kee %eeveceleer ceeleepeer
eje jefele efmeevleefebleeceefCe erkee ceW eLece DeefOekeej meceehle ngDee~

i:i: i:i

128 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe etefuekeeveece
(elegLe&JesoveeJeefJeOeeveevegeesieejme etefuekee)

efleereesefOekeej:
cebieueeejCeced
Deveble! i%eevemegJeere&meewKeb, Devebleleeb eeefle leJe emeeoeled~
Devebleoes<eeved efpeve! ces uegveerefn, veceecevevleb efo Oeejes lJeeced~~1~~
efleereJesoveevegeesieejs <ees[MeYesoevleie&le elegLe&JesoveeJeefJeOeeveevegeesieejme Feb etefuekeeefmle~
efleereetefuekeeveeceeefOekeejs mehleeflemet$eeefCe keLevles~ le$eeefhe $eerefCe mLeueeefve meefvle~ le$e eLecemLeues
eesieehes#eeeuheyenglJeefveheCelJesve Sees peb YeefCeob Fleeefovee Skeef$ebMelmet$eeefCe~ hegvee efleeremLeues
peesieeCe-heJeCeoeS Fleeefovee oMeYesokeLevelJesve SkeeoMeevlejmLeueieefYe&lesve e Deef$ebMelmet$eeefCe~
lelee le=leeremLeues eosMeyebOekeLevelJesve peeefCe esJe Fleeefovee Skeb met$eefceefle etefuekeeee: mecegoeeheeleefvekee
keefLelee~
DeOegvee etefuekeeefOekeejeheCeeeeb DeuheyenglJeefefJeOeeefleheeoveeLe met$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuecenecegveervsCe-

DeLe etefuekee veeceke efleere DeefOekeej


elegLe& JesoveeJeefJeOeeve Devegeesieej keer etefuekee
-cebieueeejCeMueeskeeLe&-ns DevevleveeLe YeieJeeved! oMe&ve, %eeve, Jeere& Deewj megKe es eejeW Deehekes emeeo mes Devevleheves
kees eehle nesles nQ~ DeLee&led Deehe Fve Devevle elegeeW mes meceefvJele nQ~ ns efpevesv YeieJeeved! ceQves Deehekees Deheves
oe ceW OeejCe efkeee nw~ ceQ Deveble efpevesv kees vecemkeej kejlee ntB~ ns veeLe! Deehe cesjs Devevleoes<eeW kee sove
keerefpeS~~1~~
efleere Jesoveevegeesieej ceW meesuen YesoeW kes Devleie&le elegLe& JesoveeJeefJeOeeve Deveg eesieej keer en
etefuekee nw~
etefuekee veeceke efleere DeefOekeej ceW meej met$e kens pee jns nQ~ GmeceW Yeer leerve mLeue nQ~ GmeceW eLece
mLeue ceW eesie keer Dehes#ee DeuheyenglJe kee efveheCe kejves Jeeues Sees peb YeefCeob Fleeefo Fkeleerme met$e nQ~ hegve:
efleere mLeue ceW peesieeCe heJeCeoeS Fleeefo kes eje oMe Yeso keLevehe mes Deewj ieejn DevlejmLeueeW ceW
ieefYe&le De[leerme met$e nQ~ Deeies le=leere mLeue ceW eosMeyebOe kes keLeve nsleg peeefCe esJe Fleeefo Ske met$e nw, en
etefuekee DeefOekeej kes met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee ngF&~
Deye etefuekee DeefOekeej keer eheCee ceW DeuheyenglJe kes oes Yeso eefleheeove kejves nsleg eerceeved Yetleyeueer
cenecegveerv met$e DeJeleefjle kejles nQ-

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 144

elegLe& Devegeesieej /129

Sees peb YeefCeob yengmees yengmees GkekemmeeefCe peesieeCeeefCe ieefo


penCCeeefCe e SlLe Dehheeyengieb ogefJenb peesiehheeyengieb heosmeDehheeyengieb
esJe~~144~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDemceeled etefuekeeefOekeejeled hetJe YeefCeleceemles-yeng-yengyeejb Glke=eesie-mLeeveeefve
eehveesefle peerJe: yengMees yengMees peIeveeesiemLeeveeefve e eehveesefle~ DemewJe ekejCeme efJemlejsCe efpe%eemeee
DeuheyenglJeme Yesoew ehesles~ De$e leeesvee&cveer keLesles-eesieeuheyenglJeb eosMeeuheyenglJeb e~
De$e keefeoeMebkelesef$eefYejvegeesieejwJexoveeJeefJeOeeveb efJemlejsCe ehe leme meceehleew meleeb efkeceLe&cegheefjcees ebLe Geles ?
Deeeee&osJe: meceeOeesvewleod JeeJeb, efkeb e Deefmceved ebLes Glke=mJeeefcelJeb YeCeceeves yengmees yengmees GkekemmeeefCe peesieeCeeefCe
ieefo Fefle keefLeleceefmle~ peIevemJeeefcelJesefhe YeCeceeves yengmees yengmees penCCeeefCe peesieeCeeefCe ieefo
Fefle YeefCeleced~ Sleees&eesjefhe met$eeesjLeex ve meceieJeiele:~ lelees eesjefhe met$eees: efMe<eeCeeb efveeepeveveeLe&efceeb
DeuheyenglJeeefoeheCee eesieefJe<eee efeeles~
De$eeefYeeeeeseb-JesoveeJeefJeOeeveme etefuekeeeheCeeLe&cegheefjcees ebLe Deeiele Fefle %eeleJees YeJeefle~

met$eeLe&-

Fmemes hetJe& ceW pees en kene ieee nw efke yengle-yengle yeej Glke= eesiemLeeveeW kees
eehle neslee nw Deewj yengle-yengle yeej peIeve eesiemLeeveeW kees Yeer eehle neslee nw eneB en
DeuheyenglJe oes ekeej kee nw-eesie DeuheyenglJe Deewj eosMe DeuheyenglJe~~144~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme etefuekee DeefOekeej mes hetJe& ceW kene ieee nw efke-en peerJe yengle-yengle yeej
Glke=eesiemLeeve kees eehle kejlee nw Deewj yengle-yengle yeej peIeveeesiemLeeveeW kees eehle kejlee nw~ Fmeer ekejCe kees efJemleej
mes peeveves keer Fe nesves hej DeuheyenglJe kes oes Yeso eefhele efkees iees nQ~ eneB Gve oesveeW kes veece kenles nQeesie DeuheyenglJe Deewj eosMe DeuheyenglJe es oes Yeso DeuheyenglJe kes nesles nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeleerve DevegeesieejeW mes JesoveeJeefJeOeeve keer efJemleej mes eheCee kejkes Gmekes meceehle nes peeves hej efhej
Deeies kee ebLe efkemeefueS kene peelee nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Fme ebLe ceW Glke=
mJeeefcelJe kee keLeve kejles mecee yengle-yengle yeej Glke= eesiemLeeveeW kees eehle neslee nw, peIeve mJeeefcelJe kee
Yeer keLeve kejles ngS yengle-yengle yeej peIeve eesiemLeeveeW kees eehle neslee nw Ssmee kene ieee nw, Fve oesveeW ner
met$eeW kee DeLe& Yeueer Yeebefle veneR %eele ngDee nw, FmeefueS oesveeW ner met$eeW kes efJe<ee ceW efMe<eeW kees efveee kejeves kes
efueS en eesieefJe<eeke DeuheyenglJe Deeefo keer eheCee keer peeleer nw~
eneB DeefYeeee en nw efke-JesoveeJeefJeOeeve keer etefuekee kes eheCeeLe& Deeies kes ebLe kee DeJeleej ngDee
nw, Ssmee peevevee eeefnS~

130 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 145 mes 151

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

kee etefuekee ?
met$emetefeleeLe&ekeeMeveb etefuekee veece %eeleJeced~
De$e eesiemeeuheyenglJesheieles #eefhelekeceeefMeke-iegefCelekeceeefMekeeeseexieOeejemebeejes %eelegb Mekeeles, Fefle
peerJemeceemeeved Deeefele eesieeuheyenglJecegeles~ keejCeeuheyenglJeevegmeejer ewJe keeee&uheyenglJeefceefle %eeheveeLe
eosMeeuheyenglJecegeles~ keejCehetJe keee&efceefle veeeeled~ leeJelkeejCeeuheyenglJeb eLececesJe YeefCe<eefvle
Deeeee&osJee:~
DeOegvee met#ceeefopeerJeeveeb peIeveeesieeuheyenglJeeheCeeLe met$emehlekeceJeleee&les-

meJJelLeesJees megngcesFbefoeDeheppeeemme penCCeDees peesiees~~145~~


yeeojsFbefoe Deheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~146~~
yeerFbefoe Deheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~147~~
leerFbefoeDeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~148~~
eGeEjefoeDeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~149~~
DemeefCCehebefebefoeDeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~150~~
meefCCehebefebefoeDeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~151~~
Mebkee-etefuekee efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-met$e ceW metefele DeLe& kees efJeMes<ehe mes ekeeefMele kejves kee veece etefuekee nw, Ssm ee
peevevee eeefnS~
eneB eesieefJe<eeke DeuheyenglJe kes %eele nes peeves hej #eefhelekeceeefMeke Deewj iegefCelekeceeefMeke keer eesieOeeje
kes mebeej kees peevevee Mekee nes peelee nw, Dele: peerJemeceemeeW kee Deeee ueskej eesieDeuheyenglJe kee keLeve kejles
nQ Deewj keejCe DeuheyenglJe kes Devegmeej ner keee& DeuheyenglJe neslee nw, Fme yeele kees yeleueeves kes efueS
eosMeDeuheyenglJe kee keLeve kejles nQ~ keejCehetJe&ke keee& neslee nw, Fme veee mes henues keejCe DeuheyenglJe kees
Deeeee&osJe kenWies~
Deye met#ce Deeefo peerJeeW kee peIeveeesieDeuheyenglJe kees eefhele kejves nsleg meele met$e DeJeleerCe& nesles nQmet$eeLe&-

met#ce Skesefve Deheee&hleke kee peIeve eesie meyemes mleeske nw~~145~~


yeeoj Skesefve Deheee&hleke kee peIeve eesie Gmemes DemebKeeleiegCee nw~~146~~
Gmemes oes Fefve Deheee&hleke kee peIeve eesie DemebKeeleiegCee nw~~147~~
Gmemes leerve Fefve Deheee&hleke kee peIeve eesie DemebKeeleiegCee nw~~148~~
Gmemes eej Fefve Deheee&hleke kee peIeveeesie DemebKeeleiegCee nw~~149~~
Gmemes Demeb%eer hebesefve Deheee&hleke kee peIeveeesie DemebKeeleiegCee nw~~150~~
Gmemes meb%eer hebesefve Deheee&hleke kee peIeveeesie DemebKeeleiegCee nw~~151~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 151

elegLe& Devegeesieej /131

efmeebleefevleeceefCeerkeemet#cewkesefveueyOeheee&hlekeme eLecemeceeleodYeJemLeme efJeenieleew Jele&ceeveme


peIeve-Gheheeoeesiees ie=nerleJe:~
eLecemeceeenejke-eLecemeceeleodYeJemLeme met#cewkesefveueyOeheee&hlekeme peIeve-Gheheeoeesie: efkeVe
ie=nerle: ?
ve, veeskece&menkeeefjkeejCeyeuesve eesiees Je=efceeieles le$e eesieme peIevelJemebYeJeeYeeJeeled~
met#cewkesefveehes#eee yeeojwkesefveeheee&hlekeme peIeveeesieesmebKeeleiegCees Jele&les~ De$e iegCekeej:
heueeshecemeemebKeeleYeeieesefmle~
yeeojwkesefveueyOeheee&hlekeme eLecemeceeleodYeJemLeme efJeenieleew Jele&ceeveme peIeveesheheeoeesieeled
DeOemlevemet#cewkesefveueyOeheee&hleesheheeoeesiemLeeves<eg DemebKeeleeesieiegCeneveerveeb mebYeJeeled~ le$eleveveeveeiegCeneefveMeueekee: efJejuee efiegCeerke=le DeveesveeYemles ke=les iegCekeejjeefMeYe&Jeleerefle eeseb YeJeefle~
erefvemeeheee&hlekeme peIeveeesieesmebKeeleiegCees Jele&les~
De$e keejCeb hetJe&efceJe eheefeleJeced~ meJe&$e ueyOeheee&hlekeme eLecemeceeleodYeJemLeme efJeenieleew
Jele&ceeveme peIeve-Gheheeoeesiees ie=nerleJe:~
$eerefveeheee&hlekeme peIeveeesieesmebKeeleiegCeesefmle~ DeOemleveveeveeiegCeneefveMeueekee efJejuee efiegCeerke=le
DeveesveeYemlejeefMe: Jele&les~
SJeceesefhe elegefjefveeheee&hle-Demebef%ehebesefveeheee&hle-mebef%ehebesefveeheee&hleeveeceefhe %eeleJeced~

efmeevleefebleeceefCeerkee-met#ce Skesefve ueyOeheee&hleke peerJe Gme YeJe kes eLece mecee ceW efmLele
ngDee, Gmekes efJeenieefle ceW peIeve Gheheeo eesie enCe kejvee eeefnS~
Mebkee-Deenejke nesves kes eLece mecee ceW jnves Jeeues Je Gme YeJe kes eLece mecee ceW efmLele ngS met#ce
Skesefve ueyOeheee&hleke kes peIeve Gheheeoeesie kees keeeW veneR enCe efkeee peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke veeskece& menkeejer keejCe kes yeue mes eesie kes Je=ef kees eehle nesves hej JeneB eesie
keer peIevelee mebYeJe veneR nw~
met#ce Skesefve peerJe keer Dehes#ee yeeoj Skesefve Deheee&hleke kee peIeve eesie DemebKeeleiegCee neslee nw~
eneB iegCekeej heueeshece kee DemebKeeleJeeb Yeeie nw~
leodYeJemLe efJeenieefle ceW Jele&ceeve Ssmes yeeoj Skesefve ueyOeheee&hleke Skesefve peerJe kes peIeve
Gheheeoeesie mes DeOemleve met#ce Skesefve ueyOeheee&hleke kes GheheeoeesiemLeeveeW ceW DemebKeele eesieiegCeneefveeeW
keer mebYeeJevee heeF& peeleer nw~ JeneB keer veeveeiegCeneefveMeueekeeDeeW kee efJejueve kejkes ogiegCee kejkes hejmhej ceW iegCee
kejves hej iegCekeej jeefMe nesleer nw, Ssmee met$e ceW kene ieee nw~
oes Fefve Deheee&hleke peerJe kee peIeve eesie DemebKeeleiegCee nw~
eneB Fmekes keejCe keer eheCee hetJe& kes meceeve ner kejvee eeefnS~ meye peien Gme YeJe ceW efmLele nesves kes eLece
mecee ceW jnves Jeeues Je efJeenieefle ceW Jele&ceeve Ssmes ueyOeheee&hleke kes peIeve Gheheeoeesie kees enCe kejvee eeefnS~
leerve Fefve Deheee&hleke kee peIeveeesie DemebKeeleiegCee nw~ DeOemleve veeveeiegCeneefve MeueekeeDeeW kee
efJejueve kejkes efiegefCele kej GvnW hejmhej ceW iegCee kejves hej pees jeefMe GlheVe nes, Jen eneB iegCekeej nw~
Fmeer ekeej Deeies Yeer eej Fefve Deheee&hle, Demeb%eer heesefve Deheee&hle Deewj meb%eerheesefve Deheee&hlekeeW
kes efJe<ee ceW peevevee eeefnS~

132 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 152 mes 153

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle met#cewkesefveeeheee&hleeveeb Glke=eesieeuheyenglJeefveheCeeLe met$eeceJeleee&les-

megngcesFbefoeDeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~152~~


yeeojsFbefoe-Deheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~153~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeiegCekeej: heueesheceme DemebKeeleYeeiees %eeleJe:~
De$e met#cewkesefveeheee&hleew efefJeOeew-ueyOeheee&hle-efveJe&=leheee&hleYesosve~ leees: kemeeheee&hlekeme
Glke=eesiees ie=eles ?
De$e met#cewkesefveueyOeheee&hlekeme Glke=heefjCeeceeesiees ie=nerleJe:~ efkeb e-efveJe&=leheee&hlekeme
Glke=eesiees veece GlkeSkeevleevegJe=efeesie:, lele Sleme Glke=heefjCeeceeesieme DemebKeeleiegCelJeoMe&veeled~
keglees %eeeles ?
peIeveeslke=JeerCeelees 1%eeeles~
yeeojwkesefveeheee&hlekeme Glke=es eesieesmebKeeleiegCees YeJeefle~ De$eeefhe ueyOeheee&hlekeme yeeojwkesefveGlke=heefjCeeceeesiees ie=nerleJe:, peIeveeslke=JeerCeelees yeeojwkesefve-Glke=heefjCeeceeesiees efveJe=&leheee&hlekeme
Glke=wkeevleevegJe=efeesieb mebJeer#e Sleme DemebKeeleiegCelJeesheuebYeeled~
mebeefle Skesefveheee&hlekeeveeb peIeveeslke=eesieeheCeeLe met$eelegeceJeleee&les-

Deye met#ce Skesefve Deeefo Deheee&hlekeeW kee Glke= eesie DeuheyenglJe efveheCe kejves nsleg oes met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Gmemes met#ce Skesefve Deheee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~152~~


Gmemes yeeoj Skesefve ueyOeheee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~153~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-iegCekeej eneB heueeshece kee DemebKeeleJeeB Yeeie peevevee eeefnS~
Mebkee-eneB ueyOeheee&hleke Deewj efveJe=&eheee&hleke kes Yeso mes met#ce Skesefve Deheee&hleke oes ekeej
kes ceeves nQ~ GveceW mes keewve mes Deheee&hlekeeW kee Glke= eesie eneB enCe efkeee ieee nw ?
meceeOeeve-met#ce Skesefve ueyOeheee&hlekeeW kes Glke= heefjCeeceeesie kees eneB enCe kejvee eeefnS~
keeeWefke efveJe=&eheee&hlekeeW kee Glke= eesie pees Glke= SkeevleevegJe=ef eesie nw Gmemes Fmekee Glke= heefjCeeceeesie
DemebKeeleiegCee osKee peelee nw~
Mebkee-en keneB mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-en peIeveeslke= JeerCee mes peevee peelee nw~
yeeoj Skesefve Deheee&hleke peerJe kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee neslee nw~ eneB Yeer ueyOeheee&hleke
yeeoj Skesefve kee Glke= heefjCeeceeesie enCe kejvee eeefnS, keeeWefke peIeve-Glke= JeerCee kes Devegmeej yeeoj
Skesefve efveJe=&eheee&hleke kes Glke= SkeevleevegJe=ef eesie kees osKekej Fve yeeoj Skesefve ueyOeheee&hleke
peerJeeW kee DemebKeeleiegCehevee heeee peelee nw~
Deye Skesefve heee&hleke peerJeeW kee peIeveeslke= eesie eefhele kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQ1. OeJeuee hegmleke 10, he=. 398~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

megngcesFbefoeheppeeemme
yeeojsFbefoeheppeeemme
megngcesFbefoeheppeeemme
yeeojsFbefoeheppeeemme

etefuekee / met$e 154 mes 162

elegLe& Devegeesieej /133

penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~154~~


penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~155~~
GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~156~~
GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~157~~

efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e met#cewkesefveefveJe=&leheee&hlekeme peIeveheefjCeeceeesiees ie=nerleJe:~ leLewJe


yeeojwkesefveefveJe=&leheee&hlekeme peIeveheefjCeeceeesiees ie=nerleJe:~ Mes<eees: met$eeesjLe&: megieceesefmle~ meJe&$e
iegCekeej: heueeshecemeemebKeeleYeeie SJe %eeleJe:~
mebeefle erefveeeheee&hlekeeveeceglke=eesieeheCeeLe met$ehebekeceJeleee&les-

yeerFbefoeDeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~158~~


leerFbefoe-Deheppeeemme Gkekemmepeesiees DemebKesppeiegCees~~159~~
eogeEjefoe-Deheppeeemme Gkekemmepeesiees DemebKesppeiegCees~~160~~
DemeefCCehebefebefoe Deheppeeemme Gkekemmepeesiees DemebKesppeiegCees~~161~~
meefCCehebefebefoe Deheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppe-iegCees~~162~~
met$eeLe&-

met#ce Skesefve heee&hleke kee peIeve eesie Gmemes DemebKeeleiegCee nw~~154~~


yeeoj Skesefve heee&hleke kee peIeve eesie Gmemes DemebKeeleiegCee nw~~155~~
Gmemes met#ce Skesefve heee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~156~~
Gmemes yeeoj Skesefve heee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~157~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB met#ce Skesefve efveJe=&eheee&hleke kee peIeve heefjCeeceeesie enCe
kejvee eeefnS~ Gmeer ekeej mes Deieues met$e kes Devegmeej yeeoj Skesefve efveJe=&eheee&hleke kee peIeve heefjCeece
eesie enCe kejvee eeefnS~ Mes<e oesveeW met$eeW kee DeLe& megiece nw~ meJe&$e iegCekeej heueeshece kee DemebKeeleJeeb Yeeie
ner peevevee eeefnS~
Deye oes Fefve Deeefo Deheee&hleke peerJeeW kee Glke= eesie yeleueeves nsleg heeBe met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Gmemes oes Fefve Deheee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~158~~


Gmemes leerve Fefve Deheee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~159~~
Gmemes eej Fefve Deheee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~160~~
Gmemes Demeb%eer hebesefve Deheee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~161~~
Gmemes meb%eer hebesefve Deheee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~162~~

134 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 163 mes 168

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e erefveeheee&hlekeew efefJeOeew-ueyOeheee&hle-efveJe=&leheee&hleYesosve~


le$e Sleees: kemeeslke=eesiees ie=nerleJe: ?
De$e efveJe=&leheee&hlekeme Glke=wkeevleevegJe=efeesiees ie=nerleJe:~
kegle: ?
erefveueyOeheee&hlekeeslke=heefjCeeceeesieeoefhe erefveefveJe&=leheee&hleme Glke=wkeevleevegJe=efeesieme
peIeveeslke=JeerCeeyeuesve DemebKeeleiegCelJeesheuebYeeled~ Gheefjces<Jeefhe efveJe=&leheee&hlekeme Glke=wkeevleevegJe=efeesieewJe
ie=nerleJe:~ Mes<emet$eeCeeceLe&: megieceesefmle~
mebeefle erefveeefoheee&hleeveeb peIeveeslke=eesieefveheCeeLe SkeeoMe met$eeCeJeleee&vles eerYetleyeefuemetefjJeexCe-

yeerrFbefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~163~~


leerFbefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~164~~
eGeEjefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~165~~
DemeefCCehebefebefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~166~~
meefCCehebefebefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~167~~
yeerFbefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~168~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB oes Fefve Deheee&hle peerJe kes ueyOeheee&hle Deewj efveJe=&eheee&hle kes
Yeso mes oes Yeso kens iees nQ~
Mebkee-Fve oesveeW ceW mes efkemekee Glke= eesie enCe kejvee eeefnS ?
meceeOeeve-eneB efveJe=&eheee&hleke peerJe kes Glke= SkeevleevegJe=efeesie enCe kejvee eeefnS~
keeeW ?
keeeWefke erefve ueyOeheee&hleke kes Glke= heefjCeece eesie mes Yeer erefve efveJe=&eheee&hleke kee Glke=
SkeevleevegJe=ef eesie peIeveeslke= JeerCee kes yeue mes DemebKeeleiegCee heeee peelee nw~ Deeies kes met$eeW ceW Yeer peneB
Deheee&hle heo Deeee nw~ JeneB efveJe=&eheee&hleke kes Glke= SkeevleevegJe=efeesie kees ner enCe kejvee eeefnS~ Mes<e
met$eeW kee DeLe& megiece nw~
Deye oes Fefve Deeefo Deheee&hle peerJeeW kee peIeveeslke=eesie efveheCe kejves nsleg eer Yetleyeueer Deeeee&
ieejn met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Gmemes erefve heee&hleke kee peIeve eesie DemebKeeleiegCee nw~~163~~


Gmemes leerve Fefve heee&hleke kee peIeve eesie DemebKeeleiegCee nw~~164~~
Gmemes elegefjefve heee&hleke kee peIeve eesie DemebKeeleiegCee nw~~165~~
Gmemes Demeb%eer hebesefve heee&hleke kee peIeve eesie DemebKeeleiegCee nw~~166~~
Gmemes meb%eer hebesefve heee&hleke kee peIeve eesie DemebKeeleiegCee nw~~167~~
Gmemes oes Fefve heee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~168~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 169 mes 173

elegLe& Devegeesieej /135

leerFbefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~169~~


eGeEjefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~170~~
DemeefCCehebefebefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~171~~
meefCCehebefebefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~~172~~
SJeceskekeskekemme peesieiegCeieejes heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiees~~173~~
efmeebleefevleeceefCeerkeehetJeexeeMes<eeesiemLeeveeveeb iegCekeejme eceeCeceslesve met$esCe eefheleb~
heueesheceme DemebKeeleYeeiees iegCekeejes YeJeleerefle keLeb %eeeles ?
SlemceeosJe met$eep%eeeles~ Slelmet$eb mJeeb eceeCeYetleb YeJeleerefle eceeCeevlejb veehes#eles, DeveJemLeeemebieeled~
Deeb cetueJeerCeeee DeuheyenglJeeueehees osMeeceMe&ke:, metefeleeheCeeevegeesieejlJeeled~ lesvee$e eheCee
eceeCeceuheyenglJeefceefle $eerCevegeesieejeefCe eheefeleJeeefve~
le$e leeJeleheCee Je#eles~ leeLeemehleeveeb ueyOeheee&hlepeerJemeceemeeveecegheheeoeesiemLeeveeefve SkeevleevegJe=efeesiemLeeveeefve heefjCeeceeesiemLeeveeefve e~ mehleeveeb efveJe=&leheee&hlepeerJemeceemeeveecegheheeoeesiemLeeveeefve SkeevleevegeessieJe=efeesiemLeeveeefve
e~ mehleeveeb efveJe=&efeheee&hleeveeb heefjCeeceeesiemLeeveeefve ewJe~
eheCee meceehlee~

Gmemes leerve Fefve heee&hleke kee Glke=eesie DemebKeeleiegCee nw~~169~~


Gmemes eej Fefve heee&hleke kee Glke=eesie DemebKeeleiegCee nw~~170~~
Gmemes Demeb%eer hebesefve heee&hleke kee Glke=eesie DemebKeeleiegCee nw~~171~~
Gmemes meb%eer hebesefve heee&hleke kee Glke= eesie DemebKeeleiegCee nw~~172~~
Fme ekeej eleske peerJe kes eesie kee iegCekeej heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie
eceeCe nw~~173~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-hetJeexe mechetCe& eesiemLeeveeW kes iegCekeej kee eceeCe Fme 173JeW met$e kes
eje eefhele efkeee ieee nw~
Mebkee-heueeshece kee DemebKeeleJeeb Yeeie iegCekeej neslee nw, en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-en Fmeer met$e mes peevee peelee nw~ en met$e mJeeb eceeCeYetle nesves mes efkemeer Deve eceeCe keer
Dehes#ee veneR kejlee, keeeWefke Ssmee ve ceeveves hej DeveJemLee oes<e kee emebie Deelee nw~
en cetue JeerCee kee DeuheyenglJe-Deeueehe osMeeceMe&ke nw, keeeWefke Jen eheCee Deeefo DevegeesieejeW kee
meteke nw~ FmeefueS eneB eheCee, eceeCe Deewj DeuheyenglJe Fve leerve DevegeesieejeW keer eheCee kejvee eeefnS~
GveceW mes eheCee kees kenles nQJen Fme ekeej nw-meele ueyOeheee&hle peerJemeceemeeW kes GheheeoeesiemLeeve, SkeevleevegJe=efeesiemLeeve
Deewj heefjCeeceeesiemLeeve nesles nQ~ meele efveJe=&leheee&hle peerJemeceemeeW kes GheheeoeesiemLeeve Je SkeevleevegJe=efeesiemLeeve
nesles nQ~ meele efveJe=&efeheee&hlekeeW kes heefjCeeceeesiemLeeve ner nesles nQ~
eheCee meceehle ngF&~

136 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 173

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle eceeCecegeles~ leeLeeSles<eeb keefLelemeJe&peerJemeceemeeveecegheheeoeesiemLeeveeveeb SkeevleevegJe=efeesiemLeeveeb heefjCeeceeesiemLeeveeveeb


e eceeCeb esCee: DemebKeeleYeeieesefmle~
Fefle eceeCeeheCee ielee~
DeuheyenglJeb efefJeOeb-eesiemLeeveeuheyenglJeb eesieefJeYeeieeeflesoeuheyenglJeb esefle~ le$e leeJeod eesiemLeeveeuheyenglJeb Je#eles~ leeLeemehleeveeb ueyOeheee&hleeveecegheheeoeesiemLeeveeefve meJe&mleeskeeefve~ lelemles<eeb SkeevleevegJe=efeesiemLeeveeefve
DemebKeeleiegCeeefve~ lele: heefjCeeceeesiemLeeveeefve DemebKeeleiegCeeefve~
mehleeveeb efveJe=&eheee&hlepeerJemeceemeeveeb meJe&mleeskeeefve GheheeoeesiemLeeveeefve~ SkeevleevegJe=efeesiemLeeveevemebKeeleiegCeeefve~
mehleeveeb ef veJe=& efeheee&&hlekeeveeb veemleuheyenglJeced , heef jCeeceeesiemLeeveeefve cegkelJee le$eeves<eeb
eesiemLeeveeveeceYeeJeeled~
meJe&$e iegCekeej: heueeshecemeemebKeeleYeeie:~
SJeb eesiemLeeveeuheyenglJeb meceehleced~
eleg&oMepeerJemeceemeeveeb eesieeefJeYeeieeeflesoeuheyenglJeb ef$eefJeOeced-mJemLeeveb hejmLeeveb meJe&hejmLeeveefceefle~
Sles<eeb efJemlejes OeJeueeerkeeeeb heef"leJees YeJeodefYe:~
DeOegvee eosMeeuheyenglJeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

Deye eceeCe kee JeCe&ve kejles nQ~ Jen Fme ekeej nwFve Ge meye peerJemeceemeeW kes GheheeoeesiemLeeveeW, SkeevleevegJe=efeesiemLeeveeW Deewj heefjCeeceeesiemLeeveeW kee
eceeCe peieesefCe kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nw~
Fme ekeej eceeCe keer eheCee meceehle ngF&~
DeuheyenglJe oes ekeej nw-eesiemLeeve DeuheyenglJe Deewj eesieefJeYeeieeefleso DeuheyenglJe~ GveceW eesiemLeeve
DeuheyenglJe kees kenles nQ~ Jen Fme ekeej nwmeele ueyOeheee&hlekeeW kes GheheeoeesiemLeeve meyemes mleeske nQ~ Gvemes Gvekes SkeevleevegJe=ef-eesiemLeeve
DemebKeeleiegCes nQ~ Gvemes heefjCeeceeesiemLeeve DemebKeeleiegCes nQ~
meele efveJe=&efe-Deheee&hle peerJemeceemeeW kes GheheeoeesiemLeeve meyemes mleeske nQ~ Gvemes SkeevleevegJe=ef eesiemLeeve
DemebKeeleiegCes nQ~
meele efveJe=&efeheee&hlekeeW kes DeuheyenglJe veneR nw, keeeWefke heefjCeeceeesiemLeeveeW kees es[kej GveceW Deve
eesiemLeeveeW kee DeYeeJe nw~
iegCekeej meye peien heueeshece kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~
Fme ekeej eesiemLeeve DeuheyenglJe meceehle ngDee~
eewon peerJemeceemeeW kee eesieeefJeYeeieeefleso DeuheyenglJe leerve ekeej kee nw-mJemLeeve, hejmLeeve Deewj meJe&hejmLeeve~
Fvekee efJemle=le JeCe&ve Deehe OeJeuee erkee ceW he{W~
Deye eosMeeW kee DeuheyenglJe efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nw-

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 174

elegLe& Devegeesieej /137

heosmeDehheeyengS efe pene peesieDehheeyengieb Ceerob leOee CesoJJeb~ CeJeefj


heosmee DehheeS efe YeeefCeoJJeb~~174~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeeLee hetJe eesieeuheyenglJeb eefheleceefmle leLewJe eosMeeuheyenglJeceefhe eheefeleJece$e~
efJeMes<esCe leg eesiemLeeves eosMe Fefle JeeJeb~ eLee mJemLeeve-hejmLeeve-meJe&hejmLeeveYesovs e peIeveeslke=eesieeuheyenglJeeheCee ke=leeefmle leLewJe eesieefveefceesve peerJes<eg Deeielekece&eosMeeveeceheuheyenglJeeheCee kele&Jeeefmle,
efkeb e-meJe&$e keejCeevegmeeefjkeeeexheuecYeeled~
keefeoen-eefo keejCeevegmeeezJe keee leefn& meceeb eefle eesieJeMesveeielkece&eosMewjmebKeelewYe&efJeleJeced,
efkeb e-eesies<eg DemebKeeleeefJeYeeieeeflesoe: meefvle Fefle esled ?
Deeeee&: een-vewleled, SkeeesieeefJeYeeieeeflesosefhe Deveblekece&eosMeeke<e&CeMeefeoMe&veeled~
hegvejheeMebkeles-eesieeled kece&eosMeeveeceeiecees YeJeleerefle keLeb %eeeles ?
Deeeee&: meceeOees-SlemceeosJe eosMeeuheyenglJemet$eep%eeeles~ ve e met$eceeieceeceeCeb eceeCeevlejcehes#eles,
DeveJemLeeemebieeled~ lesve iegefCelekeceeefMeke: leleeeesieeslke=eessiesYeewJe YeeceefeleJe:, DeveLee yengeosMemebeeeveghehees:~ #eefhelekeceeefMekeesefhe leleeeesiepeIeveeesiehebkelee Ke[dieOeejemeMee eJele&efeleJe:, DeveLee

met$eeLe&-

efpeme ekeej eesie DeuheyenglJe keer eheCee keer ieF& nw Gmeer ekeej eosMe DeuheyenglJe
keer eheCee kejvee eeefnS~ efJeMes<e Flevee nw efke eesie kes mLeeve ceW eneB eosMe Ssmee
kenvee eeefnS~~174~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeme ekeej henues eesie kee DeuheyenglJe eefhele efkeee pee egkee nw Gmeer
ekeej eosMeeW kee DeuheyenglJe Yeer eneB eefhele kejvee eeefnS~ efJeMes<ehe mes eesie kes mLeeve ceW eosMe Meyo kee
eeesie kejvee eeefnS~ efpeme ekeej mJemLeeve, hejmLeeve Deewj meJe&hejmLeeve kes Yeso mes peIeve Deewj Glke= eesie
kee DeuheyenglJe yeleueeee ieee nw, Gmeer ekeej eesie kes efveefcee mes peerJe ceW Deeves Jeeues kece&eosMeeW kee Yeer
DeuheyenglJe eefhele kejvee eeefnS, keeeWefke meye peien keejCe kes Devegmeej ner keee& heeee peelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-eefo keee& keejCe kee DevegmejCe kejves Jeeuee ner neslee nw, lees eeflemecee
eesie kes JeMe mes Deeves Jeeues kece&eosMe DemebKeele nesves eeefnS, keeeWefke eesie ceW DemebKeele DeefJeYeeieeefleso
heees peeles nQ ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-Ssmee veneR nw, keeeWefke eesie kes Ske DeefJeYeeieeeflesoeW ceW Yeer
Devevle kece&eosMeeW kes Deeke<e&Ce keer Meefe osKeer peeleer nw~
hegve: keesF& Mebkee kejlee nw efke-eesie mes kece&eosMeeW kee Deeieceve neslee nw, en kewmes peevee peelee nw ?
Deeeee& Fmekee Yeer meceeOeeve osles nQ efke-Jen Fmeer eosMeeuheyenglJemet$e mes peevee peelee nw, keeeWefke met$e
ner Deeiece eceeCe nw, Jen efkemeer Deve eceeCe keer Dehes#ee veneR kejlee nw, Ssmee ve ceeveves hej DeveJemLee oes<e kee
emebie Deelee nw~ Fmeer keejCe iegefCele keceeefMeke kees leleeeesie Glke= eesieeW mes ner Iegceevee eeefnS, keeeWefke Fmekes
efyevee Gmekes yengle eosMeeW kee mebee Ieefle veneR neslee nw~ #eefhelekeceeefMeke kees Yeer Ke[dieOeeje meMe leleeeesie
peIeve eesieeWs keer hebefe mes eJelee&vee eeefnS, DeveLee kece& Deewj veeskece& kes eosMeeW ceW mleeskehevee mebYeJe veneR nw~

138 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 174

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

kece&veeskece&eosMeeveeb mleeskelJeb ve mebYeJeefle~


SJeb etefuekeeeeb eLecemLeues eesieehes#eee-eosMeehes#eeeeeuheyenglJe efveheCelJesve Skeef$ebMelmet$eeefCe ieleeefve~

cebieueeejCeced
meeOe&erhees mehle-legejeefCe Meleeefve e~
meefvle kece&YegJemleemeg, $ewkeeefuekeefpeveseje:~~1~~
DevevleevevleleerLexMee, cees#eceeie&eoMe&kee:~
leerLe&eeYe=leewleeved Jevos meJee&Le&efmees~~2~~
mee&eerhemebyebefOehebeYejle-hebewjeJele-hebeceneefJeosnefmLele-mehlelegejMelekece&Yetecf e<etlheVeeleerleJele&ceeve-YeefJe<elkeeueerveevevleevevleleerLekejsYees vecees vece:~
SleodefJeeMeebefleceneJeerjefJeOeeveb DeefvleceleerLekejYeieJevceneJeerj<e[defJebMeefleMelelecees pevcepeebleerceneslmeJees
YeieJeved- ceneJeerjmJeeefcevee efJeeefmceved Meebefleb megefYe#eb #esceb Deejesieb meJe&efmeefb mece=efb e efJelejvleglejeced~
Fefle eeLe&les ceee1~
etefuekeeee: heeleefvekeeDeLe Jesoveevegeesieejme <ees[MeYesoevleie&le elegLee&vegeesieejme $eerCevegeesieejeefCe efJeYepe hegvee
etefuekeeeeb ceOes hebemehleleefOekeMeleleces met$es oMeevegeesieejeefCe keefLeleeefve~ Fob etefuekeeeeb efleeremLeueceefmle~

Fme ekeej etefuekee DeefOekeej kes eLece mLeue ceW eesie keer Dehes#ee Deewj eosMe keer Dehes#ee DeuheyenglJe kee
efveheCe kejves Jeeues Fkeleerme met$e hetCe& ngS~
-cebieueeejCeMueeskeeLe&-{eF& erhe ceW Ske meew meej kece&YetefceeeB nQ, GveceW $ewkeeefueke efpevesej YeieJeeve-YetleYeefJe<eled-Jele&ceeve Fve leerveeW keeueeW ceW pees Devevleevevle leerLekej ngS nQ leLee Jes meYeer Devevleevevle leerLekej
YeieJeeve cees#eceeie& kes eoMe&ke nQ SJeb Jes leerLekej Oece&leerLe&heer ee kees OeejCe kejves Jeeues nQ Gve meYeer kees ceQ
meJee&Le&efmeef keer eeefhle nsleg DeLee&led mechetCe& eeespeveeW keer efmeef kes efueS Jevove kejlee ntB~~1-2~~
{eF& erheeW ceW pees heeBe Yejle#es$e nQ, heeBe SsjeJele #es$e nQ leLee heeBe ceneefJeosn #es$eeW ceW efmLele Ske meew meej
kece&YetefceeeW ceW GlheVe Yetlekeeue, Jele&ceevekeeue SJeb YeefJe<eled keeue mebyebOeer Devevleevevle leerLekejeW kees cesje
yeejcyeej vecemkeej nesJes~
en efJeeMeebefle ceneJeerj efJeOeeve leLee Deefvlece leerLekej YeieJeeve ceneJeerj kee yyeerme meewJeeb pevcepeebleer
ceneslmeJe SJeb YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer efJee ceW Meebefle, megefYe#e, #esce, Deejesie, meJe&efmeef SJeb mece=ef kees eoeve
kejW, ener cesjer eeLe&vee nw~
Deye etefuekee kes efleere mLeue keer heeleefvekee emlegle nwDeye Jesoveevegeesieej kes meesuen YesoeW kes Devleie&le elegLe& Devegeesieej kees leerve DevegeesieejeW ceW efJeYee kejkes
hegve: etefuekee kes ceOe ceW Ske meew efheenejJeW met$e ceW oMe Devegeesieej kens nQ~ en etefuekee kee efleere mLeue nw~
1. ceieefmej Meg. 10, Jeer.efve.meb. 2528 (efoveeBke 25-12-2001) kees jepeeyeepeej-efouueer ceW efueKee nw~ Dele:
ceneJeerj mJeeceer kes 26JeW pevcepeebleer ceneslmeJe kes meboYe& ceW en cebieueeejCe efkeee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 175

elegLe& Devegeesieej /139

DeLe etefuekeeeeb efleeremLeues SkeeoMeevlejmLeueeefve efJeYepevles~ le$e eLecesvlejmLeues peesieeCeheJeCeoeS Fleeefo oMeYesometevelJesve met$eeb~ efleeresvlejmLeues DeefJeYeeieheef[so Fleeefovee $eerefCe
met$eeefCe~ le=leeresvlejmLeues JeiieheJeCeoeS Fleeefovee met$eeb~ elegLexvlejmLeues heeheJeCeoeS
Fleeefovee met$eeb~ hebecesvlejmLeues DeblejheJeCeoeS Fleeefovee met$eeb~ <esvlejmLeues "eCeheJeCe
Fleeefovee met$eeb~ mehlecesvlejmLeues DeCevlejesJeefCeOeeS Fleeefovee hebemet$eeefCe~ DecesvlejmLeues
hejbhejesJeefCeOeeS Fleeefovee met$eelegeb~ veJecesvlejmLeues meceeheJeCeoeS Fleeefovee elJeeefj met$eeefCe~
oMecesvlejmLeues JeefheJeCeoeS Fleeefovee hebemet$eeefCe~ SkeeoMesvlejmLeues DehheeyengS efe Fleeefovee
mehlemet$eeefCe Je#evles~
hegvee le=leeremLeues eosMeyebOeefveheCelJesve peeefCe esJe Fleeefovee Skeb met$eb keLeefe<eles~ Fefle
mecegoeesve heeleefvekee metefelee YeJeefle~
DeOegvee eesiemLeeveeheCeeeeb DevegeesieejmebKeeeheCeeLe met$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe-

peesieeCeheJeCeoeS lelLe FceeefCe ome DeCegeesieejeefCe CeeoJJeeefCe


YeJebefle~~175~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeoMeevegeesieejeCeeb veeceefveheCeb Deefecemet$es keefj<eles~ De$e eesieelegefJe&Oe:veeceeesie: mLeeheveeeesiees Jeeesiees YeeJeeesieesefle~ veecemLeeheveeeesieew megieceew Fefle ve leeesjLe& Geles~
Jeeesiees efefJeOe:-DeeieceJeeesiees veesDeeieceJeeesieesefle~ le$eeieceJeeesiees eesieeeYe=le%eee-

etefuekee kes efleere mLeue ceW ieejn DevlejmLeue efJeYee efkees nQ~ GveceW mes eLece DevlejmLeue ceW
peesieeCeheJeCeoeS Fleeefo oes met$eeW kes eje oMe Yeso metefele efkees peeeWies~ efleere DevlejmLeue ceW
DeefJeYeeieheef[so Fleeefo leerve met$e nQ~ le=leere DevlejmLeue ceW JeiieheJeCeoeS Fleeefo oes met$e nQ~ elegLe&
DevlejmLeue ceW heeheJeCeoeS Fleeefo oes met$e nQ~ hebece Devlej mLeue ceW DevlejheJeCeoeS Fleeefo
oes met$e nQ~ "s DevlejmLeue ceW "eCeheJeCe Fleeefo oes met$e nQ~ meeleJeW DevlejmLeue ceW DeCevlejesJeefCeOeeS
Fleeefo heeBe met$e nQ~ Dee"JeW DevlejmLeue ceW hejbhejesJeefCeOeeS Fleeefo eej met$e nQ~ veJeceW DevlejmLeue ceW
meceeheJeCeoeS Fleeefo eej met$e nQ~ oMeJeW DevlejmLeue ceW JeefheJeCeoeS Fleeefo heeBe met$e nQ~
ieejnJeW DevlejmLeue ceW Dehhee yengSefe Fleeefo meele met$e kenWies~
hegvee le=leere mLeue ceW eosMeyebOe kee efveheCe kejves nsleg peeefCe esJe Fleeefo Ske met$e kenWies~ Fme
ekeej en met$eeW keer mecegoeeheeleefvekee metefele keer ieF& nw~
Deye eesiemLeeve eheCee ceW DevegeesieejeW keer mebKee kee eheCe kejves nsleg eerceeved Yetleyeueer Deeeee& met$e
kees DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

eesiemLeeveeW keer eheCee ceW es oMe Devegeesieej peeveves eesie nesles nQ~~175~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-oMe DevegeesieejeW kes veeceeW kee efveheCe Deefece-Deieues met$e ceW kejsWies~
eneB eesie kes veeceeesie, mLeeheveeeesie, Jeeesie Deewj YeeJeeesie es eej ekeej yeleees nQ~ GveceW mes veece Deewj
mLeehevee eesie megiece nQ Dele: Gvekee DeLe& veneR kenles nQ~
Je eesie oes ekeej kee nw-DeeieceJeeesie Deewj veesDeeieceJeeesie~ GveceW eesieeeYe=le kee peevekeej

140 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 175

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

keesvegheege:~ veesDeeieceJeeesieeqeefJeOe:-%eeekeMejerj-YeeefJe-leodJeefleefjeJeeesieesefle~ %eeekeMejerjYeeefJeJeeesieew megieceew~ leodJeefleefjeJeeesieesveskeefJeOe:~ leeLeemete&ve#e$eeesiees enve#e$eeesie: keesCeebieejeesie: etCe&eesiees cev$eeesie FlesJeceeoe:~
le$e YeeJeeesiees efefJeOe:-DeeieceYeeJeeesiees veesDeeieceYeeJeeesiee~ le$eeieceYeeJeeesiees eesieeeYe=le%eeeke
Gheege:~ veesDeeieceYeeJeeesieefeefJeOe:-iegCeeesie: mebYeJeeesiees eespeveeeesieesefle~ le$eeefhe iegCeeesiees
efefJeOe:-meef eeiegC eeesieesefeeiegCeeesiee~ le$eeef ee-ieg Ceeesiees eLee hejmeiebOemheMee&efoefYe:
hegueJeeesie:, DeekeeMeeoerveeb mJe-mJeelcevees iegCew: men eesiees Jee~ le$e meefeeiegCeeesie: hebeefJeOe:Deewoefeke DeewheMeefceke: #eeefeke: #eeeesheMeefceke: heeefjCeeefcekeesefle~ le$e ieefleefuebieke<eeeeefoefYepeeaJeme
eesie: DeewoefekeiegCeeesie:~ DeewheMeefcekemecekelJemebeceeesiewpeeaJeme eesie: DeewheMeefcekeiegCeeesie:~ kesJeue%eeveoMe&ve-eLeeKeelemebeceeefoefYe: eesie: #eeefekeiegCeeesiees veece~ DeJeefOe-ceve:hee&eeefoefYepeeaJeme eesie:
#eeeesheMeefcekeiegCeeesiees veece~ peerJe-YeJelJeeefoefYeeexie: heeefjCeeefcekeiegCeeesiees veece~ Fbes cesb eeueefeleggb
meceLe& Fefle S<e: mebYeJeeesiees veece~
eesmeew eespeveeeesie: me: ef$eefJeOe:-Gheheeoeesie SkeevleevegJe=efeesie: heefjCeeceeesieesefle~
Sles<eg eesies<Je$e eespeveeeesiesveeefOekeejesefmle, Mes<eeesiesYe: kece&eosMeeveeceeieceveeYeeJeeled~
De$eheeleb eesieme efJeJeseveb DeOegvee mLeeveme efJeJeseveb efeeles-

Gheeesie jefnle peerJe DeeieceJeeesie kenueelee nw~ veesDeeieceJeeesie leerve ekeej kee nw-%eeekeMejerj, YeeJeer
Deewj leodJeefleefje veesDeeieceJeeesie~ %eeekeMejerj Deewj YeeJeer veesDeeieceJeeesie megiece nQ~ leodJeefleefje
veesDeeieceJeeesie Deveske ekeej kee nw~ Jen Fme ekeej nwmete&ve#e$eeesie, enve#e$eeesie, keesCe-Debieejeesie, etCe&eesie Je ceb$eeesie Fleeefo~
YeeJeeesie oes ekeej kee nw-DeeieceYeeJeeesie Deewj veesDeeieceYeeJeeesie~ GveceW mes eesieeeYe=le kee peevekeej
Gheeesieege peerJe DeeieceYeeJeeesie kene peelee nw~ veesDeeieceYeeJeeesie leerve ekeej kee nw-iegCeeesie, mebYeJeeesie
Deewj eespeveeeesie~ GveceW mes iegCeeesie oes ekeej kee nw-meefeeiegCeeesie Deewj DeefeeiegCeeesie~ GveceW mes DeefeeiegCeeesiepewmes he, jme iebOe Deewj mheMe& Deeefo iegCeeW mes hegodieueJe kee eesie DeLeJee DeekeeMe Deeefo JeeW kee DehevesDeheves iegCeeW kes meeLe eesie en Deefee iegCeeesie kenueelee nw~ GveceW mes meefeeiegCeeesie heebe ekeej kee nwDeewoefeke, DeewheMeefceke, #eeefeke, #eeeesheMeefceke Deewj heeefjCeeefceke~ GveceW mes ieefle, efuebie Deewj ke<eee Deeefo kes
eje pees peerJe kee eesie neslee nw Jen Deewoefeke meefeeiegCeeesie nw~ DeewheMeefceke mecekelJe Deewj mebece mes pees peerJe
kee eesie neslee nw Jen DeewheMeefceke meefeeiegCeeesie nw~ kesJeue%eeve, kesJeueoMe&ve SJeb eLeeKeelemebece DeeefokeeW mes
nesves Jeeuee peerJe kee eesie #eeefeke iegCeeesie kene peelee nw~ DeJeefOe Je ceve:hee&e DeeefokeeW kes meeLe nesves Jeeues peerJe
kes eesie kees #eeeesheMeefceke iegCeeesie kenles nQ~ peerJelJe Je YeJelJe Deeefo kes meeLe nesves Jeeuee eesie heeefjCeeefceke
meefee iegCeeesie kenueelee nw~ Fv ces heJe&le kees eueeves kes efueS meceLe& nw, Fme ekeej pees Meefe kee eesie nw Jen
mebYeJeeesie kene peelee nw~
pees eespevee-(ceve-Jeeve Je keee kee Jeeheej) eesie nw Jen leerve ekeej kee nw -Gheheeoeesie,
SkeevleevegJe=efeesie Deewj heefjCeeceeesie~ Fve eesieeW ceW eneB eespeveeeesie kee DeefOekeej nw, keeeWefke Mes<e eesieeW mes
kece&eosMeeW kee Deeieceve mebYeJe veneR nw~
eneB leke eesie kee efJeJeseve ngDee nw, Deye mLeeve kee efJeJeseve kejles nQ-

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 175

elegLe& Devegeesieej /141

mLeeveb veecemLeeheveeJeYeeJeYesosve elegefJe&Oeceefmle~ Sles<eg veece-mLeeheveemLeeves megieces mle:, DeleSJe leeesjLeex


ve keLeles~ JemLeeveb efefJeOeb-Deeiece-veesDeeieceJemLeeveYesosve~ le$e Deeiecelees JemLeeveb mLeeveeeYe=le%eeekeesvegheege:~ veesDeeieceJemLeeveb ef$eefJeOeb-%eeekeMejerj-YeeefJe-leodJeefleefjemLeeveYesosve~ le$e
%eeekeMejerj-YeeefJemLeeves megieces~ leodJeefleefjeJemLeeveb ef$eefJeOeb-meefee-Deefee-efceeveesDeeieceJemLeeveb
e~ eled lelmeefeeveesDeeieceJemLeeveb leefefJeOeb-yeeeceYeblejb esefle~ eeod yeeeb leefefJeOeb OegJeceOegJeb~
eeod OegJeb leeflmeeveeceJeieenvemLeeveb~
kegle: ?
les<eeb efmeeveeceJeieenveeee Je=efneveesjYeeJesve efmLejmJehesCe DeJemLeeveeled~
eeoOegJeb meefeemLeeveb lelmebmeejmLeeveeb peerJeeveeceJeieenvee~
kegle: ?
les<eeb Je=efneveesheuebYeeled~
eeoYevlejb meefeemLeeveb leefefJeOeb-mebkeeseve-efJekeeseelcekeb leefnerveb e~
eelmebkeeseve-efJekeeseveelcekeceYevlejmeefeemLeeveb leled meJex<eeb meeesiepeerJeeveeb peerJeJeb~ eeled leefnerveceYevlejb meefeemLeeveb lelkesJeue%eeve-oMe&veOejeCeeb cees#eefmLeefleyebOeeheefjCeleeveeb efmeeveeb DeeesefiekesJeefueveeb
Jee peerJeJeb~
peerJeJeme peerJeJeceefYeVemLeeveb keLeb YeJeefle ?
ve, mJelees JeefleefjeJeeCeeceveJemLeevensleglJeeYeeJeeled, mJekeef$ekeesef-GlheeoJeeOeewJemJehe-

veece, mLeehevee, Je Deewj YeeJe kes Yeso mes mLeeve eej ekeej kee nw~ FveceW veece Je mLeeheveemLeeve megiece
nw, DeleSJe Gvekee DeLe& veneR kenles nQ~ JemLeeve oes ekeej kee nw-Deeiece JemLeeve Deewj veesDeeieceJemLeeve~
GveceW mLeeveeeYe=le kee peevekeej Gheeesiejefnle peerJe DeeieceJemLeeve kene peelee nw~ vees DeeieceJemLeeve
%eeekeMejerj, YeeJeer Deewj leodJeefleefjemLeeve kes Yeso mes leerve ekeej kee nw~ GmeceW mes %eeeke Mejerj Deewj YeeefJe
mLeeve megiece nQ~ leodJeefleefje mLeeve leerve ekeej kee nw-meefee, Deefee Deewj efcee veesDeeieceJemLeeve~ pees
meefee veesDeeiece JemLeeve nw Jen oes ekeej nw-yeee Deewj DeYevlej~ FveceW mes pees yeee nw, Jen oes ekeej
nw-OegJe Deewj DeOegJe~ pees OegJe nw Jen efmeeWs kee DeJeieenve mLeeve nw~
kewmes ?
keeeWefke Je=ef Deewj neefve kee DeYeeJe nesves mes Gve efmeeW keer DeJeieenvee efmLejmJehe mes DeJeefmLele nw~ pees
DeOegJe meefeemLeeve nw Jen mebmeejer peerJeeW keer DeJeieenvee nw~
Ssmee keeeW nw ?
keeeWefke GmeceW Je=ef Deewj neefve heeF& peeleer nw~
pees DeYevlej meefeemLeeve nw~ Jen oes ekeej kee nw-mebkeese-efJekeeseelceke Deewj leodefJenerve~
FveceW pees mebkeeseveefJekeeseveelceke DeYevlej meefeemLeeve nw Jen eesieege meye peerJeeW kee peerJeJe nw~
pees leodefJenerve DeYevlej meefeemLeeve nw Jen kesJeue%eeve Je kesJeueoMe&ve kees OeejCe kejves Jeeues SJeb cees#e Je
efmLeefleyebOe mes DeheefjCele Ssmes efmeeW kee DeLeJee DeeesiekesJeefueeeW kee peerJeJe nw~
Mebkee-peerJeJe kee peerJeJe DeefYeVe mLeeve kewmes nes mekelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke Deheves mes efYeVe JeeW kes Deve JemLeeve kee nsleglJe ve nesves mes Deheves ef$ekeesef

142 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 175

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

heefjCeece-YesoeYesolJesve meJe&JeeCeeceJemLeeveesheuebYeeled~
eeoefeeJemLeeveb leodefefJeOeb-heefeeJemLeeveceheefeeJemLeeveb esefle~
eeod efhe-DeefeemLeeveb leod efefJeOeb-DeYevlejb yeeeb e~ eeoYevlejb leod efefJeOeb-penodJe=efekeb
DepenodJe=efekeb e~ eeod penoJe=efe-DeYevlejmLeeveb leled ke=<Ce-veerue-efOej-neefj-Megkeue-megjefYeiebOe-ogjefYeiebOeeflee-kegke-ke<eeeecue-ceOegj-efmveiOe-#e-Meerlees<CeeefoYesosve DeveskeefJeOeb~ eeopenodJe=efe-DeYeblejheefeeJemLeeveb lelheguecetefle&-JeCe&-iebOe-jme-mheMee&vegheeesielJeeefoYesosve DeveskeefJeOeb~ eeod yeeeheefeeJemLeeveb leoskeekeeMeeosMeeefoYesosve DemebKeeleefJekeuheced~
eeoefhe-DeefeeJemLeeveb leod efefJeOeb-DeYevlejb yeeeb esefle~ eeoYevlejceefhe-DeefeeJemLeeveb
leod Oecee&efmlekeee-DeOecee&efmlekeee-DeekeeMeeefmlekeee-keeueJeeCeeb mJe-mJeelceve: mJeheeJemLeevenslegheefjCeecee:~
eeod yeeeceefhe-DeefeeJemLeeveb leod Oecee&efmlekeee-DeOecee&efmlekeee-keeueJewjJeyOeekeeMeeosMee:~
DeekeeMeeefmlekeeeme veeefmle yeeemLeeveb, DeekeeMeeJeieeefnveesveme JemeeYeeJeeled~ eeod efceeJemLeeveb
leod ueeskeekeeMe:~
YeeJemLeeveb efefJeOeb-Deeiece veesDeeieceYeeJemLeeveYesosve~ le$e DeeieceYeeJemLeeveb veece, mLeeveeeYe=le%eeeke
Gheege:~ veesDeeieceYeeJemLeeveceewoefekeeefoYesosve hebeefJeOeb~
De$e DeewoefekeYeeJemLeevesve DeefOekeej:, DeIeeeflekece&Ceecegoesve leleeeesiesve eesiemeeslhees:~
eesiees #eeeesheMeefceke Fefle kesefhe YeCeefvle, lelkeLeb Ieles ?

(Glheeo, Jee Je OeewJe) mJehe heefjCeece kes keLebefeled YesoeYesohe mes meye JeeW kee DeJemLeeve heeee peelee nw~
pees Deefee JemLeeve nw Jen oes ekeej kee nw-heer DeefeeJemLeeve Deewj Deheer DeefeeJemLeeve~
FveceW pees heer DeefeeJemLeeve nw, Jen oes ekeej kee nw-DeYevlej Deewj yeee~ pees DeYevlej
heerDeefeeJemLeeve nw Jen oes ekeej kee nQ-penodJe=efeke Deewj DepenodJe=efeke~ pees penodJe=efeke DeYevlej
heerDeefeeJemLeeve nw Jen ke=<Ce, veerue, ueeue, heeruee, meheso, megievOe, ogie&vOe, eflee, kegke, ke<eee, Deecue,
ceOegj, efmveiOe, #e, Meerle Je G<Ce Deeefo kes Yeso mes Deveske ekeej kee nw~ pees DepenodJe= efeke DeYevlej
heerDeefeeJemLeeve nw Jen hegodieue kee cetefle&lJe, JeCe&, iebOe, jme, mheMe& Je Devegheeesie Deeefo Yeso mes Deveske
ekeej kee nw~ pees yeee heerDeefeeJemLeeve nw Jen Ske DeekeeMeeosMe Deeefo kes Yeso mes DemebKeele Yesohe nw~
pees Deheer DeefeeJemLeeve nw Jen oes ekeej kee nw-DeYevlej Deheer DeefeeJemLeeve Deewj yeee
Deheer DeefeeJemLeeve~ pees DeYevlej DeheerDeefeeJemLeeve nw Jen Oecee&efmlekeee, DeOecee&efmlekeee,
DeekeeMeeefmlekeee Deewj keeue JeeW kes Deheves-Deheves mJehe mes DeJemLeeve kes nslegYetle heefjCeeceeW mJehe nw, pees
yeee Deheer Deefee JemLeeve nw Jen Oecee&efmlekeee, DeOecee&efmlekeee Je keeue Je mes DeJeyOe-Jeehle
DeekeeMeeosMeeW mJehe nw~ DeekeeMeeefmlekeee kee yeee mLeeve veneR nw, keeeWefke DeekeeMe kees mLeeve osves Jeeues otmejs
Je kee DeYeeJe nw~ pees efceeJemLeeve nw Jen ueeskeekeeMe nw~
YeeJemLeeve Deeiece Deewj veesDeeiece YeeJemLeeve kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ GveceW mLeeveeeYe=le kee peevekeej
Gheeesieege peerJe DeeieceYeeJemLeeve nw~ veesDeeiece YeeJemLeeve Deewoeefeke Deeefo kes Yeso mes heeBe ekeej kee nw~
eneB Deewoefeke YeeJemLeeve kee DeefOekeej nw, keeeWefke eesie keer Glheefe leleeeesieDeIeeefleee keceeX kes Goe mes nesleer nw~
Mebkee-eesie #eeeesheMeefceke nw, Ssmee efkeleves ner Deeeee& kenles nQ~ Jen kewmes Ieefle neslee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 175

elegLe& Devegeesieej /143

Jeeree&vlejee#eeesheMecesve keg$eeefhe eesiemeJe=ef-cegheue#e#eeeesheMeefcekelJeeefleheeoveeled Ieles~


eesieme mLeeveb eesiemLeeveb, eesiemLeeveme eheCelee eesiemLeeve-eheCelee, lemeeb eesiemLeeveeheCeleeeeb
oMe DevegeesieejeefCe %eeleJeeefve YeJeefvle~
efkeceLe&ce$e eesiemLeeveeheCee efeeles?
hetJeexeeuheyenglJes meJe&peerJemeceemeeveeb peIeveeslke=eesiemLeeveeveeb mleeskeyenglJecesJe %eeefheleb~ efkeeodefYe:
DeefJeYeeieeeflesow: mhe&kew: Jeie&CeeefYeJee& peIeveeslke=eesiemLeeveeefve YeJevleerefle veeseb~ eesiemLeeveeveeb <e[sJe
DevlejeefCe DeuheyenglJes eefheleeefve~ lelemles<eeceve$e efvejvlejb Je=efYe&Jemeerefle %eeeles~ mee e Je=ef: meJe&$e
efkeceJeefmLelee efkeceveJeefmLelee efkeb Jee Je=s: eceeCeefceefle Sleoefhe le$e ve eefheleb~ lele Sles<eeceeefheleeLee&veeb
eheCeeLe eesiemLeeveeheCee efeeles~
efkeb eesiees veece ?
peerJeeosMeeveeb mebkeese-efJekeese-YeceCemJehees eesie:~ ve peerJeieceveb eesie:, Deeeseif eveesIeeeflekece&#eesCe
TOJe ieleesefhe meeesielJeemebieeled~
me: e eesiees ceveesJeevekeee Yesosve ef$eefJeOe:~ le$e yeeeheoeLe&efevleeJeehe=leb ceveme: meceglheVepeerJeeosMeheefjmhevoes ceveeseesie:~ Yee<eeJeie&CeemkebOeeveeb Yee<eemJehesCe heefjCeeceelees peerJeme peerJeeosMeeveeb heefjmhevoes
Jeeeseesie:~ Jeele-efhee-Mues<ceeefoefYe: peefveleheefjecesCe peelepeerJeeosMeheefjmhevoes keeeeesie:~

meceeOeeve-keneR hej Jeeree&vlejee kes #eeesheMece kes eesie keer Je=ef kees heekej etbefke Gmes #eeeesheMeefceke
eefleheeove efkeee ieee nw, DeleSJe Jen Yeer Ieefle neslee nw~
eesie kee mLeeve eesiemLeeve nw Deewj eesiemLeeve keer eheCee, eesiemLeeveeheCelee nw, Gme eesiemLeeveeheCee
ceW ome Devegeesieej %eeleJe nQ~
Mebkee-eneB eesiemLeeveeheCee efkemeefueS keer ieF& nw ?
meceeOeeve-hetJeexe DeuheyenglJe ceWs meye peerJemeceemeeW kes peIeve Je Glke= eesiemLeeveeW kee DeuheyenglJe
ner yeleueeee ieee nw~ efkevleg efkeleves DeefJeYeeieeeflesoeW, mhe&keeW DeLeJee Jeie&CeeDeeW mes peIeve Je Glke=
eesiemLeeve nesles nQ, en JeneB veneR kene ieee nw~ eesiemLeeveeW kes n ner Devlej DeuheyenglJe ceW kens iees nQ~ Fmemes
otmejer peien Gvekes efvejvlej Je=ef nesleer nw, Ssmee peevee peelee nw~ hejvleg Jen Je=ef meye peien keee DeJeefmLele nesleer
nw ee DeveJeefmLele leLee Je=ef kee eceeCe keee nw, en Yeer JeneB veneR kene ieee nw~ FmeefueS Fve Deeefhele DeLeeX
kes eheCeeLe& eesiemLeeve eheCee keer ieF& nw~
Mebkee-eesie efkemes kenles nQ ?
meceeOeeve-peerJe eosMeeW kee pees mebkeese-efJekeese Je heefjYeceCehe heefj<hevove neslee nw Jen eesi e
kenueelee nw~ peerJe kes ieceve kees eesie veneR kene pee mekelee, keeeWefke Ssmee ceeveves hej DeIeeefleee keceeX kes #ee mes
TOJe& ieceve kejves Jeeues DeeesiekesJeefueeeW kes Yeer meeesielJe kee emebie DeeJesiee~
Jen eesie ceve, Jeeve Je keee kes Yeso mes leerve ekeej kee neslee nw, GveceW yeee heoeLe& kes efevleJeve ceW eJe=e
ngS ceve mes GlheVe peerJe eosMeeW kes heefj<hevove kees ceveeesie kenles nQ~ Yee<eeJeie&Cee kes mkevOeeW kee Yee<eemJehe mes
heefjCeceeves Jeeues peerJe kes pees peerJeeosMeeW kee heefj<hevove neslee nw, Jen Jeeveeesie kenueelee nw~ Jeele, efhee Je kehe
Deeefo kes eje GlheVe heefjece mes pees peerJeeosMeeW kee heefj<hevove neslee nw, Jen keeeeesie kene peelee nw~

144 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 176

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eesJeb leefn& $eeeCeeceefhe eesieeveeceecesCe Je=efe: eehveesefle Fefle esled ?


vew<e oes<e:, eoLe peerJeeosMeeveeb eLeceb heefjmhevoes peele:, Deveefmceved peerJeeosMeheefjmhevomenkeeefjkeejCes
peelesefhe lemewJe eOeevelJeoMe&vesve leme leodJeheosMeefJejesOeeYeeJeeled~
lemceeod eesiemLeeveeheCee mecyee ewJe, veemebyee Fefle efmeb peeleced~
DeOegvee oMeeveecevegeesieejeCeb veeceefveoxMeeLe&cegheefjcemet$eceJeleee&les-

DeefJeYeeieheef[soheheCee JeiieCeheJeCee heeheJeCee DeblejheJeCee "eCeheJeCee DeCeblejesJeefCeOee hejbhejesJeefCeOee meceeheJeCee


JeefheJeCee DehheeyengS efe~~176~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-De$e oMemeg Deefveeesieejs<eg DeefJeYeeieeeflesoeheCee ewJe efkeceLe hetJe eefhelee?
ve, DeveJeieles<eg DeefJeYeeieeeflesos<eg GheefjceeefOekeejeCeeb eheCeesheeeeYeeJeeled~
leoveblejb Jeie&CeeeheCee efkeceLe efveefhelee ?
vew<e oes<e:, DeveJeieleemeg Jeie&Ceemeg mhe&keeheCeeveghehees:~ mhe&kes<eg DeveJeieles<eg DeblejeheCeeoerveecegheeeeYeeJeeled Mes<eeefveeesieejs<eg mhe&keeheCee hetJe ewJe ke=lee~ mhe&keyenglJeefveyebOeveevlejsveJeieles

Mebkee-eefo Ssmee nw lees leerveeW Yeer eesieeW keer Ske meeLe eJe=efe eehle nesleer nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWsefke peerJeeosMeheefj<hevo kes Deve menkeejer keejCe kes nesles ngS
Yeer efpemekes efueS peerJe eosMeeW kee eLece heefj<hevove ngDee Gmekes Deve menkeejer keejCe kes nesles ngS Yeer efpemekes
efueS peerJeeosMeeW kee eLece heefj<hevo ngDee nw, Gmekeer ner eOeevelee osKeer peeves mes Gmekeer Ge meb%ee nesves ceW keesF&
efJejesOe veneR Deelee nw~
Fme keejCe eesiemLeeveeheCee mebyebOe ner nw, Demecye veneR nw, en efme nes peelee nw~
Deye oMe DevegeesieejeW kes veece efveoxMe kejves nsleg Deeies kee met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

DeefJeYeeieeeflesoeheCee, Jeie&CeeeheCee, mhe&keeheCee, DevlejeheCee,


mLeeveeheCee, DevevlejesheefveOee, hejchejesheefveOee, meceeeheCee, Je=efeheCee Deewj
DeuheyenglJe es ome Devegeesieej nQ~~176~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-met$e kee DeefYeeee Mebkee-meceeOeeve eje emlegle efkeee pee jne nw~
Mebkee-eneB ome DevegeesieejeW ceW henues DeefJeYeeie eeflesoeheCee kee ner efveoxMe efkemeefueS efkeee
ieee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke DeefJeYeeieeeflesoeW kes De%eele nesves hej Deeies kes DeefOekeejeW keer
eheCee kee keesF& Deve Gheee mebYeJe veneR nw~
Mebkee-Gmekes heeeled Jeie&CeeeheCee keer eheCee efkemeefueS keer ieF& nw ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Jeie&CeeDeeW kes De%eele nesves hej mhe&keeW keer eheCee veneR yeve
mekeleer nw~ mhe&keeW kes De%eele nesves hej DevlejeheCee DeeefokeeW kes peeveves kee kees F& Gheee ve nesves mes Mes<e
DevegeesieejeW ceW mhe&ke eheCee henues ner keer ieF& nw~ mhe&keyenglJe kes keejCeYetle Devlej kes De%eele nesves hej

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 177, 178

elegLe& Devegeesieej /145

yengmhe&keeefOeeflemLeeveeoerveeb eheCeesheeeeYeeJeeled Mes<eevegeesieejsYe: hetJe&cesJe DeblejeheCee~ mLeeves<eg


DeveJeieles<eg DeveblejesheefveOeeoerveeceJeieceesheeeeYeeJeeled hetJe mLeeveeheCee ke=lee~ DeveblejesheefveOeeeeb DeveJeieleeeeb
hejbhejesheefveOeeb DeJeieblegb ve Mekeeles Fefle hetJe DeveblejesheefveOee eefhelee~ hejbhejesheefveOeeeeb DeveJeieleeeeb meceeJe=ef-DeuheyenglJeeveece-JeieceesheeeeYeeJeeled hejbhejesheefveOee eefhelee~ mecees<eg DeveJeieles<eg GheefjceeefOekeejeCeeceglLeeveeYeeJeeled meceeeheCee hetJe eefhelee~ Je=efeheCeeeeb DeveJeieleeeeb le$eeJemLeevekeeueeJeieceesheeeeled
DeuheyenglJeeled hetJe Je=efeheCee ke=lee~ SJeb eefheleeveeb meJex<eeb mleeskeyenglJe%eeheveeLe&ceuheyenglJeeheCee
heeeled ke=lee~
SJeb eLecesvlejmLeues eesiemLeeveeheCeeeeb oMeYesokeLevelJesve met$eeb ieleb~
DeOegvee eLeceeheCeeefJe<eekeeMveesejeheCeeLe met$eeceJeleee&les-

DeefJeYeeieheef[soheJeCeeS Skekeskekeefcn peerJeheosmes kesJeef[ee


peesieeefJeYeeieheef[soe ?~~177~~
DemebKesppee ueesiee peesieeefJeYeeieheef[soe~~178~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeSleod eesieeefJeYeeieeeflesomebKeeefJe<eeb DeeMebkeemet$eb Jele&les~
Skewkeefmceved peerJeeosMes eesieeefJeYeeieeeflesoe: efkeb mebKeelee: efkecemebKeelee: efkecevevlee YeJevleerefle

yengle mhe&keeW mes DeefOeefle mLeeve Deeefo DevegeesieejeW keer eheCee kee keesF& Gheee ve nesves mes Mes<e DevegeesieejeW
mes henues ner Devlej eheCee keer ieF& nw~ mLeeveeW kes De%eele nesves hej DevevlejesheefveOee DeeefokeeW kes peeveves kee keesF&
Gheee ve nesves mes henues mLeeveeheCee keer ieF& nw~ DevevlejesheefveOee kes De%eele nesves hej hejchejesheefveOee kee peevevee
Mekee veneR nw~ Dele: Gmemes henues DevevlejesheefveOee keer eheCee keer ieF& nw~ hejchejesheefveOee kes De%eele nesves hej
mecee, Je=ef Deewj DeuheyenglJe kes peeveves kee keesF& Gheee ve nesves mes hejchejesheefveOee keer eheCee keer ieF& nw~
meceeeW kes De%eele nesves hej Deeies kes DeefOekeejeW kee GlLeeve veneR yevelee, DeleSJe henues meceeeheCee kener ieF&
nw~ Je=efeheCee kes De%eele nesves hej JeneB DeJemLeeve keeue kes peeveves kee keesF& Gheee veneR nw, Dele: DeuheyenglJe
mes henues Je=efeheCee keer ieF& nw~ Fme ece mes eefhele meye DeefOekeejeW kes DeuheyenglJe kees yeleueeves kes efueS
DeuheyenglJe keer eheCee heeeled yeeo ceW keer ieF& nw~
Fme ekeej eLece DevlejmLeue ceW eesiemLeeve eheCee ceW oMe YesoeW kee keLeve kejves Jeeues oes met$e
het Ce& ngS~
Deye eLece eheCeeefJe<eeke eMveesej kes eje eheCee kejves kes efueS oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

DeefJeYeeieeeflesoeheCee kes Devegmeej Ske-Ske peerJeeosMe kes Deeefele efkeleves


eesieeefJeYeeie eefleso nesles nQ ?~~177~~
Ske-Ske peerJeeosMe ceW DemebKeeleueeskeeceeCe eessieeefJeYeeieeefleso nesles nQ~~178~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB henuee met$e eesieeefJeYeeieeefleso efJe<eeke DeeMebkeemet$e nw~
Ske-Ske peerJeeosMe ceW eesieeefJeYeeieeefleso keee mebKeele nQ, keee DemebKeele nQ Deewj keee Devevle nw,
Fme ekeej eneB leerve ekeej keer DeeMebkee nesleer nw~

146 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 178

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

De$e ef$eefJeOee DeeMebkee YeJeefle~


Sleme efveCe&eeLe&cegejmet$eceefmleeesieeefJeYeeieeeflesoes veece efkeced ?
Skeefmceved peerJeeosMes eesieme ee peIevee Je=ef: mee eesieeefJeYeeieeefleso:~ lesve eceeCesve
SkepeerJeeosMeefmLele-peIeveeesies e%eee efeceeves DemebKeeleueeskecee$ee eesieeefJeYeeieeeflesoe YeJeefvle~
SkepeerJeeosMeefmLeleeslke=eesiesefhe Slesve eceeCesve efeceeves DemebKeeleueeskecee$ee SJe DeefJeYeeieeeflesoe
YeJeefvle, SkepeerJeeosMeefmLelepeIeveeessieeled SkepeerJeefmLeleeslke=eesieme DemebKeeleiegCelJeesheuebYeeled~
SkepeerJeeosMeefmLelepeIeveeesies DemebKeeleueeskew: KeefC[les le$ewkeKeC[ceefJeYeeieeeflesoes veece~ lesve
eceeCesve Skewkeefmceved peerJeeosMes DemebKeeleueeskecee$ee eesieeefJeYeeieeeflesoe YeJevleerefle Geb YeJeefle~
De$e keefeoeMebkeles-eLee kece&eosMes<eg mJekepeIeveiegCemeevebefleceYeeieesefJeYeeieeeflesomebef%elees
peelemleLee$eeheskepeerJeeosMepeIeveeesiemeeveefvleceYeeieesefJeYeeieeefleso: efkeVe peeeles ?
Deeeee&: meceeOees-vew<e oes<e:, kece&iegCemesJe eesiemeeveefvleceYeeieJe=sjYeeJeeled~
eesies e%eee efeceeves eeWMees efJeYeeieb ve ieefle me DeefJeYeeieeefleso Fefle kesefhe YeCeefvle~
leVe Ieles, hetJe&ceefJeYeeieeeflesosveJeieles e%eee soeveghehees:~ Gheheeew Jee kecee&eJf eYeeieeeflesoe
FJe Devevlee eesieeefJeYeeieeeflesoe YeJeseg:~ ve ewJeb, DemebKeelee ueeskee eesieeefJeYeeieeeflesoe Fefle met$esCe-

Fmekes efveCe&eeLe& Gej met$e eehle ngDee nwMebkee-eesieeefJeYeeieeefleso efkemes kenles nQ ?


meceeOeeve-Ske peerJeeosMe ceW eesie keer pees peIeve Je=ef nw, Gmes eesieeefJeYeeieeefleso kenles nQ~ Gme
eceeCe mes Ske peerJe eosMe ceW efmLele peIeve eesie kees yegef mes soves hej DemebKeeleueeskeeceeCe eesieeefJeYeeieeefleso
nesles nQ~ Ske peerJeeosMe ceW efmLele Glke= eesie kees Yeer Fmeer eceeCe mes soves hej DemebKeele ueeskeeceeCe ner
DeefJeYeeie eefleso nesles nQ, keeeWefke Ske peerJeeosMe ceW efmLele peIeveeesie keer Dehes#ee Ske peerJeeosMe ceW efmLele
Glke=eesie DemebKeeleiegCee heeee peelee nw~
Ske peerJeeosMe ceW efmLele peIeve eesie kees DemebKeele ueeskeeW mes KeefC[le kejves hej GveceW mes Ske KeC[
DeefJeYeeieeefleso kenueelee nw~ Mes<e eceeCe mes Ske-Ske peerJeeosMe ceW DemebKeeleueeskeeceeCeeesieeefJeYeeieeefleso
nesles nQ, en DeefYeeee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-efpeme ekeej kece&eosMeeW ceW Deheves peIeveiegCe kes DevevleJeW Yeeie keer
DeefJeYeeie eefleso meb%ee nesleer nw, Gmeer ekeej eneB Yeer Ske peerJe eosMe mebyebOeer peIeve eesie kes DevevleJeW Yeeie
keer DeefJeYeeieeefleso meb%ee keeeW veneR nesleer nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke efpeme ekeej kece&iegCe kes meceeve eesie
keer DevevleYeeieJe=ef heeF& peeleer nw, Jewmeer eneB mebYeJe veneR nw~
eesie kees yegef mes soves hej pees DebMe efJeYeeie kees veneR eehle neslee nw, Jen DeefJeYeeieeefleso kenueelee nw,
Ssmee efkeleves ner Deeeee& kenles nQ~
Jen Ieefle veneR neslee nw, keeeWefke henues DeefJeYeeieeefleso kes De%eele nesves hej yegef mes so kejvee Ieefle
veneR neslee~ DeLeJee eefo Jen Ieefle neslee nw, Ssmee mJeerkeej efkeee peees lees pewmes kece& kes DeefJeYeeieeefleso
Devevle nesles nQ, Jewmes ner eesie kes DeefJeYeeieeefleso Yeer Devevle nesvee eeefnS~ hejvleg Ssmee nw veneR, keeeWefke Ssmee

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 179, 180

elegLe& Devegeesieej /147

DemebKesppee ueesiee peesieeefJeYeeieheef[soe~


Slesve met$esCe Jeie&eheCee ke=lee, SkepeerJeeosMeeefJeYeeieeeflesoeveeb Jeie&JeheosMeeled~
leelhee&ce$e-Jeie&Ceeb mJeheb %eelJee mJeelceleJecesJeeYeveereefceefle~
DeOegvee eesiemLeeveeosMeeceeCeeJeOeejCeeLe met$eceJeleee&les-

SJeefoee peesieeefJeYeeieheef[soe~~179~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeSkewkeefmceved peerJeeosMes eesieeefJeYeeieeeflesoe DemebKeeleueeskecee$ee YeJevleerefle
ke=lJee ueeskecee$eeved peerJeeosMeeved mLeeheefelJee leleeeesieemebKeeleueeskewie=&nerlekejCeeslheeow: iegefCeles
eesieeefJeYeeieeeflesoe Skewkeefmceved eesiemLeeves YeJeefvle~ DevegYeeiemLeeveefceJe DeveblewjefJeYeeieeeflesoweexiemLeeveb
ve YeJeefle, efkevleg DemebKeeleweexieeefJeYeeieeeflesowYe&Jevleerefle %eeefheleced~
SJeb efleeresvlejmLeues DeefJeYeeieeeflesoeheCeekeLevelJesve met$e$eeb ieleced~
meceehlee DeefJeYeeieeeflesoeheCee~
DeOegvee Jeie&Ceeue#eCeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

JeiieCeheJeCeoeS DemebKesppeueesiepeesieeefJeYeeieheef[soeCecesee JeiieCee


YeJeefo~~~180~~
nesves hej DemebKeele ueeske eceeCe eesie kes DeefJeYeeieeefleso nesles nQ, Fme met$e mes efJejesOe GlheVe nes peeesiee~
Fme met$e eje JeieeX keer eheCee keer ieF& nw, keeeWefke Ske peerJe eosMe kes DeefJeYeeieeeflesoeW keer Jeie& en
meb%ee nw~
leelhee& en nw efke-Jeie&Cee kes mJehe kees peevekej Deheves DeelcelelJe kee ner DeYeeme kejvee eeefnS~
Deye eesiemLeeve kes eosMeeW kee eceeCe DeJeOeejCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Ske-Ske peerJeeosMe ceW Fleves cee$e eesieeefJeYeeie eefleso nesles nQ~~179~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Ske-Ske peerJe eosMe ceW eesie kes DeefJeYeeieeefleso DemebKeele ueeskecee$e
nesles nQ, Ssmee kejkes ueeskecee$e peerJeeosMeeW kees mLeeefhele kej ie=nerle kejCe kes eje Glheeefole leleeeesie
DemebKeele ueeskeeW mes iegefCele kejves hej Fleves cee$e eesie kes DeefJeYeeieeefleso Ske-Ske eesiemLeeve ceW nesles nQ~
DevegYeeiemLeeve kes meceeve eesiemLeeve Devevle DeefJeYeeieeeflesoeW mes veneR neslee, efkevleg Jen DemebKeele eesie kes
DeefJeYeeieeeflesoeW mes nesles nQ, en yeleueeee ieee nw~
Fme ekeej efleere DevlejmLeue ceW DeefJeYeeieeefleso eheCee kee keLeve kejves Jeeues leerve met$e hetCe& ngS~
en DeefJeYeeie eeflesoeheCee meceehle ngF&~
Deye Jeie&Cee kee ue#eCe efveefhele kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Jeie&eheCee kes Devegmeej DemebKeele ueeskecee$e eesieeefJeYeeieeeflesoeW keer Ske


Jeie&Cee nesleer nw~~180~~

148 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 181

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefevleeceefCeerkeeJeie&eheCeevegmeejsCe DemebKeeleueeskecee$eeesieeefJeYeeieeeflesoeveeceskee Jeie&Cee


YeJeefle~
efkeceLe&ces<ee Jeie&eheCee Deeielee ?
efkeb meJex peerJeeosMee eesieeefJeYeeieeeflesow: meMee DeenesefmJeled efJemeMee Fefle he=s meefle meMee: meefvle
efJemeMee Deefhe mevleerefle %eeheveeLe Jeie&eheCee Deeielee~
DemebKeeleueeskecee$eeesieeefJeYeeieeeflesoeveeceskee Jeie&Cee YeJeleerefle YeefCeles eesieeefJeYeeieeeflesow:
meMeOeveJeleeb meJe&peerJeeosMeeveeb eesieeefJeYeeieeeflesoemebYeJeeled DemebKeeleueeskecee$eeefJeYeeieeeflesoeceeCee
Skee Jeie&Cee YeJeleerefle ie=nerleJeced~ SJeb meJe&Jeie&Ceeveeb eleskeb eceeCeeheCeb kele&Jeb, efJeMes<eeYeeJeeled~
DeOegvee Jeie&CeemebKeeefveOee&jCeeLe met$eceJeleee&les-

SJecemebKesppeeDees JeiieCeeDees mes{erS DemebKesppeefoYeeieceseeDees~~181~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeeesieeefJeYeeieeeflesoehes#eee meMemeJe&peerJeeosMeeved meJee&ved ie=nerlJee Skee Jeie&Cee
YeJeefle~ hegve: Deveeveefhe peerJeeosMeeved eesieeefJeYeeieeeflesosYeesefOekeeved Gheefj GeceeveJeie&CeeveeceskepeerJeeosMeeesieeefJeYeeieeeflesosYe Tveeved ie=nerlJee efleeree Jeie&Cee YeJeefle~ SJecevesve efJeOeevesve ie=nerlemeJe&Jeie&Cee
esCee DemebKeeleYeeiecee$ee: meefvle~
keLeceslep%eeeles ?

efmeevleefebleeceefCeerkee-Jeie&eheCee kes Devegmeej DemebKeeleueeskecee$e eesieeefJeYeeieeeflesoeW keer


Ske Jeie&Cee nesleer nw~
Mebkee-Fme Jeie&eheCee kee DeJeleej efkemeefueS ngDee nw ?
meceeOeeve-keee meye peerJeeosMe eesieeefJeYeeieeeflesoeW keer Dehes#ee meMe nQ ee efJemeMe nQ, Ssmee hetves
hej Gej ceW Jes meMe Yeer nQ Deewj efJemeMe Yeer nQ Fme yeele kes %eeheveeLe& Jeie&eheCee kee DeJeleej ngDee nw~
DemebKeeleueeskecee$eeesieeefJeYeeieeeflesoeW keer Ske Jeie&Cee nesleer nw, Ssmee kenves hej eesieeefJeYeeie-eeflesoeW
keer Dehes#ee meceeve Oeve Jeeues meye peerJe eosMeeW kes eesieeefJeYeeieeefleso DemebYeJe nesves mes DemebKeele ueeskecee$e
DeefJeYeeieeeflesoeW kes yejeyej Ske Jeie&Cee nesleer nw, Ssmee enCe kejvee eeefnS~ Fmeer ekeej meye Jeie&CeeDeeW ceW
eleske Jeie&Cee kes eceeCe keer eheCee kejvee eeefnS, keeeWefke GmeceW keesF& efJeMes<elee veneR nw~
Deye Jeie&Cee keer mebKee kes efveOee&jCe nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Fme ekeej esCeer kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe DemebKeele Jeie&CeeSb nesleer nQ~~181~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eesieeefJeYeeie eeflesoeW keer Dehes#ee meceeve meye peerJe eosMeeW kees enCe kej
Ske Jeie&Cee nesleer nw~ hegve: eesieeefJeYeeieeeflesoeW keer Dehes#ee hejmhej meceeve hetJe&Jeie&CeemebyebOeer peerJeeosMeeW kes
eesieeefJeYeeieeeflesoeW mes DeefOeke, hejvleg Deeies kener peeves Jeeueer Jeie&CeeDeeW kes Ske peerJeeosMe mebyebOeer
eesieeefJeYeeieeeflesoeW mes nerve, Ssmes otmejs Yeer peerJeeosMeeW kees enCe kejkes otmejer Jeie&Cee nesleer nw~ Fme ekeej Fme
efJeOeeve mes enCe keer ieF& meye Jeie&CeeSb esefCe kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe nQ~
Mebkee-en kewmes peevee peelee nw ?

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 182, 183

elegLe& Devegeesieej /149

SlemceeewJe met$eeled , ve e eceeCeb eceeCeevlejsCe meeOeles, DeveJemLeeemebieeled~


De$e efJemlejmleg OeJeueeerkeeeeb Jees YeJeefle~
SJeb le=leereWlejmLeues Jeie&CeeeheCeekeLevelJesve met$eeb ieleced~
SJeb Jeie&CeeeheCee meceehlee~
mebeefle mhe&keeheCeeLe met$eeceJeleee&les-

heeheJeCeeS DemebKesppeeDees JeiieCeeDees mes[erS DemebKesppeefoYeeieceseerees lecesieb heeb nesefo~~182~~


SJecemebKesppeeefCe heeeefCe mes[erS DemebKesppeefo YeeieceseeefCe~~183~~
efmeebleefevleeceefCeerkeemebKeeleJeie&CeeefYejskeb mhe&keb ve YeJeleerefle %eeheveeLe&cemebKeelee Jeie&Cee:DemebKesppeeDees JeiieCeeDees Fefle efveefo&b~ heueeshece-meeiejesheceeefoeceeCeJeie&CeeefYejskeb mhe&keb ve YeJeleerefle
%eeheveeLe mes[erS DemebKesppeefoYeeieceseeefn JeiieCeeefn Sieb heeb nesefo efe YeefCeleb~
mhe&keefceefle efkecegeb YeJeefle ?
eceJe=ef: eceneefvee e$e efJeeles lelmhe&keced~
kees$e ecees veece ?

meceeOeeve-en Fmeer met$e mes peevee peelee nw~ efkemeer Ske eceeCe kees otmejs eceeCe mes efme veneR efkeee
peelee, keeeWefke Fme ekeej mes DeveJemLee kee emebie Deelee nw~
eneB efJemle=le JeCe&ve OeJeuee erkee ceW osKevee eeefnS~
Fme ekeej le=leere DevlejmLeue ceW Jeie&Cee keer eheCee kees yeleueeves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej Jeie&CeeeheCee meceehle ngF&~
Deye mhe&keeW keer eheCee nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

mheOe&keeheCee kes Devegmeej esefCe kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e pees DemebKeele Jeie&CeeSb
nQ, Gvekee Ske mheOe&ke neslee nw~~182~~
Fme ekeej Ske eesiemLeeve ceW esefCe kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e DemebKeele mhe&ke
nesles nQ~~183~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-mebKeele Jeie&CeeDeeW mes Ske mheOe&ke veneR neslee nw, Fme yeele kees yeleueeves kes
efueS DemebKesppeeDees JeiieCeeDees Fme met$e eje efveoxMe efkeee nw~ heueeshece Je meeiejes hece Deeefo kes yejeyej
Jeie&CeeDeeW mes Ske mheOe&ke veneR neslee, Fme yeele kes %eeheveeLe& esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e Jeie&CeeDeeW mes Ske
mheOe&ke neslee nw, Ssmee met$e ceW kene nw~
Mebkee-mheOe&ke mes keee DeefYeeee nw ?
meceeOeeve-efpemeceW eceJe=ef Deewj eceneefve nesleer nw Jen mheOe&ke kenueelee nw~
Mebkee-eneB ece kee DeLe& keee nw ?

150 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 184

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mJeke-mJekepeIeveJeiee&efJeYeeieeeflesosYe SkewkeeefJeYeeieeeflesoJe=ef:, Glke=Jeiee&efJeYeeieeeflessosYe:


SkewkeeefJeYeeieeeflesoneefvee ecees veece~ efeYe=leerveeb Je=efne&efveeeece:~
Devesve ekeejsCe Skeefmceved eesiemLeeves esCee DemebKeeleYeeiecee$eeefCe DemebKeelemhe&keeefve YeJeefvle~
mebKeelemhe&kew: eesiemLeeveb ve YeJeefle, DemebKeelewjsJe mhe&kewYe&Jeleerefle %eeheveeLe DemebKeeleefveoxMe:
ke=le:~ mes[erS DemebKesppeefoYeeieceseeefCe Fefle Jeevesve heueeshece-meeiejesheceeoerveeb eefle<esOe: ke=le:~ meJex<eeb
mhe&keeveeb Jeie&Cee: meMe:, DeveLee mhe&keevlejeCeeb meMelJeeveghehees:~
SJeb elegLexvlejmLeues mhe&keeheCekeLevelJesve met$eeb ieleced~
SJeb mhe&keeheCee meceehlee~
DeOegvee DeblejeheCeeeheCeeLe eMveesejmeceefvJelemet$eceJeleee&les-

DeblejheJeCeoeS Skekeskekemme heemme kesJeef[eceblejb ? DemebKesppee


ueesiee Deblejb~~184~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeblejeheCeeee DevegmeejsCe Skewkeme mhe&keme efkeeovlejefceefle eMves meefle
DemebKeeleueeskeeceeCecevlejefceefle keLeeefvle eerceodYetleyeefuemetefjJeee&:~
keefeoen-efkeceLe&cevlejeheCee efeeles ?
Deeeee&:een-eLecemhe&kemeesheefj eLecemhe&kes ewJe Jeef&les efleereb mhe&keb YeJeleerefle %eeheveeLe efeeles~

meceeOeeve-Deheves-Deheves peIeve Jeie& kes DeefJeYeeie eeflesoeW mes Ske-Ske DeefJeYeeieeefleso keer
Je=ef Deewj Glke= Jeie& kes DeefJeYeeie eeflesoeW mes Ske-Ske DeefJeYeeieeefleso keer pees neefve nesleer nw, Gmes ece
kenles nQ~ oes Je leerve Deeefo DeefJeYeeieeeflesoeW keer neefve Je Je=ef Deece kenueeleer nw~
Fme ekeej Ske eesiemLeeve ceW esefCe kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e DemebKeele mhe&ke nesles nQ~
mebKeele mheOe&keeW mes eesiemLeeve veneR neslee nw~ efkevleg DemebKeele mheOe&keeW mes ner neslee nw, Fme yeele kes
%eeheveeLe& DemebKeele heo kee efveoxMe efkeee nw~ esefCe kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e Fme met$eJeeve mes heueeshece Je
meeiejeshece DeeefokeeW kee efve<esOe efkeee ieee nw~ meye mheOe&keeW keer Jeie&CeeSb meMe nesleer nQ, keeeWefke Fmekes efyevee
mheOe&keeW kes DevlejeW keer meceevelee Ieefle veneR nesleer nw~
Fme ekeej elegLe& DevlejmLeue ceW mhe&keeW keer eheCee kee keLeve kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej mhe&keeheCee meceehle ngF&~
Deye DevlejeheCee kees eefhele kejves nsleg eMveesejmeceefvJele met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

DevlejeheCee kes Devegmeej Ske-Ske mheOe&ke kee efkelevee Devlej neslee nw ?


DemebKeeleueeskeeceeCe Devlej neslee nw~~184~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DevlejeheCee kes Devegmeej Ske-Ske mhe&ke kee efkelevee Devlej neslee
nw ? Ssmee eMve nesves hej eer Yetleyeueer Deeeee& kenles nQ efke Gmekee Devlej DemebKeele ueeskeeceeCe neslee nw~
eneB keesF& efMe<e Mebkee kejlee nw efkeDevlejeheCee efkemeefueS keer peeleer nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeeLece mheOe&ke kes Thej eLece mheOe&ke kes ner ye{ peeves hej efleere mheOe&ke neslee nw, Fme yeele kes yeleueeves

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 185, 186

elegLe& Devegeesieej /151

hegvejeMebkeles-eLecemhe&kemeesheefj eLecemhe&kecesJe Je&les Fefle keLeb %eeeles ?


Deeeee&osJe: meceeOees-eLecemhe&keeLeceJeie&Ceeee SkeJeiee&led efleeremhe&keeLeceJeie&Ceeee SkeJeieex
efiegCeewJe YeJeleerefle iegheosMeeled~
SJeb mhe&keeveecevlejb DemebKeeleueeskecee$eb Jele&les~
mebeefle mhe&keeveecevlejb efveheCeeLe met$eceJelejefle-

SJeefoeceblejb~~185~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeefmceved esJe MeyoesOeenejefeleJe:~ lesve SleeJeosJe eevlejb YeJeefle Dele:
efmeb meJe&mhe&keeveeb meMelJeb~ De$e JeeefLe&keveeeJeuecyeveeeeb SkeJeie&me meMelJesve mJekeevle: ef#ehlemeMeOeveJelees Jeie&Ceemeb%eeb ke=lJee Skehebes: mhe&kemeb%eeb ke=lJee efve#esheeeee&eefheleieeLeeveeceLe YeCeefvle Deeeee&osJee:~
Sles<eeb mebefOe&Jeueeerkeeeeb Je:~
SJeb hebecesvlejmLeues DeblejeheCeeefveheCelJesve met$eeb ieleced~
mebeefle peIeveeesiemLeeveeheCeeLe met$eceJeleee&les-

"eCeheJeCeeoeS DemebKesppeeefCe heeeefCe mes[erS DemebKesppeefo YeeieceseeefCe, lecesieb penCCee peesieeCeb YeJeefo~~186~~
nsleg DevlejeheCee keer peeleer nw~
hegve: Yeer Mebkee nesleer nw efke-eLece mheOe&ke kes Thej eLece mheOe&ke ner ye{lee nw, en efkeme eceeCe mes
peevee peelee nw ?
Deeeee&osJe Fmekee Yeer meceeOeeve osles nQ efke-eLece mheOe&ke keer eLece Jeie&Cee mebyebOeer Ske Jeie& mes efleere
mheOe&ke mebyebOeer eLece Jeie&Cee kee Ske Jeie& ogiegCee ner neslee nw, Fme ekeej kes ieg kes GheosMe mes Jen peevee peelee nw~
Fme ekeej mhe&keeW kee Devlej DemebKeeleueeskeeceeCe neslee nw~
Deye hegve: mhe&keeW kee Devlej efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

mhe&keeW kes yeere Flevee Devlej neslee nw~~185~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB esJe Meyo kee DeOeenej kejvee eeefnS, FmeefueS Flevee ner Devlej
neslee nw, Ssmee met$e kee DeLe& nes peelee nw~ FmeerefueS mecemle mheOe&keeW kes DevlejeW keer meceevelee efme nes peeleer nw~ eneB
JeeefLe&ke vee kes DeJeuecyeve mes meceevelee nesves kes keejCe meMe Oeve JeeueeW kees Deheves Yeerlej jKeves Jeeues Ske Jeie& keer
Jeie&Cee meb%ee Je Ske hebefe keer mheOe&ke meb%ee kejkes efve#esheeeee& eje kener ieF& ieeLeeDeeW kee DeLe& Deeeee&osJe kenles nQ~
Fvekeer mebef OeJeuee erkee ceW osKevee eeefnS~
Fme ekeej heeBeJeW Devlej mLeue ceW DevlejeheCee kee efveheCe kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Deye peIeveeesie mLeeve kees eefhele kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

mLeeveeheCee kes Devegmeej esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e pees DemebKeele mhe&ke
nQ Gvekee Ske peIeve eesiemLeeve neslee nw~~186~~

152 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 186

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefevleeceefCeerkeemLeeveeheCeevegmeejsCe esCee DemebKeeleYeeiecee$eeefCe DemebKeelemhe&keeefve


meefvle, les<eeceskepeIeveeesiemLeeveb YeJeefle~
meJex<eeb peerJeeveeb eesie: efkeceskeefJekeuhe SJe DeenesefmJeled DeveskeefJekeuhe Fefle esled ?
Deeeee&: keLeeefle-SkeefJekeuhees ve YeJeefle, DeveskeefJekeuhees YeJeefle Fefle %eeheveeLe mLeeveeheCee
Deeielee~ le$e DemebKeeleeefve mhe&keeefve ie=nerlJee peIeveeesiemLeeveb YeJeleerefle Jeevesve mebKeeleevevlemhe&keeveeb
eefle<esOe: ke=le:~ esCee DemebKeeleYeeiecee$eeefCe Fefle Jeevesve heueeshece-meeiejesheceeefomhe&keeveeb eefle<esOe: ke=le:~
mebeefle peIevemLeeveme Jeie&CeeveeceefJeYeeieeeflesoeheCeeeeb eheCee eceeCeceuheyenglJeefceefle
$eerCevegeesieejeefCe YeJeefvle~
leeLee-eLeceJeie&Ceeeeb meefvle DeefJeYeeieeeflesoe:~ efleereJeie&Ceeeeb meefvle DeefJeYeeieeeflesoe:~
SJeb vesleJeb eeJeejceJeie&Cee Fefle~
eheCee meceehlee~
eLecemeeb Jeie&Ceeeeb DeefJeYeeieeeflesoe: efkeevle: ?
DemebKeeleueeskecee$ee:~ efleereJeie&Ceeeeceefhe DemebKeeleueeskecee$ee:~ SJeb vesleJeb eeJeejceJeie&Cee Fefle~
mebele$e eLecemhe&keeceeCeevegieceb keLeefe<evleeeee&osJee:~ Sleoefhe ekejCeb OeJeueeerkeeeeb heef"leJeb YeJeefle~
eLecemhe& keme eesi eeefJeYeeieeef leso e: meJe&mlees kee:~ ejcemhe&k eees ieeefJ eYeeieeefles oe

efmeevleefebleeceefCeerkee-mLeeveeheCee kes Devegmeej esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e pees DemebKeele


mhe&ke nQ Gve meYeer kee Ske peIeve eesiemLeeve neslee nw~
Mebkee-meye peerJeeW kee eesie keee Ske Yesohe ner nw DeLeJee Deveske Yesohe nw ? Ssmee eMve nesves hej
Deeeee&osJe Gej ceW kenles nQmeceeOeeve-Jen Ske Yesohe veneR neslee nw, Deveske Yesohe neslee nw Ssmee %eeefhele kejves nsleg mLeeveeheCee
DeJeleefjle ngF& nw~ JeneB DemebKeele mheOe&keeW kees enCe kejkes Ske peIeve eesiemLeeve neslee nw, Fme keLeve mes
mebKeele Je Devevle mheOe&keeW kee eefle<esOe efkeee ieee nw~ esefCe kes DemebKeeleJeW Yeeie Fme Jeeve mes heueeshece Je
meeiejeshece Deeefo eceeCe Jeeues mheOe&keeW kee eefle<esOe efkeee ieee nw~
eneB peIevemLeeve mebyebOeer Jeie&CeeDeeW kes DeefJeYeeieeeflesoeW keer eheCee ceW eheCee, eceeCe Deewj
DeuheyenglJe es leerve Devegeesieej nQ~
Jes Fme ekeej nQ-eLece Jeie&Cee ceW DeefJeYeeie eefleso nQ~ efleere Jeie&Cee ceW DeefJeYeeieeefleso nQ~ Fme
ekeej Deefvlece Jeie&Cee leke ues peevee eeefnS~
eheCee meceehle ngF&~
eLece Jeie&Cee ceW efkeleves DeefJeYeeieeefleso nQ ?
DemebKeele ueeskecee$e nQ~ efleere Jeie&Cee ceW Yeer Jes DemebKeele ueeskecee$e nQ~ Fme ekeej Deefvlece Jeie&Cee leke
ues peevee eeefnS~
Deye eneB eLece mhe&keeceeCe kee Devegiece Deeeee&osJe kenWies~ en ekejCe Yeer OeJeuee erkee ceW he"veere nw~
Deye DeuheyenglJe kenles nQeLece mheOe&ke kes eesieeefJeYeeieeefleso meyemes mleeske nQ~ Gvemes ejce mheOe&ke kes eesieeefJeYeeieeefleso

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 187, 188

elegLe& Devegeesieej /153

DemebKeeleiegCee:~ DeeLece-Deejcemhe&keeveeb eesieeefJeYeeieeeflesoe DemebKeeleiegCee:~ Deejcemhe&kes<eg


eesieeefJeYeeieeeflesoe efJeMes<eeefOekee:~ DeeLecemhe&keeveeb eesieeefJeYeeieeeflesoe efJeMes<eeefOekee:~ meJe&mhe&keeveeb
eesieeefJeYeeieeeflesoe efJeMes<eeefOekee:~ SJeb met#ceefveieesome peIevecegheheeomLeeveb eefheleced~
DeOegvee eesiemLeeveb mebKeeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

SJecemebKesppeeefCe peesieeCeeefCe mes[erS DemebKesppeefo YeeieceseeefCe~~187~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeelego&MepeerJemeceemeeveeb GheheeoeesiemLeeveeefve he=Leked-he=Leked esCee DemebKeeleYeeiecee$eeefCe~ les<eecesJewkeevleevegJe=efeesiemLeeveeefve esCee DemebKeeleYeeiecee$eeefCe~ heefjCeeceeesiemLeeveeefve esCee
DemebKeeleYeeiecee$eeCeerefle eefheleb YeJeefle~
SJeb <esvlejmLeues mLeeveeheCeekeLevelJesve met$eeb ieleced~
SJeb mLeevemebKeeeheCee meceehlee~
mebeleveblejesheefveOeehes#eee eesiemLeeveefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

DeCeblejesJeefCeOeeS penCCeS peesieeCes heeeefCe LeesJeeefCe~~188~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeDeveblejesheefveOeeee DevegmeejsCe peIeves eesiemLeeves mhe&keeefve mleeskeeefve meefvle~
S<ee DeveblejesheefveOee efkeceLe&ceeielee ?

DemebKeeleiegCes nQ~ Gvemes DeeLece Deewj Deejce mheOe&keeW kes eesieeefJeYeeieeefleso DemebKeeleiegCes nQ~ Gvemes
Deejce mheOe&keeW ceW eesieeefJeYeeieeefleso efJeMes<e DeefOeke nQ~ Gvemes DeeLece mheOe&keeW kes eesieeefJeYeeieeefleso
efJeMse<e DeefOeke nQ~ Gvemes meye mheOe&keeW kes eesieeefJeYeeieeefleso efJeMes<e DeefOeke nQ~ Fme ekeej met#ce efveieesefoee
peerJe kes peIeve GheheeomLeeve keer eheCee keer ieF& nw~
Deye eesiemLeeve keer mebKeeefveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Fme ekeej Jes eesiemLeeve DemebKeele nQ, pees esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nQ~~187~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eewon peerJemeceemeeW kes GheheeoeesiemLeeve he=Leked-he=Leked esCeer kes DemebKeeleJeW
Yeeiecee$e nQ, Gvekes ner SkeevleevegJe=ef eesiemLeeve Yeer esefCe kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nQ, heefjCeeceeesiemLeeve Yeer
essefCe kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nQ, en Yeer Fmeer mes eefhele neslee nw~
Fme ekeej "s DevlejmLeue ceW mLeeveeheCee kee keLeve kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej mLeeve mebKeeeheCee meceehle ngF&~
Deye DevevlejesheefveOee keer Dehes#ee eesiemLeeve kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

DevevlejesheefveOee kes Devegmeej peIeve eesiemLeeve ceWs mheOe&ke mleeske nQ~~188~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eer Yetleyeueer Deeeee& ves met$e ceW kene nw efke DevevlejesheefveOee kes Devegmeej
peIeve eesiemLeeve ceW mheOe&ke kece nQ~
Mebkee-en DevevlejesheefveOee efkemeefueS eehle ngF& nw ?

154 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 189, 190

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

esCee DemebKeeleYeeiecee$eeesiemLeeveeefve Sleeefve efkeb efJeMes<eeefOekeecesCe efmLeleeefve, efkeb mebKeeleiegCeecesCe,


ef kecemebKeeleieg CeecesCe ef kecevevleiegC eecesCe efm Leleeef ve Fef le he= eeeb Slesve eces C e efmLeleeveeref le
%eeheveeLe&ceveblejesheefveOee Deeieleeefmle~
keefeoeMebkeles-peIeves eesiemLeeves mhe&keeefve mleeskeeefve Fefle YeefCeles$e mhe&kemebKee efkeb mLeeveme
ejcemhe&keeceeCesve, efkeb efejcemhe&keeceeCesve SJeb ielJee eEke mLeeveme peIevemhe&keeceeCesve efkeb
eLeemJehesCe efmLelemhe&keeceeCesve ie=eles Fefle esled ?
Deeeee&:meceeOees- ve leeJeejcemhe&keeceeCesve efejceeefomhe&keeceeCesve e eLeemJehesCe
efmLelemhe&keeceeCesve e mhe&kemebKee ie=eles, efkebleg peIeveeesiemLeevepeIevemhe&keeceeCesve mhe&kemebKee
ie=nerleJee~
keLeceslep%eeeles ?
peIevemLeevemhe&kesYe: efleereeesiemLeevemhe&keeveeceveLee efJeMes<eeefOekelJeeveghehees:~ DeleesvesvewJe %eeeles,
Gemhe&kemebKee peIeveeesiemLeevemebyebefOe-peIevemhe&keeceeCesve ie=eles~
mebeefle efleereeefoeesiemLeeves<eg mhe&keeefleheeoveeLe met$eelegeceJeleee&les-

efyeefoS peesieeCes heeeefCe efJemesmeeefneeefCe~~189~~


leefoes peesieeCes heeeefCe efJemesmeeefneeefCe~~190~~
meceeOeeve-esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e eesiemLeeve keee efJeMes<eeefOeke ece mes efmLele nQ, keee
mebKeeleiegCes ece mes efmLele nQ, keee DemebKeeleiegCes ece mes Deewj keee DevevleiegCes ece mes eqmLele nQ ? Ssmee hetves
hej-Jes Fme ece mes efmLele nQ Fmekes %eeheveeLe& DevevlejesheefveOee eehle ngF& nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-peIeve eesiemLeeve ceW mheOe&ke mleeske nQ, Ssmee kenves hej eneB mheOe&ke
mebKee keee mLeevemebyebOeer ejce mheOe&ke kes eceeCe mes, keee efejce mheOe&ke kes eceeCe mes Fme ekeej peekej keee
mLeeve mebyebOeer peIeve mheOe&ke kes eceeCe mes Deewj keee eLeemJehe mes efmLele mheOe&ke kes eceeCe mes enCe keer
peeleer nw ?
Deeeee&osJe meceeOeeve osles nQ efke-Ge mheOe&ke mebKee ve ejce mheOe&ke kes eceeCe mes, ve efejce
mheOe&ke kes eceeCe mes Deewj ve eLeemJehe mes efmLele mheOe&ke kes eceeCe mes ner enCe keer peeleer nw, efkevleg peIeve
eesiemLeeve mebbyebOeer peIeve mheOe&ke kes eceeCe mes mheOe&ke mebKee enCe kejvee eeefnS~
Mebkee-en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-etBefke peIeve mLeeve mebyebOeer mheOe&keeW keer Dehes#ee efleere eesiemLeeve mebyebOeer mheOe&keeW kes
efJeMes<eeefOekehevee DeveLee yeve veneR mekelee, Dele: Fmeer mes peevee peelee nw efke Ge mheOe&ke mebKee peIeveeesiemLeeve mebyebOeer peIevemheOe&ke kes eceeCe mes enCe keer ieF& nw~
Deye efleere Deeefo eesiemLeeveeW ceW mheOe&keeWs kes eefleheeove nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

otmejs eesiemLeeve ceWs mheOe&ke efJeMes<e DeefOeke nQ~~189~~


le=leere eesiemLeeve ceW mheOe&ke efJeMes<e DeefOeke nesles nQ~~190~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 191 mes 193

elegLe& Devegeesieej /155

SJeb efJemesmeeefneeefCe efJemesmeeefneeefCe peeJe GkekemmeeCesefe~~191~~


efJemesmees hegCe Debieguemme DemebKesppeefoYeeieceseeefCe heeeefCe~~192~~
efmeebleefevleeceefCeerkeepeIeveeesiemLeevemebyebefOe-e#esheYeeienejsCe esCee DemebKeeleYeeiecee$esCe ke=leegicesve
peIeveeesiemLeevepeIevemhe&kes<eg DeheJeefle&les<eg Skees eesiee#esheeWiegueme DemebKeeleYeeiecee$epeIeve-mhe&keeceeCees
Je=efneveesjYeeJesve DeJeefmLele Deeieefle~ Sleefmceved e#eshes peIevemLeeveb eeflejeefMeb ke=lJee eef#ehles efleereeesiemLeeveb
YeJeefle~ lesve eLeceeesiemLeevemhe&&kesYees efleereeesiemLeevemhe&keeefve Fefle eeseb YeJeefle~
le=leereeesiemLeeves mhe&keeefve efJeMes<eeefOekeeefve~ SJeb Glke=mLeeveheeleb leevegejesejefJeMes<eeefOekeefJeMes<eeefOekeeefve YeJevleerefle %eeleJeb YeJeefle~
De$e efJeMes<eme eceeCecebieguemeemebKeeleYeeiecee$eeefCe mhe&keeefve %eeleJeeefve meefvle~
SJeb mehlecesvlejmLeues DeveblejesheefveOeeeefleheeovelJesve met$ehebekeb ieleced~
SJeb DeveblejesheefveOee meceehlee~
DeOegvee efiegCeJe=efeefleheeoveeLe met$eelegeceJeleee&les-

hejbhejesJeefCeOeeS penCCepeesieeCeheSefnblees leoes mes[erS DemebKesppeefoYeeieb


iebletCe ogiegCeJeef[d{oe~~193~~
Fme ekeej Glke= mLeeve leke Jes Gejesej efJeMes<e DeefOeke-efJeMes<e DeefOeke nesles iees
nQ~~191~~
eneB efJeMes<e kee eceeCe Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e mhe&ke nQ~~192~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-peIeve eesiemLeeve mebbyeOeer e#esheYeeienej kee pees efke esCeer kes DemebKeeleJeW
Yeeie eceeCe Je ke=leegice nw, peIeve eesiemLeeve mebyebOeer peIeve mheOe&keeW ceWs Yeeie osves hej Debiegue kes DemebKeeleJeW
Yeeiecee$e peIeve mheOe&ke eceeCe Ske eesiee#eshe Deelee nw~ en eesiee#eshe Je=ef Je neefve kee DeYeeJe nesves mes
DeJeefmLele nw~ Fme e#eshe ceW peIeve mLeeve kees eeflejeefMe kejkes efceueeves hej efleere eesiemLeeve neslee nw~ FmeerefueS
eLece eesiemLeeve kes mheOe&keeW mes efleere eesiemLeeve kes mheOe&ke efJeMes<e DeefOeke nQ~ Ssmee kene ieee nw~
le=leere eesiemLeeve ceW mheOe&ke efJeMes<e DeefOeke nQ~ Fme ekeej Glke= mLeevehee&vle Jes Gejesej efJeMes<e
DeefOeke-efJeMes<e DeefOeke nesles nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
eneB efJeMes<e kee eceeCe Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e mhe&ke nQ Ssmee peeveves eesie nQ~
Fme ekeej meeleJeW Devlej mLeue ceW DeveblejesheefveOee kee heefleheeove kejves Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej DevevlejesheefveOee meceehle ngF&~
Deye ogiegveer Je=ef kee eefleheeove kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

hejbhejesheefveOee kes Devegmeej peIeve eesiemLeeve mebyebOeer mheOe&keeW keer Dehes#ee Gmemes
esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeie mLeeve peekej Jes ogiegCeer-ogiegCeer Je=ef kees eehle nesles nQ~~193~~

156 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 194 mes 196

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SJeb ogiegCeJeef[d{oe ogiegCeJeefoe peeJe GkekemmepeesieeCesefe~~194~~


SiepeesieogiegCeJeef-neefCeeCeblejb mes[erS DemebKesppeefoYeeiees, CeeCeepeesieogiegCeJeef-neefCeeCeblejeefCe heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiees~~195~~
CeeCeepeesieogiegCeJeef-neefCeeCeblejeefCe LeesJeeefCe~ SiepeesieogiegCeJeefneefCeeCeblejcemebKesppeiegCeb~~196~~
efmeebleefevleeceefCeerkeehejbhejesheefveOeevegmeejsCe peIeveeesiemLeevemebyebefOemhe&keehes#eee lele: esCee
DemebKeeleYeeiecee$eb ielJee les efiegCe-efiegCeJe=efb eehvegJeefvle~
S<ee hejbhejesheefveOee efkeceLe&ceeielee ?
keefLeleefJeefOevee e#esheesejecesCe esCee DemebKeeleYeeiecee$es<eg eesiemLeeves<eg meceglheVes<eg peIeveeesiemLeeveeoglke=eesiemLeeveb efkeb efJeMes<eeefOekeb mebKeeleiegCeb DemebKeeleiegCeb Jesefle he=eeeb DemebKeeleiegCeefceefle %eeheveeLe
Feb hejbhejesheefveOee Deeieleeefmle~ leeLeepeIeveeesiemLeevee#esheYeeienejb esCee DemebKeeleYeeieb efJejuee peIeveeesiemLeeveb meceKeb[b ke=lJee oes
efJejueveheb eefle eesiee#esheeceeCeb eehveesefle~ hegvemle$e Skee#esheb ie=nerlJee peIevemLeeveb eeflejeefMeb ke=lJee
eef#ehles efleeremLeeveb YeJeefle~ efleeree#esheb ie=nerlJee efleeremLeeveb eeflejeefMeb eef#ehles le=leereeesiemLeeveb YeJeefle~

Fme ekeej Glke= eesiemLeeve leke Jes ogiegCeer-ogiegCeer Je=ef kees eehle nesles eues peeles
nQ~~194~~
Ske eesie-ogiegCeJe=ef-neefvemLeeveevlej esCeer kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe Deewj veevee
eesie-ogiegCeJe=ef-neefvemLeeveevlej heueeshece kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe nQ~~195~
veevee eesieogiegCeJe=ef-neefvemLeeveevlej mleeske nQ~ Gvemes Ske eesieogiegCeJe=ef neefvemLeeveevlej DemebKeeleiegCee nw~~196~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB eLece met$e kee DeefYeeee en nw efke hejbhejesheefveOee kes Devegmeej
peIeve eesiemLeeve mebyebOeer mhe&keeW keer Dehes#ee Gmemes esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e peekej ogiegveer-ogiegveer Je=ef
kees eehle nesles nQ~
Mebkee-en hejchejesheefveOee efkemeefueS eehle ngF& nw ?
meceeOeeve-Ge efJeefOe mes e#eshe DeefOeke ece mes esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e eesiemLeeveeW kes GlheVe
nesves hej Glke= eesiemLeeve peIeve eesiemLeeve keer Dehes#ee keee efJeMes<e DeefOeke nQ, keee mebKeeleiegCee nw DeLeJee
keee DemebKeeleiegCee nw Ssmee hetves hej DemebKeeleiegCee nQ, Fme yeele kees yeleueeves nsleg hejchejesheefveOee eehle ngF&
nw~ Jen Fme ekeej mes nwesCeer kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe peIeveeesiemLeeve kes e#eshe Yeeienej kee efJejueve kej peIeve eesiemLeeve
kees meceKeC[ kejkes osves hej eleske efJejuevehe kes eefle Ske eesiee#eshe kee eceeCe eehle neslee nw~ hegve: GveceW
mes Ske e#eshe kees enCe kej peIeve eesiemLeeve kees eeflejeefMe kejkes GmeceW efceuee osves hej efleere mLeeve neslee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 197

elegLe& Devegeesieej /157

hegvemle=leeree#esheb ie=nerlJee le=leereeesiemLeeveb eeflejeefMeb ke=lJee eef#ehles elegLe&eesiemLeeveb YeJeefle~ SJeb eeJeVesleJeb
efJejuevecee$ee#eshee: meJex eefJee: Fefle leeJeled~ leoe efiegCeJe=efmLeeveceglheeles~
SJeceglke=eesiemLeeveheeleb les efiegCe-efiegCeJe=efb eehvegJevlees ievleerefle %eeleJeb~
SkeeesieefiegCeJe=ef-neefvemLeeveevlejb esCee DemebKeeleYeeieeceeCeceefmle, veeveeeesie-efiegCeJe=efneefvemLeeveevlejb e heueeshecemeemebKeeleYeeiecee$eceefmle~
De$eeuheyenglJeeheCeeLe&cegejmet$es YeCelesveeveeeesieefiegCeJe=ef-neefvemleeskeevlejeefCe mleeskeeefve~ SkeeesieefiegCeJe=ef-neefvemLeeveevlejcemebKeeleiegCeefceefle %eeleJeb~
De$e iegCekeej: esCee DemebKeeleYeeieesefmle~ SJecesles hetJe eefhelemeJee&efOekeeje: meJe&peerJemeceemeeveecegheheeoeesiemLeeveeveeb SkeevleevegJe=efeesiemLeeveeveeb heefjCeeceeesiemLeeveeveeb e he=Leked-he=Leked eheefeleJee: YeJeefvle~
SJeb DecesvlejmLeues hejbhejesheefveOeeefveheCelJesve met$eelegeb ieleced~
SJeb hejbhejesheefveOee meceehlee~
DeOevege meceeeheCeeefveheCeeLe met$eelegeceJeleee&les-

meceeheJeCeoeS eogmeceFeeefCe peesieeCeeefCe mes[erS DemebKesppeefoYeeieceseeefCe~~197~~


efleere e#eshe kees enCe kej efleere mLeeve kees eeflejeefMe kejkes GmeceW efceuee osves hej le=leere eesiemLeeve neslee nw~
heeeled le=leere e#eshe kees enCe kej le=leere eesiemLeeve kees eeflejeefMe kejkes GmeceW efceuee osves hej elegLe& eesiemLeeve
neslee nw~ Fme ekeej efJejueve cee$e meye e#esheeW kes eefJe nesves leke ues peevee eeefnS~ leye ogiegCeer Je=ef kee mLeeve
GlheVe neslee nw~
Fme ekeej Glke= eesiemLeeve leke Jes ogiegveer-ogiegveer Je=ef kees eehle nesles eues peeles nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
Ske eesie efiegCeJe=ef-neefve mLeeveevlej esCeer kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe Deewj veevee eesie-ogiegCeJe=efneefvemLeeveevlej heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nQ~
eneB DeuheyenglJe keer eheCee kes efueS Deieues (196JeW) met$e ceW kene nwveeveeeesieefiegCeJe=ef-neefvemLeeveevlej mleeske nQ~ Gvemes Ske eesieefiegCeJe=ef-neefvemLeeveeblej DemebKeeleiegCee
nw, Ssmee peevevee eeefnS~
eneB iegCekeej esCeer kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~ Fme ekeej hetJe&eefhele Fve meye DeefOekeejeW keer eheCee
meye peerJe meceemeeW mebyebOeer GheheeoeesiemLeeveeW, SkeevleevegJe=efeesiemLeeveeW Deewj heefjCeeceeesiemLeeveeW kes efJe<ee ceW
he=Leked-he=Leked kejvee eeefnS~
Fme ekeej Dee"JeW DevlejmLeue ceW hejbhejesheefveOee kee efveheCe kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej hejchejesheefveOee meceehle ngF&~
Deye meceeeheCee kee efveheCe kejves nsleg eej met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

meceeeheCee kes Devegmeej eej mecee jnves Jeeues eesiemLeeve esCeer kes DemebKeeleJeW
Yeeie eceeCe nQ~~197~~

158 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 198 mes 200

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

hebemeceFeeefCe peesieeCeeefCe mes[erS DemebKesppeefoYeeieceseeefCe~~198~~


SJeb meceFeeefCe meemeceFeeefCe DemeceFeeefCe peesieeCeeefCe mes[erS
DemebKesppeefoYeeieceseeefCe~~199~~
hegCejefJe meemeceFeeefCe meceFeeefCe hebemeceFeeefCe eogmeceFeeefCe
GJeefj eflemeceFeeefCe efJemeceFeeefCe peesieeCeeefCe mes[erS DemebKesppeefoYeeieceseeefCe~~200~~
ef meebl eef evleeceef Ceerk eemeceeeheCeleevegm eejs Ce eleg :meceef ekeeefv e ees iemLeeveeefv e esC ee
DemebKeeleYeeiecee$eeefCe YeJeefvle~
De$e meceeeheCeleeeeb Fefle efkeceLe&cegeles ?
hetJeexeeefOekeejmceejCeeLe keLeles~
meceeeheCee efkeceLe&ceeielee ?
meceewefJe&Mesef<eleeesiemLeeveeveeb eceeCeeheCeeLe~ meceew: eheCelee meceeeheCelee, lemeeb meceeeheCeleeeeb Fefle Meyomeeslhees:~ es<eg eesiemLeeves<eg peerJee: eleg:meceeceglke=sCe heefjCeceefvle leeefve eesiemLeeveeefve
eleg:meceefekeeefve Fefle YeCeefvle~ les<eeb eceeCeb esCee DemebKeeleYeeie:, SJeceges met#cewkesefve-ueyOeheee&hleeYe=efle
eeJelhebesefveueyOeheee&hleke Fefle Sles<eeb heefjCeeceeesiemLeeveeveeb Skesefveeefo eeJelmebef%e-hebesefveefveJe=&efeheee&hle-

hebemeeceefeke eesiemLeeve esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nQ~~198~~


Fmeer ekeej <edmeeceefeke, mehlemeeceefeke, Demeeceefeke eesiemLeeve esCeer kes
DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nQ~~199~~
efhej Yeer mehlemeeceefeke, <edmeeceefeke, hebemeeceefeke, eleg:meeceefeke leLee Gheefjce
ef$emeeceefeke Je efmeeceefeke eesiemLeeve esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nQ~~200~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB eLece met$e kee DeefYeeee en nw efke mecee eheCelee kes Devegmeej
eleg:meeceefeke eesiemLeeve esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nesles nQ~
Mebkee-eneB meceeeheCelee ceW en hee" efkemeefueS kene ieee nw ?
meceeOeeve-Ge hee" hetJe& ceW keefLele DeefOekeej kee mcejCe kejeves kes efueS kene ieee nw~
Mebkee-meceeeheCee efkemeefueS eehle ngF& nw ?
meceeOeeve-meceeeW mes efJeMes<elee kees eehle ngS eesiemLeeveeW kes eceeCe kees yeleueeves kes efueS mecee
eheCe kee DeJeleej ngDee nw, keeeWefke meceeeW mes eheCee meceeeheCelee nw, Gme meceeeheCelee ceW Ssmeer en
Meyo keer Jeglheefe nw~ efpeve eesiemLeeveeW ceW peerJe Glke<e& mes eej mecee heefjCeceles nQ, Jes eleg:meeceefeke DeLee&led
eej mecee jnves Jeeues eesiemLeeve kens peeles nQ~ Gvekee eceeCe esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nw, Ssmee kenves hej
met#ce Skesefve ueyOeheee&hleke kees Deeefo ueskej hebesefve ueyOeheee&hleke leke Fvekes heefjCeeceeesiemLeeveeW kee
leLee Skesefve kees Deeefo ueskej meb%eer hebesefve efveJe=&efeheee&hleke kes peIeve heefjCeeceeesiemLeeve mes ueskej Deeies

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 200

elegLe& Devegeesieej /159

peIeveheefjCeeceeesiemLeeveeYe=efle Gheefj leleeeesieesCee DemebKeeleYeeiecee$eeCeeb efvejblejb ieleeveeb heefjCeeceeesiemLeeveeveeb e enCeb, GheheeoeesiemLeeveeveeceskeevleevegJe=efeesiemLeeveeveeb e ve enCeb kele&Jeced, les<eeceskemeceeb
cegkelJeesheefj DeJemLeeveeYeeJeeled~
eeefve eesiemLeeveeefve Skemeceeceeoew ke=lJee eeJeoglke=sCe hebemecee Fefle peerJee: heefjCeceefvle leeefve
hebemeceefekeeefve veece~ les<eeceefhe eceeCeb esCee DemebKeeleYeeie:~ Sleeefve eesiemLeeveeefve Gheefj YeCeceeve<edmeceefekeeefoeesiemLeeveeefve ewkesefveeefohebesefveeJemeeveeveeb heefjCeeceeesies<eg eespeefeleJeeefve, ve Mes<es<eg~
hebemeceefekeeesiemLeevesYe: GheefjceeefCe <ed-mehle-Demeceeeveeb eeeesieeefve eeefve eesiemLeeveeefve les<eeb
eceeCeb he=Leked-he=Leked esCee DemebKeeleYeeieesefmle~
eJeceOeeod DeOemleveeveeb mehlemeceefekeeefoeesiemLeeveeveeb hetJe eefheleb~ hegve: eJeceOeeogheefjceeCeeveeb
mehle-<ed-hebe-eleg-meceefekeeesiemLeeveeveeb les<eeb ewJe eceeCeb eheeeceerefle %eeheveeLe hegCejefJe enCeb ke=leb~
Slew: hetJe eefheleeesiemLeevesYeefemeceefeke-efmeceefeke-eesiemLeeveeefve Gheefj YeJevleerefle %eeheveeLe met$es GJeefj
MeyoefveoxMe: ke=le:~ DeLeJee GJeefj Meyoes ceOeoerheke:~ lesve meJe&$e esCee DemebKeeleYeeiecee$eeOemleveeleg:meceefekeeesiemLeeveeveeb Gheefj hebemeceefekeeesiemLeeveeefve YeJeefvle~ les<eeb esCee DemebKeeleYeeiecee$eeCeecegheefj <edmeceefekeeefve YeJeefvle~ les<eeb esCee DemebKeeleYeeiecee$eeCeecegheefj mehlemeceefekeeefve~ les<eeb esCee
DemebKeeleYeeiecee$eeCeecegheefj Demeceefekeeefve~
les<eeb esCee DemebKeeleYeeiecee$eeCeecegheefj hegvejefhe mehlemeceefekeeefve~ les<eeb esCee DemebKeeleYeeiecee$eeCee-

leleeeesie esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e efvejvlej iees ngS heefjCeeceeesiemLeeveeW kee Yeer enCe kejvee eeefnS,
GheheeoeesiemLeeveeW Deewj SkeevleevegJe=ef eesiemLeeveeW kee enCe veneR kejvee eeefnS, keeeWefke Gvekee Ske mecee kees
es[kej Deeies DeJemLeeve mebYeJe veneR nw~
efpeve eesiemLeeveeW ceW peerJe Ske mecee kees Deeefo ueskej Glke<e& mes heeBe mecee leke heefjCeceles nQ Jes
hebemeeceefeke kenueeles nQ~ Gvekee Yeer eceeCe esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nw~ Fve eesiemLeeveeW kees leLee Deeies
kens peeves Jeeues <edmeeceefeke Deeefo eesiemLeeveeW kees Skesefve mes ueskej hebesefve leke kes heefjCeeceeesieeW ceW
pees[vee-ueiee uesvee eeefnS, Mes<eeW ceW veneR~
hebemeeceefeke eesiemLeeveeW mes Deeies kes n, meele Je Dee" meceeeW kes eesie pees eesiemLeeve nQ, Gvekee eceeCe
he=Leked-he=Leked esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nw~
eJeceOe mes veeres kes mehlemeeceefeke Deeefo eesiemLeeveeW kee eceeCe hetJe& ceW kene pee egkee nw~ hegve: eJeceOe mes
Thej kes pees meele, n, heeBe Deewj eej mecee efvejvlej eJele&ves Jeeues eesiemLeeve nQ, Gvekes ner eceeCe keer eheCee
kejles nQ, Fme yeele kes %eeheveeLe& met$e ceW hegCejefJe heo kee enCe efkeee ieee nw~ Fve hetJe&eefhele eesiemLeeveeW ceW mes leerve
mecee Je oes mecee efvejvlej eJele&ves Jeeues eesiemLeeve Thej nesles nQ, Fme yeele kes %eeheveeLe& GJeefj Meyo kee efveoxMe
efkeee nw~ DeLeJee, en GJeefj Meyo ceOeoerheke nw~ Fme keejCe meJe&$e esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e veeres kes eej
mecee Jeeues eesiemLeeveeW kes Thej heeBe mecee Jeeues eesiemLeeve nesles nQ~ hegve: esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e Thej n
mecee Jeeues eesiemLeeve nesles nQ~ esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e Gvekes Thej meele mecee Jeeues eesiemLeeve nesles nQ~ hegve:
esCeer kes DemebKeele Yeeiecee$e Dee" mecee jnves Jeeues eesiemLeeve nesles nQ~
esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e Ge eesiemLeeveeW kes Thej efhej mes Yeer meele mecee jnves Jeeues eesiemLeeve
nesles nQ~ esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e Gvekes Thej n mecee jnves Jeeues eesiemLeeve nesles nQ~ esCeer kes

160 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 201

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

cegheefj <edmeceefekeeefve~ les<eeb esCee DemebKeeleYeeiecee$eeCeecegheefj hebemeceefekeeef ve~ les<eeb esCee


DemebKeeleYeeiecee$eeCeecegheefj eleg:meceefekeeefve~ les<eeb esCee DemebKeeleYeeiecee$eeCeecegheefj ef$emeceefekeeefve~
les<eeb esCee DemebKeeleYeeiecee$eeCeecegheefj efmeceefekeeefve eesiemLeeveeefve esCee DemebKeeleYeeiecee$eeCeerefle
eespeefeleJeeefve~
SJeb veJecesvlejmLeues meceeeheCeeeefleheeovelJesve elJeeefj met$eeefCe ieleeefve~
SJeb meceeeheCee~
DeOegvee Je=efeheCeevegmeejsCe eesiemLeeves<eg Je=efneefveefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

JeefheJeCeoeS DeeflLe DemebKesppeYeeieJeef-neCeer mebKesppeYeeieJeefneCeer mebKesppeiegCeJeef-neCeer DemebKesppeiegCeJeef-neCeer~~201~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeJe=efeheCeevegmeejsCe eesiemLeeves<eg DemebKeeleYeeieJe=ef-neefve-mebKeeleYeeieJe=efneefve-mebKeeleiegCeJe=efneefve-DemebKeeleiegCeJe=efneefvehewJe=&ees neveee YeJeefvle~
Je=efeheCee efkeceLe&ceeielee ?
eesiemLeeves<eg SleeJevlees Je=efnevee: meefvle SleeJevlees ve meefvle Fefle %eeheveeLe&efceeb eheCee Deeielee~

DemebKeeleJeW Yeeiecee$e Gvekes Thej heeBe mecee jnves Jeeues eesiemLeeve nesles nQ~ esCeer kes DemebKeeleJeW
Yeeiecee$e Gvekes Thej eej mecee jnves Jeeues eesiemLeeve nesles nQ~ esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e Gvekes
Thej leerve mecee jnves Jeeues eesiemLeeve nesles nQ~ esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e Gvekes Thej oes mecee jnves
Jeeues eesiemLeeve nQ~ Fme ekeej meye peien esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nQ, en ueiee uesvee eeefnS~
DeLee&led eesiemLeeveeW ceW Fleveer Je=ef-neefveeeB nQ Deewj Fleveer veneR nw, Fme yeele kes yeleueeves nsleg en Je=efeheCee
eehle ngF& nw~
eneB veJeceW Devlej mLeue ceW meceeeheCee kee eefleheeove kejves Jeeues eej met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej mecee eheCee meceehle ngF&~
Deye Je=e feheCee kes Devegmeej eesiemLeeveeW ceW Je= ef-neefve kee efveheCe kejves nsleg met $e DeJeleefjle
neslee nwmet$eeLe&-

Je=ef eheCee kes Devegmeej eesiemLeeveeW ceW DemebKeeleYeeieJe=ef-neefve, mebKeeleYeeieJe=ef-neefve, mebKeeleiegCeJe=ef-neefve Deewj DemebKeeleiegCeJe=ef-neefve, es Je=efeeB
Je neefveeeB nesleer nQ~~201~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e met$eevegmeej Je=efeheCee keer Dehes#ee eesiemLeeveeW ceW DemebKeeleYeeie
Je=ef-neefve-mebKeeleYeeieJe=ef-neefve-mebKeeleiegCeJe=efneefve-DemebKeeleiegCeJe=ef-neefveheeW mes Je=efeeB Deewj
neefveeeB nesleer nQ~
Mebkee-Je=efeheCee efkemeefueS eehle ngF& nw ?
meceeOeeve-eesiemLeeveeW ceW Fleveer Je=ef-neefveeeB nQ Deewj Fleveer veneR nw, Fme yeele kes %eeheveeLe& en
Je=efeheCee eehle ngF& nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 202, 203

elegLe& Devegeesieej /161

vesob eeespeveb, hejbhejesheefveOeeee SJe leoJeieceeled ?


ve, efiegCe-efiegCeeesiemLeeveeefleheeoves lemee Jeeheejeled~ eesiemLeeveJe=efneveerveeb eceeCeeheCeeLe leemeeb
keeueeheCeeLe e Je=efeheCee Deeielesefle efmeb YeJeefle~
mebeefle Je=ef$ee-neefve$eeeCeeb peIeveeslke=keeueefveheCeeLe eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les-

efleefCCeJeef-efleefCCeneCeerDees kesJeefejb keeueeoes neWefle ? penCCesCe


Siemeceeb~~202~~
GkekemmesCe DeeJeefueeeS DemebKesppeefoYeeiees~~203~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeefmceved met$es ef$eJe=ef-ef$eneefveeheCeeeeb hetJe&met$eeled Deeefoceeveeveeb efleme=Ceeb
enCeb kele&Jeb, efkeb e-DemebKeeleiegCeJe=efneveerveecegheefj met$es he=Leked eheCeeoMe&veeled~
DemebKeeleYeeieJe=ew peIevesve Skemeceeb efmLelJee efleeremecees Mes<eeflemeCeeb Je=erveeceskeJe=efb elemeCeeb
neveerveeceskeleceneefveb Jee ieleme DemebKeeleYeeieJe=efkeeuees peIevesve Skemeceees YeJeefle~ SJeb Mes<eefJe=erveeb
ef$eneveerveeb ewkemeceeeheCee kele&Jee~
Glke=sve DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiees Jele&les~
SlemeeLe& Geles-SkepeerJees eefmceved keefmceVeefhe eesiemLeeves efmLeleesmebKeeleYeeieJe=efb iele:~ le$ewkemeceeb

Mebkee-en keesF& eeespeve veneR nw, keeeWefke hejchejesheefveOee mes ner Gvekees %eeve nes peelee nw ?
meceeOeeve-veneR, keeeWefke hejchejesheefveOee kee Jeeheej ogiegCes-ogiegCes eesiemLeeveeW kee heefj%eeve kejeves kes
efueS nesleer nw~ eesiemLeeveeW keer Je=ef Je neefve kee eceeCe yeleueeves kes efueS leLee Gvekes keeue keer eheCee kejves kes
efueS Je=efeheCee eehle ngF& nw, en efme neslee nw~
Deye leerve ekeej keer Je=ef Deewj leerve ekeej keer neefveeeW kee peIeve SJeb Glke=keeue efveheCe kejves nsleg
eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

leerve Je=efeeB Deewj leerve neefveeeB efkeleves keeue leke nesleer nQ ? peIeve mes Jes Ske
mecee nesleer nQ~~202~~
Glke= mes DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeiecee$e Ge neefveJe=efeeW kee keeue nw~~203~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme met$e ceW Deeefo keer leerve Je=ef Deewj leerve neefveeeW keer eheCee ceW
hetJe&met$e mes enCe kejvee eeefnS, keeeWefke DemebKeeleiegCeJe=ef-neefveeeW keer eheCee Deieues met$e ceW he=Leked he mes
osKeer peeleer nw~
DemebKeeleYeeieJe=ef hej peIeve mes Ske mecee jnkej efleere mecee ceW Mes<e leerve Je=efeeW ceW efkemeer Ske
Je=ef DeLeJee eej neefveeeW ceW efkemeer Ske neefve kees eehle nesves hej DemebKeeleYeeieJe=ef kee keeue peIeve mes Ske
mecee neslee nw~ Fmeer ekeej Mes<e oes Je=efeeW Deewj leerve neefveeeW kes Ske mecee keer eheCee kejvee eeefnS~
Glke= mes DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeiecee$e Ge neefve-Je=efeeW kee keeue nw~
Fmekee DeLe& kenles nQ-Ske peerJe efpeme efkemeer Yeer eesiemLeeve ceW efmLele neskej DemebKeeleYeeieJe=ef eesie

162 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 204, 205

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmLelJee efleeremecees leleesmebKeeleYeeieesejeesieb iele:~ SJeb eesjmebKeeleYeeieJe=efmeceeeesheueefyOepee&lee~


lelemle=leeremecees lemceeomebKeeleYeeieesejceveeesieb iele:~ le$e $eeeCeecemebKeeleYeeieJe=efmeceeeveecegheueefyOepee&lee~
SJeb efvejblejcemebKeeleYeeieJe=efb leeJelkejesefle eeJeoglke=sve DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeieesefmle~ lele Gheefjcemecees
efveeesve DeveJe=erveeceveneveerveeb Jee ieefle Fefle~ SJeb Mes<eJe=ef-neveerveeceefhe mJekeveeceefveoxMeb ke=lJee
Glke=keeueeheCee kele&Jee~
De$e DemebKeeleYeeieJe=efneefve-mebKeeleYeeieJe=efneefve-mebKeeleiegCeJe=efneefveveeceOesee eflee: Je=efneveees
ie=nerlee: meefvle~
mebeefle DemebKeeleiegCeJe=efneefvekeeueefveheCeeLe met$eeceJeleee&les-

DemebKesppeiegCe-JeefneCeer kesJeefejb keeueeoes neWefle ? penCCesCe SiemeceDees~~204~~


GkekemmesCe Debleescegngeb~~205~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDemebKeeleiegCeJe=efcemebKeeleiegCeneefveb Jee Skemeceeb ke=lJeeveefhe&leJe=efneveew
ieleme Skemeceees YeJeefle~ DemebKeeleiegCeJe=ew DemebKeeleiegCeneveew Jee megg eefo yengkeb keeueb efleefle leefn&
Devleceg&ntle&cesJe~

kees eehle ngD ee~ JeneB Ske mecee jnkej otmejs mecee ceW Gmemes DemebKeeleJeW Yeeie mes DeefOeke eesie kees
eehle ngD ee~ Fme ekeej DemebKeeleYeeieJe=ef kes oes meceeeW keer GheueefyOe ngF&~ heeeled le=l eere mecee ceW
Gmekeer Dehes#ee DemebKeeleJeW Yeeie mes DeefOeke otmejs eesie kees eehle ngDee~ JeneB DemebKeeleYeeieJe=ef kes
leer ve mecee GheueyOe nesles nQ~ Fme ekeej Glke<e& DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie keeue leke efvejvlej
DemebKeeleYeeieJe=ef kees kejlee nw~ lelheeeled Deeies kes mecee ceW efveee mes otmejer Je= ef eeW kees ee
neef veeeW kees eehle nesl ee nw~ Fmeer ekeej Mes <e Je= ef-neefveeeW kes Yeer Deheves veece kee efveoxMe kej Glke=
keeue keer eheCee kejvee eeefnS~
eneB DemebKeeleYeeieJe=ef-neefve, mebKeeleYeeieJe=ef-neefve, mebKeeleiegCeJe=ef-neefve kes veece Jeeueer leerveeW
Je=ef Deewj neefveeeB enCe keer ieF& nQ~
Deye DemebKeeleiegCeer Je=ef-neefve kee keeue efveheCe kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

DemebKeeleiegCe Je=ef Deewj neefve efkeleves keeue nesleer nw ? peIeve mes Jes Ske mecee
nesleer nQ~~204~~
Ge Je=ef Je neefve Glke<e& mes Devleceg&ntle& keeue leke nesleer nw~~205~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-DemebKeeleiegCeer Je=ef DeLeJee DemebKeeleiegCeer neefve kees Ske mecee kejkes
DeefJeJeef#ele Je=ef ee neefve kees eehle nesves hej Ske mecee neslee nw~ DemebKeeleiegCeer Je=ef DeLeJee neefve nesves hej
eefo yengle DeefOeke keeue leke jns, lees Jen Devleceg&ntle& leke ner jnlee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 206 mes 212

elegLe& Devegeesieej /163

SJeb oMecesvlejmLeues Je=efeheCeekeLevehejlJesve hebemet$eeefCe ieleeefve~


SJeb Je=efeheCee ielee~
DeOegvee DeuheyenglJeevegmeejsCe met$emehlekeceJeleee&les-

DehheeyengSefe meJJelLeesJeeefCe DemeceFeeefCe peesieeCeeefCe~~206~~


oesmeg efJe heemesmeg meemeceFeeefCe peesieeCeeefCe oes efJe leguueeefCe DemebKesppeiegCeeefCe~~207~~
oesmeg efJe heemesmeg meceFeeefCe peesieeCeeefCe oes efJe leguueeefCe DemebKesppeiegCeeefCe~~208~~
oesmeg efJe heemesmeg hebemeceFeeefCe peesieeCeeefCe oes efJe leguueeefCe DemebKesppeiegCeeefCe~~209~~
oesmeg efJe heemesmeg eogmeceFeeefCe peesieeCeeefCe oes efJe leguueeefCe DemebKesppeiegCeeefCe~~210~~
GJeefj eflemeceFeeefCe peesieeCeeefCe DemebKesppeiegCeeefCe~~211~~
efyemeceFeeefCe peesieeCeeefCe DemebKesppeeefCe~~212~~
eneB oMeJeW DevlejmLeue ceW Je=efeheCee kes keLeve keer cegKelee Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej Je=efeheCee meceehle ngF&~
Deye DeuheyenglJe kes Devegmeej meele met$e DeJeleerCe& nesles nQmet$eeLe&-

DeuheyenglJe kes Devegmeej Dee" mecee eesie eesiemLeeve meyemes mleeske nQ~~206~~
oesveeW ner heee&YeeieeW ceW meele mecee eesie eesiemLeeve oesveeW ner legue Je Gvemes DemebKeeleiegCes
nQ~~207~~
oesveeW ner heee&YeeieeW ceW n mecee eesie eesiemLeeve oesveeW ner legue Je Gvemes DemebKeeleiegCes
nQ~~208~~
oesveeWs ner heee&YeeieeW ceW heeBe mecee eesie eesiemLeeve oesveeW ner legue Je Gvemes
DemebKeeleiegCes nQ~~209~~
oesveeW ner heee&YeeieeW ceW eej mecee eesie eesiemLeeve oesveeW ner legue Je Gvemes
DemebKeeleiegCes nQ~~210~~
Gvemes leerve mecee eesie Gheefjce eesiemLeeve DemebKeeleiegCes nQ~~211~~
Gvemes oes mecee eesie eesiemLeeve DemebKeeleiegCes nQ~~212~~

164 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 212

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefevleeceefCeerkeeDeuheyenglJeevegmeejsCe Demeceefekeeefve eesiemLeeveeefve meJe&mleeskeeefve YeJeefvle~


DeuheyenglJeeheCee efkeceLe&ceeielee ?
esCee DemebKeeleYeeielJesve DeJeieleeceeCeeveeb DemeceefekeeefoeesiemLeeveeveeb mleeskeyenglJeeheCeeLe~
De$e meJJelLeesJeeefCe Fefle YeefCeles Gheefj YeCeceeveeesiemLeevesYe: mleeskeeveerefle YeefCeleb YeJeefle~
eesjefhe heee&ees: mehlemeceefekeeefve eesiemLeeveeefve ew Deefhe legueew DemebKeeleiegCeew mle:~
De$e kees iegCekeej: ? heueesheceme DemebKeeleYeeie:~ Gheefj GeceeveeuheyenglJeeosMes<eg meJe&$e S<e SJe
iegCekeejes JeeJe:~
eesjefhe heee&ees: <edmeceefekeeefve eesiemLeeveeefve ew Deefhe legueew DemebKeeleiegefCeleew mle:~
eesjefhe heee&ees: hebemeceefekeeefve eesiemLeeveeefve eJeefhe legueew DemebKeeleiegefCeleew mle:~
eesjefhe heee&ees: eleg:meceefekeeefve eesiemLeeveeefve eJeefhe legueew DemebKeeleiegefCeleew YeJele:~
Gheefj eq$emeceefekeeefve eesiemLeeveeefve DemebKeeleiegCeeefve~
De$e GJeefj efe efveoxMe: efkeceLe ke=le: ?
Gheefj YeCeceeveef$emeceefeke-efmeceefekeeesiemLeeveeefve eJeceOeeogheefj ewJe YeJeefvle, DeOemleveb ve YeJevleerefle
%eeheveeLe&ced~
efmeceefekeeefve eesiemLeeveeefve DemebKeeleeefve YeJeefvle~

efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB eLece met$e kee DeefYeeee en nw efke DeuheyenglJe kes Devegmeej Dee"
mecee Jeeues eesiemLeeve meyemes kece nesles nQ~
Mebkee-DeuheyenglJe eheCee efkemeefueS eehle ngF& nw ?
meceeOeeve-esCeer kes DemebKeeleJeW Yeeie mJehe mes efpevekee eceeCe %eele nes egkee nw, Gve Dee" mecee
Jeeues Deeefo eesiemLeeveeW kee DeuheyenglJe yeleueeves kes efueS DeuheyenglJe eheCee eehle ngF& nw~
meyemes mleeske nw, Ssmee eneB kenves hej Deeies kens peeves Jeeues eesiemLeeveeW mes mleeske nQ en DeefYeeee enCe
efkeee ieee nw~
oesveeW ner heee&YeeieeW ceW meele mecee Jeeues eesiemLeeve oesveeW ner meceeve SJeb Gvemes DemebKeeleiegCes nQ~
eneB iegCekeej keee nw ? heueeshece kee DemebKeeleJeeB Yeeie iegCekeej nw~ Deeies kens peeves Jeeues DeuheyenglJe
eosMeeW ceW meJe&$e ener iegCekeej kenvee eeefnS~
oesveeW ner heee&YeeieeW ceW n mecee Jeeues eesiemLeeve oesveeW ner Ske meceeve SJeb Gvemes DemebKeeleiegCes nesles nQ~
oesveeW ner heee&YeeieeW ceW heeBe mecee Jeeues eesiemLeeve oesveeW ner Ske meceeve SJeb Gvemes DemebKeeleiegCes nQ~ oesveeW ner
heee&YeeieeW ceW eej mecee Jeeues eesiemLeeve oesveeW ner Ske meceeve SJeb Gvemes DemebKeeleiegCes nQ~ Gvemes leerve mecee
Jeeues Gheefjce eesiemLeeve DemebKeeleiegCes nQ~
Mebkee-eneB Gheefj Meyo kee efveoxMe efkemeefueS efkeee nw ?
meceeOeeve-Deeies kens peeves Jeeues leerve mecee Deewj oes mecee Jeeues eesiemLeeve eJeceOe mes Thej ner nesles
nQ veeres veneR nesles, Fme yeele kes yeleueeves nsleg met$e ceW GJeefj Meyo kee efveoxMe efkeee nw~
Gvemes oes mecee Jeeues eesiemLeeve DemebKeeleiegCes nesles nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 213

elegLe& Devegeesieej /165

SJeb SkeeoMesvlejmLeues DeuheyenglJeefveheCelJesve mehlemet$eeefCe ieleeefve~


SJeceuheyenglJeeheCee meceehlee~
DeOegvee eosMeyebOemLeeveeheCeeLe met$eceJeleee&les-

peeefCe esJe peesieeCeeefCe leeefCe esJe heosmeyebOeeCeeefCe~ CeJeefj heosmeyebOeeCeeefCe heeef[efJemesmesCe efJemesmeeefneeefCe~~213~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeeeefve eesiemLeeveeefve efveefheleeefve leevesJe eosMeyebOemLeeveeefve %eeleJeeefve YeJeefvle~
efJeMse<esCe leg eosMeyebOemLeeveeefve eke=efleefJeMes<esCe efJeMes<eeefOekeeefve meefvle~
keefeoeMebkelesoMeefYejvegeesieejweexiemLeeveeheCeeeeb eefheleeeeb hegve: efkeceLe&efceob met$eceeieleced ?
Deeeee&osJesve GelesSleeefve meefJemlejsCe eefheleeesiemLeeveeefve ewJe eosMeyebOekeejCeeefve YeJeefvle ve eeveeveerefle %eeheefelJee
iegefCelekeceeefMeke Glke=eesies<JesJe #eefhelekeceeefMekees peIeveeesies<eg ewJe Yeeefcele:~ leme meheuelJeeheCeejsCe
yebOeceeefele DepeIeveeveglke=JeeCeeb mLeeveeheCeeLe&efceob met$eceeieleceefmle~
Sleme met$emeeLex YeCeceeves leeJeod eesiemLeeveeveeb meJex<eeceefhe jevee kele&Jee~ SJeb ke=lJee SlemeeLe&
Geles~ leeLeepeeefCe esJe peesieeCeeefCe Fefle YeefCeles eeJeefvle eesiemLeeveeefve Flegeb YeJeefle~ leeefCe esJe

Fme ekeej ieejnJeW Devlej mLeue ceW DeuheyenglJe kee efveheCe kejves Jeeues meele met$e hetCe& ngS~
Fme ekeej DeuheyenglJe eheCee meceehle ngF&~
Deye eosMeyebOe mLeeve kee eheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

pees eesiemLeeve nQ Jes ner eosMeyebOe mLeeve nQ~ efJeMes<e Flevee nw efke eosMeyebOemLeeve
eke=efleefJeMes<e mes efJeMes<e DeefOeke nQ~~213~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eer Yetleyeueer Deeeee& ves Fme met$e kes ceeOece mes kene nw efke pees eesiemLeeve
efveefhele efkees iees nQ, Jes ner eosMeyebOemLeeve peeveves eesie nQ~ efJeMes<e yeele en nw efke eosMeyebOemLeeve eke=efle
efJeMes<e mes efJeMes<e DeefOeke nQ~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeome DevegeesieejeW mes eesiemLeeve eheCee kes kej egkeves hej efhej en met$e efkemeefueS Deeee nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeefJemleej mes kens iees es eesiemLeeve ner eosMeyebOe kes keejCe nQ, Deve veneR nQ, Ssmee yeleueekej iegefCelekeceeefMeke
kees Glke= eesieeW ceW ner Deewj #eefhelekeceeefMeke kees peIeve eesieeW ceW ner pees Iegceeee nw, Gmekeer meheuelee keer eheCee eje
yebOe kee Deeee kejkes DepeIeve-Deveglke= JeeW kes mLeeveeW keer eheCee kes efueS Ge met$e eehle ngDee nw~
Fme met$e kee DeLe& kenles mecee eLecele: meYeer eesiemLeeveeWs keer jevee kejvee eeefnS~ Ssmee kejkes Fme met$e
kee DeLe& kenles nQ~ Jen Fme ekeej nwpeeefCe esJe peesieeCeeefCe Ssmee kenves hej efpeleves eesiemLeeve nQ Ssmee Gmekee DeLe& neslee nw~ leeefCe esJe

166 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 213

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

heosmeyebOeeCeeefCe Fefle YeefCeles leeJeefvle ewJe eosMeyebOemLeeveeefve Fefle ie=nerleJeb YeJeefle~ leeLeepeIeveeesiesve Dekecee&efCe yeOvelees peerJeme leceskeb %eeveeJejCeereme eosMeyebOemLeeveb YeJeefle~ hegve:
e#esheesejeesiemLeevesve efleeresve yeOeceeveme efleereb eosMeyebOemLeeveb YeJeefle~ Slesve ecesCe vesleJeb, eeJeoglke=eesiemLeeveefceefle~ SJeb veerles eesiemLeevecee$eeefCe ewJe %eeveeJejCeereme eosMeyebOemLeeveeefve Fefle efmeced~
SJeceeegJeefpe&lemeJe&kece&Ceeb JeeJeced~ veJeefj-efJeMes<esCe Deeeg<e: Gheheeo-SkeevleevegJe=efeesiemLeeveeefve cegkelJee
Mes<eheefjCeeceeesiemLeevecee$eeefCe ewJe eosMeyebOemLeeveeefve JeeJeeefve~
CeJeefj heeef[efJemesmesCe efJemesmeeefneeefCe Fefle SlemeeLe& Geles~ leeLee-De$e leeJelmebew peIeveeesieJece<eefMelecee$eb YeJeefle~ (168)~ meJe&eesiemLeeveeveeb eceeCeb mebew <edef$ebMeogejef$eMelecee$eb YeJeefle (336)~
hetJe SleeJevcee$eeefCe eosMeyebOemLeeveeefve %eeveeJejCeeresve ueyOeeefve~
mebeefle eLee SlesYees efJeMes<eeefOekeeefve %eeveeJejCeereeosMeyebOemLeeveeefve YeJeefvle leLee eheevleeeee&osJee:peIeveeesiesveeeke=leer: yeOeceeveme %eeveeJejCeYebie:~ mebew SkeefJebMeefle: (21)~ mehleyeOeceeveme
%eeveeJejCeYebie:~ elegefJeMeefle:(24)~ mebeefle De$e ees&Jeees: meMelJeb veeefmle~
hegve: keLeb meMelJeb YeJeefle ?
peIeveeesiemLeeveeled mehleceYeeieeYeefOekeeesiemLeevesve Dekecee&efCe yeOeceeveme %eeveeJejCeJeb peIeveeesiemLeevesve mehle yeOeceeveme %eeveeJejCeJeb e meMeb YeJeefle~ SJeb meMeb ke=lJeeefJeOeyebOekeese#esheeefOekeeesiemLeevesve mehleefJeOeyebOekees peIeveeesiemLeeveeled mehlee#esheeefOekeeesiemLeevesve hegve: yebOeeheefeleJe:~ SJeb yebOes

heosmeyebOeeCeeefCe Ssmee kenves hej Gleves ner eosMeyebOe mLeeve nQ en DeLe& enCe kejvee eeefnS~ Jen Fme ekeej nwpeIeve eesie mes Dee" keceeX kees yeebOeves Jeeues peerJe kes Jen %eeveeJejCeere kee Ske eosMe yebOemLeeve neslee nw~
heeeled e#eshe DeefOeke efleere eesiemLeeve mes yeebOeves Jeeues peerJe kes efleere eosMe yebOemLeeve neslee nw~ Fme ece mes Glke=
eesiemLeeve leke ues peevee eeefnS~ Fme ekeej ues peeves hej eesiemLeeveeW kes yejeyej ner %eeveeJejCeere kes eosMeyebOemLeeve
eehle nesles nQ~ DeleSJe efpeleves ner eesiemLeeve nQ, Gleves ner eosMeyebOe mLeeve nQ, en efme nw~ Fmeer ekeej Deeeg kees
es[kej meye keceeX kes eosMeyebOemLeeve kenvee eeefnS~ efJeMes<elee en nw efke Deeeg kece& kes Gheheeo Deewj SkeevleevegJe=ef
eesiemLeeveeW kees es[kej Mes<e heefjCeeceeesiemLeeveeW kes yejeyej ner eosMeyebOe mLeeveeW kees kenvee eeefnS~
CeJeefj heeef[efJemesmesCe efJemesmeeefneeefCe Fme met$e kee DeLe& kenles nQ~ Jen Fme ekeej nweneB mebef ceW peIeve eesie kes Je kee eceeCe Ske meew De[me" nw (168)~ meye eesiemLeeveeW kee eceeCe
mebef ceW leerve meew eerme (336) nw~ henues %eeveeJejCeere kes eje Fleves cee$e eosMeyebOemLeeve eehle efkees iees nQ~
Deye efpeme ekeej Fmemes efJeMes<e DeefOeke %eeveeJejCeere kes eosMeyebOemLeeve nesles nQ, Gmes yeleueeles nQpeIeve eesie mes Dee" eke=efleeeW kees yeebOeves Jeeues keer eheCee %eeveeJejCe kes meceeve nw~ mebef ceW Fvekes
efueS Fkekeerme (21) Debke nQ~ meele eke=efleeeW kees yeebOeves Jeeues peerJe keer eheCee %eeveeJejCe kes meceeve nw~ Fmekes
efueS mebef ceW eewyeerme (24) Debke nQ~ eneB oesveeW JeeW ceW meMelee veneR nw~
Mebkee-efhej kewmes meMelee nesleer nw ?
meceeOeeve-peIeve eesiemLeeve mes meeleJeW Yeeie DeefOeke eesiemLeeve kes eje Dee" kees yeebOeves Jeeues peerJe
kee %eeveeJejCeJe Deewj peIeve eesiemLeeve mes meele eke=efleeeW kees yeebOeves Jeeues peerJe kee %eeveeJejCe Je meMe
neslee nw~ Fme ekeej meMe kejkes Dee" e#eshe DeefOeke eesiemLeeve mes Dee" ekeej kes kece& kee yebOeke nw Deewj

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 213

elegLe& Devegeesieej /167

ees%ee&veeJejCeJeb meMeb YeJeefle~ De$e mehlemeg eesiemLeeves<eg <e[deessiemLeeveeefve Dehegvekeleeefve ueyOeeefve~


mehleceeesiemLeeveb hegveeb DeefJeOeyebOekeJesCe meceevelJeeled~ lesve leoJevesleJeced~
hegvejefhe DeefJeOeyebOekeese#esheeefOekeeesiemLeevesve yeOeceeve:, mehlee#esheeefOekeeesiemLeevesve yeOeceeve:
mehleefJeOeyebOeke:, Fceew ew e meMeew mle:~ De$eeefhe <e[hegvekeleeosMeyebOemLeeveeefve ueYevles~ mehleceb hegveeb
YeJeefle~ SJeb vesleJeb eeJeoglke=eesiemLeevesve yeOeceeveeefJeOeyebOeke%eeveeJejCeJesCe leleesceYeeienerveeesiemLeevesve
yeOeceevemehleefJeOeyebOeke%eeveeJejCeJeb meMeb peeesle Fefle~ De$eehegveeeosMeyebOemLeeves<eg Deeveereceeves<eg
DeceYeeienervemeJe&eesiemLeeveeOJeeveefceejeefMe: kele&Je:~
keefeoen-efkeceLe&cetveb efeeles ?
Deeeee&: een-SleeJevcee$eeesiemLeevew: mehleefJeOeyebOeke Glke=eesiemLeeveb ve eehle:, DeleSJeeceYeeiesve
nerveb efeeles~
De$e efJemlejes OeJeueeerkeeeeb Jeesefmle~
peeefCe esJe peesieeCeeefCe leeefCe esJe heosmeyebOeeCeeefCe Fefle YeCeceeves eesiemLeevesYe: meJe&kece&eosMeyebOe-mLeeveeveeceskelJeb eefheleced , eosMee yeOevles Slesvesefle eesiemLeevemewJe eosMeyebOemLeeveJeheosMeeled~
yebOeCeb yebOees Fefle efkeVe ie=eles ?

peIeve eesiemLeeve mes meele e#eshe DeefOeke meele ekeej kes kece& kee yebOeke nw~ Fme ekeej mehleefJeOe yebOeke kees efhej
mes yebOeevee eeefnS~ Fme ekeej yebOe nesves hej oesveeW kee %eeveeJejCe Je meMe neslee nw~ eneB meele eesiemLeeveeW ceW
n eesiemLeeve Dehegveje heees peeles nQ~ meeleJeeB eesiemLeeve hegvee nw, keeeWefke Jen DeefJeOe yebOeke Je mes
meceeve nw~ DeleSJe Gmekees kece kejvee eeefnS~
efhej mes Yeer Dee" e#eshe DeefOeke eesiemLeeve mes yeebOeves Jeeuee DeefJeOe yebOeke Deewj meele e#eshe DeefOeke
eesiemLeeve mes yeebOeves Jeeuee mehleefJeOe yebOeke, es oesveeW meMe nQ~ eneB Yeer n Dehegvee eosMeyebOemLeeve heees
peeles nQ~ meeleJeeB mLeeve hegvee nw Fme ekeej leye leke ues peevee eeefnS peye leke efke Glke= eesiemLeeve mes yeebOeves
Jeeues DeefJeOe yebOeke %eeveeJejCeJe mes Gmekeer Dehes#ee Dee"JeW Yeeie mes nerve eesiemLeeve eje yeebOeves Jeeues
mehleefJeOe yebOeke kee %eeveeJejCe Je meceeve ve nes peeJes~ eneB Dehegvee eosMeyebOe mLeeveeW kees uesles mecee Dee"JeW
Yeeie mes nerve eesiemLeeve eje yeebOeves Jeeues mehleefJeOe yebOeke kee %eeveeJejCe Je meceeve ve nes peeJes~ eneB
Dehegvee eosMeyebOe mLeeveeW kees ueeles mecee Dee"JeW Yeeie mes jefnle mecemle eesiemLeeveeOJeeve kees Fe jeefMe
kejvee eeefnS~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-Dee"JeW Yeeie mes nerve efkemeefueS efkeee peelee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-etBefke Fleves cee$e eesiemLeeveeW mes mehleefJeOe yebOeke Glke= eesiemLeeve
kees veneR eehle ngDee nw, DeleSJe Dece Yeeie mes nerve efkeee ieee nw~
eneB Deewj efJemle=le JeCe&ve OeJeueeerkee ceW Je nw~
peeefCe esJe peesieeCeeefCe leeefCe esJe heosmeyebOeeCeeefCe Ssmee kenves hej eesiemLeeveeW mes meye kece& eosMeyebOe
mLeeveeW keer Skelee yeleueeF& nw, keeeWefke efpemekes eje eosMe yebOeles nQ, Jen eosMeyebOe nw, Fme efveefe kes Devegmeej
eesiemLeeveeW keer ner eosMeyebOemLeeve meb%ee eehle nw~
Mebkee-yevOeCeb yevOees DeLee&led yebOevee ner yebOe nw Ssmee DeLe& keeeW veneR enCe efkeee peelee nw ?

168 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 213

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ve ie=eles, eosMeyebOemLeeveeveeceevebeflekelJeemebieeled~
eefo eesieeleosMeyebOees YeJeefle leefn& meJe&kece&Ceeb eosMeefheb[me meceevelJeb eehveesefle, SkekeejCelJeeled~ ve
ewJeb hetJeexkeleeuheyenglJesve efJejesOeeefoefle~ SJeb eleJeefmLeleefMe<eeLe&cegejmet$eeJeeJe: Deeiele: CeJeefj heeef[efJemesmesCe
efJemesmeeefneeefCe Fefle~ hee[er Ceece meneJees leme efJeMes<ees Yeso:, lesve eke=efleefJeMes<esCe kece&Ceeb eosMeyebOemLeeveeefve
meceevekeejCelJesefhe eosMew: efJeMes<eeefOekeeefve~ leeLeeSkeeesiesveeielewkemeceeeyes meJe&mleeske DeeegYee&ie:~ veeceieess$eYeeiemleguees efJeMes<eeefOeke:~ %eeveeJejCeereoMe&veeJejCeere-DeblejeeeCeeb Yeeiemleguees efJeMes<eeefOeke:~ ceesnveereYeeiees efJeMes<eeefOeke:~ JesoveereYeeiees efJeMes<eeefOeke:~
meJe&$e efJeMes<eeceeCeceeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiesve DeOemleveeOemleveYeeies KeefC[les le$ewkeKeC[cee$eb YeJeefle~
Geb eDeeGDeYeeiees LeesJees Ceeceeieesos mecees leoes Deefnees~
DeeJejCeceblejeS Yeeiees DeefnDees og ceesns efJe~~1~~~
meJJegJeefj meesnCeerS1 Yeeiees DeefnDees og keejCeb efkebleg~
heeef[efJemesmees keejCe Cees DeCCeb leoCeguebYeeoes~~2~~
DeeegYee&ie: mleeskeessefmle, lelees veeceiees$eeesYee&iees efJeMes<eeefOekees YeJeved hejmhejb meceesefmle, lelees %eeveeJejCeoMe&veeJejCeevlejeeeCeeb YeeieesefOekees %eeleJe:, leleesefOekees Yeeiees ceesnveeremeeJeyeesJe:~ meJe&meesheefj Jesoveereme
YeeieesefOeke:, efkevleg Deme keejCeb eke=efleefJeMes<e SJe veeeeveled keejCeb, leovegheuebYeeled~

meceeOeeve-veneR enCe efkeee peelee nw, keeeWefke Fme ekeej mes eosMeyebOemLeeveeW kes Devevle nesveskee emebie Deelee nw~
eefo eesie mes eosMeyebOe neslee nw, lees meye keceeX kes eosMe mecetn kes meceevelee eehle nesleer nw, keeesWefke Gve
meyekes eosMe yebOe kee Ske ner keejCe nw~ hejvleg Ssmee nw veneR, keeeWefke Jewmee nesves hej hetJeexe DeuheyenglJe kes meeLe
efJejesOe Deelee nw~ Fme eleJemLee ege DeLee&led hegve: hegve: eMve kejves Jeeues efMe<e kes efueS Ge met$e kes CeJeefj
heeef[efJemesmesCe efJemesmeeefneeefCe Fme Gej DeJeeJe Jeeues met$e kee DeJeleej ngDee nw~ eke=efle kee DeLe& mJeYeeJe nw,
Gmekee efJeMes<e DeLee&led Yeso en DeLe& nw~ Gme eke=efleefJeMes<e mes keceeX kes eosMeyebOemLeeve meceeve keejCe kes nesves hej
Yeer eosMeeW mes efJeMes<e DeefOeke nQ~ Jen Fme ekeej nwSke eesie mes Deees ngS Ske meceeeye ceW meyemes mleeskeYeeie Deeeg kece& kee nw~ veece Je iees$e kee Yeeie
meceeve Je Deeeg kes Yeeie mes efJeMes<e DeefOeke nw~ %eeveeJejCeere, oMe&veeJejCeere Je Devlejee kee Yeeie legue neskej
Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~ Gmemes ceesnveere kee Yeeie efJeMes<e DeefOeke nw~ Gmemes Jesoveere kee Yeeie efJeMes<e DeefOeke nw~
meye peien efJeMes<e kee eceeCe DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie mes veeres-veeres kes Yeeie kees KeefC[le kejves hej GmeceW
mes Ske KeC[cee$e neslee nw~ kene Yeer nwieeLeeLe&-Deeeg kee Yeeie mleeske nw~ Gmemes veece Deewj iees$e kee Yeeie efJeMes<e DeefOeke neslee ngDeehejmhej ceW meceeve nw~
Gmemes %eeveeJejCe, oMe&veeJejCe Deewj Devlejee kee Yeeie DeefOeke nw~ Gmemes DeefOeke Yeeie ceesnveere kee nw~ Jesoveere kee Yeeie
meyemes DeefOeke nw~ efkevleg Fmekee keejCe eke=efleefJeMes<e nw, Deve veneR nw, keeeWefke Jen heeee veneR peelee nw~~1-2~~
DeLee&led Deeeg kee Yeeie meyemes kece nw~ Gmemes veece Deewj iees$ekece& kee Yeeie efJeMes<e DeefOeke neslee ngDee
hejmhej ceW meceeve nw~ Gmemes %eeveeJejCe, oMe&veeJejCe Deewj Devlejee kece& kee Yeeie DeefOeke peevevee eeefnS~ Gmemes
DeefOeke Yeeie ceesnveere kece& kee peevevee eeefnS~ meyemes DeefOeke Yeeie Jesoveere kece& kee neslee nw, efkevleg Fmekee
keejCe eke=efle efJeMes<e-mJeYeeJe ner nw, Deve keesF& keejCe veneR nw, keeeWefke Jen heeee veneR peelee nw~
1. De-Dee-keeeefle<eg ceesnCeerS leeeleew ceesnCereS (JesoCeerS) Fefle hee":~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 213

elegLe& Devegeesieej /169

leelhee&ce$e-eeefhe DeelceeosMe-kece&eosMeees: hejmhejb #eerjveerjefceJe mebyebOeesefmle leLeeefhe he=Lekekeleg


Mekeeles Fefle %eelJee e%ee sveerefMeleseb Fefle keLeveevegmeejsCe YesoefJe%eeveyeuesve mJeelceve: kece&eosMee:
he=Lekekele&Jee:~ eeJeoerMeerMeefeve& YeJeseeJeled es meJe&kece&eosMewceg&ee: efmee: YeieJevlemles<eeb SJe MejCeb
ie=nerleJeefceefle~
SJeb le=leeremLeues eosMeyebOekeLevehejlJesve Skeb met$eb ieleced~
DeOegvee JesoveeJeefJeOeevemeeshemebnejes efJeOeerelesJesoveeheJeme mebyebOes Glke=-Deveglke=-peIeveeefoheoeveeb eheCee veece JesoveeJeefJeOeeveceefmle~
Sles<eg heoceerceebmee-mJeeefcelJe-DeuheyenglJeveeceeefve $eerefCe DevegeesieejeefCe %eeleJeeefve YeJeefvle~
eLeceheoceerceebmeeeeb %eeveeJejCeereeefoJeJesoveeee efJe<ees Glke=-Deveglke=-peIeve-DepeIeve-meeefoDeveeefo-OegJe-DeOegJe-Deespe-egice-Deesce-efJeefMe-vees DeesceveesefJeefMeeefve Fceeefve $eeesoMeheoeefve eLeemebYeJeb
efJeeee&vles~ hegvee meeceeveb efJeMes<eeefJeveeYeeefJe, lele: hetJee&se$eeesoMeheos<eg Skewkeb heob cegKeb ke=lJee
eleskeheoefJe<eesefhe Mes<eeCeeb eoMeheoeveeb mebYeeJevee ceerceebmeles~
FlLeb %eeveeJejCeeefoeleskekece&mebyebefOe-Skeesvemehleefle-DeefOekeMeleeMveeved ke=lJee hetJeexeheoeveeb efoioMe&veb keee&les~
GoenjCehesCe %eeveeJejCeb ie=nerleJeced~ lelmebyebefOeveer efJeeejCee efeeles%eeveeJejCeereJesoveeJeb efkeceglke=b efkeceveglke=b efkeb peIeveb efkecepeIeveb efkeb meeefo efkeceveeefo efkeb OegJeb
efkeceOegJeb efkeceespeb efkeb egiceb efkeceesceb efkeb efJeefMeb efkeb veesDeesce-veesefJeefMeefceefle $eeesoMe eMveeved ke=lJee leeved

leelhee& en nw efke-eeefhe Deelce eosMe Deewj kece&eosMeeW kee hejmhej ceW otOe Deewj heeveer kes meceeve mebyebOe
nw, efhej Yeer GvnW Deueie-Deueie efkeee pee mekelee nw Ssmee peevekej en e%ee sveer hewveer nw Fme meceemeej
keueMe kes keLeve kes Devegmeej Yeso efJe%eeve kes yeue mes Deelcee Deewj kece&eosMe Deueie-Deueie kejvee eeefnS~ peye
leke Ssmeer Meefe veneR eehle veneR nes, leye leke mechetCe& kece&eosMeeW mes cege pees efme YeieJeeve nQ, Gvekeer ner MejCe
enCe kejvee eeefnS~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW eosMe yebOe kes keLeve keer cegKelee Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye JesoveeJeefJeOeeve kee Ghemebnej efkeee pee jne nwJesoveehe Je kes mebyebOe ceW Glke=, Deveglke= SJeb peIeve Deeefo heoeW keer eheCee kee veece JesoveeJe
efJeOeeve nw~ FmeceW heoceerceebmee, mJeeefcelJe Deewj DeuheyenglJe, es leerve Devegeesieej %eeleJe yeleueees iees nQ~
eLece heoceerceebmee ceW %eeveeJejCeere Deeefo keer JeJesovee kes efJe<ee ceW Glke=, Deveglke=, peIeve,
DepeIeve, meeefo, Deveeefo, OegJe, DeOegJe, Deespe, egice, Deesce, efJeefMe Deewj veesDeesce veesefJeefMe, Fve 13 heoeW kee
eLeemebYeJe efJeeej efkeee ieee nw~ Fmekes Deefleefje meeceeve etBefke efJeMes<e kee DeefJeveeYeeJeer nw, DeleSJe Ge 13
heoeW ceW mes Ske-Ske heo kees cegKe kejkes eleske heo kes efJe<ee ceW Yeer Mes<e 12 heoeW ceW mebYeeefJele efJeeej efkeee
ieee nw~
Fme ekeej %eeveeJejCeeefo eleske kece&mebyebOeer 169 eMveeW kees kejkes hetJeexe heoeW kee efoioMe&ve kejeles nQ~
GoenjCehe mes %eeveeJejCekece& kees enCe kejvee eeefnS~ lelmebyebOeer efJeeejCee keer peeleer nw%eeveeJejCeere Jesovee kee Je keee Glke= nw, keee Deveglke= nw, keee peIeve nw, keee DepeIeve nw, keee
meeefo nw, keee Deveeefo nw, keee OegJe nw, keee DeOegJe nw, keee Deespe nw, keee egice nw, keee Deesce nw, keee efJeefMe

170 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 213

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efJeeejeved keLeles1. %eeveeJejCeereJesovee JehesCe keLebefeled Glke=e, iegefCelekeceeefMekemehlecehe=LJeerefmLeleveejkepeerJeme


leodYeJeeefvlecemecees %eeveeJejCeeremeeslke=JesoveeueYelJeeled~
2. keLebefeled meeveglke=e, iegefCelekeceeefMekeb efJenee Mes<emeJe&peerJeeveeb %eeveeJejCeereJeeveglke=ueYelJeeled~
3. keLebefeled mee peIevee, #eefhelekeceeefMeke#eerCeke<eeeiegCemLeeveJeefle&peerJeeveeceme iegCemLeevemeeefvlecemecees
%eeveeJejCeereJeme peIeveesheuebYelJeeled~
4. keLebefeled meepeIevee, Ge#eefhelekeceeefMekeb efJeneeevemeJe&eeefCe<eg %eeveeJejCeereeveeb JecepeIeveb
Meles~
5. keLebefeled mee %eeveeJejCeereJesovee meeefohee, efkeb e Glke=eefoheoeveeb heefjJele&veb YeJeVeemles, ve
lelheefjJele&veb Meeeeflekeced~
6. keLebefeled mee Jesovee Deveeefohee, efkeb e peerJekece&CeesyeOemeeceeveceveeefoheceefmle~ leme meeefolJeb
ve mebYeeJeles~
7. keLebefeled mee OegJehee, efkeb e-DeYeJeeveeb DeYeJemeMeYeJepeerJeeveeb eeefhe meeceevehesCe
%eeveeJejCeme efJeveeMees ve mecYeJeefle~
8. keLebefeled mee DeOegJehee efkeb e-kesJeue%eeefveYeieJelmeg leme efJeveeMees Meles~ SleodJeefleefjehetJeexeeslke=eefoheoeveeb MeeeeflekeeJemLeeveemebYeJeeled les<eg heefjJele&veceefhe YeJelesJe~
9. keLebefeled mee egicehee, eosMeeveeb hes %eeveeJejCeereme Jeb mecemebKeelcekeb ueYeles~

nw, keee veesDeesce veesefJeefMe nw ? Fve lesjn eMveeW kees kejkes Gvekee efJeeej kejles ngS kenles nQ(1) Ge %eeveeJejCeere Jesovee Je mes keLebefeled Glke= nw, keeeWefke iegefCele keceeefMeke mehlece he=efLeJeer ceW
efmLele veejkeer peerJe kes Gme YeJe kes Deefvlece mecee ceW %eeveeJejCeere keer Glke= Jesovee heeF& peeleer nw~
(2) keLebefeled Jen Deveglke= nw, keeeWefke iegefCelekeceeefMeke kees es[kej Mes<e meYeer peerJeeW kes %eeveeJejCeere
kee Je Deveglke= heeee peelee nw~
(3) keLebefeled Jen peIeve nw, keeeWefke #eefhelekeceeefMeke #eerCeke<eee iegCemLeeveJeleea peerJeeW kes Fme iegCemLeeve
kes Deefvlece mecee ceW %eeveeJejCeere kee Je peIeve heeee peelee nw~
(4) keLebefeled Jen DepeIeve nw, keeeWefke Ge #eefhelekeceeefMeke kees es[kej Deve meye eeefCeeeW ceW
%eeveeJejCeereeW kee Je DepeIeve osKee peelee nw~
(5) keLebefeled Jen %eeveeJejCeere Jesovee meeefo nw, keeeWefke Glke= Deeefo heoeW ceW heefjJele&ve neslee jnlee nw,
Jes heefjJele&ve Meeeefleke veneR nw~
(6) keLebefeled Jen Jesovee Deveeefo nw, keeeWefke peerJe Je kece& kee yebOe meeceeve mes Deveeefo nw~ Gmekes
meeefolJe keer mebYeeJevee veneR nw~
(7) keLebefeled Jen OegJe he nw, keeeWefke DeYeJeeW leLee DeYeJe meceeve YeJe peerJeeW ceW Yeer meeceevehe mes
%eeveeJejCe kee efJeveeMe mebYeJe veneR neslee nw~
(8) keLebefeled Jen DeOegJe he nw, keeeWefke kesJeue%eeveer YeieJevleeW ceW Gmekee efJeveeMe osKee peelee nw~ Fmekes
Deefleefje Ge Glke= Deeefo heoeW kee Meeeefleke DeJemLeeve mebYeJe ve nesves mes GveceW heefjJele&ve Yeer neslee ner jnlee nw~
(9) keLebefeled Jen egice he nw, keeeWefke eosMeeW kes he ceW %eeveeJejCeere kee Je mecemebKeelceke heeee peelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 213

elegLe& Devegeesieej /171

10. keLebefeled mee Deespehee, leme Jeb keoeefeled efJe<ecemebKeehesCeeefhe ueYeles~


11. keLebefeled mee Deescehee, lemee eosMes<eg keoeefeled neefvejJeueeskeeles~
12. keLebefeled mee efJeefMee, keoeefeled leme eosMes<eg Jeeehes#eee DeeeeefOekelJeb Meles~
13. keLebefeled mee veesDeesce-veesefJeefMee, efkeb e-eleskeheoeJeeJeefJeJe#eeeeb Je=efneveesYeees: mebYeeJevee
veeefmle~
FlLeb Glke=%eeveeJejCeereJesoveeefmle, SleodJesoveeJeb efkeceveglke=b efkeb peIeveb FleeefomJehesCe SkewkeheoefJeJe#eeeeb les<eg efJe<ees<Jeefhe Mes<eeoMeheoeveeb mebYeeJeveeee efJeeee&les mce~
heoceerceebmeeeeb keefLelebb~
Deefmceved mJeeefcelJeevegeesieejs %eeveeJejCeereeefokece&Ceeb Glke=eveglke=eefoheoeefve kes<eg kes<eg peerJes<eg kesve
kesve ekeejsCe mebYeJevleerefle les<eeb mJeeefceveeb efJemlejsCe efJeeejesefeele~
GoenjCeeLe-%eeveeJejCeereb ie=nerlJee leme Glke=Jesoveeee: mJeeefcevees efJeeejb kegJe&ved keefLeleceefmle
eled-e: keefeod peerJees yeeojhe=efLeJeerkeeefekepeerJes<eg meeefOekeefmenemeeiejesheceeVetveb kece&efmLeefleeceeCeb veJemeled~
les<eg heefjYeceCeb kegJe&ved meved e: heee&hles<eg yengJeejb Deheee&hles<eg e mleeskeJeejb GlheVeesYeJeled~ (YeJeeJeemeeseb)~
heee&hles<eg GlheVees YeJeved oerIee&eg<kes<eg Deheee&hles<eg GlheVees YeJeved meved Deuheeeg<kes<JesJe GlheVees YeJeefle~
(DeeJeemeeseb keefLele:)~
oerIee&eg<kes<eg GlheVees YetlJee e: meJe&ueIegkeeues heee&hleer: hetjeefle, eeJeled me Deeegye&Oveeefle leleeeesiepeIeve-

(10) keLebefeled Jen Deespe he nw, keeeWefke Gmekee Je keoeefeled efJe<ece mebKee kes he ceW Yeer heeee peelee nw~
(11) Jen keLebefeled Deescehe nw, keeeWefke Gmekes eosMeeW ceW keoeefeled neefve osKeer peeleer nw~
(12) keLebefeled Jen efJeefMe nw, keeeWefke keoeefeled Gmekes eosMeeW ceW Jee keer Dehes#ee Deee keer DeefOekelee
osKeer peeleer nw~
(13) keLebefeled Jen veesDeesce-veesefJeefMe nw, keeeWefke eosMe heo kes DeJeeJe keer efJeJe#ee ceW Je=ef Deewj neefve
oesveeW keer mebYeeJevee veneR nw~
Fmeer ekeej mes Glke= %eeveeJejCeereJesovee nw, en Jesovee keee Deveglke= nw ? keee peIeve nw, Fleeefo mJehe
mes Ske-Ske heo kees efJeJeef#ele kejkes Gmekes efJe<ee ceW Yeer Mes<e 12 heoeW keer mebYeeJevee kee efJeeej efkeee ieee nw~
heoceerceebmee ceW kene nwmJeeefcelJe Devegeesieej ceW %eeveeJejCeere Deeefo keceeX kes Glke= Je Deveglke= Deeefo heo efkeve-efkeve peerJeeW ceW
efkeve-efkeve ekeej mes mebYeJe nQ, Fme ekeej mes Gvekes mJeeefceeeW kee efJemleejhetJe&ke efJeeej efkeee ieee nw~
GoenjCe kes efueS peeveW-%eeveeJejCeere kees ueskej Gmekeer Glke= Jesovee kes mJeeceer kee efJeeej kejles
ngS kene ieee nw efke pees keesF& peerJe yeeoj he=efLeJeerkeeefeke peerJeeW ceW keg DeefOeke 2000 meeiejesheceeW mes nerve
kece&efmLeefle (60 kees[ekees[er meeiejeshece) eceeCe jne nw~ GveceW heefjYeceCe kejlee ngDee pees heee&hleeW ceW yengle yeej
Deewj Deheee&hleeW ceW Lees[s yeej GlheVe neslee nw (en YeJeJeeme ngDee)~
heee&hleeW ceW GlheVe neslee ngDee oerIe& Deeeg JeeueeW ceW leLee Deheee&hleeW ceW GlheVe neslee ngDee Deuhe Deeeg JeeueeW
ceW ner pees GlheVe neslee nw (en DeeJeeme kene ieee nw)
oerIe& Deeeg JeeueeW ceW GlheVe nes kejkes pees meJe&ueIeg keeue ceW heee&efhleeeW kees hetCe& kejlee nw, peye-peye Jen

172 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 213

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eesiesvewJe yeOveeefle~ (DeeegjeJeemeeseb %eeleJe:)~


e GheefjceefmLeleerveeb efve<eskemeeslke=heob DeOemleveefmLeleerveeb e peIeveheob kejesefle~ (Deheke<e&Ceeslke<e&CeeJeeme:
eosMeefJeveemeeJeemees Jee$e %eeleJe:)~
yengyengJeejb e Glke=eesiemLeeveeefve eehveesefle (eesieeJeemeeseb)~
leLee e yeng-yengJeejb ees cebomebkeuesMeheefjCeeceeved eehveesefle (mebkeuesMeeJeemeeseb)~
FlLecegepeerJes<eg heefjYece heeeled ees yeeoj$emeheee&hlepeerJes<eg GlheVeesYeJeled, les<eg heefjYeceCeb keejeved
leme efJe<ees eeefieJe De$eeefhe YeJeeJeeme-DeeJeeme-DeeegjeJeeme-Deheke<e&Ceeslke<e&CeeJeeme-eesieeJeememebkeuesMeeJeemeeveeb eheCee ke=leeefmle~
hetJeexeekeejsCe heefjYeeceved e: keefeod peerJe: DeefvleceYeJeenCes mehleceerhe=efLeJee veejkes<etlheVe:, le$eeslhee
eLecemeceeJeefle&-Deenejke: eLecemeceeJeefle&leodYeJemLee YeJeved Glke=eesiesve Deenejes ie=nerle:, Glke=Je=ee
Je=efbieleesYeJeled, meJe&ueIeg-Devleceg&ntle&sve keeuesve meJe&heee&efhleefYe: heee&hleeeYeJeled~ le$e $eeefebMelmeeiejeshecekeeueheeleb efmLele:, yeng-yengJeejb Glke=eesiemLeeveeefve yeng-yengJeejb mebkeuesMeheefjCeeceebe e: eehveesled~ GeekeejsCe
heefjYeeceved peerefJelekeeueme mleeskeeJeefMes ees eesieeJeceOemeesheefj Devleceg&ntle&keeueb efmLele: DeefvlecepeerJeiegCeneefvemLeeveevlejs DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeie: efmLele:~ efejces ef$eejcemecees Glke=mebkeuesMeb eehveesled leLee
ejcemecees efejces e Glke=eesieceJeehveesled~ SleeMeme peerJeme veejkeYeJemeeefvlecemecees efmLeles meefle
%eeveeJejCeereme Jesovee JesCeeslke=e YeJeefle~ SleosJe iegefCelekeceeefMekepeerJeme ue#eCeb efJeeles~

Deeeg kees yeebOelee nw, leleeeesie peIeve eesie kes eje ner yeebOelee nw (en Deeeg DeeJeeme peevevee eeefnS~)
pees Gheefjce efmLeefleeeW kes efve<eske kes Glke= heo kees leLee DeOemleve efmLeefleeeW kes efve<eske kes peIeve heo kees
kejlee nw (eneB en Deheke<e&Ce-Glke<e&Ce DeeJeeme DeLeJee eosMe efJeveemeJeeme peevevee eeefnS~
yengle-yengle yeej pees Glke= eesiemLeeveeW kees eehle neslee nw (en eesieeJeeme ngDee)
leLee yengle-yengle yeej pees cebo mebkeuesMe heefjCeeceeW kees eehle neslee nw (en mebkeuesMeeJeeme ngDee)
Fme ekeej Ge peerJeeW ceW heefjYeceCe kejkes heeeled pees yeeoj $eme heee&hle peerJeeW ceW GlheVe ngDee nw, GveceW
heefjYeceCe kejeles ngS Gmekes efJe<ee ceW henues kes ner meceeve eneB Yeer YeJeeJeeme, DeeJeeme, Deeeg DeeJeeme,
Deheke<e&Ce-Glke<e&Ce DeeJeeme, eesieeJeeme Deewj mebkeuesMeeJeeme, Fve DeeJeemeeW keer eheCee keer ieF& nw~
hetJeexe ekeej mes heefjYeceCe kejlee ngDee pees Deefvlece YeJeenCe ceW mehlece he=efLeJeer kes veejefkeeeW ceW GlheVe
ngDee nw, GveceW GlheVe nes kejkes eLece meceeJeleea Deenejke Deewj eLece meceeJeleea leodYeJemLe nesles ngS efpemeves
Glke= eesie mes Deenej Jeie&CeeDeeW kees enCe efkeee nw, Glke= Je=ef mes pees Je=efbiele ngDee nw, meJe&ueIeg Devleceg&ntle&
keeue ceW pees meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee nw, JeneB 33 meeiejeshece keeue leke pees jne nw, yengle-yengle yeej pees
Glke= eesiemLeeveeW kees leLee yengle-yengle yeej yengle mebkeuesMe heefjCeeceeW kees pees eehle ngDee nw, Ge ekeej mes
heefjYeceCe kejles ngS peerJeve kes keeue kes Lees[s mes keeue kes DeJeefMe jnves hej pees eesieeJeceOe kes Thej
Devleceg&ntle& keeue leke jne nw, Deefvlece peerJeiegCeneefvemLeeveevlej ceW pees DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie jne nw~
efejce Je ef$eejce mecee ceW Glke= mebkeuesMe kees eehle ngDee nw leLee ejce Je efejce mecee ceW pees Glke=< eesie
kees eehle ngDee nw, Ssmes Gheeg&e peerJe kes veejke YeJe kes Deefvlece mecee ceW efmLele nesves hej %eeveeJejCeere kece& keer
Jesovee Je mes Glke= nesleer nw~ ener iegefCele keceeefMeke peerJe kee ue#eCe peevee peelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 213

elegLe& Devegeesieej /173

HetJe&keefLelepeerJeme leeJelmecees efkeeod Jeme mebeees YeJeefle, S<e: mebeeesefhe Gejesejb kesve ecesCe
Je=efbielees YeJeefle Fefle veeveeefJe<eeeCeeb JeCe&veb eerJeerjmesvemJeeefcevee ieefCeleeefeeeee DeJeuecyevesve mJeOeJeueeerkeeeeb
efJemlejsCe ke=leceefmle~
hegveeeegmlekelJee Mes<e<edkece&Ceeb Glke=Jesoveeee: mJeeefceveeb eheCee %eeveeJejCemeceevewJe keLeefelJee
heeeoeeg:kece&Ce: Glke=Jesoveeee: mJeeefceve: eheCeeb kegJe&ved meved eefhele:, eled hetJe&keesefeceeCeeeg<kees ees peerJees
peueejpeerJes<eg hetJe&keesefcee$eeegoeaIee&egyeOekekeeueb leleeeesiemebkeuesMesve leleeeesieeslke=eesiesve e yeOveeefle~
eesieeJeceOemeesheefj Debleceg&ntle&keeueb efmLele:, DebeflecepeerJeiegCeneefvemLeeveevlejs DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeieb efmLele:,
le$e meJe&ueIeg-Debleceg&ntlex meJee&efYe: heee&efhleefYe: heee&hleesYeJeled, oerIee&egyeOekekeeues, leleeeesieeslke=eessiesve hetJe&keesefeceeCeb
peueejeegef&leereJeejb yeOveeefle, eesieeJeceOemeesheefj Debleceg&ntle&keeueb efmLele:, DebefleceiegCeneefve-mLeeveevlejs DeeJeefuekeeee
DemebKeeleYeeie: efmLele:, leLee ees yeng-yengJeejb meeleeJesoveereme yebOeeesiekeeuesve meefnleesYeJeled~
SleeMees peerJemeevevlejmecees eoe hejYeefJekeeeg<ees yevOeme heefjmeceeefhleYe&Jeefle leowJe mecees lemeeeg:kece&Cees
JesoveeJesCeeslke=e YeJeefle~ meJe&kece&Ceeb Glke=Jesoveeee Jeefleefjee Deveglke=Jesovee keefLelee Deefmle~
%eeveeJejCeereme peIeveJesoveeee: mJeeefceve: eheCeeb keLeeved DekeLeeled eled ees peerJe: heueeshecemeemebKeeleYeeiesve nerveb kece&efmLeefleeceeCeb met#ceefveieesopeerJes<eg efmLele:, les<eg heefjYeceCeb kegJe&ved meved eesheee&hles<eg
yengJeejb heee&hles<eg e mleeskeJeejb SJeeslheVeesYeJeled~ emeeheee&hlekeeueb yeng heee&hlekeeueb mleeskeb efmLeleesefmle~
eoe eoeegye&Oveeefle leoe leoe leleeeesieeslke=eesiessve yeOveeefle~ e GheefjceefmLeleerveeb efve<eskeme peIeveheob
DeOemleveefmLeleerveeb e efve<eskeme Glke=heob kejesefle~

hetJe&keefLele peerJe kes Gleves mecee ceW efkeleves Je kee mebee neslee nw leLee Jen mebee Yeer Gejesej efkeme
ece mes Je=efbiele neslee nw, Fleeefo Deveske efJe<eeeW kee JeCe&ve eer Jeerjmesve mJeeceer ves ieefCele eefeee kes DeJeuecyeve mes
Deheveer OeJeuee erkee kes Devleie&le yengle efJemleej mes efkeee nw~
Deeies euekej Deeeg kees es[kej Mes<e n keceeX keer Glke= Jesovee kes mJeeefceeeW keer eheCee %eeveeJejCe kece&
kes meceeve yeleuee kejkes efhej Deeeg kece& keer Glke= Jesovee kes mJeeceer keer eheCee kejles ngS yeleueeee ieee nw efke Jes
hetJe&keesef eceeCe Deeeg Jeeuee pees peerJe peueej peerJeeW ceW hetJe&keesefcee$e Deeeg kees oerIe& Deeeg yebOeke keeue, leleeeesie
mebkeuesMe Deewj leleeeesie Glke= eesie kes eje yeebOelee nw~ eesieeJeceOe kes Thej Devleceg&ntle& keeue jne nw, Deefvlece
peerJeiegCeneefvemLeeveevlej ceW DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeie jne nw, JeneB hej meJe&ueIeg Devleceg&ntle& ceW meye heee&efhleeeW
mes heee&hle ngDee nw, oerIe& Deeeg yebOeke keeue ceW leleeeesie Glke= eesie kes eje hetJe&keesefeceeCe peueej Deeeg kees
ogyeeje yeebOelee nw, eesieeJeceOe kes Thej Devleceg&ntle& keeue jne nw, Deefvlece iegCeneefvemLeeveevlej ceW DeeJeueer kes
DemebKeeleJeW Yeeie jne nw leLee pees yengle-yengle yeej meelee Jesoveere kes yebOe eesie keeue mes meefnle ngDee nw~
Ssmes peerJe kes Devevlej mecee ceW peye hejYeefJeke Deeeg kes yebOe keer heefjmeceeefhle nesleer nw, Gmeer mecee Gmekes Deeeg
kece& keer Jesovee Je mes Glke=< nesleer nw Deewj meYeer keceeX keer Glke= Jesovee mes efYeVe Deveglke= Jesovee kener ieF& nw~
%eeveeJejCeere keer peIeve Jesovee kes mJeeceer keer eheCee kejles ngS kene ieee nw efke pees peerJe heueeshece kes
DemebKeeleJeW Yeeie mes ner kece&efmLeefleeceeCe met#ce efveieeso peerJeeW ceW jne nw, GmeceW heefjYeceCe kejlee ngDee pees
Deheee&hleeW ceW yengle yeej Deewj heee&hleeW ceW Lees[s ner yeej GlheVe ngDee nw, efpemekee Deheee&hlekeeue yengle Deewj
heee&hlekeeue Lees[e jne nw, peye-peye Deeeg kees yeebOelee nw, leye leleeeesie Glke= eesie mes yeebOelee nw, pees Gheefjce
efmLeefleeeW kes efve<eske kes peIeve heo kees Deewj DeOemleve efmLeefleeeW kes efve<eske kes Glke= heo kees kejlee nw~

174 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 213

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ees peerJees yeng-yengJeejb peIeveeesiemLeeveb eehveesefle, yeng-yengJeejb cebomebkeuesMeheheefjCeecew: heefjCeceefle,


FlLeb efveieesopeerJes<eg heefjYece heeeled ees yeeojhe=efLeJeerkeeefekeheee&hles<eg GlheVees YetlJee le$e meJe&ueIeg-Debleceg&ntle&keeues
meJe&heee&efhleefYe: heee&hleesYeJeled, lelheeeled Debleceg&ntlex ce=legb eehe e: hetJe&keesef-Deeeg<kes<eg ceveg<es<eg GlheVeesYeJeled~
le$e DeJe<eeae: mebeceb eeflehee peerefJeles efkebefelkeeuesJeMes<es efceLeelJeb eehe ce=lJee oMemeneJe<ee&eg<kes<eg
osJes<eg Glheeles~ FleeefoekeejsCe mebmeejheefjYeceCeb kegJee&Cew: peerJewjvevlekeeueb meceeefheleceefmceVeveeefomebmeejs~
SlelmeJe efJe%eee mebmeejYeerefYe: YeJehegbieJew: mevlelecesJeb YeeJeefeleJebleJe heeoew cece oes, cece oeb leJe heoes ueerveced ~
efleleg efpevesv! leeJeled, eeJeefVeJee&Cemebeeefhle:~~

eer pecyetmJeeefcemlegefle:
efJeefnle-efJeceue-meceked Ke[dieOeejeele: eeked~
YeJe Fn ve efn keebleemeeeslee efvekeece:~~
Fn YejleOejeeecebeflece:1 kesJeueer leced~
ef$eYegJeveveglepecyetmJeeefceveb mleewefce Yekelee~~1~~
pees peerJe yengle-yengle yeej peIeve eesiemLeeve kees eehle neslee nw, yengle-yengle yeej cebo mebkeuesMehe
heefjCeeceeW mes heefjCecelee nw, Fme ekeej mes efveieeso peerJeeW ceW heefjYeceCe kejkes heeeled pees yeeoj he=efLeJeerkeeefeke
heee&hleeW ceW GlheVe neskej JeneB meJe&ueIeg Devleceg&ntle& keeue ceW meye heee&efhleeeW mes heee&hle ngDee nw, lelheeeled
Devleceg&ntle& ceW cejCe kees eehle neskej pees hetJe&keesef Deeeg Jeeues ceveg<e ceW GlheVe ngDee nw~
efpemeves JeneB hej ieYe& mes efvekeueves kes heeeled Dee" Je<e& kee neskej mebece kees OeejCe efkeee nw, pees peerefJele
keeue kes Lees[s mes Mes<e jnves hej efceLeelJe kees eehle ngDee nw, lelheeeled efceLeelJe kes meeLe cejCe kees eehle neskej
pees ome npeej Je<e& keer Deeeg Jeeues osJeeW ceW GlheVe ngDee nw~ Fleeefo ekeej mes mebmeej ceW heefjYeceCe kejles ngS peerJeeW
ves Fme Deveeefo mebmeej ceW Devevlekeeue Jeleerle efkeee nw~
Fme ekeej meye keg peevekej mebmeej mes [js ngS YeJehegbieJeeW kees melele ner YeeJevee Yeeveer
eeefnS ef keMueeskeeLe&-ns efpevesv YeieJeved! cegPes efveJee&Ce heo keer eeefhle nesves leke Deehekes ejCekeceue cesjs oe ceW
efJejepeceeve jnW Deewj cesje oe Deehekes ejCekeceueeW ceW ueerve jns, ener cesjer Glke YeeJevee nw~~

eer pecyetmJeeceer mlegefle


MueeskeeLe&-efpevneWves hetJe& YeJe ceW efvece&ue Deewj meceereerve DeefmeOeeje ele kee heeueve efkeee, Fme pevce ceW
Deheveer efJeJeeefnlee heeflveeeW ceW Deemee ve neskej efve<keece jns Deewj Fme Yejle#es$e ceW Deee&KeC[ keer Oejleer hej
Devegye kesJeefueeeW ceW pees Deefvlece kesJeueer kes he ceW eefme ngS, Ssmes Gve leerve ueeskeeW ceW hetpe pecyetmJeeceer keer
ceQ YeefehetJe&ke mlegefle kejlee ntB~~1~~
1. DevegyekesJeefueveeceefvlece: kesJeueer yeYetJe~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 213

elegLe& Devegeesieej /175

jefleheefleefJepeeer lJeb eesuuemep%eevelespee:~


ef $ eYeg Jeveleleef c eLeelJeebO ekeejeb M eg c eeueer ~ ~
efpeveJejceleJeeOex-Je&Oe&veeesvoghetCe&:
~
YeefJekegcegoefJekeemeer e ees lJeeb cegveerv!~~2~~
OeJeueMegYeeMeesJelMegkeueeesiesve
peele:~
hejceefJeMeokesJeueefJemhegjp%eevejefMce:
~~
efJeueefmeleefmelekeerefle&Yee&veglespeesefleeevle:~
efvehecemegKeOeece eehleJeeved leb veceeefce~~3~~
eefJeiele - YeJeefceLeeceesnceeeeefJe<eeo:~
kegieefleefJeefJeOeog:Ke#eejveerjeefyOeheej:
~~
pevevecejCeMetvee mlegJes mebleleb leb~
YeJeYeenjpecyetmJeeefceveb mJeelceefmeew~~4~~
mJeeceefhe
efvepemecei%eeveeee&-yeuesve~
oemejefmepes mJeb mJesve lJeb efebleefelJee~~
cegefveieCevegle! mJeefmceved mJeme nsleese efleved~
efvepeke=efleJeMeleesYetmlJeb mJeebYet: mlegJes lJeeced~~5~~
eefJeuemeoeueeefe&Yee&vegceeueer efeoelcee~
efJeielekegcelejeef$eOJe&mlekeg%eeveoes<e:
~~
ns pecyetmJeeceer cegveerv! Deeheves keeceosJe hej efJepee eehle efkeee nw, Deehe %eevehegbpe mes meceefvJele ceneved
lespemJeer nQ~ leerveeW ueeskeeW ceW Jeehle efceLeelJe DebOekeej kees njves ceW Deehe Yeemkej-mete& nQ~ efpevesv YeieJeeve kes
celeheer meceg kees Je=efbiele kejves ceW Deehe hetCe& evcee nQ Deewj YeJepeveheer keceueeW kees efJekeefmele kejves Jeeues
nQ leLee peve-peve kes Deeee eoelee nQ~~2~~
efpevneWves MegYe OeJeuekeerefle& kes meceeve Megkeue Oeeve kes eje Ieeefleee keceeX kees ve kejkes Glke=, efJeMeo
kesJeue%eeveheer mete& kees eehle kej efueee nw~ efpevekeer MegYe MeesYeeeceeve keerefle& Yeeveg-mete& kes lespe kees Yeer
eflejmke=le kejves Jeeueer nw, efpevneWves efvehece-Gheceejefnle cees#emegKeOeece-efmeOeece kees eehle kej efueee nw,
Ssmes Gve eer pecyetmJeeceer efme YeieJeeve kees ceQ vecemkeej kejlee ntB~~3~~
pees meebmeeefjke ceesn, ceeee, efceLeelJe Deewj efJe<eeo mes jefnle nes egkes nQ, pees kegieefle ceW ues peeves Jeeues Deveske
ekeej kes og:Keceeer #eej peueefOe kees heej kej egkes nQ, pees pevce Deewj cejCe kee veeMe kej egkes nQ, Ssmes mebmeej
kes Yee kees njCe kejves Jeeues eer pecyet mJeeceer keer ceQ mJeelceefmeef kes efueS melele mlegefle kejlee ntB~~4~~
ns cegefveieCe mes hetpe YeieJeved! Deeheves mJeeb ner Deheves mecei%eeve Deewj DeeejCe kes yeue mes Deheves
oekeceue ceW mJeeb kes eje mJeeb kee efebleve kejkes mJeeb ceW mJeeb kes nsleg efmLele neskej efvepeke=efle mesDeheveer efeeeDeeW mes Deehe mJeeb mJeebYet yeve iees nQ, Dele: ceQ Deehekeer mlegefle kejlee ntB~~5~~
ns pecyetmJeeceer! Deehe Deeue efkejCeceeer mete& kes he ceW megMeesefYele efeewleve efeoevebo mJeheer nQ,

176 / elegLe& Devegeesieej

JesoveeJeefJeOeeve / met$e 213

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeecelegueefJeJemJeeved jefkeleceeeer-efJeje:~
Goeefle oeeew lJeeb efeleeveeb mlegJesle:~~6~~
ef$eleepeieefle
ceesnmlJeskemeeceepekelee&~
efJeOe=lekegveeieJe&:
kegeflmeleveeekeejer~~
ef$eYegJevepevelee: meb$eemeceevee: meowJe~
leceefhe efJeefpeleJeeved ees ceesnpeefeveb mlegJes leced~~7~~
DevegheceefvepeleJeb
efeecelkeejcee$eced~
mJejme - efJemejYeejw: mJeeslLemeewKeece=leb leled~~
ieCeOejvegleJeerjeuueyOemecekedmJeYeeJe: ~
Dece=leceeheob lJeb mebefeleesnb ees lJeeced~~8~~
pecyetJeves efMeJeb eehleew, pecyetmJeeceer cegveerej:~
ceee eCeceles Yekelee, %eevecelee mJemebheos~~9~~
Dee DeeefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces Jeerjeyos heeuiegveMegkeueeefleereeeeb eerpecyetmJeeefceefveJee&Ce#es$eb
ceLegjehegjerveeceefme#es$eb hegve: hegve: JeefvolJee DevegyekesJeefue<eg DebeflecekesJeefueveb pecyetmJeeefcevecevevleheoeehleLe
Jevoecens~ lelee <edKeC[eieceme oMeceevLeme efmeevleefevleeceefCeerkeeb heefJe$eYetceew efueefKelJee mJeuesKeveeR

efceLeeceleheer DebOekeejceeer jeef$e mes jefnle cenekeg%eeve oes<e mes jefnle nQ, leerveeW ueeskeeW kes Deueewefkeke mete& nQ, efhej
Yeer Deehekee ceve ueeefueceeheer Yeeee& mes efJeje nw Deewj Deehe Deheves Deeefele peveeW kes oeheer heJe&le hej Goe
kees eehle nesles nQ Dele: ceQ Deehekeer Jebovee kejlee nttB~~6~~
leer veeW ueeskeeW ceW ceesnjepe kee Skecee$e meece epe hewuee nw, Jen efceLeevee ieJe& kees OeejCe kejkes
meow Je keg eflmele veee-Deveee kejlee nw, eneB leerv eeW ueeskeeW kes peerJeeW kees ceesnkece& meoe $emle kejkes
DevevleeW og:Ke os jne nw~ Gme ceesn kees peer le kej Deehe cees nefJepeeer kenueeS nQ Dele: ceQ Deehekeer mleg efle
kejlee ntB~~7~~
ns pecyetmJeeceer efpevesv! Fme mebmeej ceW efeewleve ecelkeeefjke Deveghece mJeelceleJe nw, pees Deelcejmeheer
Dece=le kes Yeej mes GlheVe megKeheer Dece=le kes meceeve nw~ Ssmes Gve ieCeOej mes mlegle YeieJeeve ceneJeerj keer
efoJeOJeefve mes eehle meceked mJeYeeJehe Dece=leceeer cees#eheo kees Deeheves efme kej efueee nw, FmeefueS Deye ceQ
Deehekee Deeee-MejCe ueslee ntB~~8~~
pecyetJeve (ceLegje eewjemeer ceW efmLele) mes cees#e kees eehle ngS pecyetmJeeceer cegveerej kees mecei%eeve keer ceefle
kes eje (he#e ceW %eeveceleer ieefCeveer Deeefe&kee kes eje) mJeelce mecheefe keer eeefhle nsleg YeefehetJe&ke vecemkeej efkeee
peelee nw~~9~~
DeLe Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew DeeF&m e ceW (meved 2002) ceW heeuiegv e Megk euee ef leeree kees
eer pecyetmJeeceer kes efveJee&Ce #es$e ceLegjehegjer veece kes efme#es$e keer hegve: hegve: Jebovee kejkes Devegye kesJeefueeeW
ceW Debeflece kesJeueer pecyetmJeeceer kees Devevleheo-cees#eheo keer eeefhle nsleg nce Jebovee kejles nQ Deewj

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

etefuekee / met$e 213

elegLe& Devegeesieej /177

Oeveeb ieCeeecees Jeeced1~

Fefle eerceodYeieJelheg<heovleYetleyeefueefJejefele<edKeC[eieceme elegLe&KeC[s eerYetleyeefuemetefjefJejefeleJesoveeKeC[s oMeces ebLes eerJeerjmesveeeee&ke=le-OeJeueeerkeeecegKeveeveeevLeeOeejsCe


efJejefeleeeeb efJebMeefleleces Meleeyoew eLeceeeee&Meeefj$eeeJeleeaeerMeebeflemeeiejmleme eLeceheeOeerMe eerJeerjmeeiejeeee&mleme efMe<eepecyeterhejeveeesefjkeeieefCeveer%eeveceleerke=le-efmeebleefebleeceefCeerkeeeeb efleereJesoveevegeesieejme
<ees[MeYesoevleie&leelegLe&JesoveeJeefJeOeeveveeceeeb efleerees
ceneefOekeej
meceehle:~
<ed KeC[eiece kes oMeJeW eb Le keer efm eebleefebleeceefC e erk ee kees Fme heefJ e$e Yetefce hej efu eKekej Deheveer
uesK eveer kees nce Oeve mecePeles nQ~
Fme ekeej eerceeved YeieJeeved heg<heoble-Yetleyeueer eje jefele <edKeC[eiece ebLe kes elegLe& KeC[
ceW eer Yetleyeueer Deeeee& eje jefele JesoveeKeC[ veece kes oMeJeW ebLe ceW eer Jeerjmesveeeee&
ke=le OeJeueeerkee kees ecegKe kejkes Deveske ebLeeW kes DeeOeej mes jefele yeermeJeeR meoer
kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej peer cenejepe Gvekes eLece
heeOeerMe eer Jeerjmeeiej Deeeee& ngS nQ, Gvekeer efMe<ee pecyeterhe
jevee keer esefjkee ieefCeveer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele
efmeevleefebleeceefCe erkee ceW efleere Jesovee
Devegeesieej kes meesuen YesoeW kes Devleie&le
elegLe& JesoveeJeefJeOeeve veeceke
en efleere ceneefOekeej
meceehle ngDee~

:: :

1. ceLegje leerLe& hej cebefoj ceW yew"kej en ekejCe efueKee ieee nw~

178 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeLe Jesovee#es$eefJeOeeveevegeesieejced
(efleereJesoveevegeesieejevleie&le-hebeceevegeesieejced)

le=leerees ceneefOekeej:
cebieueeejCeced
Meeo&tueefJeeeref[levo:eercesjew iepeobleheefieefjJe#eejs kegueeew leLee~
pecyJeeefogceceeveg<eesejveiesef<Je<Jeeke=leew heJe&les~~
eerveboerejkegC[ues e ekes Mewues efn ewleeueee:~
leeved meJee&ved eCeceeefce YeefeYejle: meJee&Le&mebefmees~~1~~
De$e ew$eke=<Ceeeefleheefo Jeerjeyos DeeefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces cece #egefuuekeeeleoer#eeeeefmleefLeJe&le&les~
<edelJeeeEjMeodJe<e&hetJe ie=nerlee oer#ee ceceesejesejJe=ew Depeeele DeleSJe emeVeleecevegYeJeeefce~ De$eeiejeveececeneveiejs1 Oece&eYeeJeveeb kegJe&vlee ceee leerLekej$e+<eYeosJelehemLeueerleerLe eeeie#es$eb ieefce<eles~ lesYe: $e+<eYeosJesYees
cece keesefMees veceesmleg~

DeLe Jesovee#es$eefJeOeeve Devegeesieej


(efleere Jesoveevegeesieej kes Devleie&le-hebece Devegeesieej)
le=leere ceneefOekeej
-cebieueeejCeMueeskeeLe&-eer ces heJe&le hej-megoMe&veces heJe&le hej, iepeoble heJe&le hej, efJepeeeOe& heJe&le hej, Je#eej
heJe&le hej, kegueeeue heJe&le hej leLee pecyetJe=#e-MeeuceefueJe=#e hej, ceeveg<eesej heJe&le hej, F<Jeekeej heJe&le hej,
veboerejerhe ceW, kegC[ueJej erhe ceW SJeb ekeJej erhe kes heJe&le hej efpeleves Yeer Deke=ef$ece ewleeuee efmLele nQ, Gve
mecemle efpeveewleeueeeW kees ceQ YeefeYeeJehetJe&ke meJee&Le&efmeef-mechetCe& keee& keer efmeef nsleg vecemkeej kejlee ntB~~1~~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew DeeF&me ceW Deepe ew$e ke=<Cee eefleheoe-Skeced kees cesjer #egefuuekee oer#ee
efleefLe nw~ Deepe mes efeeueerme Je<e& hetJe& ceQves (ceneJeerj peer DeefleMee #es$e hej) oer#ee enCe keer Leer, Gme oer#ee kes
heeeled cesjer Gejesej Je=ef ngF& nw DeleSJe Deepe ceQ emeVelee kee DevegYeJe kejleer nttB~ Deepe ceQ eneB Deeieje
ceneveiej ceW ntB eneB mes Oece&eYeeJeveehetJe&ke efJenej kejles ngS ceQ leerLekej $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& eeeie #es$e keer
Deesj peeTBieer~ Gve $e+<eYeosJe YeieJeeve kees cesje keesefMe: vecemkeej nesJes~
YeeJeeLe&-F&meJeer meved 2002 ceW 21 hejJejer kees jepeOeeveer efouueer mes hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer
ceeleepeer ves YeieJeeve ceneJeerj keer pevceYetefce kegC[uehegj (veeueboe-efyenej eosMe) leerLe& kes peerCeexej SJeb efJekeeme
keer YeeJevee mes mebIe meefnle cebieue efJenej efkeee Lee~ Gmeer kes ceOe ceLegje Deewj Deeieje ceW mebIe kee heoehe&Ce ngDee~
JeneB hetpe ceeleepeer ves <edKeC[eiece kes Fme ebLe ceW keeflehee ekejCe efueKes nQ FmeerefueS eLeemLeeve erkee ceW
1. Deeieje Menj ceW ew$e ke=. eefleheoe kees en ekejCe efueKee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve

hebece Devegeesieej / 179

mebeefle <edKeC[eieceme Jesoveeveeefcve elegLe&KeC[s oMeceebLes efleereJesoveevegeesieejme <ees[MeYesoevleie&leJesovee#es$eefJeOeeveveeefcve hebecesvegeesieejs le=leereceneefOekeejme veJeveJeeflemet$ew: heeleefvekeeJeleee&les~
Deefmceved ceneefOekeejs oMemLeueeefve efeevles~
le$e leeJeleLecemLeues ef$eYesometevehejlJesve JeseCeKese Fleefovee met$eeb~ leoveg efleeremLeues he=ehejlJesve
heoceerceebmeeS Fleeefovee met$e$eeb~ leoveblejb le=leeremLeues mJeeefcelJeYesometekelJesve meeefceeb ogefJenb Fleeeskeb
met$eb~ leoveg elegLe&mLeues mJeeefcelJesveeslke=heoehes#eee %eeveeJejCeereJesovee #es$eelkemesefle eMveesejhesCe meeefceesCe
Fleeefovee met$e Dekeb~ lele: hejb hebecemLeues JesoveereJesovee #es$eehes#eeeslke=keLevelJesve meeefceesCe Fleeefovee
met$e elegeb~ lelee <emLeues peIeveheos %eeveeJejCeereJesovee keLevelJesve meeefceesCe Fleeefovee met$eelegeb~ hegve: mehlecemLeues DeuheyenglJeeefo keLevelJesve DehheeyengS efe Fleeefovee met$e mehlekeb~ Deveblejb
DecemLeues peIevee-DeJeieenveeefo keLevehejlJesve Sees meJJepeerJesmeg Fleeefovee met$eeefCe mehleoMe~ leoveg
veJecemLeues megngceefCeieeso Fleeefovee peIeveeefo-DeJeieenveeuheyenglJekeLevelJesve DeelJeeeEjMelmet$eeefCe keLevles~
lele: hejb oMecemLeues megngceeoes Fleeefovee DeJeieenveeiegCekeejeceeCekeLevelJesve met$ehebekeb keLeefe<eles
Fefle veJeveJeefleefYe: met$ew: oMemLeuewe Feb heeleefvekee metefelee YeJeefle~

GvneWves Gvekee GuuesKe Yeer efkeee nw~ efheues efleere ceneefOekeej kee meceeheve Debeflece Devegye kesJeueer eer
pecyetmJeeceer keer efveJee&CeYetefce ceLegje eewjemeer ceW efkeee lees JeneB emebieesheee pecyetmJeeceer keer megvoj mlegefle kees efveye
efkeee nw Deewj Fme le=leere ceneefOekeej ceW efleere Jesoveevegeesieej kes Devleie&le hebece Devegeesieej keer erkee kee
MegYeejbYe Deeieje ceneveiej ceW Deheves oer#ee efoJeme kes efove efkeee nw Dele: eneB Gmekee GuuesKe efkeee nw~ Deeieje
Menj kes yesueveiebpe keer Oece&Meeuee ceW hetpe ieefCeveer ceeleepeer kee Gme efove GlmeenhetJe&ke 47JeeB #egefuuekee efoJeme
ceveeee ieee Lee Deewj Deveskeeveske eeueg YeeeW ves Deheveer Meefe kes Devegmeej efveece-mebece kees enCe efkeee Lee~
erkee-Deye <edKeC[eiece kes Jesovee veeceke elegLe& KeC[ ceW oMeJeW ebLe ceW efleere Jesoveevegeesieej kes
meesuen YesoeW kes Devleie&le Jesovee#es$e efJeOeeve veece kes hebece Devegeesieej ceW le=leere ceneefOekeej kes efveveeveJes met$eeW
kes eje heeleefvekee DeJeleefjle keer peeleer nw-kener peeleer nw~
Fme ceneefOekeej ceW ome mLeue efJeYee efkees iees nQ~
GveceW mes eLece mLeue ceW leerve YesoeW kees metefele kejves Jeeues JeseCeKese Fleeefo oes met$e nQ~ Gmekes heeeled
efleere mLeue ceW he=e keer cegKelee mes heoceerceebmeeS Fleeefo leerve met$e nQ~ leovevlej le=leere mLeue ceW mJeeefcelJe
kes YesoeW kees metefele kejves nsleg meeefceeb ogefJenb Fleeefo Ske met$e nw~ hegve: elegLe& mLeue ceW mJeeefcelJe kes Glke=
heo keer Dehes#ee %eeveeJejCeere Jesovee #es$e keer Dehes#ee efkemekes nw ? Fme ekeej kes eMveesejhe mes meeefceesCe
Fleeefo Dee" met$e nQ~ Gmekes yeeo hebece mLeue ceW Jesoveerekece& keer Jesovee kee #es$e keer Dehes#ee mes Glke= keLeve
kejves Jeeues meeefceesCe Fleeefo eej met$e nQ~ Deeies "s mLeue ceW peIeveheo ceW %eeveeJejCeere kece& keer Jesovee
kees yeleueeves nsleg meeefceesCe Fleeefo eej met$e nQ~ hegve: meeleJeW mLeue ceW DeuheyenglJe Deeefo kee keLeve kejves
Jeeues DehheeyengSefe Fleeefo meele met$e nQ~ Deveblej Dee"JeW mLeue ceW peIeve DeJeieenvee Deeefo kee keLeve kejves
Jeeues Sees meJJepeerJesmeg Fleeefo me$en met$e nQ~ Gmekes heeeled veJeceW mLeue ceW megngceefCeieeso Fleeefo kes eje
peIeve Deeefo DeJeieenveeDeeW kee DeuheyenglJe keLeve kejves Jeeues De[leeefueme met$e kenWies~ Gmekes yeeo Debeflece
oMeJeW mLeue ceW megngceeoes Fleeefo kes eje DeJeieenvee kee iegCekeej eceeCe yeleueeves Jeeues heeBe met$e kenWies~ en
efveveeveJes met$eeW SJeb oMe mLeueeW keer heeleefvekee metefele keer ieF& nw~

180 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 1

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeOegvee Jesovee#es$eefJeOeeves YesoeefleheeoveeLe eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe met$eceJeleee&les-

JeseCeKeseefJeneCes efe lelLe FceeefCe efleefCCe DeCegDeesieejeefCe CeeoJJeeefo


YeJebefle~~1~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeJesovee#es$eefJeOeeves$e eerYetleyeefueveeceeeee&Jee&sCe $eerCevegeesieejeefCe keefLeleeefve
meefvle~ Demeeb Jesoveeeeb efveef#ehle#es$emee$e efve#eshees efJeOeeleJe:~
efkeceLe #es$eefve#eshe: efeeles ?
Deeke=le#es$emLeeveme eefle<esOeb ke=lJee eke=le#es$emeeLe&eheCeeb keleg #es$eme efve#eshe: kele&Jeesefmle~
Geb eDeJeieeefCeJeejCeb heeomme heJeCeeefCeefceeb e~
mebmeeefJeCeemeCeb leelLeJenejCeb e1~~
le$e #es$eb elegefJe&Oeb-veece#es$eb mLeehevee#es$eb Je#es$eb YeeJe#es$eb esefle~ De$e veecemLeehevee#es$es megieces
mle:~ Je#es$eb efefJeOeb-Deeiece-veesDeeieceJe#es$eYesosve~ le$eeieceJe#es$eb veece #es$eeeYe=le%eeekeesvegheege:~
veesDeeieceJe#es$eb ef$eefJeOeb-%eeekeMejerj-YeeefJe-leodJeefleefjeYesosve~ le$e %eeekeMejerjYeeefJeveesDeeieceJe#es$es
megieces mle:~ leodJeefleefjeveesDeeiece#es$eceekeeMeb~ leod efefJeOeb ueeskeekeeMeceueeskeekeeMeefceefle~
le$e-ueeskeevles GheueYevles eefmceved peerJeeoe: heoeLee&: me ueeskemleodefJehejerlemlJeueeske:~

Deye Jesovee#es$eefJeOeeve ceW YesoeW kes eefleheeove nsleg eerceeved Yetleyeueer Deeeee& met$e kees DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

Jesovee#es$eefJeOeeve veecekee en pees Devegeesieej nw, GmeceW es leerve Devegeesieej %eeleJe


nesles nQ~~1~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Jesovee#es$eefJeOeeve ceW eneB eerYetleyeueer Deeeee&Jee& ves leerve Devegeesieej kens
nQ~ Fme Jesovee ceW efveef#ehle #es$e kee eneB efve#eshe peevevee eeefnS~
Mebkee-#es$e kee efve#eshe efkeme keejCe mes efkeee nw ?
meceeOeeve-Deeke=le #es$emLeeve kee eefle<esOe kejkes eke=le #es$e keer DeLe&eheCee kejves kes efueS #es$e kee
efve#eshe efkeee nw~ kene Yeer nwieeLeeLe&-Deeke=le kee efveJeejCe kejves kes efueS eke=le keer eheCee kejves kes efueS, mebMee kees ve< kejves
kes efueS Deewj leJeeLe& kee efveee kejves kes efueS efve#eshe efkeee peelee nw~~
GveceW mes #es$e eej ekeej kee nw-veece#es$e, mLeehevee#es$e, Je#es$e Deewj YeeJe#es$e~ GveceW veece#es$e Deewj
mLeehevee#es$e megiece nQ~ Je#es$e Deeiece Deewj veesDeeiece Je#es$e kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ GveceW #es$eeeYe=le kee
peevekeej Gheeesiejefnle peerJe DeeieceJe#es$e kenueelee nw~ veesDeeieceJe#es$e %eeekeMejerj, YeeefJe Deewj leodJeefleefje
kes Yeso mes leerve ekeej kee nw~ GveceW %eeekeMejerj Deewj YeeefJe veesDeeieceJe#es$e meggiece nQ~ leodJeefleefje
veesDeeieceJe#es$e DeekeeMe nw~ Jen oes ekeej kee nw-ueeskeekeeMe Deewj DeueeskeekeeMe~
FveceW peneB peerJeeefoke heoeLe& osKes peeles nQ ee peeves peeles nQ Jen ueeske nw~ Gmemes efJehejerle Deueeske nw~
1. <edKeb[eiece, OeJeueeerkeemeceefvJele heg.11, he=.1~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 1

hebece Devegeesieej / 181

keefeoenkeLeceekeeMeme #es$eJeheosMe: ?
Deeeee&: een#eereefvle efveJemevleefmceved peerJeeoe Fefle DeekeeMeme #es$elJeeshehees:~
YeeJe#es$eb efefJeOeb-Deeiece-veesDeeieceYeeJe#es$eYesosve~ le$e #es$eeeYe=le%eeeke Gheege DeeieceYeeJe#es$eb~
meJe&JeeCeeb mJemJeelcevees YeeJees veesDeeieceYeeJe#es$eb~
keLeb YeeJeme #es$eJeheosMe: ?
le$e meJe&JeeCeeceJemLeeveeled YeeJeme #es$emeb%ee YeefJelegcen&efle~
De$e veesDeeieceJe#es$emeeefOekeejes Jele&les~ mebeefle met$eme heoKeC[veehesCe JeeKeeveb efeelesDeefJeOekece&Jeme JeseCee-Jesovee Fefle meb%ee~ Jesoveeee #es$eb Jesovee#es$eb, Jesovee#es$eme efJeOeeveb
Jesovee#es$eefJeOeeveefceefle hebecemeevegeesieejme iegCeveece Deefmle~ FefleMeyoes JeJesoheueesefmle~ le$e
Jesovee#es$eefJeOeeves Fceeefve $eerefCe DevegeesieejeefCe YeJeefvle~
efkeceLe&ce$e $ee SJeeefOekeeje: ehevles ?
vewleod JeeJeb, Deves<eece$e mebYeJeeYeeJeeled~
kegle: ?
mebKee-mLeeve-peerJemecegoenejeCeece$eemebYeJeesefmle~ Glke=eveglke=peIeveepeIeveYesoefYeVemJeeefcelJeeefveeesieejs

eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeDeekeeMe keer #es$e meb%ee kewmes nw ?


Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke#eereefvle-efveJemeefvle Deefmceved DeLee&led efpemeceW peerJeeefoke jnles nQ Jen DeekeeMe nw, Fme efveefe kes Devegmeej
DeekeeMe kees #es$e kenvee Gefele ner nw~
YeeJe#es$e Deeiece Deewj veesDeeiece YeeJe#es$e kes Yeso mes oes ekeej kee ceevee nw~ GveceW #es$eeeYe=le kee peevekeej
Gheeseieege DeeieceYeeJe #es$e nw~ meye JeeW kee Dehevee-Dehevee YeeJe veesDeeieceYeeJe#es$e kenueelee nw~
Mebkee-YeeJe keer #es$e meb%ee kewmes nes mekeleer nw ?
meceeOeeve-GmeceW meye JeeW kee DeJemLeeve nesves mes YeeJe keer #es$e meb%ee yeve peeleer nw~ eneB Fme ebLe ceW
veesDeeiece-Je#es$e kee DeefOekeej nw~
Deye eneB met$e kee heoKeC[veehe mes JeeKeeve kejles nQDee" ekeej kes Jekece& keer Jesovee meb%ee nw~ Jesovee kee #es$e Jesovee#es$e, Jesovee#es$e kee efJeOeeve Jesovee#es$eefJeOeeve~
en heeBeJeW Devegeesieej kee iegCeveece-meeLe&ke veece nw~ met$e ceW efmLele Fefle Meyo JeJeso kejves Jeeuee nw~
Gme Jesovee#es$eefJeOeeve ceW es leerve Devegeesieej nQ~
Mebkee-eneB kesJeue leerve DeefOekeejeW keer eheCee efkemeefueS keer peeleer nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Deewj otmejs DeefOekeej eneB mebYeJe veneR nw~
keeeW venber mebYeJe nw ?
keejCe en nw efke mebKee, mLeeve Deewj peerJemecegoenej lees eneB mebYeJe veneR nQ, keeeWefke Gvekee DevleYee&Je

182 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 2

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Sles<eecevleYee&Jeeled~ Deespe-egiceeefveeesieejmeeefhe ve mebYeJe:, leme heoceerceebmeeeeb eJesMeeled~ ve iegCekeejeefveeesieejmeeefhe mebYeJe:, lemeeuheyenglJes eJesMeeled~ lemceee $eerCesJeevegeesieejeefCe YeJevleerefle efmeced~
mebeefle Jesovee#es$eeefleheeovehejb Yeso$eeb les<eeb veeceeefve e keLeelee metefjJeexCe Skeb met$eceJeleee&les-

heoceerceebmee meeefceeb DehheeyengS efe~~2~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeheoceerceebmee-mJeeefcelJe-DeuheyenglJeeveerefle $eerCevegeesieejeCe$e %eeleJeeefve YeJeefvle~
eLececesJe heoceerceebmee efkeceLe&cegeles ?
vewleoefmle, heos<JeveJeieles<eg mJeeefcelJeeuheyenglJeees: eheCeesheeeeYeeJeeled~
leovevlejb mJeeefcelJeevegeesieejcesJe efkeceLe&cegeles ?
vewleod JeeJeb, heoeceeCesveJeieles leouheyenglJeeveghehees:~ lemceeled S<e SJeeefOekeejefJeveemeece Sef<eleJees,
efvejJeelJeeled~
SJeb eLecemLeues Jesovee#es$eYeso-veeceeheCelJesve met$eeb ieleced~
DeOegvee %eeveeJejCeereJesovee #es$eehes#eee Glke=eveglke=sleeefoeMvehesCe Skeb met$eceJeleee&les-

Glke=, Deveglke=, peIeve Je DepeIeve kes Yeso mes efYeVe mJeeefcelJe Devegeesieej ceW neslee nw~ Deespeegiceevegeesieej Yeer mebYeJe veneR nw, keeeWefke Gmekee eJesMe heoceerceebmee ceW neslee nw ~ iegCekeej Devegeesieej Yeer
mebYeJe veneR nw, keeeWefke Gmekee eJesMe DeuheyenglJe ceW neslee nw~ Fme keejCe leerve ner Devegeesieej nesles nQ, en
efme nw~
Deye Jesovee#es$e kes eefleheeove ceW leerve Yeso Deewj Gvekes veeceeW kees yeleueeves nsleg metefjJee& Ske met$e kee DeJeleej
kejles nQmet$eeLe&-

heoceerceebmee, mJeeefcelJe Deewj DeuheyenglJe es leerve Devegeesieej eneB %eeleJe nQ~~2~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eer Yetleyeueer Deeeee&osJe ves eneB kene nw efke heoceerceebmee, mJeeefcelJe Deewj
DeuheyenglJe es leerve Devegeesieej peevevee eeefnS~
Mebkee-FmeceW meJe&eLece heoceerceebmee kees ner keeeW kene nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke heoeW kee %eeve ve nesves hej mJeeefcelJe Deewj DeuheyenglJe keer
eheCee veneR keer pee mekeleer nw DeleSJe henues heoceerceebmee keer eheCee keer pee jner nw~
Mebkee-Gmekes heeeled mJeeefcelJe Devegeesieej kees ner efkemeefueS kenles nQ ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke heoeceeCe mJeeceer kee %eeve ve nesves hej Gvekee DeuheyenglJe
yeve veneR mekelee~ Fme keejCe Ge DeefOekeejeW kes Fmeer efJeveemeece kees mJeerkeej kejvee eeefnS, keeeWefke ener
keLeve efveoex<e nw~
Fme ekeej eLece mLeue ceW Jesovee#es$e kes Yeso Deewj veeceeW kee eheCe kejves Jeeues oes met$e hetCe& ngS~
Deye %eeveeJejCeere kece& keer Jesovee #es$e keer Dehes#ee Glke=-Deveglke= Fleeefo eMvehe mes Ske met$e
DeJeleefjle neslee nw-

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 3

hebece Devegeesieej /183

heoceerceebmeeS CeeCeeJejCeereJeseCee Keseoes efkeb Gkekemmee efkeceCegkekemmee


eEke penCCee efkecepenCCee ?~~3~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeefmceved met$es %eeveeJejCe enCesve Mes<ekece&Ceeb eefle<esOe: ke=le:~ Je-keeueYeeJeeefoeefle<esOeeLe #es$eefveoxMe: ke=le:~ Slelhe=emet$eb osMeeceMe&keb, lesveevee veJe he=e Slesve metefelee: meefvle~
lemceeled%eeveeJejCeereJesovee efkeceglke=e ? efkeceveglke=e ? efkeb peIevee ? efkecepeIevee ? efkeb meeefokee ?
efkeceveeefokee? efkeb OegJee ? efkeceOegJee ? efkeceespee ? efkeb egicee ? efkeceescee ? efkeb efJeefMee ? eEke veesDeesceveesefJeefMee ? Fefle JeeJeced~
SJeb %eeveeJejCeereJesoveeee efJeMes<eeYeeJesCe meeceeveheeee: meeceeveb efJeMes<eeefJeveeYeeefJe Fefle ke=lJee
$eeesoMe he=e: eheefeleJee: meefvle~ SlesvewJe met$esCe metefelee DeveeeeesoMeheoefJe<eehe=e JeeJee:~
leeLeeFeb Glke=e %eeveeJejCeereJesovee efkeceveglke=e, efkeb peIevee, efkecepeIevee, efkeb meeefokee, efkeceveeefokee,
efkeb OegJee, efkeceOegJee, efkeceespee, efkeb egicee, efkeceescee, efkeb efJeefMee, efkeb veesDeesce-veesefJeefMee Fefle eoMe
he=e Glke=heome YeJeefvle~ SJeb Mes<eheoeveeceefhe eoMe he=e: eleskeb kele&Jee:~ De$e meJe&he=emeceeme
SkeesvemehleefleMelecee$e: (169)~ lemceeosleefmceved osMeeceMe&kemet$esveeefve $eeesoMe met$eeefCe Jeeveerefle~

met$eeLe&-

heoceerceebmee ceW %eeveeJejCeere kece& keer Jesovee #es$e keer Dehes#ee keee Glke= nw, keee
Deveglke= nw, keee peIeve nw Deewj keee DepeIeve nw ?~~3~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme met$e ceW %eeveeJejCe heo kee enCe kejkes Mes<e keceeX kee eefle<esOe efkeee
nw~ Je, keeue Deewj YeeJe Deeefo kee eefle<esOe kejves kes efueS #es$e kee efveoxMe efkeee nw~ en he=emet$e osMeeceMe&ke
nw FmeefueS Fmekes eje Deve veew he=eSB metefele keer ieF& nQ~
Fme keejCe %eeveeJejCe keer Jesovee keee Glke= nw ? keee Deveglke= nw ? keee peIeve nw ? keee DepeIeve
nw ? keee meeefoke nw ? keee Deveeefoke nw ? keee OegJe nw ? keee DeOegJe nw ? keee Deespe nw ? keee egice nw ?
keee Deesce nw ? keee efJeefMe nw ? Deewj keee veesDeesce-veesefJeefMe nw ? Ssmee kenvee eeefnS~
Fme ekeej meeceeve etBefke efJeMes<e kee DeefJeveeYeeJeer nw Dele: efJeMes<e kee DeYeeJe nesves mes meeceeve mJehe
kee %eeveeJejCeere Jesovee kes efJe<ee ceW Fve lesjn he=eDeeW keer eheCee keer ieF& nw, Fmeer met$e mes metefele Deve lesjn
heo efJe<eeke he=eDeeW kees kenvee eeefnS, pees Fme ekeej nwGlke= %eeveeJejCeJesovee keee Deveglke= nw ? keee peIeve nw ? keee DepeIeve nw ? keee meeefoke nw?
keee Deveeefoke nw ? keee OegJe nw ? keee DeOegJe nw ? keee Deespe nw ? keee egice nw ? keee Deesce nw ? keee
efJeefMe nw ? Deewj keee veesDeesce-veesefJeefMe nw ? es yeejn he=eSB Glke= heo kes efJe<ee ceW nesleer nQ~ Fmeer
ekeej Mes<e heoeW ceW mes Yeer eleske heo kes efJe<ee ceW yeejn he=eSB kejvee eeefnS~ eneB meye he=eDeeWs kee
pees[ Ske meew Gvenej (169) cee$e neslee nw~ Fmeer keejCe Fme osMeeceMe&ke met$e ceW Deve lesj n met$eeW kees
osKevee eeefnS~

184 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle GeJesovee-Glke=sleeefohesCe GejeoevehejsCe met$eceJeleee&les-

Gkekemmee Jee DeCegkekemmee Jee penCCee Jee DepenCCee Jee~~4~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeSleoefhe osMeeceMe&kemet$eb~ lesvee$e Mes<eveJeheoeefve JeeJeeefve~ osMeeceMe&kelJeeewJe
Mes<e$eeesoMemet$eeCeece$eevleYee&Jees JeeJe:~
le$e leeJeleLecemet$eeheCee efeeles~ leeLee%eeveeJejCeer eJeso vee #es$ele: meeoglke=e, Dejppetveeb ceejCeeefvlekemecegodI eeleb kegJe&vcenecelmes
Glke=#es$eesheuebYeeled ~ meeoveglke= e, cenecelmeb cegkelJeeve$eeveglke=#es$eoMe&veeled~ meeod peIevee,
ef$ emeceeJelee&nejke-ef $emeceeJeef le&leodYeJemLemet #ceefv eieeso peerJ es peIeve#es$eesheuebY eeled ~ meeopeIevee,
hetJeexemet#ceefveieesob cegkelJee Deve$eepeIeve#es$eoMe&veeled~ meelmeeefokee, heee&eeefLe&keveesJeuecyeceeves meJe&#es$eeCeeb
meeefolJeesheuebYeeled~ meeoveeefokee, JeeefLe&keveesJeuecye-ceevesveeefolJeoMe&veeled~ meeod OegJee, JeeefLe&keveeb
eleerle %eeveeJejCeere#es$eme meJe&ueeskeme OegJelJeesheuebYeeled~ meeoOegJee, heee&eeefLe&keveeb eleerleeOegJelJeesheuebYeeled~
meeoespee, keJeefeoefhe #es$eefJeMes<es keueespe-lespeespemebKee-efJeMes<eeCeecegheuebYeeled~ meeod egicee, keg$eeefhe
#es$eefJeMes<es ke=leegiceyeeojegicemebKeeefJeMes<eeCeecegheuebYeeled~ meeoescee, keg$eeefhe #es$eefJeMes<es heefjneefCeoMe&veeled~
meeod efJeefMee, keJeefeoefhe Je=efoMe&veeled~ meeod veesDeesce-veesefJeefMee, keg$eeefhe Je=ef-neefveYeeb efJevee

Deye Ge Jesovee kee Glke=Deeefohe mes Gej eoeve kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Ge Jesovee Glke= Yeer nw, Deveglke= Yeer nw, peIeve Yeer nw Deewj DepeIeve Yeer nw~~4~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-en Yeer osMeeceMe&ke met$e nw~ FmeefueS eneB Mes<e veew heoeW kees kenvee eeefnS~
osMeeceMe&ke nesves mes ner Fme met$e ceW Mes<e lesjn met$eeW kee DevleYee&Je kenvee eeefnS~
GmeceWs henues met$e keer eheCee kejles nQ, Jen Fme ekeej nw%eeveeJejCeere keer Jesovee #es$e keer Dehes#ee keLebefeled Glke= nw, keeeWefke Dee" jepeg DeeW ceW ceejCeeefvleke
mecegodIeele kees kejves Jeeues cenecelme kes Glke= #es$e heeee peelee nw~ keLebefeled Jen Deveglke= nw, keeeWefke
cenecelme kees es[kej Deve$e Deveglke= #es$e osKee peelee nw~ keLebefeled Jen peIeve nw, keeeWefke ef$emeceeJeleea
Deenejke Je ef$emeceeJeleea leodYeJemLe met#ce efveieeso peerJe kes peIeve #es$e heeee peelee nw~ keLebefeled Jen DepeIeve
nQ keeeWefke Ge met#ce efveieeso peerJe kees es[kej Deve$e DepeIeve #es$e osKee peelee nw~ keLebefeled Jen meeefoke nw,
keeeWefke heee&eeefLe&ke vee kee Deeee kejves hej meye #es$eeW kes meeefolee heeF& peeleer nw~ keLebefeled Jen Deveeefoke nw,
keeeWefke JeeefLe&ke vee kee Deeee kejves hej Deveeefohevee osKee peelee nw~ keLebefeled Jen OegJe nw, keeeWefke
JeeefLe&ke vee keer Dehes#ee %eeveeJejCeere kece& kee #es$e pees meye ueeske nw, Jen OegJe osKee peelee nw~ keLebefeled Jen
DeOegJe nw, keeeWefke heee&eeefLe&ke vee keer Dehes#ee Ge #es$e kes DeOegJehevee Yeer osKee peelee nw~ keLebefeled Jen Deespe nw,
keeeWefke efkemeer #es$eefJeMes<e ceW keefueDeespe Deewj lespeespe mebKeeefJeMes<e heeF& peeleer nQ~ keLebefeled Jen egice nw, keeeWefke
efkemeer #es$e efJeMes<e ceWs ke=leegice Deewj yeeojegice es efJeMes<e mebKeeSb heeF& peeleer nQ~ keLebefeled Jen Deesce nw, keeeWefke
efkemeer #es$e efJeMes<e ceW neefve osKeer peeleer nw~ keLebefeled Jen efJeefMe nw, keeeWefke keneR hej Je=ef osKeer peeleer nw~
keLebefeled Jen veesDeesce-veesefJeefMe nw, keeeWefke keneR hej Je=ef Deewj neefve kes efyevee #es$e kee DeJemLeeve osKee peelee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 4

hebece Devegeesieej / 185

#es$emeeJemLeeveoMe&veeled~ De$eheele $eeesoMehe=eCeecegejeefCe eoefMe&leeefve meefvle~ (13)~


Fefle eLecemet$eeheCee metefelee peelee~
mebeefle efleeremet$eeLe& Geles~ leeLeeGlke=e %eeveeJejCeereJesovee peIevee Deveglke=e e ve YeJeefle, eeflehe#elJeeled~ keLebefeopeIevee,
peIeveeogheefjceeMes<e#es$eefJekeuheeJeefmLelespeIeves Glke=meeefhe mebYeJeeled~ meelmeeefokee, Deveglke=eled #es$eeled
Glke=#es$eeslhees:~ meeoOegJee, Glke=heome meJe&keeueceJemLeeveeYeeJeeled~ meelke=leegicee, Glke=#es$es yeeojegicekeefue-Deespe-lespeespemebKeeefJeMes<eeCeecevegheuebYeeled~ meeod veesDeesce-veesefJeefMee, Jeef&les neefheles e Glke=lJeefJejesOeeled~ SJeceglke=%eeveeJejCeereJesovee hebeheoeeflcekee Deefmle~ (5)~
SJeb efleeremet$eeheCee ke=lee~
Deveglke=%eeveeJejCeereJesovee meeod peIevee, Glke=b cegkelJee Mes<eeOemleveefJekeuhesveglke=s peIevemeeefhe
mebYeJeeled~ meeopeIevee, Deveglke=meepeIeveeefJeveeYeeefJelJeeled~ meelmeeefokee, Glke=eoveglke=heomeeslhees:
Deveglke=eoefhe Deveglke=efJeMes<emeeslheefeoMe&veee~ Deveeefokee ve YeJeefle, Deveglke=heoefJeMes<eme efJeJeef#elJeeled~
Deveglke=meeceevesefhe&lesheveeefokee ve YeJeefle, Glke=eoveglke=heoheefleleb eefle meeefolJeoMe&veeled~ ve e efveleefveieesos<eg
DeveeefolJeb ueYeles, le$eeveglke=heoeveeb heefjJele&vesve meeefolJeesheuebYeeled~ meeoOegJee, Deveglke=wkeheoefJeMes<eme
meJe&oeJemLeeveeYeeJeeled~ meeceeve Deeefelesefhe OegJelJeb veeefmle, Deveglke=eoglke=heob eefleheeceevepeerJeoMe&veeled~

eneB leke lesjn he=eDeeW-eMveeW kes Gej efoes iees nQ~ (13)
Fme ekeej eLece met$e keer eheCee metefele keer ieF& nw~
Deye efleere met$e kee DeLe& kenles nQ~ Jen Fme ekeej nwGlke= %eeveeJejCeere Jesovee peIeve Deewj Deveglke= veneR nw, keeeWefke Jes Gmekes eeflehe#eer nQ~ keLebefeled Jen
DepeIeve nw, keeeWefke peIeve mes Thej kes mecemle efJekeuheeW ceW jnves Jeeues DepeIeveheo ceW Glke=heo Yeer mebYeJe
nw~ keLebefeled Jen meeefoke Yeer nw, keeeWefke Deveglke= #es$e mes Glke= #es$e keer Glheefe nesleer nw~ keLebefeled Jen DeOegJe
Yeer nw, keeeWefke Glke= heo meJe&oe veneR jnlee nw~ keLebefeled Jen ke=leegice Yeer nw, keeeWefke Glke= #es$e ceW
yeeojegice, keefueDeespe Deewj lespeespehe efJeMes<e mebKeeSB veneR heeF& peeleer nw~ keLebefeled Jen veesDeesce-veesefJeefMe Yeer
nw, keeeWefke Je=ef Deewj neefve kes nesves hej Glke=heves kee efJejesOe Deelee nw~ Fme ekeej Glke= %eeveeJejCeereJesovee
heeBe (heo) heomJehe nw~
Fme ekeej efleere met$e keer eheCee keer ieF& nw~
Deveglke= %eeveeJejCeereJesovee keLebefeled peIeve nw, keeeWefke Glke= kees es[kej Mes<e meye veeres kes
efJekeuhehe Deveglke=heo ceW peIeve heo Yeer mebYeJe nw~ keLebefeled Jen DepeIeve Yeer nw, keeeWefke Deveglke=
DepeIeve kee DeefJeveeYeeJeer nw~ keLebefeled Jen meeefoke Yeer nw, keeeWefke Glke= heo mes Deveglke= heo keer Glheefe
nesleer nw leLee Deveglke= mes Yeer Deveglke= efJeMes<e keer Glheefe osKeer peeleer nw~ Jen Deveeefoke veneR nw, keeeWefke eneB
Deveglke= heoefJeMes<e keer efJeJe#ee nw~ Deveglke= meeceeve keer efJeJe#ee kejves hej Yeer Jen Deveeefo veneR nes mekeleer,
keeeWefke Glke= mes Deveglke= heo ceW efiejves keer Dehes#ee meeefohevee osKee peelee nw~ eefo kene peees efke efveleefveieeso
peerJeeW ceW Gmekee Deveeefohevee heeee peelee nw, mees Yeer "erke veneR nw, keeeWefke GveceW Yeer Deveglke= heoeW kes heueves mes
meeefohevee heeee peelee nw~ keLebefeled Jen DeOegJe Yeer nw, keeeWefke meJe&oe Ske Deveglke= heo efJeMes<e jn veneR mekelee~

186 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

meeoespee, keJeefeoefhe heoefJeMes<esJeefmLeleefefJeOeefJe<ecemebKeesheuebYeeled~ meeod egicee, keJeefeoefhe Deveglke=heoefJeMes<es


efefJeOemecemebKeeoMe&veeled~ meeoescee, keg$eeefhe neefvele: meceglheVeeveglke=heoesheuebYeeled~ meeod efJeefMee, keg$eeefhe
Je=efleesveglke=heoesheuebYeeled~ meeVeesDeesce veesefJeefMee, Deveglke=peIevesveglke=heoefJeMes<es Jeeefhe&les Je=efneveesjYeeJeeled~ SJeb %eeveeJejCeeveglke=Jesovee veJeheoeeflcekee (9)~
SJeb le=leeremet$eeheCee ke=lee YeJeefle~
mebeefle elegLe&met$eeheCee efeeles~ leeLeepeIevee %eeveeJejCeereJesovee keLebefeoveglke=e, Deveglke=peIeveme DeesIepeIevesve efJeMes<eeYeeJeeled~
keLebefelmeeefokee, DepeIeveeod peIeveheoeslhees:~ keLebefeoOegJee MeeeleYeeJesveeJemLeeveeYeeJeeled~ De$eeveeefoOegJeheos ve mle:, peIeve#es$eefJeMes<esveeefoOegJelJeevegheuebYeeled~ keLebefeled egicee, elegefYe&jheles efeeceeCes Mes<eb
efkeceefhe veeMele~ keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMee, le$e Je=efneveesjYeeJeeled~ SJeb peIeve#es$eJesovee heeekeeje
mJehesCe <edekeeje Jee (5-6)~
SJeb elegLe&met$eeheCee ke=lee~
mebeefle hebecemet$eeheCee efJeOeereles~ leeLeeDepeIevee %eeveeJejCeereJesovee keLebefeoglke=e, DepeIeveeslke=me DeesIeeslke=eled he=LekelJeevegheuebYeeled~

meeceeve kee Deeee kejves hej Yeer OegJehevee mebYeJe veneR nw, keeeWefke Deveglke= mes Glke= heo kees eehle nesves Jeeues
peerJe osKes peeles nQ~ keLebefeled Jen Deespe Yeer nw, keeeWefke efkemeer heo efJeMes<e ceW DeJeefmLele oesveeW ekeej keer efJe<ece
mebKee heeF& peeleer nw~ keLebefeled Jen egice Yeer nw, keeeWefke efkemeer Deveglke= heo efJeMes<e ceW oesveeW ekeej keer mece
mebKee osKeer peeleer nQ~ keLebefeled Jen Deesce Yeer nw, keeeWefke keneR hej neefve mes Yeer GlheVe Deveglke= heo heeee peelee
nQ keLebefeled Jen efJeefMe Yeer nw keeeWefke keneR hej Je=ef mes Yeer Deveglke= heo heeee peelee nw, keLebefeled Jen veesDeesceveesefJeefMe Yeer nw, keeeWefke Deveglke= peIeve ceW DeLeJee Deveglke= heoefJeMes<e keer efJeJe#ee kejves hej Je=ef Deewj neefve
veneR heeF& peeleer nw~ Fme ekeej %eeveeJejCe keer efJeJe#ee kejves hej Je=ef Deewj neefve veneR heeF& peeleer nw~ Fme ekeej
%eeveeJejCe keer Deveglke= Jesovee veew (9) heoelceke nw~
Fme ekeej leermejs met$e keer DeLe&eheCee keer ieF& nw~
Deye elegLe& met$e keer eheCee keer pee jner nw~ Jen Fme ekeej nwpeIeve %eeveeJejCeere Jesovee keLebefeled Deveglke= nw, keeeWefke Deveglke= peIeve DeesIe-peIeve mes efYeVe veneR
nw~ keLebefeled Jen meeefoke Yeer nw, keeeWefke DepeIeve mes peIeve heo GlheVe neslee nw~ keLebefeled Jen DeOegJe Yeer nw,
keeeWefke Gmekee meJe&oe DeJemLeeve veneR jnlee~ Deveeefo Deewj OegJe heo Gmekes veneR nQ, keeeWefke peIeve #es$e efJeMes<e
ceW Deveeefo SJeb OegJehevee veneR heeee peelee nw~ keLebefeled Jen egice nw, keeeWefke Gmes eej mes Dehele kejves hej Mes<e
keg veneR jnlee nw~ keLebefeled Jen veesDeesce-veesefJeefMe nw, keeeWefke GmeceW Je=ef Deewj neefve kee DeYeeJe heeee peelee
nw~ Fme ekeej peIeve #es$eJesovee heeBe ekeej (5) DeLeJee Deheves he kes meeLe n ekeej keer nw~
Fme ekeej elegLe& met$e keer eheCee keer nw~
Deye heeBeJeW met$e keer eheCee kejles nQ~ Jen Fme ekeej nwDepeIeve %eeveeJejCeere Jesovee keLebefeled Glke= nw, keeeWefke DepeIeve Glke= DeesIe Glke= mes he=Leked veneR
heeee peelee nw~ keLebefeled Jen Deveglke= Yeer nw, keeeWefke Jen Gmekee DeefJeveeYeeJeer nw~ keLebefeled Jen meeefoke Yeer nw,

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 4

hebece Devegeesieej / 187

keLebefeoveglke=e, leoefJeveeYeeJeeled~ keLebefelmeeefokee, heefjJele&vesve efJevee DepeIeveheoefJeMes<eeCeeceJemLeeveeYeeJeeled~


keLebefeoOegJee, keejCeb megieceb~ keLebefeoespee, keLebefeod egicee, keLebefeoescee, keLebefeod efJeefMee~ megieceb Jele&les~
keLebefeod veesDeesce-veesefJeefMee, efveheoefJeMes<elJeeled~ SJecepeIevee veJeYebiee oMeYebiee Jee (9-10)~
S<e: hebecemet$eeLe&: meceehle:~
meeefokee %eeveeJejCeJesovee keLebefeoglke=e, keLebefeoveglke=e, keLebefeod peIevee, keLebefeopeIevee,
keLebefeoOegJee~ veeveeefokee ve OegJee, meeefokeme DeveeefoOegJelJeefJejesOeeled~ keLebefeoespee, keLebefeod egicee,
keLebefeoescee, keLebefeod efJeefMee, keLebefeVeesDeesce-veesefJeefMee~ SJeb meeefokeJesoveeee oMeYebiee SkeeoMe Yebiee
Jee~ (10-11)~
S<e: <emet$eeLe&: ke=leesYeJeled~
Deveeefokee %eeveeJejCeereJesovee keLebefeoglke=e, keLebefeoveglke=e, keLebefeod peIevee, keLebefeopeIevee,
keLebefelmeeefokee~
keLeceveeefokeeJesoveeee: meeefolJeced ?
vewleod JeeJeb, meeceeveehes#eee Jesoveeeeb Deveeefokeeeeb meleeceefhe Glke=eefoheoefJeMes<eeCeecehes#eee meeefolJeefJejesOeeYeeJeeled~
keLebefeod OegJee Jesovee, meeceeveme efJeveeMeeYeeJeeled~ keLebefeoOegJee, heoefJeMes<eme efJeveeMeoMe&veeled~
meeceeveefJeJe#eeee DeveeefolJes meceglheVes keLeb heoefJeMes<emebYeJe: ?

keeeWefke heueves kes efyevee DepeIeve heoefJeMes<eeW kee DeJemLeeve veneR nw~ keLebefeled Jen DeOegJe Yeer nw, Fmekee keejCe
megiece nw~ keLebefeled Jen Deespe Yeer nw, keLebefeled Jen egice Yeer nw Deewj keLebefeled Jen efJeefMe Yeer nw~ Fmekee keejCe
megiece nw~ keLebefeled Jen veesDeesce-veesefJeefMe< Yeer nw, keeeWefke eneB efve heoefJeMes<e keer efJeJe#ee nw~ Fme ekeej
DepeIeve Jesovee kes veew ee ome Yebie (9-10) nesles nQ~
en heeBeJeW met$e kee DeLe& meceehle ngDee~
meeefoke %eeveeJejCeere Jesovee keLebefeled Glke=, keLebefeled Deveglke=, keLebefeled peIeve, keLebefeled DepeIeve
Deewj keLebefeled DeOegJe Yeer nw~ Jen ve Deveeefo nw Deewj ve OegJe nw, keeeWefke meeefo heo kes Deveeefo Je OegJe nesves kee
efJejesOe nw~ keLebefeled Jen Deespe nw, keLebefeled egice nw, keLebefeled Deesce nw, keLebefeled efJeefMe nw Deewj keLebefeled
veesDeesce-veesefJeefMe Yeer nw~ Fme ekeej meeefo Jesovee kes ome DeLeJee ieejn Yebie (10-11) nesles nQ~
en "s met$e kee DeLe& efkeee nw~
Deveeefo %eeveeJejCeere kece& keer Jesovee keLebefeled Glke= nw, keLebefeled Deveglke= nw, keLebefeled peIeve nw,
keLebefeled DepeIeve nw Deewj keLebefeled meeefoke Yeer nw~
Mebkee-Deveeefo Jesovee meeefoke kewmes nes mekeleer nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke meeceeve keer Dehes#ee Jesovee kes Deveeefo nesves hej Yeer Glke= Deeefo
heo efJeMes<eeW keer Dehes#ee Gmekes meeefo nesves ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
keLebefeled Jen Jesovee OegJe nw, keeeWefke meeceeve kee keYeer efJeveeMe veneR neslee~ keLebefeled Jen DeOegJe Yeer nw,
keeeWefke heoefJeMes<e kee efJeveeMe osKee peelee nw~
Mebkee-meeceeve efJeJe#ee mes DeveeefolJe kes nesves hej heoefJeMes<e keer mebYeeJevee ner kewmes nes mekeleer nw ?

188 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 4

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

vewleod JeeJeb, mJekeevleesef#ehleeMes<eefJeMes<es meeceevesefhe&les leoefJejesOeeled~


keLebefeoespee, keLebefeod egicee, keLebefeoescee, keLebefeod efJeefMee, keLebefeod veesDeesce-veesefJeefMee~
SJeceveeefokee Jesovee eoMeYebiee $eeesoMeYebiee Jee (12-13)~
S<e: mehlecemet$eeLeex iele:~
OegJe%eeveeJejCeereJesovee keLebefeoglke=e, keLebefeoveglke=e, keLebefeled peIevee, keLebefeopeIevee,
keLebefelmeeefokee, keLebefeoveeefokee, keLebefeoOegJee, keLebefeoespee, keLebefeod egicee, keLebefeoescee, keLebefeod
efJeefMee, keLebefeVeesDeesce-veesefJeefMee~ SJeb OegJeheome eoMeYebiee $eeesoMeYebiee Jee (12-13)~
S<eescemet$eeLeex iele:~
DeOegJe%eeveeJejCeereJesovee keLebefeoglke=e, keLebefeoveglke=e, keLebefeod peIevee, keLebefeod DepeIevee,
keLebefeled meeefokee, keLebefeoespee, keLebefeod egicee, keLebefeoescee, keLebefeod efJeefMee, keLebefeVeesDeesceveesefJeefMee~ SJeceOegJeheome oMe Yebiee SkeeoMeYebiee Jee (10-11)~
S<ees veJecemet$eeLe&: meceehle:~
Deespe%eeveeJejCeereJesovee Glke=peIeveheoeesvee&efmle, ke=leegices les<eeceJemLeeveeled~ lele: keLebefeoveglke=e,
keLebefeopeIevee, keLebefelmeeefokee~ keLebefeoveeefokee~
kegle: ?
meeceeveefJeJe#eele:~ keLebefeod OegJee, meeceeveefJeJe#eeleewJe~ keLebefeoOegJee, efJeMes<eefJeJe#eeee:~

meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke Deheves Yeerlej mecemle efJeMes<eeW kees jKeves Jeeues meeceeve keer efJeJe#ee
nesves hej GmeceW keesF& efJejesOe veneR heeee peelee nw~
keLebefeled Jen Deespe nw, keLebefeled egice nw, keLebefeled Deesce nw, keLebefeled efJeefMe nw Deewj keLebefeled veesDeesceveesefJeefMe Yeer nw~ Fme ekeej DeveeefoJesovee kes yeejn Yebie DeLeJee lesjn Yebie (12-13) nesles nQ~
en meeleJeW met$e kee DeLe& ngDee~
OegJe%eeveeJejCeereJesovee keLebefeled Glke= nw, keLebefeled Deveglke= nw, keLebefeled peIeve nw, keLebefeled DepeIeve
nw, keLebefeled meeefo nw, keLebefeled Deveeefo nw, keLebefeled DeOegJe nw, keLebefeled Deespe nw, keLebefeled egice nw, keLebefeled
Deesce nw, keLebefeled efJeefMe nw Deewj keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe Yeer nw~ Fme ekeej OegJe heo kes yeejn DeLeJee lesjn
Yebie (12-13) nesles nQ~
en Dee"JeW met$e kee DeLe& ngDee~
DeOegJe %eeveeJejCeereJesovee keLebefeled Glke= nw, keLebefeled Deveglke= nw, keLebefeled peIeve nw, keLebefeled
DepeIeve nw, keLebefeled meeefo nw, keLebefeled Deespe nw, keLebefeled egice nw, keLebefeled Deesce nw, keLebefeled efJeefMe nw
Deewj keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe Yeer nw~ Fme ekeej DeOegJe heo kes ome DeLeJee ieejn Yebie (10-11) nesles nQ~
en veewJeW met$e kee DeLe& ngDee~
Deespe%eeveeJejCeereJesovee Glke= Deewj peIeve heoeW ceW veneR nesleer nw, keeeWefke Gvekee DeJemLeeve ke=leegice
jeefMe ceW nw~ FmeefueS Jen keLebefeled Deveglke=, keLebefeled DepeIeve Je keLebefeled meeefo nw~ Jen keLebefeled Deveeefo Yeer
nw~ keeeW ? keeeWefke meeceeve keer efJeJe#ee nw~ keLebefeled Jen OegJe Yeer nw, keeeWefke Gmeer meeceeve keer ner efJeJe#ee nw~
keLebefeled Jen efJeMes<e keer efJeJe#ee mes DeOegJe Yeer nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 4

hebece Devegeesieej / 189

Deefmceved JeefJeOeeves DeveeefoOegJelJeb efkeVe eefheleced ?


vewlelkeLeefeleJeb, le$e meeceeveefJeJe#eeee DeYeeJeeled~ eefo meeceeveme efJeJe#ee DeYeere YeJesled leefn&
le$eeefhe Sleew ew Yebieew JeeJeew~
keLebefeoescee, keLebefeod efJeefMee, keLebefeVeesDeesce-veesefJeefMee~ SJeceespeme veJe Yebiee oMe Yebiee
Jee (9-10)~
S<e: oMecemet$eeLe&: meceehle:~
egice%eeveeJejCeereJesovee keLebefeoglke=e, keLebefeoveglke=e, keLebefeod peIevee, keLebefeopeIevee,
keLebefelmeeefokee, keLebefeoveeefokee, keLebefeod OegJee, keLebefeoOegJee, keLebefeoescee, keLebefeod efJeefMee, keLebefeod
veesDeesce-veesefJeefMee~ SJeb egiceme SkeeoMe Yebiee eoMe Yebiee Jee (11-12)~
S<e SkeeoMecemet$eeLe&: meceehle:~
Deesce%eeveeJejCeereJesovee keLebefeoveglke=e, keLebefeopeIevee, keLebefelmeeefokee, keLebefeoveeefokee,
DeescelJemeeceeveefJeJe#eeee:~
keLebefeod OegJee, DeescelJemeeceeveefJeJeef#elelJeeled SJe nslees:~ meeoOegJee~ meeceeveefJeJe#eeee DeYeeJesve
JeefJeOeeves Deesceme DeveeefoOegJelJes ve eefheles~
keLebefeoespee, keLebefeod egicee~ SJeceesceheome De veJe Yebiee Jee (8-9)~
S<ees eoMecemet$eeLe&: eefhele:~
efJeefMe%eeveeJejCeereJesovee keLebefeoveglke=e, keLebefeopeIevee, keLebefelmeeefokee, keLebefeoveeefokee, keLebefeod

Mebkee-Fme Je efJeOeeve ceW Deveeefo Deewj OegJe heoeW keer eheCee keeeW veneR keer ieF& nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke JeneB meeceeve keer efJeJe#ee kee DeYeeJe nw~ eefo meeceeve
keer efJeJe#ee DeYeer nes lees JeneB Yeer Fve oes heoeW kees kenvee eeefnS~
Jen keLebefeled Deesce, keLebefeled efJeefMe Deewj keLebefeled veesDeesce-veesefJeefMe Yeer nw~ Fme ekeej Deespe heo kes veew
(9-10) Yebie DeLeJee ome Yebie (9-10) nesles nQ~
en oMeJeW met$e kee DeLe& ngDee~
egice%eeveeJejCeereJesovee keLebefeled Glke=, keLebefeled Deveglke=, keLebefeled peIeve, keLebefeled DepeIeve,
keLebefeled meeefo, keLebefeled Deveeefo, keLebefeled OegJe, keLebefeled DeOegJe, keLebef eled Deesce, keLebefeled efJeefMe
Deewj keLebefeled vees Deesce-veesefJeefMe Yeer nw~ Fme ekeej egice heo kes ieejn (11-12) DeLeJee yeejn Yebie
nesles nQ~
en ieejnJeW met$e kee DeLe& nww~
Deesce%eeveeJejCeereJesovee keLebefeled Deveglke=<, keLebefeled DepeIeve Je keLebefeled meeefo Yeer nw~ Jen keLebefeled
Deveeefo Yeer nw keeeWefke DeescelJe meeceeve keer efJeJe#ee nw~ Fmeer keejCe mes-DeescelJe meeceeve keer efJeJe#ee mes Jen
keLebefeled OegJe Yeer nw~ keLebefeled Jen DeOegJe Yeer nw~ meeceeve keer efJeJe#ee ve nesves mes JeefJeOeeve ceW Deesce kes Deveeefo
Deewj OegJeheo veneR kens iees nQ~ Jen keLebefeled Deespe Deewj keLebefeled egice Yeer nw~ Fme ekeej Deesce kes Dee" heo kes
Dee" DeLeJee veew Yebie (8-9) nesles nQ~
en yeejnJeW met$e kee DeLe& nw~
efJeefMe%eeveeJejCeereJesovee keLebefeled Deveglke=, keLebefeled DepeIeve, keLebefeled meeefo, keLebefeled Deveeefo,

190 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 5

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

OegJee, keLebefeoOegJee, keLebefeoespee, keLebefeod egicee~ SJeb efJeefMeheome DeYebiee veJe Yebiee Jee (8-9)~
S<e: $eeesoMecemet$eeLe&: meceehle:~
veesDeesce-veesefJeefMee %eeveeJejCeereJesovee keLebefeoglke=e, keLebefeoveglke=e, keLebefeod peIevee,
keLebefeopeIevee, keLebefelmeeefokee, keLebefeoveeefokee~
kegle: Deveeefokee efmeeefle ?
veesDeesce-veesefJeefMelJeefJeJe#eeee:~
keLebefeod OegJee, lesvewJe keejCesve~ keLebefeoOegJee, keLebefeoespee, keLebefeod egicee~ SJeb oMe Yebiee SkeeoMe
Yebiee Jee (10-11)~
S<e: elego&Mecemet$eeLe&: meceehle:~
Sles<eeb YebieeveecebkeefJeveemeecees %eeleJe:~
~13~5~9~5~9~10~12~12~10~9~11~8~8~10~
leelhee&cesleled-Sles<eeb mebkeueves meefle (13595 9101212109118810131)
Skeef$ebMeogejMeleeefve YeJevleerefle %eeleJeb~
De$e heeleb %eeveeJejCeerekece&Cees heoceerceebmee metefelee YeJeefle~
mebeefle Mes<ekece&Ceeb heoceerceebmeeefveheCeeLe met$eceskeceJeleee&les-

SJeb meeCnb kecceeCeb~~5~~


keLebefeled OegJe, keLebefeled DeOegJe, keLebefeled Deespe Deewj keLebefeled egice Yeer nw~ Fme ekeej efJeefMe heo kes Dee"
DeLeJee veew Yebie (8-9) nesles nQ~
en lesjnJeW met$e kee DeLe& nw~
veesDeesce-veesefJeefMe%eeveeJejCeereJesovee keLebefeled Glke=, keLebefeled Deveglke=, keLebefeled peIeve, keLebefeled
DepeIeve Je keLebefeled meeefo Yeer nw~ keLebefeled Jen Deveeefo Yeer nw~
eMve-Jen Deveeefoke kewmes efme nesles nQ ?
Gej-veesDeesce-veesefJeefMe meeceeve keer efJeJe#ee mes Jen Deveeefoke efme nw~ Fmeer keejCe mes Jen keLebefeled
OegJe Yeer nw~ Jen keLebefeled DeOegJe, keLebefeled Deespe Deewj keLebefeled egice Yeer nw~ Fme ekeej veesDeesce-veesefJeefMe heo
kes ome DeLeJee ieejn Yebie (10-11) nesles nQ~
en eewonJeW met$e kee DeLe& nw~
Fve YebieeW kee DebkeefJeveeme Fme ekeej peevevee eeefnS~
~13~5~9~5~9~10~12~12~10~9~11~8~8~10~
leelhee& en nw efke-Fve meyekee mebkeueve kejves hej (135959101212109118
810131) Ske meew Fkeleerme Ssmee peevevee eeefnS~
eneB leke %eeveeJejCeere kece& keer ceerceebmee metefele keer ieF& nw~
Deye Mes<e keceeX keer heoceerceebmee kee efveheCe kejves nsleg Ske met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Fmeer ekeej meele keceeX keer heoceerceebmee mebyebOeer eheCee kejvee eeefnS~~5~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 6

hebece Devegeesieej / 191

efmeebleefevleeceefCeerkeeeLee eLecekece&Cees %eeveeJejCeereme heoceerceebmee ke=leeefmle leLewJe Mes<emehleeveeb


kece&Ceeb heoceerceebmee kele&Jee~
De$e heeleb Devle:ef#ehleewpeevegeesieejheoceerceebmee meceehlee~
SJeb efleeremLeues YesoeYesomeceefvJeleheoceerceebmeeeefleheeovehejlJesve $eerefCe met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee Jesovee#es$eefJeOeeves mJeeefcelJeveeceefleereme YesoeefleheeoveeLe met$eceskeceJeleee&les 1-

meeefceeb ogefJenb penCCeheos Gkekemmeheos~~6~~


efmeebleefevleeceefCeerkeepeIeveheoeslke=heoYesosve SlelmJeeefcelJeb efefJeOeb keLeles~ le$e peIeveheob elegefJe&Oebveece-mLeehevee-Je-YeeJepeIeveefceefle~ veecepeIeveheob mLeeheveepeIeveheob e megieceb Jele&les~ JepeIeveb efefJeOebDeeieceJepeIeveb veesDeeieceJepeIeveb esefle~ le$e peIeveeeYe=le%eeekeesvegheege DeeieceJepeIeveb~
veesDeeieceJepeIeveb ef$eefJeOeb-%eeekeMejerj-YeeefJe-leodJeefleefjeveesDeeieceJepeIeveYesosve~ %eeekeMejerjYeeefJeYesoew
megieceew mle:~ leodJeefleefjeveesDeeieceJepeIeveb efefJeOeb-DeesIepeIeveceeosMesve peIeveb esefle~
le$e DeesIepeIeveb elegefJe&Oeb-Jele: #es$ele: keeuelees YeeJeleesefle~ De$eeefhe JepeIeveceske: hejceeCeg:~
#es$epeIeveb efefJeOeb-kece&veeskece&#es$epeIeveYesosve~ le$e met#ceefveieesome peerJeme peIevee DeJeieenvee kece&#es$epeIeveb
YeJeefle~ veeskece&#es$epeIeveceske DeekeeMeeosMe:~ keeuepeIeveceske: mecee:~ hejceeCeew efmveiOelJeeefoiegCe:

efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeme ekeej eLece %eeveeJejCeere kece& keer heoceerceebmee keer ieF& nw Gmeer
ekeej Mes<e meeleeW keceeX keer heoceerceebmee kejvee eeefnS~
eneB leke Devle:ef#ehle Deespeevegeesieej keer heoceerceebmee meceehle ngF&~
Fme ekeej efleere mLeue ceW Yeso-eYesoeW mes meceefvJele heoceerceebmee kee eefleheeove kejves Jeeues leerve met$e
meceehle ngS~
Deye Jesovee#es$eefJeOeeve ceW mJeeefcelJe veece kes efleere Yeso kee eefleheeove kejves nsleg Ske met$e kee DeJeleej neslee nwmet$eeLe&-

mJeeefcelJe oes ekeej kee nw-peIeveheohe Deewj Glke=heohe~~6~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme met$e kes eje peIeveheo Deewj Glke=heo kes Yeso mes mJeeefcelJe kes oes
ekeej yeleeS nQ~ GveceW mes peIeveheo eej ekeej kee nw-veecepeIeve, mLeeheveepeIeve, JepeIeve Deewj
YeeJepeIeve~ FveceW veecepeIeveheo Deewj mLeeheveepeIeveheo megiece nQ~ JepeIeveheo oes ekeej kee nwDeeieceJepeIeveheo Deewj veesDeeieceJepeIeveheo~ FveceW peIeve eeYe=le kee peevekeej Gheeesiejefnle peerJe
DeeieceJepeIeveheo kene peelee nw~ veesDeeieceJepeIeveheo leerve ekeej kee nw-%eeekeMejerj, YeeJeer Deewj
leodJeefleefje~ FveceW %eeeke Mejerj Deewj YeeJeer megiece nQ~ leodJeefleefje veesDeeieceJepeIeve oes ekeej kee nw~
DeesIepeIeve Deewj DeeosMepeIeve~
FveceW DeesIepeIeve Je, #es$e, keeue Deewj YeeJe keer Dehes#ee eej ekeej kee neslee nw~ GveceW Yeer JepeIeve
Ske hejceeCeg nw~ #es$epeIeve kece&#es$epeIeve Deewj veeskece&#es$epeIeve kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ GveceW met#ce
efveieeso peerJe keer peIeve DeJeieenvee kece&#es$e peIeve nw~ veeskece&#es$epeIeve Ske DeekeeMeeosMe nw~ Ske mecee
1. efJeMes<e: - Dee ew$eke=<CeeveJeceer, eer$e+<eYeosJepevcekeueeCekeefleefLe: eer$e+<eYepeevleer meJe&$e osMes jepes je^s hegjs
eemceekeceefhe cebieuekeeefjCeer Yeteeefoefle YeeJeeecens~

192 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 6

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

YeeJepeIeveefceefle %eeleJeced~
DeeosMepeIeveceefhe Je-#es$e-keeue-YeeJeYesowelegefJe&Oeb YeJeefle~ le$e Jele: DeeosMepeIevecegeles~ leosJeb
%eeleJeb-ef$eeosefMemkebOeb dJee efeosefMemkebOe: DeeosMelees JepeIeveb YeJeefle~ SJeb Mes<es<Jeefhe vesleJeced~
ef$eeosMeeJeiee{Jeb dJee efeosMeeJeiee{Jeb #es$ele: DeeosMepeIeveb~ SJeb Mes<es<Jeefhe vesleJeb~ ef$emeceeheefjCeleb
Jeb dJee efmeceeheefjCeleb Jeb DeeosMele: keeuepeIeveb~ SJeb Mes<es<Jeefhe vesleJeb~ ef$eiegCeheefjCeleb Jeb Dehes#e
efiegCeheefjCeleb Jeb YeeJele: DeeosMepeIeveb YeJeefle~
YeeJepeIeveb efefJeOeb-Deeiece-veesDeeiece YeeJepeIeveYesosve~ le$e peIeveeeYe=le%eeeke Gheege DeeieceYeeJepeIeveb~ met#ceefveieesopeerJeueyOeheee&hlekeme elmeJe&peIeve%eeveb leVeesDeeieceYeeJepeIeveb~
De$e DeesIepeIeve#es$esCe eke=leb, %eeveeJejCeere#es$es<eg meJe&peIeve#es$eenCeeled~ meJe&peIeve#es$eceske DeekeeMeeosMe
Fle$e ve ie=nerleJeb~ %eeveeJejCeere#es$es<eg leoYeeJeeled~
Glke=heob mJeeefcelJeb elegefJe&Oeb-veece-mLeehevee-Je-YeeJeeslke=Yesosve~ le$e veeceeslke=b mLeeheveeslke=b e
megieceb~ Jeeslke=b efefJeOeb-Deeiece-veesDeeieceJeeslke=Yesosve~ le$eeslke=eeYe=le%eeekeesvegheege DeeieceJeeslke=b~
veesDeeieceJeeslke=b ef$eefJeOeb-%eeekeMejerj-YeeefJe-leodJeefleefjeveesDeeieceJeeslke=Yesosve~ %eeekeMejerjYeeefJeveesDeeieceJeeslke=ew megieceew mle:~ leodJeefleefjeveesDeeieceJeeslke=b efefJeOeb-DeesIeeslke=b DeeosMeeslke=b esefle~
le$e DeesIeeslke=b elegefJe&Oeb-Jele: #es$ele: keeuelees YeeJeleesefle~ le$e Jele Glke=b cenemkebOe:~ #es$ele

keeuepeIeve nw~ hejceeCeg ceW jnves Jeeuee efmveiOelJe Deeefo iegCe YeeJepeIeve nw, Ssmee peevevee eeefnS~
DeeosMepeIeve Yeer Je, #es$e, keeue Deewj YeeJe kes Yeso mes eej ekeej kee nw~ GveceW Je mes DeeosMepeIeve
kees yeleueeles nQ~ Jen Fme ekeej peevevee eeefnS-leerve eosMe Jeeues mkebOe kees osKekej oes eosMe Jeeuee mkebOe
DeeosMe mes JepeIeve neslee nw~ Fmeer ekeej Mes<e mkebOeeW ceW Yeer ues peevee eeefnS~ leerve eosMeeW mes Jeehle Je kees
osKekej DeJeieenvee kejves Jeeues Je keer Dehes#ee oes eosMeeW kees DeJeieenve kejves Jeeuee Je #es$e keer Dehes#ee
DeeosMe peIeve nw~ Fmeer ekeej Mes<e eosMeeW ceW Yeer ues peevee eeefnS-leerve mecee heefjCele Je kees osKekej oes
mecee heefjCele Je DeeosMe mes keeuepeIeve nw~ Fmeer ekeej Mes<e meceeeW ceW Yeer ues peevee eeefnS~ leerve iegCe
heefjCele Je kees osKekej oes iegCe heefjCele Je YeeJe mes DeeosMepeIeve neslee nw~
YeeJepeIeve DeeieceYeeJe peIeve Deewj veesDeeieceYeeJepeIeve kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ GveceW peIeve
eeYe=le kee peevekeej Gheeesie ege peerJe DeeieceYeeJepeIeve nw~ met#ce efveieeso ueyOeheee&hleke peerJe kee pees meyemes
peIeve %eeve nw, Jen veesDeeieceYeeJepeIeve nw~
eneB DeesIepeIeve #es$e mes eke=le nw, keeeWefke %eeveeJejCeere kes #es$eeW ceW meJe&peIeve #es$e kee enCe nw~ eneB
meJe&peIeve #es$ehe Ske DeekeeMeeosMe kees veneR uesvee eeefnS, keeeWefke %eeveeJejCeere kes #es$eeW ceW Gmekee
(meJe&peIeve #es$e kee) DeYeeJe heeee peelee nw~
Glke= heomJeeefcelJe veece Glke=, mLeeheveeGlke=, JeGlke= Deewj YeeJeGlke= kes Yeso mes eej ekeej
kee nw~ GveceW veece Glke= Deewj mLeeheveeGlke= megiece nw~ Je Glke= DeeieceJeGlke= Deewj veesDeeieceJeGlke=
kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ GveceW Glke= eeYe=le kee peevekeej Gheeesie jefnle peerJe Deeiece Je Glke= nw~ vees
DeeieceJe Glke= %eeekeMejerj, YeeJeer Deewj leodJeefleefje veesDeeieceJeGlke= kes Yeso mes leerve ekeej kee nw~
FveceW %eeeke Mejerj Deewj YeeJeer veesDeeieceJeGlke= megiece nQ~ leodJeefleefje veesDeeieceJe-Glke= oes ekeej
kee nw-DeesIe Glke= Deewj DeeosMe Glke=~
FveceW DeesIeGlke= Je, #es$e, keeue Deewj YeeJe keer Dehes#ee eej ekeej kee nw~ GveceW Je mes Glke=

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 6

hebece Devegeesieej / 193

Glke=b efefJeOeb-kece&#es$eb veeskece&#es$eefceefle~ kece&#es$eeslke=b ueeskeekeeMeb~ veeskece&#es$eeslke=b DeekeeMeJeb~


keeuele Glke=cevevlee ueeskee:~ YeeJele Glke=b meJeexlke=JeCe&iebOejmemheMee&:~
DeeosMeeslke=ceefhe elegefJe&Oeb-Je-#es$e-keeue-YeeJeleesefle~ le$e Jele SkehejceeCebg dJee efeosefMekemkebOe
DeeosMeeslke=b~ efeosefMeke mkebOeb dJee ef$eeosefMekemkebOeesefhe DeeosMeeslke=b~ SJeb Mes<es<eg Deefhe vesleJeced~ #es$ele
Ske#es$eb dJee ef#es$eeosMeew DeeosMele Glke=b #es$eced~ SJeb Mes<es<Jeefhe vesleJeb~ keeuele Skemeceeb dJee
efmeceeew DeesosMeeslke=b~ SJeb Mes<es<Jeefhe vesleJeb~ YeeJeehes#eee SkeiegCeegeb dJee efiegCeegeb JeceeosMeeslke=b~
SJeb Mes<es<Jeefhe vesleJeced~
YeeJeeslke=b efefJeOeb-Deeiece-veesDeeieceYeeJeeslke=Yesosve~ le$eeslke=eeYe=le%eeeke Gheege DeeieceYeeJeeslke=b~
veesDeeieceYeeJeeslke=b kesJeue%eeveb~
De$e DeesIe#es$eeslke=sve DeefOekeej:, Deefhe&lekece&#es$es<eg Glke=#es$eenCeeled~ DeesIeeslke=ceekeeMeJeb~
leme enCece$e efkeVe ke=leb ?
vewleled, kece&#es$es<eg leoYeeJeeled~ Skeb mJeeefcelJeb peIeveheosefmle, Devewkeceglke=heosefmle, SJeb efefJeOeb ewJe
mJeeefcelJeb YeJeefle, DevemeemebYeJeeled~
De$e leelhee&cesleled- kesJeue%eevece$e veesDeeieceYeeJeeslke=ceefmle~ Deme kesJeue%eeveme eehleLe&cesJe
egle%eeveeYeemeeseb Delees Jeegleheb Meeeb heef"lJee efvepeelceefve mJeMeghejceelceeve: eeveb efJeOeee elenb

cenemkebOe nw~ #es$e keer Dehes#ee Glke= oes ekeej kee nw-kece&#es$e Deewj veeskece&#es$e~ ueeskeekeeMe kece&#es$e Glke=
nw~ DeekeeMe Je veeskece&#es$e-Glke= nw~ Devevle ueeske keeue keer Dehes#ee Glke= nQ~ YeeJe mes Glke= meJeexlke=
JeCe&, iebOe, jme Deewj mheMe& nQ~
DeeosMe Glke= Yeer Je, #es$e, keeue Deewj YeeJe keer Dehes#ee eej ekeej kee nw~ FveceW Ske hejceeCeg kees
osKekej oes eosMe Jeeuee mkebOe Je mes DeeosMe Glke= nw~ oes eosMe Jeeues mkebOe kees osKekej leerve eosMe Jeeuee
mkebOe Yeer DeeosMe Glke= nw~ Fmeer ekeej Mes<e mkebOeeW ceW Yeer ues peevee eeefnS~ #es$e keer Dehes#ee Ske #es$eeosMe kees
osKekej oes #es$e eosMe DeeosMe keer Dehes#ee Glke= #es$e nw~ Fmeer ekeej Mes<e eosMeeW ceW Yeer ues peevee eeefnS~ keeue
keer Dehes#ee Ske mecee kees osKekej oes mecee DeeosMe Glke= nQ~ Fmeer ekeej Mes<e meceeeW ceW Yeer ues peevee eeefnS~
YeeJe keer Dehes#ee Ske iegCeege Je kees osKekej oes iegCeege Je DeeosMe Glke= nQ~ Fmeer ekeej Mes<e iegCeeW ceW
Yeer ues peevee eeefnS~
YeeJeGlke= DeeieceYeeJeGlke= Deewj veesDeeieceYeeJeGlke= kes Yeso mes oes ekeej kee nw~ GveceW Glke= eeYe=le
kee peevekeej Gheeesieege peerJe DeeieceYeeJe Glke= nw~ veesDeeieceYeeJe Glke= kesJeue%eeve nw~
eneB DeesIe #es$e Glke= kee DeefOekeej nw, keeeWefke efJeJeef#ele kece&#es$eeW ceW Glke= #es$e kee enCe efkeee ieee
nw~ DeesIe Glke= DeekeeMe Je nw~
Mebkee-DeesIeGlke= DeekeeMe Je nw, lees Gmekee enCe keeeW veneR efkeee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke kece&#es$eeW ceW DeekeeMe Je kee DeYeeJe nw~ Ske mJeeefcelJe peIeve heo
ceW nw Deewj otmeje Ske Glke= heo ceW, Fme ekeej mes oes ekeej kee ner mJeeefcelJe nw, keeeWefke Fvekes Deefleefje Deve
mJeeefcelJe keer mebYeeJevee veneR nw~
eneB leelhee& en nw efke-kesJeue%eeve eneB veesDeeiece YeeJeeslke= nw~ Fme kesJeue%eeve keer eeefhle kes efueS
ner en egle%eeve kee DeYeeme nw, Dele: Jeeglehe Meee kees he{kej Deheveer Deelcee ceW efvepeMeg hejceelceleJe

194 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 7, 8

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efvepeMegyegmJemJehe: meowJe efevleveerees YeJeefle~


SJeb le=leeremLeues mJeeefcelJeYesometekelJesve Skeb met$eb ieleced~
DeOegvee mJeeefcelJeehes#eee %eeveeJejCeereeslke=Jesoveeee: eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les-

meeefceesCe Gkekemmeheos CeeCeeJejCeereJeseCee Keseoes Gkekeefmmeee


kemme ?~~7~~
pees cees peeseCemenefmmeDees meebYegjceCemecegmme yeeefnefjuueS le[s
Deefoes~~8~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeefmceved eeefMvekemet$es peIeveheoeefle<esOeeLe Glke=heoefveoxMe: ke=le:~ %eeveeJejCeenCeb
Mes<ekece& eefle<esOeheueb~ #es$eenCeb Jeeefoeefle<esOeheueb~
hetJee&veghetJeeA cegkelJee heeeoeveghetJee& Glke=#es$eme eheCee efkeceLe efeeles ?
vewlelkeLeefeleJeb, De$e cenleerheefjheeee eheCeeLe heeeoeveghetJee& eheCee efeeles~ Deece$eeLe&:GsMecevegme=le eeefhe eeied peIeveheoeheCee kele&Jeemeerled leLeeefhe efJemle=les meefle eeieglke=heoeheCee efeeles~
ees celme SkemeneeespeveeJeieenveeOeejer mJeebYetjceCemecegme yeeeles efmLeleesefmle, leme #es$emeehes#eee
%eeveeJejCeereJesovee Glke=e YeJeefle~

kee eeve kejles ngS eefle#eCe efvepeMeg-yeg mJehe kee meowJe efevleJeve kejvee eeefnS~
Fme ekeej le=leere mLeue ceW mJeeefcelJe kes YesoeW kees metefele kejves Jeeuee Ske met$e hetCe& ngDee~
Deye mJeeefcelJe keer Dehes#ee %eeveeJejCeere kece& keer Glke= Jesovee kees eMveesejhe ceW yeleueeves nsleg oes met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

mJeeefcelJe mes Glke= heo ceW %eeveeJejCeere Jesovee #es$e keer Dehes#ee Glke= efkemekes
nesleer nw ?~~7~~
pees celme Ske npeej eespeve keer DeJeieenvee Jeeuee mJeebYetjceCemeceg kes yeee le
hej efmLele nw, Gmekes Glke= Jesovee nesleer nw~~8~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme eMvehe met$e ceW peIeveheo kee eefle<esOe kejves nsleg Glke= heo kee
efveoxMe efkeee nw~ %eeveeJejCe kece& kee enCe Mes<e keceeX kee eefle<esOe kejlee nw~ Jeeefo kee eefle<esOe kejves nsleg heo
kee enCe efkeee nw~
Mebkee-hetJee&veghetJeea kees es[kej heeeoeveghetJeea mes Glke= #es$e keer eheCee efkemeefueS keer ieF& nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke eneB ceneved heefjheeer mes eheCee kejves nsleg heeeoeveghetJeea
mes eheCee keer pee jner nw~ eneB DeefYeeee en nw efke GsMe kes Devegmeej eeefhe henues peIeve heo keer eheCee
kejvee eeefnS Lee, efhej Yeer efJemle=le nesves mes henues Glke= heo keer eheCee keer pee jner nw~
pees celme Ske npeej eespeve keer DeJeieenvee Jeeuee mJeebYetjceCe meceg kes yeee le hej efmLele nw, Gmekes
#es$e keer Dehes#ee %eeveeJejCeere kece& keer Glke= Jesovee nesleer nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 8

hebece Devegeesieej / 195

De$e met$es pees cees peeseCemenmmeDees Fefle heosve-met$eJeevesve DebieguemeemebKeeleYeeieceeefob ke=lJee


eeJeoglke=sve eosMeesveeespevemene: Fefle Deeeecesve es efmLelee celmeemles<eeb eefle<esOe: ke=le: Slep%eeleJe:~
GlmesOeefJe<kecYeeYeeb cenecelmemeMeueyOecelmes<eg ie=nerles<eg Deefhe ve keesefhe oes<ees veeefmle, lelemles<eeb
enCeb efkeVe efeeles ?
vew<e oes<e:, cenecelmeeeece-efJe<kebYeeslmesOes<eg DeveJeieles<eg ueyOecelme-DeeeeceefJe<kebYeeslmesOeeveeb
DeJeieceesheeeeYeeJeeled~ ve cenecelmeeeeceesveleesJeieceles, Slemceeled met$eYetleme pesmeevemeemebYeJeeled~
cenecelmemeeeecees eespevemeneb 1000~
Sleme cenecelmeme efJe<kebYeeslmesOeew efkeevleew YeJele: Fefle esled ?
Geles-S<ees cenecelme: hebeMeleeespeveefJe<kebYe: 500, hebeeMeogej efMeleeespeveeslmesOe: 250~
met$esCe efJevee keLeceslep%eeeles ?
Deeeee&hejbhejeieleeJeeeceeveesheosMeeled %eeeles~
Geb e eerceodJeerjmesveeeee&sCeDeeFefjehejbhejeieeheeJeeFppeblegJeosmeeoes1~
cenecelmeefJe<kebYeeslmesOeees: eefleheeokeb met$eb veemlesJe vew<e efveece:~ peeseCemenefmmeDees Flegemet$esCewJe
osMeece<e&kesve metefekelJeeled~ Sleew efJe<kebYeeslmesOeew cenecelmeme meJe&$e meMeew mle:~ cegKe-hegees: efJe<kebYeeslmesOeees:

eneB met$e ceW pees celme Ske npeej eespeve keer DeJeieenvee Jeeuee nw Fme heo mes DeLee&led Fme met$e Jeeve mes
Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie kees Deeefo ueskej Glke<e& mes Ske eosMe kece npeej eespeve eceeCe leke Deeeece mes pees
celme efmLele nQ, Gvekee eefle<esOe efkeee ieee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Mebkee-GlmesOe Deewj efJe<kecYe keer Dehes#ee cenecelme mes meMe heees peeves Jeeues celmeeW kee enCe kejves
hej Yeer keesF& oes<e veneR nw, Dele: Gvekee enCe keeeW veneR efkeee nw~
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke, peye leke eehle cenecelmeeW kes Deeeece, efJe<kecYe Deewj
GlmesOe kee heefj%eeve nesvee efkemeer ekeej mes mebYeJe veneR nw~ cenecelme kee Deeeece efkemeer Deve met$e mes veneR peevee
peelee nw, keeeWefke Fme met$e mes pes eeeerve met$eYetle keesF& Deve Jeekee mebYeJe veneR nw~
cenecelme kee Deeeece Ske npeej (1000) eespeve eceeCe nw~
eMve-Fme cenecelme kes efJe<kecYe Deewj GlmesOe kee eceeCe efkelevee nw ?
Gej-Ssmee hetves hej Gej osles nQ efke Fme cenecelme kee efJe<kecYe heeBe meew (500) eespeve Deewj
GlmesOe oes meew heeeme (250) eespeve cee$e nw~
eMve-en met$e kes efyevee kewmes peevee peelee nw ?
Gej-Jen Deeeee& hejcheje kes eJeen mJehe mes Deees ngS GheosMe mes peevee peelee nw~ eer Jeerjmesveeeee&
ves kene nw-Deeeee&hejcheje kes eJeen mes Deees GheosMe mes peevee peelee nw cenecelme kes efJe<kecYe Je
GlmesOe kee %eeheke met$e nw ner veneR Ssmee efveece Yeer veneR nw, keeeWefke, peeseCemenefmmeDees efe DeLee&led Ske npeej
eespeve Jeeuee Fme osMeeceMe&ke met$eJeeve mes Gvekeer metevee keer ieF& nw~
es efJe<kecYe Deewj GlmesOe cenecelme kes meye peien meceeve nQ~ cegKe Deewj hetB ceW efJe<kecYe SJeb GlmesOe kee
1. <edKeb[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 11, he=. 16~

196 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 8

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eceeCecesleeJeod cee$ecesJesefle, SlesYe: he=LeiYetleefJe<kebYeeslmesOeees: eheke-met$eJeeKeeveeveecevegheuebYeeled


eespevemeneefveoxMeeveLeevegheheese~
keefeoen-kesefhe Deeeeee& YeCeefvle-cenecelmees cegKehegees: meggleee met#ceesefmle Fefle esled ?
Deeeee&osJe: eheeefle-De$elevecelmeeved dJee SleVe Ieles, keg$eefeled keJeefeled celmeebies<eg JeefYeeejoMe&veeled~ DeLeJee Sles efJe<kebYeeslmesOee: mecekejCeefmee Fefle kesefeoeeeee& yegJeefvle~
Devee-ve e megg met#cecegKees cenecelme: DevewkeMeleeespeveeJeieenveemebegkele: efleefcebefieueeefoveececelmeefieueve#ece:, efJejesOeeled~
Geb e eerceodJeerjmesveeeeexCe- Ce e meg meCCecegnes cenecees DeCCesiepeeseCemeoesieenCeefleefcebefieueeefoefieueCeKecees, efJejesneoes1~ lemceeod JeeKeeves GeefJe<kebYeeslmesOeeewJe cenecelmeme ie=nerleJee:~
DeLeJee ceOeeosMes ewJe GeefJe<kebYeeslmesOees celmees ie=nerleJe:, DeeefoceOeeJemeeves<eg Slemceeled ef$eiegCeb
efJemhete&ceeCeme Glke=#es$eeslheefeb eefle efJejesOeeYeeJeeled~
meebYegjceCemecegmme Fefle met$eJeevesve meJe&erhemecegyeeeefmLelemecegme enCeeLe~
meJex<eeb erhemecegeCeeb yeee: meceg: SJesefle keLeb %eeeles ?
Deme meceeOeeveb efeeles eerJeerjmesveeeeexCe-meebYegjceCemecegmme yeeefnjs oerJes Deefoes efe DeYeefCee
meebYegjceCemecegmme yeeefnefjuueS le[s Deefoes Fefle met$eeosJe %eeeles~ mJekeyeeeJesefokeeee: heele Fefle

eceeCe Fleves cee$e ner nw, keeeWefke Gvemes efYeVe efJe<kecYe Deewj GlmesOe keer eheCee kejves Jeeuee met$e Je JeeKeeve
heeee veneR peelee leLee Fmekes efyevee npeej eespeve kee efveoxMe yevelee Yeer veneR nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw-cenecelme cegKe Deewj hetB ceW DeefleMee met#ce nw, Ssmee efkeleves ner Deeeee&
kenles nQ~
Deeeee&osJe Gej osles nQ-eneB kes celmeeW kees osKekej en Ieefle veneR neslee leLee keneR-keneR celmeeW
kes DebieeW ceW efJe<ecelee osKeer peeleer nw~ DeLeJee es efJe<kecYe Deewj GlmesOe mecekejCeefme nQ, Ssmee efkeleves ner Deeeee&
kenles nQ~
otmejer yeele en nw efke-DeefleMee met#ce cegKe mes mebege cenecelme Deveske eespeve keer DeJeieenvee Jeeues
Deve efleefcebefieue Deeefo celmeeW kes efveieueves ceW meceLe& veneR nes mekelee, keeeWefke GmeceW efJejesOe Deelee nw~
eer Jeerjmesveeeee& ves kene nw-Delevle met#ce cegBn mes mebege cenecelme Deveske eespeve keer DeJeieenvee
Jeeues Deve efleefcebefieue Deeefo celmeeW kees efveieueves ceW me#ece veneR nes mekelee nw, keeeWefke GmeceW efJejesOe Deelee nw~
FmeefueS JeeKeeve ceW cenecelme kes Gheeg&e efJe<kecYe Deewj GlmesOe kees ner enCe kejvee eeefnS~
DeLeJee, Ge efJe<kecYe Deewj GlmesOe cenecelme kes ceOe eosMe ceW ner enCe kejvee eeefnS, keeeWefke Deeefo,
ceOe Deewj Devle ceW Fmemes efleiegCes hewueeves Jeeues kes Glke= #es$e keer Glheefe kes eefle keesF& efJejesOe veneR nw~
meebYetjceCemecegmme Fme met$eJeeve kes eje erhe-mecegeW ceW meyemes yeee meceg kee enCe efkeee ieee nw~
Mebkee-meJe&erhe mecegeW kes yeee meceg ner nw, en kewmes peevee peelee nw ?
Fmekee meceeOeeve eer Jeerjmesveeeee& kejles nQ-mJeebYetjceCe meceg kes yeee erhe ceW efmLele Ssmee ve kenkej
mJeebYetjceCe meceg kes yeee le hej efmLele Ssmee pees met$e nw Gmeer mes Jen peevee peelee nw~ Deheveer yeee Jesefokee
1. <edKeb[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 11, he=. 16~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 8

hebece Devegeesieej / 197

mJeebYetjceCemeceg:, leme yeeelees veece meceghejYetYeeieosMe:~ le$e efmLele: Fefle ie=nerleJe:~


mJeebYetjceCemecegme yeeelees veece leoJeeJeYetleyeeeJesefokee, le$e cenecelme: efmLele: Fefle kesefeoeeeee&:
YeCeefvle~ leVe Ieles, keeeuesefmmeeeS ueiiees Fefle Gheefj YeCeceevesve met$esCe men efJejesOeeled~ ve e
mJeebYetjceCemecegme yeeeJesefokeeee: mebyeeeeesefhe JeeleJeueee:, eflee&iueeskeefJe<kebYeme SkejppegeceeCeeled
TvelJeemebieeled~
SlelkeLeb %eeeles ?
pecyeterheeespeveue#eefJe<kebYeeled efiegCeefiegCeecesCe ielemeJe&erhemeeiejefJe<kebYes<eg cesueeefheles<eg peieled esCee:
mehleceYeeieeveghehees:~
Sleoefhe keLeb %eeeles ?
heeefOekeerhe-meeiejheeefCe efJejuee efiegCeerke=le DeveesveeYemleb ke=lJee le$e $eereCf e heeefCe Deheveere
eespeveue#esCe iegefCeles erhemecegeflee&iueeske#es$eeeeceeslhees:~ ve ewleeJeeved SJe eflee&iueeske efJe<kebYees, peie^sCee:
mehleceYeeies hebeMetveevegheuebYeeled~ ve e Slemceeod jppegefJe<kebYe Tvees YeJeefle, jppJeYeblejYetleme elegefJeMeefleeespevecee$eJeeeg#es$eme yeeecegheuebYeeled~
Devee-ve e leeJevcee$eb #es$eb eef#ehles hebeMetvee: mhegefvle-veMeefvle, leLeevegheuebYeeled~ lemceelmekeue-

hee&vle mJeebYetjceCe meceg nw, Gmeer kes yeee le mes DeefYeeee meceg kes hejs-heeeled YetYeeieeosMe kee nw~ JeneB
hej efmLele, Ssmee enCe kejvee eeefnS~
mJeebYetjceCe meceg kes yeee le kee DeLe& Gmekeer DebieYetle yeee Jesefokee nw, JeneB efmLele cenecelme, Ssmee
efkeleves ner Deeeee& kenles nQ~ efkevleg Jen Ieefle veneR neslee nw, keeeWefke Jewmee mJeerkeej kejves hej Deeies kens peeves
Jeeues levegJeeleJeuee mes mebueive ngDee Fme met$e kes meeLe efJejesOe Deelee nw~ keejCe efke mJeebYetjceCe meceg keer yeee
Jesefokee mes leerveeW ner JeeleJeuee kee mebyebOe veneR nw, keeeWefke Jewmee nesves hej eflee&iueeske mebyebOeer efJemleej eceeCe kes
Ske jepeg mes nerve nesves kee emebie Deelee nw~
Mebkee-en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-etBefke pecyeterhe mebyebOeer Ske ueeKe eespeve eceeCe efJemleej keer Dehes#ee ogiegCes-ogiegCes ece mes
eehle ngS meye erhe-mecegeW kes efJemleejeW kees efceueeves hej peieesefCe kee meeleJeeB Yeeie GlheVe veneR neslee nw, Dele:
Fmeer mes peevee peelee nw~
Mebkee-en Yeer kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Ske DeefOeke erhe-meceg mebbyebOeer heeW kee efJejueve kej Gmekees ogievee kejkes
hejmhej iegefCele kejves hej pees eehle nes, GmeceW leerve heeW kees kece kejkes Ske ueeKe eespeve mes iegef Cele
kejves hej erh e meceg eW eje jesk es iees ef lee&iueeske #es$e kee Deeeece GlheVe nesl ee nw, Dele: Fmeer mes peevee
peelee nw efke Ge ekeej mes peieesC eer kee meeleJeeB Yeeie veneR GlheVe neslee nw~ eflee&i ueeske kee efJemleej
Fleves cee$e ner nes, mees Yeer veneR nw, keeeWefke peieesCeer kes meeleJeW Yeeie ceW heeBe Metve veneR heees peeles nQ
Deew j Fmemes jepegefJe<kecYe nerve Yeer veneR nw, ke eeWefk e jepeg kes Devleie&le eewyeerme eespeve eceeCe Jeeeg
#es$e yeee ceW heeee peelee nw~
otmejer yeele en nw efke-Gleves cee$e #es$e kees efceueeves hej heeBe Metve ve Yeer veneR nesles, keeeWefke Jewmee heeee

198 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 9

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

erhemeeiejefJe<kebYeeod yeees efkeeleeefhe #es$esCe YeefJeleJeb~


keefeoen-mJeebYetjceCemecegmeeYevlejs efmLelees peueejpeerJees cenecelme: keLeb leme yeeeleb eehveesled?
Deeeee&: een-vew<e oes<eesefmle, hetJe&JewefjosJeeeesiesCe leme cenecelmeme le$e yeeeles iecevemebYeJeeled~
leelhee&cesleled-ceOeueeskesefvlecemecegme mJeebYetjceCeveeceOeseme yeefnYee&iesefhe elegefJeMeefleeespeveeceeCeb
#es$eb Jeeleceefmle, DeleSJe leefmceved yeee#es$es mecegme les cenecelmeme hetJe&pevcemebyebefOeJewefjosJe: hetJe&ke=leJewjefveefceesve le$eeiele cenecelmeb mecegeYeblejeoglLeehe yeefn: ef#eheefle FleslesvewJe met$esCe %eeeles~ Slep%eelJee
eflee&ieesefvekeejCeYetlesYe DeeeJesYees efJejpe DevebleevegyebefOeke<eeeefveefceeYetlees JewjYeeJeesefhe lekeleJe:~ eefo
keoeefelkesveefeled men JewjYeeJees YeJesled lee&efhe #eceeYeeJepeuesve MeeceefeleJe:~
mebeefle cenecelmeme mecegodIeeleveecekeLeveeLe met$eceJeleee&les-

JeseCemecegiIeeosCe mecegnoes~~9~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeJesoveeJeMesve peerJeeosMeeveeb efJe<kebYeeslmesOeehes#eee ef$eiegCeefJemhegjCeb JesoveemecegodIeelees veece~ ve ew<e efveecees elmeJex<eeb peerJeeosMee Jesoveeee JeMesve ef$eiegCecesJe efJemhegjvleerefle, efkevleg mJekeefJe<kebYeeled
lejlecehesCe efmLeleJesoveeJeMesve SkeefeosMeeefoefYejefhe Je=efYe&Jeefle~ les JesoveemecegodIeelee De$e ve ie=nerlee:,
Glke=sCe #ess$esCeeefOekeejeled~

veneR peelee~ Fmeer keejCe mecemle erhe-meceg mebyebOeer efJemleej kes yeeefnj Yeer keg #es$e nesvee eeefnS~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-mJeebYetjceCe meceg kes Yeerlej efmLele cenecelme peueej peerJe Gmekes
yeee le kees kewmes eehle neslee nw ?
Deeeee& Fmekee meceeOeeve osles nQ efke-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke hetJe& kes yewjer efkemeer osJe kes eeesie
mes Gme cenecelme kee JeneB yeee le hej ieceve mebYeJe nw~
leelhee& en nw efke-ceOeueeske ceW mJeebYetjceCe veeceke Debeflece meceg kes yeee Yeeie ceW Yeer eewyeerme eespeve
eceeCe #es$e Jeeeg mes DeJe nw DeleSJe Gme yeee #es$e ceW meceg kes le hej efmLele cenecelme kee keesF& hetJe&
pevce mebyebOeer Jewjer osJe JeneB Deekej hetJe&ke=le Jewj kes efveefcee mes cenecelme kees meceg kes Deboj mes G"ekej yeenj
heWke oslee nw, Ssmee DeLe& Fmeer met$e mes peevee peelee nw~ Ssmee peevekej efleee eesefve kes keejCeYetle DeeeJeeW mes efJeje
neskej DevevleevegyebOeer ke<eee kes efveefceeYetle JewjYeeJe kee Yeer leeie kej osvee eeefnS~ eefo keoeefeled efkemeer kes meeLe
Jewj YeeJe nesJes lees Yeer #eceeheer peue mes Gme Jewj kees Meevle kejvee eeefnS~
Deye cenecelme kes mecegodIeele kee veece yeleueeves nsleg met$e kee DeJeleej neslee nwmet$eeLe&-

Jen cenecelme Jesovee mecegodIeele mes mecegodIeele kees eehle neslee nw~~9~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Jesovee kes keejCe Deelcee kes eosMeeW kee efJemleej Deewj GlmesOe neslee nw,
Gmekeer Dehes#ee leerveiegves eceeCe ceW hewueves kee veece JesoveemecegodIeele nw~ hejvleg meyekes peerJeeosMe Jesovee kes JeMe mes
efleiegCes ner hewueles neW, Ssmee efveece veneR nw~ efkevleg lejlecehemes efmLele Jesovee kes JeMe mes Deheves efJe<kecYe keer
Dehes#ee Ske-oes eosMeeefokeeW mes Yeer Je=ef nesleer nw~ hejvleg Gve JesoveemecegodIeeleeW kee eneB enCe veneR efkeee ieee
nw, keeeWefke eneB Glke= #es$e kee DeefOekeej nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 10

hebece Devegeesieej /199

keefeoeMebkeles-De$e cenecelme SJe efkeefceefle JesoveemecegodIeeleb veerle: ?


Deeeee&osJe: meceeOees-eLecelemleme cenoJeieenvelJeeled, Devee-peueejme mLeues ef#ehleme G<Cesve
oeceeveebieme mebefeleyengheehekece&Cees ceneJesoveeslheefeoMe&veee~
leelhee&cesleled-Debeflecemecegme yeeeles ceneJesoveeeefmeleme cenecelmemewJe JesoveemecegodIeelees peeeles~
DeOegvee kesve JeeleJeueesve mhe=eseb he=s meefle met$eceJeleee&les GejhesCe eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe-

keeeuesefmmeeeS ueiiees~~10~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e keekeuesMee veece le=leerees JeeleJeuee:~
leme JeeleJeueeme keLeb keekeuesMee Fefle meb%ee YeJeefle ?
keekeJeCe&lJeeled me: keekeuesMee veece~ De$e DebOekeekeuesMee ve ie=nerleJee, le$e DebOelJeJeCee&vegheuebYeeled~
De$e DebOelJesve ke=<CeJeCeex ie=eles~
keefeoeMebkeles- ueeskevee[ee: DeYeblejefmLelecenecelme: ueeskeJe=efJeMesve ueeskevee[ee: hejle:
mebKeeleeespeveeefve ielJee efmLelele=leereJeeles keLeb ueieles ?
Deeeee&osJe: meceeOees-melecesleled, cenecelmeme le=leereJeeleJeueesve mebmheMeex veemleerefle~ efkevleg S<ee mehleceer

eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkecenecelme kees ner JesoveemecegodIeele kees keeeW eehle kejeee nw ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efkekeeeWefke Ske lees Gmekeer DeJeieenvee yengle DeefOeke nw, otmejs peueej peerJe kees mLeue ceW jKeves hej G<Celee
kes keejCe DebieeW kes meblehle nesves mes yengle heehekeceeX kes mebee kees eehle ngS Gmekes ceneJesovee keer Glheefe osKeer
peeleer nw~
leelhee& en nw efke-Debeflece meceg kes yeee le hej ceneJesovee mes emle cenecelme kes ner JesoveemecegodIeele
GlheVe neslee nw~
Deye efkeme JeeleJeuee mes en mhe= nw Ssmee hetves hej eer Yetleyeueer Deeeee& Gejhe mes met$e DeJeleefjle
kejles nQmet$eeLe&-

Jen levegJeeleJeuee mes mhe= nw~~10~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB keekeuesMee kee DeLe& leermeje JeeleJeuee DeLee&led levegJeeleJeuee nw~
Mebkee-Gme JeeleJeuee keer keekeuesMee en meb%ee kewmes nw ?
meceeOeeve-levegJeeleJeuee kee keeke kes meceeve JeCe& nesves kes keejCe Gmekeer keekeuesMee meb%ee nw~ eneB
DebOekeeke uesMee DeLee&led keeuee meen keeke JeCe& kee enCe veneR kejvee eeefnS, keeeWefke GmeceW DebOelJe DeLee&led
keeuee meen JeCe& veneR heeee peelee nw~ eneB DebOelJe kes keejCe ke=<CeJeCe& enCe efkeee ieee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-ueeskevee[er kes Yeerlej efmLele cenecelme ueeske efJemleej kes Devegmeej
ueeskevee[er kes Deeies mebKeele eespeve peekej efmLele le=leere JeeleJeuee mes kewmes mebmee nes mekelee nw ?
Fmekee meceeOeeve kejles ngS Deeeee&osJe kenles nQ efke-en mele nw efke cenecelme kee le=leere JeeleJeuee

200 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 11, 12

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efJeYeefe: meeceerheeLex Jele&les~ ve e mehleceer efJeYeefe: meeceerheeLexefmee, iebieeeeb Iees<e: eefleJemeleer- le$e
meeceerheeLex mehleceerefJeYekelegheuebYeeled~ lesve keeheesleuesMeeee: mhe=osMe: keeheesleuesMee Fefle ie=nerle:~ Dele: lemee:
keeheesleuesMeeee eeJelmebmeieex Jele&les leeJelheeleb JesoveemecegodIeelesve mecegodIeeleb eehle Flegeb YeJeefle~
YeeJeeLeexeb-hetJe&JewefjosJesve cenecelme: mJeebYetjceCemecegyeeeJesefokeeee yeefnYee&ies ueeskevee[ee: meceerhes
heeeflele:~ le$e leereJesoveeJeMesve JesoveemecegodIeelesve mecegodIeeleb eehe eeJeod ueeskevee[ee yeefn:heeleb ueivee:,
Flegeb YeJeefle~
DeOegvee lemewJe efJeMes<eeefleheeoveeLe met$eeceJeleee&les-

hegCejefJe ceejCebefleemecegiIeeosCe mecegnoes efleefCCe efJeiienkeb[eeefCe keeotCe~~11~~


mes keeues DeOees meeceeS heg{JeerS CesjFSmeg Ghheefppeefnefo efe lemme
CeeCeeJejCeereJeseCee Keseoes Gkekemmee~~12~~
efmeebleefevleeceefCeerkeehegvejefhe eefeefJeenb ke=lJee ceejCeeefvlekeveecemecegodIeelesve mecegodIeeleb eehe
Devevlejmecees me: mehlecee: he=efLeJee: veejkes<eg Glhelmeles leme peerJeme %eeveeJejCeereJesovee #es$eehes#eee
Glke=e YeJeleerefle met$eemeeLeex %eeleJe:~
cenecelmees ueeskevee[ee: JeeeJeefoMeeeeb hetJe&JewefjosJemebyebOesve oef#eCeesejeeecesve heeflele:~ le$e

mes mheMe& veneR neslee nw, efkevleg en mehleceer efJeYeefe meeceerhe DeLe& ceW nw~ eefo kene peees efke meeceerhe DeLe& ceW
mehleceer efJeYeefe Deefme nw, mees Yeer "erke venber nw, keeeWefke iebiee ceW Iees<e (iJeeueJemeefle) Jemelee nw DeLee&led iebiee
kes efkeveejs iJeeuee jnlee nw~ eneB meeceerhe DeLe& ceW mehleceer efJeYeefe heeF& peeleer nw~ FmeefueS keeheesleuesMee mes mhe
eosMe Yeer keeheesleuesMee he mes enCe efkeee ieee nw~ Gme keeheesleuesMee mes peneB leke mebmeefie&le neslee nw, JeneB leke
JesoveemecegodIeele mes mecegodIeele kees eehle ngDee en Gmekee DeefYeeee nw~
YeeJeeLe& en nw efke-hetJe& kes Jewjer efkemeer osJe kes eje cenecelme mJeebYetjceCe meceg keer yeee Jesefokee kes
yeenjer Yeeie ceW ueeskevee[er kes meceerhe [eue efoee ieee~ JeneB leere Jesovee kes JeMe JesoveemecegodIeele mes mecegodIeele kees
eehle neskej ueeskevee[er kes yeee Yeeie hee&vle Jen mebege neslee nw, en DeefYeeee nw~
Deye Gmeer kee efJeMes<e eefleheeove kejves nsleg oes met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

efhej Yeer pees leerve efJeen kejkes ceejCeeefvleke mecegodIeele mes mecegodIeele kees eehle ngDee
nw~~11~~
Devevlej mecee ceW Jen meeleJeeR he=efLeJeer kes veejefkeeeW ceW GlheVe nesiee, Dele: Gmekes
%eeveeJejCeereJesovee #es$e keer Dehes#ee Glke= nesleer nw~~12~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-hegve: Yeer pees leerve efJeen kejkes ceejCeeefvleke veece kes mecegodIeele mes mecegodIeele
kees eehle kejkes Devevlej mecee ceW Jen mehlece vejkehe=efLeJeer kes veejefkeeeW ceW GlheVe nesiee, Gme peerJe kes
%eeveeJejCeere kece& keer Jesovee #es$e keer Dehes#ee Glke= nesleer nw, en oesveeW met$eeW kee DeLe& peevevee eeefnS~
cenecelme ueeskevee[er keer JeeeJe efoMee ceW hetJe& kes yewjer osJe kes mebyebOe mes oef#eCe-Gej Deeeece mJehe mes

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 12

hebece Devegeesieej / 201

ceejCeeefvlekemecegodIeelesve mecegodIeeleb eehle:~ lesve cenecelmesve JesoveemecegodIeelesve men ceejCeeefvlekemecegodIeeleb


kegJe&lee $eerefCe efJeenkeeC[keeefve ke=leeefve~ efJeenes veece JeelJeb, lesve $eerefCe keeC[keeefve ke=leeefve~
leeLee-ueeskevee[ee JeeeJeefoMeeee JeeCeefceJe $e+pegielee meeefOekeeOe&jppegcee$eb oef#eCeefoefMe Deeiele:~
leosskeb keeC[keb~ hegvemlelees JeefuelJee JeeCeefceJe $e+pegielee Skejppegcee$eb hetJe&efoMeceeiele:, leod efleereb keeC[keb~
hegvemlelees JeefuelJee DeOe: <e[djppegcee$eceeiex $e+pegielee iele:, leled le=leereb keeC[keb~ SJeb $eerefCe keeC[keeefve
ke=lJee ceejCeeefvlekemecegodIeeleb iele:~
elJeeefj keeC[keeefve efkeVe keeefjle: Fefle esled ?
ve, $emes<eg ew efJeenew cegkelJee $eeeCeeb efJeeneCeeceYeeJeeled~
SlelkeLeb %eeeles ?
SlemceeosJe met$eeod %eeeles~
Deeb cenecelme: mehlecee: he=efLeJee veejkeer peele:~
keefeoen-mehlecehe=LJeeR cegkelJee DeOe: mehlejppegcee$eceOJeeveb ielJee efveieesos<eg efkeVe Glheeefole: ?
veeslheeefole:, efkeb e-efveieesos<eg Glheeceeveme DeefleleereJesoveeee DeYeeJesve efJeJeef#eleMejerjeled ef$eiegCeJesoveemecegodIeelemeeYeeJeeled~
melkece&eeYe=leebLes hegve: efveieesos<eg Glheeefole: leme ekejCemee$e efve<esOe: efeeles~ leLeeefnmeblekecceheeng[s hegCe efCeieesosmeg GhheeFoes, CesjFSmeg GhheppeceeCecenecees JJe megngceefCeieesosmeg

efieje~ JeneB Jen ceejCeeefvleke mecegodIeele mes meceggodIeele kees eehle ngDee~ JesoveemecegoedIele kes meeLe ceejCeeefvleke mecegodIeele kees
kejves Jeeues Ge cenecelme ves leerve efJeenkeeC[ke efkees~ efJeen kee DeLe& Jeelee nw, Gmemes leerve keeC[ke efkees~
Jes Fme ekeej mes nQ-ueeskevee[er keer JeeeJe efoMee mes JeeCe kes meceeve $e+pegieefle mes keg DeefOeke DeeOes jepeg
cee$e oef#eCe efoMee ceW Deeee~ Jen Ske keeC[ke ngDee~ efhej JeneB mes ceg[kej yeeCe pewmeer meerOeer ieefle mes Ske jepet cee$e
hetJe& efoMee ceW Deeee~ Jen efleere keeC[ke ngDee~ efhej JeneB mes ceg[kej veeres n jepeg cee$e ceeie& ceW $e+pegieefle mes ieee~
Jen le=leere keeC[ke ngDee~ Fme ekeej leerve keeC[keeW kees kejkes ceejCeeefvleke mecegoId eele kees eehle ngDee~
Mebkee-eej keeC[keeW kees keeeW veneR kejeee nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee, keeeWefke $emeeW ceW oes efJeeneW kees es[kej leerve efJeen veneR nesles nQ~
Mebkee-en kewmes %eele neslee nw ?
meceeOeeve-en Fmeer met$e mes %eele neslee nw~
en cenecelme meeleJeeR he=efLeJeer kee veejkeer nes ieee~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke-meeleJeeR he=efLeJeer kees es[kej veeres meele jepeg cee$e DeOJeeve peekej efveieeso
peerJeeW ceW keeeW veneR GlheVe kejeee nw ?
meceeOeeve-veneR GlheVe kejeee nw, keeeWefke efveieeso peerJeeW ceW GlheVe nesves Jeeues peerJe kes DeefleMee leere
Jesovee kee DeYeeJe nesves mes efJeJeef#ele Mejerj mes efleiegCee JesoveemecegodIeele DemebYeJe nw~
melkece&eeYe=leebLe ceW hegve: efveieeso ceW GlheVe kejeee nw, Gme ekejCe kee eneB efve<esOe kejles nQ~ pees Fme
ekeej nwmelkece& eeYe=le ceW Gmes efveieeso peerJeeW ceW GlheVe kejeee ns, keeeWefke veejefkeeeW ceW GlheVe nesves Jeeues

202 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 13

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

GhheppeceeCecenecees efJe efleiegCemejerjyeenuuesCe ceejCebefleemecegiIeeob ieefo efe~ Ce e Sob pegppeos,


meeceheg {Jeer- Cesj FSsm eg Demeeoyeng uesm eg GhheppeceeCeceneceJes eCee-kemeeSef nb lees meg ng ceef Ceiees os meg
GhheppeceeCeceneceJeseCe-kemeeeeCeb meefjmeeeCegJeJeeeroes~ leoes Smees esJe DelLees heneCees efe IeseJJees1~
efJemlejsCe OeJeueeerkeeeeb Je:~
De$e Ghemebnej: efeeles-Skejppegb mLeeheefelJee meeeflejskemeeOe&mehlehewieg&CeefelJee hegve: ef$eiegefCeleefJe<kebYesCe
ef$eiegefCeleeslmesOeiegefCelesve iegefCeles (50031500~ 2503750) %eeveeJejCeereme Glke=#es$eb YeJeefle
Fefle %eeleJeced~
DeOegvee Deveglke=Jesoveeee: mJeeefcelJeb efveheelee met$eceJeleee&les eerYetleyeefueYeejkesCe-

leJJeefoefjee DeCegkekemmee~~13~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeGlke=cenecelme#es$eeod Jeefleefjeb #es$eb leodJeefleefjeb veece~ mee Deveglke=e
#es$eJesovee~ mee eemebKeeleefJekeuhee~
lemee: mJeeceer efkeVe eefhele: ?
vewlelkeLeefeleJeb, Glke=mJeeceer ewJeeveglke=meeefhe mJeeceer YeJeleerefle he=LekedmJeeefcelJeeheCee ve ke=lee$e,
Mes<eefJekeuheeveeceefhe SlemceeosJe efmese~ leeLeecegKes SkeekeeMeeosMesve nerveeslke=eJeieenveemebegecenecelmesve hetJe&JewefjosJemebyebOesve ueeskevee[ee JeeeJeefoefMe

cenecelme kes meceeve met#ce efveieeso peerJeeW ceW GlheVe nesves Jeeuee cenecelme Yeer efJeJeef#ele Mejerj keer Dehes#ee efleiegCes
yeenue mes ceejCeeefvleke mecegodIeele kees eehle neslee nw hejvleg en eesie veneR nw, keeeWefke DeleefOeke Demeelee kee
DevegYeJe kejves Jeeues meeleJeeR he=efLeJeer kes veejefkeeeW ceW GlheVe nesves Jeeues cenecelme keer Jesovee Deewj ke<eee keer
Dehes#ee met#ce efveieeso peerJeeW ceW GlheVe nesves Jeeues cenecelme keer Jesovee Deewj ke<eee meMe veneR nes mekeleer~ Fme
keejCe ener DeLe& eOeeve nw, Ssmee enCe kejvee eeefnS~
efJemleej mes Fmekee JeCe&ve OeJeuee erkee ceWs osKevee eeefnS~
eneB efJe<ee kee Ghemebnej kejles nQ-Ske jepeg kees mLeeefhele kejkes keg DeefOeke mee{s meele heeW mes
iegefCele kejkes heeeled efleiegCes efJe<kecYe (50031500) mes iegefCele efleiegCes GlmesOe (2503750) kes eje
iegefCele kejves hej %eeveeJejCeere kee Glke= #es$e neslee nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Deye Deveglke= Jesovee kee mJeeefcelJe efveheCe kejles ngS eer Yetleyeueer Yeejke met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

cenecelme kes Gheeg&e Glke= #es$e mes efYeVe Deveglke= Jesovee nw~~13~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Glke= cenecelme #es$e mes efYeVe leodJeefleefje nw~ Jen Deveglke= #es$eJesovee
nw Jen DemebKeele efJekeuhehe nw~
Mebkee-Gmekes mJeeceer keer eheCee keeeW veneR keer ieF& nw ?
meceeOeeve-Ssmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke Glke= kee mJeeceer ner etBefke Deveglke= kee YeermJeeceer neslee nw, Dele:
Gmekes mJeeefcelJe keer he=Leked eheCee veneR keer ieF& nw leLee Mes<e efJekeuhe Yeer Fmeer mes efme nesles nQ~ Jen Fme ekeej nwcegKe ceW Ske DeekeeMe eosMe mes nerve Glke= DeJeieenvee mes mebege, hetJe& pevce kes yewjer osJe kes mebyebOe mes
1. <edKeb[eiece-OeJeueeerkeemeceefvJele, heg. 11, he=. 22~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 13

hebece Devegeesieej / 203

efvehele JesoveemecegodIeelesve hetJe&efJe<kebYeeslmesOeehes#eee ef$eiegCeefJe<kebYeeslmesOeeved DeeheVesve ceejCeebeflekemecegodIeelesve


$eerefCe keeC[keeefve ke=lJee mehlecehe=efLeJeeR eehlesve Deveglke=eslke=#es$eb ke=leced~ lesve Sleme Deveglke=-Glke=#es$eme
cenecelmeewJe mJeeceer YeJeefle~
hegve: cegKeeosMes eYeeceekeeMeeosMeeYeeb nervees cenecelmees JesoveemecegodIeelesve mecegodIeeleb eehe $eerefCe
efJeen-keeC[keeefve ke=lJee ceejCeebeflekemecegodIeelesve mehlecehe=LJeeR ielees efleereeveglke=#es$eme mJeeceer YeJeefle~
hegve: ef$eefYejekeeMeeosMew: heefjnerCecegKees cenecelme: hetJe&efJeefOevee SJe ceejCeeefvlekemecegodIeelesve mehlecehe=LJeeR
ielemle=leere#es$eme mJeeceer~ cegKes elegjekeeMeeosMeesve cenecelme: ceejCeeefvlekemecegodIeelesve meeeflejske-meeOe&mehlejppegDeeeeceeled elegLe&#es$eme mJeeceer~ SlesvewJe ecesCe cenecelmecegKeeosMeeved nerveeved ke=lJee mebKeeleelejebieguecee$ee
Deveglke=#es$eefJekeuhee GlheeoefeleJee:~
efJemlejlees OeJeueeerkeeeeb heef"leJees YeJeefle~
mebeefle Sles<eeb #es$eefJekeuheeveeb es peerJee: mJeeefceve: YeJeefvle les<eeb eheCeeeeb efeeceeCeeeeb le$e <e[vegeesieejeefCe %eeleJeeefve YeJeefvle-eheCee-eceeCe-esefCe-DeJenej-YeeieeYeeie-DeuheyenglJeeefve esefle~
le$e leeJeleheCee Geles-Glke=mLeeves peerJee: meefvle~ SJeb vesleJeb eeJeod peIevemLeeveefceefle~
eheCee ielee~
DeOegvee eceeCeb efvehelesGlke=s mLeeves peerJee: efkeevle: ?

ueeskeveeueer keer JeeeJe efoMee ceW efiejkej JesoveemecegodIeele mes hetJe& efJe<kecYe Je GlmesOe keer Dehes#ee efleiegCes efJe<kecYe
Je GlmesOe kees eehle leLee ceejCeeefvleke mecegodIeele mes leerve keeC[keeW kees kejkes meeleJeeR he=efLeJeer kees eehle ngDee
cenecelme Deveglke=-Glke= #es$e kees kejlee nw~ Fme keejCe Fme Deveglke=-Glke= #es$e kee cenecelme ner
mJeeceer neslee nw~
hegve: cegKeeosMe ceW oes DeekeeMe eosMeeW mes nerve cenecelme JesoveemecegodIeele mes mecegodIeele kees eehle neskej
leerve efJeenkeeC[keeW kees kejkes ceejCeeefvleke mecegodIeele mes meeleJeeR he=efLeJeer kees eehle neslee ngDee efleere Deveglke=
#es$e kee mJeeceer neslee nw~ efhej leerve DeekeeMe eosMeeW mes nerve cegKe Jeeuee cenecelme hetJe& efJeefOe mes ner ceejCeeefvleke
mecegodIeele mes meeleJeeR he=efLeJeer kees eehle neskej le=leere Deveglke= #es$e kee mJeeceer neslee nw~ cegKe ceW eej DeekeeMe
eosMeeW mes nerve cenecelme ceejCeeefvleke mecegodIeele mes keg DeefOeke mee{s meele jepeg cee$e Deeeece mes ege neslee
ngDee elegLe& Deveglke= #es$e kee mJeeceer neslee nw~ Fme ekeej Fme ece mes cenecelme kes cegKe eosMeeW kees nerve kejkes
mebKeele elejebiegueeceeCe Deveglke= #es$e kes efJekeuheeW kees GlheVe kejevee eeefnS~
Fmekee efJemle=le JeCe&ve OeJeuee erkee ceW he{vee eeefnS~
Deye Fve #es$e efJekeuheeW kes pees peerJe mJeeceer nQ, Gvekeer eheCee kejles mecee JeneB n Devegeesieej %eeleJe
nQ-eheCee, eceeCe, esCeer, DeJenej, YeeieeYeeie Deewj DeuheyenglJe~
GveceW eheCee Devegeesieej kees kenles nQ~ Jen Fme ekeej nw-Glke= mLeeve ceW peerJe nQ~ Fmeer ekeej
peIeve mLeeve leke ues peevee eeefnS~
eheCee meceehle ngF&~
Deye eceeCe kee efveheCe kejles nQGlke= mLeeve ceW peerJe efkeleves nQ ?

204 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 13

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DemebKeelee:~ SJeb $emekeeefekeeeeesie#es$eefJekeuhes<eg DemebKeelepeerJee Fefle JeeJeb~ mLeeJejkeeefekeeeeesies<Jeefhe DemebKeeleueeskeeceeCee:~ efJeMes<esCe leg Jevemheeflekeeefekeeeeesies<eg Devevlee:~
SJeb eceeCeeheCee ielee~
esefCe: DeJeneje ve Mekeeles veslegcegheosMeeYeeJeeled~ veJeefj Skesefves<eg peIevemLeevepeerJesYe: efleeremLeevepeerJee
Debleceg&ntle&eefleYeeiesve efJeMes<eeefOekee efJeMes<enervee Jee~
DeOegvee YeeieeYeeie: keLelesGlke=mLeevepeerJee: meJe&mLeevemebyebefOepeerJeeveeb efkeeod Yeeie: ?
les DevebleYeeieeceeCee: meefvle~
peIeves mLeeves peerJee: meJe&mLeevepeerJeeveeb efkeeod Yeeie: ?
les les<eeb DemebKeeleYeeieeceeCee:~
DepeIeveeveglke=kes<eg mLeeves<eg peerJee: meJe&peerJeeveeb efkeeod Yeeie: ? les peerJee: leseeb< DemebKeeleyengYeeieeceeCee: meefvle~
SJeb YeeieeYeeieeheCee meceehlee~
DeuheyenglJeb efvehelesGlke=s mLeeves peerJee: meJe&mleeskee:~ peIeves mLeeves DevebleiegCee:~ DepeIeveeveglke=mLeeves<eg peerJee
DemebKeeleiegCee:~

Jes JeneB DemebKeele nQ~ Fme ekeej $emekeeefekeeW kes eesie #es$eefJekeuheeW ceW DemebKeele peerJe nQ Ssmee kenvee
eeefnS~ mLeeJejkeeefekeeW kes eesie #es$e efJekeuheeW ceW Yeer DemebKeeleueeskeeceeCe peerJe nQ~ efJeMes<e Flevee nw efke
Jevemheeflekeeefeke eesie #es$e efJekeuheeW ceW Devevle peerJe nQ~
Fme ekeej eceeCe eheCee meceehle ngF&~
esCeer Deewj DeJenej keer eheCee veneR keer pee mekeleer nw, keeeWefke Gvekee GheosMe eehle veneR nw~ efJeMes<e
Flevee nw efke Skesefve peerJeeW ceW peIeve mLeeve mebbyebOeer peerJeeW keer Dehes#ee efleere mLeeve mebyebOeer peerJe Devleceg&ntle&
eefleYeeie mes efJeMes<e DeefOeke DeLeJee efJeMes<e nerve nQ~
Deye YeeieeYeeie kenles nQGlke= mLeeve kes peerJe meye mLeeve mebyebOeer peerJeeW kes efkelevesJeW Yeeie eceeCe nw ?
Jes Gvekes DevevleJeW Yeeie eceeCe nw~
peIeve mLeeve ceW peerJe meye mLeeveeW mebyebOeer peerJeeW kes efkelevesJeW Yeeie eceeCe nw ?
Jes Gvekes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe nQ~
DepeIeve-Deveglke= mLeeveeW ceW peerJe meye peerJeeW kes efkelevesJeW Yeeie eceeCe nQ ?
Jes Gvekes DemebKeele yengYeeie eceeCe nQ~
Fme ekeej YeeieeYeeieeheCee meceehle ngF&~
Deye DeuheyenglJe keer eheCee kejles nQGlke= mLeeve ceW peerJe meyemes Lees[s nQ~ Gvemes peIeve mLeeve ceW Jes DevevleiegCes nQ~ Gvemes DepeIeveDeveglke= mLeeveeW ceW peerJe DemebKeeleiegCes nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 14, 15

hebece Devegeesieej / 205

De$e kees iegCekeej: ?


DebieguemeemebKeeleYeeie: iegCekeej: %eeleJe:~
lesYe: DepeIevemLeeves peerJee efJeMes<eeefOekee:~ Deveglke=s mLeeves peerJee efJeMes<eeefOekee: meefvle~ meJex<eg
mLeeves<eg efJeMes<eeefOekee %eeleJee:~
DeOegvee oMe&veeJejCeeefoef$ekece&Ceeb JesoveeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

SJeb obmeCeeJejCeere-ceesnCeere-DeblejeFeeCeb~~14~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeeLee %eeveeJejCeereme Glke=eveglke=#es$eeheCee ke=lee leLewJe oMe&veeJejCeereceesnveere-DeblejeeeCeeb $eeeCeeceefhe Ieeeflekece&Ceeb Glke=eveglke=#es$eeheCee kele&Jee, efJeMes<eeYeeJeeled~
leelhee&ce$e-ceesnveerekece& SJe meJe&kece&yebOeeveeb cetuekeejCeefceefle efveefele mebmeejMejerjYeesiesYees efJejpe
mJeelceleJecesJeeYemeveereefceefle~
SJeb elegLe&mLeues Glke=eveglke=JesoveekeLevelJesve met$eekeb ieleced~
mJeeefcelJeehes#eee Jesoveereme Glke=JesoveeefveheCeeLe eMvehesCe met$eceJeleee&les-

meeefceesCe Gkekemmeheos JesoCeereJesoCee Keseoes Gkekeefmmeee kemme ?~~15~~


Mebkee-eneB iegCekeej keee nw ?
meceeOeeve-iegCekeej Debiegue kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~
Gvemes DepeIeve mLeeve ceW peerJe efJeMes<e DeefOeke nQ~ Deveglke= mLeeve ceW peerJe Gvemes efJeMes<e DeefOeke nQ~
Gvemes meye mLeeveeW ceW peerJe efJeMes<e DeefOeke peevevee eeefnS~
Deye oMe&veeJejCeeefo leerve keceeX keer Jesovee kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Fmeer ekeej oMe&veeJejCeere, ceesnveere Deewj Devlejee kece& kes Yeer Glke= Je Deveglke=
Jesovee#es$eeW keer eheCee kejvee eeefnS~~14~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-pewmes %eeveeJejCeere kece& kes Glke= Deewj Deveglke= #es$eeW keer eheCee keer
ieF& nw, Jewmes ner oMe&veeJejCeere, ceesnveere Deewj Devlejee Fve leerve Ieeefleee keceeX kes Yeer Glke=-Deveglke= #es$eeW keer
eheCee kejvee eeefnS, keeeWefke GveceW keesF& efJeMes<elee veneR nw~
leelhee& en nw efke-ceesnveere kece& ner meYeer kece&yebOe kee cetue keejCe nw, Ssmee efveee kejkes mebmeejMejerj-YeesieeW mes efJeje neskej Deheves DeelceleJe kee ner DeYeeme kejvee eeefnS~
Fme ekeej elegLe& mLeue ceW Glke=-Deveglke= Jesovee kee keLeve kejves Jeeues Dee" met$e hetCe& ngS~
Deye mJeeefcelJe keer Dehes#ee Jesoveere kece& keer Glke= Jesovee kee efveheCe kejves nsleg eMvehe mes Ske met$e
DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

mJeeefcelJe mes Glke= heo ceW Jesoveere kece& keer Jesovee #es$e keer Dehes#ee Glke= efkemekes
nesleer nw ?~~15~~

206 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 16, 17

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efmeebleefevleeceefCeerkeemet$es Gkekemmeheos Fefle efveoxMesve peIeveheoefveoxMe: ke=le:~ JesoCeereJesoCee


Fefle heosve Mes<ekece&Jesoveeee: eefle<esOe: ke=le:~ Keseoes Fefle efveoxMesve JeeefoJesoveeveeb eefle<esOe: ke=le:~
kemme Fefle heosve Jesoveereme Glke=e Jesovee efkeb osJeme ? eEke veejkeme ? efkeb efleje: ? efkeb ceveg<eme
YeJeleerefle he=e ke=leeefmle~
mebeleme elegejb eelee Deeeee&JeexCe Skeb met$eceJeleee&les-

DeCCeojmme kesJeefuemme kesJeefuemecegiIeeosCe mecegnomme meJJeueesieb ieomme


lemme JeseCeereJesoCee Keseoes Gkekemmee~~16~~
efmeebleefevleeceefCeerkeemet$es DeCCeojmme Fefle efveoxMesve DeJeieenveeefJeMes<eeCeeb Yejleeefo#es$eefJeMes<eeCeeb
e eefle<esOeeYeeJe: eefhele:~ kesJeefuemme Fefle heosve emLepeerJeeveeb efve<esOees efJeefnle:~ kesJeefuemecegiIeeosCe
mecegnomme Fefle efveoxMesve mJemLeevekesJeefueveeb eefle<esOe: ke=le:~ meJJeueesieb ieomme Fefle keLevesve oC[kehee-elejieleeveeb kesJeefueveeb eefle<esOe: ke=le:~ Slesve meJe&ueeskehetjCes mecegodIeeles Jele&ceeveme kesJeefuevees YeieJele:
Glke=e Jesoveerekece&Cees Jesovee YeJeleerlegeb YeJeefle~ De$eeshemebnej: megieceesefmle~
DeOegvee Jesoveeremeeveglke=JesoveeeefleheeoveeLe met$eceJeleee&les-

leJJeefoefjee DeCegkekemmee~~17~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-met$e ceW Glke= heo ceW Fme efveoxMe mes peIeve heo kee efve<esOe efkeee ieee
nw~ Jesoveere kece& keer Jesovee Fme efveoxMe mes Mes<e keceeX keer Jesovee kee eefle<esOe efkeee nw~ #es$e kee efveoxMe kejves
mes Jeeefo kee eefle<esOe efkeee ieee nw~ efkemekes nesleer nw ? Fmemes Ge Jesovee keee osJe kes, keee veejkeer kes,
keee efleee kes Deewj keee ceveg<e kes nesleer nw ? en he=e keer ieF& nw~
Deye Fme eMve kes Gej ceW Deeeee&osJe Ske met$e kee DeJeleej kejles nQmet$eeLe&-

Develej kesJeueer kes, pees kesJeueer mecegodIeele mes mecegodIeele kees Je GmeceW ner meJe&ueeske
DeLee&led ueeskehetjCe DeJemLee kees eehle nQ, Gvekes Jesoveerekece& keer Jesovee #es$e keer Dehes#ee
Glke= nesleer nw~~16~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-met$e ceW Develej Fme heo kes efveoxMe mes DeJeieenvee efJeMes<eeWs kes Deewj
Yejleeefoke #es$e efJeMes<eeW kes eefle<esOe kee DeYeeJe eefhele efkeee ieee nw~ kesJeueer kes Fme heo kee efveoxMe kejkes
emLeeW kee eefle<esOe efkeee ieee nw~ kesJeefuemecegodIeele mes mecegodIeele kees eehle Fme efveoxMe mes mJemLeeve kesJeueer
kee eefle<esOe efkeee nw~ meJe&ueeske kees eehle Fme efveoxMe mes oC[, kehee Deewj elej mecegodIeele kees eehle ngS
kesJeefueeeW kee eefle<esOe efkeee nw~ meJe&ueeskehetjCe mecegodIeele ceW jnves Jeeues kesJeueer YeieJeeve kes Jesoveere kece& keer
Glke= Jesovee nesleer nw, en Gmekee DeefYeeee nw~ eneB hej Ghemebnej megiece nw~
Deye Jesoveere kece& keer Deveglke= Jesovee kee eefleheeove kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Glke= #es$eJesovee mes efYeVe #es$e Jesovee Deveglke= nw~~17~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 17

hebece Devegeesieej / 207

efmeebleefevleeceefCeerkeeSlemee Glke=#es$eJesoveeee Jeefleefjee #es$eJesovee Deveglke=e YeJeefle~


le$eleveeslke=eee: #es$eJesoveeee: elejiele: kesJeueer mJeeceer, Slemceeled Deveglke=#es$es<eg cenled #es$eeYeeJeeled~
Sleeeslke=#es$eeod efJeMes<enerveb, JeeleJeueeeYevlejs peerJeeosMeeveeceYeeJeeled~ meJe&mceeled cenlee ueeskeeJeieenveee
keheemecegodIeeleb iele: kesJeueer leovevlejeveglke=#es$emJeeceer~
efJeMes<esCe leg hetJee&seeveglke=#es$eeled efleereceveglke=#es$ecemebKeeleiegCenerveb, mebKeelemetebiegueyeenuehepeielelejeceeCekehee#es$eb Dehes#e cebLe#es$eme DemebKeeleiegCelJeesheuebYeeled~ eosMeesveeslke=efJe<kebYeeJeieenveeee:
keheeb iele: kesJeueer YeieJeeved le=leere#es$emJeeceer~ efJeMes<eCe leg efleereceveglke=#es$eb Dehes#e le=leereceveglke=#es$eb
efJeMes<enerveb YeJeefle, hetJeexe#es$eeled peielelejcee$e#es$eheefjneefCeoMe&veeled~ efeosMeesveeslke=efJe<kebYesve keheeb
ieleelegLe&#es$emJeeceer~ SoheveblejhetJeexe#es$eb dJee efJeMes<enerveb efpeielelejcee$esCe~ SJeb meevlejecesCe #es$emJeeefcelJeb
eheefeleJeb eeJelmeeOe&ef$ejeflve-GlmesOeegeeJeieenveeee efJe<kebYesveesvehebeefJebMeleefOekehebeMeleOeveglmesOeegeeJeieenveeee efJe<kebYecee$ekehee#es$eefJekeuhee Fefle~
hegve: Slesve meJe&peIeveheefece#es$esCe meMecegejeefYecegKekehee#es$eb ie=nerlJee hegvemlele SkewkeeosMeb efJe<kebYes
Tveb ke=lJee keheeb veerlJee #es$eefJekeuheeveeb mJeeefcelJeb eheefeleJeb eeJeogejeefYecegKekesJeefuepeIevekehee#es$eb
eehle Fefle~
hegvemleoveblejceOemleveceveglke=#es$emJeeceer cenecelme: ef$eefJeenkeeC[kew: mehlecehe=efLeJeerceejCeeefvlekemecegodIeelesve
mecegodIeeleb eehle: mJeeceer, Deveme keheepeIeve#es$eeotveme Deveglke=#es$emeevegheuebYeeled~ veJeefj keheepeIeve#es$eeled

efmeevleefebleeceefCeerkee-Fme Glke= #es$eJesovee mes efYeVe #es$eJesovee Deveglke= nesleer nw~ Deveglke=
#es$eJesovee kes efJekeuheeW ceW Glke= #es$eJesovee kes mJeeceer elejmecegodIeele kees eehle kesJeueer YeieJeeve nQ, keeeWefke
Deveglke= #es$eeW ceW Fmemes ye[e Deewj keesF& #es$e veneR nQ~ en #es$e Glke= #es$e keer Dehes#ee efJeMes<e nerve nw, keeeWefke
Fme #es$e ceW peerJe kes eosMe JeeleJeueeeWs kes Yeerlej veneR jnles nQ~ meyemes ye[er DeJeieenvee kes eje kehee mecegodIeele
kees eehle kesJeueer YeieJeeve leovevlej Deveglke= #es$e mLeeve kes mJeeceer nQ~
efJeMes<e Flevee nw efke hetJe& kes Deveglke= #es$e mes efleere Deveglke= #es$e DemebKeeleiegCee nerve nw, keeeWefke
mebKeele metebiegue yeenuehe peieelej eceeCe kehee#es$e keer Dehes#ee cebLe#es$e DemebKeeleiegCee heeee peelee nw~
Ske eosMe kece Glke= efJe<kecYe ege DeJeieenvee mes kehee mecegodIeele kees eehle kesJeueer YeieJeeve le=leere #es$e kes
mJeeceer nQ~ efJeMes<e Flevee nw efke efleere Deveglke= #es$e keer Dehes#ee le=leere #es$e efJeMes<e nerve nw~ keeeWefke FmeceW hetJe&
kes #es$e keer Dehes#ee oes peieledelejcee$e #es$e keer neefve osKeer peeleer nw~ oes eosMe kece Glke= efJe<kecYe mes kehee
kees eehle kesJeueer YeieJeeve elegLe& Deveglke= #es$e kes mJeeceer nQ~ en Yeer DeJeJeefnle hetJe& kes #es$e keer Dehes#ee oes
peieledelejcee$e mes efJeMes<e nerve nQ~ Fme ekeej meevlejece mes mee{s leerve jeflve GlmesOe ege DeJeieenvee kes
efJe<kecYe mes nerve heeBe meew heeerme Oeveg<e GlmesOe ege DeJeieenvee kes efJe<kecYe eceeCe kehee#es$e kes efJekeuheeW
leke #es$emJeeefcelJe keer eheCee kejvee eeefnS~
efhej Fme meJe&peIeve heefece#es$e-Deefvlece #es$e kes meMe GejeefYecegKe kehee#es$e kees enCe kejkes
heeeled Gmemes efJe<kecYe ceW Ske-Ske eosMe kece kejkes kehee mecegodIeele kees ueskej GejeefYecegKe kesJeueer
YeieJeeve kes peIeve kehee#es$e kees eehle nesves leke #es$e efJekeuheeW kes mJeeefcelJe keer eheCee kejvee eeefnS~
hegve: leerve efJeenkeeC[keeW kes eje meeleJeeR he=LJeer ceW ceejCeeefvleke mecegodIeele mes mecegodIeele kees eehle

208 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 17

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

cenecelmeme Glke=cemebKeeleiegCenerveb~
Slemceeled eYe=efle Gheefjce#es$eefJekeuheeveeb Ieeeflekece&Ceeb YeefCeleefJeOeevesve mJeeefcelJeeheCeb kele&Jeced~
oC[ielekesJeefue#es$emLeeveeefve mebKeeleelejebieguecee$eeefCe cenecelme#es$eeYevlejs efveheleefvle Fefle~ he=Leive eefheleeefve~
kesJeueer YeieJeeved oC[b efeeceeCe: meJe&: Mejerjef$eiegCeyeenuesve ve kejesefle, JesoveeYeeJeeled~
keefeled he=efleke: hegve: Mejerjef$eiegCeyeenuesve oC[b kejesefle ?
Deeeee&osJe Gejeefleheuebkesve efve<eCCe: kesJeueer YeieJeeved GeekeejsCe oC[keheeb mecegodIeeleb kejesefle~
Sles<eeb #es$eeCeeb mJeeefcepeerJeeveeb eheCeeeeb efeeceeCeeeeb <e[vegeesieejeefCe YeJeefvle-eheCee-eceeCeesefCe-DeJenej-YeeieeYeeie-DeuheyenglJeeefve e~
le$e eheCeevegeesieejehes#eee JesoveeremeJe&#es$eefJekeuhes<eg meefvle peerJee:~
eheCee meceehlee~
Glke=s mLeeves peerJee: efkeevle: ? mebKeelee:~ SJeb vesleJeb eeJeled keheeielekesJeefuepeIeve#es$eefJekeuhee
Fefle~ Gheefj cenecelmeeslke=#es$eeYe=efle $emeeeeesie#es$es<eg DemebKeelee:~ Jevemheeflekeeefekeeeeesies<eg Deveblee:~
SJeb eceeCeeheCee ielee~

cenecelme leovevlej DeOemleve Deveglke= #es$e kee mJeeceer nw, keeeWefke Ge peIeve kehee#es$e mes nerve Deewj otmeje
Deveglke= #es$e veneR heeee peelee nw~ efJeMes<e Flevee nw efke peIeve kehee#es$e mes cenecelme kee Glke= #es$e
DemebKeeleiegCee nerve neslee nw~
eneB mes Deeies hetJeexe IeeefleeekeceeX kes keefLele efJeOeeve mes Gheefjce #es$eefJekeuheeW kes mJeeefcelJe keer eheCee
kejvee eeefnS~ oC[iele kesJeueer YeieJeeve kes mebKeele elejebieguecee$e #es$emLeeve etBefke cenecelme #es$e kes Yeerlej
Dee peeles nQ, Dele: Gvekeer he=Leked eheCee veneR keer ieF& nw~ oC[ mecegodIeele kees kejves Jeeues meYeer kesJeueer YeieJeeve
Mejerj mes efleiegCes yeenue mes ege mecegodIeele kees veneR kejles, keeeWefke Gvekes Jesovee kee DeYeeJe heeee peelee nw~
eneB keesF& hetlee nw efkelees efhej keewve mes kesJeueer YeieJeeve Mejerj mes efleiegCes yeenue mes oC[mecegodIeele kees kejles nQ ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles nQ efkeheekeemeve mes efmLele kesJeueer YeieJeeve Ge ekeej mes oC[mecegodIeele kees kejles nQ~ Fve #es$eeW kes mJeeceer
peerJeeW keer eheCee kejves ceW n Devegeesieej nesles nQ-eheCee, eceeCe, esCeer, DeJenej, YeeieeYeeie Deewj
DeuheyenglJe~
GveceW eheCee Devegeesieej keer Dehes#ee Jesoveere kece& kes meye #es$e efJekeuheeW ceW peerJe nQ~
eneB en eheCee meceehle ngF&~
Glke= mLeeve ceW peerJe efkeleves nQ ? mebKeele nQ~ Fme ekeej keheemecegodIeeleiele kesJeueer YeieJeeve kes
peIeve #es$eefJekeuhe leke ues peevee eeefnS~ Deeies cenecelme kes Glke= #es$e mes ueskej $eme eesie #es$eeW ceW
DemebKeele peerJe nQ~ Jevemheeflekeeefeke eesie #es$eeW ceW Devevle peerJe nQ~
Fme ekeej eceeCe eheCee meceehle ngF&~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 17

hebece Devegeesieej / 209

esefCeeheCee ve Mekeeles veslegb, eJeeeceeveesheosMeeYeeJeeled~


DeJenej Geles-Glke=mLeevepeerJeeceeCesve meJe&mLeevepeerJee: efkeelee keeuesve Deheefevles ? Devevlesve keeuesve~
SJeb vesleJeb eeJeled $emekeeefeke-he=LJeerkeeefeke-Dehkeeefeke-lespemkeeefeke-JeeegkeeefekeeesiemLeeveb hee&vleb Fefle~
met#ce-yeeojJevemheeflekeeefekeeeeesiemLeevepeerJeeceeCesve meJe&peerJee: efkeeefejsCe keeuesve Deheefevles ?
DemebKeelesve keeuesve Deheefevles~
DeJenejes iele:~
YeeieeYeeie GelesGlke=s mLeeves peerJee: meJe&mLeevepeerJeeveeb efkeeeved Yeeie: ?
Deveefvlecees Yeeieesefmle~
peIeves mLeeves meJe&mLeevepeerJeeveeb efkeeeved Yeeie: ?
DemebKeeleYeeieeceeCeceefmle~
DepeIeveeslke=mLeeves peerJee: meJe&mLeevepeerJeeveeb efkeeeved Yeeie: ?
DemebKeeleyengYeeieeceeCee: meefvle~
YeeieeYeeieeheCee ielee~
DeuheyenglJeb Je#elesmeJe&mleeskee Glke=s mLeeves peerJee:~ peIeves mLeeves peerJee DevevleiegCee:~ DepeIeveeslke=kes mLeeves peerJee
DemebKeeleiegCee:~ DepeIeves mLeeves peerJee efJeMes<eeefOekee:~ Deveglke=s mLeeves peerJee efJeMes<eeefOekee:~ lesYe:
meJe&mLeeves<eg peerJee: efJeMes<eeefOekee: Fefle %eeleJee:~

esefCeeheCee yeleueevee Mekee veneR nw, keeeWefke Gmekes efJe<ee ceW eJeenmJehe mes eehle ngS hejchejeiele
GheosMe kee DeYeeJe nw~
Deye DeJenej keer eheCee kejles nQ-Glke= mLeeve ceW jnves Jeeues peerJeeW kes eceeCe mes meye peerJe efkeleves
keeue mes Dehele nesles nQ ? Jes eceeCe mes Devevle keeue mes Dehele nesles nQ~ Fme ekeej $emekeeefeke, he=efLeJeerkeeefeke,
peuekeeefeke, lespemkeeefeke Deewj Jeeegkeeefeke eesie mLeeveeW leke ues peevee eeefnS~
met#ce-yeeoj Jevemheeflekeeefeke eesie mLeeveeW mebbyebOeer peerJeeW kes eceeCe mes meye peerJe efkeleves keeue mes Dehele
nesles nQ ? Ge eceeCe mes Jes DemebKeele keeue ceW Dehele nesles nQ~
Fme ekeej DeJenej eheCee meceehle ngF&~
Deye YeeieeYeeie keer eheCee kejles nQ-Glke= mLeeve ceW jnves Jeeues peerJe meye mLeeveeW mebyebOeer peerJeeW kes
efkelevesJeW Yeeie eceeCe nQ ? Jes Gvekes Deefvlece YeeieeceeCe nQ~ peIeve mLeeve ceW jnves Jeeues peerJe meye mLeeveeW mebyebOeer
peerJeeW kes efkelevesJeW Yeeie eceeCe nQ ? Jes Gvekes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe nQ~ DepeIeveeslke=< mLeeve ceW jnves Jeeues
peerJe meye mLeeveeW mebyebOeer peerJeeW kes efkelevesJeW Yeeie eceeCe nQ ? Jes Gvekes DemebKeele yengYeeieeceeCe nQ~
YeeieeYeeie eheCee meceehle ngF&~
Deye DeuheyenglJe kees kenles nQ-Glke= mLeeve ceW peerJe meyemes mleeske nQ~ Gvemes peIeve mLeeve ceW peerJe
DevevleiegCes nQ~ Gvemes DepeIeve Deveglke= mLeeve ceW peerJe DemebKeeleiegCes nQ~ Gvemes DepeIeve mLeeve ceW peerJe
efJeMes<e DeefOeke nQ~ Gvemes Deveglke= mLeeve ceW peerJe efJeMes<e DeefOeke nQ~ Gvemes meye mLeeveeW ceW peerJe efJeMes<e DeefOeke
nQ, Ssmee peevevee eeefnS~

210 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 18, 19, 20

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Mes<ekece&Ceeceefhe #es$eeheCeeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

SJeceeGJe-Ceecee-ieesoeCeb~~18~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeeLee Jesoveereme kece&Ce Glke=eveglke=#es$eeheCee ke=lee, leLewJeeegvee&ceiees$eeCeeceefhe #es$eeheCee kele&Jee, efJeMes<eeYeeJeeled~
SJeb hebecemLeues oMe&veeJejCeeoerveeceglke=eveglke=JesoveekeLevelJesve elJeeefj met$eeefCe ieleeefve~
SJeb Glke=eveglke=#es$eeheCee meceehlee~
DeOegvee peIeveheos %eeveeJejCeereJesoveeefveheCeeLe eMveesejhesCe met$eeceJeleee&les-

meeefceesCe penCCeheos CeeCeeJejCeereJesoCee Keseoes penefCCeee kemme ?~~19~~


DeCCeojmme megngceefCeieesopeerJeDeheppeeemme eflemeceeDeenejemme eflemeceeleyYeJelLemme penCCepeesefiemme meJJepenefCCeeeS mejerjesieenCeeS JeceeCemme
lemme CeeCeeJejCeereJeseCee Keseoes penCCee~~20~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDeefmceved eMvemet$es penCCeheos Fefle efveoxMe: Mes<eheoeefle<esOeheue:~ CeeCeeJejCeere

Deye Mes<e keceeX keer Yeer #es$e eheCee kes efveheCe nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Fmeer ekeej Deeeg, veece Je iees$ekece& keer Glke= SJeb Deveglke= Jesovee#es$eeW keer
eheCee kejveer eeefnS~~18~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeme ekeej Jesoveere kece& kes Glke= Deewj Deveglke= #es$e keer eheCee keer ieF& nw,
Gmeer ekeej Deeeg, veece Deewj iees$e keceeX keer Yeer #es$eeheCee kejvee eeefnS, GmeceW keesF& efJeMes<elee veneR heeF& peeleer nw~
Fme ekeej hebece mLeue ceW oMe&veeJejCeeefo keceeX keer Glke=-Deveglke= Jesovee kees kenves Jeeues eej met$e
hetCe& ngS~
Fme ekeej Glke=-Deveglke= #es$e eheCee meceehle ngF&~
Deye peIeve heo ceW %eeveeJejCeere keer Jesovee kee efveheCe kejves nsleg eMveesejhe mes oes met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

mJeeefcelJe mes peIeve heo ceW %eeveeJejCeere keer Jesovee #es$e keer Dehes#ee peIeve efkemekes
nesleer nw ?~~19~~
Develej met#ce efveieesefoee peerJe ueyOeheee&hleke pees efke ef$emeceeJeleea Deenejke nw
leodYeJemLe nesves kes le=leere mecee ceW Jele&ceeve nw, peIeve eesieJeeuee nw Deewj Mejerj keer
meJe&peIeve DeJeieenvee ceW Jele&ceeve nw, Gmekes %eeveeJejCeere keer Jesovee #es$e keer Dehes#ee
peIeve nesleer nw~~20~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB eLecele: eMvemet$e ceW peIeveheo ceW en efveoxMe Mes<e heoeW kes

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 20

hebece Devegeesieej / 211

heokeLevesve Mes<ekece&eefle<esOeheuees Meles~ Kese heoefveoxMesve Jeeefoeefle<esOeheuees ueYeles~ kemme Fefle


eMvemetekeheosve osJe-veejkeeefoefJe<eekehe=e %eeleJee~
DeOegvee Gejmet$esCeeeee&osJe: mheerkejCeb kejeseflemet#ceefveieesopeerJee Devevlee: meefvle, le$e Skeme peerJeme enCeeLe&cevelejme megngceefCeieesopeerJemme
Flegeb Jele&les~ le$e heee&hleefvejekejCeeLe Deheppeeemme Fefle keefLeleceefmle~
heee&hleme efvejekejCeb efkeceLe efeeles ?
Deheee&hleme peIeveeJeieenveeee: heee&hlepeIeveeJeieenveeee yenglJeesheuebYeeled~
efJeenieleew peIeveeJeieenveeefhe hetJeexkeleeJeieenveeee: meMeerefle leleefle<esOeeLe eflemeceeDeenejemme
Fefle YeefCeleceefmle met$es~ $e+pegielee GlheVe: Fefle %eeheveeLe eflemeceeleyYeJelLemme Fefle keefLelece$e~
De$e keefeoeMebkelesSkeb s $eerved Jee efJeeneved Deefhe ke=lJee Glheee <emeceeJeefle&leodYeJemLeme efveieesopeerJeme peIevemJeeefcelJeb
efkeVe oereles ?
Deeeee&Jee&: meceeOeesvewleod JekeleJeb, heemeg mecees<eg DemebKeeleiegefCeleesCee Je=efbielesve SkeevleevegJe=e
f eesiesve Je&ceeveme
yeeJeieenveeee: emebieeled~

eefle<esOe kes efueS efkeee ieee nw~ %eeveeJejCeere heo kes keLeve mes Mes<e keceeX kes eefle<esOe kee heue osKee peelee nw~
#es$e heo kee efveoxMe Jeeefo kes eefle<esOe kee heue eehle neslee nw~ keme DeLee&led efkemekes nesleer nw Fme
eMvemeteke heo kes eje osJe-veejkeeefo efJe<eeke he=e eie keer ieF& peevevee eeefnS~
Deye Gejmet$e kes eje Deeeee&osJe mheerkejCe kejles nQmet#ceefveieesefoee peerJe Devevle nQ, GveceW mes Ske kee enCe kejves kes efueS Develej met#ce efveieesefoee peerJe
kes Ssmee kene nw~ GveceW heee&hle kee efvejekejCe kejves kes efueS Deheee&hle kes Ssmee efveoxMe efoee nw~
Mebkee-heee&hle kee efvejekejCe efkemeefueS efkeee pee jne nw ?
meceeOeeve-Deheee&hle keer peIeve DeJeieenvee mes etBefke heee&hle keer peIeve DeJeieenvee yengle heeF& peeleer
nw, Dele: Gmekee efve<esOe efkeee ieee nw~
efJeenieefle ceW etBefke peIeve DeJeieenvee Yeer hetJe& DeJeieenvee kes meMe nw, Dele: Gmekee efve<esOe kejves kes efueS
ef$emeceeJeleea Deenejke Ssmee kene nw~ $e+pegieefle mes GlheVe ngDee, Fme yeele kes %eeheveeLe& le=leeremeceeJeleea
leodYeJemLe Ssmee kene nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efkeSke, oes DeLeJee leerve Yeer efJeen kejkes GlheVe kejekej <e meceeJeleea leodYeJemLe efveieesefoee peerJe kes
peIeve mJeeceerhevee keeeW veneR kenles nQ ?
Deeeee&osJe Fmekee meceeOeeve osles ngS kenles nQ efkeSsmee veneR kenvee eeefnS, keeeWefke heeBe meceeeW ceW DemebKeeleiegefCele esefCe mes Je=ef kees eehle ngS
SkeevleevegJe=ef eesie mes ye{ves Jeeues Ge peerJe kes yengle DeJeieenvee kee emebie Deelee nw~

212 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 20

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eLecemeceeenejkeme eLecemeceeleodYeJemLeme peIeve#es$emJeeefcelJeb efkeVe oereles ?


vewleled, le$e DeeeleelegjeekeejsCe efmLeles hetJeexkelepeerJes DeJeieenveeee: mleeskelJeeveghehees:~
$e+pegieleeslheVeeLecemecees DeeeleelegjemJehesCe peerJeeosMeeefmlevleerefle keLeb %eeeles ?
eJeeeceeveeeee&hejbhejeieleesheosMeeosJe %eeeles~
efleeremeceeenejke-efleeremeceeleodYeJemLeme peIevemJeeefcelJeb efkeVe keLeles ?
vewleled, le$e meceelegjemJehesCe peerJeeosMeeveeceJemLeeveeled~
efleeremecees efve<kebYemeceeve-Deeeece: peerJeeosMeeveeb YeJeleerefle keglees %eeeles ?
hejceiegheosMeeled %eeeles~
le=leere meceeenejkeme le=leeremeceeleodYeJemLeme ewJe peIevemJeeefcelJeb efkeceLe efveieeles ?
vew<e oes<e:, leefmceved mecees elegje#es$eme elegjesefhe keesCeeved mebkeese Jeleg&ueekeejsCe peerJeeosMeeveeb
le$eeJemLeeve-oMe&veeled~
lelmecees peerJeeosMee Jeleg&ueekeejsCeeJeefmLelee Fefle keLeb %eeeles ?
SlemceeewJe met$eep%eeeles~
GlheVeeLecemeceeeoejYe peIeveesheheeoeesie-peIevewkeevleevegJe=efYeeb SJe ef$e<Jeefhemecees<eg eJe=e: Fefle
%eeheveeLe penCCepeesefiemme Fefle met$es YeefCeleb Jele&les~ le=leeremecees DepeIevee Deefhe DeJeieenvee: mevleerefle

Mebkee-eLece meceeJeleea Deenejke Deewj eLece meceeJeleea leodYeJemLe ngS efveieesefoee peerJe kes peIeve
#es$e kee mJeeceerhevee keeeW veneR kenles nQ ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke Gme mecee Deeeleelegje #es$e kes Deekeej mes efmLele Ge peerJe ceW
DeJeieenvee kee mleeskehevee yeve veneR mekelee nw~
Mebkee-$e+pegieefle mes GlheVe nesves kes eLece mecee ceW DeeeleelegjemJehe mes peerJe eosMe efmLele jnles
nQ, en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Jen Deeeee& hejchejeiele GheosMe mes ner peevee peelee nw~
Mebkee-efleere meceeJeleea Deenejke Deewj leodYeJemLe nesves kes efleere mecee ceW Jele&ceeve peerJe kes peIeve
mJeeceerhevee keeeW veneR kenles nQ ?
meceeOeeve-Ssmee veneR nw, keeeWefke Gme mecee ceW Yeer peerJe eosMe meceelegjemJehe mes DeJeefmLele jnles nQ~
Mebkee-efleere mecee ceW peerJe eosMeeW kee efJe<kecYe mes meceeve Deeeece neslee nw, en keneB mes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Jen hejce ieg kes GheosMe mes peevee peelee nw~
Mebkee-le=leere meceeJeleea Deenejke Deewj le=leere meceeJeleea leodYeJemLe efveieeso peerJe kes ner peIeve #es$e
kee mJeeceerhevee efkemeefueS kenles nQ ?
meceeOeeve-en keesF& oes<e veneR nw, keeeWefke Gme mecee ceW elegje #es$e kes eejeW ner keesveeW kees mebkegefele
kejkes peerJe eosMeeW kee Jeleg&ue DeLee&led ieesue Deekeej mes DeJemLeeve osKee peelee nw~
Mebkee-Gme mecee peerJe eosMe Jeleg&ue Deekeej mes DeJeefmLele nesles nQ, en kewmes peevee peelee nw ?
meceeOeeve-Jen Fmeer met$e mes peevee peelee nw~
GlheVe nesves kes eLece mecee mes ueskej peIeve Gheheeo eesie Deewj peIeve SkeevleevegJe=ef eesie mes ner leerveeW
meceeeW ceW eJe=e neslee nw, Fme yeele kees yeleueeves kes efueS peIeve eesie Jeeues kes Ssmee met$e ceW efveoxMe efkeee nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 21

hebece Devegeesieej / 213

leleefle<esOeeLe meJe&peIeveeeeb MejerjeJeieenveeeeb JeceeCemme Fefle keefLeleb~ SJebefJeOeefJeMes<eCew: efJeMesef<eleme


met#ceefveieesopeerJeme %eeveeJejCeereJesovee #es$elees peIevee YeJeefle~
De$eeshemebnej GelesSkeeslmesOeIeveebiegueb mLeeheefelJee leleeeesiesve heueesheceme DemebKeeleYeeiesve Yeeies oereceeves %eeveeJejCeereme
peIeve#es$eb YeJeefle~
mebeefle %eeveeJejCeeremeepeIeveJesoveeeefleheeoveeLe met$eceJeleee&les-

leJJeefoefjecepenCCee~~21~~
efmeebleefevleeceefCeerkeelemceeod peIeve#es$eeod Jeefleefjee #es$eJesovee DepeIevee~ mee e yengekeeje~
leemeeb mJeeefcelJeeheCeb efeeles~ leeLee-heueesheceme DemebKeeleYeeieb efJejuee Ieveebiegueb meceKeb[b ke=lJee
oereceeves Skewkeme heme met#ceefveieesoeheee&hlekeme peIeveeJeieenveeb eehveesefle~ hegve: Slemee Gheefj eosMeeefOekeeJeieenveeee le$ewJe efveieesoheee&es efmLelepeerJeespeIeve #es$eJesoveeee peIevemLeeveme mJeeceer YeJeefle~
peIeve#es$emeesheefj deekeeMeeosMeew JeOe&efelJee efmLelees peerJees efleereepeIeve#es$eme mJeeceer YeJeefle~
ef$eeosMeeefOekepeIeveeJeieenveeeeb Jele&ceevees peerJemle=leere#es$emJeeceer~
efJemlejes$e OeJeueeerkeeeeb heef"leJe:~
leoveblejb eosMeesejeefoecesCe efleme=efYeJe=&efefYe: Fcee DeJeieenvee JeOee&heefeleJee eeJelhebesefveefveJe=efe-

le=leere mecee ceW DepeIeve Yeer DeJeieenveeeW nesleer nQ, Dele: Gvekee eefle<esOe kejves kes efueS Mejerj keer meJe&peIeve
DeJeieenvee ceW Jele&ceeve Fme heo kees kene nw~ Fve efJeMes<eCeeW mes efJeMes<elee kees eehle ngS met#ce efveieesefoee peerJe kes
%eeveeJejCeere keer Jesovee #es$e mes peIeve nesleer nw~
Deye Fmekee Ghemebnej kejles ngS kenles nQSke GlmesOe Ieveebiegue kees mLeeefhele kejkes leleeeesie heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie kee Yeeie osves hej
%eeveeJejCeere kece& kee peIeve #es$e neslee nw~
Deye %eeveeJejCeere kece& keer DepeIeve Jesovee kee eefleheeove kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Gmemes efYeVe DepeIeve Jesovee nesleer nw~~21~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-Gmemes DeLee&led peIeve #es$e mes efYeVe #es$e Jesovee DepeIeve nw~ Jen Deveske
ekeej keer nw~ Gme yengefJeOe #es$eJesoveeDeeW kes mJeeefcelJe keer eheCee kejles nQ~ Jen Fme ekeej nwheueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie kee efJejueve kejkes Ieveebiegue kees meceKeC[ kejkes osves hej Ske-Ske he
kes eefle met#ce efveieesefoee Deheee&hleke peerJe keer peIeve DeJeieenvee eehle nesleer nw~ heeeled Fmekes Deeies Ske eosMe
DeefOeke DeJeieenvee mes JeneB (efveieeso heee&e ceW) ner efmLele peerJe DepeIeve #es$e Jesovee kes peIeve mLeeve kee
mJeeceer neslee nw~
peIeve #es$e kes Thej oes DeekeeMeeosMeeW kees ye{ekej efmLele peerJe efleere DepeIeve #es$e kee mJeeceer neslee nw~
leerve eosMe DeefOeke peIeve DeJeieenvee ceW jnves Jeeuee peerJe le=leere #es$e kee mJeeceer neslee nw~
eneB efJemle=le JeCe&ve OeJeuee erkee ceW he{vee eeefnS~
lelheeeled Ske eosMe DeefOeke Fleeefo ece mes leerve Je=efeeW kes eje Fme DeJeieenvee kees hebesefve

214 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 21

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

heee&hlekeme Glke=eJeieenveeee: meMee: peelee: Fefle~


hegve: Devewkesve efJe<kebYeeslmesOeeYeeb cenecelmemeceevesve cenecelmeeeeceeled mebKeeleiegCenerveeeecesve cegKeeosMes
Jeef&lewkeekeeMeeosMesve ueyOecelmesve hetJeexeeeecesve men eespevemeneme Jesoveee efJevee ceejCeebeflekemecegodIeeles
ke=les cenecelmeeJeieenveeee S<ee DeJeieenvee eosMeeseje YeJeefle, cegKes Jeef&lewkeekeeMeeosMesveeefOekelJeesheuebYeeled~
hegve: SlesvewJe ueyOecelmesve cegKes Jeef&ledeekeeMeeosMesve eespevemeneceejCeeefvlekemecegodIeeles ke=les
hetJeexe#es$eeled efeosMeesejefJekeuhees YeJeefle~ SJeb Slesve ecesCe mebKeeleelejebieguecee$ee DeekeeMeeosMee
JeOee&heefeleJee~ SJeb JeOe&efelJee efmLele#es$esCe eosMeesejeespevemeneme ceejCeebeflekemecegodIeeles ke=les ueyOecelme#es$eb
meMeb YeJeefle~ hegve: eosMeesejeefoecesCe cegKes mebKeeleelejebiegueeefve hetJe&efceJe JeOe&efelJee efmLele#es$esCe
efeosMeesejeespevemeneme ke=leceejCeebeflekemecegodIeele#es$eb meMeb YeJeefle~ SJeceslesve ecesCe vesleJeb eeJeoeeece:
meeeflejskemeeOe&mehlejppegcee$ees peele: Fefle~ Slesve #es$esCe ueeskevee[ee JeeeJeefoMe: $eerefCe keeC[keeefve ke=lJee
ceejCeebeflekemecegodIeelesve mehlecehe=LJeerveejkes<eg leefmceved keeues Glhelmeles Fefle efmLeleme #es$eb meMeb YeJeefle~
SJeb JeOe&efelJee efmLeleeevewkees JesoveemecegodIeelesve ef$eiegCeefJe<kebYeeslmesOeew ke=lJee ceejCeeefvlekemecegodIeelesve
meeOe&mehlejppetveeb veJeceYeeieb ielJee efmLelee DeJeieenveeee: meMeew Fceew peerJeew mle:~ hegvejefhe eekeleveb cegkelJee
Fceb ie=nerlJee efvejvlej-meevlejecesCe hetJe&efceJe Jee&heefeleJeb eeJeoeeece: meeOe&mehlejppegcee$eb eehle Fefle~
SJeb Jee&efheles %eeveeJejCeereme DepeIevemeJe&#es$eefJekeuheeveeb mJeeefcelJeeheCee ke=lee YeJeefle~

efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee kes meMe nes peeves leke ye{evee eeefnS~
efhej efJe<kecYe Je GlmesOe keer Dehes#ee cenecelme kes meMe Je cenecelme kes Deeeece mes mebKeeleiegCes nerve
Deeeece Jeeues leLee cegKeeosMe ceW Ske DeekeeMeeosMe keer Je=ef kees eehle ngS Deve Ske eehle celme kes eje hetJe&
Deeeece kes meeLe Jesovee kes efyevee Ske npeej eespeve ceejCeeefvleke mecegodIeele efkees peeves hej cenecelme keer
DeJeieenvee mes en DeJeieenvee Ske eosMe DeefOeke nesleer nw, keeeWefke Jen cegKe ceW Je=ef kees eehle ngS Ske
DeekeeMeeosMe mes DeefOeke heeF& peeleer nw~
heeeled Fmeer eehle celme kes eje cegKe ceW oes DeekeeMe eosMeeW mes Je=efbiele neskej Ske npeej eespeve
ceejCeeefvleke mecegodIeele efkees peeves hej hetJe& kes #es$e keer Dehes#ee oes eosMeeW mes DeefOeke efJekeuhe nesles nQ~ Fme ekeej
Fme ece mes mebKeele elejebiegueeceeCe DeekeeMeeosMeeW kees ye{evee eeefnS~ Fme ekeej ye{kej efmLele #es$e mes Ske
eosMe DeefOeke Ske npeej eespeve ceejCeeefvleke mecegodIeele kejves hej eehle celme kee #es$e meceeve neslee nw~ heeeled
Ske eosMe DeefOeke Fleeefo ece mes cegKe ceW hetJe& kes meceeve mebKeele elejebiegue ye{kej efmLele #es$e mes oes eosMe
DeefOeke Ske npeej eespeve ceejCeeefvleke mecegodIeele kejves Jeeuee #es$e meceeve neslee nw~ Fme ekeej Fme ece mes
Deeeece kes keg DeefOeke mee{s meele jepeg eceeCe nes peeves leke ues peevee eeefnS~ Fme #es$e mes pees ueeskeveeueer keer
JeeeJe efoMee mes leerve efJeenkeeC[ke kejkes ceejCeeefvleke mecegodIeele mes meeleJeeR he=efLeJeer kes veejefkeeeW ceW Devevlej
mecee ceW GlheVe nesves kes mevcegKe efmLele nw, Gmekee #es$e meceeve neslee nw~
Fme ekeej ye{kej efmLele leLee otmeje Ske Jesovee mecegodIeele mes efleiegCes efJe<kecYe Je GlmesOe kees kejkes
ceejCeeefvleke mecegodIeele mes mee{s meele jepegDeeW kes veewJeW Yeeie kees eehle neskej efmLele ngDee, es oesveeW peerJe
DeJeieenvee keer Dehes#ee meceeve nQb, efhej Yeer henues kees es[kej Deewj Fmes enCekej efvejvlej-meevlej ece mes
Deeeece kes mee{s meele jepeg eceeCe kees eehle nesves leke henues kes ner meceeve ye{evee eeefnS~
Fme ekeej ye{eves hej %eeveeJejCeere kes meye DepeIeve #es$e efJekeuheeW kes mJeeefcelJe keer eheCee keer peeleer nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 22

hebece Devegeesieej / 215

DeLeJee efmekeLecelmeewJe ceejCeeefvlekemecegodIeelesve $eerefCe efJeenkeeC[keeefve ke=lJee meeeflejskemeeOe&mehlejppJeeeeceme vesleJe:~ heee&#es$es Jee&heceeCes SkemeeOexve heeex Jeef&le meeOe&mehlejppetved elejebiegueme mebKeeleYeeiesve
KeC[efelJee le$e SkeKeC[cee$eceeeecesheveere meMeb ke=lJee hegve: meevlejefvejvlejecesCe Tve#es$eb Jee&heefeleJeced~
SJeb hegve: hegve: heee&#es$eb Jee&heefelJee hetJeexe#es$esCe meMeb ke=lJee hegve: Tve#es$eb Jee&heefelJee vesleJeb
eeJeled cenecelmeeslke=mecegodIeele#es$esCe meMeb peeleefceefle~
SJeb %eeveeJejCeereme DepeIevemJeeefcelJeeheCee ke=lee YeJeefle~
De$e #es$emLeevemJeeefcepeerJeeheCeeeeb eheCee eceeCeb esCeer DeJenejes YeeieeYeeieb DeuheyenglJeefceefle
<e[vegeesieejeefCe meefvle~ Sles<eeb <eCCeecevegeesieejeCeeceglke=eveglke=-mLeeves<eg eLee eheCee ke=lee leLee kele&Jeeefmle~
DeOegvee mehlekece&Ceeb peIeveepeIeve#es$eeheCeeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

SJeb meeCnb kecceeCeb~~22~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeeLee %eeveeJejCeereme peIeveepeIeve#es$eeheCee ke=lee leLee mehleeveeb kece&Ceeb
kele&Jeb efJeMes<eeYeeJeeled~
SJeb <emLeues mJeeefcelJesve peIeveepeIeveJesovee keLevelJesve met$eelegeb ieleced~
SJeb mJekeevle:ef#ehlemebKee-mLeeve-peerJemecegoeneje: meceehlee~

DeLeJee efmekeLe celme kees ner ceejCeeefvleke mecegodIeele mes leerve efJeen keeC[keeW kees kejekej keg DeefOeke
mee{s meele jepeg Deeeece kees eehle kejevee eeefnS~ heee&#es$e kes ye{eles mecee Ske meeLe heee&#es$e ceW Je=ef kees
eehle mee{s meele jepegDeeW kees elejebiegue kes mebKeeleJeW Yeeie mes KeefC[le kejkes GmeceW mes Ske KeC[ eceeCe kees
Deeeece ceW mes kece kejkes meMe kej efhej meevlej-efvejvlej ece mes kece efkees iees #es$e kees ye{evee eeefnS~
Fme ekeej yeej-yeej heee&#es$e kees ye{ekej hetJe& #es$e kes meceeve kejkes heeeled kece efkees iees #es$e kees
ye{ekej cenecelme kes Glke= mecegodIeele mebbyebOeer #es$e kes meMe nesves leke ues peevee eeefnS~
Fme ekeej %eeveeJejCeere kece& keer DepeIeve mJeeefcelJe keer eheCee keer ieF& nw~
eneB #es$e mLeeveeW kes mJeeefceYetle peerJeeW keer eheCee ceW, eheCee eceeCe, esCeer, DeJenej, YeeieeYeeie Deewj
DeuheyenglJe es n Devegeesieej nQ~ Fve n DevegeesieejeW keer eheCee pewmes Glke=-Deveglke= #es$eeW ceW keer ieF&
nw~ Jewmes ner eneB Yeer kejvee eeefnS~
Deye meele keceeX keer peIeve-DepeIeve #es$e eheCee kes keLeve nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Fmeer ekeej Mes<e meele keceeX kes peIeve Je DepeIeve #es$eeW keer eheCee kejvee
eeefnS~~22~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-efpeme ekeej %eeveeJejCeere kece& kes peIeve Je DepeIeve #es$eeW keer eheCee
keer ieF& nw, Gmeer ekeej Mes<e meele keceeX kes Ge #es$eeW keer eheCee kejvee eeefnS, keeeWefke GmeceW keesF& efJeMes<elee
veneR nw~
Fme ekeej "s mLeue ceW mJeeefcelJe keer Dehes#ee peIeve-DepeIeve Jesovee kees kenves Jeeues eej met$e
hetCe& ngS~
Fme ekeej Deheves Yeerlej meceeefJe mebKee, mLeeve Deewj peerJemecegoenej keer eheCee meceehle ngF&~

216 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 23, 24, 25

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

mebeefle DeuheyenglJeYesoeheCeeLe met$eceJeleee&les eerceodYetleyeefuemetefjJeexCe-

DehheeyengS efe~ lelLe FceeefCe efleefCCe DeCeggDeesieejeefCe-penCCeheos


Gkekemmeheos penCCegkekemmeheos~~23~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e $eerCesJeeefveeesieejeefCe Fefle mebKeeefveecees %eeleJe:, Deves<eece$eeefveeesieejeCeeb
mebYeJeeYeeJeeled~
DeOegvee GsMeevegmeejsCe peIeveheos kece&Ceeb JesoveeeefleheeoveeLe met$eceJeleee&les-

penCCeheos DeCCeb efhe kecceeCeb JeseCeeDees leguueeDees~~24~~


efmeebleefevleeceefCeerkeele=leeremeceeenejkele=leeremeceeleodYeJemLemet#ceefveieesoueyOeheee&hlekes peIeveeesies
meefle Deeveeceefhe kece&Ceeb peIeve#es$eesheuebYeeled~ lemceeled peIeveheosuheyenglJeb veemleerefle YeefCeleb YeJeefle~
Glke=heos eleg<keeveeb Ieeeflekece&Ceeb JesoveeeefleheeoveeLe met$eceJeleee&les-

Gkekemmeheos CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere-ceesnCeere-DeblejeFeeCeb
JeseCeeDees Keseoes GkekeefmmeeeDees eeeefj efJe leguueeDees LeesJeeDees~~25~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeeleg<keeveeb Ieeeflekece&Ceeb #es$eehes#eee Glke=e Jesovee: meefvle, eleeesefhe Jesovee:
leguee: mleeskeee YeJeefvle~

Deye DeuheyenglJe kes YesoeW kees eefhele kejves nsleg eerceeved Yetleyeueer Deeeee& met$e DeJeleefjle kejles nQmet$eeLe&-

DeuheyenglJe DeefOeke=le nw~ Gmekeer eheCee ceW es leerve Devegeesieej nQ-peIeve heo
ceW, Glke= heo ceW Deewj DepeIeveeslke= heo ceW~~23~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB leerve ner Devegeesieej nQ, Ssmee mebKee kee efveece peevevee eeefnS~
keeeWefke Deewj otmejs DevegeesieejeW keer eneB mebYeeJevee veneR nw~
Deye GsMe kes Devegmeej peIeve heo ceW keceeX keer Jesovee kee eefleheeove kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

peIeve heo ceW Dee"eW ner keceeX keer JesoveeSB meceeve nQ~~24~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-le=leere meceeJeleea Deenejke Deewj leodYeJemLe nesves kes leermejs mecee ceWs
Jele&ceeve met#ce efveieesefoee ueyOeheee&hleke peerJe kes peIeve eesie kes nesves hej Dee"eW ner keceeX kee #es$e peIeve #es$e
heeee peelee nw~ FmeerefueS peIeve heo ceW DeuheyenglJe veneR nw en Ge keLeve kee DeefYeeee nw~
Deye Glke= heo ceW eej Ieeefleee keceeX keer Jesovee kee eefleheeove kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Glke= heo ceW %eeveeJejCeere, oMe&veeJejCeere, ceesnveere Deewj Devlejee Fve keceeX keer
JesoveeSB #es$e keer Dehes#ee Glke= eejeW ner meceeve Je mleeske nQ~~25~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eer Yetleyeueer Deeeee& ves eneB yeleeee nw efke eejeW Ieeefleee keceeX keer #es$e keer
Dehes#ee Glke= JesoveeSB nQ, eejeW ner JesoveeSB Ske meceeve Deewj mleeske nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 26, 27

hebece Devegeesieej / 217

keLecesleemeeb leguelJeb ?
SkemJeeefcelJeeled~ meeeflejskemeeOe&mehlejppegefYe: mebKeeleelejebiegues<eg iegefCeles<eg Ieeeflekece&Ceeceglke=#es$eb YeJeefle~
Slelmleeskecegheefj YeCeceeve#es$eeled Flegeb YeJeefle~
eleg<keeveeceIeeeflekece&Ceeb JesoveeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

JeseCeere-DeeGDe-Ceecee-ieesoJeseCeeDees Keseoes GkekeefmmeeeDees eeeefj


efJe leguueeDees DemebKesppeiegCeeDees~~26~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e iegCekeejes peielelejmeemebKeeleYeeie:, mebKeeleelejebiegueiegefCelepeie^sefCecee$esCe Ieeeflekece&Ceeb Glke=#es$esCe Ieveueeskes Yeeies les peielelejme DemebKeeleYeeieesheuebYeeled~
DeOegvee le=leereYesoehes#eee kece&Ceeb JesoveeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

penCCegkekemmeheosCe DeCCeb efhe kecceeCeb JesoCeeDees Keseoes penefCCeeeDees


leguueeDees LeesJeeDees~~27~~
efmeebleefevleeceefCeerkeepeIeveeslke=heoehes#eee Deeveeceefhe kece&Ceeb Jesovee #es$eeod peIevee: leguee:
mleeskeee~
DeOegvee Ieeeflekece&Ceeb DeIeeeflekece&Ceeb eeuheyenglJeeefleheeoveeLe met$eeceJeleee&les-

Mebkee-Fve JesoveeDeeW ceW meceevelee kewmes nQ ?


meceeOeeve-Fmekee keejCe en nw efke Gvekee mJeeceer Ske nw~
keg DeefOeke mee{s meele jepegDeeW eje mebKeele elejebiegueeW kees iegefCele kejves hej Ieeefleee keceeX kee Glke=
#es$e neslee nw~ en Deeies kens peeves Jeeues #es$e mes mleeske nw, en met$e kee DeefYeeee nw~
Deye eejeW DeIeeefleee keceeX keer Jesovee kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Jesoveere, Deeeg, veece Deewj iees$ekece& keer JesoveeSB #es$e keer Dehes#ee Glke= eejeW ner
legue Je hetJeexe JesoveeDeeW mes DemebKeeleiegCeer nQ~~26~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB iegCekeej peielelej kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw, keeeWefke IeeefleeekeceeX
kee pees Glke= #es$e mebKeele elejebiegueeW mes iegefCele peieledesCeer kes yejeyej nw, Gmekee Ieveueeske ceW Yeeie osves hej
peieledelej kee DemebKeeleJeeB Yeeie heeee peelee nw~
Deye le=leere Yeso keer Dehes#ee keceeX keer Jesovee kee efveheCe kejves nsleg met$e kee DeJeleej neslee nwmet$eeLe&-

peIeveeslke= heo mes Dee"eW ner keceeX keer #es$e keer Dehes#ee peIeve JesoveeSB legue Je
mleeske nQ~~27~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB met$e kee DeefYeeee ener nw efke peIeve Deewj Glke= heo keer Dehes#ee
Dee"eW keceeX keer Jesovee #es$e keer Dehes#ee peIeve, Ske meceeve Deewj mleeske nesleer nQ~
Deye Ieeefleee kece& SJeb DeIeeefleee keceeX kee DeuheyenglJe eefleheeove kejves nsleg oes met$e DeJeleerCe& nesles nQ-

218 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 28 mes 31

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere-ceesnCeere-DeblejeFeJeseCeeDees Keseoes
GkekeefmmeeeDees-eeeefj efJe leguueeDees DemebKesppeiegCeeDees~~28~~
JeseCeere-DeeGDe-Ceecee-ieesoJeseCeeDees Keseoes GkekeefmmeeeDees eeeefj
efJe leguueeDees DemebKesppeiegCeeDees~~29~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e iegCekeejes peies^Cee DemebKeeleYeeie:, Deeveeb kece&Ceeb peIeve#es$esCe
DebieguemeemebKeeleYeeiesve Ieeeflekeceexlke=#es$es Yeeies lesefhe Debiegueme DemebKeeleYeeiesve peies^Ceeb KeefC[leeeeb
le$ewkeKeC[esheuebYeeled~
Jesoveereeefo-DeIeeeflekece&Ceeb Jesovee: #es$eehes#eee Glke=eeleeesefhe leguee: hetJeexeJesoveeYeesmebKeeleiegCee:
meefvle~
SleouheyenglJemet$eb meJe&peerJemeceemeeveeefele ve eefheleefceefle ke=lJee mebeefle meJe&peerJemeceemeeveeefele
%eeveeJejCeeefokece&Ceeb peIeveeslke=#es$eeheCeeLe DeuheyenglJeoC[keb YeCeles Deeeee&osJesve~
SJeb mehlecemLeues JesoveeuheyenglJekeLevelJesve mehlemet$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee meJe&peerJes<eg DeJeieenveeceneoC[kekeLeveeLe met$e<edkeceJeleee&les-

Sees meJJepeerJesmeg DeesieenCeceneob[Dees keeeJJees YeJeefo~~30~~


meJJelLeesJee megngceefCeieesopeerJeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee~~31~~
met$eeLe&-

%eeveeJejCeere, oMe&veeJejCeere, ceesnveere Deewj Devlejee kece& keer JesoveeSB #es$e keer
Dehes#ee Glke= eejeW ner legue Je hetJeexe JesoveeDeeWs mes DemebKeeleiegCeer nQ~~28~~
Jesoveere, Deeeg, veece Deewj iees$ekece& keer JesoveeSB #es$e keer Dehes#ee Glke= eejeWs ner
legue Je hetJeexe JesoveeDeeW mes DemebKeeleiegCeer nQ~~29~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB iegCekeej peie^sCeer kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~ keeeWefke, Dee"eW keceeX
kee pees peIeve #es$e Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie eceeCe nw, Gmekee IeeeflekeceeX kes Glke= #es$e ceW Yeeie osves hej Yeer
metebiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie mes peieledesCeer kees KeefC[le kejves hej GmeceW Ske KeC[ heeee peelee nw~
Jesoveere Deeefo DeIeeefleee keceeX keer JesoveeSB #es$e keer Dehes#ee Glke= eejeW ner legue leLee hetJeexe JesoveeDeeW
mes DemebKeeleiegCeer nQ~
en DeuheyenglJe met$e etBefke meye peerJemeceemeeW kee Deeee kejkes veneR kene ieee nw, DeleSJe Deye meye
peerJemeceemeeW kee Deeee kejkes %eeveeJejCeere Deeefo keceeX kes peIeve Je Glke= #es$e keer eheCee kejves kes efueS
DeuheyenglJeoC[ke Deeeee& osJe ves kene nw~
Fme ekeej meeleJeW mLeue ceW Jesovee kee DeuheyenglJe keLeve kejves Jeeues meele met$e hetCe& ngS~
Deye meYeer peerJeeW ceW DeJeieenvee ceneoC[ke kee keLeve kejves nsleg n met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Deye eneB meye peerJemeceemeeW ceW DeJeieenvee ceneoC[ke efkeee peelee nw~~30~~
met#ceefveieeso Deheee&hleke peerJe keer peIeve DeJeieenvee meyemes mleeske nw~~31~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 32 mes 35

hebece Devegeesieej / 219

megngceJeeGkekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~32~~


megngcelesGkeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~33~~
megngceDeeGkekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~34~~
megngceheg{efJekeeFeueefDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~35~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeSles<eg met$es<eg Deheee&hlekeme Fefle keLeceeves ueyOeheee&hlekeeveecesJe enCeb
kele&Jeb, efveJe=&leheee&hleeveeb peIeveeJeieenveeee: Dees Je#eceeCelJeeled~ Skeef$ebMeeces met$es elkeefLeleb
met#ceefveieesopeerJeeheee&hlekeme peIevee DeJeieenvee meJe&mleeskee YeJeefle~ De$e SkeceglmesOeIeveebiegueb heueesheceme
DemebKeeleYeeiesve Yeeies ke=les Slemee peIeveeJeieenveeee: eceeCeb YeJeefle~ met#ceJeeegkeeefekeeefopeerJeeveeb
ueyOeheee&hlekeeveeb peIeveeJeieenvee: eceMe: DemebKeeleiegCee: meefvle~ De$e iegCekeej: DeeJeefuekeeee:
DemebKeeleYeeiees %eeleJe:~
hegve: yeeojJeeegkeeefohebesefveheeleeveeb ueyOeheee&hleeveeb DeJeieenveeefveheCeeLe SkeeoMemet$eeCeJeleee&vles-

Gmemes met#ceJeeegkeeefeke Deheee&hleke peerJeeW keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer


nw~~32~~
Gmemess met#ce lespemkeeefeke Deheee&hleke peerJeeW keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer
nw~~33~~
Gmemes met#ce peuekeeefeke Deheee&hleke peerJeeW keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer
nw~~34~~
Gmemes met#ce he=efLeJeerkeeefeke Deheee&hle peerJeeW keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer
nw~~35~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-Gheeg&e Fve met$eeW ceW Deheee&hleke kes Ssmee kenves mes ueyOeheee&hleke
peerJeeW kee ner enCe kejvee eeefnS~ keeeWefke efveJe=&eheee&hleke peerJeeW keer peIeve DeJeieenvee kee JeCe&ve Deeies kejWies~
FkeleermeJeW met$e ceW pees kene nw efke met#ceefveieesefoee Deheee&hleke peerJeeW keer peIeve DeJeieenvee meyemes eser nesleer
nw, mees eneB Ske GlmesOeIeveebiegue kees heueeshece kes DemebKeeleJeWs Yeeie mes Yeeie kejves hej Fvekeer peIeve DeJeieenvee
kee eceeCe neslee nw~ met#ceJeeegkeeefeke Deeefo ueyOeheee&hleke peerJeeW keer peIeve DeJeieenvee ece mes DemebKeeleiegCeerDemebKeeleiegCeer nQ~ eneB iegCekeej DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeie peevevee eeefnS~
hegve: yeeoj Jeeegkeeefeke mes ueskej heesefve ueyOeheee&hleke peerJeeW leke keer DeJeieenvee kee efveheCe kejves
nsleg ieejn met$e DeJeleerCe& nesles nQ-

220 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 36 mes 45

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

yeeojJeeGkekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~36~~


yeeojlesGkekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~37~~
yeeojDeeGkekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~38~~
yeeojheg{efJekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~39~~
yeeojefCeieesopeerJeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~40~~
efCeieesoheefoefoDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~41~~
yeeojJeCehheefokeeFeheesemejerjDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee
DemebKesppeiegCee~~42~~
yeerFbefoeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~43~~
leerFbefoeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~44~~
eGeEjefoeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~45~~
met$eeLe&-

yeeoj Jeeegkeeefeke Deheee&hle keer peIeve DeJeieenvee met#cehe=efLeJeerkeeefeke Deheee&hlekeeW


mes DemebKeeleiegCeer nw~~36~~
Gmemes yeeoj lespemkeeefeke Deheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer
nw~~37~~
Gmemes yeeoj peuekeeefeke Deheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer
nw~~38~~
Gmemes yeeoj he=efLeJeerkeeefeke Deheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer
nw~~39~~
Gmemes yeeoj efveieesopeerJe Deheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer nw~~40~~
Gmemes yeeoj efveieesoeefleefle Deheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer
nw~~41~~
Gmemes yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerj Deheee&hle keer peIeve DeJeieenvee
DemebKeeleiegCeer nw~~42~~
Gmemes erefve Deheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer nw~~43~~
Gmemes $eerefve Deheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer nw~~44~~
Gmemes elegefjefve Deheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer nw~~45~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 46 mes 48

hebece Devegeesieej / 221

hebefebefoeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~46~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e meJex<eg met$es<eg ees iegCekeej: keefLele:, me: heueeshecemeemebKeeleYeeiees
ie=nerleJe:~ Slee: hetJe&eefhele meJe&peIeveeJeieenvee: ueyOeheee&hlekeeveecesJe ie=nerleJee:~ Dees efveJe&=efeheee&hlekeeveeb
efveJe&=leheee&hlekeeveeb e Je#eceeCee: meefvle~
SJeb DecemLeues meJe&peerJes<eg yeeojJeeegkeeefekeeefopeerJes<eg e JesoveeuheyenglJekeLevelJesve mehleoMe met$eeefCe ieleeefve~
DeOegvee met#ceefveieesopeerJeeoejYe yeeojJevemheeflekeeefekeeleskeMejerjpeerJeheelepeerJeeveeb efveJe=&efeheee&hleeheee&hleeveeb
peIeveeslke=eJeieenveeeefleheeoveeLe elegefebMelmet$eeCeJeleee&vles 1-

megngceefCeieesopeerJeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~47~~


lemmesJe Deheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~48~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e peIeveeJeieenveeeeb iegCekeej: DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeieeceeCeced~
Deefecemet$es lemmesJe Fleges efveJe&=leheee&hlekeme enCeb, Devesve men eleemeesjYeeJeeled~ efJemesmeeefnee Fefle
keLevesve efkeeevcee$ees efJeMes<e: ? Fefle eMves meefle Debiegueme DemebKeeleYeeiecee$e:~
leme ke: eefleYeeie: ? DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeie: leme eefleYeeie Fefle cevleJe:~

Gmemes heesefve Deheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer nw~~46~~


efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB meYeer met$eeW ceW pees iegCekeej kene ieee nw, Jen heueeshece kee DemebKeeleJeeB
Yeeie enCe kejvee eefenS~ es hetJe& ceWs kener ieF& meYeer peIeve DeJeieenveeSB ueyOeheee&hlekeeW keer ner enCe kejvee
eeefnS~ Deeies efveJe=&efeheee&hleke peerJeeW kee Deewj efveJe=&eheee&hleke peerJeeW kee keLeve kejWies~
Fme ekeej Dee"JeW mLeue ceW meYeer peerJeeW ceW Deewj yeeoj Jeeegkeeefekeeefo peerJeeW ceW Jesovee kee DeuheyenglJe
yeleueeves Jeeues me$en met$e hetCe& ngS~
Deye met#ce efveieesefoee peerJe mes ueskej yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerj peerJe hee&vle meYeer efveJe=&efe heee&hle
Deewj Deheee&hle peerJeeW keer peIeve SJeb Glke= DeJeieenvee kee eefleheeove kejves nsleg eeQefleme met$e DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

met#ce efveieesefoee peerJe efveJe=&efe heee&hleke peerJe keer peIeve DeJeieenvee heesefve
Deheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee mes DemebKeeleiegCeer nw~~47~~
Gmemes Gmekes ner Deheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee efJeMes<e DeefOeke nw~~48~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB peIeve DeJeieenvee ceW iegCekeej DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~
Deeies 48JeW met$e ceW lemmesJe DeLee&led Gmekes ner Ssmee kenves hej efveJe=&leheee&hleke kee enCe kejvee eeefnS,
keeeWefke Deewj efkemeer otmejs kes meeLe eleemeefe veneR nw~ efJeMes<e DeefOeke Fme keLeve mes efJeMes<e kee eceeCe efkelevee
nw ? Ssmee eMve nesves hej Jen Debiegue kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe nw~
Gmekee eefleYeeie keee nw ? DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeie Gmekee eefleYeeie nw Ssmee ceevevee eeefnS~
1. efJeMes<e:-ew$eMegkeuee$eeesoMeer-eerceneJeerjpeevleer meJe&me ceeceefhe cebieuekeeefjCeer Yeteeled~

222 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 49 mes 53

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

kes<eebefeoeeeee&CeeceefYeeeesCe heueesheceme DemebKeeleYeeie:~

lemmesJe heppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~49~~


efmeebleefevleeceefCeerkeelemmesJe Fefle Jeevesve efveJe=&es: enCeb, Dele: met#ceefveieesopeerJeefveJe=&efeheee&hlekeme
Glke=e DeJeieenvee efJeMes<eeefOekee, De$e DebieguemeemebKeeleYeeiecee$ees efJeMes<ees ie=nerleJe:~

megngceJeeGkekeeFeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~50~~


lemmesJe Deheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~51~~
lemmesJe heppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~52~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDe$e meJe&$eeefhe met$es<eg heee&hlekeme keLevesve efveJe=&efeheee&hlekeme enCeb kele&Jeb,
DevemeemebYeJeeled~ Deheee&hlekeme keLevesve efveJe=&leheee&hlekeme enCeb Jele&les~
peIeveeJeieenveeeeb iegCekeej: DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeie:~ Glke=eJeieenveeeeb efJeMes<eeefOekee Fefle
keLevesve Debiegueme DemebKeeleYeeiecee$e Fefle %eeleJe:~
DeOegvee lespemkeeefekeehkeeefekepeerJeeveeceefhe metekeeefve met$eeefCe Jele&vles~

megngcelessGkekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~53~~


efkevneR DeeeeeeX kes DeefYeeee mes Jen heueeshece kes DemebKeeleJeW YeeieeceeCe nw~
met$eeLe&-

Gmekes ner heee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~49~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-lemmesJe DeLee&led Gmekes ner Fme Jeeve mes efveJe=&efeheee&hleke kee enCe nes
peelee nw~ Dele: met#ceefveieesefoee efveJe=&efeheee&hleke peerJe keer Glke= DeJeieenvee efJeMes<e DeefOeke nw, eneB Debiegue kee
DemebKeeleJeeB Yeeie cee$e efJeMes<e enCe kejvee eeefnS~
met$eeLe&-

Gmemes met#ceJeeegkeeefeke heee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer nw~~50~~


Gmeer kes Deheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~51~~
Gmeer kes heee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~52~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-eneB meYeer peien met$eeW ceW heee&hleke kes keLeve mes efveJe=&efeheee&hleke kee enCe kejvee
eeefnS, keeeWefke Deve keer keesF& mebYeeJevee veneR nw~ Deheee&hleke kes keLeve mes efveJe=&leheee&hleke kee enCe kejvee eeefnS~
peIeve DeJeieenvee ceW iegCekeej DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~ Glke= DeJeieenvee ceW efJeMes<e DeefOeke
Ssmee keLeve kejves mes Debiegue kee DemebKeeleJeeB Yeeiecee$e efJeMes<e DeefOeke nw, Ssmee peevevee eeefnS~
Deye lespemkeeefeke Deewj peuekeeefeke peerJeeW kes keLeve meteke met$e emlegle nQmet$eeLe&-

Gmemes met#celespemkeeefeke efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer


nw~~53~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 54 mes 59

hebece Devegeesieej / 223

lemmesJe Deheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~54~~


lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~55~~
megngceDeeGkekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~56~~
lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~57~~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~58~~
efmeebleefevleeceefCeerkee1met#celespemkeeefekeefveJe=&efeheee&hlekeme peIeveeJeieenveeee iegCekeej: DeeJeefuekeeee
DemebKeeleYeeieesefmle~ DemewJeeheee&hlekeme Glke=eJeieenvee DebieguemeemebKeeleYeeiecee$e:~ DemewJe efveJe=&efeheee&hlekeme Glke=eJeieenvee DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiecee$ees %eeleJe:~
met#ceehkeeefekeefveJe=&efeheee&hlekeme peIeveeJeieenveeee iegCekeej: DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeie:~ DemewJe
efveJe=&leheee&hlekeme Glke=eJeieenvee DebieguemeemebKeeleYeeiecee$e:~ DemewJe efveJe=&efeheee&hlekeme DebieguemeemebKeeleYeeiecee$e:~

megngceheg{efJekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~59~~


Gmekes ner Deheee&hle keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~54~~
Gmekes ner efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~55~~
GmeceW met#ce peuekeeefeke efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer
nw~~56~~
Gmekes ner efveJe=&eheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~57~~
Gmekes ner efveJe=&efeheee&hleke keer Glke=< DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~58~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-met#ce lespemkeeefeke efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee kee iegCekeej
DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~ Gvekes ner Deheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie
cee$e nw~ Gvekes ner efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee DeeJeueer kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e peevevee eeefnS~
met#ce peuekeeefeke efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee kee iegCekeej DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeie
cee$e nw~ Gvekes ner efveJe=&eheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e nw~ Gvekes ner
efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e nw~
met$eeLe&-

Gmemes met#ce he=efLeJeerkeeefeke efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer


nw~~59~~
1. efJeMes<e:-JewMeeKeke=<Ceeefleeree-YeieJelheee&veeLeieYe&efleefLe: cece e efelJeeefjbMeecee Deeefe&keeoer#eeefleefLe: ceeb meJe&$eeefhe
meJe&meewKekeeefjCeer Yeteeefoefle YeeJeesnced~

224 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 60 mes 65

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

iegCekeej: DeeJeefuekeeee DemebKeeleYeeie:~

lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~60~~


DebieguemeemebKeeleYeeiecee$ees$e efJeMes<ees %eeleJe:~

lemmesJe efCeJJeefe heppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~61~~


DebieguemeemebKeeleYeeiecee$ees efJeMes<ees cevleJe:~
DeOegvee yeeojJeeegkeeefekeeefopeerJeeveeb peIeveeslke=eJeieenveeeefleheeoveeLe met$eeCeJeleee&vles-

yeeojJeeGkekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~62~~


De$e iegCekeej: heueeshecemeemebKeeleYeeie:~

lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~63~~


efJeMes<eeWieguemeemebKeeleYeeiecee$e:~

lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~64~~


DebieguemeemebKeeleYeeiecee$ees %eeleJe:~

yeeojlesGkekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~65~~


eneB iegCekeej DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~

Gmekes ner efveJe=&eheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~60~~
Debiegue kee DemebKeeleJeeB Yeeiecee$e eneB efJeMes<e peevevee eeefnS~

Gmekes ner efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~61~~
eneB Debiegue kee DemebKeeleJeeB Yeeiecee$e efJeMes<e ceevevee eeefnS~
Deye yeeojJeeegkeeefeke Deeefo peerJeeW keer peIeve Deewj Glke= DeJeieenvee kee eefleheeove kejves nsleg met$e
DeJeleefjle nesles nQmet$eeLe&-

Gmemes yeeoj Jeeegkeeefeke efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer


nw~~62~~
eneB iegCekeej heueeshece kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~

Gmekes ner efveJe=&eheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~63~~
eneB Debiegue kee DemebKeeleJeeB Yeeiecee$e efJeMes<e nw~

Gmekes ner efveJe=&efeheee&hleke keer Glke=< DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~64~~
Debiegue kee DemebKeeleJeeB Yeeie efJeMes<e peevevee eeefnS~

Gmemes yeeoj lespemkeeefeke efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeernw~~65~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 66 mes 74

hebece Devegeesieej / 225

heueeshecemeemebKeeleYeeiees iegCekeej: %eeleJe:~

lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~66~~


De$e efJeMes<e:, DebieguemeemebKeeleYeeiecee$e:~

lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~67~~


DebieguemeemebKeeleYeeiecee$ees efJeMes<e:~

yeeojDeeGkekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~68~~


lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~69~~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~70~~
yeeojheg{efJekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~71~~
lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~72~~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~73~~
yeeojefCeieesoefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~74~~
eneB iegCekeej Debiegue kee DemebKeeleJeeB Yeeie peevevee eeefnS~

Gmekes ner efveJe=&eheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~66~~
eneB efJeMes<e Debiegue kee DemebKeeleJeeB Yeeiecee$e nw~

Gmekes ner efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~67~~
Debiegue kee DemebKeeleJeeB Yeeiecee$e efJeMes<e nw~

Gmemes yeeoj peuekeeefeke efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer


nw~~68~~
Gmekes ner efveJe=&leheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~69~~
Gmekes ner efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~70~~
Gmemes yeeoj he=efLeJeerkeeefeke efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer
nw~~71~~
Gmekes ner efveJe=&leheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~72~~
Gmekes ner efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee Gmemes efJeMes<e DeefOeke nw~~73~~
Gmemes yeeoj efveieeso efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer nw~~74~~

226 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 75 mes 81

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~75~~


lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~76~~
efCeieesoheefoefoheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~77~~
lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~78~~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~~79~~
yeeojJeCehheefokeeFeheesemejerjefCeJJeefeheppeeemme penefC Ceee
DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~80~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeyeeojJeeegkeeefekeeefopeerJeeveeb efveJe=efeheee&hlekeeveeb peIeveeJeieenvee: heueesheceme
DemebKeeleYeeiee %eeleJee:~
efveJe&&=leheee&hleeveeb Glke=eJeieenvee: efveJe&=efeheee&hleeveeb eeslke=eJeieenvee: DebieguemeemebKeeleYeeiecee$ee
%eeleJee YeJeefvle~
mebeefle erefveeefopeerJeeveeb peIeveeslke=eJeieenveeeefleheeoveeLe elego&Memet$eeCeJeleee&vles-

JesFbefoeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~~81~~


De$e iegCekeej: heueeshecemeemebKeeleYeeiees %eeleJe:~

Gmemes Gmekes ner efveJe=&leheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee efJeMes<e DeefOeke nw~~75~~
Gmemes ner efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee efJeMes<e DeefOeke nw~~76~~
Gmemes efveieeso eefleefle heee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer nw~~77~~
Gmemes Gmekes ner efveJe=&leheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee efJeMes<e DeefOeke nw~~78~~
Gmemes Gmekes ner efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee efJeMes<e DeefOeke nw~~79~~
Gmemes yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerj efveJe=efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee
DemebKeeleiegCeer nw~~80~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-yeeojJeeegkeeefeke Deeefo efveJe=&efeheee&hleke peerJeeW keer peIeve DeJeieenvee
heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeie peevevee eeefnS~
efveJe=&leheee&hleke peerJeeW keer SJeb efveJe=&efeheee&hleke peerJeeW keer Glke= DeJeieenveeSB Debiegue kes DemebKeeleJeW
Yeeiecee$e met$e ceW kener ieF& nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
Deye erefve Deeefo peerJeeW keer peIeve Deewj Glke= DeJeieenvee kes eefleheeove nsleg eewo n met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

Gmemes erefve efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer nw~~81~~


eneB iegCekeej heueeshece kee DemebKeeleJeeB Yeeie peevevee eeefnS~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10 Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 82 mes 92

hebece Devegeesieej / 227

lesFbefoeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~~82~~


eGeEjefoeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~~83~~
hebefebefoeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~~84~~
lesFbefoeefCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~~85~~
eGeEjeffoeefCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~~86~~
yesFbefoeefCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~~87~~
yeeojJeCehheefokeeFeheesemejerjefCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee
DeesieenCee mebKesppeiegCee~~88~~
hebefebefoeefCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~~89~~
lesFbefoeefCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~~90~~
eGeEjefoeefCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebK esppeiegCee~~91~~
yesFbefoeefCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~~92~~
Gmemes $eerefve efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~82~~
Gmemes eej Fefve efveJe=&efeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~83~~
Gmemes hebesefve efveJe=&eheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~84~~
Gmemes $eerefve efveJe=&eheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~85~~
Gmemes elegefjefve efveJe=&eheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~86~~
Gmemes erefve efveJe&=eheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~87~~
Gmemes yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerj efveJe=&eheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee
mebKeeleiegCeer nw~~88~~
Gmemes hebesefve efveJe=&eheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~89~~
Gmemes $eerefve efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~90~~
Gmemes elegefjefve efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~91~~
Gmemes erefve efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~92~~

228 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 93 mes 98

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

yeeojJeCehheefokeeFeheesemejerjefCeJJeefeheppeeemme Gke keefmmeee


DeesieenCee mebKesppeiegCee~~93~~
hebefebefoeefCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~~94~~
efmeebleefevleeceefCeerkeeDemceeod deMeerlelecemet$eeoejYe elegve&Jeeflemet$eheeles<eg ee peIevee Glke=e Jee
DeJeieenvee keefLeleemleemeg meJee&meg iegCekeej: mebKeelee: meceee: %eeleJee: YeJeefvle ecesCe GejesejsCesefle~
SJeb veJecemLeues peIeveeslke=eJeieenveeuheyenglJesve DeelJeeefjbMelmet$eeefCe ieleeefve~
mebeefle hetJe&eefheleeuheyenglJes iegCekeejeceeCeeheCeeLe&cegheefjcehebemet$eeefCe DeJeleee&vles-

megngceeoes megngcemme DeesieenCeiegCeieejes DeeJeefueeeS DemebKesppeefoYeeiees~~95~~


megngceeoes yeeojmme DeesieenCeiegCeieejes heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiees~~96~~
yeeojeoes megngcemme DeesieenCeiegCeieejes DeeJeefueeeS DemebKesppeefoYeeiees~~97~~
yeeojeoes yeeojmme DeesieenCeiegCeieejes heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiees~~98~~
Gmemes yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleske Mejerj efveJe=&efleheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee
mebKeeleiegCeer nw~~93~~
Gmemes hebesefve efveJe=&efeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee mebKeeleiegCeer nw~~94~~
efmeevleefebleeceefC eerkee-eneB yeeemeerJ eW met$e mes eejbY e kejkes eewjeveyes met $e hee&vle pees
peIeve DeLeJee Glke=< DeJeieenvee kener ieF& nQ, Gve meYeer ceW iegCekeej Gejesej ece mes mebK eele mecee
peevevee eeefnS~
Fme ekeej veJeceW mLeue ceW peIeve Deewj Glke= DeJeieenvee kee DeuheyenglJe yeleueeves Jeeues De[leeefueme met$e
hetCe& ngS~
Deye hetJe& eefhele DeuheyenglJe ceW iegCekeej kee eceeCe eefhele kejves nsleg Deeies heeBe met$e DeJeleefjle
nesles nQmet$eeLe&-

Ske met#ce peerJe mes otmejs met#ce peerJe keer DeJeieenvee kee iegCekeej DeeJeueer kee
DemebKeeleJeeB Yeeie nw~~95~~
met#ce mes yeeoj peerJe keer DeJeieenvee kee iegCekeej heueeshece kee DemebKeeleJeeB Yeeie
nw~~96~~
yeeoj mes met#ce kee DeJeieenvee iegCekeej DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~~97~~
yeeoj mes yeeoj kee DeJeieenvee iegCekeej heueeshece kee DemebKeeleJeeB Yeeie nw~~98~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 99

hebece Devegeesieej / 229

efmeebleefevleeceefCeerkeemet#ceeoveme met#ceme DeJeieenvee: DemebKeeleiegCee Fefle e$e e$e YeefCeleb le$e


le$eeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiees iegCekeej Fefle ie=nerleJe:~ met#cewkesefveeJeieenveeee e$e yeeojeJeieenvecemebKeeleiegCeefceefle YeefCeleb le$e heueeshecemeemebKeeleYeeiees iegCekeejes YeJeleerefle cevleJeced~
yeeojeJeieenveelees e$e met#cewkesefveeJeieenvee DemebKeeleiegCee Fefle YeefCeleb le$eeJeefuekeeee DemebKeeleYeeiees
iegCekeej Fefle ie=nerleJe:~
De$eeeveJeefleleces met$es yeeoje Fleges esve yeeojveecekeceexoeegepeerJeeveeb enCeb lesve erefveeoerveeceefhe
enCeb YeJeefle~ yeeojeJeieenveeee Devee yeeojeJeieenvee e$eemebKeeleiegCee Flegeb YeefCeleb le$e heueesheceme
DemebKeeleYeeiees iegCekeej Fefle ie=nerleJeesefmle~
DeOegvee yeeojeod yeeojmeeJeieenveeefveheCeeLe met$eceJeleee&les-

yeeojeoes yeeojmme DeesieenCeiegCeieejes mebKesppee meceee~~99~~


efmeebleefevleeceefCeerkeeerefveeefoefveJe=&eheee&hlekes<eg heee&hlekes<eg eeJeieenveeiegCekeej: mebKeelee: meceee
Fefle ie=nerleJe:~
hetJeexemet$esCe heueeshecemeemebKeeleYeeies iegCekeejs eehles leleefle<esOeeLe&efceob met$eb eejyOeb, lesve ve eesjefhe
met$eeesefJe&jesOeesefmle~
Sles$e iegCekeeje YeJevleerefle keLeb %eeeles ?

efmeevleefebleeceefCeerkee-Ske met#ce peerJe mes otmejs met#ce peerJe keer DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer nw,
Ssmee peneB-peneB kene ieee nw, JeneB-JeneB DeeJeueer kee DemebKeeleJeeB Yeeie iegCekeej enCe kejvee eeefnS~ met#ce
Skesefve keer DeJeieenvee mes peneB yeeoj peerJe keer DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer kener nw, JeneB heueeshece kee
DemebKeeleJeeB Yeeie iegCekeej neslee nw, Ssmee ceevevee eeefnS~
yeeoj keer DeJeieenvee mes peneB met#ce Skesefve keer DeJeieenvee DemebKeeleiegCeer kener nw, JeneB DeeJeueer kee
DemebKeeleJeeB Yeeie iegCekeej neslee nw, Ssmee enCe kejvee eeefnS, Ssmee DeefYeeee nw~
eneB DeeveJes vecyej kes met$e ceW yeeoj Ss mee kenves hej et Befke yeeoj veecekece& kes Goe ege
peer JeeW kee enCe nw , Dele: Gmemes er efveeefoke peerJ eeW kee Yeer enCe nesl ee nw~ yeeoj keer DeJeieenvee mes
peneB otmejs yeeoj peerJe keer DeJeieenvee DemebKeeleiegC eer kener nw, JeneB heueeshece kee Demeb KeeleJeeB Yeeie
iegC ekeej enCe kejvee eeefn S~ Ssmee DeefYeeee nw~
Deye yeeoj mes yeeoj keer DeJeieenvee kee efveheCe kejves nsleg met$e DeJeleefjle neslee nwmet$eeLe&-

Ske yeeoj peerJe mes otmejs yeeoj peerJe keer DeJeieenvee kee iegCekeej mebKeele mecee
nw~~99~~
efmeevleefebleeceefCeerkee-erefve Deeefoke efveJe=&leheee&hlekeeW Deewj Gvekes heee&hlekeeW ceW DeJeieenvee
kee iegCekeej mebKeele mecee nw, Ssmee enCe kejvee eeefnS~
hetJe& ceW kens iees met$e mes heueeshece kes DemebKeeleJeW Yeeiecee$e iegCekeej kes eehle nesves hej Gmekee eefle<esOe
kejves kes efueS en met$e jee ieee nw~ FmeerefueS Gheeg&e oesveeW met$eeW ceW keesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
Mebkee-eneB es iegCekeej nesles nQ, Ssmee kewmes peevee peelee nw ?

230 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 99

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

SlemceeosJe met$eep%eeeles~ ve e eceeCeb eceeCeevlejcehes#eles, DeveJemLeeemebieeled~


De$e keefeoeMebkeles%eeveeJejCeeoer v eeceeveeceef h e kece& C eeceJeieenveeeheCeeLe #es $ eeef v eees i eejs eheceeCes
peerJemeceemeeveeceJeieenvee-eheCee efkeceLe&ce$e eefhelee ?
De$e eerJeerjmesveeeeexCe heefjnej GelesS<e DeJeieenveeuheyenglJeoC[kees peerJemeceemeeveeb ve eefhele:, DeuheyenglJeemebyeemebieeled~ efkevleg Deeveeceefhe
kece&Ceeb peerJemeceemesYeesYesosve ueyOepeerJemeceemeJeheosMeeveeceJeieenveeuheyenglJeoC[ke S<e: eefhele Fefle~
efkeceLe&ces<ee DeuheyenglJeeheCee ke=lee ?
mecegodIeelesve efJevee %eeveeJejCeeoerveeceeveeceefhe kece&Ceeb mJemLeeveeJeieenveeveeb peerJemeceemeYesosve efYeVeeveeb
ceenelceeheCeeLe ke=lee, %eeveeJejCeeoerveecepeIeveceveglke=mJemLeeve#es$emLeeveeheCeeLe Jee~
SJeb oMecemLeues met#ce-yeeojpeerJeeJeieenveeiegCekeejeceeCekeLevelJesve Skeb met$eb ieleced~

SJeceuheyenglJeb mJekeevle:ef#ehleiegCekeejeefOekeejb meceehleced~


SJeb Jesovee#es$eefJeOeeves Fefle meceehleefveeesieejb~
Flees efJemlej:Slee: <ees[Me Gheefjcee DeJeieenvee: ef$emeceeenejke-ef$emeceeleodYeJemLeueyOeheee&hlekeeveeb peIevee

meceeOeeve-en Fmeer met$e mes peevee peelee nw~ keejCe efke Ske eceeCe otmejs eceeCe keer Dehes#ee veneR kejlee
nw, keeeWefke Jewmee nesves hej DeveJemLee kee emebie Deelee nw~
eneB keesF& Mebkee kejlee nw efke%eeveeJejCeeefoke Dee"eW keceeX keer DeJeieenvee kes eheCeeLe& #es$eevegeesieej keer eheCee kejles mecee
peerJemeceemeeW keer DeJeieenvee keer eheCee eneB efkemeefueS keer ieF& nw ?
eneB eer Jeerjmesveeeee& Fme Mebkee kee Gej osles nQen DeJeieenvee mebyebOeer DeuheyenglJeoC[ke peerJemeceemeeW kee veneR kene ieee nw, keeeWefke Jewmee kejves mes
Ge DeuheyenglJe kes Demebiele nesves kee emebie Deelee nw~ efkevleg en peerJemeceemeeW mes DeefYeVe nesves kes keejCe
peerJemeceeme meb%ee kees eehle ngS Dee"eW keceeX keer ner DeJeieenvee kee DeuheyenglJeoC[ke kene ieee nw~
Mebkee-en DeuheyenglJe keer eheCee efkemeefueS keer ieF& nw ?
meceeOeeve-peerJe meceeme kes Yeso mes Yeso kees eehle ngS %eeveeJejCeeefoke Dee"eW keceeX keer mecegodIeele jefnle
mJemLeeve DeJeieenveeDeeW kes ceenelce kees yeleueeves kes efueS Ge eheCee keer ieF& nw~ DeLeJee %eeveeJejCeeefoke
keceeX kes DepeIeve Deewj Deveglke= mJemLeeve #es$emLeeveeW keer eheCee kejves kes efueS Gheeg&e eheCee keer ieF& nw~
Fme ekeej oMeJeW mLeue ceW met#ce SJeb yeeoj peerJeeW keer DeJeieenvee SJeb iegCekeej kee eceeCe yeleueeves Jeeues
Ske met$e hetCe& ngDee~
Fme lejn mes Deheves Yeerlej iegCekeej DeefOekeej kees meceeefJe kejves Jeeuee DeuheyenglJe DeefOekeej
meceehle ngDee~
Fme ekeej Jesovee#es$e efJeOeeve veece kee Deefveeesieej ekejCe meceehle ngDee~
Deye Fmekees efJemleej mes kenles nQes Gheefjce meesuen DeJeieenveeSB ef$emeceeJeleea Deenejke ef$emeceeJeleea leodYeJemLe ueyOeheee&hleke peerJeeW keer

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 99

hebece Devegeesieej / 231

ie=nerleJee:~ DeeefoeYe=efle mehleoMe DeJeieenvee: eosMeesejecesCe efvejblejb Jee&heefeleJee:~ hegvees e$e emee
DeJeieenvee meceeheles lelkeeues mLeeefheleeJeieenveeMeueekeemeg hecehevesleJeced, DeOemleveeJeieenveeefYe: men DeOe:
efvejblejceeiele Gheefj ieceveeYeeJeeled~ hegve: e$e e$e peIeveeJeieenvee: heleefvle le$e le$e hetJe&mLeeefheleMeueekeemeg
heb e#esheefeleJeced~ DeOemleveeJeieenveeefJekeuheMeueekeemeg Demee: Meueekee veeefmle~ Mes<eb %eelJee JeeJeced~
Slee SkeeoMe Glke=eJeieenvee Gheefjcee efveJe&=leheee&hleeveeceglke=e: YeJeefvle~
Slee: keme YeJeefvle ?
ees peerJe: Devevlejkeeues heee&hlees YeefJe<eefle leme lee DeJeieenvee: YeJeefvle~
ueyOeheee&hlekeme Glke=eJeieenvee: efkeVe ie=nerlee: ?
ve, ueyOeheee&hlekeme Glke=eJeieenveele: efveJe&=leheee&hlekeme Glke=eJeieenvee efJeMes<eeefOekeYeeJesve efJevee
DemebKeeleiegCelJeesheuebYeeled~ DeOemlevee: met#ceefveieesoe efveJe=&efehejbhejeheee&hlee heee&hlekeeveeb ie=nerleJee:~
lee DeJeieenvee: keme YeJevleerefle esled ?
heee&hleieleeLecemecees Jele&ceeveme peIeveesheheeo-SkeevleevegJe=efeesieeYeeb Deeiele peIeveheefjCeeceeesies
peIeveeJeieenveeeeb e Jele&ceeveme SkeeoMe Deefhe YeJeefvle~ hegvees efveJe=&efeheee&hleeveeb DeOemlevee: SkeeoMe
Glke=eJeieenvee Glke=eesefieve: Glke=eJeieenveeeeb Jele&ceeveme hejbhejeheee&hlee heee&hleieleme YeJeefvle~ Slee

peIeve enCe kejvee eeefnS~ Deeefo-eLece mes ueskej meejn DeJeieenveeDeeW kees eosMe DeefOeke ece mes efvejvlej
ye{evee eeefnS~ efhej peneB efpemekeer DeJeieenvee meceehle nesleer nw, Gme keeue ceW mLeeefhele DeJeieenveeMeueekeeDeeW ceW
mes Ske he kees kece kejvee eeefnS, keeeWefke DeOemleve DeJeieenveeDeeW kes meeLe veeres efvejvlej Deekej Thej ieceve
kee DeYeeJe nw~ efhej peneB-peneB peIeve DeJeieenveeSB he[leer nQ, JeneB-JeneB hetJe& mLeeefhele MeueekeeDeeW ceW Ske he
kees efceueevee eeefnS, keeeWefke DeOemleve DeJeieenvee kes efJekeuheYetle MeueekeeDeeW ceW Fmekeer Meueekee veneR nw~ Mes<e
peevekej kenvee eeefnS~
es ieejn Glke= DeJeieenveeSB efveJe=&leheee&hlekeeW keer Glke= nesleer nQ~
Mebkee-es efkemekes nesleer nQ ?
meceeOeeve-pees peerJe Devevlej keeue ceW heee&hle nesves Jeeuee nw~ Gmekes Jes DeJeieenveeSB nesleer nQ~
Mebkee-ueyOeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee kees keeeW veneR enCe efkeee nw ?
meceeOeeve-veneR enCe efkeee nw, keeeWefke ueyOeheee&hleke keer Glke= DeJeieenvee mes efveJe=&eheee&hleke
keer Glke= DeJeieenvee efJeMes<eeefOekelee kes efyevee DemebKeeleiegCeer heeF& peeleer nw~
met#ce efveieeso mes ueskej DeOemleve (ieejn peIeve DeJeieenveeSB) efveJe=&efehejcheje heee&efhle mes heee&hle ngS
peerJeeW kes enCe kejvee eeefnS~
Mebkee-Jes DeJeieenveeSB efkemekes nesleer nQ ?
meceeOeeve-pees heee&hle nesves kes eLece mecee ceW Jele&ceeve nw leLee peIeve Gheheeo eesie Deewj peIeve
SkeevleevegJe=efeesie mes Deekej peIeve heefjCeeceeesie Je peIeve DeJeieenvee ceW jnves Jeeuee nw, Gmekes Jes ieejn ner
DeJeieenveeSB nesleer nQ~ hegve: efveJe=&efeheee&hlekeeW keer DeOemleve ieejn Glke= DeJeieenvee es Jele&ceeve Je hejcheje
heee&efhle mes heee&hle ngS Glke= eesie Jeeues peerJe kes nesleer nQ~ es DeJeieenveeSb Deheves-Deheves peIeve mes efJeMes<e

232 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 99

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

DeJeieenvee: mJemJeelcevees peIeveeled Glke=e efJeMes<eeefOekee YeJeefvle~ met#ceefveieesoueyOeheee&hlepeIeveeJeieenveeeYe=efle


meJe&peIeveeslke=eJeieenvee eeJeled yeeojJevemheeflekeeefekeeleskeMejerjheee&hlepeIeveeJeieenveeb eehvegJeefvle~
leeJeobiegueme mebKeeleYeeiecee$ee YeJeefvle~
erefveeefoheee&hleeveeb peIeveeJeieenvee Debiegueme mebKeeleYeeiecee$ee:~
erefveheee&hlekeme peIeveeJeieenvee DevegbOejerpeerJeme YeJeefle~
$eerefveheee&hlekeme peIeveeJeieenvee kegvLegpeerJeme YeJeefle~
elegefjefveheee&hlekeme peIeveeJeieenvee keeCeceefkeeee YeJeefle~
hebesefveheee&hlekeme peIeveeJeieenvee efmekeLecelmepeerJeme YeJeefle~
$eerefveheee&hlekeme Glke=eJeieenvee ef$eieJetefleeceeCee~
mee keme YeJeefle ?
ieescnerveece peerJeme YeJeefle~
elegefjefveheee&hlekeme Glke=eJeieenvee elegie&JetefleeceeCee~
mee keme ?
YecejpeerJes YeJeefle~
erefveme heee&hlekeme Glke=eJeieenvee eoMe eespeveeefve~
mee keme ?
MebKeveece peerJeme~

DeefOeke Glke= nesleer nQ~ met#ce efveieeso ueyOeheee&hleke keer peIeve DeJeieenvee mes ueskej meye peIeve Je Glke=
DeJeieenveeSB peye leke yeeoj Jevemheeflekeeefeke eleskeMejerj heee&hle peerJe keer peIeve DeJeieenvee kees eehle nesleer
nQ, leye leke Debiegue kes DemebKeeleJeW Yeeie cee$e jnleer nQ~
erefveeefoke heee&hle peerJeeW keer peIeve DeJeieenveeSB Debiegue kes mebKeeleJeW Yeeie eceeCe nQ~
erefve heee&hleke keer peIeve DeJeieenvee DevegvOejer veeceke peerJe kes nesleer nw~
$eerefve heee&hleke keer peIeve DeJeieenvee keggbLeg veeceke peerJe kes nesleer nw~
elegefjefve heee&hleke keer peIeve DeJeieenvee keeveceef#ekee peerJe kes nesleer nw~
hebesefve heee&hleke keer peIeve DeJeieenvee efmekeLecelme-levogue celme peerJe kes nesleer nw~
$eerefve heee&hleke keer Glke= DeJeieenvee leerve ieJetefle eceeCe nw~
eMve-Jen efkemekes nesleer nw ?
Gej-Jen ieescner veeceke peerJe kes nesleer nw~
elegefjefve heee&hleke keer Glke= DeJeieenvee eej ieJetefle eceeCe nw~
eMve-Jen efkemekes nesleer nw ?
Gej-Jen Yecej veeceke peerJe kes nesleer nw~
erefve heee&hleke keer Glke= DeJeieenvee yeejn eespeve eceeCe nw~
eMve-Jen efkemekes nesleer nw ?
Gej-Jen MebKe veeceke peerJe kes nesleer nw~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 99

hebece Devegeesieej / 233

Skesefveeslke=eJeieenvee mebKeeleeefve eespeveeefve~


mee keme ?
eespevemeneeeece-eespeveefJe<kebYekeceuemesefle~
hebesefveeslke=eJeieenvee mebKeeleeefve eespeveeefve meefvle~
mee keme ?
hebeMeleeslmesOeleoOe&efJe<kebYe-meneeespeveeeececenecelmepeerJemesefle~
Sleemeeceheee&hleeveeb leleefleYeeiees YeJeleerefle %eeleJeced~
leelhee&ce$e-Jesovee#es$eefJeOeeveevegeesieejceOeerle ceveg<eMejerjb mebeehe mJeMejerjeceeCeceelceeosMee: meefvle~
eeefhe Fces eosMee: mebkeeseefJemehe&Ceehes#eee mJelevegeceeCee SJe leLeeefhe JeeefLe&keveeeosMeeled ueeskeekeeMeeceeCee
DemebKeelee: meefvle~ kesJeueb kesJeefuemecegodIeeles keeues SJe les eosMee ueeskeceehetjeefvle ve e keoeefeoefhe
Deveefmceved keeues, SJeb efveefele mJeJe#es$ekeeueYeeJeehes#eee mJeelceleJeb MegefevceeefevleeceefCemJehecesJe
OeeleJeced~
SJeb SkeeoMecemLeues DeJeieenveeeceeCeefveheCelJesve met$ehebekeb ieleced~

Skesefve keer Glke= DeJeieenvee mebKeele eespeve eceeCe nw~


eMve-Jen efkemekes nesleer nw ?
Gej-Jen Ske npeej eespeve Deeeece Deewj Ske eespeve efJemleej Jeeues keceue kes nesleer nw~
hebesefve keer Glke= DeJeieenvee mebKeele eespeve nw~
eMve-Jen efkemekes nesleer nw ?
Gej-Jen heeBe meew eespeve eceeCe GlmesOe Fmemes DeeOes efJemleej Deewj Ske npeej eespeve Deeeece mes ege
cenecelme peerJe kes nesleer nw~
Fvekes Deheee&hle keer DeJeieenveeSB Ge eceeCe kes eefleYeeiecee$e nesleer nQ, Ssmee peevevee eeefnS~
leelhee& en nw efke-Jesovee#es$eefJeOeeve veeceke Devegeesieej kee DeOeeve kejkes nceW efevleve kejvee
eeefnS efke ceveg<e Mejerj kees eehle kejkes Deheves MejerjeceeCe Deelcee kes eosMe nQ~ eeefhe es eosMe mebkeese
Deewj efJemleej keer Dehes#ee Deheves-Deheves MejerjeceeCe ner nesles nQ, efhej Yeer JeeefLe&ke vee keer Dehes#ee
ueeskeekeeMeeceeCe DemebKeele nesles nQ~ kesJeue kesJeueermecegodIeele kes keeue ceW ner Jes eosMe hetjs ueeske ceW hewueles
nQ-mechetCe& ueeske kees DeehetCe& kejles nQ, Deve efkemeer keeue ceW keoeefeled Yeer Ssmee veneR neslee nw~ Ssmee
efveefelehe mes peeve kejkes mJeJe-#es$e-keeue Deewj YeeJe keer Dehes#ee Meg efevcee efevleeceefCe mJehe
efvepe DeelceleJe kees Oeevee eeefnS~
Fme ekeej ieejnJeW mLeue ceW DeJeieenvee eceeCe kee efveheCe kejves Jeeues heeBe met$e hetCe& ngS~

234 / hebece Devegeesieej

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 99

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Devle Jebovee
peb letv ed efJ eueesk e eeMeg oeeb ekeej, jepeer celeeR meJe& heef jenb e~
lekelJeeie=nerled Oece&Oegjb megoer#eeb, leb vesefceveeLeb efMejmee veceeefce~~1~~
eeJeVees eYeJese vesefceYeieJeved! leWefIeemeeoesoe:~
leeJeodog:Keceghewefle peerJeefveJen:, leeJelmegKeb veeMvegles~~2~~
eeJeod Yeefejleme ces veefn YeJesod, ef: emeVee eYees~
leeJeod efn eYeJesled me leehepevekees, ogJee&jkeceexoe:~~3~~
efleueeseheCCeefeebLesefmlemeGjerhegjefcce peeoes efmeJeosJeerS mecegefJepeesCe~
JeFmeeFlesjmeerS efmeoeS efe$eeS CesefceefpeCees1~~547~~
Metjmesveme megheg$ees cenejepeeWOekeJe=efmleme ceneje%eer megYeemeerled~ leeeso&MeOece&meMee: oMeheg$ee yeYetJeg:~ mecegefJepee:
efmleefcelemeeiejes efnceJeeved efJepeeeseuees OeejCe: hetjCe: hetefjleeLeeaesefYevevove: JemegosJeesefle~
cenejepemecegefJepeeme ceneje%eer efMeJeeosJeer~ leoeveeR ceOeueeskes meJe&veejerCeeb efMejesceefCe:~ Jele&ceevekeeueeled Jeerj-

Jebovee
MueeskeeLe&-efpevneWves yebbOeve ceW yebOes heMegDeeW kees osKekej Gvekes eefle oeeYeeJe eoefMe&le efkeee Lee,
jepeerceleer-jepegue veece keer jepekegceejer kee SJeb mechetCe& heefjen kee leeie kejkes Oece& keer Oegjehe pewvesejer
oer#ee kees enCe kej efueee Lee, Ssmes Gve vesefceveeLe YeieJeeve kees cemleke Pegkeekej vecemkeej kejlee ntB~~1~~
ns vesefceveeLe YeieJeeved! peye leke nce meYeer peerJeeW kees Deehekes ejCekeceueeW kee ke=heeemeeo eehle veneR neslee
nw, leye leke en peerJe og:Ke kees eehle neslee jnlee nw Deewj megKe keer DevegYetefle veneR kej heelee nw~~2~~
ns eYees! peye leke cegPe Yeeefeke kes Thej Deehekeer ef emeVe veneR nesieer, leye leke mebleehe kees GlheVe kejves
Jeeuee cesje ogefve&Jeej keceexoe euelee jnsiee DeLee&led leye leke ceQ keceeX kees ve kejves ceW me#ece veneR nes mekelee
ntB~~3~~
efleueeseheCCeefe ebLe ceW efueKee nw efkeieeLeeLe&-Meewjerhegj ceW ceelee efMeJeeosJeer Deewj efhelee mecegefJepee mes JewMeeKe Megkeuee $eeesoMeer kees eervesefceveeLe
efpevesv ves efe$ee ve#e$e ceW pevce eehle efkeee Lee~~547~~
Metjmesve jepee kes megheg$e cenejepe DebOekeJe=ef Les, Gvekeer cenejeveer kee veece megYee Lee~ Gve oesveeW kes oMe
OeceeX kes meceeve oMe heg$e ngS~ mecegefJepee, efmleefcelemeeiej, efnceJeeved, efJepee, Deeue, OeejCe, hetjCe, hetefjleeLeea,
DeefYevebove Deewj JemegosJe es Gve heg$eeW kes veece Les~
GveceW mes cenejepe mecegefJepee keer cenejeveer efMeJeeosJeer Leer~ pees efke Gme mecee ceOeueeske ceW mecemle
1. eqleueeseheCCeefe DeefOekeej 4~ efleueeseheCCeefe ceW JewMeeKe Meg. 13 kees vesefceveeLe kee pevce ceevee nw, GejhegjeCe ceW eeJeCe
Meg. 6 kees ceevee nw~ ceQves eewyeerme leerLekej efJeOeeve ceW GejhegjeCe kee DeeOeej efueee nw etBefke efle.heCCeefe ceW ieYe&keueeCeke efleefLeeeb
veneR nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Jesovee#es$eefJeOeeve / met$e 99

hebece Devegeesieej / 235

efve.mebJelmejeled $eeefebMeoefOekehebeefJebMeefleMeleleceeled mehleeMeereflemenehebeMele-$eeefmb$eMeodJe<ee&efCe hetJe De$e Meewjerhegee efMeJeeosJeer


efpeveceelee eefJebMeefleleceb leerLekejb YeieJevleb vesefceveeLeb Depeeele~ lel#eCe SJekeuhes<eg IeCe YeJeves<eg MebKees, peesefleefJe&ceeves<eg e efmebnveeo:~
oOJeeve Yesjer Jevepeeuees<eg, eppevceefve Keele me osJe S<e:1~~
DeOegvee$e leerLekejpevceve: heefJe$eeb leerLe&YetefcecegheefJeMe <edKeC[eieceebLejepeme oMeceebLeme efmeeble- efebleeceefCeerkee
cenodn<eexuueemesCe hete&les~ Feb erkee ceeb elegefJe&Oeme mebIeme meJe&YeJesYee Oecee&ce=lew: heg<eeled~
Deefmceved nefjJebMekegues ueIegYeeleg: JemegosJeme heg$eew yeueYeveejeeCeew Dees leerLe&kejew YeefJe<ele:2, leeYeeb
YeeefJekeeueerveleerLekejeYeeceefhe vecees vece:~
Geb e-leleesefhe veJecees yeueesveg efoefJepemlelemleerLe&ke=led3~~~279~~
hegvee-IeceexodYeJeeovegYeJeved yengog:KecemceeefVeie&le leerLe&ke=oveLe&efJeIeeleke=lme:4~~281~~
eer vesefceveeLee YeieJevle: heMetveeb yebOeveb efJeueeskee eefJejpe Gpe&evleefiejew (le$emLe efmejmeeJeves) pewvesejeR oer#eeb peie=ng:~
yengkeeueb efJele le$ewJe hegve: kesJeue%eeveen&vleue#ceeR eeheg:~ Devevlejb meneJe<ee&efCe Deeetbef<e heefjhete& Tpe&evleefiejewefiejveejheJe&les eesieb efveOe cees#emeeceepeb mebeehegmlesYees vesefceveeLesYeesvevleMeesmceekeb veceesmleg veceesmleg veceesmleg~

veeefjeeW keer efMejesceefCe ceeveer peeleer LeeR~ Jele&ceeve Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew leWleerme mes meeemeer npeej heeBe meew
leWleerme Je<e& hetJe& eneB Meewjerhegj ceW efMeJeeosJeer efpeveceelee ves yeeFmeJeW leerLekej YeieJeeve vesefceveeLe kees pevce efoee Lee~
Gmeer #eCeMueeskeeLe&-keuheJeemeer osJeeW kes YeJeveeW ceW mJeecesJe IeCs yepeves ueies, YeJeveJeeefmeeeW kes ie=neW ceW MebKe
OJeefve nesves ueieer, peesefle<eer osJeeW kes efJeceeveeW ceW efmebnveeo nesves ueiee Deewj JevlejosJeeW kes eneB Yesjer yepeves ueieer~
efpevekes pevce ceW es DeefleMee eefme ngS Les, es Jener efpevesv YeieJeeve nQ, Ssmee eefleeefleueke ebLe ceW kene nw~
Deepe eneB leerLekej YeieJeeved kes pevce mes heefJe$e leerLe& keer Yetefce hej yew"kej <edKeC[eiece ebLejepe kes oMeJeW
ebLe keer efmeevleefebleeceefCe erkee kees n<eesxuueeme kes meeLe ceQves hetCe& efkeee nw~ en erkee cesjs efueS, elegefJe&Oe mebIe
kes efueS leLee mecemle YeJeeW kes efueS Oecee&ce=le eoeve kejs~
Fme nefjJebMekegue ceW ess YeeF& JemegosJe kes yeueYe Deewj veejeeCe heoOeejer oes heg$e Deeies leerLekej neWies, Gve
YeefJe<elkeeueerve oesveeW leerLekejeW kees Yeer cesje hegve: hegve: vecemkeej nesJes~
kene Yeer nw-.........pees veJeceW yeueYe ngS, Gmekes yeeo osJe ngS Deewj efhej leerLekej neWies~~279~~
Deeies Deewj Yeer kene nw-.........Fmekes yeeo Iecee& he=LJeer ceW GlheVe nesves kes keejCe yengle og:KeeW kee
DevegYeJe kejles ngS JeneB mes efvekeuekej mecemle DeveLeeX kee efJeIeele kejves Jeeues leerLekej neWies~~281~~
YeieJeeve eer vesefceveeLe ves heMegyebOeve kees osKekej mebmeej mes efJeje neskej Tpe&evle efieefj hej (JeneB efmLele
efmejmee Jeve ceW) peekej pewvesejer oer#ee enCe kej ueer Leer~ Deveblej yengle keeue leke peien-peien efJenej kejkes
hegve: JeneR-efiejveejefieefj hej ner kesJeue%eevehe Deen&vle ue#ceer kees eehle kej efueee Lee~ Devevlej Ske npeej
Je<e& keer Deeeg hetCe& kejkes Tpe&evleefieefj-efieefjveej heJe&le hej eesie kee efvejesOe kejkes cees#e meeceepe kees eehle
efkeee Lee, Gve vesefceveeLe YeieJeeved kees nceeje Devevle-Devevle yeej veceesmleg-veceesmleg-veceesmleg nw~
1. eefleeefleueke~ 2. GejhegjeCe heJe& 72, Mueeske 279, 281~ 3-4. GejhegjeCe heJe& 72, he=. 426~

236 / hebece Devegeesieej

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee


Meewjerhege&&ekeeeew-cee&vee ces cebieueb efeeeled~
FveefoefYe: meoe Jevee vesefceveeLeme pevceYet:~~1~~
Deefhebedebkesefmceved1, Jeerjeyosefmelehe#ekes~
JewMeeKes efleefLe mehleceeb erkeseb hete&les ceee~~2~~
cebieueb vesefceveeLeesn&ved, ieCeerves cece cebieueb~
Jebee jepeerceleer ceelee, ieefCeveer eeefhe cebieueced~~3~~

Fefle eerceodYeieJelheg<heovleYetleyeefuemetjerveCeerle<edKeC[eieceme eerYetleyeueeeee&efJejefeleJesoveeKeb[veeefcve elegLe&KeC[ss oMeces ebLes eerJeerjmesveeeee&eCeerleOeJeueeerkeeecegKeeveskeevLeeOeejsCe efJejefeles efJebMeefleleces Meleeyoew eLeceeeee&Meeefj$eeeJeleea-eerMeebeflemeeiejmleme eLece: heeOeerMe eerJeerjmeeiejeeee&mleme efMe<ee-pecyeterhejeveeesefjkeeieefCeveer%eeveceleerke=leefmeebleefebleeceefCeerkeeeeb MeewjerhegjerpevceYetefceleerLex efleereJesoveevegeesieejevleie&les hebeceJesovee#es$eefJeOeeveveeceeeb
le=leerees ceneefOekeej
meceehle:~
MueeskeeLe&-De&eeer-veejeeCe eer ke=<Ce Deeefo mes ceeve, FveefokeeW mes meoe Jevoveere YeieJeeved
vesefceveeLe keer pevceYetefce Meewjerhegjer veiejer cesje cebieue kejs~~1~~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew DeeFme (3 ceF& meved 2002) JewMeeKe ke=<Cee mehleceer efleefLe kees ceQves en
erkee efueKekej hetCe& keer nw~~2~~
leerLekej YeieJeeved vesefceveeLe cesje cebieue kejW, Gvekes meceJemejCe ceW efJejepeceeve ieCeOej osJe (Jejoe veeceke
ieCeOej osJe) cesje cebieue kejW leLee meJe&peve mes Jebe ieefCeveer Deeefe&kee eer jepeerceleer ceelee Yeer cesje cebieue kejW~~3~~
Fme ekeej eerceeved YeieJeeve heg<heoble-Yetleyeueer Deeeee&osJe eje eCeerle <edKeC[eiece ceW
eer Yetleyeueer Deeeee& eje jefele JesoveeKeC[ veeceke elegLe& KeC[ ceW oMeJeW ebLe ceW
eer Jeerjmesveeeee& eCeerle OeJeuee erkee kees ecegKe kejkes Deve Deveske ebLeeW kes
DeeOeej mes jefele yeermeJeeR meoer kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej
cenejepe, Gvekes eLece heeOeerMe eer Jeerjmeeiej Deeeee&, Gvekeer efMe<ee
pecyeterhe jevee keer esefjkee ieefCeveer Deee|ekee %eeveceleer ceeleepeer ke=le
efmeebleefebleeceefCeerkee ceW Meewjerhegjer pevceYetefce leerLe& hej efleere
Jesoveevegeesieej kes Devleie&le hebece Jesovee#es$e efJeOeeve veece
kee en le=leere ceneefOekeej meceehle ngDee~
1. Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2528~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Ghemebnej / 237

Ghemebnej:
mebeefle leerLe&ceenelceb eoMe& Deme evLemeeshemebnej: efeeleselegefJe Meef leleerLexMeeb, hebekeueeCeYet cee:~
leebmleee veewcenb Yekelee, mJeelcevemleerLe&nsleJes~~1~~
leerLekejhebekeueeCekeleerLeMeeeleleerLe&DeeesOee SJe eeefhe meJe&keeueb leerLekejeCeeb pevceYetefcemleLeeefhe Jele&ceevekeeues ngC[eJemeefhe&Ceerefveefceesve De$e eer$e+<eYeosJe-eerDeefpeleveeLe-eerDeefYeveboveveeLe-eermegceefleveeLe-eerDevebleveeLehebeleerLekeje
SJeemeeceeesOeeeeb pevce peie=ng:~
eermebYeJeveeLeme pevceYetefce: eeJemleer, eer heeeYeosJeme keewMeecyeer, eermegheee&&-heee&veeLeees: JeejeCemeer,
eer eveYeosJeme evhegjer, eer heg<heobleveeLeme keekeboer, eer MeerleueveeLeme YekeeJeleer-Yeefuehegjer, eereseebmeveeLeme efmebnhegjer-meejveeLeb, eer JeemeghetpeveeLeme ebheehegjer, eer efJeceueveeLeme keebefheuehegjer, eerOece&veeLeme jlvehegjer (jewveener), eer MeebefleveeLe-eerkegbLegveeLe-eer DejveeLeeveeb nefmleveeiehegjer, eer ceefuueveeLeeer veefceveeLeeesefce&efLeueehegjer, eer cegefvemegeleveeLeme jepeie=ner, eer vesefceveeLeme Meewjerhegjer, eer ceneJeerjmJeeefceve:
kegC[uehegjer, Fefle <ees[MepevceYetceeelegefJeMeefleleerLekejeCeeb meefvle~
eLeceleerLekejeer $e+<eYeosJeme oer#eekeueeCeke-kesJeue%eevekeueeCekes s eeeieleerLex yeYetJeleg:~
Geb e-eke=es Jee ke=lemleeie: eeeiemlesve keerefle&le:1~

Ghemebnej
Deye leerLe& kes ceenelce kees eoefMe&le kejkes Fme ebLe kee Ghemebnej efkeee pee jne nwMueeskeeLe&-eewyeerme leerLekej YeieJevleeW kees SJeb Gvekeer hebekeueeCeke YetefceeeW kees efvepeelcee ceW leerLe& keer
Glheefe nsleg ceQ YeefehetJe&ke vecemkeej kejlee ntB~~1~~
leerLekej YeieJevleeW kes hebekeueeCeke leerLe&Meeele leerLe& DeeesOee ner eeefhe meJe&keeue-Meeele leerLe& kes he ceW leerLekejeW keer pevceYetefce nw, efhej Yeer
Jele&ceeve keeue ceW ngC[eJemeefhe&Ceer kes efveefcee mes eneB (DeeesOee ceW) eer $e+<eYeosJe-eer DeefpeleveeLe-eer DeefYeveboveveeLeeer megceefleveeLe Deewj eer DevebleveeLe Fve heeBe leerLekejeW ves ner Fme DeeesOee veiejer ceW pevce efueee nw~
eer mebYeJeveeLe keer pevceYetefce eeJemleer nw, eer heeeYe YeieJeeve keer keewMeecyeer, eer megheee&veeLe Deewj
heee&veeLe keer JeejeCemeer, eer eveYe YeieJeeve keer evhegjer, eer heg<heobleveeLe keer keekeboer, eer MeerleueveeLe keer
YekeeJeleer-Yeefuehegjer, eer eseebmeveeLe keer efmebnhegjer-meejveeLe, eer JeemeghetpeveeLe keer echeehegjer, eer
efJeceueveeLe keer keebefheuehegjer, eer Oece&veeLe keer jlvehegjer (jewveener), eer MeebefleveeLe-eer kegbLegveeLe-eer DejveeLe keer
nefmleveehegjer, eer ceefuueveeLe Deewj eer veefceveeLe keer efceefLeueehegjer, eer cegefvemegeleveeLe keer jepeie=ner, eer vesefceveeLe keer
Meewjerhegjer Deewj eer ceneJeerj mJeeceer keer kegC[uehegjer Fme ekeej eewyeerme leerLekej YeieJevleeW keer meesuen pevceYetefceeeB nQ~
eLece leerLekej eer $e+<eYeosJe kes oer#eekeueeCeke Deewj kesJeue%eevekeueeCeke oesveeW ner eeeie leerLe& ceW ngS nQ~
kene Yeer nw-peneB eke= leeie efkeee ieee nw Jen mLeeve eeeie veece mes eefme ngDee nw~
1. heehegjeCe~

238 / Ghemebnej

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

le$ewJe JeJe=#eleues oer#eeb peeen~ hegvee meneJe<ee&vevlejb le$ewJe eYees: kesJeue%eeveb eeogye&YetJe~
eervesefceveeLees YeieJeeved Tpe&evleefiejew oer#eeb, kesJeue%eeveb, efveJee&Ceb eeJeehe~
eer heee&veeLesveeefn$eleerLex kesJeue%eeveb mebeehleced~ e$e mLeues Jee Ghemeie mees{dJee kesJeue%eeveceglheeefoleb
leosJe mLeueb Deefn$eefceob yeYetJe~
eer ceneJeerjmJeeceer pe=befYekeeeeces kesJeue%eeveb eehveesled~
Mes<eleerLekejeCeeb ieYe&pevcelehe:kesJeue%eeveeefve elegeleg:keueeCeeefve mJe-mJepevceYetceew SJe mebpeeleeefve~
efveJee&CeYetcee:eLeceleerLexMeme kewueeMeheJe&leb, Jeemeghetpeme ebheehegjer (ceboejefieefj:), eer vesefceveeLeme Tpe&evleheJe&leb, eer ceneJeerjmJeeefceve: heeJeehegjer, Mes<eefJebMeefleleerLekejeCeeb meccesoefMeKejheJe&leb~ leLeeefnDeeJeeefcce Gmenes, ebheeS Jeemeghegppe-efpeCeCeenes~
Gppeb les Ces efc eef peCees, heeJeeS efC eJJegoes ceneJeerjes ~~1~~
Jeermeb leg efpeCeJeefjboe, DecejemegjJebefooe Oegoefkeuesmee~
meccesos efieefjefmenjs, efCeJJeeCeieee Cecees lesefmeb~~2~~
leerLekejpevceYetceees osJesveeJeefle&yeueosJeveejeeCeeefoefYe: hetpee: meefvle, cenecegefveefYejefhe Jebee: meefvle~ leLeeefnkegC[uehegee mebpeeefJepeeveeceOeseew eejCeef&meceefvJeleew GYeew cenecegveer meceeiele efpeveyeeuekeb DeJeueeskeevleew

JeneR hej JeJe=#e kes veeres YeieJeeve ves oer#ee ueer Leer Deewj JeneR hegve: Ske npeej Je<e& keer lehemee kes Devevlej
YeieJeeve kees kesJeue%eeve GlheVe ngDee Lee~
eer vesefceveeLe YeieJeeved kees Tpe&evle efieefj hej oer#ee, kesJeue%eeve SJeb efveJee&CekeueeCeke eehle ngDee Lee~
eer heee&veeLe YeieJeeve ves Deefn$e leerLe& hej kesJeue%eeve eehle efkeee~ DeLeJee GvneWves efpeme mLeue hej
Ghemeie& menve kejkes kesJeue%eeve kees GlheVe efkeee Lee, Jener mLeue Deefn$e veece mes eefme ngDee nw~
eer ceneJeerj mJeeceer ves pe=efcYekee eece ceW kesJeue%eeve kees eehle efkeee Lee~
Mes<e meYeer leerLekejeW kes ieYe&-pevce-lehe Deewj kesJeue%eeve es eej-eej keueeCeke Deheveer-Deheveer pevceYetefce
hej ner ngS nQ~
efveJee&CeYetefceeeBeLece leerLekej YeieJeeve $e+<eYeosJe keer efveJee&CeYetefce kewMeeueheJe&le nw, Jeemeghetpe YeieJeeve keer echeehegjer
(ceboejefieefj), eer vesefceveeLe YeieJeeve keer Tpe&evle heJe&le, ceneJeerj mJeeceer keer heeJeehegjer leLee Mes<e yeerme leerLekejeW
keer efveJee&CeYetefce meccesoefMeKej heJe&le nw~ pewmee efke efveJee&CeYeefe ceW eer kegvokegvoDeeeee&osJe ves kene nwieeLeeLe&-Deeheo mes YeieJeeved Je=<eYeosJe ves, ebheehegj ceW YeieJeeved Jeemeghetpe ves, Tpe&evle-efiejveej ceW
YeieJeeve vesefceefpevesv ves leLee heeJeehegj ceW YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer ves efveJee&Ce eehle efkeee nw~~1~~
megj-DemegjeW mes Jebe, keuesMe mecetn kes veeMeke, Mes<e yeerme efpeveJejeW ves meccesoefieefj kes efMeKej hej cees#e kees
eehle efkeee nw, Gve meYeer kees cesje vecemkeej nesJes~~2~~
leerLekej YeieJevleeW keer pevceYetefceeeB osJesv, eeJeleea, yeueosJe, veejeeCe DeeefokeeW mes hetpe nQ, cenecegefveeeW
mes Yeer Jebe nQ~ pewmes efkekegC[uehegj veiejer ceW mebpee-efJepee veece kes oes eejCe $e+efOeejer cegefveeeW ves Deekej efpeveyeeueke (leerLekej

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Ghemebnej / 239

Mebkeeee:, meceeOeeveb mebeehe mevceefle: veecvee JeOe&ceeveefMeMegceuebeeleg:~ leLee e-Deves<eeb leerLekejeCeeb


pevceYetceew SJe oer#eekeueeCekeb kesJeue%eeveceefhe mebpeeleb, DeleSJe ve Fcee pevceYetcee: Ghes#eCeeree Deefhe leg
ceneerLe&efceefle celJee Jevoveeree YeJeefvle~
DemceeefYe: mJepeerJeves keekeboer-YekeeJeleer-efceefLeueehegjer: DevlejsCe meJee& pevceYetceees Jebefolee:~
pe=befYekeecevlejsCe eeeie-Deefn$eleerLex Deefhe Jebefoles~ kewueeMeheJe&lesve efJevee elegevf e&Jee&Ce#es$eeefCe e Jebefoleeefve~
DeelJes eleskeb leerLekejpevceYetefceefJekeemeeLe cece esjCee YeJesYees YeeefekesYees Jele&les~
mebeefle YeieJele: eer$e+<eYeosJeme oer#ee-kesJeue%eevekeueeCekeleerLe&efvecee&CeeLe ceee esjCee ke=lee~ le$e
veJeefveefce&le-leerLekejeer$e+<eYeosJelehe:mLeueerleerLe ielJee le$e Je<ee&eesieb keefj<evleer YeieJeled$e+<eYeosJemeceJemejCeb
le$ewJe mLeeheefe<eeefce~1
eer $e+<eYeosJeMeemeveeYeeJeveeJeerjeyos DeeoMeesej hebeefJebMeefleMeleleces keeefle&keke=<Cee$eeesoMeeb (Oeve$eeesoMeer) efeeyos efveJeleefOekeSkeesveefJebMeefleMeleleces $eeesefJebMeefle Deketyejceemes yeecegntlex DeeesOeeeeb efJejepeceeveeer$e+<eYeosJeeeflecee
Skeef$ebMelhegGegbieefJeMeeueeOeevesJeueesefkelee~ leoeveeR eelejsJeeeesOeeeeb efJenejb keleg YeeJevee mebpeelee~ hegvee
SkeceemeeYevlejs (6 efomecyejs) jececebefoj-yeeyejerceefmpeoefJeJeeos mebpeeles eerjeceYeeeJeveees: efceLe: mebeeces
mebpeeles pewvepeveleeee efvejesOes meleefhe-Jeerjeyos SkeesveefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces heeuiegveke=<Ceehebecee:

efMeMeg ceneJeerj) kee DeJeueeskeve efkeee, lelkeeue ner Deheveer met#ce Mebkee kee meceeOeeve eehle kejkes GvneWves
JeOe&ceeve efMeMeg kees mevceefle veece mes Deuebke=le efkeee~ Deve leerLekejeW keer pevceYetefceeeW ceW ner Gvekes oer#eekeueeCeke
Deewj kesJeue%eevekeueeCeke Yeer ngS nQ, FmeefueS es pevceYetefceeeB Ghesef#ele kejves eesie veneR nw, elegle ceneve leerLe&
ceevekej FvnW efJeMes<e Jevoveere ceevevee eeefnS~
nceves Deheves peerJevekeeue ceW keekevoer, YekeeJeleer Deewj efceefLeueehegjer kees es[kej meYeer pevceYetefce leerLeeX keer
Jebovee keer nw~ pe=befYekee kes DeueeJee eeeie Deewj Deefn$e leerLe& keer Yeer Jebovee kej ueer nw~ kewueeMeheJe&le kes efmeJeee
eejeW efveJee&Ce #es$eeW keer Jebovee keer nw~ Jele&ceeve ceW eleske leerLekej pevceYetefce leerLe& kes efJekeeme nsleg ceQves meYeer YeJe
eeueg YeeeW kees esjCee eoeve keer nw~
Jele&ceeve ceW ceQves eer $e+<eYeosJe YeieJeeve kes oer#ee SJeb kesJeue%eeve keueeCeke leerLe& kes efvecee&Ce nsleg esjCee oer
nw~ JeneB veJeefveefce&le leerLekej eer $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& hej peekej JeneR Je<ee&eesie kejkes YeieJeeve $e+<eYeosJe
kes meceJemejCe kees JeneR mLeeefhele kejeTBieer~
eer $e+<eYeosJe Meemeve keer eYeeJeveeJeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew Deejn ceW keeefle&ke ke=<Cee $eeesoMeer Oevelesjme kees F&meJeer meved 1992 ceW
23 Deketyej kes efove yee cegntle& ceW ceQves DeeesOee leerLe& hej efJejepeceeve Fkeleerme heg Gegbie YeieJeeved $e+<eYeosJe
keer efJeMeeue Ke[dieemeve eeflecee kees Oeeve ceW osKee~ Gmeer efove eele:keeue DeeesOee keer Deesj efJenej kejves kes efueS
ceve ceW YeeJevee GlheVe nes ieF&~ hegvee ueieYeie Ske-[s{ ceen kes Deboj ner 6 efomecyej 1992 kees DeeesOee ceW
jece cebefoj Deewj yeeyejer ceefmpeo kes efJeJeeo ceW eer jeceYeeeW Deewj cegmeueceeveeW kes ceOe eg ef[ peeves hej
(efnvot-cegefmuece mebIe<e& nesves kes keejCe) pewve pevelee eje cegPes DeeesOee efJenej kes efueS jeskes peeves hej Yeer Jeerj
efveJee&&Ce mebJeled 2519, heeuiegve ke=<Cee hebeceer efleefLe kees (11 hejJejer 1993) kees cesje nefmleveehegj mes memebIe
1. en ekejCe eerleefJenej-efouueer ceW meved 2000 ceW efueKee ngDee nw~

240 / Ghemebnej

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

efleLes: (11 hejJejer 1993) cece memebIeme cebieueefJenejesYeJeled~


ceeiex Deefn$eleerLex ef$ebMeelegefJeMeefleleerLekejeeflecee: mLeeheveeLe esjCeeb olJee ew$eke=<CeeveJeceeb eer
$e+<eYepeebleer (16-3-1993) efleLeew leerLe JebefolJee efJenjvleer JewMeeKeke=<Ceeefleereeeeb mJeoer#eeefleLeew
meerleehegjveiejs DeeesOeeeeb eer$e+<eYeosJecebefojme heee&ees: ef$ekeeueelegefJeMeefleleerLekejcebefoj-meceJemejCecebefojees:
efvecee&CeeLe Iees<eCee eYees: eer$e+<eYeosJeme cenecemlekeeefYe<eskeb keleg&ceefhe hejsKeeb efvecee&he mJepevceYetefceb eefJeMe
efJeMes<eeYeeJeveeb keejb keejb lelees efJele leerLekejeCeeb MeeelepevceYetceew DeeesOeeeeb Denb mebIesve men eeefJeMeced~
pevceYetceew Je<ee&eesieme efJeMes<eeeLe&veeeefhe leerLekejpevceYetefceefJekeemekejCeeLe DeeesOeeeecesJe
Je<ee&eesiecemLeeheeced~
Deefmceved Je<ee&eesies <edKeC[eieceOeJeueeerkeemeceefvJeleeved evLeeved mJeeOeeeb keejb keejb cece ceveefme
mebpeeleb eled Denb S<eeb evLeeveeb meejb meejb G=leesodOe=le efueKeeefce leefn& cece %eeveme Je=ef: YeJeeveeb
OeJeueeevLemeejme GheueefyOejefhe YeefJe<eefle~ mee YeeJevee nefmleveehegjleerLex meheueeYeJeled~1
le$e efoiecyejpewveef$eueesskeMeesOemebmLeeve-DeJeOeefJeeefJeeeueemebegeleJeeJeOeeveees: Yeejleere mebmke=les:
DeeeeCeslee YeieJeeved $e+<eYeosJe: Deefmceved efJe<ees je^eremebieeserceOes kegueheefle-eeshesmej-Fleeoe: <eefefJeevme:
Deeieved~
Dees efJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces Jeerjeyos ceeIeMegkeueeeeb hebekeueeCekeeefleeceneslmeJe: $eeesoMeeb

cebieue efJenej nes ieee~


ceeie& ceW Deefn$e leerLe& hej leerme eewyeermeer leerLekej eefleceeDeeW keer mLeehevee nsleg esjCee oskej ew$e ke=<Cee
veJeceer kees eer $e+<eYeosJe pevcepeebleer (16 ceee& 1993 kees) ceneslmeJe JeneR ceveekej Deefn$e leerLe& keer Jebovee
kejkes JeneB mes efJenej kejleer ngF& Deheveer Deeefe&kee oer#ee efleefLe JewMeeKe ke=<Cee efleeree kees meerleehegj veiej hengBe
ieF&~ JeneB DeeesOee ceW efveefce&le YeieJeeve $e+<eYeosJe cebefoj kes Deepet-yeepet ef$ekeeue eewyeermeer leerLekej cebefoj SJeb
meceJemejCe cebefoj efvecee&Ce nsleg Iees<eCee keer leLee eer $e+<eYeosJe eeflecee kes cenecemlekeeefYe<eske kejves keer hejsKee
yeveekej Deheveer pevceYetefce efkewleveiej ceW eJesMe kejkes JeneB efJeMes<e Oece&eYeeJevee kejkes hegve: JeneB mes efJenej
kejkes leerLekejeW keer Meeele pevceYetefce DeeesOee ceW ceQves mebIe meefnle eJesMe efkeee~
cesjer pevceYetefce efkewleveiej kes efveJeeefmeeeW eje JeneB kes Je<ee&eesie nsleg efJeMes<e eeLe&&vee efkees peeves hej Yeer
leerLekej pevceYetefce kees efJekeefmele kejves nsleg ceQves DeeesOee ceW ner mebIe meefnle Je<ee&eesie mLeeefhele efkeee~
Fme Je<ee&eesie ceW OeJeueeerkee meceefvJele <edKeC[eiece ebLeeW kee mJeeOeee kej-kejkes cesjs ceve ceW YeeJevee
GlheVe ngF& efke ceQ Fve ebLeeW kes meejYetle leLeeW kees G=le kej-kejkes uesKeve keB, leye cesjs %eeve keer Je=ef nesieer
SJeb YeJeeW kees OeJeuee ebLe kes meej keer GheueefyOe Yeer nesieer~ cesjer Jen YeeJevee nefmleveehegj leerLe& hej meheue ngF&~
DeeesOee ceW Je<ee&eesie kes ceOe efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve (nefmleveehegj) SJeb DeJeOe efJeeefJeeeuee
(hewpeeyeeo) kes mebege leJeeJeOeeve ceW Yeejleere mebmke=efle kes Deee eCeslee YeieJeeve $e+<eYeosJe Fme efJe<ee hej
Deeeesefpele keer ieF& je^ere mebieeser ceW kegueheefle, eeshesmej Fleeefo mee" efJeeve heOeejs Les~
Deeies Jeerj ef veJee&Ce mebJeled 2520 ceW ceeIe ceeme kes Megkeue he#e ceW hebekeueeCeke eef l ee ceneslmeJe
SJeb ceeIe Megkeuee $eeesoMeer (24 hejJejer 1994) kees eYeg Deeefoyeee $e+<eYeosJe keer eef lecee kee 1008
1. pees YeeJevee 1993 ceW DeeesOee ceW Yeeeer Leer, Jen nefmleveehegj ceW 1995 ceW meheue ngF&~ ceQves mebmke=le erkee efueKevee Meg efkeee~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Ghemebnej / 241

efleLeew (24-2-1994) eYeesjeefoyeeCe: eer $e+<eYeosJeme DeYetlehetJe DeesejmenecenekegbYew: cenecemlekeeefYe<eskeesYeJeled~ leoeveercesJe hebeleerLekejeCeeb pevcemLeeveeveeb eWkeveeceefYe: eefmemLeeveeveeb peerCeexejb
Fleeefokeeee&efCe mebpeeleeefve~
leoeveeR hetJe&ceb$eer (G.e.) keueeCeeEmenveeceOese:, cegueeeceefmebncegKeceb$eer-lelkeeueerve:, ceneceefncejepeheeueceesleerueeueJeesje cenevegYeeJeesefhe Deeiele Fces menYeeefievees yeYetJeg:~ lelkeeues eercegueeeceefmebn cegKeceb$eer yeeeeefj
jJeervkegceej pewvesve esefjle: meved DeeesOeeeeb $e+<eYeosJeves$eefeefkelmeeueeb, $e+<eYeosJejepekeereeseeveb, DeJeOeefJeeefJeeeuees eer$e+<eYeosJepewveheer"b, e mLeeheveeLe Iees<eCeeb ekeej~
Deveblejb DeeesOeeleerLex ceneceneslmeJeb meceehe le$eleeod efveie&le efJenjvlee ue#ceCehegee yeejeyebkeer-ef$eueeskehegjieCesMehegjeefomLeeves<eg eYeeJeveeb kegJe&vlee Jeerjeyos efJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces (F&meJeer meved 1994) cece
Je<ee&eesie: efkewleveiejeeces mJe pevceYetceew yeYetJe~
hegvejefhe DeeesOeeceeiele eer $e+<eYeosJemeceJemejCeefpeveefyecyeeveeb hebekeueeCekeeefleeb eesceefojees:
efMeKejees: keueMeejesnCeb keejefelJee $e+<eYeosJeeseeves e SkeefJebMeefleheg-Gegbieheeemeveeer$e+<eYeosJecetlex: DeveeJejCeb
keejefelJee efJeeefJeeeuees pewveheer"me efMeueeveemeceefhe Dekeejeced~
lelees efJele Jeerjeyos-SkeefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces1 nefmleveeiehegjceeiele le$e Je<ee&eesieb hebeJe<eeaepecyeterhe-ceneceneslmeJeceefhe keejefelJee leovevlejb ceebieerlegbieerefme#es$es efJebMeeflehegGegbieeercegefvemegeleveeLeYeieJeleeb

cenekegbYeeW mes DeYetlehetJe& cenecemlekeeefYe<eske ceneslmeJe mecheVe ngDee~ Gmeer mecee DeeesOee ceW pevces heeBe
leer LekejeW kes pevcemLeueeW (pees JeneB eWk e kes veece mes eefme mLeeve nQ) kee peerCeex ej Deeefo keee& Yeer
mecheVe ngS~
Gme ceneslmeJe ceW JeneB DeeesOee ceW GejeosMe kes YetlehetJe& cegKeceb$eer eer keueeCeefmebn, lelkeeueerve
cegKeceb$eer cegueeeceefmebn, ceneceefnce jepeheeue ceesleerueeue Jeesje Deeefo cenevegYeeJe Yeer DeeS Deewj ceneslmeJe ceW
menYeeieer yeves~ yeeeejer jJeerv kegceej pewve (ceneslmeJe kes ceneceb$eer) keer esjCee eehle kejkes cegKeceb$eer
cegueeeceefmebn ves lelkeeue ner DeeesOee ceW $e+<eYeosJe ves$e efeefkelmeeuee, $e+<eYeosJe jepekeere Geeve SJeb DeJeOe
efJeeefJeeeuee ceW eer $e+<eYeosJe pewve heer" keer mLeehevee kes efueS Iees<eCee keer Leer~
Devevlej DeeesOee leerLe& ceW ceneceneslmeJe kees mecheVe kejkes JeneB mes efvekeuekej efJenej kejles ngS ueKeveT,
yeejeyebkeer, ef$eueeskehegj, ievesMehegj Deeefo mLeeveeW ceW eYeeJevee kejles ngS Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2520 ceW (meved 1994
ceW) cesje memebIe Je<ee&eesie Deheveer pevceYetefce efkewleveiej ceW mecheVe ngDee~
JeneB Je<ee&eesie meceeheve kejkes hegve: DeeesOee ceW Deekej eer $e+<eYeosJe meceJemejCe cebefoj ceW efJejepeceeve
nesves Jeeues efpeveefyecyeeW keer hebekeueeCeke eeflee SJeb oesveeW cebefojeW (ef$ekeeue eewyeermeer SJeb meceJemejCe cebefoj) kes
efMeKejeW hej keueMeejesnCe kejJeekej Deewj $e+<eYeosJe Geeve ceW 21 heg TBeer heeemeve $e+<eYeosJe cetefle& kee
DeveeJejCe kejJeekej efJeeefJeeeuee ceW pewveheer" kes efMeueeveeme ceW Yeer meeefVeOe eoeve efkeee~
hegve: DeeesOee mes efJenej kejkes Jeerj efveJee&Ce mebJeled heeerme meew Fkekeerme (meved 1995) ceW nefmleveehegj
Deekej JeneB Je<ee&eesie efkeee SJeb JeneB hebeJe<eeae pecyeterhe ceneceneslmeJe ceW Deheves mebIe kee meeefVeOe eoeve
efkeee~ Deveblej Je<ee&eesie kes heeeled ceebieerlegbieer efme#es$e ceW 20 heg Gegbie eer cegefvemegeleveeLe YeieJeeve keer eeflecee
1. meved 1995~

242 / Ghemebnej

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Deveemeeceefhe efpeveeefleceeveeb hebekeueeCekeeefleemecheVekeejCeeLe cece efJenejesYeJeled~


le$e efme#es$eb mebeehe Jeerjeyos-eefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces efveefJe&Iveleee cenleerOece&eYeeJeveee
e eefleeefokeeee&efCe mebheee le$ewJe Je<ee&eesies1 le$ewJe heJe&lemeesheefj DeesejMeleheg-GegbieKe[dieemeve
eer$e+<eYeosJeefpeveeeflecee-efvecee&CeeLe esjCeeb eeeced~ hegve: le$eleeoefhe efJenjvleer cengDee-leejbiee-heeJeeie{efme#es$eeefoJeboveeb efJeoOeevee Denceoeyeeoceneveiejs keuhegceceneceC[ueefJeOeevegeveeefoefYe: Oece&eYeeJeveeb efJeoOeeefce
mce~
hegvee Jeerjeyos $eeesefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces2 efouueer jepeOeeveeb cebieueeJesMemeYeeeeb efouueereosMecegKeceb$eer-meenyeefmebnJecee&-cenevegYeeJesve oerheeppJeueveb keejefelJee eer$e+<eYeosJepeebleerJe<e&meesodIeeveb keeefjleced~
lele: eer$e+<eYeosJe pevcekeueeCekeefleLeew ew$eke=<CeeveJeceeb3 eer $e+<eYeosJejLeee$ee-ceneefYe<eskeeefoefYe: eYeeJeveeb
mebheee le$ewJe jepeOeeveeb Je<ee&eesies eer $e+<eYeosJeeefoceneJeerjheele-elegefJeMeefleleerLekejeCeeb eeej-emeejkeejCeeLe
elegefJeMeeflekeuhegceneceC[ueefJeOeeveevegeveb veece ceneceneslmeJeb keejeeees~
Sleefmceved ceneceneslmeJes hetJe&je^heefleceneceefnceMebkejoeeueMecee&-cegKeceb$eer efoefiJepeeefmebn (ceOeeosMe)
cegKeceb$eer meenyeefmebnJecee& (efouueer) Fleeoe: meceeiele DeefnbmeeMeemeveme leLee pewveOeceexeb DeveeefoefveOeve:
ve e ceneJeerjmJeeceer mebmLeeheke: efkebeeeb DebefleceleerLekej: Fleeefo Jeekeew: eMebmeeb eeg:~

kee leLee Deve Deveske efpeveeefleceeDeeW kee hebekeueeCeke ceneslmeJe mecheVe kejeves nsleg cesje ceebieerlegbieer keer Deesj
memebIe cebieue efJenej nes ieee~
heeBe ceeme leke efvejvlej eueles ngS nce ueesie 27 Deewue 1996 kees ceebieerlegbieer efme#es$e hej hengBe iees
Deewj JeneB Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2522 (meved 1996) ceW efveefJe&Ive he mes Deewj cenleer Oece&eYeeJeveehetJe&ke eeflee
Deeefo keeeeX kees mebheeefole kejkes JeneR Je<ee&eesie kejkes heJe&le hej 108 heg Gegbie YeieJeeve $e+<eYeosJe keer eeflecee
kees efveefce&le kejves nsleg esjCee eoeve keer ~ hegve: ceebieerlegbieer leerLe& mes Yeer efJenej kejkes cengDee-leejbiee-heeJeeie{
efme#es$e Deeefo keer Jebovee kejles ngS Denceoeyeeo ceneveiej ceW keuhegce ceneceC[ue efJeOeeve kes Devegeve Deeefo
kes eje Oece&eYeeJevee efkeee~
hegvee Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2523 (meved 1997) ceW jepeOeeveer efouueer ceW cesjs cebieue eJesMe keer meYee ceW
efouueer kes cegKeceb$eer meenyeefmebnJecee& mes oerhe eppJeueve kejJeekej eer $e+<eYeosJe pevcepeebleer Je<e& kee GodIeeve
efkeee Deewj Gmeer kes yeeo ew$e ke=<Cee veJeceer kees eer $e+<eYeosJe pevcekeueeCeke efleefLe kes efove eer $e+<eYeosJe
YeieJeeve keer jLeee$ee, ceneDeefYe<eske Deeefo kes eje eYeeJevee kejkes JeneR jepeOeeveer ceW Je<ee&eesie kejkes eer
$e+<eYeosJe mes ueskej ceneJeerj mJeeceer hee&vle eewyeerme leerLekejeW kee eeej-emeej kejves nsleg eewyeerme keuhegce
ceneceC[ue efJeOeeve Devegeve kes veece mes ceneceneslmeJe kejJeeee~
Fme ceneceneslmeJe ceW Yeejle osMe kes hetJe& je^heefle ceneceefnce [e@. Mebkejoeeue Mecee&, ceOeeosMe kes
cegKeceb$eer efoefiJepee efmebn, efouueer kes cegKeceb$eer meeefnyeefmebn Jecee& Fleeefo jepevesleeDeeW ves heOeejkej Deefnbmeeceeer
efpeveMeemeve keer leLee en pewveOece& Deveeefo efveOeve nw YeieJeeve ceneJeerj Fmekes mebmLeeheke veneR nw, keeeWefke Jes
Debeflece leerLekej nQ Fleeefo JeekeeeW kes eje eMebmee keer~
1. F&meJeer meved 1996~ 2. meved 1997~ 3. 2 Deewue 1997~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Ghemebnej / 243

leleeeefeceJe<ee&eesieb nefmleveehegjs ke=lJee hegvejefhe jepeOeeveeb meceeiele eer $e+<eYeosJepeebleerefoJemes SJe1


YeieJeled $e+<eYeosJemeceJemejCeeerefJenejjLeme GodIeeveb efJeOeee ceneJeerjpeebleerefleLeew lelkeeueerve eOeeveceb$eereer DeueefyenejerJeepeheseer kejkeceueeYeeb eJele&veb keejefelJee Deme meceJemejCejLeme YeejleJe<ex eJele&veeLe
eerefJenej: keeefjle:~ mechetCe& YeejleosMes Deme $e+<eYeosJemeceJemejCeeerefJenejme efveefceesve pewveOece&me cenleer
eYeeJevee mebpeelee~
elegefJeMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces Jeerjeyos (meved 1998) nefmleveehegjs YeieJeled $e+<eYeosJeje^erekegueheeflemeccesueveb, leerLekej- $e+<eYeosJeefJevcenemebIemLeehevee, ceeie&Meer<e&ceemes cesj"peveheos, keceueeveiejs elegefJeMeefleleerLekejefJebMeefleleerLekej-hebekeueeCekeeefleeoe: mecheVee peelee:~
Jeerjeyos <edefhebedebkes2 ceeIeke=<Ceeelego&Meeb jepeOeeveeb YeieJeled$e+<eYeosJeDevleje&^ereefveJee&CeceneceneslmeJe veeefcve ye=noeeespevekeeex ueeueefkeueecewoeve veeefcve mLeues kewueeMeheJe&lejeveeeeb emehleefleleerLekejeCeeb jlveceeerefpeveeeflecee: GheefjceYeeies eer$e+<eYeosJeeefleceee mLeeheefelJee le$ewJe DeeefoyeeCe: eer$e+<eYeosJeme efveJee&CeceneslmeJes DeesejmeneefveJee&Ceue[d[gkeeved mecehe& ceneceneslmeJees yeYetJe~ Deefmceved ceneslmeJes
lelkeeueerve- eOeeveceb$eer DeueefyenejerJeepeheseer cenevegYeeJe: meceeiele eerOevebpeepewveme (efJeejepeceb$eer)
DeOe#eleeeeb ye=nvceesokeeved eYees: mece#es mecehe& ceneslmeJeb eejYele~
Deefmceved ceneceneslmeJes-hebekeueeCekeeeflee, eer$e+<eYeosJepewvecesuee, MeleeefOekeeueefe$eeefCe eoMe&veer-

Gmekes heeeled meved 1998 kee Deieuee Je<ee&eesie nefmleveehegj ceWs Jeleerle kejkes hegve: jepeOeeveer efouueer
hengBekej eer $e+<eYeosJe pevcepeebleer kes efove ner (22 ceee& 1998 kees) YeieJeeve $e+<eYeosJe meceJemejCe
eer efJenej jLe kees GodIeeefle kejkes ceneJeerj peebleer kes efove (9 Deewue 1998 kees) lelkeeueerve eOeeveceb$eer
eer Deue efyenejer Jeepeheseer kes kejkeceueeW mes eJele&ve kejJeekej Fme meceJemejCe jLe kee hetjs Yeejle Je<e& ceW eJele&ve nsleg
eer efJenej kejeee~ mechetCe& Yeejle osMe ceW Fme meceJemejCe eerefJenej kes efveefcee mes pewveOece& keer cenleer eYeeJevee ngF&~
Fmeer Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2524 ceW (F&meJeer meved 1998) ceW nefmleveehegj ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe je^ere
kegueheefle meccesueve, leerLekej $e+<eYeosJe efJevcenemebIe keer mLeehevee, ceieefmej ceeme ceW cesj" Menj keer keceueeveiej keeueesveer ceW eewyeerme leerLekej SJeb efJeeceeve yeerme leerLekej YeieJevleeW keer hebekeueeCeke eeflee Deeefo
keee&ece mecheVe ngS~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2526 ceW (meved 2000 ceW) ceeIe ke=<Cee elego&Meer (4 hejJejer) kees jepeOeeveer
efouueer ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe Debleje&^ere efveJee&Ce ceneceneslmeJe veeceke efJeMeeue meceejesn ceW ueeue
efkeuee cewoeve veece kes mLeue hej kewueeMe heJe&le keer jevee yeveekej Gme jevee ceW ef$ekeeue eewyeermeer keer 72
jlveceeer eefleceeSB leLee heJe&le kes Thejer Yeeie ceW eer $e+<eYeosJe keer eeflecee mLeeefhele kejkes Gmeer heJe&le kes
mece#e Deeefoyeee eer $e+<eYeosJe kes efveJee&Ce ceneslmeJe kes Gheue#e ceW Ske npeej Dee" efveJee&Ceuee[t e{ekej
ceneceneslmeJe mecheVe efkeee ieee~ Fme ceneslmeJe ceW lelkeeueerve eOeeveceb$eer eer Deueefy enejer Jeepeheseer
cenesoe ves heOeejkej efJee jepeceb$eer eer Oevebpee kegceej pewve keer DeOe#elee ceW efJeMeeue uee[t kees eYeg kes
mevcegKe meceefhe&le kejkes ceneslmeJe kee MegYeejbYe efkeee Lee~
Fme ceneceneslmeJe ceW-hebekeueeCeke eeflee, eer $e+<eYeosJe pewve cesuee, meew mes DeefOeke Fueske^e@efveke
1. F&meJeer meved (22 ceee& 1998)~ 2. Jeerj efve. meb. 2526, F&meJeer meved 2000~

244 / Ghemebnej

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leerLe&eoefMe&veer-leerLekej-mebyebefOeefe$eeefCe Fleeoerefve pewvepewveslej-ue#eeefOeke-peveeveeceeke<e&CekesveefCe yeYetJeg:~


lelee leefmceVesJe jepeOeeveecegheveiejs eerleefJenejmLeues veJeefveefce&le-eer$e+<eYeosJekeceuecebefojs cece Je<ee&eesies
ye=nvceevemejesJej-kewueeMeheJe&lejeveeb keejefelJee ceevemejesJejee$ee keeefjlee~ De$e ee$eeeeb ue#eeefOekepevee
heJe&lemeesheefj Deee-Deee efpeveeefleceeveeb Jeboveeb keejb keejb cenlhegCemebheeovew: men hegueefkelee DeYeJeved~
hegvee eer$e+<eYeosJeoer#eeYetefceceeefJeYee&Jeefelegb kesJeue%eeveYetefceb eeefhe ekeerkeleg&efceee eeeiemLeues
(Fueeneyeeo- cenekegbgYeveiejs) vetleveleerLe&efveceeCeeLe eelve: keeefjle:~
DeefmcevceOes Yeeheoceemes veteeke&efJeosMes (Decesefjkee) meneeefyoefJeeMeebefleefMeKejmeccesueveb veeefcve
ye=nlkeee&eces pewvemeceepeeefleefveefOe-pewveOecee&eee&-kece&eesieeryeeeeefjjJeervkegceejmle$e ielJee efJeeJeeefheeer$e+<eYeosJeveecve leme Meemeveeeejemeejb keejb keejb Devleje&^ere$e+<eYeosJeceneslmeJeJe<e meeLe&keb ekeej~
lelees jepeOeevee Demceekeb cebieueefJenej: YeejleeefmecenekegbYemeeJemejs eeeieb Fefle mebpeele:~
le$e celesjCeee veJeefveefce&le leerLekej eer$e+<eYeosJelehe:mLeueer veeceleerLex oer#eekeueeCekecegebefkelee
efheefkee-keceC[uegmeceefvJelee eer$e+<eYeosJeeeflecee ke=ef$eceJeJe=#eleues mLeeefhelee, ceOes ye=nlkewueeMeheJe&lejeveeee
Gheefj $ewkeeefueke-elegefJeMeefleleerLekejeeflecee: GheefjceYeeies elego&MehegGegbieheeemevee eJeeueJeCeeaee
eer$e+<eYeosJeeeflecee efJejeefpelee:, hegvee meceJemejCejevee mebpeelee~
Jeerjeyos mehleefhebedebkes1 ceeIeMegkeuewkeeoMee DeejYe hetefCe&ceeheeleb hebekeueeCekeeeflee, hetefCe&ceeeeb

PeeBefkeeeB, leerLeeX keer eoMe&veer Deewj leerLekejeW mes mebyebefOele efe$e Fleeefo pewve SJeb pewveslej ueeKeeW ueesieeW kes Deeke<e&Ce
kee kesv yeves Les~ Gmekes heeeled Gmeer jepeOeeveer kes Gheveiej-kee@ueesveer-eerleefJenej ceW veJeefveefce&le eer $e+<eYeosJe
keceuecebefoj ceW cesje Je<ee&eesie ngDee, JeneB efJeMeeue ceevemejesJej kewueeMeheJe&le keer jevee yeveJeekej ceevemejesJej
ee$ee kejJeeF&~ Fme ee$ee ceW ueeKeeW pevemecetn ves heJe&le kes Thej e{-e{kej efpeveeefleceeDeeW keer Jebovee kejkejkes ceneve hegCe kee mebheeove kejkes Delevle n<e& kee DevegYeJe efkeee~
hegvee eer $e+<eYeosJe keer oer#eeYetefce Deewj kesJeue%eeve Yetefce kees hegve: eie-eefleeefhele kejves keer Fe
mes eeeie (Fueeneyeeo-cenekegbYe veiej) ceW vetleve leerLe& kes efvecee&Ce nsleg heg<eeLe& efkeee ieee~
Fme ceOe Yeeheo ceeme ceW Decesefjkee kes veteeke& Menj ceW meneeefyo efJeeMeebefle efMeKej meccesueve veece
kee Je=nled keee&ece Deeeesefpele ngDee, GmeceW pewve meceepe kes eefleefveefOe yevekej pewveOecee&eee& kes he ceW kece&eesieer
yeeeejer jJeervkegceej ves JeneB peekej YeieJeeved $e+<eYeosJe kes Meemeve kee eeej-emeej kejkes Debleje&^ere efveJee&Ce
ceneslmeJe Je<e& kees meeLe&ke efkeee~
Gmekes yeeo jepeOeeveer mes nceeje cebieue efJenej Yeejle eefme cenekegbYe cesues kes DeJemej hej eeeie veiejer keer
Deesj nes ieee~
JeneB cesjer esjCee mes efveefce&le nes jns leerLekej eer $e+<eYeosJe lehe:mLeueer veeceke leerLe& heefjmej ceW
oer#eekeueeCeke keer cege mes efeefvnle efheer-keceC[ueg meceefvJele eer $e+<eYeosJe YeieJeeve keer eeflecee ke=ef$ece
JeJe=#e (Oeeleg efveefce&le) kes veeres mLeeefhele ngF, leerLe& kes ceOe Yeeie ceW efJeMeeue kewueeMeheJe&le keer jevee kes Thej
$ewkeeefueke eewyeermeer keer 72 eeflecee SJeb heJe&le kes Thej eewon heg Gegbie heeemeve eJeeueJeCeea (ueeuejbie keer)
eer $e+<eYeosJe keer eeflecee efJejepeceeve ngF& nQ SJeb heJe&le kes otmejer Deesj meceJemejCe keer jevee yeveer ngF& nw~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2527 ceW (meved 2001 ceW) ceeIe Megkeuee SkeeoMeer mes DeejbYe kejkes hetefCe&cee hee&vle
1. Jeer. efve. meb. 2527, meved 2001~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Ghemebnej / 245

eYees: $e+<eYeosJeme DeesejmenecenekegbYew: cenecemlekeeefYe<eskees yeYetJe~ S<eg ceneslmeJes<eg cenekegbYe veecvee


meJe&Yeejleere- peveleeveeb ceneslmeJeesefhe DevJeLe peele:~ DeefmcevceOes DemceeefYe: cenekegbYeveiejb ielJee le$eeefhe
keesef-keesef-peveeveeb ceOes eer$e+<eYeosJeceb[hes eer $e+<eYeosJeme mece#es efveJee&Ceue[d[gkee: meceefhe&lee yeYetJeg:~
le$e efJeeefnvotheefj<eo: veJecemebmeefo-meYeeeeb Demceekeb eJeeveceefhe YetlJee eer $e+<eYeosJeMeemeveme DeefnbmeehejceesOece&meeefleMeeefeveer eYeeJevee mebpeelee~
Deveblejb DebefleceleerLekej eer ceneJeerjmJeeefceve: <e[defJebMeefleMelelecepevcekeueeCekeceneslmeJeefveefceesve Jeeb hegvejefhe
jepeOeeveerceepeiceg:~
DeefmceVesJe Jeerjeyos jepeOeeveeb DeMeeskeefJenejveeceesheveiejs Demceekeb Je<ee&eesie: mebpeele:~ leoeveeR efhejespeMeenkeesueeveeefcve ye=nlmLeues ceneceb[heb keejefelJee egieheled <e[defJebMeefleceb[ueeveecegheefj eerceneJeerjmJeeefceeeflecee:
mLeeheefelJee ceee efJejefelevetleveefJeeMeebefleceneJeerjefJeOeeveevegeveb mebpeeleced DeYetlehetJe&eYeeJeveehetJe&keced~
hegvejefhe eerceneJeerjmJeeefcepevcekeueeCekeceneceneslmeJeefveefceesve les<eeb YeieJeleeb pevceYetefce-kegC[uehegjleerLe&efJekeeme-kejCeeLe Demceekeb efJenej: kegC[uehegjb (efpeuee-veeueboe, efyenej eosMe) eefle DeYeJeled~
lelees jepeOeevee efJele ceeiex MeewjerhegjerleerLe JebefolJee eeeieleerLex Je<ee&eesieeLe Dees efJenejesYeJeled~
De$ewJe ef$eJe<e&heele-YeejleosMes eJele&veb keejb keejb YeieJele: eer $e+<eYeosJeme meceJemejCeb Deeieleceefmle, leme
mLeeheveeceefhe keejefe<eeefce~1

JeneB hebekeueeCeke eeflee ngF&, hetefCe&cee kees eYeg $e+<eYeosJe kee 1008 cenekegbYeeW mes cenecemlekeeefYe<eske ngDee~
Fme ceneslmeJe ceW cenekegbYe veece mes mecemle Yeejleere pevelee kee ceneslmeJe Yeer veece kes Deveghe meeLe&ke nes ieee~
Fme cenekegbYe veeceke Jewefoke ceneslmeJe kes ceOe nce ueesie cenekegbYe veiej ceW iees, JeneB Yeer kejes[eW ueesieeW kes yeere
ceW eer $e+<eYeosJe ceC[he efveefce&le ngDee, peneB YeieJeeve $e+<eYeosJe keer eeflecee efJejepeceeve kejkes Gvekes mece#e
efveJee&Ceue e{ees iees~ JeneB efJee efnvot heefj<eo keer veJece Oece&mebmeo keer meYee ceW nceejs eJeeve ngS, efpevemes eer
$e+<eYeosJe Meemeve keer Deewj DeeEnmee hejcees Oece& keer Ketye eYeeJevee ngF&~
Fmekes heeeled Debeflece leerLekej eer ceneJeerj mJeeceer kes 2600JeW pevcekeueeCeke ceneslmeJe kes efveefcee mes
nce ueesie hegve: jepeOeeveer efouueer Dee iees~
Fmeer Jeerj mebJeled 2527 (meved 2001) ceW efouueer keer DeMeeskeefJenej keeueesveer ceW nceeje memebIe Je<ee&eesie
ngDee~ Gme mecee efhejespeMeenkeesuee veeceke yengle ye[s cewoeve ceW efJeMeeue heeC[eue yeveJeekej GmeceW Ske meeLe
26 ceC[ueeW kes Thej eer ceneJeerj mJeeceer keer 26 eefleceeSB mLeeefhele kejkes (meYeer ceC[ueeW hej 1-1 eeflecee
efJejepeceeve kejkes) cesjs eje vetleve jefele efJeeMeebefle ceneJeerj efJeOeeve kee ceneve Devegeve DeYetlehetJe& Oece&eYeeJeveehetJe&ke
mecheVe ngDee~
hegve: eer ceneJeerj mJeeceer kes pevcekeueeCeke ceneceneslmeJe kes efveefcee mes Gvekeer pevceYetefce kegC[uehegj leerLe& kee
efJekeeme kejves nsleg nceeje mebIe meefnle cebieue efJenej kegC[uehegj (efpeuee-veeueboe, efyenej eosMe) keer Deesj nes ieee~
jepeOeeveer mes efJenej kejkes ceeie& ceW Meewjerhegj leerLe& keer Jebovee kejkes eeeie leerLe& ceW Je<ee&eesie kejves nsleg Deeies
efJenej nes ieee~ JeneB YeieJeeve $e+<eYeosJe kee meceJemejCe leerve Je<e& leke mechetCe& Yeejle ceW YeceCe kejves kes heeeled
Deeves Jeeuee nw, Gmekeer mLeehevee lehemLeueer leerLe& hej kejJeeTBieer-Gmekeer mLeehevee JeneB nesieer~
1. en ekejCe meved 2001 ceW efueKee ieee nw~

246 / Ghemebnej

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eejbYes Dewkehebedebkes1 Jeerjeyos (1992 ceW) cece ceveefme DeeesOee ielJee eer$e+<eYeosJecenecemlekeeefYe<eskeeefokeb keleg YeeJeveesodYetleemeerled~ ceOes oMeJe<ex<eg meJe&$e cenleereYeeJeveee men Deefmceved Jele&ceeves Jeerjeyos
Deefhebedebkes Deeb oMeeefyo: $e+<eYeosJeceeesYeJeled2~ cenleceesosve Sleled efueKeecenced~
ee YeeJevee DeeesOeeeeb Je<ee&eesies3 YeeefJeleemeerled~ eonb <edKeC[eieceevLeeveeb mJeeOeeeb keejb keejb
Deefevleeced~ S<eeb evLeeveeb OeJeueeerkeeOeejsCe meejb ie=nerlJee Denb efkeceefhe efueKeeefce~ mee YeeJevee Jeerjeyos
Skeefhebedebkes meheueeYeJeled mebmke=le erkeeb efueefKelegceejYesnb~
DeOegvee oMeceevLeme erkeeb hetCeeake=le n<ee&eflejsCe hegueefkeleJeoveenb eYees: eerejCeees: YeeJeeeefce~ S<eeb
hebeKeC[eveeceefhe erkee hetCeeaYeJesled YeJelke=heeemeeosvesefle~

eerelegefJeMeefleleerLekejmlegefle:
-Deveggghedbo:hegosJe! vecemlegYeb, egieeefoheg<eee les~
F#JeekegJebMemetee&e, Je=<eYeee vecees vece:~~1~~
vecemlesefpeleveeLeee, kece&Me$egpeeee les~
DepeesMeefe-ueeYeeLe&-ceefpeleee vecees vece:~~2~~
henues Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2518 (meved 1992) ceW cesjs ceve ceW DeeesOee peekej eer $e+<eYeosJe kee
cenecemlekeeefYe<eske Deeefo kejves keer YeeJevee GlheVe ngF&~ hegve: oMe Je<eeX ceW meJe&$e cenleer Oece&eYeeJevee kes meeLe
Deepe Jeerj efve. meb. 2528 ceW en oMeeefyo-oMeke (oMe Je<e& kee keeue) $e+<eYeosJecee nes ieee, en efueKeles ngS
cegPes Delevle eceeso-n<e& kee DevegYeJe nes jne nw~
pees YeeJevee ceQves DeeesOee kes Je<ee&eesie ceW mebpeesF& Leer efke ceQ <edKeC[eiece ebLeeW kee mJeeOeee kejkejkes meesee Lee efke Fve ebLeeW keer OeJeuee erkee kes DeeOeej mes Gmekee meej enCe kejkes ceQ keg efueKetB~ Jen
YeeJevee Jeerj meb. heeerme meew Fkekeerme (2521) meved 1995 ceWs meheue ngF& Deewj ceQves Fmekeer mebmke=le erkee
efueKevee eejbYe efkeee~
Deepe Fme oMeJeW ebLe keer erkee kees hetjer kejkes n<ee&eflejske mes hegueefkele neskej efpevesveYeg kes eerejCeeW ceW
ceQ YeeJevee Yeeleer ntB efke ns YeieJeved! Deehekeer ke=heeemeeo mes heeBeeW KeC[eW keer erkee Yeer MeerIe hetCe& nesJes~

eer eewyeerme leerLekej mlegefle


MueeskeeLe&&-ns hegosJe! Deehekees cesje vecemkeej nw~ Deehe egieeefo heg<e-kece&egie keer Deeefo ceW pevce
ueskej eLece leerLekej kes he ceW eefme ceneheg<e ngS nQ, Deehe F#JeekegJebMe kes mete& nQ, Ssmes Deehe Je=<eYeveeLe
YeieJeeve kees cesje yeejcyeej vecemkeej nw~~1~~
kece& Me$egDeeW kees peerleves Jeeues ns DeefpeleveeLe YeieJeeved! Deehekees cesje veceve nw~ Depese Meefe kees eehle kejves
nsleg DeefpeleveeLe leerLekej eYeg kes efueS cesje hegve: hegve: vecemkeej nw~~2~~
1. F&meJeer meved 1992 mes ueskej Deepe 2002 leke en oMeke eer $e+<eYeosJecee nes ieee nw~ 2. Jeer. efve. meb. 2818,
F&meJeer meved 1193 ceW~ 3. Jeer. efve. meb. 2521~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Ghemebnej / 247

YeJemebYeJeog:Keeefe&-veeefMeves hejcesefves~
vecees mebYeJeveeLeeee-veble efJeYeJeueyOees~~3~~
iegCemece=efegeee, efpeveebee les vece:~
DeefYeveboveosJeee, vece: mJeiegCeJe=es~~4~~
OJemlekegceefleosJeee, pevcece=legeceeefLeves~
vecees megceefleveeLeee, meggceefleeoeefeves~~5~~
cegefeheeemegkeebleee, heeJeCe&! veceesmleg les~
heeeYeefpevesMeee, efvepeue#cew vecees vece:~~6~~
YeJeheeMeefos legYeb, eermegheee&! vecees vece:~
mebme=efleheee&otjee, cegefeheee&efJeOeeefeves~~7~~
Jeeiece=lekejwYe&Je-heesef<eCes efpeveeb! les~
vecees veceesmleg evee, meJe&mebleehenevees~~8~~
heg<heobleefpevesvee, heg<heJeeCeefos vece:~
legefhegefeoelemles, mJeelcehegew vecees vece:~~9~~
MeerleuesMe! vecemlegYeb, Jeemles meJe&leeheled~
eerceledMeerleueveeLeee, MeerleerYetleee osefnveeced~~10~~
mebmeej ceW GlheVe nesves Jeeues og:Ke Deewj keeW kees ve kejves Jeeues ns Den&vle hejceser mebYeJeveeLe YeieJeeved!
Devevle JewYeJe kees eehle kejves nsleg cesje Deehekes efueS veceesmleg nw~~3~~
iegCeeW keer mece=ef mes mece=-ege, efpeveJejeW ceW evcee kes meMe megMeesefYele ns DeefYeveboveveeLe leerLekej
eYeg! ceQ efvepe Deelce iegCeeW keer Je=ef kes efueS Deehekees veceve kejlee ntB~~4~~
kegceefle-efceLeeceefle kees ve kej osves Jeeues, Deheves pevce-ce=leg kees meceehle kejves Jeeues leLee meYeer kees
megg-meceked ceefle-yegef eoeve kejves Jeeues eer megceefleveeLe YeieJeeve kees cesje veceve nw~~5~~
cegefeheee-cees#eheer ue#ceer kes keeble-heefle, hee-keceue kes meceeve ueeueJeCe& Jeeues ns heeeYe
YeieJeeved! Deehekees cesje vecemkeej nw~ Deheves Deelcee keer %eeveue#ceer kees eehle kejves nsleg eer heeeYe efpevesej kes
efueS cesje yeejcyeej vecemkeej nw~~6~~
ns eer megheee&veeLe YeieJeeved! Deeheves YeJeheeMe-mebmeejYeceCe kes peeue kee sove kej efoee nw, mebmeej kes mebmejCe kees
otj kej efoee nw Deewj Deehe YeJeeW kees cegefeOeece ceW hengBeeves Jeeues nQ FmeefueS Deehekees hegve: hegve: veceve nw~~7~~
Deheves efoJe Jeeveheer Dece=le kes eje YeJe eeefCeeeW kee hees<eCe kejves Jeeues ns efpeveevcee eer eveYe
leerLekej YeieJeeved! mecemle mebleehe-mebmeejleehe kes efJeveeMeve nsleg cesje Deehekees keesef-keesef Jebove nw-Jebove nw~~8~~
heg<heyeeCeeW kee sove kejves Jeeues, legef Deewj hegef kees eoeve kejves Jeeues eer heg<heobleveeLe efpevesv kees efvepe
DeelceiegCeeW keer hegef nsleg cesje DeveskeMe: veceve nw~~9~~
ns MeerleueveeLe YeieJeeved! Deehekes Jeeve meYeer eeefCeeeW kes mebleehe kees njves Jeeues nQ Deewj mebmeejer peerJeeW kes
oe kees Meerleuelee eoeve kejves Jeeues nQ Dele: Deehekes efueS cesje vecemkeej nw~~10~~

248 / Ghemebnej

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

esemkejes peieleefmceved, eer eseved! les vecees vece:~


DevJeLe&veeceOe=led osJe! esees ces kegleeled meoe~~11~~
Jeemeghetpees peielhetpe:, hetpehetpeeefleotjie:~
hetpees peve: emeeoees, YeJesegYeb vecees vece:~~12~~
kece&ceueefJeefveceg&ees, efJeceueee vecees vece:~
leJe veecemce=efleueexkeb, vewce&ueb kegles #eCeeled~~13~~
DevebleveeLe! i%eeve-Jeere&meewKewjvevleie:~
DeveblemeewKeueeYeee, Yekelee legYeb vecees vece:~~14~~
veceesmleg Oece&veeLeee, Oece&leerLekejee les~
Oece&eesMe! ces efveleb, Oece&Oeeveb efJeOeereleeced~~15~~
mJekece&#eele: Meebefleb, ueyOJee MeebeflekejesYeJeled~
MeebefleveeLe! vecemlegYeb, ceve:keuesMeeMeeblees~~16~~
Deefnbmeeb kegbLegpeerJes<eg, ke=lJee kegbLegefpeveesYeJeled~
j#eeb efJeOesefn ces efveleb, kegbLegveeLe! veceesmleg les~~17~~
peiel$eeefJeYegmet&eex, ceesnevOekeejefppeve:~
nbleehejsve&cemlegYe-cejveeLe! vecees vece:~~18~~
eer eseebmeveeLe leerLekej eYees! Deehe Fme mebmeej cesW meyekes efueS esemkej-keueeCekeejer nQ, DevJeLe&
veece kees OeejCe kejves Jeeues ns osJe! Deehekees yeejcyeej vecemkeej nw, Deehe cesje meowJe keueeCe keerefpeS~~11~~
ns Jeemeghetpe YeieJeeved! Deehe hetpe Deewj hetpee mes Deefle otj nesves mes peielhetpe yeve iees nQ Deewj Deehekes
emeeo mes peieled kes eeCeer Yeer hetpe yeve peeles nQ, FmeefueS Deehekes eerejCeeW ceW cesje yeejcyeej vecemkeej nw~~12~~
mechetCe& kece&ceue mes jefnle ns efJeceueveeLe YeieJeeved! Deehe kees cesje yeejcyeej vecemkeej nw~ keeeWefke Deehekee
veecemcejCe cee$e Yeer ueeske kees-eeefCeeeW kees #eCecee$e ceW efvece&uelee eoeve kej oslee nw~~13~~
ns DevevleveeLe YeieJeeved! Deehe DevevleoMe&ve, Devevle%eeve, DevevleJeere& Deewj DevevlemegKehe Devevleelege
mes meceefvJele nQ~ Devevle meewKe kes ueeYe nsleg cesje Deehekees YeefehetJe&ke hegve: hegve: vecemkeej nw~~14~~
Oece&leerLe& kes eJele&ke leerLekej eer Oece&veeLe YeieJeeve kees cesje vecemkeej nesJes~ nsOece&ee kes F&Me-mJeeceer! cegPes Deehe
efvele ner Oece&Oeeve eoeve kejW, DeLee&led Deehekeer ke=hee mes cesje ceve meowJe Oece&Oeeve ceW ueJeueerve jns ener eeLe&vee nw~~15~~
ns leerLekej eer MeebefleveeLe! Deeheves Deheves keceeX kes #ee mes hejceMeeefvle kees eehle kejkes peieled kes efueS MeeefvlekejMeebefle kes eoelee nes iees, Dele: ceve kes keuesMe-og:KeeW keer Meebefle kes efueS Deehekees cesje yeejcyeej vecemkeej nw~~16~~
ns kegbLegveeLe eYees! kegbLeg Deeefo Deveske #eg peerJeeW hej Deeheves Deefnbmee-keCee-oee kejkes kegbLegefpeve
meeLe&keveeceOeejer ngS nQ, Deehekees cesje vecemkeej nesJes, Deye Deehe efvele ner j#ee keerefpeS~~17~~
ns DejveeLe YeieJeeved! Deehe leerveeW ueeskeeW kes mJeeceer nQ, ceesnevOekeej kees njCe kejves Jeeues efpevemete& nQ Deewj
mecemle Deefj-kece&Me$egDeeW kees ve kejves Jeeues nQ Deehekes heokeceue ceW cesje yeejcyeej vecemkeej nw~~18~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

Ghemebnej / 249

kece&ceuueefYeos legYeb, ceefuueveeLe! vecees vece:~


mJeceesnceuueveeMeee, YeJeJeefuueefYeos vece:~~19~~
ceneeleOejes Oeerj:, megelees cegefvemegele:~
vecemlegYeb levegleevces, jlve$eeme hetCe&leeced~~20~~
meJe&mebieefJeje: meved, cegefeeerjeceeveme:~
veefceveeLe! vecemlegYeb, ceeb cegefeefeeb efoMe~~21~~
jepeerceleeR heefjlepe, ceneoee&ceeveme:~
uesYes efmeefJeOetb efmeew, vesefceveeLe! veceesmleg les~~22~~
meJemenes efpeve: heeeex, owleeefjceoceo&ke:~
meefn<Cegleeb eheg<eevces, efveleb legYeb vecees vece:~~23~~
JeOe&ceevees ceneJeerjes-efleJeerjes mevceefleefpe&ve:~
JeerjveeLees vecemlegYeb, mevceefleb efJeleveesleg ces~~24~~
elegefJeMeefleleerLexMeeved, ef$emebOeb mleewefle ees vej:~
eehveesefle me lJejb ue#ceeR, %eevecelee meceefvJeleeced~~25~~
ns ceefuueveeLe mJeeefceved! Deehe kece&heer ceuueeW kees Yesove-efJeoerCe& kejves Jeeues nQ, Deeheves YeJeJeuueermebmeejJeuuejer-uelee kees ve kej efoee nw Dele: Deheves ceesnceuue kes veeMe kejves nsleg cesje Deehekees ejCeeW ceW
keesef-keesef veceve nw~~19~~
efpevneWves ceneeleeW kees OeejCe efkeee, Oeerj-Jeerj yeves, Des-Des eleeW kee heeueve kejves mes megele kenueees,
Ssmes ns cegefvemegele YeieJeeved! Deehe cesjs jlve$ee keer hetCe&lee kejW, cesje Deehekes efueS vecemkeej nw~~20~~
ns veefceveeLe YeieJeeved! Deeheves mechetCe& heefjen mes efJeje neskej cegefe ue#ceer ceW Deheves ceve kees Devegje kej
efueee nw~ ns eYees! Deehe cegPes Yeer cegefe ue#ceer eoeve keerefpeS, cesje Deehekes ejCeeW ceW yeejcyeej veceve nw~~21~~
ns vesefceveeLe leerLekej osJe! Deehe ceneve oeeueg eke=efle Jeeues nQ, Deeheves jepeerceleer (efJeJeen nsleg leesjCe hej
Jejceeuee ueskej Ke[er Deheveer nesves Jeeueer helveer jepegue veeceke jepekegceejer) kees leeie kejkes efmeefJeOet kees eehle
kej efueee~ ceQ Yeer Deheveer efmeef kes efueS Deehekees vecemkeej kejlee ntB~~22~~
ns heee&veeLe YeieJeeved! mecemle GhemeieeX kees menve kejves Jeeues nesves mes meJemen kenueeles nQ, mebJej owle
(kece"eej kee peerJe owle) kes ceeve kee Deeheves ceo&ve kej efoee nw Dele: cegPeceW Yeer meefn<Ceglee eehle nes Fme
DeefYeuee<ee kes meeLe Deehekes eerejCeeW ceW cesje yeejcyeej veceve mJeerkeej nesJes~~23~~
ns JeOe&ceeve-ceneJeerj-DeefleJeerj-mevceefle-JeerjveeLe efpevesv! Deehekees cesje vecemkeej nw, Deehe cegPes mevceeflemeodyegef eoeve kejW~~24~~
pees ceveg<e Fve eewyeerme leerLekej YeieJevleeW keer leerveeW mebOeeDeeW ceW mlegefle kejles nQ Jes %eeveceleer mesmeceked%eeve keer ceefle mes meceefvJele-%eeveue#ceer kees MeerIe ner eehle kej uesles nQ~~25~~

250 / Ghemebnej

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

cebieueb efmeMegelcee, cebieueb $e+<eYesej:~


cebieueb meeod oeeOeceex, cebieueb pewveMeemeveced~~26~~
Fefle eerceodYeieJelheg<heovleYetleyeefueeCeerle<edKeC[eieceme eerYetleyeefuemetefjefJejefeleJesoveeKeC[s
veeefcve elegLe&KeC[s oMeces evLes eerJeerjmesveeeee&ke=le-OeJeueeerkeeecegKeDeveskeevLeeOeejsCe
efJejefeles efJebMeefleleces Meleeyoew eLeceeeee&eeefj$eeeJeleea eerMeebeflemeeiejeeee&mleme
eLeceheeOeerMe: eer Jeerjmeeiejeeee&mleme efMe<eepecyeterhejeveeesefjkeeieefCeveer%eeveceleerke=leefmeevleefebleeceefCeerkeeeeb efleereJesoveevegeesieejebleie&leJesoveeveeefve#eshe-JesoveeveeefJeYee<eCelee-JesoveeveeceefJeOeeveJesoveeJeefJeOeeve-Jesovee#es$eefJeOeeveveece hebeevegeesieej
meceefvJeleeseb oMecees evLe: meceehle:~
~~hetCeexeb oMecees evLe:~~
Megelcee kees eehle efme YeieJeeve cebieuekeejer nesJeW, YeieJeeved $e+<eYeosJe cebieuekeejer nesJeW, oeeceeer Oece&
cebieuekeejer nesJes SJeb efpevesv YeieJeeved kee pewveMeemeve nce meyekes efueS cebieuekeejer nesJes~~26~~
Fme ekeej eer ceeved YeieJeeved heg<heoble-Yetleyeueer eje eCeerle <edKeC[eiece ceW eer Yetleyeueer
Deeeee& efJejefele JesoveeKeC[ veece kes elegLe& KeC[ ceW oMeJeW ebLe ceW eer Jeerjmesveeeee& ke=le
OeJeuee erkee kees ecegKe kejkes leLee Deve Deveske ebLeeW kes DeeOeej mes efJejefele yeermeJeeR
meoer kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej cenejepe Gvekes eLece heeOeerMe
Deeeee& eer Jeerjmeeiej cenejepe Gvekeer efMe<ee pecyeterhe jevee keer esefjkee
ieefCeveer Deeefe&kee %eeveceleer ceeleepeer eje jefele efmeevleefebleeceefCe
erkee ceW efleere Jesoveevegeesieej kes Devleie&le Jesoveeveeefve#esheJesoveeveeefJeYee<eCelee-JesoveeveeceefJeOeeve-JesoveeJeefJeOeeveJesovee#es$eefJeOeeve veece kes heeBe DevegeesieejeW mes
meceefvJele en oMeJeeB ebLe meceehle ngDee~
~~ Fme ekeej en oMeJeeB ebLe heefjhetCe& ngDee~~

:: :

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

eMeefmle / 251

oMeceebLeme eMeefmle:
eerceeved $e+<eYeosJeeseb, keceueekeejcebefojs~
efJejeefpelees vecemlemcew, meJe&keee&me efmees~~1~~
Jeerjeyos <e[defJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces MejlhetefCe&ceeeeb efeeyos $eeesoMeefoveeBkes oMececeemes efmeneleces
veJeceevLeme erkeeb hetCeeake=le ceee lemeecesJe efleLeew oMeceevLeme JesoveeKeC[ebleie&leme efmeevleefebleeceefCeerkeeuesKeveb eejyOeb~
lelee ceneJeerjmJeeefceve: je^eremlejme <e[defJebMeefleMelelecees pevcekeueeCekeceneslmeJees Yeteeefoefle eeejs
mebpeeles keeefle&keke=<CeeceeJemeeeeb eerceneJeerjmJeeefceefveJee&CeceneslmeJeb keejefelJee Je<ee&eesieb e efveehe lemeecesJe
heefJe$eefleLeew ceee efJeeMeebefleceneJeerjefJeOeeveb efueefKelegefceee cebieueeejCeb efueefKelJee eejyOeb~
Jeerjeyos mehleefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces keeefle&keMegkeueehebeceeb efleLeew peehegjeled efJeMes<eelegMeefekeele:
(^euee veecve:) Deeieleeee: eeeieleerLex vetleveleerLex kewueeMeheJe&lemeesheefjefJejepeefe<eceeCee-eJeeueJeefCe&eefleceeee:
eer$e+<eYeosJeme SkeeoMeheg-GegbieheeemevemLeeee: efJeefOehetJe&keb eLeceb cegKeeJeueeskeveb ke=lJee keejefelJee e
cenodn<eexuueemeJeeleeJejCes eerleefJenejkeeueesveerefmLelekeceueceefvojeled eeeieleerLe&nslees: mebIemeefnleeee: cece
cebieueefJenejesYeJeled~
hegvee ieeefpeeeyeeo-Kegpee&-Deueerie{-Fleeefoveiejs<eg eYeeJeveeb kegJe&vlee Seveiejs eJesMeesYeJeled~ le$e

oMeJeW ebLe keer eMeefmle


MueeskeeLe&-keceueekeej cebefoj (eerleefJenej-efouueer ceW efveefce&le) ceW eerceeved leerLekej $e+<eYeosJe YeieJeeved
efJejepeceeve nQ, GvnW meJe&keee& keer efmeef nsleg cesje vecemkeej nesJes~~1~~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2526 ceW MejohetefCe&cee efleefLe kees leovegmeej F&meJeer meved 13-10-2000 efoveeBke ceW
veJeceW ebLe keer erkee kees hetCe& kejkes ceQves Gmeer efove JesoveeKeC[ kes Devleie&le Fme oMeJeW ebLe keer efmeevleefebleeceefCeerkee
kee uesKeve eejbYe efkeee Lee~
Gmekes heeeled YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer kee je^ere mlej hej 2600JeeB pevcekeueeCeke ceneslmeJe nes, Ssmee
eeej-emeej nesves hej ceQves keeefle&ke ke=<Cee DeceeJeme kees eer ceneJeerj efveJee&Ce ceneslmeJe ceveekej SJeb keceue
cebefoj ceW mLeeefhele Je<ee&eesie kee efveeheve kejkes Gmeer heefJe$e efleefLe ceW efJeeMeebefle ceneJeerj efJeOeeve kees efueKeves keer
Fe mes Gmekee cebieueeejCe efueKekej MegYeejbYe efkeee~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2527 ceW keeefle&ke Megkeuee hebeceer efleefLe kees peehegj mes efJeMes<e ye[s ^ke ceW eeeie leerLe&
hej vetleve efvecee&CeeOeerve leerLe& heefjmej ceW kewueeMeheJe&le kes Thej efJejepeceeve nesves Jeeueer eeflecee efouueer DeeF, Gme
eJeeueJeCeea-ueeue hee<eeCe ceW efveefce&le eer $e+<eYeosJe keer ieejn heg Gegbie (keceue meefnle 14 heg nw)
heeemeve eeflecee kee eLece cegKeeJeueeskeve kejkes SJeb meYeer YeeeW kees cegKeeJeueeskeve kejekej ceneved n<eexuueemehetCe&
JeeleeJejCe ceW eerleefJenej keeueesveer (efouueer ceW osJe-Meee-ieg Yee eeJeke eer Deefveue kegceej pewve eje Deheveer
kees"er kes eebieCe) ceW efveefce&le efkees iees keceue cebefoj mes eeeie leerLe& nsleg mebIe meefnle cesje cebieue efJenej nes ieee~
hegvee ieeefpeeeyeeo-Kegpee&-Deueerie{ Deeefo veiejeW ceW Oece&eYeeJevee kejles ngS Se veiej ceW eJesMe ngDee~ JeneB

252 / eMeefmle

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

cegefveeerDeefcelemeeiejmebIeme ieefCeveereerefJeMegceleermebIeme e ceceeefhe meccesueveb yeYetJe~ veeveeefJeOeOece&eee&efhe


JeelmeuehetJe&keb yeYetJe~ hegvee keevehegjveiejs keefleheecebefojs<eg keee&eceeJeeveeefokeb DeYeJeled~
ceOes ceeie&Meer<e&MegkeueehetefCe&ceeeeb eeeie#es$es yeeeeefjjJeervkegceejsCe ielJee vetlevecebefojeCeeb efMeueeveemee:
keeefjlee:~
Flee keevehegjs heew<eke=<Ceemehleceeb jefJeJeemejs pevejueiebpemLeues meYeeeeb meceJemejCeme mJeeieleesYeJeled~
efeeyos DeveJeleefOekeSkeesveefJebMeefleMeleleces efouueerceneveiejeled lelkeeueerveeOeeveceb$eer eer DeueefyenejerJeepeheseercenevegYeeJesve eled eer $e+<eYeosJeme meceJemejCeeerefJenejjLeme eJele&veb ke=leceemeerled~ meJe&$e YeejleosMes Oece&eYeeJeveeb
efJeoOeeveb leosJe meceJemejCece$e ceee celeerJe n<ee&eflejsCe~
Fueeneyeeoveiejs heew<eMegkeueeelegLee MegeJeemejs efJeMes<eMeesYeeee$eehetJe&keb cece eJesMeesYeJeled~ leoeveeR
eer kes.heer. eerJeemleJe-cesej-efJeOeevemeYeeOe#eeoeesefhe Deeiele mJeeieleb DekegJe&ved~
Deefmceved ceOes cece ceneJeerjefJeOeeveme uesKevekeee keefleheeJeejb vetleveleerLe&efvecee&Ceme meYee Deefhe DeYeJeled~
heew<eMegkeuee<eeeb meesceJeemejs efeeyos Ske peveJejer-SkeeefOekeefmenelecese cece efvecee&CeeOeervevetleveleerLex
eer leerLekej$e+<eYeosJelehe:mLeueereeeieleerLex eJesMeesYeJeled~
DeewJe eerefJeeMeebefleceneJeerjefJeOeeveb hetCe ke=lJee mebIeefmLeleewleeuees eer$e+<eYeosJeeefleceemeefVeOeew
DeeefoyeeCe: eYees: ejCekeceueees: YeefeYeeJesve meceefhe&leb ceeeleerJe emeVecevemee~

cegefve eer Deefcelemeeiej mebIe kee, ieefCeveer eer efJeMegceleer ceeleepeer kee SJeb cesjs mebIe kee efceueve ngDee~ meYeer keer
Ske-otmejs kes meeLe JeelmeuehetJe&ke Deveske ekeej keer Oece&eee& Yeer ngF&~ hegve: Deeies peekej keevehegj veiej ceW keg
cebefojeW ceW eJeeve Deeefo keee&ece ngS~
Fme ceOe kece&eesieer yeeeejer jJeerv kegceej peer ves eeeie leerLe& hej peekej ceieefmej Megkeuee hetefCe&cee kees
vetleve cebefojeW kee efMeueeveeme kejeee~
FOej keevehegj Menj kes pevejueiebpe ceW heew<e ke=<Cee mehleceer-jefJeJeej kees meYee ceW meceJemejCe jLe kee
(eOeeveceb$eer eje meved 1998 ceW efouueer mes eJeefle&le Fme jLe kee) mJeeiele ngDee~ eneB %eeleJe nw efke F&meJeer meved
1998 ceW efouueer ceneveiej mes lelkeeueerve eOeeveceb$eer eer Deueefyenejer Jeepeheseer kes eje eer $e+<eYeosJe
meceJemejCe eerefJenej veece mes efpeme jLe kee eJele&ve efkeee ieee Lee~ meJe&$e YeejleosMe ceW Oece&eYeeJevee kejles ngS
Gmeer meceJemejCe kees eneB osKekej cegPes Deefle n<e& kee DevegYeJe ngDee~
heew<e Megkeuee elegLeea MegeJeej kees Fueeneyeeo Menj ceW efJeMes<e ieepes-yeepes kes meeLe MeesYeeee$eehetJe&ke cesje
cebieue eJesMe ngDee~ Gme cebieue eJesMe keer meYee ceW eer kes.heer. eerJeemleJe cesej SJeb efJeOeeveemeYeeOe#e Deeefo ves Yeer
Deekej mJeeiele efkeee~
Fme ceOe cesje ceneJeerj efJeOeeve kee uesKeve keee& SJeb keF& yeej vetleve leerLe& efvecee&Ce keer meYee Yeer ngF&~
heew<e Megkeuee <eer meesceJeej kees 1 peveJejer 2001 kees F&meJeer meved kes vees Je<e& kes MegYeejbYe efoJeme hej
efvecee&CeeOeerve vetleve leerLe& eer leerLekej $e+<eYeosJe lehemLeueer eeeie leerLe& hej cesje memebIe eJesMe ngDee~
Gmeer efove eer efJeeMeebefle ceneJeerj efJeOeeve kees hetCe& kejkes mebIe kes ewleeuee ceW efJejepeceeve YeieJeeved eer
$e+<eYeosJe keer eeflecee kes meeefVeOe ceW Deeefoyeee eYeg kes ejCekeceueeW ceW ceQves YeefeYeeJehetJe&ke DeleerJe emeVe ceve
mes meceefhe&le efkeee~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

eMeefmle /253

Deefmceved efJeOeeveevegeves veJehetpee:, <e[defJebMeefleMelekeceb$ee: meefvle~ Skewkeceb$emeeIex jlveceefhe mecehe&efeleJecesleled


efueefKeleceefmle~
<e[defJebMeefleMeleeefve jlveeefve DeIez: men mecehe& Sleovegeveb kele&Jeefceefle~
le$e veJeefvecee&Ces keee&ceefhe meVesve eefueleceemeerled~
veJeefveefce&lehebehebeeMeled heg-GegbiekewueeMeheJe&lemeesheefj eer$e+<eYeosJeeeflecee DeejesnCekeejCeeLe Fhe.kees. kecheveer keee&kele=&peveeveeb mebhekexCe efJeMes<eesveveecvee Deejesnkeeb$esCe ceeIeke=<Ceeceeb-veJeceeb1 keceueb
Deejese efpeveeefleceeee: Deefhe DeejesnCeb dJee n<ee&eflejskesCe DeevevoeeJe Deeielee:~
Fle: kes.Sue.ieesOee pewve-DeMeeskeefmebIeue (efJeeefnvotheefj<eokeeee&Oe#e)-veeecetefle&iegceeveceueuees{e-Fleeefopeveeveeb efveJesovesve cenekegbYeveiejb le$e cesueeheefjmejs cece ieceveb yeYetJe~ le$e MeleeefOekepewveefe$eeJeueereoMe&veer
Deefhe eoefMe&lee peelee~
le$e efJeeefnvotheefj<eod veJeceOece&mebmeodveecemeYeeeeb ye=nlheeb[eues hebeeMelmenepeveleemeg ceOes Yeejleeremebmke=les:DeeeeCeslee YeieJeeved $e+<eYeosJe: eerjeceebme hetJe&pe:~ jecepevceYetefcej#ee-leerLekejpevceYetefcej#ee-DeefnbmeeOece&:
SJe hejceesOece&: Fleeefo efJe<ees ef$eefoJemeheeleb cece Deeefe&keeeboveeceleee eJeeveb mebpeeleb~
ceOes he=LekedhesCe YeieJeeved $e+<eYeosJe meveelevemebmke=eflemebiece veece eer$e+<eYeosJeceb[hes cece esjCeee
efpeveeefleceemeefVeOeew DeefYe<eske-MeebefleOeeje-veJeenMeebefleefJeOeeve-DeesejmeneefveJee&Ceueekeeefve Deefhe meceefhe&leeefve
yeYetJeg:~ pewve-pewveslejpevew: meble-cenbleeefoefYee le$e hetpeeeeb efveJee&Ceuekehetpeeeeb meefcceefuelee: yeYetJeg:~ pewve-

Fme efJeOeeve ceW veJe hetpeeSB nQ SJeb 2600 ceb$e nQ~ Ske-Ske ceb$e kes DeIe& ceW 1-1 jlve Yeer meceefhe&le
kejvee eeefnS, Ssmee FmeceW efueKee nw~ DeLee&led 2600 DeIe& kes meeLe 2600 jlve ceC[ue kes Thej e{ekej
en Devegeve kejvee eefenS~
JeneB veJeefvecee&Ce kee keee& Yeer leerelee mes eue jne Lee~
veJeefveefce&le 55 heg Gegbie kewueeMeheJe&le kes Thej eer $e+<eYeosJe eeflecee kees e{eves kes efueS Fhekees kecheveer
kes keee&kelee&peveeW kes mecheke& mes efJeMes<e esve veeceke Deejesnke eb$e mes ceeIe ke=<Cee Deceer-veJeceer (17-18 peveJejer
2001) kees keceue Deewj efpeveeeflecee kees Yeer e{les ngS osKekej cesjs n<ee&eflejske mes Deevevo Deeg Dee iees~
FOej efJeeefnvot heefj<eo kes keee&kelee& kes.Sue. ieesOee pewve SJeb DeMeeske efmebIeue (efJee efnvot heefj<eo kes
keeee&Oe#e) leLee veeecetefle& iegceeveceueuees{e Fleeefo ueesieeW kes efveJesove hej cenekegbYe veiej kes cesuee heefjmej ceW
cesje peevee ngDee~ JeneB MeleeefOeke pewve efe$eeW keer eoMe&veer Yeer ueieeF& ieF&~
JeneB efJee efnvot heefj<eo keer veJece Oece&mebmeo veece keer meYee ceW Je=nod heeC[eue kes Devoj heeeme npeej
pevelee kes ceOe Yeejleere mebmke=efle kes Deee eCeslee YeieJeeved $e+<eYeosJe eer jeceev peer kes hetJe&pe nQ leLee
jecepevceYetefce j#ee, leerLekej pevceYetefce j#ee, Deefnbmee Oece& ner hejceOece& nw, Fleeefo efJe<eeeW hej cesje SJeb Deeefe&kee
eboveeceleer kee eJeeve ngDee~
Fmekes ceOe cesuee heefjmej ceW ner he=Lekedhe mes efveefce&le efkees iees YeieJeeve $e+<eYeosJe meveeleve mebmke=efle
mebiece veeceke eer $e+<eYeosJe heeC[eue ceWs cesjer esjCee mes efpevesv eeflecee efJejepeceeve kejkes Gvekee DeefYe<eske Deewj
MeebefleOeeje kejkes veJeen Meebefle efJeOeeve ngDee leLee YeieJeeved kes meeceves Ske npeej Dee" efveJee&Ceuee[t e{ees iees~
1. 17-18 peveJejer 2001~

254 / eMeefmle

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

leerLekejme ceneslmeJe: efoiecyejpewve-meeOJeerveeb meeefVeOes leemeeb eJeeveme Slevcenoeee&kejb Ssefleneefmekekeee&ceYeJeled~


Deefmceved eer$e+<eYeosJeceneslmeJekeee&eces le$e heefjmejs eerceneJeerjemeeopewve-eer esceebopewve-eer
melesvkegceejpewve efouueer-efJeeefnvotheefj<eo:-Devleje&^ere keee&keeefj-DeOe#e-DeMeeskeefmebIeue-YeejleerepeerJepeblegkeueeCeyees[&-je^ereDeOe#e veeecetefle& eer iegceeveceueuees{e-Deeeee& eerOecesv-ieesJebMej#eeceebmeefveee&leefvejesOeheefj<eo: je^ereGheeOe#e eer kes.Sue. ieesOeepewve-eerngkegceebomeeJeuee-Fboewj Fleeefo eefleefle
cenevegYeeJee menYeeefievees yeYetJeg:~
ef$eJesCeer mebieces cenekegbYemveeves eLeceMeenermveeveb b ceee otjoMe&ve (er.Jeer. meerOeeemeejCe) efveefceesve~
le$e meneeefOekee veeiee-veivemeeOeJeesefhe Deemeved~ hegvee ceewveer DeceeJemeeeeb mveeveceefhe DeemLeeewveue-otjoMe&vesve
meerOeeemeejCeb efJeueesefkeleb~
cenekegbYecesueeceOes meceeielee: keesef-keesefpevee $e+<eYeosJeleerLe eYeesvee&cemcejCeb e eefejs~
De$e pewveeeeieleerLex hebekeueeCekeeefleecenekegbYecenecemlekeeefYe<eskeceneslmeJeme OJepeejesnCeb
ceeIeMegkeueehebeceeb Jeerjeyos mehleefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces meesceJeemejs eYeeJeveehetJe&keceYetled~
ceeIeMegkeuewkeeoMee: eejbYe hetefCe&ceeheeleb hebekeueeCekeeeflee mebpeelee~ lelee hetefCe&ceeeecesJe DeesejmenecenekegbYew: efJeMeeueeefleceeee: cenecemlekeeefYe<eskeb keejb keejb cenodn<exCe hegueefkelee yeYetJeg:~
pewve Oecee&Jeuebefyeve: YeieJele: eer $e+<eYeosJeeved mveeheefelJee cenekegbYemveeveheJe&veece meeLe&keb Jeeb ceveecens~

Fme efveJee&Ceuee[t hetpee kes keee&ece ceW pewve-pewveslej ueesieeW kes meeLe-meeLe Deveske mevle Deewj cenvle Yeer meefcceefuele
ngS~ cenekegbYe cesues ceW efoiecyej pewve meeefOJeeeW kes meeefVeOe ceW pewve leerLekej kee ceneslmeJe SJeb Gvekee eJeeve en
ceneved Deeee&keejer Ssefleneefmeke keee& ngDee~
Fme eer $e+<eYeosJe ceneslmeJe keee&ece kes heeC[eue ceW eer ceneJeerj emeeo pewve, eer es ceebo pewve, eer
melesv kegceej pewve-efouueer, efJee efnvot heefj<eo kes Debleje&^ere keee&keejer DeOe#e DeMeeske efmebIeue, Yeejleere
peerJepevleg keueeCe yees[& kes je^ere DeOe#e veeecetefle& eer iegceeveceueuees{e, Deeeee& eer Oecesxv peer, ieesJebMej#ee
SJeb ceebme efveee&le efvejesOe heefj<eo kes je^ere GheeOe#e eer kes.Sue. ieesOee pewve, eer ngkeceebo pewve meeJeuee-Fboewj
Fleeefo eefleefle cenevegYeeJe menYeeieer ngS~
ef$eJesCeer kes mebiece ceW cenekegbYe mveeve kee eLece Meener mveeve ceQves er.Jeer. hej (DeemLee ewveue hej) meerOee
emeejCe osKee~ GmeceW npeejeW veeiee-veive meeOeg Yeer Les~ hegvee ceewveer DeceeJemee kee mveeve Yeer ceQves DeemLee
ewveue-otjoMe&ve kes eje meerOee emeejCe osKee~
cenekegbYe cesues ceW heOeejs kejes[eW-kejes[eW ueesieeW ves $e+<eYeosJe leerLe& kees osKee Deewj Deeefo eYeg kee veecemcejCe efkeee~
eneB eeeie ceW pewve leerLe& hej Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2527 ceW (meved 2001 ceW) ceeIe Megkeuee hebeceer efleefLe meesceJeej
kees hebekeueeCeke eeflee SJeb cenekegbYe cenecemlekeeefYe<eske ceneslmeJe kee PeC[ejesnCe eYeeJeveehetJe&ke mecheVe ngDee~
ceeIe Megkeuee SkeeoMeer mes eejbYe kejkes hetefCe&cee leke hebekeueeCeke eeflee ngF& Deewj hetefCe&cee kees ner Ske
npeej Dee" cenekegbYeeW mes YeieJeeve $e+<eYeosJe keer efJeMeeue eeflecee kee cenecemlekeeefYe<eske kej-kejkes ueesie
Delevle n<ee&eceeve ngS~
pewve Oecee&Jeuecyeer cenevegYeeJeeW ves YeieJeeved eer $e+<eYeosJe kees mveeve kejekej cenekegbYe mveeve heJe& veece kees
meeLe&ke efkeee, Ssmee nce ueesie ceeveles nQ~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

eMeefmle /255

De$e leerLex cegKehesCe meheeohebehegGegbie-eefleceeoer#eekeueeCekehesCe efmLelee efheer-keceC[uegmeefnlee Oeelegefveefce&leke=ef$eceJeJe=#eme leues efJejeefpelee DeefleMeekeeefjCeer Deefmle~
ceOes kewueeMeheJe&leb emehleefleefpeveeefleceemeceefvJeleb~ GheefjefJeMeeueeeflecee Deefmle~ iegneeeceefhe eer $e+<eYeosJees
efJejepeles~ GYeees: heee&ees: kewueeMeheJe&leme oer#eekeueeCekemetekeb leheesJeveb Meles kesJeue%eevekeueeCekemetekeb meceJemejCeb eeefhe efJejepeles~ De$ewJe eYees: $e+<eYeosJeme oer#eekeueeCekeb kesJeue%eeveb e mebpeeleb
JeJe=#eleues, me SJe Je=#e: hegjeleveeled eYe=efle DeeeJeefOe De#eeJeJe=#eveecvee eefmeesefmle~
leerLekej$e+<eYeosJelehe:mLeueer leerLexefmceved cenekegbYecenecemlekeeefYe<eskeceneslmeJekeeues ceeIeMegkeuewkeeoMeeb
ieYe&keueeCekeefoJemes eleg:hejJejerefoveebkes kesvereceeveJemebmeeOeve efJekeemeceb$eer (Yeejle mejkeej) [e@. eercegjueer- ceveesnjpeesMeer-GejeosMeueeskeefvecee&Ce-jepeceb$eer-eerjekesMeoeef$ehee"er-cenevegYeeJeew Deeieleeb~ eoMeeb
efleLeew1 eerceleer jere yengiegCee peesMeer (hetJe&cesej) cegKeDeefleefLehesCe Deeielee~ $eeesoMeeb veeecetefle&-eer
[er.heer. Sme. eewneve (esejcewve ceOeeosMeueerieue meefJe&me DeLee@efjer peyeuehegj) [e@. DejefJebo kegceej pewvemJeemLejepeceb$eer (G.e.)-eer esceMebkej oeref#ele (veeo&ve& FefC[ee heef$ekee meceeeej mecheeoke)-eerve=leieesheeueoeme (DeeesOee kes cenble) Fleeoees cenevegYeeJee Deeielee:~ elego&Meeb (7 hejJejer) ceneceefnceeer efJe<Cegkeeble Meeeer jepeheeue: (G.e.)-Deeiele eer $e+<eYeosJeoer#eekeueeCeke leheesJeveme GodIeeveb ke=leb
eerDeMeeskeefmebIeue-DeOe#eleeeeb~ peeekeeefueee- (je^ere meome meceepekeueeCe yees[&) veeeceb$eer, eerjeOesMeeceieghlee (G.e. mejkeej) Deeoeesefhe Deeielee:~

Fme leerLe& hej cegKehe mes Oeeleg efveefce&le JeJe=#e kes veeres YeieJeeved $e+<eYeosJe keer oer#eekeueeCeke kes he
ceW efheer-keceC[ueg meefnle DeefleMeekeejer meJee heeBe heg Ke[dieemeve eeflecee efJejepeceeve nw~
leerLe& kes yeereeW yeere ceW yenej eefleceeDeeW mes meceefvJele kewueeMeheJe&le efveefce&le nw, heJe&le kes Thej efJeMeeue
heeemeve eeflecee efJejepeceeve nQ~ heJe&le kes Deboj veeres ieghee ceW Yeer eer $e+<eYeosJe keer (Oeeleg efveefce&le meJee leerve heg
heeemeve) eeflecee efJejepeceeve nQ~ heJe&le kes Ske Deesj oer#eekeueeCeke kee meteke leheesJeve otj mes efoKeeF& oslee nw
Deewj otmejer Deesj kesJeue%eeve keueeCeke kee meteke meceJemejCe yevee nw~ eneR-eeeie ceW ner JeJe=#e kes veeres
YeieJeeve $e+<eYeosJe kee oer#eekeueeCeke SJeb kesJeue%eeve keueeCeke ngDee Lee, Jener eeeerve Je=#e hegjelevekeeue mes
Deepe leke De#eeJeJe=#e kes veece mes (efceefue^er Sefjee ceW) eefme nw~
Fme leerLekej $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& hej cenekegbYe cenecemlekeeefYe<eske ceneslmeJe kes mecee ceeIe
Megkeuee SkeeoMeer kees ieYe&keueeCeke kes efove 4 hejJejer 2001 kees kesvere ceeveJe mebmeeOeve efJekeeme ceb$eer
(Yeejle mejkeej) [e@. cegjueer ceveesnj peesMeer SJeb GejeosMe kes ueeskeefvecee&Ce jepeceb$eer eer jekesMe oe ef$ehee"er es
oes jepeveslee heOeejs~ eoMeer efleefLe (5 hejJejer) kees hetJe& cesej eerceleer jere yengiegCee peesMeer cegKe DeefleefLe kes he
ceW DeeF~ $eeesoMeer (6 hejJejer) kees ceOeeosMe ueerieue meefJe&me DeLee@efjer kes esejcewve eer [er.heer.Sme. eewneve,
GejeosMe kes mJeemLe jepeceb$eer [e@. DejefJebo kegceej pewve, veeo&ve& FefC[ee meceeeej heef$ekee kes mecheeoke eer
esceMebkej oeref#ele SJeb DeeesOee kes eYeeJeer cenble eer ve=le ieesheeueoeme Deeefo cenevegYeeJeeW kee heoehe&Ce ngDee~
elego&Meer (7 hejJejer) kees GejeosMe kes jepeheeue ceneceefnce eer efJe<Cegkeeble Meeeer ves heOeejkej eer DeMeeske
eEmeIeue keer DeOe#elee ceW eer $e+<eYeosJe oer#eekeueeCeke leheesJeve kee GodIeeve efkeee~ Fme DeJemej hej meceepe
keueeCe yees[& kes je^ere meome peeekeeefueee, G.e. kes veeeceb$eer eer jeOesMeece ieghlee Deeefo Yeer DeeS~
1. 5 HejJejer~

256 / eMeefmle

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

lehemLeueerkeee&kele=&efYe: pevew: jepeheeueb YeejleieewjJe GheeefOevee mecceeve eMeefmlehe$eeefo eoeb~ mLeeveereeer cegVeerueeue heeC[se (Sme.[er.Sce.) Deeoeesefhe meneesefieve: mebpeelee:~
eerOevebpeekegceejpewve (Jee jepeceb$eer)-eer Sme.kes. pewve (Decesefjkee) Fleeoe: eeJekee: meneeefOekee:,
eeefJekeee YeieJeleeb cenecemlekeeefYe<eskeb ke=lJee mJe-mJeceeveJepevce meeLe&keb eeg:~ eefleeeee&-mebefnleemetefjeer vejsMeeb Meeeerleeoe: meJe efJeefOeefJeOeeveb keejefelJee eMeefmJevees yeYetJeg:~
Deveblejb le$ewJe lehemLeueerleerLex YeieJele: eer $e+<eYeosJeme kesJeue%eeveeslheVeefleLeew heeuiegveke=<CewkeeoMeeb
leeb Yetefceb JeefvolJee emeVecevemee Deeefe&keeevoveecelee kesMeueese: keeefjlee:~ hegvee YeieJele: oer#eekeueeCekeefleLeew
ew$eke=<CeeveJeceeb ceee eYees: eLece kesMeueeseYetceew kesMeueeseb ke=lJee mekeuemebeceeehleLe YeeJevee YeeefJelee~
lele: Fueeneyeeoveiejs celmeebefveOes le$e ew$eMegkeueecee: eejYe ceneJeerjpeebleerefveefceeb efJeeMeebefleceneJeerjefJeOeeveb eLeceyeejb De$eeYeJeled~ ceneJeerjpeebleerefleLeew le$emLe-efJeeefJeeeueekegueheefle: (ees. peer.Jeer.
cesnlee) meheefjJeejb DeeieleeMeerJee&oes ie=nerle:~
elego&Meeb efleLeew DeesejmenekeueMew: YeieJele: ceneJeerjeefleceeee: ceneefYe<eskeesYeJeled~
leoeveeR efouueerjepeOeeveeb YeieJeleeb ceneJeerjmJeeefceveeb <e[defJebMeefleMeleleceme pevcekeueeCekeceneslmeJemeesodIeeve-meYeeeeb lelkeeueerveeOeeveceb$eer DeueefJenejercenevegYeeJeme mece#es SJe efoiecyejcegefve: eerefJeeeveboeeee&: eleeiele: Fefle efveefceesve DeMeebeflemebpeeles eefleeflepeveeveeb metevee, otjoMe&ve (er.Jeer.) emeejsCeeefhe

lehemLeueer leerLe& kes keee&keee&DeeW ves jepeheeue cenesoe kees Yeejle ieewjJe keer GheeefOe mes mecceeefvele kejkes
GvnW eMeefmlehe$e Deeefo eoeve efkeee~ mLeeveere Sme.[er.Sce. eer cegVeerueeue heeC[se Deeefo Yeer mecemle keee&eceeW
ceW meneesieer jns~
eer Oevebpee kegceej pewve (Jee jepe ceb$eer-kesv mejkeej), eer Sme.kes. pewve-Decesefjkee Fleeefo leLee
npeejeW eeJeke-eeefJekeeDeeW ves YeieJeeve kee cenecemlekeeefYe<eske kejkes Deheves-Deheves ceeveJe pevce kees meheue
efkeee~ eefleeeee& mebefnleemetefj heefC[le vejsMe kegceej Meeeer Fleeefo Yeer mecemle efJeefOe-efJeOeeve kees mecheVe
kejJeekej eMemJeer yeves~
Fmekes heeeled Gmeer lehemLeueer leerLe& hej YeieJeeved eer $e+<eYeosJe kes kesJeue%eeve Glheefe keer efleefLe heeuiegve
ke=<Cee SkeeoMeer kees cesjer efMe<ee Deeefe&kee eboveeceleer ves Gme Yetefce keer Jebovee kejkes JeneR emeVeleehetJe&ke Dehevee
kesMeueeWe efkeee~ hegvee YeieJeeved keer oer#eekeueeCeke efleefLe ew$e ke=<Cee veJeceer kees ceQves YeieJeeve keer Fme eLece
kesMeueeWe Yetefce hej Dehevee kesMeueeWe kejkes mekeue mebece keer eeefhle nsleg YeeJevee YeeF&~
Gmekes yeeo Fueeneyeeo veiej ceW cesjs mebIe meeefVeOe ceW ew$e Megkeuee Deceer mes eejbYe kejkes ceneJeerj peebleer
leke (ew$e Megkeuee $eeesoMeer leke) ceneJeerj peebleer kes efveefcee mes JeneB eLece yeej efJeeMeebefle ceneJeerj efJeOeeve
kee Deeeespeve ngDee~ ceneJeerj peebleer kes efove Fueeneyeeo efJeeefJeeeuee kes kegueheefle ees. peer.Jeer. cesnlee ves
meheefjJeej heOeejkej DeeMeerJee&o enCe efkeee~
elego&Meer efleefLe kees eele:keeue Ske npeej Dee" keueMeeW mes YeieJeeved ceneJeerj keer eeflecee kee ceneefYe<eske ngDee~
Gme mecee jepeOeeveer efouueer ceW YeieJeeved ceneJeerj mJeeceer kes 2600JeW pevcekeueeCeke ceneslmeJe keer
GodIeeve meYee ceW lelkeeueerve eOeeveceb$eer eer Deue efyenejer Jeepeheseer kes mece#e ner meYee mes efoiecyej pewve cegefve eer
Deeeee& efJeeevebo cenejepe kes Jeeheme Dee peeves kes efveefcee mes meceepe ceW DeMeeefvle GlheVe nes ieF&, en metevee

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

eMeefmle /257

%eelJee ceveefme KesoesYeJeled~


keewMeecyeerleerLex YeieJele: heeeYeme pevceYetceew ieYe&pevcelehe:kesJeue%eeveYetceew e lelkeee&kele=&efYe: eeLe&veee
le$e hebekeueeCekeeefleeb keejefelebg cece cebieueefJenejmlehe:mLeueerleerLee&led JewMeeKeke=<Ceeelego&Meeb jefJeJeemejs1
YeJeled~ Fueeneyeeoveiejb Deeiele kejecebefojeefooMe&veb eYeeJeveekeee e kegJe&vlee JewMeeKeMegkeueemehleceeb
keewMeecyeerleerLex eJesMeesYeJeled~ le$e vetleveeerleYetceew YeieJele: ejCeb mLeeheefelJee eeeerveleerLe&Jeboveeb Dekee<e&ced~
hegvee MeeeevegmeejsCe keewMeecyeer-Devleie&le eYeemeefieefj#es$ececeeb SJeeieced~
le$e meheeomehleheg-Gegbieheeemeveeeflecee eerheeeYeYeieJele: eJeeueJeefCe&ceveesneefjCeer, ceevemlebYeme eeflecee:,
heJe&lemeesheefj efJejepeceevekejCeeLe eeflecee, lelee Deenejoevecegebefkelee eerceneJeerjmJeeefceeeflecee meleer evoveeee:
cetefle&e~ keewMeecyeer-ceOes eYees: ke=heeemeeosve eboveeee: e=BKeuee $egeflee, mee Deenejb olJee hebeeee ueyOeb
Fefle Feflenemeb ekeerkeleg Fee ceee keeefjlee~
JewMeeKeMegkeueeoMecee: eejYe hetefCe&ceeheeleb2 hebekeueeCekeeeflee, cenecemlekeeefYe<eskeb eeYeJeled~
efouueerjepeOeeveereefleeflepeveeveeceeensCe eerceneJeerjpevcekeueeCekeceneslmeJes efJeMes<eeYeeJeveekejCeeLe
e cece peske=<CeeeefleheefeLeew eYeemeefieefjleerLee&osJe efouueerveiejs ieceveeLe efJenejesYeJeled~

efouueer kes eefleefle cenevegYeeJeeW mes SJeb er.Jeer. emeejCe kes ceeOece mes Yeer peevekej cegPes ceve ceW yengle Keso ngDee~
leerLekej eer heeeYe YeieJeeve keer pevceYetefce SJeb ieYe&-pevce-lehe-kesJeue%eeve keueeCeke leerLe& keewMeecyeer ceW
JeneB kes keee&kelee&DeeW keer eeLe&vee hej cesje JeneB hebekeueeCeke eeflee kejeves kes efveefcee mes JewMeeKe ke=<Cee
elego&Meer jefJeJeej kees lehemLeueer leerLe& mes cebieue efJenej ngDee~ lehemLeueer leerLe& mes euekej Fueeneyeeo veiej
hengBekej JeneB keje cebefoj Deeefo kes oMe&ve SJeb eYeeJeveekeee& kejles ngS JewMeeKe Megkeuee mehleceer kees keewMeecyeer
leerLe& hej cesje memebIe eJesMe ngDee~ JeneB veF& ee keer ieF& Yetefce hej YeieJeeved heeeYe kes ejCe mLeeefhele kejkes ceQves
eeeerve keewMeecyeer leerLe& keer Jebovee keer~ hegvee Meeeevegmeej keewMeecyeer kes Devleie&le eYeemeefieefj leerLe& hej Deceer kees
ner hengBe ieF&~
JeneB (eYeemeefieefj leerLe& hej) eer heeeYe YeieJeeved keer eJeeueJeCeea-ueeuejbie keer meJee meele heg Gegbie
ceveesnejer heeemeve eeflecee, veJeefveefce&le ceevemlebYe keer eefleceeSb, heJe&le kes Thej efJejepeceeve kejves nsleg eeflecee keer
hebekeueeCeke eeflee ngF& leLee Deenejoeve uesles ngS keer cege ceW eer ceneJeerj mJeeceer cenecegefve keer eeflecee Deewj
Deenej osleer cege ceW meleer evovee keer cetefle& mLeeefhele kejJeeF&~ keewMeecyeer veiejer ceW leerLekej cenecegefve eer ceneJeerj
eYeg keer ke=hee emeeo mes meleer evovee kegceeefjkee keer yesef[eeB ter LeeR, Gmeves leye ceneJeerj mJeeceer kees Deenej oskej
hebeeee& eehle efkees Les, Fme Fefleneme kees JeneB eoefMe&le kejves keer Fe mes ceQves es cetefle&eeB efJejepeceeve kejJeeF~
JewMeeKe Megkeuee oMeceer mes ueskej hetefCe&cee (2 ceF& mes 7 ceF& 2001) leke JeneB hebekeueeCeke eeflee SJeb
cenecemlekeeefYe<eske ceneslmeJe mecheVe ngDee~
efouueer jepeOeeveer kes eefleefle ueesieeW kes Deeen mes leLee eer ceneJeerj pevcekeueeCeke ceneslmeJe ceW efJeMes<e
eYeeJevee kejves nsleg cesje pes ke=<Cee Skeced (8 ceF& 2001) kees eYeemeefieefj leerLe& mes ner efouueer peeves kes efueS
cebieue efJenej nes ieee~
1. 22 Deewue 2001~ 2. 2 ceF& mes 7 ceF& 2001~

258 / eMeefmle

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

ceeiex eer<cekeeueefveefceesve keb menceevee Deefhe Jeeb Dee<ee{ke=<Ceeefleereeeeb kebefheueeleerLe&ceeieece:


mce~ Feb eer efJeceueveeLeYeieJele: ieYe&pevcelehees%eeveYetefcejefmle~
ceOes-ceOes ceboielee cece erkeeuesKeveb YeJeoemeerled~ De$eleeod efJele Se-Deueerie{-Kegpee&&-Fleeefoeeces<eg Oece&eYeeJeveeb kegJe&vlee efouueer ceneveiejsvleie&leeMeeskeefJenejkeeueesveermLeues cece Je<ee&eesieesYeJeled~ De$e
meeefnyeefmebnJecee& (meebmeo) oerheeboyebOeg (efJeOeeeke)-jcesMeebo pewve (meent) Fleeoe Deeiele emeVee: yeYetJeg:~
Flee meceJemejCeeerefJenej: eYees: $e+<eYeosJeme YeejleJe<ex Oece&eYeeJeveehetJe&keb efJenjefle mce~1
Deefmceved Je<ee&eesies jepeOeeveeb ye=nvceC[hes (efhejespeMeenkeesueecewoeve-efouueer ies) <e[defJebMeefleceC[ueeefve
keejefelJee meneeefOekeYeeefekee: eerefJeeMeebefleceneJeerjefJeOeeveeefve eefejs~
eerceneJeerjefJeOeeveb Jeerjeyos mehleefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces DeeefeveMegkeueehebecee: eejYe
MegkeueeeoMeerheeleb yeYetJe~ Deefmceved cenee%es <e[defJebMeefleceC[ues<eg eleskeb Gheefj meJex Yeeefekee: <e[defJebMeefleMeleeefve
<e[defJebMeefleMeleeefve jlveeefve meceefhe&leeefve DeIez: meekeced~
Deefmceved Yeefe-cenekegbYeceneslmeJes eer Jeer.Oevebpeekegceej pewve (kesvereJeejepeceb$eer)-eerceleer Fvot
pewve (esejcewve eFcme eghe) meent jcesMeebo pewve-[e@. pes.kes. pewve (esejcewve-pewve er.Jeer.) eer heejmeoeme
pewve-[e@. [er.kes. pewve ceneceb$eer-(YeieJeeve ceneJeerjpevcekeueeCekeceneslmeJe meefceefle) eer jJeervpewve (mebieerlekeej)eerhegveerlepewve-eermeleerMepewve (esejcewve) eermeleerMepewve (efveiece hee<e&o), eesMepewve (pewve meceepe- DeOe#e),
eerpeiepeerJevepewve (jepeewjer iee[&ve) Fleeoe: meceeielee:~

Yeer<eCe ieceea kee mecee nesves kes keejCe jemles ceW Deveske ke menve kejles ngS Yeer nce ueesie Dee<ee{ ke=<Cee
efleeree kees Ske ceen ceW keefcheuee peer leerLe& hengBe ieS~ en eer efJeceueveeLe leerLekej YeieJeeve keer ieYe&-pevcelehe-%eevekeueeCeke keer heefJe$e Yetefce nw~
yeere-yeere ceW ceboieefle mes cesje erkee uesKeve euelee jne~ eneB keefcheue leerLe& mes efJenej kejkes SeDeueerie{-Kegpee& Fleeefo veiejeW ceW Oece&eYeeJevee kejles ngS efouueer ceneveiej keer DeMeeske efJenej veeceke keeueesveer ceW
cesje memebIe Je<ee&eesie mLeeefhele ngDee~ JeneB Je<ee&eesie keer meYee ceW eer meeefnye efmebn Jecee& (meebmeo), oerheebo yebOeg
(efJeOeeeke) SJeb meent eer jcesMeebo pewve (leerLe&#es$e keceser kes je^ere DeOe#e) heOeejkej Delevle emeVe ngS~
Deewj FOej YeieJeeve $e+<eYeosJe meceJemejCe eerefJenej jLe kee eJele&ve YeejleJe<e& ceW eYeeJeveehetJe&ke eue jne Lee~
Fme Je<ee&eesie kes Debleie&le jepeOeeveer efouueer kes efhejespeMeen keesuee cewoeve kes Deboj efveefce&le efkees iees efJeMeeue
heeC[eue ceW efJeeMeebefle ceneJeerj efJeOeeve kes yyeerme ceC[ue Ske meeLe yeveekej npeejeW YeeeW ves efJeOeeve mecheVe efkeee~
en ceneJeerj efJeOeeve Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2527 (meved 2001) ceW Deeefeve Megkeuee hebeceer mes eejbYe neskej
Deeefeve Megkeuee eoMeer leke ngDee~ Fme cenee%e ceW efyyeme ceC[ueeW hej eleske kes Thej DeIeeX kes meeLe
efyyeme meew-efyyeme meew jlve meceefhe&le efkees iees-e{ees iees~
Fme Yeefe cenekegbYe kes ceneslmeJe ceW eer Jeer. Oevebpee kegceej pewve (kesvere Jee jepeceb$eer) eerceleer Fvot pewve
(esejcewve eFcme eghe), meent jcesMeebo pewve, [e@. pes.kes. pewve (esejcewve-pewve er.Jeer.), eer heejmeoeme pewve, [e@.
[er.kes. pewve (ceneceb$eer-YeieJeve ceneJeerj pevcekeueeCeke ceneslmeJe meefceefle), eer jJeerv pewve (mebieerle SJeb ieerlekeej),
eer hegveerle pewve, eer meleerMe pewve (esejcewve-.............), eer meleerMe pewve (efveiece hee<e&o), eer eesMe pewve
(DeOe#e-pewve meceepe efouueer), eer peiepeerJeve pewve (jepeewjer iee[&ve) Fleeefo ueesieeW ves Deekej Yeeie efueee~
1. pegueeF& meved 2001~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

eMeefmle /259

ees. jlevepewve-meueskeebo pewve keeiepeer-eer Sue.Sue. Deee-eefme efJeefOeJesee-eKeele veeeefJeod


eer Sue.Sce. efmebIeJeer-eer Debpeueerjee (Sce.Sue.S. hene[iebpe) Fleeoeesefhe Deeiele Oecee&vegeves<eg eerceneJeerjeYees: eMeesieeveb efJeoOeg:~
Deefmceved Oecee&vegeves efouueerpewvemeceepesve ceeb efJeeefJeYetefle:, DeJeOe pewve meceepesve Oece&cetefle&: ceneje^pewvesve je^ieewjJe:, Yeejleere efo. pewveceefnuee mebie"ve (efouueereosMe) ceefnueeefYe: efpeveMeemeveeYeeefJekee,
FlegheeefOeefYejlvebeeg:~
Deveblejb MejlhetefCe&ceeeeb pevceefleLeew keveehuesmeefmLeleeeJeeueefoiecyejpewvecebefoj heefjmejs veJeefveefce&le
eer$e+<eYeosJekeerefle&mlebYes efpeveefyecyeeefleehevee: yeYetJeg:~
hegvee le$ewJe heefjmejs celesjCeee veJeefveefce&le ueIeg-heeJeehegjer-efme#ess$es <e[defJebMeefleMeleeeuegpevew:
<e[defJebMeefleMeleeefve efveJee&Ceuekeeefve meceefhe&leeefve keeefle&keke=<CeeceeJemeeeeb YeieJelees ceneJeerjefpeveefveJee&CekeueeCekeeJemejs1~ cece Je<ee&eesieesefhe meceehlees peele:~
leoveblejb ceeie&Meer<e&ke=<CeeoMeceeb oMeefomecyejefoveebkes jepeOeeveeb leeuekeesjeFv[esjmsef[ecemLeues
mechetCe&pewvemeceepew: (eejeW meceoee) efceefuelJee YeieJelees ceneJeerjme oer#eekeueeCekeefleLeew peheleheescenekegbYe
veecvee ceneslmeJe: keeefjlee:~ leefmcevceneslmeJes [e@. efMeJecegefve: pewveeeee&: (mLeevekeJeemeer) efoiecyejpewveeefleefveefOehesCe cece ieefCeveer %eeveceleer (memebIe) FleeefomeeOeg-meeOJeermeeefveOes efJeMes<eOece&eYeeveJeekeee&ceYeJeled~

ees. jleve pewve, meueskeebo pewve keeiepeer, eer Sue.Sue. Deee pewve, eefme efJeefOeJesee SJeb eKeele
veeeefJeod eer Sue.-Sce. efmebIeJeer, eer Debpeueer je@e (Sce.Sue.S. hene[iebpe-efouueer) Fleeefo ves Yeer heOeejkej
Fme Oeeefce&ke Devegeve ceW YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer kee eMeesieeve efkeee~
Fme Oece& Devegeve kes ceOe efouueer pewve meceepe ves cegPes efJeeefJeYetefle DeJeOe eevle keer pewve meceepe ves
Oece&cetefle&, ceneje^ eevle kes pewve mecetn ves je^ ieewjJe SJeb DeefKeue YeejleJe<eeae efoiecyej pewve ceefnuee
mebie"ve (efouueer eosMe) keer ceefnueeDeeW ves cegPes efpeveMeemeve eYeeefJekee keer GheeefOe mes Deuebke=le efkeee~
Deveblej MejohetefCe&cee kees cesjer pevceefleefLe kes efove kevee@ huesme-efouueer ceW efmLele DeeJeeue efoiecyej pewve
cebefoj heefjmej ceW veJeefveefce&le eer $e+<eYeosJe keerefle&mlebYe ceW efpeveeefleceeSB efJejepeceeve keer ieF~
hegvee Gmeer heefjmej ceW cesjer esjCee mes veJeefveefce&le ueIeg heeJeehegjer efme#es$e keer jevee ceW 2600 eeueg YeeeW
eje keeefle&ke ke=<Cee DeceeJemee kees YeieJeeve ceneJeerj kes efveJee&CekeueeCeke kes DeJemej hej 2600 efveJee&Ceuee[t
e{eS ieS Deewj cesje en meved 2001 kee Je<ee&eesie Yeer meceehle ngDee~
Gmekes heeeled ceieefmej ke=<Cee oMeceer-10 efomecyej 2001 kes efove jepeOeeveer kes leeuekeesje Fb[esj
msef[ece veeceke mLeue hej pewve meceepe keer Jele&ceeve eeefuele eejeW meceoee (efoiecyej-esleecyej-mLeevekeJeemeer
Deewj lesjnhebLeer) keer pewve meceepe ves efceuekej YeieJeeve ceneJeerj kes oer#eekeueeCeke efleefLe kes Gheue#e ceW pehelehe
cenekegbYe kes veece mes Ske meeJe&peefveke ceneslmeJe Deeeesefpele efkeee~ Gme ceneslmeJe ceW pewveeeee& (mLeevekeJeemeer)
[e@. efMeJecegefve peer SJeb efoiecyej pewve eefleefveefOe kes he ceW cesjs (ieefCeveer %eeveceleer kes) memebIe Fleeefo Deveske
meeOeg-meeefOJeeeW kes meeefVeOe ceW efJeMes<e Oece&eYeeJevee kee keee& mecheVe ngDee~
1. 15 veJecyej 2001~

260 / eMeefmle

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

Deefmceved ceneslmeJes eer efoueerheieebOeer (meebmeo) [e@. keCe&efmebn (mebmeo SJeb hetJe& kesvere ceb$eer) eerpeieceesnvepeer (mebmke=efle ceb$eer) eer ceebiesjece ieie& (efouueer Yeepehee DeOe#e) eer Sue.Sce. efmebIeJeer-eer ees. jleve pewveeer ceebieerueeue mesef"ee-eer oerheebo pewve iee[ea-eer Deej.[er. pewve-eervesefceebo pewve-Fleeoe: meefcceefuelee
Deemeved~
cece mebIemLee: eer eboveeceleeefe&kee, heer"eOeerMe#eguuekejlveceesleermeeiej-ye.jJeervkegceejpewvee yeeeeefjCeerieCeee meJex<eg keeex<eg GheefmLelee YeJeefvle SJe~
efoiecyejpewveegJeeheefj<eo jpelepeebleer ceneslmeJees celmeebefveOes jepeOeeveeb efhekekeer Deeef[esefjece veecemLeeves
heew<eke=<Ceeceeb efeeyos <e[dpeveJejerdeefOekeefmenelecesYeJeled~ le$e Sue.Sce. efmebIeJeer-[e@. Jeeemheeflekegueheefle(ueeueyeneogj mebmke=le efJeeeheer")-ees. jleve pewve (mLeevekeJeemeer) meent jcesMe pewve-efvece&uekegceej mes"er
(DeOe#e-cenemeYee) eesMe pewve (DeOe#e-efouueer) eeeee& vejsv ekeeMe pewve (DeOe#e Meeeerheefj<eod)[e@. peekegceej pewve (ceneceb$eer-Meeeer heefj<eod), heb. efMeJeejCe pewve (DeOe#e-De.Yee. leerLekej $e+<eYeosJeefJevcenemebIe), [e@. Deveghece pewve (ceneceb$eer-efJevcenemebIe) Fleeoe: meefcceefuelee:~ Deefmceved ceneslmeJes
YeieJevceneJeerj mJeeefceve: <e[defJebMeefleMelelecees pevcekeueeCekeceneslmeJees je^eremlejsCe Yeteeefoefle Fefle eespevee
eueefle mce DeleSJe eerceneJeerjmJeeefcevees pevceYetefcekegC[uehegjme efJekeeme: kele&Je:, Fefle YeeJeveee le$e
kegC[uehegjceees JeeleeJejCees yeYetJe~
Jele&ceevekeeues kesefeled MeesOeeefLe&ve: JewMeeueerpevceYetefceb cevebles~ DeefOekelecepevee pewveevLeevegmeejsCe JewMeeueeR
ceneje%eer ef$eMeueeee: pevceYetefceb kegC[uehegjcesJe ceneJeerjmJeeefcevees pevceYetefceb keLeeefvle~ DeleSJe lemee pevceYetces:

Fme ceneslmeJe ceW eer efoueerhe ieebOeer (meebmeo), [e@. keCe& efmebn (meebmeo SJeb hetJe& kesvere ceb$eer), eer peieceesnve
peer (mebmke=efle ceb$eer), eer ceebiesjece ieie& (efouueer-Yeepehee DeOe#e), eer Sue.Sce. efmebIeJeer pewve, eer ees. jleve pewve, eer
ceebieerueeue mesef"ee, eer oerheebo pewve iee[ea, eer Deej.[er. pewve, eer vesefceebo pewve Fleeefo meefcceefuele ngS~
cesjs mebIemLe Deeefe&kee eboveeceleer, heer"eOeerMe #eguuekejlve ceesleermeeiej, ye. kece&eesieer jJeerv kegceej pewve SJeb
yeeeeefjCeer yenveW lees meYeer keeeeX ceW GheefmLele jnles ner nQ~
F&meJeer meved 2002 kes eejbYe ceW 6 peveJejer kees heew<e ke=<Cee Deceer kes efove cesjs mebIe meeefVeOe ceW DeefKeue
Yeejleere efoiecyej pewve egJee heefj<eo kee jpele peebleer ceneslmeJe jepeOeeveer kes efhekekeer Dee@ef[esefjece ceW mecheVe
ngDee~ Gme keee&ece ceW Sue.Sce. efmebIeJeer, [e@. Jeeemheefle peer (kegueheefle-[e@. ueeue yeneogj Meeeer mebmke=le
efJeeeheer"), ees. jleve pewve (mLeeveke Jeemeer pewve), meent jcesMe pewve, efvece&ue kegceej pewve mes"er (DeOe#eYeejleJe<eeae efoiecyej pewve cenemeYee), eesMe pewve (DeOe#e-efouueer), eeeee& vejsv ekeeMe pewve (DeOe#eMeeeer heefj<eo), [e@. peekegceej pewve (ceneceb$eer-Meeeer heefj<eo), heb. efMeJeejveueeue pewve (DeOe#e-De.Yee.
leerLekej $e+<eYeosJe efJevcenemebIe), [e@. Deveghece pewve (ceneceb$eer-efJevcenemebIe) Fleeefo cenevegYeeJe meefcceefuele
ngS~ YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer kee 2600JeeB pevcekeueeCeke ceneslmeJe je^ere mlej hej ceveeee peeJes, en
eespevee lees eue ner jner Leer, FmeefueS Fme ceneslmeJe ceW ceneJeerj mJeeceer keer pevceYetefce kegC[uehegj kee efJekeeme
kejvee eeefnS, Fme YeeJevee mes JeneB kee JeeleeJejCe kegC[uehegjcee nes ieee~
Jele&ceeve ceW keg MeesOeeLeea ueesie JewMeeueer kees YeieJeeve ceneJeerj keer pevceYetefce ceeveles nQ~ efkevleg DeefOekelece
(95 eefleMele) pewve meceepe kes ueesie pewve ebLeeW kes Devegmeej JewMeeueer keer cenejeveer ef$eMeuee keer pevceYetefce Deewj

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

eMeefmle /261

efJekeemekejCeeLe ceee efveefele Deeefe&keeeboveecelee: cenleer YeeJeveeeefhe mebIemeefnleee ceeIeMegkeueecee:


JeerjeyoseefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces efeeyos efJebMeeflehejJejer deefOekeefmeneleces DeeJeeueefoiecyejpewvecebefoj jepeeyeepeej (kevee huesme) mLeeveeled cebieueefJenejes YetlJee efouueeries Fleeefo cegKemLeueeled efvece&uekegceejmes"er-eesMe pewve-ceneJeerjemeeo-keceueeb-esceebo Fleeoe: ecegKee pevee OJepee: nmles ie=nerlJee
eYeesce&neJeerjmJeeefceve: peepeeejJesCe n<eexuueemesve ceee meeOe euevle: ueesoerjes[pewvecebefojceeieced Denced~
ceeiex ievlee heeuiegveke=<Cee$eeesoMeeb ceLegjeefme#es$eb mebeehe eerpecyetmJeeefceve: eerefveJee&Ce#es$eme
Jevovee ke=lee~
hegvee gleielee efJenjvlee Deeiejeceneveiejs nefjheJe&leme efpevecebefojs eJesMeesYeJeled heeuiegveMegkeuee<eeeb1~
lele: eYe=efle efYeVeefYeVemLeeves<eg efpevecebefojeefCe JebefolJee eJeeveeefokeeexCe eYeeJeveeb efJeoOeevee hegvee
nefjheJe&leveecemLeeves Deeiele eer$e+<eYepeebleer ceneslmeJe: ew$eke=<CeeveJeceecekeejeced~
lelees efveie&le Slceeohegj-tb[uee Fleeefoveiejs<eg eYeeJeveeb kegJe&vleer efhejespeeyeeo ceneveiejs eJesMecekee<e&ced,
ew$eMegkeueele=leereeefleLeew~ le$eeefhe efpevecebefojoMe&veeYeeJeveeeJeeveeefoefYe: ew$eMegkeuee$eeesoMeeb ceneJeerjpeebleerceneslmeJes meebefveOeb eeeced~
De$ewJe efhejespeeyeeoveiejs JewMeeKeke=<Ceeefleereeeeb ceceeefe&keeoer#eeefoJemeceefhe DeYeJeled~ lemeecesJe meYeeeeb
le$emLeYeeefekepevew: egieveeefekee Fefle GheeefOevee cece mecceeveb ke=leced~

ceneJeerj mJeeceer keer pevceYetefce kegC[uehegj kees ner kenles nQ FmeefueS Gme pevceYetefce kee efJekeeme kejves nsleg ceQves
efveee efkeee Deewj Deeefe&kee eboveeceleer keer Yeer Fme pevceYetefce efJekeeme kes efueS cenleer-eyeue YeeJevee kes efveefcee
mes ceQves Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2528 ceW ceeIe Megkeuee Deceer kees 20 hejJejer 2002 F&meJeer meved ceW DeeJeeue
efoiecyej pewve cebefoj-jepeeyeepeej (kevee@ huesme-efouueer) mes memebIe cebieue efJenej kej efoee~ hegve: FefC[ee ies
veece kes ecegKe mLeeve mes cesjs mebIe kes meeLe efvece&ue kegceej mes"er ,eesMe pewve, mebIeheefle ceneJeerj emeeo pewve,
keceueebo pewve, esceebo pewve Fleeefo ecegKe eserpeve neLe ceW OJepe ueskej ceneJeerj mJeeceer keer pee-peekeejeW
kes meeLe n<eexuueemehetJe&ke eueles ngS ueesoer jes[ kes efoiecyej pewve cebefoj henggBe iees~
ceeie& ceW eueles ngS heeuiegve ke=<Cee $eeesoMeer kees ceLegje efme#es$e hengBekej JeneB pecyetmJeeceer kes efveJee&Ce
mLeue keer Jebovee keer~
hegvee gleieefle mes efJenej kejles ngS heeuiegve ke=<Cee <eer kes efove (20 ceee& 2002 kees) Deeieje ceneveiej
ceW nefjheJe&le kes efpevecebefoj ceW mebIe kee eJesMe ngDee~ JeneB mes Deeieje keer efYeVe-efYeVe kee@ueesefveeeW kes efpevecebefojeW keer
Jebovee-oMe&ve kejkes eJeeve Deeefo kejkes Oece&eYeeJevee kejles ngS hegve: nefjheJe&le veeceke mLeeve hej Deekej ew$e
ke=<Cee veJeceer kees YeieJeeve eer $e+<eYeosJe pevcepeebleer ceneslmeJe kee Deeeespeve kejeee~
Deeieje mes efJenej kejkes Slceeohegj-tC[uee Fleeefo veiejeW ceW eYeeJevee kejles ngS ew$e Megkeuee le=leeree kees
efhejespeeyeeo ceneveiej (megneieveiejer) ceW eJesMe efkeee~ JeneB Yeer efpevecebefojeW kes oMe&ve, Oece&eYeeJevee SJeb eJeeve
Deeefo kes eje ew$e Megkeuee $eeesoMeer kees ceneJeerj peebleer ceneslmeJe ceW cebieue meeefVeOe eoeve efkeee~
hegve: JewMeeKe ke=<Cee otpe kees efhejespeeyeeo ceW ner cesje Deeefe&kee oer#ee efoJeme Yeer ceveeee ieee Deewj Gme meYee
ceW cegPes JeneB keer pewve meceepe eje egieveeefekee keer GheeefOe eoeve keer ieF&~
1. 20 ceee& 2002~

262 / eMeefmle

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

JewMeeKeke=<Ceele=leereeee: De$eleeled efJele JewMeeeke=<Ceemehleceeb1 eervesefceveeLepevceYetceew MeewjerhegjleerLex eeefJeMeced~


YeieJelees vesefceveeLeme Jeboveeb ke=lJee$ewJe ceeeme oMeceevLeme efmeevleefebleeceefCeerkee hetCeeake=lee~
JeerjeyoseefJebMeleefOekehebeefJebMeefleMeleleces efeeyos ef$eceF&-deefOekeefmeneleces JewMeeKeke=<Ceemehleceeb
leerLekejvesefceveeLeieYe&pevcekeueeCekeheefJeef$eleleerLex Fceeb erkeeb hetCee kegJe&vlee ceee ieefCeveer%eeveceleer-Deeefe&keee
ceneved n<eexvegYeteles~
Demee: erkeeee uesKevekeeues efJeeMeebefleceneJeerjefJeOeevejevee-eeeiepewveleerLe&-leerLekej$e+<eYeosJelehe:mLeueerveece-veJeleerLe&efvecee&Ceb, cenekegbYeveiejs eer $e+<eYeosJeMeemeveeseeslekeeefjOece&eYeeJevee-eer$e+<eYeosJehebekeueeCekeeeflee-cenekegbYecenecemlekeeefYe<eske:-keewMeecyeerleerLee&vleie&le-eYeemeefieefjleerLex hebekeueeCekeeefleeceneefYe<eske:-kebefheueeleerLe&oMe&veb-jepeOeeveeb eleeiele Je<ee&eesies <e[defJebMeefleefJeeMeebefleceneJeerjefJeOeeveceneceneslmeJe:, hegvejefhe kegC[ueleerLe&efJekeemenslees: cebieueefJenej:, ceLegjeefme#es$eJevovee, MeewjerhegjleerLe&oMe&veb
Fleeefo<eg leerLe&oMe&veeYeeJeveeefo keee&keueehes<eg eeesCe elenb efJenejb kegJe&vleeefhe ceee erkeeuesKevekeee ke=leces<ee
mejmJeleerceeleg: ke=hee SJeenb ceves~
Deefmceved cetuemebIes eerkegvokegvoecveees mejmJeleeries yeueelkeejieCes efJebMeeflelecesMeleeyoew eeefj$eeeJeleeaeLeceeeee&: eer Meebeflemeeiejcenecegveerv: leme eLeceefMe<e: eLeceheeOeerMeesefhe eerJeerjmeeiejeeee&Jeeex ceceeefe&kee-

JewMeeKe ke=<Cee le=leeree kees efhejespeeyeeo mes efJenej kejkes JewMeeKe ke=<Cee mehleceer (3 ceF& 2002) kees
YeieJeeve eer vessefceveeLe leerLekej keer pevceYetefce Meewjerhegj leerLe& hej eJesMe ngDee~ YeieJeeve vesefceveeLe keer Jebovee kejkes
eneR hej ceQves Fme oMeJeW ebLe keer efmeevleefebleeceefCeerkee kees efueKekej hetCe& efkeee~
Jeerj efveJee&Ce mebJeled 2528, F&meJeer meved 2002 ceW 3 ceF& efoveeBke kees JewMeeKe ke=<Cee mehleceer efleefLe kees
leerLekej vesefceveeLe kes ieYe&-pevcekeueeCeke mes heefJe$e leerLe& hej Fme erkee kees hetCe& kejles ngS cegPe ieefCeveer %eeveceleer
Deeefe&kee kees ceneved n<e& keer DevegYetefle nes jner nw~
Fme erkee kes uesKevekeeue kes ceOe ceW cesjs eje efJeeMeebefle ceneJeerj efJeOeeve keer jevee ngF&, Fmekes meeLe ner
eeeie pewve leerLe& kes he ceW JeneB leerLekej $e+<eYeosJe lehemLeueer veeceke vetleve leerLe& kee efvecee&Ce, cenekegbYe veiej ceW
eer $e+<eYeosJe Meemeve kee Geesle kejves Jeeueer Oece&eYeeJevee, eer $e+<eYeosJe hebekeueeCeke eeflee SJeb cenekegbYe
cenecemlekeeefYe<eske, keewMeecyeer leerLe& kes Devleie&le eYeemeefieefj leerLe& hej hebekeueeCeke eeflee, ceneefYe<eske,
keefcheuee peer leerLe& kes oMe&ve, jepeOeeveer efouueer ceW Deekej Je<ee&eesie mLeehevee SJeb Je<ee&eesie kes Devleie&le yyeerme
efJeeMeebefle ceneJeerj efJeOeeve kee ceneceneslmeJe, hegve: efouueer mes meved 2002 ceW kegC[uehegj leerLe& efJekeeme kes efveefcee
mes cebieue efJenej, ceLegje efme#es$e keer Jebovee, Meewjerhegj leerLe& kes oMe&ve Fleeefo leerLe& oMe&ve-Oece&eYeeJevee Deeefo
keee&keueeheeW kes ceOe eee: eefleefove efJenej kejles ngS Yeer cesjs eje erkee uesKeve kee keee& euelee jne, Fmes ceQ
mejmJeleer ceelee keer efJeMes<e ke=hee ner ceeveleer ntB~
Fme cetuemebIe ceW eer kegvokegvoecveee ceW mejmJeleer ie Deewj yeueelkeejieCe ceW yeermeJeeR Meleeyoer ceW
eeefj$eeeJeleea eLeceeeee& eer Meebeflemeeiej cenecegveerv ngS nQ~ Gvekes eLece efMe<e Deewj eLece heeOeerMe Deeeee&
eer Jeerjmeeiej cegveerej cesjs Deeefe&kee oer#ee eoelee iegosJe nQ, Gve oesveeW iegJee& keer ceQ MeleMe: Jebovee kejleer ntB~
Fme hebecekeeue kes Deble ceW nesves Jeeues Debeflece Jeerjebiepe cegefvejepe leke Fvekeer Deeeee& hejcheje meowJe De#egCCehe
1. 3 ceF& 2002~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

eMeefmle /263

oer#eeieg:, GYeew iegJeeez MeleMe: Jeboveeb kejescenb~ Demeeeee&hejcheje meowJee#egCCee Yeteeled eeJeoefvleceJeerjebiepecegefveheeleb~ cece ieefCeveer%eeveceleer-Deeefe&keehejchejeefhe meoekeeueb eJeenceevee YeJesled eeJeoefvleceeefe&keemeJe&eerheeleefceefle YeeJeeecenced~
cece meb I emLe-e%eeeceCeer - Deeef e& k eeevoveeceleer - pecyet er heheer" eOeer Me-#eg u uekeceesleer m eeiejkece&eesieeryeeeejer- jJeervkegceejpewve (pecyeterhe DeOe#e)-yeeeeefjCeer kegceejer yeervee-keg. DeemLeemeeef j kee-Fb o g - eb ef kee-Deuekee-eer ef le-mJeeef le-Fleeef o -meb I emLeeef leieCeeveeceveg k et uelJeceef he cece
erkeeuesKevekeeex efveefceeceefmle~
Deefmceved erkeeevLes <edKeC[eiece-OeJeueeerkee, hegmleke oMece-meceemeej-eJeevemeej-ieesccemeejpeer J ekeeC[-er k ee-peer JeleJeeoeref hekee-efleuees eheCCeef e-eef leeef leueke-Gejheg j eCeoe: Sles <eeb
evLeeveecegjCeeefve ie=nerleeefve meefvle~
mebeefle YeejleosMeme je^heefle-ceneceefnce-kes. Deej. veejeeveve-eOeeveceb$eer eerDeueefyenejerJeepeheseerGejeosMejepeheeue-ceneceefnceeerefJe<CegkeebleMeeeerefleveeceOesee ieCeleb$eMeemeveb j#eefvle, Fces Oece&veereflecevegheeueevleg
Fefle YeeJeesnced~
leerLe&efvecee&Ce-meceJemejCeeerefJenej-efJeOeeveevegeveeefokeeex<eg es es pewveeeuegYeeefekee: keee&kelee&j:
oeleeje mJelevegcevees-Oevew: meneesefieveesYeJeved les-les meeefleMeeefehegCeesheepe&kee Deemeved~ lesYemleeYe: eeJekesYe:
eeefJekeeYeeenb cebieueMegYeeMeerJee&ob eeeefce~ les leee meowJe SJecesJe mJeOeveeefomeogheeesieb efeeceeCee:
efejkeeueb eMeefmJevees Yeteemeg: Fefle YeeJeles~

ceW eueleer jns leLee cegPe ieefCeveer %eeveceleer keer Deeefe&kee hejcheje Yeer Deefvlece Deeefe&kee meJe&eer hee&vle meoekeeue
eJeeefnle nesleer jns, Ssmeer ceQ YeeJevee Yeeleer nttB~
cesjs mebIe ceW efmLele e%eeeceCeer Deeefe&kee eboveeceleer, pecyeterhe kes heer"eOeerMe #eguueke ceesleermeeiej,
kece&ees ieer yeeeejer jJeerv kegceej pewv e (efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve, pecyeter he-nef mleveehegj
kes DeOe#e), yeeueyeeeeefjCeer kegceejer yeer vee, keg . DeemLee, keg . meefe jkee, kegg. Fvot , keg . eefv kee, keg.
Deuekee, keg. eerefle, keg. mJeeefle Fleeefo mebIemLe eleerieCe keer Devegketuelee Yeer cesj s erkee uesKeve keee& ceW
efveefcee yeveer nw~
Fme erkee ebLe ceW <edKeC[eiece keer OeJeuee erkee keer oMeJeeR hegmleke, meceemeej, eJeevemeej, ieesccemeej
peerJekeeC[ keer peerJeleJeeoerefhekee erkee, efleueeseheCCeefe, eefleeefleueke, Gejheg jeCe Deeefo ebLeeW kes GjCe
enCe efkees iees nQ~
Fme mecee Yeejle osMe kes je^heefle ceneceefnce kes.Deej. veejeeCeve nQ, eOeeveceb$eer eer Deue efyenejer
Jeepeheseer nQ, GejeosMe kes jepeheeue ceneceefnce eer efJe<Cegkeeble Meeeer ieCeleb$e Meemeve keer j#ee kej jns nQ, es
meYeer jepevesleeieCe Oece&veerefle kee Yeer Devegheeueve kejW, ener cesjer neefo&ke YeeJevee nw~
leerLe& efvecee&Ce, meceJemejCe eerefJenej, efJeOeeve-Devegeve Deeefo keeeeX ceW pees-pees pewve eeueg Yeepeve,
keee&kelee&ieCe Deewj oeleej Deheves leve-ceve-Oeve mes meneesieer yeves nQ, Jes meYeer meeefleMee hegCe kes Gheepe&ke ngS nQ~
Gve meYeer eeJeke Deewj eeefJekeeDeeW kes efueS cesje cebieue MegYeeMeerJee&o nw~ Jes meYeer meowJe Fmeer ekeej Deheves Oeve
Deeefo kee meogheeesie kejles ngS efejkeeue leke eMemJeer nesJeW, ener YeeJevee nw~

264 / eMeefmle

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee


vecemlemcew efpevesv ee, oeeOece&ef JeOeeef eves~
mejmJelew vecemlemew, meJe&mcew cegvees vece:~~1~~
<edKeC[eieceevLee es, eoMeebieebMeJee*dceee:~
YeJeeveeb cees#enslees: meg:, mLeseemeg: Yetleues efejced~~2~~
ieefCeveer%eeveceleseb, ke=lee erkee efejb YegefJe~
mLeseeled leeJeled efeeb kegee&led, eeJeled eerefpeveMeemeveced~~3~~

MueeskeeLe&-oee Oece& kes efJeOeelee eer efpevesv YeieJeeve kees cesje vecemkeej nesJes, mejmJeleer ceelee kees cesje
veceve nw leLee meYeer cegefveeeW kees cesje vecemkeej nw~~1~~
es <edKeC[eiece ebLe eoMeebie kes DebMehe Jee*dcee-efpeveJeeCeer nQ, es YeJeeW kees cees#e eoeve kejves ceW
nsleg nQ, es efejkeeue leke Fme Oejleer hej efJeeceeve jnW~~2~~
ieefCeveer Deeefe&kee %eeveceleer kes eje jefele en <edKeC[eiece keer efmeevleefebleeceefCeerkee Fme Oejeleue hej
efejkeeue leke peerJeble jns~ peye leke Fme mebmeej ceW efpeveMeemeve kee DeefmlelJe jns, leye leke en erkee ebLe meYeer
kee keueeCe kejs, ener cesjer cebieue YeeJevee nw~~3~~

:: :

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

efnvoer erkeeke$eea eMeefmle /265

oMece ebLe keer efnvoer erkeeke$eea keer eMeefmle


-e%eeeceCeer Deeefe&kee eboveeceleer
Meeefvle-kebgLeg-Dej leerLekej$ee kes ejCeeW ceW keB veceve~
Gvekeer heeJeve pevceYetefce nefmleveehegjer kees Mele Jebove~~
1
eneB efJejeefpele leerveeW eYeg keer Ke[dieemeve eeflecee kees veceve~
veJeefveefOe keer GheueefyOe nsleg leerveeW kes $ee-$ee2 heo kees veceve~~1~~
pecyeterhe-megcesefieefj kes efpeveefyecyeeW kees keB veceve~
nefmleveehegj keer JemegvOeje hej yeveer ke=efle pees meJe&eLece~~
ieefCeveerecegKe %eeveceefle ceeleepeer keer esjCee kee eefleheue~
Fv osJelee Yeer Deekej kejles nQ efpeveefyecyeeW kees veceve~~2~~
Fmeer leerLe& heefjmej ceW lesjnerhe keer jevee DeodYegle nw~
leerveueeske Yeer yevee peneB hej eLece yeej megvojlece nw~~
Deve Deveske efpeveeuee mes heeJeve leerjLe kee keCe keCe nw~
Fme Fefleneme eefme leerLe& kees kejW meYeer Mele Jevove nQ~~3~~
leerveeW leerLekej kes eG-eG keueeCeke mes heeJeve nw~
%eeveceleer ceeleepeer keer en kece&Yetefce ceveYeeJeve nw~~
eneB ve peeves efkeleves ebLeeW kees Gveves je [euee nw~
eueleer jnleer meoe peneB hej mecei%eeve keer Meeuee nw~~4~~
meoer yeermeJeeR ceW eerMeebefleefmebOeg eLece Deeeee& ngS~
cegefveeee& kes peerCeexejke mevleefMejesceefCe ceeve ngS~~
Gvekes eLece efn efMe<e Jeerjmeeiej peer heeeee& eLece~
efpevemes oer#ee heekej Deeefe&kee %eeveceleer peer yeveeR eLece~~5~~
Jele&ceeve ceW pees meyemes eeeerve Deeefe&kee ceelee nQ~
Meebefle efmebOeg mes Deye leke efpevekee meye mevleeW mes veelee nw~~
yeeue yeeeeefjCeer Deeefe&keeDeeW keer esjCeeeesle ener~
JeerjeYet kes Meemeve ceW en eLece ebLe uesefKekee ngF~~6~~
Gvekeer efMe<ee kenueeves kee cegPes hejce meewYeeie efceuee~
eser meer ner Deeeg ceW cesjs peerJeve kee megeYeele efKeuee~~
1. nefmleveehegj ceW pecyeterhe mLeue hej leerveeW YeieJeeve keer 31-31 heg Gegbie eeflecee efJejepeceeve nQ~ 2. leerLekejeeJeleea Deewj keeceosJe Fve leerve heoeW mes meceefvJele leerveeW YeieJeeve nQ~

266 / efnvoer erkeeke$eea eMeefmle

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eeefhe Fvekeer ueIeg Yeefieveer yeveves kee hegCe Yeer heeee nw~
uesefkeve kesJeue ieghe ceW DeeefMe<e Fvekee heeee nw~~7~~
meved GefVeme yeeJeve ceW peye Fveves Iej kees leeiee Lee~
veneR ngDee Lee pevce efYe cesje leye Fvemes keee veelee Lee~~
meved GefVeme meew DeeJeve ceW pes ke=<Ce ceeJeme efleefLe kees~
pevce ngDee Lee hegve: ceeOegjer veece efoee ceeB ves cegPekees~~8~~
ieejn Je<e& keer Gce ceW henueer yeej oMe& heeee ceQves~
efceuee %eeve oes Je<eeX kee ele yeeee&1 ues efueee Fvemes~~
GvneR mebmkeejeW kes Debkegj Deeies Yeer emhegefle ngS~
meved GefVeme meew Fkenej ceW Deepevce eleer yeveves kes efueS~~9~~
megiebOeoMeceer kees Depecesj ceW yeeee& ele enCe efkeee~
meoe ieg kes mebie jnves kee YeeJe oe ceW eie ngDee~~
Gmeer mecee cesjer ceeB ceesefnefve ves ceieefmej Jeefo le=efleee kees~
Deefle ke"esj yeve oer#ee2 ues ueer yeveeR jlveceefle ceelee Jees~~10~~
cesjs efheleg kees ceesn yengle Lee Deheveer meye mevleeveeW mes~
eej heg$e veew keveeDeeW kees heeuee ye[s ogueejeW mes~~
meyemes henueer kevee Gvekeer yeveer %eeveceleer ceeleepeer~
otpeer kevee ceveesJeleer Yeer yeveeRb DeYeeceefle ceeleepeer~~11~~
efhej jJeerv peer SJeb ceQves Yeer ie=nyebOeve leeie efkeee~
uesefkeve Gvekes peerefJele jnves leke Gvekees veefnb %eele ngDee~~
nce meyeves Gvekeer megvoj meceeefOe DeeBKeeW mes osKeer nw~
ceele ceesefnveer keer kele&Je hejeeCelee Yeer osKeer nw~~12~~~
%eeveceleer ceeleepeer kee mcejCe efkeee efheleg eues iees~
Iej ceW jKeer efheefkee Gvekeer ueiee MeerMe hej ceewve ngS~~
Deepe cegPes Gve essueeue efhelee kee megefcejve nes Deeee~
Gvekes jlveekej nesves kee ieewjJe ceve ceW nes Deeee~~13~~
cesjs peveveer peveke mejerKes ceelee-efhelee efceueW meyekees~
keefueegie ceW meleegie DeeSiee Fme Oejleer hej legce mecePees~~
cesjer ieg ceeB %eeveceleer mece efpemekees ieg efceue peeSbies~
efve<keuebke eeefj$e Oeej Jes %eeve efveOeer kees heeSbies~~14~~
1. 25 Deketyej 1969, MejohetefCe&cee kees peehegj-jepe. ceW oes Je<e& kee yeeee& ele efueee Lee~ 2. Deeeee& eer
Oece&meeiej cenejepe mes Depecesj ceW oer#ee enCe kej ceeB ceesefnveer Deeefe&kee jlveceleer yeveeR~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

efnvoer erkeeke$eea eMeefmle / 267

cegPes veneR nw %eeve efpeveeiece kes meweefvleke efJe<eeeW kee~


pees keg Yeer nw peerJeve ceW DeeMeerJee&o ieg ejCeeW kee~~
FmeerefueS Fme <edKeC[eiece kee ceQves keg mJeeo efueee~
%eeveceleer ke=le mebmke=le erkee kee efnvoer DevegJeeo efkeee~~15~~
<edKeC[eiece kee elegLe& nw KeC[ ebLe en oMeJeeB nw~
kene Jesovee KeC[ Fmes en eej ebLe ceW JejCee nw~~
veew-ome-ieejn-yeejn Ssmes eej ebLe ceW erkee nw~
oes kee keee& ngDee nw hetjCe oes keer yeekeer erkee nw~~16~~
eer efpevesv eYeg mejmJeleer ceeB %eeveceleer DeeMeer<e efceues~
MeerIe hetCe& nes Gvekeer efnvoer erkee %eeve keer keueer efKeues~~
Deeies hebece KeC[ kes eejeW ebLe kee Yeer DevegJeeo keB~
Fme ekeej meesuen ebLeeW kee Dece=lecee mJeeOeee keB~~17~~
Deye leke ceQves eLece KeC[ ceW heeBe ebLe DeveJeeo efkeee~
"s ebLe kee mJeeb %eeveceefle ceelee ves DevegJeeo efkeee~~
ogeflee KeC[ ceW kesJeue mehlece ebLe Ske ner Deeee nw~
Gmekee kej DevegJeeo Yeer ceQves %eeveece=le kees heeee nw~~18~~
le=eflee KeC[ ceW Dece hegmleke hetjer ceeveer peeleer nw~
mebmke=le erkeeke$eea Gmekeer DevegJeeefokee keneleer nQ~~
Fme ekeej oMe ebLeeW kee Deye leke efnvoer DevegJeeo ngDee~
GveceW mes cesjs eje yeme Dee" ebbLe hej keee& ngDee~~19~~
Deepe efleLeer Dee<ee{ megoer mehleefce kee heeJeve efove Deeee~
leerLekej eer vesefceveeLe kes cees#ekeueeCeke kees heeee~~
Jeerj mebJeled heefeme meew meQefleme iegJeej kee efove Deeee~
iegejCeeW ceW Fmes meceeheve kejkes ceve Deefle nj<eeee~~20~~
Ssmee ner meewYeeie cegPes %eeveepe&ve kee efceuelee peeJes~
ieefCeveer %eeveceleer ceelee mes %eeveece=le efceuelee peeJes~~
Fvemes eehle Deee|ekee ele ceW meoe iegCeeW keer Je=er nes~
ener eboveeceleer YeeJevee kejs efvepeelece Meger nes~~21~~
keue mes Deeeefvnkee heJe& kee MegYeejbYe nes peeSiee~
1
keuhegce ceC[ue efJeOeeve DeejbYe eneB nes peeSiee~~
1. eserMeen Decejebo pewve-efkewleveiej (efpe.-yeejeyebkeer-G.e.) meheefjJeej en efJeOeeve kejves nsleg 50 eeueg
YeeeW meefnle heOeej egkes nQ~

268 / efnvoer erkeeke$eea eMeefmle

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee


Fmeer ceOe eewoMe kees Je<ee&eesie kee mLeeheve nesiee~
pecyeterhe-nefmleveehegj ceW DeOeeve DeOeeheve nesiee~~22~~

Deepe mes yeeFme Je<e& hetJe& eeJeCe Megkeuee ieejme efleefLe kees~
meved GefVeme meew veJeemeer ceW lesjn Deiemle jefJeJeemej kees~~
ieefCeveer %eeveceleer ceelee mes oer#ee ueer Deeefe&kee yeveer~
yeeueyeeeeefjCeer ceeOegjer ceQ yeve ieF& evoveeceleer~~23~~
YeieJeved! cesje egle%eeve kewJeue%eeve ceW heefjCele nes~
keye Ssmee efove DeeJes, peye Deelcee Deelcee ceW ner jle nes~~
en efmeevlemegefevleeceefCeerkee Fme peie ceW Decej jns~
%eeveefheheemet Fmekees he{kej meweefvleke MegYe %eeve uenW~~24~~

:: :

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

erkee uesKeve keeue / 269

<edKeC[eiece hegmleke-10-mebmke=le erkee uesKeve keer efleefLe, mLeeve SJeb efoveeBke


e. eqleefLe

Jeerj mebJeled

eejbYe1. DeeefMJeve Meg. hetefCe&cee 2526


2.

keeefle&ke ke=. Skeced

2526

3.

ew$e ke=. 11 mes


ew$e Meg. 2 leke
ew$e Meg. 3

2527

ew$e Meg. 4 mes


JewMeeKe ke=. 2 leke
6. JewMeeKe ke=. 4 mes
JewMeeKe ke=. 13 leke
7. JewMeeKe Meg. 1
8. JewMeeKe Meg. 2
9. JewMeeKe Meg. 3
(De#eele=leeree)
10. JewMeeKe Meg. 7
11. JewMeeKe Meg. 11

2527

12.
13.
14.
15.

12
13
3
6

2527
2527
2527
2527

16. pes Meg. 7


17. pes Meg. 9
18. pes Meg. 10

2527
2527
2527

19. pes Meg. 11

2527

4.
5.

pes
pes
pes
pes

ke=.
ke=.
Meg.
Meg.

2527

2527
2527
2527
2527
2527
2527

eece (mLeeve)

efoveeBke

eer $e+<eYeosJe keceuecebefoj, eerleefJenej, 13-10-2000


efouueer (Deefveue peer keer kees"er)
(eele: 9.20 yepes)
eer $e+<eYeosJe keceuecebefoj
14-10-2000
eerleefJenej, efouueer
$e+<eYeosJe lehemLeueer-eeeie (Fueeneyeeo) 20-3-2001 mes
26-3-2001 leke
yeeF& kee yeeie-nsceebo peer keer kees"er
27-3-2001
(Fueeneyeeo)
Fueeneyeeo-eeeie Oece&Meeuee
28-3-2001 mes
(efJeeMeebefle ceneJeerj efJeOeeve kes ceOe) 9-4-2001 leke
$e+<eYeosJe lehemLeueer eeeie leerLe&
11-4-2001 mes
21-4-2001 leke
keje cebefoj
24-4-2001
eoerhe kegceej pewve S[Jees. keer kees"er
25-4-2001
ceboj-Deeeue mketue
26-4-2001
keewMeecyeer leerLe&
eYeemeefieefj leerLe&
(hebekeueeCeke eeflee kes ceOe)
mejmeesue kee@uespe
keevehegj heefyueke mketue, ekeesjer cees[
efyemeeFlehegj (keevehegj)
DeeoMe& Fb. kee., keevehegj
efveke leeefveeeiebpe
yewjerefMeJejepehegj, jecemenee Fb. kee.
Dejesue efJeeeYeJeve Fbj kee@uespe
keesu[mesjspe, keVeewpe
(meJeeF&ueeue pewve kee)
pemeewoe mketue

30-4-2001
3-5-2011
20-5-2001
21-5-2001
25-5-2001
28-5-2001
29-5-2001
31-5-2001
1-6-2001
2-6-2001

270 / erkee uesKeve keeue


e. eqleefLe
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.

pes Meg. 12-13


Dee<ee{ ke=. 1
Dee<ee{ ke=. 2
Dee<ee{ ke=. 3
Dee<ee{ ke=. 4
Dee<ee{ ke=. 5
Dee<ee{ ke=. 6
Dee<ee{ ke=. 7
Dee<ee{ ke=. 9
Dee<ee{ ke=. 12
Dee<ee{ Meg. 1

31.
32.
33.
34.
35.
36.

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee


Jeerj mebJeled
2527
2527
2527
2527
2527
2527
2527
2527
2527
2527
2527

Dee<ee{ Meg. 2
Dee<ee{ Meg. 6
Dee<ee{ Meg. 7
eeJeCe ke=. 1
eeJeCe Meg. 2
eeJeCe Meg. 11 mes
eeJeCe Meg. 13 leke
37. Yeeoes ke=. 2 mes
Yeeoes ke=. 7 leke
38. Yeeoes ke=. 10

2527
2527
2527
2527
2527
2527

39. Yeeoes ke=. 12

2527

40. Yeeoes ke=. 13

2527

41. YeeoeW Meg. 4 mes


ceeIe Meg. 5 leke
42. heeuiegve Meg. 2
43. heeuiegve ke=. 3
44. heeuiegve ke=. 4

2527

2527
2527

2528
2528
2528

eece (mLeeve)
jeceeece-Meeceveiej
Megkeuueenhegj mketue-he&Keeyeeo
keeeceiebpe-DeeJeeue Oece&Meeuee
kebefheue peer leerLe&
Deueeriebpe-Se
pewLeje Fbj kee@uespe
veieuee Fbj kee@uespe
veefMeee peer, Se
Gcejeehegj (keeeceefmebn kee Iej)
Deueerie{ (G.e.)
ceje"Jee[e-Fbpeerefveeefjbie kee@uespe
efpeuee-yegueboMenj
efmekeveyeeo cebefoj
veesS[e pewve cebefoj
veesS[e pewve cebefoj
DeMeeske efJenej efo. pewve cebefoj, efouueer
DeMeeske efJenej efo. pewve cebefoj, efouueer
Meeueerceejyeeie, efouueer
(eerheeue pewve keer kees"er)
cee@[ue eGve cebefoj, efouueer
msyeQke keeueesveer,
pewvecebefoj, efouueer
meer.meer. keeueesveer
(keceueebo pewve keer kees"er)
vet jesnleke jes[
(efJepee pewve keer kees"er)
jepeeyeepeej, efouueer
(DeeJeeue efo. pewve cebefoj)
ceLegje leerLe&
hes^esueheche-ceLegje mes yeenj
hejn

efoveeBke
3-6-2001
6-6-2001
7-6-2001
9-6-2001
10-6-2001
11-6-2001
12-6-2001
13-6-2001
15-6-2001
18-6-2001
22-6-2001
23-6-2001
26-6-2001
27-6-2001
6-7-2001
22-7-2001
30-7-2001 mes
1-8-2001 leke
6-8-2001 mes
11-8-2001 leke
14-8-2001
16-8-2001
17-8-2001
22-8-2001 mes
17-2-2002 leke
16-3-2002
17-3-2002
18-3-2002

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10
e. eqleefLe
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.

heeuiegve Meg. 9
ew$e ke=. 2
ew$e ke=. 3
ew$e ke=. 4
ew$e ke=. 5
ew$e ke=. 7
ew$e ke=. 9
ew$e ke=. 10
ew$e ke=. 13
ew$e Meg. 1
ew$e Meg. 2
ew$e Meg. 3 mes
ew$e Meg. 11 leke
57. ew$e Meg. 12
58. ew$e Meg. 13
59. JewMeeKe ke=. 2
60. JewMeeKe ke=. 4
61. JewMeeKe ke=. 5
62. JewMeeKe ke=. 6
meceeheve63. JewMeeKe ke=. 7

erkee uesKeve keeue / 271

Jeerj mebJeled

eece (mLeeve)

efoveeBke

2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528
2528

keceueeveiej-Deeieje
yesueveiebpe-Deeieje
erheeresuee-Deeieje
erheeresuee-Deeieje
leepeiebpe-Deeieje
peehegj neGme-Deeieje
nefjheJe&le-Deeieje
nefjheJe&le-Deeieje
Slceeohegj-Deeieje
tC[uee-efo. pewve cebefoj
jepee kee leeue-efo. pewve cebefoj
efhejespeeyeeo-pewveveiej
(YeieJeeve yeengyeueer eebieCe)
efJeYeJeveiej-efhejespeeyeeo
Iesj KeesKeue-efhejespeeyeeo
efhejespeeyeeo (meYee ceW)
efMekeesneyeeo
efMekeesneyeeo
ueehegj

23-3-2002
30-3-2002
31-3-2002
1-4-2002
2-4-2002
4-4-2002
6-4-2002
7-4-2002
10-4-2002
13-4-2002
14-4-2002
15-4-2002 mes
23-4-2002 leke
24-4-2002
25-4-2002
28-4-2002
30-4-2002
1-5-2002
2-5-2002

2528

Meewjerhegj-yesej

3-5-2002

i:i: i:i

272 / elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe


met$e meb.

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee


met$e

he= meb.

elegLeex JesoveeKeC[evleie&leb
efleere Jesoveevegeesieejced
(JesoveeKeC[veeefcve elegLe&KeC[s <ees[Meevegeesieejevleie&lehebeevegeesieejmeceefvJele:)

DeLe Jesoveeefve#esheevegeesieejced
(Jesoveevegeesieejevleie&le eLeceevegeesieejced)

DeLe eLecees ceneefOekeej:


(Devleie&le-eLeceesefOekeej:)

1.

2.
3.

JesoCee efe~ lelLe FceeefCe JeseCeeS meesueme DeCegeesieejeefCe CeeoJJeeefCe YeJebefle-JesoCeeefCekeKesJes


JesoCeeCeeefJeYeemeCeoeS JesoCeeCeeceefJeneCes JesoCeeoJJeefJeneCes JesoCeeKeseefJeneCes JesoCeekeeueefJeneCes
JesoCeeYeeJeefJeneCes JesoCeeheeeefJeneCes JesoCeemeeefceeefJeneCes JesoCee-JesoCeefJeneCes JesoCeeieF-efJeneCes
JesoCeeDeCeblejefJeneCes JesoCeemeefCCeeemeefJeneCes JesoCeeheefjceeCeefJeneCes JesoCeeYeeieeYeeieefJeneCes
JesoCeeDehheeyengies efe~
JeseCeeefCekeKesJes efe~ eGefJJens JeseCeeefCekeKesJes~
CeeceJeseCee d"JeCeJeseCee oJJeJeseCee YeeJeJeseCee esefo~

10
10

DeLe JesoveeveeefJeYee<eCeleevegeesieejced
(efleere Jesoveevegeesieejevleie&le-efleereevegeesieejced)
efleereesefOekeej:
1.
2.
3.
4.

JeseCee-CeeefJeYeemeCeoeS kees CeDees keeDees JeseCeeDees Fefo ?~


Cesiece-JeJenej-mebiene meJJeeDees~
Gpegceoes JeCeb Cesefo~
meCeDees CeeceJeseCeeb YeeJeJeseCeeb e Fefo~

15
16
17
17

DeLe Jesoveeveece efJeOeeveevegeesieejced


(efleere Jesoveevegeesieejevleie&le-le=leereevegeesieejced)
le=leereesefOekeej:
1.
2.
3.
4.

JeseCeeCeeceefJeneCes efe~ Cesiece-JeJenejeCeeb CeeCeeJejCeereJeseCee obmeCeeJejCeereJeseCee JeseCeereJeseCee


ceesnCeereJeseCee DeeGJeJeseCee CeeceJeseCee ieesoJeseCee DeblejeFeJeseCee~
mebienmme DeCCeb efhe kecceeCeb JeseCee~
Gpegmegomme Cees CeeCeeJejCeereJeseCee CeesobmeCeeJejCeereJeseCee CeesceesnCeereJeseCee CeesDeeGDeJeseCee
CeesCeeceJeseCee CeesieesoJeseCee CeesDeblejeFeJeseCee JeseCeereb esJe JeseCee~
meCeemme JeseCee esJe JeseCee~

20
22
23
24

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10
met$e meb.

elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe / 273


met$e

he= meb.

DeLe JesoveeJeefJeOeeveevegeesieejced
(efleereJesoveevegeesieejevleie&le-elegLee&vegeesieejced)
efleerees ceneefOekeej:
(Devleie&le-eLeceeefOekeej:)
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.

JeseCeeoJJeefJeneCes efe lelLe FceeefCe efleefCCe DeCegeesieejeefCe CeeoJJeeefCe YeJebefle-heoceerceebmee


meeefcee-cehheeyengS efe~
heoceerceebmeeS CeeCeeJejCeereJesoCee oJJeoes efkecegkekemmee efkeceCegkekemmee efkeb penCCee efkece-penCCee?~
Gkekemmee Jee DeCegkekemmee Jee penCCee Jee DepenCCee Jee~
SJeb meeCCeb kecceeCeb~
meeefceeb ogefJenb penCCeheos Gkekemmeheos~
meeefceesCe Gkekemmeheos CeeCeeJejCeereJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee kemme ?~
pees peerJees yeeojheg{JeerpeerJesmeg yesmeeiejesJecemenmmesefnb meeefojsiesefn TefCeeb kecceefefoceefoes~
lelLe e mebmejceeCemme yengJee heppeeYeJee LeesJee DeheppeeYeJee YeJebefle~
oerneDees heppeeeDees jnmmeeDees DeheppeeeDees~
peoe peoe DeeGDeb yebOeefo leoe leoe lehheeDeesiiesCe penCCeSCe peesiesCe yebOeefo~
GJeefjuueerCeb ef"oerCeb efCemesemme Gkekemmeheos nsefuueerCeb efoerCeb efCemesemme penCCeheos~
yengmees yengmees GkekemmeeefCe peesieeCeeefCe ieefo~
yengmees yengmees yengmebefkeuesmeheefjCeecees YeJeefo~
SJeb mebmeefjotCe yeeojlemeheppeeSsmegJeJeCCees~
lelLe e mebmejceeCemme yengDee heppeeYeJee, LeesJee DeheppeeYeJee~
oerneDees heppeeeDees jnmmeeDees DeheppeeeDees~
peoe peoe DeeGieb yebOeefo leoe leoe lehheeDeesiiepenCCeSCe peesiesCe yebOeefo~
GJeefjuueerCeb efoerCeb efCemesemme Gkekemmeheos nsefuueerCeb efoerCeb efCemesemme penCCeheos~
yengmees yengmees GkekemmeeefCe peesieeCeeefCe ieefo~
yengmees yengmees yengmebefkeuesmeheefjCeecees YeJeefo~
SJeb mebmeefjotCe Deheefces YeJeiienCes DeOees meeceeS heg{JeerS CesjFSmeg GJeJeCCees~
lesCesJe he{cemeceeDeenejSCe he{cemeceeleyYeJelLesCe GkekemmesCe peesiesCe Deeneefjoes~
GkekeefmmeeeS Jeef[d{S Jeefoes~
DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeefn heppeeerefn heppeeeoes~
lelLe YeJeefoer leseermemeeiejesJeceeefCe~
DeeGDeceCegheeueWlees yengmees yengmees GkekemmeeefCe peesieeCeeefCe ieefo~
yengmees yengmees yengmebefkeuesmeheefjCeecees YeJeefo~
SJeb mebmeefjotCe lLeesJeeJemesmes peerefJeoJJeS efe peesiepeJecepPemmegJeefjceblees-cegnge-ceefoes~
eefjces peerJeiegCeneefCeeCeblejs DeeJeefueeeS DemebKesppeefoYeeieceefoes~

36
38
39
47
48
49
49
52
53
54
55
57
58
58
61
61
62
62
62
62
63
63
63
63
63
63
64
66
66

274 / elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe


met$e meb.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
63.

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee


met$e

ogeefjce-efleeefjcemeceS Gkekemmemebefkeuesmeb ieoes~


eefjce-ogeefjcemeceS Gkekemmepeesieb ieoes~
eefjcemeceeleyYeJelLees peeoes~ lemme eefjcemeceeleyYeJelLemme CeeCeeJejCeereJeseCee oJJeoes Gkekemmee~
leJJeefoefjeceCegkekemmee~
SJeb CCeb kecceeCeceeGJeJeppeeCeb~
meeefceesCe Gkekemmeheos DeeGJeJesoCee oJJeoes Gkekeefmmeee kemme ?~
pees peerJees hegJJekees[eGDees hejYeefJeeb hegJJekees[eGDeb yebOeefo peueejsmeg oerneS DeeGJeyebOeieeS
lehheeDeesiiemebefkeuesmesCe GkekemmepeesiesCe yebOeefo~
peesiepeJecepPemmegJeefjcebleescegngeceefoes~
eefjces peerJeiegCeneefCeeCeblejs DeeJeefueeeS DemebKesppeefoYeeieceefoes~
kecesCe keeueieomeceeCees hegJJekees[eGSmeg peueesjmeg GJeJeCCees~
DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~
DebleescegngesCe hegCejefJe hejYeefJeeb hegJJekees[eGDeb yebOeefo peueejsmeg~
oerneS DeeGDeyebOeieeS lehheeDeesiie GkekemmepeesiesCe yebOeefo~
peesiepeJecepPemme GJeefj Debleescegngeceefoes~
eefjces peerJeiegCeneefCeeCeblejs DeeJeefueeeS DemebKesppeefo Yeeieceefoes~
yengmees yengmees meeoeS pegees~
mes keeues hejYeefJeeceeGDeb efCeuuesefJeefnefo efe lemme DeeGDeJeseCee oJJeoes Gkekemmee~
leJJeefoefjeceCegkekemmeb~
meeefceesCe penCCeheos CeeCeeJejCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee kemme ?~
pees peerJees megngceefCeieesopeerJesmeg heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiesCe TefCeeb kecceefefoceefoes~
lelLe e mebmejceeCemme yenJee DeheppeeYeJee LeesJee heppeeYeJee~
oerneDees DeheppeeeDees jnmmeeDees heppeeeDees~
peoe peoe DeeGDeb yebOeefo leoe leoe lehheeDeesiiegkekemmepeesiesCe yebOeefo~
GJeefjuueerCeb ef"oerCeb efCemesemme penCCeheos nsequueerCeb ef"oerCeb efCemesemme Gkekemmeheos~
yengmees yengmees penCCeeefCe peesieeCeeefCe ieefo~
yengmees yengmees cebomebefkeuesmeheefjCeecees YeJeefo~
SJeb mebmeefjotCe yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~
DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~
DebleescegngesCe keeueieomeceeCees hegJJekees[eGSmeg ceCegmesmegJeJeCCees~
meJJeuengb peesefCeefCekeKeceCepecceCesCe peeoes DeJemmeerDees~
mebpeceb heef[JeCCees~
lelLe e YeJeefefob hegJJekeesef[b osmetCeb mebpececeCegheeueefeee LeesJeeJemesmes peerefJeoJJeSefe efceeb ieoes~
meJJelLeesJeeS efceemme DemebpeceeS Deefoes~
efceesCe keeueieomeceeCees omeJeememenmmeeGefefoSmeg osJesmeg GJeJeCCees~

he= meb.
66
66
66
67
67
68
68
72
73
73
75
75
75
75
75
75
75
77
77
78
78
78
82
82
82
82
85
85
86
86
86
86
91
91

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10
met$e meb.

elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe / 275


met$e

64. DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~


65. DebleescegngesCe mecceeb heef[JeCCees~
66. lelLe e YeJeefefob omeJeememenmmeeefCe osmetCeeefCe mecceeceCegheeueFee LeesJeeJemesmes peerefJeoJJeS efe
efceeb ieoes~
67. eqceesCe keeueieomeceeCees yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~
68. DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~
69. DebleescegngesCe keeueieomeceeCees megngceefCeieesopeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~
70. heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiecesesefn ef"efoKeC[e Ieeosefn heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiecesesCe
keeuesCe kecceb nomecegefeeb keeotCe hegCejefJe yeeojheg{-efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~
71. SJeb CeeCeeYeJeiienCessefn De mebpecekeb[eeefCe DeCegheeueFee eogkeKegees kemeeS GJemeeceefeee
heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeieceseeefCe mebpeceemebpece-keb[eeefCe mebpecekeb[eeefCe e DeCegheeueefeee
SJeb mebmeefjotCe Deheefces YeJeiienCes hegCejefJe hegJJekees[eGSmeg ceCegmesmeg GJeJeCCees~
72. meJJeuengb peesefCeefCekekeceCepecceCesCe peeoes DeJemmeerDees~
73. mebpeceb heef[JeCCees~
74. lelLe YeJeefefob hegJJekeesef[b osmetCeb mebpececeCegheeueFee LeesJeeJemessmes peerefJeoJJeS efe e KeJeCeeS DeyYegefoes~
75. eefjcemeceeogcelLees peeoes~ lemme eefjcemeceeogcelLemme CeeCeeJejCeereJesoCee oJJeoes penCCee~
76. leJJeefoefjecepenCCee~
77. SJeb obmeCeeJejCeere-ceesnCeere-DeblejeFeeCeb~ CeJeefj efJemesmees ceesnCeeremme KeJeCeeS DeyYegefoes
eefjcemeceemekemeeF& peeoes~ lemme eefjcemeceemekemeeFmme ceesnCeereJeseCee oJJeoes penCCee~
78. leJJeefoefjecepenCCee~
79. meeefceesCe penCCeheos JesoCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee kemme ?~
80. pees peerJees megngceefCeieesosmeg heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiesCe TefCeeb kecceefefoceefoes~
81. lelLe e mebmejceeCemme yengDee DeheppeeYeJee, LeesJee heppeeYeJee~
82. oerneDees DeheppeeeDees, jnmmeeDees heppeeeDees~
83. peoe peoe DeeGDeb yebOeefo leoe leoe lehheeDeesiieGkekemmeSCe peesiesCe yebOeefo~
84. GJeefjuueerCeb efoerCeb efCemesemme penCCeheos nsefuueerCeb efoerCeb efCemesemme Gkekemmeheos~
85. yengmees yengmees penCCeeefCe peesieeCeeefCe ieefo~
86. yengmees yengmees cebomebefkeuesmeheefjCeecees YeJeefo~
87. SJeb mebmeefjotCe yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~
88. DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~
89. DebleescegngesCe keeueieomeceeCees hegJJekees[eGSmeg ceCegmmesmeg GJeJeCCees~
90. meJJeuengb peesefCeefCekekeceCepecceCesCe peeoes DeJemmeerDees~
91. mebpeceb heef[JeCCees~
92. lelLe e YeJeefefob hegJJekeesef[b osmetCeb mebpececeCegheeueFee LeesJeeJemesmes peerefJeoJJeS efe efceeb ieoes~
93. meJJelLeesJeeS efceemme DemebpeceeS Deefoes~

he= meb.
91
91
92
92
92
92
97
97
98
98
98
100
102
103
104
104
105
105
105
105
105
105
105
105
105
105
106
106
106
106

276 / elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe


met$e meb.
94.
95.
96.
97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
105.
106.
107.
108.
109.
110.
111.
112.
113.
114.
115.
116.
117.
118.
119.
120.
121.
122.

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee


met$e

efceesCe keeueieomeceeCees omeJeememenmmeeGefefoSmeg osJesmeg GJeJeCCees~


DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~
DebleescegngesCe mecceeb heef[JeCCees~
lelLe e YeJeefefob omeJeememenmmeeefCe osmetCeeefCe mecceeceCegheeueFee LeesJeeJemesmes peerefJeoJJeS efe
efceeb ieoes~
efceesCe keeueieomeceeCees yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~
DebleescegngesCe meJJeuengb meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~
DebleescegngesCe keeueieomeceeCees megngceefCeieesopeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~
heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiecesesefn efefoKeb[eIeeosefn heefueoesJecemme DemebKesppeefo YeeiecesesCe
keeuesCe kecceb nomeceghheefeeb keeotCe hegCejefJe yeeojheg{efJepeerJeheppeeSmeg GJeJeCCees~
SJeb CeeCeeYeJeiienCesefn De mebpecekeb[eeefCe DeCegheeueFee eogkeKegees kemeeS GJemeeceFee
heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeieceseeefCe mebpeceemebpece-keb[eeefCe mecceekeb[eeefCe e DeCegheeueFee,
SJeb mebmeefjotCe Deheefces YeJeiienCes hegCejefJe hegJJekees[eGSmeg ceCegmmesmeg GJeJeCCees~
meJJeuengb peesefCeefCekekeceCepecceCesCe peeoes DeJemmeerDees~
mebpeceb heef[JeCCees~
DebleescegngesCe KeJeCeeS DeyYegefoes~
DebleescegngesCe kesJeueCeeCeb kesJeueobmeCeb e meceghheeoefeee kesJeueer peeoes~
lelLe e YeJeefefob hegJJekeesef[b osmetCeb kesJeefueefJenejsCe efJenefjee LeesJeeJemesmes peerefJeoJJeS efe
eefjcemeceeYeJeefmeefees peeoes~
lemme eefjcemeceeYeJeefmeefemme JesoCeereJesoCee oJJeoes penCCee~
leJJeefoefjecepenCCee~
SJeb Ceecee-ieesoeCeb~
meeefceesCe penCCeheos DeeGieJesoCee oJJeoes penefCCeee kemme ?~
pees peerJees hegJJekees[eGDees DeOees meeceeS heg{JeerS CesjFSmeg DeeGDeb yebOeefo jnmmeeS DeeGDeyebOeieeS~
lehheeDeesiiepenCCeSCe peesiesCe yebOeefo~
peesiepeJecepPemme nsoes Debleescegngeceefoes~
he{ces peerJeiegCeneefCeeCeblejs DeeJeefueeeS DemebKesppeefoYeeieceefoes~
kecesCe keeueieomeceeCees DeOees meeceeS heg{JeerS CesjFSmeg GJeJeCCees~
lesCesJe he{cemeceeDeenejSCe he{cemeceeleyYeJelLesCe penCCepeesiesCe Deeneefjoes~
penefCCeeeS JeerS Jeefoes~
DebleescegngesCe meJJeefejsCe keeuesCe meJJeeefn heppeeerefn heppeeeoes~
lelLe e YeJeefefob leseermeb meeiejesJeceeefCe DeeGDeceCegheeueeblees yengmees DemeeoeS pegees~
LeesJeeJemesmes peerefJeoJJeS efe mes keeues hejYeefJeeceeGDeb yebOeefnefo efe lemme DeeGJeJesoCee oJJeoes
penCCee~
leJJeefoefjecepenCCee~

he= meb.
106
106
106
106
106
106
106
106
107
107
107
107
107
107
107
111
111
111
112
112
112
112
112
112
112
113
113
113
113
116

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10
met$e meb.
123.
124.
125.
126.
127.
128.
129.
130.
131.
132.
133.
134.
135.
136.
137.
138.
139.
140.
141.
142.
143.

elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe / 277


met$e

DehheeyengS efe lelLe FceeefCe efleefCCe DeCegeesieejeefCe penCCeheos Gkekemmeheos penCCegkekemmeheos~


penCCeheosCe meJJelLeesJee DeeegieJesoCee oJJeoes penefCCeee~
Ceecee-ieesoJesoCeeDees oJJeoes penefCCeeeDees oes efJe leguueeDees DemebKesppeiegCeeDees~
CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere-DeblejeFeJeseCeeDees oJJeoes penefCCeeeDees efleefCCe efJe leguueeDees
efJemesmeeefneeDees~
ceesnCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee efJemesmeeefnee~
JeseCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee efJemesmeeefnee~
GkekemmeheosCe meJJelLeesJee DeeGJeJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee~
CeeceeieesoJesoCeeDees oJJeoes GkekeefmmeeeDees oes efJe leguueeDees DemebKesppeiegCeeDees~
CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere-DeblejeFeJeseCeeDees oJJeoes GkekeefmmeeeDees efleefCCe efJe leguueeDees
efJemesmeeefneeDees~
ceesnCeereJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee efJemesmeeefnee~
JesoCeereJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee efJemesmeeefnee~
penCCegkekemmeheosCe meJJelLeesJee DeeGJeJeseCee oJJeoes penefCCeee~
mee esJe Gkekeefmmeee DemebKesppeiegCee~
Ceecee-ieesoJesoCeeDees oJJeoes penefCCeeeDees (oes efJe leguueeDees) DemebKesppeiegCeeDees~
CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere-DeblejeFeJesoCeeDees oJJeoes penefCCeeeDees efleefCCe efJe legueDees
ue efJemesmeeefneeDees~
ceesnCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee efJemesmeeefnee~
JesoCeereJeseCee oJJeoes penefCCeee efJemesmeeefnee~
Ceecee-ieesoJesoCeeDees oJJeoes GkekeefmmeeeDees oes efJe leguueeDees DemebKesppeiegCeeDees~
CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere DeblejeFeJesoCeeDees oJJeoes GkekeefmmeeeDees efleefCCe efJe leguueeDees
efJemesmeeefneeDees~
ceesnCeereJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee efJemesmeeefnee~
JeseCeereJeseCee oJJeoes Gkekeefmmeee efJemesmeeefnee~

he= meb.
117
117
118
119
120
121
122
122
122
122
122
124
124
124
124
125
125
126
126
126
126
126

DeLe etefuekeeveece
(elegLe&JesoveeJeefJeOeeveevegeesieejme etefuekee)
(efleereesefOekeej:)
144. Sees peb YeefCeob yengmees yengmees GkekemmeeefCe peesieeCeeefCe ieefo penCCeeefCe e SlLe Dehheeyengieb
ogefJenb peesiehheeyengieb heosmeDehheeyengieb esJe~
145. meJJelLeesJees megngcesFbefoeDeheppeeemme penCCeDees peesiees~
146. yeeojsFbefoe Deheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
147. yeerFbefoe Deheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
148. leerFbefoeDeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
149. eGeEjefoeDeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~

129
130
130
130
130
130

278 / elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe


met$e meb.
150.
151.
152.
153.
154.
155.
156.
157.
158.
159.
160.
161.
162.
163.
164.
165.
166.
167.
168.
169.
170.
171.
172.
173.
174.
175.
176.
177.
178.
179.
180.
181.
182.
183.

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee


met$e

DemeefCCehebefebefoeDeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~


meefCCehebefebefoeDeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
megngcesFbefoeDeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
yeeojsFbefoeDeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
megngcesFbefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
yeeojsFbefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
megngcesFbefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
yeeojsFbefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
yeerFbefoeDeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
leerFbefoeDeheppeeemme Gkekemmepeesiees DemebKesppeiegCees~
eogeEjefoeDeheppeeemme Gkekemmepeesiees DemebKesppeiegCees~
DemeefCCehebefebefoeDeheppeeemme Gkekemmepeesiees DemebKesppeiegCees~
meefCCehebefebefoeDeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
yeerrFbefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
leerFbefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
eGeEjefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
DemeefCCehebefebefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
meefCCehebefebefoeheppeeemme penCCeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
yeerFbefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
leerFbefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
eGeEjefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
DemeefCCehebefebefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
meefCCehebefebefoeheppeeemme GkekemmeDees peesiees DemebKesppeiegCees~
SJeceskekeskekemme peesieiegCeieejes heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiees~
heosmeDehheeyengS efe pene peesieDehheeyengieb Ceerob leOee CesoJJeb~ CeJeefj heosmee DehheeS efe YeeefCeoJJeb~
peesieeCeheJeCeoeS lelLe FceeefCe ome DeCegeesieejeefCe CeeoJJeeefCe YeJebefle~
DeefJeYeeieheef[soheheCee JeiieCeheJeCee heeheJeCee DeblejheJeCee "eCeheJeCee DeCeblejesJefCeOee
hejbhejesJeefCeOee meceeheJeCee JeefheJeCee DehheeyengS efe~
DeefJeYeeieheef[soheJeCeeS Skekeskekeefcn peerJeheosmes kesJeef[ee peesieeefJeYeeieheef[soe ?~
DemebKesppee ueesiee peesieeefJeYeeieheef[soe~
SJeefoee peesieeefJeYeeieheef[soe~
JeiieCeheJeCeoeS DemebKesppeueesiepeesieeefJeYeeieheef[soeCecesee JeiieCee YeJeefo~
SJecemebKesppeeDees JeiieCeeDees mes{erS DemebKesppeefoYeeieceseeDees~
heeheJeCeeS DemebKesppeeDees JeiieCeeDees mes[erS DemebKesppeefo Yeeieceseerees lecesieb heeb nesefo~
SJecemebKesppeeefCe heeeefCe mes[erS DemebKesppeefo YeeieceseeefCe~

he= meb.
130
130
132
132
133
133
133
133
133
133
133
133
133
134
134
134
134
134
134
135
135
135
135
135
137
139
144
145
145
147
147
148
149
149

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10
met$e meb.

elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe / 279


met$e

184. DeblejheJeCeoeS Skekeskekemme heemme kesJeef[eceblejb ? DemebKesppee ueesiee Deblejb~


185. SJeefoeceblejb~
186. "eCeheJeCeeoeS DemebKesppeeefCe DemebKesppeeefCe heeeefCe mes[erS DemebKesppeefo YeeieceseeefCe, lecesieb
penCCee peesieeCeb YeJeefo~
187. SJecemebKesppeeefCe peesieeCeeefCe mes[erS DemebKesppeefo YeeieceseeefCe~
188. DeCeblejesJeefCeOeeS penCCeS peesieeCes heeeefCe LeesJeeefCe~
189. efyeefoS peesieeCes heeeefCe efJemesmeeefneeefCe~
190. leefoes peesieeCes heeeefCe efJemesmeeefneeefCe~
191. SJeb efJemesmeeefneeefCe efJemesmeeefneeefCe peeJe GkekemmeeCesefe~
192. efJemesmees hegCe Debieguemme DemebKesppeefoYeeieceseeefCe heeeefCe~
193. hejbhejesJeefCeOeeS penCCepeesieeCeheSefnblees leoes mes[erS DemebKesppeefoYeeieb iebletCe ogiegCeJeef[d{oe~
194. SJeb ogiegCeJeef[d{oe ogiegCeJeefoe peeJe GkekemmepeesieeCesefe~
195. SiepeesieogiegCeJeef-neefCeeCeblejb mes[erS DemebKesppeefoYeeiees, CeeCeepeesie-ogiegCeJeef-neefCeeCeblejeefCe
heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiees~
196. CeeCeepeesieogiegCeJeef-neefCeeCeblejeefCe LeesJeeefCe~ SiepeesieogiegCeJeef-neefCeeCeblej-cemebKesppeiegCeb~
197. meceeheJeCeoeS eogmeceFeeefCe peesieeCeeefCe mes[erS DemebKesppeefo YeeieceseeefCe~
198. hebemeceFeeefCe peesieeCeeefCe mes[erS DemebKesppeefoYeeieceseeefCe~
199. SJeb meceFeeefCe meemeceFeeefCe DemeceFeeefCe peesieeCeeefCe mes[erS DemebKesppeefoYeeieceseeefCe~
200. hegCejefJe meemeceFeeefCe meceFeeefCe hebemeceFeeefCe eogmeceFeeefCe GJeefj eflemeceFeeefCe efJemeceFeeefCe
peesieeCeeefCe mes[erS DemebKesppeefoYeeieceseeefCe~
201. JeefheJeCeoeS DeeflLe DemebKesppeYeeieJeef-neCeer mebKesppeYeeieJeef-neCeer mebKesppeiegCeJeef-neCeer
DemebKesppeiegCeJeef-neCeer~
202. efleefCCeJeef-efleefCCeneCeerDees kesJeefejb keeueeoes neWefle ? penCCesCe Siemeceeb~
203. GkekemmesCe DeeJeefueeeS DemebKesppeefoYeeiees~
204. DemebKesppeiegCeJeef-neCeer kesJeefejb keeueeoes neWefle ? penCCesCe SiemeceDees~
205. GkekemmesCe Debleescegngeb~
206. DehheeyengSefe meJJelLeesJeeefCe DemeceFeeefCe peesieeCeeefCe~
207. oesmeg efJe heemesmeg meemeceFeeefCe peesieeCeeefCe oes efJe leguueeefCe DemebKesppeiegCeeefCe~
208. oesmeg efJe heemesmeg meceFeeefCe peesieeCeeefCe oes efJe leguueeefCe DemebKesppeiegCeeefCe~
209. oesmeg efJe heemesmeg hebemeceFeeefCe peesieeCeeefCe oes efJe leguueeefCe DemebKesppeiegCeeefCe~
210. oesmeg efJe heemesmeg eogmeceFeeefCe peesieeCeeefCe oes efJe leguueeefCe DemebKesppeiegCeeefCe~
211. GJeefj eflemeceFeeefCe peesieeCeeefCe DemebKesppeiegCeeefCe~
212. efyemeceFeeefCe peesieeCeeefCe DemebKesppeeefCe~
213. peeefCe esJe peesieeCeeefCe leeefCe esJe heosmeyebOeeCeeefCe~ CeJeefj heosmeyebOeeCeeefCe heeef[efJemesmesCe efJemesmeeefneeefCe~

he= meb.
150
151
151
153
153
154
154
155
155
155
156
156
156
157
158
158
158
160
161
161
162
162
163
163
163
163
163
163
163
165

280 / elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe


met$e meb.

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee


met$e

he= meb.

DeLeJesovee#es$eefJeOeeveevegeesieejced
(efleereJesoveevegeesieejevleie&le-hebeceevegeesieejced)
le=leerees ceneefOekeej:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.

JeseCeKeseefJeneCes efe lelLe FceeefCe efleefCCe DeCegDeesieejeefCe CeeoJJeeefCe YeJebefle~


heoceerceebmee meeefceeb DehheeyengS efe~
heoceerceebmeeS CeeCeeJejCeereJeseCee Keseoes efkeb Gkekemmee efkeceCegkekemmee eEke penCCee efkecepenCCee ?~
Gkekemmee Jee DeCegkekemmee Jee penCCee Jee DepenCCee Jee~
SJeb meeCnb kecceeCeb~
meeefceeb ogefJenb penCCeheos Gkekemmeheos~
meeefceesCe Gkekemmeheos CeeCeeJejCeereJeseCee Keseoes Gkekeefmmeee kemme ?~
pees cees peeseCemenefmmeDees meebYegjceCemecegmme yeeefnefjuueS le[s Deefoes~
JeseCemecegiIeeosCe mecegnoes~
keeeuesefmmeeeS ueiiees~
hegCejefJe ceejCebefleemecegiIeeosCe mecegnoes efleefCCe efJeiienkeb[eeefCe keeotCe~
mes keeues DeOees meeceeS heg{JeerS CesjFSmeg Ghheefppeefnefo efe lemme CeeCeeJejCeereJeseCee Keseoes Gkekemmee~
leJJeefoefjee DeCegkekemmee~
SJeb obmeCeeJejCeere-ceesnCeere-DeblejeFeeCeb~
meeefceesCe Gkekemmeheos JesoCeereJesoCee Keseoes Gkekeefmmeee kemme ?~
DeCCeojmme kesJeefuemme kesJeefuemecegiIeeosCe mecegnomme meJJeueesieb ieomme lemme JeseCeereJesoCee
Keseoes Gkekemmee~
leJJeefoefjee DeCegkekemmee~
SJeceeGJe-Ceecee-ieesoeCeb~
meeefceesCe penCCeheos CeeCeeJejCeereJesoCee Keseoes penefCCeee kemme ?~
DeCCeojmme megngceefCeieesopeerJeDeheppeeemme eflemeceeDeenejemme eflemeceeleyYeJelLemme penCCepeesefiemme meJJepenefCCeeeS mejerjesieenCeeS JeceeCemme lemme CeeCeeJejCeereJeseCee Keseoes penCCee~
leJJeefoefjecepenCCee~
SJeb meeCnb kecceeCeb~
DehheeyengS efe~ lelLe FceeefCe efleefCCe DeCegDeesieejeefCe-penCCeheos Gkekemmeheos penCCegkeke-mmeheos~
penCCeheos DeCCeb efhe kecceeCeb JeseCeeDees leguueeDees~
Gkekemmeheos CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere-ceesnCeere-DeblejeFeeCeb JeseCeeDees Keseoes GkekeefmmeeeDees
eeeefj efJe leguueeDees LeesJeeDees~
JeseCeere-DeeGDe-Ceecee-ieesoJeseCeeDees Keseoes GkekeefmmeeeDees eeeefj efJe leguueeDees DemebKesppe-iegCeeDees~
penCCegkekemmeheosCe DeCCeb efhe kecceeCeb JesoCeeDees Keseoes penefCCeeeDees leguueeDees LeesJeeDees~
CeeCeeJejCeere-obmeCeeJejCeere-ceesnCeere-DeblejeFeJeseCeeDees Keseoes GkekeefmmeeeDeeseeeefj efJe leguueeDees
DemebKesppeiegCeeDees~

180
182
183
184
190
191
194
194
198
199
200
200
202
205
205
206
210
210
210
210
213
215
216
216
216
217
217
218

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10
met$e meb.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
63.
64.

elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe / 281


met$e

JeseCeere-DeeGDe-Ceecee-ieesoJeseCeeDees Keseoes GkekeefmmeeeDees eeeefj efJe leguueeDees DemebKesppe-iegCeeDees~


Sees meJJepeerJesmeg DeesieenCeceneob[Dees keeeJJees YeJeefo~
meJJelLeesJee megngceefCeieesopeerJeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee~
megngceJeeGkekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
megngcelesGkeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
megngceDeeGkekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
megngceheg{efJekeeFeueefDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
yeeojJeeGkekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
yeeojlesGkekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
yeeojDeeGkekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
yeeojheg{efJekeeFeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
yeeojefCeieesopeerJeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
efCeieesoheefoefoDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
yeeojJeCehheefokeeFeheesemejerjDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
yeerFbefoeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
leerFbefoeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
eGeEjefoeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
hebefebefoeDeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
megngceefCeieesopeerJeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lemmesJe Deheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe heppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
megngceJeeGkekeeFeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lemmesJe Deheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe heppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
megngcelessGkekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lemmesJe Deheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
megngceDeeGkekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
megngceheg{efJekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
yeeojJeeGkekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~

he= meb.
218
218
218
219
219
219
219
220
220
220
220
220
220
220
220
220
220
221
221
221
222
222
222
222
222
223
223
223
223
223
223
224
224
224
224
224

282 / elegLe&JesoveeKeC[me met$eeefCe


met$e meb.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.
72.
73.
74.
75.
76.
77.
78.
79.
80.
81.
82.
83.
84.
85.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
99.

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee


met$e

yeeojlesGkekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~


lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
yeeojDeeGkekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
yeeojheg{efJekeeFeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
yeeojefCeieesoefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
efCeieesoheefoefoheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lemmesJe efCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
lemmesJe efCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee efJemesmeeefnee~
yeeojJeCehheefokeeFeheesemejerjefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
yesFbefoeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee DemebKesppeiegCee~
lesFbefoeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
eGeEjefoeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
hebefebefoeefCeJJeefeheppeeemme penefCCeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
lesFbefoeefCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
eGeEjeffoeefCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
yesFbefoeefCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
yeeojJeCehheefokeeFeheesemejerjefCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
hebefebefoeefCeJJeefeDeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
lesFbefoeefCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
eGeEjefoeefCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
yesFbefoeefCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
yeeojJeCehheefokeeFeheesemejerjefCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
hebefebefoeefCeJJeefeheppeeemme Gkekeefmmeee DeesieenCee mebKesppeiegCee~
megngceeoes megngcemme DeesieenCeiegCeieejes DeeJeefueeeS DemebKesppeefoYeeiees~
megngceeoes yeeojmme DeesieenCeiegCeieejes heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiees~
yeeojeoes megngcemme DeesieenCeiegCeieejes DeeJeefueeeS DemebKesppeefoYeeiees~
yeeojeoes yeeojmme DeesieenCeiegCeieejes heefueoesJecemme DemebKesppeefoYeeiees~
yeeojeoes yeeojmme DeesieenCeiegCeieejes mebKesppee meceee~

oMeceevLes met$e mebKee:-323

he= meb.
224
225
225
225
225
225
225
225
225
225
226
226
226
226
226
226
226
227
227
227
227
227
227
227
227
227
227
227
228
228
228
228
228
228
229

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

<edKeC[eiece ebLe hetpee / 283

<edKeC[eiece ebLe hetpee


-e%eeeceCeer Deeefe&kee eboveeceleer
-mLeehevee (MebYeg bo)ef peveMeemeve kee eeeerve eb Le, <edKeb[eiece ceevee peelee~
eYeg ceneJeer j keer ef oJeOJeef ve mes, nw Fmekee meer Oee veelee~~
peye eoMeeb ie kee %eeve Oeje hej, ef Jemce= le nesves Jeeuee Lee~
leye heg <heob le De Yetleyeueer ves , Deeiece en je [euee Lee~~1~~
-oes ne<edKeb[eiece ebLe keer, hetpeve keB ceneve~
ceve ceW egle kees Oeej kej, hee peeTB egle%eeve~~2~~
eR eer<edKeb[eieceefmeevleebLejepe! De$e DeJelej DeJelej mebJeew<ed Deeeveveb~
eR eer<edKeb[eieceefmeevleebLejepe! De$e efle efle ": ": mLeeheveb~
eR eer<edKeb[eieceefmeevleebLejepe! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<edmeefVeOeerkejCeb mLeeheveb ~
-Deke (lepe&-ceQ ebove yevekej........)
nce hetpee kejves DeeS, meweefvleke iebLeeW keer~
nce Leeue mepeekej ueeS, nQ Dee"eW JeeW keer~~ske.~~
%eeveece=le heerves mes, YeJe yeeOee veMeleer nw~
nce peue keer Peejer ueeS, $eeOeeje kejves kees~~nce.~~1~~
eR eer<edKeb[eieceefmeevleebLesYe: pevcepejece=leg-efJeveeMeveee peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
nce hetpee kejves DeeS, meweefvleke ebLeeW keer~
nce Leeue mepeekej ueeS, nQ Dee"eW JeeW keer~~ske.~~
evove keer Meerleuelee lees, keg #eCe ner jnleer nw~
MeeMJele Meerleuelee nsleg, eglehetpeve kej uetB ceQ~~nce.~~2~~
eR eer<edKeb[eieceefmeevleebLesYe: mebmeejleeheefJeveeMeveee eboveb efveJe&heeceerefle mJeene~
nce hetpee kejves DeeS, meweefvleke ebLeeW keer~
nce Leeue mepeekej ueeS, nQ Dee"eW JeeW keer~~ske.~~
egleJeeefjefOe ceW jceves mes, De#ee heo efceuelee nw~
nce De#ele ueskej DeeS, egle hetpeve kejves kees~~nce.~~3~~
eR eer<edKeb[eieceefmeevleebLesYees De#eeheoeehlees De#eleb efveJe&heeceerefle mJeene~
nce hetpee kejves DeeS, meweefvleke ebLeeW keer~
nce Leeue mepeekej ueeS, nQ Dee"eW JeeW keer~~ske.~~
mJeeOeee hejcelehe eje, efJe<eeeMee veMeleer nw~
nce heg<heeW kees ues DeeS, heg<heebpeefue kejves kees~~nce.~~4~~
eR eer<edKeb[eieceefmeevleebLesYe: keeceyeeCeefJeOJebmeveee heg<heb efveJe&heeceerefle mJeene~

284 / <edKeC[eiece ebLe hetpee

eR

eR

eR

eR

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

nce hetpee kejves DeeS, meweefvleke ebLeeW keer~


nce Leeue mepeekej ueeS, nQ Dee"eW JeeW keer~~ske.~~
%eeveece=le kee DeemJeeove, ner meee Yeespeve nw~
vewJese Leeue ues DeeS, egle Dee&ve kejves kees~~nce.~~5~~
eer<edKeb[eieceefmeevleebLesYe: #egOeejesieefJeveeMeveee vewJeseb efveJe&heeceerefle mJeene~
nce hetpee kejves DeeS, meweefvleke iebLeeW keer~
nce Leeue mepeekej ueeS, nQ Dee"eW JeeW keer~~ske.~~
meceioMe&ve kee oerheke, ceve kee efceLeelJe Yeieelee~
Fke oerhe peueekej ueeS, egle Dee&ve kejves kees~~nce.~~6~~
eer<edKeb[eieceefmeevleebLesYe: ceesnebOekeejefJeveeMeveee oerheb efveJe&heeceerefle mJeene~
nce hetpee kejves DeeS, mewebefleke ebLeeW keer~
nce Leeue mepeekej ueeS, nQ Dee"eW JeeW keer~~ske.~~
keceeX keer Oethe peueeTB, efvepe Oeeve keer Deefive ceW~
nce Oethe megiebefOele ueeS, egle Dee&ve kejves kees~~nce.~~7~~
eer<edKeb[eieceefmeevleebLesYe: Dekece&onveee Oetheb efveJe&heeceerefle mJeene~
nce hetpee kejves DeeS, meweefvleke ebLeeW keer~
nce Leeue mepeekej ueeS, nQ Dee"eW JeeW keer~~ske.~~
heue kes mJeeoeW ceW heBmekej, veefnb cegefe megheue kees heeee~
Deye Leeue heueeW kee ueeS, egle hetpeve kejves kees~~nce.~~8~~
eer<edKeb[eieceefmeevleebLesYe: cees#eheueeehlees heueb efveJe&heeceerefle mJeene~

nce hetpee kejves DeeS, meweefvleke ebLeeW keer~


nce Leeue mepeekej ueeS, nQ Dee"eW JeeW keer~~ske.~~
keesceue ce=og JeeeW eje, efvepe leve kees meoe {kee nw~
Deye Jee yeveekej ueeS, egle hetpeve kejves kees~~nce.~~9~~
eR eer<edKeb[eieceefmeevleebLesYees Jeeb efveJe&heeceerefle mJeene~
nce hetpee kejves DeeS, meweefvleke ebLeeW keer~
nce Leeue mepeekej ueeS, nQ Dee"eW JeeW keer~~ske.~~
efpeveJeeCeer kes DeOeeve mes, Fke efove DeveIe& heo efceuelee~
ebovee DeIe& ues DeeS, egle hetpeve kejves kees~~nce.~~10~~
eR eer<edKeb[eieceefmeevleebLesYe: DeveIe&heoeehlees DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
-oes ne<edKeb[eiece ebLe kes, meccegKe kej peueOeej~
%eeve Deewj eeefj$e mes, keB YeJeecyegefOe heej~~10~~
Meevlees MeebefleOeeje~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

<edKeC[eiece ebLe hetpee / 285

efJeefJeOe heg<he keer Jeeefkee, mes heg<heeW kees ueee~


heg<heebpeefue Dehe&Ce keB, egle meceg kes ceebefn~~11~~
efoJe heg<heebpeefue:~

DeLe eleske DeIe&

-MebYeg bohenuee nw peerJemLeeve KeC[, n hegmleke keer erkee FmeceW~


oes menme leerve meew efheenej, met$eeW kee meej Yeje Fmecesb~~
Devegeesie Dee" veJe etefuekeeDeeW, ceW meleheCee Deeefo keLeve~
en %eeve cegPes Yeer efceue peeJes, Fme nsleg keB egle kee Dee&ve~~1~~
eR DeDevegeesieveJeetefuekeemeceefvJelepeerJemLeeveveece-eLeceKeC[efpeveeieceee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
<edKeC[eiece kee ogeflee KeC[, nw #egkeyebOe kene peelee~
hevn meew eewjeveJes met$e mes, meefnle ebLe en kenueelee~~
mehlece hegmleke ceW nw efveye, en yebOe kee ekejCe yeleueelee~
Fme egle kee Dee&ve keB kece&, %eeveeJejCeer leye veMe peelee~~2~~
eR kece&yebOeekejCemeceefvJele#egkeyebOeveeceefleere-KeC[efpeveeieceee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
nw le=efleeyebOemJeeefcelJeefJeee, kee KeC[ Dee"JeeR hegmleke ceW~
$ee Meleke Je eewefyeme met$eeW kes, eje efmeevle keLeve FmeceW~~
pees ceve Jee leve keer Meg ef meef nle, Fme Deeiece kee DeOeeve kejW ~
Jes kece&yebOe mes g peeles, nce DeIe& e{ekej veceve kejW~~3~~
neR kece&yebOeeefoefmeevlekeLevemeceefvJeleyebOemJeeefcelJe-efJeeeveecele=leereKeC[efpeveeie
ceee DeIe efveJe& heeceerefle mJeene~
JesoveeKeC[ veeceke elegLe& nw, KeC[ eej hegmleke efveye~
veew mes yeejn leke eejeW ceW, hevn meew eewon met$e ye~~
Fve MeeeeW keer hetpeve mes ceve kee, kece& Demeelee veMe peelee~
ieewleceieCeOej efJejefele cebieue-met$eeW keer nw FmeceW ieeLee~~4~~
eR $e+deeefoJeCe&vemeceefvJeleJesoveeKeC[veeceelegLe&-KeC[efpeveeieceee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
<edKeC[eiece kee hebece nw, Jeie&Cee KeC[ Deeeee& eefLele~
nQ Ske menme lesF&me met$e, lesjn mes meesuen leke hegmleke~~
Oejmesvemetefj mece efieefj mes efiejleer, iebiee ceevees eie ngF&~
eer heg<heoble De Yetleyeueer kes, Devlemleue mes Gefole ngF&~~5~~
eR ieefCeleeefoveeveeefJe<eemeceefvJeleJeie&CeeKeC[veece-hebeceKeC[efpeveeieceee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
<edKeC[eiece kes "s KeC[ ceW, ceneyebOe kee veece megvee~
nw ceneOeJeue erkee Gme hej, eerJeerjmesvemJeeceer ves jee~~
Fme lejn yevee <edKeC[eiece, ceneJeerj efoJeOJeefve DebMe kene~
es met$e ebLe kenueeles nQ, Fvekeer hetpeve mes meewKe cene~~6~~
eR ceneOeJeue erkeemeceefvJeleceneyebOeveece<eKeC[-efpeveeieceee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~

286 / <edKeC[eiece ebLe hetpee

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eer heg<heoble De Yetleyeueer, ieg keer ke=efle <edKeC[eiece nw~


veew npeej met$eeW mes egle, Fme egie kee en egle Deveghece nw~~
yeeveJes mene MueeskeeW eceeCe, erkee Yeer Fmekeer efueKeer ieF&~
eerJeerjmesve mJeeceer ke=le OeJeuee, erkee kees ceQ pepetB eneR~~7~~
eR OeJeueeceneOeJeueeerkeemeceefvJele <edKeb[eiece efpeveeieceee hetCee&Ie efveJe&heeceerelf e mJeene~
eeriegCeOej Yeejke efJejefele, nw ke<eeeeeYe=le ebLe kene~
peeOeJeuee erkee mebegle meesuen, hegmleke cebs GheueyOe eneB~~
nw eoMeebie kee hetCe& meej, Fve meye ebLeeW ceW Yeje ngDee~
Fvekes Deefleefje ve meej keesF&, Dee&ve kee ceve FmeefueS ngDee~~8~~
eR peeOeJeuee erkeemeceefvJeleke<eeeeeYe=le efpeveeieceee hetCee&Ie efveJe&heeceerefle mJeene~
<edKeC[eiece kes met$eeW hej, ieefCeveer eer %eeveceleer peer ves~
mebmke=le erkee efmeevlemegefevleeceefCe jekej oer Fme egie ceW~~
eerJeerjmesve Deeeee& meMe en, erkee Yeer efveefOe Fme egie keer~
efevleeceefCe mece heue oe$eer Gme, erkeeegle ebLe kees keB veleer~~9~~
eR efmeevleefevleeceefCeerkeemeceefvJele<edKeC[eiece efpeveeieceee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
Meeblees MeebefleOeeje, efoJe heg<heebpeefue:~
peehe ceb$e- eR efmeevle%eeveeehlees <edKeC[eiece efpeveeieceee vece:~

peeceeuee
Mesj bopewJevle nes ceneJeerj efoJeOJeefve peiele ceW~ pewJevle nes ieewlece ieCeerMe %eeve peiele ceW~~
pewJevle nes Gve jefele eoMeebie peiele ceW~ pewJevle nes GheueyOe Meee DebMe peiele ceW~~1~~
ieewlece ves Dehevee %eeve efhej ueesnee& kees efoee~ ueesnee& mJeeceer mes Jees pecyetmJeeceerves efueee~~
eceye es $ee kesJeueer efveJee&Ce kees iees~ efhej heeBe cegveer eewon hetJe& Oeejer nes iees~~2~~
veblej efJeMeeKeeeee& Deeefo ieejn cegefve ngS~ SkeeoMeebie hetJe& oMe kes hetCe& %eeveer Les~~
De Mes<e eej hetJe& kee Fke osMe %eeve hee~ heefjheeer ece mes Gmekees peiele ceW Yeer efoee Lee~~3~~
ve#e$eeeee& Deeefo heeBe cegefveeeW ves ece mes~ heeee Lee Jener %eeve Ske osMe DebMe ceW~~
veblej megYe Deeefo eej cegefveeeW ves heeee~ Fke Debie %eeve osMe DebMe %eeve Yeer heeee~~4~~
en %eeve hegve ece mes eerOejmesve kees efceuee~ DeleSJe Jele&ceeve ceW egle kee keceue efKeuee~~
Fme egle keer keneveer megve jesceebe neslee nw~ efMe<eeW kes mecehe&Ce kee heefj%eeve neslee nw~~5~~
efvepe Deeeg Deuhe peeve oes cegefveeeW kees yegueeee~ efvepe %eeve GvnW meeQhe ceve ceW n<e& meceeee~~
cegefvejepe vej Jeenve leLee megyegef ves meesee~ ieg %eeveJeeefkee keer ceQ mece=ef keBiee~~6~~
DeOeeve hetCe& nesves hej iegJebovee kejer~ osJeeW ves heg<he Deeefo mes ieg Dee&vee kejer~~
cegefveJej megyegef peer keer oblehebefe yeveeF&~ ken heg<heoble ieg ves Gvekeer keerefle& ye{eF&~~7~~

<edKeC[eiece-KeC[ 4, hegmleke 10

<edKeC[eiece ebLe hetpee / 287

cegefvejepe vejJeenve kees hetpee Yetle megjeW ves~ efhej Yetleyeueer veece efoee GvnW ieg ves~~
Jes Fme ekeej heg<heoble Yetleyeefue yeves~ <edKeb[ efpeveeiece kees peerle eeheefle yeves~~8~~
iegpejele Debkeues ej ceW eewceemee jeeee~ efhej %eeve kees efueefheye kejvee ceve ceW eeL Deeee~
eer heg<heoblecegefve ves meleheCee jeer~ cegefvejepe Yetleyeefue kes heeme Gmes Yespe oer~~9~~
Deeies GvneWves JeeceeCeevegiece Deeoer~ <edKeC[eW ceW npeejeW met$eeW keer Yeer jevee keer~~
efhej pes Megkeue hebeceer keer efleefLe Dee ieF&~ Deeiece keer jevee hetCe&& kej meblegefe ieF&~~10~~
efmeebleeeJeleea Les Oejmesve peer meecege~ eer heg<heoble Yetleyeueer ceW Yeer Les es iegCe~~
heeeledJeefle& cegefve Yeer Gvekes DebMehe nQ~ efpevekees efceuee efmeevle %eeve meejhe nw~~11~~
$eeKeC[ hes heefjkece& erkee kegvokegvo keer~ Leer heefle efleere erkee MeecekegC[ keer~~
eerlegcyeguetj metefj ves erkee keer hebefekee~ mJeeceer mecevleYe ves eewLeer jeer erkee~~12~~
eer yehheosJe ieg ves efueKeer JeeKeee%ehleer~ OeJeueeefo erkeeDeeW kes kelee& Jeerjmesve peer~~
Fve n ceW cee$e OeJeuee GheueyOe Deepe nw~ heeBeeW ner Mes<e erkee kes veece cee$e nQ~~13~~
meefo yeermeJeeR ceW Yeer efceues efmeevle ebLe es~ eeefj$eeeJeefle& MeebefleefmebOeg ke=hee mes~~
Fve meyekees leecehe$e hes GlkeerCe& kejeee~ efJeeveeW mes erkeeDeeW kee DevegJeeo kejeee~~14~~
mebmke=le leLee eeke=le ceW efcee nw OeJeue erkee~ DeleSJe ceefCeeJeeueveee ege nw erkee~~
Fmekee ner ues DeeOeej %eeveceleer ceele ves~ erkee jeer efmeevleefevleeceefCe veece mes~~15~~
Fve meyekeer erkeeDeeW kees yeej-yeej ceQ vecetB~ <edKeC[ efpeveeiece ceW cetueebLe kees eCecetB~~
cegPekees Yeer FvnW he{ves keer Meefe eehle nes~ ceelee mejmJeleer cegPes leJe Yeefe eehle nes~~16~~
<edKeC[ Oeje peerle eeJeefle& peeW yeveW~ <edKeb[efpeveeiece kees Yeer leeW ner pees he{W~~
efmeevleeeJeefle& Jes neW evoveeceleer~ hetCee&Ie& e{eTB keB ceQ Jebovee-Yeeer~~17~~
-oes ne<edKeC[eiece ebLe kees, Jebove yeejcyeej~
DeIe& mecehe&Ce kej uentB, efpeveJeeCeer kee meej~~18~~
eR <edKeC[eieceefmeevleebLesYees peeceeuee hetCee&Ie efveJe&heeceerefle mJeene~
Meeblees MeebefleOeeje, efoJe heg<heebpeefue~
-meesj"epees hetpeW efeleueee, <edKeb[eiece Meee kees~
efvepe De%eeve veMeee, Jes heeJeW eglemeej kees~~
~~ FleeMeerJee&o:, heg<heebpeefue: ~~

i:i: i:i

288 / <edKeC[eiece ebLe Deejleer

Jeerj %eeveesoe ebLeceeuee

eer <edKeC[eiece ebLejepe keer

cebieue Deejleer
jeefe$eer-ye. keg. meeefjkee pewve (mebIemLe)
lepe&-eeBo cesjs Dee pee js...............
Deepe nce Deejefle kejles nQ-2
<edKeC[eiece ebLejepe keer, Deejefle kejles nQ~~
ceneJeerj eYet kes Meemeve kee, ebLe eLece kenueeee~
Gvekeer JeeCeer megve ieewlece, ieCeOej ves meyekees yeleeee~~
Deepe nce Deejefle kejles nQ-2
JeerjeYet kes hejce efMe<e keer, Deejefle kejles nQ~~1~~
ece hejcheje mes en egle, Oejmesveeeee& ves heeee~
efvepe Deeeg Deuhe mecePeer leye, oes efMe<eeW kees yegueJeeee~~
Deepe nce Deejefle kejles nQ-2
eer Oejmesveeeee& eJej keer, Deejefle kejles nQ~~2~~
cegefve vejJeenve Je megyeger, ves ieg kee ceve peerlee Lee~
osJeeW ves Dee hetpee kej, Gve veecekejCe Yeer efkeee Lee~~
Deepe nce Deejefle kejles nQ-2
heg<heoble De Yetleyeueer keer, Deejefle kejles nQ~~3~~
eer Jeerjmesve metjer ves, Fme ebLejepe kes Thej~
OeJeuee erkee je kejkes, Ghekeej kej efoee peie hej~~
Deepe nce Deejefle kejles nQ-2
Jeerjmesve Deeeee& eJej keer, Deejefle kejles nQ~~4~~
ieefCeveer ceeB %eeveceleer ves, Fme ebLe keer mebmke=le erkee~
efueKekej efmeevlemegefevleeceefCe veece efoee nw Gmekee~~
Deepe nce Deejefle kejles nQ-2
eer efmeevlemegefevleeceefCe keer, Deejefle kejles nQ~~5~~
evoveeceleer ceeleepeer, ceeB %eeveceleer keer efMe<ee~
efnvoer DevegJeeo efkeee nw, Fme efevleeceefCe erkee kee~~
Deepe nce Deejefle kejles nQ-2
mejue-mejme erkee keer meeefjkee Deejefle kejles nQ~~6~~

i:i: i:i