You are on page 1of 28

Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee keâe heg<he veb.

368
ISBN-978-93-82071-48-8

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve Éeje mebÛeeefuele

Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee

Deke=âef$ece Je=#eeW hej
efpevecebefoj

Fme «evLeceeuee ceW efoiecyej pewve Dee<e&ceeie& keâe hees<eCe keâjves Jeeues efnvoer,
mebmke=âle, Øeeke=âle, keâVeÌ[, Deb«espeer, iegpejeleer, ceje"er Deeefo Yee<eeDeeW
kesâ vÙeeÙe, efmeæevle, DeOÙeelce, Yetieesue-Keieesue, JÙeekeâjCe Deeefo
efJe<eÙeeW hej ueIeg SJeb Je=nod «ebLeeW keâe cetue SJeb DevegJeeo meefnle
ØekeâeMeve neslee nw~ meceÙe-meceÙe hej Oeeefce&keâ
ueeskeâesheÙeesieer ueIeg hegefmlekeâeSB Yeer
ØekeâeefMele nesleer jnleer nQ~

-mebkeâuevekeâ$eeapewve meceepe keâer meJeexÛÛe meeOJeer,
oes yeej [er.efuešd. keâer ceeveo GheeefOe mes Deuebke=âle
hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe

ßeer %eeveceleer ceeleepeer

-: mebmLeeefhekeâe SJeb ØesjCeeœeesle :-

MejohetefCe&cee ceneslmeJe-2012, hetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer kesâ
61JeW lÙeeieefoJeme kesâ DeJemej hej Ieesef<ele Ûeeefj$eJeOe&veeslmeJe Je<e& 2012-2013
kesâ Devleie&le YeieJeeve $e+<eYeosJe Meemeve peÙebleer (kesâJeue%eevekeâuÙeeCekeâ)
kesâ DeJemej hej ØekeâeefMele

hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer
-: ceeie&oMe&ve :-

Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer
(heerSÛe.[er. keâer ceeveo GheeefOe mes Deuebke=âle)

-: efveoxMekeâ SJeb mecheeokeâ:-

keâce&Ùeesieer heer"eOeerMe mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer

-ØekeâeMekeâ-

-: ØeyebOe mecheeokeâ :-

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve

peerJeve ØekeâeMe pewve

pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe.
heâesve veb.- (01233) 280184, 280994

meJee&efOekeâej ØekeâeMekeâeOeerve

Website : www.jambudweep.org, E-mail : jambudweeptirth@gmail.com
Facebook : jaintirthjambudweep

øeLece mebmkeâjCe
1100 ØeefleÙeeB

Jeerj efve. meb. 2539
heâeuiegve ke=â. iÙeejme, 7 ceeÛe& 2013

cetuÙe
16/-®.

keâcheesefpebie - %eeveceleer vesšJeke&â
pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe.

(3)

(4)

mecheeokeâerÙe

DeeÅe JeòeâJÙe

—mJeefmleßeer heer"eOeerMe jJeervõkeâerefle& mJeeceer peer

-ieefCeveer %eeveceleer

Dee" keâesefš Úhheve megue#e, meòeeveJes npeej Ûeej Melekeâ~
FkeäÙeemeer efpeveie=n Deke=âef$ece, ceveJeÛeleve mes vecetB melele~~
‘‘mJeeOÙeeÙeŠ hejceb leheŠ’’ DeeÛeeÙeeX ves keâne nw-mJeeOÙeeÙe hejce lehe nw~ Meem$e mJeeOÙeeÙe
mes %eeve keâer Je=efæ nesleer nw, veF&-veF& yeeleeW keâe %eeve neslee nw Deewj hejce Deevevo keâe DevegYeJe neslee
nw~ Meem$e mJeeOÙeeÙe keâer Skeâ efJeMes<e yeele Ùen Yeer nw efkeâ efpemekeâe efÛeòe mJeeOÙeeÙe ceW ueie peelee
nw Gmemes DevÙe hejhebÛe mJeÙeb otj nes peeles nQ~
Deepe Fme Yeeweflekeâ iegCe ceW yeÌ[s-yeÌ[s ØeeÛeerve «evLeeW keâes heÌ{ves kesâ efueS ßeeJekeâeW kesâ heeme
meceÙe veneR nw DeleŠ hejce hetpÙe Ûeeefj$e Ûeefvõkeâe ieefCeveer ØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer ØeeÛeerve
Meem$eeW mes cekeäKeve¤he efJeMes<e Dece=leleguÙe %eeve keâes efvekeâeuekeâj nce meYeer keâes Øeoeve keâj jneR nQ~
Deepe 90 ØeefleMele ueesie lees Fme Deke=âef$ece jÛevee kesâ yeejs ceW peeveles Yeer veneR nw, efkeâ leerveueeskeâ keäÙee
nw ? pecyetÉerhe keäÙee nw ? lesnjÉerhe keäÙee nw ? Skeâ Deke=âef$ece Je=#e kesâ Skeâ ueeKe Ûeeueerme npeej Skeâ
meew GVeerme heefjJeej Je=#e nQ Deewj efpeleves Je=#e nQ Gleves ner Gvekesâ Thej efpevecebefoj nQ~ Ùen meYeer Je=#e
he=LJeerkeâeefÙekeâ nQ, jlveeW mes efveefce&le nQ~ pees efkeâ Deepe Yeer Fme pecyetÉerhe kesâ Devoj efJeÅeceeve nQ,
uesefkeâve nce Deewj Deehekeâes veneR efoKeles nQ~ keäÙeeWefkeâ nceejs heeme JeneB lekeâ peeves keâer Meefòeâ veneR nw~
ÙeneB mes 20 keâjesÌ[ ceerue keâer otjer hej megces® heJe&le nw~
300 «ebLeeW keâer uesefKekeâe, mejmJeleer keâer Øeeflecetefle& hetpÙe ceeleepeer keâe pewvemeceepe hej pees
Ghekeâej nw Gmes keâYeer Yeer efJemle=le veneR efkeâÙee pee mekeâlee~ leerveueeskeâ ceW 8 keâjesÌ[, 56 ueeKe, 97
npeej, 481 Deke=âef$ece efpevecebefoj nQ Deewj Fve meYeer efpevecebefojeW ceW 108-108 efpeveØeefleceeSB nQ
efpevekeâer mebKÙee hetpÙe ceeleepeer ves efueKeer nwveJe meew heÛeerme keâesefš $esheve, ueeKe meòeeFme menme ØeceeCe~
veJe meew DeÌ[leeefueme efpeve Øeeflecee, efMeJe megKe nsleg keâ¤B ØeCeece~~
hetpÙe ceelee peer keâes keâjCeevegÙeesie kesâ Meem$eeW mes efJeMes<e Devegjeie nw~ Jes Øeefleefove mJeÙeb Gmekeâe
mJeeOÙeeÙe keâj Deewj Gmekesâ cenòJehetCe& efJe<eÙeeW keâes efueKekeâj nce meYeer ueesieeW keâes keâjCeevegÙeesie kesâ
Meem$eeW keâe DeOÙeÙeve keâjves keâer ØesjCee Øeoeve keâj jner nQ~
Fme hegmlekeâ keâes heÌ{keâj meYeer YeJÙe peerJe Deke=âef$ece-ke=âef$ece efpevecebefojeW keâer efpeveØeefleceeDeeW keâer
Jevovee keâe hegCÙe ueeYe Øeehle keâjW~ Deewj Ùen YeeJevee keâjW efkeâ nceW Yeer MeerIeÇ ner Fve Deke=âef$ece jÛeveeDeeW
kesâ mee#eeled oMe&ve keâe megDeJemej Øeehle neW~ hetpÙe ceelee peer efÛejeÙeg neW, mJemLe neW, Deewj Fmeer lejn mes
efpeveeiece keâer veF&-veF& yeeleeW keâe nce meYeer keâes %eeve Øeehle keâjeleer jnW, Ùener cebieue YeeJevee nw~

DemebKÙeele Éerhe mecegõeW kesâ ØeejcYe ceW meJe&ØeLece Éerhe pebyetÉerhe nw~ Ùen Skeâ ueeKe Ùeespeve
efJemle=le nw Deeies kesâ mecegõ-Éerhe otves-otves efJemleej Jeeues nesles ieS nQ~ pewmes efkeâ pebyetÉerhe Skeâ ueeKe
Ùeespeve efJemle=le ieesue Leeueer kesâ meceeve nw Je Gmes Iesjkeâj ueJeCe mecegõ oes ueeKe Ùeespeve efJemle=le nw~
pebyetÉerhe ceW oef#eCe mes ueskeâj efnceJeeve, ceneefnceJeeve, efve<eOe, veerue, ®keäceer Deewj efMeKejer Ùes
Ún kegâueeÛeue-heJe&le nQ~ Fvekesâ ceOÙe ceW Yejle, nwceJele, nefj, efJeosn, jcÙekeâ, nwjCÙeJele Deewj
SsjeJele Ùes meele #es$e nQ~ Fve Ún heJe&leeW hej ›eâce mes he©e, cenehe©e, efleeEieÚ, kesâmejer, cenehegC[jerkeâ,
Deewj hegC[jerkeâ Ssmes Ún mejesJej nQ~ Fve mejesJejeW mes iebiee-eEmeOeg, jesefnled-jesefnleemÙee, nefjlednefjkeâeblee, meerlee-meerleesoe, veejer-vejkeâeblee, megJeCe&ketâuee-¤hÙeketâuee Deewj jòeâe-jkeäleesoe, veece mes
Ûeewon veefoÙeeB efvekeâueer nQ pees efkeâ veerÛes Yejle, nwceJele Deeefo meele #es$eeW ceW ›eâce mes, oes-oes yenleer
ngF& ueJeCemecegõ ceW ØeJesMe keâjleer nQ~ Ún mejesJejeW ceW mes he©e mejesJej mes iebbiee-efmevOeg Deewj
jesefnleemÙee Ùes leerve veoer leLee Debeflece hegC[jerkeâ mejesJej mes leerve veefoÙeeB SJeb ceOÙe kesâ Ûeej
mejesJejeW mes oes-oes veefoÙeeB efvekeâueleer nQ~
efJeosn #es$e kesâ "erkeâ ceOÙe ceW megces® heJe&le nw~ Gmekesâ oef#eCe Je Gòej ceW osJekegâ®-Gòejkegâ®
nQ~ leLee hetJe& Je heefMÛece ceW efJeosn #es$eeW ceW MeeMJele keâce&YetefceÙeeB nQ~
Yejle #es$e leLee SsjeJele #es$e kesâ DeeÙe&Keb[ ceW keâce&Yetefce nQ~ ÙeneB oesveeW peien <ešdkeâeueheefjJele&ve nesves mes Jele&ceeve ceW ÙeneB Yejle#es$e ceW heebÛeJeeB keâeue Ûeue jne nw~
nwceJele Je nwjCÙeJele #es$e ceW peIevÙe YeesieYetefce, nefj#es$e Je jcÙekeâ#es$e ceW ceOÙece YeesieYetefce
leLee Gòejkegâ® Je osJekegâ® ceW Gòece YeesieYetefce nw~ ÙeneR Gòejkegâ® ceW F&Meeve ceW pebyetJe=#e nQ Je osJekegâ®
ceW vew$e+lÙe ceW Meeuceueer Je=#e nQ~
Fmeer Øekeâej OeelekeâerKeC[ Je heg<keâejeOe&Éerhe ceW oef#eCe-Gòej ceW F<Jeekeâej heJe&le mes oes-oes
KeC[ nes peeves mes oes Yejle, oes efJeosn, oes ces® Deeefo nes ieS nQ~ DeleŠ JeneB Oeelekeâer Je Meeuceueer
oes-oes Je=#e leLee heg<keâjeOe& ceW heg<keâjJe=#e Je MeeuceueerJe=#e oes-oes nesves mes Ùes oMe cegKÙe Je=#e nQ~
FveceW oMeeW Je=#eeW keâer Skeâ-Skeâ MeeKee hej Skeâ-Skeâ Deke=âef$ece efpevecebefoj nQ~ ceOÙeueeskeâ kesâ 458
Deke=âef$ece efpevecebefojeW ceW Fve oMe cebefojeW keâer ieCevee nw~ leLee Fve Je=#eeW kesâ heefjJeej Je=#eeW ceW heefjJeej
osJeeW kesâ YeJeveeW ceW pees Gleves ner efpevecebefoj nQ Gvekeâer ieCevee JÙeblej osJeeW kesâ DemebKÙeele cebefojeW kesâ
Devleie&le nesleer nw Ùen yeele Deehekeâes OÙeeve ceW jKevee nw~
Fve meye efpevecebefoj Je efpeveØeefleceeDeeW keâes keâesefš-keâesefš veceve~

N: M

N: M

(5)

(6)

ØemleeJevee

hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe

—DeeefÙe&keâe meg›eleceleer (mebIemLe)
ßeer JeOe&ceeve osJeb, ef$eueeskeâJebÅeb ef$eMegefæleŠ ØeefCehelÙe~
ef$eYegJeve efpeveYeJeveeefve, ØeefleceeMÛeeefhemlegJes ef$eefJeOeceue nevÙes~~1~~
ueeskeâ kesâ leerve Yeso nQ-DeOeesueeskeâ, ceOÙeueeskeâ Deewj TOJe&ueeskeâ~ DeOeesueeskeâ ceW cegKÙe ¤he mes
vejkeâ nQ, peneB veejkeâer ueesie jnles nQ~ ceOÙeueeskeâ ceW ceveg<Ùe Deewj efleÙeËÛe jnles nQ Deewj TOJe&ueeskeâ ceW mJeie&
nQ, peneB osJe ueesie jnles nQ~
ceOÙeueeskeâ ceW DemebKÙeeleeW Éerhe, mecegõ nQ~ meyemes henuee Éerhe pecyetÉerhe nw, Gmekesâ yeeo ueJeCemecegõ nw, efheâj otmeje Éerhe OeelekeâerKeC[Éerhe nw efpemeceW F<Jeekeâej heJe&le kesâ nesves mes hetJe&OeelekeâerKeC[
Deewj heefMÛeceOeelekeâerKeC[ Ssmes oes Yeeie nes peeles nQ~ OeelekeâerKeC[Éerhe keâes Iesjs ngS keâeueesoefOe mecegõ nw,
efheâj heg<keâjeOe&Éerhe nw, peesefkeâ ceeveg<eesòej heJe&le kesâ heÌ[ves mes DeeOee ner nw FmeceW Yeer F<Jeekeâej heJe&le kesâ
efveefceòe mes hetJe& heg<keâjeOe& Éerhe SJeb heef§ece heg<keâjeOe& Éerhe Ssmes oes Yeeie nes peeles nQ~ ÙeneB lekeâ {eF&Éerhe
keânueelee nw Deewj ÙeneR {eF&Éerhe kesâ Devoj ner ceveg<Ùe jnles nQ, Fmekesâ Deeies kesâ ÉerheeW ceW ceveg<Ùe veneR nQ Deewj
{eF& Éerhe mes Deeies veneR pee mekeâles nQ~ Deeies efleÙeËÛe peerJe ner jnles nQ~
lesjn Éerhe lekeâ 458 Deke=âef$ece efpevecebefoj nQ~ efpevekeâer ieCevee Fme Øekeâej nQ-heeBÛe ces® kesâ 80
efpeveeueÙe, kegâueeÛeue kesâ 30, jpeleeÛeue Ùeeefve efJepeÙeeOe& heJe&le kesâ 170, Je#eej heJe&le kesâ 80, iepeoble
heJe&le kesâ 20, pebyet-Meeuceueer Je=#e kesâ 10, F<Jeekeâej heJe&le kesâ 4, ceeveg<eesòej heJe&le kesâ 4, veboerMJej Éerhe
kesâ 52, kegâC[ueJej heJe&le kesâ 4, ®ÛekeâJej heJe&le kesâ 4, Fme Øekeâej meye efceueekeâj 458, Deke=âef$ece
efpevecebefoj nQ~
Fme ‘‘Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj’’ hegmlekeâ ceW pewve meceepe keâer meJeexÛÛe meeOJeer hejce hetpÙe ieefCeveer
ØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer ves ef$eueeskeâmeej, efleueesÙeheCCeefòe, pebyetÉerheheCCeefòe, ueeskeâefJeYeeie, leòJeeLe&Jeeefle&keâ
Deeefo Deveskeâ «ebLeeW keâe DeOÙeÙeve keâjkesâ pecyetJe=#e, Meeuceueer Je=#e Deeefo Je=#eeW keâer heefjJeej mebKÙee keâes
efvekeâeuee nw~ efpeleves Fvekesâ heefjJeej Je=#e nQ Gleves ner efpevecebefoj nQ~ efpevekeâe efJemleej mes Fme hegmlekeâ ceW hetpÙe
ceelee peer ves JeCe&ve efkeâÙee nw~ ‘‘$ewueeskeäÙe ÛewlÙeJevovee’’ ceW hetpÙe ceeleepeer ves mecemle Deke=âef$ece-ke=âef$ece
efpeveeueÙeeW keâer Jevovee keâer nw~ pecyet-Meeuceueer Deeefo Je=#eeW keâer Jebovee keâjles ngS efueKee nwpebyet-Meeuceueer oMe Je=#eeW keâer, MeeKeeDeeW hej oMe ceefvoj~
kesâleg efJepeefÙe efpevekeâer Øeeflecee keâes, JebotB meoe YeeJe MegefÛekeâj~~
hetpÙe ceelee peer ves pewveYetieesue DeLee&led pecyetÉerhe jÛevee, lesjnÉerhe keâer jÛevee SJeb leerveueeskeâ keâer
jÛevee keâes Oejleer hej meekeâej keâjekeâj meYeer keâes Fvekesâ oMe&ve, Jevove keâe ueeYe Øeoeve efkeâÙee nw~ efpevekeâer
JeeCeer keâe Skeâ-Skeâ Meyo efpeveJeeCeer nw~ efpeveeiece keâe %eeve efkeâme lejn mes ueesieeW lekeâ henBgÛee meketBâ,
Fmekesâ efueS hetpÙe ceeleepeer Øeefle#eCe GÅeceMeerue jnleer nQ~ heejme Ûewveue, Fvšjvesš Deeefo kesâ ceeOÙece mes
hetpÙe ceeleepeer ÛeejeW DevegÙeesieeW keâe leuemheMeea %eeve Øeoeve keâj jner nQ, Ùen nce meYeer hej je<š^ieewjJe,
JeeiosJeer, [yeue [er. efuešd. keâer ceeveo GheeefOe mes Deuebke=âle hetpÙe ceelee peer keâe ceneve Ghekeâej nw~ hetpÙe
ceeleepeer oerIee&Ùeg neW, mJemLe jnW Ùener efpevesvõosJe mes cebieue ØeeLe&vee nww~

ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâe mebef#ehle-heefjÛeÙe
-Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
pevcemLeeve-efškewâleveiej (yeejeyebkeâer) G.Øe.
pevceefleefLe-Deemeespe megoer 15 (MejohetefCe&cee) efJe. meb. 1991, (22 Dekeäštyej meved 1934)
peeefle-De«eJeeue efo. pewve, iees$e-ieesÙeue, veece-kegâ. cewvee
ceelee-efhelee-ßeerceleer ceesefnveer osJeer SJeb ßeer Úesšsueeue pewve
Deepevce yeÇÿeÛeÙe& ›ele-F&. meved 1952, yeejeyebkeâer ceW MejohetefCe&cee kesâ efove
#egefuuekeâe oer#ee-Ûew$e ke=â. 1, F&. meved 1953 keâes ceneJeerjpeer DeefleMeÙe #es$e (jepe.) ceW DeeÛeeÙe&jlve
ßeer osMeYet<eCe peer cenejepe mes~ veece-#egefuuekeâe Jeerjceleer
DeeefÙe&keâe oer#ee-JewMeeKe ke=â. 2, F&. meved 1956 keâes ceeOeesjepehegje (jepe.) ceW Ûeeefj$eÛe›eâJeleea
108 DeeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej peer keâer hejcheje kesâ ØeLece heóeOeerMe DeeÛeeÙe& ßeer Jeerjmeeiej peer cenejepe kesâ
keâjkeâceueeW mes~
meeefneflÙekeâ ke=âeflelJe-De°menœeer, meceÙemeej, efveÙecemeej, cetueeÛeej, keâeleb$e-JÙeekeâjCe, <ešdKeC[eiece
Deeefo «ebLeeW kesâ DevegJeeo/šerkeâeSb SJeb ueieYeie 300 «ebLeeW keâer uesefKekeâe~
[er.efuešd. keâer ceeveo GheeefOe-meved 1995 ceW DeJeOe efJe.efJe. (hewâpeeyeeo) Éeje SJeb leerLeËkeâj
ceneJeerj efJeÕeefJeÅeeueÙe cegjeoeyeeo Éeje 8 DeØewue 2012 keâes ‘‘[er.efuešd.’’ keâer ceeveo GheeefOe mes efJeYetef<ele~
leerLe& efvecee&Ce ØesjCee-nefmleveehegj ceW pebyetÉerhe, lesjnÉerhe, leerveueeskeâ Deeefo jÛeveeDeeW kesâ efvecee&Ce, MeeÕele
leerLe& DeÙeesOÙee keâe efJekeâeme SJeb peerCeexæej, ØeÙeeie-Fueeneyeeo (G.Øe.) ceW leerLeËkeâj $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe&
keâe efvecee&Ce, leerLeËkeâj pevceYetefceÙeeW keâe efJekeâeme ÙeLee-YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegâC[uehegj (veeueboeefyenej) ceW ‘vebÅeeJele& cenue’ veecekeâ leerLe& efvecee&Ce, YeieJeeve heg<heobleveeLe keâer pevceYetefce keâekeâvoer leerLe& (efvekeâš
ieesjKehegj-G.Øe.) keâe efJekeâeme, YeieJeeve heeÕe&veeLe kesâJeue%eeveYetefce DeefnÛÚ$e leerLe& hej leerme Ûeewyeermeer cebefoj,
nefmleveehegj ceW pecyetÉerhe mLeue hej YeieJeeve MeebefleveeLe-kegbâLegveeLe-DejnveeLe keâer 31-31 hegâš Gòegbie Ke[dieemeve
Øeeflecee, ceebieerlegbieer ceW efvecee&CeeOeerve 108 hegâš Gòebgbie YeieJeeve $e+<eYeosJe keâer efeJMeeue Øeeflecee, ceneJeerj peer leerLe&
hej ceneJeerj Oeece ceW hebÛeyeeueÙeefle cebefoj, efMe[ea ceW %eeveleerLe& FlÙeeefo~
ceneslmeJe ØesjCee-hebÛeJe<eeaÙe pecyetÉerhe ceneceneslmeJe, YeieJeeve $e+<eYeosJe Debleje&°^erÙe efveJee&Ce
ceneceneslmeJe, DeÙeesOÙee ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe cenekegbâYe cemlekeâeefYe<eskeâ, kegâC[uehegj ceneslmeJe, YeieJeeve
heeÕe&veeLe pevcekeâuÙeeCekeâ le=leerÙe menœeeefyo ceneslmeJe, efouueer ceW keâuheõgce ceneceC[ue efJeOeeve keâe Ssefleneefmekeâ
DeeÙeespeve FlÙeeefo~ efJeMes<e™he mes 21 efomecyej 2008 keâes pecyetÉerhe mLeue hej efJeÕeMeebefle DeeEnmee
meccesueve keâe DeeÙeespeve ngDee, efpemekeâe GodIeešve Yeejle keâer lelkeâeueerve je°^heefle ßeercleer
e ØeefleYee osJeerefmebn
heešerue Éeje efkeâÙee ieÙee~
Mew#eefCekeâ ØesjCee-‘pewve ieefCele Deewj ef$eueeskeâ efJe%eeve’ hej Debleje&°^erÙe mebiees‰er, je°^erÙe kegâueheefle
meccesueve, Feflenemekeâej meccesueve, vÙeeÙeeOeerMe meccesueve SJeb DevÙe Deveskeâ je°^erÙe-Debleje&°^erÙe mlej kesâ
mesefceveej Deeefo~
jLe ØeJele&ve ØesjCee-pecyetÉerhe %eevepÙeesefle (1982 mes 1985), meceJemejCe ßeerefJenej (1998 mes
2002), ceneJeerj pÙeesefle (2003-2004) keâe Yeejle YeüceCe~
Fme Øekeâej efvelÙe vetleve YeeJeveeDeeW keâer peveveer hetpÙe ceeleepeer efÛejkeâeue lekeâ Fme JemegOee keâes
megMeesefYele keâjleer jnW, Ùener cebieue keâecevee nw~

(8)

efJe<eÙe meejCeer

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve-mebef#ehle heefjÛeÙe
-peerJeve ØekeâeMe pewve (ØeyebOe mecheeokeâ)
F&meJeer meved 1972 ceW hetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâer ØesjCee mes
mLeeefhele Gòeâ mebmLee kesâ Éeje pecyetÉerhe jÛevee kesâ efvecee&Ce nsleg cesj" (G.Øe.) kesâ Ssefleneefmekeâ leerLe&
nefmleveehegj ceW veefMeÙee ceeie& hej pegueeF& 1974 ceW Skeâ Yetefce ›eâÙe keâer ieF&, peneB meJe&ØeLece 24JeW leerLeËkeâj
YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer keâer DeJeieenvee ØeceeCe meele neLe (meJee ome hegâš) TBÛeer Ke[dieemeve Øeeflecee
efJejepeceeve keâjves nsleg heâjJejer 1975 ceW Skeâ ueIegkeâeÙe efpeveeueÙe keâe efvecee&Ce efkeâÙee ieÙee, pees meved
1990 ceW Skeâ DeveesKes ‘keâceue cebefoj’ kesâ ™he ceW efveefce&le ngDee nw~ ÙeneB efJejepeceeve keâuheJe=#e YeieJeeve
ceneJeerj mes Ùen DeefleMeÙe #es$e efvejblej Øeieefle heLe hej De«emej neslee ngDee efvelÙe veÙes ef vecee&CeeW kesâ Éeje
mebmeej ceW DeefÉleerÙe heÙe&šve mLeue kesâ ™he ceW Øeefmeæ ngDee nw~ Fme Øeeflecee kesâ oMe&ve keâjkesâ YeòeâieCe
Deheveer ceveeskeâeceveeSB hetCe& keâjles nQ~
pecyetÉerhe efvecee&Ce keâe ØeLece ÛejCe-pegueeF& meved 1974 cesW jKeer ieF& veeRJe kesâ DeeOeej hej
pecyetÉerhe kesâ yeerÛeeWyeerÛe ceW meJe&ØeLece Deeiece JeefCe&le megces®heJe&le (101 hegâš TBÛee) keâe efvecee&Ce DeØewue
meved 1979 ceW SJeb meved 1985 ceW pecyetÉerhe jÛevee keâe efvecee&Ce hetCe& ngDee~ meesuen efpevecebefojeW mes
meceefvJele Gme megces®heJe&le kesâ Deboj mes efveefce&le 136 meerefÌ{ÙeeW mes ÛeÌ{keâj ßeæeueg Yeòeâ mecemle YeieJevleeW
kesâ oMe&ve keâjkesâ peye meyemes Thej heeC[gkeâefMeuee kesâ efvekeâš hengBÛeles nQ, lees veerÛes pecyetÉerhe jÛevee kesâ meYeer
veoer, heJe&le, cebefoj, GheJeve Deeefo ÂMÙeeW kesâ meeLe-meeLe nefmleveehegj kesâ Deemeheeme kesâ megotjJeleea «eeceeW
keâe Yeer Øeeke=âeflekeâ meeQoÙe& osKekeâj hetâues veneR meceeles nQ~
Ùee$eer megefJeOee-nefmleveehegj leerLe& ceW pecyetÉerhe mLeue kesâ hetjs heefjmej ceW mebmLeeve Éeje keâeÙee&ueÙe
keâe meef›eâÙe mebÛeeueve efkeâÙee peelee nw~ JeneB Ùeeef$eÙeeW kesâ "njves nsleg DeeOegefvekeâ megefJeOeeÙegòeâ 200 keâcejs,
50 mes DeefOekeâ [eruekeäme heäuewš SJeb DeveskeâeW iesmš neGme (yebieues) yeves ngS nQ~ Fmekesâ meeLe ner ÙeneB
megvoj YeespeveeueÙe nw peneB Ùeeef$eÙeeW keâes megefJeOeehetJe&keâ Megæ Yeespeve Øeehle neslee nw~ Fmekesâ Deefleefjòeâ 2
efkeâceer. otj nefmleveehegj mesvš^ue šeGve ceW mejkeâejer Demheleeue, [ekeâKeevee, yeepeej, Fbšjkeâeuespe leLee
DevÙe efMe#eCe mebmLeeSB Deeefo meYeer DeeJeMÙekeâ megefJeOeeSB GheueyOe nQ~
nefmleveehegj kewâmes hengBÛes ?-Yeejle keâer jepeOeeveer efouueer mes 110 efkeâceer. heef§eceer GòejØeosMe
ceW efpeuee-cesj" mes 40 efkeâceer. otj nefmleveehegj leerLe& nw~ jepeOeeveer efouueer mes nefmleveehegj kesâ efueS
Debleje&pÙeerÙe yeme Deñs DeLeJee Deevebo efJenej yeme Deñs mes GòejØeosMe jes[Jespe leLee [er.šer.meer. yemeeW keâer
efvejblej mesJee GheueyOe nw~ cesj" mes Yeer Øeefle DeeOes Iebšs kesâ Deblejeue mes pecyetÉerhe-nefmleveehegj hengBÛeves nsleg
jes[Jespe keâer yemeW megueYelee kesâ meeLe GheueyOe jnleer nQ~ ‘pecyetÉerhe’ kesâ veece mes Ùes yemeW Ûeueleer nQ pees meerOes
pecyetÉerhe kesâ meeceves ner ®keâleer nQ Deewj pecyetÉerhe mes ner cesj", efouueer, eflepeeje Deeef o Ùee$ee nsleg yemeW
GheueyOe jnleer nQ~ efouueer Deewj cesj" kesâ yeerÛe jsue mesJee Yeer nw~ osMe-efJeosMe kesâ Ùee$eer ieCe nefmleveehegj
heOeejkeâj Fme Oejleer keâe mJeie& ceeveer peeves Jeeueer ‘pecyetÉerhe jÛevee’ kesâ oMe&ve keâjW Deewj ceeveefmekeâ Meebefle
keâe DevegYeJe keâjles ngS ceveJeebefÚle heâue Øeehle keâjW, Ùener cebieuekeâecevee nw~

›eâ.meb.

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.

efJe<eÙe

he=‰ meb.

pecyetJe=#e MeeuceueerJe=#e efpeveeueÙe Jevovee
cebieueeÛejCe
pecyetÉerhe ceW pecyetJe=#e hej efpevecebefoj
pecyetÉerhe ceW MeeuceueerJe=#e hej efpevecebefoj
pecyetJe=#e SJeb Meeuceueer Je=#eeW hej efpevecebefoj
pecyetÉerhe ceW pecyetJe=#e SJeb Meeuceueer Je=#e keâer heefjJeej Je=#eeW meefnle mebKÙee
OeelekeâerJe=#e MeeuceueerJe=#e efpeveeueÙe Jevovee
OeelekeâerKeC[ Éerhe ceW Oeelekeâer SJeb Meeuceueer Je=#eeW hej efpevecebefoj
OeelekeâerKeC[ Éerhe ceW Oeelekeâer SJeb Meeuceueer Je=#eeW keâer heefjJeej
Je=#eeW meefnle mebKÙee
pecyetÉerhe, OeelekeâerKeC[ Éerhe SJeb heg<keâjeOe&Éerhe ceW efmLele Yejleeefo
#es$eeW kesâ efJemleej keâe Ûeeš&
heg<keâjJe=#e MeeuceueerJe=#e efpeveeueÙe Jevovee
heg<keâjeOe&Éerhe ceW heg<keâj Je=#e SJeb Meeuceueer Je=#eeW hej efpevecebefoj
heg<keâjeOe&Éerhe ceW heg<keâjJe=#e SJeb Meeuceueer Je=#e kesâ heefjJeej
Je=#eeW meefnle mebKÙee
{eF&Éerhe kesâ Je=#eeW keâer mebKÙee
ØeMeefmle

N: M

1
3
5
10
11
36
37
38
41
41
44
46
46
47
48

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

`
Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj
(ef$eueeskeâmeejeefo «evLeeW kesâ DeeOeej mes)

pecyetJe=#e MeeuceueerJe=#e efpeveeueÙe Jevovee
ieerleeÚvo
efieefj ces® kesâ Gòej efoMeer Gòejkegâ® MeesYes Dene~
GmeceW megefokeâd F&Meeve kesâ pebyetle™ jepes cene~~
oef#eCe efoMee ceW osJekegâ® vew$e+lÙe keâesCe megneJeveer~
le® Meeuceefue MegYejlveceÙe, megvoj efoKes MeeKeeIeveer~~1~~
—meesj"e—
le® keâer MeeKee ceebefn, jlveceÙeer efpeveefyebye nQ~
vecetb vecet eflengbkeâeue, Yeefòeâ YeeJe mes ceQ meoe~~1~~
—vejsvõ Úbo—
pebyetle® keâe mJeefCe&ce mLeue, heebÛe Melekeâ Ùeespeve nw~
Fme Leue keâe hejkeâesše keâebÛeve-ceÙeer cevees ceesnve nw~~
heer" Dee" Ùeespeve keâe TBÛee, ceOÙe ceeefnb Ûeeboer keâe~
Fme hej pecyetJe=#e Deke=âef$ece, he=LJeerceÙe jlveeW keâe~~2~~
Ùen le® legbie Dee" Ùeespeve nw, Je»eceÙeer peÌ[ peevees~
ceefCeceÙe levee nefjle ceesšeF&, Skeâ keâesMe hejceevees~~

(1)

(2)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
le® keâer Ûeej efoMeeDeesW ceW nQ, Ûeej ceneMeeKeeÙeW~
Ún Ùeespeve keâer uebyeer Fleves, Deblej mes uenjeÙeW~~3~~
cejkeâle keâkexâleve cetBiee, kebâÛeve kesâ heòes Gòece~
heebÛe JeCe& jlveeW kesâ Debkegâj, heâue De® heg<he Devethece~~
FmeceW heâue peecegve meÂMe nQ, keâesceue efÛekeâves efoKeles~
jlveceÙeer nQ efheâj Yeer DeodYegle heJeve ueiele ner efnueles~~4~~
Gòej MeeKee hej efpeve cebefoj, megjie=n $eÙe MeeKee hes~
mecÙekeälJeer Deeoj Je Deveeoj, JÙeblej jnles Gvehes~~
le® keâes ÛeejeW lejheâ Iesj keâj, yeejn he©e JesefoÙeeB~
Gvekesâ Deblejeue ceW le® keâer, heefjkeâj Je=#e hebefòeâÙeeb~~5~~
Skeâ ueeKe Ûeeueerme npeej Fkeâ meew GVeerme keâneSb~
Fve pebyet heefjJeej Je=#e hej, megj heefjJeej jneÙeW~~
ces¤ keâer F&Meeve efoMee cesW veerueeÛeue kesâ oeSb~
ceeuÙeJevle kesâ heefMÛece ceW, meerlee kesâ hetJe& keâneSb~~6~~
le® mLeue kesâ ÛeejeW lejhesâ, $eÙe Jeve Keb[ keâneles~
heâue hetâueeW Ùegle megjcenueeW Ùegle, peue Jeeheer Ùegle Yeeles~~
Fme õgce kesâ efpeveie=n ceW Fkeâ meew-Dee" efpevesÕej Øeeflecee~
Fmeer lejn Meeuceueer Je=#e keâer peevees meejer jÛevee ~~7~~
Meeuceefue le® kesâ DeefOeheefle JÙeblej, JesCeg JesCegOeejer nQ~
Ùes megj mecÙekeälJeer efpeve cele kesâ, Øesceer iegCeOeejer nQb~~
efpeleves pebyet Meeuceefue le® nQ, Gleves efpeve cebefoj nQb~
keäÙeeWefkeâ meYeer hej megj jnles nQb meyeceW efpeve cebefoj nQ~~8~~
oes ÛewlÙeeueÙe cegKÙe Deke=âef$ece, nQ mJelev$e oes le® kesâ~
Gvekeâer De® meye efpeve Øeeflecee keâer, keâ™B Jebovee ®efÛe mes~~
megj efkeâVeefjÙeeb efvele iegCe ieeleeR JeerCee keâer uenjeW mes~
oMe&ve keâjkesâ vele&ve keâerle&ve keâjleeR Yeefòeâ mJejeW mes ~~9~~
peÙe peÙe efpeve Øeeflecee DeodYegle ceefncee heÌ{s megves pees iegCe ieeJeW~
peÙe ‘b%eeveceleer’ ßeer efmeefæJeOet efØeÙe mees vej megKemecheefòe heeJeW ~~10~~

N: M

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(3)

cebieueeÛejCe
pebyetJe=#eeefoMeeKeemeg,
heefjJeejõgces<Jeefhe~
efpeveeueÙee efpeveeÛee&MÛe, leebmlee veewefce efMeJeehleÙes~~1~~
MebYeg Úbo
pebyetJe=#eeefokeâ oMe le® nQ, Fvekesâ heefjJeej Je=#e Yeer nQ~
Úòeerme ueeKe lesleeefueme menme, Skeâ meew yeerme meJe& le® nQ~~
oMele® ceW Deke=âef$ece cebefoj, heefjJeejJe=#e ceW osJeYeJeve~
Fme meye ceW efpeveie=n efpeveØeeflecee, Fve meyekeâes ceQ efvele keâ¤B veceve~~2~~

pebyetÉerhe ceW yeerÛeeW yeerÛe ceW megoMe&veces® heJe&le nw~ Fmekesâ oef#eCe Deewj Gòej ceW osJekegâ®
Deewj Gòejkegâ® veece mes oes Gòece YeesieYetefce nQ~ hetJe& Deewj heefMÛece ceW efJeosn #es$e nQ~~
Gòejkegâ® YeesieYetefce ceW pebyetJe=#e nw~ Ùen DeveeefoefveOeve he=LJeerkeâeefÙekeâ jlveceÙeer nw~
efheâj Yeer Fvekesâ heòes jlveceÙeer nesles ngS Yeer nJee kesâ Pekeâesjs mes efnueles nQ~ Fme Je=#e keâer yeÌ[eryeÌ[er Ûeej MeeKeeSB nQ~ Fme pebyetJe=#e keâer Gòej keâer MeeKee hej Deke=âef$ece efpevecebefoj nw~
pebyetÉerhe ceW Deke=âef$ece efpevecebefoj De"òej nQ~ GvneR ceW Fvekeâer ieCevee nw~ Fmekesâ ÛeejeW
Deesj yeejn JesefokeâeDeeW kesâ Deblejeue ceW pebyetJe=#e kesâ heefjJeej Je=#e nQ~ Fve Je=#eeW ceW Yeer
MeeKeeDeeW hej osJeeW kesâ YeJeve yeves ngS nQ Gvekesâ ie=neW ceW Yeer efpevecebefoj nQ, DeleŠ Skeâ pebyetJe=#e
kesâ heefjJeej Je=#e 1,40,119 nQ lees Gleves ner JÙeblej osJeeW kesâ ie=n ceW efpevecebefoj nQ~ Fmeer
Øekeâej ‘osJekegâ®’ YeesieYetefce ceW Meeuceueer Je=#e nw~ Gmekeâe Yeer JeCe&ve Fmeer kesâ meceeve nw~ Fvekesâ
ØecegKe JÙeblej osJeeW kesâ veece DeeojosJe SJeb DeveeojosJe nQ~
OeelekeâerKeC[ ceW Oeelekeâer-Oee$eer DeLee&led DeebJeues kesâ Je=#e nQ~ OeelekeâerKeb[ ceW oef#eCeGòej ceW F<Jeekeâej heJe&le kesâ efveefceòe mes hetJe&Oeelekeâer SJeb heefMÛeceOeelekeâer Ssmes oes Yeso nes ieS
nQ~ hetJe&OeelekeâerKeb[ ceW efJepeÙeces® Je heefMÛeceOeelekeâer Keb[ ceW DeÛeueces® heJe&le nQ~ DeleŠ
JeneB oes OeelekeâerJe=#e Je oes Meeuceueer Je=#e nQ~ Fvekesâ heefjJeej Je=#eeW keâer mebKÙee otveer-otveer nw~
Fmeer Øekeâej heg<keâjeOe&Éerhe ceW oef#eCe-Gòej ceW F<Jeekeâej heJe&le kesâ efveefceòe mes hetJe&
heg<keâjeOe& Je heefMÛeceheg<keâjeOe& Ssmes oes Keb[ nes ieS nQ~ FveceW Yeer cebojces® Je efJeÅegvceeueerces®
heJe&le nQ~ JeneB hej Yeer Gòejkegâ® Je osJekegâ® YeesieYetefce ceW heg<keâjJe=#e Je MeeuceueerJe=#e nQ~
OeelekeâerJe=#e mes JeneB kesâ Je=#e kesâ heefjJeej Je=#e otves-otves nes ieS nQ~
Fme Øekeâej- 1. pebyetJe=#e, 2. MeeuceueerJe=#e, 3. OeelekeâerJe=#e, 4. MeeuceueerJe=#e,
5. OeelekeâerJe=#e, 6. MeeuceueerJe=#e, 7. heg<keâjJe=#e, 8. MeeuceueerJe=#e, 9. heg<keâjJe=#e Je

(4)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

10. MeeuceueerJe=#e~ Fve ome Je=#eeW keâer Skeâ-Skeâ MeeKee hej Deke=âef$ece efpevecebefoj nQ~ Fvekeâer
mebKÙee ceOÙeueeskeâ kesâ 458 Deke=âef$ece cebefojeW ceW Dee peeleer nQ~ leLee Fvekesâ pees heefjJeej Je=#e
nQ Gve hej pees heefjJeej osJe jnles nQ~ Gvekesâ YeJeveeW ceW pees efpevecebefoj nQ, Gvekeâer ieCevee
JÙeblejosJeeW kesâ efpevecebefojeW ceW Deeleer nQ~ Fme yeele keâe nceW Deewj Deehekeâes OÙeeve jKevee nw~
pebyetJe=#e keâer Gòej MeeKee hej cebefoj nw~ Mes<e leerve efoMeeDeeW keâer MeeKeeDeeW hej Deeoj
Deewj Deveeoj veece kesâ JÙeblej osJeeW kesâ YeJeve nQ~ heefjJeej Je=#eeW ceW FvneR osJe kesâ heefjJeej osJe
nQ ~ ‘efmeæeblemeejoerhekeâ’ Deeefo «evLeeW ceW pebyetJe=#e keâe mJeeceer DeveeJe=le veece keâe JÙeblej osJe
ceevee nw~ MeeuceueerJe=#e keâer oef#eCe MeeKee hej efmeæeÙeleve-efpevecebefoj nw~ Je Mes<e leerve efoMee
keâer MeeKeeDeeW hej JesCeg SJeb JesCegOeejer osJe jnles nQ~ heefjJeej Je=#eeW ceW FvneR osJeeW kesâ heefjJeej
osJe jnles nQ~ Fmeer Øekeâej OeelekeâerJe=#e Je MeeuceueerJe=#e kesâ DeefOeheefle efØeÙeoMe&ve Je ØeYeeme
veece kesâ JÙeblej osJe nQ~ heg<keâjeOe&Éerhe ceW heg<keâjJe=#e Je MeeuceueerJe=#eeW kesâ DeefOeheefle JÙeblej
osJe nQ~ Fvekesâ veece he©e Je hegC[jerkeâ nQ~ Fve Je=#eeW keâer Gòej Je oef#eCe MeeKee hej
efpevecebefoj leLee Mes<e leerve MeeKeeDeeW hej SJeb heefjJeej Je=#eeW hej JÙeblej osJe jnles nQ~
Fve Je=#eeW kesâ heòes-heòes Ùee [eue-[eue hej YeieJeeve keâer ØeefleceeSB veneR nQ Ùen yeele
OÙeeve ceW jKevee nw~
Fve meYeer oMe efmeæeÙeleve Deke=âef$ece efpevecebefojeW keâes GveceW efJejepeceeve ØeefleceeDeeW keâes
cesje keâesefš-keâesefš vecemkeâej nesJes~ leLee {eF& Éerhe kesâ Fve oMe Je=#eeW keâer leLee heefjJeejJe=#eeW
kesâ osJeYeJeveeW keâer kegâue mebKÙee Úòeerme ueeKe lesleeefueme npeej Skeâ meew yeerme nw GveceW mes oMe
Iešekeâj Mes<e 36,43,110 heefjJeej Je=#eeW kesâ efpevecebefoj, Deewj efpeveØeefleceeDeeW keâes Yeer cesje
keâesefš-keâesefš vecemkeâej nesJeW~

N: M

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(5)

pecyetÉerhe ceW pecyetJe=#e hej efpevecebefoj
(ef$eueeskeâmeej «ebLe mes1)
CeeruemeceerJes meeroehegJJele[s cebojeÛeueermeeCes~
Gòejkegâ®efcn pebyetLeueer mehebÛemeÙeleueJeemee~~639~~
veeruemeceerhes meerleehetJ e&lešs cevojeÛeuewMeevÙeeb~
Gòejkegâjew
pecyetmLeueer meheÃeMeleleueJÙeemee~~639~~
Ceerue ~ veerueefiejs: meceerhes meerleeveÅee: hetJe&lešs cevojeÛeuemÙewMeevÙeeb efoefMe Gòejkegâjew
heÃeMeleÙeespeveleueJÙeemee pecyetJe=#emLeuÙeefmle ~~639~~
Debles oueyeenuuee cepPes DeªÏoÙe Jeó nsceceÙee~
cepPes Leefuemme heer"ercegoÙeefleÙeb DeªyeejÛeT~~640~~
Devles oueJeenuÙee ceOÙes De„esoÙee Je=òee nsceceÙee~
ceOÙes mLeuÙee: heer"cegoÙeefleÙeb De„ÉeoMeÛeleg:~~640~~
Debles ~ mee Ûe hegvejvles oue 1/2 ÙeespeveyeenuÙee ceOÙes„ÙeespeveesoÙee Je=òeekeâeje
nsceceÙeer mÙeeled ~lelmLeueerceOÙesÓ„ÙeespeveesoÙeb ÉeoMeÙeespeveYetJÙeemeb ÛelegÙeexpevecegKeJÙeemeb
heer"ceefmle ~~640~~
lelLeefueGJeefjceYeeies yeeefnb yeeefnb heJesef{TCe ef"Ùee~
kebâÛeCeJeueÙemeceeCee yeejbyegpeJesefoÙee CesÙee~~641~~
lelmLeuÙegheefjceYeeies yeefnye&efn: ØeJes„dÙe efmLelee:~
keâeÃeveJeueÙeceevee: ÉeoMeecyegpeJesefokeâe: %esÙee:~~641~~

pecyetÉerhe ceW pecyetJe=#e hej efpevecebefoj
ieeLeeLe&- veerue kegâueeÛeue kesâ meceerhe, meerlee veoer kesâ hetJe& leš hej megoMe&ve ces® keâer
F&Meeve efoMee ceW Gòejkegâ®#es$e ceW pecyetJe=#e keâer mLeueer nw efpemekeâe leueJÙeeme heeBÛe meew Ùeespeve
nw ~~639~~
ieeLeeLe& :- Jen mLeueer Devle ceW DeeOee Ùeespeve TBÛeer,yeerÛe ceW Dee" Ùeespeve TBÛeer ,
ieesue Deekeâej Jeeueer Deewj mJeCe&ceÙeer nw~ Gmekesâ yeerÛe ceW Dee" Ùeespeve TBÛee , yeejn Ùeespeve
YetJÙeeme SJeb Ûeej Ùeespeve cegKeJÙeeme Jeeuee Skeâ heer" Ùee heeref"keâe nw~~640~~
ieeLeeLe& :-Gme mLeueer kesâ Gheefjce Yeeie ceW yeejn yeejn Skeâ otmejss keâes Jesef„le
keâjleer ngF& mJeCe& JeueÙe meÂMe DeeOes Ùeespeve TBÛeer Deewj TBÛeeF& kesâ Dee"JeW Yeeie ØeceeCe
DeLee&led 1/16 Ùeespeve ÛeewÌ[er yeejn Decyegpe JesefokeâeSB nQ ~~641~~
1. ef$eueeskeâmeej «evLe he=. 534 mes 537 lekeâ~

(6)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

lelLeefue ~ lelmLeuÙegheefjceYeeies yeefnye&efn: ØeJes„dÙe keâeÃeveJeueÙemeceevee: DeOe& 1/
2 Ùees peveeslmesO ee: GlmesOee„ceJÙeemee: veeveejlveme¿erCee&: Decyegp eJes efo keâe ÉeoMe
%esÙee:~~641~~
ÛeGieesGjJeb Jesoeryeeefnjoes he{ceefyeefoÙeies megCCeb~
leefoS meg®òeceeCeb Deªefo mes DeªmeÙe®keäKee~~642~~
Ûelegieexhegjkeâe Jesoeryee¢ele: ØeLeceefÉleerÙekesâ MetvÙeb ~
le=leerÙes megjesòeceeveeb De„efoMeemeg De„MeleJe=#ee:~~642~~
ÛeG ~ lee 12 JesÅe§elegieexhegjÙegòeâe: yee¢eJesÅee DeejYÙe ØeLeceefÉleerÙeevlejeues MetvÙes
le=leerÙesÓvlejeues megjesòeceeveece„MeleJe=#ee: 108 De„meg efoMeemeg efceefuelJee YeJeefvle~~642~~
legefjS hegJJeefomeeS osJeerCeb Ûeeefj hebÛeces og JeCeb~
JeeJeer JeóÛeGjmmeeoer Úªs nJes ieÙeCeb~~643~~
legÙex hetJe&efoefMe osJeerveeb ÛelJeej: heÃeces og Jeveb~
JeehÙe: Je=òeÛelegjœeeoÙe: <e‰s YeJesled ieieveb ~~643~~
legefjS ~ ÛelegLee&vlejeues hetJe&efoefMe osJeerveeb ÛelJeejes Je=#ee:, heÃeces lJevlejeues Jeveb
le$e Je=òeÛelegjœeeÅee JeehÙe§e meefvle ~ <e…sÓvlejeues MetvÙeb YeJesled ~~643~~
ÛeGefomemeesuemenmmeb leCegjkeäKes meòeceefcn Deªceies~
F&meeCegòejJeeos
Ûeogmmenmmeb
meceeCeeCeb~~644~~
Ûelegefo&#eg <ees[Memenœeb levegj#eeCeeb mehleces De„cekesâ~
SsMeevÙegòejJeeleemeg Ûeleg: menœeb meceeveeveeced~~644~~

ieeLeeLe& :-Jes 12 JesefoÙeeb Ûeej Ûeej ieeshegjeW (ojJeepeeW ) mes Ùegòeâ nQ~ yee¢e Jesefokeâe
keâer Deesj mes ØeejcYe keâjkesâ ØeLece Deewj efÉleerÙe Devlejeue ceW MetvÙe DeLee&led heefjJeej Je=#eeefo
kegâÚ veneR nQ ~ leermejs Devlejeue keâer Dee"eW efoMeeDeeW ceW Glke=â„ Ùe#eosJeeW kesâ 108 Je=#e
nQ~~642~~
ieeLeeLe& :-ÛeewLes Devlejeue ceW hetJe& efoMee ceW Ùe#eer osJee”veeDeeW kesâ Ûeej pecyetJe=#e
nwb~ heeÛeJeW Devlejeue ceW Jeve nw Deewj Gve JeveeW ceW Ûeewkeâesj Deewj ieesue DeekeâejJeeueer yeeJeefÌ[ÙeeB
nQ ~ Ú"s Devlejeue ceW efkeâmeer lejn keâer jÛevee veneR nw, JeneB MetvÙe nw~~643~~
ieeLeeLe& :-meeleJeW Devlejeue keâer ÛeejeW efoMeeDeeW ceW (ØelÙeskeâ efoMee ceW Ûeej Ûeej
npeej ) meesuen npeej Je=#e levegj#ekeâeW kesâ nQ leLee Dee"JeW Devlejeue ceW F&Meeve, Gòej Deewj
JeeÙeJÙe efoMeeDeeW ceW meeceeefvekeâ osJeeW kesâ Ûeej npeej Je=#e nQb~~644~~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(7)

ÛeG ~ mehleceevlejeues Ûelegefo&#eg efceefuelJee <ees[MemenœeeefCe 16000 De”j#ekeâeCeeb
Je=#ee: De„cesÓvlejeues SsMeevÙeecegòejmÙeeb JeeÙeJÙeeb Ûe efoefMe Ûeleg: menœeeefCe meeceeefvekeâeveeb
Je=#ee: ~~644~~
CeJeceefleS peueCepeces Cesefjefo DeyYeblejefòeheefjmeeCeb~
yeòeerme leeue De[oeuemenmmee heeÙeJee keâcemees~~645~~
veJece$eÙes pJeueveÙeecÙeÙees: vew$e+&lÙeeb DeYÙevlejef$eheefj<eoeb~
Éeef$ebbMeled ÛelJeeefjbMeled De„ÛelJeeefjbMeled menœeeefCe heeohee: ›eâceMe:~~645~~
CeJece ~ veJeces oMeces SkeâeoMes Ûeevlejeues ÙeLeemebKÙeb DeeivesÙÙeeb ÙeecÙeeb vew$e+lÙeeb
Ûe efoefMe DeYÙevlejeefoheefj<el$eÙeeCeeb Éeef$ebMelmenœeeefCe ÛelJeeefjbMelmenœeeefCe De„ÛelJeeefjMb eled
menœeeefCe Ûe heeohee: ›eâceMees YeJeefvle ~~645~~
mesCeecenòejeCeb yeejmeces heefÛÚceefcn meòesJe~
cegkeäKepegoe heefjJeeje heGceeoes hebÛeÙepPeefnÙee~~646~~
mesveecenòejeCeeb ÉeoMes heef§eceeÙeeb mehlewJe~
cegKÙeÙeglee: heefjJeeje: he©esYÙe: heÃeeYÙeefOekeâe:~~646~~
mesCee ~ ÉeoMesÓvlejeues heef§eceeÙeeb efoefMe mesveecenòejeCeeb mehlewJe Je=#ee: cegKÙeJe=#eÙeglee:
meJex heefjJeejJe=#ee: he©emejefme efmLelehe©esYÙe: heÃeeYÙeefOekeâe: mÙeg:~ ÛelegLee&vlejeuemLee:
ÛelJeejes osJeerJe=#ee: cegKÙe SkeâJe=#e: FlÙeslewjYÙeefOekeâlJeeled 140120 ~~646~~

efJeMes<eeLe& :-meeleJeW Devlejeue ceW ÛeejeW efoMeeDeeW kesâ efceueekeâj kegâue meesuen npeej
Je=#e GvneR GheÙe&gòeâ Ùe#eeW kesâ De”j#ekeâ osJeeW kesâ Je=#e nQ~
ieeLeeLe& :-veJece$eÙes DeLee&led veewJeW, omeJeW Deewj iÙeejnJeW Devlejeue ceW DeeivesÙe,
oef#eCe Deewj vew$e+lÙe efoMeeDeeW ceW DeYÙevlej, ceOÙece Deewj yee¢e heeefj<eo osJeeW kesâ ›eâceMe:
yeòeerme npeej, Ûeeueerme npeej Deewj DeÌ[leeueerme npeej pecyetJe=#e nQ~~645~~
efJeMes<eeLe& :-veJece Devlejeue keâer DeeivesÙe efoMee ceW DeYÙevlej heeefj<eo osJeeW kesâ
32000 Je=#e, omeJeW Devlejeue keâer oef#eCe efoMee ceW ceOÙece heeefj<eo osJeeW kesâ Ûeeueerme
npeej Je=#e Deewj iÙeejnJeW Devlejeue keâer JeeÙeJÙe efoMee ceW yee¢e heeefj<eo osJeeW kesâ 48000
pecyetJe=#e nQ~
ieeLeeLe& :-yeejnJeW Devlejeue keâer heef§ece efoMee ceW mesvee cenòejeW kesâ meele Je=#e nQ~
Skeâ cegKÙe Je=#e meefnle meJe& heefjJeej Je=#eeW keâe ØeceeCe he©e kessâ heefjJeej he©eeW kesâ ØeceeCe mes
heeBÛe DeefOekeâ nQ~~646~~

(8)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
oueiee{JeemecejieÙe peesÙeCeogielegbie megeflLejkeäKebOees~
heeref"Ùe GJeefjb pebyet Jeppeoue[Jeemeoern ÛeGmeene~~647~~
oueiee{JÙeemecejkeâle: ÙeespeveefÉkeâleg”: megefmLejmkeâvOe:~
heer"eogheefj pecyet Je»eouee„JÙeemeoerIee&: Ûeleg: MeeKee:~~647~~

oue~ DeOe& ÙeespeveieeOemleÉdÙeemees cejkeâleceÙe: heer"eogheefj ÙeespeveÉÙeesòeg”:
meg ef m LejmkeâvOees pecyet J e= # ees Ó ef m le ~ mkeâvOeeog heef j Je»eceÙÙees O e& Ù ees p eveJÙeemee
De„ÙeespeveoerIee&§eleœe:MeeKee: meefvle ~~647~~
CeeCeejÙeCegJemeene heJeeuemegceCee cegefobiemeefjmeHeâuee~
heg{efJeceÙee omelegbiee cepPesiies ÚÛÛeogJJeemee~~648~~
veeveejlveesheMeeKe: ØeJeeuemegcevee: ce=o”meÂMeHeâue:~
he=LJeerceÙe: oMeleg”: ceOÙes«es <ešdÛelegJÙee&me:~~648~~
CeeCee~ me Ûe Je=#ees veeveejlveceÙeesheMeeKe: ØeJeeueJeCe&megcevee: ce=o”meÂMeHeâue:
he=LJeerceÙe: oMeÙeespeveleg”es ceOÙes«es ÙeLeemebKÙeb <ešd 6 Ûeleg 4 ÙeexpeveJÙeeme: mÙeeled ~~648~~

efJeMes<eeLe& :-yeejnJeW Devlejeue ceW heef§ece efoMee ceW mesvee cenòejesW kesâ meele ner
pecyetJe=#e nQ ~ Fme Øekeâej Skeâ cegKÙe pecyetJe=#e mes Ùegòeâ mechetCe& heefjJeej pecyetJe=#eeW keâe
ØeceeCe he©eõn ceW efmLele ßeerosJeer kesâ he©e heefjJeejeW kesâ ØeceeCe mes heeBÛe DeefOekeâ nQw~ ÙeneB ÛeewLes
Devlejeue ceW Ûeej De«eosJeebieveeDeeW kesâ Ûeej Deewj Skeâ cegKÙe pecyetJe=#e Fme Øekeâej heeBÛe
Deef Oekeâ nQ~ Fme Øekeâej-1 ± 108 ±4 ±16000 ±4000 ±32000
±40000 ± 48000 ± 7 ·1,40,120 DeLee&led mechetCe& pecyetJe=#eeW keâe
ØeceeCe Skeâ ueeKe Ûeeueerme npeej Skeâ meew yeerme nw~
ieeLeeLe& :-DeOe& Ùeespeve ienjer Deewj Skeâ keâesMe ÛeewÌ[er peÌ[ mes Ùegòeâ leLee heer" mes oes
Ùeespeve TBÛes cejkeâle ceefCeceÙe, meÂÌ{ mkeâvOe mes meefnle pecyetJe=#e nw~ Deheves mkeâvOe mes
Thej Je»eceÙe DeOe& Ùeespeve ÛeewÌ[er Deewj Dee" Ùeespeve uecyeer Gmekeâer Ûeej MeeKeeSB nQ~~647~~
eqJeMes<eeLe& :-heer" kesâ yengceOÙe Yeeie ceW heeo heer" meefnle cegKÙe pecyetJe=#e nw,
efpemekeâe cejkeâle ceefCeceÙe megÂÌ{ mkeâvOe heer" mes oes Ùeespeve TBÛee, Skeâ keâesme ÛeewÌ[e Deewj
DeOe& Ùeespeve DeJeieen (veeRJe) meefnle nw~ mkeâvOe mes Thej Je»eceÙe DeOe& Ùeespeve ÛeewÌ[er Deewj
Dee" Ùeespeve uecyeer Gmekeâer Ûeej MeeKeeSB nQ~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(9)

Gòejkegâueefieefjmeens efpeCeiesnes mesmemeenefleoÙeefcn~
DeeojDeCeeojeCeeb
pekeäKekegâueglLeeCeceeJeemee~~649~~
Gòejkegâ®efieefjMeeKeeÙeeb efpeveiesn: Mes<eMeeKeeef$eleÙes~
DeeojeveeojÙees:
Ùe#ekegâueeslLeÙeesjeJeemee:~~649~~
Gòej ~ lemÙe pecyetJe=#emÙeesòejkegâueefieefjjefoiYeeiemLeMeeKeeÙeeb efpeveiesnesÓefmle~Mes<es
MeeKee$eÙes Ùe#ekegâueesÆJeÙees: DeeojeveeojÙeesjeJeemee: meefvle ~~649~~

DeLe heefjJeejJe=#eeCeeb ØeceeCeeb les<eeb memJeeefcekeâlJeb Ûeen pebyetle®oueceeCee pebyet®keäKemme keâefnoheefjJeeje~
DeeojDeCeeojeCeb
heefjJeejeJeemeYetoe
les~~650~~
pecyetle®oueceevee
DeeojeveeojÙees:

pecyetJe=#emÙe keâefLeleheefjJeeje:~
heefjJeejeJeemeYetleemles~~650~~

pebyet ~ pecyetJe= #eheefjJeeje pecyetJ e=#eØeceeCeeOe& ØeceeCee: les ÛeeojeveeojÙees:
heefjJeejeJeemeYetlee: ~~650~~

ieeLeeLe& :-Jen pecyetJe=#e veevee Øekeâej keâer jlveceÙeer GheMeeKeeDeeW mes Ùegòeâ, ØeJeeue
(cetBiee) meÂMe JeCe& Jeeues heg<he Deewj ce=o” meÂMe Heâue mes mebÙegòeâ he=LJeerkeâeÙeceÙe nw
(JevemheeflekeâeÙe veneR) Gmekeâer mechetCe& TbÛeeF& ome Ùeespeve nw~ ceOÙe Yeeie keâer Fmekeâer
ÛeewÌ[eF& 6 Ùeespeve Deewj De«e Yeeie keâer ÛeewÌ[eF& Ûeej Ùeespeve ØeceeCe nw~~648~~
ieeLeeLe& :-Gme pecyetJe=#e keâer pees MeeKee Gòej kegâ®iele veerue kegâueeÛeue keâer Deesj
ieF& nw, Gme hej efpeveceefvoj nw~ DeJeMes<e leerve MeeKeeDeeW hej Ùe#ekegâueeslheVe Deeoj-Deveeoj
veecekeâ osJeeW kesâ DeeJeeme nQ~~649~~
heefjJeejJe=#eeW keâe ØeceeCe Deewj Gvekeâe mJeeefcelJe keânles nQ ieeLeeLe& :-pecyetJe=#e keâe pees ØeceeCe keâne ieÙee nw, Gmekeâe DeOe&ØeceeCe
heefjJeejpecyetJe=#eeW keâe keâne ieÙee nw~ Ùes meYeer heefjJeej pecyetJe=#e Deeoj-Deveeoj osJeeW kesâ
heefjJeejeW kesâ DeeJeeme mJe™he nQ~~650~~
efJeMes<eeLe& :- heefjJeej pecyetJe=#eeW keâe ØeceeCe cegKÙe pecyetJe=#e kesâ ØeceeCe keâe DeeOee nw
leLee heefjJeej pecyetJe=#eeW keâer pees MeeKeeSB nQ Gve hej Deeoj-Deveeoj Ùe#e heefjJeejeW kesâ
DeeJeeme yeves ngS nQ~

N: M

(10)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

pecyetÉerhe ceW MeeuceueerJe=#e hej efpevecebefoj
(ef$eueeskeâmeej «evLe mes)
DeLe MeeuceueerJe=#emJe™he ieeLeeÉÙesveen1 meerleesoeJejleerjs efCemenmeceerJes megjeföCesefjefoS~
osJekegâ®efcn ceCeesnj®hheLeues meeceueer meheefjJeejes~~651~~
meerleesoehejleerjs
efve<eOemeceerhes megjeefõvew$e+&lÙeeb~
osJekegâjew ceveesnj™hÙemLeues Meeuceueer meheefjJeej:~651~~
meerleesoe ~ meerleesoehejleerjs efve<eOemeceerhes megjeõs: vew$e+&lÙeeb efoefMe osJekegâ®#es$es
ceveesnj™hÙemLeues meheefjJeej: MeeuceueerJe=#eesefmle ~140120 ~~651~~
pebyetmeceJeCCeCees mees oefkeäKeCemeenefcn efpeCeefienb mesmes~
efo memeenefleS ie®[JeFJes CetJes Ceeef oOeeef jefienb~~652~~
pecyetmeceJeCe&ve: me oef#eCeMeeKeeÙeeb efpeveie=nb Mes<es~
efoMeeMeeKee$eÙes ie®[heefleJesCegJesCJeeefoOeeefjie=nced~~652~~
pebyet ~ Demeew pecyetmeceJeCe&ve: lemÙe oef#eCeMeeKeeÙeeb efpeveie=nceefmle ~ Mes<es
efoiieleMeeKee$eÙes ie®[helÙeesJexCegJesCegOeeefjCees: ie=neefCe mebefle ~~652~~

pecyetÉerhe ceW MeeuceueerJe=#e hej efpevecebefoj
oes ieeLeeDeeW ceW Meeuceueer Je=#e keâe mJe™he keânles nQieeLeeLe& :-meerleesoe veoer kesâ heef§ece leš hej, efve<eOekegâueeÛeue kesâ meceerhe, megoMe&ve
ces® keâer vew$e+lÙe efoMeeiele osJekegâ®#es$e ceW Meeuceueer Je=#e keâer ceveesneefjCeer ™hÙeceÙeer mLeueer
nw ~ JeneB Deheves 1,40,120 heefjJeej Meeuceueer Je=#eeW meefnle cegKÙe Meeuceueer Je=#e
nw~~651~~
ieeLeeLe& :-Meeuceueer Je=#e keâe JeCe&ve Yeer pecyetJe=#emeÂMe ner nQ~ Meeuceueer keâer
oef#eCe MeeKee hej efpeveYeJeve Deewj Mes<e leerve MeeKeeDeeW hej ie®Ì[kegâceejeW kesâ mJeeceer JesCeg Deewj
JesCegOeejer osJeeW kesâ YeJeve nQ~~652~~

N: M

1. ef$eueeskeâmeej «evLe he=. 538 mes 539 lekeâ~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(11)

pecyetJe=#e SJeb Meeuceueer Je=#eeW hej efpevecebefoj
(pebyetÉerheheCCeòeer «ebLe mes1)
SÙeb Ûe meÙemenmmee Ûeeueermemenmme neWefle efCeeföªe~
SÙeb Ûe meÙeb CesÙee meesueme keâceueeCe heefjmebKee~~126~~
efJekeäKebYegÛÚsneoer heGceeCeb ogiegCeogiegCeJeºer og~
efnceJebleeoes CesÙee peeJe og efCemenes efieefjboes Ùe~~127~~
pebyetogcesmeg SJeb heefjmebKee neWefle pebyegiesneCeb~
CeJeefj efJemesmees peeCes ÛeòeeefjogceeefnÙee pebyet~~128~~
pebyetogceeefnJemme og Ûeòeeefj nJebefle lemme ceefnmeerDees~
Ûeòeeefj pebyegiesne osJeerCeb neWefle efCeeföªe~~129~~
SosCe keâejCesCe Ùe ÛeogmeefnÙee neWefle pebyegiesneefCe~
pen JeCCeCee mejmme og len pebyegogcemme efCeeföªe~~130~~
GCeJeermee SÙemeÙeb Ûeeueermemenmme len Ùe pebyegIeje~
SÙeb Ûe meÙemenmmeb pebyegmme og neWefle heefjJeeje~~131~~

pecyetJe=#e SJeb Meeuceueer Je=#eeW hej efpevecebefoj
pecyetJe=#e Deewj Meeuceueer Je=#e keâe JeCe&ve Skeâ mee ner nw~ efJeMes<elee Fleveer ner nw efkeâ
MeeuceueerJe=#e keâer oef#eCe MeeKee hej efpeveceefvoj nw Deewj Mes<e leerve MeeKeeDeeW hej ie®Ì[heefle
JesCeg Deewj JesCegOeejer osJeeW kesâ DeeJeeme nQs leLee Meeuceueer Je=#e kesâ heefjJeej Je=#eeW hej JesCegOeejer
osJeeW kesâ heefjJeejeW kesâ DeeJeeme nQ~
keâceueeW keâer meb K Ùee Skeâ ueeKe Ûeeueer m e npeej Skeâ meew mees u en
(1±32000±40000±48000±7±4000±16000±108·140116) peevevee ÛeeefnÙes
~~126~~ efnceJeeved mes ueskeâj efve<eOe heJe&le heÙe&vle keâceueeW kesâ efJe<keâcYe Je GlmesOeeefokeâ ceW
ogiegCeer ogiegCeer Je=efæ peevevee ÛeeefnÙes~~127~~ Fmeer Øekeâej pebyetJe=#eeW kesâ Thej pecyetie=neW keâer
Yeer mebKÙee nQ~ Ùeneb kesâJeue Flevee efJeMes<e peevevee ÛeeefnÙes efkeâ pebyetJe=#e Ûeej Je=#eeW mes DeefOekeâ
nQ~~128~~pees osJe pecyetJe=#e keâe DeefOeheefle nw Gmekeâer Ûeej heóosefJeÙeeb nw~ Gve osefJeÙeeW kesâ
Ûeej pebyetJe=#e efveefo&„ efkeâÙes ieÙes nQ~~129~~
Fme keâejCe he©eie=neW keâer Dehes#ee pebyetJe=#e Ûeej DeefOekeâ nQ~ pewmee JeCe&ve mejesJej keâe
efkeâÙee ieÙee nw Jewmee ner pecyetJe=#ekeâe Yeer yeleueeÙee ieÙee nw~~130~~ pecyetJe#e kesâ Gòece
heefjJeejJe=#e Skeâ ueeKe Ûeeueerme npeej Skeâ meew GVeerme nQ~~131~~
1. pebyetÉerheheCCeòeer «ebLe—he=. 44 mes 46 lekeâ~

(12)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
JeermeefnÙemeÙeb CesÙee Ûeeueermemenmme SieuekeäKeb Ûe~
pebyetogceheefjmebKee efCeeföªe meJJeoefjmeerefnb~~132~~
peeJeefoÙe pebyegYeJeCee peeJeefoÙee len Ùe heGceJejYeJeCee~
leeJeefoÙee efCeeföªe efpeCeYeJeCee neWefle jÙeCeceÙee~~133~~
peeJeefoÙe pebyegiesne CeeCeeefJenkeâCeÙejÙeCeheefjCeecee~
leeJeefoÙee CeeÙeJJee meeceefue®keäKeeCe heefjiesne~~134~~
CeJeSieSie megCCeb Ûeòeeefj Ùe Sie neWefle heefjmebKee~
LeeCekeäkeâcesCe CesÙee meeceefue®keäKemme heefjJeeje~~135~~
megCCeogieSkeäkeâmegCCeb Ûeòeeefj Ùe SÙe neWefle efCeeföªe~
meeceefuele®Jej meJJee LeeCeeCegkeâcesCe peeCeeefn~~136~~
SJeb ceneIejeCeb heefjmebKee leeCe neWefle efCeeföªe~
KeguueÙeIejefCeJeneCeb keâes JeCCeF leeCe heefjmebbKee~~137~~
hegJJeeefYecegne CesÙee Gòeceiesne nbJeefle efCeeföªe~
leeCeeefYecegne mesmee penCCeiesne efJeÙeeCeeefn~~138~~

pebyetJe=#eeW keâer mebKÙee meJe&oefMe&ÙeeW Éeje efveefo&„ Skeâ ueeKe Ûeeueerme npeej
Skeâ meew yeerme peevevee ÛeeefnÙes ~~132~~
efpeleves pecyetYeJeve Deewj efpeleves he©eYeJeve nQ Gleves ner jlveceÙe efpeveYeJeve Yeer
keâns ieÙes nQ~ ~~133~~
veevee Øekeâej kesâ megJeCe& SJeb jlveeW kesâ heefjCeece™he efpeleves pecyetie=n nQ Gleves ner
MeeuceefueJe=#eeW kesâ Yeer ie=n peevevee ÛeeefnÙes ~~134~~
veew, Skeâ, Skeâ,MetvÙe, Ûeej Deewj Skeâ (140119) Fme Øekeâej mLeeve (Debkeâ-) ›eâce
mes MeeuceefueJe=#e kesâ heefjJeejJe=#eeW keâer mebKÙee peevevee ÛeeefnÙes ~~135~~
MetvÙe, oes, Skeâ, MetvÙe, Ûeej Deewj Skeâ, (140120) Fme Øekeâej mLeeve (Debkeâ)
›eâce mes meye MeeuceefueJe=#eeW keâer mebKÙee efveefo&„ keâer ieF& peevevee ÛeeefnÙes ~~136~~
Fme Øekeâej Gve ceneie=neW keâer mebKÙee efveefo&„ keâer nw~ Gvekesâ #egõ IejeW kesâ mecetneW keâer
mebKÙee keâe JeCe&ve keâewve keâj mekeâlee nw~ ~~137~~
Gòece ie=n hetJee&efYecegKe efveefo&„ efkeâÙes ieÙes nQ~ Mes<e peIevÙe ie=n Gvekesâ mevcegKe peevevee
ÛeeefnÙes ~~138~~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(13)

heGcesmeg meeceueermeg Ùe pebyet®keäKes Ùe jÙeCeheefjCeecee~
efpeCeYeJeCee efCeeföªe Deefkeäkeâefªcee meemeomeYeeJee~~139~~
efYebieejkeâuemeohheCe- yegJJegoIebšeefoOeÙeJe[eSefnb~
meesnbefle efpeCeeCe Ieje ceefCekebâÛeCecebef[Ùee efoJJee~~140~~
JejÛeecejYeeceb[ueÚòeòeÙekegâmegceJeefjmeefCeJensefnb~
meJJeesJekeâjCemeefnÙee efpeCeheef[ceeDees efJejeÙebefle~~141~~
GJeJeeoIeje CesÙee DeefnmesÙeIeje Ùe ceb[CeIeje Ùe~
DelLeeCeJeje efJeGuee ieyYeJeje keâer[CeIeje Ùe~~142~~
Cee[ÙeIeje efJeefÛeòee JejletjcegefobiemeöiebYeerje~
ceesnCeIeje efJemeeuee keâeueeie®megjefniebOeºe~~143~~
[esueeIeje Ùe jccee CeeCeeceefCeefJehHeâgjbleefkeâjCeesne~
mebieerÙeIeje legbiee meYeeIeje neWefle jceCeerÙee~~144~~
SJeb DeJemesmeeCeb oerJeeCeb megjJejeCe heGcesmeg~
pebyetmeg meeceueermeg Ùe mebKeeheefjceeCe efCeeföªe~~145~~

he©eeW, MeeuceefueJe=#eeW Deewj pecyetJe=#eeW kesâ Thej jlveeW kesâ heefjCeece™he Deke=âef$ece Deewj
MeeÕele mJeYeeJeJeeues efpeveYeJeve efveefo&„ efkeâÙes ieÙes nQ~~139~~
ceefCeÙeeW Deewj megJeCe& mes ceefC[le Ùes efoJÙe efpeveYeJeve Ye=bieej, keâueMe, ohe&Ce, yegJJego,
Iebšeefokeâ SJeb OJepee-heleekeâeDeeW mes MeesYeeÙeceeve nesles nQ~~140~~
Gve efpeveYeJeveeW ceW meye GhekeâjCeeW mes meefnle efpeveØeefleceeÙeW Gòece Ûeecej, Yeeceb[ue,
leerve Ú$e Deewj kegâmegceJe=ef„kesâ mecetneW mes efJejepeceeve nQ~~141~~
Gòeâ efpeveYeJeveeW ceW efJeMeeue Gheheeoie=n, DeefYe<eskeâie=n, ceC[veie=n, DeemLeeveie=n,
ieYe&&ie=n Deewj efJemle=le ›eâerÌ[eie=n peevevee ÛeeefnÙes ~ Fvekesâ Deefleefjòeâ Gòece letÙe& SJeb ce=obie kesâ
Meyo mes iebYeerj efJeefÛe$e veeškeâie=n, keâeueeie® keâer megiebOe mes JÙeehle efJeMeeue ceesnveie= n
(cewLegveie=n), veevee ceefCeDeeW kesâ ØekeâeMeceeve efkeâjCe mecetn mes Ùegòeâ jceCeerÙe oesueeie=n, GVele
mebieerle ie=n Deewj jceCeerÙe meYeeie=n Yeer nesles nQ ~~142-144~~
Fmeer Øekeâej DeJeMes<e ÉerheeW kesâ heodceeW, pecyetJe=#eeW Deewj MeeuceefueJe=#eeW hej efmLele Gòece
osJeeW keâer mebKÙeekeâe ØeceeCe efveefo&„ efkeâÙee ieÙee nw~~145~~

(14)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

pebyetJe=#e SJeb Gvekesâ heefjJeej Je=#eeW kesâ efpevecebefoj
Gòejkegâ®efcce cepPes nesF cenejÙeCepeeueefhebpeefjDees~
GòejhegJJeefomeeS
ces®mme megobmeCees pebyet1~~57~~
hebÛesJe peesÙeCemeÙee efJekeäKebYeeÙeece keâCeÙeceÙeheer{b~
yeejnpeesÙeCeJenueb cepPes Debles Ûe oes keâesmee~~58~~
JejJesefoSefn pegòeb ceefCeceÙeJejleesjCesefn jceCeerÙeb~
CeeCeele®ieCeefCeJenb efpeCeYeJeCeefJentefmeÙeb jcceb~~59~~
lemme yengcepPeosmes pebyetCeo DeªpeesÙeCeeÙeeceb~
ÛeogpeesÙeCeGòegbieb efJekeäKebYe nJebefle Ûeòeeefj~~60~~
efCecceueceefCeceÙeheer{b yeejmeJesoerefn heefjG{b efoJJeb~
CeeCeeleesjCeefCeJenb
kebâÛeCeceefCejÙeCemebÚCCeb~~61~~
lemme og cepPes DeJejb CeeÙeJJeb DeªpeesÙeCegòebgieb~
ÛeGpeesÙeCeefJeeflLeCCeb ceefCeceÙeJejYeemegjb heer{b~~62~~
lemme og heer{mmegJeefjb megobmeCees Ceeceoes nJes pebyet~
yesieeGJeyeenuueb DeªsJe Ùe peesÙeCegòebgieb~~63~~

pebyetJe=#e SJeb Gvekesâ heefjJeej Je=#eeW kesâ efpevecebefoj
Gòejkegâ® kesâ ceOÙe ceW ces® kesâ Gòej-hetJe& (F&Meeve) efoMee ceW cenejlveeW kesâ
mecetn mes efhebpeefjle megoMe&ve veecekeâ pecyetJe=#e nw ~~57~~
heebÛe meew Ùeespeve ØeceeCe efJe<keâcYe Je DeeÙeece mes meefnle, ceOÙeceW yeejn Ùeespeve Je
Devle ceW oes keâesMe yeenuÙe mes mebÙegòeâ, Gòece JesefokeâeDeeW mes Ùegòeâ, ceefCeceÙe Gòece leesjCeeW mes
jceCeerÙe, veevee le®ieCeeW kesâ mecetn mes heefjhetCe&, Deewj efpeveYeJeveeW mes Yetef<ele jceCeerÙe megJeCe&ceÙe
heer" nw~~58-59~~
Gmekesâ yengceOÙe osMe ceW Dee" Ùeespeve DeeÙeele, Ûeej Ùeespeve TbÛee Je Ûeej Ùeespeve
efJemle=le, yeejn JesefoÙeeW mes Jesef„le, veevee leesjCeeW mes meefnle leLee megJeCe&, ceefCe SJeb jlveeW mes
JÙeehle efvece&ue ceefCeceÙe megJeCe& heer" nw~~60-61~~
Gmekesâ ceOÙeceW Dee" Ùeespeve TbÛee Deewj Ûeej Ùeespeve efJemleerCe& oerefhleceeved Gòece
ceefCeceÙe otmeje heer" peevevee ÛeeefnÙes ~~62~~ Gme heer" kesâ Thej oes keâesMe yeenuÙeJeeuee Je
Dee" Ùeespeve TbÛee megoMe&ve veecekeâ pecyetJe=#e nw~~63~~
1. pebyetÉerheheCCeòeer «ebLe—he=. 105 mes 107 lekeâ~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(15)

ÚppeesÙeCee Ùe efJe[Jeer CeeCeeceefCekeâCeÙekegâmegceHeâueheGjb~
Jes®efueÙejÙeCecetueb
cejieÙeJejheòejceCeerÙeb~~64~~
Ûeogmeg efJe efomeemeg Yeeies Ûeòeeefj nJebefle lemme Jejmeene~
ÚppeesÙeCeDeeÙeecee efJelLeeje neWefle yes keâesmee~~65~~
meJJesmeg neWefle iesne keâesmeeÙeecee leoæefJekeäKebYee~
heeotCekeâesmelegbiee Ûeogmeg efJe meensmeg yeesæJJee~~66~~
GòejefomeeefJeYeeies efpeefCebo FboeCe neWefle JejYeJeCeb~
DeJemesmeefleefCCeYeJeCee pekeäKemme ÙeCeeef{Ùemme nJes~~67~~
pebyetogcee efJe CesÙee yeòeermemenmme neWefle Oetceefomes~
oefkeäKeCeefomes efJe CesÙee Ûeeueermemenmme ogceefCeJene~~68~~
CesefjefoefomeeefJeYeeies De[oeuemenmme neWefle pebyegogcee~
Sos efleefCCe efJe meb[e efleefCCe efJe heefjmeeCe CeeÙeJJee~~69~~
meòeeCeerÙeeefCe lene meòeogcee neWefle heefÛÚceefomeeS~
Ûeogmeg efJe efomeeefJeYeeies Ûelleeefj nJebefle ceefnmeerCeb ~~70~~

Ún Ùeespeve ØeceeCe (ceOÙe MeeKee(efJeef[cee) mes mebÙegòeâ) Gòeâ Je=#e veevee ceefCe SJeb
megJeCe&ceÙe kegâmegceeW Je HeâueeW keâer ØeÛegjlee mes meefnle , Jew[tÙe& jlveceÙe cetuemes mebÙegòeâ, Deewj
cejkeâleceÙe Gòece he$eeW mes jceCeerÙe nw~~64~~
Gmekeâer ÛeejeW ner efoMeeDeeW ceW Ún Ùeespeve uecyeer Deewj oes keâesMe efJemleejJeeueer Ûeej
Gòece MeeKeeÙeW nQ~~65~~
Fve ÛeejeW ner MeeKeeDeeW hej Skeâ keâesMe DeeÙele, Fmemes DeeOes efJemle=le Deewj heewve keâesMe
TbÛes Øeemeeo peevevee ÛeeefnÙes ~~66~~
FveceW mes Gòej efoMeeYeeie ceW efmLele ßes… YeJeve efpevesvõ-FvõeW keâe leLee Mes<e leerve
YeJeve DeveeÂle-DeveeJe=le Ùe#e kesâ nQ ~~67~~
pecyetJe=#e kesâ heefjJeej Je=#e Yeer yeòeerme npeej Oetce (DeeivesÙe) efoMee ceW, Ûeeueerme
npeej oef#eCe efoMeeceW Deewj DeÌ[leeueerme npeej vew$e+lÙe efoMee efJeYeeie ceW peevevee ÛeeefnÙes~ Ùes
leerveeW mecetn leerveeW heeefj<eo osJeeW kesâ mecePevee ÛeeefnÙes~~68-69~~
heef§ece efoMee ceW meele Je=#e meele DeveerkeâeW kesâ leLee ÛeejeW ner efoMeeDeeW ceW efmLele Ûeej
Je=#e De«e osefJeÙeeW kesâ nQ~~70~~

(16)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
GòejheefÛÚceYeeies GòejYeeies Ùe hegJJeGòejoes~
Ûeòeeefjmenmmeogcee
meeceeefCeÙeeCe yeesOeJJee~~71~~
ÛeGjes ÛeGjes Ùe lene menmmeiegefCeÙee ogceeCe pebyetCeb~
hegyJegllejoefkeäKeCeheefÛÚcesmeg keâcemees cegCesÙeJJee~~72~~
DeªesòejmeÙemebKee Deªmeg efJe efomeemeg neWefle jceCeerÙee~
DeeCeeef{ÙepekeäKemme Ùe CeeÙeJJee DeeojkeäKeeCeb~~73~~
Ûeeueermeb Ûe menmmee mebo Ûe JeermeefnÙe len Ùe CeeÙeJJee~
SÙeb Ûe meÙemenmmeb pebyetCeb nesF heefjmebKee~~74~~
efpeCeYeJeCeeCe efJe mebKee lesefòeÙeceòee nJebefle pebyetmeg~
CeeCeejÙeCeceÙeeCeb DeefkeâefóceeCeb mecegeföªe~~75~~
pebyetheeÙeJeefmenjs
ÚòeòeÙeÛeecejeefomebpegòee~
yengefJenkesâoghe[eÙee heuebyeceeCee efJejeÙebefle~~76~~
peefkeäbKeoes efJe cenhhee efmebnemeCemebef"Dees cenmeòees~
JejÛeecejOegJJeblees
yengefJenmegjmeefceefoheCeobiees~~77~~

Gòej-heef§ece (JeeÙeJÙe) Yeeie ceW, Gòej Yeeie ceW Deewj hetJeexòej (F&Meeve) YeeieceW
meeceeefÙekeâ osJeeW kesâ Ûeej npeej Je=#e peevevee ÛeeefnÙes ~~71~~
(Deelcej#ekeâ osJeeW kesâ ) Ûeej Ûeej npeej pebyetJe=#e ›eâce mes hetJe&, Gòej, oef#eCe Deewj
heef§ece efoMeeceW peevevee ÛeeefnÙes ~~72~~
Dee"eWs ner efoMeeDeeW ceW jceCeerÙe Skeâ meew Dee" Je=#e DeveeJe=le Ùe#e kesâ Deelcej#ekeâ
(Øeleernej,ceb$eer Je otle ) osJeeW kesâ nQ~~73~~
pebyetJe=#eeW keâer mebKÙee Skeâ ueeKe Ûeeueerme npeej Skeâ meew yeerme peevevee
ÛeeefnÙes (1± 32,000 ± 40,000 ± 48,000 ± 7 ± 4 ± 4000±
16,000 ± 108 · 1,40,120)~~74~~
pebyetJe=#eeW hej efmLele veevee jlveceÙe Deke=âef$ece efpeveYeJeveeW keâer Yeer mebKÙee
Gleveer cee$e DeLee&led Skeâ ueeKe Ûeeueerme npeej Skeâ meew yeerme keâner ieF& nw ~~75~~
pecyetJe=#e kesâ efMeKej hej leerve Ú$e Je Ûeecejeefo mes mebÙegòeâ ueškeâleer ngF& yengle Øekeâej
keâer OJepee-heleekeâeÙeW efJejepeceeve nQ~~76~~
efmebnemeve hej efmLele, ceneyeueJeeved , Gòece ÛeecejeW mes JeerpÙeceeve, yengle Øekeâej kesâ
osJeeW kesâ mecetneW mes vecemke=âle, nej mes MeesYeeÙeceeve Je#emLeueJeeuee, Gòece kegâC[ueeW mes
ceefC[le, efJeMeeue YegpeeDeeW mes mebÙegòeâ, veerueeslheue kesâ meÂMe ØeYeeJeeuee, OeJeue Deelehe$e mes

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(17)

nejefJejeFÙeJeÛÚes Jejkegbâ[uecebef[Dees efJeGueyeent~
Ceerueghheuemebkeâemees efmeoeoJeòesCe jceCeerDees~~78~~
mecceöbmeCemegæes mecceeefoªerCe JeÛÚuees Oeerjes~
meÙeueb pebyetoerJeb mees YegbpeF SÙeÚòesCe~~79~~
hegJJeb keâosCe Oecces mees YegbpeF Gòeceb efJemeÙemeeskeäKeb~
SJeb CeeTCe Ceje Oecceefcce megDeeef{Ùee nesn~~80~~

N: M
MeeuceueerJe=#e SJeb Gvekesâ heefjJeej
Je=#eeW kesâ efpevecebefoj
osJekegâ®efcce og Jebmes meeroesoeheefÛÚces le[s ®keäKees~
cebojefieefjmme CesÙee F&meeCeefomeeS nJes meeoer~~148~~
hebÛesJe peesÙeCemeoe efJekeäKebYeeÙeeceefoJJeceefCeheer{b~
cepPes yeejnyenueb peesÙeCeDeæb leg Debleefcce~~149~~
JejJesefoSefn pegòeb ceefCeleesjCecebef[Ùeb ceCeefYejeceb~
yengefJenheeÙeJeefCeJenb mejJejJeeJeerefnb jceCeerÙeb~~150~~

jceCeerÙe, mecÙeioMe&ve mes Megæ Je mecÙeiÂef„ÙeeW keâe Øesceer, Ssmee Jen Oeerj cenelcee Ùe#esvõ
Yeer mecemle pecyetÉerhe keâes SkeâeefOehelÙe mes Yeesielee nw~~77-79~~
Jen Ùe#esvõ hetJe&ke=âle Oece& mes Gòece efJe<eÙemegKe keâes Yeesielee nw, Fme Øekeâej peevekeâj
ceveg<ÙeeW keâes Oece& ceW DeefleMeÙe Deeoj Ùegòeâ nesvee ÛeeefnÙes ~~80~~

MeeuceueerJe=#e SJeb Gvekesâ heefjJeej Je=#eeW kesâ efpevecebefoj
osJekegâ® #es$e ceW cevojefieefj keâer F&Meeve (vew$e+lÙe) efoMeeceW meerleesoe kesâ heef§ece lešhej
mJeeefle (Meeuceefue) Je=#e peevevee ÛeeefnÙes ~~148~~ heebÛe meew Ùeespeve ØeceeCe efJe<keâcYe Je
DeeÙeece mes meefnle leLee ceOÙe ceW yeejn Je Deble ceW DeOe& Ùeespeve yeenuÙeJeeuee efoJÙe ceefCeceÙe
heer" nw~~149~~ Ùen ceefCeheer" Gòece JesefoÙeeW mes meefnle ceefCeceÙe leesjCeeW mes ceefC[le, ceve
keâes DeefYejece , yengle Øekeâej kesâ Je=#eeW kesâ mecetn mes meefnle , Deewj mejesJej SJeb JeeefheÙeeW mes
jceCeerÙe nw ~~150~~
1. pebyetÉerheheCCeòeer «ebLe—he=. 114 mes 116 lekeâ~

(18)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
lemme yengcepPeosmes nesF lene oefkeäKeCegòejeÙeeceb~
DeªsJe peesÙeCeeFb leoæGòegbie ceefCeheer{b~~151~~
ÛeGpeesÙeCeefJekeäKebYeb yeejnJesoerefnb heefjG[b efoJJeb~
ceefCeieCepeueble YeemegjleesjCeDe[oeuemebÚCCeb~~152~~
leb cepPeieÙeb heer{b ceefCeceÙe DeªæpeesÙeCegòebgie~
peesÙeCemeceÛeogjmmeb CeeCeeceefCejÙeCemebÚCCeb~~153~~
lemme og GJeeEj nesefo Ùe meeceefue®keäKees cenyYemebkeâemees~
meenesJemeenienCees ceefCekebâÛeCejÙeCeheefjCeecees~~154~~
yesieeGÙeDeJeiee{es DeªsJe peesÙeCemecegòegbiees~
yes ÛesJe keâesme®boes jceCeceDees efCcceuees efoJJees~~155~~
yespeesÙeCeGhheFÙee OejCeeroes lemme neWefle meeneDees~
ÚppeesÙeCelegbieeDees cejieÙeheòesefnb ÚCCeeDees~~156~~
meenesJemeenmeefnDees cepPes ÚppeesÙeCee nJes yenuees~
efmenjs Ûeòeeefj nJes yengefJenceefCekegâmegceHeâueefCeJenes~~157~~

Gmekesâ yengceOÙe Yeeie ceW Dee" Ùeespeve oef#eCe-Gòej uebyee, Fmemes DeeOee TbÛee, Ûeej
Ùeespeve efJemle=le, yeejn JesefoÙeeW mes Jesef„le, ceefCemecetn keâer oerefhle mes Yeemegj leLee DeÌ[leeueerme
leesjCeeW mes JÙeehle otmeje ceefCeceÙe efoJÙe heer" nw~~151-152~~
Jen ceOÙeiele ceefCeceÙe heer" Dee" kesâ DeeOes DeLee&led Ûeej Ùeespeve TbÛee, Skeâ Ùeespeve
meceÛeleg<keâesCe Deewj veevee ceefCeÙeeW Je jlveeW mes JÙeehle nw~~153 ~~
Gmekesâ Thej cenecesIe kesâ meÂMe , MeeKee-GheMeeKeeDeeW mes ienve ; ceefCe , megJeCe& SJeb
jlveeW kesâ heefjCeece™he, oes keâesMe DeJeieen mes Ùegòeâ, Dee" Ùeespeve GbÛee, oes keâesMe efJemleej mes
meefnle, jlveceÙe, efvece&ue Deewj efoJÙe Meeuceefue Je=#e efmLele nw~~154-155~~
he=efLeJeer mes oes Ùeespeve Thej peekeâj Gmekeâer Ún Ùeespeve TbÛeer Deewj cejkeâleceÙe heòeeW
mes JÙeehle MeeKeeÙeW nw~~156~~
MeeKee-GheMeeKeeDeeW mes meefnle Jen Je=#e ceOÙe ceW Ún Ùeespeve Je efMeKej hej Ûeej
Ùeespeve yeenuÙe mes meefnle Deewj yengle Øekeâej kesâ ceefCeceÙe kegâmegceeW SJeb HeâueeW kesâ mecetn mes
mebÙegòeâ nw ~~157~~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(19)

meenemeg neWefle efoJJee heemeeoe keâCeÙejÙeCeheefjCeecee~
oefkeäKeCeefomeeefJeYeeies efpeCeFboeCeb mecegeföªe~~158~~
keâesmeb DeeÙeecesCe Ùe keâesmeæb len Ùe neWefle efJekeäKebYee~
osmetCeÙeb Ûe keâesmeb GÛÚsne neWefle heemeeoe~~159~~
CeecesCe JesCegosJees ie®[eCeb DeefnJeF& cenemeòees~
meeceefuele®efcce CesÙee DeÛÚF efoJJeeCegYeeJesCe~~160~~
meeneefmenjsmeg lene CeeCeeefJenOeÙeJe[e mecegòegbiee~
JejÛeecejÚòeòeÙemebpegòee
neWefle
CeeÙeJJee~~161~~
Ûeogmeg efJe efomeeefJeYeeies meeceefue®keäKee nJebefle CeeÙeJJee~
Ûeog Ûeog ÛesJe menmmee len ÛesJe Ùe DeeojkeäKeeCeb~~162~~
oefkeäKeCehegJJeefomeeS DeyYeblejheeefjmeeCe DecejeCeb~
meeceefueheeoJemebKee yeòeermemenmme efCeeföªe~~163~~
len oefkeäKeCes efJe CesÙee Ûeeueermemenmme mebJeueer®keäKee~
ceefpPeceheefjmeeCe leöe CeeÙeJJee neWefle efCeÙecesCe~~164~~

Fve MeeKeeDeeW hej megJeCe& SJeb jlveeW kesâ heefjCeece™he efoJÙe Øeemeeo nQ~ FveceW mes
oef#eCe efoMee efJeYeeie ceW efmLele Øeemeeo efpevesvõeW kesâ keâns ieÙes nQ~~158~~
Ùes Øeemeeo Skeâ keâesMe DeeÙele, DeOe& keâesMe efJemle=le Deewj kegâÚ keâce Skeâ keâesMe TbÛes
nw~~159~~
Meeuceefue Je=#e hej ie®Ì[kegâceejeW keâe mJeeceer JesCeg veecekeâ ceneyeueJeeved osJe
efoJÙe ØeYeeJe mes jnlee nw, Ssmee peevevee ÛeeefnÙes ~~160~~
MeeKeeefMeKejeW hej Gòece ÛeecejeW Je leerve Ú$eeW mes mebÙegòeâ GVele veevee Øekeâej keâer
OJepee-heleekeâeÙeW peevevee ÛeeefnÙes ~~161~~
ÛeejeW ner efoMeeefJeYeeieeW ceW efmLele Ûeej Ûeej npeej Meeuceefue Je=#e Deelcej#e osJeeW kesâ
peevevee ÛeeefnÙes ~~162~~
oef#eCe-hetJe& (DeeivesÙe) efoMee ceW DeYÙevlej heeefj<eo osJeeW kesâ yeòeerme npeej MeeuceefueJe=#e
efvee|o„ efkeâÙes ieÙes nQ~~163~~
leLee oef#eCe efoMee ceW efveÙece mes ceOÙece heeefj<eo osJeeW kesâ Ûeeueerme npeej MeeuceefueJe=#e
nQ, Ssmee peevevee ÛeeefnÙes ~~164~~

(20)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
Deªsoeuemenmmee yeeefnjheefjmeeCe neWefle CeeÙeJJee~
oefkeäKeCeheefÛÚceYeeies efCeeföªe meJJeoefjmeerefnb~~165~~
heefÛÚceefomes efJe CesÙee meòeeCeerÙeeCe meòe ®keäKee Ùe~
DeªesòejmeÙe®keäKee Deªmeg efJe efomeemeg les neWefle~~166~~
heefÛÚceGòejkeâesCes GòejYeeies Ùe hegJJeGòejoes~
meeceeefCeÙeeCe neWefle ng Ûeòeeefjmenmme ceefCe®keäKee~~167~~
Ûeòeeefj legbie heeÙeJe osJeerCeb neWefle Ûeogmeg efJe efomeemeg~
meJJesmeg heeÙeJesmeg Ùe heemeeoe neWefle CeeÙeJJee~~168~~
meJJesmeg Ùe heemeeos efpeCeheef[cee neWefle ™JemebheCCee~
meernemeCeÚòeòeÙeYeeceb[uemebpegÙee
meJJes~~169~~

oef#eCe-heef§ece (vew$e+lÙe) YeeieceW meJe&oefMe&ÙeeW Éeje efveefo&„ efkeâÙes ieÙes yee¢e heeefj<eo
osJeeW kesâ DeÌ[leeueerme npeej Meeuceefue Je=#e peevevee ÛeeefnÙes ~~165~~
heef§ece efoMee ceW Yeer meele Deveerkeâ osJeeW kesâ meele Je=#e peevevee ÛeeefnÙes ~( ceb$eer Je
Øeleernejeefo ™he osJeeW kesâ pees ) Skeâ meew Dee" Je=#e nQ Jes Dee"eW ner efoMeeDeeW ceW efmLele
nQ~~166~~
heef§ece-Gòej (JeeÙeJÙe) keâesCe ceW, Gòej Yeeie ceW Deewj hetJe&-Gòej (F&Meeve) efoMee
ceW meeceeefvekeâ osJeeW kesâ Ûeej npeej ceefCeceÙe Je=#e nQ~~167~~
Ûeej De«e osefJeÙeeW kesâ GVele Ûeej Je=#e ÛeejeW ner efoMeeDeeW ceW efmLele nQ~ Fve meye Je=#eeW
hej Øeemeeo nesles nQ, Ssmee peevevee ÛeeefnÙes~~168~~
meYeer ØeemeeoeW ceW megvoj ™he mes mecheVe efpeveØeefleceeÙeW nQ~ Ùes meye ØeefleceeÙeW,
efmebnemeve, leerve Ú$e SJeb YeeceC[ue mes mebÙegòeâ nesleer nQ~~169~~

N: M

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(21)

Meeuceueer Je=#e hej efpevecebefoj
(efleueesÙeheCCeòeer «evLe mes1)
cebojefieeEj ob oefkeäKeCeefJeYeeieieo YeömeeueJesoeroes~
oefkeäKeCeYeeÙeefcce heg{b efCemenmme Ùe Gòejs Yeeies~~2138~~
efJeppeghhenhegJJeefomee meesceCemeeoes Ùe heefÛÚces Yeeies~
hegJJeeJejleerjsmegb meeroesos nesefo osJekegâ™~~2139~~
efCemenJeCeJesefoheemes lemme Ùe hegJJeeJejsmeg oernòeb~
lesJeCCemenmmeeefCeb peesÙeCeceeCeb efJeefCeeföªb~~2140~~
Deªmenmmee ÛeGmeÙeÛeGleermee ces®oefkeäKeCeefomeeS~
efmeefjYeömeeueJesefoÙeheemes
lekeäKesòeoernòeb~~2141~~
~8434~
SkeäkeâjmemenmmeeefCeb hebÛemeÙee peesÙeCeeefCe yeeCeGoer~
GCeJeermeefnoe ogkeâuee lemmegòejoefkeäKeCes ®boes~~2142~~
~11592 2/19~
heCegJeermemenmmeeFb CeJemeÙeFefiemeerefopeesÙeCee ®boes ~
oesieÙeoblemeceerJes
Jebkeâme™JesCe efCeeföªb~~2143~~
~ 25989~

Meeuceueer Je=#e hej efpevecebefoj
cevojheJe&le kesâ oef#eCe Yeeie ceW efmLele YeõMeeueJesoer mes oef#eCe , efve<eOe mes Gòej,
efJeÅeglØeYe kesâ hetJe& Deewj meewceveme kesâ heef§ece Yeeie ceW meerleesoe kesâ hetJe&-heef§ece efkeâveejeW hej
osJekegâ® nw ~~2138-2139~~
efve<eOeheJe&le keâer JeveJesoer kesâ heeme ceW Gmekeâer hetJe&-heef§ece uebyeeF& eflejsheve npeej
ÙeespeveØeceeCe yeleueeF& ieF& nw~~2140~~ ces® keâer oef#eCe efoMee ceW ßeer YeõMeeue Jesoer kesâ
heeme Gme #es$e keâer uebyeeF& Dee" npeej Ûeejmeew ÛeeQleerme Ùeespevecee$e nw ~~2141~~ ~8434~
Gmekeâe efJemleej Gòej-oef#eCe ceW iÙeejn npeej heebÛe meew yeeveyew Ùeespeve Deewj GVeerme
mes Yeeefpele oes keâueecee$e nw~~2142~~ ~11592 2/19~
oesveeW iepeovleeW kesâ meceerhe ceW Gmekeâe efJemleej Je›eâ™he mes heÛÛeerme npeej veewmeew
FkeäÙeemeer Ùeespeve-ØeceeCe efveefo&„ efkeâÙee ieÙee nw ~~2143~~ ~25981~
1. efleueesÙeheCCeòeer «evLe he=. 416 mes 122 lekeâ~

(22)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
efCemenJejJesefoJeejCeobleeÛeueheemekegbâ[efCemmeefjoe~
ÛeGmeerefomenmmeeefCeb CeoerG heefJemebefle meeroesob~~2144~~
~ 84000~~
megmecemegmeceefcce keâeues pee YeefCeoe JeCCeCee efJeefÛeòeÙeje~
mee neCeerS efJenerCee Soefmbme efCemenmesues Ùe~~2145~~
efCemenmmegòejheemes hegJJeeS efomeeS efJeppeghenefieefjCees~
meeroesoJeeefnCeerS heefÛÚuueefomeeS Yeeieefcce~~2146~~
cebojefieefjboCeFefjefoYeeies Kesòeefcce osJekegâ®Ceeces~
mecceefue®keäKeeCe Leueb jpeoceÙeb Ûesªos jcceb~~2147~~
hebÛemeÙepeesÙeCeeefCeb nsªleues lemme nesefo efJelLeejes~
heCCeejme heefjnerS Skeâmeerefopegoe Ùe lemmeefOeÙee~~2148~~
~500~ 1581~
ceefpPeceGoÙeheceeCeb Deªb efÛeÙe peesÙeCeeefCe Somme~
meJJeblesmebg GoDees oes oes keâesmeb heg{b nesefo~~2149~~
~8~2~
mecceefue®keäKeeCe Leueb efleefCCe JeCee Jesef{otCe Ûesªbefle~
efJeefJenJej®keäKeÚCCee osJeemegjefcengCemebefkeâCCee~~2150~~

efve<eOeheJe&le keâer Gòece Jesoer Deewj iepeovleheJe&leeW kesâ heeme ceW efmLele kegâC[eW mes efvekeâueer
ngF& Ûeewjemeer npeej veefoÙeeb meerleesoe veoer ceW ØeJesMe keâjleer nQ ~~2144~~ ~~84000~~
meg<ecemeg<eceekeâeue kesâ efJe<eÙe ceW pees efJeefÛe$elej JeCe&ve efkeâÙee ieÙee nw, Jener JeCe&ve neefve
mes jefnle Fme efve<eOeMewue mes hejs osJekegâ®#es$e ceW mecePevee ÛeeefnÙes ~~2145~~
osJekegâ®#es$e kesâ Yeerlej efve<eOe heJe&le kesâ GòejheeÕe&Yeeie ceW , efJeÅeglØeYeheJe&le mes hetJe&efoMee
ceW , meerleesoe veoer keâer heef§eceefoMee ceW Deewj cevojefieefj kesâ vew$e+lÙeYeeie ceW jceCeerÙe jpeleceÙe
MeeuceueerJe=#eeW keâe mLeue efmLele nw ~~2146-2147~~
Gmekeâe efJemleej veerÛes heebÛemeew Ùeespeve Deewj heefjefOe hevõn meew FkeäÙeemeer Ùeespeve mes
DeefOekeâ nw ~~2148~~
~500~1581~
Fmekeâer ceOÙece GbÛeeF& keâe ØeceeCe Dee" Ùeespeve Deewj meyekesâ Devle ceW he=Lekäedâ-he=Lekedâ oes
oes keâesme cee$e nw~~2149~~
~ Ùees.8~keâes.2~
efJeefJeOe Øekeâej kesâ Gòece Je=#eeW mes JÙeehle Deewj megjemegjÙegieueeW mes mebkeâerCe& leerve Jeve
MeeuceueerJe=#eeW kesâ mLeue keâes Jesef„le keâjkesâ efmLele nQ~~2150~~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(23)

GJeefjb Leuemme Ûesªefo mecebleoes JesefoÙee megJeCCeceF&~
oejesJeefjceleuesmegb efpeefCeboYeJeCesefnb mebhegCCee~~2151~~
De[peesÙeCeGòegbiees yeejmeÛeGcetueGºefJelLeejes~
meceJeóes jpeoceDees heer{es JesoerS cepPeefcce~~2152~~
~8~12~4~
lemme yengcepPeosmes meheeoheer{es Ùe mecceueer®keäKees~
meghhenCeeceesyengefJenJejjÙeCegppeesÙemeesefnuuees~~2153~~
~8~2~
GÛÚsnpeesÙeCesCeb Deªb efÛeÙe peesÙeCeeefCe Gòebgiees~
lemmeeJeiee{Yeeiees JeppeceDees oesefCCe keâesmeeefCeb~~2154~~
~8~2~
meesnsefo lemme KebOees HegâjbleJejefkeâjCehegmmejeieceDees~
Fefiekeâesmeyenuepegòees
peesÙeCepegiecesòeGòebgiees~~2155~~
~ keâes 1~ 2~
pesªeDees meeneDees Ûeòeeefj nJebefle ÛeGefomeeYeeS~
ÚppeesÙeCeoerneDees lesefòeÙecesòeblejeG heòeskeäkebâ~~2156~~
~6~6~

mLeue kesâ Thej ÛeejeW Deewj ÉejeW kesâ Gheefjce Yeeie ceW efmLele efpevesvõYeJeveeW mes
heefjhetCe& megJeCe&ceÙe Jesefokeâe efmLele nw ~~2151~~
Fme Jesoer kesâ ceOÙeYeeie ceW Dee" Ùeespeve TbÛee Deewj cetue ceW yeejn leLee Thej Ûeej
Ùeespeve ØeceeCe efJemleej mes meefnle meceJe=òe jpeleceÙe heer" nw ~~2152~~ ~8~12~4~
Gme heer" kesâ yengceOÙeYeeie ceW heeoheer" meefnle Deewj yengle Øekeâej kesâ Glke=â„ jlveeW kesâ
GÅeesle mes megMeesefYele megØeYe veecekeâ MeeuceueerJe=#e efmLele nw~~2153~~
Jen Je=#e GlmesOeÙeespeve mes Dee" Ùeespeve TbÛee nw~ Gmekeâe Je»eceÙe DeJeieeÌ{Yeeie oes
keâesme cee$e nw ~~
2154~ Ùees.8~keâes.2~
Gme Je=#ekeâe Skeâ keâesme yeenuÙe mes meefnle, oes Ùeespevecee$e TbÛee Deewj ØekeâeMeceeve
Gòece efkeâjCeeW mes mebÙegòeâ heg<ÙejeieceÙe (hegKejepeceÙe) mkeâvOe MeesYeeÙeceeve nw~~2155~~
~keâes.1~ Ùees.2~~
Fme Je=#ekeâer ÛeejebW efoMeeDeeW ceW Ûeej ceneMeeKeeÙeW nQ ~ FveceW mes ØelÙeskeâ MeeKee Ún
Ùeespeve uebyeer Deewj Fleves cee$e Devlej mes meefnle nw ~~2156~~ ~6~6~

(24)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
meenemegb heòeeefCeb cejieÙeJes®efueÙeCeerueFboeefCeb~
efJeefJeneFb
keâkeäkesâÙeCeÛeeceerÙejefJeöÏceceÙeeefCeb~~2157~~
mecceefuele®Cees DebkegâjkegâmegceHeâueeefCeb efJeefÛeòejÙeCeeefCeb~
heCeJeCCemeesefnoeefCeb efCe®Jece™JeeefCe jsnbefle~~2158~~
peerGhheefòeueÙeeCeb keâejCeYetoes DeCeeFefCenCees mees~
mecceefue®keäKees ÛeecejefkebâefkeâefCeIebšeefokeâÙemeesnes~~2159~~
leöefkeäKeCemeeneS efpeefCebo YeJeCeb efJeefÛeòejÙeCeceÙeb~
ÛeGefnoeflekeâesmeGoÙeb keâesmeeÙeeceb leoæefJelLeejb~~2160~~
~keâes.3/4~ 1~1/2~
peb heb[gieefpeCeYeJeCes YeefCeÙeb efCemmesmeJeCCeCeb efkebâ efhe~
Soefmbme CeeoJJeb
megjobgogefYemeöieefnjÙejs~~2161~~
mesmeemegb meenemegb keâesmeeÙeecee leoæefJekeäKebYee~
heeoesCekeâesmelegbiee nJebefle Skeäkesâkeäkeâheemeeoe~~2162~~
~ keâes 1~1/2~3/4~

MeeKeeDeeW ceW cejkeâle, Jew[tÙe& , Fvõveerue , keâkexâleve, megJeCe& Deewj cebties mes efveefce&le
efJeefJeOe Øekeâej kesâ heòes nQ~~2157~~
Meeuceueer Je=#e kesâ efJeefÛe$e jlvemJe™he Deewj heebÛe JeCeeX mes MeesefYele Deveghece ™heJeeues
Debkegâj, Hetâue SJeb Heâue MeesYeeÙeceeve nQ~~2158~~
Jen MeeuceueerJe=#e mJeÙeb DeveeefoefveOeve neskeâj Yeer peerJeeW keâer Glheefòe SJeb veeMe keâe
keâejCe neslee ngDee Ûeecej, efkebâefkeâCeer Deewj Iebšeefo mes MeesYeeÙeceeve nw ~~2159~~
Gmekeâer oef#eCe MeeKee hej Ûeej mes Yeeefpele leerve keâesme ØeceeCe TbÛee, Skeâ keâesme uebyee
Deewj uebyeeF& mes DeeOes efJemleej Jeeuee efJeefÛe$e jlveceÙe efpeveYeJeve nw~~2160~~
~ keâes. 3/4~ 1/2~
heeC[gkeâ Jeve ceW efmLele efpeveYeJeve kesâ efJe<eÙe ceW pees kegâÚ Yeer JeCe&ve efkeâÙee ieÙee nw Jener
mechetCe& JeCe&ve osJeogbogYeer yeepeeW kesâ MeyoeW mes DeefleMeÙe iebYeerj Fme efpevesvõYeJeve kesâ efJe<eÙe ceW
peevevee ÛeeefnÙes ~~2161~~
DeJeefMe„ MeeKeeDeeW hej Skeâ keâesme uebyes , Fmemes DeeOes efJemleejJeeues Deewj heewve keâesme
TbÛes Skeâ Skeâ Øeemeeo nQ~~2162~~ ~ keâes.1~1/2~3/4~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(25)

ÛeGleesjCeJesefopegoe jÙeCeceÙee efJeefJenefoJJeOetJeIe[e~
hepeueblejÙeCeoerJee les meJJes OeÙeJeoeFCCee~~2163~~
meÙeCeemeCehecegneefCeb YeJeCesmegb efCecceueeefCe efJejpeeefCeb~
heefkeâefoceGJeeefCe leCegceCeCe ÙeCeeCeoCeme™JeeefCeb~~2164~~
Ûesªefo lesmeg hegjsmegb JesCet CeecesCe JeWlejes osDees~
yengefJenheefjJeejpegoes ogFppeDees JesCegOeeefj efòe~~2165~~
keâes.3/4~1~1/2~
mecceöbmeCemegæe mecceeFªerCe JeÛÚuee oesefCCe~
les omeÛeeGòegbiee heòeskeäkebâ heuueSkeäkeâeT~~2166~~
mecceefueogcemme yeejme mecebleoes neWefle efoJJeJesoerDees~
ÛeGieesGjpegòeeDees
HegâjbleJejjÙeCemeesneDees~~2167~~
GmmesOeieeGosCeb
yesieeGocesòeGefmmeoe leeDees~
hebÛemeÙee ÛeeJeeefCeb ®bosCeb neWefle JesoerDees~~2168~~
kegâueefieefjmeefjÙee meghhenCeecemme Ùe mecceefueogcemme~
Ûesªefo GJeJeCemeb[eFCCees me Keg mecceueer®keäKees~~2169~~

Jes meye jlveceÙe Øeemeeo Ûeej leesjCeJesefoÙeeW mes meefnle, efJeefJeOe Øekeâej kesâ efoJÙe
OetheIešeW mes mebÙegòeâ, peueles ngS jlveoerhekeâeW mes ØekeâeMeceeve Deewj OJepee-heleekeâeDeeW mes
JÙeehle nQ~~2163~~
Fve YeJeveeW ceW efvece&ue , Oetefuemes jefnle, Mejerj, ceve SJeb veÙeveeW keâes DeevevooeÙekeâ Deewj
mJeYeeJe mes ce=ogue MeÙÙeeÙeW Je Deemeveeefokeâ efmLele nQ~~2164~~
Gve hegjeW ceW yengle Øekeâej kesâ heefjJeej mes meefnle JesCeg veecekeâ JÙevlej osJe Deewj efÉleerÙe
JesCegOeejer osJe jnlee nw~~2165~~
mecÙeioMe&ve mes Megæ Deewj mecÙeiÂef„ÙeeW mes Øesce keâjves Jeeues Gve oesveeW osJeeW ceW mes
ØelÙeskeâ oMe Oeveg<e TBÛes Je Skeâ heuÙeØeceeCe DeeÙeg mes meefnle nQ~~2166~~
MeeuceueerJe=#e kesâ ÛeejeW lejHeâ Ûeej ieeshegjeW mes Ùegòeâ Deewj ØekeâeMeceeve Gòece jlveeW mes
megMeesefYele yeejn efoJÙe JesefoÙeeb nw~~2167~~
Jes JesefoÙeeb GlmesOekeâesme mes oes keâesmecee$e TbÛeer Deewj heebÛemeew Oeveg<eØeceeCe efJemleej mes
meefnle nQ~~2168~~
Fme Øekeâej kegâueefieefjJesefokeâemeÂMe ner Ùes megØeYe veecekeâ MeeuceueerJe=#e keâer JesefokeâeÙeW
nQ~ Jen MeeuceueerJe=#e (ØeLece Jesefokeâe kesâ Yeerlej) GheJeveKeb[eW mes DeekeâerCe& efmLele nw~~2169~~

(26)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
leòees efyeefoÙee Yetceer GJeJeCemeb[sefnb efJeefJenkegâmegcesefnb~
heeskeäKejCeerJeeJeerefnb meejmehengoerefnb jceefCeppee~~2170~~
efyeefoÙeb Je leefoÙeYetceer CeJeefj efJemesmees efJeefÛeòejÙeCeceÙee~
Dešd"gòejmeÙemecceefue®keäKee
leerS meceblesCeb~~2171~~
DeæsCe heceeCesCeb les meJJes neWefle meghheneefnblees~
Sosmegb
Ûesªbles JesCegogieeCeb
ceneceCCee~~2172~~
leefoÙeb Je legefjceYetceer ÛeGleesjCeGJeefjmecceueer®keäKee~
hegJJeefomeeS lesmegb ÛeGosJeerDees Ùe JesCegpegieuemme~~2173~~
~4~2~2~
legefjceb Je hebÛececener CeJeefj efJemesmees Ce mecceueer®keäKe~
lelLe YebJeefle efJeefÛeòee JeeJeerDees efJeefJen™JeeDees~~2174~~
ÚªerS JeCemeb[es meòeceYetceerS ÛeGefomeeYeeies~
meesuememenmme®keäKee JesCegpegieuemmebiejkeäKeeCeb~~2175~~

~8000~8000~
meeceeefCeÙeosJeeCeb Ûeòeejes neWefle mecceefuemenmme~
heJeCesmeeCeefomeemegb GòejYeeieefcce JesCegpegieuemme~~2176~~
~2000~2000~

Fmekesâ Deeies efÉleerÙe Yetefce efJeefJeOe Øekeâej kesâ HetâueeW Jeeues GheJeveKeC[eW , heg<keâefjefCeÙeeW,
JeeefheÙeeW Deewj meejmeeefokeâeW mes jceCeerÙe nw~~2170~~
efÉleerÙe Yetefce kesâ meceeve le=leerÙe Yetefce Yeer nw~ hejvleg efJeMes<elee kesâJeue Ùen nw efkeâ le=leerÙe
Yetefce ceW ÛeejeW Deesj efJeefÛe$e jlveeW mes efveefce&le Skeâ meew Dee" MeeuceueerJe=#e nQ~~2171~~
Jes meye Je=#e megØeYeJe=#e keâer Dehes#ee DeeOes ØeceeCe mes meefnle nQ~ Fvekesâ Thej JesCeg Deewj
JesCegOeejer Fve oesveeW kesâ ceneceevÙe osJe efveJeeme keâjles nQ~~2172~~
le=leerÙe Yetefce kesâ meceeve ÛelegLe& Yetefce Yeer nw ~ Fmekeâer hetJeefoMee ceW Ûeej leesjCeeWhej
MeeuceueerJe=#e nQ, efpevehej JesCegÙegieue keâer Ûeej osefJeÙeeb jnleer nQ~~2173~~ 4~2~2~
ÛelegLe& Yetefce kesâ meceeve heebÛeJeer Yetefce Yeer nw~ efJeMes<e kesâJeue Ùen nw efkeâ Fme Yetefce ceW
MeeuceueerJe=#e lees veneR nw, hejvleg efJeefJeOe ™heJeeueer efJeefÛe$e JeeefheÙeeb nQ~~2174~~
Ú"er Yetefce ceW JeveKeC[ Deewj meeleJeeR Yetefce kesâ Yeerlej ÛeejeW efoMeeDeeW ceW JesCegÙegieue kesâ
Debiej#ekeâ osJeeW kesâ meesuen npeej Je=#e nQ~ ~2175~~ ~ 8000~8000~
(Dee"JeeR Yetefce ceW ) JeeÙeJÙe, F&Meeve Deewj GòejefoMeeYeeie ceW JesCegÙegieue kesâ meeceeefvekeâ
osJeeW kesâ Ûeej npeej MeeuceueerJe=#e nQ~~2176~~ ~2000~2000~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(27)

yeòeermemenmmeeefCeb mecceefue®keäKeeefCe DeCeueefoyYeeS~
YetceerS
CeJeceerS
DeyYeblejosJeheefjmeeCeb~~2177~~
~16000~16000~~
hegn hegn Jeermemenmmee mecceefue®keäKeeCe oefkeäKeCes Yeeies~
omeceefKeoerS ceefpPeceheefjmemegjeCeb Ûe JesCegpegies~~2178~~
~20000~20000~
hegn ÛeGJeermemenmmee mecceefue®keäKeeCe CeFefjefoefJeYeeies~
SkeäkeâejmececenerS yeeefnjheefjmeecejeCe oesCCeb efhe~~2179~~
meòesmeg Ùe DeefCeSmegb DeefOeJeFosJeeCe mecceueer®keäKee~
yeejmeceeS cenerS meòe efÛÛeÙe heefÛÚceefomeeS~~2180~~
~7~
uekeäKeb Ûeeuemenmmee JeermegòejmeÙepegoe Ùe les meJJes~
jccee DeCeeFefCenCee mebefceefueoe mecceueer®keäKee~~2181~~
~140120~~
leesjCeJesoerpegòee meheeoheer{e DeefkeâefóceeÙeeje~
JejjÙeCeKeefÛeomeene mecceefue®keäKee efJejeÙebefle~~2182~~
JeefppeboCeeruecejieÙejefJekebâleceÙebkeâkebâlehengoerefnb~
efCeCCeeefmeDebOeÙeejb meghhen®keäKemme Yeeefo Leueb~~2183~~

veJeceer Yetefce kesâ Yeerlej DeefiveefoMee ceW DeYÙevlej heeefj<eo osJeeW kesâ yeòeerme npeej
MeeuceueerJe=#e nQ~~2177~~ ~16000~16000~
oMeJeeR he=efLeJeer kesâ oef#eCeYeeie ceW JesCegÙegieuemecyevOeer ceOÙece heeefj<eo osJeeW kesâ he=Lekäedâ
he=Lekedâ yeerme npeej MeeuceueerJe=#e nQ~~2178~~ ~20000~20000~
iÙeejnJeeR Yetefce kesâ vew$e+lÙe efoefiJeYeeie cebW Gòeâ oesveeW osJeeW kesâ yee¢e heeefj<eo osJeeW kesâ
he=Lekedâ-he=Lekedâ Ûeewyeerme npeej MeeuceueerJe=#e nw~~2179~~ 24000~240000~
yeejnJeeR YetefceceW heef§eceefoMee keâer Deesj meele DeveerkeâeWb kesâ DeefOeheefle osJeeW kesâ meele ner
MeeuceueerJe=#e nQ ~~2180~~
~ 7~
jceCeerÙe Deewj DeveeefoefveOeve Jes meye MeeuceueerJe=#e efceuekeâj Skeâ ueeKe Ûeeueerme
npeej Skeâ meew yeerme nQ~~2181~~ ~140120~
leesjCeJesefoÙeeW mes Ùegòeâ, heeoheer"eW mes meefnle, Deke=âef$ece Deekeâej kesâ Oeejkeâ Deewj Gòece
jlveeW mes KeefÛele MeeKeeDeeW mes mebÙegòeâ Jes meye MeeuceueerJe=#e efJejepeceeve nQ~~2182~~
megØeYeJe=#e keâe mLeue Je»e, Fvõveerue, cejkeâle, metÙe&keâevle Deewj ÛevõkeâevleØeYe=efle
ceefCeefJeMes<eeW mes DevOekeâej keâes ve„ keâjlee ngDee megMeesefYele neslee nw~~2183~~

(28)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
meghhenLeuemme efJeGuee mecebleoes efleefCCe neWefle JeCemeb[e~
efJeefJenHeâuekegâmegceheuueJemeesefnuueefJeefÛeòele®ÚCCee~~2184~~
lesmegb he{ceefcce JeCes Ûeòeejes ÛeGefomeemeg heemeeoe~
ÛeGefnoeflekeâesmeGoÙee keâesmeeÙeeceeleoæefJelLeeje~~2185~~
~3/4~1~1/2~~
YeJeCeeCeb efJeefomeemegb heòeskeäkebâ nesefle efoJJe™JeeCeb~
ÛeG ÛeG heeskeäKejCeerDees omepeesÙeCecesòeiee{eDees~~2186~~
heCeJeermepeesÙeCeeFb ®bob heCCeeme leeCe oernòeb~
efJeefJenpeueefCeJencebef[okeâceueghheuekegâcegomebÚCCeb~~2187~~
ceefCeceÙemeesJeeCeeDees peueÙejÛeòeeDees leeDees meesnbefle~
DecejefcengCeeCe kegbâkegâcehebkesâCeb efhebpejpeueeDees~~2188~~
hegn hegn heeskeäKejCeerCeb mecebleoes neWefle Deª ketâ[eefCeb~
SoeCe GoÙehengefomeg GJeSmees mebheF heCeªes~~2189~~
JeCeheemeeomeceeCee heemeeoe neWefle leeCe GJeefjefcceb~
Sosmeg Ûesªbles
heefjJeeje JesCegpegieuemme~~2190~~

megØeYemLeue kesâ ÛeejeW Deesj efJeefJeOe Øekeâej kesâ Heâue , Hetâue Deewj heòeeWmes MeesefYele Ssmes
veevee Øekeâej kesâ Je=#eeW mes JÙeehle leerve efJemle=le JeveKeC[ nQ~~2184~~
GveceW mes ØeLece Jeve kesâ Yeerlej ÛeejeW efoMeeDeeW ceW Ûeej mes Yeeefpele leerve keâesme ØeceeCe
TbÛes, Skeâ keâesme uebyes Deewj Fmemes DeeOes efJemleej Jeeues Ûeej Øeemeeo nQ~~2185~~
~keâes.3/4~1~1/2~
efoJÙe mJe™he kesâ Oeejkeâ Fve ØelÙeskeâ YeJeveeW keâer efJeefoMeeDeeW ceW oMe Ùeespevecee$e ienjer Ûeej
Ûeej heg<keâefjCeer nQ~~2186~~
peuemecetn mes cebef[le efJeefJeOe Øekeâej kesâ keâceue, Glheue, Deewj kegâcegoeW mes JÙeehle Gve
heg<keâefjefCeÙeeW keâe efJemleej heÛÛeerme Ùeespeve Je uebyeeF& heÛeeme Ùeespeve cee$e nw~~2187~~

Jes heg<keâefjefCeÙeeb ceefCeceÙe meesheeveeW mes megboj, peueÛej peerJeeW mes heefjlÙeòeâ Deewj
osJeÙegieueeW kesâ kegâkegâcehebkeâ mes heerlepeueJeeueer nQ~~2188~~
heg<keâefjefCeÙeeW kesâ ÛeejeW Deesj he=Lekedâ-he=Lekedâ Dee" ketâš nQ~ Fve ketâšeW keâer GbÛeeF& Deeefo
keâe GheosMe Fme meceÙe ve„ nes Ûegkeâe nw~~2189~~
Gve ketâšeW kesâ Thej JeveØeemeeoeW kesâ meceeve Øeemeeo nQ~ FveceW JesCegÙegieue kesâ heefjJeej jnles
nQ~~2190~~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(29)

pebyetJe=#e hej efpevecebefoj
cebojGòejYeeies oefkeäKeCeYeeieefcce Ceeruemesuemme~
meeroeÙe oesle[smegb heefÛÚceYeeieefcce ceeueJeblemme~~2191~~
hegJJeeS iebOeceeoCemesueeS efomeeÙe nesefo jceefCeppees~
CeecesCe Gòejkegâ™ efJekeäKeeoes YeesieYetefce efòe~~2192~~
osJekegâ®JeCCeCeeefnb meefjmeeDees JeCCeCeeDees Somme~
CeJeefj efJemesmees mecceefuele®JeCehHeâoer lelLe Ce nJebefle~~2193~~
cebojF&meeCeefomeeYeeS Ceeruemme oefkeäKeCes heemes~
meeroeS hegJJele[s heefÛÚceYeeÙeefcce ceeueJeblemme~~2194~~
pebyet®keäKemme Leueb keâCeÙeceÙeb nesefo heer{Jejpegòeb~
efJeefJenJejjÙeCeKeefÛeoe pebyet®keäKee YeJebefle Soefmmbe~~2195~~
meeceefue®keäKemeefjÛÚb pebyet®keäKeeCe JeCCeCeb meÙeueb~
CeJeefj efJemesmee JeWlejosJee Ûesªbefle DeCCeCCee~~2196~~
lemeg heneCe®keäKes efpeefCeboheemeeoYetefmeos jcces~
DeeojDeCeeojkeäKee efCeJemebles JeWleje osJee~~2197~~

pebyetJe=#e hej efpevecebefoj
cevojheJe&le kesâ Gòej, veerueMewue kesâ oef#eCe, ceeuÙeJevle kesâ heef§ece Deewj ievOeceeove
Mewue kesâ hetJe& efoefiJeYeeie ceW meerleeveoer kesâ oesveeW efkeâveejeW hej ‘YeesieYetefce’ Fme Øekeâej mes
efJeKÙeele jceCeerÙe Gòejkegâ® veecekeâ #es$e nw~~2191-2192~~
Fmekeâe mechetCe& JeCe&ve osJekegâ®kesâ JeCe&ve kesâ ner meceeve nw~ efJeMes<elee kesâJeue Ùen nw efkeâ
Jeneb hej MeeuceueerJe=#e kesâ heefjJeej veneR nw~~2193~~
cevojheJe&le kesâ F&MeeveefoMee Yeeie ceW , veerueefieefj kesâ oef#eCeheeÕe&Yeeie ceW Deewj ceeuÙeJeble
kesâ heef§eceYeeie ceW meerleeveoer kesâ hetJe& lešhej Gòece heer" mes meefnle megJeCe&ceÙe pebyetJe=#e keâe
mLeue nw~ Fme mLeue hej efJeefJeOe Øekeâej kesâ Glke=â„ jlveeW mes KeefÛele pecyetJe=#e
nQ~~2194,2195~~
pebyetJe=#eeW keâe mebhetCe& JeCe&ve MeeuceueerJe=#eeW kesâ ner meceeve nw~ efJeMes<elee kesâJeue Fleveer nw
efkeâ Ùeneb JÙevlej osJe DevÙe-DevÙe jnles nQ~~2196~~
GveceW efpevesvõØeemeeo mes Yetef<ele Deewj jceCeerÙe ØeOeeve pebyetJe=#e kesâ Thej Deeoj SJeb
Deveeoj veecekeâ JÙevlejosJe efveJeeme keâjles nQ~~2197~~

(30)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
mecceöbbmeCemegæe mecceeFªerCe JeÛÚuee oesefCCe~
meÙeueb pebyetoerJes Yegbpebefle
SkeäkeâÚòeer Ceb~~2198~~

N: M
pecyetJe=#e SJeb MeeuceueerJe=#eeW hej efpevecebefoj
(ueeskeâ efJeYeeie «ebLe mes1)
cesjesŠ hetJeexòejmÙeeb Jew meerleehetJe&lešelhejced~
DeemeVeb veerueMewuemÙe mLeueb pecyJeeŠ Øekeâere|leleced~~126~~
DeOe&ÙeespevecegefÉæe
GÉsOee<šce®befOeÇkeâeŠ~
Jesefokeâe jlvemebkeâerCee& mLeuemÙeesheefj meJe&leŠ~~127~~
~ 1/16~
mLeues menœeeOe&he=Leew ceOÙesÓ<šyenues hegveŠ~
Devles efÉkeâesMeyenues peecyetveoceÙes MegYes~~128~~
ÉeoMe<šew Ûe ÛelJeeefj cetueceOÙeesOJe&efJemle=lee~
heeref"keâe<šesefÛÚ^lee lemÙee ÉeoMeecyegpeJesefokeâeŠ~~129~~
efÉÙeespeveesefÛÚ^lemkeâvOee cetues ieJÙetefleefJemle=lee~
De<šÙeespeveMeeKee mee lJeJeiee{eOe&Ùeespeveced~~130~~
~ ›eâes 1~

mecÙeioMe&ve mes Megæ Deewj mecÙeiÂef„ÙeeW kesâ Øesceer Jes oesveeW osJe mechetCe& pecyetÉerhe keâes
SkeâÚ$eer meceüešd kesâ meceeve Yeesieles nQ~~2198~~

pecyetJe=#e SJeb MeeuceueerJe=#eeW hej efpevecebefoj
ces® heJe&le kesâ hetJe&-Gòej (F&Meeve) keâesCe ceW meerlee veoer kesâ hetJe& leš hej veerue heJe&le
kesâ heeme ceW pebyetJe=#e keâe mLeue yeleueeÙee ieÙee nw~~126~~ Fme mLeue kesâ Thej meye Deesj
DeeOee Ùeespeve TBÛeer Deewj TBÛeeF& kesâ Dee"JeW Yeeie (1/16 Ùees.) ØeceeCe efJemleejJeeueer jlveeW
mes JÙeehle Skeâ Jesefokeâe nw~~127~~ heeBÛe meew Ùeespeve efJemleej Jeeues Deewj ceOÙe ceW Dee"
Ùeespeve leLee Devle ceW oes keâesme yeenuÙe mes mebÙegòeâ Gme megJeCe&ceÙe Gòece mLeue kesâ Thej cetue ceW,
ceOÙe ceW Deewj Thej ÙeLee›eâce mes yeejn, Dee" Deewj Ûeej Ùeespeve efJemle=le leLee Dee" Ùeespeve TBÛeer
pees heeref"keâe nw Gmekesâ yeejn he©eJesefokeâeSB nQ~~128-129~~ Fme mLeue kesâ Thej pees pebyetJe=#e
efmLele nw Gmekeâe mkebâOe (levee) oes Ùeespeve TBÛee, cetue ceW Skeâ keâesme efJemle=le Deewj DeeOee Ùeespeve
DeJeieen mes mebÙegòeâ nw~ Gmekeâer Dee" Ùeespeve oerIe& Ûeej MeeKeeSB nQ~~130~~
1. ueeskeâefJeYeeie «ebLe he= 15 mes 17 lekeâ~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(31)

DeMceieYe&efmLejmkeâvOee
Je»eMeeKee ceveesjcee~
Yeüepeles jeefpelewŠ he$ewj*kegâjwce&efCepeeefleefYeŠ~~131~~
heâuewce=&o”mebkeâeMewpe&cyetŠ
mlethemeceeke=âefleŠ~
he=efLeJeerheefjCeecee mee peerJeeJe›eâeefvlepeeeflekeâe (?)~~132~~
GòejmÙeeb leg MeeKeeÙeecen&oeÙeleveb MegYeced~
efleme=<JevÙeemeg JesMceeefve Ùeeöje veeojeKÙeÙeesŠ~~133~~
lemÙee pecyJee DeOemleeòeg ef$eMeleb efJemle=leeefve efn~
GefÛÚ^leeefve MeleemÙeeOeË YeJeveevÙegòeâosJeÙeesŠ~~134~~
DeejYÙe yee¢eleŠ MetvÙeb ØeLeces Ûe efÉleerÙekesâ~
le=leerÙesÓefhe Ûe osJeeveece<šeefOekeâMeleõgceeŠ~~135~~
ÛelegLex Øeekedâ Ûe osJeerveeb ÛelegJe=&#eeMÛe heÃeces~
Jeveb JeehÙeMÛeleg<keâesCeJe=òeeÅeeŠ <e<"kesâ veYeŠ~~136~~
ØelÙeskebâ Ûe Ûelege|o#eg mehleces levegjef#eCeeb~
menœeeCeeb Ûe ÛelJeeefj Je=#eeefmle<"efvle ce_pegueeŠ~~137~~
~ efceefuelJee 16000~

nefjled ceefCeceÙe efmLej mkeâvOeJeeuee SJeb Je»eceÙe MeeKeeDeeW mes ceveesnj Jen Je=#e
efJeefJeOe ceefCeYesoeW mes MeesYeeÙeceeve he$eeW SJe DebkegâjeW mes megMeesefYele nw~~131~~
ce=obie pewmes heâueeW mes mlethe kesâ meceeve Deeke=âefle keâes OeejCe keâjves Jeeuee Jen pebyetJe=#e
he=efLeJeer kesâ heefjCeecemJe¤he nw~~132~~
Gmekeâer Gòej efoMeeiele MeeKee kesâ Thej Gòece efpeveYeJeve leLee DevÙe leerve MeeKeeDeeW
kesâ Thej Deeoj Deewj Deveeoj veecekeâ JÙevlej osJeeW kesâ YeJeve nQ~~133~~
Gme pebyetJe=#e kesâ veerÛes leerve meew Ùeespeve efJemle=le Deewj heÛeeme Ùeespeve TBÛes Gòeâ oesveeW
osJeeW kesâ YeJeve nQ~~134~~
GheÙeg&òeâ yeejn he©eJesefokeâeDeeW ceW yee¢e Jesefokeâe keâer Deesj mes ØeejcYe keâjkesâ ØeLece Deewj
efÉleerÙe Devlejeue ceW MetvÙe Deewj le=leerÙe Devlejeue ceW osJeeW kesâ Skeâ meew Dee" Je=#e nQ~~135~~
ÛelegLe& Devlejeue ceW hetJe& efoMee ceW osefJeÙeeW kesâ Ûeej Je=#e, hebÛece Devlejeue ceW Jeve Je
Ûeleg<keâesCe SJeb ieesue Deeefo JeeefheÙeeB leLee Ú"s Devlejeue ceW MetvÙe nw~~136~~
meeleJeW Devlejeue ceW ÛeejeW efoMeeDeeW ceW mes ØelÙeskeâ efoMee ceW levegj#ekeâ osJeeW kesâ megvoj
Ûeej npeej Je=#e efmLele nQ~~137~~
Dee"JeW Devlejeue ceW F&Meeve, Gòej Deewj JeeÙeg efoMeeDeeW ceW meeceeefvekeâ osJeeW kesâ meye

(32)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
meeceeefvekeâmegjeCeeb mÙegj<šces efheefC[lee õgceeŠ~
F&Meeves Ûeesòejs Jeeles menœeeCeeb Ûeleg<šÙeced~~138~~
veJeces oMeces ÛewkeâeoMes JeÖew Ûe oef#eCes~
vew $e+lÙeeb ef $eheefj <eoecevlece&O ÙeevleJee|leveeced~ ~139~~
ÉeeE$eMeÛÛe menœeeCeeb ÛelJeeeEjMeòeLee hegveŠ~
ÛelJeeeEjMeòeLee<še«ee pecyetJe=#ee ÙeLee›eâceced~~140~~
mesveecenòejeCeeb Ûe ÉeoMes mehle heefMÛeces~
he©emÙe heefjJeejsYÙeŠ heÃee«ee cegKÙemebÙeglee~~141~~
~cegKÙemeefnleheefjJeejJe=#eeŠ 140120~
oef#eCeehejlees cesjesŠ meerleesoeheefMÛeces lešs~
DeemeVeb efve<eOemÙewJe mLeueb ™hÙeceÙeb MegYeced~~142~~
le$e MeeuceefuejeKÙeelee pecyetmeÂMeJeCe&vee~
lemÙee oef#eCeMeeKeeÙeeb efmeæeÙelevecegòececed~~143~~
Mes<eemeg efo#eg JesMceeefve $eerefCe le$e megjeJeefhe~
JesCeg§e JesCegOeejer Ûe osJekegâJe&efOeJeeefmeveew~~144~~

efceuekeâj Ûeej npeej Je=#e nQ~~138~~
veewJeW, oMeJeW Deewj iÙeejnJeW Devlejeue ceW Deefive, oef#eCe Deewj vew$e+lÙe efoMeeDeeW ceW
DeYÙevlej, ceOÙece Deewj yee¢e heeefj<eo osJeeW kesâ ÙeLee ›eâce mes yeòeerme npeej, Ûeeueerme npeej
Deewj DeÌ[leeueerme npeej pecyetJe=#e nQ~~139-140~~
yeejnJeW Devlejeue ceW heefMÛece efoMee ceW mesveecenòejeW kesâ meele Je=#e nQ~ he©e kesâ heefjJeej
he©eeW keâer Dehes#ee Ùes pecyetJe=#e Skeâ cegKÙe leLee Ûeej De«eosefJeÙeeW kesâ Fme Øekeâej heeBÛe Je=#eeW mes
DeefOekeâ nQ, DeLee&led Jes Fve cegKÙe Je=#eeW mes meefnle heefjJeej Je=#e 1,40,120 nQ~~141~~
ces® kesâ oef#eCe-heef§ece ceW meerleesoe kesâ heef§ece lešhej efve<eOe heJe&le kesâ meceerhe ceW Gòece
jpeleceÙe mLeue nw~~142~~
Jeneb hej Meeuceefue Je=#e keâe DeJemLeeve yeleueeÙee ieÙee nw~ Gmekeâe JeCe&ve pebyetJe=#e kesâ
meceeve nw~ Gmekeâer oef#eCe MeeKee hej Gòece efmeæeÙeleve nw~~143~~
Mes<e efoMeeiele MeeKeeDeeW hej leerve YeJeve nQ~ GveceW osJekegâ® DeefOeJeemeer JesCeg Deewj
JesCegOeejer osJe jnles nQ ~~144~~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(33)

veeruelees oef#eCemÙeeb leg menœes ketâšÙegicekeâced~
meerleeÙeeŠ Øeekedâlešs efÛe$eb efJeefÛe$ecehejs lešs~~145~~
~1000~
efve<eOemÙeesòejmÙeeb Ûe meerleesoeÙeemlešÉÙes~
hegjmleeÅecekebâ ketâšb cesIeketâšb leg heefMÛececed~~146~~
menœeb efJemle=leb cetues ceOÙes leòegÙe&nervekeâced~
efMeKejsÓOe&menœeb leg menœeb MegæcegefÛÚ^leced~~147~~
~1000~ 750~ 500~
ØeceeCesvewJeceskewâkebâ
ketâšceengce&n<e&ÙeŠ~
ketâšmeb%eemegjemle$e ceesovles megefKeveŠ meoe~~148~~
meeOex menœes veerueeod És veerueveecee ÜomleleŠ~
kegâ®veecee Ûe ÛevõMÛe lemceeowjeJeleŠ hejced~~149~~
~ 2500~
ceeuÙeJeeved oef#eCees (Ces) menœeeOee&vlejeMÛe les~
he©eÜomecee
ceevewjeÙelee
oef#eCeesòejced~~150~~
~500~

veerue heJe&le mes oef#eCe keâer Deesj npeej (1000) Ùeespeve peekeâj meerlee ceneveoer kesâ
hetJe& lešhej efÛe$e Deewj heefMÛece lešhej efJeefÛe$e veecekeâ oes ketâš nQ~~145~~
efve<eOe heJe&le keâer Gòej efoMee ceW Yeer meerleesoe ceneveoer kesâ oesveeW lešeW ceW mes hetJe& lešhej
Ùecekeâketâš Deewj heefMÛece lešhej cesIeketâš efmLele nw~~146~~
Fve ketâšeW keâe efJemleej cetue ceW Skeâ npeej (1000) Ùeespeve, ceOÙe ceW Gmemes ÛelegLe&
Yeeie nerve DeLee&led meeÌ{s meele meew (750) Ùeespeve Deewj efMeKej hej DeOe& menœe (500)
Ùeespeve ØeceeCe nw~ TBÛeeF& Gvekeâer Megæ Skeâ npeej Ùeespeve cee$e nw~~147~~
Fme Øekeâej cenef<e& peve Gòeâ ketâšeW ceW mes ØelÙeskeâ ketâš keâe ØeceeCe yeleueeles nQ~ Gvekesâ
Thej meoe megKeer jnves Jeeues ketâšveeceOeejer osJe DeevebohetJe&keâ jnles nQ~~148~~
veerue heJe&le kesâ oef#eCe ceW meeOe& oes npeej DeLee&led DeÌ{eF& npeej (2500) Ùeespeve
peekeâj veerue, kegâ®, Ûevõ Gmekesâ Deeies SsjeJele Deewj ceeuÙeJeeved Ùes heeBÛe õn meerlee veoer kesâ
ceOÙe ceW nQ~ Ùes ØeceeCe ceW he©eõn kesâ meceeve nesles ngS oef#eCe-Gòej DeeÙele nQ~ Fvekesâ ceOÙe
ceW heeBÛe meew (500) Ùeespeve keâe Devlej nw~~159-150~~

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(34)

pecyetÉerhe ceW pecyetJe=#e hej efpevecebefoj
(leòJeeLe&Jeeefle&keâ «ebLe mes1)
met$e—pecyetÉerheueJeCeesoeoÙe: MegYeveeceevees Éerhemecegõe: ~~7~~
Deen-kegâle: hegveefjÙeb pecyetÉerhemeb%esefle ? GÛÙeles ØeefleefJeefMe„pecyetJe=#eemeeOeejCeeefOekeâjCelJeeppecyetÉerhe:~~1~~
DeÙeb efn Éerhe: ØeefleefJeefMe„mÙe pecyetJe=#emÙe meheefjJeejmÙeemeeOeejCeefOekeâjCelJeb efyeYeefle&
veevÙes Oeelekeâer KeC[eoÙees Éer heemlelees ÓmÙe lelmeenÛeÙee& led pecyet Éer he Fef lemeb %ee
DeveeefokeâeueØeJe=òee~ leÅeLee-Gòejkegâ®ceOÙes peieleer heÃeÙeespeveMeleeÙeeceefJe<keâcYee
leefl$eiegCemeeeflejskeâheefj#eshee lele:ØeosMenevÙee yeefn: heefjnerÙeceeCee ceOÙes ÉeoMeÙeespeveyeenuÙee,
Devles keâesMeÉÙeyeenuÙee mee ÛewkeâÙee he©eJejJesefokeâÙee peecyetveoceÙÙee heefjef#ehlee ~ lemÙee
yengosMeceOÙeYeeies veeveejlveceÙeceskebâ heer"ce„ÙeespeveeÙeeceb ÛelegÙeexpeveefJe<keâcYeb leeJeogÛÚ^eÙeb
ÉeoMeefYe: he©eJejJesefokeâeefYe: heefjef#ehleced~leemeeb Ûe he©eJejJesefokeâeveeb ØelÙeskebâ ÛelJeeefj
leesjCeeefve Õesleeefve Jejkeâvekeâmletefhekeâeefve,lemÙeesheefj ceefCeceÙecegheheer"b ÙeespeveeÙeeceefJe<keâcYeb

pecyetÉerhe ceW pecyetJe=#e hej efpevecebefoj
met$eeLe&—eqleÙe&ieueeskeâ-ceOÙeueeskeâ ceW pecyetÉerhe, ueJeCemecegõ Deeefo MegYe veece
Jeeues DemebKÙeele Éerhe mecegõ nQ~
ØeMve-Fmekeâe pecyetÉerhe Ùen veece keäÙeeW heÌ[e nQ ?
Gòej-DeefleefJeMeeue pecyetJe=#e keâe DemeeOeejCe DeeOeej nesves mes Ùen Éerhe pecyetÉerhe
keânueelee nw~
Ùen Éerhe ØeefleefJeefMe„ meheefjJeej pecyetJe=#e kesâ DemeeOeejCe DeefOekeâjCe keâes OeejCe
keâjlee nw, DevÙe OeelekeâerKeC[ Deeefo pecyetJe=#e keâes OeejCe veneR keâjles nQ-FmeefueÙes
pecyetJe=#e kesâ meenÛeÙe& mes Ùen pecyetÉerhe keânueelee nw~ DeLeJee pecyetÉerhe Ùen veece Deveeefo
keâeue mes ØeJe=òe nQ~ pewmes-Gòejkegâ® veecekeâ Glke=â„ YeesieYetefce kesâ ceOÙe ceW Yetefce hej heeBÛe meew
Ùeespeve uecyeer-ÛeewÌ[er efleiegveer heefjefOe Jeeueer peieleer (Skeâ ieesueekeâej Yetefce) nw~ Ùen Yetefce
Skeâ-Skeâ ØeosMe keâer neefve mes yeenj ceW nerve-nerve (keâce) nesves mes ceOÙe ceW 12 Ùeespeve ceesšer
Deewj Devle ceW oes keâesme ceesšer jn peeleer nw~ Ùen peieleer Skeâ megJeCe&ceÙeer he©eJejJesefokeâe mes
Jesef„le nw ~
leòJeeLe&Jeeefle&keâ he=. —460, 471~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(35)

keâesMeÉÙeesÛÚ^eÙeced~ levceOÙes[d pecyetJe=#e:megoMe&veeKÙees ÙeespeveÉÙees efÛÚ^lemkeâvOe:
<e[dÙeespeveeslmesOeefJešhe:,ceOÙes <e[dÙeespeveefJe<keâcYeheefjceC[ue:De„ÙeespeveeÙeece: leoOe&cegefÛÚ^leeveeb pecyetveece„Melesve heefjJe=le: megjJejJeefveleekeÇâevle:, leÅeesieeppecyetÉerhe:~
le$e meerleeÙee: ØeeefioiYeeies pecyetJe=#ees JeefC&ele: ~ lemÙeesòejmÙeeb efoefMe MeeKeeÙeecen&oeÙeleveb keÇâesMeeÙeeceeOe&keâesMeefJe<keâcYeosMeesvekeÇâesMeesvekeâesMeeslmesOeced ~ ØeeÛÙeeb efoefMe MeeKeeÙeeb
leòeguÙeØeemeeo:, le$e pecyetÉerheeefOeheefleJÙevlejsÕejesÓveeJe=leveecee Jemeefle~ oef#eCemÙeeb efoefMe
MeeKeeÙeeb ØeleerÛÙeeb Ûe ØeemeeoÙees: MeÙeveerÙeeefve jceCeerÙeeefve~ lele: hetJeexòejesòejehejesòejemeg
efo#JeveeJe=leosJemeeceeefvekeâeveeb ÛelJeeefj pecyetmenœeeefCe~ oef#eCehetJe&mÙeeb efoefMe DeYÙevlejheefj<eösJeeveeb Éeef$ebMelmenœeeefCe~ oef#eCeemÙeeb ceOÙeceheefj<eodosJeeveeb ÛelJeeefjbMelmenœeeefCe~
oef#eCeehejmÙeeb efoefMe yee¢eheefj<eodosJeeveece„ÛelJeeefjbMelmenœeeefCe ~ ØeleerÛÙeeceveerkeâcenòejeCeeb mehleeveeb mehlepecyJe:, Ûeleme=Ceece«eceefn<eerCeeb meheefjJeejeCeeb pecyJe: Ûeleœe:~

Gme peieleer kesâ ceOÙe Yeeie ceW Dee" Ùeespeve uecyee, Ûeej Ùeespeve ÛeewÌ[e, Ûeej Ùeespeve
TBÛee leLee 12 he©eJejJesefokeâeDeeW mes Jesef„le veevee jlveeW mes efveefce&le Skeâ heer" nw~ ØelÙeskeâ
he©eJejJesefokeâe ceW Ûeej-Ûeej MegYeü leesjCeÉej nQ leLee Gve leesjCeÉejeW kesâ Thej keâvekeâceÙe
mlethe (yegpe&) nQ~ Gme heer" kesâ Thej Skeâ Ùeespeve uecyee ÛeewÌ[e leLee oes keâesme TBÛee ceefCeceÙe
Gheheer" (otmeje Úesše heer") nw~ Gme Gheheer" kesâ ceOÙe Yeeie ceW oes Ùeespeve TBÛeer heer"
(mkeâbOe) mes Ùegòeâ Ún Ùeespeve GlmesOe (TBÛeer MeeKeeDeeW keâe Oeejkeâ) Deewj ceOÙe ceW Ún
Ùeespeve heefjceC[ue mes megMeesefYele Dee" Ùeespeve uecyee megoMe&ve veecekeâe pecyetJe=#e nw~ Ùen
pecyetJe=#e ÛeejeW Deesj Deheves mes DeeOes uecyes ÛeewÌ[s TbÛes leLee osJeebieveeDeeW mes JÙeehle 108
heefjJeej pecyetJe=#eeW mes Jesef„le nw, FmeefueÙes pecyetJe=#eeW kesâ Ùeesie mes Ùen Éerhe pecyetÉerhe
keânueelee nw~
Gòejkegâ® YeesieYetefce ceW meerlee veoer keâer hetJe&efoMee ceW pecyetJe=#e nw~ Fmekeâer GòejefoMee
keâer MeeKee hej Skeâ keâesme uecyee, DeeOee keâesme ÛeewÌ[e Deewj kegâÚ keâce Skeâ keâesme TBÛee DenËle
DeeÙeleve (efpeveYeJeve) nw~ hetJe&efoMee keâer MeeKee hej GòejefoMee kesâ efpeveYeJeve kesâ meceeve
uecyee, TBÛee Deewj ÛeewÌ[e Skeâ cevees%e cenue nw~ Fme Øeemeeo ceW pecyetÉerhe keâe DeefOeheefle
DeveeJe=le veecekeâe JÙevlejsÕej jnlee nw~ Gòej leLee oef#eCe efoMee keâer MeeKeeDeeW hej Yeer
efpeveYeJeve kesâ leguÙe JeCe&ve Jeeuee Skeâ-Skeâ Øeemeeo nw ~ GveceW DeveeJe=le osJe kesâ jceCeerÙe
MeÙÙee Deemeve Deeefo efmLele nQ~ Fme pebyetJe=#e keâer hetJe&-Gòej(JeeÙeJÙe) efoMee ceW Deewj
heef§ece-Gòej (F&Meeve) efoMee ceW , DeveeJe=le kesâ (meceeve ner) meeceeefvekeâ osJeeW kesâ efveJeeme mes

(36)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

hetJe&oef#eCeehejesòejemeg <ees[Memenœeelcej#eosJeeveeb Ûe <ees[MemenœeeefCe~ Sles megoMe&vepecyetJe=#emÙe heefjJeejYetlee: hetJeexòeâe„Melesve men mecegefolee: Skebâ Melemenœeb ÛelJeeefjbMelmenœeeefCe Meleb ÛewkeâesVeefJebMeced ~ le Sles meJe& SJe pecyetJe=#ee: he©eJejJesefokeâeheefjJe=lee:
meJe&jlvekeâeÃeve-heefjCeecee: cegòeâeceefCensceIeCšepeeueceeuÙeoece- OJepeheleekeâeÚ$eeefOeÛÚ$eefJeYetef<elee:~ megoMe&veeKÙeesÓmeew pecyetJe=#e: he©eJejJesefokeâeheefjef#ehlewefŒeefYeJe&ve<eC[w: heefjef#ehle:~

Ùegòeâ Ûeej npeej pebyetJe=#e nQ ~ Fmekeâer oef#eCe-hetJe& efoMee ceW DeYÙevlej heefj<eod osJeeW kes â
yeòeerme npeej pebyetJe=#e nQ ~ oef#eCe efoMee ceW ceOÙece heefj<eod osJeeW kesâ Ûeeueerme npeej pebyetJe=#e
nQ~ oef#eCe-heef§ece (vew$e+lÙe) efoMee ceW yee¢e heefj<eod osJeeW kesâ DeÌ[leeueerme npeej pecyetJe=#e
nQ~ heef§ece efoMee ceW meele Deveerkeâ DeefOeheefle osJeeW kesâ meele pecyetJe=#e nQ ~ meheefjJeej
De«eceneref<eÙeeW kesâ Ûeej pecyetJe=#e Deewj Yeer nQ~ Fvekesâ Deefleefjòeâ hetJe& , oef#eCe, heef§ece Deewj
Gòej Fve ÛeejeW efoMeeDeeW ceW 16 npeej Deelcej#ekeâ osJeeW kesâ 16 npeej pebyetJe=#e nQ~ Fme
Øekeâej megoMeveces® mebyebOeer pebyetJe=#e keâe heefjJeejJe=#e hetJeexòeâ Skeâ meew Dee" efceuee osves mes
Skeâ ueeKe Ûeeueerme npeej Skeâ meew GVeerme nw~ (cetueJe=#e efceueeves hej 1 ueeKe 40
npeej 120 nesles nQ) ~ Ùes meJe& pebyetJe=#e ÛeejeW Deesj he©eJejJesefokeâe mes Jesef„le nQ, megJeCe&
SJeb jlveeW mes efveefce&le nQ; ceesleer, ceefCe, megJeCe&, IeCše, peeefueÙeeB (ieJee#e), ceeuÙe (megieefvOele
heoeLe&), ceeuee, OJepee-heleekeâe Deewj leerve Ú$eeW Deeefo mes efJeYetef<ele nQ~ megoMe&ve veecekeâ Ùen
pebyetJe=#e he©eJej Jesefokeâe mes Jesef„le leerve JeveKeC[eW mes JÙeehle nw ~

N: M
pecyetÉerhe ceW pecyetJe=#e SJeb Meeuceueer Je=#e keâer
heefjJeej Je=#eeW meefnle mebKÙee
(1) pecyetJe=#e mebyebOeer kegâue Je=#e
· 1,40,120
(2) Meeuceueer Je=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 1,40,120
pecyetÉerhe kesâ kegâue Je=#e · 2,80,240

oes ueeKe Demmeer npeej oes meew Ûeeueerme

N: M

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

OeelekeâerJe=#e MeeuceueerJe=#e efpeveeueÙe Jevovee
—vejsvõ Úbo—
ef JepeÙeces ® F&M eeveefo Mee ceW s Je= #e Oeelekeâer meesn s~
vew$e+le efoMe ceW Je=#e Meeuceefue megjieCe keâe ceve ceesns~~
Fkeâ Fkeâ kesâ heefjJeej le® oes, ueeKe menme Demmeer nQ~
oesmeew DeÌ[leerme Fleves meye ceW, Øeeflecee MeeMJelekeâer nQ~~1~~

—veejeÛe Úbo—
efpevesMe efyebye Skeâ meew megDee" meJe& Je=#e ceW~
ØecegK Ùelee Oejs ceneve Skeâ ner le® FceWs~~
vecees vecees efpevesMe leesefn Oece& kesâ mJe™he nes~
keâuebkeâ hebkeâ #eeueves meoe megleerLe& ™he nes~~2~~
Deveeefo nes Devevle nes Øeefmeæ efmeæ ™he nes~
oÙeeue Oece&heeue leerve keâeue Skeâ ™he nes~~
vecees vecees efpevesMe leesefn Oece& kesâ mJe™he nes~
keâuebkeâ hebkeâ #eeueves meoe megleerLe& ™he nes~~3~~
Deueeskeâ ueeskeâ ceW ØeOeeve leerve ueeskeâ veeLe nes~
Deveskeâ efjefæ kesâ Oeveer megYeòeâ kesâ meveeLe nes~~
vecees vecees efpevesMe leesefn Oece& kesâ mJe™he nes~
keâuebkeâ hebkeâ #eeueves meoe megleerLe& ™he nes~~4~~
ceneve oerefhleceeve ceesnMe$eg keâes ke=âheeve nes~
ØemeVe meewcÙe DeemÙe1 nes heefJe$e nes hegceeve nes ~~
vecees vecees efpevesMe leesefn Oece& kesâ mJe™he nes~
keâuebkeâ hebkeâ #eeueves meoe megleerLe& ™he nes~~5~~
efovesMe2 leW efJeMes<e lespe keâer ceneve jeefMe nes~
kegâceesoveer YeJeerkeâ nsleg legce megOeeefveJeeme3 nes~~
vecees vecees efpevesMe leesefn Oece& kesâ mJe™he nes~
keâuebkeâ hebkeâ #eeueves meoe megleerLe& ™he nes~~6~~
1. cegKe 2. metÙe& 3. Ûevõ

(37)

(38)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
YeJeeefyOe [tyeles eflevnW legcneR megkeâCe&Oeej nes~
iegCeewIe1 jlve kesâ mecegõ meej ceW meg meej nes~~
vecees vecees efpevesMe leesefn Oece& kesâ mJe™he nes~
keâuebkeâ hebkeâ #eeueves meoe megleerLe& ™he nes~~7~~

—oesne—
legce iegCe ieCe ceefCe Deiece nQ, keâes ieCe heeJes heej~
%eeveceleer iegCe ueJe heÌ{s, mees Glejs YeJe heej~~8~~

N: M
OeelekeâerKeC[Éerhe ceW

Oeelekeâer SJeb Meeuceueer Je=#eeW hej efpevecebefoj
(ef$eueeskeâmeej «ebLe mes)
OeeoFhegkeäKejoerJee OeeFohegkeäKejle¤efnb mebpegòee~
lesefme Ûe JeCCeCee hegCe pebyetogceJeCCeCeb Je nJes~~934~~
Oeelekeâerheg<keâjÉerheew Oeelekeâerheg<keâjle®YÙeeb mebÙegòeâew~
leÙeesŠ Ûe JeCe&vee hegveŠ pecyetõgceJeCe&vee FJe YeJesled~934~~
OeeJeF~ OeelekeâerKeC[heg<keâjÉerheew Oeelekeâerheg<keâjle®YÙeeb mebÙegòeâew, leÙeesJe=&#eÙeesJe&Ce&vee
hegvepe&cyetõgceJeCee&veeJeÆJesled~~934~~

(pecyetÉerheheCCeòeer «ebLe mes2)
oesCnb ces¤Ce lene oesCnb FmegieejheJJeoeCeb leg~
OeeoefieogceeCe oesCnb oesCnb JejmeeceefueogceeCeb~~29~~

OeelekeâerKeC[Éerhe ceW

Oeelekeâer SJeb Meeuceueer Je=#eeW hej efpevecebefoj
ieeLeeLe&—OeelekeâerKeC[ Deewj heg<keâjÉerhe ›eâceMeŠ Oeelekeâer Deewj heg<keâj Je=#eeW mes mebÙegòeâ
nQ~ Fve oesveeW Je=#eeW keâe JeCe&ve pecyetÉerhemLe pecyetJe=#e kesâ JeCe&ve meÂMe ner neslee nw~~934~~
(pecyetÉerheheCCeòeer «ebLe mes)
Oeelekeâer KeC[ ceW efmLele oes ces®, oes F<Jeekeâej heJe&le, oes Oeelekeâer Je=#e, oes Meeuceefue
Je=#e nQ~~29~~
1. iegCe mecetn, 2. pecyetÉerheheCCeòeer «ebLe he=. 187 mes 188~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(39)

(efleueesÙeheCCeefòe «ebLe mes1)
GòejosJekegâ™megb Kesòesmegb lelLe OeeoF&®keäKee~
Ûesªbefle Ùe iegCeCeecees lesCe heg{b OeeoF&meb[es~~2600~~
OeeoFle™Ce leeCeb heefjJeejogcee YeJebefle Sosefmmeb~
oerJeefcce hebÛeuekeäKee meefªmenmmeeefCe ÛeGmeÙeemeeroer~~2601~~
~560480~~
efheÙeobmeCees heYeemees DeefnJeFosJee Jebmeefle lesmeg ogJes~
mecceòejÙeCepegòee
JejYetmeCeYetefmeoeÙeeje~~2602~~
DeeojDeCeeojCeb heefjJeejeoes YeJebefle SoeCeb~
ogiegCee heefjJeejmegje hegJJeesefooJeCCeCeseEn pegoe~~2603~~

(ueeskeâefJeYeeie «ebLe mes1)
efiejÙeesÓOe&le=leerÙemLee
õgceJe#eejJesefokeâe:~
DeJeiee{e efJevee ces®b mJeesÛÛeÙemÙe ÛelegLe&keâced~~13~~

(efleueesÙeheCCeefòe «ebLe mes)
OeelekeâerKeC[Éerhe kesâ Yeerlej Gòejkegâ® Deewj osJekegâ® #es$eeW ceW OeelekeâerJe=#e efmLele nQ,
Fmeer keâejCe Fme Éerhe keâe ‘OeelekeâerKeC[’ Ùen meeLe&keâ veece nw~~2600~~
Fme Éerhe ceW Gve Oeelekeâer Je=#eeW kesâ heefjJeej Je=#e heebÛe ueeKe mee" npeej Ûeej
meew Demmeer nQ~~2601~~ 5,60,480~
Gve Je=#eeW hej mecÙekeälJe™heer jlve mes mebÙegòeâ Deewj Gòece Yet<eCeeW mes Yetef<ele Deeke=âefle
keâes OeejCe keâjves Jeeues efØeÙeoMe&ve Deewj ØeYeeme veecekeâ oes DeefOeheefle osJe efveJeeme keâjles
nQ~~2602~~
Fve oesveeW osJeeW kesâ heefjJeej osJe Deeoj Deewj Deveeoj osJeeW kesâ heefjJeejosJeeW keâer Dehes#ee
ogiegCes nQ pees hetJeexòeâ JeCe&ve mes mebÙegòeâ nQ~~2603~~
(ueeskeâefJeYeeie «ebLe mes)
DeÌ{eF& Éerhe ceW ces® heJe&le keâes ÚesÌ[keâj Mes<e pees heJe&le, Je=#e , Je#eej Deewj JesefokeâeÙeW
efmLele nQ Gvekeâe DeJeiee{ Deheveer TbÛeeF& kesâ ÛelegLe& Yeeie 1/4 ØeceeCe nw~~13~~
1. efleueesÙeheCCeefòe «evLe he=. 470~
2. ueeskeâefJeYeeie «ebLe he=. 62~

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(40)

efJemle=leeefve efn kegâC[eefve mJeeJeieenb leg <e[diegCeced~
ùoveÅeesÓJeieeneÛÛe
heÃeeMeodiegCeefJemle=lee:~~14~~
~60~120~240~~
Godieleb mJeeJeieenb leg ÛewlÙeb meeOe&Meleenleced~
pecyJeeleguÙee: meceeKÙeelee oMeehÙe$e ceneõgcee:~~15~~
mejkegâC[ceneveÅemleLee
he©eÜoe
Deefhe~
DeJeieenw: mecee: hetJezJÙee&mewefÉ&efÉ&iegCee: hejs~~16~~

(leòJeeLe&Jeeefle&keâ «ebLe mes1)
pecyetÉerhes Ùe$e pecyetJe=#eŠ le$e Oeelekeâer<eC[s OeelekeâerJe=#eŠ~ heefjJeeje§e hetJeexòeâJeCe&veeŠ~ leefVeJeemeer ÉerheeefOeheeflemlele SJe ÉerhemÙe Oeelekeâer<eC[ Fefle veece JesefoleJÙeced~1

kegâ C[eW keâe ef Jemleej Deheves DeJeieen mes Ún iegCee (pewm es 10²6·60,
20²6·120, 40²6·240) leLee õn Deewj veefoÙeeW keâe efJemleej Deheves DeJeieen
mes heÛeeme iegCee nw~~14~~
ÛewlÙeJe=#e keâer TBÛeeF& Deheves DeJeieen mes [sÌ{ meew iegCeer nesleer nw~ DeÌ{eF& ÉerheeW ceW
efmLele ome ner ceneJe=#e pebbyetJe=#e kesâ meceeve keâns ieÙes nQ ~~15~~
leeueeye, kegâC[, ceneveefoÙeeb leLee he©eÜo Yeer, Ùes DeJeieen keâer Dehes#ee hetJe& DeLee&led
pebyetÉerhemLe leeueeye Deeefo kesâ meceeve nQ~ hejvleg efJemleej ceW Jes pebyetÉerhe kesâ leeueeye Deeefo
mes otves otves nQ~~16~~
(leòJeeLe&Jeeefle&keâ «ebLe mes)
pecyetÉerhe ceW peneB pecyetJe=#e nQ, OeelekeâerKeC[ ceW JeneB OeelekeâerJe=#e nQ~ Fme Je=#e keâe
JeCe&ve leLee Fmekesâ heefjJeej Je=#e pecyetJe=#e kesâ meceeve nQ~ Gme Je=#e hej efveJeeme keâjves Jeeuee
ÉerheeefOeheefle (OeelekeâerKeC[ keâe DeefOeheefle) nesves mes Fme Éerhe keâe veece OeelekeâerKeC[ peevevee
ÛeeefnS~

1. leòJeeLe&Jeee|lekeâ he=. 542~~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(41)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(42)

OeelekeâerKeC[ Éerhe ceW Je=#eeW keâer mebKÙee

OeelekeâerKeC[ Éerhe ceW efmLele Yejleeefo #es$eeW keâe efJemleej

hetJe& OeelekeâerKeC[ Éerhe
(1) Oeelekeâer Je=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 2,80,240
(2) Meeuceefue Je=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 2,80,240
kegâue efceueekeâj · 2,80, 2,80,240 · 5,60,480 Je=#e

›eâ.

#es$e-veece

1

heef§ece OeelekeâerKeC[ Éerhe
(1) Oeelekeâer Je=#e mebyeOeer kegâue heefjJeej Je=#e · 2,80,240
(2) Meeuceefue Je=#e mebyebOeer kegâue heefjJeej Je=#e ·2,80,240
kegâue efceueekeâj · 2,80, 2,80,240 · 5,60,480 Je=#e
OeelekeâerKeC[Éerhe mebyebOeer kegâue Je=#e ·2,80,240 ± 2,80,240
± 2,80,240 ± 2,80,240 · 11,20,960

iÙeejn ueeKe yeerme npeej veew meew mee"

pecyetÉerhe ceW #es$eeW keâe efJemleej
›eâceebkeâ
1

veece
Yejle

ÙeespeveeW ceW
526 196

2

nwceJele

2105

3

nefj

8421

4

efJeosn

33684 194

5

jcÙekeâ

8421

6

nwjCÙeJele

7

SsjeJele

5
19
1
19

1
19
2105 195
526 196

ceerueeW ceW
2105263 193
12
19
33684210 10
19
134736842 192
33684210 10
19
12
8421052 19
2105263 193

8421052

Yejle

DeYÙevlej efJe.
6614 129
212 Ùees.

ceOÙe efJe<keâcYe
36 Ùees.
12581 212

yee¢e efJe<keâcYe
18547 155
212 Ùees.

2

nwceJele

92 ’’
26458 212

50324 144
212 Ùees.

74190 196
212 Ùees.

3

nefj

152
105833 156
212 ’’ 201298 212 Ùees.

296763 148
212 Ùees.

4

efJeosn

184
423334 200
212 ’’ 805194 212 Ùees.

1187054 168
212 Ùees.

5

jcÙekeâ

152
105833 156
212 ’’ 201298 212 Ùees.

296763 148
212 Ùees.

6

nwjCÙeJele

92 ’’
26458 212

50324 144
212 Ùees.

74190 196
212 Ùees.

7

SsjeJele

6614 129
212 ’’

36 Ùees.
12581 212

18547 155
212 Ùees.

OeelekeâerKeC[ Éerhe ceW efJeosn #es$e keâe ceOÙe efJemleej Dee" ueeKe, heeBÛe npeej, Skeâ
meew ÛeewjeveJes Ùeespeve nw~ hetJe& OeelekeâerKeC[ Je heef§ece OeelekeâerKeC[ ceW ›eâce mes efJepeÙeces® Je
DeÛeueces® heJe&le nQ~ Ùes ces® leueYeeie ceW oMenpeej Ùeespeve efJemle=le nw~ Fmekesâ ÛeejeW lejheâ
Yeõmeeue Jeve nw~ Dele: oesveeW lejheâ Devegceevele: leerve-leerve ueeKe Ùeespeve efJemle=le osJekegâ®Gòejkegâ® YeesieYetefce nQ~
FvneR ceW Gòejkegâ® ceW OeelekeâerJe=#e Je osJekegâ® ceW MeeuceueerJe=#e nQ~ JeneB hej yengle ner
efJemle=le-DeefOekeâ peien nw~ JeneB hej Fve Je=#eeW kesâ heefjJeejJe=#e pecyetÉerhe kesâ pecyetJe=#e mes
otves-otves nQ~ Gve meYeer ceW efpevecebefoj-efpeveØeefleceeSB nQ~ Gve meyekeâes keâesefš-keâesefš veceve~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(43)

heg<keâjeOe& Éerhe ceW efmLele Yejleeefo #es$eeW keâe efJemleej
›eâ. #es$e-veece

DeYÙevlej efJe.

ceOÙe efJe<keâcYe

yee¢e efJe<keâcYe

1

Yejle

41579 173
212 Ùees.

53512 199
212 Ùees.

13 Ùees.
65446 212

2

nwceJele

56 ’’
166319 212

214051 160
212 Ùees.

52 Ùees.
261784 212

3

nefj

4

efJeosn

5

jcÙekeâ

12 ’’ 856207 4 Ùees. 1047136 208 Ùees.
665277 212
212
212
48 ’’ 3424828 16 Ùees. 4188547 196 Ùees.
2661108 212
212
212
12 ’’ 856207 4 Ùees. 1047136 208 Ùees.
665277 212
212
212

6

nwjCÙeJele

56 ’’ 214051 160 Ùees.
166319 212
212

52 Ùees.
261784 212

7

SsjeJele

41579 173
212 ’’

13 Ùees.
65446 212

53512 199
212 Ùees.

Fme heg<keâjeOe&Éerhe ceW efJeosn #es$e keâe efJemleej ÛeeQleerme ueeKe Ùeespeve mes DeefOekeâ nw~
hetJe&-heg<keâjeOe& Je heef§ece heg<keâjeOe& ceW ›eâceMe: cebojces® Je efJeÅegvceeueer ces® nQ~ Gvekesâ ÛeejeW
lejheâ Yeõmeeue Jeve nQ~ ces® kesâ Gòej-oef#eCe ceW Gòejkegâ® Je osJekegâ® YeesieYetefceÙeeB nQ~ FveceW
ner heg<keâjJe=#e Je Meeuceueer Je=#e nQ~ Fvekesâ heefjJeej Je=#e Yeer OeelekeâerKeC[ keâer Dehes#ee otvesotves nQ~ Fve meYeer ceW efpevecebefoj Je efpeveØeefleceeSB nQ~ Gve meyekeâes keâesefš-keâesefš veceve~

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

(44)

heg<keâjJe=#e MeeuceueerJe=#e efpeveeueÙe Jevovee
—vejsvõ Úbo—
heg<keâjle® mes Debefkeâle heg<keâj, Éerhe peg meeLe&keâ veecee~
megjefieefj kesâ oef#eCe-Gòej ceW, Yeesie Yetefce DeefYejecee~~
Gòejkegâ® F&Meeve keâesCe ceW, he©eJe=#e ceve ceesns~
osJekegâ® vew$e+le ceW Meeuceefue, le® hes megjieCe meesnW~~1~~
(Ûeeue—ns oerve yevOeg......)
peÙe jlveceÙeer Je=#e Ùes Deveeef o Deveb lee~
peÙe heb Ûejlve JeCe& ef m eæket â š Oejb l ee~~
peÙe peÙe efpevesvõ osJe kesâ, pees YeJeve keâns nQ~
peÙe peÙe efpevesvõ cetefle&Ùeeb, pees heehe ons nQ~~1~~
efpevecebefojeW ceW Iebefškeâe Deew efkebâefkeâCeer yepes~
Jeer Cee ce= obie yeebmegjer, meb ieerle nQ mepes~~
cebieue keâueMe Deew Oethe Ieš Deveskeâ Oejs nQ~
pees osJe osefJeÙeeW kesâ meoe efÛeòe njs nQ~~2~~
jlveeW keâer mJeCe& ceesefleÙeeW keâer ceeefuekeâeÙeW nQ~
keâewMesÙe1 JeŒe meÂMe jlve keâer OJepeeÙeW nQ~~
GveceW yeves nQ efmebn, nefmle nbme yewue pees~
ceÙetj, Ûe›eâ, ie®Ì[, Ûevõ, metÙe& keâceue pees~~3~~
Fve oMe Øekeâej efÛevn mes efÛeefvnle nQ OJepeeÙeW~
pees Yeòeâ ieCeeW keâes meoe ner heeme yegueeÙeW~~
Ùes jlveceÙeer nesÙe kesâ Yeer JeeÙeg mes efnueW~
DeodYegle DemebKÙe jlve nQ Fme ™he ceW efceueWs~~4~~
ØelÙes k eâ pew v eies n ceW jÛevee Deveb l e nw ~
ØelÙeskeâ ceW ner Fkeâ meew Dee" pewveefyebye nQ~~
ØelÙeskeâ ceW leesjCe ogJeej2 jlve kesâ yeves~
efpeveosJe ceevelebYe 3 Jeneb ceeve keâes nveW~~5~~
1. jsMeceer 2. Éej 3. ceevemlebYe

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj
Ùes pewveYeJeve nQ meoe mevceeie& kesâ oelee~
efvepe DeeefßeleeW keâes melÙe ceW nQ cegefòeâ Øeoelee~~
Fve veece kesâ pehes mes veMes Yetle keâer yeeOee~
JÙeblej efheMeeÛe Øesle ›etâj, ie=neW keâer yeeOee~~6~~
Fvekesâ keâjs pees oMe& Jes YeJeefmebOeg lejs nQ~
pees Yeefòeâ mes hetpeve keâjW Jes meewKÙe Yejs nQ~~
Fme ueeskeâ ceW Oeve OeevÙe heg$e heew$e keâes heeles~
Ûe›esâMe keâer meer mebheoe hee ceewpe GÌ[eles~~7~~
efpeveOece& ceW DeefleieeÌ{ Øesce Oeejles meoe~
Hej ueeskeâ ceW Fvõeefo efJeYeJe heeJeles cegoe~~
heMÛeeled Ùeneb leerLe& keâer heoJeer keâes Oeej kesâ~
leerLeËkeâjeW keâe Oece&Ûe›eâ peie ceW Ûeueekesâ~~8~~
Deen&vlÙe efJeYeJe heeÙe kesâ YeieJeble yevesbies~
Jes cegefòeâ JeuueYee kesâ Yeer lees kebâle yeveWies~~
Fme efJeOe mes veeLe Deehekeâer keâerleea keâes ceQ megveer~
DeleSJe MejCe Deehekeâer ueer megve kesâ legce Oegveer~~9~~
yeme Skeâ DeeMe Deepe cesjer hetefjÙes ØeYees~
ceesneefo keâce& JewefjÙeeW keâes ÛetefjÙes ØeYees~~
yeme ceQ mJeÙeb efvepe Deelcee keâes Megæ keâ™biee~
mecÙekeälJe Megæ ‘%eeveceleer’ efmeefæ Je¤biee~~10~~
—oesne—
ØeYeg legce ceefncee Deiece nw, legce iegCejlve Deveble~
Fkeâ iegCe ueJe Yeer heeÙe ceQ, le¤B YeJeeefyOe Deveble~~11~~

N: M

(45)

(46)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

heg<keâjeOe&Éerhe ceW

heg<keâjJe=#e SJeb Meeuceueer Je=#eeW hej efpevecebefoj
(pecyetÉerheheCCeefòe «ebLe mes)
oesCnb efieefjjeÙeepeCeb oesCnb FmegieejCeecemesueeCeb~
meeceefuele¤Ce oesCnb oesCnb JejheGce®keäKeeCeb1~~75~~

(leòJeeLe&Jeeefle&keâ «ebLe mes)

met$e-heg<keâjeOex Ûe ~~34~
Ùe$e pecyetJe=#emle$e heg<keâjb meheefjJeejb JesefoleJÙeced~ leefVeJeemeer ÉerheeefOeheefleŠ, lele
SJe lemÙe ÉerhemÙe veece ¤{b heg<keâjÉerhe Fefle~

heg<keâjeOe&Éerhe ceW

heg<keâjJe=#e SJeb Meeuceueer Je=#eeW hej efpevecebefoj
heg<keâjJejÉerhe mecyevOeer oes ces®, oes F<Jeekeâej veecekeâ Mewue, oes Meeuceueer Je=#e, oes
ßes<" he©e (heg<keâj) Je=#e nQ~~75~~
(leòJeeLe&Jeeefle&keâ «ebLe mes)
met$eeLe&—DeeOes heg<keâjÉerhe ceW Yeer Yejleeefo#es$e SJeb efnceJeved Deeefo heJe&le oesoes nQ~~34~~
pecyetÉerhe ceW efpeme Øekeâej pecyetJe=#e nQ—Gmeer Øekeâej heefjJeej, TBÛeeF& Deeefo Jeeuee
heg<keâjeOe& ceW heg<keâj veecekeâ Je=#e nw~ Gme Je=#e hej heg<keâjÉerhe keâe DeefOeheefle osJe jnlee nw~
heg<keâjJe=#e keâer Dehes#ee Ùee ¤efÌ{ mes Fme Éerhe keâes heg<keâj keânles nQ~~5~~

heg<keâjeOe& Éerhe ceW heg<keâjJe=#e SJeb Meeuceueer Je=#e kesâ
heefjJeej Je=#eeW meefnle mebKÙee
hetJe& heg<keâjeOe& Éerhe
(1) heg<keâjJe=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 5,60,480
(2) MeeuceefueJe=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 5,60,480
kegâue Ùeesie · 11,20,960
1. pecyetÉerheheCCeefòe he=. 192~ 2. leòJeeLe&Jeee|lekeâ he=. 542, 545~

Deke=âef$ece Je=#eeW hej efpevecebefoj

(47)

heef§ece heg<keâjeOe& Éerhe
(1) heg<keâjJe=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 5,60,480
(2) MeeuceefueJe=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 5,60,480
kegâue Ùeesie · 11,20,960
heg<keâjeOe&Éerhe mebyebOeer kegâue Je=#e · 5,60,480± 5,60,480±
5,60,480 ± 5,60,480 · 22,41,920

yeeF&me ueeKe Fkeâleeueerme npeej veew meew yeerme

{eF& Éerhe kesâ Je=#eeW keâer mebKÙee
pecyetÉerhe
pecyetJe=#e SJeb Meeuceueer Je=#e kesâ heefjJeej
meefnle Je=#eeW keâer mebKÙee
(1) pecyetJe=#e mebyebOeer kegâue heefjJeej Je=#e
· 1,40,120
(2) Meeuceefue Je=#e mebyebOeer kegâue heefjJeej Je=#e · 1,40,120
pecyetÉerhe kesâ kegâue Je=#e · 2,80,240

oes ueeKe Demmeer npeej oes meew Ûeeueerme

OeelekeâerKeC[Éerhe
hetJe& OeelekeâerKeC[
(1) Oeelekeâer Je=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 280240
(2) Meeuceefue Je=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 280240
kegâue efceueekeâj · 2,80, 2,80,240 · 5,60,480 Je=#e

heef§ece Oeelekeâer KeC[
(1) Oeelekeâer Je=#e mebyeOeer kegâue Je=#e · 280240
(2) Meeuceefue Je=#e mebyebOeer kegâue Je=#e ·280240
kegâue efceueekeâj · 2,80, 2,80,240 · 5,60,480 Je=#e
Oeelekeâer KeC[ mebyebOeer kegâue Je=#e ·2,80,240 ± 2,80,240 ± 2,80,240
± 2,80,240 · 11,20,960

iÙeejn ueeKe yeerme npeej veew meew mee"

(48)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

heg<keâjeOe&Éerhe
hetJe& heg<keâjeOe& Éerhe
(1) heg<keâjJe=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 5,60,480
(2) MeeuceefueJe=#e mebyebOeer kegâue Je=#e · 5,60,480
kegâue Ùeesie · 11,20,960

heef§ece heg<keâjeOe& Éerhe
(1) heg<keâjJe=#e mebyebOeer kegâue heefjJeej Je=#e
(2) MeeuceefueJe=#e mebyebOeer kegâue heerjJeej Je=#e
kegâue Ùeesie

· 5,60,480
· 5,60,480
· 11,20,960

heg<keâjeOe&Éerhe mebyebOeer kegâue Je=#e · 5,60,480± 5,60,480 ± 5,60,480
± 5,60,480 · 22,41,920

yeeF&me ueeKe Fkeâleeueerme npeej veew meew yeerme

{eF& Éerhe kesâ kegâue Je=#e
2,80,240 ±11,20,960± 22,41,920 ·36,43,120

Úòeerme ueeKe lewleeueerme npeej Skeâ meew yeerme Je=#e
Ùes efpeleves Je=#e nQ Gleves ner efpevecebefoj nQ~ Fve meYeer Deke=âef$ece efpevecebefoj Deewj
GveceW efJejepeceeve efpeve-ØeefleceeDeeW keâes cesje keâesefš-keâesefš vecemkeâej nesJes~

-ØeMeefmleJeerj Deyo heÛÛeerme meew-DeÌ[leerme DeeefMJeve ceeme~
Mejohete|Cecee MegYe efleLeer, heeÙee %eeve ØekeâeMe~~1~~
pecyetJe=#eeefokeâ keâns, MeeMJele Je=#e ceneved~
FveceW efpevecebefoj veceBt yeveBt mJeelceefveefOeceeved~~2~~
«evLe hetCe&lee Øeehle Ùen, keâjs YeJÙe ceve Jeeme~
leye lekeâ Ùen peie ceW jns, peye lekeâ jefJe DeekeâeMe~~3~~
meceehleced