You are on page 1of 12

1

Manastrlar Merkezi Konstantinopolis: Ge Dnem Manastrlar ve Banileri (1261-1453) Dr. Esra Gzel Erdoan 14 Ekim 2009
http://www.obarsiv.com/e_voyvoda_0910.html

Osmanl Bankas Ariv ve Aratrma Merkezi'nde yaplan konuma metni, aratrmaclarn kiisel kullanmlar iin web sayfamza konulmaktadr. Bu konuma metinleri, ticari amalarla oaltlp datlamaz veya Osmanl Bankas Ariv ve Aratrma Merkezi'nin izni olmakszn baka kurumlara ait web sitelerinde veya veritabanlarnda yer alamaz. Manastrlar Merkezi Konstantinopolis: Ge Dnem Bizans Manastrlar ve Banileri (1261-1453)

Dr. Esra Gzel Erdoan 1261 ylnda Konstantinopolisin Latinlerden geri alnyla birlikte Bizans mparatorluu yeni bir dneme girmitir. Bu, bir yandan ekonomik klmeye ve politik alkantlara sahne olurken, dier yandan da sanatsal ve kltrel alanda canlanmann yaand bir dnemdir.

Manastrlarn yenilenmesi bu kartln en nemli belirtilerinden biridir. Bizans Devleti bir yandan ekonomik k ve politik karmaann iindeyken, bata imparator ve imparatorluk ailesi olmak zere aristokratlarn eliyle yeniden ina faaliyetleri gerekletirilmekteydi. Ekonomik kn yannda ina faaliyetlerindeki bu hareketlilik imparatorluun mevcut durumuyla yakndan ilgilidir. O nedenle ksaca dnemin tarihsel olaylarna deinmek gereklidir.

VIII. Mikhael, Konstantinopolise girdiinde, yani 15 Austos 1261de kendini yeni Konstantinos olarak ilan eder ve Palaiologos ailesinin ilk ferdi olarak karsyla birlikte ta giyer. ktidar dnemi politik anlamda alkantl bir dnemdir. En nemli tehlike, Latinlerin Konstantinopolisi tekrar igal etme, geri alma isteklerinin devam etmesidir. Bu tehlikeyi nlemek iin Mikhael, Latinlerle ve papalk makamyla iyi ilikiler kurmay gerekli grr. Bylece tahtn, devleti ve Konstantinopolisi koruyabilecektir. Latinlerle ilikiler ve

2 imparatorlarn Latin tehlikesine kar tutumlar bu dnemin politik ve dinsel olaylarn ynlendirmitir.

Mikhael, Latin Kilisesi ile birlemeyi imparatorluu korumak iin gerekli grmektedir. Ondan sonra tahta geenler de yaklaan Osmanl tehlikesine kar bu pazarl devam ettirir. Mikhaelin dnemi Roma Kilisesi ile dorudan ilikilerin kurulduu dnemdir. Mikhael, Papa IV. Urbana mektup yazar ve diplomatik iliki kurmaya alr. Papaya gre Konstantinopolisin asl kral II. Baldwin, yani Latin kraldr. Papann Konstantinopolisin geri alnmas istei devam etmektedir. Mikhael iyi niyetinin gstergesi olarak Romadan delegeleri Konstantinopolise davet eder. Bu tr abalar iki yl, Papa IV. Urbann lmne dek, hibir sonuca ulamadan devam edecektir. Urban lnce yerine IV. Clement seilir. Mikhael, Trklere kar yeni bir hal seferi istemekte ve bunun batda sempati yaratacan dnmektedir, ancak Papa kiliselerin birlemesi artn ne srer. 1267de Papa, Anjoulu Charles ve Baldwin arasnda bir anlama salar. Yeni bir ordu oluur, ancak bu ordu Mikhaelin Bizans imparatorluuna kardr.

1271de Papa X. Gregory greve gelir. Gregory, kutsal topraklar geri alma isteiyle tannan biridir. Doudaki Hristiyanlarn Kudse doru bir sefere katlmalarn ister. Romadaki kilise birleimini ve yeni hal seferini tartmak zere bir konsil toplar ve kiliselerin birlemesi artyla Konstantinopolisi korumay kabul eder. Mikhael kendi halkn ve din adamlarn bu birlemeye ikna etmek durumundadr. Onun bu abasna karlk Anjoulu Charles, Konstantinopolisi geri almak isteini ertelemeye Papalk tarafndan ikna edilir.

Konstantinopolis Patrii Joseph, Romaya konsil iin gnderilir, ancak Roma kilisesinin stnln kabul etmez. Tehlikeye kar imparatoru uyard halde ikna edemez ve Papalkla yapt grmeleri din adamlarndan gizlemeye balar. Papalk, VIII. Mikhaele kar tekrar Anjoulu Charles tehlikesini gndeme getirir ve Mikhael kiliselerin birleimini kabul etmek durumunda kalr. mparatorun bu tercihi byk bir direnile karlar. Roma Kilisesinin heretik ilan edilmesine dek varan birok karklk kar. Btn kar kmalara ramen 1274de kiliselerin birlemesi kabul edilir. Bata imparatorun grne kar en gl lider olan Bekkos patriklik makamna getirilmesi artyla birlemeyi kabul eder. Bu dn Bekkosun Bizans koruma abas olarak kabul edilir.

3 Btn bu gelimelere ramen Bizans halk hibir zaman bu birlemeyi kabul etmeyecektir. Mikhael, ldnde birlemenin kurucusu olarak lanetlenir. Kilise onu gmmeyi rededer ve heretik ilan eder. Dier yandan kiliselerin birlemesi Bizans Ortodoksluu konusunda bir uyana neden olur. Bizans halk Grek kkenini merak etmeye balar ve kltrel hareketlenmenin temelinde bu geriye dnn etkili olduu dnlr.

Dnemin ikinci imparatoru olan II. Andronikos 1282-1328 yllar arasnda tahtta kalr. Ynetim yllarnn ilk blmn kendi dneminin babasndan farkl olduunu kantlamaya alarak geirir. Mikhaelin kiliselerin birlemesi anlamasn rededer. II. Andronikostan sonra da kiliselerin birlemesi konusu defalarca tekrar gndeme gelecektir. Bu konu farkl imparatorlar tarafndan batdan veya Trklerden gelecek saldrlara kar bir korunma yntemi olarak dnlmtr.

1341-1391 yllar arasnda tahta geen V. Ioannes Palaiologos daha tahta gemeden Papaya, Latin kilisesine geecei szn verir. Ayrca olu Manueli eitim almak zere Romaya gnderecektir. Tek istei Trklere kar askeri destek salanmasdr. Macar Kral Louise gider ve Trklere kar yardm ister. oannes yabanc bir lkeye ordusuz giren ilk Bizans imparatorudur. Macar kral ondan Roma kilisesi inancna gre tekrar vaftiz edilmesini ister. Ioannes 1369da Romaya gider ve yannda birok devlet adamyla beraber katolik olur.

1425-1448de tahta geen VIII. Ioannes de kiliselerin birlemesi iin konsile din adamlarn, bata da patrii gnderir. Patrik, Papann nnde diz kmeyi kabul etmez ve kendisinin Papa ile eit olduunu syler. mparatorun basksyla Bizansl dinadamlar birlemeyi kabul etmek durumunda kalr; ancak halk hibir zaman kabul etmeyecek ve bu zorlamalar Latinlere kar nefretin artmasna neden olacaktr. Trklere kar sempati duyan bir grup da sz konusudur. Bizansn son yllarnda halk Latin yanllar ve Trk yanllar olarak ikiye blnecektir.

Son dnemin dier bir dinsel anlamazl, Patrik Arsenios ile VIII. Mikhael arasndaki anlamazlk, kilise ile devletin arasnn almasna neden olacaktr. Mikhael, Arsenios tarafndan tahtn legal vrisi IV.Ioannes Laskarisin tahtn ele geirdii iin sulanr. Mikhael sadece taht ele geirmekle kalmaz, ayn zamanda Ioannes Laskarisi kr eder. Bu olay kilise ve devlete kar bir su olarak kabul edildiinden, Mikhael dnemin Konstantinopolis patrii

4 olan Arsenios Laskarisi savunduu iin srgne gnderilir. Bu olay kilise ile imparatorluun arasn bozar. Anlamazlk Arsenios ve Mikhael lene dek devam edecektir.

Dier bir konu ise Hesychastlardr. Hesychasm kklerini Hristiyanln erken dnemlerinden alr. Hesychastlar kutsal kla evrelendiklerini dnr; bu, sann Tabor danda grd ktr. Ayrca doa st sesler duyduklarn ve bu seslerin onlar Tanrya baladn savunurlar. 14. yzylda Hesychasm tekrar gndeme gelir. Bu inann kartlar Calabrial Barlaam etrafnda toplanrken, savunucular Gregory Palamas etrafnda toplanmtr. III. Andronikosun devri bu konudaki tartmalara sahne olacaktr.

VIII. Mikhaelin tahta k aristokrasinin ve feodallemenin zirvesi olarak kabul edilir. Daha nceki Komnenos pronoia (bir tr tmar) sahiplerinin hkmdarln getirmitir. Bunlar sonraki dnemlerde de etkili aileler olmaya devam eder. Aristokratlarn tarada topraklar vardr ve VIII. Mikhael dneminde bu topraklar vrislerine geirme hakk elde ederler. Bu uzak topraklar merkezi otorite dnda ynetilmekte ve bu da feodal dzen anlamna gelmektedir. Pronoialar tarada topraklar olduu halde ehirde yaar ve sanata banilik yaparlar. Zamanla kendi kiisel manastrlarn kurmaya da baladklar grlr. Palaiologos dnemi aristokratlar ile sradan halk arasndaki uurumun artmaya balad dnemdir. Buna dair belgelerin en gzel rnei, Alexios Makrembolitesin 14. yzylda yazd, Fakir ile Zengin Arasndaki Diyalog adl metindir. Bu metinde fakir zenginleri sular ve Tanr nnde hepimiz eitiz, ancak siz o kadar uzaksnz ki, hatta kendi aranzda evleniyorsunuz der. Bu bir sosyal manifestodur ve btn Palaiologos dnemini iine alacak bir kaosun habercisidir.

II. Andronikos dnemi kltrel canlanmann st noktas olarak kabul edilir. Chora Manastr kilisesinin mozaik ve freskolar bu canlanmann st noktasdr. Pek ok nemli devlet adam ayn zamanda air, yazar ve banidir. Konstantinopolisin tekrar Bizansn eline gemesi, baka yerlere gitmi olan sanatkrlarn ehre geri dnmesine neden olur, ancak bunlar ncllerinden farkl olarak kendilerini Romal deil Grek olarak grmektedir. Uzun bir igalden sonra kendilerini Latinlerle ayn adla adlandrmalar mmkn deildir. Bu, ayn zamanda Grek kkenlerine dnme isteini de beraberinde getirir. Hristiyanlkla birlikte pagan kkene iaret eden Helen terimi tekrar kullanlmaya balar, ancak anlam deimitir. Bundan byle Romal olmak Katolik olmak anlamnda kullanlacaktr.

5 Kltrel canlanma kendini Patrikhane okulunun canlanmas ve Latinler dneminde zarar gren ktphanelerin ihyas eklinde de gstermitir, ancak dier yandan Bizans kendini besleyecek kaynaklarnn ounu Trklere terk etmek durumunda kalm, sadece snrl sayda ve ksa sreli toprak kazanmlar olmutur. Bu dnemde zayflayan devlette nemli bir g olarak manastrlar varln srdrmektedir. Dnemin politik ve ekonomik alkantlar aristokratlar kendilerini manastrlar yardmyla korumaya zorlar.

Btn bu tarihsel bilgilerin nda incelenen dneme, yani 1261-1453 aras dneme tekrar dnersek Konstantinopoliste otuz dokuz manastrn varl tespit edilmitr. Bunlardan yirmi onarm grm, Latin igali ncesi dnemde de varl bilinen manastrlardr. Geriye kalan on iki tanesi yeni kurulmutur ve dier drt manastrn onarm grm ya da yeni ina edilmi yaplar olup olmad bilinmemektedir. Bu manastrlardan alt tanesi imparator ve imparatorie tarafndan kurulmu ya da ihya edilmiken, geri kalanlardan bazlar imparatorlarn kardeleri, yeenleri veya devlette ileri gelen grevlerde bulunanlar tarafndan kurulmutur. Patrik veya dinadamlar tarafndan oluturulan az sayda manastr vardr. Bu da gstermektedir ki Konstantinopolisde manastr kurmak herkese sunulan bir ayrcalk deildir ve tarada manastr oluturmaktan ok daha klfetli olduu iin, sadece maddi imknlar buna elveren kiiler bu greve talip olabilmektedir.

Manastrlarn banilerle olan ilikilerine bakldnda, bu ilikinin farkl boyutlarda gelitii grlr. Son dnem Bizansnda herkes gc orannda manastrlarla iliki kurmak ister. Baz aristokratlar, devlet adamlar, imparatorluk ailesi mensuplar ve din hiyerarisinin nde gelen kiileri, tamamen yeni bir manastr kurmasalar dahi Latin dneminde harap olan manastrlar ihya yoluna giderler. Banilik kurumunun ekonomik yn ise manastrlarn vergiden muaf olmasdr; ani bir kii manastra balad servetini typikon araclyla kullanabilir ve ar vergilerden kaabilir. Bu da ekonomik anlamda k yaayan Bizans devletinin snrlar ierisinde manastr yapmna zendiren bir unsur olmutur. Bu kiilerin yan sra daha kstl imkanlara sahip olanlar iin farkl yntemler vardr. Bu yntemlerden biri, adelphaton olarak adlandrlr. Adelphatona dahil olan kiiler, mallarn manastra balayarak sisteme girer. Bunun karlnda nlerinde iki seenek vardr: Manastr hayatn seebilir veya manastr dnda kalarak manastrn ilettii mallarndan elde edilen gelirden kendilerine ayrlan pay alrlar. Buna gre manastrlara mallarn balayanlar sadece ikinci kuaa bu haklarn geirir. kinci kuan lmyle birlikte, mallarn mlkiyeti manastra geer.

6 kinci bir sistem ise, imparatorun onayn alan kiinin manastr mallar zerinde sz sahibi olduu kharistikiadr. Bu sistem devlet iin yaplan hizmetlerin karl olarak ilgili kiileri kapsar, ancak manastr banileri tarafndan tehlikeli bulunan ve korkulan bir sistemdir.

Kharistikiann tehlikelerinden kamak iin bir dier sistem olan ephoria oluturulmutur. Palaiologos dneminin manastrlara salad benzeri ayrcalklar nedeniyle, manastrlarn typikonlarnda kharistikia benzeri uygulamalarn manastrlarn zerkliine zarar verecei dnlmekte, bu konu sklkla typikonlarda yer almaktadr. 9. ve 10. yzyla dek varl bilinen ephoros sistemi bani ve ailesi yararnadr. Manastrlarn d dnyayla olan ilikisini yrtmek ve manastrn haklarn ynetim katnda savunmak amal bir mevkiye sahip olan ephoros genelde bani tarafndan kendi vrisleri arasndan atanr.

rnein imparatorlarn kendilerini bile ephoros tayin ettikleri grlr. VIII. Mikhael onarmn yaptrd Kellibara Manastrnn atalarndan ona kaldn syler ve kendini manastrn ephorosu olarak tayin eder. Bu kurum zerindeki haklarn da kendinden sonra gelecek kendi soyundan kiilere brakmaktadr. Lips Manastrnn onarmn yaptran mparatorie Theodora, VIII. Mikhaelin kars ve II. Andronikosun annesidir. O da olu imparatoru kendi manastr iin ephoros olarak tayin eder. Onun ardndan aileden kiilerin bu grevi devam ettirmelerini ister.

Ynetici snf kendini manastr yaptrmaktan sorumlu kabul etmitir. Manastr yaptran aristokratlar, manastrlar iin din hiyerarisinden kiileri koruyucu olarak grm ve banilik haklarn onlarla paylamlardr.

Manastrlarn ynetiminde sz sahibi olmak ve sz hakkn manastr varln srdrd srece elde bulundururak bu yapnn mrn uzatma abas ve arzusu typikonlarda aka belirtilir. Manastrlarn i yaaylarna, ynetimlerine ve d hayatla ilikilerine dair kurallarn belirlenmesinin ardnda bu nedenlerin olduu izlenimi baskndr. Son devir Bizans devletindeki politik ve ekonomik belirsizlikler nedeniyle banilerin ayrcalklarnn geniledii grlr. Ekonomik ve siyasi belirsizlik insanlar elbette yeterli maddi gc olanlar kendilerini gvence altna almak zere manastr yaptrmaya itmitir. Manastrlarn, kurulma amasndan itibaren, kuranlara ayrcalklar sunduklar grlmtr. Bu ayrcalklar typikon denilen slami vakflardaki vakfiyelere ksmen karlk gelen, resmi dokunulmazl olan kaytlarla gvence altna alnmlardr. Bunlar sadece baniyi gvence altna alan kurallar

7 deildir. Bu kurallar sayesinde manastrn ynetimi de, manastr yaad srece, yaptrann dzenledii ekilde yrtlecektir. rnein manastrda ka kiinin yaayaca, kei ve rahibelerin says, bu kiilerin gndelik ileri ve liturjiyle ilgili grevleri belirlenir. Manastr halknn neler giyecei, bir yl iinde ka kez ykanaca, zel ve normal gnlerde neler giyecekleri, arab ve dier erzaklar nerden salayacaklar, hangi gnlerde ne kadar tketebilecekleri, yemek srasnda typikonun okunmas, sessizlik, kimsenin yediine bakmamak gibi kurallar yer almaktadr. Manastrda yaayanlar, gnlk ilerinin ve sorumluluklarnn yan sra baniye ve onun ailesine kar sorumludur. Kimler iin dzenli anma ayini yaplaca ve bu liturjik trenlerin kurallar, ka kiinin grev yapaca, hangi dualarn ka kez okunaca, hangi sadakalarn datlaca da typikonda belirtilmitir.

Baniler iin manastr yaptrmann Hristiyan ideolojisiyle ve ekonomik ayrcalklarla ilgisi vardr, ancak baz durumlarda bu iki nedenin i ie girdii de grlr. rnein manastr hayatn semenin hem dinsel hem de ekonomik yn vardr. Bir yandan dindar bir hayat seerken, dier yandan da ekonomik kaos ortamndan uzaklamak mmkndr. Ayn zamanda manastrn vrislere braklacak bir miras olmas durumu da sz konusudur. Bunun da iinde iki ayr motivasyonu barndrd aktr. Bir yandan lmsz olduu dnlen bir eser braklrken, dier yandan da sonraki kuaklar iin gvenli bir snma yeri salanm olmaktadr.

Hristiyanlar iin bir manastr veya kilise iine gmlmek arzulanan bir eydir. Son dnemdeki manastrlarn hemen hepsinde bani ve ailesi iin ya bir mezar apeli eklenmi ya da nceden yaplm olan bir blm mezar apeline evrilmitir. Bu ayn zamanda ailenin bir sosyal grup olarak kabul edildiini gsterir. Birlikte ayn yerde gmlmek aile balarn glendirir ve korur. Bunlar arasnda gnmze dek kalabilmi olan Lips Manastr dikkat ekicidir. 10. yzylda ina edilen manastr Meryeme adanmtr. 13. yzylda VIII. Mikhaelin kars Theodora Palaiologina tarafndan yenilenmi, Vaftizci Yahyaya adanan bir mezar apeli eklenmi ve kadnlar manastr olarak dzenlenmitir. Manastrn mezar apelinde aile yelerinin her biri Theodorann isteiyle bir gm yerine kavuur. ncelikle kendisi iin bir yer tarif eder ve Vaftizci Yahya kilisesinin gney nefine gmlmek ister. Onun yaknna kz ve annesi de gmlecektir. Manastrn on iki yatakl bir hastanesi vardr ve Theodorann kendisinden nce len kz Eudokia buraya gmlmtr. Bunlar dnda Theodorann olu II. Andronikosun kars Eirene, mparator II. Andronikos ve VIII. oannes Palaiologosun vebadan len Rus kars Anna da buraya gmlmtr.

Chora Manastrnn banisi Theodoros Metochitesin manastr iine gmlmekle ilgili farkl bir yaklam vardr. Yaplan almalardan Metochites ailesi iin Chorann bir gm yeri olmad anlalmtr, ancak Metochitesin yakn arkada Mikhael Tornikesin byk ihtimalle bir ba karlnda manastra gmld anlalmaktadr.

Mikhael Doukas Glabas ise kars ile birlikte Pammakaristos Manastrnn yeniden inasna balar. Mikhaelin lmnden sonra kars Maria, Martha adn alr ve bu manastrda inzivaya ekilir. Bir mezar apeli yaptrarak kocasn buraya gmdrr. Glabas ailesinin baka bir manastr olduu halde Konstantinopoliste olan bu manastr gm yeri olarak seilir. Tarada manastr ina ettiren pek ok aristokrat da, bu aile gibi manastr yaptrmasa dahi Konstantinopolisteki manastrlara ba yaparak ehre gmlr.

Hristiyan ideolojisinden gelen bir baka neden de inzivaya ekilmek isteidir. nzivann iki ayr nedeni vardr: Ya politik kaos ortamndan kamak ya da ekonomik gcn vrislerine brakarak hayatnn sonuna dek dokunulmaz bir biimde yaamak. slam dnyasndaki vakflardan farkl olarak Hristiyan manastrlarnda baninin ailesi veya soyundan gelenler belirli bir maddi getiri salamaz; sadece manastrn iindeyken ayrcalkldrlar. Ayrcalklar arasnda manastrdaki gndelik ileri yapmamak, hizmeti bulundurmak, zel dairelerde yaamak ve gerekirse misafir kabul etmek vardr, ancak yemek ve giysi bakmndan dier manastr halkyla eittirler. Farkl yiyecek yeme hakk sadece hasta olanlara tannr. Baniler hem fakir olan rahibe ve keilere yer salar, hem de onlarn bakmn stlenirler. Buna karlk adlarna ayin dzenlenmesi ve dua okunmas hakkn elde ederler. Manastr yaptrmak ayn zamanda aile balarn glendirmenin bir yolu olarak tercih edilmektedir. Manastr banileri kendileri gibi manastr hayatn tercih eden evlat ve torunlarndan gurur duyar ve bu kiilerin manastr hayatlar boyunca ayrcalkl olmalarn salamaya alrlar. Bu kiiler iin manastr artlar dier insanlardan farkldr. rnein Theodora Palaiologina kendisinden sonra manastra giren ardllar iin zel hcreler tahsis edilmesini ister. Ayrca baninin soyundan gelenler manastr iindeki hizmetleri iin drt rahibeyi barndrabilirler.

Manastr yneticisi olan kiiler banilerin ailesine hizmet edecek kiilerin tahsis edilmesinden sorumludur. Baninin soyundan gelenler ayrca gndelik ilere katlmaz, eer isterlerse yemeklerini dier rahibelerle yiyebilirler, ancak kilisedeki ayinlere dier rahibelerle birlikte katlmak zorundadrlar. Bu trden ayrcalkl yaam snfsal bir hak olarak grlmektedir ve

9 aristokrat aileden gelenler d dnyay brakm olsalar dahi ayrcalkl hayatlarn manastr iinde srdrme hakkna sahiptirler. Bebaia Elpis Manastrnn typikonuna gre, manastr yneticisi aristokrat aileden gelen kadnlara uygun artlar salamak zorundadrlar. Typikon ayrcalkl hayattan gelenlerin ierde de bu hayat srdrme haklar olduunu vurgulamaktadr. Kei ve rahibeler, manastr yaptran kiinin istekleri dorultusunda gnlk veya yllk anma ayinleri yapar. Typikonlarda manastr yaptran kii tarafndan anma ayini dzenlenmesi istenilen kiilerin adlar listeler halinde verilir. Bu listelerde gerek hayattaki adlar, unvanlar ile manastr hayatna getikten sonraki adlar yer alr. Manastrda dzenlenmesi istenen ayinde okunmas istenen dualar, datlmas istenen sadakalar, ka rahibe ya da keiin katlaca typikonda belirtilir. Bebaia Elpis Manastrnn typikonunda baninin anne ve babas iin dzenlenmesi istenen ayin srasnda manastrn dekorasyonu tarif edilirken, manastrda yaayanlar dnda dardan da on bir papazn manastra gelmesi istei belirtilir. Bu kiilerin manastrda yaayan rahibelere yakn durmalar ve ayine katlmalar yasaktr, fakat her zamankinden daha zengin olan yemekten yiyebilirler.

Manastrdaki ayinlerin tarihleri, adna ayin dzenlenecek kiinin baniye yaknlna ve nemine gre sralanr. Genelde ncelikle banilerin anne ve babalar iin ayin istenir. rnein Theodora Synadene kendisi ve ei, ardndan kendi oullar ve onlarn eleri, torunlar, erkek ve kzkardeleri ve onlarn eleri, en son olarak da kocas Lord Angelos Doukas Synadenosun babas iin ayin ister.

Bu dnemdeki baniler arasnda aristokrat ailelere mensup kadnlarn nemli bir rol oynad grlr. Bu kadnlar nemli ailelerden gelir ve genelde imparatorluk ailesiyle evlilik yoluyla akrabadrlar. Aile servetlerinin yannda elerinden gelen byk miktarda mala sahiptirler. lk ein lmnden sonra evlenmek sz konusudur, ancak nc bir evlilii genelde istemez ve kendilerine manastrlar ina ederek burada yaarlar. Bylece geri kalan mrlerini gvende geirir, akrabalar iin bir snak olabilecek bir yere sahip olur, ayrca mallarnn dokunulmazln garanti ederler.

Philanthropos Manastrnn kurucusu Eirene Choumnaina dul kalnca anne ve babasyla manastra kapanr. Eirene, II. Andronikosun taht vrisi Ioannes ile evlidir. Ancak on alt yanda imparatorie olmay beklerken dul kalr. Tahta kmad halde, btn yazmalarnda basilissa unvann kullanr. Babas Nikephoros Choumnos ise II. Andronikos dneminin nemli devlet adamlarndandr. Dier bir nemli devlet grevlisi Theodoros Metochites ile

10 arasndaki srtmeden dolay devlet iindeki grevini ve unvanlarn kaybeder ve gzden der. O da kznn yaptrd manastra girmeyi tercih eder. Her ne kadar kz Eirene d dnyadan ekilmi gibi gzkse de manastr dnemin nemli bir siyasi merkezi olmaya devam eder. Nikephoros Choumnos 1327de manastrda lr; ardndan, ksa bir sre sonra ayn tarihlerde onunla birlikte manastr hayatn seen kars lr. Kzlar ise ayn manastrda 1355 ylna dek yaayacaktr.

Manastr politik kariyerinin sonlanmasnn ardndan bir snak yeri olarak seen bir dier kii de Ioannes Charsianitestir. VI. Ioannes Kantakuzenosun destekisi olan Charsianites, V. Ioannesin taht ele geirmesinin ardndan politik statsn kaybeder ve yaptrm olduu manastra snr. Typikonunda politik dn ve kaderini anlatr. Anlattna gre ayaklananlarla arpmak istemez ve nce Ayasofyaya oradanda kendi manastrna snr.

VIII. Mikhaelin yeeni Theodora Synadene kocasnn lmnden sonra tekrar evlenmek istemez ve yaptrd Bebaia Elpis Manastrna girer. Kz Euphrosyne ile birlikte mrnn sonuna dek burada yaar. Typikonlar resimlerini de ierdii iin tannrlar ve bu typikon Lincoln Kolej Typikonu olarak bilinmektedir. Giri blmnde Theodorann, kznn ve ailenin geri kalan fertlerinin portrelerini bulmak mmkndr.

Kariye Manastrnn banisi Theodoros Metochitesin, Palaiologos banileri arasnda nemli bir yeri vardr. Metochites, II. Andronikos dneminin en nemli devlet adamdr. Chora ya da dier adyla Kariye Manastrn iktidardayken tamir ettirir. Politik kariyeri II. Andronikos ile torunu III. Andronikos arasndaki i savala birlikte son bulur ve taht ele geiren III. Andronikos tarafndan srgne gnderilir. Srgnde olduu sre iinde Chorada inzivaya ekilmek iin defalarca istekte bulunur, saysz mektup yazar, ancak lmnden iki yl nce Choraya dnmesine izin verilir.

Dini drtlere gre manastr yaptrmann en byk nedenlerinden biri, philanthropia (insan sevgisi) olarak ortaya kar. Bizans manastrlar geleneksel olarak fakir ve ihtiya sahibi olanlara yardm etmeyi amalar. Kei ve rahibeler liturjik ve gnlk ileri dnda, hayr ileri yapmakla da ykmldr. Bunlar muhtalara yardm etmek, hastalar iyiletirmek ve yetimlere bakp onlar eitmek olarak zetlenebilir. Ancak batdakinin aksine, Bizans manastrlar eitim kurumlar deildir. Sadece manastra kapananlarn akrabalar ve ocuklar iin kstl eitim olanaklar sz konusudur. Manastr yaptranlarn en nemli isteklerinden

11 birinin alt tabakadaki insanlara yardmc olmak ve bakm salamak olduu dnlmelidir. Ynetici snfta ve zengin ailelerden geldikleri iin, fakir olanlara ilgilerini gsterecek frsatlar olarak manastrlar dnmlerdir. Hristiyan inancna gre, parann olanlar insan dostu olamayacaklar gibi sann da sevgilisi olamaz. Bu nedenle dynatoi dediimiz gl insanlar Tanrnn insan sevgisini taklit etmek ve servetlerini dierleriyle paylamak istemektedir. Son dnemin ekonomik zorluklar bu istein snrlandrlmasn bir zorunluluk haline getirmitir.

Typikonlarn giri blmlerinde baniler manastr yaptrmann nedeni olarak Tanr sevgisini ve kran duygusunu dile getirir. Theodora Synadene, Bebaia Elpis Manastrnn typikonunda bu nedeni kutsanm yaamna kran duyduunu Tanrya gstermek olarak aklamaktadr. Ayrca tanrsal yolu seen kadnlara gvenli bir yer salamay amaladn syler. Theodora Palaiologina ise Tanrnn istei sonucu bir servet sahibi olduunu ve manastr yaptrarak borcunu demeye altn syler.

Typikonlarn sunduklar kurallar dnldnde, manastr kuranlarn kendi kurallar iinde yaayan yeni bir topluluk oluturmaya alt grlr. Philanthropik ilginin yannda banilik bir dier yandan da imparatorun taklit edilmesidir. 12. yzyla kadar imparatorlarn elinde olan manastr banilii bu tarihten itibaren gl bir sosyal snf olan aristokrasinin paylat bir ayrcalk olmaya balar.

Daha nceki dnemlerle karlatrldnda, rnein Komnenoslar dneminde baninin manastrdan beklentisi snrldr. Baniler daha az kural koymakta ve esnek davranmaktadr. Palaiologos dneminde ise banilerin ayrcalkl durumu belirginleir. Beklentiler artar. Yeni kurallar konarak manastrlar ksmen ie kapank kurumlar olmaya balar.

Halk ile manastrlar arasndaki ilikilerin, manastrlarn insan sevgisine dayanan hizmetlerinin son dnemde azald grlr. Manastrlar deien ekonomik artlar nedeniyle sadece kendi varlklarn korumaya ynelirler. Palaiologos dnemi ncesi typikonlarda sklkla referans verilen zel ayin gnlerinde kapda bekleyenlere datlmas ngrlen sadakalarn azald, manastr bnyesinde bulunan hastane benzeri yaplarn yatak saysnn ok azalarak dorudan manastr halkna hizmeti amaladklar; manastra girebilmek iin durumu uygun olanlarn mallarn balayarak manastra kapand ve manastrlarn bir anlamda huzurevleri olmaya balad grlr. Manastr halknn iinde snfsal farklar olduu da gze arpmaktadr. Daha

12 alt tabakadan gelenler manastrn gndelik hizmetlerini yapar. st tabakadan gelen ve liturjiye katlabilecek eitimi olanlarn ise ayrcalkl bir snf olmaya devam ettikleri grlr.

Bebaia Elpis Manastr typikonu hayr ilerine en ok yer verilen belgedir. Burada baninin manastra ba yapan akrabalar iin yaplmas istenen ayinler sralanr. Ayinden sonra manastr halkna ve kapda bekleyenlere ekmek ve arap datlmas istenir. Belgede yer alan bu trden referanslarn says sadece yedidir, ancak ayinlerden sonra yaplmalar, balarn sadece baninin ve ailesinin ayrcalkl konumunu devam ettirmeyi amaladnn kantdr. Lips Manastrnda bulunan hastane dnda kapdakilere ekmek ve para verilmesinden sadece bir kez sz edilmektedir. Theodora Palaiologina tarafndan onarm yaptrlarak ihya edilen Anargyroi Manastrnn 1282-1303 arasna tarihlenen typikonunda ise sadece baninin anne ve babas iin yaplacak ayinden sonra kapda bekleyenlere sadaka datlmas istenmektedir.

Son devir Bizans manastrlar Konstantinopolis leinde incelendiinde philanthropik ilevlerinin azalmaya balad aklkla grlmektedir. Bunun nedenlerini dnemin ilk imparatoru olan Mikhael Palaiologosun bir bani olarak yaptrd manastrlar iin dzenledii typikonlarda da grmek mmkndr. Mikhael kendi yaptrd manastrlarn hibir philanthropik yapya balanamayaca artn getirmi, ancak manastr harcamalarndan artakalan miktarn mahkmlarn kefaleti, yetimlerin bakm ve fakir bakirelerin eyizi iin harcanmas artn koymutur. VIII. Mikhael Palaiologos, manastrlarna dair hazrlad metinlerde, bamsz olan manastrlarn uzun sre yaayabileceini ngrm ve bu yaplar her trl suistimalden korumak istemitir.