You are on page 1of 349

Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Güzel Sanatlar Eğitimi Ana Bilim Dalı Resim-iĢ Öğretmenliği Bilim Dalı

ORTA ASYA HAYVAN ÜSLUBU’NUN MODERN RESĠM EĞĠTĠMĠ’NDE DEĞERLENDĠRĠLMESĠ

Doktora Tezi

Mehtap DEDE KODAMAN

Ġstanbul

Mayıs, 2010

Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Güzel Sanatlar Eğitimi Ana Bilim Dalı Resim-iĢ Öğretmenliği

ORTA ASYA HAYVAN ÜSLUBU’NUN MODERN RESĠM EĞĠTĠMĠ’NDE DEĞERLENDĠRĠLMESĠ

Doktora Tezi

Mehtap DEDE KODAMAN

DanıĢman: Prof.Dr. AyĢe ÖZEL ve Prof.Dr. Selçuk MÜLAYĠM

Ġstanbul

Mayıs, 2010

ÖNSÖZ VE TEġEKKÜR

Bugüne kadar üzerimde emeği olan ve bana bir Ģey öğreten herkese öncelikle Tanrı‘ya, sonra da öğretmenlerime teĢekkür ederim. Aileme de destek, fedakarlık ve anlayıĢı için teĢekkür ederim.

Tez danıĢmanlarım Prof.Dr. AyĢe ÖZEL ve Prof.Dr. Selçuk MÜLAYĠM kütüphanelerini açtılar ; çalıĢmamda rehberlik, denetleme, katkı ve düzeltmelerde bulundular. Değerli hocam Prof.Dr. AyĢe ÖZEL özverili yardımlarıyla yüce gönüllülük ve tevazu gösterdi. Tez danıĢmanlarımın hakkını ödeyemem. Atölye derslerinde vermiĢ olduğu destekle ayrıca teze yaptığı katkılarla Prof.Dr. Ahmet ÖZOL ve Prof.Dr.Bünyamin ÖZGÜLTEKĠN‘e de teĢekkür ederim. Temel Tasarım konusunda bilgilendirmeleri için Yrd.Doç.Dr. Pesent DOĞAN ve Yrd.Doç.Dr. Engin AKDOĞAN‘a teĢekkür ederim. Eğitim alanındaki yardımları ,tezin uygulama ve değerlendirme boyutundaki yönlendirmeleri; katkıları için Prof.Dr. Ozana URAL‘a çok teĢekkür ederim. Prof.Dr. YaĢar ÇORUHLU, Orta Asya Hayvan Üslubu konusundaki engin bilgisi , yardım ve düzeltmeleri ile teze ıĢık tuttu, kendisine teĢekkür ederim. Prof.Dr. Tayfun AKKAYA‘ya derslerinde edindirdikleri ve belge yardımı için teĢekkür ederim. Hocam, Hüseyin KILIÇKAN‘a teĢekkür ederim. Yrd.Doç.Dr. Tahsin PARLAK‘a görüĢleri, kaynak yardımı ve slaytları için teĢekkür ederim. Prof.Dr. Nazan ERKMEN‘e keskin bakıĢı ve moral desteği için teĢekkür ederim. Doktora çalıĢmama baĢlamadan önce beni yönlendiren ve sonrada yardımlarını esirgemeyen değerli hocam Prof.Dr. Nihat BOYDAġ‘a teĢekkür ederim.

Okullarını bir yuva sıcaklığında açan Zeynep ÖZTÜRK‘e ve BĠLFEN okulları idarecilerine, öğretmenlerine, çalıĢanlarına ve öğrencilerine uygulama sırasında gösterdikleri yardım ve kolaylıklar için çok teĢekkür ederim.

Marmara Üniversitesi BAPKO‘ya (Bilimsel AraĢtırma Projeleri Komisyonu) tezimi desteklemeye değer gördükleri için teĢekkür ederim. Bu arada çalıĢmalarını tüm araĢtırmacılara açan bilim insanlarına , kütüphane ve müzelere de teĢekkür ederim.

Marmara Üniversitesi Rektörü Prof.Dr.Necla PUR‘a, Dekan, idareci, öğretim elemanları ve çalıĢanlarına teĢekkür ederim.

i

Trakya Üniversitesinde eğitimim boyunca bana destek veren, doktoraya gönderen bölüm baĢkanım Yrd.Doç.Dr.Ġbrahim DĠNÇELĠ, dekanımız Prof.Dr. Nikat AKTAġ diğer idareci, öğretim elemanları ve çalıĢanlarına çok teĢekkür ederim.

Bu tezin kökleri Güzel Sanatlar Yüksek Okulu Duvar Süsleme Sanatları bölümüne baĢladığım 1993 yılından beri atılmıĢ oldu. Bu bağlamda değerli hocalarım Yrd.Doç.Dr. Mehtap CÖMERT‘e ve Neriman KÖYLÜOĞLU‘na ve diğer hocalarıma teĢekkür ederim.

Tezde sözü geçen ve üsluptan esinler taĢıyan sanatçılara, DilĢan BALKANCI, Ferhan ATALAY, Hürrem CANGÜL ve Prof.Dr. Süleyman Saim TEKCAN‘a görüĢme ve yardımları için teĢekkür ederim. Bu tezin geliĢiminde DilĢan BALKANCI ve Ferhan ATALAY‘ın ayrı bir önemi ve emeği var. Aynı Ģekilde emeği geçen değerli sanatçı, hocam dediğim Güngör ARIBAL‘a kütüphanesini açtığı, tecrübeleri ve fikirleri ile katkı sağladığı için teĢekkür ederim.

Doktora ve Yüksek Lisans öğrencisi arkadaĢlarıma yardımları için teĢekkür ederim.

Çeviri için Okutman Özgür AKMAN‘a çok teĢekkür ederim.

Almanya‘da Etnoloji ve Ġslam Sanatları Müzesi, Paris‘te Guimet Asya Sanatları Ulusal Müzesi, Rusya‘da St. Petersburg Devlet Hermitaj Müzesi ile Moğolistan ve Türkiye‘nin çeĢitli müzelerinden eserlerin bir araya geldiği ―Cengiz Han ve Mirasçıları - Moğol Ġmparatorluğu‖ 07.12.2006-08.04.2007; Louvre Koleksiyonlarından BaĢyapıtlarla Ġslam Sanatının Üç BaĢkenti : Ġstanbul, Isfahan, Delhi‖ 19.02.2008-01.06.2008 adlı sergileri gezmiĢ olmam Orta Asya sanatının ve Hayvan Üslubunun hem yerinde hem de Ġslam baĢkentlerindeki yansımalarını incelemem açısından önemliydi. Alaska sanatını tanımam açısından 15-30 Nisan 2008 Teksin Sanat Galerisinde Jno Didrickson‘un sergisi yararlı oldu.

Tez konusu geniĢ alana yayıldığı ve Resim Eğitimi‘nde neredeyse bir baĢlangıç olduğu için, eksikleri olmuĢtur . Ġlerki araĢtırmalarla daha da geliĢtirilecektir. Bu çalıĢma tarafımızdan yapılmasaydı mutlaka baĢka biri tarafından alandaki bu boĢluk doldurulacaktı. Bununla birlikte Türk sanatı ve eğitimi için önem taĢıyan böyle bir çalıĢmanın bize nasip olması da ayrı bir Ģükran nedenidir.

Üzerinde daha çok çalıĢılması ve faydalı olması dileği ile ...

ii

ÖZET

ORTA ASYA HAYVAN ÜSLUBU’NUN MODERN RESĠM EĞĠTĠMĠ’NDE DEĞERLENDĠRĠLMESĠ

Sanat Eğitimi’nin önemli bir konusu, sanat kimliğinin geliĢtirilmesidir. Erken devir Türk Sanatı son derece zengin ve besleyici bir kaynaktır.

―Modern resim alanında Orta Asya kökenli Hayvan Üslubu’nun incelenmesi; bu üslubun yer aldığı bir eğitim programının uygulanması ve sonuçların değerlendirilmesi nedir?‖ sorusuyla yola çıkılan bu çalıĢmada üslup ayrıntılı olarak tanıtılmıĢ, yayılımı ve geliĢimi, geleneksel Türk sanatlarına nasıl kaynaklık ettiği; sanat tarihi, modern sanat ve özellikle çağdaĢ Türk sanatı üzerinde etkileri gösterilmiĢtir. Üslub hakkında temel bilgilerin edindirildiği ve üslubun yöntem olarak da denendiği bir eğitim programı hazırlanıp; ilköğretimin son basamağında sınanarak süreç ve sonuç değerlendirilmiĢtir.

Bu tezin konusu geleneksel Türk sanatlarına kaynaklık ettiği gibi aslında resmin, desenin ve tasarımın da kökeni sayılan Orta Asya Hayvan Üslubu’dur. Orta Asya Hayvan Üslubu’nun öğretilmesi ve denenmesi resmin temeli olan desen ve temel tasarım ilkelerinin kazandırılması açısından esas teĢkil edebilir. Bu kökler soyutlama ve üsluplaĢtırmayla modern yöntemleri de destekleyip onlara yön verebilecek yapıdadır. Yaratıcılık boyutu çok yüksek bu üslubun eğitim sistemi içinde değerlendirilmesi, yetiĢmekte olan gençlerin zihinsel geliĢimini de olumlu yönde etkileyecektir. Gençlerde soyut iĢlem basamağı döneminde üslup yardımıyla soyutlama konusuna girilmesi hem kolay anlaĢılır, hem de konuyu sevdirir niteliktedir.

Anahtar Kelimeler:

Orta Asya Hayvan Üslubu, Sanat Eğitimi, Modern Sanat, Soyutlama, ÜsluplaĢtırma

iii

ABSTRACT

EVALUATION OF CETRAL ASIA ANĠMAL STYLE

IN MODERN PAINTING EDUCATION

One of the main subject of Art Education is the development of identity in art. Early period Turkish Arts are extremely rich source.

The study has started with the questions ―What is the application of the

curriculum which includes Animal Style with the origin of Central Asia and

what is the evaluation of the results?‖ . The style has been introduced,in details.

Its spread and development, how it has been the resource of traditional Turkish art, art history, modern art and particularly its impacts on contemporary Turkish art are shown in the study. A curriculum in which basic information was obtained about style and style was experimented as a method was prepared and was tested at the last year of the primary education. Finally, the process and the results were analyzed.

The topic of this thesis is Animal Style of Central Asia which is considered as both the source of the traditional art and the origin of the illustration, the pattern and the design . Teaching and trying the Animal Style of Central Asia can be the basis in terms of bringing in the basic design principles which are regarded as the basis of the illustration. These roots have the structure that are able to support modern methods by abstracting and giving style and then are able to conduct them. Evaluation of this style which has very high creativity dimension in education system, will have a positive effect on the mental development of young people . Engaging abstraction by the help of style to the youth during formal operation period is both clear and attractive.

Key Words:

Central Asian Animal Style, Art Education, Modern Art, Abstraction, Stylize

iv

ĠÇĠNDEKĠLER DĠZĠNĠ

ÖZET .....................................................................................................................ĠĠĠ

ĠÇĠNDEKĠLER DĠZĠNĠ

V

TABLOLAR DĠZĠNĠ

VĠĠĠ

ġEKĠLLER DĠZĠNĠ

ĠX

BÖLÜM I

1

GĠRĠġ

1

1.1.PROBLEM

1

1.2.AMAÇ

5

1.3.ÖNEM

6

  • 1.4. VARSAYIMLAR

9

  • 1.5. SINIRLILIKLAR ..............................................................................................

9

  • 1.6. TANIMLAR ....................................................................................................10

Hayvan Üslubu ...................................................................................................10 Bilgi testi ............................................................................................................10 Orta Asya Hayvan Üslubunun Kullanıldığı Eğitim Programı ...............................10

  • 1.7. KISALTMALAR .............................................................................................10

BÖLÜM II ..............................................................................................................11

ĠLGĠLĠ ALANYAZIN ............................................................................................11

  • 2.1. SANAT TARĠHSEL BOYUT ..........................................................................11

    • 2.1.1. Ġlgili AraĢtırmalar ......................................................................................11

    • 2.1.2. Hayvan

Üslubu ..........................................................................................15

  • 2.1.3. Hayvan Üslubunun Coğrafi Yayılımı .........................................................44

  • 2.1.4. Modern Sanatta EtkileĢimler......................................................................70

  • 2.1.5. Geleneksel Türk Sanatları ve Hayvan Üslubu ............................................77

v

2.2.ESTETĠK BOYUT

..........................................................................................

107

2.2.1.Biçim

 

107

2.2.2.

Ġçerik ve Öz

 

119

2.3.

SANAT ELEġTĠRĠSĠ BOYUTU

 

159

2.3.1.

ÇağdaĢ Türk Sanatçıları‘nda Hayvan Üslubu‘nun Etkisi

159

2.4.

SANAT ÖĞRETĠMĠ

 

178

2.4.1.

Hayvan Üslubu ve Modern Sanat Eğitimi

 

178

2.4.2.

Hayvan

Üslubu

ve

Yaratıcılık

181

2.4.3.

Orta Asya Hayvan Üslubu ve Bilim ĠliĢkisi

 

193

2.4.4.

Sanat Eğitiminde Ulusalcı YaklaĢım

........................................................

194

2.4.5.

Orta Asya Hayvan Üslubunun Sanat Eğitiminde Kullanılabilirliği

206

BÖLÜM

 

216

YÖNTEM

216

3.1.

ARAġTIRMA MODELĠ

 

216

3.2.

EVREN VE ÖRNEKLEM

216

3.3.VERĠ TOPLAMA ARAÇLARI

 

216

3.4.

UYGULAMA

 

217

3.5.

VERĠLERĠN ÇÖZÜMLENMESĠ

 

218

BÖLÜM IV

 

219

BULGULAR VE YORUM

 

219

BÖLÜM V

 

239

SONUÇ TARTIġMA VE

 

239

KAYNAKÇA

 

241

EK-1

DERS PLANI

 

282

EK-2

BĠLGĠ TESTĠ

283

vi

EK-3 ORTA ASYA HAYVAN ÜSLUBU KONUSUNDA BĠR ÖĞRETĠM PROGRAMI

285

EK-4

SERGĠLENEN SANAT ĠġĠNDEN (YERLEġTĠRME) AYRINTILAR

297

EK-5 ÖĞRENCĠLERĠN HAYVAN FOTOĞRALARINDAN HAZIRLAMIġ

OLDUĞU DESENLER

300

EK-6 TEMEL TASARIM ĠLKELERĠ VE YARATICILIK ÖLÇÜTLERĠ ĠÇĠN

DEĞERLENDĠRME ÇĠZELGELERĠ

317

vii

TABLOLAR DĠZĠNĠ

Tablo 1 Bilgi Testi Sonuçları

219

Tablo 2 Öğrencilerin desenlerindeki Temel tasarım ilkelerinin istatiksel

222

Tablo 3 Temel tasarım ilkelerinden vurguya ait sonuçların histogramı

223

Tablo 4 Temel tasarım ilkelerinden ‗boĢluk-doluluğa‘ ait sonuçların histogramı

224

Tablo 5 Temel tasarım ilkelerinden Birlik‘e ait sonuçların histogramı

225

Tablo 6 Temel tasarım ilkelerinden ‗uyum‘ a ait sonuçların histogramı

226

227

228

Tablo 9 Temel tasarım ilkelerinden ‗ritim‘e ait sonuçların histogramı

229

Tablo 10 Temel tasarım ilkelerinden ‗çeĢitlilik‘e ait sonuçların histogramı

230

Tablo 11 Temel tasarım ilkelerinden ‗motif‘ e ait sonuçların histogramı

231

231

Tablo 13 Temel tasarım ilkelerinden ‗gerilim‘ e ait sonuçların histogramı

232

Tablo 14 Yaratıcılık özellikleri ve 34 öğrencinin notlarının istatistik

233

Tablo 15 Yaratıcılık ilkelerinden ‗akıcılık‘ a ait sonuçların histogramı

234

Tablo 16 Yaratıcılık özelliklerinden ‗esnekliğe‘ ait sonuçların histogramı

235

Tablo 17 Yaratıcılık özelliklerinden ‗özgünlük‘ e ait sonuçların histogramı Tablo 18 Yaratıcılık özelliklerinden ‗zenginleĢtirme‘ye ait sonuçların histogramı

236

237

Tablo

19

Ders Planı

282

Tablo

20

Temel Tasarım Ġlkeleri Değerlendirme Ölçme Aracı

317

Tablo

21

Yaratıcılık Özellikleri Değerlendirme Ölçme Aracı

317

viii

ġEKĠLLER DĠZĠNĠ

Pub.: Rudenko 1953, pl. XL, XLI; Rudenko 1970, pl. 88, 89; Ġskit 1969, cat. no.

44;cf.Charrière,nos.263,268.Washington Üniversitesi http://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html

adresinden 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.)

ġekil 2 Otculların duruĢlarına bir örnek Komstromskaya‘dan geyik figürü toynakları kuĢ baĢı biçiminde ..................................................................................................19 (Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 9, http://www.pitt.edu/~haskins/group9/group9.html adresinden

  • 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir. )

(Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt

Koleksiyonu Grubu 9, http://www.pitt.edu/~haskins/group9/kuloba16.jpg adresinden

  • 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir. )

Hun iĢi Texas Üniversitesi,

http://studentorgs.utexas.edu/husa/origins/hunhist/hunstag.gif adresinden 20.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 8 Ordos‘dan yırtıcı hayvan kıvrımına örnek ..................................................21 (M.Ö. 6. yy., Boyut: 5,4 x 4,4 cm, UK Özel koleksiyonundan 1993 yılında

edinilmiĢtir.

Rupert Wace, Martın Clıst, Ben Janssens,

2008, Ancıent Bronzes

ix

From Chına , Ordos and The Steppes, Ben Janssens Oryantal Sanatlar Müzesi Kataloğu, London)

ġekil 9 Ordos‘dan yırtıcı kaplan kıvrımına örnek ..................................................21 (M.Ö. 6.yy, 3.2 x 3.3cm, UK Özel koleksiyonundan 1993 yılında edinilmiĢtir. Rupert Wace, Martın Clıst, Ben Janssens, 2008, Ancıent Bronzes From Chına , Ordos and The Steppes, Ben Janssens Oryantal Sanatlar Müzesi Kataloğu, London)

ġekil 10 Ziwiye‘den kaplan kıvrımı ........................................................................21 (Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 11, http://www.pitt.edu/~haskins/group11/group11.html

adresinden 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir)

ġekil 11 Altay bölgesinden altın kaplan kıvrımı ......................................................21 (Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 3, http://www.pitt.edu/~haskins/group2/group3/altai7.jpg

adresinden 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir)

(Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 2, http://www.pitt.edu/~haskins/group2/pl1.jpg adresinden

  • 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir)

ġekil 13 Tuva'dan KıvrılmıĢ Panter .........................................................................21 (Bronz plak, kıvrılmıĢ panter. At koĢum takımından göğüs süsü. Arzhan kurganı, Tuva, Güney Sibirya M.Ö. 8.yy. 25 cm. dia. (Kızıl, Tuva Devlet Müzesi). Ġskit sanatının bilinen en eski örneklerinden biridir. Alabama at Birmingham Üniversitesi

http://www.hp.uab.edu/image_archive/uj/bronze01.jpg adresinden 21.11.2008

tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 14 Hayvan Mücadele sahnelerine iyi bir örnek Pazırık kurgan buluntusundan bir eğer üzerinde bulunan kanatlı gagalı aslanın dağ keçisine saldırıĢı sahnesidir ....22 (2. BiniĢ takımı Pazırık Kurgan no.1, M.Ö. 305-288, 1929 kazısı, keçe,deri, kürk, kıl

ve altındanUzunluğu119 cm. Env. no. 1295/150.Yayın: Rudenko 1953, pl. LXXVII, CXI, CXII; Rudenko 1968, ill. 13, p. 27; Rudenko 1970, pl. 135, 170-171; From the

Lands, Kat. no. 112, pl. 24; Ġskit 1969, p. 9; cat. no. 45; Hermitage)

http://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html adresinden

  • 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir)

ġekil 15 Atla kanatlı aslan mücadelesi ..............................................................................23 (Gryaznova Ġskit Kurganı, Altın süs eĢyası, Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu

Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 5, http://www.pitt.edu/~haskins/group5/gryaznova2.jpg adresinden 12.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir)

ġekil 16 Kurtla yılan mücadelesi ...................................................................................23 (Gryaznova Ġskit Kurganı, Altın süs eĢyası, Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 5 ,

x

http://www.pitt.edu/~haskins/group5/gryaznova2.jpg adresinden 12.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir)

ġekil 17 Deveden çıkan uzuvlar yaprak olarak belirtilmiĢ fakat böyle kuĢlu örnekler

de var

.

....................................................................................................................25

(Ordos, M.Ö. 1.2. yy., 7.1 x 11.1 cm, UK özel koleksiyondan edinilmiĢtir. Rupert Wace, Martın Clıst, Ben Janssens, 2008, Ancıent Bronzes From Chına , Ordos and The Steppes, Ben Janssens Oryantal Sanatlar Müzesi Kataloğu, London)

ġekil 18 Ak-Meçet , Ġskit, Boynuzu kuĢ baĢlarından oluĢan ve boynunda bir yılan bulunan geyik ........................................................................................................26 Ak-Meçet , Ġskit iĢi geyikli plak (Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 1, http://www.pitt.edu/~haskins/sites/AK_Mechet.jpg adresinden

12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir. )

ġekil 19 Boynuzu yılanlarla sonlanan geyik otculların tipik duruĢlarından biri ile

bacaklarını altta

toplamıĢ.

.......................................................................................26

Altın-gümüĢ alaĢımı, M.Ö.5.yy. Tapioszentmarton, Macaristan

Alabama at Birmingham Üniversitesi http://www.hp.uab.edu/image_archive/uj/metal01.jpg adresinden 21.11.2008

tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 20 Kuyruğu parslardan oluĢan bir pars. Kelermes. Ayak pençelerini oluĢturan

dört tanesi diğerlerinin tersi yönde iĢlenmiĢ toplam on tane

görünüyor.

...................27

(Kelermes.Mine ile renklendirilmiĢ. 36.6 cm uzunluğunda 16.2 cm. yüksekliğinde

M.Ö. VII-VI. yy. (Hermitage Müzesi Koleksiyonu) Prof. John Haskins' in Slayt

Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 8, http://www.pitt.edu/~haskins/group8/kelermes1.jpg adresinden 12.02.2010 tarihinde

edinilmiĢtir. )

ġekil 21 Geyik, dağ keçisi, kuĢ gibi hayvan karıĢımlarından oluĢan mitolojik

hayvan,Tacikistan, M.Ö. 4.5.

yy.

.............................................................................27

Akamenid, Pers, M.Ö. 4.5. yy. Oğuz Hazinesi, Takht-i Kuwad bölgesinden, Tacikistan, Özel koleksiyon ME 123924 nosu ile kayıtlı. GeniĢlik: 6.150 cm.

British Museum http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/e/ornament_f

rom_oxus_treasure.aspx adresinden 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir. )

ġekil 22 Altay bölgesinden kurt ,baĢı nerede ise gövde ile aynı büyüklükte, vücudu

geyik

görünümünde.

...............................................................................................28

(Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 3, http://www.pitt.edu/~haskins/group2/group3/altai18.jpg

adresinden 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir. )

ġekil 23 Pazırıktan at koĢum takımında bir geyik baĢı çok büyük vurgulanmıĢ

(deformasyon) .........................................................................................................28 (Pazırık, Altay, Kurgan No: 1, M.Ö. 305-288 ahĢap ve deriden

xi

Pub.: Rudenko 1953, pl. XL, XLI; Rudenko 1970, pl. 88, 89; Ġskit 1969, cat. no.

44;cf.Charrière,nos.263,268.Washington Üniversitesi http://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html

adresinden 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.)

ġekil 24 Pazırık kurganından simultaniteye (eĢ zamanlılık) bir örnek Xy ekseninde uzanan bir geyiğe z ekseninde boyun ve baĢ eklenmiĢ eĢ zamanlı bir bakıĢ sunulmuĢ.

...............................................................................................................................29

ġekil 25 5. Pazırık kurganından eyer takımında bulunan pars ikilisi simultaniteye (eĢ zamanlılık nesnenin farklı yönlerinin eĢ zamanlı gösterilmesi) iyi bir örnektir.

Gövde ve arka bacaklar yandan baĢ ve ön bacaklar cepheden

gösterilmiĢ.

...............29

Diyarbekirli, N.(1972).Hun sanatı . Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, s.64, resim:45

ġekil 26 Moğolistan Arhangay yakınlarında bir geyikli

taĢ.

....................................31

Somuncuoğlu,S.(2008), Sibirya‘dan Anadolu‘ya TaĢtaki Türkler, Güngör Matbaa Ltd.,Ġstanbul, s. 68

ġekil 27 Orta Asya kurgan haritası ..........................................................................34

Rupert Wace, Martın Clıst, Ben Janssens, 2008, Ancıent Bronzes From Chına , Ordos and The Steppes, Ben Janssens Oryantal Sanatlar Müzesi Kataloğu, London)

s.2.

ġekil 28 Arhangay yakınlarından kaya resmi...........................................................35 Somuncuoğlu,S.(2008), Sibirya‘dan Anadolu‘ya TaĢtaki Türkler, Güngör Matbaa Ltd.,Ġstanbul, s.80.

ġekil 29 Çolpan-Ata, Kırgızistan, mö.2000 .............................................................36

Esik gölü,

Fotoğraf kaynağı, Maura , Kyrgyzstan, 05 Ara 2007, 1014×680 piksel –

116KB, picasaweb.google.com adresinden 20.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 30 Moğolistan Mandal Hayrhan .....................................................................36 Somuncuoğlu,S.(2008), Sibirya‘dan Anadolu‘ya TaĢtaki Türkler, Güngör Matbaa Ltd.,Ġstanbul, s.129

ġekil 31 Terekty Aulie tepesinin üst kısmında bulunan sahne. Orta bronz çağı.(M.Ö.2000) .....................................................................................................36 Lymer K., Petroglyphs and Sacred Spaces at Terekty Aulie, Central Kazakstan, in Jeannine Davis-Kimball, Eileen M. Murphy, Ludmila Koryakova and Leonid T.Yablonksy(2000): Kurgans, Ritual Sites, and Settlements: Eurasian Bronze and Iron Age, Oxford: Archeopress.s.316, Fig.1

ġekil 32 Roman ve Hun imparatorluğu,450 .............................................................50 ―The Roman and Hunnic Empires About 450‖, Perry-Castañeda Library Map Collection Historical Maps of the World;William R. Shepherd , (1926): Historical Atlas, Henry Holt and Company, and editions, New York: s.4 8

ġekil 33 Ġncil süslemelerinde ikonografik Ģema .......................................................52

xii

(Calkins, R.G.(1983).Illuminated Books of Middle Ages, Thames&Hudson ,

UK.s.49,78. Kaynaktan Türkçe olarak tekrar çizilmiĢtir.)

ġekil 34 Kells Kitabı , 9-12. Yy, Ġrlanda .................................................................52 (Calkins, R.G.(1983).Illuminated Booksof Middle Ages, Thames&Hudson , UK.1983,s.84, PI,36)

ġekil 35 NoinUla buluntularından

Ulan Batur M.Ö. 1.yy ipek üzerine nakıĢ

Hermitage Müzesi ...................................................................................................53 ĠĢlemeli ipek, Kurgan No: 6. 39.5 x 35.7 cm.; frag. 18/2, 21 x 15 cm. Env. no. 75.,Ġskit 1969, no. 82; Trever, pp. 37-38; pl. 18/2; Hermitage Müzesi

ġekil36 Bronz ayna erken kelt dönemi m.s.1000 Ġngiltere .......................................53 http://www.hp.uab.edu/image_archive/uj/ujk.html adresinden 15 Mart 2004 tarihinde

edinilmiĢ ve Kodaman, M.(2004), Doğu Sanatının Modern Avrupa Sanatına Etkisi ,

Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-iĢ Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezinde de kulanımıĢtır.

ġekil 37 Esik kurganından sakalara ait erkek elbise süsü (altın) Kazakistan

M.Ö.4.5.yy (hayvan uslubu) ....................................................................................54 Kazakistan, altın, M.Ö.4.5.yy (hayvan üslubu) Georgetown Üniversitesi http://www.georgetown.edu/faculty/millwarj/centralasiaimages.htm adresinden 15

Mart 2004 tarihinde edinilmiĢ, Kodaman, M.(2004), Doğu Sanatının Modern Avrupa Sanatına Etkisi , Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-iĢ Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezinde de kulanımıĢtır.

St Genest Lavardin kilisesi, Vendome yakınlarındadır.Fransa. http://www.art-roman.net/lavardin/lavardin.htm

adresinden 13.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

inĢaa:11.yy sonları,

Castile-León(özerk bir topluluk)Fresko, tual üzerine monte. Bir zamanlar Kuzey

Ġspanya San Pedro de Arlanza de manastırının duvarlarını süslüyordu.

7 x 11 ft. (226.1 x 335.3 cm),The Cloisters Collection, 1931 (31.38.1a) Metropolitan Müzesi http://www.metmuseum.org/toah/hd/best/ho_31.38.1a.htm

adresinden 13.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 40 Ayrıntı Esik kurganından sakalara ait erkek elbise süsü .............................55 Kazakistan, altın, M.Ö.4.5.yy (hayvan üslubu) Georgetown Üniversitesi http://www.georgetown.edu/faculty/millwarj/centralasiaimages.htm adresinden 15 Mart 2004 tarihinde edinilmiĢ, Kodaman, M.(2004b), Doğu Sanatının Modern Avrupa Sanatına Etkisi , Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-iĢ Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezinde de kulanımıĢtır.

xiii

Castile-León(özerk bir topluluk)Fresko, tuval üzerine monte. Bir zamanlar Kuzey

Ġspanya San Pedro de Arlanza de manastırının duvarlarını süslüyordu.

7 x 11 ft. (226.1 x 335.3 cm),The Cloisters Collection, 1931 (31.38.1a)

Metropolitan Müzesi http://www.metmuseum.org/toah/hd/best/ho_31.38.1a.htm

adresinden 13.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

Sevr, Saumur , Fransa. http://www.art-roman.net/stjouin/stjouin.htm adresinden

13.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

wien.ac.at/NHM/Prehist/Stadler/Halbturn96/Nagyszentmiklos/k02b1.html

adresinden 15.03.2004 tarihinde edinilmiĢ Kodaman, M.(2004b), Doğu Sanatının Modern Avrupa Sanatına Etkisi , Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-iĢ Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezinde de kulanımıĢtır.

ġekil 44 Saint-Hilaire de Mele 12.yy Fransa ...........................................................55 http://www.art-roman.net/melle/melle.htm adresinden 13.02.2010 tarihinde

edinilmiĢtir

ġekil 45 Cizre Ulu Cami kapı tokmağı Selçuklu ......................................................55 Anadolu Uygarlıkları, (2000):Mustafa Eren ed., Görsel Yay. 5.c.s.961

ġekil 46 Nagy-Szent-Miklos Kuzey Romanya hazinesinden altın vazo (Hun)

5.yy.

.56

Kuzey Romanya , Hun,5.yy. Natural History Museum Wienna http://www.nhm-

wien.ac.at/NHM/Prehist/Stadler/Halbturn96/Nagyszentmiklos/k02b1.html

adresinden 15.03.2004 tarihinde edinilmiĢ Kodaman, M.(2004b), Doğu Sanatının Modern Avrupa Sanatına Etkisi , Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-iĢ Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezinde de kulanımıĢtır.

ġekil 47 Ġngiltere‘ye Norman istilasını anlatan Bayeux halısı (ayrıntı) ,11.yy ..........56

(1066 tarihli Ġngiltere'de mi Fransa'da mı yapıldığı tartıĢmalıdır. 70 m uuznlğunda ve yarım metre geniĢliğinde 8 ayrı parça olarak inĢa edilmiĢti. Pamuklu keten üzerine nakıĢ. Bayeux, Normandy,Fransa'da özel müzesinde (Bayeux Tapestry Museum)

sergilenmektedir.http://hastings1066.com/baythumb.shtml adresinden 13.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir. )

ġekil 48 Nagy-Szent-Miklos hazinesindeki vazodan ...............................................56 Natural History Museum Wienna http://www.nhm-

wien.ac.at/NHM/Prehist/Stadler/Halbturn96/Nagyszentmiklos/k02b1.html

adresinden 15.03.2004 tarihinde edinilmiĢ Kodaman, M.(2004b), Doğu Sanatının Modern Avrupa Sanatına Etkisi , Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-iĢ Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezinde de kulanımıĢtır.

ġekil 49 Bayeux halısından ayrıntı .........................................................................56

xiv

(1066 tarihli Ġngiltere'de mi Fransa'da mı yapıldığı tartıĢmalıdır. 70 m uzunluğunda ve yarım metre geniĢliğinde 8 ayrı parça olarak inĢa edilmiĢti. Pamuklu keten üzerine nakıĢ. Bayeux, Normandy,Fransa'da özel müzesinde (Bayeux Tapestry Museum) sergilenmektedir.http://hastings1066.com/baythumb.shtml adresinden 13.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir. )

57

Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu

Grubu 2, http://www.pitt.edu/~haskins/group2/group2a.html adresinden 13.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 51 St Jacques-des-Guérets 12.yy.Fransa .........................................................57 http://www.art-roman.net/st-j-des-g3.htm adresinden 15.03.2004 tarihinde edinilmiĢ ve Kodaman, M.(2004b), Doğu Sanatının Modern Avrupa Sanatına Etkisi , Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-iĢ Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezinde de kulanılmıĢtır.

ġekil 52 St Jacques-des-Guérets freski le Altay eĢyası karĢılaĢtırma .......................57

(Altay eĢyası, Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi ,

Slayt Koleksiyonu Grubu 2, http://www.pitt.edu/~haskins/group2/group2a.html adresinden 13.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.) (St Jacques-des-Guérets freski, http://www.art-roman.net/st-j-des-g3.htm adresinden

  • 15.03.2004 tarihinde edinilmiĢ ve Kodaman, M.(2004b), Doğu Sanatının Modern

Avrupa Sanatına Etkisi , Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-

Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezinde de kulanılmıĢtır.)

ġekil 53...................................................................................................................58 (Ayrıntı Pazırık kurganı kanatlı gagalı aslan motifi, semer üzerinde aplike M.Ö. 5.yy, Kanatlı gagalı aslanın dağ keçisine saldırması. 2. BiniĢ takımı Pazırık Kurgan no.1, M.Ö. 305-288, 1929 kazısı, keçe,deri, kürk, kıl ve altındanUzunluğu119 cm. Env. no. 1295/150.Yayın: Rudenko 1953, pl. LXXVII,

CXI, CXII; Rudenko 1968, ill. 13, p. 27; Rudenko 1970, pl. 135, 170-171; From the

Lands, Kat. no. 112, pl. 24; Ġskit 1969, p. 9; cat. no. 45; Hermitage) http://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html adresinden

  • 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir)

ġekil 54 Nagy-Szent-Miklos Kuzey Romanya altın vazo (Hun) M.Ö. 5.yy.,Aslan dağ keçisi mücadelesi ....................................................................................................58 Nagy-Szent-Miklos Kuzey Romanya altın vazo 3 Aslan dağ keçisi mücadelesi http://www.nhm- ien.ac.at/NHM/Prehist/Stadler/Halbturn96/Nagyszentmiklos/k02c.html adresinden

  • 15.03.2004 tarihinde edinilmiĢ, Kodaman, M.(2004b), Doğu Sanatının Modern

Avrupa Sanatına Etkisi , Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-iĢ Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Resim 152)

xv

ġekil 55 Bizans dönemi Balkanlar ya da Yunanistan grifon (kanatlı gagalı aslan) 12501300 ..............................................................................................................58 250-1300, Mermer, (59.7 x 52.1 x 6.7 cm)Metropolitan Müzesi http://www.metmuseum.org/toah/ho/07/eusb/ho_2000.81.htm adresinden 13.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir.

Graziano Baccolini,The Crypt of Montovolo is Actually an Intact Etruscan Temple!? Prof. Graziano Baccolini Dipartimento di Chimica Organica, Università di Bologna

http://www2.fci.unibo.it/~baccolin/montovolo-retreat7e.htm

adresinden 13.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 57 Aulnay-de-Saintonge, Fransa....................................................................59 1122'den sonra inĢaa edilmiĢtir. http://www.art-roman.net/aulnay/aulnay.htm adresinden 13.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 5, http://www.pitt.edu/~haskins/group5/minv16.jpg adresinden 13.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir.

1099'da inĢaa edilmiĢtir. http://www.art-roman.net/poitierssr/poitierssr.htm

adresinden 13.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 60 bitkisel geçmelerle sarılı hayvanlar 17.yy. topkapı

sarayı.

.........................60

Anadolu Uygarlıkları, (2000):Mustafa Eren ed., 5.c , Görsel Yay.,s.955

ġekil 61 M.Ö.3.yy Ara Della Regina Tapınağı Tarquinia, Ġtalya, .............................61 Oklahoma Üniversitesi, http://www.ou.edu/class/ahi4163/files/terra05.html adresinden 13.02.2010 tarihinde

edinilmiĢtir.

ġekil 62 Kanatlı At, Ġskit .........................................................................................61 Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 5,http://www.pitt.edu/~haskins/group5/peter1.jpg adresinden 13.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 63 M.Ö.3.yy Ara Della Regina Tapınağı Tarquinia, Ġtalya, ayrıntı ..................61 Oklahoma Üniversitesi, http://www.ou.edu/class/ahi4163/files/terra05.html adresinden 13.02.2010 tarihinde

edinilmiĢtir.

ġekil 64 Pazırık halısında kuyruğu bağlı at M.Ö. 5.y ...............................................61 Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 5, http://www.pitt.edu/~haskins/group5/peter1.jpg adresinden 13.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir.

xvi

ġekil 65 Ġlebouchard,France

,xı-xıı.yy.

....................................................................62

L'll Bouchard Tapınağı, Fransa, 11. yy.

http://www.art-roman.net/ilebouchard/ilebouchard.htm adresinden 13.02.2010

tarihinde indirilmiĢtir.

ġekil 66 Noin ula çift baĢlı kartal ............................................................................62 NakıĢlı ipek, Kurgan No: 6, 39.5 x 35.7 cm,Env.No:75, Ġskit 1969, no. 82; Trever,

pp. 37-38; pl. 18/2; Hermitage Müzesi http://www.hermitagemuseum.org/html_En/03/hm3_5_7b.html adresinden

13.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 67Güney Hollanda 15.yy.baĢı ........................................................................62 Dokuz Kahraman halısı, Metropolitan müzesi, (420.4 x 231.1 cm), John D. Rockefeller Jr.tarafından bağıĢ, 1947 (47.101.3)

http://www.metmuseum.org/toah/hd/anti/ho_47.101.3.htm adresinden 13.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 68 Çift baĢlı kartallı .......................................................................................62 Dokuz Kahraman halısı, Metropolitan müzesi, (420.4 x 231.1 cm), John D. Rockefeller Jr.tarafından bağıĢ, 1947 (47.101.3)

http://www.metmuseum.org/toah/hd/anti/ho_47.101.3.htm adresinden 13.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 69 Selçuklu tabağı 13.yy ilk yarısı ..................................................................63 En yüksek çap 9 3/16 in. (23.3 cm), Mr. and Mrs. Jack A. Josephson,bağıĢ, 1976

(1976.245)

http://www.metmuseum.org/toah/ho/07/waa/ho_1976.245.htm

Tapınak inĢaa 1030, http://www.art-roman.net/chauvigny/chauvigny2.htm adresinden 13.02.2010 tariinde edinilmiĢtir.

ġekil 71 Xııı. Yy. Selçuk dönemi vazodan ayrıntı simetrik sfenksler ......................63 Detroit Sanat Enstitüsü, http://www.dia.org/collections/ancient/islamicart/1989.34.html adresinden 15.03.2004 tarihinde edinilmiĢtir. Kodaman, M.(2004b), Doğu Sanatının Modern Avrupa Sanatına Etkisi , Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-iĢ Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi,Resim 169

ġekil 72 xıı- xııı. Yy. Selçuklu tabağı ......................................................................64

http://www.metmuseum.org/toah/hd/iselj/hob_51.53.htm

Yükseklik 3 1/2 in. (8.9 cm), Çap 8 9/16 in. (21.7 cm) Harris Brisbane Dick tarafından 1951 (51.53)

Graziano Baccolini, The Crypt of Montovolo is Actually an Intact Etruscan Temple !?Prof. Graziano Baccolini Dipartimento di Chimica Organica, Università di Bologna

xvii

http://www2.fci.unibo.it/~baccolin/montovolo-retreat7e.htm adresinden 13.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 74 Kafkas adige motifi ...................................................................................64 Doç. Dr. Erol YILDIR'ın çalıĢmalarından alınmıĢtır.

http://www.geocities.com/Athens/Oracle/8598/motif.htm adresinden 15.03.2004

tarihinde edinilmiĢtir. Kodaman, M.(2004b), Doğu Sanatının Modern Avrupa Sanatına Etkisi , Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Resim-iĢ Eğitimi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi,ġekil 19

ġekil 75 Kazakistan‘dan kopuz çalan çocuk

..............................................

...............

65

Kırzıoğlu, N. G. (2001): Altaylardan Tuna boyuna Türk Dünyasında Ortak YanıĢlar(Motifler), , Ankara: T.C.Kültür Bakanlığı Yay.Mehmet Hengirmen

koleksiyonundan s.273

ġekil 76 M.Ö. 6.yy Etrüsk dönemi,

.........................................................................

65

Oklahoma Üniversitesi, http://www.ou.edu/class/ahi4163/files/terra02.html

adresinden 14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 77 Lavardin Fransa

12.yy.

..............................................................................65

Vendome yakınlarındadır kilisenin inĢaa tarihi tam olarak bilinmemektedir.

http://www.art-roman.net/lavardin/lavardin.htm adresinden 14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 78 Ġslam yayılıĢı 750 ......................................................................................67 Markus Hattstein and Peter Delius, (2000): Islam and architecture, Könemann , 1.ed.,France: s.62

ġekil 79 Osmanlı haritası 1299 -1683 ......................................................................67 Markus Hattstein and Peter Delius, (2000): Islam and architecture, Könemann , 1.b.,France: s.538

68

http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/detail_notice.jsp?CONTENT%3C%3Ecnt_id=1013

4198673237453&CURRENT_LLV_NOTICE%3C%3Ecnt_id=10134198673237453

&FOLDER%3C%3Efolder_id=9852723696500781&bmLocale=en adresinden

14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

Louvre Müzesi,Servi oyma, Y. 67 cm; G. 18.1 cm; D. 4.6 cm. (including support)

Former Ambroise Baudry Kolleksiyonu, Kahire, Satın alma, 1898, Env.No. OA 4062 Islam Sanatı

http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/detail_notice.jsp?CONTENT%3C%3Ecnt_id=1013

xviii

4198673226189&CURRENT_LLV_NOTICE%3C%3Ecnt_id=10134198673226189

&FOLDER%3C%3Efolder_id=9852723696500781&fromDept=true&baseIndex=3

&bmLocale=en adresinden 14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 83 Thalpan köyü kaya kazıma, Indus Vadisi.Pakistan, ....................................69 www.geocities.com/RainForest/3982/thalp1.gif adresinden 21.11.2008 tarihinde

edinilmiĢtir.

ġekil 84 Hindistan,9.yy., Pratihara Periodu, baldırda koçmoynuz tamgası ...............70 Doniger, W., Michell, G.,1989, Animals in Four Worlds,Sculptures From India, The University of Chicago Press, Chicago ve London, s.189, Resim, 168

ġekil 85 17. 18. Yy. Doğu Tibet ya da Çin (eyer) ....................................................70 Doniger, W., Michell, G.,1989, Animals in Four Worlds,Sculptures From India, The University of Chicago Press, Chicago ve London, s.189, Resim, 168

ġekil 86 Delacroix, 19.yyın ortaları .........................................................................71 http://www.artlex.com, animaila maddesi, 14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

http://www.bronze-gallery.com/sculptors/artist.cfm?sculptorID=4

sayfasından 20.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir

ġekil 88 Escher .......................................................................................................74 M.C. Escher resmi web sitesi http://www.mcescher.com/ adresinden 14.02.2010

tarihinde edinilmiĢtir

ġekil 89 Altay‘da formsuzluk esprisi .......................................................................74 Necefoğlu,H., Crystallographic patterns in nature andTurkish art, Crystal

Engineering 6 (2003) s.159,Figür 7

ġekil

90 Escherde geçmeler,1969 ............................................................................75

M.C. Escher resmi web sitesi

http://www.mcescher.com/ adresinden 14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir

ġekil 91 Adolf Born (1930-) Brotherly Relations 1993, 56x45 cm ..........................75 56x45 cm, gallery cz resmi web sitesi, http://www.gallery.cz/gallery/en/Vystava/2000_06/Ramec_V.html adresinden

14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 92 Jno Didrickson,Huna Kuzgun Paravanı, 2009 ............................................76 http://www.jnodidrickson.com/tr/biyografi sayfasından 14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 93 Hahuli ve ÖĢvank kiliselerinden Avrasya Hayvan Üslubunda iĢlenmiĢ

kabartmalar .............................................................................................................79 Parlak,T.,(2007). Tur-An Yolunda Aralın Sırları, Ankara Üniversitesi Güzel Sanatar Fakültesi, s.483

xix

ġekil 94 Tortum Hahuli (10. yy.) kabartması ile OrtaAsadaki kanatlı gagalı aslanların karĢılatırılması ........................................................................................................79 Parlak, T., "Aralın Sırları Konferans", Erzincan Eğitim Fak., 22 Kasım 2005.slayt

koleksiyonundan

ġekil 95 Sivas Gökmedrese, 1271 ...........................................................................80 http://ireminkaravani.blogspot.com/2008/06/blog-post_20.html adresinden

  • 14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir

ġekil 96 Muhammet Siyahkalem .............................................................................82 ĠpĢiroğlu, M. ġ.(2004). Bozkır rüzgarı : siyah Kalem : Topkapı Sarayı Müzesi Kitaplığında bulunan Üstad Mehmet Siyah Kalem'in resimleri,Ġstanbul: Yapı Kredi Yayınları, s.40

ġekil 97 Kostandinsk Kurganından .........................................................................82 Bolshoi Kostandinsk kurganı,V. P. Darkevich, Khudozhestvennyi metall Vostoka

VIII-XIII vv. Proizvedeniia vostochnoi torevtiki na territorii evropeiskoi chasti SSSR i Zaural'ia (Moscow: Nauka, 1976). http://depts.washington.edu/silkroad/museums/gim/earlyeurasia.html adresinden

  • 14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 98 Kubad Abad 13.yy çini(Arık,2000) ...........................................................83 Arık,R.(2000), Kubad Abad Selçuklu Saray ve Çinileri, Ġstanbul, Türkiye ĠĢ Bankası Yayınları, 21,125, Resim: 21, 67-68, 125,Resim 77

ġekil 99 Resim Ġznik Çinisinden Desen 1550-1600 .................................................83 Akar, A., 1988, Treasury of Turkish Designs, Dover Publications Inc., New York,

s.99

ġekil 100 Cazular Oyununda Hacivat, Karagöz'ün Oğlu ve Cin...............................84 T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Milli Kütüphanesi http://www.mkutup.gov.tr/karagoz/2 adresinden 14.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 101 17.yy. Selçuklu eseri Berlin Ġslam Sanatları Müzesi ................................84 ―The Splendour of Islamic Calligraphy‖, Abdelkebir Khatibi, Mohammed Sijelmassi,

1996, Thames &Hudson

ġekil 102 Ejder figürlü halı 18. yy, Vakıflar Müzesi ...............................................86 Parlar, G.(2003). Anadolu‘da Hayvan Figürlü Yaygılar, Sanat ve Bilgi, Temmuz 2003, Sayı 2.,örnek

xx

duvar halısında bulunan Keçe aplike süslemenin çizimi sfenks betimlemesi(geyik- cin)ve hayali kuĢ . Pazırık kurgan no. 5, M.Ö.252-238 , d 1949'da kazıldı .. KorunmuĢ parça 110x80cm. Env. 1687/1.

http://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html adresinden

  • 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir)

Kurgan No: 6. 39.5 x 35.7 cm.; frag. 18/2, 21 x 15 cm. Env. no. 75.,Ġskit 1969, no. 82; Trever, pp. 37-38; pl. 18/2; Hermitage Müzesi

ġekil 106 aynı ipekten ayrıntı bulutlara baĢını gömmüĢ bir

kartal.

...........................88

ĠĢlemeli ipek, Kurgan No: 6. 39.5 x 35.7 cm.; frag. 18/2, 21 x 15 cm. Env. no. 75.,Ġskit 1969, no. 82; Trever, pp. 37-38; pl. 18/2; Hermitage Müzesi

ġekil 107 aynı ipekten çizim ...................................................................................88 Adamın sağ kol derisindeki dövme, Pazırık Kurgan no. 2, M.Ö. 300-290, Yayın: Rudenko 1953, p. 139, 298-302, 309-315; Rudenko 1970, pp. 111, 251-253,

260-266; Ġskit 1969, cat. no. 52; Rudenko 1968, fig. 10, p. 24. Hermitage Müzesi website.Washington Üniversitesi, http://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html adresinden

  • 15.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 108 Pazırık Kurganındaki mumyadan .............................................................89

Adamın sağ kol derisindeki dövme, Pazırık Kurgan no. 2, M.Ö. 300-290, Yayın: Rudenko 1953, p. 139, 298-302, 309-315; Rudenko 1970, pp. 111, 251-253, 260-266; Ġskit 1969, cat. no. 52; Rudenko 1968, fig. 10, p. 24. Hermitage Müzesi website.Washington Üniversitesi, http://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html adresinden

  • 15.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 109 Pazırık Kurganındaki mumyadan çizim ...................................................89 Çizim: Prof.Dr. AyĢe Özel

ġekil 110 Lenino kurgan buluntusu .........................................................................90 (Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 9, http://www.pitt.edu/~haskins/group9/group9.html adresinden

  • 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir. )

ġekil 111 Münhani çizimi .......................................................................................90

Akar, A. Keskiner, C., (1978):Türk Süsleme Santlarında Desen ve Motif, Tercüman

Sanat ve kültür Yay.Resim 16

ġekil 112 Ulski Aul‘dan münhaninin kaynağına örnek ............................................91 (Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 11, http://www.pitt.edu/~haskins/group11/group11.html adresinden 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir. )

xxi

Yıldır,E., Kafkas Motifleri,

http://www.geocities.com/Athens/Oracle/8598/motif.htm, adresinden, 20.06.2005

tarihinde edinilmiĢtir

T.C Milli Eğitim Bakanlığı Megep (Mesleki Eğitim ve Öğretim Sisteminin Güçlendirilmesi Projesi) El Sanatları Teknolojisi Kilim Dokuma, s.12

http://www.geocities.com/Athens/Oracle/8598/motif.htm, adresinden, 20.06.2005

tarihinde edinilmiĢtir

ġekil 116 BaĢadar kurganı buluntusu .....................................................................92 (Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 4, http://www.pitt.edu/~haskins/group4/group4.html adresinden

12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir. )

ġekil 117 IĢık konisi ve zaman ................................................................................96 Hawking,S., (1987), Zamanın Kısa Tarihi, Ankara, Milliyet Yayınları, 38-39

ġekil 118 Ġç içe geçmiĢ ıĢık konisinin sonsuzluk simgesi Süleyman mührünü oluĢturması .............................................................................................................96 Süleyman mührü, Çizim: Mehtap Dede Kodaman

ġekil 119 Selçuklu sikkelerinde koç boynuzu Süleyman mührünü oluĢturarak iki yana açılan kıvrımları

sonsuzluk sembolüne ()

dönüĢmektedir.

...........................................................................97

Parlar, G., 2001, Anadolu Selçuklu sikkelerinde yazı dıĢı figüratif ögeler T.C. Kültür Bakanlığı yayınları

ġekil 120 Saka Türklerine ait altın- mine süs eĢyası M.Ö. 5.yy

.............................

105

Saka Türklerine ait altın- mine süs eĢyası M.Ö. 5.yy Ejderha ve hayat ağaçlı çift kemer tokası, Saka kültürü,M.Ö. 4.5.yy. , http://www.artfaces.com/artkids/prehistoric2.htm sayfasından 15.02.2004 tarihinde dinilmiĢtir.

ġekil 121 ve ġekil 122, 9.10.yy. Yenisey Kırgız Kültürü, Minusink Havzası, Hakasya

Bölgesi

.....................................................................................................................

105

http://mmedia.nsu.ru/museum/Data/obj3684/ENGLISH_INTERFACE_EXIBIT.htm

adresinden 16.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 123 Muhtemelen dört yılanın dönüĢümünden oluĢtuğu belirgin olan hun

levhaları.

...............................................................................................................

106

Minyaev, S., (2000):―The Origins of the ―Geometric Style‖ in Hsiung nu Art‖in

Jeannine Davis-Kimball, Eileen M. Murphy, Ludmila Koryakova and Leonid T. Yablonksy, Kurgans, Ritual Sites, and Settlements: Eurasian Bronze and Iron Age, 2000, s.296,Oxford: Archeopress.110,Fig.2'den

xxii

Trishina I.V. ,2005, ―Multifigured Compositions in the Art of the Pazyryk

Culture‖,Anthropology & Archeology of Eurasia, vol. 43, no. 4 (Spring 2005)

Fig.1'den

111

Trishina I.V. ,2005, ―Multifigured Compositions in the Art of the Pazyryk Culture‖,Anthropology & Archeology of Eurasia, vol. 43, no. 4 (Spring 2005)

Fig.2'den

ġekil 126Asimetrik merkeze yaklaĢan kompozisyonlar

112

Trishina I.V. ,2005, ―Multifigured Compositions in the Art of the Pazyryk

Culture‖,Anthropology & Archeology of Eurasia, vol. 43, no. 4 (Spring 2005)

Fig.1'den

ġekil 127 Asimetrik çizgisel ritmik kompozisyonlar

112

Trishina I.V. ,2005, ―Multifigured Compositions in the Art of the Pazyryk Culture‖,Anthropology & Archeology of Eurasia, vol. 43, no. 4 (Spring 2005)

Fig.1'den

ġekil 128 Asimetrik çizgisel ritmik kompozisyonlar

113

Trishina I.V. ,2005, ―Multifigured Compositions in the Art of the Pazyryk

Culture‖,Anthropology & Archeology of Eurasia, vol. 43, no. 4 (Spring 2005)

Fig.1'den

ġekil 129 Dikey eksene bağlı simetrik kompozisyonlar

114

Trishina I.V. ,2005, ―Multifigured Compositions in the Art of the Pazyryk Culture‖,Anthropology & Archeology of Eurasia, vol. 43, no. 4 (Spring 2005) Fig.1

ve Fig.3'den

115

Trishina I.V. ,2005, ―Multifigured Compositions in the Art of the Pazyryk

Culture‖,Anthropology & Archeology of Eurasia, vol. 43, no. 4 (Spring 2005) Fig.1

ve Fig.3'den

ġekil 131 Dikey eksene bağlı üç parçalı kompozisyonlar

116

Fig.4'den

ġekil 132 Merkezcil asimetrik kompozisyonlar

117

Trishina I.V. ,2005, ―Multifigured Compositions in the Art of the Pazyryk

Culture‖,Anthropology & Archeology of Eurasia, vol. 43, no. 4 (Spring 2005)

Fig.5'den

ġekil 133 Düzgün Merkezli Yutan TamamlanmamıĢ Figürlü Merkezi Asimetrik

Kompozisyonlar

118

xxiii

Trishina I.V. ,2005, ―Multifigured Compositions in the Art of the Pazyryk.......... Culture‖,Anthropology & Archeology of Eurasia, vol. 43, no. 4 (Spring 2005)

Fig.6'den

ġekil 134 Ġspanya, Medinat El Zahra, 968

125

Louvre Müzesi,FildiĢi oyma ve kakma silindir kutu, SĠyah kakma izleri (yeĢim?)Former Riano Koleksiyonu, Satın alma 1898, OA 4068

ġekil 135 Ġspanya, Medinat El Zahra, 968

125

Louvre Müzesi,FildiĢi oyma ve kakma silindir kutu, SĠyah kakma izleri (yeĢim?)Former Riano Koleksiyonu, Satın alma 1898, OA 4068

ġekil 136 Ġspanya, Medinat El Zahra, 968

126

Louvre Müzesi,FildiĢi oyma ve kakma silindir kutu, SĠyah kakma izleri (yeĢim?)Former Riano Koleksiyonu, Satın alma 1898, OA 4068,

ġekil 137 M.Ö. 4. yy. At koĢum takımından balinalar atın yanak kısmına geliyor. 126 Jacobson, E.: ‗The Stag with Bird-headed Antler Tines: A Study in Image Transformation and Meaning‘, Bull. Mus. Far E. Ant., lvii (1985), Fig.141-143

ġekil 138 Güney Sibirya M.Ö.500-1000 Domuz öldürme sahnesi Pittsburgh Üniversitesi , Slayt Koleksiyonu Grubu 7, http://www.pitt.edu/~haskins/group7/group7.html adresinden 18.02.2010 tarihinde

129

edinilmiĢtir. )

ġekil 139 Suriye ya da Mısır 1320-1340 Domuz öldürme teması

..........................

Mohammet Ġbn el Zain, leğen,

çekiçlenmiĢ bronz, altın gümüĢ alaĢım kakma.

129

Y.22.2 cm, Taban Ç.50. 2cm., Versalles sarayından 1632'de Louvre'a aktarılmıĢ.

Env. LP 16.

http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/detail_notice_popup.jsp?CONTENT%3C%3Ecnt_i

d=10134198673225769&CURRENT_LLV_NOTICE%3C%3Ecnt_id=10134198673

225769&FOLDER%3C%3Efolder_id=9852723696500831&bmLocale=en

adrresinden 18.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 140 Gregor vahĢi domuz biçimindeki Drtad‘ı kutsuyor Ġncil 1569

133

Fot. Dickran Kouymjian

ġekil 141 St.George Heykeli Stocholm, Ġsveç HeykeltraĢ:Bernt Notke (1435-1509) Fot. Jürgen Howaldt.

136

ġekil 142 Selçuklu sikkelerinden örnekler

140

Parlar, G., 2001, Anadolu Selçuklu sikkelerinde yazı dıĢı figüratif ögeler

T.C. Kültür Bakanlığı yayınları

ġekil 143 . Nevruz‘un ejderi öldürmesi (Hacu-yi Kirmani Hamsesi).Karakoyunlu ... Türkmen Minyatür resmi .........................................................................................141

xxiv

ġekil144 Alp KarakuĢ

........................................................................................... Alp KarakuĢ Ukrayna Ġskit iĢi erkek figür M.Ö. 350

141

ġekil 145 Divriği Ulucamiinde yok olmaya yüz tutmuĢ örnek

...............................

146

http://www.tarihikentlerbirligi.org/icerik/haberDetay.asp?newsID=50

adresinden 18.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 146 Kells Ġncili, Ġngiltere,7.yy........................................................................147 Kells incili 8.yy, Trinityy College,Dublin Pischel,G.Sanat Tarihi Ansiklopedisi,Çev. Hasan Kuruyazıcı, Üstün Alsaç, C.II, Görsel Yayınlar, Ġstanbul, s.234

ġekil 147 GümüĢ altın karıĢımı kap,. Ġran; Balta Afganistan. M.Ö. 2000,

147

ġekil 148 Kıvrık bir kedigil, üç adet gagalı baĢ, dört adet koç baĢının yeraldığı

kartal Ģeklinde bronz plak,

149

ġekil 149 Batı Sibirya Bronz döküm

158

Kosarev, M. F. 1984. Zapadnaia Sibir v drevnosti. Moskva. (1984: 202)

Ksenofontov, G. V., ġamanizm ızbarnnie trudı, Yakutsk, 1992, s.184

ġekil 150 Hayvan bitki insan karıĢımı

Gribova, L. S. 1975. Permski zverinyi stil: Problemy semantiki. Moskva,

158

ġekil 151 Can

Göknil, Kader Habercileri serisinden,Kağıt üzerine

161

15x30cm, 2002

http://www.cangoknil.com/popups/kader/3kader_4.htm adresinden 16.06.2010

 

tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 152 Can Göknil, Pars Yılı,

161

Kader Habercileri serisinden,Tuval üzerine akrilik,40x30cm, 1999-2002 http://www.cangoknil.com/popups/kader/1kader_pars_yeni.htm adresinden

16.06.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 153 DilĢan Balkancı

163

ġekil 154 DilĢan Balkancı

164

‖Zamanda Gezginim‖, 120x151cm, 2010, Akrilik, Sanatçının kendisinden edinilmiĢtir.

ġekil 155, Ferhan Atalay, 2005,100x80,Akrilik Sanatçının kendisinden edinilmiĢtir.

165

ġekil 156 Ferhan Atalay, 2003, 90x90, Sanatçının kendisinden edinilmiĢtir.

166

xxv

ġekil 157 Hürrem Cangül, Tual üzerine yağlıboya, 2005, 1 m çapında, tuval üzerine

yağlıboya, sanatçının kendisinden edinilmiĢtir

167

ġekil 158 Melik Ġskender, Uzak Algılar Serisinden, 120x120,tuval üzerine yağlıboya

168

ġekil 159 Nazan Erkmen, Sümer Hayvan Masallarından, 2000 Çığ,M.Ġ.(2000), Sümer Hayvan Masalları, Kaynak Yayınları,Ġstanbul,s.14

169

ġekil 160 Özdemir Yemenicioğlu, 2000, 90x90cm, KarıĢık Teknik

170

ġekil 161 Özdemir Yemenicioğlu, 2000,1mx1m R, KarıĢık Teknik

171

http://www.ozdemiryemenicioglu.com

adresinden 20.11.2006 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 162 Rabia ÇalıĢkan, 2005, 35x65,KarıĢık Teknik www.turkishpaintings.com adresinden 16.02.2008 tarihinde edinilmiĢtir.

172

173

90x90, Tuval üzerine Akrilik ,Vakıfbank kol.

http://www20.uludag.edu.tr/~rtuncer/site_tr.htm adresinden 20.02.2010 tarihinde

edinilmiĢtir.

173

http://www20.uludag.edu.tr/~rtuncer/site_tr.htm adresinden 20.02.2010 tarihinde

edinilmiĢtir.

173

Galeri Apel,"kuyruklu oyun", demir, 127x90.5x26 cm

http://www.galleryapel.com/go.php?page=sergi&sergiid=33

"kuyruklu oyun", demir, 127x90.5x26 cm

ġekil 166 Süleyman Saim Tekcan 2000, Atlar Serisinden,

 

175

http://suleymansaimtekcan.com/v3_plt/platin.aspx?platinID=355&section=3&lang=

TR, adresinden 20.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 167 Uğur ÇalıĢkan

.......................................................................................

176

Artura Sanat Galerisi , 2003, 50x70, Tuval üzerine Yağlıboya

http://www.ugurcaliskan.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4&

Itemid=4 adresinden 20.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.

ġekil 168 Vettersfeloe‘den hayvan üslubu

............................................................. (Prof. John Haskins' in Slayt Koleksiyonu Pittsburgh Üniversitesi , Slayt

187

Koleksiyonu Grubu 11, http://www.pitt.edu/~haskins/group11/group11.html adresinden 12.02.2010 tarihinde edinilmiĢtir.)

xxvi

ġekil 169 Etkinlik 1, Hayvan üslubu konusundaki bilgi testinin çözülmesi

....

288

ġekil 170 Etkinlik 2 Slayt gösterisi eĢliğinde hayvan üslubunun tanıtılması

289

ġekil 171 AĢama 1: Hayvan fotoğraflarının soyutlanması ve stilize edilmesi

290

ġekil 172 Etkinlik:3 Uygulama AĢama 2: Öğrencilerin oluĢturmuĢ olduğu figürlerin

çıktısından kalıp kesilmesi

290

ġekil 173 AĢama 3 Sabun ve kağıt kalıp yardımı ile deriye aktarılan figürlerin kesilmesi

291

ġekil 174AĢama 4 Öğrencilerle birlikte giysi üzerinde kompozisyonun tasarlanması

 

292

ġekil 175 AĢama 5 Deriden kesilmiĢ figürlerin giysiye aplike

292

ġekil 176 Küçük metal düğmelerin giysiye perçinlenmesi

293

ġekil 177 Soğuk slikon yardımı ile figürlerin giysiye

294

ġekil 178 Soğuk slikon yardımı ile figürlerin giysiye

295

ġekil 179 Soğuk slikon yardımı ile figürlerin giysiye aplikesi

................................

295

296

296

296

296

ġekil 184 Öğrencilerin hazırlamıĢ olduğu giysiden ayrıntı

297

297

297

ġekil 187 Öğrencilerin hazırlamıĢ olduğu giysiden ayrıntı

298

ġekil 188 Öğrencilerin hazırlamıĢ olduğu giysiden ayrıntı

298

298

298

299

xxvii

ġekil 192 Öğrencilerin hazırlamıĢ olduğu giysiden ayrıntı

.....................................

299

ġekil 193 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

300

300

ġekil 195 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

301

ġekil 196 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

302

302

ġekil 198 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

302

ġekil 199 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

303

ġekil 200 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

303

304

ġekil 202 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

304

ġekil 203 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

305

ġekil 204 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

305

ġekil 205 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

306

ġekil 206 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

307

ġekil 207 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

307

ġekil 208 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

308

ġekil 209 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

308

ġekil 210 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

309

ġekil 211 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

309

ġekil 212 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

310

ġekil 213 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

310

ġekil 214 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

311

ġekil 215 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

311

xxviii

ġekil 216 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

......

312

ġekil 217 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

312

ġekil 218 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

313

ġekil 219 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

313

ġekil 220 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

314

ġekil 221 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

314

ġekil 222 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

315

ġekil 223 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

315

ġekil 224 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

316

ġekil 225 Öğrencilerin hayvan fotoğrafarından hazırladığı desenlerden örnek

316

Not : Bilgi Testindeki Ģekillere numara verilmediği için aĢağıda belirtilmiĢtir.

1. Hayvan üslubundan örnekler,Haskins slayt koleksiyonu.....................................280

2-a. BaykuĢ karikatürü, Güngör Kabakçıoğlu..........................................................280

2-b. BaykuĢ fotoğrafı,National Geographic.............................................................280 2-c. Mavi BaykuĢ grafiti...........................................................................................280

3-a. Simetri sorusu için örnek fotoğraf,National Geographic...................................280 3-b. Hayvan Üslubundan simetrik örnek (Trishina, )...............................................280 3-c. Simetri sorusu için örnek fotoğraf,National Geographic...................................280

4- a. Gris, Juan, ―1912, picasso‘nun portresi, Oil on canvas, 93.4 x 74.3 cm; Collection of Mrs. and Mrs. Leigh Block, Art Institute of Chicago (DC 13)

http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/gris/..............................................................281

4-b. Portre, Mehtap Dede Kodaman tarafından, karakalem

portre.........................................................................................................................281

4-c. Garanti Galeri Abidin Dino Sergisi ( 5 Aralık-31 Aralık 2001)........................281 www.garanti.com.tr/ /gg/2002/abidin_dino1.gif ...

5.

Alaska

yerli

sanatı,kuzgun

davul,

Ben

Paul

tarafından,

http://www.alaskanativeartists.com/drums.htm........................................................281

xxix

1.1. PROBLEM

BÖLÜM I

GĠRĠġ

Ġnsanoğlunu diğer türlerden ayıran bir özelliği de sanat yapabilme yeteneğidir. Ġnsan, en eski çağlardan beri duygu ve düĢüncelerini tasarıya döküp kayda geçirmiĢ, desen çizmiĢtir. Yazım iĢleminin önceli çizim ve tasarımdı. Sanatın baĢı da tasarımdır. Bazen de bir tasarım baĢlı baĢına sanat eseri olabilir. Kaldı ki yalnız sanat eseri değil, maddi ve manevi kültür adına her Ģey, düĢüncenin görselleĢmesi için desene ihtiyaç duyar. Böylece sanat eğitiminin baĢlıca konusu desen ve temel tasarım meselesidir.

Desene ve temel tasarım ilkelerine, yalnız iki boyutlu yüzey boyamalarından değil, tasvirli her tür nesne üzerinden ulaĢılabilir. Arkeolojik kanıtlardan anlaĢıldığı gibi neredeyse ilk insandan beri, insan eliyle yaratılmıĢ tasarımlar vardır. Hayvan üslubu, insanoğlunun süsleme sanatlarında en eskisi gibi görünmektedir(Rostovtzeff,1925). Orta Asya Hayvan Üslubu, yetkinleĢip bir tarza dönüĢmesi, daha sonra uygulamalı sanatlarda da süreklilik arz etmesi ve bazı tasarım özellikleri ile kolaylıkla diğerlerinden ayrılır.

Hayvan üslubu adını M.Ö. 1000 yıllarındaki step kültürlerinin ürettiği metal eĢyadan alsa da; kemik, deri, ahĢap, dokuma, taĢ, gibi pek çok malzeme ile geniĢ bir zaman dilimi ve coğrafyaya yayılarak, sanat tarihini nerede ise modern zamanlara kadar etkilemiĢtir. Üslup, kökleri gereği bu yaratım sürecinin içinde olan, baĢta bu sanatın çıktığı anayurttan kiĢileri, yakından ilgilendirmektedir. Evrensel boyutta da, tüm insan soyu, sözlü ve yazılı edebiyatla koĢut; biçimsel ve anlamsal olarak önceki zamanlara da uzanan; maddi ve manevi kültür hafızasının bu yapıtaĢını bilmelidir. Hayvan Üslubu, Roman sanatta ve bu uzun dönem içinde yer alan Ġslam sanatında da en önemli unsur olarak, Arabesk- Strygovsky (1975)‘nin önerisi ile Türkesk- hatta Grotesk denen türler içinde varlığını sürdürmüĢtür.

Erken

Ortaçağ,

Türk

Sanatı‘nın

Hayvan

Üslubunun

uygulandığı

en

önemli

devresidir.(Çoruhlu,

2010,

sözlü

görüĢme).

Roman

Sanatı,

Art

Nouveau

,

Romantizm, Sembolizm ve DıĢavurumculukla devam eden Modernizm hareketleri ise bu eski usüllerden çok Ģey edinmiĢtir. Sanatın içinde olan herkes, önemi evrensel boyutu aĢan bu süreç ve olgu hakkında bilgilenmek durumundadır çünkü bu eserler, neredeyse bu günkü kullandığımız temel tasarım ilkelerini belirlemiĢtir.

Temel tasarım tarihi genellikle Sanat

ve

El

sanatları(Art and Craft) hareketlerine bağlanmaktadır. William Morris (1834-1896), çağının uygulamalı sanatlarını yeniden canlandırmak için ortaçağ el sanatları geleneklerini inceledi(Bierut, 1999). Yine Pugin‘in(1812-1852) tasarım prensipleri denen ilkeler, Gotik mimariden esinleniyordu(Raizman,2003). Orta Çağ sanatı esasen Roman sanatı demekti, bu sanatta baskın olan unsur hayvan üslubudur. Bu üslubun estetik değeri ve temel tasarım meselesine kazandıracağı boyut, bundan sonraki yaratım sürecinde çok önemli bir zenginleĢtirici unsur olacaktır. Sanat kimliğinin geliĢmesinde; oradan evrenselliğe uzanan yolda, önemli bir katkı sağlayacaktır. Karaoğlu‘nun(2008) görüĢleri de bu doğrultudadır:

―Doğanın biçimsel kuruluĢ kanunlarından hareketle yeni biçim ve bağlantılar kurmak veya aynı ilkelerin sanatsal öğelerin temeline koymak hem Türk - Ġslam sanatlarının hem de çağdaĢ sanat akımlarının baĢlıca ilkeleri olmuĢtur.

Özellikle son yıllarda sanat eğitimi veren kurumların Temel Plastik Sanat Eğitimi dersi kapsamında yapılan uygulamaların Türk - Ġslam Süsleme Sanatlarındaki motif tekrarının bir ifadesi Ģeklinde uygulanması dikkat çekicidir. Bugün okullarımızda; elde edilen birim motiflerin veya bunların türevlerinin bir bütünlük sağlayacak Ģekilde tekrarına dayalı kompozisyon düzenlemeleri bu fikri doğurmaktadır. Teknik ve uygulama alanı dıĢında aralarındaki tek fark günümüz Temel Sanat Eğitimi çalıĢmalarında anlam ve içeriğin aranılmamasıdır.‖

Orta Asya Hayvan Üslubu‘nun özelliği soyutlamayla oluĢturulan bir üsluplaĢtırmadır. Modern sanatın da aslında baskın eğilimi ve çıkıĢı soyutlama ve biçim değiĢimidir. Bu bakımdan soyutlamayı anlamadan soyutu; sonraki geliĢmeleri ve modernizmi anlamak mümkün görünmüyor.

Orta Asya Hayvan Üslubunun yaratıcılık boyutu çok yüksektir. Neredeyse tüm yaratıcılık tanımlarını içeren bu tasarım mantığı, sanat eğitiminde yaratıcılığın geliĢiminde etkili olacaktır.

Günümüz dünyasında,

sanatın yapım anlamı,

yerini yıkıma bırakmaya baĢlamıĢtır.

Sanatın ve güzelin tekrar sorgulanması yönünde bir gereklilik olarak, insanın özüne

dönüp, eski bilgi ve görgülerin damıttığı kristalleĢmiĢ güzellik anlayıĢlarına tekrar bakması, bugün düne göre daha yaĢamsal bir zorunluluktur. Bilim gerçeği, etik iyiyi, estetik güzeli arar. Sanatın ne sunduğunu; insanı, insanlığı güzelleĢtirmek ve aĢkına ulaĢmak adına ne değer ürettiğini özellikle sanat eğitimcileri sorgulamalıdır. En azından ÇerniĢevski gibi sanat da diğer tüm etkinlikler gibi toplum içindir(Plehenov:1967) deme sorumluluğunu göstermek gereklidir. Sorun, sanatın nasıl ve neden yapılması gerektiğinin önerilmesi ya da dikte edilmesi değildir. Yaratıcılığın çok kültürlü doğası içinde, öz kültürden edinilen birikim de, sanatsal yaratıcılıkta bir kuluçka aĢaması yaratmak ve bir fark yaratma adına değerlendirmeye alınmalıdır.

ÇağdaĢ Türk Sanat Eğitimi‘nde Geleneksel Türk Sanatları ve Türk mitolojisi ihmal edilmiĢtir. Türk resminde kaç tane alegorik temalı resim sayabiliriz? Bu ikonografik temaların çoğunlukla Türk sanatçısına uzak kalmasındandır. Eski bir ikonografiye sahip olmayan yeniyi üzerine nasıl koyacaktır? Bu durum tamamı adaptasyon olan oyunları sahneye koyup, tiyatroya gelmiyorlar diye halka kızan zihniyete benzetilebilir. Bu tür yabancılaĢmalardan sıyrılınca halkın sanattan çok iyi anladığı ve sanatsal etkinlikleri de takip ettiği görülecektir. Kaldı ki halk, sanatsal nesneyi yaĢamın her anında kullanarak sanatı yaĢamaktadır. Sadece belirli zaman ve mekanlarda görülebilecek marketleĢmiĢ ve metalaĢmıĢ bir nesne olmaktan öte bu olguyu içselleĢtirmiĢtir. Bunu köy seyirlik oyunlarından, halk danslarına; keçe iĢlerinden oymacılığa varan geniĢ bir çerçevede değerlendirmek gereklidir. Ne evrensel ne yerel boyutta, kimse aslı varken taklide rağbet gösterecek durumda değildir. Asıl ise edinilen kültürü zenginleĢtirme ve dönüĢtürmeyle elde edilir. Günümüz sanat eleĢtirisinin Türk sanatının sorunlarını anlamaktan ne denli uzak olduğunu Ģu tür yorumlardan anlıyoruz:

―Yeni Klasikçiliğin önde gelen ressamlarından Fransız Jacques Louis David‘in ―Sabin Kadınları‖ tablosunu biliriz de Kayıhan Keskinok‘un ―Sabinlerin KaçırılıĢları‖ adlı yapıtından çoğumuzun haberi yoktur. Biz bizden olana uzak dururuz.‖ (ġenyapılı, 2008).

Sanat izleyicisinin baĢka ikonografilerini bilmekten önce kendi ikonografisini bilmesi ve sanat üzerine değer üretenlerin de öncelikle kendi kültürünü içselleĢtirmesi beklenir ki sanat sahasında bir çeĢitlilikten; birbirini çoğaltma,

etkileĢim ve paylaĢımdan söz edilebilsin. Daha sonra zaten kültür zenginleĢecek evresel bilgi düzeyine ulaĢılacaktır.

Sanatın ulusal yönü yanı sıra, sanat eleĢtirisinin antropolojik boyutu da anlaĢılamamaktadır. Dalkıran‘ın (2008) sanat ve eğitimi ile ilgili düĢünceleri tezimizin problemiyle uyuĢmaktadır:

― Bir milletin geliĢmiĢliği sanatıyla belli olmaktadır. Bir toplumu tanımlayan ve tanıtan en etkin öğe o toplumun sanatıdır ve sanatta özgünlüğü yakalamaksa atalarının sanatını iyi tanımakla hangi Ģartlarla oluĢtuğunu iyi bilmekle ve ona sahip çıkmakla olacaktır. Sanatta yakalanan özgünlük ancak bu Ģekilde korunur ya da elde edilir.‖

Doğu sanatında; örneğin, Japonya‘da Çin‘de ya da Kore‘de bu anlamda bir asimilasyon görünmüyor. Gerek ikonografileri ile gerek geleneksel biçimleri koruyup geliĢtirmeleriyle, bu eski halklar kültürlerine kısmen de olsa sahip çıkmaya çalıĢmaktadır. Görsel sanatlarda bunun meyvelerini almıĢlardır. Sadece görsel sanatlarda değil ama oyuncaktan kukla tiyatrosuna ya da gösterilerden, giyim-kuĢam, yeme-içme adabına kadar geleneğin nasıl geleceğe taĢınıp, modernleĢtirebileceği konusunda örnek olmuĢlardır.

Diğer anlaĢılmayan nokta ise halk sanatlarının evrenselliğidir. Çünkü halk sanatının önüne ve geleneksel sanatın karĢısına evrensellik kaygısı ile çıkılmaktadır. Orta Asya Hayvan Üslubu her ne kadar ‗soyluluğa ve yönetime ait bir sanat uslubu(Çoruhlu,2010,sözlü görüĢme)‘ olsa da çıkıĢı ve geleneksel halk sanatında izleri ile halk sanatını da ilgilendirmektedir.

―Lee White‘ın da dediği gibi ―Yöresel etkilerle biçimlenmis ama evrensel bir yanı olan geleneklerin yaĢamsal bir önemi vardır. Çünkü onlar biz insanları birbirimize bağlamaktadır.‖ Dünyadaki folklorik temalı resim örnekleri geleneksel görüntülerin, geleneksel özelliklerin evrensel bir boyutu oldugunu ortaya koymaktadır. Kisilerin Amerikan, Alman, Kızılderili, Hintli veya kuzeyden, dogudan, batıdan olması hiç önemli degildir. Önemli olan tüm bu örneklerden görüldügü üzere insanların aynı ümit, aynı acı, aynı sevinç ve aynı korkularının mirassal nitelikleriyle kültür varlıklarının içinde yer almıs olmasıdır.‖ (MC. Coy 1986; Arıcı, 2006).

ÇağdaĢ sanat içinde yerel gelenekten yol bulan, ulusal geçmiĢten ya da halk sanatından kaynaklanan özgün örnekler yer almaktadır, gelenek, özgünlük önünde bir engel olmayıp ortak zevkler, değerler ve ikonografi ile bir kimlik ve kiĢilik özelliği içinde sonsuz olanaklar sağlayabilmektedir. Gelenek modernlik önünde de engel değildir. Belki klasik batı geleneği modernin önünde engel olabilir ama

soyutlama ve biçim değiĢimi ile bu geleneği yıkan ve aĢan modern sanat; her zaman geleneksel halk sanatlarına kucak açmıĢ, çoğunlukla ondan kaynaklanmıĢtır. Özellikle Hayvan Üslubunun genel karakteri olan üsluplaĢtırma ve soyutlamayı anlamadan soyutu anlamak ve geleneksel sanatların iĢlevselliğini anlamadan kavramsal sanatı ve sonraki geliĢmeleri anlamak olası değildir.

Mehmedov ―Ġlmin zirvesi sanat, sanatın zirvesi ilimdir.‖ der(Vahabzade,2000). Yaratıcılık ve matematik iliĢkisi ; bilim ve sanat iliĢkisi ve bunların tasarım ilkeleriyle ilgisi son bölümde açıklandı.

ÇalıĢmanın ekolojik bir boyutu da vardır. Doğaya ve hayvana son derece saygılı olan bu üslub türlerin hemen hemen yok olduğu günümüzde, hayvan sevgisini tekrar canlandıracaktır. Zira, halk; doğa güzelliklerini sanatçı görüp gösterdikten sonra fark eder.

ÇalıĢmanın problemi ―Modern resim alanında Orta Asya kökenli Hayvan Üslubu‘nun incelenmesi; bu üslubun yer aldığı bir eğitim programının uygulanması ve sonuçların değerlendirilmesi nedir?‖ olarak belirlenmiĢtir.

1.2.AMAÇ

Probleme yanıt aramak üzere çalıĢmada temel olarak iki ana grupta araĢtırma sorusuna yer verilmiĢtir:

1.

Orta Asya

kökenli Hayvan Üslubu‘nun modern sanat, geleneksel ve

çağdaĢ Türk sanatındaki yeri nedir?

Bu araĢtırma sorusuna bağlı olarak çalıĢmada Ģu alt sorulara yer verilmiĢtir:

1.1.Orta Asya kökenli Hayvan Üslubu‘nun tanımı, özellikleri, tarihi ve coğrafi geliĢim süreci nasıldır?

  • 1.2. Orta Asya kökenli Hayvan Üslubu‘nun modern sanattaki yeri nedir?

  • 1.3. Orta Asya kökenli Hayvan Üslubu‘nun geleneksel Türk

sanatlarındaki yeri nedir?

  • 1.4. Orta Asya kökenli Hayvan Üslubu‘nun çağdaĢ Türk sanatındaki yeri

nedir?

2.

Orta

Asya

kökenli

Hayvan

Üslubu‘nun

yer

programının uygulama ve sonuçları nedir?

aldığı

bir

eğitim

Bu soruya bağlı alt sorular :

  • 2.1. Orta Asya kökenli Hayvan Üslubu hakkında eğitim programı

öncesinde örneklemin bilgi durumu (kültür, soyutlama, stilizasyon,simetri

konularında) nedir?

  • 2.2. Orta Asya kökenli Hayvan Üslubu‘nun yer aldığı bir eğitim programı

sonucunda örneklemin ortaya çıkardığı sanat ürünlerinin değerlendirme sonuçları (temel tasarım ilkeleri ve yaratıcılık özellikleri açısından) nedir?

1.3.ÖNEM

ÇalıĢma , Dokuzuncu BeĢ Yıllık Kalkınma Planı (2007 – 2013)‘ nda da belirtildiği

gibi:

―7.3.5. Kültürün Korunması ve GeliĢtirilmesi ve Toplumsal Diyaloğun Güçlendirilmesi‖ baĢlıklı paragraflardaki hedefler kapsamında Kültürümüzün özgün yapısını ve zenginliğini kaybetmeden geliĢime açık olması ve evrensel kültür birikimine katkıda bulunması.‖

çerçevesinde sanat kimliğin geliĢtirilmesine hizmet edecektir. ÇalıĢma derleme ve envanter olmaktan çok özgün bir inceleme, yorum ve yöntem geliĢtirme çabası içindedir. Gelenekten yola çıkarak hem modern olabilen hem yaratıcılığı geliĢtiren bir sanat eğitimi uygulaması ve tasarım mantığı da öneren çalıĢmanın, evrensel ölçekte sanat ve eğitimine katkı sağlaması umulmaktadır. Çok kültürlü yapısı yanında ulusal ve özgün olması; sosyoloji, tarih, coğrafya, zooloji gibi yan disiplinlerle iletiĢim içinde bulunması yönleriyle sanat eğitimi ve genel eğitime katkı sağlayabilir. Diğer yandan köklere dayanan böyle sağlam bir çıkıĢın yapılması ile Türk sanatçısının ve toplumunun özgüvenini arttırak özgün sanatçılar ve eserler yaratılması hedeflemektedir. Buradaki çıkıĢ noktası Atatürk‘ün "Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça daha büyük iĢler yapmak için kendinde kuvvet bulacaktır." sözüyle koĢuttur.

Atatürk‘ün

29

Ekim

1933‘deki

sözlerinden,

köklere

dönme

ve

diğer

Türk

toplumlarıyla

kültürel

iliĢkilerin

geliĢtirildiği

bilimsel

çalıĢmaların,

vasiyeti

olduğunu anlıyoruz:

―……Bugün Sovyet Rusya, dostumuzdur, komĢumuzdur, müttefikimizdir. Bu dostluğa ihtiyacımız vardır. Fakat yarın ne olacağını kimse kestiremez. Tıpkı Osmanlı Ġmparatorluğu gibi, tıpkı Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu gibi parçalanabilir. Bugün elinde tuttuğu milletler, avuçlarından kaçabilirler. Dünya yeni bir dengeye ulaĢır. O zaman Türkiye ne yapacağını bilmelidir. Bizim, bu dostumuzun idaresinde dili bir, inancı bir, öz kardeĢlerimiz vardır. Onlara sahip çıkmaya hazır olmalıyız.

Hazır olmak, yalnız o günü susup beklemek değildir, hazırlanmak lâzımdır. Milletler buna nasıl hazırlanır? Manevî köprülerini sağlam tutarak!

Dil, bir köprüdür;

Ġnanç, bir köprüdür;

Tarih, bir köprüdür.

Bugün biz bu kitlelerden dil bakımından, gelenek, görenek, tarih bakımından ayrılmıĢ, çok uzağa düĢmüĢüz. Bizim bulunduğumuz yer mi doğru, onlarınki mi? Bunun hesabını yapmakta fayda yoktur. Onların bize yaklaĢmasını bekleyemeyiz. Bizim onlara yaklaĢmamız gerekli… Köklerimize inmeli ve olayların böldüğü tarihimizin içinde bütünleĢmeliyiz. Tarih bağı kurmamız lazım, folklor bağı kurmamız lâzım… Bunları kim yapacak? Elbette biz! Nasıl yapacağız? ĠĢte görüyorsunuz, dil encümenleri, tarih encümenleri kuruluyor… Dilimizi, onun diline yaklaĢtırmaya ve böylece birbirimizi daha kolay anlar hale gelmeye çalıĢıyoruz… Tarihimizi ona yaklaĢtırmaya çalıĢıyoruz, ortak bir mazi yaratmak peĢindeyiz. Bunlar açıktan yapılmaz, adı konarak yapılmaz, bunlar devletlerin ve milletlerin derin düĢünceleridir.‖(Atatürk,1933).

Toplumların ayrı ayrı var olma nedenleri tanıĢıp kaynaĢmaları, birbirlerini çoğaltmaları içindir yoksa asimilasyon (kendine uydurma) durumu için değildir. Zaten sanat bir uylaĢamama dönüĢtürme durumudur. Yalnız bu dönüĢtürme durumu evren organizmasına karĢıt bir bozma olmayıp onunla uyuĢan fakat insan ruhuyla damıtılmıĢ bir dönüĢtürmedir. Tanecikler evreninden küreler evrenine sağlıklı bir kavuĢma ancak her organın kendi içinde sağlıklı geliĢimi ile mümkündür. Bu sayede birlik ve bütünlüğe ulaĢılarak insanlık için güzel-iyi-doğru değerler kurulabilir. Bu bağlamda özgünlük arayıĢları önemlidir. Özgünlük arayıĢları içinde belirli bir geleneğe dayanak oluĢturma toplumlar için gereklidir. Bu geleneğe bağlılık kiĢisel özgünlük ya da toplumsal özgünlük için bir engel olmayıp onu türü içinde bir devamlılığı olan ve diğer türlerden ayıran seçkin bir konuma sokar. Bu düĢünceden hareketle ‗ Hayvan Üslubu‘ ve onun tasarım mantığından yola çıkıp üslubun Modern bir uyarlamasını öneren çalıĢmanın özgün resim eğitimi yapılanmasında bir dip

dalgası yaratması, bu sayede Türk sanatını kendi sularına götürerek oradan daha büyük okyanuslara taĢıması umulmaktadır.

―Üslûp, (Fr. Style, Ġng. Style, Alm.Stil, Arapça Uslûp) bir devrin ya da bir sanatçının kiĢiliği . Yani teknik, renk, kompozisyon, biçim ve anlatım bakımından özellikleridir. Bir ülke sanatı eğer muntazam bir geliĢim kaydediyorsa arkaik, klasik ve barok devrelerini yaĢar ve tekrar arkaizme dönerek yeniden geliĢim ayaklarını tırmanır.‖(Turani:1968).

Türk resminde de aynı mantık uygulanabilir ancak üslup içindeya da dıĢında tekrarla değil dönüĢtürmeyle devam ede gelen bir arayıĢ, sağlıklı geliĢir.

Ġnsan türü sayesinde son birkaç yüzyıldır doğanın dengesi bozulmakta kültür ve tabiat varlıkları harap olmaktadır. Yüce değerleri olan eski insanın saflığı, dünya ve tabiatla kurduğu doğal döngüsel iliĢki, onun bir parçası olma, evrenle uylaĢma, karmaĢayla uylaĢamama durumu ve doğayla uyumlu bir dönüĢtürme süreci olan yaratma serüveni modern insan için bir çıkıĢ yolu gibi görünmektedir. Bu sayede evrenin dengesi belki de tekrar kurulabilir ve daha üst bir kültür, daha üst bir yaĢayıĢ tarzı ve daha üstün bir bilinçlenme durumu gerçekleĢebilir.

Orta Asya Hayvan Üslubu tanımlanmıĢ; içerik, öz, biçim gibi tüm yönleri ile ortaya konmuĢ; Sanat EleĢtirisi ve Estetik yöntemleri ile değerlendirilmiĢ; temel tasarım ilkeleri belirlenerek, günümüzde kullandığımız temel tasarım ilkelerinin buradan da kaynak bulduğu gösterilmiĢtir. Ġlgili bilgiler ıĢığında Sanat Tarihi, Estetik, Sanat EleĢtirisi ve Uygulamalı ÇalıĢmalar disiplinlerini kullanarak ve bu disiplinlere Yaratıcılık boyutu da eklenip, hayvan üslubu- yaratıcılık iliĢkisi göz önünde bulundurularak, bir eğitim programı oluĢturulmuĢ ve ilköğretimin son basamağında, bir ünite planı içinde kullanılarak; sanat eğitiminde değerlendirmiĢtir. Piaget(1999)‘e göre soyut iĢlem basamağı çocukta 11- 12 yaĢlarında baĢlamaktadır. öğrencinin soyutlamaya geçiĢini bu yöntemle sevdirmek ve kolaylaĢtırmak hedeflenmiĢtir.

Kültürel özellikler yeterince bilinmemektedir bu programla kültürel alt yapı ve geleneksel sanatların kökleri de tanıtılmıĢtır.

Modernizm ile birlikte; sanat ve el sanatları hareketleri, endüstiriyle sanatın birleĢimi , sanatın iĢlevsel yönünün ağırlık kazanması, sanatı meta olmaktan ayıran ve kavramsal değerini öne çıkaran bazı yaklaĢımlar oluĢmuĢtur. Modern ve post- modern dünya sanatında; Geleneksel sanatlar- Güzel Sanatlar , Dekoratif sanatlar ve

ĠĢlevsel sanatlar gibi ayrımlar azalmıĢtır. Tıpkı bilim dalları arasındaki disiplinlerarası birlikteliğin hız kazanması gibi eklektik yapılanmalarla sanat türleri iç içe geçmiĢ ; sanat dalları kaynaĢmıĢtır. Bu çalıĢmayla Türk sanatının erken dönemini modern sanata taĢıyan , gelenekle moderni uzlaĢtırmaya çalıĢan akademik bir anlayıĢ ve sanat eğitimi kuramı ortaya koymak ; bu konuda bir eğitim programı geliĢtirmek yönünde bir adım atılmıĢtır.

Erken dönem Türk sanatının evrensel doğasını çağdaĢ sanata taĢıyan ve sanat kimliğinin geliĢimini destekleyen bu çalıĢma ile köklerinden yapılanan bir sanat ve kültür anlayıĢı yaratmak; bu sayede özgün ve üstün eserler oluĢturup, insanlığa katkıda bulunmak hedeflenmektedir. Kavimler göçü çizgisinde ve Türk geleneksel sanatları üzerinde hayvan üslubunun geliĢimi takip edilmiĢ, dönüĢümleri araĢtırılmıĢtır. Türk sanatının bu en eski yapı taĢının evrensel önemi , temel tasarım disiplinine ve bugünkü sanatın gelindiği noktaya katkısı kısmen de olsa gösterilmiĢtir.

Yaratıcılık boyutu çok yüksek olan hayvan üslubunun yaratıcılıkla iliĢkisi gösterilm; üslup çağdaĢ yöntem ve tekniklerle modern sanat eğitiminde uyarlanmıĢtır. Bu sayede, sanat eğitimine ve yaratıcılığa katkı sağlamak, Türk sanatının kimliği geliĢtirilmek istenmiĢtir. Sanat Eğitimi programı bu ihtiyaç

içerisindedir.

  • 1.4. VARSAYIMLAR

Öğrencilerin eğitim programı öncesinde cevapladıkları bilgi testine içtenlikle cevap verdiği varsayılmaktadır.

  • 1.5. SINIRLILIKLAR

Bu çalıĢmanın uygulaması 2009-2010 eğitim yılı ile sınırlıdır. ÇalıĢma 12-13 yaĢ ilköğretim son sınıf öğrencileri ile yapılmıĢtır.

1.6.

TANIMLAR

Hayvan Üslubu

Kökeni Orta Asya‘ya dayandırılan, Kuzey Batı Çin‘in Ordos bölgesinden Orta Avrupa‘ya kadar uzanan Avrasya steplerinin kültürlerinin M.Ö. 1000 yıllarının serileri ile iliĢkili hayvan konularının baskın olduğu bir sanatı tanımlamak için kullanılan terim (Rostovtzeff,1929; Rayevsky,2007). Bu tanım kullanıĢlıdır fakat eksiktir; Rostovtzeff, Borovka, Talgren ve diğerlerinin iĢlerinde Macaristan‘dan Pasifik kıyılarına kadar tarzın alıĢılmadık yayılımı gösterilmiĢtir.‖ (Golomshtok,1933). Tuna‘dan Moğolistan'ın Gobi çöllerine kadar uzanan steplerdeki önemli bir grup olan Ġskitler, bunun iki katı kadar mesafeden Kuzey Amerika‘nın öteki kıyılarına kadar ki bir alandaki kültürlerle ilgilidir (Honour ve Fleming, 2005).

Bilgi testi

AraĢtırmacı tarafından geliĢtirilmiĢ stilizasyon, soyutlama, simetri ve kültürel özellik boyutlarında bilgi düzeyini ölçen ve uygulama öncesinde kullanılan test.

Orta Asya Hayvan Üslubunun Kullanıldığı Eğitim Programı

AraĢtırmacı tarafından hazırlanan bilgi testi ile uygulamada gerekebilecek bilgilerin düzeyinin sınandığı; Hayvan Üslubu konusunda bir slayt gösterisi ile Orta Asya kökenli Hayvan Üslubu‘nun tanıtıldığı; Hayvan fotoğraflarından soyutlamaların ve üsluplaĢtırmaların desenlendiği, uygulama sürecinde deri parçalarından kesilen bu hayvan figürlerinin temel tasarım ilkelerinden yararlanılarak pamuklu giysi üzerine aplike edildiği bir grup çalıĢması ile bunun değerlendirilmesinden oluĢan program.

  • 1.7. KISALTMALAR

AO: Aritmetik Ortalama, SS: Standart Sapma, Bkz.: Bakınız, M.Ö. (Milattan önce),yy. (yüzyıl) gibi bildik kısaltmalar dıĢında kısaltmaya yer verilmemiĢtir.

BÖLÜM II

ĠLGĠLĠ ALANYAZIN

2.1. SANAT TARĠHSEL BOYUT

2.1.1. Ġlgili AraĢtırmalar

Hayvan Üslubu‘nun sanat eğitimiyle iliĢkisi, bir eğitim programında uyarlanıp uygulanması ve değerlendirilmesi ile ilgili baĢta kayıtlı yerli ve yabancı tezler olmak üzere alan yazın taraması yapılmıĢ bu konuda bir çalıĢmaya rastlanmamıĢtır.

Orta Asya Hayvan Üslubu tanımlanması, kaynağı, daha sonra bunun türevleri yahut baĢka bölgelerde faklı adlandırılmaları, sınıflandırma, karĢılaĢtırma, etkileĢimleri , sosyolojisi, ikonografisi, tasarım ilkeleri ve bu konudaki sorunlarla ilgili incelemelerin yer aldığı sanat tarihçi ve arkeologların geniĢ bir literatürü bulunmuĢtur.

Türkiye‘de, Hun sanatı adlı kitabı ile Nejat Diyarbekirli, pek çok makale ve kitabı ile Selçuk Mülayim ve YaĢar Çoruhlu konuya eğilen baĢlıca bilim insanlarıdır.

Selçuk Mülayim‘in kaynakçada geçen eserleri özellikle DeğiĢimin Tanıkları Ortaçağ Türk Sanatında Süsleme ve Ġkonografi(1999), Aklın Ġzleri Bilim Olarak Sanat Tarihi (2006) kitaplarından ve Türk Süsleme Sanatında Arabesk Problemi(1983), ―Anadolu‘da Hayvan Üslubunun Bir Örneği‖(1984), Kuzeyde Geyik Kültü ve Hayvan Üslubu'nun DoğuĢu(1994). Rumi Motifinin Zoomorfik Kökeni Hakkında (1989) gibi makale ve bildirilerinden yararlanılmıĢtır.

Erken devir Türk sanatı için baĢlıca kaynak olan YaĢar Çoruhlu‘nun kaynakçada adı geçen pek çok yayınından, özellikle hayvan üslubunun kökeni, yayılımı ve ikonografisi hakkındaki görüĢlerinden yararlanılmıĢtır. Türk mitolojisi, hayvan üslubunda ikonografi gibi bilgilerine yer verilmiĢ kendisinden bir çok alıntı yapılmıĢtır. Özellikle Ġslamiyetten Önceki Türk Sanatında Hayvan Mücadele Sahneleri.(1993a), Türk Sanatı‘nda Görülen Hayvan Figürlerine ―Gök veYer‖ Sembolizmi Açısından Bir BakıĢ(1993b), Türk Sanatında Görülen Deve Figürlerinin

Sembolizmi(1995), Uygur Sanatında Lotus. (1989), Orta Asya Türk Tasvir Sanatındaki Mücadele Sahneleri ve Sembolizminin Osmanlı Minyatürlerindeki Yeri(2003)., Orta Asya‘dan Anadolu‘ya Lahit Ya da TaĢ Sandukalarda Görülen Hançer Bıçak Tasvirleri‘nin Sembolizmi (2002) gibi makalelerinden alıntılar yapılmıĢtır. BaĢta Türk Sanatı‘nda Hayvan Sembolizmi (1995) ve Ġç Asya‘daTürk Sanatının DoğuĢu ve GeliĢmesi(2000b)ve Orta Asya'dan Anadolu'ya Türk Sanatı ve Kültürü(2006) olmak üzere erken devir Türk sanatı ve mitolojisi ile ilgili kaynakçada adı geçen bir çok kaynak kitabına baĢvurulmuĢtur.

Hayvan Üslubu ile ilgili alan yazından baĢka , Türk Süsleme Sanatları, Temel Tasarım, Sanat Eğitimi, Yaratıcılık ve Genel Sanat Tarihi, Mitoloji, Ġkonografi, Semboller ile ilgili kaynaklara da baĢvurulmuĢtur. Yine ġamanizm ile ilgili kaynaklardan yararlanılmıĢtır.

Dil, Tarih, Coğrafya, Sosyoloji, Zooloji gibi ilgili yan dallardan da yeri geldikçe istifade edilmiĢtir. Bu kaynaklar kaynakçada gösterilmiĢtir. Burada sadece baĢta üniversite araĢtırmaları olmak üzere belli baĢlı ‗Hayvan Üslubu‖ hakkındaki yazına değinilecektir.

Konu hakkındaki ana kaynak üslubun isim babası Rostovtzeff‘in 1925 yılında toparladığı Princeton Üniversitesindeki ders notlarından oluĢan Güney Rusya ve Çin‘de Hayvan Üslubu adlı kitabıdır. Burada genel olarak hayvan figürleri gösteren Mezopotamya (Asur,Babil,Sümer), Miken gibi sanatlarla Sibirya‘daki Hayvan Üslubu‘nun iliĢkisi ve farklılığı üzerinde durup Sibirya‘dakinin daha arkaik olduğunu, Orta Asya‘daki kullanıla gelen bazı tarzların diğerlerinde bilinmediğini bunlara bağlanamıyacağını açıklamıĢtır.Mezopotamyadaki geç neolitik döneme tarihlenen Susa seramikleri ile hayvan üslubu arasında ilgiler kurulsa da o bunu daha çok Mısır mirasına bağlamaktadır. Orta Asya ve Mezopotamya ve Afrikada paleolitik döneme ait yeterli bulgu olmadığından bağlantı kurulamamaktadır. Orta Asya Hayvan Üslubunun geliĢim aĢamalarında pek çok etkiye açık olduğunu fakat çıkıĢının özgün ve tek merkezli olduğu yönünde görüĢler ortaya koymuĢtur. Hayvan Ülubunu, Ġskit ve Sarmat olarak sınıflandırdıktan sonra, Sarmat sınıflandırmasının zorlama olduğunu aslolan bu Ġskit üslubu olduğunu ve onun kökeninin de Orta Asya‘da bir yerlerde aranması gerektiğini söylüyor. Türkistan‘ın kaynak

gösterildiğini fakat orada tarım toplumu bulunduğunu ve yerleĢik hayata geçildiğinden vahĢi hayvanları seven bu üslubun ancak göçebelikle bağdaĢacağını söyleyerek bu önemli fikri eliyor. Böylece Ġskit-Ġran-Türk bağlantısını da gözden kaçırıyor. Sonra da kendisi ile çeliĢerek Türk idaresinde olan Chou ve Han döneminde Çin‘deki hayvan üslubundan söz ediyor.

Haskins‘in(1961) 5. Pazırık Kurganı ve Hayvan Üslubu adlı Michigan üniversitesinde hazırladığı doktora tezi. konuya ciddiyetle eğilen çalıĢmalardandır. 1. Bölümde Kaynaklar Heredot ve Ġskitlere değinmiĢtir. 2. Bölümde Güney Sibirya etnografyası ile onun hayvan üslubu ile iliĢkisine değinilmiĢtir. 3. Bölümde Altay bölgesinin büyük kurganlar açısından özeti 4. Bölümde 5. Pazırık kurganının hazineleri, 5. Bölümde Pazırık Sanatında Motifler, 6. Bölümde 5. Pazırık Kurgan‘ının tarihlenmesi konuları açıklanmıĢtır.

Yine Rostovtzeff, Strygowsky, Rudenko ve Franz Hancar‘ın ilgili makaleleri, Bokovenko‘nun hayvan üslubunun yayılımı hakkında iklim değiĢiklikleri ile ilgili hareketliliği açıklayan ve ikonografi hakkında güncel makaleleri ile kompozisyon türlerini açıklayan süsleme ve tasarımla ilgili meslelere eğilen: Trıshına (2005)‘nın Pazırık Kültürü sanatında çok figürlü kompozisyonlar, Berczi‘nin Merkez Avrasya Süsleme Santlarında Duvar Kağıdı Örnekleri ve Onların Tip Ağları ve En Erken Belirmeleri Üzerine (2001)ve Avrasyanın son bin yıllarının süsleme sanatlarında kataçi ve simetri (2000) adlı makaleleri.

Avrasya Bronz ve Demir Çağının Kurganları, Rituel yerleri ve yerleĢim alanları (Kimball vd., 2000) adlı kitap 7 ülkeden bilim insanlarının katkısı ile 30 makaleden oluĢan hayvan üslubu meselesine isim verildiği günden günümüze, en önemli araĢtırmacıları da referans alarak bugünkü bilimadamlarının görüĢleri ile yapılmıĢ tüm bu hatları birleĢtirmeye çalıĢan bütüncül bir çalıĢmadır. Ġngiltere, Ġtalya, Ġrlanda, Almanya, Ġsveç ,Rusya ve Amerika gibi ülkelerden biliminsanları pek çok konuyu ele alıp göçebe toplum, Ġskit gibi mitik söylemler ve önyargılara değinmekle beraber köken meselesine gelindiğinde yine ucunu açık bırakarak 75 sene önceki 3 teoriyi tekrarlayıp sonuca bağlamamıĢlardır. Uluslar arası iĢbirliği ile daha çok araĢtırma gerektiğini vurgulamıĢlardır (Kimball:2000) .Çok değerli makaleler içeren bu çalıĢmaya yeri geldikçe gönderme yapılmıĢtır.

Yine baĢka bir proje olan Hovsgol Deerstone projesi (Hovsgol GeyiktaĢ projesi) Moğolistanla arktik (kutup) bağlantılarını araĢtırmaktadır.

John (2004) tarafından Southampton Üniversitesi (Ġngiltere)de yapılan Hayvanlar, sanat ve toplum: Orta Asya‘da kaya sanatı ve maddi kültür adlı doktora tezinde kaya resimlerinin büyüye dayandırılması yönündeki modası geçmiĢ yaklaĢımlarla, batılı düĢüncenin ilkel dinlere atfettiği totemcilik, çoktanrıcılık ġamanizm vs. dıĢında daha ileri açıklamaları olabileceğini; kaya resimlerinin basit bir süs olduğu ya da sembollerin arketipleri olduğu yönündeki önceki açıklamalar yerine sosyal yaĢam içinde zoomorfik imgelerin çok yönlü rollerini araĢtırmıĢtır. Gorno Altay ve Doğu Kazakistan‘ın Pazırık arkeolojik kültürünün sanatı ve toplumunun hayvanlarını yeni yönlerini araĢtırıp, onların maddi kültür içindeki yeri, hayvan imgelerinin türü ve gücü ile yapıldıkları alanlar; bireysel bir yaratı ve kiĢisel seçimlerle toplumsal yaĢam tarzı ve günlük hayatla yakın iliĢkileri incelenmiĢtir.

Hunvald (2004) tarafından Missouri (Columbia) Üniversitesinde yapılan Ortaçağ MetaliĢlerinde bir çalıĢma: Warnebertus Kutsal Emanet sandığı adlı doktora tezinde 7. yya ait iki yüzü farklı tarzda süslenmiĢ olan( Bir yüzü Akdeniz bitkisel süslemeleri diğer yüzü Geç II. Alman Hayvan Üslubu tarzında ) metal kutsal emanet sandıklarını tanıtıp ortaçağda bu iki tarzı yan yana getiren sanat anlayıĢını ve bu tür lüks nesnelerin oluĢum ve ticaretini yönlendiren sosyolojik ortamı sorgulamaktadır.

Parlak (2007)‘ın Tur‘an Yolunda Aral‘ın Sırları adlı kitabı bölgede maddi kültürün oluĢumu ile ilgili pek çok olguyu açıklaması, kültürü: hayvancılık , ticaret ve tarım toplumu olarak ayırıp özelliklerini belirlemesi Orta Asya sanatı ve göçebelikle ile ilgili bazı soruların açığa kavuĢması anlamında önem taĢımaktadır. Son Buzul çağından sonra insanların Turan ovasında tekrar hayata baĢladığını tamga ongun ve sembollerin buradan Avrupaya nasıl yayıldığını bilimsel verilerle göstermiĢtir. Tezimiz açısından önem taĢıyan bir yönü de Erzurum yakınlarındaki kiliselerde hayvan üslubu özelliklerini daha önceki araĢtırmacılara da atıfta bulunarak göstermesidir. Yine Van Akdamar kilisesini de bu bağlamda ele almıĢtır. Kazakistan‘da beĢ yıla yakın bir saha çalıĢması ve bölgedeki araĢtırmalarla oluĢturulan; ciddi bilgiler yanında özgün akademik yorumlar içeren önemli bir çalıĢmadır.

Somuncuoğlu S.(2008) Moğolistan‘dan Anadoluya kaya resimlerini fotoğraflayıp, uzman görüĢleriyle desteklediği çalıĢması, hem hayvan üslubunun köklerini gösteren asıl materyalin yerinde bulgulanması ve belgelenmesi hem de konuyla ilgili görsel materyalin tanınmasında büyük faydası vardır. Yine çalıĢma kurgan müzelerinden de yerinde görüntüler tespit edip kamuoyuna duyurmuĢtur.

Dalkıran‘ın (2008) Ġslamiyet Öncesi Türk Sanatı‘nda ġamanizm‘in Etkisi, adlı makalesi tezimizle doğrudan ilgili olan bir çalıĢmadır. Hayvan üslubundaki sahnelerin ġamanizm ve Ģamanizmle ilgili mitolojik temalarla bağlantısını araĢtırmaya yönelik bir denemedir.

Bilici‘nin Anadolu TaĢ Tezyinatında Hayvan Üslûbu (Erken Devir Örnekleri Üzerine Bir Deneme) Hayvan üslubunun Anadolu‘daki tezahürlerini görme açısından faydalı olurken Alsan(2005)‘ın doktora tezi Türk Mimari Süsleme Sanatlarında Mitolojik Kaynaklı Hayvan Figürleri (Orta Asya‘dan Selçuklu‘ya) tüm Anadoluda hayvan figürlerinin izlerini sürmüĢtür. Çöreği büyük tekkesinde ise Ġskit hayvan üslubunun izini bir geyik figürü ile gösteren Mülayim‘in (1984) Anadolu‘da Hayvan Üslubunun Bir Örneği makalesiönemlidir.

Strzygowski Josef, ―Türkler ve Orta Asya Sanatı Meselesi" bölümü Eski Türk Sanatı ve Avrupa‘ya Etkisi; tezimize ilham veren en önemli kaynaklardandır.

Emel Esin‘in özellikle Türk Kozmolojisine GiriĢ kitabı Ģamanizmin ve hayvan üslubundaki temaların kozmolojik boyutunu kapsamlı olarak açıklamaktadır. Tamamı önemli ve tezimizle alakalı diğer eserlerinden de yararlanılmıĢtır.

2.1.2. Hayvan Üslubu

Eski insanın doğa ile iliĢkisi ve ona olan saygısı, bugünkü insan-doğa iliĢkisi ile bir tutulamaz. ÇağdaĢ insan, belki insanın doğaya kattığı değiĢikliklere daha kutsi bir gözle bakmakta ve insan emeğini doğa karĢısında yüceltmektedir. Oysa bu üslubun ortaya çıktığı döneme baktığımızda, insan doğanın içine doğmakta, ihtiyaç duyduğu her Ģeyi belki çok az çaba ve değiĢiklikle onda bulmakta; belki onu bir ana, bazen sevgili bazen ilah gözü ile görmekte idi. Ona tapınmaya yakın bir sevgi ve saygı ile bağlı idi. Toprak insana değil ama insan toprağa aitti. Her ne kadar, sadece, doğa-

hayvan-insan iliĢkilerini konu almayıp, dünyanın yaratılıĢından kozmosla ilgili bazı konulara ya da toplumsal olaylara iliĢkin sembolik anlamlar içeren bir ikonografiye uzansa da bu doğa sevgisi ve saygısı içinde hayvan üslubunun çıkıĢını düĢünürsek onu daha iyi anlayabiliriz. Çünkü o Brentjes‘in (2000) deyiĢi ile yaĢamda kalma sanatıdır da. O günümüz sanatçısının bazı manifestolarında duyduğumuz: sanatı doğayla savaĢ zanneden bir anlayıĢ değil; onunla hemhal olma, onda var olma, onda yok olma sanatıdır. En zor Ģartlar altında bile metanetini kaybetmeyip kavisli çizgiler, kıvrak hareketlerle bazen ayrıntılar, bazen genellemelerle, doğayı aĢkla esere dönüĢtüren bu üslup, hayvan üslubudur.

Arseven(1943) Hayvan Üslubun‘dan hayvan Ģekilli bezeme olarak söz eder ve hayvan Ģekillerinin üsluplaĢtırılmasından husule gelen tezyini Ģekiller der. ―Üslup, bir konu veya Ģeklin kendisi değil; bir tavır, bir duruĢ ve bir sunma

tarzıdır.‖(Mülayim,2006).

―Üslûp (Fr. Style, Ġng. Style, Alm.Stil, Arapça Uslûp), bir devrin ya da bir sanatçının kiĢiliği , yani teknik , renk, kompozisyon, biçim ve anlatım bakımından özellikleri ; ÜsluplaĢtırma (fr. stylisation; alm Stilisierung) ise hakiki Ģekil ve motiflerin karakterini kaybettirmeden basitleĢtirerek tezyini –süslemeci, bezemeci-ve Ģematik bir hale sokulmasıdır.‖ (Turani,

1968).

―Ġnsan faaliyetlerinin genel tablosu ve anlık görünüĢleri, zaman zaman belirli bir karakter kazanarak özel biçimler sunar. Bu özelleĢme oluĢ ve odaklanma, davranıĢ biçimlerini benzerlerinden ayıran, türdeĢlerine göre yeni biçimlere sokan bir değiĢmedir. Bir iĢ, hareket ya da durumun üslup kazanması için kendi doğrultusunda yetkinleĢmesi, süzülüp denenerek ayıklanması kısaca, özellik kazanması gerekmektedir.‖ (Mülayim, 1999).

Burada hayvan üslubu hakkında kendi içinde bile çeliĢenbilgilere ve tanımlara değil ama sağlaması yapılmıĢ bilgilere yer verilmiĢtir.

―Avrasya Steplerinde ve Güney Rusya‘nın orman kuĢaklarında, Sibirya‘dan Ordos stepine kadar, doğu Asya‘da bulunan ve zaman itibari ile mö.1000 yılından m.s. 1000 yılına kadar uzanan binlerce maden eĢyaya hayvan üslubu adı verilmektedir. Tamamen doğru olmamakla beraber kullanıĢlı olan bu tabir bu alanda en çok uğraĢan Prof. Rostovtzeff tarafından sayısız Ġngilizce risalesinde Animal Style olarak arkeolojik sanat araĢtırmalarına mal edilmiĢtir. Avrasya hayvan tasvirlerini dar manasıyla bir çok tarzı içerse de Hayvan Üslubu altında toplayabiliriz. Birlik tasvir konusu olarak yalnız hayvanın ele alınmasından

Oxford üniversitesinin sanat ansiklopedileri bile hayvan üslubunun tanımı ve kökeni konusunda kendi içinde çeliĢkilidir. The Concise Oxford Dictionary of Art Terms (2007-2009) üslubun ilk kez M.Ö. 7.yyda beliren göçebe insanlarca doğuya doğru Avrupa‘dan Asya‘ya götürülen, taĢınabilir eĢyalardaki süslemeler olduğunu söylerken(hiçbir ilmi delili yoktur, kaynakta gösterilmemiĢ), daha makul olan Rayevsky(2007) nin derlediği Oxford Grove Art Online daki hayvan üslubu maddesi ise birincil kabulle tarzın Orta Asya çıkıĢlı olduğu belirtilerek baĢlangıcı M.Ö. 1000lere götürmüĢ ve ilgili bilim adamlarına atıf yapmıĢtır.

doğmaktadır. Ġnsanın tasviri istisnai hallerdedir. Her cins geyik, keçi, antilop, yaban eĢeği, yak, ayı, kaplan, ve çeĢitli grifon cinsleridir. Eğri kesimli bir sırt halinde uzanan vücudun hudutlandırma sathı bu maden sanatının ağaç ve kemik iĢleme sanatından çıktığını gösterir. Tabi örneğin bu çok kuvvetli ve sanatkar icrası ĢaĢılacak tarzda hayvan vücudunun organik yapısının geniĢ bir anlayıĢını gösteren bir hayat gerçekliği ile birleĢmektedir.‖(DĠez,1946).

―Hayvan Üslubu terimi Orta Avrupa‘dan Kuzey Batı Çin‘in Ordos bölgesine kadar uzanan Avrasya steplerinin kültürlerinin M.Ö. 1000 yıllarının serileri ile iliĢkili hayvan konularının baskın olduğu bir sanatı tanımlamak için kullanılır .‖(Rayevsky, 2007; Rostovtzeff , 1929) .

Yine bu üslup ikonografik konu ve motiflerin ortak dizilerini paylaĢır (Rayevsky, 2007; Rostovtzeff , 1929; Jettmar, 1964;; Kemp , 1967; Gryaznov, 1969; Rudenko, 1970; Artamonov, 1973; Akishev , 1978 ; Jacobson,1985).

Hayvan üslubunun ortaya çıktığı betimlemelerin çoğu, savaĢ alet ve gerecinin üzerinde olsa da mutlaka onlar pısırıklıkla barıĢçılığı karıĢtırmayan ve gerektiğinde çok iyi savaĢan, barıĢçıl insanlardı. Bu onların hiç de agresif olmayan çizimlerinden, yumuĢak hatlar, kavisler ve kıvrımlarla dolu olan desenlerinden ve onunla koĢut giden sanatsal anlayıĢlarından anlaĢılıyor. Haskins (1961) de sürülere yeni otlak bulmak için atlılarca gerçekleĢtirilen bu erken akınların ötekilerden daha barıĢçıl olduğunun kuĢku götürmediğini söyler. AnlaĢılan o ki bu insanlar, Ģartlar gereği sık savaĢıyorlardı. Bu konuda her tür aracı geliĢtirmekten baĢka, onu sanatsal bir nesne haline getirmeyi baĢarmıĢlardır. Yine onlar ayrıntıcı, karmaĢada düzen bulan son derece çok yönlü insanlardı ki bu denli girift bir tarzdan ve onda geliĢtirdikleri oyunlardan zevk almıĢlardır. Onların çok zor Ģartlarda yaĢadıkları düĢünülebilir. Zor Ģartlarda yaĢayanların daha yumuĢak hatlı çizgiler kulllandıkları bildirilmiĢtir (Erbil, 2008). Bazı oryantalist araĢtırmacıların Ģamanizmle ilgili ruhsal bozukluk açıklamalarına uyarak onların sanatı için patolojk demek uygunsuz olur, keza patolojik sanattaki bağlamdan kopuk deformasyonlar (biçim bozma) bu sanatta söz konusu değildir. Biçim bozmalar bile yeri geldiğinde ve gerekli ölçüdedir. Bütünlük sunan iĢlerinde dağınıklık ve anlamsızlık yoktur.

2.1.2.1. Hayvan Üslubu’nun Özellikleri

Tarzın en belirgin özellikleri: üsluplaĢtırma, soyutlama, vurgu, anatomiyi zorlayan asimetrik hareketler ve zoomorfik (hayvan biçimli) figürler olarak özetlenebilir.

Deformasyon(biçim bozma) ve simultanite (eĢ zamanlılık), anatomik juncture denen hayvan ya da insan biçimli bağlantılar, farklı figürleri bir figürde kaynaĢtırma, parçanın içinde bütünü, bütünün içinde parçayı görme, buna bağlı olarak da analitik kübizm, üsluplaĢtırmalar içinde yerini almıĢtır. Tarz, aynı zamanda temel tasarım

ilkelerini de taĢır. Hareket en belirgin ve baĢarıyla kullanılan bir unsur olarak; üslubu; canlı ,yaĢayan, coĢkulu ĢaĢkınlık ve hayranlıkla izlenen bir konuma oturtmuĢtur.

―Hayvan Üslubu‘nda ortak motifler üç temel grubu kapsar:1- Otcullar: boynuzlu geyik ve dağ keçileri. 2- Yırtıcı kedigiller ve 3-Av kuĢları. Her grubun hayvanlarının duruĢu standarttır. Çok az unsur kuvvetle vurgulanmıĢtır ve küçük detaylara çok az dikkat harcanmıĢtır.

Otcul havyanlar ayakta ya da vücutlarının altına çektikleri gerçekte sadece yaslandıkları bacaklarıyla ya da dört nala uçar pozisyonda gösterilmiĢtir. Erken örneklerde geyiklerin duruĢları ikinci pozdaki gibidir. Sırt boyunca uzanan SarmaĢık ya da sarmal Ģeklinde geniĢletilmiĢ boynuzları ile Onların baĢları öne doğru uzanır.‖ (Hermitage-St.Petersburg) (Rayevsky, 2007(derleme): Rostovtzeff , 1929; Jettmar, 1964;; Kemp , 1967; Gryaznov, 1969; Rudenko, 1970; Artamonov, 1973; Akishev , 1978 ; Jacobson,1985).

2.1.2 .1. Hayvan Üslubu’nun Özellikleri Tarzın en belirgin özellikleri: üsluplaĢtırma, soyutlama, vurgu, anatomiyi zorlayan asimetrik hareketler

ġekil 1 M.Ö. 5.yy Pazırık kurganındaki at koĢum takımlarından ahĢap bir parçada dört nala uçar gibi tipik otcul duruĢlarından

ġekil 2 Otculların duruĢlarına bir örnek Komstromskaya‘dan geyik figürü toynakları kuĢ baĢı biçiminde ġekil 3 Otculların

ġekil 2 Otculların duruĢlarına bir örnek Komstromskaya‘dan geyik figürü toynakları kuĢ baĢı biçiminde

ġekil 2 Otculların duruĢlarına bir örnek Komstromskaya‘dan geyik figürü toynakları kuĢ baĢı biçiminde ġekil 3 Otculların

ġekil 3 Otculların duruĢlarına bir örnek Kuloba kurgan , bu kez geyiğin içine geyik, kanatlı gagalı aslan, aslan, kaplan gibi baĢka figürler de girmiĢ.

ġekil 4 ġekil 5 ġekil 6 ġk. 4,5,6‘da Rusya Kemerova müzesindeki geyiklerin duruĢları da otculların Ģeması
ġekil 4 ġekil 5 ġekil 6 ġk. 4,5,6‘da Rusya Kemerova müzesindeki geyiklerin duruĢları da otculların Ģeması
ġekil 4 ġekil 5
ġekil 4
ġekil 5

ġekil6

ġk. 4,5,6‘da Rusya Kemerova müzesindeki geyiklerin duruĢları da otculların Ģeması açısından tipiktir.

ġekil 4 ġekil 5 ġekil 6 ġk. 4,5,6‘da Rusya Kemerova müzesindeki geyiklerin duruĢları da otculların Ģeması

ġekil7 Tipik Ģekilde çökmüĢ bir geyik toynaklar yine geyik baĢı ile sonlanmıĢ, Hun iĢi.

―Yırtıcı hayvanlar genellikle çömeliyor ya da kıvrılmıĢ vaziyette ve baĢları ile kuyrukları birleĢmiĢ çember Ģeklinde vücutları bacakları içine alacak Ģekilde (animal enroulé). Pençeler ya gerçekçi olarak ya da küçük stilize halkalarla sonlandırılmıĢtır. KuĢ tasvirlerinde baĢ ve kanatlar vurgulanmıĢ, daha alıĢılmıĢ olarak sadece baĢlar geniĢletilmiĢ gözler ve kıvrık gagalarla betimlenmiĢtir.‖ (Rayevsky,a.g.e.).

―Yırtıcı hayvanlar genellikle çömeliyor ya da kıvrılmıĢ vaziyette ve baĢları ile kuyrukları birleĢmiĢ çember Ģeklinde vücutları

ġekil 8

―Yırtıcı hayvanlar genellikle çömeliyor ya da kıvrılmıĢ vaziyette ve baĢları ile kuyrukları birleĢmiĢ çember Ģeklinde vücutları

ġekil 10

―Yırtıcı hayvanlar genellikle çömeliyor ya da kıvrılmıĢ vaziyette ve baĢları ile kuyrukları birleĢmiĢ çember Ģeklinde vücutları

ġekil 12

―Yırtıcı hayvanlar genellikle çömeliyor ya da kıvrılmıĢ vaziyette ve baĢları ile kuyrukları birleĢmiĢ çember Ģeklinde vücutları

ġekil 9

―Yırtıcı hayvanlar genellikle çömeliyor ya da kıvrılmıĢ vaziyette ve baĢları ile kuyrukları birleĢmiĢ çember Ģeklinde vücutları

ġekil 11

―Yırtıcı hayvanlar genellikle çömeliyor ya da kıvrılmıĢ vaziyette ve baĢları ile kuyrukları birleĢmiĢ çember Ģeklinde vücutları

ġekil 13

―Diğer motifler Domuzlar, yaban tavĢanları, atlar, su kuĢları ve develeri kapsar. Sonradan farklı hayvanların bireysel özelliklerinin birleĢtiği fantastik hayvanlar geniĢ olarak kullanıldı. UsluplaĢtırmanın ortak bir metodu vücut ayrıntılarının hayvan biçimli olarak betimlenmesidir örneğin diğer hayvanlar büyük bir hayvanın kalça ve omuzlarını oluĢtururken boynuzlar ya da tırnaklar av kuĢlarının baĢlarından oluĢabilir. Zoomorphic junctur (hayvan biçimli bağlantı)olarak bilinen bu oyun Ġç Asya‘da diğer bölgelerden daha az sıklıkla kullanıldı.‖ (Rayevsky,age).

―Tarzın erken geliĢimi sırasında kompozisyon nesne üzerindeki hayvanların yan yana dizilimini içerdi. Daha sonra mücadele sahnelerindeki hayvanların çeĢitlemelerine yoğunlaĢan özel konular tanıtıldı. Örneğin bir yırtıcı, kuĢ ya da mitik hayvanın avına saldırıĢı, daha az sıklıkla yırtıcılar arasındaki kavga, seyrek olarak da iki toynaklı hayvanın kavgası. Arka bacakları ters çevrilmiĢ dört bacaklılar gibi üsluplaĢtırılmıĢ burulmaların geniĢ kullanımını içeren daha farklı ikonografik Ģemalar gibi. Sonra gelen eğilim muazzam süslemecidir yani zengin ve tamamen süslemeci detaylarla özgün hayvanın kimliği belirsiz hale gelir.‖(Rayevsky,age).

―Diğer motifler Domuzlar, yaban tavĢanları, atlar, su kuĢları ve develeri kapsar. Sonradan farklı hayvanların bireysel özelliklerinin

ġekil 14 Hayvan Mücadele sahnelerine iyi bir örnek Pazırık kurgan buluntusundan bir eğer üzerinde bulunan kanatlı gagalı aslanın dağ keçisine saldırıĢı sahnesidir

ġekil 15 Atla kanatlı aslan mücadelesi ġekil 16 Kurtla yılan mücadelesi 23

ġekil 15 Atla kanatlı aslan mücadelesi

ġekil 15 Atla kanatlı aslan mücadelesi ġekil 16 Kurtla yılan mücadelesi 23

ġekil 16 Kurtla yılan mücadelesi

Hayvan üslubunun genel özelliklerini, Çoruhlu (1998:77-78), Rostovtzeff ve diğer araĢtırmacılara dayanarak, ayrıca kendi düĢüncelerine uygun olarak Ģu Ģekilde ifade etmiĢtir:

  • 1. Hayvanlar bazen tek bazen de gruplar halinde ele alınmıĢtır. Tek olarak alınan hayvanların bir bölümü daire biçiminde kıvrılmıĢ olarak tasvir edilmiĢtir.

  • 2. Bir kısım örneklerde figürler antitetik veya simetrik olarak verilmiĢtir.

  • 3. Hayvanlar sakin ya da hareketli gruplar halinde ele alınmıĢtır.

  • 4. Zaman zaman objeler ve objelerin bir bölümü hayvan veya hayvan baĢı Ģeklindedir.

  • 5. Çoğu kez eserlerin üzeri hayvan motifleriyle süslenmiĢtir.

  • 6. Bazı durumlarda hayvan tasvirlerinin yüzeyleri baĢka figürlerle doldurulmaktadır. Ayrıca bir hayvan baĢka bir hayvana ait uzuvlarla birleĢtirilir veya hayvan kuyrukları baĢka bir hayvan baĢıyla ya da bitkisel bir unsurla sonuçlandırılırdı.

  • 7. Geyik boynuzu, kartal gagası, pençesi veya gözü gibi bazı hayvanların bir kısım uzuvları abartılarak ele alınmıĢtır. Aynı üslup içinde doğacı anlayıĢ ve doğa dıĢı tutumlar görülebilmektedir.

  • 8. Tasvirlerde doğaüstü ve mitolojik hayvanlara da yer verilmiĢtir.

  • 9. Hayvan mücadele sahnelerinde genellikle vahĢi hayvanın hücumuna uğrayan, çift tırnaklı hayvan, korku acı ve birazda saldıran hayvanın ağırlığı nedeni ile tamamen ve ön ayakları üzerine çökmüĢ durumda gösterilmiĢtir. Bazen yenilen hayvan ön ayakları üzerine düĢtüğü halde arka taraftan sırtı yere gelmiĢ olarak ele alınmıĢtır. Altta kalan hayvan çoğu kez içgüdüsel olarak baĢını saldırının geldiği yöne çevirmiĢtir. Mücadele eden hayvanların gövdeleri üzerinde nokta, virgül ve nal Ģekillerine benzer biçimler yer almaktadır.

    • 10. Kompozisyonlarda insan figürleri nadiren yer almakta, bitkisel süsleme ise az görülmektedir.

Genel hatlarıyla hayvan üslubunun biçimsel özelliklerini Ģöyle de özetleyebiliriz:

ÜsluplaĢtırma (Hakiki Ģekil ve motiflerin karakterini kaybettirmeden basitleĢtirerek tezyini –süslemeci, bezemeci-ve Ģematik bir hale sokmak (Turani, 1968)) ve soyutlama Kıvrılan bükülen figürler, anatomiyi zorlayan hareketler

Hayvan ve insan dönüĢümlü figürler (hayvanların baskın olduğu nadiren insanların yanında ya da hayvanla birleĢik olduğu ) Münhaniler eğri anlamına gelmekle beraber sevilen bir ögenin gaga tırnak gibi hayvanın küçük bir parçası ritim yaratmak için ard arda tekrarlanmasıdır ya da birleĢerek ayrı bir süsleme motifi oluĢturmasıdır, Rumiler hayvandan ya da parçalarından stilize edilip kıvrık damla biçiminden türetilmektedir.

Asimetri simetri: Trishina (2005: 36), çizgisel, ritmik merkezcil, taç yaprağı, yatay dikey eksenli simetrik asimetrik ve bunların birleĢimlerinden doğan yirmi dört çeĢit kompozisyon türünü belirlemiĢtir.

Tekilden tümele giden birimler Geçmeler

Deformasyon (Biçim bozma)

Süsleme öğeleri

Bütünün içindeki ayrıntıda bütünü görmek, bir ayrıntının bütünün dıĢında kendini çoğaltarak farklı bir bütün oluĢturması (rumi ve münhanide olduğu gibi), bütünü baĢka bütünün elemanlarıyla tamamlayan yaratıcılık; hayvan figürünün içine baĢka hayvanların girmesi ya da uzuvların baĢka hayvanınkilerle yer değiĢtirmesi Analitik kübizm ve simultanite (eĢ zamanlılık). Nesnenin parçalanması ve farklı boyutlarının ve uzamların aynı anda gösterilmesi.

 Asimetri – simetri: Trishina (2005: 36), çizgisel, ritmik merkezcil, taç yaprağı, yatay dikey eksenli simetrik

ġekil 17 Deveden çıkan uzuvlar yaprak olarak belirtilmiĢ fakat böyle kuĢlu örnekler de var .

ġekil 18 Ak- Meçet , Ġskit, Boynuzu kuĢ baĢlarından oluĢan ve boynunda bir yılan bulunan geyik

ġekil 18 Ak-Meçet , Ġskit, Boynuzu kuĢ baĢlarından oluĢan ve boynunda bir yılan bulunan geyik

ġekil 18 Ak- Meçet , Ġskit, Boynuzu kuĢ baĢlarından oluĢan ve boynunda bir yılan bulunan geyik

ġekil 19 Boynuzu yılanlarla sonlanan geyik otculların tipik duruĢlarından biri ile bacaklarını altta toplamıĢ.

ġekil 20 Kuyruğu parslardan oluĢan bir pars. Kelermes. Ayak pençelerini oluĢturan dört tanesi diğerlerinin tersi yönde

ġekil 20 Kuyruğu parslardan oluĢan bir pars. Kelermes. Ayak pençelerini oluĢturan dört tanesi diğerlerinin tersi yönde iĢlenmiĢ toplam on tane görünüyor.

ġekil 20 Kuyruğu parslardan oluĢan bir pars. Kelermes. Ayak pençelerini oluĢturan dört tanesi diğerlerinin tersi yönde

ġekil 21 Geyik, dağ keçisi, kuĢ gibi hayvan karıĢımlarından oluĢan mitolojik hayvan,Tacikistan, M.Ö. 4.5. yy.

ġekil 22 Altay bölgesinden kurt , baĢı nerede ise gövde ile aynı büyüklükte, vücudu geyik görünümünde.

ġekil 22 Altay bölgesinden kurt ,baĢı nerede ise gövde ile aynı büyüklükte, vücudu geyik görünümünde.

ġekil 22 Altay bölgesinden kurt , baĢı nerede ise gövde ile aynı büyüklükte, vücudu geyik görünümünde.

ġekil 23 Pazırıktan at koĢum takımında bir geyik baĢı çok büyük vurgulanmıĢ (deformasyon)

ġekil 24 Pazırık kurganından simultaniteye (eĢ zamanlılık) bir örnek xy ekseninde uzanan bir geyiğe z ekseninde

ġekil 24 Pazırık kurganından simultaniteye (eĢ zamanlılık) bir örnek xy ekseninde uzanan bir geyiğe z ekseninde boyun ve baĢ eklenmiĢ eĢ zamanlı bir bakıĢ sunulmuĢ.

ġekil 24 Pazırık kurganından simultaniteye (eĢ zamanlılık) bir örnek xy ekseninde uzanan bir geyiğe z ekseninde

ġekil 25 5. Pazırık kurganından eyer takımında bulunan pars ikilisi simultaniteye (eĢ zamanlılık nesnenin farklı yönlerinin eĢ zamanlı gösterilmesi) iyi bir örnektir. Gövde ve arka bacaklar yandan baĢ ve ön bacaklar cepheden gösterilmiĢ.

Hayvan üslubunda durağan figürlerde yani gövdesi baĢı aynı yöne bakan diz çökmüĢ oturur ya da sabit duran figürlerde anatomik bağlantıya girilmiĢ, baĢka figür ve figürlere ait ayrıntılarla figürler zenginleĢtirilmiĢ; oysa ki hareketli figürlerde figür

daha sadeleĢtirerek hayvanın fiziksel özellikleri yalın gösterilmeye çalıĢılmıĢtır. Bu sayede bazı figürlerde harekete, eĢ zamanlılığa vurgu yapılırken diğer durağan figürlerde dikkat figürle birleĢen elemanların anlam boyutuna çekilmiĢtir.

2.1.2.2. Hayvan Üslubu’nun Kökeni

―Hayvan üslubu Traklar (Kuzey Balkanları), Sarmatlar (Don ve Volga nehrinin aĢağısına uzanan), belki Ġsodonlar (Herodot: tarihler IV 26) olarak teĢhis edilebilcek Güney Ural dağlarının halkı, orta Kazakistan‘ın Tasmola kültürleri, Pazırık (Altay Dağları) ve Tagar (Güney Sibirya)ve doğu Kazakistan ve Kırgızistanın Yedi Nehirler Semirechiye bölgesindeki diğer kurgan gömüleri Pamirler ve Tien Shan dağlarını içeren kültürlerin serileri ile karakterize olur. Orta Asya ve Kuzey Karadeniz bölgesinde Hayvan Üslubu genellikle gevĢekçe doğu Ġran dil grubunu iĢaret ederek beliren Antik Pers ve Klasik kaynakların Sakalar ya da Ġskitler olarak bildiği göçebe kavimlerle iliĢkilidir.‖ (Rayevsky,a.g.e.).

Orta Asya hayvan üslubu , ilk bulgular Kuzey Karadeniz‘de ele geçtiği için Ġskit hayvan üslubu olarak biliniyor, Ġç Asya kurganları tanınmıyordu. 1930‘lu ve 1940‘lı yılllarda, Rudenko‘nun Altay bulguları ile bu Ġskit kliĢesi bozulmuĢtur (Yablonsky,2000). Zaten Hayvan Üslubu‘nun isim babası olan ve sınıflandırmasını yapan Rostovtzeff (1929), Orta Asya‘yı köken göstermiĢti. Hancar (1952) da Pontik Ġskit hayvan üslubunun aslen Sibirya hayvan üslubuna dayandığını vurgulamıĢtır. Hayvan Üslubu terimi, Orta Avrupa‘dan Kuzey Batı Çin‘in Ordos bölgesine kadar uzanan Avrasya steplerinin kültürlerinin, M.Ö. 1000 yıllarının serileri ile iliĢkili hayvan konularının baskın olduğu bir sanat tarzını tanımlamak için kullanılır. Gerçek Ġskitlere ait arkeolojik sitelerin tespitinde Grakov ve Melukova (1953) tarafından ortaya atılan Ģartlar: silahlar, at koĢum takımları ve hayvan üslubunda süslenmiĢ eĢyalardı. Sembolik olduğu düĢünülerek buna Ġskit üçlemesi denir.

―Avrupa Ġskitlerinin Karadeniz‘in kuzeyine Orta Asya‘nın kalbinden geldiği önerisi Terenozhkin (1971) tarafından formüle edildi. Bu hipotez üç grup gerçekle desteklendi. Herodot‘un, Ġskit‘lerin Orta Asya‘nın kalbinden geldiğine dair raporu, bazı at koĢum takımı elemanlarının Avrupa‘daki tamamlayıcılarına göre Asyatik gömülerde daha erken

tarihli olması ve Bronz çağı Avrupa stepleri toplumlarının sonradan Ġskit hayvan üslubu olarak teĢhis edilen tipte hayvan betimlemelerine sahip olmamaları. Doğu steplerinde Yenisey Havzasının güneyinden Moğolistan düzlüklerinin içlerine kadar hayvan üslubunun bazı unsurları geç bronz çağına tarihlenmektedir, taĢ steller üzerine özel hayvan betimlemeleri kazınmıĢ bu parçalara Rusçada olenniye kamni denir.‖ (Bashilov ve

Yablonsky, 2000).

ġekil 26 Moğolistan Arhangay yakınlarında bir geyik li taĢ. ―Ġskit sanatı terimi günümüzde de araĢtırmacılar arasında

ġekil 26 Moğolistan Arhangay yakınlarında bir geyikli taĢ.

―Ġskit sanatı terimi günümüzde de araĢtırmacılar arasında yanlıĢ anlamalara sebebiyet vermesi itibariyle Türk sanatı ve arkeolojisi açısından önemli bir sorun teĢkil etmektedir. M.Ö. VIII. yydan itibaren karĢımıza çıkan Ġskit toplulukları özellikle bozkır bölgelerinde hakimiyet kurmuĢlardır. Ġlk kez Herodotos‘un bu adla andığı Ġskitle daha sonra , Altaylarda ortaya çıkacak Büyük Hun Ġmparatorluğu‘nda olduğu gibi, bir konfederasyon kurmuĢlardı. Ancak bu konfederasyonda yönetici etnik grubun elimizde birkaç boy ismi olmakla birlikte- hangi topluluk olduğunu tam olarak bilmiyoruz. Bununla birlikte Ġskit denilen toplulukların içinde proto-Türkler de yer almaktadır. Bu nedenle bozkır kültürünün ortak temsilcileri olan daha doğudaki Ġskitlerin çağdaĢı proto-Türklerin ve sonraki Türklerin sanatı ve arkeolojisi ile söz konusu Ġskit topluluklarının sanat ve arkeolojisi arasında büyük benzerliklerin olması oldukça doğaldır dahası çeĢitli tarihçiler Ġskitlerin vaktiyle Kuzey Kazakistan‘da Altay‘da ve Yenisey Havzalarının bir bölümünde yaĢadığı ve yayıldığı topraklardan Karadenizin Kuzeyine gelerek asıl varlıklarını burada sürdürdüklerine inamaktadırlar. Bu Ģu anlama gelmektedir: Belki de söz konusu bölgelerde proto-Türkleri Ģekillendiren kültürler aynı zamanda Ġskitler‘in atalarını da ortaya çıkarmıĢtı. Bunlar Türklerin atalarıyla bilikte iç Asya‘da yaĢayan unsurlar olup buradan ayrılarak batıya göç emiĢ olabilirler. Bir baĢka deyiĢleProto-Türkler ve Proto- Ġskitler yakın alanlarda yan yana yaĢayan topluluklar olup daha büyük kültürlerin içinden çıkmıĢlardı. Öte yandan batılı ve Rus araĢtırmacılar öncelikle Ġskit sanatı ve kültürünü tanımıĢ, bu sanatın bozkır kültürü ortak tabanını göz önünde bulundurmadıkları için, bozkır kuĢağında paralel özellikler gösteren bütün sanat ve arkeoloji nesnelerini Ġskit baĢlığı altında toplamıĢlardır. Bu sınıflandırma

önemli hataları beraberinde getirmiĢtir. Halbuki vaktiyle Orta ve Ġç Asya‘nın bir bölümüne yayıldığı söylenen Ġskitler hakkında hemen hemen hiçbir belgeye sahip olunmaması, aslında Ġskitler‘in bu bölgelerdeki topluluklarla belki de aynı olduğunu gösteriyor.‖(Çoruhlu,

2000).

Ġskitlerin (Saka) Türklüğü ile ilgili pek çok kaynak vardır. Ayda (1992) Karatay(2003), Tas(1999); DurmuĢ(1993) bu konuda yayın vermiĢtir. Parker(1892- 1895)Çin incelemeleri ve Türko-Ġskit kavimler adlı eserinde bu kavimleri birlikte ele almıĢtır. KuĢanlar tarafından konuĢulan Saka lehçesi‘nin yazısının harfleri ile Orkhon-Yenisey Turk runic yazmaları yazısının karakteri arasında dilbilimsel benzerlikler bulunmaktadır (Harmatta vd., 1999). Sonradan Türklerin hüküm sürdüğü dönemlerde, Hindistan (Bkz:Doniger ve Michell, 1989) ve Tibet (Bkz. Roerich, 1930; Golomshtok, 1933)‘te hayvan üslubu görülür(Bkz.ġk.84 ve 85). Ġran Selçukluları ve Anadolu Selçuklluları sanatında , Beylikler döneminde ve Osmanlı‘da üslubun sürekliliğini göz önüne alarak ve Ġskit‘in erken safhalarına ait olan hayvan üslubunun ilk örneklerinin geniĢ çapta Yenisey Irmağı bölgesinde Tagar kültürü tarafından temsil edildiği(Bokovenko,2006) de düĢünülürse, Türklerin anayurdu Altay‘da Türk kaynağı açıktır.

Bugün Orta Asya‘da ve Kuzey Karadenizde yaĢayan mongoloid, europoid ve bu ikisinin karıĢımı halklardan tam olarak tespit yapmak ya da ari bir ırktan söz etmek mümkün değildir. Türkler yabancı ayrımı gütmeyen, dağınık halkı birleĢtiren ve islamdan öncede tevhid düĢüncesinde olan yapıları ile diğer halkları içlerinde eriten bir pota olmuĢtur. Haskins(1961)de M.Ö. 8.yya tarihlenen hayvan üslubunun ilk örneklerini tespit ettiğimiz Tagar kültürünün halklarını, Sibirya‘daki Europoidler ve Moğollar ( ya da Turko-Tatarlar) olarak saymıĢtır. Hayvan üslubunun merkez kültürlerinden biri olan Pazırık insanının gen yapısı, mumyalar sayesinde araĢtırılabilmiĢtir. Bu antropogenetik çalıĢma, Pazırık insanının antropolojik kompozisyonun mongoloid ve europoid bileĢenlerden oluĢtuğunu gösterir(Voevoda

v.d., 2000).

―Europoid bileĢenleri Güney Tacikistan, Güney ve Güneybatı Türkmenistan ve Kuzey Iran temsil eder. Mongoloid bileĢen ise iki tip içerir Altay bölgesinde bulunan yerli halk : Kazak, Kırgız, Kafkas, Güney Altay gibi Güney Sibirya karıĢımı bir ırk içerir. Ġkinci tip ise Neolitik devirde Baykal yakınlarında yaĢayan paleosibirian denen günümüzde Kuzey Baykal bölgesinde yaĢayan Evenki Halkı ile uyumludur.‖(Voevoda v.d., 2000).

Klyashtorny

(2003)

Kırgızistan‘ın

Talas

vadisindeki

eski

bir

kaya

yazısında

ve yazısına bakarak bunların Türkçe olduğunu Ģöyle

ve

ve yazısına bakarak bunların Türkçe olduğunu Ģöyle

yazısına bakarak bunların Türkçe olduğunu Ģöyle

açıklamaktadır:

Kutkor -qutčor.

  • - (kut ve kor olmak üzere ikisi de Türkçe bileĢenlerden

oluĢuyor). Arslan (šarγa < Sogdian šaγw, šrwγ (šarγaw, šaraγ)

Klyashtorny (2003) Kırgızistan‘ın Talas vadisindeki eski bir kaya yazısında ve yazısına bakarak bunların Türkçe olduğunu Ģöyle

, Karluk ve

Karahanlılar çevresinde yaygın olan bu kelime

9. ve 10. yydan eski olamıycak olan bu

yazıtta (Hotan Saka dilinde śśargä Pers dilinde 8.9. yydan önce olmayan šēr kelimelerine dayanarak Sogdian, Saka ve eski Uygur dilinde de bulunan bu kelimelerin yazarının Türk olduğu anlaĢılıyor.‖

Klyashtorny (1990): Ġran kaynaklı Kor kelimesinin(Aalto, 1971) Batı Türk kağanlığını yüksek asaleti arasında qara čor, qumar čor gibi Talas vadisindeki yönetimlerin geleneksel isimlendirilmesinde 7. yyda yaygın olarak kullanıldığını belirtmiĢtir. Bu araĢtırma Saka- Türk bağlantısını da açıklıyor. Diyarbekirli‘de(1972): Pazırık, Katanda, ġibe, Berel, Noin-ula kurganlarında ve Ordos‘da bulunan eserlerin Hun Türklerine ait olduğunu Ġnan, Kissélev, Simirnov, Huyghe, Elisséeff, Bussagli, Ögel ve Aslanapa gibi bilim insanlarına dayanarak bildirmiĢtir. Çoruhlu‘ nun (1998) sözleri ile meseleyi toparlarsak:

―Bütün kaynak ve deliller bir araya getirildiğinde anlaĢılan odur ki Hayvan Üslubu ya proto-Türk kökenlidir ya da Türklerin de dahil oldukları toplulukların uyguladığı bir sanat tarzıdır. Bu üslubun bozkır kültürünün baĢlangıcı olarak kabul edilebilecek M.Ö. 3000den itibaren oluĢmaya baĢladığını kabul edebiliriz. Grousset‘in de söylediği gibi hayvan üslubu Hunlar tarafından en olgun seviyesine ulaĢmıĢtır‖( Çoruhlu, 1998).

―Kültürel sahnedeki ilk bulduğumuz önemli geliĢim elemanlarınddan bronzun izleri M.Ö. 1800 yıllarında Yang-shao kültürünün orta katmanlarındadır. Bu element M.Ö. 1400 yıllarına kadar çok geniĢ bir Ģekilde yayılmıĢtı. En eski silahların biçimi ve süslemeleri Sibirya‘daki silahlarla benzerlik gösterir ve mitoloji ile diğer iĢaretlerde bu bronzların kuzeyden geldiğini ve düzenli olarak Çinde üretilmediğini belirtmektedir. Böylece Ģimdiki bilgimize göre daha doğru Ģekilde söylemek gerekirse bu bronzlar uzak doğuya tarihi zamanlarda Çin‘in kuzey komĢusu olan Türk kabileleri gibi Çin‘in kuzeyinde yaĢayan insanlar tarafından ya da sadece sonraki Türk geleneğinde de kariĢılaĢtığımız demirci aileler denen bireysel ailler ya da klanlarla getirilmiĢtir. Çine ulaĢım doğrudan bu insanlarla ya da onların uzaktaki temsilcisi Moğollar vasıtası ile olmuĢtur. Ġlkin silahların biçimleri değiĢtirilmeden kalmıĢtır. Bununla birlikte onların yapıldıkları 1450‘lerde ortaya çıkan bronz vazolar Asya nın herhangi bir bölgelerinde üretilen herhangi bir vazodan tamamen farklıdır; onların süslemeleri diğer yandan süslemeler Orta Asya'nın Ordos bölgesindeki step insanlarının tipik hayvan üslubu denen elemanlarını gösterir. Fakat diğer elemanların çoğu özellikle stilize desenlerle doldurulanların güneyden muhtemelen Tai kültüründen olduğu fark edilir. Ġlk vazo uygulamalarının su kabağından olduğu ve oradan bronza aktarıldığı Ģüphe götürmez. bununda ima ettiği gibi bronz döküm sanatı Türk insanları tarafından ilk uygulama yeri olan Kuzey Çin'den onların kendilerinin bronz endüstirilerinin hızlı geliĢtiği

doğuya ve güneye çok çabuk yayılmıĢtır.‖ (Eberhard,1950). Hayvan üslubunun kuvveti ve eskiliği doğu ve batıdaki komĢu yüksek kültürler üzerinde tesirini göstermiĢtir. Bunların baĢta geleni Çin‘dir. Daha Çu devrinde M.Ö. 1122-255 Avrasya hayvan üslubuna çok benzeyen bir üslup vardı. Çu devrindeki kutsal tunç kaplar Ġskit tunçları gibi hayvan rölyefleri ile süslüdür. Hayvanın s biçiminde kıvrılması ve baĢının geri çevrilmesi her iki üslupta da müĢterektir. Çu neslinden prenslerin idaresinde ġang-yin hanedanının sükutu sırasında ġensi eyaletinin batısına yerleĢen halkın Türkler olduğunu ve Çinlilerin yakın komĢusu olarak daima ülkelerini Çin içlerine kadar geniĢlettiklerini düĢünürsek Ġskit ve Çu hayvan üslupları Arasındaki akrabalık kendiliğinden açıklanır. Çu prensi Yin ülkesine saldırıp Yin ülkesini kurdu Fakat halk kısa zamanda ÇinlileĢti. Han devri sanatı da Kuzey Asya sanatı ile sıkı bir birliktelik gösterir. BaĢlangıçta geometrik bir satıh üslubuna bağlı olan Doğu Avrupa Cermen kabileleri sanatı da Ġskit-Sarmat sanatından hayvan üslubu motiflerini almıĢtır. 6. asırda Macaristan‘a gelen Avarlar hayvan üslubunu bu çevreye taĢıdılar (Diez, 1946).

―Oniki hayvanlı takvimin icadını Türklere atfedenler on iki hayvan adının eski Çin metinlerinde bulunmadığını ilk kez bir Türk tarafından söylendiğinin Çin‘de kaydedildiğini hatırlatır. Çin‘de sonradan meydana gelen geliĢmelerle takvim sistematik bir Ģekilde ve yeni unsurları da içine alarak Uygur Türklerine kısmen ÇinlileĢmiĢ olarak yansıyacaktı .‖(Bang

v.d,1972; Esin, 2001)

Çinin Kuzey batısından itibaren görülen ve Çin seddinin gerisinde kalan hayvan üslubu açısından zengin bölgeler haritada görünüyor. Çin seddinin hemen arkasında Ordos, Noin Ula ve Altay dağları bulunmaktadır.

doğuya ve güneye çok çabuk yayılmıĢtır.‖ (Eberhard,1950). Hayvan üslubunun kuvveti ve eskiliği doğu ve batıdaki komĢu

ġekil 27 Orta Asya kurgan haritası

―Her sanat dalının doğuĢu bozkır kültürünün baĢlangıcına kadar geri gider. Proto Türk ve Hunların hakimiyet kurdukları zamanlarda, Türkler açısından kendine özgülük yanı da olan bu dallardan ilki olarak, resimden daha doğrusu tasvir sanatından söz edebiliriz. En erken

devirlerden itibaren görülen kaya resimleri petroglif kaya veya mağara yüzeyleri üzerine yapılmıĢlardır. Bunların bazıları boyayla yapılmıĢ bazıları ise kazıma ve çizme yoluyla gerçekleĢtirilmiĢtir. Kaya resimlerinin milattan çok önceki en erken örneklerinde belirli bir sanat üslubu yoktur, ancak yavaĢ yavaĢ bir üsluba doğru geliĢme söz konusudur. Örneklerin bir kısmında ise, erken devir Türk sanatının en önemli sanat üslubu olan ve hayvan üslubuna uygun bir kompozisyon söz konusudur.‖ (Çoruhlu, 1998).

Görebildiğimiz kadarıyla sadece Strzygowsky (1974)hayvan üslubunu binlerce değil

onbinlerce yıl geriye götürerek, bu üslubun kronolojisini buzul çağına kadar

indiriyor(Mülayim, 1999).

Hayvan üslubu konusundaki yazılarda temel yanılgı sadece hayvan temaları sergilediği için hayvan üslubuna bağlanan mağara resimleri ile gerçek hayvan üslubu arasındaki ince fakat anlamlı farkı görememekten kaynaklanmaktadır (Mülayim, 1999).

Hayvan üslubunun ilk örneklerinin bulunduğu petrogliflerde diğer bölgelerdeki kaya resimlerinden farklı bir tarz vardır. Kalça baldır göğüs kasları gibi bariz kaslar vurgulanarak stilize edilmiĢ yine bazen bu bölgelerde nokta, virgül, kıvrık damla, nal gibi daha stilize süs unsuruna dönüĢen genelleyici unsurlar girilmiĢtir. Bir hayvanla baĢka bir hayvanı birleĢtirme keyfiyeti ortaya çıkmıĢ. Boğa içinde at, at içinde kuĢ gibi. Yine uygulamalı sanatlarda gördüğümüz özellikleri ile üsluplaĢtırmaları, duruĢları, hareket Ģekilleri ve hayvanların tarza uygun birbiri ile Ģematik iliĢkileri baĢlamıĢtır. Hayvan üslubu Ģemasına uygun kaya resimlerinden örnekler ġekil 28,29,30 ve 31‘da görülmektedir.

devirlerden itibaren görülen kaya resimleri petroglif kaya veya mağara yüzeyleri üzerine yapılmıĢlardır. Bunların bazıları boyayla yapılmıĢ

ġekil 28 Arhangay yakınlarından kaya resmi

ġekil 29 Çolpan- Ata, Kırgızistan, mö.2000 ġ ekil 30 Moğolistan Mandal Hayrhan ġekil 31 Terekty Aulie

ġekil 29 Çolpan-Ata, Kırgızistan, mö.2000

ġekil 29 Çolpan- Ata, Kırgızistan, mö.2000 ġ ekil 30 Moğolistan Mandal Hayrhan ġekil 31 Terekty Aulie

ġekil 30 Moğolistan Mandal Hayrhan

ġekil 31 Terekty Aulie tepesinin üst kısmında bulunan sahne. Orta bronz çağı.(M.Ö.2000)
ġekil
31
Terekty
Aulie
tepesinin
üst
kısmında
bulunan
sahne.
Orta
bronz
çağı.(M.Ö.2000)

―Antik yazarların Ġskitler ya da Sakalar dediği Avrasyanın ilk göçebeleri M.Ö. 1. bin yılın baĢlangıcında Avrasya steplerini iĢgal ettiler. Ġskit kültürü pek çok zengin kazıdan ve Kuzey karadenizdeki seçkin gömüden bilinmektedir fakat onların hareket sahası gerçekte Macaristandan Büyük Çin seddine kadar uzanmaktadır. Bu periodda Ġç Asyanın step kuĢağında Ġskit Saka tipi örneğin Aldy-Bel', Maiemir, Tasmola ve Tagar küültürleri gibi pek çok kültür belirdi. Güney Sibiryadaki Karasuk kültürünün halefi olan Tagar kültürü Ġskitlerin erken safhalarına aittir ve M.Ö. 8.9. yylara tarihlenir.‖ (Sementsov vd.1998; Vasiliev vd. 2002; Bokovenko vd. 2002).

Görüldüğü üzere demir nesnenin sıklıkla bulunduğu 1000 yılları Ġskit baĢlangıcı olarak alınıyor ama yukarda gördüğümüz örneklerden de anlaĢılacağı gibi hayvan

üslubundaki kaya resimleri daha eski tarihlenebiliyor.

―Hayvan üslubunda yapılmıĢ sanat eserleri geniĢ çapta Yenisey Irmağı bölgesinde temsil edilmiĢtir. Minyatür heykeller, geyik, kedigiller, yırtıcı hayvanlar, keçiler, griffin (kartal baĢlı kanatlı aslan-ejderha ),atlar ve yaban domuzu gibi pek çok ve çeĢitli hayvan biçiminde yapılmıĢtır. Hayvan sanatı oymalarda, dökümlerdeki alçak kabartmalarda ve üç boyutlu içi boĢ heykellerde betimlenmiĢtir. Bunların hepsi Tagar kültüründeki yüksek estetik standartları iĢaret eden yüksek teknolojik düzeyde yapılmıĢtır.‖(Bokovenko,2006).

Tagar höyüklerini kapsayan kenar taĢları biçiminde hemen hemen tüm kaya ve taĢlar üzerinde Ġskit dönemi kaya resimleri bulunmuĢtur. Motifler tekli temaları ya da avlanma, günlük yaĢam ve ritüeller gibi karmaĢık kompozisyonları da içerir (Bokovenko, 1998). Ġskit Sibirya stili Hindistandan Çin'e kadar geniĢ bölgelere yayılmıĢtır (Francfort vd.,1990). HerĢeyi düĢünürsek Minusinsk Havzası'nın sanat iĢleri komĢu alanlarda bulunan sanat iĢleri içinde en üst düzeyde ve moda olan icraatlar olduğuna ikna edici kanıtlar sağlar. Nesneler üzerindeki sembolik imgeler ve gömütlerin taĢ levhaları üzerindeki imgeler geniĢ alana yayılmıĢ dini bir sistemin varlığını yansıtır.Yenisey bölgesinin Ġskit döneminin kaya kazıma imgeleri Ģamanistik ritüellere Ģahitlik eder. (Kızıl Kaya ,Bojary vs.)(Kilunovskaya, 1998). Fakat arkeolojik kanıtlar bunun gibi diğer dini uygulamaların etkilerini de iĢaret eder. Pazırık‘taki cenaze töreni gibi Ģamanistik içerikleriyle aynı anda Okunevo, Pazırık ve Tagar kültür materyali budist fikirler aĢılar.(Sorokın, S.S. 1978; Kuzmın ve Varlamov. 1988).

Ġskit dönemindeki Orta Asya insanları arasındaki dini sanat sisteminin ġamanizm ve Dualizmin kuzey varyantı olduğu kadar ZerdüĢtlüğün doğu varyantı olduğunu da varsaymak mümkündür. (Boyce, 1979). Bunların tamamı için Sayano- Altay dini sistemi terimi kullanılabilir. (Bokovenko,1996).

Karasuk kültür geleneğini devam ettiren Tagar insanları hala kıĢlık otlaklar üzerindeki hayvanların hareketliliği ile bağıntılı mobil pastoralizmi uygulamaktadır. VahĢi bitkileri biçmekte kullanılan çok sayıda orak tarımın, ekonominin bir parçası olarak rol aldığını göstermektedir. Bununla birlikte vurgu sığırdan çok koyun üzerindedir. Önceli Karasuk

dönemi kültürünün devamı olan ve M.Ö. 1000 yıllarına doğru iĢaret eden Minusinsk havzasının bu insanları kendilerinden daha çok göçebelerin baskıları altında geliĢmiĢtir. Çoğalan sayıda ve karmaĢada gömüler sosyal değiĢimleri iĢaret etmektedir.

(Bokovenko,2006).

Gömü ritleri ve sanat Çin ve Avrasya‘nın geniĢ bölgeleri ile baĢtan baĢa iliĢkileri yansıtmaktadır.Kervan ve atlıları kullanan son derece hareketli olan bu toplum hem de

bunun gibi kendi bölgesinde derin ve süregelen köklere sahiptir. (Bokovenko,2006).

Sonuç olarak Tagar kültürünün önceki Bronz çağ kültür geleneği dıĢında geliĢen, karmaĢık bölgesel geliĢim ve uzun bir eriĢimle eĢsiz bir kültür yarattığını söylemek mümkündür.

M.Ö. 1000 yılda Çin içlerine ve yakın bölgelere elemanlar ayrıĢmıĢtır. (Bokovenko,2006).

hatta Avrupa içlerinden öteye sızan

2.1.2.3. Hayvan Üslubu Hakkında Bazı Kavram KargaĢaları ve Sorunlar

Ġlk kurgan buluntularının ulaĢıldığı Kuzey Karadeniz‘de Herodot‘un tabirinden esinlenerek Ġskit Hayvan Üslubu , Kavimler göçleri ile kuzey Avrupa çizgisini izleyen üslup Germen Hayvan üslubu, Kelt Hayvan Üslubu gibi isimler alır. Ural bölgesinden çıkan ve Laponlarda (Estonya ve Finlandiya gibi bölgelerde) Permian Hayvan Üslubu, Ġran‘daki bağlantısı nedeni ile Pers hayvan Üslubu denmiĢtir. Esasen Pers bağlantısı Saka kaynaklıdır ve Orta Asya uzantılıdır. Tüm bu bölgeleri

içine alan bir tanım ve teori ile Avrasya Hayvan Üslubu dense de Orta Asya Hayvan Üslubu terimi daha yerleĢik , kurgan buluntularının merkezine ve kökene de iĢaret

eden en iyi tabirdir.

Hayvan üslubu hakkında Ege Hayvan Üslubu, Alman Hayvan Üslubu, Kelt Hayvan Üslubu, Perm Hayvan Üslubu, Pers Hayvan Üslubu, Avrasya Hayvan Üslubu, Tien ġan hayvan Üslubu, Tibet Hayvan Üslubu gibi pek çok terim duyabiliriz. Burada söz ettiğimiz ne dönem dönem her hangibir bölgede görülen hayvan figürlerinden yola çıkarak verilen bir isimlendirme; ne de sırf içinde hayvan figürü olduğu için adlandırılanlardır. Genellikle ona Ġskit hayvan üslubu dense de hem Ġskit unsurunun tam açıklığa kavuĢturulmayıĢı hem kurganların daha önceye ve daha sonra Hunlara ait olması nedeni ile ve uzmanlarca köken Orta Asya‘ya bağlandığı için Orta Asya hayvan üslubu daha doğru bir terimdir. Örneğin Permian hayvan üslubunun tıpkı Ural Altay dil ailesinin bir kolu sayılan Fin Ugur dili gibi Orta Asya hayvan üslubu sanat dilinin bir branĢı sayabiliriz çok benzemekte fakat Permian üslubunda son derece soyutlanmıĢ andromorfik biçimler de devreye girmekte bazı sürüngenler de hayvan temaları arasında yer almaktadır. Ġkonografi benzerdir. Ortaçağın baĢlarında Kuzey ve Merkez Rusya‘da Finno- Ugrian halkı metalurjide sanatların zirvesine

çıkmıĢ metal plakalar, pendantlar idoller üretmiĢtir. Bunlara Permian Hayvan Üslubu denir ( Reuter vd.,1999) .

―Step sahasının maddi kültür niteliklerinin kesin unsurları Kafkas dağlarından Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan‘ın güney yörelerine uzanan farklı bölgelerde belirdi. Çok sayıda

arkeolog ve fiziksel antropolog M.Ö. 2. bin yılın sonlarında Avrasya steplerinden güneye doğru uzun bir mesafeye Orta Asya‘ya Kuzey Hindistan ve Ġran platosuna halk hareketlerinin olduğu usda canlandırılan göç teorilerini destekler. (Mandelshtam 1966,

1967; Potemkina 1987; Pyankova 1974,1987; Yablonsky, 1996; Bashilov ve Yablonsky,

2000)

Paleocoğrafik çalıĢmalar bu halk hareketlerinin nedenleri arasında özellikle steplerin doğu

bölgelerindeki çoğalan kuraklığı gösteren materyal sağlar (Zdanovich and Shriber 1988). Büyük halk grupları sürüleri için daha fazla yeĢil otlak bulmak için dıĢarıya doğru itildi. Bu döneme ait at koĢum takımlarının en erken bulguları en azından Step sakinlerinin ata bine

bildikleri ve

kayda değer mesafeleri kat edebildikleri geç bronz çağını iĢaret eder.

(Zdanovich and Shriber 1988; Bashilov and Yablonsky,2000.)

Bilimsel araĢtırmalar göçle ve hayvan üslubunun yayılımı ile ilgili bu tür gerçekleri ortaya koyduğu halde ciddi sayılan üniversitelerin yayınlarında bile ―mö. 7.yyda beliren göçebe insanlarca doğuya doğru Avrupa‘dan Asya‘ya götürülen‖ (The Concise Oxford Dictionary of Art Terms ,2007-2009 ) gibi yanlıĢ ifadelerle konunun karartılması düĢündürücüdür.

―Ekolojik Ģartlar ve buna bağlı toplum yapısı , inançlar ve değerler bir bütün halinde ele alınmadığından arkeologlar ve Altaistler , Asya‘daki hayvan üslubunun doğuĢu sorununu bir top gibi oradan oraya atmıĢlar , bu üslubun kaynağını bazen Ordos, Çin, Minusinsk‘de aramıĢlar, bazen de Ġran (Ziviye) ve Kafkasya (Kuban) bölgelerini iĢaret etmiĢlerdir.‖

(Mülayim, 1999).

Avrupalı araĢtırmacıların iki ön koĢul ve yargı ile araĢtırmalara yaklaĢtıklarından yaratıcılıklarının çok kısıtlı olduğunu görüyoruz. Bu önkoĢullardan birincisi Greko ön koĢuludur ki son çalıĢmalarda ilerleme kaydedilmiĢtir. Ġkinci önkoĢulları ise göçer ön koĢuludur. Bu yüzden kırılabilir nesnenin nasıl ve neden üretildiğine dair akıl yürütmek için yoğun çabalar sarf etmiĢlerdir; metalurji, göçebelerin maden ocağı açması, eritip iĢlemesinin nasıl olduğu, bronz gibi alaĢımları yapacak bilgi ve ortama nasıl ulaĢtıkları konusunda da bir fikre rastlamıyoruz.Yalnız kaynak olarak istila ve tecavüzler gösteriliĢtir. Jacobson(1995) bu ön yargıyı Ģöyle açıklıyor:

―Kuzey Karadeniz‘deki Ġskitlerin altını eritip iĢlemeyi Yunanlılar‘dan öğrendiğini düĢünüyorduk çünkü Orta Asya kazıları sonucunda, yeterince altın çıkmamıĢtı. Halbu ki sonradan Arzhan Kurganı(Tuva‘da), Mayemir (Altay‘da), Chiliktin (Doğu Kazakistan‘da)

ve Issyk Kurgan(Esik gölü) yeterince altın eser bulgusuna ulaĢıldı. M.Ö. 400‘den eski örneklere rastlayınca da bu yargımız kırıldı.‖

Avrupalı bilim adamlarının bakır ve kalayı kaynaĢtırıp tunç (bronz) elde eden bir halkın altını zaten eritebilmiĢ olması gerektiği mantığını kurması gerekir. Bu yanılmayı Yunan medeniyeti dıĢındakilerin barbar olduğu önyargısı ile iyi Ģeylerden kendine pay çıkarma tutkusuna bağlayabiliriz. Neyse ki son yıllardaki yayınlarda epey düzelme görülmektedir, hayvan üslubunun gerçek kaynağı açıklanmakta ve Yue-Chi, KuĢhan, Hun, Ġskit bağlantısı verilmektedir. Altay dağlarının bu halkının göçebe değil yarı göçebe olduğu (Jacobson, 1995) belirtilmektedir. Onlara artık Scytho-Siberian denmektedir. Daha sonra KuĢhan olarak bilinecek bu Yue- Chilerin Türk kabilesi olduğunu (Czaplicka, 1918) zaten Radloff açıklamıĢtı.

Hayvan üslubunun Ġskit ana sınıflandırmasıyla inceleyip çıkıĢını da Orta Asya‘da bir yerlerde arayan Rostrosceff‘in (1925)bile: Hunlar, Yueçiler ve Sakalar ifadesini kullanırken Türkler hakkında pek bir Ģey bilmediğini ―Sırasıyla Moğol, Ġranlı ya da Türk olabilirler." açıklamasından anlıyoruz. Bu nedenle Türk araĢtırmacıların hayvan üslubunun kökeni hakkındaki görüĢleri de anlamlı durmaktadır:

―Hayvan Üslubu, Eski ve Ortaçağ boyunca, Britanya adaları Mezopotamya‘ya kadar uzanan bir kuĢak üzerinde sık sık karĢımıza çıktığı gibi, Güneydoğu Asya, Çin ve Ġskandinav ülkelerinde de önemli örnekler vererek, adeta bir coğrafi alanlar zincirini tamamlar. Daha iç bölgelerde Karadeniz‘in kuzey kıyıları, Urallar ve Sibirya‘daki buluntu merkezlerini oluĢturduğu istasyonlar da dikkate alınırsa, yayılma alanlarının jeohistorik konumu, bu üslubun Orta Asya kökenli olabileceği izlenimini vermektedir. Bir veya birkaç merkezden çıkarak,M.Ö. 8. ve 7. yüzyıldan sonra; kavimler göçü, ticaret veya bazı faktörlerin etkisiyle çevre ülkelere yayılmıĢtır.‖(Mülayim,1994).

Roux‘un (1982) Ġskitlerle ilgili görüĢleri de geçerliliğini yitirmiĢ görünüyor onları

Hint Avrupalı olarak tanımlamıĢtır. Ya da Hint-Avrupa dil ailesi kavramının tekrar irdelenmesi gerek. Bugün dil konusunda en yeni ve geçerli teorinin Kurgan Teorisi

olduğu söyleniyor (Gray ve Atkinson, 2003)yani dil atlılar yolu ile steplerden yayılmıĢtır. Ġskit Sibirya bağlantısı ile bunun Kuzey Ġran‘la ve Sakalar‘la iliĢkisi KuĢanlar‘ın konuĢtuğu Saka lehçesi dolayısıyla Tacikistan Özbekistan bağlantısı aĢağıyla iliĢkiyi açıklıyor. Bu nesnelerden bazıları Hindistan‘ın Taxila bölgesinde de bulunmuĢtur. Eski bir Sümer masalında geçen Tanrı‘dan ısrarla boynuz isteyen ama artık o boynuzlarla inine giremeyen tilki gibi(Çığ, 2007), Avrupa kendisine bir dil ve sanat kökeni arıyor, bugünkü mevcut kuramları sorgulamak gereklidir.

Berger(2003)in dediği gibi ―GeçmiĢin sanatı, mutlu azınlığın kendine bir tarih yaratmaya çalıĢmasından dolayı bulandırılmaktadır.‖

Bu sorunlarla ilgili yerli ve yabancı iki aydına kulak verelim:

―Müller nazariyesine, hümanizme pek fazla bağlı bulunan asker garp alim ve müellifleri , coğrafi mesafeleri ve zaman içindeki mevkileri ne olursa olsun , Asya‘da Avrupa‘da, Afrika‘da kadim ve muahhar devirlerde zuhur eden muhtelif kavimlere aid medeniyetleri ve bunların bilcümle medeni tezahürlerini, mutlaka Yunan medeniyet ve sanatına icra ile bağlamak , hemen her milletin fikri , hissi ve sınai mahsullerinin zuhur ve terakkisini artık dogmatik ve skolastik bir mezhep haline gelmiĢ bu zihniyetle izah etmek isterler.‖ (Meriç,

1937).

Glück‘se (1975) Ģunları söylüyor:

―Avrupalılar tertip ettikleri inkiĢaf semasında muhtelif medeniyetleri bir ipliğe dizer gibi zaman bakımından sıralamıĢlar ve herhangi bir medeniyeti ondan önceki medeniyetten neĢet ettirmiĢlerdir. Bu tertibe göre Mısır ve eski Doğu medeniyetleri Girit ve Miken sanatları ile Yunan ve Roma sanatları takip ediyor ve Roma sanatından ise Ortaçağ Avrupa sanatı ile Rönesans‘tan baĢlayan yeni sanat vücuda geliyor. Bizans ve Slav Ortodox yahut Ġslam sanatı gibi bu çizginin dıĢında kalan sanatlar ise mutad üzere ait oldukları devrin esas çizgilerinden ayrı olarak gösterilmiĢ ve nevama ortak gövdenin ikinci derecede bir dalı olarak bir kenara bırakılmıĢtır. Bu hususta bazen o kadar ileri gidilmiĢtir ki , Avrupa tetkikçileri ―Hint‖ ve ―Doğu Asya‖ (Çin ) sanatını – eğer evvelce bu sanatları eski doğu sanatı dairesine mensup addetmemiĢlerse- Mutlaka Yunan sanatı dairesinden neĢet ettirmiĢlerdir.‖

Günümüzdeki bilimsel araĢtırmalarda en sık olarak Ġskit-Sibirya Hayvan Üslubu (Scythian-Siberian Animal Style), daha az olarak Pers Hayvan Üslubu, Laponlarda

ise Permian Animal Style olarak anılan hayvan üslubu coğrafyasına da iĢaret etmektedir. Bugünkü Rusya, Çin ; Orta Asya üzerinden Afganistan ve Ġranla Anadolu‘ya kadar yayılan öte yandan kuzey Avrupa‘da Kelt sanatı çizgisini takip eden Ġrlanda‘dan Latin ülkelere kadar inen bir hatla geniĢ bir coğrafyada hayvan üslubunun coğrafi dağılımı ve geliĢimini izlemek olanaklıdır. Ġslam sanatı sayesinde

ileriki dönemlerde ve daha geliĢmiĢ Ģekliyle bu sanatın tezahürleri yine Latin ülkelerle, Afrika gibi bölgeler de dikkat çekmektedir . Öte yandan Yeni Zelanda‘nın özellikle Maori yerlilerinin ahĢap oymalarındaki dikkat çeken benzerlikler ya da Latin Amerika özellikle Maya sanatındaki ikonografik benzerlikler ayrı bir araĢtırma konusu ve sorun olarak önümüzde durmaktadır. Avusturalya yerlilerinin rüya zamanı hikayelerinde de hayvan atalara ve hayvanların insan kılığında dolaĢtığı zamanlara rastlanıyor. Ġki kız kardeĢ isimli öykü Ģöyle:

―Bir zamanlar ―Üç kız kardeĢ‖ diye bilinen bir takım yıldızı vardı (muhtemelen Orion kuĢağındaki üç yıldız). BaĢlangıçta her biri, bu yıldızlarda oturan, aĢağı inmeye ve etrafa bakmaya karar veren, çok güzel üç kadındı. Bu arada içlerinden biri, iki adamla tanıĢtı – genellikle iki yılanla betimlenen- ve onlara aĢık oldu. Bu kızın bir daha yıldız dünyasına dönmesine izin verilmedi çünkü ölümlülerle bağlantı kurmuĢtu. O yüzden sadece ikisi geri döndü ve Ģimdi ―Ġki kız kardeĢ‖ olarak bilinen takım yıldızı oldular. Kalan kız Emu (Avustralya‘da bir deve kuĢu) Ģeklini aldı. Onun dünyada esir kalmasını sembolize eder biçimde o uçamayan bir kuĢtur. Ama onun rolü bazen göğün babasıyla evlenen bazen ayrılan yerin annesi olmaktır. -Yunanlılar onlara üç yazgıcı der Moirai (Marys) diye söyler, Mısırlılar onları üç baĢlı tanrıçalar olarak anar.- Emu, tabanı dünyanın içinde olan ve tepesi cennete uzanan çok uzun bir direğe sahipti. Evini bu direğin tepesinde yaptı ve her zaman geldiği yıldızı görebildi. Direkten yıldızlara dallar uzandı ve bu dallardan devekuĢu tüyleri türedi. Arada sırada rüzgar bu direkten tüyleri savurur , tüyler sola düĢerse kadın sağa düĢerse erkek olur. Bu Churinga (rüya zamanında) insanların nasıl oluĢtuğunun hikayesidir.‖(Lewis, 2002).

Görüldüğü gibi bu inanıĢ ilerde çiftbaĢlı kartal bahsinde açılan Türklerdeki ―göğün

direği‘inanıĢına çok benziyor. Sadece bölgeye göre sembolik hayvanın biçimi değiĢmiĢtir. Yine Pazırık yakınındaki Balıktuyul köyü Amerikanın tüylü yılan efsanesini hatırlatmaktadır. Kırgızistanda Çolpan Ata (Çoban /Tan yıdızı) olduğu gibi Orta Amerika‘ da da Tan Ana ve Tan Ata yerleĢim yerleri vardır. Bunun gibi Brezilyadaki Candomble dininde Oxossi denilen kiĢi Aziz Gregor‘la özdeĢ tutulmaktadır (Eco,1993). ilerde dikkat çekilen Kirkor-Korkut ve öküz bağlantısı hesaba katıldığında ortak bir ikonografiden söz etmek mümkündür. Japonların

animizmi, Jomon periodundaki benzerlikler, hayvan üslubu özellikleri gösteren

yerlerdeki ortak mitler belki de çözümü evrensel bir sorunla, belki sanatın ve

ikonografinin doğuĢu ve yayılıĢı sorunuyla karĢı karĢıya getiriyor.

Bu tek çalıĢmada, Türkler ile sakaların aynılığı, evrensel bir boyuta ulaĢan üslubun yayılması , kavimler göçleriyle üslubun dolaĢtığı yerledeki coğrafi isimlerin bile Türkçe olması aydınlatılamaz. Bugün sorunun çözülmemesi ve hala üç teori üzerinden gidilmesi düĢündürücüdür. Konunun neden karartıldığının Avrupalılarca haklı nedenleri de burada irdelenemez ama görünen bazı açmazlara da değinmemek gerçeği gizlemeye katılım olacaktır. Örneğin Vingo‘ya(2000) göre Hunların hala etnik yönleri ve kökenleri tartıĢmalıdır. Aynı Vingo en geçerli teorinin onların Türk insanları olduğu yolundaki olduğunu söyler ve Derfer (1986)‘in Hun ve Türk dillerin koĢutluğu hakkındaki çalıĢmasını alıntılar. Halbuki Türkoloji hakkındaki çalıĢmalara

bakması yeterli idi. Sıkça alıntı yaptığı Eberhard (1950)‘dan da bunu öğrenebilirdi. Açıkça Hunların ve Sakaların Türklere bağlanması konusunda bilimden uzaklaĢma pahasına, genel bir isteksizlik görülmektedir. Orta Asya kaynaklı ve kavimler göçleriyle Avrupa içlerine yayılan üslup, üniversitelerin sanat tarihi bölümlerinin web sitelerinde Ġskit, Keltik, Demir Çağ Avrupası, Anglo Sakson ve Viking olarak alt dallara ayrılmıĢ olan Erken Avrupa Sanatı (Witcombe,2009) adı altında tanıtılmaktadır.

Avrasya arkeoloji teorisi üzerine önemli çalıĢmalarda . Ġngiltere, Ġtalya, Ġrlanda, Almanya, Ġsveç , Rusya ve Amerika gibi ülkelerden bilim insanları bir araya gelirken Türkiye ve Ġran gibi asıl hayvan üslubu ile iliĢkili ülkelere ve bilim insanlarına yer verilmemesi de çözümden uzaklaĢma nedenidir.

Türkler‘in atalarını hayvan sembolizmiyle iliĢkilendirmeleri: Hun kelimesi esasen Kun Koyun koç anlamındadır, Kırgızlar atalarının Boğa olduğunu söylüyorlar(Roux, 2002). Oğuz‘un anlamlarından biri ise Öküzdür -Burada ikonografi bölümünde verilen koç dağının baĢında koç ata öküz dağının baĢında öküz ata diye baĢlayan Margulan‘ın (2000) Ģiiri hatırlatmakta da fayda var-; yüzyıllardır isimlerini hayvan isimlerinden seçmeleri, Selçuklu sultanlarında olduğu gibi bu isimlerin özellikle hayvan üslubunun klasikleĢmiĢ ikonografik temalarındaki hayvanlardan oluĢması birer delildir. Bugün bile soyisimlere dair bir araĢtırma yapılsa çoğunun Ģamanizm ve hayvan üslubu ikonografisine dayandığı Aslan, Kaplan, Kartal, ġahin, Demir ve Yıldırım gibi soy isminin ne kadar çoklukla görüldüğü tespit edilebilecektir. Yine destanlarda aynı ikonografinin görülmesi, bu görsel sanatlara koĢut olarak Fabl türünün Ġskitlere bağlanması ve Hindistan‘da devam etmesi, halk edebiyatındaki tür ve isimlendirmelerin bile hayvan çıkıĢlı olması koĢma, koĢuk ayak gibi; halk oyunlarındaki hayvan figürlü kareografiler ve hayvan biçimli kostümler, konu hakkında sayısız delil teĢkil etmektedir. Sadece at, türleri ve at yetiĢtiriciği ile biniĢ türleri hakkında Türkçe‘de yüzlerce terim bulunmaktadır. Sözü geçen bu atlı toplumun da Türkler olduğu açıktır. Bunlarla ilgili yapılacak etnografik çalıĢmalar yine bunların dünyadaki baĢka kültürlerle iliĢkisi ayrı bir araĢtırma konusu olup baĢlı baĢına geniĢ bir sahadır. Bunlardan yalnızca takılar üzerine bir çalıĢmayı bir Türkmen köyü olan Balıkesir‘in TahtakuĢlar köyünde Kudar (2007) yapmıĢtır. Çoruhlu(1987)‘nun Türk ġamanizminde ―Biçim DeğiĢtirme‖ (Metamorphosis) Olayı

ve Türk Sanatı Üzerine Birkaç Söz adlı makalesi ve Artun(1991)‘un Ritüel Kökenli Çukurova Tören ve Köy Seyirlik Oyunlarında "Canlandırma ,Hayvan benzetmeceleri ve semboller" adlı makalesinde Ģamanlık ve totem hayvanların biçimine girme olgusuna değinilmiĢtir. Yine Arslan‘ın (2007) Orta Asya Türk ve Amerika Kızılderili ġamanlarının Giysileri baĢlıklı çalıĢması da konu hakkında ve önemlidir.

Mutlaka dil, genetik ve arkeolojik sonuçların ve bunların ikonografik bağlantısının etnografiya ile birlikte çözümlenmesi ile bugün için hayvan üslubunun kökeninin çözülememesi diye bir gerçeklik söz konusu değildir tıpkı bununla ilgili Etrüsk meselesi gibi bir karartma vardır. Luristan ve Susadaki benzerliklerle Ġran Orta Asya bağlantılı Sakalara ait bu ürünlerle, yukarının bağlantısı mutlaka çözümlenmesi gereken bir sorundur. Ġran‘da Orta Asya‘daki gibi yazlık ve kıĢlık yerleĢim söz konusudur. Bu meseleler aydınlatılmadıkça insanlığın geçmiĢi ve geleceği ile ilgi pek çok konunun da karanlıkta kalması kaçınılmazdır. Öte yandan Mezapotamya Kafkas bağlantısını öneren Türklerin kökenlerini Sümerlerde arayan Kenger uygarlığı tezi de (Mutlu, 2007)bu bağlamda doğru durmaktadır.

2.1.3. Hayvan Üslubunun Coğrafi Yayılımı Hayvan Üslubu‘nun dünya coğrafyasında yayılması ve tarihi nerede ise sanatın

tarihidir. Gerçekten akıl almaz düzeyde bir devrim sayılabilecek üslup, çağlar içinde ve onun anlaĢılabilme kabiliyetiyle orantılı, modern zamanlara kadar sanatta bir etkilenme sü