You are on page 1of 38

[Type the document title] [Year]

Tema 6 . PLANIFIKIMI I SISTEMEVE TE ORIENTUARA DREJT NGJARJEVE TE BIZNESIT

Ne temat u argumentua se perdorimi I SIK tradicional , qofshin ato edhe te autorizuara nuk pershtatet me me realitetin e e konomise globale , gjithnje neevolucion e zhvillim . Eshte hedhur idea qe keto SIK te zevendesohen nga sisteme moderne informacioni qe konfigurohen rreth ngjarjeve te biznesit . Kjo ide eshte testuar nga organizatat , sidomos ato te medha , dhe rezulton e susksesshme . Ka disa metoda te ndertimit te ket reve sistemeve , nder te cilat eshte zgjedhur qe ne kete lende te prezantohet metoda !E"# . Ne thelb kjo metode identifikon ngjarjet kr esore te biznesit dhe I lidh ato me agjentet , burimet dhe vendndodhjet qe e shoqerojne . $bjektivi eshte planifikimi dhe dizejnimi I nje sistemi informacioni qe mund te kenaqe kerkesat per informacion te shume individeve me kendevshtrime te ndr she ne organizate , dhe jashte saj . Nje avantazh I modelit !E"# eshte se arkitektura e tije nuk varet nga platforma teknologjike ne perdorim , pra ai funksionon pavaresisht llojit te hard%are dhe soft%are qe organizata shfr tezon .

&eri ne kete moment jane hedhur baza konceptuale te modelt !E"# . Ne vijim , ne kete kapitull zgjerohen njohurite duke funksionuar ne identifikimin e nat res se lidhjeve mes elementeve te modelit ,ngjarjeve,agjenteve,burimeve te vetendodhjeve.'or para se te vazhdohet me shpjegimin e modelit ,jepen disa njohuri te pergjithshme ne lidhje me bazat e te dhenave dhe menuren e organizimit dhe mena(himit te t re.Kjo eshte e domosdoshme )asi bazat e te dhenave perbejn themelin mbi te cilin ngrihet cdo s stem informacioni dhe paraqesin burimin ushq es me te dhena per keto sisteme.*azat e te dhenave jane veqanerisht te rendesishme per SIK ,te cilet marrin te dhena prej t re si dhe ruajn informacionet po atje.

Bazat e te dhena e! "#$an%z%m% dhe &%&temet e mena$'%m%t te t(#e *aza e te dhenave perben grumbullim te dhenash te lidhura me njera tjeren qe ruhen zakonisht ne skedare te kompjuterizuar te nderlidhur dhe mena(hohen nga paketa soft%are te specializuara qe quhen Sisteme te +ena(himit te *azave te &henave &*+S &ata e *ase +anagement S stem . *azat e te dhenave perbejn struktura shume komplekse,qe kerkojn nje mena(him te kujdesshem dhe zakonisht hapsire te ruajtur mire per ti mbrojtur ato nga pirateria kompjuterike .,o cdo grumbullim te dhenash perben nje baze te dhenash p.sh nje spreadsheet I thjesht, me rreshta e kollona te mbushura me te dhena,sado voluminoz te jete nuk paraqet komplekstitetin dhe organizimin e nderlikuar q eta kualifikojne ate per tu konsideruar baze te dhenash. -elesi I dobishmerise te bazave te te dhenave eshte organizimi efficient I t re ne nje structure llogjike.$rganizimi efficient arrihet nepermjet respektimit te hierarkise se te dhenave dhe

[Type the document title] [Year]


structures se t re.+e hierarki te dhenash kuptohet vendosja e t re ne rend te rrites..ierarkia e te dhenave ne cdo lloj baze te dhenave eshte si me poshte/ *iti 0 karakteri1fusha e te dhenave1regjistrimi1skedari1baza e te dhenave '.sh nese kemi nje baze te dhenash per sistemin e inventarit,biti do te ishte niveli me elementar I informacionit 2ne gjuhen kompjuterike 3ose 45.6ete bite kombinohen me te krijuar nje karakter 2b te5.&isa karaktere mblidhen bashke dhe krijojne fushen e te dhenave ne nivelin e trete hierarkik te bazes se te dhenave,psh fushen e te dhenave me kodin e artikullit te inventarit.&isa fusha te dhenash me informacione te ndr shme organizohen bashke per te krijuar nje regjistrim,ose nje te dhene p.sh kartelen e nje artikulli qe perveq kodit permban edhe fusha te tjera te dhenash si pershkrimin ,koston,cmimin mesatar etj.Ne nivelin e peste,disa regjistrime bashkohen per te krijuar skedare 2ose tabela5p.sh disa lartela artikujsh inventari 2regjistrime5 permblidhen per te krijuar skedarin e pergjithshem te inventarit 2skedarin5.Si perfundim,disa skedare kombinohen dhe lidhen per te konfigurauar bazen e te dhenave. 'ikerisht men ra e lidhjes se regjistrimeve dhe skedareve per te formuar bazen e te dhenave nenkupton strukturen e saj.Struktura e bazes se te dhenave mund te je 245 e sheshte,275 hierarkike 2ose peme5 285 structure rrjete 295 relacionale dhe 2:5 orientuar drejt objektit.Struktura e sheshte 2flat files5 eshte me e thjeshta dhe nenkupton organizimin d ;permasor te bazes se te dhenave,pra ne rreshta dhe ne kollona.Kjo structure perdoret vetem per aplikime te thjeshta dhe perdorim public,psh numratoret telefonike.*azat hierarkike te te dhenave oranozohen me nikvele dhe I shembellejne pemve ndaj edhe k emer.Karakteristike per kete men re organizimi eshte identifikimi I regjistrimeve dhe skedarevene disa nivele.!egjistrimi <prind= eshte niveli superior dhe prej tije varen disa regjistrime <femije=."ksesi ne regjistrimin <femije= munde te behet vetem nepermjet <prindit=te tije keshtu ne vazhdim deri ne rrenjen e <pemes=Strukturat rrjet organizojne lidhje te shumfishta mes regjistrimeve ,dhe jo vetem lidhje varesie te llojit <prind femije=si strukturat hierarkike.Kjo forme organizimi eshte e pershtatshme ne strukturat e nderlikuara ku nje regjistrim mund te nderlidhet dhe komunikoje me disa regjistrime te tjera njekohesisht.Nderlidhja behet nepermjet te ashtuquajtuarave <pointers=,qe jane fusha te dhenash specifike ne nje regjistrim ku permbahet adresa fizike ne disk te regjistrimit me te cilen behet nderlidhja .Strukturat relacionale jane organizime te bazes se te dhenave qe lejojne nderlidhje te shumefishta mes regjistrimeve , por nderlidhje e cila nuk behet nepermjet <pointers= , pra jo fizikisht , por ne men re llogjike duke perdorur <celesat=. 'erdorimi I ket re te fundit lejon lidhjen e skedareve dhe tabelave duke patur te njejten fushe te dhenash ne d tabela te ndr shme. "vantazhi kr esor I strukturave racionale , dhe ars eja pse ato jane me te perdorurat sot, eshte se ato jane fleksibel per modifikime te mepasshme , pa det ruar ridizenjimin e lidhjeve mes regjistrimeve . Keto struktura do te jene fokusi edhe i kesaj teme . Strukturat me te reja dhe te avancuara jane ato te orientuara drejt objekteve 2object oriented 5. "vantazhi kr esor I t re eshte se mund te akomodojme edhe baza te dhenash me lidhje shume te nderlikuara. 'avarsisht kesaj , ato jane pak te perdorura ne praktike , pasi jane shume kerkesa persa I perket kapacitetit kompjuterik . +egjithate ato jane pad shum e ardhmja ne men ren e organizimit te bazave te te dhenave

[Type the document title] [Year]

F%$)#a 6.* Shem+)' te &t#),t)#e& &e +aza e te te dhena e - a. &,eda# I &he&hte ! +. &t#),t)#e /eme ! 0. &t#),#)#e ##'et ! d. &t#),t)#e #e1a0%"na1e .

Struktura gjithnje e me komplekse te bazave te te dhenave kane nevoje per nje mena(him te kujdeseshem .K mena(him kr het nga paketa soft%are te vecante te quajtura &*+S 0 &ata *ase +anagement S s tem , Sisteme te +ena(himit te *azave te te &henave . Shumica e &*+S mund te kr ejne funksiuone te tilla si shtimi , fshirja , modifikimi , renditja dhe organizimi I regjistrimeve ne bazen e te dhenave . Keto ngjajne me funksionet e disponushme ne paketet spreadsheets p.sh. +icrosoft E(cel . Ndr shimi eshte se soft%are spreadsheet mena(hojne volum te vogel regjistrimesh duke ofruar nje interval te gjere veprimesh , qe nga ato me te thjeshtat matematikore deri tek perpunime statistikore te llojit < data mining < 2p.sh. idedntifikimi I regresioneve te shumefishta , llogaritja e deviacionit standard , etj 5 . Kurse paketat &*+S 2 sigurisht ne varesi te llojit dhe nivelit te t re 5 mund te perballojne miliona transaksione por duke ofruar veprime minimale manipulimi dhe administrimi te t re. &*+S kane si tipar kr esor pavarsine nga aplikimi I perdorur , pra ato ,ne te pershtatshme per gjithe llojet e paketave dhe strukturave te organizimit te bazes se te dhenave . &*+S perdorin mjete te tilla si S># dhe >*E per te administruar te dhenat dhe per te krijuar raporte . 2 S># 0 Structured >uer #anguage , eshte nje gjuhe programimi komandat e se ciles sherbejne per te aksesuar dhe perpunuar te dhenat . >*E 0 >uer * E(ample , eshte nje mjet kerkimi I te dhenave I cili afishon ne ekran nje regjistrim bosh dhe perdoruesi ploteson fushat e kerkuara me llojin e informacionit qe I nevojitet . Shembulli me I thjeshte I >*E , jane opsionet < search < qe ofrohen ne %ebsite te ndr shme apo ne motoret e kerkimit ne rrjet , ?oogle , @ahoo Search etj5

[Type the document title] [Year]


F%$)#a 6.2 P"z%0%"n%m% I n'e DBMS ne n'e &(&tem %n3"#ma0%"n% . Nese sistemi nuk ka aplikime te vacanta per funksione te vecanta , por implementon E!' , edhe baza e te dhenave nuk ka disa ndarje por eshte nje e vetme .

Kur flitet per bazat e te dhenave ka disa pika kritike per mana(himin e t re . Se pari , zakonisht caktohet nje administrator I te dhenave I cili ka pergjegjesine e planifikimit , implementimit e me pas te mirembajtjes se bazes se te dhenave ne men re qe te garantoje organizaten per integritetin e informacionit . "ktualisht karriera si administrator I bazave te te dhenave eshte nga me te kerkuarit ne treg . Se d ti , bazat e te dhenave dhe elementet e t re duhet te dokumentohen nepermjet diagramave apo hartave te ndr shme . Shpesh ne dokumentim perdoren ato qe quhen < fjalor te dhenash < 2data dictionar 5 . K fjalor treggon se cfare lloji regjistrimi do te hidhet ne secilen fushe te dhenash , te cdo regjistrimi dhe te cdo skenari . Se treti , jane te rendesishme siguria , saktesia , plotesia dhe back up I te dhenave . Keto ceshtje kane te bejne me kontrollin e inputeve dhe transaksioneve dhe do te trajtohen me vone me detaje ne kete lende . Se fundmi per bazat e te dhenave ka rendesi < kontrolli I njekohshmerise= pra aksesi ne te njejten kohe ne te njejtin regjistrim nga me shume se nje perdorues . Nese nje baze te dhenash nuk kontrollon aksesin e njekohshem te perdoruesve , nuk mund te garantoje saktesi te te dhenave . '.sh. ne nje skedar te pergjithshem inventari , perdorusi " futet ne regjistrimin per artikullin A , nderkohe qe edhe perdoruesi * po punon atje . *aza e te dhenave ruan statusin e perdorusit te fundit te autorizuar qe del nga regjistrimi . Keshtu nese fillimisht gjendja e A eshte :33 njesi , dhe perdoruesi " regjistron blerje 733 njesi , kurse * shitjje 833 njesi , dhe eshte k I fundit qe del nga regjistrimi , gjendja e A do te ngelet 733 njesi 2 :33 0 833 5 , kur ne fakt ajo eshte 933 njesi 2:33 B 733 0 8335.

M"de1% REAL dhe /1an%3%,%m% I &%&teme e te "#%ent)a#a d#e't n$'a#'e e te +%zne&%t .

>ellimi I metodologjise !E"# te prezantuar ne kapitullin paraardhes eshte planifikimi I nje sistemi informacioni te orientuar drejt ngjarjeve te biznesit dhe I cili kap dhe raporton karakteristikat thelbesore te ket re ngjarjeve . K model eshte prezantuar ne disa hapa per te thjeshtezuar dhe pershkallezuar perqasjen ndaj tij . Cillimisht u identifikua ngjarja D ngjarjet e biznesit / grumbulluan informacione rreth cdo elementi , ngjarje , burimi , agjent dhe vendndodhje E se katerti u identifikuan lidhjet mes elementeve dhe ne perfundim modeli u vleftesua nga personat ne organizate qe e njohin mire procesin qe po modelohet . 'as ketij vleftesimi paraprak mund te filloj planifikimi mes elementeve te rendesishem ne nje ngjarje biznesi . 'lanifikimi I sistemit gjithashtu do te prezantojme me hapa , per te strukturuar punen dhe do ta konsiderojme si vazhdimesi te modelit !E"# dhe pjese te nat rshme te tije . .apat ne vazhdim do te jene

F. percaktimi I lidhjeve kardinale ne modelin !E"#. G. percaktimi I proceseve te informacionit

[Type the document title] [Year]


H. lidhja e proceseve se informacionit me bazen e te dhenave. 43. ndertimi I prototipit te programit.

'er te ilustruar keto hapa do te vazhdojme te njejtin shembull te dhene ne kapitullin e meparshem me supermarketin Kristal , diagram E;! e te cilit u ndertua ne kapitullin paraardhes.

Supermarketi Kristal ju ka punesuar si analiste per te modeluar procesin e shitjeve dhe per te nderuar nje aplikim per kete proces . K supermarket shet vetem me pakice . -do shitje ndodh ne nje vend te caktuar , ne njeren nga arkat. -do shitje perfshin nje klient 2 agjent I jashtem 5 dhe nje arketar 2 agjent I brendshem 5 E per cdo shitje eshte pergjegjes vetem nje arketar dhe ne cdo shitje mund te blihen nje ose me shum mallra 2 burimet 5 . Njesite individuale te inventarit nuk identifikohen ne men re unike tek Kristal E cdo mall I referohet nje grupi apo klase te caktuar , p.sh. bluze e bardhe masa + apo doreza te zeza lekure masa : . "rketari me klientin nuk kane lidhje te drejtperdrejt sepse Kristal nuk ndjek praktika te caktimit te klienteve arketareve te vacant . Keta te d lidhen vetem nepermjet transaksionit te shitjes . 'er kete situate diagrama E;! e ndertuar deri ne hapin e peste u paraqit si me poshte /

F%$)#a 6.4 D%a$#ama E5R e /#"0e&%t te &h%t'e& ne &)/e#ma#,et%n K#%&ta1

6a/% 6 - Pe#0a,t%m% I 1%dh'e e ,a#d%na1e ne m"de1%n REAL .

'ercaktimi I lidhjeve midis ngjarjeve dhe elementeve perberes te t re , agjente , burime e vendndodhje eshte shume e rendesishme per ndertimin e sakte te gjurmes elektronike te auditit ne SIK modern . ,a pse ne modelin !E"# , I rikthehemi perseri percaktimit te lidhjes mes elementeve. 'asi ne hapin e katert u treguan marredheniet mes ngjarjeve , agjenteve , burimeve dhe vendndodhjeve , ne kete hap percaktohet nat ra dhe atributet e ket re lidhjeve . Nat ra e lidhjes ne modelin !E"# njihet me emrin kardinalet , ose lidhje

[Type the document title] [Year]


kardinale . 6e tregosh lidhjen kardinale mes elemneteve do te thote te mos shprehesh vetem nese jane ose jo te lidhur elementet e !E"# mund te marrin shume forma shfaqjeje . Kardinaliteti tregon se sa here lidhet njera forme e shfaqjes se njerit element me nje forme te shfaqjes se elementit tjeter . Ne varesi te formave te shfaqjes se cdo elementi , lidhjet kardinale mund te shkojne nga minimum 3 here deri ne maksimum shume here 2 shume tregohet me simbolin N ne metoden !E"# 5 . Ne pergjithithesi kardinale tregohen si me poshte /

Elementi 4 2 min , ma( 5 ;;;;;;;; 2 min , ma( 5 Elementi 7.

E le(uar nga e majta ne te djathte thuhet se elementi 4 lidhet me njeren forme te elementit 7 minimalisht I. &he maksimalisht II po keshtu , elementi 7 lidhet me vetem njeren forme te elementit 4 minimalisht I. &he maksimalisht I. '.sh. marrim d ngjarje biznesi te lidhura E klienti blen mallin , klienti paguan per mallin . #idhja kardinale mes ket re d ngjarjeve nuk eshte konstante por varion sipas organizates qe kr en keto ngjarje . +e poshte trajtohen disa raste te mundeshme te te njejtave ngjarje te lidhura / blerjes nga klienti dhe pageses nga klienti .

$rganizata " ka si praktike qe cdo dhitje duhet te paguhet me para ne dore ne momentin e shitjes . "tehere si lidhet < klienti *len < me <klienti paguan < J per cdo pagese qe bene klienti eshte duke shl er nje blerje , pra minimalisht nje , dhe maksimalidht po nje sepse ai nuk mund te paguaj tani edhe per blerje te bera ne te nenshkruan . 'ra < klienti blen< lidhet me < klienti paguan < me lidhjen kardinale 2 4/45. 'o ngjarja < klienti paguan < si lidhet me < klienti blen=J 'er cdo blerje klienti ben minimalisht nje pagese 2 nuk ka transaksion shit 0 blerje pa likuidim ne vend 5 . po keshtu klienti e paguan cdo blerje qe ben maksimalisht nje here 2 ai nuk mund te paguaj d here per te njejten blerje 5 . 'ra lidhja kardinale mes d ngjarjeve eshte /

Klineti blen 24,45 ;;;;;; Klienti paguan 2 4, 4 5

$rganizata * mund te lejoje klientet te blejne me kredi dhe ti shl ejne blerjet te gjitha njeheresh me nje pagese te v etme ne fund te muajit . Ne kete rast , per cdo pagese kemi minimialisht nje blerje dhe maksimalisht shume blerje , lidhja kardinale 2 sepse ajo mund te shl het ne nje date te mevonshme 5, dhe maksimalisht 4 pagese 2 nje blerje nuk munde te shl het ne disa keste 5 pra 23,45 . #idhja kardinale mes ket re d ngjarjeve ne organizaten * do te ishte /

Klineti blen 24 , N 5 ;;;;; Klineti paguan 2 3,4 5

[Type the document title] [Year]


$rganizata - ndjek nje praktike tjeter biznesi E ajo lejon qe klientet te blejne me kredi dhe cdo blerje ata mund te shl ejn me keste , pra me pagese pjeserore . Ne kete rast cdo pagese eshte bere minimalisht nje blerje 2 nuk na duhet te paguajme kur skemi bere asnje blerje 5 dhe maksimalisht gjithashtu 4 blerje , lidhja kardinale 2 4, 4 5 . Kurse per cdo blerje behet minimalisht nje pagese 2 kur klienti zgjedh te paguaj ne nje kest te vetem 5 dhe maksimalisht shume 2 nuk eshte vendosur limit per numrin e kesteve 5 pra 2 4 , N 5 . Ne kete rast lidhja kardinale mes d ngjarjeve do te ishte /

Klienti blen 2 4, 4 5 ;;;;;; Klienti paguan 2 4 , N 5

$rganizata & lejon klientet qe ne fund te cdo muaji te paguajne per te gjitha blerjet mujore te t re , por pa I det ruar te shl ejne gjith det rimin njeheresh . 'ra klientet perseri shl ejne me keste por jo vetem nje blerje 2 si tek organizata - 5 , per te gjitha blerjet e muajit . Ketu per cdo pagese ka patur minimalisht 4 blerje dhe maksimalisht shume te tilla , lidhja 2 4, N 5 . Ndersa per cdo blerje behet minimalisht 4 pagese dhe maksimalisht shume te tilla , lidhja 24, N5 . 'ra per kete situate lidhja e plote kardinale mes d ngjarjeve eshte /

Klienti blen 24,N5 ;;;;;; Klienti paguan 24,N5

+odelimi I lidhjeve kardinale duhet berer me kujdesin me te madh sepse edhe gabimi me I vogel nenkupton nje ndr shim rrenjesor te praktikave te biznesit , ndr shim qe shpesh nuk reflekton realitetin . 'o keshtu , sugjerohet qe te merren ne konsiderate format maksimale te mundshme te cdo elementi . Ketem keshtu modeli mund te akomodoje zgjerimet potenciale te mevonshme te veprimtarise se biznesit . Nese do ti kthehemi shembullit te ngjarjes se shitjes ne supermarketin Kristal , fokusi ketu do te jete percaktimi I lidhjes kardinale mes ngjarjes se shitjes dhe secilit element shoqerues te saj, klienti , arketari , mallrave dhe arkes . #idhjet kardinale paraqiten me poshte Shitja 23,N5;;;;;24,45"rketari Shitja23,N5;;;;;24,45Klienti Shitja23,N5;;;;;24,45"rka Shitja23,N5;;;;;24,N5+allrat Ne diagramen E;! qe paraqet lidhjet mes elementeve , do te shtohen ne kete hap edhe simbolet e lishjes kardinale , kurse ne tabelen e vecante !E"# qe paraqet ngjarjen dhe elementet e lidhur me te do te shtohen kollona qe paraqesin men ren edhe kardinalitetet e lidhjes .Keto tregohen ne figuren F.9.

[Type the document title] [Year]

F%$)#a 6.7 D%a$#a#ma E5R me 1%dh'et ,a#d%na1e dhe ta+e1a e e0ante REAL Ne figuren F.9 edhe nga diagram edhe nga tabela , burojne te njejtat informacione mbi lidhjet kardinale mes shitjes dhe elementeve shoqerues te saj. Keshtu , mes shitjes dhe arketarit egzsiton lidhje 23,N5;;;24,45 qe do te thote se cdo arketar mund te realizoje minimalisht zero shitje dhe maksimalisht shume te tilla , kurse qdo transaksion shitje mund te realizohet nga minimalisht nje arketar dhe maksimalisht po nje I tille 2kujtoni rregullat e vendosura ne hapin e trete te !E"# 5 E njejta lidhje egziston edhe mes shitjes dhe arkes dhe shitjes dhe klientit , me te njejten logjike si ajo e treguar me siper . Ndr shim ka lidhja mes shitjes dhe mallrave , kardinaliteti I te ciles eshte ajo e treguar me siper . Ndr shim ka lidhja mes shitjes dhe mallrave , kardinaliteti I te ciles eshte 23,N5;;;24,N5 . Kjo do te thote se cdo lloj malli shitet minimalisht zero here dhe maksimalisht shume here , kurse cdo shitje mund te behet per minimalisht nje lloj malli dhe maksimalisht per shume te tille.

6a/% 8 - Pe#0a,t%m% I /#"0e&e e te %n3"#ma0%"n%t ?,ate ketij hapi percaktohet se sa procese informacioni nevojiten per cdo element te modelit . kujtojme qe proceset e informacionit ndahen ne tre lloje / 245 procese regjistrimi te cilat regjistrojne te dhena per ngjarjet qe ndodhin E 275 procese mirembajtje te te dhenave egzistuese te cilat perditsojne informacionin actual dhe 285 procese raportimi te cilat kombinojne te dhena te regjistruara me ato te mirmbajtura dhe prodhojne raportet e nevojshme . "tehere ne kete hap percaktohet se procese regjistrimi , mirembajtje dhe raportimi te te dhenave duhet te kr ej s stemi I innformacionit SIK per ngjarjen e modeluar 2 ne kete rast LshitjenM5 Nakonisht modeli !E"# lidh regjistrimin me ngjarjen , mirembajtjen me elementet e ngjarjes 0 burime , agjente , vendndodhje dhe raportimin me kendveshtrimin e perdoruesve te informacionit . !regullat e lidhjes jane si me poshte /

; Nje process regjistrimi ne SIK per cdo ngjarje biznesi te indentifikuar . ; Nje proces mirmbajtje per cdo burim , agjent dhe vendndodhje te indentifikuar .

[Type the document title] [Year]


; 'rocese raportimi ne funksion te numrit te kendveshtrimeve te kerkuara nha perdoruesit e inforamcionit.

Kendveshtrimet e kerkuara nga perdoruesit e inforamcionit I referohen raporteve qe ata zakonisht shfr tezojne ne lidhje me kete proces specifik biznesi . 'or jo vetem kaqO 'lanifikimi ne kete faze kerkon qe te lihet hapesire per nje numer teorikisht te pafund raportesh ,duke I paraprire edhe kerkesave me specifike dhe pikante qe mun d te kene perdoruesit.K fleksibilitet arrihet duke i lene perdoruesve mundesine te personalizojne raportet qe duan te ndertojne dhe duke I ofruar opsioni <filtrave te te dhenave= . Ne fakt modeli !E"# lejon hapesire per kete duke qene se si ka gurmbulluar aq shume te dhena rreth ngjarjes se biznesit dhe agjenteve,burimeve e vendendodhjeve te saj saqe mund te kenaqe cfardo kerkese nga perdoruesit. Ne rastin e shembullit me supermarketin Kristal mund te themi se per ngjarjen e shitjeve nevojiten procese informacioni te listuara si me poshte 2tabela F.:5 / N'e /#"0e& #e$'%&t#%m% /e# te #e$'%&t#)a#a n$'a#'en e &h%t'e& Kate# /#"0e&e m%#em+a't'e /e# &e0%1%n e1ement &h"9e#)e& te &%t'e&+irembjatja e te dhenave te klientit . +irembajtja e te dhenave per arkatarin . +irembajtja e te dhenave mbi mallrat . +irembajtja e te dhenave mbi arkat . P#"0e&e #a/"#t%m% te &)$'e#)a#a 2por jot e kufizuara me kaq5 Fat)#a e &h%t'e&!kuponi tatimor qe I jepet klientit. Numeri I fatures B data e shitjes B numeri I arkes B emri i klientit B emri I arkatarit B 2emri I mallit B sasia e shitur B cmimi per njesi artikulli B totali per cdo artikull5 B totali I fatures . P#"3%1% I ,1%ent%t !qe jep te dhena rreth historikut te aktivitetit me klientin. &ata e raportit B emri B adresa B telefoni B 2pershkrimi I mallit B sasia e shitur5. Sh%t'et e ma11%t !jep informacion mbi marzhin e kontributin e cdo malli te shitur. &ata e raportit B 2kodi I mallit B pershkrimi I mallit B sasia e Shitur B P e marzhit B kontributi ne vlere 5

[Type the document title] [Year]


Te a#dh)#at !jep te dhena rreth te ardhurave nga shitja per nje periudh te caktuar. &ata e raportit B periudha e raportimit B te ardhurat per periudhen e raportimit . Shitjet sipas arketarve , detajon kontributin ne fitim sipas cdo arketatri &ata e raportit B 2emri I arketarit B 2pershkrimi I mallit B sasia e shitur B kontributi ne vlere5 B shitjet totale B total.

F%$)#a 6.: P#"0e&et e %n3"#ma0%"n%t /e# &)/e#ma#,et%n K#%&ta1 Kini re se ne figuren F.: per cdo raport te specifikuar jane dhene edhe elementet perberes te t re.Nder keto elemente shenjat QR perdoren per te treguar te dhenat te cilat perseriten brenda nje raporti te caktuar p sh ne faturen e shitjes ,do te kete disa lloje mallrash qe jane blere,ndaj mallrat futen brenda shenjes QR . ?jithashtu nder pese raportet e listuara me larte ,vetem figura e shitjes printohet menjehere ne kohen kun ndodh ngjarja.!aportet e tjera mund te kerkohen nga perdoruesit ne cdo kohe pas ngjarjes.'roceset e informacionit ,2te regjistrimit, mirembajtejes apo raportimit5 kane nevoj per nje strukture logjike organizimi dhe ruajtje te te dhenave qe kapin .Kjo strukture perbehet nga te ashtuquajturit <tabela <ose= skedare= dhe dizejnimi I t re ne nje men re eficiente prezantohet ne hapin e meposhtem .

6a/% ;- D%ze'n%m% I &t#),t)#e& &e +aze& &e te dhena e


Ne fllim te keti kapitulli u dhane disa informacione elementare rreth bazave te te dhenave dhe men res se organizimit dhe mena(himit te t re.Kto koncepte jan te dobishme pikerisht ne kete hap te planifikimit te SIK modern.'asi ne hapin paraardhes u treguan proceset e informacionit qe shoqerojn elementet e modelit !E"# dhe disa nga raporetet me te zakonshme qe sistemi te prodhoje,ne kete moment duhet perzgjedhur men ra me eficente e strukturimit te te dhenave ne men re qe keto procese informacioni te ndodhin sa me lehtesisht .*aza e te dhenave per rastin e procesit te shitjeve ne supermarketin Kristal mund te kete struktur relacionale."rs eja pse po perzgjidhet kjo strukture eshte fleksibiliteti I saj per ndr shime te mevoneshme si dhe predorimi I gjere ne praktike .Ne thelb bazat e te dhenave relacionale jane nje bashkesi tabelash te lidhura me njera;tjetren nepermjet lidhjeve logjike.Elementi kr esor ,tabelat jane matrica te thjeshta d ; permasore me rreshta dhe kollona.Nakonisht kollonat quhen atribute kurse rreshtat quhen regjistrime 2 te dhena records5. Ne fakt tabelat konsiderohen elementi kr esor I bazave te te dhenave relacionale sepse ato jane njekohesisht burim informacioni dhe destinacion te dhenash.

6abelat jane mjeti I regjistrimit te te dhenave ne lidhje me ngjarjet dhe mjeti I mirembajtjes 2perditsimit5 te te dhenave mbi burimet, agjentet dhe vendndodhjet .Keto tabela te dhensh behen pastaj burim informacioni per te ndertuar tabelat e raporteve te kerkuara p.sh tabelen e shitjeve sipas arketarve, nje nder raportet qe duhet dizejnuar ne rastin e supermarketit Kristal.Ne modelin REAL rregulli eshte qe duhet te ndertohet nje tabele per secilin element te identifikuar ,pra per cdo ngjarje,agjent,burim vendndodhje .Ne rasitn e shembullit tone

[Type the document title] [Year]


do te duheshin pese tabela, nje tabele ngjarje shitje, nje tabele klienti,nje tabele arketaresh ,nje tabele mallrash dhe nje tabele per arkat.

Tabelat ku regjistrohen te dhenat mbi ngjarejt dokumentoijne cdo detaj qe shoqeron ngjarjen dhe jane product procesit te regjistrimit 2si pjese e procesit te informacionit5. Ne njefare men!re,tabelat e ngjarjes ngjasojne me ditaret kontabel ne " # manual, me ndr shimin se keto tabela arrijne te kapin shume informacion se ditaret SIK tradicional.Tabelat e ngjarjes ne " # modern jane $evendesues te sekadreve te transaksioneve ne SIK tradicional te orientuar drejt kunderveshtrimeve.p.sh ne rasitin e shembullit tone,tabela e ngjarjeve liston gjithe shitjet e kr era,bashke me te dhenat per cdo shitje.

Tabelat e burimeve,agjenteve dhe vendndodhjeve jane $evendesues te librave te llogarive ne " # tradicional manuael,megjithese kane pa d shim shume me teper detaje sesa ato.Keto tabela jane rezultat I proceseve te mirembajtjes se te dhenave 2si pjese e proceseve te informacionit5 .'ra ato ekzistojne gjate gjithe kohes dhe per cdo ngjarje qe ndodh reflektojne te dhenat te cilat ndikojne ne attribute apo regjistrimet e t re.

%do tabele e burimeve te organi$ates do te kete regjistrime qe pershkruajne te gjitha format e cdo burimi te organizates.'.sh ne modelin qe po ndertojme do te kete nje tabele per mallrat qe miremban te perditesuar statusin dhe gjendjen e cdo artikulli inventari,ashtu sikurse nje liber ndihmes. Ne krahasim me SIK tradicional te kompjuterizuar tabela e mallrave zevendeson skederin e pergjithshem 2I cili ruan statusin e elementeve te librit te madh5 ,por sigurisht zgjerohet shume me teper se ai.Tabela e agjenteve gjithashtu reflekton informacion mbi statusin e cdo agjenti qe merr pjese ne nje ngjarje . Ne shembullin tone do te kete nje tabele me klientet dhe nje tabele me arketaret . Informacioni ne keto tabela do te perditesohet per cdo ngjarje te ndodhur .Si perfundim do te kete dh nje tabele per cdo arke funksionale e cila ruan informacionin e nevojshem ne lidhje me vendndodhjen e ngjarjes.

'asi percaktohen tabelat qe do te ndertohen per te grumbulluar in formacion,ne secilen prej t re duhet te perzgjidhet nje atribut si <celes kr esore regjistrimi= kuptimi I celesit kr esore eshte se ai atribut do ti identifikoj regjistrimet e seciles tabele ne men re unike dhe te pamgaterrueshme me asnje regjistrim apo tabele tjeter.Ne listen me poshte paraqitet celesi kr esore per cdo tabele te hapur per bazen e te dhenave ne supermarketit Kristal. Ta+e1a 6abela eshitjeve 6abela e mallrave <%1e&% ,#(e&"#e Numeri identifikues I shitjes Kodi I artikullit te inventarit.

[Type the document title] [Year]


6abela e klienteve 6abela e arketareve 6abela e arkave Kodi I klientit. Numri I sigurimeve shoqerore te punonjesit. Numeri I seciles arke.

+und te vihet re se cfare eshte zgjedhur si celes kr esore per cdo tabele identifikon ne men re unike regjistrimet e asaj tabele . p.sh per tabelen e shitjeve ,cdo transaksion shitje I vihet nje numer 2kumulativ,sekuencial5 qe identifikon shitjet ne gjithe supermarketin .K eshte I vetmi atribut qe vecon ne men re unike cdo ngjarje shitje . "tributet e tjera p.sh data e shtitjes,apo emri I klientit nuk mund te luajne kete rol. $se p.sh tabela e aretarve nese do te perpiqeshim te perdornim si celes kr esore emrin,mbiemrin apo adresen e secilit prej punonjeseve, kjo pad shim nuk do te funksononte.'oe nese zgjidhet numeri I sigurimeve shoqerore kur dihet se k numer eshet indentifikues unik I cdo punonjesi, jemi te sigurt se kemi vecuar cdo arketar, pEe rte cilin mund te kerkojme informacione. Ndonjehere ne bazat e te dhenave punohet me d celesa identifikimi ,celesin kr esor edhe ate d tesor .K I fundit ne vetevete nuk identifikon ne men re unike nje regjistrim porn je grup regjistrimesh.I kombinuar me celesin kr esore,celsi d tesor perben nje mjet identifikimi dhe vecimi te regjistrimeve per te gjithe bazen e te dhenave.

'as perzgjedhjes se celesave kr esore per cdo tabele vjen moment qe te realizojme lidhjen mes tabelave. #idhjet ,mes elementeve dhe kardinalitetet e t re I kemi percaktuar tashme hapat paraardhes te modelit !E"# .+eqe ne kete hap kemi krijuar tabela per cdo elemet lidhja mes elementeve konvertohet ne lidhje mes tabelave. &! tabela lidhejn me njera'tjetern nese atributi qe eshte celes kr!esor ne njeren tabele vendosimsi kolone shtese tabelen e lidhur. Kjo eshte lidhja logjike ne bazat e te dhenave relacionale. Ne kete rast per tabelen e d te , k atribut do te quhej celes I huaj. >ellimi I celesave te huaj eshte te lidhe tabelat me njera;tjetren duke mundesuar konvertimin e nje skedari te sheshte 2pra te nje tabele te vetme super te madhe 5 ne nje baze te dhenash relacionale pra,nje teresi tabelash te nderlidhura me njera;tjetren. Ne fakt rregullat specifike te lidhjes mes tabelave ndr shojne ne varesi te kardinaliteit te lidhjes.

L%dh'a e ta+e1a e me ,a#d%na1%tete ma,&%ma1e &h)me5me5&h)me =N-N. 'er momentin injorojme lidhjen kardinale minimale dhe fukosohemi vetem ne ate maksimale pra ne anen e djathte te lidhjes.Nese d elemente kane lidhje kardinale maksimale 2N/N5 atehere per te lidhur tabelat e at re elementeve krijohet nje tabele e vecante me nderthurjen e celesave kr esore te ted tabelave. p.sh nese lidhja kardinale mes ngjarjes <dergimi I mallrave=dhe burimit te saj <mallra=eshte / &ergesa 24,N;;;;;;;;;;;;24,N5 +allra "tehere do te pordoren tabelat e meposhtme/ 6abela e dergesave 6abela e mallrave numri I dergeses ;S celes kr esor kodi I inventarit ;S celes kr esor

[Type the document title] [Year]


6abela dergesa 0mallra numri I dergeses dhe kodi I inventarit ;S celesa te huaj. Ne fakt ne tabelen e re <dergesa;mallra=,numri I dergeses dhe kodi I inventarit vec e vec jane celesa te huaj port e kombinuar se bashku ata perfaqsojne celesin kr esor te saj.

L%dh'a e ta+e1a e me ,a#d%na1%tete ma,&%ma1e =*-N. "&e =N-*. !regulli ne rastin e kesaj lloj lidhje eshte te vendoset celesi kr esor I tabeles se elementit me atributin 4 ne tabelen e elementit me atributin shume1N.'.sh,nese do te kishim lidhjen mes dergeses dhe klientit/ &ergesa 24,N5;;;;;;;;;;;;;;24,45 Klient -elesi kr esor I tabeles se klientve 2atributi maksimal 45 do te vendoset si celes I huaj ne tabelen e dergesave 2atributi maksimal shume5 .'ra tabelat qe do te ndertoheshin do te ishin/ 6abela e dergesave 6abela e klientve numri I dergeses ;S celes kr esor kodi I klientit ;Sceles kr esor kodi I klientit ;Sceles I huaj

+en ra e lidhjes mes d elementeve ten je ngjarjeje ne modelin !E"# perfaqson sekuencen e ngjarjeve dhe ndikon krijimin e gjurmes elektronike te auditit .Nderkohe kur te krijohen lidhjet kardinale mes d ngjarjeve mund te behen disa perjashtime nga rregullat e vendosur me qellim qe modeli !E"# te jete me I gjere dhe te kete tipare sigure te larte.Nje perjashtim tipik qe behet I referohet d ngjarjeve te cilat ndodhin n jera pas tjetres ne men re sekuenciale .Sipas rregullit do te duhej p.sh qe celesi kr esore I ngjarjes qe ndodh e d ta te vihej si celes I huaj ne tabelen e ngjarjes e cila ndodh e para.Ne praktike kjo mund te nodh te realizohet ndaj ne kete rast krijohet nje tabele e vecante e cila perfshin celsat kr esore nga te d ja tabelat. 'er ta ilustruar parimin e mesiperm supozoni lidhjen e meposhtme kardinale mes urdhershitjes dhe dergimit te mallrave/ Trdhri 24,N5;;;;;;;;;;;;23,45 &ergesa Kjo situate ka lidhje kardinale maksimale 2N/45 dhe nese do te ndiqnin rregullin e pergjithshem themi se celesin kr esore te elementit me atribut maksimal 4,ne kete rast numrin e dergeses ,do ta vendosim si celes te huaj ne tabelen e elementit me atribut maksimal shume, pra tek tabela e urdhrave te shitjes .Normalisht do kishim/ 6abela e urdhrave numri I urdherit;Sceles kr esor numri I dergeses;Sceles I huaj

+egjithate ne modelimin e mesiperm ka nje problem.Ngjarja e urdher;shitjes ndosh para ngjarjes se dergeses se mallrave.'ra kur ndertohet tabela me te dhenat mbi urdherat e shitjes akoma nuk dihet numri I dregeses qe I korrespondon keti urdheri.K atribut mund te lihet bosh pa tabele,por k opsion nuk eshte shum I pelq shem per shkak te siguris se bazes se te dhenave,dhe mundesive per te manipuluar informacionin.Ne kete rast men ra alternative eshte krijimi I nje tabele te trete qe e permban celesta kr esore te d tabelave me ngjarjet sekuenciale ,ashtu sikur do te vepronim nese keto ngjarje do te kishin kardinalitetet maksimale 2N/N5.

[Type the document title] [Year]


6abela e urdhrave 6abela e dergesave 6abela urdhrave 0dergesave numri I urdherit;Sceles kr esore numri I dergeses;Sceles kr esore numri I urdherit dhe dergeses;Scelesa te huaj2se bashku kr esore5

'ra ,ne rastin kur ngjarjet jane sekuenciale ,pavarsisht nga lidhjet kardinale qe paraqesin krijohet nje tabele me celesat kr esore te t re.Ne tabelen <urdherat;dergesat=celesi kr esor eshte kombinimi I numerit te derdeses.+odelimi ne kete men re nuk na det ron nuk na det ron qe kur krijojme tabelen te leme ndonje atribut te paplotesuar,por ne momentin qe merren te dhenat mbi dergesen ndertohet nje tabele per dergesat dhe nje tabele per lidhjen e urdherave me dergesat.

L%dh'a e ta+e1a e me ,a#d%na1%tete ma,&%ma1e=*-*. 'er te lidhur tabela qe demonstrojne lidhje maksimale kardinale 24/45. Ka d mundesi/ Kendoset celesi kr esore I nje tabele ne tabelen tjeter, $SE Krijohet nje tabele e trete qe permban celesat kr esore te d tabelave te vecanta . 'sh,lidhja e meposhtme kardinale/ &ergesa 23,45;;;;;;;;;;;;;;;;;;24,45 +allra +und te paraqitet ne men ren e meposhtme 6abela e dergesave 6abela e mallrave numri I dergeses ;Sceles kr esor kodi I inventarit;Sceles kr esore $SE 6abela e dergesave 6abela e mallrave numri I dergeses;Sceles kr esore kodi I inventarit;Sceles kr esore $SE krijohet nje tabele e re/ Secila pre tre alternativave me larte eshte pershtatshme per te modeluar elementet me lidhje kardinale maksimale 24/5,ashtu si edhe me larte ,ka nje perjashtim nga k rregull per rastin kur modelohen d ngjarje 2dhe jo d elemente cfardo ,burim ,agjend apo vendndodhje 5.'erajshtimi ne kete rast eshte paksa me I ndr shem /pavarsisht atributeve te lidhjes mes d! ngjarjeve ,ose do te vendoset celesi kr!esore ngjarjes qe ndodh e para si celes huaj ne tabelen e ngjarjes qe ndodh e d!ta(ose do te krijohet nje tabele e trete qe kombinon qelsat kr!esore te d! tabelave te ngjarjeve .'.sh nese kemi d ngjarje qe lidhen si me poshte/ Trdheri 24,5;;;;;;;;;;;;23,45 &ergesa numeri I dergeses;Sceles I huaj kodi I inventarit;Sceles I huaj

[Type the document title] [Year]


Trdheri I shitjes behet para dergeses se mallrave. Nese aplikohet rregulli I lidhjes 24/45 , do te kishet tre alternative per te modeluar ngjarjet/245 vendosja e celesit kr esore te tabeles se urdherave ne tabelen e dergesave 275 vendosja e celesit kr esore te tabeles se dergesave ne tabelen e urdherave / dhe 285 ndertimi I nje tabele te re me celesat kr esore ted tabelave te vecanta .Ne fakt nga keto tre alternative e d ta nuk munde te realizohet sepse na det ron qe te lem bosh nje atribut ne tabelen e urdherave 2numrin e dergeses,qe ende se dime ne momentin qe perpunojme urdhrat5 'er kete ars je funksionojne d alternativet e tjera , me pak fjal perjashtimi I specifikuar me larte.

Shman$%a e m+%n$a#,e&e& =te/#%&e. ne te dhena. +bingarkesa e te dhenave 2data redundanc 5 I referohet perseritjeve te panevojshme te te njejtav te dhena te informacione.Keto perseritje qe shkaktojne mbingarkese dhe tepri ne bazen e te dhenave dhe konsumojne kapacitetin e memorjes se saj ,mund te menjanohen me pak kujdes ne hapin e dizejnimit te struktures se saj.Ne fak gjate keti hapi ka d ekstreme te cilat duhen shmangurE nga njera ane deshira per te k rs er memorjen komjuterike na con ne modelimin e bazave te te dhenave qe jan shum te kufizuara Edhe nga ana tjeter deshira per te akomoduar cdo situate dhe te qenit fleksibil,ben qe te krijohet mbingarkesa me te dhena.'er te ilustruar riskun potencial te cdo ekstremi supozohet situate e meposhtme e lidhjes mes ngjarjes se shitjes,dhe burimit te saj ,mallrave/ Shitje 23,N5 ;;;;;;;;;;;;;;24,N5 +allra 'er te modeluar kete situate me lidhjet kardinale maksimale 2N/N5,dihet se duhet te perdoren tre tabelat e meposhtme / 6abela e shitjeve 6abela e mallrave 6abela shitje;mallra numri I shitjes;S celes kr esore kodi I inventarit ;S celes kr esore numri I shitjes dhe kodi I inventarit;S celesa te huaj

+egjithate supozoni se duke dashur te kursejme kapacitetin e memorjes kompjuterike ne vend te tre tabelave ndertojme vetem nje ,tabelen e shitjeve ,e cila perveq numrit te tranksaksionit te shitjes si celes kr esore, ka si celsa te huaj trek ode inventari. 'roblemi me strukturen e meiperme te te dhenave eshte se ajo mund te ruaj te dhena per tranksaksione shitje te me teper se tre lloje mallrash,dhe nese shitja ka me pak se nje mall ,rezulton ne fusha te dhenash bosh.K tipare konsiderohet I padeshiruar per ars eje te siguris se te dhenave . Ne pergjithsi kjo lloj strukture konsiderohet e kufizuar.'or vihet re se nese ndiqen rregullat e modelimit qe u thane me larte,evitohet rreziku pasi te tre tabelat krijojne hapsira per te regjistruar gjithe te dhenat e mundshme ,duke ekonomizuar njekohesisht hapsiren kompjuterike. !reziku ne ekstremin tjeter ishte si I mbingarkeses me te dhena.Supozoni se kemi perseri situaten e mesiperme dhe duke dashur te jemi fleksibel ne strukturen e te dhenave ndrtojme nje tabele te shitjeve qe dokumenton cdo te dhene rreth saj.&okumentimi I ngjarjes se shitjes do te thot qe te mbledhim te dhena rreth dates se shitjes,numrit te trenksaksionit te te shitjes,temat e shitjes,identifikues te klientit,dhe

[Type the document title] [Year]


identifikues te erketarit 2agjentit te shitjes 5,si dhe te dhena rreth mallrave te shitura .Kini re se per cdo ngjarje shitjeje,ka nje date, nje numer shitje,nej klient ,nje arketar,dhe shume mallra 2shitja e pare behet per 8 mallra ,shitja e per 7 mallra dhe shitja e trete per 9 mallra5.Nese krijohet vetem nje tabele shitjesh,e pashoqeruar me tabelen shitje;mallra,do te kishim tabelen F.F si me poshteE

Ta+e1a 6.6 Ta+e1a e &h%t'e e =/a n'e ta+e1e &h"9e#)e&e &h%t'e5ma11#a. Kini re ne tabelen F.F sesi perseriten te dhenat mbi numrin e shitjes,daten ,temat,numrin e arketarit dhe klientit,per cdo mall te blere ne nje tranksaksion specific.K eshte nje shembull tipik I mbingarkeses me te dhena ku disa inofmacione perseriten ne men re te panevojshme.Nese respektohet rregulli I specifikuar per lidhjet 2N/N5,pra ndertimi I nje tabele te vecante shitje;mallra do te kishim tabelat F.G per shitjt dhe F.U per lidhjen e shitje;mallra.Sigurisht do te kete edhe nje tabele te mallrave me te gjitha te dhenat rreth cdo lloj inventari po ajo nuk po tregohet ketu.

Ta+e1a 6.8 Ta+e1a e &h%t'e e =ne ,)&htet ,)# ,a n'e ta+e1e te e0ante &h%t'e5ma11#a.

Ta+e1a 6.; Ta+e1a &h%t'e >ma11#a ,)# 1%dh'a ,a#d%na1e ma,&%ma1e e&hte =N-N.. Kini re se si <clirohet= baza e te dhenave nga tepria ne te dhena ne rastin kur respektohen rregullat e specifikuara ne modelin !E"#. 6abela shitje 0mallra permban celesin kr esore te tabeles se shitjeve 2numrin

[Type the document title] [Year]


e tranksaksionit te shitjes5 dhe celesin kr esor te tabeles se mallrave 2kodin e inventarit5.Selici prej ket re vec e vec eshte celes I huaj ne tabelen shitje;mallra per te kombinuar ted se bashku perbejne celesin kr esore ne te '.sh ne tabelen shitje;mallra , per te kombinuar ted se bashku perbejne celesin kr esore ne te '.sh , ne tabelen shitje 0mallra,per te identifikuar ne men re unike nje regjistrim 2pra nje rresht te tabeles 5 duhet te jepen te d ja te dhenat,edhe numri I shitjes ,edhe kodi I inventarit .Kihet re se ekzistenca e celsave te huaj na ndihmon te lidhemi me tabela te tjera te bazes se te dhenave nese duam me teper informacion '.sh ,nese duam te dime me teper mbi shitjen numer 8,shkojme ne tabelen e shitjeve dhe e kerkojme kete ngjarje me numrin e saj,2qe eshte ne tabele celes kr esore5dhe marrim gjithe te dhenat se kur ,ku dhe si ka ndodhur kjo ngjarje.'o keshtu,nese duam te dime me teper mbi inventarin ko F79 ,qe u shit si mall I d te ne shitjen e d te shkojme ne tabelen e mallrave dhe e kerkojme atje me kete numer 2qe eshte celes kr esor I asaj tabele 5."tje do te gjejme informacione mbi emrin e inventarit ,pershkrimin gjendjen aktule ne magazine ,koston aktuale te tije 2te llogaritur me metodenmesatare ose CICV#IC$5 Shpesh proceduar eshte shmangies se mbingarkeses ne te dhena njihet edhe me emrin <n"#ma1%z%m I +aze& &e te dhena e?.Ne fakt normalizimi I bazes se te dhenave eshte nje process I shq rtimit dhe strukturimit te tabelave dhe skedorve ne men r te till qe te shmangen problemet e mevoneshme gjate perdorimit dhe modifikimit te bazes se te dhenave .Normalizimi behet ne disa hapa,ku shmangia e mbingarkeses me te mdha eshte vetem nje prej t re .probleme te tjera shmangen duke u normalizuar ne bazen e te dhenave jan anomalik e futjes se te dhenave te reja,anomalit e fshirjes se te dhenave egzistuese ,lidhjet ndervarsore mes atributeve ne tabele,etj.Ne varsi te at re problemeve qe shmngen ne cdo hap te procesit te normalizimit,nihen baza te dhenash te formalve te ndr shme normale .Ka baze te dhenash ne formen e pare normale,formen e d te normale e me radhe .Sa me larg te jete forma e normalitetit ,aqme e strukturuar ,dhe e sigurt behet nje baze te dhenash kundrejt problemeve dhe anomalive potenciale te mevonshme .6eknika e normalizimit siq u paraqit pak me larte lidhet specifikisht ne bazatr e te dhenave relacionale,por koncepti I pergjithshem I konventimit te bazave te dhenave ne struktura fleksibel dhe te sigura,pad shim qe I atribohet cdo lloj forme tjeter organizimi. Nese ne kete momet I kthehemi shembullit te procesit te shitjve ne supermarketin K!IS6"# dhe percaktojm tabelat qe duhet te ndertojm per te modeluar kete process do te kishim listen e paraqitur ne fuguren F.H. Ta+e1a e a#,a e Ta+e1a e ma11#a e Ta+e1a e &h%t'e e sigurimeve numri arkes;S celes kr esore kodi inventarit ;S celes kr esore numri shitje;Sceles kr esor numri I arkes,kodi I klientit dhe numri I Shoqerore;Scelesa te huaj Ta+e1a e ,1%ent%t Ta+e1a e a#,eta#%t Ta+e1a e &h%t'e5ma11#a kodi klientit') celes kr esore numri sigurime shoqerore' Sceles kr esor numri shitjesdhe shitjes dhe kodi inventarit')se bshku celes kr!esore

F%$)#a 6.@ /e#0a,t%m% I ta+e1a e dhe 1%dh'e e /e# /#"0e&%n e &h%t'e e!&)/e#ma#,et K#%&ta1.

[Type the document title] [Year]


Kujtojme se ne hapin e gjashte u percaktuan lidhjet kardinale ,ne hapin e shtate u percaktuan proceset e informacionit per cgo element te modelit te modelit dhe ne kete hap percaktohen sa tabela do te perdoren dhe si do te lidhen ato me njera;tjetren .Kini re se lidhjet mes tabelave 2shihni diagramen E;! me lidhjet kardinale ne figuren F.95 behen duke ndertuar nje tabele shitje;mallra,sepse kjo ka lidhjen kardinale maksimale 2N/N5 dhe duke future ne tabelen e shitjeve si celesa te huaj,numrin e arkes,kodin e klientit dhe numrin e sigurimeve shoqerore per shkak se lidhja mes shitjeve dhe ket re elementeve lka attribute maksimale 24/N5 ose 2N/45. Pe#0a,t%m% I at#%+)te e '" ,#(e&"#e 'asi behet lidhja e tabelave duke percaktuar dhe celesat kr esore ,d tesore dhe te huaj ne cdo tabele,modeluesit jane te lire per te shtuar cfardo atributi tjeter ne cilendo tabele.Kjo do te thote se mund te shtohen kollona me informacione nga me te ndr shmet .Ne fakt,percaktimi I tabelave ne vetvete behet per te kenaqur kendveshtrimet e zakonshme te perdoruesve te informacionit Ekurse per te kenaqur dhe akomoduar kendveshtrimet rastesore dhe te vecanta te perdoruesve ,shtohen ne keto tabela ne formen e atributeve informacionet qe gj kohen se mund te nevojiten ne te ardhmen .Nese ne tabelat e modeluara nuk ndodhen te dhenat per te ndertuar raporte qe kenaqin kenveshtrimet e cfardo perdoruesi te sistemit te informacionit ,atehere modelimi !E"# nuk ka qene I siksesshem . 'arimi I pare per te percaktuar attribute e cdo tabele eshte <cdo tabele duhet te perfshije vetem ato attribute qe pershkruajn elementin e prezantuarne ate tabele=. Kjo do te thote se tabela e ngjarjeve dhe vendndodhjeve ,nuk duhet te kene kolona qe pershkrujane vetem ngjarjen.'o keshtu tabelat e b urimeve,agjenteve dhe vendndodhjeve ,nuk duhet te kene te dhena mbi ngjarjen,por vetem mbi secilin prej elementeve qe pershkrujne.Nese permbushet k parim konsiderohet se baza e te dhenave ka <normalitet te shkalles maksimale=.Ne keto lloj baza te dhenash,p.sh tabela e klienteve do te kishte te dhena vetem mbi klientet dhe tabela e shitjeve do te kishte te dhena mbi shitje.'erjashtimi I vetem I keti rregulli eshte perfshirja e celesave te huaj,perjashtimi k qe prezanton disa dublikime te dhenash por qe behet I pashmangshem ne kushtet kur duhet te krijohen lidhje mes tabelave. 'arimi I d te per te ndertuar baza te dhenash te pershtatshme per SIK modern eshte /=shmangia e perfshirjes ne tabela te at re atributeve qe jane kr esore dhe te derivueshem nga te dhena ekzistuese=. "tributet e derviueshme jane zakonisht te dhena qe perfitohen nepermjet veprimeve me te dhena te tjera nga nje ose disa tabela ekzistuese.'er kete ars je nuk eshte e nevojshme qe ato te ruhen si atribute me vete sepse mund te llogariten per cdo rast.psh supozojme se duam te gjenerojme kuponin e shitjes per nje tranksaksion te caktuar shitje ne supermarketin Kristal.6e dhenat qe behet te kete k kupon 2fature shitje5,u specifikuan ne figuren F.: dhe jane/numri I fature Bdata e shitjesBnumri I arkesBemri I klientitBemri I arketarit BQemri I mallitBsasia e shitur Bcmimi per njesi artikulliBtotali per cdo atikullR Btotali I fatures. Kini re se nder te dhenat me lart,totali per cdo artikull mund te llogaritet duke shumezuar sasine e shitur me cmimin per njesi,po keshtu totali I fatures llogaritet si shume e totaleve per cdo artikull.#logjikisht keto d te dhena nuk duhet te ekzistojne si atribute ne tabelat e ndertuara .'er shembullin e supermarketit Kristal te tjera te dhena qe jane atribute jo kr esore te derviueshme 2referojuni perseri figures F.:5jane/perqindja e marzhit dhe kontributi me vlere ne raportin e shitjeve te produktit Ete ardhurat per periudhen raportuese ne raportin e te ardhurave kontabelEsi edhe kontributi me vlere ,shitjet totale dhe kontributi total ne raportin e

[Type the document title] [Year]


shitjeve sipas arketareve .'erfundimisht atributet per cdo tabele te propozuar ne modelin !E"# per procesin e shitjeve ne supermarketin Kristal jepen si me poshte ne figuren F.43. 6abela e arkave 6abela e mallrave 6abela e shitjeve numri I arkes;Sceles kr esore kodi I inventarit;Sceles kr esor numri I shitjes;Sceles kr esore d qani,data,kostojaIII pershkrimi ,cmimi aktual,kosto aktualeIII. numri I arkes ,kodi I klientit,numri i koha absoluteIII emri, adresa,ditelindja,gjendja

Sigurimeve shoqerore;Scelesa te huaj 6abela e klientit civile,emailiI.. 6abela e arketarit kodi I klientit;Sceles kr esor

numri I sigurimeve shoq.;Sceles kr esore emri,komisione,ditelindja,adresa,telII. sasia,kostoja

6abela shitje;mallra numri I shitjes dhe kodi I inventarit;Sse bashku celes kr esore

F%$)#a 6.*A At#%+)tet e 0d" ta+e1e ne m"de1%n REAL!/#"0e&% I &h%t'e e!&)/e#ma#,et% K#%&ta1

Ne figuren e mesipermeper cdo tabele jane specifikuar disa attribute te mundshme d tesore.,an vendosur pika per te treguar se mund te shtohen atribute te tjera sipas deshirave te modeluesve.Nese ne kete moment do te benim nje krahasim me SIK tradicional dhe SIK modern mund te themi se regjistrimi kontabel tradicional I tranksaksionit te shitjes duke debituar arken dhe kredituar te ardhurat,do te permbante po aq informacion sa permban vetem tabela shitje;mallra ne modelin !E"# .+adje tabela do te kete shume me teper te dhena,ne varesi te sasis se atributeve qe modeluesit zgjedhin te vendosin ne kete tabele.?jithashtu SIK modern,pervec te dhenave shtese qe mund te kete ne tabele shitje;mallra ka te pakten edhe pese tabela te tjera me te dhena,kombinimi I atributeve te te cilave mund te krijoje cfardo lloj raporti qe perdoruesit mund te duan,duke u pershtatur sipas cfardo kendveshtrimi.

6a/% @- L%dh'a e /#"0e&e e te %n3"#ma0%"n%t me +azen e te dhena e. 'asi ne hapin e trete percaktohet struktura e tabelave dhe lidhjet mes t re eshte moment te lidhen keto tabela me proceset e informacionit te identifikuar ne hapin e shtate.'ra cfar do te behet me dhe ne keto tabelaJ Kujtojme qe dallohen tre lloje procesesh informacioni,regjistrimi mirembajtja dhe raportimi.Ne nje fare men re,tabelat perbejne bazen e te dhenave 2shtratin dhe themelin e informacionit5,kurse proceset e informacionit perbejne veprimet dhe operacionet e sistemit kompjuterik ne kete baze.Nese do te benim nje analogji me SIK tradicionale,tabelat perfaqsojne planin e llogarive kontabel 2strukturen ku regjistrohen te dhenat5 kurse proceset e informacionit paraqesin ciklin kontabel 2veprimet dhe kronologjine e hapave qe duhen ndjekur5 *roceset e regjistrimit me tabelat e ngjarjeve, me tabelat e ndertuara per lidhjet kardinale +N(N, dhe ne cdo tabele tjeter e cila perfaqson elemente +agjent,burimi,vendndodhje, te lidhur ne men!re direkte me ngjarjen.*roceset e mirmbajtjes te cilat fokusohen rreth fshirjes,shtimit apo modifikimit te te dhenave

[Type the document title] [Year]


ek$istuese,lidhen me secilin element +agjente,burim ,vendndodhje, statusi cili ndr!shon gjate nje ngjarje te caktuar .*roceset e raportimit lidhen me te gjitha tabelat ne varesi te struktures dhe formatit te raportit qe kerkon perdoruesi.Ndr shimi midis procesit te raportit dhe at re te regjistrimit dhe mirembajtjes eshte se ndera keto te fundit pasurojne dhe modifikojne bazen e te dhenave,raportimi vetem akseson dhe terheq te dhena sipas nevojave te cdo output. Ne rastin e shembullit te marre,cdo ngjarje shitje ne supermarketin Kristal do te shkaktoj process regjistrimi ne tabelen e shitjeve 2tabela e ngjarjes5,tabelen shitje;mallra 2tabela me lidhjen N/N5 dhe ne tabelat e arkave ,mallrave,klienteve dhe arketarve 2vendndodhjet,burimet dhe agjentet5.'erse duhet te preken gjithe keto tabela me procese regjistrimiJ Sepse ne tabelen e shitjeve duhet te regjistrohen tranksaksioni I ndoshur me gjith te dhenatE ne tabelen shitje;mallra do te regjistrohen mallrat qe jane bere dalje ne kete ngjarjeEne tabelen e arkave do te aksesohet arka specifike per tu verifikuar nese ekziston apo joEtable e klientve shfr tezohet per te marr kodin e klientitEtabela e arketareve per te verifikuar numrin e sigurimeve shoqerore te arketarit dhe tabela e mallrave per te marre kodin e inventarit te shitur.Ne eshte cudi pra qe preken ne modelin !E"# gjithe tabelat e elementeve qe kane lidhje direkte me njera;tjetren . 'ersa I perket proceseve te mirembajtjes ne supermarketin Kristal,per cdo tranksaksion shitje do te modifikohen dhe perditesohen te dhenat ne tabelet e arketareve,arkave,mallrave dhe klienteve.'roceset e raportimit do te aksesojne ato tabela te cilat permbajne atribute per te cilat kane nevoje perdoruesit e informacionit.'.sh per te ndertuar raporitn <shitjet sipas cdo arketari=I cili ka atributet e specifikuara,duhet te merren te dhena nga tabela e mallrave 2pershkrimi5,tabela e shitjeve 2sasia e shitur5 table e arketareve 2te dhena mbi arketarin5dhe tabela shitje;mallra.

F%$)#a 6.** Nd%,%m% I /#"0e&e e te #e$'%&t#%m%t dhe m%#em+a't'e& ne ta+e1at e m"de1%t REALB D%a$#ame ,"nte,&t% e 9a#,)11%m%t te te dhena e!/#"0e&% I &h%t'e e!&)/e#ma#,et K#%&ta1.. &okumentimi I hapit te nente behet zakonisht duke ndertuar per cdo process informacioni diagram konteksti te qarkullimit te te dhenave 2&C&5. ?rafikisht men ra sesi proceset e regjistrimit dhe mirembajtjes prekin cdo table te modelit !E"# per supermarketin Kristal tregohet ne figuren F.44. Ne kete figure ata skedare qe kane d shigjeta fluksi te dhenash 2p.sh tabela e arketareve5 do te thote se preken nga d procese informacioni,edhe nga regjistrimi 2shigjeta njekaheshe5,dhe nga mirembajtja 2shigjeta d kaheshe5.Cigura

[Type the document title] [Year]


F.47 tregon sesi preket cdo tabele nga procesi I raportimit te outputit <shitjet sipas arketareve=.'er cgo raport mund te ndertohet nga nje diagrame e tille e qarkullimit te te dhenave.

F%$)#a 6.*2 Ta+e1at /e# ")t/)t%n?&h%t'e &%/a& a#,eta#e e? B D%a$#ame ,"nte,&t% e 9a#,)11%t te te dhena e!/#"0e&% I &h%t'e e!&)/e#ma#,et K#%&ta1.

6a/% *A - Nde#t%m% I /#"t"t%/%t te /#"$#am%t. 'erfundimishtme kompletiminedhe te hapit nente eshte ndertuar skica e programit kompjuterik.6erheqim vemendjen drejt faktit se deri ne kete moment te planifikimit te sistemit akoma nuk eshte vendosur kontakti me kompjuterin.'ra pjesa kr esore e punes per programet kompjuterike behet pa prezencen e kompjuterave.Sigurisht mund te shfr tezohen edhe soft%ar te posacem qe ndihmojne ne hap ate ndr shem te modelit !E"# por perdorimi I t re nuk mund te kompenzoj mungesen e te kuptuarit te proceseve te organizates. Ne hapin e dhjete bazuar ne skicen e perfituar,ndertohet nje prototip I sistemit te informacionit.'rototipi eshte nje program kompjuterik qe shembellen me programin qe do te dizejnohet per eshte I kufizuar ne tipare dhe kapacitet."i megjithate arrin te krijoj persht pjen sesi do te duken ne sistemin e plote ambientet e punes se hedhjes se te dhenave,perpunimi I t re dhe outputet e krijuara.'rototipi I programit eshte si modeli market I nedertesave para se ato te ndertohen realisht.Ne kete faze eshte e mundur te permiresohen tipare te modelit para se te behen investime te medha ne te. Nakonisht ndertimi I prototipit te programit eshte ajo pjese e punes qe merret persiper nga specialistet e I6.Nepermjet njohurise dhe mjeteve te t re ata shndrrojne konceptet dhe idete e mbledhura ne hapat e meparshem nga kontabilistet dhe konsulentet ne programe te verteta ne miniature.Ndertimi I prototipeve sot,si edhe vete sistemeve te plota behet nepermjet gjuhve te programimit te quajtura te brezit te katert 29 th generation language5.Keto lloj gjuhesh programimi I ngjajne shume gjuheve didaktike humane te perdorura nga njerzit ,persa I perket komandave dhe instruksioneve te dhena.Ndertimi I prototipeve te sistemeve te orientuara drejt ngjarjeve te biznesi,si k qe u prezantua ne kete teme,nuk varet ne nje teknologji specifike

[Type the document title] [Year]


hard%are apo soft%are."i eshte I pershtatshem per cfardo lloj kushtesh qe te kene organizatat,kushte te cilat jane ne ndr shime te vazhdueshme te shpejta. 'rototipi I programeve perbehet nga tre pjese/ 245 struktura e ruajtjes se te dhenaveE 275 format e perdoruara 2ambientet e punes5 per te regjistruar,mirembajtur dhe raportuar procesetE 285 logjika e brenshme e perpunimit te te dhenave te future neper forma,logjike e cila reflektone lidhjet e ngjarjeve dhe elementeve te t re.Ndertimi I prototipeve ndjek hapat si me poshte/ 4. 7. .apet nje table per cdo te tille te specifikuar nga modeli !E"#. 'er cdo tabele ndertohet sistemi I menuve qe ka opsionet/!egjistro te dhena te reja,+iremba 2modifiko5te dhena ekzistuese. Nderto raport dhe &alje.

8. Nhvillohen format e nevojshme 2ambientet e punes5 per te regjistruar gjith te dhenat e kapuara nga ngjarja dhe per ti ruajtur ato ne tabelet e duhura. 9. Nhvillohen format per te modifikuar te dhenat mbi elementet elidhur me ngjarjet 2burimet,agjentet,vendndodhjet5. :. Nhvillohen mjete kerkimi2filtrimi5per te ndertuar rapportet e deshirura. F. 'ercaktohet formati I raporteve per raportet me te shpeshta. G. Shkruhen komandat per te ekzekutuar regjistrimin e mirembajtjen e te dhenave si edhe kerkimin ,filtrimin dhe ndertimin e raporteve. U. Secila prej formave te regjistrimit, mirembajtjes,raportimit lidhjet me menute perkatese ne hapin e d te ,duke u shendrruar ne nje zgjidhje qe e ben me vone perdoruesit kur futet ne program. 'raktikisht ndertimi I nje prototipi munde te perfshije hap ate tjere ,apo te detajohet me shume ne varesi te kompleksitetit te sistemit te s nuar.'or ne rastin e supermarketit Kristal qe eshte nje shembull relativisht I thjeshte pasi modelon vetem nje ngjarje,keto hapa jane me se te mjaftueshem.

F1e,&%+%1%tet% I m"de1%t REAL

" eshte ndertimi I prototipit te programit hapi I fundit J 'ergjigjja eshte <,$=.&he jo vetem sepse pas prototipit duhet te zhvillohet program I plote me gjithe kapacitetin e tije,po me teper sepse ne shumicen e rasteve kane ndoshur ndr shime qe nga fillimi I planifikimit te sistemit .'ra qe nga moment fillestare ,hapi I pare I modelit !E"# ,deri ne momentin qe prototipi eshte gati munde te kene nr shuar shume rrethana .p.sh ,ne rastin e marre ne shq rtim munde te kete lindur nevoja per te patur informacion ne tepricat e det rimeve nga klientet.Kjo nevoje e perdoruesve do te thote nd r shime ne modelin e planifikuar.+egjithate,reflektimi I t re eshte deri diku I thjeshte per shkak te tipareve fleksibil qe ka cdo s stem I dizenjuar me metoden !E"# per tMiu pershtatur risive.

[Type the document title] [Year]


Ne shembullin tone ,qe sistemi te jepe informacion mbi det rimet e klienteve,do te thote te identifikosh nje ngjarje tjeter <klienti paguan= dhe te modelosh lidhjen qe kjo ngjarje ka me ate ekzistuese <klienti blen=.Keshtu <arketimi=behet nje ngjarje e re ne model dhe per te ndiqen te njejtat hapa qe u ndoqen ne ngjrjen <shitje=Identifikohen burimet 2paraja,kudo qe ndodhet ne arke apo ne banke,dhe ne cfado forme ,cek apo cash5,agjentet 2klienti qe paguan dhe agjenti I mbledhjes se llogarive te arketueshme5,si dhe vendndodhja 2qe ne pergjithsi specifikohet vete supermarket5.#e te supozojme se ndersa supermarket Kristal fillon te aplikoj praktiken e re te shitjes me kredi ka vendosur rregullat e meposhtme/

WNje shitje mund te shl het nepermjet disa kestev. W-do arketim mund te jete per disa shitjeve te bera me pare. W-do pagese behet vetem nga nje klient. W'er cdo arketim eshte nje pergjegjsi vetem nje agjent mbledhjesh te ##". W'agesa behet vetem ne d qan2ne kete rast vetem nje I tille5. W6e gjitha parate e arketuara shkojne ne te njejten llogari <mjete monitare=. +e rregullat e mesiperme ,diagram E;! me lidhjet kardinale perkatese do te paraqitej si ne figuren F.48 kurse lista e tabelave me celesat kr esore,te huaj dhe atributet e tjera si me poshte.

[Type the document title] [Year]

F%$)#a 6.*4 D%a$#ama E5R m"de1%n e z$'e#)a#!&h%t'e5a#,et%m!&)/e#ma#,et K#%&ta1

6abela e arkave 6abela e mallrave 6abela e shitjeve

numri I arkes;Sceles kr esore kodi I inventarit;Sceles kr esore numri I shitjes;Sceles kr esore

d qani,data,kostojaII. pershkrimi,cmimi actual,kostoja aktualeI numri I arkes,kodi I klientit,numri i koha absoluteI..

Sigurimeve shoqerore ;Scelesa te huaj 6abelat e klientit 6abela e arketarit kodi I I klientit;Sceles kr esore

emri ,adresa ,ditlindja,gjendja civile,emailI.

numri I sigurimeve shoq.;Sceles kr esore emri,komisione,ditlindja adresa,telII.

6abela shitje;mallra numri I shitjes dhe kodi I inventarit;Sse bashku celes te huaj sasia,kostojaIII.. 6abela e parave 6abela e d qaneve lloji I parave;Sceles kr esore numri I d qanit;Sceles kr esore pershkrimi,shumaII.. adresaIIII. lloji I paras,kodi I klientit dhe numri i koha,shuma e arketuarIIII

6abela e arketimeve numri I arketimit ;Sceles kr esor Sig.shoq se bashku;Scelesa te huaj

[Type the document title] [Year]


6abela e agjentit ##" numri I sigurimeve shoq;Sceles kr esor emri,paga orareIII. 6abela e arketim;shitje numri I shitjes dhe numri I arketimit se bashku;Sceles kr esor dataIIII.

F%$)#a 6.*7. L%&ta e ta+e1a e REAL /e# m"de1%n e z$'e#)a# &h%t'e5a#,et%m!&)/e#ma#,et K#%&ta1

Kihet re se kerkesat e reja nuk ndr shuan asgje ne lidhje me planifikim fillestar,keto kerkesa thjesht shtuan sasin e elementeve qe duhet te modeloheshin ,prandaj konsiderohet zgjerim I modelit.Ngjarja e re shtohet ne model eshte <arketimi=dhe per te nevojiten nje process regjistrimi si dhe nje process mirmbajtje per elementet e lidhura me arketim sic jane d qani 2vendndodhja5paraja 2burimi5 dhe agjenti I mbledhjes se ##" 2agjenti5.Sa per klientin ai eshte agjent pjesmarres ne te d ja ngjarjet ,pra tashme ekziston ne model,duhet vetem te lidhet me ngjarjen e re <arketim=.

Ne tabelat e reja shtohen ne model mund te merren informacione te tilla si /llogarite e arketueshme deri ne daten aktualeEllogarit e arketueshme spas klienteveEllogarit e arketueshme sipas llojit te mallit,arkes ku jane shitur arketarit Esasia e disponueshme e mjeteve monetare etj.

K zgjerim I modelit do te ndikohet gjithashtu edhe ne ndertimin e prototipit te tije.Ne kete te fundit duhet te shtohet nje form e re 2ambient I ri pune5 per te regjistruar te dhenat mbi shl erjet e klienteve,forma te reja te perditesuara tabelat per mjete monetare dhe arketim;agjente,si edhe proceset e reja raportuese per outputet e reja qe deshirohen.

Udhez%me /e# ,"nt#"11%n e m"de1%t.

6eknika !E"# perbehet nga me shume hapa dhe sic u pa eshte shpesh e thjeshte qe duke u marre me aspektet mekanike te modelit,harrohet objektivi I tije.'er tu bindur se detajet ne teresine e t re reflektojne modelim te saktte te procesit te interesuar sugjerohet te behen verifikimet e meposhtme/

Shq rtoni tbelat qe keni ndertuar dhe sigurohuni qe/

4. Keni nje tabele per cdo element 2ngjarje,burim,agjent,vendndodhje5ne model plus nje tabele lidhese per cdo element me mardhenie kardinale 2N/N5.

[Type the document title] [Year]


7. 'er cdo tabele eshte identifikuar nje atribite si celes kruesor I saj qe identifikon ne men re unike regjistrimet e tabeles.'er tabelat qe reflektojne lidhjet2N/N5,celesi kr esore perbehet nga me shume se nje attribute ,perbehet nga kombinimi I celsave te huaj te tabelave qe lidh. 8. 6abela e ngjarjes duhet te kete attribute mbi daten dhe kohen e ngjarjes qe te mund te dokumetoj kohen kur ajo ka ndodhur. 9. -do tabele ngjarjeje mund te lidhet me tabelat e burimeve,agjenteve dhe vendndodhjeve te saj qe lidhen direkt me ted he anasjelltas.Kjo lidhje krijohet nepermjet vendosjes ne me re intelegjente te celesave te huaj dhe eshte shume e rendesishme ne nderitmin e gjurmes elektornike te auditit. :. 6e dhenat mbi ngjarjen duhet te ruhen vetem ne tabelen e ngjarjes."snje e dhene mbi ngjarjen nuk duhet te gjendet ne tabelat e burimeve,agjenteve dhe vendndodhjeve. F. -do tabele perfshin gjithe ato attribute qe gj kohen te nevojshme per kendveshtrimet qe duan te marrin perdoruesit e informacionit ne te ardhmen.+enjanoni perfshirjen si attribute ne tabela te at re te dhenave qe mund te llogriten dhe derivohen nga te dhena te tjera.

Shq rtoni proceset e informacionit dhe verifikoni qe ato te perfshijne sa me poshte/

4. Ka nje process informacioniper regjistrimin e cdo ngjarjeje.K procesregjistrimi prek tabelat e ngjarjeve,tabelat e lidhjeve 2N/N5dhe tabelat e elementeve te lidhura direkt me ngjarjen. 7. Ka nje process mirmbajtje dhe perditsimi per cdo burim,agjent dhe vendndodhje te ruajtur ne bazen ete dhenave. 8. Ka nje process raportimi per cdo lloj output te kerkuar nga perdoruesit e informacionit.'er secilin nga keto procese mund te ndertohet nje diagrame konteksti e qarkullimit te te dhenave,&C&.+egjithate ,&C& nuk mund te ndertohen per gjith raportet e mundshme te kerkuara,ndaj kufizohemi vetem te raporetet kr esore.

P(et'e. 4. Ne sa lloje strukturash mund te organizohen bazat e te dhenaveJ 7. -ili eshte rendi hierarkik I lementeve ne bazen e te dhenaveJ 8. -ili eshte ndr shimi midis bazes se te dhenave dhe sistemit te mena(himit te saj &*+SJ 9. -fare kuptoni me lidhje kardinale te elementev ne modelin !E"#J

[Type the document title] [Year]


:. Si percaktohen kardinalitetet maksimaleJ'o ato minimaleJ F. -ilat jane proceset kr esore te informacionitJ G. -fare atributesh permban zakonisht nje regjistrim ne nje table shitjeshJ'o ne nje tabele burimeshJ6abele agjentiJtabele vendndodhjeJ U. -ilat attribute ka te ngjare te perfshihen ne nje tabele te +jeteve +onetareJ'o ne nje tabele te "rketimeve te mjeteve monetareJ H. Shpjegoni konceptin e celesit kr esore,d tesor dhe ati te huaj. 43. -far kuptoni me normalizim te te dhenaveJ 44. Si kufizohet perfshirja e atributeve jo kr esore ne tabelat e modelit !E"#J 47. -fare eshte nje prototip programJSi ndertohet aiJ 48. -fare jane format me menute ne nje prototip programJ

U&ht%me U&ht#%m% *. Shpjegoni rregullin per te lidhur d elemente me atribut maksimal te lidhjes kardinale/ a. 4/4 b. 4/N c. N/4 d. N/N

U&ht#%m% 2. Nje auditues I brendshem duhet te kuptoje mire konceptet baze te perpunimit te te dhenave si p.sh,organizimi dhe ruajtja e te dhenave , ne men re qe te vlersoje sakte sistemet e informacionit qe shfr tezon organizata. a. 'erkufizoni konceptet e meposhtme ne nje ambient perpunimi te te dhenave 245 fushe te dhenashE 275 regjistrim E285 skedar. b. 245 perkufizoni nje baze te dhenash.275 listoni d avantazhe dhe d disavantazhe te sistemeve me baza te dhenash.

[Type the document title] [Year]


Tshtrim I adaptuar nga -I";-ertified Internal "uditor

U&ht#%m% 4. Shoqeria *E- shprendan perberes elektrik per industrine e ndertimit .Shoqeia I ka fillesat e veta para 4: vitesh sin je furnitor local kurse tashme kokurone fuqishem ne pjesen veriore qendrore te S.*".+e zgjerimin e saj shoqeria implementoi nje sistem kompjuterik per kontrollin e inventarit.?radualisht u kompjuterizuan edhe pjes te till ate sistemit te informacionit si llogarite e arketueshme,llogarite e pagueshme,liste;pagesat dhe analiza e shitjeve,nderkohe qe keto funksione gjithashtu rriteshin e zgjeroheshin ."ktualisht per shkak te rendesis qe ka sistemi I invenatrit eshte permiresuar ne nje sistem;online,kurse aplikimet e tjera operojne akoma me perpunimin ne grup.+e kalimin e viteve shoqeria ka akumuluar rreth 433 aplikime te veqanta kompjuterike,se edhe mirmbane qindra skedare te vecante informacioni. Shoqeria perballet me konkurrence te forte nga furnitoret locale.Ne nje mbledhje te drejtuesve,nje mena(her shitjesh u ankua per veshtiresite ne marrjen e informacioneve aktuale te perditesuara per tMiu pergjigjur p etjeve te klienteve .Edhe te tjere drejtues u shprehen se kishin veshtiresi ne marrjen e informacioneve te nevojshme ne kohen e duhur.Si rezultat presidenti I *E- kotaktoi nje firme konsulente per te hetuar situaten .Konsulenti rekomandoi instalimin e nje sistemi te mena(himit te te dhenave 2&*+S5,cka *E- e pranoj dhe punesoi ,.? si administrator te bazes se te dhenave. Ne mbledhjet pasuese te drejtuesve ,.? paraqiti nje pamje te pergjithshme te &*+S ,duke argumentuar pro atrukturimit ten je baze qendrore te dhensh.Keshtu ne vend qete dhenat tu caktoheshin aplikimeve te caktuara ato do te mbiledheshin se bashku ne nje skelet te vetem cka shpresohej se do te sillte ndr shime eficiente ne organizate.

Ke#,"het a. Shpjegoni ndr shimet baze mes sistemit te vjeter te *E- dhe atije te ri,pra ndr shimi midis sistemit me skedare dhe sistemit me baze te dhenash. b. 'ermendni te pakten tre avantazhe dhe tre dizavantazhe ten je sistemi ne baze te dhenash. c. 'ershkruani pergjegjesit dhe det rat e nje administrator te bazes se te dhenave, Tshtrimi I adaptuar nga -+";-ertifed +anagement "ccountant.

U&ht#%m% 7. Shfr tezoni te dhenat ne tabelat e meposhtme per tMiu pergjigjur kerkesave.

[Type the document title] [Year]


Tabela e ngjarjes se shitjeve

Ke#,"het a. -ilat jane ngjarjet ,burimet,agjentet dhe vendndodhejt qe jane perfshire ne modelin !E"# ,dhe jane perdorut per te dizenjuar keto tabela J b. Identifikoni celsin kr esore te seciles table . c.Identifikoni celsin e huaj ne secilen tabele . d. #istoni burimet dhe agjentet e perfshire ne ngjarjen e shitjes numer 7 . e. #istoni burimet dhe agjentet e perfshire ne ngjarjen arketimi I parave numer 433. f. " dfalloni ndonje gjurme auditi prezent ne kete skenarJ Shpjegoni O g. Supozoni se doni te gjeneroni nje fature 2kupon tatimor5 per klientin 8F:9 e cila listone emrin dhe adresen e klientit,emrin e agjentit te shitjes , dhe te gjitha informacionet mbi shitjen , perfeshi mallrat e shitura. 'er cilat tabela keni nevoj per te gjeneruar kete fatureJ Si do ti lidhni te dhenat nga tabelat te ndr shme per te gjeneruar dokumentinJ 'erdorni nje diagrame konteksti te qarkullimit te te dhenave per tu pergjigjur . h. Supozoni se doni te ndertoni nje raport qe liston emrin e cdo klienti dhe shumen e det ruar te secilit. -ilat tabela ju duhen per te gjeneruar kete raportJ Si do te lidhenit te dhenat nga tabela te ndr shme per te gjeneruar dokumentinJ 'erdorni nje diagram konteksti te qarkullimit te te dhenave per tu pergjigjur . i. Shpjegoni perse nuk nevojitet te perfshijme shumen e shitjeve totale si atribut ne tabelen e shitjeve J j. Nese ju duhet te regjistroni shitjen e meposhtme / <shitja numer 9/ne 7X 43 /ne termat 8D4:,nD83Eagjenti numer 7E klienti 4747E4: njesi te artikullit HHU me 7H: leke per njesi=. -ilat tabela do te perdornit gjate regjistrimit dhe me cfare qellimi 2regjistrim apo mkirmbajtje5J Sa te dhena do te shtoni ne secilen tabeleJ

[Type the document title] [Year]


k.Nese do tMju duhet te mirmbani 2modifikoni5 te dhenat per te reflektuar nje ndr shim ne mbiemrin e adresen e "rba 'ecit, cilen 2at5 table 2al5 do ta perdornitJ Si do ti lidhnit ato nese do te perdorni me shume se njeJ Sa te dhena do te shtoni ose modifikoni ne secilen tabeleJ l. Nese ju duhet te regjistroni arketimin e meposhtem E <arketimi numer 434 E me 7D43E nga klienti numer 8F:9 I cili shl en shitjen numer 4 E ne shumen 9H8:Edepozituar ne llogarine numer :47434=. -ilen 2at5 table 2al5 do te perdornitJ Si do te lidhnit ato nese do te perdorni me shume se njeJ Sa te dhena do te shtoni ose modifikoni ne secilen tabele J U&ht#%m% : . -*- prodhon dhe shet pjes elektronike per klientet e saj ne te gjithe vendin. 6abelat tregojne disa regjistrime ne bazen e te dhenave per kontabilitetin. 'er shembull tabela L Shitjet sipas artikujve L tregojne te dhena per shitjen e secilit artikull te kompanise. $se tabela L #ikuidimet e klienteve L tregojne gjithe pagesat e klienteve te renditura sipas numrit te fatures . Te dhenat-

Ke#,"het4. 6abela L shitjet sipas artikujve L regjistrimet renditen sipas kodit te artikullit. " eshte kjo e vlefshmeJ " do te ishte me e vlefshme nese renditja do te behej jo sipas kodit te artikullit, por sipas fatures J 7. Ne tabelen L Shitjet sipas numrit te fatires L fatura numer K;8 tregon qe vlera eshte Y4F,333. -ili klient ka table me kete fatureJ -fare artikuj ka blere me kete fatureJ Sa ka qene vlera e secilit artikullJ 8. Klentet kane tre mundesi pagese / a5 :P zbritje nese paguajne menjeher , b5 7P zbritje ne sasi nese paguajne brenda 4: diteve dhe c5 pagesa brenda F muajve. -fare ka perfituar klienti ,.'.-arpenter per faturen K;7J

[Type the document title] [Year]


9. &uke perdorur te dhenat , cilat jane vlerat e shitjeve 8 mujore per shitesit S;44 dhe S;47J :. Supozoni se klienti -;4 deri ne -;: e ka filluar kete tre mujor me det rim zero. -ila eshte gjendja e t re taniJ

Raste studimore . Ra&t% 6.* C Ken+a#t <"m/an( C R%d%ze'n%m% I #a/"#t%t te 3%t%m%t te /1an%3%,)a#.2

+enagjeret e kompanise Kenbart kane vendosur se duhet kushtuar nje vemendje e vecante ndaj planifikimit te fitimeve dhe jrahasimit te <rezultateve < me <planin < . Nje sistem I ri per planifikimin e fitimeve eshte implementuar per te ndihmuar me kete objektiv . Komapnia perdor raportet e marzhit te kontributit per qellime te raportimit te brendshem dhe aplikon kete koncept te bu(hetit fleksibel per vleresimin e kostove variable. +ena(heret ekzekutiv te Kenbart perdorin termat e meposhtem kur rishikojne dhe analizojne rezultatet aktuale dhe perfitimiet e planifikuara . 'lani fillestar 0 fitimi I planifikuar I miratuar dhe adoptuar nga drejtuesit per vitin. 'lani I rishikuar 0 plani fillestar I modifikuar si pasoje e veprimeve te marra gjate vitit 2 zakonisht qdo 8 muaj 5 nga drejtuesit ekzekutiv . 'lani I rishikuar fleksibel 0 plani me aktual 2p.sh. ose plani fillestar ose plani I rishikuar , nese nje nga keto eshte pergaditur 5 rregulluar per ndr shime ne vellim dhe norm ate shepenzimeve variable. !ezultatet aktuale te @6& 0 rezultatet aktuale te operimit per vitin . 'ozicioni aktual eshte totali I rezultateve aktuale nga fillimi deri ne momentin aktual te vitit plus plani I rishikuar fleksibel per muajt e mbetur deri ne fund te vitit. &rejtuesit ekzekutiv mblidhen cdo muaj per te pare rezultetet aktuale krahaasuar me fitimin e palnifikuar .-do supozim apo ndr shim madhor ne planin e fitimit zakonisht nderlidhet me planin tremujor menjehre sapo tremujori I pare eshte perfunduar . Cigura me poshte siguron nje skice te !aportit te Citimit te 'lanifikuar dizejnuar nga nensistemet e perpunimit te informacionit . Sistemi aktual prodhon kete raport te muajit dhe cdo here drejtjuesit ekzekutiv ndermarrin nje ndr shim apo modifikim ne planet e t re . 'er pasoje shume veerzione te ndr shme ekzistojne mbi planin e fitimeve te firmes, e cila e ben analizen te veshtire dhe konfuze. K"m/an%a Ken+a#t > Ra/"#t% I 3%t%m%t te /1an%3%,)a# M)a'% ! %t% de#% &"t M)a'% V%t% de#% &"t +bi 0 nen +bi DNen "ktual P Shitjet Kostot variable prodhimit 'lan Klere P "ktual 'lan Klere

[Type the document title] [Year]


'una direkte S.'' variable Kosto prodh. Kariable tot . ;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;; +arzhi I prodhimit Shpenzime shitje variable +arzhi I kontributit Kosto fikse 'rodhimi Shitje "dministrim I pergjithshem Citimi para tatimit 6atim; fitimi Citimi neto &isa anetare te drejtimit te larte nuk jane dakord me !aportin e Citimiti te 'lanifikuar sepse kolona <'lani= nuk eshte e mirepercaktuar dhe ndr shon ne kuptim nga nje raport ne tjetrin . 'er me teper , raporti nuk perfshine nje kolone te pozicionit aktual . 'er pasoje nensistemi kontabel I eshte kerkuar te punoje me informacionin e perpunuar ne nensistemet qe po konvertohet dhe pikat referuese per krahasimin e rezultateve . Ke#,"het 4. ,epni shembujte disa prej tabelave me te dhena qe shfr tzohen nga SIK I shoqerise Kenbart per te ndertuar !aportin e Citimit te 'lanifikuar . 7. !idizejnoni formatin e paraqitjes se !aportit te Citimit te 'lanifikuar ne men re qe te jete me I dobishem per drejtuesit e larte te Kenbart ne det rat e t re per rishikimin e rezultateve dhe operacioneve te planifikimit . Shpjegoni ars et per secilin modifikim te bere ne raport . 8. 'er raportin e ri te fitimit te planifikuar qe keni sugjeruar , cilat tabela te bazes se te dhenave do te shfr tzonit per te grumbulluar informacionin qe kerkohet J 6regojeni kete duke perdorur nje diagrame konteksti te qarkullimit te te dhenave . Ra&t% 6.2 C S")de# ! O1e& ! F#ane, ! LLP = M"de1%m% I te dhena e ne/e#m'et REAL.?

[Type the document title] [Year]


Shoqeria < Souder , $les , Cranek= eshte nje shoqeri nderkombetare konsullentash me qender en -ikago , Ilinois , S.*" . Ne figuren me poshte paraqitet diagram e thjeshtezuar E;! e 'rocesit te blerjes dhe pageses se paisjeve dhe furnituarve

Ke#,"het *. Ne diagramen E;! percaktoni kardinalitetet e lidhjes mes elementeve duke ndjekur rregullat e modelit !E"#. 2. 'ershkruani tabelat e nevojshme qe duhen hapur ne bazen e te dhenave per kete model. !espektoni rregullat e percaktuara ne modelin !E"# . 'er cdo tabele identifikoni emrin dhe celesin kr esor te saj . Identifikoni gjithashtu celesin e huaj 2 nese ka5 dhe te jene te pakten tre attribute 2 ne total5 per cdo tebele .

Ra&t% 6.4 SDam S)//1%e& = n"#ma1%z%m% I te dhena e .

S%am Supplies eshte nje shites me shumice I pajisjeve sportive per shitesit me pakice ne nje zonte te metropolit . Kompania I blen direkt pajisjet nga prodhuesi dhe ia shet d qaneve te pakices ne ate rajon . !enditja e te dhenave tregon nje pjese te informacionit qe kerkohet nga sisitemi I blerjes se porosive ne blerje . K informacion eshte karakteristik per departamentin e blerjes ne kontabilitet , por nuk eshte I mire organizuar . Ne kolonat ne te djathte ka shume informacione qe perseritet , k nuk mund te ruhet ne sistem .

[Type the document title] [Year]

Ke#,"het *. !iorganizimi edhe njehere te dhenat duke u perpjekur qe ti normalizoni ato . Shmangni sa te jete e mundur perseritjen e te dhenave dhe lidhjet vartesore mes t re 2. 'asi keni normalizuar te dhenat , sa tabela keni ndertuar gjithsej per kete rast J Sa ngjarje burime dhe agjent keni zbuluar ne sistemin e blerjeve te shoqerise J Identifikoni lidhjet kardinale mes elementeve dhe tabelave qe keni ndertuar per to .

[Type the document title] [Year]


Ke#,"heta. -ilat jane ngjarjet,burimet,agjentet dhe vendndodhjet qe jane perfshire ne modelin !E"# dhe jane perdorur per tu dizejnuar keto tabelaJ b. Identifikoni celesin kr esor te seciles tabele. c.Identifikoni celesin e huaj ne secilen tabele. d. #istoni burimet dhe agjentet e perfshire ne ngjarjen e shitjes numer 7. e. #istoni burimet dhe agjentet e perfshire ne ngjarjen arketimi I parave numer 433. f. " dalloni ndonje gjurme auditi prezente ne kete skenareJshpjegoniO g. Supozoni se doni te gjeneroni nje afture 2kupon tatimor5per klientin 8F:9 e cila liston emrin dhe adresen e klientit ,emrin e agjentit te shitjes,dhe te gjitha informacionet mbi shitjen,perfshi mallrat e shitura.'er cilat tabela keni nevoj per te gjeneruar kete fatureJ Si do te lidhnit te dhenat nga tabela te ndr shme per te gjeneruar dokumentinJ'erdorni nje diagrame konteksti te qarkullimit te te dhenave per tu pergjigjur. h. Supozoni se doni te ndertoni nje raport qe liston emrin e cdo klienti dhe Shumen e det ruar te secilit.-ilat tabela ju duhen per te gjeneruar kete raportJSi do te lidhnit te dhenat nga tabela te ndr shme per te gjeneruar dokumentinJ'erdorni nje diagrame konteksti te qarkullimit te te dhenave per tu pergjigjur. i. Shpjegoni perse nuk nevojitet te perfshijme Shumen e shitjeve totale si atribut ne tabelen e shitjeveJ j. Nese ju duhet te regjistroni shitjen e meposhtme <shitja numer 9Ene 7V43Eme termat 8V4:,ne 83E agjenti numer 7 E klienti 4747 E 4: njesi te artikullit HHU me 7H: leke per njesi . -ilat tabela do te perdornit gjat regjistrimit dhe me cfar qellimi 2 regjistrim apo mirembajtje 5J Sa te dhena do te shtoni ne secilen tabele J k.Nese do tMju duhet te mirembani 2 modofikoni 5 te dhenat per te reflektuar nje ndr shim ne mbiemrin dhe adresen e "rba 'ecit , cilen 2at5 table 2la5 do te perdornit J Si do ti lidhnit ato nese do te perdorni me shume se nje J Sa te dhena do te shtoni ose modifikoni ne secilen tabele J l. Nese ju duhet te regjistroni arketimin e meposhtem / <arketimi numer 434 E me 7D43E nga klienti numer 8F:9 I cili shl en shitjen numer 4E ne Shumen 9H8:E depozituar ne llogarine numer :47434= -ilen 2at5 do te perdornitJ Si do ti lidhnit ato nese do te perdornit me shume se nje J Sa te dhena do te shtoni ose modifikoni ne secilen tabele J

[Type the document title] [Year]


US6TRIMI :

-*E prodhon dhe shet pjese elektronike per klientet e saj ne te gjith vendin . 6abelat tregojne disa regjistrime ne bazen e te dhenave per kontabilitetin . 'er shembull tabela L Shitjet sipas artikujve L tregojne te dhena per shitjen e secilit artikull te kompanise . $se tabela L #ikujdimet e klienteve L tregojne gjihte pagesat e klienteve te renditura sipas numrit te fatures .

6"*E#"

KE!K$.E6 4. 6abela Shitjet sipas artikujve regjistrimet renditen sipas kodit te artikullit . " eshte kjo e vlefshme J a do te ishte me e vlefshme nese renditja do te behej jo sipas kodit te artikullit , por sipas fatures J 7. Ne tabelen L Shitjet sipas numrit te fatures L fatura nr K;8 trregon qe vlera eshte Y4F.333. -ili klient ka blere me kete fature J -fare artikuj ka blere me kete fature J Sa ka qene vlera e secilit artikullit J 8. Klientet kane tre mundesi pagese / a 5 :P zbritje nnese paguajne menjehere , b5 7P zbritje ne sasi nese paguajne mbrenda 4: diteve dhe c5 pagese brenda F muajve . -fare ka perfituar klienti ,.'.-arpenter per faturen K;7J 9. &uke perdorur te dhenat , cilat jane vlerat e shitjeve 8 mujore per shitesit S;43, S;44 she S;47J :. Supozoni se klienti -;4 deri ne -;: e ka filluar kete tremujor me det rim zero . -ila eshte gjendja e t re taniJ

[Type the document title] [Year]

[Type the document title] [Year]