You are on page 1of 17

Nirman Moranjak-Bambura NEVOLJE S KANONIZACIJOM Sarajevske Sveske br. !

" # $vo% u &rob'ema(iku )nevo'ja*

+ko je uo&e &o,van -ovori(i na (akvu (emu kao .(o je na/iona'ni knji0evni kanon1 Oni"e 2ija su &ri&a%anja i 'oja'nos(i &ro0e(i in(en,ivnim emo/ijama (ako %a im se norma(ivne i orijen(a/ijske vrije%nos(i (akvo- kanona 2ine samora,um'jivima13 I'i oni"e 2ija )%oka,ana* ne'oja'nos( svaku ras&ravu &o%je%nako 2ini bes&re%me(nom13 Knji0evni/i"e4 kri(i2ari"ke4 (eore(i2ari"ke4 s(u%en(i"/e knji0evnos(i1 $2eni/i"e kojima je na vr5 -'ave %osa%ne 'ek(ire i4 mo0%a4 vi.e vjeruju u rea'nos( kom&ju(erski5 i-ri/a ne-o u vrije%nos(i koje im se nameu kao neu&i(ne1 )E'i(a* i'i masovna &ub'ika1 Ljubi(e'ji"i/e )'ije&e knji0evnos(i* i'i oni"e 2iji se svje(ona,or ,asniva na es(e(i/i 6s navo%ni/ima i'i be, nji57 na (urbo-8o'ku4 rea'i(9-s5o:u i'i4 u najbo'jem s'u2aju4 na sa&uni/i1 Na%'e0ne ins(i(u/ije i'i )ne8orma'ne -ru&e*1 Ins(i(u/iona'i,irani i'i i,vanis(i(u/ijski knji0evni 2aso&isi1 Aka%emi/i i'i ku'(urna %ru.(va1 I ako su ove &os'je%nje ins(i(u/ije na%'e0ne u s&oru4 kako %a &romi.'jamo i kri(i2ki &rosu;ujemo nji5ovu ar-umen(a/iju4 ako je (akav ins(i(uu/ijski &o'o0aj neu&i(an i o%ma5 &o iner/iji &roi,vo%i auru )ne%o%ir'jivos(i* < bi'o &o kri(eriju u-'e%a &roi,ve%eno- u &ro/esu i,bora4 bi'o &o kri(eriju ,a.(i(e na/iona'ne ku'(ura'ne samobi(nos(i1 Je%nos(avno -ovorei4 (ko je &o,van %a o%'u2uje4 (ko i na osnovu 2e-a ima &ravo %a i,abire i vr.i se'ek/iju vrije%nos(i4 u ime koji5 in(eresa i sa kakvim /i'jem (o 2ini i (ko i kako 2uva &ov'as(i/e i eksk'u,ivno &ravo %a ,as(u&a4 uk'ju2uje i isk'ju2uje i mo0e 'i se (akvim au(ori(e(ima is&oru2i(i ,a5(jev %a je sas(avni %io (akvi5 &ro/e%ura &o'a-anje ra2una o v'as(i(im kri(erijima i o nji5ovoj vjero%os(ojnos(i &reko kri(i2ko&ro&i(ivanja ins(i(u/ijsko- sje%i.(a i, koje- se -ovori1 Na %ru-a2iji na2in re2eno4 ako se ,a &o'a,i.(e u,me ono .(o se &oka,a'o k'ju2nim &i(anjem u svakovrsnim %eba(ama oko sve0nja &ojmova kakvi su vrije%nos(4 norma4 ku'(ura'no &amenje4 i%en(i(e(4 obra,ovanje i kanoni,a/ija4 on%a se u ova &i(anja o &o,vanos(i i &ro,vanos(i 6koja su ve sasvim %ovo'jan in%ika(or neo%'u2ivo- s&ora74 is(o%obno nu0no o(varaju sva ona mno-obrojna &i(anja o re'a/ijama knji0evnos(i sa nje,inim ins(i(u/iona'nim okru0enjem. =i,ikujui %a nam se kon,umen(i"i/e (,v. masovne ku'(ure nasmiju u brk4 mo-'i bismo (akvu ras&ravu ,a&o2e(i oboru0ani i%ejom knji0evnoa&so'u(a < roman(i2arsko- uvjerenja %a je knji0evnos( vrije%nos( &o sebi4 (e %a je (o naj(eme'jnije u&ori.(e svi5 os(a'i5 vrje%onosni5 orijen(ira. Ve %u-o(rajne i muko(r&ne ras&rave o kri(i2koj me(o%i i svakovrsne &o(ra-e ,a is&ravnim in(er&re(a/ijama si-na'i,iraju %a ba. s(o-a .(o se knji0evnos( (okom svoje &ovijes(i i,bori'a ,a o%re;enu i%eju )knji0evne vrije%nos(i*4 ona %o%a(no mora &o(ra0iva(i ins(i(u/ijsko ovjerov'javanje armije a-ena(a norma(ivne ku'(ure> o% vr(ia %o aka%emija ,nanos(i4 o% knji0evnokri(i2ara %o %irek(ora i,%ava2ke kue 6kojemu se4 u,-re%4 vi.e is&'a(e kva,i ,nans(vene ras&rave (i&a )Kako %r0a(i svoj 0ivo( &o% kon(ro'om1* i'i )Kako osvoji(i svo- i%ea'no-

mu.kar/a1*74 o% 8i'o,o8ije %o so/io'o-ije i &si5o'o-ije4 o% 5is(orije %o &o'i(ike... A ako ne 0e'i(e -ovori(i o &ojmu kanona na je%an a&s(rak(an i'i 2is(o &e%a-o-ijski &rimjeren na2in4 ni(i 5oe(e sebi &oje%nos(avi(i ,a%a(ak i &ribavi(i a'ibi &ros(o nabrajajui &ovijesno &o,na(e mo%e'e kons(ruk/ije kanona i s(ra(e-ije kanoni,a/ije4 ve se &o nesrei suo2i(e sa 2injeni/om %a o na/iona'nom knji0evnom kanonu4 o%nosno o (ek je%noj me;u ra,'i2i(im ins(i(u/ijama ku'(ura'no- &amenja4 (reba(e &ro-ovori(i ba. u (renu(ku ka%a u va.oj v'as(i(oj )ku'(uri* sve s'i2ne ins(i(u/ije < mu,eji4 ins(i(u(i4 bib'io(eke4 kino(eke4 &a 2ak i vi%eo(eke 6na&a%nu(e o% s(rane kab'ovske (e'evi,ije7 < bivaju e8ikasnim -es(ama e(nona/iona'ni5 e-o'o-ija &re(vorene u ne&o(rebne ruine4 on%a s(e %ois(a u&a'i u nevo'ju. Kako je (o us(vr%io ?ans B'umenber-4 +ra%i/iju ne &o(vr;uju re'ik(i4 ve uvjerenja i ,avje.(anja. S ob,irom %a Na/iji ne (reba vi.e samo'e-i(imi,a/ija u &ro.'os(i i nje,inim sk'a%i.(ima memorabi'ia4 ve joj je %ovo'jan vir(ua'ni &ros(or +V s'ika4 ekran na koji e se us&je.no &roji/ira(i 0e'ja sva(kovia4 ona se i&ak mora &o(ru%i(i %a (aj ja%ni2ak ne &rimije(i %a je svaka s/ena nje-ovo- 0ivo(a i,re0irana. Vi.e &rave krvi i vi.e &a(nje4 vi.e rea'no-4 jo. vi.e... Na (aj se 'je&ak ka2i 0e'ja na/ij@ 6ma'i54 %akako7 koje v'as(i(i u0i(ak or-ani,uju oko &ra,nine Na/ije. A'i4 o% kakve je koris(i i &si5oana'i,a4 ka%a se mora(e brinu(i oko jo. &re2i5 s(vari1 +ako (ema(i,a/ija )na/iona'no- knji0evno- kanona* u 2aso&isu kakav je )Sarajevske sveske*4 i sama i,-'e%a kao vi.es(ruko ,anim'jiv &rojeka(. =e-iona'na in(en/ija 2aso&isa o% (o-a svakako mo0e &ro8i(ira(i simu'irajui o%-ovore s )mjes(a Aru-o-*. )Sarajevski &o-'e%* morao bi bi(i < une,vjeren &o-'e% voajera u5vaeno- u u0i(ku )skriveno&roma(ranja*. B(a se %e.ava ka%a (ajni i skriveni u0i(ak voajera &os(ane javnim a nje-ovo )nevi%'jivo* (ije'o &os(ane vi%'jivim1 Je 'i nje-ova nevo'ja (o .(o je ra,o(kriven i'i (o .(o se u mo-unos(i %a bu%e ra,o(kriven kri'o )(vr%o je,-ro* nje-ova u0i(ka1 +ako;er4 .(a se %e.ava ka%a (ije'o (eore(i2arke bu%e uvu2eno u i,ve%be na/iona'no-"i5 i%en(i(e(@1 Vi%i 'i ona i.(a i mo0e 'i bi(i vi;ena na (akvoj s/eni osim kao nje,ina ikono-ra8ija i'i je i sama ekran na koji e svoje 8an(a,me sa &ro&isano- mjes(a vi;enja &roji/ira(i ka(ar,i2ni &o-'e% ko'ek(iva1 Svojevremeno je Vir-inia Coo'8 us(vr%i'a %a 0ene nemaju %omovine 6nemaju ni v'as(i(e sobe74 a'i imaju mjes(o < )mi* bismo rek'i4 nji5ova su (ije'a u-ra;ena u (eme'je %oma. S(o-a4 iako ura2una(e u na/iona'ni kor&us4 one se %aju )&re&o,na(i* samo kao inkor&orirane )%iv'je ,one* &ro&usnos(i )na/iona'no(ije'a*4 vje2no i,'o0eno- si'ovi(im u&a%ima )(u;e-* u )svoje*. Za(o i5 va'ja i,o'ova(i4 sakri(i4 &risi'i(i %a svoju %ru-os( inves(iraju u is(os(4 u&os'i(i i5 (ako %a ,aborave na v'as(i(i u0i(ak i &osve(e se je%ino &os'u 6&re7&ora;anja Na/ije. S/enariji na/iona'ni5 i%en(i(e(a %o&u.(aju im samo sro%ni2ke u'o-e4 u najbo'jem s'u2aju u (u ve'iku %rama(ur-iju mo-u ui samo kao u sa&unsku o&eru. I (u os(aju kao ikone i'i kao 8ra-men(i ma(erija'ne ,bi'je 6ne smijemo ,aboravi(i4 &ri i,-ra%nji ve'ike ar5i(ek(ure4 u ,a,i%anim (eme'jima os(av'jaju se &ro,or2ii ,a nji5ove %ojke4 kako bi mo-'e na5rani(i nas'je%nike7. Dara8ra,irajmo> (eore(i2arke nemaju (eorije3 One o% nji5ovi5 kr&i/a &rave (o&'e &okriva2e ,a na/iona'ne 5eroje3

Evo nas na &ra-u in(ui/ije> (ema(i,irajui )na/iona'ni knji0evni kanon* 6ka%a (o ve 2ine svi4 %i'jem svije(a4 )oni* < %a bi -a &rob'ema(i,ira'i4 )mi* < i, osve(ni2ko- &re,ira i ,avis(i ,bo- nje-ova e8ek(no- %i,ajna u )ve'ikim na/ijama* koje sebi mo-u %o&us(i(i ve'iko%u.nu i'i ironi2nu i-ru re-%i,ajniranja74 us(vari s(u&amo manje i'i vi.e &ri&rem'jeni na s/enu )(ea(ra &amenja* kao ?amm i C'ov u Be/ke((ovu Kraju i-re3 Kao 8i-ure &amenja smje.(eni smo u neura'-i2nu (o2ku i.2e,nua sjeanja ka%a4 kako ve'i ?amm4 ,a )mene* nema o2eva4 a ,a )?amma* nema %oma. A i&ak )mi* i )oni*4 ?amm i C'ov4 )ja* i )?amm* (reba %a s&remno o%i-ramo sve (ra-i2ne 8arse &ovijes(i4 %a i5 us(vari uvijek nanovo ui-ravamo sve %o kraja i'i %o masovne eks(a,e3

I&ak4 .(a su knji0evne vrije%nos(i i knji0evni kanon1

Knji0evna vrije%nos( 6vrije%na knji0evnos(7 i kons(ruk/ija knji0evno- kanona %vije su s(rane je%no- (e is(o- &rob'ema> &rob'ema kri(erija vrje%novanja i, koji5 &roi,i'a,i se'ek/ija 'ek(ire koja bi mo-'a bi(i re&re,en(irana kao je,-ra )na/iona'no- obra,ovanja*. Ka%a se4 na&rimjer4 u Njema2koj s(u%en("i/a u&isuje na -ermanis(iku4 %obije s&isak o% s(o knji-a obave,ne 'ek(ire. +o nas u&uuje na vi.eas&ek(nos( &rob'ema kanona> u &ro/esima kanoni,a/ije u i-ri su &i(anja kako es(e(ski5 (ako i obra,ovno &e%a-o-ijski5 nakana4 kako unu(arnje knji0evni5 < es(e(ski5 &re(&os(avki (ako i nji5ova ins(i(u/ijskookru0enja4 kako &ovijesni5 knji0evni5 )s&omenika* (ako i nji5ovi5 ,a5(jeva u&ueni5 bu%unos(i4 kako uk'ju2ivanja (ako i isk'ju2ivanja4 kako ku'(urno- &amenja (ako i ku'(urne amne,ije4 kako 5is(ori,a/ije (ako i mi(o'o-i,a/ije i"i'i sakra'i,a/ije vrije%nos(i. Ka%a je svoje%obno vi.i savje(nik u bavarskom Minis(ars(vu unu(arnji5 &os'ova i 2'an Bavarske aka%emije E. J. Ni(5amer &re%'o0io Foe(5eu %a mu &ru0i &o%r.ku u &rojek(u so/ija'ne in(e-ra/ije &u(em je%ins(vene na/iona'ne knji-e kao osnova ,a obra,ovanje njema2ke na/ije4 ovaj je (u )o2insku* naro%nu knji-u ,amis'io na s'je%eim &rin/i&ima> ink'u,ivnos(i 6mora'a bi %a obu5va(i i visoko i nisko4 i so&s(veno i (u;e74 &e%a-o-ijske e8ikasnos(i 6obra,ovanje koje %je'uje na karak(er a ne na ukus74 re&re,en(a(ivnos(i 6sve-a .(o je na o&u %obrobi( na/ije4 be, ob,ira na k'asne4 in%ivi%ua'ne i'i kakve %ru-e ra,'ike74 i monumen(a'nos(i 6masivna i kom&ak(no %i,ajnirana Knji-a4 ,a.(iena o% i'e-a'no- &re.(am&avanja i &o(&uno ra,'i2i(a o% %nevne .(am&e i'i bro.ura7. A'ei%a Assmann4 njema2ka au(ori/a koja &ri&a%a kru-u ,nans(venika"i/a koji"e su na&isa'i"e 2i(av ni, (eks(ova i s(u%ija &osveeni5 &rob'emima (ra%i/ije4 &amenja4 kanoni,a/ije i ar5eo'o-ije 'ek(ire4 u ovoj Foe(5eovoj ,amis'i o(kriva jasan u,or < Bib'iju4 a Foe(5eov &rojeka( smje.(a u &ovijes( i%eje obra,ovanja. Iako Foe(5eova knji-a os(aje neos(varen &rojeka(4 G# H. -o%ine se u Njema2koj &ojav'juje knji-a u ,'a(o(isku sa ,e'enim kori/ima i simbo'om 5ras(a> Fermanska bib'ija4 &osveena o% s(rane nje,ina au(ora C. S/5vanera )Nijem/ima me;u Nijem/ima*. A&e'a/ija u &osve(i4 &ri,iva kao i%ea'na 2i(a(e'ja neko-a ko je )vi.e o% Nijem/a*4 2is(u esen/iju )njema2kos(i*4 %ak'e < sab'as( Na/ije koja o% sa%a ima o&sje%a(i naro%. $&ravo ,bo- (o-a4 nasu&ro( isuvi.e )m'akom* Foe(5eovom &rojek(u4 u &onov'jenim i,%anjima ove knji-e sve e va0niji bi(i as&ek( ne us&ore%ivos(i

sa %ru-ima4 ve &rivi'e-irani )%u5 i karak(er* neus&ore%ive Na/ije. Ovaj )&rimjereni s'u2aj* i, ku'(ura'ne &ro.'os(i Za&a%a4 u&o,orava nas %a je4 u, %'aku i%eji knji0evno- a&so'u(a4 &o'i(ika kanoni,a/ije ono .(o se ,bi'ja ra2una. Nema 2vrs(e mjere vrije%nos(i4 bi'e one es(e(ske i'i re8eren/ija'ne. A nema ni(i ne&rob'ema(i2ni5 knji0evni5 kanona. Ma%a4 s %ru-e s(rane4 )aksio'o-ijska vrije%nos(* &o%ra,umijeva mjeru na osnovu koje neki objek( i'i nje-ov %io mo0e bi(i &o(vr;en4 a kanon e(imo'o-ijski &o%ra,umijeva < /ijev o% (rske4 ravna'o i'i me(ar4 a u re'i-ijskom kon(eks(u < ,birku (eks(ova i /rkveno- u2enja &o(vr;eni5 o% s(rane /rkveni5 au(ori(e(a4 /rkveni5 o2eva4 nasu&ro( a&okri8ni5 ,as(ranjenja ),ab'u%je'i5 sinova*. A keri1 One se ne ra2unaju. Kao .(o se nisu ra2una'e ni u skrivenoj juri%i2koj me(a8ori/i &ojma +ra%i/ije> &ras/ena +ra%i/ije je (es(amen(4 a on nas'ije;e &renosi sa o/a na sina. $os(a'om4 je 'i +ra%i/ija nas'ije;e i'i kons(ruk/ija4 kon(inui(e( i'i %iskon(inui(e(4 us(rajnos( i'i &risi'a1 Ako kanoni,irana (ra%i/ija (reba bi(i us&os(av'jena kao ,nakovi( &rimjer osobi(i5 i ,a &amenje revi(a'i,irajui5 (eks(ova koji nu%e s'iku neko- kor&usa os&osob'jeno- %a se .iri i nas(av'ja 0ivje(i u i,vanvremenskim ka(e-orijama4 on%a o&e( i o&e( (reba insis(ira(i na ve &os(av'jenom &i(anju> (ko i u ime koji5 in(eresa vr.i i,bor4 se'ek/iju i vre%novanje1 Ako ne samo u re'i-iji4 ve i u knji0evnos(i4 kons(ruk/ija kanona &o%ra,umijeva us&os(av'janje normi koje va'ja &o(vr%i(i o% s(rane s&e/ija'ni5 ins(an/i4 (ako %a se %e8inira ne samo ono .(o je )%obro* i )vrije%no*4 ve i ono )'o.e* i )be,vrije%no*4 (ko o%'u2uje i bira i na osnovu koji5 &rero-a(iva1

A-en(i norma(ivne ku'(ure

Obra(imo se knji0evnoj kri(i/i. I (o ne bi'o kojoj4 ve bosansko5er/e-ova2koj. +o bi mo-'a bi(i 'e-i(imna a%resa ,a &ro&i(ivanje o uku&noj aksioma(i/i knji0evne ku'(ure i sa%r0aju in(e-rirajui5 simbo'i2ki5 ,na2enja. Ako ona %je'uje u B? kon(eks(u4 a &o &ro%uk/iji knji0evni5 2aso&isa 2ini se %a je o%-ovor &o(vr%an4 .(o ,na2i %a bar &os(oji ako ve nije sasvim si-urno %a je au(onoman %je'a(ni a-ens4 on%a je ure%u %a je u&i(amo &one.(o o (oj aksioma(i/i i (im in(e-rirajuim sa%r0ajima koje je ona &o svojim &rero-a(ivima bi'a %u0na %o sa%a ra,ra%i(i i ra,vi(i u &ovijesnom i re&re,en(a(ivnom smis'u. Naravno4 2ak se i na ovoj )ma'oj s/eni* susreemo sa bar %vije 8i-ure> one kri(i2ara i one aka%emi2ara . Dovijesno so/io'o.ka in(er&re(a/ija uo2i'a je %a je euro&ski kanon 6a on je marker svi5 )univer,a'ni5* ka(e-orija koje /irku'iraju svije(om i koje bi se jo.4 even(ua'no4 mo-'e ima-inira(i7 nas(ao u &ro/esu re-u'a(ivne univer,a'i,a/ije smisaoni5 vrije%nos(i i norma(ivni5 &raksi4 koje u usku ve,u %ovo%e knji0evnu &roi,vo%nju sa knji0evnom kri(ikom i ,nano.u. Au(or4 kri(i2ar i aka%emi2ar su 8i-ure koje se o%6(7je'o(voruju u (om &ro/esu re-u'a(ivne norma'i,a/ije &re(en,ije knji0evnos(i %a 2uva i &renosi svoje re&re,en(a(ivno ,na2enje ku'(ure u /je'ini. I%eo'o-ijsko ,na2enje )ku'(ure* &o%ra,umijeva &os(ojanu ve,u ovi5 (riju 8i-ura i /en(ara moi. Svoje &rivi'e-ije )ve'ike* knji0evnos(i /r&e i i, )samora,um'jivi5* kanona sa au(en(i2nim &o(&isom im&erija'ni5

osvajanja i uvje0bani5 &raksi )u'ju;ivanja barbara*4 (e u (u svr5u e8ek(no i,um'jenim a8ek(ivno simbo'i2kim kono(a(ima4 us'ov'jenim i%eo'o-ijama ku'(ure i /ivi'i,a/ije. $ svakom s'u2aju4 bosansko5er/e-ova2ka knji0evna s/ena4 uob'i2ena &rije sve-a na &ara%i-mama roman(i2arsko- knji0evno- a&so'u(a i nje-ove ru(ini,irane 8orme4 u bi(i eks/en(ri2no &os(u&a sa usvojenim mo%e'om> imam u(isak kao %a je (u &re%imen,ionirana 8i-ura aka%emi2ara unu(ar s&e/ija'i,irane in(e'ek(ua'ne (ra%i/ije4 a'i (ako %a sav svoj au(ori(e( (akva 8i-ura /r&i samo i je%ino i, au(ori(arno- &o'o0aja ins(i(u/ije. $ veoma 2vrs(o %e(erminiranoj s&re,i $niver,i(e(a i &o'i(ike4 jo. je uvijek ne,amis'ivo %a sve &ro(urje2nos(i &ro0imanja &o'i(i2ki5 i i%eo'o-ijski5 o%nosa moi bu%u i,'o0ene samo&roma(ranju4 %o 2e-a je4 su&ro(no bosanskim iskus(vima4 s(u%ij knji0evnos(i na Za&a%u neminovno %ove%en. Ma kako (o i,-'e%a'o &ara%oksa'no4 u&ravo &osre%ovanjem &ro/esa norma(ivne univer,a'i,a/ije univer,a'ne ka(e-orije su %ove%ene u sumnju. Nasu&ro( ovome4 bosanski kon(eks( &oka,uje %a je na neobi2an na2in %emoni,iranje s'ike )ne&rija(e'ja* i %a'je %os(a(an ra,'o- %a se knji0evni sis(em %r0i u &o-onu. A ako je (a2na (vr%nja %a se i&ak i u nas ins(i(u/iona'i,a/ija knji0evnos(i o%vija na 8onu euro&o/en(ri2no- kanona4 o,bi'jno bi &i(anje bi'o4 o&e( < kako se (o %e.ava i kojim in(eresima &ov'a;uje1 Kako in(er%isi/i&'inarna is(ra0ivanja u-ro0avaju o&s(anak ma'i54 samo%ovo'jni5 )enk'ava ,nanja* o% koji5 se $niver,i(e( sas(oji i kako i, iskus(va s'avni5 univer,i(e(a u svije(u ,namo %a (akvo in(er%is/i&'inarno ,nanje &roi,vo%i baram %vije &os'je%i/e < ras(a2e ono .(o je &e(ri8i/irana %is/i&'ina i ra;a nove e&is(emi2ke ,aje%ni/e4 )mi*4 osim .(o imamo none more o% mo-ue &ro&as(i na.i5 ma'i5 /ars(ava4 nemamo ni s&osobnos(i ni ar-umena(a %a ubije%imo %ru.(vo %a u'o0i ka&i(a' u ra,voj novi5 i manje 8orma'ni5 %is/i&'ina. +ako %a emo (e.ko o%-ovori(i i na ,a5(jeve %ru-a2iji5 is(ra0ivanja4 koja bi nam &omo-'a %a o&i.emo us&je.nije (aj ,bunjujui o%nos usvajanja ob'ika ,a&a%nja2ko- ,nanja u ek'ek(i2koj i nekri(i2koj 8ormi i so&s(vene nemoi %a sa svoje s(rane bu%emo &roi,vo;a2i ,nanja koje bi bi'o konkuren(no na (r0i.(ima i%eja. Doje%ina2ni eks/esi nisu nikakav ar-umen(. Os(aje %ija-no,a %a ne umijemo a mo0%a i neemo %a s(varamo e&is(emi2ke ,aje%ni/e i %a ne ,namo o%-ovori(i na &i(anje ,a.(o je (o (ako. ?oemo 'i riskira(i i4 kako ve'e 8eminis(i/e4 u %os'ovnom smis'u )&ro.e(a(i kro, minsko &o'je*1 +e.koa koja se jav'ja o%ma5 na &o2e(ku4 ako bi5 se4 re/imo4 ja usu%i'a %a &ro&i(am &o'o0aj kri(ike u knji0evnom 0ivo(u4 o2i(uje se &onaj&rije u a&riornom o%sus(vu uvje(a mo-unos(i kva'i(e(ne &o'emike. =ek'a bi5 %a je ins(i(u/iona'no &o'je %je'ovanja samo- 0anra u bosansko5er/e-ova2koj ku'(uri na krajnje o2i-'e%an na2in re%u/irano na 'i2ne %voboje i %nevno&o'i(i2ki as&ek( &roka,iva2ki5 i &o(ka,iva2ki5 (e5no'o-ija kva,ina/iona'ni5 eman/i&a/ijski5 &rojeka(a. Ka%a bi ovo bi'a je%ina (e.koa4 mis'im %a bi bi'o mo-ue ini/ira(i4 2ak ins/enira(i je%an &o'emi2ki &o'i-on koji bi s'u0io ,a %i%ak(i2ko&e%a-o-ijska uvje0bavanja. Me;u(im4 &rob'em je i,-'e%a %a'eko s'o0eniji> s ob,irom na &re(en,iju is(ovremeno- ,as(u&anja vi.es(ruko in%i/irani5 ku'(uro'o.ki5 &re%s(ava 6,a &o2e(ak bi bi'o %ovo'jno ima(i u vi%u ok/i%en(a'ni i orijen(a'ni as&ek( ku'(uro'o.ki5 simbo'i2ki5 ,na2enja74 &omenu(u i,ra,i(u an%ro/en(ri2nos( a-ona'no-%ija'o.ke javne s/ene4 ne%ovo'jnu osvije.(enos( u,ajamno- &re&'i(anja i &rije&ora na/iona'ni5 i univer,a'is(i2ko- kanona4 &omije.ane kri(erije e'i(no- i masovno-4 seku'arno- i re'i-ijsko-4 ,nans(veno &ovijesno- i 8unk/iona'no-4 vi.e je ne-o jasno %a smo svi

ne&o&rav'jivo u&'e(eni u nera,mrsive 2vorove konven/iona'ni5 &re%o%0bi o )esen/ija'noj bi(i* knji0evni5 kons(ruk/ija i a% 5o/ rje.enja ,a &rivremene 6,'o7u&o(rebe. +eme'jni &ara%oks bosansko5er/e-ova2ke ku'(ure4 kako se meni 2ini4 je .(o ona &osje%uje sve nu0ne ins(i(u/ije ,a (rans/en%iranje o-rani2enja svoji5 %ru.(veni5 u'o-a4 a'i se one ,a%ovo'javaju veoma &oje%nos(av'jenim4 2ak 2es(o &rimi(ivnim i &rovi,ornim ras&ore%om &o'o0aja i, koji5 je mo-ue ins(a'ira(i ure;aje ,a &roi,vo%nju %iskur,ivni5 &raksi. Na&as(i (aj )&ore%ak* i, bi'o koje- u-'a 6&ovijesno ,nans(veno-4 (eorijsko-4 'ibera'no-4 8eminis(i2ko-I7 &o%je%nako je (e.ko kao i bori(i se sa sab'as(ima i vam&irima. A'i i ka%a ma5ne(e rukom na sve (o4 os(aje na sna,i nei,mjerno 2u;enje> kako (a nevjeroja(na ma.inerija u&e ra%i1 Na &rvi &o-'e% kao %a us&ore%ba sa (,v. )ve'ikim ku'(urama* %aje o%-ovor %a su bosansko5er/e-ova2ki ku'(uro'o.ki re-u'a(ivni me5ani,mi sa svojim vrje%onosno norma(ivnim kon8i-ura/ijama u &rin/i&u 6.(o ,na2i < u svojim (ema(ski is&ra0njenim 8ormu'ama7 ekviva'en(ni so/ija'nim4 ko-ni(ivnim i knji0evnim ,na2enjima u o&eeuro&skom smis'u4 a'i svako u%ub'jivanje u osobenos(i knji0evno- i ,nans(veno0ivo(a kao so/ioku'(uro'o.ko- sis(ema &ri&rema nema'a i,nena;enja> imam u(isak %a bi se (u sve na&ros(o mora'o ra,bje0a(i &o svim aksioma(skim ra,%je'ni/ama koje &o,najem. +ako u,ajamni o%nosi Aka%emije nauka4 $niver,i(e(a i %ru-i5 obra,ovni5 ins(i(u/ija4 i,%ava2ki5 kua4 me%ija4 knji0evni5 2aso&isa4 s(a(usni5 simbo'a4 au(ori(e(a4 %is/i&'ina4 ku'(uro'o.ki5 &raksi4 %iskursa i 0anrova 'i2i na ras&ore% 8i-ura na .a5ovskoj &'o2i &re% &o2e(ak &ar(ije4 ka%a je sasvim nei,vjesno kakav e bi(i nje,in is5o%. Ei-ure 6ins(i(u/ije7 su ,au,e'e svoje &o,i/ije4 a'i nikako ne ra2unaju %a &o(e,i koje &rave mijenjaju &ore%ak na &'o2i4 &a bi s(o-a mo-'e bi(i na&a%nu(e nji5ove &o,i/ije4 ni(i im je )majs(or* u(isnuo u nji5ov ob'ik ma(ri/u &o kojoj Kra'ji/a svoju u'o-u (reba %a usa-'a.ava sa &je.akovom. I'i4 jo. bo'je4 si(ua/ija 'i2i na bosansko5er/e-ova2ku ,as(avu 6&'ava &o%'o-a sa ,vje,%i/ama74 is&ra0njenu o% bi'o kakvo- (ema(sko- i'i simbo'i2ko,na2enja. Sve .(o nam ka0e (a ,as(ava svo%i se na %osa%nu &o.(a&a'i/u i, re&er(oara svako%nevni/e> )I%emo u Euro&u3* A i,vjesno je %a se niko nee mai s mjes(a4 sve %ok ne ra.2is(imo jesmo 'i &o.'i i'i %o.'i4 i'i smo o%uvijek (u na neki nei,vjes(an na2in. Na.e ,vije,%i/e (ek (reba %a se is&une ,'a(nim sjajem simbo'i2ke &o&u(bine4 a nju va'ja nekako i,vui na svje('o %ana4 .(o ,a5(ijeva nema'e ima-ina/ijske in(erven/ije. Aakako %a je ova %ija-no,a subjek(ivna i usko &ove,ana sa 8rus(rirajuim iskus(vom &os'ijera(no- i (ran,i/ijski i,-'ob'jeno- vremena. I mo-ue je %a je moje in,is(iranje na nu0nos(i %ija'o-i,a/ije4 &a i o(vorene a-ona'i,a/ije javne s/ene < naivno. Da i&ak4 vi.e vo'im bi(i naivna ne-o nar/isoi%no ,as'ije&'jena v'as(i(im o%ra,om.

Dos(oji 'i knji0evna kri(ika u Bi?1

Na ovakvo &i(anje moj bi o%-ovor ukra(ko -'asio> &os(oji u svom aka%emskom ob'iku4

%ok je (ekua knji0evna kri(ika bukva'no sve%ena na 8an(oma. Za.(o je (omu (ako4 nije je%nos(avno o%-ovori(i4 osobi(o ka% se ima u vi%u o&a s'ika ku'(uro'o.ke s(ra(i8ika/ije. Na.a svako%nevna kuknjava o ,a&os(av'jenos(i ku'(ure4 o nje,inom sis(ema(skom &o%rivanju i &o(iskivanju o% s(rane mi'i(ari,irano- i &ri'i2no &rimi(ivno- &o'i(i2koes(ab'is5men(a4 o %es(ruk/ijskom men(a'i(e(u koji ru.i i &oni.(ava sve vrije%nos(i4 o &osvema.njoj %ru.(venoj %e&resiji4 (e.ko mo0e bi(i o% ve'ike &omoi. O% svi5 ra,no'iki5 %ru.(veni5 u'o-a kao %a nam svima naj'ak.e i%e o% ruke u'o-a 0r(ve3 Kako je re&er(oar mo-ui5 so/ija'ni5 u'o-a i&ak %a'eko .iri4 &ro%uk(ivniji i ra,novrsniji4 nije 'i vrijeme %a se svi ,a&i(amo koje smo (o sve mo-unos(i 0r(vova'i inves(irajui je%ino u &ro/ese sveo&e vik(imi,a/ije i osve(ni2ko- ressen(imen(a1 =a%ije u se4 %ak'e4 ov%je u&i(a(i> .(a se (o %esi'o sa 8i-urom kri(i2ara4 ko ju je ,a&osjeo i &o kakvu /ijenu1 O%-ovor je is(o%obno i 'ak i (e0ak. Do%sje(i'a bi5 %a su u euro&skom smis'u so/ija'ni &re%uvje(i ku'(ura'ne %i8eren/ija/ije o% %ru-e &o'ovi/e G!. s(o'jea omo-ui'i obra,ovanje (akvi5 so/ija'ni5 s(ruk(ura koje su bi'e s&osobne -aran(ira(i au(oru4 )-eniju* < -ovorei roman(i2arskom 8ra,eo'o-ijom4 re'a(ivnu ku'(ura'nu 6es(e(sku7 i so/ija'nu au(onomiju4 o%nosno au(onomiju nje-ove so/ija'ne u'o-e. +o je vrijeme ra,voja knji0evno- (r0i.(a4 koje se na Bosnu4 kao .(o ,namo4 &o2e'o .iri(i (ek krajem G#. s(o'jea. +a oka.nje'os( nije i&ak s&rije2i'a bosansku ku'(uru %a u o%-ovarajuem &ovijesnom (renu(ku &re&o,na ,avo%'jivos( samo- mo%e'a i &reu,me -a kao -enera'i,irajue univer,a'no simbo'i2ko sre%s(vo. Ne.(o se %ru-oja2ije us&os(avio o%nos &rema in(en,ivnoj &'ura'i,a/iji knji0evni5 kri(erija i umno0avanju knji0evni5 kanona 6G#. i J . s(.74 jer je avan-ar%is(i2ki o(&or roman(i2arskom e(osu u na.em s'u2aju &osre%ovan -o(ovo isk'ju2ivo &o'i(i2kim sre%s(vima4 %ok su smisaone s(ruk(ure eks&resivni5 8ormi ra,'i2i(e o% norma(ivno- rea'i,ma i &o,i(ivi,ma 6u, ,a%r0avanje vjere u ru(insko roman(i2arsku &re%s(avu o au(onomiji &jesnika74 os(a'e i,van %ose-a e(ab'irani5 knji0evni5 s(u%ija 6mo-ue )%iv'je &oje%ina2nos(i* ne reme(e4 &rije &o%r0avaju us(anov'jene o%nose moi7. $niver,a'is(i2ki kon/e&( knji0evnos(i ina2e je 6iako ne u /ije'os(i7 &o&ri'i2no e8ikasno sre%s(vo ,a ,a.(i(u o% (o(a'i,irajui5 i %is/i&'inirajui5 ,a5va(a %r0avni5 a&ara(a4 %ok avan-ar%is(i2ki en(u,ija,am obi2no br,o&o(e,no i (eme'ji(o biva u.u(kan4 u&ravo o% s(rane re0ima kojem je ina2e &os'u0io kao ins(rumen( ,a 'e-i(ima/iju ru.i'a2ko- &o5o%a revo'u/ionarni5 masa. Ne 2ini 'i se on%a4 kao %a je u&ravo u (om &ro/je&u i,me;u univer,a'i,a/ijski5 mo(iva i ka0njeni2ki5 eks&e%i/ija &ro(iv avan-ar%is(i2ko- o(&ora4 bosanska ku'(ura &re0ivje'a usvojiv.i &ojam knji0evnos(i sve%en na em&rijsku uku&nos( (eks(ova i univer,a'i,a/iju nji5ovo- ,na2aja 6vrije%nos(74 .(o je &re(&os(av'ja'o o2uvanje %je'ovanja vrije%nos(i van -rani/a bi'o kakve suvremenos(i1 Dara%oksa'no je %a u (akvoj kons(e'a/iji nije bi'o mo-ue s(vori(i os'ona/ u )suvremenos(i &ro.'os(i*4 o%nosno u kanoni,a/iji (ra%i/ije4 jer je norma(ivna kons(ruk/ija sa%r0ajni5 b'okova kao kva,imora'ni5 ku'(urni5 univer,a'ija svoje &rimjerene4 kanonske (eks(ove bi'a &risi'jena (ra0i(i i,van v'as(i(i5 vrije%nos(i s(arine. Aa je kons(ruk/ija kanona ika%a bi'a %ovr.ena 6u smis'u < %ove%ena %o (renu(ka ka%a mora re8'ek(ira(i ne vi.e o knji0evnoj vrije%nos(i4 ve o &ro/esima nji5ova us&os(av'janja i nji5ova os&oravanja74 ne samo %a bi se va0ea i%eo'o-ijsko &o'i(i2ka kons(e'a/ija re&re,en(a(ivni5 vrije%nos(i uru.i'a4 ve bi i &o'i(i2ka si(ua/ija s Bosnom mo-'a bi(i sasvim %ru-a2ija.

$ko'iko je ovaj s/enarij makar i &rib'i0no (o2an 6a (o ne mo0emo ,na(i sve %ok se ,a-ovorni/i knji0evne &ovijes(i kao je%ine 'e-i(imne %is/i&'ine knji0evni5 s(u%ija4 kona2no ne u5va(e u ko.(a/ sa samom &ovije.u knji0evnos(i i &res(anu je sis(ema(ski i,bje-ava(i4 %ok joj s&remno &ov'a;uju u najs5ema(i,iranijem ob'iku74 on%a nije nikakvo 2u%o %a je najvei %io (ere(a a8ek(ivno simbo'i2ki5 kono(a/ija u bosanskoj ku'(uri 6&o%je%nako u svim nje,inim sas(avni/ama7 &onije'a &oe,ija4 'irika koja -ubi svaku o%re;enos( knji0evno- ro%a i obraa nam se u u'o,i &re%ika(a umje(ni2ko-4 konven/iona'no- i 8ik/iona'no-4 okru0eno- aurom &reneseni5 ,na2enja u naj.irem smis'u. Sve ovo &roi,vo%i jo. je%nu ,na2ajnu &os'je%i/u> ku'(ura koja ne mo0e ni na koji na2in &o%ra0ava(i svoj sa%r0ajni obra,a/ 6%ru-im rije2ima4 us(vari nema svoje )k'asike*74 ne mo0e ni snab%ije(i kri(iku %is(an/iranim &ije(e(om &re% )&rimjerom* i'i )obras/em*4 .(o bi omo-ui'o e8ek(ivnu rea'i,a/iju kri(i2ara kao a-en(a norma(ivne knji0evne ku'(ure. Dravo -ovorei4 u Bi? je i,u,e(no (e.ko ra,'ikova(i 8unk/iona'nu 8i-uru eks&er(a i &osre%nika 6kri(i2ara7 i nje-ovo- aka%emsko- ekviva'en(a < komen(a(ora4 nas(avnika4 ,nans(venika4 2uvara (ra%i/ije4 a%voka(a i kons(ruk(ora e'i(no- obras/a. Aka%emi2ar4 &ro8esor knji0evnos(i je u s(vari je%ini %e'e-irani &osre%nik i%eo'o-ijski5 a&ara(a4 a'i on &ar(iku'arnu ovisnos( &jesnika i &is/a o% sis(ema v'as(i mo0e ,as(u&a(i samo je%nos(rano. Do %e8ini/iji4 &ro8esorova je so/ija'na u'o-a %a mani8es(ira vrije%nos(i ku'(ure u /je'ini i vrije%nos(i knji0evnos(i kao nje,ina s&e/i8i2na se-men(a4 (e %a %je'uje na &rin/i&e i,bora vrije%nos(i i na karak(er &re%avanja i i,u2avanja knji0evnos(i. Kri(i2ar4 s %ru-e s(rane4 (reba %a re&re,en(ira javnos(4 %ru.(venos( i %ru.(vo i'i neku nje-ovu au(ori(a(ivnu -ru&u i'i ins(i(u/iju. Is(ina je %a ovo ra,'ikovanje s'abi u visoko%i8eren/iranim %ru.(vima4 a'i se ne smije sme(nu(i s uma %a se u euro&skom svije(u ovo %e.ava na&ore%o sa s'ab'jenjem ,a&ovje%no- ,na2aja knji0evno- &os'a 6i &ro.'os(i same74 %ok u na.oj &re%mo%ernos(i i.2e,avanje kri(i2ara i, vi%no- &o'ja knji0evna 0ivo(a onemo-uava &ojavu konkurirajui5 vrije%nos(i ra,'i2i(i5 so/ija'ni5 -ru&a i &e(ri8i/ira va0ee ku'(ura'ne 8orme.

$mje(nos( (eorije

Kako se sa re&re,en(a/ijom norma(ivni5 re-u'a(ivni5 s(ruk(ura u na.oj ku'(uri %e.ava ne.(o o2i-'e%no i.2a.eno4 (o se o%nosi i na uku&an knji0evni 0ivo( i na &oje%ina2ne ins(i(u/ije 6one vanjske4 &o&u( i,%ava.(va4 2aso&isa4 %nevni5 novina4 'ek(ire i s(u%ija4 i oni5 in(erno knji0evni54 &o&u( 0anrova4 &oe(ika4 mo%usa4 s(i'ova i s'.7. Osvrnu'a bi5 se s(o-a jo. samo na u'o-u suvremeni5 knji0evni5 (eorija u s(u%iju knji0evnos(i4 knji0evnoj kri(i/i i rekons(ruk/iji me5ani,ama ku'(uro'o.ko- &amenja. +akav osvr( u bi(i &re(s(av'ja moje &onovno vraanje na &o,i/iju i u'o-u (eore(i2arke. Suvremena knji0evna (eorija je i, sasma ra,um'jivi5 ra,'o-a bauk ,a 5umanis(i2ki an(i(eorijski orijen(irane kri(i2are. Ko &ri5va(i %a kons(ruk(ivis(i2ki %iskurs u2ini &o'a,i.(em svoje kri(i2ke re8'eksije 6bi'o u &os(s(ruk(ura'is(i2kom4 &os(ko'onija'nom4 &os(8eminis(i2kom4 ku'(ura'nom4

novo5is(orijskom i'i nekom %ru-om k'ju2u74 (e.ko vi.e mo0e vjerova(i u me(a&ri2u o univer,a'noj vrije%nos(i i &rosvje(i(e'jskoj u'o,i knji0evnos(i. Drisi'jen"a je4 na&ro(iv4 mis'i(i o %iskursivnim i ne%iskursivnim uvje(ima (e kons(ruk/ije u ra,'i2i(im &ovijesnim kon8i-ura/ijama4 o &ri&a%ajuim joj kons(i(uen(ama4 o (ome 2ijim in(eresima (akve kons(ruk/ije s'u0e i koje &ar(iku'arne vrije%nos(i ,as(u&aju &o% krinkom univer,a'i,irajui5 (e5nika (ra%iranja. Ako i, (o- u-'a &onovo &romis'im na.e %ana.nje nevo'je sa kanonom"kanonima4 on%a mi va'ja &ri,na(i %a na2ini na koje 2i(am suvremenu (eoriju omo-uavaju %a sebi &ribavim i,vjesnu re,ervu (eore(ski5 8ik/ija4 koje mi se 2ine &'o%o(vornim ,a ins(a'iranje umje(nos(i (eorije kao &rakse s&osobne %a makar &rivremeno ras(jera (murne ob'ake i%eo'o-ijsko &o'i(i2ke o'uje .(o bjesni na% na.im -'avama. Ono .(o %ije'imo sa uku&nom euro&skom (ra%i/ijom i .(o nas 2ini4 5(je'i mi (o i'i ne i be, ob,ira .(o o (ome mis'e sre(ni s(anovni/i )umivene Euro&e*4 je (ra%i/ija &ismene ku'(ure. A (e5nike &isanja us(anov'javaju ra,'i2i(e ku'(uro'o.ke &rakse> &isanje4 2i(anje4 biranje4 kon,erviranje4 komen(iranje4 in(er&re(iranje4 &'ura'i,iranje i(%.4 &a nas (o (ako;er 2ini %ije'om euro&ske &ovijes(i. +reba'o bi i %a suo%nos 'a(ini/e4 iri'i/e i arebi/e omo-ui i uvi% u neke s&e/i8i2ne or-ani,a/ione 8orme ku'(uro'o.ki5 &raksi4 jer nu%i is(o%obno es(e(ski 6ka'i-ra8ija7 i &ovijesni k'ju2 ,a (ajnu bosanske ku'(ure. Zbo- 2e-a (o neemo i'i ne mo0emo iskoris(i(i4 &i(anje je ,a neki %ru-i ob'ik ras&rave. A i o%-ovori se svo%e na bana'i,irane kons(a(a/ije. Ja vjerujem %a je na. (eme'jni ne%os(a(ak uvjerenje %a se ima-inira(i mo0e samo u knji0evnos(i4 a %a je (o u &o'i(i/i4 u ,nanos(i4 u i-ranju so/ija'ni5 u'o-a ,a,orno. I (u mi se u&ravo 2ini %a bi bar neki (eorijski uvi%i bi'i o% &omoi. Na&rimjer4 mo-'i bismo osje(i(i o'ak.anje .(o je au(orska 8i-ura u suvremenom svije(u &reu,e'a u'o-u vje2i(o- s(ran/a"kinje4 s(anovnika"i/e ima-inarne %omovine i,me;u ku'(ura. Na.i &is/i4 a mo0%a i s&isa(e'ji/e mo-'i"e bi o%a5nu(i> (o je bar iskus(vo s kojim su se oni"e o%uvijek nosi'i"e. +ako;er4 i,-'e%a %a %e8ini(ivno ne &os(oji nikakva eksk'u,ivna ku'(ura4 ve samo 5ibri%i sa ovom i'i onom %ominan(om. Aakako4 i %a'je &os(oje bo'ji i 'o.iji (eks(ovi. A'i se nji5ov kva'i(e( ne mjeri nji5ovom ku'(uro'o.kom &ri&a%no.u4 ve nji5ovom &o(en/ija'nom &ri&a%no.u svje(skoj knji0evnos(i. $s&rkos svakom &rovin/ija'i,mu 6ma%a je i mo-ue %a je %ivan osjeaj bi(i &rvi &jesnik u svome se'u74 najvrje%nija %je'a moraju bi'o u svom sa%r0ajnom4 bi'o u 8orma'nom smis'u &rekora2iva(i -rani/e v'as(i(e ku'(ure. A %a bi se ovo s&o,na'o4 &o(rebno je %a s(u%ij knji0evnos(i o(krije 'ukavs(va 2i(anja koja je%no %je'o vi%e kao (o2ku u mre0i u kojoj se &resije/aju ra,'i2i(i %iskursi. Ma kako (o nekima (e.ko &a%a'o4 ko se bavi knji0evno.u < (aj mora &uno 2i(a(i. Sa svoje s(rane4 ,a-ovorni/i na/iona'no- kon/e&(a knji0evni5 s(u%ija mo-'i bi s5va(i(i %a je ma kakav kanon oni &re%'o0i'i4 on osu;en na &romjene i va'ja mu ra2una(i sa -'oba'nom ku'(urnom in%us(rijom. Za(o neka -a br,o 8ormu'iraju i osmis'e4 kako bismo svi o%a5nu'i i nas(avi'i se bavi(i svojim &os'om. Dos'om %ekanoni,a/ije4 %akako. Kao .(o re2e Eri/ ?obsba:m4 bu%unos( ne mo0e bi(i (ek nas(avak &ro.'os(i.

Je%an bosansko5er/e-ova2ki mo%e' kanoni,a/ije

$ ovom kon(eks(u ,anim'jiv je je%an &rimjer sura%nje &o'i(ike4 ekonomije i knji0evnos(i na uob'i2avanju neke vrs(e ima-inarne kanoni,a/ije &ri,na(i5 bosansko5er/e-ova2ki5 au(ora. Neka nam ne bu%e (e.ko &onovi(i> kanoni,a/ijom uobi2ajeno na,ivamo %ru.(venu ins(i(u/iju koja &ri&isuje o%re;enim (eks(ovima orijen(a/ijsku 8unk/iju i o%re;uje nji5ov na2in 2i(anja. Ona se (rajno o%r0ava u vremenu4 (ako .(o je%an 'i(erarni kanon o%re;uje i,bor (eks(ova koji se u&isuju u ku'(urno &amenje jer s(abi'i,iraju i %e8iniraju i%en(i(e( neke -ru&e. Aa bi se is&uni'a ova 8unk/ija4 obra,ovne ins(i(u/ije se moraju i,%ii %o (rajne &onov'jivos(i 'ek(ire. Kanoni,a/ija ,na2i o%r0avanje &ovijesne re,is(en(nos(i o%re;eni5 (eks(ova4 2ija &ove,anos( mora bi(i us&os(av'jena &reko ku'(urni5 ins(i(u/ija. Aok ras&rava o nas(avnim &ro-ramima kao mjes(ima vi%'jivona&ora kanoni,a/ije (ra%i/ije nika% nee &res(a(i4 sa svim &o'i(i2kim i i%eo'o-ijskim kono(a/ijama koje (akva ras&rava &o%ra,umijeva4 )%avno* je i na %ru-om mjes(u uob'i2en je%an &rojeka( %is/i&'iniranja na.e ne&omir'jivo kon8'ik(ne &ovijesne ima-ina/ije. +,v. )me;unaro%na ,aje%ni/a*4 .(o mi'om4 .(o si'om snab%je'a nas je o%-ovarajuim simbo'ima %r0avnos(i> simbo'i2ka vrije%nos( be,'i2ne ,as(ave Bosne i ?er/e-ovine &ri (ome je si(uirana u bu%unos(4 %ok je konver(ibi'noj mar/i os(av'jeno %a svoj ,as(u&ni2ki karak(er o&roba ne samo u smis'u ,amjen'jivi5 vrije%nos(i4 ve i u smis'u objek(iva/ije i is(ovremene neu(ra'i,a/ije (ra%i/ije. Na ovom mjes(u 0e'im se %ak'e &o,abavi(i )mo%e'om nov/a* 6ne smije se smes(i s uma %a na konver(ibi'noj mar/i nema ni s'ikara4 ni kom&o,i(oraI4 ve samo knji0evni/i i je%an e&ski &jeva27 kao re,i%iumom (ra%i/ije4 jer se 2ini %a )nemo-ua* &ovijes( bosansko5er/e-ova2ke knji0evnos(i ,avr.ava %anas kao ob'ik kanoni,a/ije na/iona'ni5 knji0evni5 )ve'i2ina*4 (ako .(o se kon/e&( konver(ibi'nos(i -o(ovo ironijski4 a'i i uk'ju2ivim &ove,ivanjem &ro.iruje sa )'eb%ee-* i%en(i(e(a nov/a na )konver(ibi'nos(* &or(re(a i v'as(i(i5 imena. Mime(i,am4 ime < ),nak u %obrom s(anju*4 ra,mjen'jive i /irku'arne vrije%nos(i4 i,bor i se'ek/ija na %je'u3 I%eo'o-ija ne &roi,vo%i ni.(a s(varno4 ni(i -ovori o s(varnom ve se i-ra ,na/ima i ,nakove navo%i na i-ru. Ako ve sa ku'(ura'nim &amenjem imamo krajnje &rob'ema(i2an o%nos4 5aj%emo se bar &risjea(i ne%avne &ro.'os(i> vremena ka% smo u'a,i'i u neku banku i'i (r-ovinu i4 mo0%a4 bi'i osu&nu(i &'aka(ima koji su rek'amira'i )na.* nova/. Na vo'ju je %a (o nakna%no us&ore%i(e sa kasnijim &'aka(ima ,a )va.* nova/ < euro. =e(orika )na.e-* &'aka(a ubje;iva'a nas je u konver(ibi'nos( i s(abi'nos( novos(voreno- nov/a4 a'i (ako %a je ina2e sukob'jene eks(erne i%eo'o-ijske %iskurse i, na.e- svako%nevno- 0ivo(a uv'a2i'a u i-ru ,nakova> nov/a4 &or(re(a4 imena i &ri%ru0eno- me(a,naka same rek'amne &oruke < (ije'a m'a%i5 'ije&i5 %jevojaka 6u je,iku rek'ame one uvijek 8unk/ioniraju kao me(a,nak4 2ija je 8unk/ija us&os(av'janje kon(ak(a i,me;u &o.i'jao/a i &rimao/a rek'amne &oruke7. Kako ka0e M/Lu5an4 nova/ uvijek ,a%r0ava obi'je0ja ar(ik'a i ,aje%ni/e. $ (om smis'u je rek'amiranje nov/a kao ar(ik'a sasma ,akoni(a &ro/e%ura4 iako je u ovom ob'iku rije2 o je%noj ori-ina'noj (vorevini. Je,ik je rek'ame ,asnovan na umijeu %a se &oja2a re8eren/ija'na i'u,ija a&e'a/ijom na

%os'ovno ,na2enje4 %ok se &ravi sa%r0aj &oruke skriva i o%nosi na4 'akanovski re2eno4 ono .(o je )vi.e o% same s(vari*. +ako rek'amni &'aka(i ,a konver(ibi'nu marku nisu ima'i ,a svoj &rimarni /i'j uvo;enje )ar(ik'a* na (r0i.(e4 ve S(vari same < o%re;ene i%eje %r0avnos(i. Mobi'i,a/ija (o- 8an(a,ma(sko- kons(i(uen(a Ar0ave o%vija'a se &reko 'o-ike i-re sa )neu(ra'nim* ekviva'en(om i nje-ovim simbo'i2kim ,a&osje%anjem. Neu(ra'i,a/ija i%eo'o.ki5 kon8'ika(a i kons(ruk/ija novo- i%en(i(e(a ,aje%ni/e (ako;er se o,bi'java'a &ara'o-i2kim obr(anjima> o(&ri'ike4 marka nije )va.* nova/4 vi 0e'i(e jaku i s(abi'nu va'u(u4 va. je nova/ konver(ibi'an4 vi s(e Bosan/i i ?er/e-ov/i jer ima(e konver(ibi'nu marku. Kako je (o ra%i'o i kako i %a'je %je'uje1 Ne mo-u a %a se ne sje(im sjajnoEn,ensber-erova eseja )Mi'ijar%e svi5 ,ema'ja4 uje%ini(e se3 - Na-ovje.(aj o svje(skoj ban/i i MMEu*. Eon% i Banka kao )0es(oki i b'a-i mons(rumi* 4 kako i5 o&isuje En,ensber-er4 sa nji5ovim re-iona'nim s(ru2nja/ima i u&ueno.u na kri,e i ka(as(ro8e4 %ois(a mi se 2ine %os(ojnim au(orima ovo- &rojek(a is(ovremene %e- i re-mis(i8ika/ije bosanske (ra%i/ije. Mora'ni i,ra, &riro%e ovo- 2u%ovi.(a je4 ka0e au(or4 'i/emjerje. )+o 'i/emjerje nije4 me;u(im4 o%s(u&anje o% &ravi'a4 ni(i kakva -re.ka4 ve sis(ema(i2na nu0nos(K ona niko- ne ,avarava i ni.(a ne &rikriva. Ona samo i,ra0ava objek(ivnu %i'emu i,me;u 2is(i5 na2e'a i bru(a'ni5 re'a/ija moi. Njena je,i2ka 8orma je &'es &o jajima* 6O-'e%i4 Novi Sa%4 G##H4 s(r. G H7 Evo4 %ak'e4 kakvim mi se 2ini ovaj &'es> maksima'no se i%en(i8ikujui sa )/i'jnom ,em'jom*4 koja4 kao .(o je &o,na(o4 svoje nove-s(are krvave sukobe na neki &ara%oksa'an na2in &ove,uje sa (ra%i/ijom e&sko- &jevanja4 a &reko nje-a i sa knji0evno.u u /je'ini4 anonimni s(ru2njak Svje(ske banke ra,vio je svoj mone(arno-&o'i(i2ki &rojeka( (ako .(o je u nje-ov mana-emen( uk'ju2io &o'i(i2ka na(e,anja oko %r0avo(vornos(i i njene ku'(uro'o.ke &o%'o-e. +ako je4 u, nesvjesnu koo&era(ivnos( v'a%ajui5 &o'i(i2ki5 o'i-ar5ija4 u )mo%e' nov/a* uka'ku'irana 2i(ava kon8'ik(na &ovijes( e(ab'iranja kanonski5 &isa/a bosansko5er/e-ova2ke knji0evnos(i. Krono'o.ka &ers&ek(iva je ,anemarena4 a'i su se ,a(o u i,boru au(ora sa2uva'a mno-obrojna rje.enja koja su se u %u-o(rajnim i ,amornim &o'emikama nu%i'a kao i,'a, i, &ovijesni5 orsokaka> &ri&a%nos( &o ro;enju4 &o 0ivo(u u Bosni4 &o na/iona'nim kri(erijima4 &o suvremenim unu(ar%r0avnim ra,%iobama4 &o s(arom )%obrom* komunis(i2kom )k'ju2u*I )Nova/4 kao i &ismo4 &ose%uje mo s&e/ija'i,ovanja i &reusmeravanja 'ju%ske ener-ije i ra,%vajanja 8unk/ija4 ba. kao i mo &re(varanja je%ne vrs(e &os'a u %ru-u i svo;enja je%ne vrs(e &os'a u %ru-u* 6M/Lu5an4 Beo-ra%4 G#LG4 s(r. GL!7. )Mi(ajui* ovaj &'aka( koji me je os'ov'javao &rvens(veno kao kon,umen(i/u4 nisam se (a%a mo-'a o%5rva(i &omis'i kako je kao rek'amna &oruka on krajnje &rimi(ivno uob'i2en 6va'j%a u sk'a%u sa ra,vijeno.u je,ika rek'ame4 a'i i sa mi,o-inom &o,a%inom na koju se ovaj me%ij i ina2e &re2es(o os'anja7 i kako ba. (a &rimi(ivnos( omo-uava ni, aso/ija(ivni5 u&'i(anja u i-ru njeni5 ,nakova. Bana'no bi bi'o ra,-'aba(i oko nomina'ne vrije%nos(i &or(re(a i imena4 jer je ra,mjenjivos( vrije%nos(i osnovno svojs(vo nov/a. A'i ,a(o nije be, osnova ,a&a0anje %a se 2i(av mo%e' ovako kanoni,irane (ra%i/ije ras&a%a na %va &o%&ros(ora4 koja ne kono(iraju samo &o'i(i2ko < %r0avo(vornu ra,%iobu Ee%era/ija < =e&ub'ika Sr&ska4 ve i %va (i&a in(er&re(a/ije ku'(uro'o.ki5 vrije%nos(i> rek'o bi se4 s(eak na &o'e;ini 8e%era'ni5 nov2ani/a o2i-'e%no kono(ira (ra%i/iju koja je os(a'a i,van re,i%iuma4 %ok sr&ske

nov2ani/e %ije'om in%ivi%ua'i,iraju 6seoska kua ,a No&ia4 i'i )na Arini u&rija* ,a An%ria74 a %ije'om ins(rumen(a'i,iraju (ra%i/iona'ne vrije%nos(i 6-us'e4 ras(vorena knji-a4 nao2a'e7. Konsen,us oko Me.e Se'imovia4 &ak4 2ini4 kao i ,amjen'jivos( vre%no(a4 &ro&usnim oba sis(ema vre%novanja i in(er&re(a/ije i u, (o omo-uava %a o% o&e 8ik/iona'i,a/ije svije(a &re%a5ne(e u bre,ovoj .umi 6s'ika je4 jer je nejasna i -o(ovo ne2i('jiva kao i ko% Ban(ia4 naravno %omi.'jena7. Konver(ibi'nos( &or(re(a i imena i,abrani5 %a s(abi'i,iraju i %e8iniraju ku'(urno &amenje 6i %a unu(ar ,aje%ni/e /irku'iraju &o smis'u74 isk'ju2uje &i(anje o kri(erijima i,bora koji je u2injen u e'i&(i2noj kons(ruk/iji ove neobi2ne knji0evne 5is(orije4 a'i ,a(o 'e-i(imno uk'ju2uju &i(anje o &riro%i ovakvo&amenja. Jasno je %a ono kombinira &amenje s(vari 6na'i2je nov2ani/a7 i nji5ovovremensko- in%eksa4 sa &reno.enjem smis'a 6ku'(urnim &amenjem74 naj&rije s(ra(e-ijom ni,anja imena 6ne.(o 8unk/iona'no na'ik na s&iskove v'a%ara u s(ara vremena74 a on%a i os'anjanjem na semio(iku &or(re(a. )Ni,anje imena* je ku'(uro'o.ka s(ra(e-ija koja je karak(eris(i2na ,a uku&nu bosansku ,nans(venu (ra%i/iju4 -%je %ominira ima-ina/ija )ba.(ine*4 (ako %a se )mo%e'om nov/a* &os(i0e i neo2ekivani e8eka( ku'(uro'o.ko- kon(inui(e(a. Naravno %a je krea/ija ovo- re,i%ua'no- ob'ika (ra%i/ije mo-'a bi(i i &o(&uno nesvjesna svoji5 &os(u&aka. A'i samo rek'amiranje nov/a i nje-ove ,as(u&ni2ke vrije%nos(i4 (e &os(i-nu(a /irku'a/ija simbo'i2ko- ka&i(a'a 6makar (o bi'o i &rivremeno4 bi'o ,bo- novi5 &o'i(i2ki5 &o(resa4 bi'o ,bo- eura s kojim se u nje-ovom -eome(ri,iranom %i,ajnu ve uve'iko ra2una74 i%eo'o.ki nikako nisu nevine o&era/ije. Nisu nevine i ,a(o .(o nam je jasno %a je 2ak i nov2ani mo%e' (ra%i/ije %i,ajniran &rema %ominan(nom &a(rijar5a'nom %iskursu. A'i ako na nov/u nema 0ena4 na samom &'aka(u (ema s&o'ne"ro%ne %i8eren/ija/ije %ru.(va nije ,aobi;ena. Aok &or(re(i sa nov2ani/a4 kao i &or(re(i uo&e4 u &ro/esu semio,e su-eriraju kre(anje &rema unu(ra koje o%vaja o% (je'esnos(i i &rib'i0ava 8i,i2ko kao krajnje i%ea'no i %u5ovno 6-'ava kao sre%i.(e najva0niji5 %u5ovni5 i %u.evni5 si'a i ener-ije74 %jevojke sa &'aka(a su-eriraju i%eju &une (je'esnos(i. )+ije'o je vo,i'o bi(ka u svije(u4 a ima(i (ije'o4 (o ,a 0ivo bie ,na2i s&oji(i se s o%re;enom sre%inom4 s(o&i(i se sa i,vjesnim &rojek(ima i u njima se ne&reki%no an-a0ira(i.* 6Mer'eau-Don(9. Eenomeno'o-ija &er/e&/ije. Sarajevo4 G## 4 s(r. G !7 Ova (je'esnos(4 nu0na ,a u2e.e u i,vjesnim &rojek(ima4 )ro%no* je )('o* u&o(rebe m'a%o- %jevoja2ko- (ije'a kao me(a,naka u je,iku rek'ame. Kao uos(a'om i s'i2ne 6,'o7u&o(rebe 0ensko- (ije'a u %iskursu Na/ije. S %ru-e s(rane4 0enskos( &ro-nana i, re,i%iuma (ra%i/ije4 &ris(ajui na u&o(rebu v'as(i(e (ije'esnos(i a u sk'a%u sa &ara%oksima &'aka(a koje- 2i(amo4 neo2ekivano &o(i2e novi &ro/es semio,e &reko &rovo%ne ra,'ike 0ivo"mr(vo. Dor(re(i su o%uvijek iska,iva'i svoju ve,u sa (emom smr(i4 (ra%i/ija sa svojim u&uivanjem na &ro.'os( < (im &rije. I, ove &ers&ek(ive mo-ue je i in(er&re(ira(i %jevojke4 u mo%ernoj o%jei i sa i,ra0enom 0ivom (je'esno.u4 kao %vosmis'ene 8i-ure. S je%ne s(rane4 one su o2i-'e%no os'ov'jene kao &o(ro.a2i/e kreirano- )ar(ik'a*4 a'i a'e-ori,iraju i u'o-u 0ensko(ije'a u &rojek(ima Na/ije < %r0ave4 kakva -o% ona bi'a4 .(o se &o%u&ire re(orikom rek'ame 6)jaka i s(abi'na*4 ),akonsko sre%s(vo &'aanja*7. +ime one uje%no kono(iraju suvremenos(4 okrenu(os( ka bu%unos(i i ka &rojek(u )s(abi'no- (ro.enja*. Kono(iraju i na ne manje o2i-'e%an na2in ins(rumen(a'i,a/iju 0ensko- (ije'a4 nje-ovu )ra,mjen'jivos(* i u'o-u (r0i.(a seksa u o&oj na/iona'noj ekonomiji.

Ako su 0enska (ije'a is(ovremeno o,na2ena i kao objeka( ra,mjene i kao kon,umen(i/e ku'(urno- ka&i(a'a ,aje%ni/e4 &os(av'ja se &i(anje %a 'i emo kro, -ovor (ije'a koji nam is&oru2uje u onome .(o &re.u(kuje i u svom skrivanju i,-ovorene rije2i4 &ris(a(i na i%eo'o.ki re/e&( komer/ija'i,irani5 vrije%nos(i4 i'i emo &re%'o0eni s/enarij i,i-ra(i nekom %ru-a2ijom4 8ik/iona'nom &ri&ovije.u. B(a ako ,amis'imo %a su (e %vije 'je&o(i/e ,a&os'ene i%en(i8ika/ijom"&o(ko&avanjem mo%e'a re&re,en(a/ije 0ens(venos(i ,a%a(i5 u &oe(ikama )i,abrani5*1 +i mo%e'i re&re,en(a/ije ra,'i2i(o se or-ani,iraju u kon(eks(u &a(rijar5a'no- ko%a4 kon(eks(u )o&e 'ju%skos(i*4 kon(eks(u (je'esnos(i "ero(i,ma i'i u e&skom ko%u. Do(rebno je &risje(i(i se Ai,%areve D'iva2i/e4 Ban(ieve Emine4 Me.ine +ijane4 An%rieve Anike4 Ko2ieve Mr-u%e4 Bo&ovo- )sre%i.(a svemira* 2iji je s(o0er 0enski bok4 Na(ieve Lej'e4 Au2ieve ar5ai2ke Venus4 Bimievo- ne%os(i0no- i%ea'a4 Vi.njieve )vjerne 'jube* i'i No&ieve i Ku'enovieve 8i-ure majke4 %a bi se ,amis'i'o na% mo-uim ,na2enjem %va (ajans(vena &o-'e%a ovi5 )(ro.i(e'jki* simbo'i2ki5 i ma(erija'no(je'esni5 %obara. One se us(vari &ojav'juju kao o,na2i(e'ji vi.ka u simbo'i2kom &ore(ku.

F'oka'i,a/ija

Za&o2nimo &ri2u is&o2e(ka. Ai,ajniranje &ojma Ku'(ure u euro&skom smis'u ima svoju &ovijes(. Ona se %anas nas(oji is(o%obno rekons(ruira(i i %ekons(ruira(i u ve'ikoj %eba(i oko kom&'eksne i ambiva'en(ne &rob'ema(ike i%en(i(e(a 6os&oravanja nje-ove esen/ija'i,a/ije i &reis&i(ivanje s(ra(e-ija nje-ove kons(ruk/ije74 subjek/ije4 &ara%i-me &amenja < ,aborav'janja4 -'oba'i,a/ije i 'oka'i,a/ije4 oko &ro%uk(ivni5 i re&resivni5 mani8es(a/ija Moi... Ku'(ure s ma'im s'ovom su4 nasu&ro( Ku'(uri4 u s(anju &obunjenos(i. +r0i.(e i%eja je u,avre'o s&orei se oko &ro.'os(i i nei,vjesnos(i nje,ina simbo'i2koinves(iranja u bu%ue &rojek(e. )Ve'ike na/ije* imaju nova/4 mo i vrijeme %a )%emokra(ski* 6%ak'e4 bra(ski7 &re-ovaraju oko s(ari5 i novi5 kri(erija vre%novanja. )Ma'e na/ije* s osve(ni2kim &re,irom vo%e ra(ove oko mo-ui5 mjes(a samoi%en(i8ika/ije4 sanjajui o svojoj ve'i2ini u &arame(rima )ve'iki5 na/ija*. )Ma'e na/ije* nemaju vremena %a4 &o&u( &os'je%nje kons(i(uirane )ve'ike na/ije* u OIO vijeku < Nijema/a4 ,ami.'jaju ve'ike &rojek(e na/iona'no- obra,ovanja. Kako )&reko noi* moraju %a se mo%erni,uju i (ako %ois(a &os(anu na/ije i'i bar 8in-iraju %eve(naes(ovjekovnu kon8i-ura/iju na/ije%r0ave4 %a bi sebi s(vori'e 6samo7osjeanje uk'ju2enos(i u -'oba'ne &ro/ese &os(5is(orijsko- svije(a 6a ovaj4 2ini se4 ve -'e%a u 'e;a s(arim 8orma/ijama74 )ma'e na/ije* bivaju &risi'jene %a &risvajaju ras&o'o0iva ,nanja u nji5ovom -o(ovo 8ormu'ai2nom ob'iku. Kako nisu &roi,vo;a2i/e va0ee- ,nanja4 )ma'e na/ije* &a(e o% kom&'eksa kako %a v'as(i(e s(ra(e-ije &amenja ku'(ure u-uraju u ins(i(u/iona'ni kva,ieuro&ski okvir. )Ve'ike na/ije* mo-u sebi %a %o,vo'e %a se %obro5o(no ru-aju norma(ivnom 5umani,mu &ro.'os(i4 %ok je )ma'im na/ijama* norma(ivni 5umani,am u &rosvje(i(e'jskom k'ju2u &os'je%nji a%u( u rukavu... =a,'ikovanje )ve'iki5* i )ma'i5* na/ija s&a%a u k'asi2an re&er(oar 8an(a,mi 6neka ove )k'asi2ne 8an(a,me* bu%u jo. je%an %o&rinos 'ju%skim 'u%os(ima7 koje ne %je'uju &o

&rin/i&u su&ro(s(av'janja4 ve &o &rin/i&u nesumjer'jivos(i. $ (om 8an(a,ma-ori2nom krajo'iku )ve'iki5* i )ma'i5*4 vrijeme -'oba'ne komunika/ije &onovo ins/enira s(aru i %obro &o,na(u (raumu )vje2no- sukoba* )s(ari5* sa )usijanim m'a%im -'avama*4 sukob 5omo &er8e/(usa i nje-ove &ro&a-an%e sa )ra,i-ranim &'ura'i,mom* 5omo 'u%ensa. I i-ra i &ro&a-an%a o%vijaju se4 me;u(im4 &o% mra2nom sjenkom -eno/i%a J . s(o'jea. Ono .(o je s(varno u i-ri4 2ini se kao &res(i'i,irana Foe(5eova i%eja obra,ovanja < &e%a-o-ija i'i %is/i&'iniranje )%iv'ji5 ,ona* Ku'(ure &o svaku /ijenu. )Barbari* vi.e ne na%iru i, je%no- &rav/a 6iako a'e-orije nji5ova &ris&ijea ,a%r0avaju us(rajno ar5ai2ne ob'ike7. Oni su &osvu%a4 kao virusi koji nekon(ro'irano na&a%aju ),%ravo (ije'o* obeano- Fra;anina svije(a. )Sukob /ivi'i,a/ija*4 -'oka'i,a/ija4 5ibri%i,a/ija4 kreo'i,a/ija4 'imina'nos( < (o su )%rama(ur-ije svje('a* na &o,orni/i -'oba'i,irano- svije(a sa nje-ovim i,'o0bama simi'arnos(i i u&a%ima %iversi8ika/ijski5 si'a &reki%a i %iskon(inui(e(a. Osvje('javajui o%nose -'oba'no- i 'oka'no- &ojmom )sukoba*. +ea(rum mun%us se ra,i-rava oko 2vrs(e i s(a(i2ne &o'ari,a/ije )&o,i(ivni5* i )ne-a(ivni5* junaka. F'oka'i,a/ija kon/e&(ua'i,ira %inamiku &risvajanja i i,v'a.(enja -'oba'ni5 8enomena &u(em nji5ove 'oka'i,a/ije. ?ibri%i,a/ija i kreo'i,a/ija nas(oje u2ini(i vi%'jivim %a se ku'(ura'ne 8orme i (ra%i/ije ne %aju ins/enira(i kao 2vrs(e nara/ije o je%ins(vu i kon(inui(e(u. I,okreui vrije%nos(i ra,voja i mije.anja4 (eorije 5ibri%i,a/ije i,vo%e na s/enu ne 5eroje4 ve bas(ar%e4 5ibri%na bia4 mons(rume.

Dara%oksi Bib'io(eke

$ ovoj &ri2i o neo%'u2ivim re'a/ijama -'oba'no- i 'oka'no-4 kako emo se usu%i(i -ovori(i o mnemo(o&osu bib'io(eke1 ?oemo 'i rasu;iva(i kao ka'i8a u A'eksan%riji koji je &risi'jen bira(i i,me;u je%ne is(ini(e Knji-e i nje,ini5 simu'akruma koji &rije(e %a &o(ko&aju sam &ojam is(ine1 I'i emo kao Bor-es sanja(i sve &ro.'e i bu%ue snove u kru0nim ru.evinama i 'abirin(ima Babi'onske bib'io(eke1 ?oemo 'i se kao Foe(5e i'i kao o(a/ Imo(sko- ka%ije i, ?oro,ovievo- romana4 u&us(i(i u &rojek(e ob'ikovanja je%ne je%ins(vene knji-e ,a na/iona'no i"i'i sinov'jevo obra,ovanje1 I'i emo s(var komer/ija'i,ira(i i ove monumen(a'ne ,a5(jeve &reves(i u (r0i.ni )ma'i 8orma(* bib'io(eke )Aana*1 Bi'o kako bi'o4 svi (i &rojek(i imaju bar je%nu ,aje%ni2ku /r(u < svi su oni be, ra,'ike nar/is(i2ki o%ra,i svoji5 au(ora. I svi su an%ro/en(ri2ni i u bi(i mi,o-ini. Nije %0aba ?oro,oviev junak svoju )knji-u svije(a*4 o2evo nas'ije;e4 o(eo i, ruku %jevoj2i/e. Ma ko'iko se &os'ije )s(i%io* ,bo- svo- &os(u&ka4 i&ak e i on )?asana-ini2ino nas'ije;e* &re%a(i %a'je u ruke < nje,inom sinu. Da4 %a bi5 se a%ekva(no o&ros(i'a o% ovi5 snova o je%ins(venoj vrije%nos(i koja kao &ri&a%a svim 'ju%skim biima4 a uje%no i o% &us(i5 snova %a univer,a'ne vrije%nos(i %ois(a mo-u bi(i us&os(av'jene a norme u(vr;ene4 &os'u0i( u se jo. je%nim &rimjerenim s'u2ajem.

Bib'io(eka Dre&oro%a )Bo.nja2ka knji0evnos( u G knji-a* ve nas'ovom svo-a &rojek(a su-erira u&ravo je%an kor&us (eks(ova koji (reba %a o,na2e mjes(o ku'(ura'no&amenja is&unjeno a&so'u(nim vrije%nos(ima ,a ,aje%ni/u4 koja je s(o-a ,ain(eresirana ,a nji5ovo &ub'ikovanje i kanoni,a/iju. Lis(a o% s(o ,na2ajni5 knji-a o,na2i(e'j je knji0evni5 vrije%nos(i i orijen(ira nu0ni5 ,a ku'(ura'no &amenje. Ovakva &ak bib'io(eka4 kao .(o ve ,namo4 mnemoni2ki je (o&os. Kako se mnemo(e5nika i &ro%uk/ija (eks(a %ovo%e u ve,u4 najo2i(ije je i, ana'i,e ,a-one(ni5 &roro2ans(ava Leonar%a %a Vin/ija4 koja ar5i(ek(uru rea'i,a/ije ra%a &amenja &ove,uju sa uno.enjem ,nakova na ma(erija'e kakvi su &a&irus4 &er-amen(4 &a&ir4 kako bi se obnovi'o &amenje> )$&a%'jiva e'i&sa su-erira %a se ku'(ura samos(a'nom %je'a(no.u nanije'a na ko0e4 &re&arirani 'an4 &a&irusna v'akna. +eks( koje-a Leonar%o &oimen/e ne &ominje < on je sku& &re/e((i4 sen(en,ia4 u(je'ov'jenje memoriae - &onav'ja kao (eks(ura 8ak(uru (kanine4 sas(av'ja se i, %ije'ova4 kao (kanje < kao ko0a < &rikriva smisao4 a o(kriva &o-'e%u onu ,nakovnu kons(e'a/iju 2iji se smisao os'u.kuje4 as/o'(a(o. +ek ka%a se (o &ove0e s %imen,ijom (eks(a < a na (o u&uuje -'a-o'ski ob'ik s/ri((ure4 a'i i 8orma 'e((ere i 'ibri < .(o ,na2i ka%a se &re%o2i sus(avno ras&ore;ivanje ,nakova na &ovr.ini4 &ojav'juje se ana'o-ija sa s(arijim kon/e&(om umje(nos(i &amenja 2ija &ovijes( ni u kojem s'u2aju nije ,avr.ena s renesansom.* 6La/5mann =. D5an(asia. Memoria. =5e(ori/a. Za-reb4 J J.4 s(r.G!LG!!7. Ako su vre%novanje 6je,i2ki im&'i/i(no i'i eks&'i/i(no ar(iku'irano i'i (ako %a se ono mani8es(ira u 8ormi se'ek/ije kao mo(iva/ijsko- vre%novanja74 &amenje4 kanoni,a/ija i nei,bje0ne o&era/ije isk'ju2ivanja i /en,ure ona kon8i-ura/ija koja omo-uuje %a &re% nama iskrsne 8i-ura +ra%i/ije i (ako bu%e &okrenu(a nje,ina re(ori2ka %iskursivna ma.ina4 on%a se4 na &rimjer4 uvr.(avanje romana )Skre(ni/e* Jasmine Musabe-ovi u ovaj o%abrani kor&us (eks(ova4 mo0e 2i(a(i kao )&ara%oks Bib'io(eke*. Ma%a (o nikako nije osobi(os( samo ovo- na/iona'no- kanona4 ve se is(i &ara%oks &onav'ja i u svim %ru-im knji0evnos(ima> kanoni,a/ija knji0evni5 vrije%nos(i4 kako je (o L -! -(i5 -o%ina &ro.'os(o'jea u ni,u ,na2ajni5 s(u%ija na Za&a%u ra,ob'i2eno4 uvijek se o%vija'a i jo. se uvijek o%vija &o mu.ko/en(ri2nom mo%e'u &re%avanja nas'ije;a o% o/a ka sinu i u, &o%me(anje &ar(iku'arni5 in(eresa kao univer,a'ni5. I &o e%i&a'nom k'ju2u )s(ra5a o% u(i/aja* kanonske o2inske 8i-ure4 kako (o (vr%i kri(i2ar ?. B'oom. +ako se ins(i(u/ije kanoni,a/ije4 o%nosno ins(i(u/ije 5is(orijsko- samoovjerov'javanja4 mo-u i o&(u0i(i ,a &ri,ivanje mu.ko- kao norme svake (ra%i/ije. S %ru-e s(rane4 is(isnu(e i, kanona4 0ene su u knji0evnos(i 6a i u %ru-im %iskursivnim &raksama4 na&rimjer u 8i'o,o8iji7 &risu(ne kao 'ikovi4 simbo'i4 a'e-orije i s'ike. One4 mo0%a4 ne &a(ei o% )s(ra5a o% u(i/aja* &a(e o% )s(ra5a o% au(ors(va*4 a'i su ,a(o %io knji0evni5 i-ara i sim&(om nje,ina simbo'i2kovi.ka. Me;u(im4 &ara%oks nije je%ino u (ome. Jo. se sna0nije on ob,nanjuje ka%a au(ori/e4 kao u na.em s'u2aju4 u;u u kanon. One (a%a u &rvom re%u &os(aju e8ek(ni o,na2i(e'ji o%su(nos(i < ne samo eks/esa 5ijerar5ijsko- mo%e'a kanoni,a/ije4 ve i 2i(ave je%ne a'(erna(ivne i &o(isnu(e &ovijes(i. )Skre(ni/e* su roman koji s'avi u&ravo &o(isnu(e &ri2e u svim s'ojevima i%en(i(e(a. Na ovaj nam as&ek( &ove,anos(i &amenja i i%en(i(arni5 kons(ruk/ija svojim &re%-ovorom skree &a0nju i &rire;iva2 A0a8er Obra%ovi.

Do(isnu(os( bosansko5er/e-ova2ki5 s&isa(e'ji/a i 0enski5 &ri2a i, B? knji0evnos(i4 'aj(mo(iv su nje-ova &re(s(av'janja s(vara'a.(va Musabe-ovieve> )$ bosansko5er/e-ova2koj4 a &osebno u bo.nja2koj knji0evnos(i &osve su rije(ke 0ene knji0evni/e4 a i na ono ma'o .(o i5 ima jo. uvijek se -'e%a s i,vjesnim ne&ovjerenjem4 &o%o,renjem &a i oma'ova0avanjem. +e.ko je o%-one(nu(i ,a.(o je (o (ako4 a'i se %io o%-ovora svakako krije u (ra%i/iona'noj uobra0enos(i ov%a.nje- %u5a kako je svaki io'e krea(ivniji i va0niji &osao s(var Pu,vi.eneP mu.ke ar(i8i/ije'nos(i i univer,a'nos(i4 a 0enino je %a P&rovo%i skroman 0ivo( u svom %omu4 (amo &re%e vunu4 (ka &'a(no4 ve,e ja-'uke i ni0e bisereP i %a o%-aja %je/u.* O )s'aba.nos(i* 0ensko- s(vara'a.(va u nas i o rije(kos(i au(ori/a4 'amen(ira'i su &rije Obra%ovia i %ru-i kri(i2ari4 a'i su4 ,a ra,'iku o% &rire;iva2a )Skre(ni/a*4 u-'avnom i,bje-ava'i &onu%i(i i neke o%-ovore. Ma%a je ko% Obra%ovia s'av'jenje u re&re,en(a(ivnu 'is(u o% G knji-a i,abrane s&isa(e'ji/e kr/a(o s(ereo(i&ima4 va'ja mu o%a(i &ri,nanje %a je &i(anje kri(erija mo(iva/ijsko- vre%novanja makar o%'u2no s(avio na %nevni re% i u, (o u2inio je%an subver,ivan &revra( u o%nosu na mo-uu 'iniju kanoni,a/ije> naime4 on je mo0%a &o &rvi &u( &ovukao 'iniju o% < ?asana-ini/e %o )0enski5 &isa/a* u Bi?3 I &reko (o- mo(iva %a'a bi se kons(ruira(i &re(&os(avka %a se )?asana-ini2ina (ajna* 6kao i (ajna ?asana-ini/e7 mo0%a u&ravo krije u uvijek &re.uenoj i nei,-ovorivoj a'(erna(ivi ma(ri'inearno- nas'ije;a. Aru-im rije2ima4 %a 0ensko s(vara'a.(vo &o%ra,umijeva je%an mo%e' &amenja koji se ne %a &e(ri8i/ira(i u s&omenike4 vi.e 8'ui%an i na'ik 0enskom ru2nom ra%u 6(kanje je i,vorno 0enski &osao i ka%a mu.kar/i me(a8oru (kanja &risvajaju ,a mo%e' (eks(ua'i,a/ije4 umjes(o %a o%aju &ri,nanje 0enskoj krea(ivnos(i4 oni %vos(rukom -es(om < (rans/en%iranjem me(a8ore u ob'ik %emijur-ije i %omes(i8ika/ijom (ka'ja4 &o%svjesno nas(oje &o(isnu(i i,vor svona%a5nua7. Nasu&ro( ins/ena/iji 5is(orije u kon%en,ovanim i 2vrs(im simbo'ima 6uvijek &ove,anim sa o%-ovarajuim i%eo'o-ijskim s/enarijima74 mo-'a bi se us&os(avi(i je%na %ru-a2ija vrs(a memorije. Ona ra%i s &reki%ima4 ne sa kon(inui(e(ima4 s ne&rivi'e-iranim ma(erija'ima i simbo'ima isuvi.e 8'ui%nim %a bi &riskrbi'i e8ek(ne i%en(i(arne kon8i-ura/ije. Obrnemo 'i u (om smjeru %a Vin/ijevu (vr%nju %a se ku'(ura samos(a'nom %je'a(no.u nanosi na &a&irus i ko0e4 mo-'i bismo 5ere(i2ki ,ak'ju2i(i %a se ona us(vari u&isuje u 0enska (ije'a4 (e o(u%a knji0evnos( )vrvi* o% 0enski5 a'e-orija i obi'ja re&re,en(a(ivni5 s'ika 8an(a,ma(ski &o%menu(i5 umjes(o u mrak &ovijes(i i ,a(voreni &ros(or kue &o(isnu(e 0ive 0enskos(i. Mo-'i bismo Leonar%ov iska, s'ije%i(i i %a'je> ako u(je'ov'jenje memoriae &onav'ja kao (eks(ura 8ak(uru (kanine4 sas(av'ja se i, %ije'ova4 kao (kanje4 a smisao (e (eks(ure va'ja os'u.kiva(i4 o&era(ivna 8ik/ija )0ensko- &isma* smje.(a se u&ravo u (o os'u.kivanje. Ne bi se (u bi'o 'o.e &o%sje(i(i na &a(/5:ork kao vrs(u 0ensko- ru2no- ra%a koji &o%ra,umijeva u&o(rebu &riru2ni5 koma%ia ve u&o(rijeb'jene (kanine4 &ri 2emu se (e5nika i ima-ina/ija na kojoj se ,asniva uk'a&anje ra,noro%no- ma(erija'a &o(vr;uju i kao krea/ija je%no- ,asebno- unu(arnje- svije(a4 i kao &roi,vo%nja u&o(reb'jivo&re%me(a koji is(ovremeno (reba %a &okrije4 u-rije4 obra%uje oko i o,na2i &ros(or %oma i %omae a(mos8ere4 u%obnos(i4 'je&o(e i 5armonije. Kao 8eminis(i2ki kon/e&(4 &a(/5:ork je 5e(ero(o&ijski 0enski &ros(or ,a s&ajanje ras(ro.ne ima-ina/ije i .(e%'jive bri0'jivos(i4 &ro.'os(i i sa%a.njos(i4 )korisno-*4 )&o(rebno-* i )jo. uvijek u&o(reb'jivo-*4 es(e(sko-4 &o'i(i2ko-4 &ovijesno- i ekonomsko-4 krea(ivne ener-ije4 umijea i kune ekonomije.

)+kajui* o% koma%ia 0ensko- iskus(va svoj roman i os'u.kujui unu(arnji svije( svoje junakinje4 Jasmina Musabe-ovi uvo%i nas u&ravo u ovakav je%an svije( 0enskoumijea &amenja. )Skre(ni/e* su roman koji se ne %a u(jera(i u 2vrs( ar5i(ek(onski &ore%ak &ri&ovije%ni5 ins(an/i. Zbo- (o-a se ni -'as &ri&ovje%a2i/e ne %a je%nos(avno ra,'u2i(i o% -'asa 'ika. Ea(imina je &ri2a s(o-a is&ri&ovije%ana u &re&'i(anju -'asova4 nje,ino je &ak (ije'o nji5ova s/ena i mjes(o (ransmisije. S&e/i8i2ne su i 8i-ure4 ve,ivni 2vorovi nara(ivno- (kanja i, koji5 &u'sira i-ra &isanja i o-'asov'jenja> kvasanje (ijes(a4 vir4 (ok4 skre(ni/e. Dri2a je sva u skre(anjima4 a 0ivo(ni (ok i &u( 60ivo( na 0e'je,ni2kim s(ani/ima7 na ,bunjujui na2in reme(e na.a nau2ena nara(ivna o2ekivanja. Naime4 me(a8ora 0e'je,ni2ke &ru-e 0ivo(ni &u( uobi2ajeno %ije'i na e(a&e> o% s(ani/e %o s(ani/e4 sve %o < &os'je%nje s(ani/e. Dounu(rujui 0e'je,ni2ku me(a8oriku4 Ea(ima je us'o0njava me(a8orikom rije2no- (oka. Skre(ni/e se umjes(o 2vrs(i5 (o2aka &romjene smjera us&os(av'jaju kao novi (ok > )Du( je na-'o i,bio na rijeku. =ijeka -a je u%ari'a sna0nim na'e(om> na&ravi'a je ,aokre( i &o.'a4 i 'ju(i(a i be,bri0na4 %ru-im &rav/em. Os(ao je samo vir4 %ubok i (aman &o% kro.njama .(o su se na%viriva'e sa &a%ine br%a kojim je viju-ao &u( u, rijeku.* 6s(r.GGH7 Du( u, rijeku4 (ako %a se 0ena i rijeka &re&o,naju kao )i,'ivi na&uk'i5 (ije'a*. Dri2a se i i,'iva i, (o- )na&uk'o- (ije'a*4 mijesi se kao (ijes(o4 sisa kao kori/a4 uvire u sjeanja i snove4 s(av'ja se na (o2kove &ovijes(i u ob'iku va-ona-sobe. Qensko (ije'o kvasa4 &u'sira novim 0ivo(om u svojim %ubokim vo%ama4 ra,'iva se &reko rubova s&o'ja.nje- i unu(arnje-. $ )Skre(ni/ama* se ne ra%i o jasnoj &o'i(i2koj &o,i/iji o(&ora &a(rijar5a(u. +o je 8emini'ni (eks( koji se u svom %ominan(nom ,na2enjskom s'oju os'anja na mo%e' 0enskos(i kakav je kons(ruira'a ku'(ura u %a(om &ovijesnom kon(eks(u. A'i je i,a,ov neu&i(nim vrije%nos(ima &ovijesno- &amenja vi.e ne-o o2i-'e%an. Mini se %a ova au(ori/a ka(e-ori2ki im&era(iv nje-ove kons(ruk/ije < e&sku 5erojsku normu 4 na&a%a na nje,inom najosje('jivijem mjes(u. Dosre%s(vom Ea(imine &ri2e ona je im&'i/i(no o&(u0uje < %a &a(i o% amne,ije.