You are on page 1of 395

HANA KORA Penologija Prvo izdanje Recezenti prof.dr. Vladimir Krivokapi prof.dr. Hasan Bali prof.dr.

Miodrag Jovi Lektor Mensura atovi, prof. Korice uredio Demir Kora Izdava: Pravni fakultet u Kiseljaku Za izdavaa dr. Alija Ismet Odlukom o davanju saglasnosti Senata Univerziteta u Travniku, broj 173/09, od 30.10.2009.godine, odlueno je da se knjizi Penologija, autorice prof.dr.Hane Kora dodjeljije status univerzitetski udzbenik. Odlukom Senata Univerziteta u Novom Pazaru, broj........., od .......2009.godine, odlueno je da se ovaj udzbenik moe koristiti kao udzbenika literatura za nastavni predmet Kriminologija s penologijom na Pravnom fakultetu , na optem odsjeku i odsjeku za kriminalistiku tampa: DES Sarajevo ISBN CIP Katalogizacija u publikaciji Nacionalna biblioteka ............................... KORA; Hana Penologija / Hana Kora. Pravni fakultet u Kiseljaku str.......: grafiki prikazi.......cm

ISBN

prof.dr.HANA KORA

PENOLOGIJA

PENOLOGIJA SADRAJ PRVI DIO Razvoj penoloke misli i prakse Prvo poglavlje 1.Pojam penologije, predmet, cilj i zadaci ..................................................... 1.1.Predmet, cilj i zadaci penologije ............................................................. 2.Odnos penologije i drugih nauka ................................................................ 2.1.Penologija i krivino pravo ....................................................................... 2.2.Penologija i krivino procesno pravo ................................................... ... 2.3.Penologija i kriminologija ......................................................................... 2.4.Penologija i viktimologija ......................................................................... 2.5.Penologija i sociologija ............................................................................ 2.6.Penologija i psihologija ............................................................................ 2.7.Penologija i psihijatrija ............................................................................. 2.8.Penologija i kriminalna politika .............................................................. 2.9. Penologija i pedagogija .......................................................................... 2.10.Penologija i penoloka kriminalistika ..................................................... Drugo poglavlje Razvoj penoloke misli 1.Historijski razvoj penoloke misli ................................................................ 1.1.Praoblici drutvene reakcije .................................................................... 2.Oblici kanjavanja ...................................................................... ................ 2.1.Period privatne reakcije na kriminalitet ................................................... 2.1.1.Progonstvo iz zajednice ....................................................................... 2.1.2.Krvna ili privatna osveta ...................................................................... 2.1.3.Sistem kompozicije .............................................................................. 2.2.Period dravne reakcije na kriminalitet .................................... .............. 2.2.1.Period ispatanja i zastraivanja ........................................................ 2.2.2.Humanistiki period ............................................................................ 2.2.3.Period individualizacije ........................................................................ 3.Prvi pisani zakoni ....................................................................................... 4.Kaznena politika feudalnog doba ............................................................... 5.Stari i srednji vijek ...................................................................................... 5.1.Sakaenje ................................................................................... ............ 5.2.Fiziko kanjavanje ................................................................... .............. 5.3.Oslepljivanje ............................................................................................ 5.4.Kastracija ................................................................................................. 5.5.Poniavanje ............................................................................................. 5.6.igosanje ................................................................................................. 5.7.Trovanje ................................................................................................... 5.8.Dranje koe i ubijanje uz pomo ivotinja ................................. .............. 5.9.Zakopavanje ivog kanjenika ................................................................. 5.10.Davljenje ................................................................................................ 6.Humanizam i renesansa .............................................................................

12 15 17 17 17 17 18 18 18 18 18 19 19

20 20 20 21 21 22 22 23 23 24 24 24 26 26 26 26 26 28 28 28 29 29 30 30 31

7.Novi vijek ................................................................................................... 8.Novovekovna penoloka misao ................................................... .............. 9.Kazna lienja slobode ................................................................................ 10.Reformatorske ideje u penolokoj praksi .................................... ............. Tree poglavlje Iskustva u penitersijarnom sistemu 11.Penitersijarni sistem u Srbiji i Jugoslaviji................................................... 11.1.Vrste kazni u sistemu krivinih sankcija u Republici Srbiji ..................... 12.Stanje penolokog sistema u BiH ............................................................. DRUGI DIO Historijski razvoj penoloke misli Prvo poglavlje 1.Sistem izvrenja krivinih sankcija ......................................................... 1.2.Naela izvrenja krivinih sankcija........................................................ 2.Komunikacija slubenih lica sa licima lienim slobode .................. ......... 2.1.Kako prevladati probleme u komunikaciji?........................................... Drugo poglavlje Razvoj sistema kazni 1.Odnos drutva prema kazni kao fenomenu ......................................... .... 1.1.Kanjavanje ......................................................................................... 1.2.Kazna .................................................................................................... 2.Pravni osnov i svrha kanjavanja .......................................................... 2.1.Granice izvrenja kazni .................................................... .................... 2.2.Teorije o kazni ..................................................................................... 2.2.1.Idealistike teorije o kazni ............................................................. ... 2.2.2.Apsolutne teorije o kazni ................................................................. 2.2.3.Pravne teorije o kazni ...................................................................... 2.2.4.Relativne teorije o kazni ................................................................. 2.2.5.Mjeovite teorije ................................................................................. Tree poglavlje Sistemi izvrenja kazni lienja slobode kroz historiju 1.Historijski razvoj sistema izvrenja krivine sankcije zatvore............... .... 2.elijski sistem zatvora ............................................................................. 2.1.Pensilvanijski ....................................................................................... 2.1.1.Elizabeth Frey ................................................................................... 2.1.2.Jeremy Bentham ............................................................................. 2.2.Auburnski ............................................................................................. 3.Progresivni .............................................................................................. 3.1.Engleski model .................................................................................... 3.2.Irski ili intermedijarni model ................................................................. 3.3.Makonokijev sistem .............................................................................. 3.4.Klasifikacioni model .............................................................................

32 32 33 34

35 35 37

41 41 43 44

48 48 51 53 54 55 55 55 55 56 57

59 60 61 62 63 63 63 63 64 64 64

TREI DIO Savremena penololoka misao Prvo poglavlje 1.Pritvor kao mjera obezbjeenja prisutnosti okrivljenog u krivinom postupku 66 1.1.Uhapena ili pritvorena lica ................................................................. 71 1.1.2.Zato se odreuje pritvor? ................................................................. 73 1.2.Ope pravo zadravanja ...................................................................... 77 1.2.1.Lienje slobode i zadravanje ........................................................... 77 1.2.2.Policijski pritvor ................................................................................. 77 1.2.3.Maloljetna lica u pritvoru .................................................................... 79 1.3.Odreivanje pritvora .............................................................................. 81 1.3.1.Prava i slobode pritvorenika po ZKP-u .............................................. 82 2.Meunarodni instrumenti kojima je tretiran pritvor ................................... 84 Drugo poglavlje Izvrenje kazne lienja slobode kazna zatvora ........................................ 87 1.Kategorizacija kazneno popravnih zavoda ............................................ 91 1.1.KPZ otvorenog tipa ............................................................................... 92 1.1.2.KPZ poluotvorenog tipa ..................................................................... 92 1.1.3.KPZ zatvorenog tipa .......................................................................... 93 1.1.4.KPZ strogo zatvorenog tipa ............................................................... 93 2.Adaptacija na kazneno popravni zavod ................................................ 94 2.1.Sigurnost u zatvorima ........................................................................... 96 2.1.2.Agresivnost, agresivno ponaanje put u nasilniki kriminalitet u KPZ.. 97 2.1.3. vrsti momci u KPZ-a ....................................................................... 102 2.2.Samopovreivanje zatvorenika .................................. ............................. 105 2.2.1.Povredjivanje zatvorenika od strane drugih zatvorenika...................... 106 3.Samoubistva u zatvorima ........................................................................... 108 3.1.Faktori rizika ............................................................................................ 109 3.1.1.Ko pokua a ko se ubije?.............................................. ........................ 111 3.1.2.Razvoj suicidnog profila ....................................................................... 113 3.1.3.Prevencija pokuaja samoubistva i samoubistava u zatvorima .......... 116 3.1.4.Prevencija drugih devijantnih oblika ponaanja u KPZ-a .................... 118 3.1.5.Prevencija ovisnosti o droge ................................................................ 118 5.Kazna zatvora zato i kuda?................................................................... 120 5.1.Krivine sankcije prema maloljetniim licima ........................................... 125 5.1.1.Kazna zatvora za maloljetna lica ......................................................... 127 5.1.2.Kazna zatvora za ene .......................... .............................................. 132 5.2.Prenatrpanost zatvora i cijena izvrenja sankcija .................................. 138 5.2.1.Argumenti protivnika kazne zatvora ................................................... 140 5.2.2.Argumenti za primjenu kazne zatvora ................................................ 143 5.3.Kratke kazne zatvora ........................................................................... 145 5.4.Dugotrajne kazne zatvora ..................................................................... 147 5.5.Kazna doivotnog zatvora .................................................................... 149 5.6.Smrtna kazna ........................................................................................ 159 5.6.1.Naini izvrenja smrtne kazne kroz historiju ..................................... 160

Tree poglavlje 1.Kriza zatvora i pojava alternativnih mjera i sankcija .............................. 1.1.Ukljuivanje sudstva ........................................................................... 1.2.Raspon alternativa ............................................................................. 1.2.1.Novane kazne ................................................................................. 1.2.2.Rad za ope dobro na slobodi .......................................................... 1.2.3.Uslovna osuda .................................................................................. 1.2.4.Sudska opomena .............................................................................. 1.3.Kuni pritvor ............................................................ ............................. 1.4.Poluzatvor i vikend zatvor ............................................. .................... 1.5.Naknada tete kao alternativa krivinih sankcija ................................. 1.6.Mjere bezbjednosti ............................................................................. 2.Posredovanje, pomirenje i poravnjanje .................................................. 3.Nova uloga sudije u izvrenju kazne zatvora ........................................ etvrto poglavlje Osuenika populacija .............................................................................. 1.Odnos formalnog i neformalnog sistema u KPZ-a.................................. 1.1.Kodeks ponaanja osuenika .............................................................. 1.1.2.Razlozi nezadovoljstva zatvorenika .................................................. Peto poglavlje Zatvorska zajednica 1.Osuenika kultura ................................................................................. 2.Deprivacije ............................................................................................. 2.1.Deprivacija slobode .............................................................................. 2.2.Deprivacija materijalnih dobara i usluga ............................................... 2.3.Deprivacija sigurnosti ............................................................................ 2.4.Deprivacije heteroseksualnih odnosa ................................................... 2.5.Deprivacija autonomije .......................................................................... 2.6.Deprivacije duhovnosti .......................................................................... esto poglavlje 1.Uslovni otpust .......................................................................................... 3.Gaenje krivinih sankcija ....................................................................... 3.1.Amnestija ............................................................................................. 3.2.Pomilovanje .......................................................................................... 3.3.Zastara izvrenja krivinih sankcija ...................................................... Sedmo poglavlje Postupanje sa aspekta ljudskih prava 1.Prava osobe liene slobode ................................................................. ... 1.1.Pravo osuenih za vrijeme izdravanja kazne ..................................... 1.2.Pravo na ovjeno postupanje .............................................................. 1.3.Pravo na odgovarajui smjetaj, ishranu i odjeu ................................. 1.4.Pravo na zdravstvenu zatitu ................................................................ 1.5.Pravo na grupni i individualni tretman ................................................... 1.6.Pravo na rad i prava po osnovu rada .................................................... 1.7.Pravo na ispovedanje vjere ................................................................... 1.8.Pravo na albe, pritube i podneske .................................................... ..

166 170 171 176 17 8 180 183 183 184 184 185 187 188 190 190 192 194

195 196 196 197 197 198 198 199 200 206 207 208 209

210 210 211 213 215 219 219 220 221

1.9.Pravo na komunikaciju sa spoljnim svijetom .......................................... 1.10.Pravo na osnovno i srednje obrazovanje koje se shodno optim organizuje u zavodu .................................................................................... 1.11.Ostala prava osuenog ........................................................................ . 2.Krenje prava osuenika od strane uposlenika kaznenih zavoda.............. 2.1.Muenje .................................................................................................. 2.1.1.Osnovno ope naelo .......................................................................... 2.1.2.Surovo, neovjeno ili poniavajue postupanje i kanjavanje .......... 2.2.Primjena sredstava prinude prema osuenoj osobi ............................... 2.3.Korupcija u ustanovama za izvrenje krivinih sankcija ......................... Osmo poglavlje Upravljanje zatvorima 1.Penitersijarni sistem u funkciji dravne reakcije protiv kriminaliteta ......... 1.2.Nadzor nad radom Zavoda za izvrenje krivinih sankcija .................... 2.Zatvorsko osoblje ...................................................................................... 2.1.Pravila o svojstvima, statusu i ponaanju osoblja kaznenih zavoda ..... 2.2.Obuka zatvorskog osoblja ..................................................................... Deveto poglavlje Preodgoj i resocijalizacija 1.Preodgoj ................................................................................................... 1.1.Metode prevaspitanja ............................................................................. 1.2.Resocijalizacija ...................................................................................... 3.Individualizacija kao penoloki problem u izvrenju kazne ........................ 3.1.Individualizacija u izvrenju krivinih sankcija ........................................ 3.1.1.Linost zatvorenika................................................................................ 3.2.Klasifikacija zatvorenika .......................................................................... Deseto poglavlje Tretman zatvorenika 1.Pojam i uloga tretmana u izvrenju krivinih sankcija ................................ 1.2.Adaptacija i penoloki tretman ................................................................ 1.2.1.Uticaj stresa na penoloki tretman ...................................... ................. 1.2.2.Uticaj psihosocijalne klime na penoloki tretman ................................. 1.2.3.Ciljevi tretmana .................................................................................... 1.2.4.Principi tretmana .................................................................................. 2.Oblici rada .................................................................................................. 2.1.Individualni oblik ...................................................................................... 2.2.Grupni oblici rada .................................................................................... 2.2.1.Tretman obrazovanja............................................................................ 2.2.2.Radni tretman....................................................................................... 3.Prikaz nekih modela institucionalnog tretmana poinioca krivinih djela 3.1.Razvoj koncepcija tretmana uinioca krivinih djela .............................. 3.2.Previranja u oblasti zavodskog institucionalnog tretmana ..................... 3.3.Previranja u oblasti vaninstitucionalnog tretmana .................................. 4.Postpenalni tretman .................................................................................. 4.1.Postpenalni tretman maloljetnih lica ......................................................... 4.2.Postpenalni tretman ovisnika o drogama .................................................

222 propisima 224 225 226 227 228 229 229 232

233 238 239 240 242

250 251 252 254 255 256 256 258 262 263 264 267 268 268 269 269 270 270 273 273 285 286 289 290 290

4.3.Problemi postpenalne pomoi .................................................................. 4.4.Bezbjedan povratak osuenika u drutvo ................................................

291 292

ETVRTI DIO Prvo poglavlje 1. Meunarodni propisi, pravila, i standardi o postupanju s osobama lienim slobode............................................................................................................ 297 1.1.Evropska konvencija za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda ........... 298 1.2.Evropski sud za ljudska prava ................................................................... 301 1.3.Evropska Konvencija o spreavanju muenja i neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka ......................................................................................................... 302 1.4.Evropski komitet za sprjeavanje muenja i neovjenog ili poniavajueg postupanja ili kanjavanja .............................................................................. 303 1.5.Standardna minimalna pravila za postupanje sa zatvorenicima .............. 305 1.6.Evropska zatvorska pravila ...................................................................... 307 1.7.Evropska socijalna povelja ...................................................................... 308 Zakljuci ......................................................................................................... 309 Drugo poglavlje Stanje penolokog sistema u Republici Srbiji danas 1. Uprava za izvrenje zavodskih sankcija u Republici Srbiji ......................... 311 1.1.Izvrenje kazne zatvora u Republici Srbiji . 313 1.2.Kljuni problemi u funkcionisanju uprava za izvrenje krivinih sankcija Republici Srbiji 318 1.3.Zatita prava lica lienih slobode u penolokim ustanovama u Republici Srbiji . 319 Literatura Prilozi Preporuka (2003) 22 Komiteta ministara dravama lanicama o uslovnom otpustu Konvencija protiv torture i drugih surovih, neljudskih ili poniavajuih kazni ili postupaka Standardna minimalna pravila o postupanju sa zatvorenicima Evropski komitet za sprjeavanje muenja i neovjenog ili poniavajueg postupanja ili kanjavanja (CPT)

PRVI DIO

ne boravi u kraju gdje se zakoni ne potuju

Predgovor injenica da je u naem okruenju primjetan nedostatak strune literature iz oblasti penologije, rad sa studentima Pravnog i Fakulteta kriminalistikih nauka, gdje penologija kao nauka zauzima veoma znaajno mjesto, su razlog nastanka ove knjige. Knjiga je namjenjena studentima pravnog fakulteta i fakulteta kriminalistikih nauka, uposlenicima ustanova za izvrenje krivinih sankcija, onima koji se teorijski i praktino bave populacijom prijestupnika, problemima lienja slobode, kao i licima koji su kao osuena lica boravila ili borave u KPZ- a. Vjerujem da e ova knjiga potaknuti ljude koji imaju dugogodinje iskustvo u radu sa prijestupnicima kao i one ambiciozne mlade znanstvenike, koji nisu optereeni birokracijom, raznim emama, na rad i istraivanje u ovoj oblasti, u cilju unapreenja rada sa prijestupnicima, postupku resocijalizacije i rehabilitacije, prevenciji kriminaliteta u penolokim ustanovama i kriminaliteta uope, u cilju smanjenja povrata u kriminal. Nadam se, takoe, da e knjiga motivirajue djelovati na studente pravnih fakulteta i fakulteta kriminalistikih nauka, politikih nauka i drugih srodnih nauka, onima koji se tek pripremaju za poslove u ustanovama za izvrenje krivinih sankcija, tuiocima i sudijama da se bave ovom problematikom obzirom na injenicu da je ova problematika zapostavljena. elja mi je da ovom knjigom potaknem na razmiljanje one osobe koje rade u institucijama gdje se donose kljune odluke u postupcima sankcionisanja prestupnika, kaznenoj politici i slino. Posebno bih bila srena, ako bi doprinijela smanjenju indiferentnosti prema ovoj problematici, tuilaca, sudija, socijalnih radnika, advokata i svih drugih koji su ukljueni u proces primjene prava, osoba koji odluuju u postupku sankcionisanja prestupnika.

Autor

Prvo poglavlje POJAM PENOLOGIJE, PREDMET, CILJ I ZADACI 1.Pojam penologije penologija, lat. poena - kazna i gr. logos nauka Pojam penologije obuhvata izvrno krivino pravo kao granu pravne nauke, te svoju naunu i praktinu djelatnost usmjerava u prvom redu na prouavanje izvrenja kazne lienja slobode, ostalih kazni, kao i drugih sankcija (vaspitne mjere, mjere sigurnosti, uslovne osude sa zatitnim nadzorom, sankcije za prekraje, sankcija za privredne prestupe sankcije za krivina djela). Definisanje penologije je vano iz najmanje dva razloga.Prvo, definisanje e nam dati osnovnu sr o odreenom pojmu, drugo, iz definicije se oslikava sutina i struktura problema koja je osnov predmeta izuavanja penologije. Penologija je nauka o kaznama, nainu i efikasnosti sistema izdravanja kazni, pravila njihovog izvrenja, metoda koje se koriste u njihovoj primjeni i drugih krivinopravnih sankcija, s aspekta njihovog uticaja, i uinka na rehabilitaciju, resocijalizaciju linosti i suzbijanje kriminaliteta. Penologija se bavi i sistemom izvrenja krivinih sankcija koje su izreene od strane meunarodnih krivinih sudova.1 Penologija prouava pravne aspekte koji se javljaju za vrijeme izvrenja krivinih sankcija u nastojanju postizanja svrhe propisivanja sankcija, nainom, postupkom njihovog izvrenja, kao i odnosom meu njima. Penologija se bavi i vanpravnim
1

Stalni meunarodni sud sa sjeditem u Rimu, kao zbor nezavisnih sudija, osnovan je 1945., (ICC), dasudi na temelju Povelje UN iz 1945., Statuta Meunarodnog suda iz 1945., Ope deklaracije o pravima ovjeka iz 1948., Rimskog statuta usvajanjem statuta kojim se 139 drava ukljuujui SAD, saglasilo sa osnivanjem stalnom suda za ratne zloine, Rimski statut Stalnog meunarodnog krivinog suda uspostavljen je meunarodnim ugovorom, nije u sklopu UN i komplementaran je s nacionalnim zakonodavstvima, stupio na snagu 2003.godine, ratificiralo ga 60 drava a SAD su povukle svoju podrku, Clinton je potpisao statut, ali Bush je potpis povukao, smatrajui da e, zbog statusa supersile i iroke meunarodne prisutnosti amerikih vojnika i dunosnika, biti laka meta ideoloki motiviranih optunica; Meunarodni sud pravde za bivu Jugoslaviju i Ruandu sa sjeditem u Den Haagu je osnovan odlukom UN i njegove ovlasti su iznad nacionalnih zakonodavstava. Sudi na temelju Statuta meunarodnog suda za bivu Jugoslaviju. Za razliku od Hakog suda, Rimski statut propisuje odgovornost za najtea krivina djela znaajna za itavu meunarodnu zajednicu (l.5), zloin genocida, zloin protiv ovjenosti, ratne zloine i zloin agresije. Razlika je u tome to Haki sud, za razliku od Rimskog suda, ne predvia odgovornost za zloin agresije, tj. za zloin protiv mira.

aspektima nainima, postupcima izvrenja i drugih mjera kao to su oduzimanje imovinske koristi pribavljene krivinim djelom, privrednim prestupom ili prekrajem ili mjere pritvora (osiguranje prisutnosti lica koje je osumnjieno tokom krivin og postupka). Penologija prouava drutvenu reakciju na krenje normi ponaanja i ugroavanja drutvene vrijednosti. Penologija se bavi izuavanjem zatvorske zajednice kako bi se svrha kanjavanja, kako ju je zajednica postavila, odnosno sud presudio kroz zatvorsku kaznu, izvrila nad uiniocem krivinog djela. Ona se bavi i pitanjem individualizacije kazne, ne samo u fazi izricanja ve i fazi izvrenja, odnosno prilagoavanjem reima izdravanja kazne linosti poinioca. Izvrenje kazni tei efikasnijem i humanijem nainu, resocijalizaciji uinioca. Svrha te prilagodbe je specijalna prevencija. Upravo u tom segmentu individualizacije kazne u fazi njezina izvrenja kriminolokog saznanja o profilu, odnosno tipu uinioca krivinog djela, su od velikog znaaja jer omoguuju optimalizaciju individualizacije kazne. Ozbiljnije studije o sankcijama i nainu njihovog izvrenja se javljaju krajem XVIII vijeka, kada kazna lienja slobode dominira u sistemu represije. Penologija je usmjerena na izuavanje svih oblika drutvenog reagovanja u vezi s krivinim djelima i prestupnicima. Osnovna podruja penolokog posmatranja je sistem i organizacija kazneno popravnih ustanova, liavanja slobode, klasifikacija i razvrstavanje osuenih lica, uslova izdravanja kazni, organizacija i funkcioniranje zatvorske zajednice, problemi izolacije osuenika, prilagoavanje zatvorskoj sredini, socijalni status zatvorenika i socijalno grupisanje zatvorenika, kao i andragoki problemi i pitanja vaspitanja i prevaspitavanja osuenih lica. Penologija kao termin prvi put se vezuje za njemakog pravnog teoretiara Franca Lajbera (1845), koji je penologiju oznaio kao nauku u irem smislu, koja predstavlja nauno bavljenje kaznama, njihovom primjenom i dejstvom, i odvojio je od penitensijarne nauke (nauka u uem smislu o izvrenju kazne lienja slobode).Kasnije se formiraju dva stanovita, prvi po kojem penologija je grana kriminologije, drugo, po kojem penologija je zasebna nauka. Pinatel (Jean Pinatel), smatra da je penologija kao nauka prela put diferenciranja od drugih nauka u posebnu, samostalnu nauku, koja prouava odnose izmeu osuenika i drutva koja ima za cilj da pronae najbolje metode u procesu resocijalizacije. Milan Milutinovi penologiju posmatra kao nauku koja prouava evoluciju krivinih sankcija, evoluciju shvatanja o ciljevima krivinih sankcija, tretman osuenih delinkvenata, organizaciju, sredstava i metode prevaspitanja, kao i postpenalne mjere.

Penologija se do svog osamostaljivanja praktino razvijala u dvije faze. Prvo , preko sadraja u okviru krivinog materijalnog i krivino procesnog prava, izuavanjem sistema kazni, kao i ciljeva njihovog izvrenja, ime su penoloki problemi de fakto tretirani kroz tzv. izvrno krivino pravo. U drugoj fazi, s kraja XIX.vijeka ka da u krivinom pravu poinje vei interes za linost prestupnika, s tendencijom individualizacije krivinih sankcija, penologija poinje da se u osnovnim obrisima formira u posebnu naunu oblast, s ciljem izuavanja psiholokih, pedagokih i socijalnih elemenata sistema izvrenja kazni2. Penologija kao nauka o kazni, se izdefinisala kroz razvojne etape i promjene, zatim tretmane, organizacije, sredstva i metode rada sa licima lienim slobode, do mjera bezbjednosti, odnosno sudskih opomena i uslovnih kazni i postpenalni tretman.

Bokovi,M, Radoman,M.: Penologija, Pravni fakultet, Novi Sad, 2002, str. 12

1.1. PREDMET, CILJ I ZADACI PENOLOGIJE Penologija kao teorijska i praktina nauna disciplina bavi se primjenom i efikasnou krivinih sankcija, a uz pomo drugih nauka bavi se i usavravanju prevaspitanja i resocijalizacije. Na poetku svoga razvoja penologija se bavila prvenstveno kaznom, p osebno kaznom zatvora, zbog ega je dobila naziv tehnika kaznenih mjera. Kasnije se proiruje na izuavanje praktine primjene i funkcije kazne. Predmet penologije je ureenje organizacije, naina i postupka izvrenja krivinih sankcija, na prvom mjestu kazni (posebno, kazne lienja slobode) i drugih krivinih sankcija, sankcija krivinih djela koje tretira domae zakonodavstvo i sankcija za meunarodna krivina djela, i drugih krivinopravnih mjera, odnosno krivinoprocesne mjere pritvora. Na taj nain ona je prestala biti deskriptivna (opisna) disciplina tehnike strane izvrenja sankcije, ve je poprimila i elemente nauke. Postepeno pored kazne , kao klasine krivine sankcije, u penoloki interes ule su i druge krivine sankcije (mjere bezbjednosti, vaspitne i druge parapenalne mjere).3 Doprinos naunom fundiranju predmeta penologije, dali su italijanski pozitivisti, s pristupom da se kaznena politika moe mijenjati samo ako ima u vidu i linost delinkventa, humanost u postupanju i cilju prevaspitanju krivca. Poslije II svjetskog rata Nova kola, doprinosi usvajanju Standarda o postupanju s delinkventima (iz 1956. godine). Obzirom na teite naunog interesovanja za tretman u procesu prevaspitanja i resocijalizacije osuenog lica, odnosno lica na izdravanju kazne zatvora, penologija se tretira i kao nauka o tretmanu osuenika, multidisciplinarna nauka, jer pored pravnog aspekta izvrenja krivine sankcije, izuava i socijalnu stranu drutvenog odnosa, kao i psiholoku i pedagoku, andragoku i medicinsku stranu. Uglavnom, preovladava shvatanje da je penologija nauna disciplina koja izuava fenomen krivine sankcije (pojavne oblike i vrste), njihovu primjenu, izvrenje i efekte uinka na osueno lice, koja svoj predmet bazira na sociolok im i klinikim aspektima problema. Cilj i zadaci penologije su i da, prouavanjem zatvorskih sistem, nae najprimjereniji nain izvrenja zatvorske kazne, koji e biti efikasan i djelotvoran u postupku resocijalizacije. Zatvor, kao totalna ustanova sa strogo definiranim pravilima, jeste

Ibid, str.17

svojevrsna represija samim tim to je ovjek lien slobode pa je neophodna kontinuirana panja kada su u pitanju potivanja ljudskih prava. Pored pravnog aspekta izvrenja krivinih sankcija, penologija kao multidisciplinarna nauka, izuava i socijoloku stranu (koju ini, uglavnom, problematika socijalne sredine gdje uinioci krivinih djela izdravaju kaznu, bavi se odnosima unutar te sredine, karakteristikama osuenike populacije i svim onim to moe uticati na proces prevaspitanja i resocijalizacije), psiholoku, kliniku (koji ine andragoki, medicinski i psiholoki aspekti problema).

2.ODNOS PENOLOGIJE I DRUGIH NAUKA Penologija kao multidisciplinarna nauka, povezana je i ovisi i od drugim naukama. Penologija je u okviru pravnih nauka, prije svega drutvena nauka, povezana je sa svim naukama koje se bave ovjekom i drutvom. 2.1.Penologija i krivino pravo prouavaju Posljedna tri vijeka karakterie izdvajanje penologije iz krivino - pravnih nauka, a kasnije i kriminologije. Penologija i krivino pravo imaju za predmet prouavanja isti fenomen - krivine sankcije. Ovom fenomenu pristupaju sa razliitih aspekata i njime se bave u razliitom obimu i sadraju. Materijalno krivino pravo prvenstveno prouava pojam, vrste, trajanje krivinih sankcija, oklinosti i uslova za izricanje krivinih sankcija. Penologiji je primarno prouavanje historijskijskih i normativniha komponenata izvrenja krivinopravnih sankcija. Obogaivanje prakse krivinih sankcija (kazne lienja slobode), naina izvrenja i razvijanja penolokih ustanova (pravnih instituta), pomoglo je izdvajanju penologije kao zasebne discipline. Penologija krivinom pravu, kao pozitivnoj pravnoj nauci, pomae u reviziji reenja kaznene politike. 2.2.Penologija i krivino procesno pravo Penologija i krivino procesno pravo su grane pravnih nauka koje imaju zajedniki zadatak, a to je zatita od kriminaliteta. Krivinoprocesno pravo se bavi primjenom krivinoprocesne forme u krivinom postupku.Objekat istraivanja penologije i krivinoprocesnog prava je esto isti samo metode koje se koriste u istraivanju su razliite. 2.3.Penologija i kriminologija Penologija, kao savremena nauka koncentrie svoju naunu i praktinu djelatnost na izvrenje kazne oduzimanja slobode, ali ona se bavi i izvrenjem ostalih kazni, zamjena za kaznu i nekih drugih krivinopravnih sankcija, prvenstveno individualizacijom kazne u fazi izvrenja, tj. prilagoenosti reima izdravanja kazne strukturi linosti kanjenika. Cilj aktivog rada na prilagoavanju krivinopravne sankcije strukturi linosti kanjenika je uspjeh, prvensteno, specijalne prevencije. Penologija prvenstveno pomae kriminologiji u procjeni, kategorisanju, odreivanju kriterija prema strukturi linosti kanjenika. Kao nauka o terapiji osuenika, penologija se dodiruje s kriminologijom, naroito s klinikom kriminologijom kao pravcem u kriminologiji koji prouava delinkventa kao individuu u cilju spreavanja povrata te individue u kriminal. Procjena se vri u centrima specijaliziranim za tu vrstu posla. Rezultat ovakvog angamana je smanjen broj povratnika u Kazneno-popravne zavode, posebno maloljetnih osoba i smanjen broj povrata kanjivih ponaanja.

U segmentu individualizacije kazne u fazi njezina izvr enja, kriminoloko saznanja o profilu, odnosno tipu poinioca krivinog djela, je od izuzetnog znaaja jer omoguuje optimalizaciju individualne kazne. 2.4.Penologija i viktimologija Istraivanju rtve, vezi izmeu krivinog djela i rtve, okolnosti u ko jim se desilo odreeno krivino djelo, uzroka koji su doveli do krivinog djela, istraivanje rizika koji postojali u odnosu na rtvu, karakteristike rtve u odnosu na starost, pol, obrazovanje, status. Sve ove karakteristike pomau u prevenciji viktimizaciji rtve u budunosti, kao i spreavanju i prevenciji drugih potencijalnih rtava da to postanu. 2.5.Penologija i sociologija Odreeni tipovi drutvene zajednice, grupe, ustanove i organizacije, obrasci kulture, oblici i uslovi drutvenog ivota, dejstvo drutvenih inilaca na linost delinkventa i kriminalitet uope predmet su prouavanja sociologije, a za penologiju su opi elementi pristupa u izuavanju uih i specifinih vidova penitercijalnih obiljeja i konkretne prakse. 2.6.Penologija i psihologija Psihologija pomae prouavanju psihikog ivota. Penologiji psihologija je od pomoi u klinikom aspektu, izuavanjem endogenih faktora, tj.linih osobina, preddispozicija za kriminogeno ponaanje, determinante i manifestacije kriminalnog ponaanja, i izuavanjem veze sa ponaanjem delinkventa te uticajem na kriminogeno ponaane. Takoe, psihologija pomae u odreevanju individualnog pristupa u tretmanu prevaspitanja i resocijalizacije osuenog lica. 2.7.Penologija i psihijatrija Psihijatrija se bavi mentalnim poremeajima. U penolokim ustanovama esto borave lica koja pokazuju simptome mentalnih poremeaja. Informacije o takvim licima mogu da budu od velike koristi penolozima jer mogu da preduprijede eventualne opasnosti po linost lica sa takvim ponaanjem ali i drugih lica iz njegove okoline. Psihijatrija pomae posmatranj e, i tretiranje tih poremeaja. Takoe, jedan od bitnijih segmenata uspjeha rada penolokih ustanova su posebne kategorije zatvorenika za koje psihijatrija moe mnogo da uini, naroito kada su u pitanju ovisnici o alkoholu, ovisnici o droge i sl. 2.8.Penologija i kriminalna politika Kriminalna politika se bavi izuavanjem opih i posebnih mjera aktivnosti zatite drutva od pojave kriminaliteta. Odnos penologije i kriminalne politike utie na krivine zakonske odredbe, mjerama i projektima, represiji kod suzbijanja kriminaliteta kao i procjeni uticaja socijalnih, ekonomskih, vaspitnih i drugih uticaja na pojavu kriminaliteta.

2.9.Penologija i pedagogija Pedagogija kao nauka o vaspitanju, bavi se pozitivnim i negativnim uticajem faktora vaspitanja na ponaanje pojedinca. Istraivanja i rezultati do kojih dolazi pedagogija pomau penologiji u programima prevaspitanja, korekciji ponaanja naroito maloljetnika kao i resocijalizaciji. 2.10.Penologija i penoloka kriminalistika4 Penologija i penoloka kriminalistika, kao posebne naune discipline, predstavljaju dvije naune oblasti koje se nalaze u meusobnom komplementarnom odnosu. Poseban znaaj za odreivanje predmeta penoloke kriminalistike kao naune discipline predstavlja odnos prema penologiji. Penologija i penolo ka kriminalistika su usko povezane, iako penoloka kriminalistika ima svoj predmet izuavanja i primjenjuje posebne odgovarajue metode. Dok se penoloka teorija i praksa razvijaju u cilju to uspjenijeg suzbijanja prestupnike aktivnosti uope, penoloka kriminalistika taj zadatak obavlja u odnosu na prestupnike i njihovu prestupniku aktivnost za vrijeme boravka u zatvorskim ustanovama. Taj cilj se uspjeno postie samo ukoliko se penoloka teorija i praksa zasnivaju na poznavanju uzroka i karakteristika izvrenih krivinih djela od strane lica koja borave u pritvoru ili na izdravanju zatvorske kazne. Teorijska znanja i empirijska istraivanja penologije nalaze znaajnu primjena u penolokoj kriminalistici prilikom mnogih radnji koje se obavljaju u odnos u na lica u zatvorskom tretmanu. Ta veza se ostvaruje preko procesa resocijalizacije i readaptacije osuenih i pritvorenih lica. Penoloka praksa pomae penolokoj kriminalistici da sagleda i primjeni odgovarajue metode resocijalizacije i primjeni adekvat an tretman prema zatvorenicima i pritvorenicima.

Krivokapi,V, imburovi,Lj.: Penoloka kriminalistika, Beograd, 2009, str.20

Tree poglavlje RAZVOJ PENOLOKE MISLI 1. Historijski razvoj penoloke misli Od nastanka ovjeanstva ljudi su se zanimali, za pojavu prestupnikog ponaanja, zato se ljudi tako ponaaju (kao kriminoloko pitanje), i ta uiniti da se vie ne ponavlja, tj. kako odvratiti krivce od kriminogenih namjera (penoloko zanimanje). Drutvena reakcija, u opem znaenju, predstavlja nain ostvarivanja zatite od prestupnikog ponaanja pojedinca i grupa. Funkcionira kao sistem preventivnih i represivnih mjera i aktivnosti i terapijske reakcije u suzbijanju i spreavanju kriminaliteta i drugih vidova prestupnitva. Oblici drutvene reakcije mogu biti formalne (mjere kazne i represije, prevencije, prevaspitanja) i neformalne prirode (obiajne norme, drutvene osude, prezir, izolacija i sl.).5 Skup sankcija i naini izvrenja predstavljali su sistem kaznene politike kroz sve etape drutvenog reagovanja. Prestupi i prestupnici se kanjavaju od kada je svijeta, po pravu pisanih ili nepisanih zakona. Poeci se veu za kamenovanje, prve alatke i oruje koje je ovjek imao prilike drati u ruke. Spektar egzekucije je veoma irok od kamena, razapinjanja, giljotine, vjeanja, svilenog gajtana, metka do elektrine stolice i smrtonosne injekcije. 1.1.Praoblici drutvene reakcije Prvobitna zajednica se zasnivala na nepisanim pravilima obiajima, ije nepotivanje je izazivalo osudu kolektiva (povreda tabua i privatno vraanje, izdaja, svetogre, incest, trovanje i prekraji lova). Prekritelj kodeksa ponaanja je rigorozno kanjavan, nerijtko je posljedicesnosila iporodica prekritelja pa i pleme. 2.Oblici kanjavanja Generalno, reakcije na krenje normi ponaanja u svim drutvenim zajednicama su postojale. One su bile razliite, tako da i oblike kanjavanja moemo posmatrati kroz razliite vidove: Period privatne reakcije na prestupniko ponaanje, tj.privatne reakcije oteene ili ugroene jedinke ili manje drutvene grupe, gdje se neminovno iskazuju emocije, line osobenosti i nekontrolisane reakcije, gdje se iskazuju lini interesi koji su vrlo esto u koliziji sa drutvenim. Privatna reakcija se pojavila u primitivnoj zajednici bez decidno izgraene drutvene strukture. Jedna od drastinih primjera privatne reakcije je lina osveta, jer je organizovana izvan dravnih organa, u smislu istraga, otkrivanja, postupka i kanjavanja poinioca za krivino djelo koje je poinio nad tim ili njemu bliskom
5

Bokovi,M,Radoman,M.: Penologija, Novi Sad, Pravni fakultet, str.25

osobom. U kazni line osvete prisutan je veliki stepen negativnih emocija i potreba za to veim intenzitetom nanoenja boli drugoj strani. Period dravne javne reakcije na prestupniko ponaanje je rezultat dravnog aparata zasnovanog na mehanizmima i organima dravnosti: policija, tuilatva, sudovi, ustanove za izvrenje krivinih sankcija, centri za socijalni rad itd. 2.1.Period privatne reakcije na kriminalitet Period privatne reakcije na kriminalitet, karakterie: Na prestupe se uvijek reagovalo: privatne reakcije (pojavila se u primitivnoj zajednici bez izgraenog drutvene strukture) oteenih ili ugroenih lica. Kanjavanje od strane privatne reakcije se sprovodilo najee kroz tri vida: progonstvo iz zajednice osveta kompoziciju. 2.1.1.Progonstvo iz zajednice Progonstvo (izgnanstvo) se smatralo veoma okrutnom i tekom kaznom, a primjenjivalo se u okviru plemena, grupe ili porodice. Ova kazna se primjenjivala za tzv. plemenske zloine, delikte izdaje, svetogra, ubistva starjeine, a nekad se zamjenjivalo i smrtnom kaznom. Cilj ove kazne je bio izolovati lana zajednice koji je ugrozio njena pravila. Lice koje je dobilo ovu kaznu bilo je bez pomoi, preputeno divljini, moglo je biti rtva drugog plemena, rtva gladi ili divljih zvijeri. Progonstvo iz zajednice kao kazna, poznata u paniji i Portugaliji iz 15 . i 16.vijeka, kada su osuene osobe brodovima slate na novootkrivene kontinente; deportacija tokom 17.vijeka, prisutna u Holandiji, Italiji itd., Rusiji (Sibir) i druge hladne i nehumane krajeve na prinudni rad; relegacija, se primjenjivala kao sporedna kazna u Francuskoj. Primjenjivana je poslije izdrane kazne zatvora, a radilo se o povratnicima sa ogranienim kretanjem (individualna) i njihovom udaljavanju iz mjesta prebivalita na prinudni rad (kolektivna)6. Progonstvo kao kazna je u osnovi bilo privatno, mada se moe govoriti i o kolektivnom reagovanju (imala je obiljeje emotivnog ili impulsivnog reagovanja).

Augustov zakon (18/17.g.p.n.e.), karakterie kaznenu represiju preljube; najprije obuhvata samo izvanbrane polne odnose asne udane ene, izuzimajui ropkinje i brojne slobodne ene obeaenog drutvenog sloja; privilegovana optuba mua ili oca, s jedne strane; fiksnu zakonsku kaznu mjeovitog sadraja (relegacija na otoke i konfiskacija dijela imovine osuenika), te zakonom doputeno pravo oca odnosno mua na nekanjivo ubojstvo samo mukog sudionika krivinog djela preljuba; eni prijeti kaznena mjera doivotnog zatoenitva u samostanu (uz mogunost mueva oprosta). Motiviran tenjom prema ouvanju integriteta i stabilnosti valjanih rimskih brakova, car Konstantin uvodi inovacije: konstitucijom iz 326.g., mua je proglasio glavnim osvetnikom brane postelje; raspinjanje kao sudsko kazneno sredstvo postojalo je jo nekoliko vijekova poslije Hrista, a zvanino ga je dekretom ukinuo car Konstantin 337.godine kada je primio hrianstvo; kod evropskih naroda, u srednjem vijeku raspinjanje na krst skoro je sasvim prestalo (poznat sluaj u Tiru kada je narod u velikoj srdzbi razapeo svetenika)

2.1.2.Krvna ili privatna osveta Kazne su imale cilj krvne osvete, tzv. princip taliona, pravo na osvetu (talis-latinska rije oznaava odmazdu ili vraanje istom mjerom. (iz Svetog zaveta: ako se dogodi smrt, tad e uzeti ivot, ok o za oko, zub za zub, ruka za ruku, modricu za modricu. Neki oblici i danas postoje u nekim plemenima u Aziji, Africi, Australiji, Junoj Americi, i uzimanja pravde u svoje ruke. No bez obzira na teinu onog to su rtve preivele, linom osvetom ta lica postaju slini onima koji su ih otetili. Osnovni cilj osvete da se nanese to vea teta licu i njegovim bliskim osobama i nanese bol koju je i rtva doivjela. Ova kazna je bila primjenjivana za djela ubistva i krae, i primjenjivala se samo na odrasle osobe, izvan porodice. Osveta se prenosila na potomke, preinaavana u regulisanu sankciju, a u vremenu kada je formirana drava , porodica koja je oteena svoje pravo ostvaruje putem dravnih mehanizama, tj. drava kroz zakone je preuzela pravo na osvetu i odmazdu od porodice. Neki od poznatih zakona kroz historiju na ovom principu su Hamurabijev zakon i Duanov zakonik (po sistemu oko za oko zub za zub) Mjere taliona su sprovoene po principu: srazmernosti i kompozicija 2.1.3.Sistem kompozicije Sistem kompozicije se odnosi na nadoknadu tete (otkupnine) oteenoj porodici u cilju izmirenja porodica. Postojala je mogunost biranja izmeu mjera osvete i ugovorenih vrijednosti. Iz kompozicije kasnije nastaje novana kazna, jer je drava otila dalje u rjeavanju ove problematike. Tada kompozicija kao oblik drutvene reakcije poprima oblik kolektivne mjere (nije vie impulsivnog karaktera). Smrtna kazna, progonstvo iz zajednice, deportacija i relagacija se ubrajaju u eliminatorne kazne. Kazne koje ne spadaju u prave smrtne kazne, koje neposredno ne unitavaju ivot, kanjenik je stavljan u malu lau bez krme. Najee je upranjavan u mediteranskim zemljama. Imovinske kazne, proistekle su iz kompozicije kao sistema naknade. Poznate su dvije vrste imovinskih kazni: konfiskacija i novana kazna. Konfiskacija kao sankcija se sastoji u oduzimanju pokretne ili nepokretne imovine bez nadoknade. Novana kazna se sastoji u obavezi osuenog lica da plati odreeni iznos novca. Kazne su sluile kao mogunost drave da dobija dohodak ukoliko osueni nije imao novca dolazi do zamjene kazne kaznom zatvora.

2.2.Period dravne javne reakcije na kriminalitet Period dravne javne reakcije na kriminalitet posmatramo kroz period: Period ispatanja i zastraivanja Humanistiki period Period individualizacije 2.2.1.Period ispatanja i zastraivanja Robovlasnitvo i feudalizam, karakterie velika svirepost i brutalnost u izvrenju koje je zapoelo se kamenovanjem, prvom alatkom i orujem koje je ovek uzeo u ruke.Spektar egzekucija je irok - od kamena, preko tojage, razapinjanja, giljotine, veanja, koritenja svilenog gajtana, kuruma, elektrine stolice i smrtonosne injekcije. Cilj kazne je ispatanje uinilaca krivinog djela zasnovan na religioznoj ideji taliona.U ovom periodu je prisutan visok stepen fizikog kanjavanja, kao i smrtna kazna , po pravu pisanih ili nepisanih zakona. Filozofija zastraivanja je bila vladajua sve do kraja XVIII vijeka. Temelj na kojem se bazirala borba protiv kriminaliteta zasnivala se na shvatanju da je bitno zastraiti i onesposobiti izvrioca krivinih djela za daljna kriminalna ponaanja. Sa refor mama koje su se deavale u XVIII vijeku, dolazi i rad na poboljanju maloljetnih prestupnika. Humanizacijom ljudskih odnosa, razvojem i demokratizacijom drutva uope, zastraivanje, kao mono sredstvo generalne prevencije prestupnitva , se potiskuje a u radu sa maloljetnim prestupnicima se koriste novi koncepti koji su orijentirani na prevaspitanje, tj. razvijanje odgovornosti, savjesti prestupnika, moralne odgovornosti. Dva su osnovna zakona koja su vaila u Evropi vijekovima Terezijini i Karolilini. Kazna trojenja tj.unitavanja moi oploivanja, se ne spominje u ova dv a zakona. Jedan od naina muenja i usmrivanja se izvravao u tzv.Gvozdenoj djevojci, kao plodu novije evropske civilizacije. Na prvi pogled izgledala je tajanstveno i nije imalo mnogo veze sa torturom. Kada se aparat zatvori ima oblik devojke, iznutra je naikan iljcima gvoa. rtva je isprobadana sa svih strana i u mukama je okonavala ivot.7 Tokom XX vijeka je evidentan porast recidivizma maloljetnih prestupnika, to izaziva kritike svake vrijednosti prevaspitanja i resocijalizacije. Ovaj trend naroito je prisutan u SAD i skandinavskim zemljama to rezultira izradom raznih programa zastraivanja koji su predvieni prema maloljetnim prestupnicima poznati kao Projekti osv jeivanja maloljetnika. Ovi programi su usmjereni u kognitivnu sferu funkcioniranja linosti maloljetnih prestupnika, a oekivani rezultati su u onoj mjeri koliko se prestupniko ponaanje nalazi pod kontrolom svijesti i slobodne volje. Da podsjetimo na stavove ezara Bekarije i Anselma Fojerbaha , program zastraivanja vodi porijeklo od klasinih teorija koja se bazira ju na instituciji slobodne volje.Ona podrazumijeva da je individua ta koja odluuje kako e se ponaat i, kriminalno ili ne. Odluka da se pojedinac kriminalno ponaa ili ne rezultira kaznom ili ne.
7

Gvozdena devojka prvi put primenjena na gubilitu u Nirnbergu

Italijanski pozitivisti (Cesare Lombroso, Enriko Ferri i Rafaele Garofalo), su uveli naelo moralne odgovornosti.Uuvoenjem principa opasnosti izvrioca krivinog djela, uveli su subjektivni pristup. Umjesto represije, u sankcijama uvode preventivni rad. 2.2.2.Humanistiki period Ovaj period se moe posmatrati na period prije Francuske revolucije, kao i pokret u XVIII vijeku kada nastaje klasina kola, kada se javljaju zagovornici humanog postupanja prema osuenicima. 2.2.3.Period individualizacije Prvi poeci primjene individualizacije u posmatranju poinioca u odnosu na teinu krivinog djela (vrstu) se oituje u posmatranje uinioca kroz njegovu osobenost, to omoguava mogunost rada u tretmanu. 3.Prvi pisani zakoni Rodovsko plemensko ureenje karakterie javljanje razni oblici ponaanja uslovljeni nejednakostima meu ljudima, koje je moralo biti sankcionirano.( Mojsijev zakon). U osnovi Evropskog kontinentalnog prava je svakako pojava Rimskog prava. Uenja Cicerona je da uzrok zloina jeste nekanjivost, zbog toga je insistirao na primjeni kazni. Seneka, smatrao je da se poinilac krivinih djela moe rehabilitirati, da je zloin koji je poinio izraz greke u njemu. Zalagao za kanjavanje, sa glavnim ciljem popravljanja poinioca. Hamurabijev zakon, 2100.p.n.e..,dokument, strogih normi, napisan klinastim pismom na kamenim stubovima veliine 2,25m, otkriven je u Suzi, Iran 1901 -1902.godine; rauna se da je imao oko 282 lana, ali nisu svi sauvani8). Svrha kanjavanja: zatita drutvenog sistema kroz onemoguavanje nasilja monih nad slabijim (znaaj je dat naelu pravednosti). Stroge kazne:smrt (smrtna kazna se izvravala bacanjem u vatru ili vodu, spaljivanjem, nabijanjem na kolac), igosanje, rezanje ekstremiteta, protjerivanje iz mjesta prebivalita. Uzrok zloina: nepoznata zla sila, kazna ima smisla, da bi trt va dobila satisfakciju, a samim tim e se izbei osveta rtve: zakon se usmjerava ka rtvi, zakon je na strani rtvi, nastoji se nadoknaditi teta koja je poinjena rtvi.
8

Vavilonski vladar Hamurabi (kralj prve vavilonske dinastije),donio prvi pisani dokument, zakonik, koji regulire raznovrsnu pravnu materiju i veoma sloene propise.U principu je titio pripadnike vladajue klase. Kazne su bile stroge, npr: l.1.Ako je neki ovjek okrivio drugog ovjeka, i ako je na njega bacio prokletstvo, pa nije dokazao da je kriv, koji ga je okrivio da se ubije; l.2. Ako neko u procesu svjedoi na teret okrivljenoga, pa ono to je rekao ne dokae: ako se u procesu radi o ivotu - svedok da se ubije; l.6,8. Ako neko ukrade boije (govee ili ovcu ili barku) ili dvorske stvari, iz hrama ili dvora, da se ubije; i onaj koji je od njega ukradeno primio da se ubije.; l.22, Ako neko izvri razbojnitvo i bude uhvaen, da se ubije.

Rimski zakon, spominjan kao zakon 12 rimskih bronzanih tablica. Rimsko drutvo je bilo podijeljeno na dvije suprostavljene grupe: patricije, potomci plemenitih roditelja, i plebejce,obian narod, koji je bio u veini, diskriminiran, a za svoja prava su se borili seobama (secesijom). Poslije jedne masovne seobe, patrijci su popustili i o dluili da eliminiraju zloupotrebe u pravnom postupku tako to su kodifikovali svoje pravo. U ovom zakonu se spominje princip individualizacije kazne, a visina kazne je prilagoena teini krivinog djela i odgovornosti (12 tablica 450g.p.n.e.). tekst zakona nije sauvan jer su tablice bile na drvetu, pa su izgorjele kada je zapaljen Rim, ali sa njim poinje historija rimskog privatnog prava. Drakonov zakon (VII v.p.n.e.,621.g.p.n.e.), prvi pisani zakon u Grkoj, je bio izuzetno rigorozan zakon za koji se govorilo da je pisan krvlju. Indijski zakoni, Manu i drugi. Prva uenja o kaznama nalazimo u spisima Platona, Aristotela. Zajedniko svim ovim zakonima je smrtna kazna kao najsuroviji vid kanjavanja pojedinca. Metode izvrenja ove i drugih kazni su se mijenjale. Zakonikom Terezijana i Karolini, se godinama u Evropi vladalo. U zakoniku Terezijana, je bilo propisano, lan o kazni kidanja tijela, u kojem stoji: Osuenik se dovede na gubilite, rasee na etiri komada, stavi na etiri vjeala, na glavne etiri ulice da bi narod bio u prilici da vidi. Podjela je bila na tee zloine: ruenje javnog mira, umorstvo, razbojstvo, pale, teke krae - kazna smru ili osakaenjem) i prijestupi (manja zlodjela - kazna - tjelesnom ili novanom kaznom) . pomaganje i suuenitvo nije spominjano. Najtei prekraji po ovom zakonu su bili: veleizdaja i ubistvo trudne ene.Poznate se egzekucije zverima lavovima i tigrovima, zmijama, krokodilima, mravima, pelama, pticama grabljivicama i sl. Jedna od najstarijih ka zni koja je bila namijenjena plaljivcima, izvravala se bacanjem u blato, davljenjem u vodi, uziivanjem ivih lica, zakopavanjem, guenjem i sl. Terezijana je doprinijela kodifikaciji kp-a. Zakonik Karolina, naroito je bio strog prema edomorkama.9 Po zakoniku "Karolina" (iskljuivo primenjivan u frankofonskim zemljama) od ibanja su bili poteeni za bilo kakve prestupe oficiri i plemii.Sa Karolinom unaprijeeno je shvaanje kaznenog prava kao javnog, izriito je doputena analogija i arbitrarno pootrenje ili ublaenje kazne.

U Zakoniku "Karolina" samo u dva paragrafa govori se o odsecanju prstiju. Ono je primenjivano kod onih koji su hvatani u lovokrai. Ovde se ods jecao samo palac (desni) ali ne i cijela ruka kojom je, inae, prestup izvren. Kod krivokletstva, na suenju su odsjecana tri prsta do prvog zglavka. Meu blae kazne za kovae i falsifikatore lanog novca takoe je veina evropskih zakona predviala ,odsecanje prstiju do samog korjena. Meu teke telesne kazne kod svih naroda i u svim vremenima uvrtavalo se oslepljivanje - za lake kazne jednog, a za tee oba oka. A ako je ta kazna bila izreena prema oficirima i plemiima, oni su mogli da dozvole da im se odsee jedan prst ili, u teim prekrajima, pola ake umesto ibe, koja je bila i "moralni lek", jer je u javnom mnijenu onog vremena bila veoma poniavajua. Gle: plemi, a dobio batine! ibanje u "Karolini" kao kaznena odredba prepisano je iz starih evropskih zakona i o ibanju se malo govori (u tri lana). Meutim, kao kaznena mjera bilo je u zakonu esto i "vezivanje za kolac". Osueni se na javnom mjestu vee za kolac.

4.Kaznena politika feudalnog doba Ideje koje karakteriziraju raniji period su zaboravljene jer ne postoje pisani zakoni. Prioriteti su bili zatita drave, religije, zatita crkve, primjenom surovih kazni kao i inkvizicijski postupak. U periodu kasnog feudalizma javljaju se rasprave i radovi vezani za ovu problematiku a posebno se istiu: u Njemakoj, Karpzov, koji se zalae za primjenu empirijskih metoda u krivinom pravu; u Francuskoj, Ejro, istie se u nastojanju u razv oju procesnog prava; u Holandiji, Mateus, koji se zalae za pravno sintetike metode u krivinom pravu; Italija, prve kritike glosatora; u Rusiji, se donose zbirka zakona Uloenje, 1648 . godina i td. 1959. godine, Anna Louise Strong posjetila je izlobu sprava za muenje koje su koristili tibetanski sizereni. Tu su bile lisice svih veliina, ukljuujui i malene za djecu te instrumenti za odsijecanje noseva i uiju, iskopavanje oiju, lomljenje ruku i rezanje tetiva na nogama. Bilo je uarenih igova, bieva i posebnog pribora za vaenje utrobe. Na izlobi su postavljene fotografije i svjedoenja rtava koje su bile oslijepljene ili osakaene ili su pretrpjele amputaciju zbog krae. Jo jedan primjer je pastir kojemu je gospodar dugovao povrat trokova u juanima i penici, ali je odbijao platiti. Stoga je uzeo jednu od gospodarevih krava, a ovaj mu je zbog toga dao odsjei obje ruke. Drugom pastiru, koji se suprotstavio gospodaru koji mu je htio uzeti enu, polomljene su obje ruke. Bilo je i slika komunistikih aktivista kojima su odsjekli noseve i gornju usnu te slika ene koju su silovali, a onda joj isjekli nos na plokice. 5.Stari i srednji vijek Za ovaj period veemo fomiranje dravnog zakonodavstva. Primjenjuju se veoma surove kazne10, zabrana osvete, kazna prema prestupniku, ako se deavala u ljutini, nije se posmatrala kao smrtna kazna u uem smislu, ve se posmatra kao osveta ili odbrana. 5.1.Sakaenje najee primjenjivana kazna u srednjem vijeku. Primjena ovih oblika kazne ima simboliku, jer se nastojalo primjeniti onaj oblik kazne kojim je priblino nanijeto zlo rtvi (npr.ruka za lano davanje iskaza, jezik za klevetu, kastracija kod seksualnih delikata i dr). Unakaivanje i odsjecanje dijelova tijela se deavalo javno uz prisutnost veliko g broja graana (karakteristike specijalne prevencije). Otmica ena svog stalea kanjavala se odsjecanjem obje ruke i nosa. Kazna sakaenja ruku, paradoksalno i za
10

U starom vijeku intenzivno se razvija meunarodno pravo izmeu grkih polisa (vojni savezi, poslanstva, arbitraa). U srednjem vijeku javlja se uenje o pravednom ratu, pravila voenja rata, arbitraa. Od novog vijeka etape razvoja: Westfalski mir, Beki kongres, Pariki kongres, Berlinski kongres, hake mirovne konferencije, I i II Svetski rat (Liga naroda i Ujedinjeni narodi) ; bacanje sa stijena ili kula nije nikada izvravano kao sudska presuda, ali je zato bio brutalni akt nasilnika nad svojim rtvama; raspinjanje na krst kao sistem kazne se ne moe tano rei gdje i ko je u sudskoj praksi imao takvu kaznu , a u svoj krivini zakon Rimljani su ga uveli tri vi jeka prije Hrista, postojalo je nekoliko vijekova iza Hrista, a ukinuto dekretom cara Konstantina 337.godine kada je primio hrianstvo.

daleko manji zloin upanje brade vlasteli, jer se brada bila simbol asti i potovanja. Najmanja povreda osoba vieg statusa i ugleda iziskivala je veoma otre kazne, ne samo po ljudskim, ve i bojim zakonima. 5.2.Fiziko kanjavanje (ibanje i sl.) ibanje je poznato kao i tzv.kolska kazna, poznato kao batina je iz raja izala, a za ibu se koristila najee panska trska. Izvravalo se javno, sa malim razlikama po polu lica na kojima se izvravala kazna (npr.ene su ibane po stranjici, mukarci po itavom tijelu). ibanje je jedna od najstarijih kazni koja se pojavila. Prestupnik je uz pratnju prolazio kroz naselje ili grad i bio izloen javnom preziru i ibanju. Po nainu izvrenja ibanje se razlikovalo u dravama.Negdje se to izvravalo udaranjem biem po tijelu koje se polagalo na neemu, ili uinioc delikta je bio izloen udaranju vie lica, npr., postavljao se palir momaka koji su uinioca udarali pri njegovom prolasku pokraj njih (tzv.mrtva iba). Poznati sluajevi su ibanja otrovnim ibama. Yakonom Terzijana bilo je zabranjeno, primjenjivati otrovne ibe kao i koritenje drugih opasnijih sredstava od ibe. U Zakonu Karolina, ibanja su bili poteeni oficiri i plemii. Ova kazna je i danas prisutna u nekim dravama, npr. u Saudijskoj Arabiji.11 Poslije ibanja novija metoda je bila vezivanje i nabijanje na kolac. Kao kazna naroito se primjenjivala kod lica koja su bila osuivana za pijunau, izdaju (car Fridrih Barbarose, naredio da se bjeguncima isupa jezik) Po komandnoj odgovornosti, pored plaanja odtete za krau i gospodari sela, upravnici su bili izloeni kaznjavanju. Zanimljiva je kazna koju je naredio njemaki grof Herbert Rotenburg, koja je izvrena nad grupom sudija, koji su onemoguili jednu enu da ostvari svoja prava jer su bili podmitljivi. Nareeno je da im se iskopaju oi, smatrajui da im nisu potrebne kada sude nepravedno. 5.3.Oslepljivanje Kazna oslepljivanja se primjenjivala samostalno i uz kaznu ibanja. Po oslepljivanju ta lica su bila javno veana. Poznat sluaj oslepljivanja nareenjem Nerona izvravao se nad hrianima koju su prelazili iz paganizma u jednobotvo. Dezerterima sa bojnog polja se odreivala kazna iskopavanja oi. Ovako otra kazna je naroito primjenjivana u srednjem vijeku nad lopovima po selima, kada su bili uhvaeni. Za lake kazne jedno, a za tee oba oka.

11

2008 godine, Sud u Saudijskoj Arabiji prema Vahabijskom zakonu koji je na snazi je kaznio staricu od 75 godina sa 40 udaraca biem i etiri mjeseca zatvora, jer su u njen oj kui boravila dva mukaraca koji joj nisu familija. Vehabizam se prvi put pojavio u 18. stoljeu u pokrajini Nadd, u istonoj Arabiji

5.4.Kastracija se najee izvodila uz odreeni ritual, primjenivana najee nad licima koja su ugroavala moral i moralne norme, kod lica osuenih za seksualne delikte. Cilj je bio kazniti prestupnike ovih krivinih djela da nemaju potomke. U nekim zemljama kastracija je bila i kazna i jedan od uslova zaposlenja u kraljevskoj slubi (npr.u Kini, deavalo se prije puberteta tako da djeak i nije mogao razumno razmisliti o inu sakaenja, kastrirani su, takoe, mukarci za evnuhe, jer samo u tom sluaju su mogli uvati ene svojih gospodara). Danas u nekim dravama se predlae kazna kastracije12 5.5.Poniavanja kao kazna, primenjivana je kroz razliite oblike javnog sramoenja, prodajom u ropstvo, izlaganjem na stub srama (jedna od teih kazni izvravala se na javnom mjestu., lice sa zavezanim rukama i nogama je bilo izloeno reakcijama graana koje su bile razliite, od vrijeanja, pljuvanja do udaranja i bacanja kamenica ) i sl. Javno poniavanje kao kazna naroito je primjenjivana nad osobama enskog pola, koje
su osumjiene za preljubu. Oblaene su u smijenu garderobu, sa odsjeenom kosom, u koju su stavljani sijeno ili perje od ptica i uz doboe su voene ulicom izloene reakcijama graana (pljuvanje, gaanje, izrugivanje i sl).

5.6.igosanje (kazna moralne degradacije) se vrilo najee utiskivanjem vrelim gvoem na vidnim dijelovima tijela, primjenjivala se na odreenim dijelovima tijela (za krau udarao se ig, slovo f (furtum kraa)), na lee, lice i sl. Ova kazna(igosanje ili smuenje, jer se u nekim sluajevima kosa palila) je ukinuta krajem 17. vijeka,kao i javno sramoenje, degradiranje, obiljeavanje osoba koje su uinile krivino djelo (karakteristike specijalne prevencije), izazivanje straha kod graana (karakteristike generalne prevencije), razapinjanje konjima i sl. Prema germanskim zakonima, krivokletniku se odsjecala ruka, izdajnicima se upao jezik, a palikue su spaljivali. U srednjem vijeku kanjavanje je bilo selektivno, prilagoeno privilegovanom poloaju feudalaca u odnosu na kmetove za uinjena ista krivina djela. Elementi suenja i istrage bili su zastupljeni kroz tzv. boanski sud13. Prestavnici penolokih ideja srednjeg vijeka, sv. Augustin i Akvinski. Sv.Augustin, zvani Sveti biskup u Hiponu - dananji Alir (354-439), je crkveni pisac koji je svoje stavove iznio u djelu O Boijoj pravdi. Smatrao je da kazna predstavlja otkupljivanje za izvreno krivino djelo, gdje je svrha kazne izazivanje kajanja kod uinioca. Bio je protivnik smrtne kazne. Toma Akvinski (1226-1274, Napulj), svoja razmiljanja iznio u djelu Summa Theologica. Zalagao se u svom radu za relativnu kaznenu pra vdu za poinjeno krivino
12

hemijskim supstancama umanjenje seksualnog nagona , to je nehumana kazna te je kao takva neprihvatljiva 13 U srednjem vijeku, boanski sud, zasnovano na vjerovanju da e via sila (Bog) dati konanu ocjenu da li ili nije neko kriv. Postupak se sprovodio na razliite naine; ritual dodira od strane osumnjienog uarenih predmeta ili prolasku kroz vatru, gdje su opekotine bile dokaz krivic e i dr

djelo. injenje zloina smatrao i prkosom protiv Boga. Poslije smrti proglaen svecem, pored apsolutne pravde istie i relativnu pravdu, ime se titi i uspostavlja drutveni red u zajednici. 5.7.Trovanje Poeci trovanja vezani su za Persiju, otkrivanjem drveta koje je raalo otrove i taj su plod upotrebljavali dajui osuenom da ga pojede.14 U starom Egiptu popularno je bilo trovanje osuenih, prilikom presude i nekretnina ili zbog naslea trona i titule, trovali su se potencijalni aspiranti. Trovanje je i bilo i u ljubavi i preljubi. Trovanje nije bilo esto kao kazneno sredstvo, ali ostalo je kao sredstvo osvete i kao privatno sredstvo kod samoubistva. 5.8.Dranje koe i ubijanje uz pomo ivotinja Veoma stara poznata jo u Bibliji, ova kazna u srednjem vijeku naroito je bila primjenjivana za krivina djela mita i korupcije.15 Nije rijedak sluaj davanja ivotinjama da ubijaju ljude: - poznate arene po gradovima, - u paniji borba toreadora s bikovima je, zapravo ostatak vandalskih presuda, u egzekucijama ivotinjama, - poznati sluaj egipatskog kralja Ptolomeja kada je osvojio Jerusalim, je slanje velikog broja Jevreja da umru u najteim mukama u borbi sa krokodilima kojih je bio pun Nil, - pogubljenje kidanjem i gaenjem slonovima - pelama, naroito popularna u Njemakoj, kanjenik se skidao go, mazao medom, vezivao za ukopan stub u sredini pelinjaka, pele su ga ujedale sve dok nije umro u najteim mukama - vrlo stara kazna uz pomo ptica, kazna njemakog prava, i prava susjednih drava primjenjivana nad lopovima, na njihove grudi se stavljalo sirovo meso, putan kobac koji komadajui meso ubijao rtvu - kazna primenjivana uz pomo mrava, koja je u Evropu stigla sa orijenta osuenik se skine, vee za mravinjak na vrsto ukopanom stubu i tako stoji dok ne umre od gladi, ei i ujeda mrava i td);
14 15

Sokratova smrt (u tamnicu mu je odnijet otrov i nareeno mu je da ga popije) Poznat sluaj kada je Kambiz kao estit vladar naredio ubijanje i dranje koe korumpiran og sudije vrhovnog suda Sikamna, i tapaciranje sudijske stolice koje je trebala biti opomena drugim za mito,korupciju i nepravednost u radu

5.9.Zakopavanje ivog kanjenika primjenjuje se u sistemu laganog smrtnog muenja u cilju dueg muenja; uziivanje kanjenika u graevinu i sl (najee primenjivan za ene edomorke, preljubnice)16 5.10.Davljenje Osueni je uranjan u blato do koljena, dvije marame su mu vezivane oko vrata i svjedoci bi ih povlaili u suprotnim pravcima sve dok ne bi nastupila smrt. Davljenje u vodi, kao i stavljanje u lae bez krme, smatralo se najhumanijom metodom izvrenja smrtne kazne, jer se najmanje unakaraivalo tijelo osuenika. Najtee kanjenike svuku gole, veu im ruke na lea, zakuju im gvozdeni klin kroz muskulaturu, a onda puste niz vodu, bez hrane, vode, preputen strujama i ispatanju svojih grijeha, kada umire u velikim mukama. Ovakav vid kanjavanja imao je za cilj ulivanje straha, jer plutanjem leevi su se raspadali, prolazei kroz sela izazivali su gnuanje, strah i upozorenje da e im sudbina biti ista ako se budu slino ponaali.

u Bibliji stoji: Neka crkavaju od gladi i neka ih kosi groznica. Osim toga, poslau im zube zverova i otrov guja...
16

6.Humanizam i renesansa Ovaj period je u historiji npoznat kao period tekih oblike kanjavanja. 17 Epoha poinje polovinom 14. i 15. vijeka, a kulminaciju dostie u 17. i 18. vijeku. Period humanizma i renesanse je ponudio nekoliko socia utopistikih koncepata ureenja drava: na opoj dobroti, na utilitaristikoj osnovi i na jednakosti. - Niccolo Machiavelli (1460 1527.)je najznaajniji mislilac renesansnog perioda,( djelo Vladaoc, 1513.g), koji je predloio teoriju o dravi graanskog drutva, smatrajui da ne treba birati sredstva politike borbe za postizanje cilja, poznato makijavelizam sredstvo opravdava cilj.On je prvi politiki mislilac koji je odvojio etiku od politike; poznati su njegovi stavovi ljudi e uvijek biti opaki ako ih neka nuda ne prisili da budu dobri, svrha svakog dravnog ivota je vlast, a vladar mora istodobno biti snaan i lukav (princip lava i lisice) te etinost i moral ostaviti po strani. - Tomas Morse (1475-1535.), pisac djela Utopija, engleski humanista poznat je po zalaganju za ublaavanje kazne, naroito ukidanje smrtne kazne, smatrajui da za uinjeni kriminal nije samo krivnja onoga koji ini ve i cijeloga drutva. ( Protivio se odvajanju Engleske crkve od pape, zbog toga Henrih VIII ga osuuje na smrt). Po prvi put se odbacuje teza o zloinu protiv Boijeg reda, a izlaze stavovi o pojavi kriminaliteta kao uroenoj sklonosti ovjeka da ga ini. Zalagao se za ublaavanje sistema kanjavanja. - Tomas Hobs (1588-1679.), zalagao se za ukidanje smrtne kazne i muenja, a zagovornik je prinudnog rada, smatrajui da drutvo je zasnovano na egoizmu i vladavini principa. Za red u drutvu, je neophodno da postoje stroge kazne , ali one nisu dovoljne, ve je potrebno raditi na prevenciji. Poznata je Hobbesova Teorija drutvenog ugovora, po kojoj ovjek je egoistino i zlo bie (po naravi) iz kojeg proizilaze stalni sukobi i ratovi; to je dovelo do sklapanja drutvenog ugovora koji je trebao prenijeti prirodna ovjekova prava (na slobodu) na zajedniko tijelo koje treba osigurati jednaka prava za sve, a to tijelo je drava. - Francis Bascon (1561-1626.), se zalae za reformu prava, koja bi bila drutveno korisna. - Hugo Grocijus (1583-1645.), se zalagao za blae kazne, zastupao teoriju Prirodnog prava.

Poznata su muenja (pila krv, kupala se u krvi ia na kraju rtve ubijala) i ubistva koje je inila Erebet Batori, maarska grofica (1560-1614), kriva za smrt 300 do 2 000 mladih djevojaka; jedan od motiva je preko krvi eljela je da ouva ljepotus
17

7.Novi vijek U periodu 17. i s poetka 18. vijeka poinju reforme. I dalje ostaju odmazda i zastraivanje, ali prvi put se u sistem izvrenja krivinih sankcija uvode novine: kazna deportacije (nasilno odvoenje ili prinudno preseljavanje lica s podruja prebivalita, npr., Rusija u Sibir) i kazna liavanja slobode. Kazna zatvora postaje najuniverzalniji i najrasprostranjeniji oblik sankcije za tea krivina djela. 8.Novovjekovna penoloka misao Za ovaj period se vee veliki uticaj Klasina kola s kraja 18. i 19. vijeka, i teorijsko promiljanje o svrsi kazne. Kanjavanje, u ovom periodu, bilo je arbitrarno i vrlo retributivno, karakterizirano tekim kaznama i tjelesnom kaznom. Krivinopravni sistem dozvoljavao je veliku diskrecijsku mo sucima to je omoguavalo da poinioci prou nekanjeno, a nevini budu osueni, to je nehumano, u isto vrijeme neefikasno kada je kontrola kriminaliteta u pitanju. Osnovni postulati Klasine kole su: 1. kriminal je potrebno zakonski definirati, 2. kazna mora biti suprotstavljena prestupu, tj. postoji proporcionalnost kanjavanja teini prestupa (izreena kazna je proporcionalna teini prestupa), 3. ljudi ine krivina djela slobodnom voljom (svrha kazne proizilazi iz shvatanja motivacije za prestupniko ponaanje), 4. krivini zakon treba funkcionirati tako da odvrati, tj. sprijei kriminal, 5. pravo na pravian postupak i generalno ograniavanje diskrecijske moi unutar krivinopravnog sistema, Stoga kanjavanje ima specijalni i generalno preventivni uinak - odvraanje od prestupnikog ponaanja zastraivanjem poinioca krivinog djela i ostalih graana. ezare Beccaria (1738-1794.), u svome djelu O zloinima i kaznama kritikovao krivino zakonodavstvo, zalaui se za prevenciju, a ne za odmazdu. Smatrao je da smrtna kazna do sada nije uinila ljude boljim, zbog ega je nekorisna osim za najtee politike prestupe. Kritikuje kanjavanje djece i duevnih bolesnika. Kao zamjenu za smrtnu kaznu, Bekarije predlae kaznu lienja slobode (zatvor). Krivino djelo i kaznu stavljaju u centar, a linost prestupnika nije predmet nauke; kriminal je potrebno zakonski definirati, vrstu kazne odrediti prema vrsti krivinog djela, poinioci krivinog djela, ine krivino djelo svojom voljom, sprovedba zakona ima za cilj, odvratiti, sprijeiti kriminal. Napisao je Esej o zloinu i kazni. Stav Beccaria je, da zakon je uslov kojem ljudi rtvuju dio slobode da bi uivali u miru i sigurnosti. Beccaria je predlagao edukaciju ljudi u obrazovanju kao vid prevencije kriminaliteta. Jeremy Bentham (Englez) je utilitarista koji smatra da je potrebno imati zakonski kod kojim se propisuje posebna kazna za prestupnike, gdje e potencijalni poinioc biti zastraen ili sprijeen u injenju delikta. Jeremy Bentham, kasnije razvija Beccarijinu koncepciju, sa stavovima da cilj kazne nije samo da sprijei lica da poine prestup, ve se zanima za recidivizam i kriminalni povrat i tei da ih zaustavi. Zalagao se da se zakon koristi za reguliranje moralnosti, kod mlaih osoba, neuraunljivih, kod prestupa

kada teta koja proizilazi iz kazne nadmauje onu koja prolazi iz sam og prestupa, kada se cilj moe postii blaim sredstvom. Jeremi Bentham, je razradio teoriju o drutvenoj korisnosti kazne (Teorija zakonodavstva, i Teorija kazne), smatrajui da je cilj kazne suzbijanje kriminaliteta. Bentham navodi tri naina sprjeavanja recidivizma: 1. oduzimanjem poinitelju fizike mogunosti poinjenja krivinog djela, 2. oduzimanjem elje za injenjem krivinog djela, 3. stvaranjem straha od injenja krivinog djela kod poinioca. U prvom sluaju poinioc ne moe poiniti krivino djelo (zato to je u zatvoru), u drugom vie nema elju za injenjem krivinog djela, a u treem, ako jo i ima elju za injenjem krivinog djela, ne usuuje se poiniti krivino djelo (zastraivanje zakonom/kaznom). Slabost Klasine kole je ta to je, kao tipino formalna disciplina, zanemarivala drutvenu uslovljenost prestupnitva, tako da je sve probleme kriminala svodila na isto pravne formulacije. Znaaj Klasine kole je zasluga za ukidanje inkvizitorskog postupka, ograniavanje smrtne i ukidanje fizikih kazni, kao i za orjentaciju da se samo zakonima mogu odreivati inkriminacije.18 Anselm Fojerbah (1775-1833.) kao utemeljitelj instituta generalne prevencije, postavio je temelje teorije opeg zastraivanja predvianjem kazne po kojem se i naziva teorija psihike prinude. Pristalice teorije generalne prevencije smatraju da se uspjena borba protiv kriminaliteta moe ostvariti samo ako se kaznom djeluje na sve potencijaln e uinioce krivinih djela da se uzdre od kriminalne aktivnosti. koj teoriji: kat e- John Lock (1632-1704.), istie da su svi jednaki pred zakonom; pojedinci imaju prava koja ine dio prirodnih zakona u svijetu, te da se dijela (ukljuujui i smrtnu kaznu) mogu prosuivati kao ispravna ili pogrena na osnovu toga da li ona potuju ta prava Charle Montesguieu (1689-1755.) je poznati teoretiar prava. U djelu Duh zakona (1748.), nastoji pruiti prikaz poredbenog prava, navodei mnotvo razliitih zakona i pravnih obiaja iz raznih zemalja. Po njemu najznaajniji faktori koji utiu na razvoj drutva su: religija i drutvena pravila (pravo, moral i obiaji);bio je kritian prema ljudima koji su predstavnici zakona, zalagao se za humanizaciju krivinog postupka . Francois Voltaire (1694-1788.), se zalae za individualizaciju kazne. Jan Jacgues Rousseau (1712-1778.) je pristalica teorije drutvenog ugovora, prema kojem, ovjek je roen slobodan, a svagdje je u okvirima. U djelu Drutveni ugovor govori: ovjek je po prirodi dobar i nije poinio nikakav istoni grijeh ve ga je pokvarila civilizacija i kultura, a napredak nauke, umjetnosti, tehnike i privrede znai gubitak izvorne ljudskosti, zdrave prirodne sree i harmonije. Pod uticajem razuma se pretvara u egoizam, potrebno je uvesti to prirodniji odgoj. Emenuel Kant (1727-1804.), je smatrao da je cilj kazne odmazda i ispatanje. Veliki doprinos ju deontolo goriki imperativ (odreeni nain djelovanja koji bi uvijek trebalo,slijediti),1. Postupaj po onoj maksimi za koju moe poeljeti da postane univerzalni zakon prirode; 2. Postupaj uvijek prema ljudskosti u sebi i u drugim biima, uvijek kao prema cilju, a nikad kao prema sredstvu,
18

Bokovi, M.: Kriminologija s penologijom, Novi Sad, 2000, str.38

3. Postupaj uvijek prema onoj maksimi koju bi odredio kada bi bio zakonodavac u kraljevstvu ciljeva. Thomas Malthus (1766 1834.), djelo Esej o naelu stanovnitva 1798.), predhodnik je tzv. ekolokih ekonomista, smatrajui da e rast stanovnitva nadmaiti zalihe hrane, to e dovesti do bijede, siromatva, rata te je potrebno neki oblik prirodnog nadzora. Friedrich Hegel (1770-1831.) tvrdi da kazna ima ulogu odmazde i ona je sama sebi cilj, sa njom se uspostavlja narueni moralni poredak, naprimjer: predlagali su za krivina djela ubistva, smrtnu kaznu. 9.Kazna liavanja slobode Najvea vrijednost ovjeka je njegova sloboda. Kao savremeni nain dravnog reagovanja na prestupe, kazna oduzimanja slobode je relativno novi vid kanjavanja. Meu prvima prepoznajemo je u francuskom Krivinom zakonu iz 1791.godine. U praksi liavanje slobode postojalo je i ranije (ova kazna je primjenjivana jo u starom Eg ipatu, Mesopotamiji, Grkoj, Rimu, kada su se u odreenim prostorijama uvala lica nad kojima se izvravala tjelesna kazna, lica koja su ekala deportaciju, uvana lica, skitnice, alkoholiari i dr). Italijanski pozitivisti (Cesare Lombrozo, Enrico Ferri, Rafaele Garafalo) uvode subjektivni, umjesto objektivnog pristupa. Naspram represije u sankcijama uvode mjere prevencije, to samim tim dovodi u pitanje stavove Klasine kole, naroito naela moralne odgovornosti uvoenjem principa opasnosti poinioca krivinog djela. Smatrali su da je svrha sankcije zastraivanje, da drugi ne bi inili krivina djela. Novi ne u sistemu izvrenja sankcija su kazna deportacije i kazna liavanjem slobode. Uzroke delinkventnog ponaanja vide u biolokim osobinama poinioca i vezi izmeu takvog ponaanja i anatomskih osobenosti poinioca. Lombrozo, 1876., je objavio knjigu ovjek priestupnik gdje, na osnovu istraivanja biolokih karakteristika zloinca i zatvorenika, zakljuuje da postoje roeni kriminalci kod kojih postoje snane nasljedne sklonosti prema zloinu. Prema Lombrozu, roeni zloinci nasljeuju tjelesne osobine, po svojim fiziolokim obiljejima razlikuju od nedelinkventa (nisko elo, ispupena eljust, spojene obrve, ekstremiteti nesrazmjerni veliini trupa atavistiko nasljee koje korijene ima u ranijim fazama evolucije ovjeka. Stavovi Lombroza su ja prostitucija ena zamjena za zloin. On tvrdi da se prosjena enska prestupnica razlikuje od mukog prestupnika, da je svaka ena potencijalni prestupnik, a ono to je odvraa od zabranjenog ponaanja su brak, majinstvo i slabost karakteristina za ene. Posebno u kritici Lombroza se istie Lacassagne, koji je prepoznatljiv po reenici Da svako drutvo ima zloince kakve zasluuje. Brojnost stigmata degeneracija i uslovi u kojima ivi osoba presudna je za pojavu da li e odreena osoba biti poinilac delikta ili ne. Lombrozo osobe sa delikventnim ponaanjem dijeli u tri a kasnije, pod uticajem Ferija i Garofala, u pet kategorija: - roeni zloinci, bez osjeaja samilosti, imaju psiholoki deficit kao to je moralna neosjetljivost,

- duevno bolesni kriminalci, - zloinci iz strasti, pseudokrivci, - sluajni zloinci bez uroenih sklonosti, - krivci iz navike sa uroenim dispozicijama za vrenje krivinih djela . Bez obzira to se ova teorija nije odrala, jer je stavio iskljuivo akcenat na uroene i steene kriminalne sklonosti zanemarivi uticaj socijalne sredine,njegov rad je znaajan jer je meu prvima postavio pitanje linosti delinkventa, njegovih svojstava koje ga ine posebnim, odgovornim, manje odgovornim ili neodgovornim za djela koja ini. Lombrozove ideje su vrlo sporne i sadrajno i metodoloki, jer nije koristio kontrolnu grupu, a uzorak nije bio reprezentativan. Pozitivistiki pokret je postavio pitanja moralne odgovornosti, i teoriju o funkciji kazne kao sredstvu odmazde i ispatanja. 10.Reformatorske ideje u penolokoj praksi Pod uticajem Klasine kole u zakonodavstvo prodire ideja i princip srazmjernosti kazne teini delikta. Kazne su apsolutne i utvruje se fiksno i odreeno za svako krivino djelo. Kazna zatvora postepeno potiskuje sve druge kazne.19

19

Bokovi, M., Radoman,M.: Penologija, Novi Sad, 2002, str.45

ISKUSTVA U PENITERSIJARNOM SISTEMU 11.PENITERSIJARNI SISTEM U SRBIJI I JUGOSLAVIJI Prema Duanovom zakoniku, predviena je (poeci penolokog sistema se vezuju za ovaj zakon) kazna i neke odredbe o njenom izvrenju. U Zakonu se govori o utamnienju ili tamnici. Duanov zakonik je odreivao i poloaj onoga ko pobjegne iz zatvora, pa se propisuje da je slobodan i da sve ono to sa sobom donese bude kod onoga kod koga je pobjegao. Hajduci su vjeani, smrtna kazna od 1837-1860.godine je izvravana na istom mjestu, na isti nain, istim predmetom kojim je izvreno ubistvo. 20 Za vrijeme Turske vladavine u Srbiji jedini oblik kazne lienja slobode je bio haps, koji su izdravali u istoj zgradi suda, neposredno uz sudnicu i slui o je kao istrani zatvor, a klasifikacija je jedina bila prema polu. U Srbiji se 1980.godine uvodi robija, kasnije zatoenje i zatvor. KZ Matije Nenadovia iz 1804.godine, Karaorev Kriminalni zakonik iz 1807.godine, Kaznitelni zakon za policijske prestupe iz 1850.godine i itd. Karakteristika svih ovih zakona je surovost, smrtna kazna, a pored glavne kazne postojale su i sporedne: protjerivanje iz zemlje, gubitak asti, ina, policijski nadzor itd). Za vrijeme vaenja Krivinog zakonika Srbije iz 1860.godine, u Srbiji je kanjavanje bilo vrlo otro i surovo, jer se kaznena politika zasnivala na odmazdi i zastraivanju. Iz tog razloga nije bilo puno pozitivnih efekata kazne zatvora. Glavne kazne su bile: smrtna kazna, tjelesna, kazna liavanjem slobode i novana kazna. Uslovni otpust je u Srbiji uveden 1869.godine, kojima se ilo na olakanje poloaja osuenika u zatvorima. Na poetku ponaanja koja su bila zabranjena su bila regulirana obiajnim pravom, kasnije zakonima. Najvei broj osuenih se (ujedinjenjem Slovenije,Hrvatske,BiH,Crne Gore, Makedonije i Srbije u jednu dravu-Jugoslaviju) nalazilo u zatvorima: Sremskoj Mitrovici (sazidan 1889., primjenjivan sistem engleskog tipa, sa elijama, ali i dio sa zajednikim izdravanjem kazni, ovo je zatvor koji je imao najbolje uslove), Poarevcu (sazidan 1910., kao i zatvor za ene, primjenjivan sistem zajednikog izdravanja kazni), Ni (sazidan 1913, primjenjivan sistem zajednikog izdravanja kazni).Zakon o vrstama kazni u Srbiji je donijet 1945.godine u kojem su bile predviene: li avanje slobode i lienje s prinudnim radom. Prvi put se Upustvom regulira koncepcija prevaspitanja i klasifikacija osuenih lica. Novi krivini zakon je donijet 1951.godine a novi zakon o izvrenju krivinih sankcija 1961.godine, zatim 1991.godine Zakon o utvrivanju poslova Republike u oblasti izvrenja krivinih sankcija te 1977.godine, itd. U vrijeme SFRJ moe se rei da su postojala veoma napredna zakonska rjeenja u oblasti izvrenja krivinih sankcija.
20

U vrijeme primjene Duanovog zakonika, su postojale tri vrste zatvora, u kojima su lica primana prema carskoj naredbi: 1) zatvor pod rukovodstvom carskih inovnika, 2)zatvor pod rukovodstvom vlastele, 3) carski zatvori

Svrha kazne, kao najznaajnije krivine sankcije u Srbiji danas se odreuj e kao: 1) ostvarenje ciljeva specijalne prevencije spreavanje uinioca da ini krivina djela i njegovo prevaspitanje, 2) ostvarenje ciljeva generalne prevencije u dva oblika, 3) vaspitni uticaj na druge da ne ine krivina djela, 4) jaanje morala i uticaj na razvijanje drutvene odgovornosti i discipline graana.21 11.1.Vrste kazni u sistemu krivinih sankcija u Republici Srbiji Formalno-pravno kazne se mogu podijeliti na: glavne (kazna zatvora i rad u javnom interesu) i sporedne (novana kazna i oduzimanje vozake dozvole se mogu izrei i kao glavna i kao sporedna kazna). Ako je za jedno krivino djelo propisano vie kazni, samo se jedna moe izrei kao glavna kazna. U praksi je, naravno, najvei znaaj izvrenja kazne zatvora, koja ne moe biti kraa od trideset dana (opi zakonski minimum), niti dua od dvadeset godina (opi zakonski maksimum). Kazna zatvora od etrdeset godina postoji samo kao posebna vrsta kazne, koja je u stvari zamjena za nekada postojeu kapitalnu krivinu sankciju smrtnu kaznu, i ne moe se propisati kao jedina kazna za odreeno krivino djelo. Zatvor od etrdeset godina se ne moe izrei licu koje u vrijeme izvrenja krivinog djela nije navrilo dvadeset i jednu godinu ivota, to predstavlja oblik posebnog protektivnog odnosa prema mladim licima, a u ovom sluaju konkretno, u odnosu na mlae punoljetnike. U Republici Srbiji postoje sljedei tipovi zatvora, prema kriterijima njihove podjele na temelju stvarne nadlenosti prvostepenih sudova, te tipa krivinog postupka koji je predhodio izricanju odgovarajue krivine sankcije:22 - Kazneno popravni zavodi i okruni zavodi (za izvrenje kazne zatvora), - Kazneno popravni zavod za ene (za izvrenje kazni zatvora i maloljetnikog zatvora izreene enama), - Kazneno popravni zavod za maloljetnike (za izvrenje kazne maloljetnikog zatvora), - Psihijatrijski zavod ( za izvrenje mjera bezbjednosti obaveznog lijeenja i uvanja u zdravstvenoj ustanovi i obaveznog lijeenja alkoholiara i narkomana) - Vaspitno popravni dom ( za izvrenje vaspitne mjere upuivanja u vaspitno popravni dom) - Zavod za ispitivanje linosti osuenih Uiniocu krivinog djela se mogu izrei sljedee kazne: - kazna zatvora - novana kazna - rad u javnom interesu - oduzimanje vozake dozvo
Krivini zakon Srbije (Slubeni glasnik RS, br.39/2003) kuli;M.: Kako poboljati sigurnost u zajednici: Istraivanje novih mogunosti u krivinoj oblast ii sistemu zatvora, Izvrenje krivinih sankcija u Republici Srbiji, Sarajevo, 2005, str.63
21 22

12.Stanje penolokog sistema u BiH Zakonska osnova za izvrenje kazne u Bosni i Hercegovini je Zakon o izvrenju krivinih sankcija, pritvoru i drugim mjerama.23 U BiH ima 15 zatvorskih ustanova, kapacitet oko 2000. Zatvorska populacija u Bosni i Hercegovini kree se oko 2600 zatvorenika, to pokazuje da su KPZ veoma optereeni. Velike su razlike u odnosu broja osoblja i zatvorenika izmeu Federacije i Republike Srpske i ne postoji sistematina i dosljedna kadrovska politika.24 Osoblje je podijeljeno na osoblje za sigurnost, psiholoko i socioloko osoblje, instruktore, administrativno osoblje i medicinsko. Veina zatvorenika je smjetena u velikim spavaonicama. Prosjean broj zatvorenika po lanu osoblja je 1,9 u Federaciji i 1,6 u Republici Srpskoj. Rat u BiH 1992 - 1995. godine se negativno odrazio i na oblast izvrenja krivinih sankcija u cjelini s obzirom da su pojedine kazneno popravne ustanove ostale da funkcioniraju na podruju jednog entiteta, a podijeljene su po teritorijalnom principu. Entiteti nisu imali sve potrebne ustanove za izvrenje svih vrsta krivinih sankcija, neki objekti su u znatnoj mjeri devastirani i oteeni, a neki su koriteni ili se koriste i u druge svrhe. Evidentan je nedostatak potrebnih profila kadrova. Kako je minimizirana privredna aktivnost privrednih jedinica, time se oteano provodi i radna terapija osuenih lica kao znaajna penoloka mjera. Ovo se posebno negativno odrazilo na izvrenje vaspitnih mjera ili kazne maloljetnikog zatvora maloljetnim osobama, s obzirom da u BiH vie ne postoji nijedna ustanova koja bi zadovoljila uslove za smjetaj ove populacije. Takoe, nisu osigurani uslovi za izvrenje kazne dugotrajnog zatvora, s obzirom da postojei zatvorski kapaciteti, uglavnom, ne zadovoljavaju kriterije evropskih zatvorskih pravila. Poseban problem predstavlja izvrenje zateene mjere sigurnosti obaveznog psihijatrijskog lijeenja i uvanja u zdravstvenoj ustanovi, te odgovarajuih zdravstvenih mjera koje su otpoela 01.08.2003.godine, a prije toga iste godine i na nivou drave BiH, u RS i u BD BiH. Problemi izvrenja krivinih sankcija ispoljavaju se u otroj formi u oba ent iteta i BD Bosne i Hercegovine, a nakon uspostavljanja Suda BiH i u pogledu izvrenja krivinih sankcija koje izrie taj sud. Entitetski zakoni o izvrenju krivinih sankcija i sigurnosnih mjera nisu meusobno harmonizirani, a ne postoje dravni zakoni iz ove oblasti.25 Zakonom o izvrenju krivinih sankcija i drugih mjera izreenih u krivinom postupku, utvrenih zakonima odnose se na; izvrenje kazne zatvora, dugotrajnog i maloljetnikog zatvora, poloaj osuenih osoba na izdravanju kazne zatvora, postupanje sa osuenim osobama, uslovni otpust, otputanje osuenih osoba i pomo nakon izdrane kazne zatvora, ustanove za izvrenje kazne zatvora, privredne jedinice kazneno - popravnnih zavoda, radnopravni status slubenika u ustanovama, izvrenje mjera sigurnosti,
Zakon je objavljen u Slubenom glasniku BiH, 13/2005 Twinning light projekat, Zavrni izvjetaj, Podrka reformi upravljanja KPZ u BiH, Federa lno ministarstvo pravde Austrije, BiH i entitetska ministarstva pravde i BD, 2008.godine, str.4-65 25 Mutapi, Dz.: Aktuelna problematika u vezi sa izvrenjem krivinih sankcija, Pravna misao, br 5-6, 2004, str.14
23 24

izvrenje odgojnih mjera, izvrenje zavodskih mjera, odgaanje, prekid i prestanak odgojnih mjera, pomo nakon izvrenja zavodske mjere i druga pitanja od znaaja za izvrenje krivinih sankcija.26 Samo pristupanje izvrenju krivinih sankcija trai ispunjenje uslova: 1. Da je izreena odluka pravosnana, to znai da se ne moe pobijati albom ili kada alba nije doputena. Iznimka je, ako se optueni pismenim zahtjevom obratio sudu za izdravanje kazne prije pravomonosti presude te se rjeenjem uputi na izdravanje kazne 2. Da ne postoje smetnje za izvrenje sankcije itd.

26

Izvodi iz Zakona o izvrenju krivinih sankcija u Federaciji BiH, br.44/98, 22/1999

DRUGI DIO

Prvo poglavlje HISTORIJSKI RAZVOJ PENOLOKE MISLI 1. Sistem izvrenja krivinih sankcija Bez obzira o kakvom ureenom drutvu je rije, sistem izvrenja krivinih sankcija zauzima veoma visoko mjesto, naroito kada je u pitanju nain na koji reaguje na kriminalitet koji ine njeni lanovi. Izvrenje kazni i drugih krivinopravnih sankcija nije prvenstveno predmet materijalnog krivinog prava, nego penologije kao posebne nauke. Propisi kojima se ureuju uslovi, naini i postupak izvrenja krivinopravnih sankcija ine posebno izvrno krivino pravo i sadrani su u zakonima o izvrenju krivinopravnih sankcija i odgovarajuim podzakonskim aktima. Izvrenje krivinopravnih sankcija ima za cilj ostvarenje svrhe krivinopravnih sankcija propisane krivinim zakonodavstvom.27 Nain reakcije drava na kriminalitet se izraava u materijalnom krivinom pravu u kojoj se odreuju inkriminacije, krivinopravne sankcije, uslovi i mogunosti za njihovu primjenu. U krivinom postupku u kojem, ako su ispunjeni zakonski uslovi, sankcije se mogu izrei kao i tokom izvravanja sankcija. Polazei sa tog stanovita krivini postupak i postupak izvravanja su veoma bliski, hronoloki uvezani, krivini postupak kao prva faza a izvrenje sankcija kao druga faza u reagovanju drave na pojavu kriminaliteta. 1.2. Naela izvrenja krivinih sankcija Da bi primjena krivinih sankcija postigla cilj i svrhu zbog koje se odreuje neophodno je potivanje sljedeih principa: - pretpostavka nevinosti, svako se smatra nevinim za krivino djelo dok se pravomonom presudom ne utvrdi njegova krivnja (ovaj princip veoma bitan, se esto ne potuje, naroito kada su u pitanju lica zadrana u policiji i lica koja se nalaze u pritvoru), - princip zakonitosti,i podrazumijeva obavezu primjene pozitivnog zakonodavstva, gdje postoji potencijalna opasnost sankcija zbog nepridravanja odredbi po zitivnog zakonodavstva. Princip zakonitosti podrazumijeva da niko nevin ne bude osuen, da se uiniocu krivinog djela izrekne krivinopravna sankcija pod uslovima propisanim krivinim i drugim zakonima drave u kojima su propisana krivina djela i u zako nom propisanom postupku; da je zagarantovano pravo na pravino suenje, da o optubi protiv lica odlui neovisan i nepristrasan sud ne samo u fazi postupka ve i kasnije (pravo na sudsku zatitu), kada se lice nae na izdravanju kazne. Principom zakonitosti se osigurava zabrana diskriminacije po bilo kojoj osnovi; omoguava primjenu meunarodnih standarda, nadasve to je garacija potivanja ljudskih prava i dr.,
Komentari krivinih zakona u BiH, knjiga I, Zajedniki projekat Vijea Evrope i Evropske komisije, Sarajevo, 2005, str.413
27

- resocijalizacija osuenika (stepen uspjenosti u resocijalizaciji i rehabilitaciji utie n a povrat u kriminalitet uope, samim tim i na povrat u KPZ, a isto tako a povratom u KPZ i porast kriminala u samom penolokoj ustanovi), - princip humanosti (podrazumijeva princip individualizacije, princip neplaanja trokova, princip ostvarenja svrhe kanjavanja, princip grupnog izdravanja kazne zatvora), - primjena represivnosti minimalno (potivanje ljudskih prava pritvorenika i osuenika je obavezujue prema meunarodnim instrumentima kao i prema domaem zakonodavstvu, te je neophodno da mehanizmi represivnosti i retribucije budu na najniem stepenu).

2. Komunikacija slubenih lica sa licima koja su liena slobode Sve bri ritam drutvenih promjena trai od uposlenika u KPZ - ima nova znanja, vjetine i kreativan pristup problemima i svim vrstama poslova koje obavljaju da bi se taj ritam pratio. Da bi ispunili svoje radne uloge, slubena lica trebaju biti spremn a sticati nova znanja, vjetine te ih znati kreativno primjeniti u praksi. Slubena lica koja rade ne samo u KPZ - a, ve i drugim ustanovama, koja se bave bezbjedonosnom situacijom su izloena stalnom pritiskom javnosti iz razliitih razloga, te je potreban novi pristup zadacima i poslovima koje oni svakodnevno obavljaju. Ono to vano je da iz KPZ - a pritvorena i osuena lica ne trebaju izai kao vei protivnici drutva, odnosno kao linosti koje su jo vie kriminalizirane i optereene razliitim poremeajima.Kazna lienja slobode ne predstavlja samo in nedostatka slobode, ve i potrebu prilagoavanja pojedinca novom socijalnom miljeu, zahtjevima discipline rada, zajednikog ivota robija nije teka, teki su robijai. Razni oblici deprivacije pod prinudom je period prilagoavanja zatvorskoj zajednici . Prihvatanje zatvorskih normativa, predstavlja i najtei dio kazne liavanja slobode. Kazna liavanja slobode neko vrijeme titi drutvo od uinioca krivinog djela i ima prvenstveno za cilj da potakne uinioca koji je lien slobode, na odreene pozitivne promjene da kada izae iz KPZ- a bude to bezbolnije vraen u zajednicu. Neminovno je iznova postavljati pitanje: Kakva izlaze pritvorena i osuena lica iz KPZ a? Penoloka misao se susree sa dilemama ve na prvom pitanju: ta raditi, kako raditi sa licima koja su liena slobode ? Slubeno lice u komunikaciji sa uiniocima krivinih djela (osim kada se radi o krivinim djelima iz nehata ili na mah), treba imati u vidu skromnije intelektualne sposobnosti osuenog lica, pomanjkanje emocija koje mu onemoguava razumjevanje nekih situacija ivota u KPZ-a , odlaganje ili kontrolu zadovoljenja nekih njihovih potreba, - dolaskom lica u KPZ trai procjenu linosti. Sve promjene koje se deavaju kod ovih lica treba biljeiti, kod kraih kazni svakih 6 mjeseci, a kod lica kojima je izreena dua kazna jedanput godinje. Kod lica koje boravi u KPZ zatvorenog tipa posebno tretirati: - povratnike u kriminal, - traumatizirana lica, - alkoholiari, ovisnici o droge, - oboljeli od zaraznih bolesti( HIV-pozitivni i dr.), - maloljetnici, - osobe enskog pola, - starija i iznemogla lica i dr. sline kategorije.

injenica je da raspolaemo u ustanovama za izvrenje krivinih sankcija, vrijednim ljudskim resursima, ali zbog nedostatka interne komunikacije, oni nisu adekvatno iskoriteni. Vrua, hladna komunikacija (papiri i lini kontakti), malo ima linih kontakata i naalost svedeni su na najmanju moguu mjeru. Interna komunikacija je od velike vanosti, jer e u tom sluaju vanjska komunikacija biti efikasnija ( sviranje po istom taktu). Koncepcija koja se svodi na izolaciju, uvanje osuenika da ne pobjegnu iz zavoda i da ispataju za ono to su uinili, deklarativno je poodavno naputena kao nehumana koncepcija, ne doprinosi procesu resocijalizacije, oteava kvalitetan tretman i td. Koncepcija prevaspitanja, tj. Cilj je dovesti do socijalne integracije osuenika, a ne do jo vee izolacije. Pritvoreno lice a posebno osuenik, prolazi /kod drugih osuenika/ kroz provjeru lojalnosti, provjeru potivanja vrijednosti i normi osuenikog kolektiva, provjeru pouzdanosti prije nego mu povjere neki poloaj, u neformalnoj grupaciji o kojima e biti detaljnije rijei.Biti zatvoren, biti lien slobode ne znai biti samo stanovnik KPZ -a, ve imati i odreena prava i obaveze, a prije svega imati razvijenu svijest o pravima, obavezama, i uestvovati u zatiti ne samo svojih prava ve i prava drugih. - edukacijski treninzi za ljude koji rade u KPZ-e, su neophodni jer se radi o ljudima razliitog profila, iskustva, godina, koji stupaju u kontakt sa osuenicima (od uvara do zatvorskih ljekara), iji je posao esto praen anksioznim situacijama. Sukob i problemi u kontaktima nastaju kada obje strane smatraju da postupaju ispravno, oboje misle da je onaj drugi u krivu. Sukobe u komunikaciji prati emotivna reakcija. Uloga treninga je da naui uposlenike zatvora kako da postupaju sa zatvorenicima da bi smanjili napetost koja, uglavnom, preovladava u kontaktima. Teki odnosi vladaju na obje strane, a sadomazohistiki porivi cvjetaju upravo na takvim mjestima gdje je koncentrirano mnogo razliitih poriva. 2.1.Kako prevladati probleme u komunikaciji, sukob uz pomo treninga? Potrebno je u odnosima: a) prihvatanjem razlika druge strane, razvijati svijest o razliitostima , b) nastojati neutralno procjenjivati situaciju, c) razvijati razumjevanje, uvaavanje tueg miljenja (druge strane), d) sagledavati objektivno situaciju i problem iz perspektive druge strane, e) provjeravanjem vlastitih stavova i uporedbom vlastitih stavova sa drugima (veina),

f) provjera razumljivosti poruka ( jesam li bio-a dovoljno jasna...?), g) tolerirati i prihvatati razlike meu ljudima, h) biti obziran prema drugima, i) znati procjeniti limit i prag tolerancije (nasilje, kriminal), j) znati upravljati konfliktom je osnov zdrave komunikacije: - organizovanje i edukacija mjeovite grupe tj. zajednike grupe uposlenih i zatvorenika (ovisno od uinjenog krivinog djela), na temu komunikacija, - sistematska evidencija u posebnom registru o znakovima naruene komunikacije (posebno ako je dolo do incidenata koji su rezultirati fizikim povredama izmeu zatvorenika; izmeu zatvorenika i uposlenih), - naroito panju posvetiti edukaciji lica lienih slobode enskog pola jer one su te koje raaju i njihovo obrazovanje, posljedice koje zatvor ostavlja na ensku osobu koja je boravila u KPZ je kljuno, - lanovi tima menadzmenta KPZ trebaju se izboriti za mogunosti objezbjeenja upoljavanja ovih lica, - potrebno je razvijati penitencijarni sistem na osnovama eliminiranja pregrada izmeu zatvorenika i spoljnog svijeta. Pored pozitivnih elemenata iz ranijeg i postojeeg sistema izdravanja kazne zatvora, potreban je stalni razvoj sistema koji bi mogli da se ukljue u sistem normalizacije ivota osuenika (zakonsko normiranje i pot ivanje prava osuenih; radna terapija, profesionalno osposobljavanje, prava vezana za komunikaciju sa porodicom i organizovanje slobodnog vremana, omoguavanje informiranja o zbivanjima u slobodnom svijetu i sl.), - komunikacija u novim odnosima, sa licima koja su due vremena na izdravanju kazne dae rezultat. Veina odustaju od krimina la, neki postaju rasuti, neupotrebljivi jer totalitarni tretman u KPZ unitava linost, (zatvor je oruje koje drava koristi da bi slomila osobe koje su se usudile da preu crtu. Michael Collius) - primjetan je nedostatak interne komunikacije, ije poboljanje utie na eksternu komunikaciju, - izgradnja sistema za upravljanje kadrovima prema preporukama EU. Za konkretna radna mjesta treba pripremiti pojedince, dati im priliku da se maksimalno iskau u svome poslu i razvoju novih vidova komunikacije, - nove koncepcije i vidovi komunikacije izmeu slubenih lica i uinioca krivinih djela trai novi profil slubenika. Njih treba izgraditi iz postojeih kadrovskih struktura, ali i novih educiranih lica, da bude rezultati spoj iskustva i novina u pogledu znanja, vjetina pristupa problematici, rjeavanju odreenih problema i novog naina komuniciranja. - potrebno je poznavanje meunarodnih instrumenata, Konvencije o ljudskim pravima i slobodama; zakona, propisa, o izvrenju krivinih sankcija, ivotu u KPZ (organizova ti edukaciju iz oblasti ljudskih prava i sloboda),

- od strane Nadzornog neovisnog odbora kontrolirati potivanje ljudskih prava i sloboda lica u KPZ, - dati vie samostalnosti zdravstvenim slubama, podrke ire drutvene zajednice, zbog odreene populacije zatvorenika (maloljetnika, ena, starijih i iznemoglih lica, alkoholiara, ovisnika o drogama, oboljelih od infektivnih bolesti, HIV pozitivnih osoba i drugih infektivnih oboljenja ), - lica koja su dugo uposlenici u KPZ, mogu ovo smatrati kao pritisak (sukob tradicionalnog i novog), te je potrebna promjena i u mentalnom sklopu uposlenika, transformacija profesionalnog identiteta (reforma u glavi), - pruiti edukativnu podrku prevaspitnoj slubi, - radi bolje i kvalitetnije komunikacije registrirati i identificirati probleme koji se odnose na internu bezbjednost, od strane zatvorenika, - poboljanje uslova rada, poboljanje statusa i vrednovanje, nagraivanje uposlenih u KPZ utie na motiviranost i kvalitetniji rad sa licima lienim slobode, Odgovornost za uspjenu i kvalitetnu komunikaciju izmeu slubenog lica i uinioca krivinih djela lei na svim licima koja komuniciraju sa pritvorenim i osuenim licima, - uspjenost komunikacije ovisi od vjetine komuniciranja i ponaanja u konkretnoj situaciji, -izrada i primjena protivstresnog programa za slubena lica i za pritvorena i osuena lica (preventivni model, psihohigijenski model, razne tehnike, medijacija, program samospoznavanja i dr. Stres direktno utie na zdravlje ljudi, a samim tim i na kvalitet komunikacije. Ovdje je vano spoznati stres, kako se prema njemu odnositi, kako ublaiti), - uspjenost u komunikaciji ovisi od profesionalnog integriteta uposlenika, - ovisi od same strukture linosti slubenog lica, - taktinosti u pristupu prema pritvorenicima i osuenicima, - spremnosti za dijalog, - znanje i poznavanje prirode posla, - line motiviranosti, opih sposobnosti uposlenih, - ponaanje i komunikacija sa pritvorenim i osuenim licima podrazumijeva poznavanje etikog kodeksa, poznavanje Konvencije o zatiti ljudskih prava i sloboda. Stepen sigurnosti lica lienog slobode u jednom zatvoru ovisi e mnogo vie o stepenu ostvarenih kontakata, nego o kontroli nad osuenikom populacijom( koja je,uglavnom, prvo sredstvo metode spreavanja i prisiljavanja), zatim od linog primjera gdje trebaju biti iskljueni oblici agresivnog ponaanja te brzine intervencije u odreenoj konfliknoj, kriznoj, incidentnoj situaciji. Odgovornost za uspjenost komunikacijskih odnosa lei na upravljakim strukturama u stvaranju medijske slike o KPZ- a u javnosti (tima menadzmenta ). Neophodno je izboriti se da se lica koja ne spadaju u sistem krivinog pravosua, ukljuujui one za koje se ustanovi da ne podlijeu krivinoj odgovornosti (npr. lica kojima je izreena mjera obaveznog lijeenja), ne zadravaju u KPZ - a jer nemaju adekvatnu njegu i smjetaj.

Neophodno je uozbiljavanje tj. ivo komuniciranje to vie slubenih lica sa pritvorenim i osuenim licima. Osnovati organizaciju koja e se baviti zatvorenicima nakon izlaska iz KPZ i ponovne inkorporacije u drutvu jer trenutno u KPZ postpenalna priprema za ivot na slobodi /phasing out/ , jedino to se ini jeste davanje blaih mjera kontrole za lica koja ubrzo izlaze iz KPZ. Uprava KPZ i cjelokupno osoblje, mora postati svjesno presudnog znaaja kvalitetne komunikacije za dobrobit sviju, a naroito prevenciju kriminaliteta, povrata u kriminal, te konstantno ulagati napore da komunikacija bude to kvalitetnija. Posebna je vrsta patologije u KPZ a koja je veoma bitna sa stanovita psihofizikog zdravlja uposlenika u KPZ :Ko drugoga dri zatvorenim i sam je zatvoren /uvajte svoje mentalno zdravlje i zdravlje dragih vam osoba/.28

28

Kora,H.: Komunikacija slubenih lica sa licima koja su liena slobode, Penoloka teo rija i praksa, 2004

Drugo poglavlje RAZVOJ SISTEMA KAZNI


Kad bi Bog kanjavao za svako uinjeno zlo, ne bi na Zemlji ostalo nijedno ivo bie

1.ODNOS DRUTVA PREMA KAZNI KAO FENOMENU 1.1.KANJAVANJE Kroz historiju su nam poznati razliiti odnosi prema licima sa asocijalnim oblicima ponaanja. Kazna sve do dananjeg dana ostaje odmazda, ma kako da je uinioc krivinog djela determiniran, jer se kanjavanje svuda odnosi primarno na znaaj krivice, a tek sekundarno na njenog uinioca. Izolacija prestupnika iz drutva na odreeno vrijeme ne rijeava problem kriminaliteta. Ne tako mali broj osuenika, poslije izdravanja zatvorske kazne, postaju sve vei protivnici drutva, sa sloenijom i teom kriminogenom strukturom linosti, specifinim sistemom vrednosti antisocijalne orijentacije i razliitim deformacijama linosti, pr ije svega na moralnopsiholokom planu. Oblici kanjavanja, kazne uope i naini izvrenja su mijenjani tokom historijskog razvoja. Prvi pisani zakoni se javljaju pojavom drave. Kazna je imala cilj da uspostavi re d i ravnoteu koje su poremeene samim dogaanjem krivinoga djela. Takoer, ciljevi kazne su bili: izjednaiti patnju uinioca krivinog djela sa rtvom tog djela. Tendencija ispatanja uinioca krivinog djela polazi od subjektivne odgovornosti i nastojanja popravljanja uinioca, zastraivanja graana, da ne ine krivina djela. Kazna je tretirana kao zastraujua mjera koja treba da bude proporcijalna nane senoj teti izvrenim krivinim djelom. Klasinoj koli je stran individualizam i u kanjavanju i u izvrenju sankcije.29 Pratei historijat kanjavanja, stie se dojam da su razne civilizacije se utrkivale u primjeni najgroznijih sankcija za prestupnike i kanjenike u cilju ispatanja u to veim mukama. Poznate su kazne eliminacije: progonstvo iz zajednice, putem deportacije, relegacije (blagi oblik kazne progonstva, relegirati znai izdvojiti) i smrtne kazne. Kao rezultat dubokih promjena u naim socijalnim sistemima, sve vie neeljenih ponaanja dobija znaenje kriminalnog. itav sistem formalne kontrole i kanjavanja zauzima dominantniju poziciju. Vie ljudi se hapsi i od strane policije, vie ih se
29

Stevanovi,Z.:Penitercijalni sistem u funkciji dravne reakcije protiv kriminaliteta, Strategija dravnog reagovanja protiv kriminaliteta, Institut za kriminoloka i sosioloka istraivanja, Beograd, 2003, str.473

pojavljuje pred sudom u svojstvu optuenih, svjedoka ili oteenih, i vie ljudi dobija kaznu koja je namjerena da bude patnja. Kriminalitet i kanjavanje bujaju, jer u drutvu ima vie onoga to dijeli, nego to sjedinjuje. Penalne teorije sadre beskrajni niz argumenata o korisnosti kanjavanja, koje je u svrsi zastraivanja. Ako ne kaznimo osobu A za njeno nedjelo, osoba B e ubrzo uiniti isto. Ili e stanovnitvo biti nezadovoljno i dezintegrirano. Kada je u pitanju kazna i kanjavanje potrebno je iznova postavljati pitanje: Kada je, zaista, dosta? Na ovo pitanje je teko dati jednostavne i konkretne odgovore, to i ne treba biti primarna zadaa, bitno je da se pitanja postave, a ne da se na njih daju odgovori. Ne polaziti uvijek od krivinih djela i uinioca krivinih djela, ve poeti od sistema sankcija i tu uzeti osnovne vrijednosti kao polaznu taku. Postaviti pitanje, koju vrstu kazne i patnje treba nanijeti uiniocu i koja vrsta i nain, stepen nanoenja patnje je prihvatljiva za nae drutvo, u kojoj mjeri moemo da prihvatimo poveanje kaznenog sektora drutva a da se pri tome ne ugrozi njegov civilizacijski karakter. Nivo kanjavanja treba da se podigne na nivo nezavisne varijable. Uslovi koji stvaraju nepoeljne uslove treba degradirati tako da postanu zavisne varijable, one koje treba da se menjaju.30 Kanjavanje se moe posmatrati kroz vie pristupa: jedan je penoloki, koji se odnosi na opravdanost krivinih mjera i njihovo sprovoenje u sistemu; drugi pristup se oslanja na samu funkciju kanjavanja i pristup koji koristi istraivanja o dejstvu kazne na uinioce krivinih djela. Definicija prema psiholozima (Lefton, 1991.) ,,Kanjavanje je proces prikazivanja posljedice, upueno nakon odreenog ponaanja, koje slui smanjenju uestalosti ili inteziteta sa kojim se to ponaanje pojavljuje, smatrajui da kanjavanje smanjuje vjerovatnou da e se odreeno ponaanje ponovo pojaviti. Kanjavanje ima dvije preventivne funkcije: funkciju generalne prevencije i funkciju specijalne prevencije.I jedna i druga funkcija ima svoje korijene u historiji tradicionalnog kanjavanja i veoma su usko povezane sa dananjim alternativnim formama kazne. Kada posmatramo tradicionalno kanjavanje, vidimo da ono ukljuuje primjenu fizike sile nad uiniocima krivinih djela kao to su: telesne kazne, teak fiziki rad, smrtna kazna. Funkcija ovih kazni je generalno preventivna jer se smatra da utie na druge da ne ine krivina djela. Druga preventivna funkcija se ostvaruje kroz kaznene institucije i njhov rad na sprijeavanju daljeg razvijanja kriminaliteta. Tipovi institucija su se mijenjali kroz historiju, iako im je svrha i danas ista, onemoguiti osuenika da ponovo uini krivino djelo.
Christe,N.:A suitable amount of crime (Prikladna ili dovoljna koliina kriminaliteta), New York: Routledge, 2004.
30

Kazneni sistemi nose u sebi duboko znaenje jer govore o osnovnim karakteristikama drave koju predstavljaju (o praksi sudova, policije, zatvora), tako da moemo da procjenjujemo dravu prema njihovim kaznenim sistemima, standardima, vrijednostima i td. Takva procjena prema nekim autorima moe da se odnosi na etiri glavne karakteristike31: Prvo, vrsta krivinih dijela na koja se u jednoj dravi reaguje. Odreeni reimi mogu da se posmatraju kao reimi koji kanjavaju za pogrena djela (npr.politike ili vjerske protivnike). Drugo, postupci za donoenje odluka koji se primjenjuju kada treba razmatrati pitanja u vezi sa nanoenjem patnje. Drave mogu da se posmatraju kao drave koje te odluke donose na neprihvatljiv nain (bez porote, bez nezavisnih branilaca, iza zatvorenih vrata, ili sa sudijama koji su politiki pristrasni ili nisu slobodni zbog pripadnosti nekoj posebnoj kategoriji npr. svetenici, masoni, ili vojni oficiri). Tree, pitanje visine i vrste kazne. Ekstremno visoke kazne i posebno bolne vrste mogu da budu pokazatelj odreenih alosnih osobenosti u primjeni namjernog nanoenja patnje unutar dravnog sistema. etvrto, kategorije primalaca namjerno nanijete patnje, i posebno koliko su oni reprezentativni za populaciju uope s obzirom na godine, pol, rasu, klasu i slino. Zatvorska populacija, koja odraava ekstremnu pristrasnost, moe da bude pokazatelj ozbiljnih nepravilnosti tog sistema. Drave koje mogu da se kritikuju prema treem i etvrtom kriterijumu ( prema obimu i postojanju zatvorske populacije koja odraava pristrasnost u kanjavanju), su esto vodee u kritikovanju drava koje su devijantne prema prvom i drugom kriterijumu ( vrsti krivinih djela i postupcima donoenja odluka).

31

Christie,N.:Kontrola kriminaliteta kao industrija, Oslo, (izvodi iz rada prezentiranog na Konferenciji Premostimo granice, koju je Britansko udruenje za kr iminologiju organizovalo na Univerzitetu Keele u V. Britaniji, 2002.

1.2.KAZNA
" Runo je zasluiti kaznu, ali je malo slave u kanjavanju drugih" M. Foucalt

Jedno od prvih pitanja koja su postavljana u krivinom pravu su pitanja, na osnovu ega drava posjeduje pravo kanjavanja. Kazna se sastoji u povredi, tj. oduzimanju izvjesnih prava uiniocu krivinog djela. Polazei od jedinstva materijalnih i formalnih elemenata, kazna se moe defini rati kao prinudna mjera predviena u zakonu koju izrie sud prema krivino odgovornom uiniocu krivinog djela u cilju zatite odreenih vrijednosti, a sastoji u oduzimanju ili ograniavanju odreenih sloboda i prava. Kazna ima dugu historiju. Kazne kao pravne sankcije, drava se nije odrekla ni do dananjih dana. Socioloki posmatrano, postojanje kazne pretpostavlja postojanje dravne vlasti, formiranje posebne vlasti u drutvu koja je u stanju da drugima nametne odreene norme ponaanja i da osigura njihovo pot ivanje. Ono to je neophodno je objasniti osnove njenog opravdanja, ciljeve, vrstu, naine izvrenja i d ruge karakteristike, ako se dovodi u vezu s dravnim, filozofskim i pravnim sistemima svog vremena. Kazna je retributivna mjera, obzirom da izraava i u sebi materijalizira, putem ogranienja odreenih prava i sloboda ovjeka, socijalnoetiku osudu pojedinca za uinjeno djelo, ope javno neodobravanje i prijekor, ona je negativna socijalnoetika osuda uinioca. Retributivna priroda kazne sastoji se u tome da ova prinudna mjera krivinog prava mora odgovarati zahtevima socijalne pravde. Cilj kazne je prevencija kriminaliteta i uspostava jedinstva bia i cilja kazne, to je nuno i u funkcionalnom i u teoretskom smislu. Preventivni ciljevi, specijalna i generalna prevencija, ostvaruju se putem kazne, koja u svom biu nosi i retribuciju (osvetu), koja se kao takva mora realizirati, iako je kao cilj istaknuta samo prevencija. Prevenciju nosi kazna koja je neodvojiva od retribucije i koja mora ivjeti i oivotvoriti se kao i retribucija. Kazna, kao odgovor za krivino djelo, je najtea sankcija koju pravo poznaje i primjenjuje se ako se zatita pravnog dobra ne moe postii na drugi, blai nain. Kazna koja se odreuje uiniocu krivinog djela s jedne strane bi trebala, za izvjesno vrijeme tititi drutvo od uinioca, a s druge strane trebala bi da podstakne k od zatvorenika odreene pozitivne promjene koje e mu pomoi da, po izdravanju kazne, se ukljuu to bezbolnije ponovo u drutvenu zajednicu iz koje je bio iskljuen za vrijeme izdravanja kazne (ako je u pitanju kazna zatvora).Takoer, potrebno je staviti akcenat na aspekte kazne (individualne i drutvene). Penologija prouava razne tipove kazne i njihovu djelotvornost kao sredstvo postignua drutveno prihvaenih ciljeva kanjavanja.

Vano je analizirati odnos izmeu zasluenosti, opravdanosti i obave znosti kazne u smislu zakonske obaveze. Nagrada i kazna su instrumenti pomou kojih ljudi utiu jedni na druge. Kanjavanje, kao oblik drutvenog ponaanja, trai najmanje dva aktera, onog ko kanjava i onog ko kaznu prima. Poznata je i pojava samokanjavanja, znai sa jednim akterom za izvrenje kazne (kada je jedinka, sama po sebi bez drutvenog prijedloga, dola na ideju samokanjavanj i kada taj pojedinani oblik nije drutveno uslovljen). Svrha kanjavanja nije represija nad ovjekom, uiniocem krivinog djela, nego njegovo prevaspitanje radi njegove resocijalizacije, tj. povratka u zajednicu kao produktivnog lana koji nee vie vriti krivina djela. Kroz razliita vremena kazna se razlikuje po stilu i smislu, ali je uvijek bila prisutna. Kazna, kao drutveni in, u prolost se pokazala kroz razliite oblike muenja kao stila kanjavanja (kraj 18. i poetak 19.vijeka, prvenstveno fiziko muenje, sakaenje, umjesto smrtne kazne ili prije nje; javnost ka zne je ila od javnih smaknua do grubih (u primitivnim zajednicama gdje su postojale oblici kazne koje je danas teko razumjeti, primjer Woodu vra dovoljno da pripadniku svog plemena ukoliko je to potrebno u svrhu kazne da kae:Umri! i on, zaista, umre, to poiva na poimanju vraeve moi) i od nasuminih do visoko sofisticiranih (sa velikim poznavanjem anatomije). Kasnije se kazneni postupak humanizira. Pravda na sebe sve manje preuzima dio javnog fizikog kanjavanja, nego se postepeno preuzimaju izravni: zatvor, utamnienja, prisilni rad, kaznionice, deportacija. Ovi oblici kanjavanja djeluju na psihiko stanje, emocije, misli, ime se pojedinac moe kontrolirati, nadzirati. Kazna danas pokazuje moralnu akrobatiku i relativnu vanost argumenata, a odnos pravde i pravinosti esto prema pojedincu tek tei realnosti. Kazna kao prisilna mjera se smatra kljunim sredstvom za suzbijanjem kriminaliteta i reakcijom drutva na kriminalitet. Bez obzira na nastojanja da se klasina kazna zamijeni nekim drugim krivinim mjerama, dananje krivino pravo je nezamislivo bez krivine sankcije tipa kazne. Po svojoj sutini kazna je prinudno oduzimanje ili ograniavanje prava i slobode, ali ona istovremeno predstavlja i opu moralnu osudu i drutvenoetiki prijekor koji drutvo upuuje uiniocu zbog uinjenog krivinog djela. Svaki ovjek ima potrebu da ima normalnu egzistenciju, meuljudske odnose u zajednici u kojoj ivi. U tom smislu primjena kazni prema uiniocima krivinih djela ima opravdanje, zapravo, predstavlja neizbjean nain i sredstvo zatite drutva. Kazna je pravedna samo ako je proporcionalna teini izvrenog krivinog djela i srazmjerna stepenu krivice uinioca. Ovo naelo predstavlja osnovni kriminalno politiki postulat svakog demokratskog krivinog prava. Kazna je legitimno sredstvo samo kada je nuna, tj. ako na drugi nain nije mogue obezbjediti odravanje pravno zatienih vrijednosti. Neophodno je da kazna sadi humanu komponentu, tj. da se primjenjuje uz puno pot ivanje linosti i ljudskog

dostojanstva uinioca krivinog djela i uz ogranienje prava samo u mjeri i granicama nunim za ostvarenje svrhe kazne. 2. Pravni osnov i svrha kanjavanja Od najranijeg vremena prisutan je problem osnova prava na kanjavanje i svrhe kazne. Da bi se mogla razumjeti aktualna razmatranja osnova i svrhe kanjavanja, treba znati ta elimo postii kaznom protiv uinioca, kao i procijeniti mogunost postizanja eljenog cilja jer kazna ne djeluje na kanjenike isto. Neke od teorija su nastojale pojasniti pravni osnov drave da kanjava lica za uinjena krivina djela koja ine na njenoj teritoriji. U okviru ope svrhe krivinih sankcija u Republici Srbiji , svrha kanjavanja je: 1) spjeavanje uinioca da ini krivina djela i uticanje na njega da ubudue ne ini krivina djela; 2) uticanje na druge da ne ini krivina djela; 3) izraavanje drutvene osude za krivino djelo, jaanje morala i uvrivanje obaveze potovanja zakona Uiniocu krivinog djela mogu se izrei sljedee kazne: 1) kazna zatvora; 2) novana kazna; 3) rad u javnom interesu; 4) oduzimanje vozake dozvole; Kazna zatvora i rad u javnom interesu mogu se izrei samo kao glavne kazne; novana kazna i oduzimanje vozake dozvole mogu se izrei i kao glavna i kao sporedna kazna; a ako je za jedno krivino djelo propisano vie kazni, samo se jedna moe izre i kao glavna kazna32. Ono to se eli postii kaznom, tj. svrha kazne, u velikom procentu ovisi i od politike volje i politike situacije u dravi i dravama u okruenju. Prvenstveno se oekuje od svih graana da potuju ustav, pravni sistem i zakone te drave. Sistem kanjavanja u BiH, sveden je na mali broj kazni, veoma je fleksibilan jer , pod odreenim zakonskim uslovima, sud moe uiniocu umjesto zaprijeene kazne zatvora izrei uslovnu osudu, a u entitetskim zakonima i sudsku opomenu. Isto tako, zako n predvia, ne samo mogunost ublaavanja i neogranienog ublaavanja, ve i osloboenja od kazne, kao i mogunost da ve izreenu kaznu zatvora do est mjeseci, uz pristanak optuenog, zamijeni radom za ope dobro na slobodi. Svrha kanjavanja je: a) da se izrazi drutvena osuda uinjenog krivinog djela, b) da se utie na uinioca da ubudue ne ini krivina djela, c) da se utie na ostale da ne ine krivina djela,

32

Krivini zakonik Republike Srbije (Slubeni glasnik RS, br.85/05), l.42 i 43.

d) i da se utie na svijest graana o pogibljenosti krivinih djela i o pravednosti kanjavanja uinitelja33. Sistem kazni iz ove odredbe je opeg karaktera i vrijedi za sve krivino odgovorne i punoljetne uinioce krivinih djela. Prema uiniocima krivinih djela koja nisu krivino odgovorna, ne mogu biti primijenjene ne samo ka zne ve ni mjere bezbjednosti. Kazna maloljetnikog zatvora, koja predstavlja posebnu vrstu kazne liavanja slobode, ne ulazi u sistem kazni iz ove odredbe. Pored novane, kazne pravnim licima mogu se izrei i kazne oduzimanja imovine i kazne prestanka pravnog lica. Nadlenosti politike u suzbijanju kriminaliteta su: - Sud, naroito vana bi mogla biti uloga sudije u izvrenju kazne zatvora ,34 - Tuilatvo, - Policija, Principi na kojima se zasniva izvrenje krivinih sankcija: - Resocijalizacija osuenika, - Zakonitost u radu, - Humanost u postupanju sa osuenicima (potivanje ljudskih prava, prema Konvenciji o ljudskim pravima), - Svoenje represije na najnunije neophodnu mjeru. Instrumenti kaznene politike : - Smrtna kazna, doivotni zatvor, tjelesne kazne, deportacija, - Liavanje slobode (zatvor), - Alternativne. 2.1. Granice izvrenja kazni Osuene osobe uivaju sva osnovna ljudska prava i slobode kao i ostale osobe, osim onih koja su im u skladu sa pravomonom sudskom odlukom kojom im je izreena kazna, oduzeta ili ograniena samom prirodom izreene kazne. Osim tih univerzalnih ljudskih prava koja se odnose na sva ljudska bia, odredba o granicama izvrenja kazne ima u vidu i prava kojima se regulie poloaj svih osuenih osoba za vrijeme izvravanja kazni. Prema ovoj odredbi, dva su kriterija za odreivanje granica izvrenja kazne, odnosno granica oduzimanja ili ogranienja prava osoba prema kojima se izvrava kazna. Najprije, osoba prema kojoj se izvrava kazna moe se liiti odreenog prava il i ograniiti u pravima samo u skladu sa zakonom.

Komentari krivinih zakona BiH, knjiga I, Zajedniki projekat Vijea Evrope i Evropske komisije, Sarajevo, 2005, str.242 34 Uvoenjem institucije suca izvrenja, iskustva nekih naprednih zemalja svjedoe o mogunosti osiguranja sudskog nadzora nad postupkom izvrenja zatvorskih kazni. Donoenjem novih zakonskih propisa u tom smjeru daje osnov za unapreenje u zatiti temeljnih prava graana.
33

Oduzimanje ili ogranienje prava osobe, prema kojoj se izvrava kazna, bie u skladu sa zakonom ako je u konkretnom sluaju ostvaren osnov za koji zakon vee oduzimanje ili ogranienje odreenih prava osuene osobe i ako je ono sprovedeno na nain koji je odreen zakonom. Represija, koju kazna i njeno izvrenje podrazumijeva, mora, biti svedena na nunu mjeru i usmjerena na ostvarenje svrhe kanjavanja (princip proporcionalnosti)

2.2.Teorije o kazni Kaznom se bavi vie razliitih nauka koje se proimaju: penologija, socijologija, psihologija, filozofija. 2.2.1.Idealistike teorije o kazni su stanovita da je cilj drave apsolutna pravda, samim tim pravni osnov kanjavanja uinioca krivinih djela izvlai iz uspostavljanja pravde nakon to je krivinim djelom naruena. Po stavovima Teorije drutvenog ugovora, graani sami su se odrekli prava da kanjavaju zlikovce u korist drave nakon to su uvidjeli da sami to vie i ne mogu da vre. 2.2.2.Apsolutne teorije o kazni vide opravdanje i smisao kazne u odmazdi35, i ispatanju prema osobi koja se kanjava. Prema ovim teorijama, osnovni cilj kazne je u vraanju zla uiniocu koji je svojim djelom nanio zlo drugima, tj. kazna je sama sebi cilj, neovisno kako se daje i posmatra, da li na osnovu zakonske (Hegel kao zastupnik teorije zakonske pravde, smatrao je da je svrha kanjavanja uspostavljanje zakona koji je naruen krivinim djelom, a kazna kao negacija negacije, (krivino djelo negacija je zakona, predstavlja dijalektiku nunost). Kazna je, zapravo, pravo prestupnika (jer on, inei krivino djelo, svjesno i dobrovoljno prihvaa da bude kanjen), boanske (po teoriji boanske pravde, osveta slui zadovoljenju boanske pravde,) ili moralne (po teoriji moralne pravde osveta koja proizlazi iz kazne slui zadovoljenju moralne pravde, koja je po Kantu kategoriki imperativ ljudskog uma i zdravog razuma) pravde. Uinak koji kazna ima na drutvo potpuno je irelevantan. Ne kanjava se zato da bi se ostvarili ciljevi u budunosti, nego da se poniti, krivino djelo. Kazna kao odmazda je zasluena kazna ili retribucija. Svrha kanjavanja iscrpljuje se usredotoivanjem na prolost.

35

Odmazda je racionalna mjera kojom se eli ostvariti pravednost u odnosu na razmjernost kazne i djela koje je uinjeno.

Krivinopravna doktrina, moderna, odbacuje apsolutne teorije. Krivinim p ravom se ne moe uspostaviti apsolutna pravda, ve se tei osiguranju slobode ovjeku i ivot u drutvu te svrha kazne nije odmazda ve prevencija. 2.2.3.Pravne teorije kazne osnov nalaze u pravu drave da ona regulie ponaa nje ljudi na svojoj teritoriji,zbog potivanja ili ne njenog suvereniteta, pa samim tim i kazni krenje tih propisa. 2.2.4.Relativne teorije o kazni Relativne teorije odreuju kaznu u odnosu na uinke koji se njom postignu. Kada je u pitanju kazna i kanjavanje, prilaze sa preventivnog stanovita, gdje su prisutna nastojanja drutva u vraanju uinioca krivinog djela u drutvenu zajednicu i tokove koje je imao prije nego je uinio krivino djelo. Kazna nije, po ovoj teoriji, odmazda, nego prevencija zloina, te povratak uinioca u drutvo. Relativne teorije govore o drutvenom promiljanju koji se tie spreavanja i suzbijanja kriminaliteta pa se tako naputa ideja osvete i u kazni prepoznaje nain zatite drutva od kriminaliteta. Relativne teorije su teorije koje su usmjerene na budunost : kanjava se da se u budunosti ne bi grijeilo. Stav relativnih teorija je posmatranje prevencije kroz individualnu i opu prevenciju, tj. specijalnu i generalnu prevenciju. U grupu teorija specijalne prevencije spadaju: 1. teorija zastraivanja putem izvrenja kazne, 2. teorija starateljstva, 3. teorija popravljanja, 4. teorija resocijalizacije. U grupu teorija generalne prevencije spadaju: 1. teorija opeg zastraivanja predvianjem kazne, 2. teorija opeg zastraivanja izvrenjem kazne, 3. teorija opomene.36 Ovdje moemo posmatrati teorije specijalne i generalne prevencije, ovisno od toga na koga se tei uticati, da li na samog prestupnika kao individuu koja je uinila odreeno krivino djelo ili se utie na graane uope.
36

Kovo, I.:Kazna zatvora - zato i kuda, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, vol. 8, b roj 2, Zagreb, 2001, str. 117-136.

Kazna daje odreene rezultate na vie naina: za vrijeme izdravanje kazne onemoguava uinioca da uini isto ili slino djelo , zastraivanje uinioca se deava samim izricanjem i izvrenjem kazne , primjenom odgovarajueg tretmana u fazi prevaspitanja i resocijalizacije se deava preodgajanje (popravljanje) uinioca. Nedostatak u procesu resocijalizacije je to se ne moe unaprijed znati koliko je potrebno pojedincu da koriguje ponaanje, ispravi i uputi na prihvatljive oblike ponaanja u drutvu. 2.2.5.Mjeovite (eklektike) teorije Mjeovite teorije u principu spajaju elemente apsolutnih i relativnih teorija, smatrajui da kazna treba imati vie ciljeva. Nastale su poetkom 20 vijeka. Mjeovite teorije od apsolutnih teorija prihvataju pravedne ili zasluene kazne, ali takvu kaznu vie ne smatraju svrhom po sebi, nego sredstvom generalne ili specijalne prevencije. Kod preventivno mjeovite teorije, prevencija je svrha kazne, dok je krivnja samo sredstvo za ograniavanje kazne. Stavovi mjeovite teorije danas dominiraju u savremenom krivinom zakonodavstvu. Izvrenje kazne predstavlja vrenje drutvene sankcije nad pojedincem ili grupom koja je identificirana u krenju nekog (pisanog ili nepisanog) pravila. Kazna treba da bude jasno opisana i izreena. Ukoliko sankcija nije jasno i precizno opisana, postoji veliki procenat rizika za krenje zakonske regulative. Sankcija se kroz historiju posmatrala razliito: posmatrana ja kao Boija volja, kao disciplinirana mjera, kao sredstvo odgoja, kao sastavni dio igre, kao dio zakonske regulative. Po Igoru Primorcu, kazna je definirana kao zlo, namjerno naneseno uiniocu krivinog djela, a putem ljudskog djelovanja koje je zato ovlateno zakonskim poretkom ije je zakone uinioc prekrio37. Ljudske postupke potrebno je procenjivati prema posljedicama koje nastaju. Najvaniji uinci kazne su: a) zastraivanje, b) preodgajanje, c) samoodgoj . U prolosti kazna kao drutveni in jasnije nam se pribliava kroz razliite oblike muenja kao stila kanjavanja; to se prvenstveno odnosi na fiziko muenje, nanoenje boli i sakaenje, umjesto smrtne kazne ili prije nje. Veoma rigorozni postupci na sudu u postupku dokazivanja kroz historiju, govore da svirepo kanjavanje i javno izvrenje kazni, imalo je ne samo preventivni ve i politiki znaaj, iskazivanje dominacije, moi, straha, ali i pokazivanjem sudjelovanja javnosti.
37

Igor Primorac, profesor filozofije na Hebrejskom univerzitetu u Jeruzalemu

Naravno, esto su se takvi postupci pretvarali u svoju suprotnost, poveavala se solidarnost s optuenima, a cilj onih koji su predlagali takvo izvrenje kazni je bio suprotan: prekid solidarnosti sa kanjenicima.

Brojne su modifikacije ovoga stila kanjavanja, od grubih i nasuminih, do visoko sofisticiranih.Cilj kazne nije samo sankcija ve je kazna mehanizam uz pomo kojeg se kanjenik neutralizira, kontrolire, koriguje, usmjerava. Kasnije se ovi stavovi mijenjanju, i ukorjenjuje se novo naelo koje govori da se nikakve druge osim ovjenih, kazni ne smiju primjenjivati na prestupnika, bez obzira o kakvoj osobi je rije. Po Foucaltu to bi bila: a) pravilo najmanje koliine : gdje kazna uzima vie nego donosi dobitak dovoljnog zamiljanja gdje djelotvornost kazne lei u gubitku koji se od nje oekuje , b) sporednog uinka : gdje kazna mora imati najai uinak na one koji pogreku nisu poinili, c) potpune izvjesnosti : o svakoj nepovoljnosti koju kazna nosi, d) ope istine : sve dok mu se zloin potpuno ne dokae. Kazna, poiva na cijeloj tehnici predoavanja. Discipliniranje i obuavanje temelje se na istom, a ustrojstvo zatvora kao istovjetnog mehanizma, je pojava koja je mnogo starija od zakona. Dobro u kazni sadrano je u opoj i posebnoj prevenciji buduih zlodjela na nain da ih onemoguava a potencijalne krivce zastrauje, a ve postojee preodgaja, s jedne strane, dok s druge prua izvjesno zadovoljenje osvjetnikih osjeaja ili materijalne nadoknade; po naelu da se nanesena krivina djela esto ne mogu popraviti, ali se budua uvijek mogu izbjei, te da je uinjeno djelo pogodilo samu rtvu, dok budua mogu pogoditi bilo koga i konano da poinjeno je samo dio prolosti a budunost je beskrajnja38.

38

Primorac, I.: Prestup i kazna (rasprave o moralnosti kazne, Mladost, Beograd, 1997

Tree poglavlje SISTEMI IZVRENJA KAZNI ODUZIMANJA SLOBODE KROZ HISTORIJU Oduzimanje slobode se javlja jo u vrijeme robovlasnikih drava, mada nije imala karakter krivine sankcije. Najvea vrijednost ovjeka svakako je njegova sloboda, tako da oduzimanje slobode u ovjeku, svakako, izaziva stres i ostavlja posljedice na psihu ovjeka. Prvi oblici oduzimanja slobode pojavili su se jo u antiko doba. Kao krivina sankcija kazna oduzimanja slobode se pojavljuje prvi put u 14. vijeku, mada pravnu samostalnost dobija krajem 18. vijeka uvoenjem u francuski Code Penal iz 1791. godine.39 Prvi put precizno odreena kazna oduzimanja slobode u Kneevini Srbiji je donoenjem Kriminalnog zakonika iz 1860. godine, tretira se Krivinim zakonom Kraljevine Jugoslavije od 1929. godine, te Krivinim zakonikom iz 1951. godine, Krivini zakon SRJ je prihvatio samo jednu kaznu oduzimanja slobode - zatvor. 40 1.Historijski razvoj sistema izvrenja krivinih sankcija zatvora Zatvor je nastao prije nego su nastali krivini zakoni. S poetka zatvori su bili predsoblja za prave kazne, smjeteni u podrumima tvrava, kula, kanalizacinih sistema, jednom rijeju, bezuslovne prostorije. Poeci prvih zatvorskih institucija nastaju 155341. Godine u London, zatim u Amsterdamu, 1595. godinu42 kada je osnovan maloljetniki zatvor, a godinu dana kasnije i zatvor za ene. Opa forma mehanizama usmjerena na pojedinca, stvorila je model zatvorske institucije prije nego to je zakon definirao zatvor kao glavnu i najadekvatniju kaznu.43 a) Klasini sistemi (u kojem postoji: sistemi elijskog osamostaljivanja i kombinovani progresivni sistemi), b) Modernisistem (praksa zatvora koja se javlja polovinom 20. vijeka kroz primjenu resocijalizacije, prevaspitanja, individualizacije i td).

Francuski model iz 1791.godine, Code Penal, je ograniio primjenu smrtne i tjelesne kazne, ukinuo je kaznu oduzimanja slobode u doivotnom trajanju i prihvatio sistem apsolutno odreenih kazni . 40 Kriminalni zakonik 1860.g, precizira kaznu oduzimanja slobode, to su: robija (robija se izdravala s okovom teine od dva do pet kilograma), zatoenje, strogi zatvor, i zatvor, Krivini zakon Kraljevine Jugoslavije 1929.g je sadravao: robija (koja je bila u trajanju od jedne do dvadeset godina), zatoenje (od jedne do dvadeset godina trajanja, u oba sluaja se izri cao i gubitak asnih prava), strogi zatvor i zatvor (u trajanju od sedam dana do pet godina) Krivinim zakonom iz 1951.g., su ostavljene samo dvije vrste kazne oduzimanja slobode: strogi zatvor (u trajanju od jedne do petnaest godina) i zatvor (u trajanju od tri dana do tri godine) 41 U londonskom dvorcu Brajdvel, osnovan prvi zatvor, tj. prvi oblik zatvorske institucije, gdje su smjeteni, radi izolacije, prosjaci i skitnice a ne kriminalci, a 42 evidentan je porast prostitucije te je bilo neophodno otvaranje zatvora. 43 Fuko, M.: Nadzirati i kanjavati, Novi Sad, 1997, str.223
39

U starom vijeku zatvori su sluili kao ustanova za privremeno uvanje osuenika i mjesto izvrenja kazne (smrtna i tjelesna), koja nije esto promijenjena ni u srednjem vijeku. Kroz historiju izgradnje penolokih ustanova, bilo je i eksperimentiranja. Meu prvim zatvorima je zatvor u Njemakoj, osnovan 1577. godine. U 8. vijeku, otvoren je kazneni zavod u Brajdvelu, koju je sagradio Henri VIII. Krajem 16. i poetkom 17. vijeka se javljaju zaeci kaznenih zavoda u kojima je rad bio obaveza zatvorenika. Poetak modernog engleskog zatvora se vee za 1778.godinu, Dzon Hauarda. U 18. vijeku se javljaju prve ideje o reformi zatvora kao institucije. Od 18. vijeka, u Evropi je razvijeno pet sistema izvrenja kazni zatvora: elijski, Auburnski, Progresivni sistem, Irski, Makonokijev. U zatvorskim ustanovama nije bilo selekcije prestupnika, postojao je veliki rizik zaraze i sl. U bivoj Jugoslaviji poznati kazamat, tvrave, tamnice, a u Cetinjskom manastiru, Kalemengdanska tvrava, poznata tvrava na Zelenom vencu, i dr. Poslije drugog svjetskog rata, u Italiji nastaje kola drutvene odbrane, naslonjena na evropsko kriminoloko naslijee, koja tei socijalizaciji i humanizaciji krivinog prava. Osniva se Meunarodno udruenje drutvene odbrane 1949 . godine, kao nastavak ideja pozitivistike kole, iji je tvorac M. Ancel. U centaru kriminalne politike je zatita drutva od napada antisocijalnih elemenata i resocijalizacija uinioca krivinih djela. Uporedo sa kaznom oduzimanja slobode, ulaze mjere bezbjednosti, prilazi se procesima resocijalizacije, individualizacije, prevaspitanja i tretmana. Prema izvjetaju Ministarstva pravde SAD-a, oko sedam miliona mukaraca i ena, ili tri posto stanovnitva SAD-a, trenutno je zatvoreno ili na uslovnoj slobodi, to je novi rekord, koji SAD stavlja u svjetski vrh po broju kanjenih lica. Iz zatvora izie svake godine oko 650. 000 ljudi, a rauna se da je godinji troak po osueniku oko 20. 000 dolara. Ono to zabrinjava, je trajni uticaj kaznene politike na ameriku porodicu i zajednicu (prof. Todd Clear s fakulteta za kriminalistiku John Jay u Njujorku). Konstatacija naunih krugova je da osloboeni osuenici su sa nizom problema u vezi sa asimilacijom u drutvo, raspadom porodica, problemi u nalaenju posla, kolskih problema njihove djece, zdravstvenih problema svih lanova porodice, problema sa ovisnou i slino. Ovi problemi se mogu susresti u principu kod svih osuenika i njihovih porodica ma gdje ih posmatrali. 2.elijski sistem zatvora (Sistem izolacije) Nastao je u Filadelfiji i Pensilvaniji po kojima nosi naziv. elijski sistem zatvora nastao je na osnovu religijske sekte Kvekera (1650.), prema kojoj je mogue najokorelijeg kriminalca prevaspitati u moralnog ovjeka, uz puno ulaganja, gdje su religija i moral dominantni u procesu prevaspitanja. Arhitektura: Spoljane elije kojima se pristupa preko galerije

2.1.Pensilvanijski elijski (usamljeniki) sistem zatvora, karakterie situaciju u kojoj je svaki osuenik za sebe, izolovan u elijama, izdravao kaznu u izolaciji od drugih osuenih i drugih lica, danju i nou. Rad se smatrao privilegijom. Primat u reformi zatvorskog sistema Rimokatolika crkva preuzela je, 1 650. godine.U Firenci je osnovala popravni dom za maloljetnike, kao sastavni dio sirotita San Mikele, a 1704. godine u Rimu. Don Hauard (1726 1790.), reformator u oblasti penitersijarnog prava, 1777.godine, objavljuje djelo Stanje u zatvorima, gdje j e opisao mnoge zatvore, kao neuslovne, a tamniare kao korumpirane, surove i neefikasne. Hauarad je bio osoba koja se zalae za humanizaciju ivota u zatvorima (poznat njegov stav: Napravite od kriminalaca marljive ljude pa e i oni postati poteni, a od vjere je oekivao da pomogne u moralnom pogledu). Pored zatvora u Engleskoj, pod uticajem Dona Hauarda, deavaju se reforme zatvora u itavom svijetu. Ovaj model, javlja se krajem 18. vijeka, u Ganu 1775.godine (Belgija) u Filadelfiji 1990.godine. Ono to karakterizira ovaj model je naputanje ranijeg sistema grupnog izdravanja kazne zatvora, radi spreavanja kriminalne infekcije, uvoenje sistema samice, usamljenikog naina izdravanja kazne. Prednosti ovoga modela prema miljenju zagovornika je ogranienje negativnog uticaja, mogunosti bjekstva, izolacija je potrebna u preispitivanju sebe. Od sistema izolacije oekivalo se da ostvari tri bitne funkcije preobraaja due i ponaanja. Najvanija oblast angaovanja Howarda bilo je iznalaenje novog ureenja zatvora, osmiljavanje discipline i poboljanje higijenskih, naroito sanitarnih uslova zatvorenika. U tu svrhu, on predlae: - odvajanje ena od mukaraca, u razliite ustanove, ako to nije mogue , u poseban dio zatvora, - mlade i primarne prestupnike treba u nonim asovima odvojiti u zasebne elije kako bi imali privatnost i vreme za razmiljanje, dok bi preko dana radili u zajednikim radionicama da bi se obuili za proizvodna zanimanja i stekli radne navike, - redovno provjetravanje i svakodnevno ienje elija koje najmanje dva puta godinje treba okreiti. Na ovim zahtevima posebno insistira jer je primijetio da veinu tadanjih zatvora karakterie nepijatan miris koji je ostajao na odei i predmetima posetioca dugo poslije izlaska iz zgrade, - gradnja zatvora treba biti na zdravom mjestu, u blizini tekue vode, izgraen sa puno svjetla, bez vlage, sa visokim zidovima, koji bi sprijeili bjekstvo, sa stazama za etnju i slino, - bio je za uvoenje discipline u zatvorima, ali je smatrao da je potreban dobar i struan kadar koji bi mogao da primjenjuje propise u odnosu na pojedine kategorije osuenika, - predlagao je da osuenici imaju iste uniforme i da trokovi zatvora padaju na teret drave. Svi prijedlozi ovog velikog humaniste bili su voeni osnovnom idejom da zatvor ne treba da izaziva nepotrebne patnje osuenicima, a zatim da bi podjednake napore trebalo usmjeriti i na uvanje njihovog zdravlja i pretvaranje u bolje graane .

Na Howarda je posebno snaan utisak ostavio Zavod Svetog Mihajla ko ji je 1703.godine u Rimu osnovao papa Klement XI. Na ulazu u zavod stajalo je geslo: Nije dovoljno kazniti zle, ako ih disciplinom ne uini boljima.44 Reim koji je u njemu bio primijenjen prema mladima djeacima, uiniocima lakih djela bio je kombinacija radne terapije i utanja koje je trebalo da omogui punu koncentraciju na posao i preispitivanje dotadanjeg ponaanja. Ustanova je vrila nadzor nad tim licima i pruala im korisnu obuku. Pod tim utiskom, Howard usvaja izraz penitencijarna ustanova (c. penitentiary) za institucije koje nisu samo mesta za uvanje osuenika, ve i za razvijanje njihove samodiscipline i moralno meditiranje.45 Ono to se u literaturi moe nai kao velika primjedba ovom humanisti i reformatoru jeste da je on imao veoma mali ivi kontakt sa osuenicima, te se konstatuje da su njegovi izvetaji najznaajniji sa aspekta statistike. Rad ser Viljem Blekstona rezultira donoenjem Blekstonovog zakona 1778.godine i prvih pomaka u poboljanju uslova boravka u zatvoru: - uspostavljanje kazniona, - potreba moralnog i vjerskog vaspitanja, - veliina elija (max.3,7-2,4 i min 3x2,7). 2.1.1.Elizabeth Frey Pod uticajem kvekerske religije46 ona je usvojila dvanaestoro djece roene izmeu 1801-1822.godine i osnovala kolu za siromanu mlade u kojoj ih je uila itanju i drugim stvarima korisnim za ivot.47 Za razliku od Howarda koji je rad na reformi poeo izvetajem, Elizabtth Rey je svoje ideje objavila kao krunu velikog praktinog iskustva steenog u neposrednom dodiru sa osuenicima. U svom djelu (Observations on the Visiting, Sperintenence and Governmenl of' Female Prisoners) objavljenom 1927.godine, ona ukazuje da je nada u
44

Cornil P.: La peine de prison, RTC 1955/3 pp.I75-187, (prev. IZBOR 1956/1 pp. 84-96.) 139/ Johnson H. and Wolfe N.": op.cit. p.130. 45 Ignjatovi ., Kriminologija, Beograd 2006, str. 376 46 Kvekeri (e.Quaker - drhtavac, bogobojaljivac, bogomoljac) su novovjekovna anglosaksonska religiozna sekta osnovana u 17 vijeku. Sutina njihovog uenja je da Bog prosvetljuje svakog vjernika ime mu se omoguava da svojim odlukama i radom postigne duhovno savrenstvo - v. Enciklopedija ivih religija (Krim K. et al. eds.), Beograd, 1992. pp.171-172. 47 Frey je prvi put je posetila jedan zatvor (Newgate Prison) januara 1813.godine i o toj posjeti ostavila potresno svedoanstvo: Nala sam mnogo bolesnih ljudi koji su leali na golom podu ili staroj slami, oskudno odjeveni, iako je bilo hladno; u elijama su iv jela i njihova djeca roena u zatvoru. I ona su bila 47 skoro gola.". U poetku pomo ge Frey svodila se na prikupljanje od jee, razgovore sa osuenicama da bi ih motivirala da uestvuju u obrazovanju svoje dece. Uskoro je otvorena kola koja je uspjeno radila.U zatvoru je osnovan Komitet ena, a veernica je pretvorena u radionicu, pa su uskoro bile obuene i da same izrauju odjeu i druge predmete. U poetku za sopstvene i potrebe svojih potomaka, a kasnije i za trite, ime su obezbijeena sredstva za nabavku drugih neophodnih prizvoda. Nekoliko godina kasnije, Frey je dola na ideju da osuenice ne samo iz zatvora Newgate, nego drugih ustanova u Engleskoj prebaci u Novi Juni Vels (dananju Australiju). Uz dosta napora, usp jela je da u periodu 1818 - 1843. organizuje i lino uestvuje u transportu vie od 12.000 osuenih ena u 106 brodova.

budunost jedan od osnovnih i najvanijih sredstava uticaja na ponaanje zatoenika. Radei sa enama, ona je iskoristila model odnosa majka dijete, da bi obezbijedila saradnju i prihvatanje zatvorske discipline. Odbacujui prigovore zatvorskog osoblja ,,da njen humanizam degradira zatvorenice" poela je da ih tretira kao linosti koje podstie nada u mogunost da njihova deca, ali i one same ive bolje. 2.1.2.Jeremy Bentham Poznati predstavnik Klasine kole, Jeremy Bentham bavio se zatvorskom arhitekturom i discipinom. Svoja razmiljanja objavio je u delu Panoptico 1791. godine. Predlae model zatvora u kome je mogue ostvariti stalni nadzor nad osuenicima. Blokovi elija su zbog toga smjeteni zrakasto oko centralnog tornja iz koga straa svakog trenutka, danju i nou posmatra ta se dogada u svakoj od elija. U poetku se zalagao za odvajanje u samice, da bi kasnije, iz ekonomskih razloga, prihvatio model izdravanja kazne u malim grupama koje treba tako formirati da se sprijei ,,kriminalna zaraza". Vjeruje da bi rad mogao predstavljati sredstvo ublaavanja tekoa zatvorskog ivota pa podstie uvoenje radionica i suprotstavlja se nametanju tekih poslova osuenicima. Ohrabruje sklapanje ugovora sa privatnim preduzetnicima kako bi ovi koristili osueniki rad i predlae da im se dozvoli da zadre profit stvoren na taj nain. 48 Benthamove, kao i ideje Howarda i Freyove, nisu u Engleskoj imale znaajnijeg uticaja jer je najvei broj osuenika u to vreme bio osuivan na smrt ili transportovan u kanjenike kolonije. U Americi, pak, pod njihovim uticajem stvoren je klasini sistem izvrenja kazne zatvora. 2.2.Auburnski (Obernski) model je prvi put uveden poetkom 19. vijeka, tanije 1823.godine u Auburnu, drava Njujork kao zamjena za usamljeniki sistem izvrenja kazne zatvora. Zove se i sistem utanja. Osuena lica su izolovana samo nou, a danju su okupljeni na zajednikom radu i druenju uz zabranu komunikacije sa drugim osuenicima. Zabranjanjena komunikacija meu osuenicima se sprovodila kako bi se izbjegao meusobni kriminalni uticaj. Arhitektura: Dugi hodnici sa elijama unutranjeg tipa Sing Sing, koje su sagr adili osuenici, i koji je postao obrazac za graenje zatvora). Karakterizira ga Kanjeniki hod osuenika i fizika tortura. 3.Progresivni sistem 3.1.Engleski progresivni model u Engleskoj se izvrava modifikacija elijskog sistema izvrenja kazne zatvora. Progresivni (mjeoviti) sistem se javlja u 19.vijeku u Engleskoj pod uticajem ideja i principima vaspitanja i popravljanja osuenika za povratak u drutvo. Kaznu je osueno lice izdravalo u tri dijela, ovisno od ponaanja, prelazio je u sljedei, laki nivo.
48

Gentile M. et al.: Ljealtro carcere, Padova, 1982, str.17.

Progresivni sistem, omoguava da zatvorenik postepeno prelazi iz faze izolovanosti u slobodu, i pribliavanju ivotu na slobodi iz zatvorskih uslova do graanske slobode. Izdravanje duih kazni je imalo tri faze: fazu usamljenja ili elijska, fazu zajednikog izdravanja kazne i fazu uslovnog otpusta, sa dvostrukim ciljem: zastraivanje i popravljanje. 3.2.Irski ili intermedijarni sistem Irski sistem je engleski model veoma napredan, u kojem osueno lice u treem nivou se ne puta na uslovni otpust, ve se priprema za povratak u drutvenu zajednicu sistemski. Irski model uveden 1853.godine. On je motivaciono stimulirao zatvorenike da rade na poboljanju poloaja, a novina je i tzv. odjeljenje (soba) za slobodnjake, rad bez velike kontrole, nakon faze zajednikog izdravanja kazne. 3.3.Makonokijev (bodovni) sistem Makonokijev model49, je uveden 1840. godine. Makonokijev sistem je sistem koji sudsku kaznu pretvorio u bodovni sistem, Ovaj model, izbjegava prvu fazu izolacije, na principu bodova, tj. mjerama stimulacije nastoji pridobiti zatvorenika na poten rad, ovisno od bodova koje osueno lice uspije da osvoji svojim ponaanjem. Druga faza je organiziranje zatvorenika za rad po grupama. Trea faza je razdvajanje zatvorenika po kolibama koji su uspjeli u radu te nastavak samostalnog rada u obradi poljoprivrede i slino. Postojala su intenzivna nastojanja da se osuenici motiviraju na rad. Kazne zatvora, tj. duinu boravka je odreivalo loe ili dobro ponaanje osuenika. 3.4.Klasifikacioni (enevski) model Klasifikacioni model je nastao 1834.godine u enevi. S poetka izdravanja kazne zatvora, osuenik je boravio u eliji a kasnije u zajednikom zatvoru. Izdravanje kazne zatvora je po odreenim grupama i klasifikacijama. Zat vorenici se svrstavaju u kategorije, koje su zajednike prema odreenim karakteristikama, prema uzrastu, vrsti krivinog djela, stepenu obrazovanja, visini kazne, ranija osuivanost, motivima izvrenja djela, radna sposobnost i sl.

49

Dobio naziv po upravniku zatvora na ostvru Norfolk, Aleksandru Makonokiju, 1840.godine

TREI DIO

SAVREMENA PENOLOKA MISAO 1.Pritvor kao mjera obezbjeenja prisutnosti okrivljenog u krivinom postupku Definicije pojmova Osumnjieni je osoba za koju postoje osnovi sumnje da je poinila krivi no djelo; Pritvorenik je lice koje pravosnanom odlukom nije proglaeno krivino odgovornim za odreeno krivino djelo, a koje se nalazi u pritvoru u Zavodu u skladu s odredbama ZKP, nakon odluke suda kojom se nalae pritvor prije, u toku ili nakon glavnog pretresa; Optueni je osoba protiv koje je jedna ili vie taaka u optunici potvrena ; Sudija za prethodni postupak je sudija koji u toku istrage postupa u sluajevima kada je to propisano ovim zakonom50; Sudija za prethodno sasluanje je sudija koji nakon podizanja optunice postupa u sluajevima kada je to propisano ovim zakonom i koji ima ovlaenja koja pripadaju sudiji za prethodni postupak; Stranke su tuitelj i osumnjieni, odnosno optueni; Osnovana sumnja je vii stepen sumnje zasnovan na priku pljenim dokazima koji upuuju na zakljuak da je izvreno krivino djelo; Osueni je lice koje je pravosnanom odlukom utvreno da je krivino odgovorno za odreeno krivino djelo; Zatvorenik je lice koje je pravosnanom odlukom proglaeno krivino odg ovornim za odreeno krivino djelo i koje u Zavodu slui zatvorsku kaznu iz pravosnane odluke; Ovlaeni zavodski slubenik je lice zaposleno u Zavodu, koje je ovlaeno da vri poslove i ovlaenja u skladu s ZKP (kao to su upotreba sredstava prisil e, pretres prostorija i td) Ovlatena slubena osoba, je ona osoba koja ima odgovarajua ovlaenja unutar dravne granine slube, policijskih organa, sudske policije, kao i carinskih organa, organa finansijske policije, poreskih organa i organa vojne policije. U krivinom postupku pritvor je poznat od davnina, kroz razliite termine: istrani zatvor, preventivno liavanje slobode, preventivni zatvor itd. Pritvorom se u prvom redu obezbjeuje prisustvo okrivljenog u krivinom postupku i drugo, obezbjeuje se uspjeno voenje krivinog postupka. Ujedno predstavlja najteu mjeru od predvienih prinudnih mjera. Primjenom mjere pritvora je i mogunost pozitivnih rezultata u prevenciji eventualnog injenja novog krivinog djela ili da se ne dovri pokuano djelo, tj. zatita sigurnosti graana i imovine. Ustav propisuje formalne ili procesnopravne pretpostavke za pritvor, dok je zakonodavcu preputeno da odredi sluajeve u kojima e se odrediti pritvor odnosno svrhe pritvora. Evropska konvencija za zatitu ljudskih prava i temeljnih sloboda iz 1950. Godine je najznaajniji pravni izvor ureenja pritvorskog prava u Evropi.51
50

Zakon o krivinom postupku BiH (Slubeni glasnik BiH, 13/05), l.20

lanom 5 Evropske konvencije se garantuje pojedincu pravo na linu slobodu od arbitrarnih hapenja, pritvaranja, zatvaranja i drugih mjera dravne vlasti kojima se oduzima sloboda. U sluaju primjene pritvora, tj. oduzimanja slobode od strane dravnih organa zbog poinjenog krivinog djela, za svrhe krivinog postupka, sasvim sigurno da pritvorena osoba ima konvencijska jamstva iz l.5 Konvencije. Konvencija propisuje uslove pod kojim drava moe pojedincu oduzeti slobodu. Oni se mogu podijeliti u etiri grupe: Prvo, u l.5 Konvencije su nabrojani sluajevi kao to su izvrenje kazne zatvora, hapenje ili pritvaranje radi izvrenja sudskog naloga ili u krivinom postupku, spreavanje zaraznih bolesti, oduzimanje slobode osoba s duevnim smetnjama, alkoholiara, ovisnika o drogama ili skitnica, zbog nezakonitog ulaska u zemlju, protjerivanja ili izruenja. Drugo, Konvencija je propisala tri materijalnopravne pretpostavke za pritvaranje (osnovana sumnja da je poinio krivino djelo, radi spreavanja izvrenja krivinog djela ili bijega nakon njegova poinjenja). Tree, Konvencija upuuje na obavezu domaeg zakonodavca da regulie ovu problematiku i upuuje na nju). etvrto, l. 2, 3, 4 i 5 Konvencije, propisana su prava uhapenih, pritvorenih ili zadranih lica. Mjere za obezbjeenje prisustva okrivljenog u krivinom postupku imaju dvojak cilj 52: - poziv, koji sadri naziv organa, podaci optuenog, naziv krivinog djela koje mu se stavlja na teret, tano vrijeme, mjesto gdje treba da se javi, svojstvo u koje se poziva, upozorenje u sluaju ne odazivanja, kao i promjene podataka, adrese (maloljetno lice se obavjetava preko roditelja ili zakonskog zastupnika).53 - dovoenje okrivljenog, je liavanje slobode bez zatvaranja (za razliku od pritvora), odlukom suda (izuzetno tuitelja), predstavlja sankciju za neuspjelo uredno pozivanje optuenog, svjedoka i vjetaka - zabrana naputanja boravita54, je oduzimanje slobode bez zatvaranja, koja se odreuje kada nema uslova za odreivanje pritvora, optueni se ne krije (da bi bio odreen pritvor), ali postoji bojazan da bi mogao pobjei ili kada optueni se ne moe vie drati u pritvoru, - jemstvo, predstavlja zamjenu za pritvor koja slui kao garancija prisustva osumnjienog, odnosno optuenog do kraja krivinog postupka , a to znai do njegovog
Josipovi,I.: Uhienje i pritvor, Zagreb, 1998, str, 29-37 Resanovi,A.,Jovaevi, D.: Pritvor u Jugoslaviji i meunarodni standardi, Centar za antiratnu akciju, Beograd, 2001, str.80 53 Poziv je prva i najblaa mjera za obezbjeenje prisustva optuenog i drugih subjekata u krivinom postupku. Poziv sadri prinudu (dovoenje, novano kanjavanje i pritvor), jer sadri zapovijest kojim se ograniava sloboda pozvanog da po svom izboru odluuje gdje e se u odreeno vrijeme nalaziti. Protiv poziva kao i protiv svake naredbe alba nije doputena. Vri se dostavljanjem zatvorenog pismenog poziva, posredstvom dravnog organa ili pote. Ukoliko optueni nije u stanju se odazvati pozivu usljed neotklonjene smetnje, ispitat e se u mjestu gdje se nalazi ili e se osigurati prijevoz do mjesta gdje se radnja preduzima. Poziv predstavlja i obavjetenje optuenog o korienju zakonskog prava da prisustvuje izvoenju pojedinih istranih radnji, sa im se obezbjeuje i prisustvo i drugih subjekata u krivinom postupku (oteeni, svjedok, vjetak, struno lice, tuma, zakonski zastupnik i punomonik id r). Neodazivanje povlai sankciju prinudnog dovoenja. 54 Terminoloki nova, zapravo je zamjena ranije mjere obeanje okrivljenog da nee napustiti boravite
51 52

pravosnanog okonanja. Jemstvo slui spreavanju opasnosti od bekstva lica, predstavlja djelimino ogranienje slobode. Odreivanje jemstva predhodi ispunjavanje uslova55 - pritvor, je institut krivino procesnog prava, mjera procesne prisile, koja se sastoji u ograniavanju slobode kretanja lica, mjeru obezbjeenja optuenog u krivinom postupku, a njihov redoslijed odgovara stepenu njihove teine. Ustav svake zemlje sadri odredbe kojima se odreuje pritvor; odredbe kojima se titi pravo na slobodu, a s druge strane ustavnim odredbama se ureuje pritvor. Ustav propisuje formalne ili procesnopravne pretpostavke za pritvor, a zakonodavac odreuje svrhu, razloge i sluajeve u kojima e se odrediti pritvor. Pri odreivanju pritvora uz potivanje ustava, moraju se potovati i meunarodni instrumenti i postulati koji se tiu pritvora. Konvencijske obaveze domaeg zakonodavca pri odreivanju pritvora su: - pretpostavka nedunosti (ima brojne funkcije u krivinom postupku koje osiguravaju pravino suenje kao to su stavljanje tereta dokazivanja na tuioca, i titi graane protiv kojih se vodi postupak od neopravdanih ogranienja njihovih prava; okrivljenu osobu treba tretirati kao nedunu, to znai da joj se ne smije oduzimati sloboda zbog postojanja osnovane sumnje da je uinila krivino djelo), naelo zakonitosti (Konvencijom se garantira ovo naelo, tj. da e se brzo donijeti odluka o zakonitosti, ili nezakonitosti u ovom postupku, i odluiti o putanju na slobodu), naelo razmjernosti (naelo razmjernost je usko vezano za naelo nedunosti, to znai da se pritvor moe odrediti samo kada je apsolutno nuno ka o krajnja mjera), svrhe odreivanja pritvora, legitimnost razloga pritvaranja (Konvencija obavezuje na kontrolu postojanja svrhe pritvorskih razloga, legitimnosti, koje podrazumijevaju materijalnopravne injenice koje je nadleno tijelo duno utvrditi prije odluivanja o pritvoru), odluuje sud (postupak u kojem se osporava zakonitost hapenja ili pritvaranja mora biti sudski) pravo na obavijest (Konvencijom, l.5, st. 2, je zagarantovano pravo na obavijest koja glasi: Svako ko je uhapen mora u najkraem roku biti obavijeten, na jeziku koji razumije, o ralozima toga hapenja i o svakoj optubi protiv sebe, rok u sadanjim uslovima smatra se od 7sati, 24 sata i 2 dana, a due se smatra krenjem Konvencije,

55

Lice se moe ostaviti na slobodi ili pustiti na slobodu, ako lino ili neko drugi za njega da jemstvo, koje se sastoji u polaganju odreene sume novca, papira od vrijednosti, dragocjenosti ili drugih pokretnih stvari vee vrijednosti, stavljanje hipoteke ili obeanja isplate.

potivanje prava pritvorenika na pristup sudu (odreeno je l.5,st.3 Konvencije, svako uhapen ili pritvoren u uslovima predvienim stavkom 1c ovoga lana mora se u najkraem roku izvesti pred sudiju ili pred drugo zakonom odreeno tijelo sudbene vlasti; Komisija je ustanovila da to nije rok dui od etiri dana), pravo na brzo suenje (svako ima pravo u razumnom roku biti suen ili puten na slobodu do suenja), pravo da se brani sa slobode (moe se uslovljavati i jamstvom), ostvarivanje prava na odtetu za nezakonito odreivanje pritvora (l.5,st.5 Konvencije garantira se pravo na odetu, tj.drava je duna nezakonito uhapenoj i pritvorenoj osobi osigurati pravno sredstvo za nadoknadu tete), pravo na sudsko osporavanje zakonitosti pritvaranja (odreeno je l.5,st.4 Konvencije Svako ko je lien slobode hapenjem ili pritvaranjem ima pravo pokrenuti sudski postupak u kojem e se brzo odluiti o zakonitosti njegova pritvaranja, ili o njegovom putanju na slobodu ako je pritvaranje nezakonito.

Vijee Evrope je donijelo dvije preporuke vezano za pritvor i prava lica koja su pritvorena: - 1980.godine Vijee Ministara je donijelo Preporuku o pritvoru za vrijeme suenja, u kojoj se odredbe Evropske konvencije uspostavljaju kao evropski standardi. Ova preporuka ima etiri naela: a) odreuju se pre tpostavka okrivljenikove nedunosti, nunost i izuzetnost primjene pritvora, b) obuhvaa materijalnopravne pretpostavke za pritvor i procesna prava. - 2003.godine, Standardi komiteta za prevenciju muenja i nehumanog i poniavajueg postupanja ili kazne Vijea Evrope, u kojoj se istie preoptereenost esto posebno akutna u zatvorima u kojima se izvrava pritvor. Komitet istie da poveavanje zatvorskih kapaciteta ne rjeava problem, ve je potrebno reducirati postojee pravo i praksu u odnosu na pritvor. Prilikom odluivanja koja e se od mjera primijeniti, nadleni organ e se pridravati uslova, vodei rauna da se ne primjenjuje tea mjera, ako se ista svrha moe postii blaom mjerom, naroito kada je u pitanju maloljetno lice, posebno ako se radi o maloljetnom licu koje redovno pohaa kolu. Pritvor se razlikuje od kazne lienja slobode, i treba da ima tendenciju da ogranienje slobode u pritvoru bude to snoljivije, tako da bi poloaj pritvorenika bio blii optuenom koji nije u pritvoru, a manje slian onom koji je osuen. Mjere za obezbjeivanjem prisutnosti okrivljenog lica nisu sankcije ili mjere odmazde, iako se primjenjuju protiv volje okrivljenog. Zakon je samo u odreenim sluajevima predvidio mogunost voenja krivinog postupka bez prisustva okrivljenog lica. Neki autori su miljenja da je pritvor (tzv.zatvaranje) kao preventivno liavanje slobode najdublji zahvat u ljudsko pravo na slobodu i to u momentu kada nije utvreno da li je

neko lice uinilo krivino djelo koje mu se stavlja na teret i predstavlja najteu od predvienih prinudnih mjera. U literaturi sreemo miljenja po kojima je pritvor preventivno liavanje slobode, dok drugi autori pritvor smatraju kaznom. Smatramo da ova miljenja nisu potpuna, jer pritvor ne moe biti preventivno liavanje slobode s obzirom na fakultativnost pritvora, niti moe biti kazna, jer time bi se prejudicirala krivica pritvorenog lica i grubo krilo naelo nevinosti. U nedostatku boljih pravnih rjeenja pritvor egzistira kao najtee ogranienje prava na slobodu i najdrastinija mjera krivinog postupka za obezbjeenje prisustva okrivljenog u krivinom postupku.56 Pritvaranje predstavlja najznaajniji akt dehumanizacije ovjekove linosti, njegovog ugleda i dostojanstva.57 Teina ove mjere je ini izuzetnom kako s aspekta nadlenosti za odreivanje pritvora (samo Sud odreuje pritvor, a na prijedlog Tuitelja), uslova za odreivanje pritvora, duine trajanja (mora biti svedena na najkrae nuno vrijeme, uz postavljanje vremenskog okvira za pojedine faze postupka), brzine postupanja svih organa koji uestvuju u krivinom postupku i organa koji pruaju pravnu pomo (posebna hitnost), kao i obaveznog sudskog nadzora nad trajanjem ove mjere, kontrole zakonitosti i opravdanosti pritvora, te izdravanjem ove mjere.58 Pritvor se koristi na tri nivoa: -prvi, tokom istrage, prije podnoenja optunice, -drugi, nakon podnoenja optunice, tj. u bilo kojoj fazi krivinog postupka, ak i u predkrivinom postupku, -trei, nakon izricanja presude kojom se optueni proglaava krivim, ili prije to neka osoba, zaista, pone sa sluenjem izreene kazne, kao rezultat osuujue presude tj. prije nego to presuda postane pravosnana. Priroda optunoraspravnog postupka, sa principima usmenosti i neposrednosti, izkazuje potrebu da u toku itavog postupka u njemu aktivno uestvuje i sam okrivljeni. To je i logino jer je njegov primarni cilj da dokae da je nevin, odnosno u sluaju utvrivanja krivice da dobije to blau kaznu ili to blau pravnu kvalifikaciju uinjenog djela. Uz uee svih krivinoprocesnih subjekata i sama krivina stvar moe biti rasvijetljena na najbolji i najefikasniji nain. Dogaaju se u praksi, odgode postupka na stvarnu duinu pritvora, odreenog osobama za koje nije donesena konana presuda. Postojanje velikog broja osoba koje se nalaze u pritvoru, za koje nije donesena konana presuda, od kojih ima sluajeva da se i po nekoliko godina nalaze u pritvoru, mogu se posmatrati kao nesposobnost sudskog sistema da u prioritete uzima sluajeve na vrijeme, sloenost sluajeva, nedostatak sudskih vjetaka neuropsihijatara, reformama sudova, problem mijenjanja teritorijalne nadlenosti sudova i dr.

56 57

Meedovi,S.: Krivinopravno ogranienje slobode, N.Pazar, 2006, str.25 Pusi, E.: ovjek u dravi prelaznog razdoblja, Beograd, 1979, str.325 58 Komentari zakona o krivinom postupku u BiH,Vijee Evrope: Evropska komisija, 2005. str. 404

Odreivanje pritvora ne bi trebalo da prejudicira kasniji tok krivinog postupka. Prilikom razmatranja pitanja o pravnoj prirodi pritvora i njegovog odnosa prema kazni (u prvom redu kazni zatvora) treba ukazati da i pored niza slinosti, ove dvije mjere imaju i niz razlika. 1.1. Uhapena ili pritvorena lica Okrivljeni je svako lice uhapeno ili okrivljeno zbog neke povrede krivinog zakona koje je zadrano u policijskom pritvoru ili zatvoru, ali koje jo nije osueno. Pritvor je: - krivinoprocesna mjera, dok je kazna uvijek mjera krivinopravnog karaktera (predviena u materijalnom krivinom zakonu), - primenjuje se prema okrivljenom, dakle prema licu za koje samo postoji osnovana sumnja da je uinilo odreeno krivino djelo. Kazna se moe izrei samo prema onom okrivljenom licu za koje je dokazano da je uinilo krivino djelo, a koje je uraunljivo i krivino odgovorno, - odluka o pritvoru se moe donijeti u bilo kojoj fazi krivinog postupka, pa ak i u pretkrivinom postupku, dok se kazna izrie tek poslije izvoenja dokaznog postupka kada je krivina stvar u dovoljnoj mjeri rasvijetljena i razrijeena tako da je utvreno da je izvreno odreeno krivino djelo, da postoje dokazi da je odreeno lice uinilo to djelo i da je to lice krivino odgovorno. Kazna se uvijek izrie po okonanju krivinog postupka u fazi donoenja presude, - cilj pritvora se razlikuje od cilja kazne zatvora, pritvor se odreuje u cilju obezbjeenja prisustva okrivljenog u krivinom postupku i radi obezbjeenja efikasnijeg okonanja krivinog postupka. Kazna se izrie radi zatite drutva od kriminaliteta, izrie se kao : resocijalizacija uinioca krivinog djela, spreavanje da ponovo izvri krivino djelo i njegovo popravljanje i preodgoj, odgojni uticaj na druge da ne vre krivina djela i uticaj na razvijanje drutvene discipline i odgovornosti graana, - pritvor mogu da odrede razliiti zakonom predvieni organi, dok kaznu uvijek izrie sud strogo potujui naelo zakonitosti ili legaliteta, - pritvor se moe, ali ne mora uvijek izrei ak i kada postoje zakonom predvieni razlozi za njegovo odreivanje. Zakon samo u odreenim sluajevima odreuje obligatornost u odreivanju pritvora. Kazna se mora izrei u skladu sa zakonom u postupku odmjeravanja kazne od strane nadlenog suda.59 Maloljetni pritvorenici treba da budu smjeteni odvojeno od punol jetnih, po pravilu u posebne zavode. Okrivljeni treba da budu odvojeni od osuenika. Okrivljeni treba da budu smjeteni u posebne sobe. Okrivljeni, ako ele, mogu da se hrane o svome troku dobavljajui hranu spolja. Okrivljenom treba da bude dozvoljeno da nosi svoje lino odijelo, ako je ono isto i pristojno.
59

Resanovi, A., Jovaevi,D.: Pritvor, Beograd, 2001, str, 92

Okrivljenom treba omoguiti da radi, da bude nagraen, ali ne moe biti obavezan da radi. Okrivljenom treba dati dozvolu da o svome troku nabavlja knjige, pribor za pisanje i sl. Okrivljenom treba dozvoliti posjete linog ljekara i zubara, ako takav zahtjev ima smisla i ako su u stanju da pokriju trokove. Okrivljeni, koji je u momentu lienja slobode teko povrijeen ili teko bolestan, smjeta se u bolnicu na osnovu rjeenja o pritvoru; pritvor od kada tee, od tada se rauna najdui rok trajanja pritvora, vrijeme se uraunava u kasnije izreenu kaznu. 60 Okrivljenom treba dozvoliti mogunost da obavijesti porodicu o lienju slobode, da prima posjete porodice i prijatelja, pod jednom ogradom koja se odnosi na ogranienja i nadzor koji su potrebni u interesu sudske ograde, bezbjednosti i dobrog rada u ustanovi. Okrivljenom treba dozvoliti da zahtijeva branioca po slubenoj dunosti, kada je predvieno, i da prima posjete advokata u vezi sa svojom odbranom, a sastanci sa advokatom mogu biti na domaku vida slubenika policije ili zavoda ali ne i na domaku njegovog sluha.61 Ukoliko sud, po okonanju postupka, izrekne odreenu kaznu, obaveza je suda da u tako odmjerenu kaznu urauna i vrijeme koje je okrivljeni proveo u pritvoru. Liavanje slobode i s njom spojene opasnosti po ovekova prava i dostojanstvo najee je povezano s krivinim postupkom. Zabrana samovoljnog i nezakonitog ponaanja vlasti se odnosi i na ostale oblike ograniavanja fizike slobode, kakve se na primjer primenjuju radi lijeenja, sprijeavanja zaraza, kontrole useljevanja itd. Liavanje slobode nije zakonito, ako zakonom nisu propisani razlozi za njega i postupak po kome se sprovodi. Pogreno je stanovite da nita to je zakonito ne moe biti samovoljno. Zakoni mogu biti neovjeni i u suprotnosti s minimalnim zahtjevima meunarodnog prava. U vanoj i osjetljivoj oblasti, kakva su ljudska prava, zakon moe da omogui samovolju i time to doputa vlastima, u ovom sluaju policijskim organima, preiroka diskreciona prava. Primjer, kada je re o navodnom duevnom rastrojstvu, osloniti se na miljenje jednog psihijatra. Liavanje slobode u istranom postupku moe biti nepotrebno, znai arbitrarno, ak i kada je u pitanju opravdana sumnja da je izvreno djelo koje se ima smatrati drutveno opasnim i po meunarodnim standardima. Sloboda jeste pravo i izvorite sree, ali isto tako i osnov nesree jer je istinski srean samo slobodan ovjek, a duboko nesrean neslobodan ovjek.62

60 61

Vasiljevi, T., Gruba,M.: Komentar zakona o krivinom postupku, Beograd, 1995, str. 190 Skup minimalnih pravila o postupanju sa zatvorenicima (izvodi); eneva,1955 62 Meedovi,S.: Krivinopravno ogranienje slobode, Forum univerzitetskih nastavnika, N.Pazar, 2006, str.123.

1.1.2.Zato se odreuje pritvor? - Pritvor se moe odrediti samo pod uvjetima propisanim u ZKP i samo ako se ista svrha ne moe ostvariti drugom mjerom. - Trajanje pritvora mora biti svedeno na najkrae nuno vrijeme. Ako se optueni nalazi u pritvoru, dunost je svih organa koji uestvuju u krivinom postupku i organa koji im pruaju pravnu pomo da postupaju s posebnom hitnosti. - U toku cijelog postupka pritvor e se ukinuti im prestanu razlozi na osnovu kojih je odreen, a pritvorenik e se odmah pustiti na slobodu.63 Rjeenje o odreivanju pritvora i produenju pritvora je samostalna odluka koju donosi nadleno tijelo u krivinom postupku. Predaje se licu na koje se odnosi u asu lienja slobode, a najkasnije u roku od 24h od asa lienja slobode, odnosno privoenja istranom sudiji. Za odreivanje pritvora potrebni su: Opi uslovi: Osnovana sumnja (postojanje osnovi i osnovana sumnja, kao podvrste sumnje, koje oznaavaju razliiti stepen vjerovatnoei da je to lice uinilo krivino djelo koje mu se optunim aktom stavlja na teret; manji stepen vjerovatnoe nego za podizanje optunice, stim to osnovana sumnja mora postojati ne samo prilikom odreivanja pritvora, nego i za svo vrijeme trajanja pritvora, sud je duan pri ispitivanju prijedloga za produenje pritvora u toku istrage cijeniti postojanje tog uslova za pritvor, takoer, licu se moe oduzeti sloboda i prije nego je o optubi za odreeno djelo odluio Sud64 Posebni uslovi: Pritvorski razlog (ovisno od vrste opasnosti koja se tei otkloniti pritvorom, naprimjer potreba spreavanja uinioca krivinog djela) - naelo razmjernosti (sudije uzimaju u obzir pri izricanju i kontroli pritvora), primjenjuje se ako se ista svrha ne moe ostvariti drugom mjerom; nuno je im prestanu razlozi zbog kojih je odreen pritvor, da se pritvorenik mora pustiti na slobodu; razmjere izmeu teine krivinog djela, oekivane kazne i potrebe odreivanja i trajanja pritvora (postupci u kojima je odreen pritvor, vode se posebno hitno, uz stalno preispitivanje razloga zbog kojih je pritvor odreen i zakonskih uslova njegove primjene) - pritvor prevenira opasnost od bjekstva nakon izvrenja krivinog djela ili se lice krije (jer ukoliko se u zakonom propisanom postupku dokae krivica, oekivana kazna moe da bude motivirajua za bjekstvo, pokuaj samoubistva, eliminacije svoje raspravne sposobnosti i drugi razlozi); uznemiravanja javnosti, sigurnost gr aana; posebno teke okolnosti za krivina djela za koje zakon propisuje dugotrajnu zatvorsku kaznu, djela vezana za ubistva, silovanja, terorizam, otmice i dr; izbjegavanja odaziva na glavnu raspravu; lica sa posebnim potrebama; sprijeavanja uticaja na sauesnike, svjedoke, prikrivae; ometanje istrage, odnosno daljni tok postupka, ako postoji bojazan da e

63 64

Zakon o krivinom postupku BiH, l.131 (Slubeni glasnik BiH, 13/05) Sa stanovita lica lienog slobode, to je pravo da pred Sudom ospori zakonitost lienja slobode, (Komentari zakona o krivinom postupku u BiH, S, Sarajevo, 2005.godina), str.405

unititi, sakriti, izmijeniti ili krivotvoriti dokaze ili tragove za krivini postupak; postojanje mogunosti ponavljanja krivinog djela i dr. Osnovno naelo, pri upravljanju jedinicama gdje se nalaze pritvorenici, je pretpostavka da su ta lica nevina, da njihovo zadravanje u pritvo ru ne predstavlja kaznu, te se prema njima tako i treba postupati, od strane osoblja KPZ-a. Ovo je vano pitanje iz vie razloga: - Osoblje KPZ-a je obavezno razlikovati pritvorena od kanjenih lica i u skladu s tim se ponaati.Oni moraju potivati njihov neosueniki status, -Pritvorenicii jesu lieni slobode, ali ni u jednom sluaju ne smiju dobiti bilo koju dodatnu kaznu, - Neki od ovih sluajeva e se tokom suenja proglasiti nevinim, - Obzirom da sudski proces dugo traje, oni koji budu proglaeni krivi, esto provedu vie vremena u pritvoru, nego to je duina kazne na koju su osueni. Ne tako rijetko, u ovakvim sluajevima, ak i u krugovima predstavnika pravosudnog sistema, se uju komentari da se vrijeme provedeno u pritvoru moe zloupotr ijebiti, na nain sugestivnog djelovanja na presudu, tj. visinu zatvorske kazne ukoliko je presudom izreena kazna zatvora, - Ovo je, uglavnom, vie karakteristika u siromanijim zemljama, jer u bogatijim zemljama se vie koristi mogunost jemstva. S jedne strane ono to je pozitivno, je to nam pritvoreno lice moe pomoi u naim poslovima, ali uz uslov da se ne smiju koristiti nikakvi oblici pritisaka na njih, - S druge strane ova mogunost koja je data istranim organima se ne tako rijetko zloupotrebljava, kre se graanska prava. - Meunarodno pravo priznaje pravo na ivot, i zabranu muenja, zlostavljanja, kada su u pitanju pritvorenici, naroito lica koja su prvi put pritvorena, potrebni su dodatni napori, da se ispotuju gore navedeni instrumenti. Ovo je posebno bitno ne samo kroz kategoriju potivanja zakona i prava pritvorenika, ve je i za penologe bitan segment prevencije, povrata u kriminal tekih krivinih djela, ak i ubojstava. Povratnici mogu biti lica koja se nalaze u KPZ-a, ali se moe desiti da lica koja se nalaze u KPZ-a kao pritvorenici postanu i rtva i uine krivina djela. Ono to je bitno da uposlenici KPZ-a, i pritvorenici, osuenici i dr., imaju na umu je da vladavina zakona nije zakljuana ispred KPZ-a, ve se ona mora potivati i nalazi se i unutar KPZ-a. Zavodska uprava je obavezna da izvri, kada su u pitanju pritvorena lica, slijedee: - provjeru valjanosti naloga za pritvaranje, - pruiti pravovremene informacije porodici ili odgovarajuim osobama , po izboru pritvorenog lica, o eventualnom premijetaju, mjestu i KPZ-u, - objezbjeenje ljekarskog pregleda, - obezbjeivanje prava na odmor,65 - obezbjediti higijenske uslove, - uslove za fizike aktivnosti,
Pravo na odmor u odnosu na druga prava u zavodskoj ustanovi je apsolutno pravo, koje se ne moe ograniiti ni u kom sluaju
65

- dovoljno ivotnog prostora, - pravo na rad, - noenja svoje (ako je ista i pristojna) ili razliite garderobe od zatvorenika, - pristup hrani, knjigama i drugim materijalima, - pravo na privatnost, npr. razgovori izmeu pritvorenika i advokata, se trebaju odvijati u vidokrugu odgovorne osobe, ali dovoljno daleko da se ne moe uti taj razgovor; i druge oblike komunikacije sa vanjskim svijetom uz ogranienja propisana Zakonom te ostala prava pritvorenika po Konvenciji za zatitu ljudskih prava i temeljnih sloboda . Pritvorenici koji su optueni za isto krivino djelo, se ne smjetaju u istu sobu, osim u sluaju kada zbog nedostatka prostora to sud ne odobri. Pritvorenici, koji su povratnici u vrenju krivinih djela, smjetaju se odvojeno od pritvorenika ili zatvorenika lica koji ranije nisu bili na izdravanju kazne zatvor a. Pritvorenici ili zatvorenici mogu se drati odvojeno od ostalih pod sljedeim okolnostima:66 - Kada to nuno zahtijeva zdravstveno stanje tog lica i drugih, - U okolnostima kada je propisano nekim drugim zakonom, - Kada to pritvorenik ili zatvorenik zahtijeva radi vlastite zatite i po odobrenju upravnika zavoda, - Kada to lice predstavlja ozbiljnu prijetnju redu u zavodu idr. Svakako da pritvorenici, koji su lica sa posebnim potrebama, od strane uprave KPZ-a moraju u nekim segmentima imati privilegije u posmatranju i tretiranju (maloljetnici, osobe enskog pola, lica koja su prvi put u pritvoru, lica sa problemima ovisnosti i dr). Vaan segment je sa pritvorenicima napraviti procjenu rizika, znati kako postupati sa pojedincima, prema krivinom djelu za koje su u pritvoru,odrediti koje uslove i primjenjivati stepen sigurnosti. Potrebno je voditi rauna o potivanju prava pritvorenika stranaca (upoznavanje o pravima i obrazloenja, na maternjem jeziku; obavijestiti konzularno prestavnitvo ili diplomatske misije drave iji je pritvoreno lice graanin, potivanje Konvencije o transferu lica, za lanice Vijea Evrope, i pridravanje svih prava predhodno iznesenih) Zbog svega to smo iznijeli, pritvor kao organizaciona jedinica KPZ -a, moe se smatrati jedom od najvanijih jedinica u organizaciji rada u zavodu. Osoblje koje radi u pritvorskoj jedinici neophodno je da zavre posebnu obuku za rad sa pritvorenim licima, kao i redovne treninge o pojmu line slobode. Potrebna je kontinuirana edukacija osoblja u pritvoru, obzirom na svakodnevne novine kada je u pitanju socijalna patologija pritvorenih lica. Prva iskustva u pritvoru za neka lica ostavljuju trajne posljedice, psihike traume (naroito ako se pritvor odreuje samovoljno ili suprotno naelima krivinog postupka), tako da se treba voditi rauna i biti svjesno toga, od samog poetka, prvih kontakata, tj. prijemne procedure.
Pravilnik o kunom redu u ustanovama za izdravanje krivine sankcije, mjere pritvora ili drugih mjera , l.18 (Slubeni glasnik BiH, br.55/09)
66

Uprave zatvora treba da naloi strunim slubama da svakodnevno trebaju itati zabiljeke osoblja koje radi sa licima u pritvoru, njihova zapaanja, su gestije, primjedbe, jer mogu biti kvalitetan orjentir za pravovremeno djelovanje. Profesonalna, kontinuirana saradnja izmeu osoblja pritvorske jedinice, strunih slubi i uprave zatvora je neophodna i ima za cilj uspostavu povjerenja pritvorenog lica u pravosudni sistem, jaanje zakonitosti, pravde i pravinosti. Potrebno je raditi na uspostavu stalne neovisne67 pravne pomoi pritvorenicima koja je posebno bitna za lica koja su prvi put u KPZ-a, obilazak predsjednika Suda, sudija, koji e razgovarati sa pritvorenicima i od njih primati optube iz linih kontakata, dok tuilac kao stranka u postupku a ne kao dravni organ nee ii u obilazak pritvorenika .68 Obavezan i efikasan nadzor - kontrola nad pritvorskim ustanovama, mogu da vre neovisni eksperti, koji bi naroito trebali biti prisutni u ekcesnim situacijama, npr. smrt lica u pritvoru, pobune pritvorenika, opasnost od irenja bolesti i sl. Eksperti trebaju biti lica struna za penoloku problematiku. Potrebno je uskladiti uslove u pritvoru sa standardima koji e podsticati pozitivne stavove pritvorenika prema ciljevima tretmana. Svakako da treba da postoji oprez, da duina trajanja pritvora moe dovesti do Ustavom nedoputene nerazmjernosti izmeu legalne svrhe i legitimnog cilja pritvora, duine trajanja, i stvarne potrebe za pritvorenikom. Pravilnikom o kunom redu u ustanovama za izdravanje krivine sankcije, mjere pritvora ili drugih mjera je regulisano ponaanje u KPZ (npr. kada je u pitanju primanje ili odbijanje hrane od strane lica pritvorenih ili osuenih lica, potrebno je obavijestiti upravnika Zavoda, sud koji vodi postupak i Ministarstvo pravde koje vri nadzor nad izvrenjem mjere pritvora ili zatvora. Sve promjene zdravstvenog stanja je potrebno unositi u zdravstveni karton.

67

U svijetu postoje neovisna advokatska udruenja koja nepristrasno uestvuju u zatiti ljudskih prava pritvorenika i osuenika 68 Kora, H.: Pritvor (izvodi iz objavljenog rada), Penoloka teorija i praksa, 2007

1.2. Ope pravo zadravanja Postoji mogunost zadravanja lica koje je zateeno na mjestu izvrenja krivinog djela, a moe ga uiniti svaki graanin. To lice se mora odmah predati najbliem policijskom organu, Sudu ili Tuiocu. U veoma rijetkim sluajevima se deava tzv. posebni oblici lienja slobode (faktiko liavanje slobode) osim odlukom suda. U nekim zakonodavstvima (Njemakoj, vedskoj, Francuskoj, bivoj Jugoslaviji) poznata su dva posebna oblika lienja slobode nekog lica, i to: - liavanje slobode od strane graana - zadravanje lica Liavanje slobode od strane graanina se deava bez pravila procedure i postupanja, a najee se deava od strane lica koja su se nala na licu mjesta prilikom izvrenja krivinog djela i koja su fiziki spremna da to uine. Liavanje slobode od strane graana se deava ako se radi o krivinom djelu za koje je predvieno krivino gonjenje po slubenoj dunosti. Ovo liavanje slobode je nuna pomo graana organima krivinog pravosua. 1.2.1. Liavanje slobode i zadravanje Liavanje slobode se deava od strane policijskog organa povezujui odredbu o lienju slobode s razlozima za odreivanje pritvora, pri emu pritvorskim razlozima pridodaje postojanje osnova sumnje (umjesto osnovane sumnje), to proiruje ovlaenja policije prilikom lienja slobode.69 1.2.2. Policijski pritvor Potrebno je izbjei policijski pritvor ili mjere zadravanja, kada god je to mogue. Prema okrivljenom u prekrajnom postupku ne moe se ni u kom sluaju odrediti pritvor. Prekrajno pravo poznaje institut zadravanja okrivljenog. Sluajevi protuzakonitog postupanja, represije najee se deavaju u fazi policijskog pritvora. Preporuke Evropskog komiteta su skraenje policijskog pritvora na 48h.70 Ono to bi bilo dobro uvesti u praksi da na samom poetku trajanja policijskog pritvora, sva prava pritvorenika budu dostupna pritvorenom licu u pisanoj formi, i da pritvoreno lice potpiu da su upoznata sa pravima. Evropski komitet pridaje vanost za tri kriterija koja su osnovna od tre nutka kada je osoba pritvorena od strane policije i to: 1. Pravo osobe da obavijesti o svom pritvaranju tree lice po svom izboru (lan porodice i prijatelja, konzularno predstavnitvo)

69 70

Komentari zakona o krivinom postupku BiH, Sarajevo, 2005.godine, str.452 Zakljuci i preporuke Komiteta UN, 348,349,354, taka. 17.,od 16.novembra 1998.godine

2. Pravo na usluge advokata, u segmentu kontaktiranja advokata i posjete advokata, a da je garantovano povjerljivost njihovih razgovora 3. Pravo na medicinski pregled od strane ljekara koji je odreen od strane policijskog organa, pritvorenik ima pravo na pregled ljekara po njegovom izboru koji e se odvijati izvan slunog i vidnog mjesta policijskih slubenika Proces sasluanja po miljenju Evropskog komiteta trebaju smjernicama: biti prema sljedeim

1. Informiranje pritvorenika o identitetu, broju osoba koje su prisutne tokom sasluanja 2. U policijskom zapisniku trebaju biti evidentirani svi aspekti pritvora i preduzetih radnji, npr. vrijeme kada je lice lieno slobode, iz kojih razloga, uoeni znaci povreda ili drugih zdravstvenih poremeaja 3. Dozvoljenoj duini trajanja sasluanja 4. Periodima odmora izmeu sasluanja i pauzama tokom sasluanja 5. Mjestima na kojima se sasluanja mogu obaviti 6. Da li se od pritvorenika moe zahtijevati da stoji tokom ispitivanja 7. O sasluanju osoba koje su pod dejstvom lijekova, alkohola itd 8. Svaki zahtjev pritvorenika i osobe koje su prisutne trebaju se sistematski uvoditi u zapisnik 9. Evropski komitet je stava da bi elektronsko (audio i/ili video) snimanje predstavljalo dodatnu garanciju protiv zlostavljanja pritvorenika (prua pogodnosti i policiji) 10. Treba postojati jedinstven i sveobuhvaan zapisnik o svim navedenim podacima 11. Jedna od sutinskih garancija je postojanje neovisnog mehanizma za ispitivanje albi na postupanje tokom policijskog pritvora 12. Policijski pritvor bi trebao biti kratkog trajanja 13. elije moraju biti razumne veliine u odnosu na broj osoba ko je su u njima smjetene, dovoljno provjetrene, osvijetljene, sa fiksiranim stolicama i preko noi ist madrac i posteljina 14. Pristojni uslovi za odravanje line higijene 15. Hrana u prikladno vrijeme sa jednim punim obrokom svaki dan 16. Standard za jednu osobu je 7 m2 sa 2 ili vie metara od zida do zida, 2,5 m visina stropa 17. Iz prostorija gdje boravi pritvoreno lice, trebaju biti otklonjena sredstva koja mogu biti koritena za pretnje i udaranje privorenih lica (razni predmeti, motke, oruje, kablovi i sl) 18. Posebno treba biti zabranjeno stavljanje poveza na oi, a koje se primjenjuje u sluajevima zlostavljanja pritvorenika, da pritvoreno lice ne bi moglo prepoznati i identifikovati policijskog slubenika 19. Preporuke Evropskog komiteta su postojanje nezavisnog mehanizma za ispitivanje albi pritvoreniika, kao i najavljene i nenajavljene posjete inspekcija ovim prostorijama radi utvrivanja stanja oko postupanja sa pritvorenicima 20. Sudije bi bile obavezne da provjere sve tvrdnje i informacije oko zlostavljanja pritvorenika radi utvrivanja injenica

1.2.3. Maloljetna lica u pritvoru Policija je prva karika u sistemu maloljetnikog pravosua, te je veoma vaan prvi kontakt da bude profesionalan i odgovarajui. Maloljetna lica mjeru pritvora izdravaju odvojena od punoljetnih lica. Za vrijeme boravka maloljetnih lica u pritvoru, postoji mogunost od tzv. kriminalnog inficiranja, u vrijeme oekivanog suenja. Iz tog razloga alternativne mjere su ono o emu konstatno treba razmiljati i imati na umu ta je korisnije tj. unapreenje dobrobiti maloljetnika, o emu govori sljedee pravilo: 14.2.Postupak e biti u skladu sa najboljim interesima maloljetnika i bie voen u atmosferi razumijevanja, to e obezbjediti maloljetniku da u njemu uestvuje i da se slobodno izrazi. Kada je pritvor vezan za maloljetna lica potrebno je da slubenici policije budu posebno obueni u radu sa maloljetnicima , o emu govori sljedee pravilo: 12.1. Slubenici policije koji se esto ili iskljuivo bave maloljetnicima ili koji su prevashodno angaovani na sprjeavanju maloljetnikog kriminala bie posebno upueni i obueni kako bi na najbolji nain obavljali svoje funkcije 13.1. Pritvor u oekivanju suenja koristie se samo kao posljedne sredstvo i u najkraem moguem trajanju 13.3. Maloljetnici u pritvoru imae sva prava i garancije iz Standardnih minimalnih pravila71. Kada su u pitanju maloljetna lica, esto se u praksi susreemo sa problemima kod izricanja mjere pritvora; prije svega previe se esto koristi, a stie se dojam da se primjena blaih mjera ne razmatra.Drugi problem predstavljaju uslovi u kojima maloljetnici borave, kada im je odreen pritvor72. Pravilo 13.2 Pekinkih pravila, propisuje da e se pritvorska mjera izrei samo u krajnoj nudi i na najkrae vrijeme. Uvijek kada to bude mogue, pritvor e biti zamijenjen alternativnim mjerama, kao to je strogi nadzor, pojaana briga ili smjetanje u drugu porodicu ili obrazovnu ustanovu ili odgojni dom. Pravilo 13.4. Pekinkih pravila, propisuje: Maloljetnici e u pritvoru biti odvojeni od odraslih i bit e pritvoreni u odvojenoj ustanovi ili u zasebnom dijelu ustanove u kojoj se nalaze i odrasli zatvorenici. lan 10.2.b, Meunarodnog pakta o graanskim politikim pravima, propisano je da maloljetnici borave odvojeno u pritvoru od odraslih osoba. Ono to je vano kada su maloljetna lica u pitanju je iznai mogunost alternativnih oblika smjetaja, kao to su: - maloljetno lice smjestiti u odgojnu ustanovu tipa prihvatilita, tokom pripremnog postupka - stavljanje pod nadzor ustanove sa strunim osobljem - stavljanje u drugu porodicu koja ima iskustva sa udomljenjem djece ovog uzrasta
71 72

Standardna minimalna pravila UN za maloljetniko prestupnitvo (Pekinka pravila) Odjel za ljudska prava Misije OESS-a u BiH

- izricanje mjere zabrane koje predstavljaju zamjenu za pritvor Pritvorska odjeljenja su zatvorenog tipa. Ispitivanje osumnjienika za krivina djela treba biti u cilju dobivanja tanih i pouzdanih informacija radi otkrivanja istine o pitanjima koja su predmet istrage, a ne dobivanje priznanja od nekoga koga slubene osobe unaprijed smatraju krivim. Negativni utisci Komiteta prilikom posjeta zavoda poboljanja su: i na kojima treba raditi u cilju

Prostorije za ispitivanje obojene u crno Svjetiljke usmjerene na sjedalo gdje sjedi ispitanik Ispitiva ne smije imati dominantan poloaj nad ispitanikom Stavljanje poveza preko oiju psiholoko zlostavljanje i da se ne mogu identificirati osobe koje ih zlostavljaju Sumnjivi predmeti kao to su drveni tapovi, drke metle, palice za baseball, metalne ipke, dijelovi debelog elektrinog kabla, lano oruje ili noevi (policija navodi da su ti predmeti oduzeti od osumnjienika) a stvarni predmeti trebaju biti oznaeni kao dokazna sredstva.

Uloga sudske i dravno advokatske komore vlasti je izuzetno vana u suzbijanju policijskog zlostavljanja. Sve osobe za koje je predloeno upuivanje u zatvor moraju biti fizi ki izvedene to prije pred sudiju, mada jo uvijek ima zemalja gdje se ovo ne dogaa. Osumnjienik pri tome moe uloiti prigovor a sudija moe primijetiti ope stanje tj. naznake o zlostavljanju (vidljive ozljede, opi izgled ili ponaanje osobe). Ako osumnjieni iznese navode o povredama sudija mora zabiljeiti takve navode, odmah narediti ljekarski pregled i poduzeti korake kako bi se navodi istraili. Komitet primjeuje da s istem pozivanja nije adekvatan tako da se na nasilje meu zatvorenicima nee pra vodobno reagovati. Zakljuak, inspekcija policijskih ustanova od strane neovisnog tijela moe dati vaan doprinos sprijeavanju zlostavljanja osoba koje dri policija i pomoi da se osiguraju zadovoljavajui uslovi pritvora. Osnov rada vezan za lica koja se nalaze u pritvoru je potivanja ljudskih prava: - Obavjetavanje i sistemsko informisanje svih zadranih lica i pritvorenih o razlozima hapenja, njihovom statusu - Izvoenje pred sudsku ili drugu nadlenu vlast u najkraem roku - Iznalaenje mogunosti zamjene za pritvor - Minimalno trajanje pritvora - Odvajanje pritvorenih lica po kategorijama (potrebno je pokloniti posebnu panju onim licima koja su predhodno bila pritvorena na osnovu nareenja koja su izdata na osnovu vanrednog stanja a prelaze u druge oblike pritvora) - Pravo na branioca - Zabrana torture i nehumanog postupanja

Odgovarajui fiziki uslovi u pritvoru (uglavnom na naem podruju uslovi nisu adekvatni, osim za boravak od nekoliko sati, za dui boravak nisu adekvatni uslovi, naroito za boravak preko noi) - Zakonom ureena upotreba disciplinskih mjera i sredstava prinude (optube ili indikacija za muenja ili zlostavljanja je potrebno provjeravati po hitnom postupku, ozbiljno istraena uz sprovoenje odgovarajueg disciplinskog i/ili krivinog postupka protiv slubenog lica) - Pravo na intelektualni razvoj i upranjavanje religije - Obavezan i efikasan nadzor nad pritvorskim ustanovama - Pravino suenje - Obavezno sudsko preispitivanje pritvora - Administrativni pritvor - primjena u izuzetnim sluajevima, do granice zabrane - Posebna pravila za maloljetnike - Implementacija meunarodnih standarda u nacionalno zakonodavstvo je obavezna Zaitne klauzule73 - Komunikacija slubenim licima sa zadranim, pritvorenim licima treba da bude na transparentan nain (obezbjeivanjem adekvatnog evidentiranja i izdavanja potvrda o prijemu albi na pritvaranje, da ne postoji vremenska ogranienja u pogledu prava lica da se ale i da se po svim albama odluuje i odluka saoptava podnosiocu u roku najee 24 h, pritubi i dr. u cilju obezbjeivanja nezavisnog mehanizma zatite prava ovih lica. - Obezbjeivanje uslova u ovim ustanovama da vaea pravila za odreivanje zadravanja lica, pritvaranje ne ovise od individualnih odluka zatvorske uprave, je dovodi do nejednakih mogunosti i ostvarenja prava, bez obzira o emu je rije (npr. mogunost komuniciranja sa advokatom ili porodicom i sl.) Potivanje prava pritvorenika je neophodna pratiti, kako od strane neovisne komisije, obdusmena, Kancelarije visokog komesara UN za ljudska prava, Misije OEBS a, Komitet protiv muenja, Meunarodnog crvenog kria/krsta i dr. 1.3.Odreivanje pritvora Trajanje pritvora regulisano je ZKP, KZ drave u kojoj se primjenjuje. Za odreivanje pritvora postoje opa pravila, i odreuje se samo ako se svrha radi koje je pritvor odreen, ne moe uspjeno ostvariti drugom mjerom. Trajanje pritvora mora uvijek biti svedeno na najkrae nuno vrijeme.74 Po rjeenju sudije za predhodni postupak, pritvor se odreuje u trajanju od mjesec dana od dana lienja slobode, a poslije tog roka na osnovu rjeenja o produenju pritvora. Pritvor se moe odrediti, produiti ili ukinuti i nakon potvrivanja optunice. U toku istrage a prije isteka roka trajanja pritvora, sudija za predhodni postupak moe rjeenjem ukinuti pritvor po predhodnom sasluanju tuioca.
73

Resanovi,A.,Jovaevi, D: Pritvor u Jugoslaviji i meunarodni standardi, Centar za antiratnu akciju, Beograd, 2001, str.40 74 Zakon o krivinom postupku, Republike Srbije, l.173

1.3.1. Prava i slobode pritvorenika po ZKP-u Osnovna naela prema Evropskim zatvorskim pravilima kojih se trebaju pridravati zatvorske uprave su sljedea: 1. liavanje slobode treba sprovesti u fizikim i moralnim uslovima koji osiguravaju potivanje ljudskog dostojanstva i u skladu sa ovim pravilima (poloaj optuenika u pritvoru i ono kojem nije odreen pritvor se razlikuje bez obzira to jednog i drugog titi pretpostavka nevinosti), 2. pravila treba primjenjivati nepristrasno, 3. postupanje sa pritvorenicima mora biti takvo da se ne ugrozi njihovo zdravlje i samopotivanje, 4. redovni nadzor nad kaznenim ustanovama i slubama trebaju sprovoditi kvalifikovani i iskusni inspektori, 5. zatita linih prava pritvorenika, osiguranjem provoenja nadzora od strane sudske vlasti, 6. pravila trebaju biti na raspolaganju zatvorskom osoblju, prevedena na slubeni jezik drave, 7. pravila trebaju biti i na raspolaganju pritvorenicima. Izvrenje mjere pritvora prema ZKP BiH75, se treba primijeniti : 1) na nain da se ne vrijea osobu i dostojanstvo pritvorenika. Ovlatene osobe sudske policije i strae, ustanove pri izvravanju pritvora smiju upotrebiti prinudna sredstva samo u sluajevima odreenim zakonom, 2) prava i slobode pritvorenika mogu biti ogranieni samo u mjeri potrebnoj da se ostvari svrha radi koje je odreen pritvor, sprijei bjekstvo pritvorenika, sprijei injenje krivinog djela i otkloni opasnost po ivot i zdravlje, 3) uprava ustanove prikuplja, obrauje i pohranjuje podatke o pritvorenicima koji se odnose na identitet pritvorenika i njihovo psihofiziko stanje, trajanje, produenje i ukidanje pritvora, rad pritvorenika, ponaanje pritvorenika i izreene disciplinske mjere i sl. Poloaj optuenog lica koje se nalazi u pritvoru se razlikuje od poloaja optuenog lica kome nije odreen pritvor, bez obzira to i jedno i drugo titi predpostavka nevinosti. Pritvoreno lice ima pravo na neprekidni odmor od osam sati i kretanje po slobodnom zraku najmanje dva sata. Pritvorenik smije kod sebe imati predmete za linu upotrebu, higijenske potreptine, o svom troku nabavljati knjige, novine i drugu tampu; ima pravo na posjete (za strane dravljane, posjete diplomatskih i konzularnih predstavnika), prepisku, telefonske

75

Komentari zakona o krivinom postupku BiH, 2005, str.459

razgovore, osim u sluaju da sudija za predhodni postupak donese odluku o zabrani zbog tetnosti na tok postupka i td. Smjetaj pritvoreniika treba biti odgovarajui (veliina prostora, zdravstvenohigijenski uslovi i nemijeanje sa licima koja, po bilo kojoj osnovi, mogu imati lo uticaj). Pritvorenik ima pravo na nesmetane veze s braniteljem76. Stupajui u pritvor, lice nije lieno svih prava, dunosti i obaveza. Zakonom i Pravilnikom o kunom redu u zavodima za izdravanje pritvora su odreena prava i obaveze pritvorenika. Tako su zagarantovani kontakti pritvorenika sa drugim licima (branilac, ljekar, svetenik i dr); posjete dopisivanje i primanje poiljki uz saglasnost i nadzor organa koji vodi postupak (poiljke mogu biti pismene, paketi i novac); izvoenje, sprovoenje i rad pritvorenika, ukoliko je za to izdao nalog organ koji vodi postupak; ponaanje pritvorenika, propisano je Pravilnikom (ako su pritvorenici u posebnim prostorijama nije im dozvoljeno uspostavljanju kontakata itd); disciplinske mjere prema pritvorenicima ukoliko pritvorenik postupi suprotno od odredbe koja je propisana pravilnikom o kunom redu zavoda, ili postupi suprotno naredbi upravnika i drugih ovlaenih lica, ini disciplinski postupak za koji mu se mogu izrei disciplinske mjere: ukor; ogranienje ili zabrana primanja paketa do tri mjeseca; oduzimnje dodijeljenih posebnih prava; ogranienje ili zabrana raspolaganja novcem u zavodu do tri mjeseca; upuivanje u samicu u slobodno vrijeme ili tokom cijelog dana i noi.77

76 77

Ibid, str.466 imburovi,Lj.:Prisustvo okrivljenog u krivinom postupku, poseban osvrt na pritvor, Beograd, 2008, str.125

2. Meunarodni instrumenti kojima je tretiran pritvor Pritvor je regulisan pravnim meunarodnim instrumentima kao i domaim zakonodavstvima svake drave, institutom obdusmena78.Znaajno je pomenuti slijedea: Univerzalna deklaracija UN o ljudskim pravima79, Meunarodni pakt o graanskim i politikim pravima (kada je pritvor u pitanju u Meunarodnom paktu, decidno su navedene stavke vezano za ljudska prava i slobode)80, su meunarodni standardi o pritvoru81 , 82Evropska konvencija za zatitu ljudskih prava i temeljnih sloboda,83 Evropska konvencija o spreavanju torture i nehumanih ili poniavajuih kazni ili postupaka (najvaniji dokument koji zabranjuje torturu nad pritvorenim i zatvorenim licima, govori o specijalnom sistemu nadzora, istraga o krenju odredaba Konvencije84, iji su prvenstveni napori okrnuti na spreavanju povreda ljudskih prava85, Konvencija o pravima djeteta86, Evropska zatvorska pravila; Standardna minimalna pravila za postupanje sa zatvorenicima87; Osnovni principi o poloaju zatvorenika88; Kodeks

78

Obdusman, kao dravni organ koga stvara zakonodavno tijelo je neovisan od izvrne vlasti. Znaajno bi bilo za nae prostore uvoenje zatvorskog ombdusmena, koji bi nepristrasno vrio nadzor nad zakonitou krivinoprocesne mjere pritvora, izvrenja kazne zatvora. Iskustva su pozitivna iz ureenijih sistema sankcija (Kanada, SAD, Sjeverna Irska, Velika britanija, Australija i dr). 79 Univerzalna deklaracija je usvojena i proglaena rezolucijom Generalne skuptine UN 217 (III) od 10.decembra 1948. ne podlijee ratifikaciji jer je konvencija, a ne meunarodni ugovor. 80 Meunarodni pakt o graanskim i politikim pravima je usvojen i otvoren z a potpisivanje, ratifikovanje i pristupanje Rezolucijom Generalne skuptine UN 2200 (XXI) od 16.decembra 1966.godine a stupio je na snagu 23.marta 1976.godine; ovo je meunarodni ugovor i podlijee ratifikaciji od strane drava to znai pravno obavezujui je za razliku od instrumenata koji su usvojeni rezolucijom, nisu meunarodni ugovori to znai ne podlijeu ratifikaciji. Obzirom na sve ono to daju kao pozitivno u svojoj proklamaciji, dio su meunarodnog obiajnog prava i drave bi trebalo da ih primjenjuju. 81 Ovim meunarodnim instrumentima su zabranjeni samovoljna hapenja kao i tortura, utvren o je pravo na pravino suenje, zagarantovana pretpostavka nevinosti i dr. 82 Zabranjeno samovoljno hapenje, torture, a prvi put je utvreno pravo na pravino suenje i podnoenje albe na osuujuu presudu, i zagarantovana pretpostavka nevinosti u odnosu na lica koja su optuena za neko krivino djelo. 83 Evropska konvencija za zatitu ljudskih prava i temeljnih sloboda, potpisana 4.novembra 1950.godine u Rimu od strane 13 drava lanica Savjeta Evrope, a stupila je na snagu 3.septembra 1953.godine; konvencija je inspirisana Univerzalnom deklaracijom o ljudskim pravima (1948) 84 Evropska konvencija protiv torture i drugih svirepih, nehumanih kazni i postupaka je usvojena i otvorena za potpisivanje, ratifikovanje i pristupanje Rezolucijom Generalne skuptine UN br.39/46 od 10.decemra 1984.godine, sainjena 26.novembra 1987.godine, a nakon sedme ratifikacije stupila na snagu, 1.02.1989.godine. 85 Vekovi,V.: Zabrana muenja, Beograd, 2005, str.114 86 Konvencija o pravima djeteta je usvojena i otvorena za potpisivanje, ratifikovanje i pristupanje Rezolucijom Generalne skuptine UN br.44/25 od 20.novembra 1989.godine, stupila na snagu 2.septembra 1990.godine 87 Standardna minimalna pravila za postupanje sa zatvorenicima, usvojena na Prvom kongresu UN za prevenciju kriminaliteta i postupanje sa prestupnicima, eneva, 1955.godine, potvrena od Ekonomskog i socijalnog savjeta rezolucijama br.663/XXIV) od 31.jula 1957 i br.2076(LXII) od 13.maja 1977.godine. ne podlijee ratifikaciji jer nije meunarodni ugovor. 88 Osnovni principi o poloaju zatvorenika, usvojeni i proglaeni rezolucijom Generalne skuptine UN, br.45/111 od 14.decembra 1990.godine

ponaanja osoba odgovornih za primjenu zakona89; Skup minimalnih pravila o primjeni prava nad maloljetnicima (tzv.Pekinka pravila)90; Skup minimalnih pravila o nepritvorskim mjerama (tzv.Tokijska pravila)91Skup principa za zatitu lica koja se nalaze u pritvoru ili zatvoru92; Deklaracija o osnovnim principima pravde za rtve zloina i zloupotrebe vlasti93; Osnovni primcipi o upotrebi sile i vatrenog oruja od strane slubenika odgovornih za primjenu zakona94 Standardi CPT-a; Deklaracija o ukidanju svih oblika diskriminacije ena i dr. Formiranje stalnog Evropskog suda za ljudska prava data je mogunost zatite ljudskih prava ustanovljen ih Konvencijom,95 Evropski komitet za spreavanje muenja i neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka.96 Pritvor se tretira i drugim meunarodnim instrumentima97. Tokom boravka u pritvoru ili zatvoru su evidente pojave zloupotrebe ovlaenja slubenih lica, ograniavanju ili onemoguavanju korienja zagarantovanih ljudskih prava. Odredbe koje se odnose na zloupotrebu ovlaenja slubenih lica se mogu uslovno svrstati u est grupa standarda: 1. standardi o alternativama pritvoru, 2. standardi o torturi98,
89

Kodeks ponaanja osoba odgovornih za primjenu zakona, usvojen i proglaen rezolucijom Generalne skuptine UN, br.34/169 od 17.decembra 1979.godine; ne podlijee ratifikaciji jer nije meunarodni ugovor. 90 Skup minimalnih pravila o primjeni prava nad maloljetnicima (tzv.Pekink a pravila), usvojena i proglaena rezolucijom Generalne skuptine UN br.40/33 od 29.novembra 1985.godine . 91 Skup minimalnih pravila o nepritvorskim mjerama (tzv.Tokijska pravila), usvojena i proglaena rezolucijom Generalne skuptine UN br.45/110 od 14.dec embra 1990.godine. 92 Skup principa za zatitu lica koja se nalaze u pritvoru ili zatvoru, usvojeni h i proglaenih rezolucijom Generalne skuptine UN br.43/173 od 9.decembra 1988.godine. 93 Deklaracija o osnovnim principima pravde za rtve zloina i zloupotr ebe vlasti, usvojena i proglaena rezolucijom Generalne skuptine UN br.40/34 od 29.septembra 1985.godine, ne podlijee ratifikaciji, jer nije meunarodni ugovor. 94 Osnovni primcipi o upotrebi sile i vatrenog oruja od strane slubenika odgovornih za pr imjenu zakona, usvojeni na IX Kongresu UN o prevenciji kriminaliteta i postupanju sa prestupnicima, 7.novembra 1990.godine. 95 Stalni Evropski sud sa sjeditem u Strazburu, otpoeo sa radom 1.novemra 1998.godine, Protoklom broj 14 se reformie sud . U svakoj fazi ispitivanja predstavki, Sud moe da vri istragu ili drugu radnju van svog sjedita. Stupanjem u lanstvo Savjeta Evrope, drave automatski prihvataju obaveznu nadlenost Suda. Evropski sud ne predstavlja viu instancu u odnosu na domae sudove. O n ispituje konkretne predstavke, da bi ustanovio da li je prekreno neko pravo iz Konvencije ili protokola uz nju, i donio odluku o pravinoj naknadi za priinjenu materijalnu i nematerijalnu tetu. Presud e suda su pravosnane i izvrne. Sud se sastoji od onoliko sudija koliko ima visokih strana ugovornica, a koji rade u linom svojstvu i ne zastupaju dravu. 96 Vekovi,V.: Zabrana muenja, Beograd, 2005, str.116 Evropski komitet za za spreavanje muenja i neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka, osnovan 1990, i od samog poetka je razvio vrlo intenzivnu aktivnost na realizaciji periodinih i ad hoc posjeta licima lienim slobode, kako bi ispitao kako se prema njima postupa i ukoliko je potrebno, svojim preporukama poveao njihovu zatitu od muen ja ili poniavajuih kazni ili postupaka 97 Pored Evropske Konvencije o ljudskim pravima, usvojena su druga dokumenta, npr. Preporuka R 971 (1983.) o zatiti zatvorenika od muenja i svirepih, neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka; Preporuka R (87) 3 o Evropskim zatvorskim pravilima; Preporuka R (2001.) 10 o Evropskom kodeksu pollicijske etike 98 Posebno definisana i tretirana u Konvencija UN protiv torture i drugih svirepih, nehumanih i poniavajuih kazni i postupaka; l. 1. tortura oznaava svaki akt kojim se jednom licu namjerno nanosi

3. standardi o zatvorskim uslovima, 4. standardi o ulozi sudstva i advokata, 5. standardi o nestancima lica i samovoljnim pogubljenjima, 6. standardi o zatiti maloljetnika.99 Standardima o torturi bavi se veliki broj meunarodnih instrumenata koji sankcioni u torturu i sline oblike svirepog i nehumanog postupanja nad pritvorenim lic em, koji najee dolaze u sluajevima iznuivanja priznanja da je uinilo krivino djelo ili pruilo informacije, zastrailo i sl). Standardi o zatvorskim pravilima, reguliu obaveze zatvorskih uprava na postupanje prema dokumentima UN Skup minimalnih pravila o postupanju sa zatvorenicima. Vaan doprinos u poboljanju uslova prua Komisija UN za ljudska prava, a posebno Evropski sud za ljudska prava. Poseban segment naela o pritvoru u meunarodnim instrumentima je nastojanje potivanja naela jednakosti100, ureeno hapenje u skladu sa zakonom, po mogunosti, pod kontrolom suda. Kada su u pitanju pritvorenici iz razliitih razloga se stvara zabuna, pa se te osobe razliito posmatraju i nazivaju: lica pod istragom, osobe kojima se sudi, osobe koje ekaju na suenje ili osobe u istranom zatvoru. Da bi bolje razumjeli o emu se , zapravo, radi, jednostavnije je te osobe posmatrati kao pritvorenike. ivot, boravak na krae ili due vrijeme u KPZ-a je veoma sloeno, posebno za ona lica koja su pritvorenici prvi put, jer su oni veoma osjetljivi, ranjivi. Pritvorenici su izolovani, sa ogranienjima za fizike vjebe, posjete, kontakte sa porodicom i prijateljima, nemogunou kretanja izvan pritvorske jedinice, minimalnim kontaktima sa drugima, a susreu se i sa drugim nepogodnostima. Dok pritvor traje, traje neizvjesnost, iekivanje kod optuenih lica koje se svakodnevno produava, a optereenje je utoliko vee zbog mogunosti da se pritvor moe produavati iznova, sve dok ne nastupi zastara. U nekim KPZ-a kada su u pitanju pritvorenici, esto se radi o velikom broju lica, koji nisu jo uvijek osuena. Taj procenat u nekim zemljama odnosi vie od polovine populacije koja se nalaze u KPZ-a. Obzirom da sloboda nema cijenu, nezakonito liavanje slobode se u principu ne moe nadoknaditi. Ona se moe djelimino nadoknaditi no vano i drugim mehanizmima (oteeno lice ima pravo traiti od suda objavljivanje saopenja o neosnovanom lienju slobode putem sredstava informiranja ukoliko je i hapenje prikazivano u njima).
boli ili teke fizike ili mentalne patnje u cilju dobijanja od njega ili nekog treeg lica obavjetenja ili priznanja ili njegova kanjavanja za djelo koje je to ili neko tree lice izvrilo ili za ije izvrenje je osumnjieno, zastraivanja tog lica ili vrenje pritiska na neko tree lice ili iz bilo kojeg drugog razloga zasnovanog na bilo kom obliku diskriminacije ako taj bol ili patnje nanosi slubeno lice ili bilo koje drugo lice koje djeluje u slubenom svojstvu ili na njegov podsticaj ili sa njegovim izriitim ili preutnim pristankom. Taj lan se ne odnosi na bol ili patnje koje su rezultat iskljuivo zakonitih sankcija, neodvojivih od tih sankcija ili koje te sankcije prouzrokuju. 99 Resanovi,A., Jovaeevi,d.: Pritvor, Beorgad, 2001, str.18 100 Naelo jednakosti ne odnosi se direktno i samo na pritvor ve predstavlja naelo univerzalnog karaktera i znaaja.

Drugo poglavlje IZVRENJE KAZNE LIENJA SLOBODE KAZNA ZATVORA Krivine sankcije se izvravaju u Zavodu za izvrenje krivinih sankcija ( zatvor za odrasle, maloljetniki zatvor, mjere sigurnosti obaveznog lijeenja i uvanja, alkoholiara i ovisnika, odgojne mjere i dr). lanom 65.iz Skupa minimalnih pravila o postupanju sa zatvorenicima se odreuje cilj pritvaranja : Postupanje sa licima osuenim na kaznu ili mjeru lienja slobode treba da ima za cilj u granicama u kojima trajanje osude to doputa, da stvori kod njih volju i sposobnost koje e im omoguiti, kad budu puteni na slobodu, da ive potujui zakon i da zarauju koliko im je potrebno za ivot. Ovo postupanje treba da bude takvo da osuenike podstie na samopotivanje i na razvijanje oseanja odgovornosti.101 Zatvor nije samo prostor u kojem osuenik treba biti izoliran. Od samoga poetka izdravanja kazne zatvora od osuenika trai privikavanje na sredinu, upoznavanje sa kunim redom, prilagoavanje da bi to lake podnijeli vrijeme u zatvoru i sa to manje negativnih posljedica na osuenika. Psihike pripreme su neophodne u vremenu dolaska u zatvor, za vrijeme boravka u zatvoru kao i u vrijeme pred izlazak iz zatvora, tj. pripreme za vraanje u drutvenu sredinu. Uspjeh u izvrenju kazne zatvora osuenika ovisi e od vie faktora: - karaktera zatvorske ustanove, - tipa zatvorske ustanove, - broja lica koja se nalaze na izdravanju kazne, - faze u kojoj se lice nalazi koje izdrava kaznu (poetak ili kraj izvrenja kazne), - vrsti krivinog djela koje je uinjeno, - odnos osuenika sadrugim licima koja se nalaze na izdrava nju kazne, - odnos osuenika sa odgajateljem i drugim uposlenicima, - odnos osuenika sa porodicom. Nametnuta sredina svakom licu ponaosob diktira nove obaveze, ritam, nove vidove aktivnosti, novi nain organizovanja. injenica da je nain ivota organizov an svih 24 sata izaziva patnju, nervozu, nezadovoljstvo, razliita oseanja koja rezultiraju osjeanjima degradacije i dr.

101

Skup minimalnih pravila o postupanju sa zatvorenicima, Usvojena na prvom kongresu UN za prevenciju kriminaliteta i postupak sa prestupnicima, odranom u enevi 1955; ne podlijeu ratifikaciji jer nisu meunarodni ugovori; potvrena su od strane Ekonomskog i socijalnog savjeta rezolucijama br.663 C (XXIV) od 31.jula 1957. I br. 2076 (LXII) od 13.maja 1977.

Najee se sreu dvije grupe psihikih svojstava lica u zatvorskim uslovima i to: 102 a) psihika svojstva linosti koja favorizuje zatvorska sredina su: apatija, agresivnost, bezvoljnost, brutalnost, grubost, dosada, zloba, krivokletstvo, laljivost, lukavost, kukaviluk, netrpeljivost, nevjerstvo, podlost, razoarenje, surovost, tuga i dr. b) nerijetko dolazi do ugroavanja karakternih osobina lica kao to su naprimjer: blagost, dobrota, dostojanstvo, diskretnost, iskrenost, moralnost, odanost, plemenitost, potenje, ovjenost, kao i osjeanje ljubavi, radosti, sree, njenosti i sl. Zatvorska sredina moe da dovede u opasnost, ukoi, zaustavi i deformie itav niz najsuptilnijih psihikih svojstava, koje ovjek stekao tokom ivota i emotivnog razvoja. Nerijetko zatvorska klima tjera ovjeka na stagnaciju i regresiju, utoliko vie ukoliko je obrazovaniji ili edukovaniji u nekoj strunoj oblasti. Mnogi zatvorenici, tokom boravka u ustanovi, prolaze kroz razna depersonalizaciona, derealizaciona ili halucinantna stanja, pogotovu za vrijeme boravka usamljenja, pri emu traume mogu biti doivotne. Ovo dolazi do izraaja mnogo vie ukoliko su zaostali tretmani adekvatne resocijalizacije. S poetka izdravanja kazne zatvora osuenik je boravio u eliji, a kasnije u zajednikom zatvoru. Najtee psihike posljedice imaju primarni osuenici, nehatni uinioci krivinih djela, akcidentni sluajevi i sluajni prestupnici, dakle, one osobe kojima kriminalitet nije navika i profesija. Te posledice imaju odraza u emotivnoj strani linosti. Pored toga osuenici su na odreeni nain etiketirani zatvorskom uniformom, odreenim prostorom. Takva stanja utiu na emocijalnu stabilnost i duhovni ivot to se manifestuje u tenzijama, afektivnim stanjima, duevnoj apatiji, odsustvu volje. Kazna zatvora je jedina kazna oduzimanja slobode koja se moe izrei uiniocu krivinoga djela. Izrie se na pune godine i mjesece. Kazna zatvora je izreena sudskom odlukom, a svoju svrhu i cilj ostvaruje tek njenim izvrenjem. Za izvrenje je potrebno da su ispunjeni uslovi: da za izvrenje ne postoje zakonske smetnje i da je presuda pravosnana. U cilju zatite prava osuenika u izvrenju kazne zatvora neophodno je potivanje ljudskih prava, tj.da se to lice liava prava ili se ograniava u pravu samo u granicama nunog za izvrenju krivinih sankcija. Kada se lice upuuje u ustanovu za izvrenje krivinih sankcija, neophodno je napraviti odreene procjene tog lica, koje su neohodne radi profesionalnog odnosa u odluivanju kod koritenja pogodnosti i drugih razloga.103
102

Krivokapi,V., imburovi, Lj.: Penoloka kriminalistika, Beograd, 2009, str.93

103

Zakon o izvrenju krivinih sankcija, pritvora i drugih mjera (Sl.glasnik BiH,13/05, l.140a),Procjena rizika:(1) Prilikom prvog prijema, kao i prilikom odluivanja o pogodnostima van zavoda, svaki zatvorenik treba biti procijenjen kako bi se ustanovilo: a) veliina rizika za zajednicu u sluaju bijega zatvorenika, b) vjerovatnost da e takvo lice pokuati pobjei ili samo ili uz pomo izvana. (2) Klasifikacija sigurn osti treba se neprestano ispitivati tokom cijelog vremena izdravanja kazne zatvora I, shodno procijenjenom stepenu rizika sigurnosnih uslova, donijeti odgovarajuu odluku o odobravanju ili ne odobravanju

S obzirom na savremene penoloke tendencije kao ciljevi koje provodi formalno osoblje, izdvojili su se104: 1. Inkapacitacija je uvanje kriminalaca van opticaja.To se objanjava okolnou da su kriminalci bezopasni i sigurni. Tzv. nova penologija zahtijeva da se oznae grupe visokog rizika i da se za njih gradi sistem kojeg nazivaju zatitnim kontinuumom. Najopasniji kriminalci bi bili smjeteni u maksimalno zatvorenim zatvorima sa najskupljom opremom i brojnim osobljem, a za lake kriminalce mogu je uslovni otpust (probacija), jer su nosioci manjeg rizika. Na taj nain bi se uspjela realizirati promjena rasporeda prestupnika u drutvu, jer je popravljanje dovedeno u pitanje, a cilj postaje upravljanje nekom socijalnom skupinom koja predstavlja drutveni rizik. 2. Popravljanje je postupak koji je usmjeren na otklanjanje onih osobina zatvorenika, zbog kojih je doao u zatvor. U teoriji je pojam prevazien, ali je vrlo dinamian u zatvorskoj praksi. Neto je bilo pokvareno i to treba popravljati (npr. alkoholizam ili narkomanske navike). Formalno osoblje i zatvorenici ga esto upotrebljavaju kao argumentaciju za obje ktivnu procjenu. Zatvorenici ga najee upotrebljavaju u molbama za uslovni otpust i nabrajaju u emu su se popravili (kajem se, znam ta je dobro, a ta je loe, obeavam da neu vie initi krivina djela, itd). Koliko je ovo upitno, najbolje je izrazio jedan zavorenik svojom molbom za uslovni otpust napisavi samo: Hou kui, jer je znao da je uslovni otpust stvar datuma, a ne popravljanja. 3. Reedukacija (preodgoj) je ponovno usvajanje socijalno poeljnih obrazaca vladanja. U socijalnom iskustvu dolo je do poremeaja i to iskustvo treba reformirati. 4. Rehabilitacija je dovoenje zatvorenika u stanje prije nego se desilo krivino djelo. U pravnom smislu znai brisanje osude i uspostavlja se status nekanjivosti. 5. Reintegracija je ponovno uklapanje zatvorenika u socijalnu sredinu. Problem sredine je bitan za nastanak kriminalne karijere, te je ovaj proces uzaludan ako se zatvorenik vraa u kriminalno inficiranu okolinu. 6. Resocijalizacija u sociolokom smislu znai ponovno podrutvljavanje, ponovno uklapanje u drutvo. Ako je naglasak na drutvu u smislu globalnog drutva, i bez procjenjenih konotacija (uspjeno ili neuspjeno uklapanje u drutvo), termin je prihvatljiv. Polazi se od kljune injenice da izdravanje kazne znai izolaciju od drutva u irem smislu, gubitak nekih drutvenih funkcija, prava i obaveza. Ako se, meutim, tretira tretmanski pristup, resocijalizacija bi znaila uspjean povratak, pri emu se otvara niz pitanja svrhe izvrenja kazne i tretmanskog
pogodnosti. (3) Procjena rizika bjekstva - sigurnosnih uslova, najmanje ukljuuje: a) prijetnju javnosti zajednici u sluaju da zatvorenik pobjegne, b) prethodno ponaanje, pokuaj bjekstva, ranije liavanje slobode po potjernici, c) pristup vanjskoj pomoi, d) ranija osuivanost, e) line i porodine pr ilike, f) raniji boravak van podruja BiH, sklonost stalnim putovanjima tj. kretanju iz mjesta u mjesto ili esto mijenjanje mjesta prebivalita, odnosno boravita, g) lino uee u ostvarivanju programa tretmana,h) priroda krivinog djela zbog kojeg je zatvorenik osuen,i) nain, pobude i posljedice izvrenog krivinog djela, j) stav prema rtvi, k) duina izreene kazne zatvora, l) mogua prijetnja drugim zatvorenicima,m) kao i druge okolnosti koje mogu biti znaajne za procjenu sigurnosnog rizika.
104

abani, A.: Sociologija zatvorenikog drutva, Sarajevo, 2005, str.117-119

koncepta uope. Antropolozi termin upotrebljavaju u znaenju promjene koncepta ili rearaniranja elemenata primarne i sekundarne socijalizacije, pri emu pod tim podrazumijevaju svaku ivotnu situaciju u kojoj se aktualnim drutvenim oklnostima potrebno prilagoditi na neki novi, djelatan nain. Sa stanovita zatvorenika, on bi promijenio svoj odnos prema okolini tako da ne ini vie kriminalna djela. Ovo obuhvaa tretman ili lijeenje, ne obuhvaa nikakve postupke popravljanja, znai jednostavno ivot na neki novi nain. Pojam se upotrebljava i sinonimno, kao popravljanje, i u praksi, pod resocijalizacijom, zapravo, se podrazumijeva niz mjera i postupaka koje formalno osoblje provodi nad zatvorenikom, kako bi se vratio na ispravan put. ini se da je ovaj tretman najprihvatljiviji. On je sasvim opravdan, jer je rije o procesu prilagoavanja, dakle, o procesu u kojem se zatvorenik usklauje s okolinom ili usmjerava funkcioniranje sebe prema sistemu. 7. Restitucija znai povrat nanesene tete. Ovaj termin ponovno dobija na znaenju kroz tzv. alternativne kazne, koje se u nekim zemljama (Skandinavija) razvijaju u velikom opsegu i za niz krivinih djela. Tako npr. uinioci krvnih delikata dobijaju obavezu izdravanja djece oteenog ili obavezu rada u nekoj od humanitarnih ustanova (u domovima za hendikepiranu djecu, domovima starih, zdravstvenih ustanova ili u komunalnim slubama). 8. Socijalna rehabilitacija je proces i niz mjera koje su usmjerene na naknadu tete socijalnom statusu, odnosno provedba takvih postupaka kojima bi se zatvorenik (ili bivi zatvorenik, dakle u postpenalnom periodu) trebao dovesti u stanje ravnotee. Radikalni kriminolozi poriu socijalnu rehabilitaciju zatvorenika.Oni smatraju da je potrebno rehabilitirati drutvo da ne izaziva uslove i okolnosti kriminalnog ponaanja.

1. Kategorizacija Kaznenopopravnih zavoda Postoji dva tipa kategorizacije KPZ-a: 1.Horizontalna (po objektivnim kriterijima, tipologiji prestupnika, stepenu sigurnosti i obezbjeenja zavoda i visine izdravane kazne ), 2.Vertikalna (odreena kriterijumima psihikih svojstava i mogunostima primjene tretmana). Kategorizacija kaznenopopravnih ustanova prema preporuci Standardnih minimalnih pravila i evropskih zatvorskih pravila mogu se razvrstati prema sledeim kriterijumima: - Polu: ope usvojeno naelo je da mukarci i ene odvojeno izdravaju kazne tako to su smeteni u odvojenim ustanovama ili u izolovanim odeljenjima istog doma, - Uzrastu osuenika: odvajaju se maloljetni od punoljetnih lica, - Statusu lica lienog slobode: osuena lica smetena su odvojeno od neosuenih (lica u pritvoru), 105 - Duini kazne: dijele se na kaznenopopravne zavode (obino se radi o lakim i kraim kaznama, a izdravaju se u posebnim ustanovama ili odvojenim odeljenjima), i zatvore (karakteriu ih due i tee kazne), - Zdravstvenom stanju lica: tjelesno i duevno bolesna lica smetaju se odvojeno od ostalih (za izvrenje mjera bezbjednosti obaveznog lijeenja i uvanja u zdravstvenoj ustanovi i obaveznog lijeenja alkoholiara, ovisnika o drogama i dr.), - Prema nadlenosti, postoje: lokalni, okruni, federalni, dravni zatvori, - Povratu: povratnici se zatvaraju odvojeno od ostale osuenike populacije. U situaciji kada je pravosnana sudska odluka o mjeri pritvora ili sudska odlu ka o kazni zatvora, krivino odjeljenje nadlenog suda pristupa upuivanju tih osoba u Zavod za izvrenje krivinih sankcija. Izvrenje krivine sankcije moe poeti i prije nego to je postala pravomona odluka, ako je zakonom posebno predvieno. Osuena osoba se moe, na njen zahtjev, uputiti na izdravanju kazne zatvora i prije pravosnanosti sudske odluke. Kada su u pitanju lica kojima je izreena pravosnana sudska odluka o izricanju kazne zatvora, predsjednik suda moe zatraiti od nadlenog organa da osuenoj osobi oduzme putne ispravi da bi se obezbjedio od eventualnog bjekstva osuene osobe. Kriteriji za upuivanje pravomono osuenih lica na izdravanje kazne zatvora su: pol, ivotna dob, duina izreene kazne, ranije izdravanje kazne zatvora, mjesto prebivalita odnosno boravita osuenog, vrste mjere bezbjednosti i vrste odgojne mjere.106 Duina kazne, takoe, je jedna od odrenica za upuivanje u odreeni zavod.

105 106

v. l. II. Evropskih zatvorskih pravila. Pravilnik o kriterijima za upuivanje osuenih lica na izdravanje kazne zatvora, l.11 (Slubeni glasnik BiH, 47/09)

Iza ovih odrednica se pristupa ocjeni linosti, ispitivanju njegovih karakteristika , profila, pola, starost, i dr. osobina koje su bitni za linost osuenika i odluci u koji zavod pritvoreno ili osueno lice treba da bude upueno (mjesto sjedita zavoda, mjesto prebivalita ili boravita osuenog, tip ili vrsta zavoda, vrsta mjera sigu rnosti, vrsta odgojne mjere itd). Prema stepenu obezbeenja i nainu postupanja sa osuenim licima, razlikuju se sljedei tipovi zavoda: KPZ otvorenog tipa KPZ poluotvorenog KPZ zatvorenog tipa KPZ strogo zatvorenog tipa

1.1. KPZ otvorenog tipa U ovim zavodima postoje intencije to vie prilagoavanju ivota van KPZ-a. U njima je laka adaptcija na zavodske uslove. U zavodima otvorenog tipa ne postoje fizike prepreke za bjekstvo niti materijalno tehnike prepreko za to. Boravak i nain postupanja sa osuenicima je zasnovan na principu line odgovornosti i samodisciplini osuenika, tj. dobrovoljne discipline uz nadzor odgojitelja koji su dodijeljeni njegovoj grupi. ivot u penolokoj ustanovi otvorenog tipa se zasniva na osnovama svjesne i voljne samodiscipline uz visoki stepen povjerenja izmeu osuenika i uposlenika ustanove, u smislu odolijevanja svim izazovima koje smanjen stepen kontrole osuenika diktira. Postoje i kritiari ovakvog vida zatvaranja. Oni smatraju da uinioci krivinih djel a ne zasluuju milost ve izolaciju i zatvor u pravom smislu te rijei, a to je potpuna izolacija. Neki od argumenata onih koji zagovaraju otvoreni tip zavoda je u injenici, da veoma mali broj lica, koji su u ovim zavodima, bjee ili na neki drugi nain zloupotrebljavaju ukazano povjerenja u ovim zavodima. Kriteriji za odreivanje osuenika za izvrenje krivinih sankcija u ovim zavodima je odreen vrstama krivinih djela, tipu uinioca, njegovim psihikim svojstvima, njegovim mogunostima za uspjeh u pro cesu resocijalizacije. Takoe, na uspjeh i rezultate rada, u ovim zavodima, utiu uposlenici, lokacija zavoda i dr. 1.1.2. KPZ poluotvorenog tipa U ovim zavodima postoji elastini nain ivota osuenika. Ne postoje fizike ni materijalno - tehnike prepreke za bjekstvo. U zavodu postoji naoruana straa, iji je primarni zadatak odravanje reda i rada, discipline osuenika i obezbjeenja sigurnosti u njihovom boravku za vrijeme boravka u zavodu. U zavod otvorenog tipa ili poluotvorenog najee se rasporeuju nehatni uinioci krivinih djela, prvi put osueni (primarni, situacioni i sluajni izvrioci), iz razloga to bi

raspodjelom u zavod zatvorenog tipa ugrozili bezbjednost ostalih zatvorenika ili bi u vrijeme izdravanja kazne zatvorenog tipa bitno naruili kuni red u zavodu i ne bi dali pozitivne rezultate.107 Kazneni zavod otvorenog tipa zbog svoje organizacije je podloan vie nadzoru javnosti u odnosu na druge tipove kaznenih zavoda. Iz razloga njegove otvorenosti, razmjene sa oklolinom manja je mogunost vee dezoorganizacije lica koja se upuuju na izdravanje kazne zatvora. 1.1.3. KPZ zatvorenog tipa U ovim zavodima postoji fiziko i materijalno obezbjeenje protiv eventualnog bjekstva zatvorenika. Pored naoruane strae u ovim zavo dima postoje ogradni zidovi, ogradne ice, tehnika sredstva i druga pomagala za obezbjeenje a namijenjena su za onemoguavanje bjekstva. Prema obiljejima koje smo istakli, zatvori zatvorenog tipa u praksi predstavljaju svoju suprotnost. 1.1.4. KPZ strogo zatvorenog tipa U ovim zavodima postoji maksimalno obezbjeenje, stalni nadzor, gdje zbog populacije zatvorenika postoji mogunost bjekstva. Strogo uvani zatvori se razlikuju od zavoda zatvorenog tipa po intenzitetu mjera objezbeenja i nainu pos tupanja prema zatvorenicima. Taj segment se odnosi na broj slubenika obezbjeenja pod orujem, pojaanoj kontroli kretanja zatvorenika, prema trajanju, kontaktima i dr., savremenijoj tehnikoj opremi i td. Ovaj kriterij neki autori smatraju najznaajnijim jer je najoptiji i naroito uzima u obzir line osobine zatvorenika.108 U klasinoj podjeli KPZ-a su kategorisani prema objektivnim kriterijumima, prema prirodi i vrsti kazne. Prema toj podjeli moemo posmatrati: - KPZ za prvoprestupnike, - recidiviste, - multirecidiviste profesionalce, - nehatne sluajne krivce i maloljetnike. U zavodima odreenog tipa vri se raporeivanje prema razliitim kriterijima: Vrsti uinjenog krivinog djela, visini izreene kazne, dobi, zdravstvenom stanju, obrazovnom statusu, i sl

2. Adaptacija na kaznenopopravni zavod


107

Jovaevi,D.:Primena kazne zatvora kao sredstva dravnog reagovanja na kriminalitet, Institut za kriminoloka i druga istraivanja, Beograd, 2003, str . 504 108 Davidovi,D.:Kategorizacija kaznenopopravnih domova i klasifikaeija osuenih l icau Jugoslaviji, Beograd, 1970,str.139.

Sa zatvaranjem zatvoreniku se ne oduzima cio ivot, ali se oduzima dio ivota. Poetak izdravanja kazne zatvora se rauna od dana kada se zatvorenik javio u zavod ili, ukoliko nije se javio sam ve je sproveden (nalazio se u bjekstvu ili se krio), od dana kada je sproveden u zavod. Bez obzira to nastupa pravosnanost sudske odluke, ne znai da e se toga danas i zapoeti sa izvrenjem mjere pritvora ili kazne zatvora, tj. moe se desiti odlaganje izvrenja kazne na prijedlog osuene osobe (ukoliko sud uvai argumente, npr. smrtni sluaj u uoj porodici, bolest, poslovne obaveze hranioca, trudnoa i dr) i zahtjev tuioca. Kazna je u osnovi aktivnost u suprotnosti sa drugim vrijednostima koje se njeguju. Na neki nain, odlazak u zatvor je vrlo esto prekid sa odreenim vrijednostima koje tjeraju zatvorenika u konflikt sa drugim etikim vrijednostima. Penoloka ustanova je u ekstremnoj suprotnosti sa civilizovanim nainom organizacije drutvenog ivota tako da odlazak u penoloku ustanovu je opasnost za civilizovanost. Odlazak u zatvor je opasnost za asimilaciju. Porast kaznenih ustanova predstavlja ozbiljnu prijetnju idealima drutvene kohezije i asimilacije u drutvu. Sve dok je malo onih koji su kranje devijantni ili kriminalnog ponaanja, krivino gonjenje i kanjavanje moe da povea koheziju u drutvu uope. Sa malom zatvorskom populacijom, o devijantnosti je mogue razmiljati kao o izuzetku.109 Kaznene institucije, sa svojim arhitektonskim reenjima (visoke zidine, reetke i straa) simbolizuju odvojenost ovjeka od porodice, izdvojenost ovjeka iz drutvene zajednice. Izolacija psihike prirode je izraena u reimima ogranienja kretanja, komunikacije, ivota i boravka samo unutar odreenog prostora i odreenog svijeta. Liavanje slobode ima psiholoke odraze na linost ovjeka od poetka izdravanja kazne, kao svojevrsni ok kraja izdravanja kazne i zavisno od reima ustanove, psihike strukture i stabilnosti linosti. Neki od zatvorenika u periodu adaptacije nastoje da se pokau u razliitom svjetlu, istiui ono to smatraju najkvalitetnijem kod sebe, podravajui dominatne osobe uprave, podilazei im, slue se i ponaaju se nekorektno prema neformalnim grupacijama, pokazui svoje sposobnost i nudei usluge onih sposobnosti koje poznaju (sportske vjetine, muzika i sl). Bez obzira na velike napore zatvorskog osoblja da pomognu u to boljoj adaptaciji, sa to manje psihikih lomova zatvorenika, sasvim sigurno da posljedice ostaju. Zatvori su vrsta karika koja ne prekida lanac kriminala, a u velikom stepenu ga pospjeuje. Osuena lica ovisno od teine izreene kazne za uinjeno krivino djelo se upuuju u zavodsku ustanovu radi izvrenja kazne ili u zavod za ispitivanje linosti zatvorenika.
109

Christie N.: Kontrola kriminaliteta kao industrija, Oslo, (izvodi iz rada prezentiranog na Konferenciji Premostimo granice, koju je Britansko udruenje za kriminologiju organizovalo na Univerzitetu Keele u V. Britaniji, 2002.

To je prva faza eksterne klasifikacije zatvorenika i traje do 60 dana, te na prijedlog upravnika zavoda upravnik ustanove za izvrenje kazne rasporeuje zatvorenike u odreenu vrstu i tip zavoda. Ovo se odnosi na zatvorenike kojima je izreena kazna zatvora u trajanju duem od godinu dana. Ostali zatvorenici upuuju se u zavodske ustanove u skladu sa rasporednim aktom ministra pravde (postoji i izuzetak kada od izdravanja kazne za zatvorenika direktor Uprave za izvrenje zavodskih sankcija iz opravdanih razloga ne moe promijeniti mjesto izvrenja izreene kazne). Druga faza eksterne klasifikacije zatvorenika predstavlja odreivanje mjesta sjedita zavodske ustanove i njene vrste, odnosno tipa.

2.1. Sigurnost u zatvoru Kako bi se poveala sigurnost u zatvoru, predlau se slijedee mjere tretiranja nasilnih kanjenika u komplikovanim situacijama110:

Formirati grupe za sigurnost, za koje je potrebna visokokvalitetna tehnika oprema i konstantna profesionalna obuka, RMS (vienamjenska palica za sigurnost) je veoma korisna u opasnim situacijama; lanovi grupe za sigurnost bi trebali biti dobro obueni za upotrebu RMS-a u samoodbrani, ali i u savladavanju nasilnih i agresivnih zatvorenika, Obuka lanova za sigurnost u rjeavanju konflikta, Obezbjeivanje Taser pitolja za grupe za sigurnost; Taser smanjuje opasnost povreivanja na obje strane (i zatvorenika i osoblja zatvora); taser pomae preuzimanju kontrole u hitnim sluajevima poput pobuna i uzimanja talaca, Obuka za tzv.prvog pregovaraa u zatvorima koja e pregovarati u sluajevima uzimanja talaca; upoljavanje ovih grupa je potrebno u situacijama kada prestupnici koriste fiziki i psihiki pritisak u slinim situacijama ozbiljnih nasilnih zloina, u kojima pregovaranje moe imati smisla i ima prioritet nad drugim interventnim mjerama, Pravila tretiranja posebnih sluajeva, poput trajka, Obezbjeivanje suzavaca (pepper spray) kompletnom zatvorskom osoblju za samoodbranu, Obezbjeivanje gumenih pendreka zatvorskoj/sudskoj policiji za samoodbranu; gumeni pendrek treba biti ispod uniforme, Gumene rukavice za zatvorsku/sudsku policiju, za odbranu od infekcija i povreda; dodatne kevlon rukavice za grupe za sigurnost,

Twinning light projekat, projekat podrka reformi upravljanja kaznenopopravnim ustanovama u BiH, (2006-2008), str.18
110

2.1.2. Agresivnost, agresivno ponaanje put u nasilniki kriminalitet u KPZ-a Agresivno ponaanje je jedan od najozbiljnijih socijalnih problema koji izaziva teke posljedice. Ovakvo ponaanje nije samo problem izvrioca i rtve ono je teak socijalni problem. Pod agresivnou se podrazumijeva nasrtljivost kao relativno trajno obiljeje linosti i tendencija ka destruktivnom reagovanju prema spolja i nasilnom razrjeavanju unutra ili interpersonalnih konflikata, odnosno osobina linosti da se prema svojoj okolini odnosi neprijateljski i razorno. Agresivnost se esto poistovjeuje sa impulsivnou, odnosno niskom tolerancijom na osujeenje. Ona se ui kroz posmatranje, odobravanje, toleranciju ili nagradu to vodi imitaciji. U agresivnom ponaanju vidljivo je odsustvo kajanja, aljenja, egocentrinost, impulsivnost, osjeaj bioloke superiornosti gdje opstaju jai. Agresivnost se deava kao posljedica frustracije; pogrenog uenja, posmatranja agresivnih akcija drugih kao odgovor na zanemarivanje. Odbacivanje i surovo ponaanje, jer ne moe usvojiti moralne norme tako jednostavno, niti moe imati ego kontrole da se suoi sa konfliktima, frustracijama, gdje lice prinueno da imitira agresivno ponaanje roditelja razvijajui agresivne navike i stav nepovjerenja prema drugima, to predstavlja stalni izvor novih frustracija. Siromatvo, neobrazovanost, neznanje, nezaposlenost, su, takoe, situacije koje izazivaju, pojaavaju i odravaju agresivno ponaanje. Pod agresivnim ponaanjem najee podrazumijevamo nasilne aktivnosti prema nekom drugom i obino nije izazvano. Uvijek je praeno jakom emocionalnom pratnjom. Agresivno ponaanje moe se biti i odgovor na opasnost, nagon za samoodranjem, kao oblik samoodbrane na neki napad. Unutranja agresija je oblik poremeaja u ponaanju koji se oslikava upotrebom raznih oblika sile autoagresivnosti prema sebi, integritetu vlastite osobnosti (oblik mazohizma). Vanjska agresija je upravljena prema vanjskom svijetu i drugim ljudima. (oblik sadizma). Destruktivna agresija se javlja kao odgovor na realno neprijateljstvo, ali je svojom estinom premaila potrebe samoodbrane; redovito je opasna za okolinu. Agresija moe biti fizika, verbalna ili simbolika.

Agresija je aktivnost kojom se napada individualnost i dobra pojedinca ili grupa protiv njihove volje a u interesu napadaa. Agresivno ponaanje ima ekoloku i socioloku genezu, razliite prirode i intenziteta. U najizvornijem obliku agresivnost se pokazuje kroz prijetnju, nasilje, silu, zlostavljanje tj. fiziki napad. U uslovima drutvene intera kcije mogui su oblici agresivnog ponaanja kao to su: verbalni napad, ismijavanje, uvrede, klevetanje, ogovaranje, ignorisanje, naruavanje tueg drutvenog statusa i dr. Mladoj osobi, koja je u razvoju, ove crte smanjuju mogunost normalnog, ustaljenog ponaanja, odrastanja i integracije u drutvo. Ukoliko se u ovoj fazi ne preduzmu ozbiljni koraci u korekciji poremeenog ponaanja,agresivno ponaanje se ponavlja i to pojaanog intenziteta. Ako je agresivnost mlade osbe posljedica naruenih odnosa u porodici, neophodno je uspostavljanje novih kvalitetnijih odnosa, u suprotnom ostaju trajne posljedice na lica koja ive u emotivnoj hladnoi. lanovi takve porodice ispoljavaju svoju agresivnost na slbijima od sebe. Agresivnost u koli ili susjedstvu, u grupi vrnjaka ili njihovom okruenju se moe i pojaviti i kao odgovor na agresivno ponaanje nad njima od strane lanova u porodici odrastanja. Ukoliko postoji i agresivno ponaanje nad njima od s trane i njihove grupe vrnjaka iz ulice ili drugova u koli, onda je to dodatno optereenje toj mladoj osobi koja nee moi dugo da se nosi sa tom agresivnou . Stvara se pogodno tlo za agresivno ponaanje koje moe da vodi do sadistikog , tj. stvaranje potrebe za unitavanjem svega oko sebe, stvari, lica. U poetku agresivna reakcija ne mora da sadri destruktivnost, ve ovo lice takvo ponaanje doivljava kao odbrambeni mehanizam. Od prikrivenog agresivnog ponaanja do nasilnikog tj. prijestupnikog put je kratak Ukoliko se agresivno ponaanje pojavi kod mlaih osoba u pubertetu zbog trenutno loeg okruenja (npr. vrnjaci), a porodina atmosfera i odnosi unutar porodice su uredni, postoje velike anse da to bude jedan od prolaznih oblika ponaanja. Kroz analizu, istraivanja govore (Loeber 1987.) da se, na temelju agresivnog ponaanja u djetinjstvu, moe prognozirati pjestupniko ponaanje. Od svih upotrijebljenih prediktora prestupnitva najboljim se pokazao stupanj izraene agresivnosti u doba djetinjstva. Razlozi za manifestaciju agresivnog ponaanja su : - elja za uzbuenjem i doivljajima, - elja za isticanjem , - provjeravanje i odmjeravanje snage, - elja za samopotvrivanjem, - za sticanjem statusa u grupi , - izlazak iz stereotipa, - objektivni i subjektivni uslovi ivota i odnosa u porodici, - struktura porodice (s kim je lice odrastalo, da li je doivjelo smrt roditelja, da li je bilo ponieno, odbaeno, zlostavljano, kakav mu je bio poloaj u porodici, izvanbrano

roenje, potpuna - nepotpuna porodica), socioekonomski status,( uslovi u kojima je odrastao i dr.) i mobilnost porodice - sociopatoloko ponaanje lanova porodica, - patologija porodice (ovisnost, sklonost skitnji, kriminogenost lanova). Agresivno ponaanje je esto pokuaj skretanja panje na sebe, protest protiv neega u ponaanju u njegovoj okolini, zbog svoje nedozrelosti, zbog nemoi da promijeni neto u svojoj porodici, u odnosima, okolnostima, uslovima. :esto je to rezultat dugotrajne odbaenosti, nesigurnosti, neeljenosti, napetosti u stanju povuenosti, potitenosti, plaljivosti. Kumulativno djelovanje nepovoljnih faktora na agresivno ponaanje kao stimulans djeluje, prisutnost oruja, prizori tue, razbojnitva, nasilnikog ponaanja isl. - Bandurine teorija soc. uenja : govori o znaajnom uticaju roditelja na ra zvoj agresivnosti, tj. ako se roditelji agresivno ponaaju i djeca e nauiti takvo ponaanje, a nee usvojiti mehanizam inhibicije agresije, ili e biti znatno umanjeni, - Kriminalni povrat je praen poremeajima u ponaanju, kao rezultat nagomilane agresivnosti i sa loom su kriminalnom prognozom, - Agresivnost, kao pravi oblik poremeaja u ponaanju, uoena je najvie kod onih ispitanika koji dolaze iz difunkcionalnih porodica, loih meuljudskih odnosa, gdje su prisutni tei manifestni oblici poremeenih odnosa, pored kraa, verbalnih konflikata i fizika obraunavanja koja ponavljanjem kulminiraju i raaju novo agresivno ponaanje, - Cilj agresivnog ponaanja je prisiliti rtvu na neto ako se radi o licu, predmetu, objektu u vie postupaka ali u jednom inu, agresivno ponaanje prema stvarima se ini radi unitavanja iz bijesa i elje za nasiljem a oznaava se kao vandalizam. Po Frojdu : agresivnost ima bioloku osnovu, a to je rastereenje kome je cilj smanjiti napetost organizma. To je tendencija koja remeti ravnoteu i spokojstvo organizma. From dijeli agresiju u dvije vrste: 1. tzv. defanzivna ili benigna agresija, 2. tzv. destruktivna ( okrutna ) agresija koja je svojstvena samo ovjeku. Po Conrad Lorenc agresivnost je spontana, uroena, to je endogeni instikt. Agresija je posljedica nagomilane patnje, konflikata, frustracija, mada ne uvijek. Berkowitz govori o instrumentalnoj agresivnosti, tj. onoj usmjerenoj prema odreenom cilju. Agresivno ponaanje prema nekom licu ima cilj poniavanja od vrijeanja do fizikog zlostavljanja. Primjere agresivnog ponaanja moemo navesti i nad slubenicima policijske slube u KPZ-a. Pretpostavka je da bi se odreeni broj sukoba mogao izbjei, pri obavljanju slubene dunosti, ako bi se vodilo rauna o motivima reagovanja lica. Agresivno ponaanje nad nekom osobom iza sebe ostavlja trajne posljedice ovisno od stepena i oblika ispoljene agresivnosti i strah od ponovljene agresivnosti, koja se moe razumjeti kao prirodna reakcija na mogunost i vee ponovne agresivnosti. vjerovatnoi Faktori nasilnog, agresivnog ponaanja se dijele na endogene i egzogene .

Definicija agresivnog ispoljavanja kao agresije, podrazumijeva negativnu ocjenu socioloki uslovljen. - Porijeklo agresivnosti podrazumijeva relativno trajnu sklonost agresivnom ponaanju, dominaciji, unitenju, - Ukoliko se agresivno ponaanje ne sankcionira, koriguje, osobe koje posmatraju takvo ponaanje odobravaju, toleriu ili nagrauju; sasvim sigurno vodi u imitaciju. - Agresivnost se ispoljava posredno i neposredno. - Pranjenje nagomilanog stresa, uvreda, frustriranosti trai pogodan objekat ili lice. Mogue mjere prevencije : - Razvijanjem sposobnosti prepoznavanja svojih i emocija drugih, izbjegavanje sukoba i sl. Procjena viktimolokog rizika pojedinih karakteristinih grupa, odreenih kategorija ljud. Viktimizacija bi trebala da se razvija kao praksa, vie ili manje izdvojena iz prevencije. Premjetanja agresivnosti vode ka koncentrisanosti viktimizacije na nezatiene lake mete, a zanemarivanje te okolnosti moe voditi ne samo pogrenom lociranju faktora rizika nasilja, ve i grekama u evaluaciji odreenih strategija u suzbijanju agresivnost, - Skretanje konflikata ka nenasilnom razrjeenju; pouavanja vjetinama i redukcija ope izloenosti agresivnosti i agresivnu identifikaciju, imitaciju; kontrola bijesa, stresa (svojstvenog ponaanja), - Kontrola agresivnosti u KPZ-a je koncepcija preodgoja zatvorenika koja e stajati kao naelo i cilj izvrenja krivinih sankcija. - Osnovna uloga i cilj kanjavanja primjenom kazne liavanja slobode je borba protiv kriminaliteta, a uvoenje elijskog sistema, zatvorenici su izolovani, stavljeni u socijalni vakuum, a moralni preporod se oekivao od usamljenja i razmiljanja o svojim djelima i kajanjem. Liavanje slobode predstavlja situaciju gdje prestupnik odgovara za uinjeno krivino djelo. - KPZ ima trojaku funkciju : a) izolacija prijestupnika iz kriminogene sredine i zatita iz drutva i drutva, b) upozorenje potencijalnim pjestupnicima da drava ima odlunosti da reaguje na kriminalitet, c) preodgoj i popravljanje ponaanja prestupnika, - Represivni odgovor na kriminalitet sa deklarativnom tendencijom ka tzv. nultoj opciji, odnosno nula tolerancije, a rezultat toga su uveavanje zatvorske populacije sa duim kaznama kako bi se kriminalci zaplaili. - Krivine sankcije, kao mjere drutvenog reagovanja protiv uinioca drutveno opasnog i protivpravnog djela koje je u zakonu odreeno kao krivino djel ,o su prinudne mjere. - Informiranje i pouavanje vjetinama izbjegavanjem sukoba i skretanja konflikata ka nenasilnom razrjeenju. - Aktivnost u kontroli i podizanju svijesti za samokontrolu. - Poveanje porodinog funkcionisanja i statusa porodice. - Primjena adekvatnih preodgojnih mjera u KPZ-a, naroito mladih. - Izbjegavati situacije koje djeluju stresno.

Prevencija ovisnosti. Razvijanje vjetina prepoznavanja agresivnog ponaanja, ili tueg stradanja ili vrenja agresivnog ponaanja, te preventivno djelovanje. Zlostavljanjem djece, roditelji i drugi lanovi porodice provociraju ozbiljne frustracije koje bi mogle biti faktor generacijske frustracije agresivnosti. Motivirati osobe sa agresivnim ponaanjem na aktivnosti pranjenja; sport i druge aktivnosti. Agresivno ponaanje naroito treba imati u vidu aktuelno prilino visoku tamnu brojku i procjenu u odnosu stvarnih dimenzija kriminala i strah od njega. Drutvo, koje koje je zainteresirano za prevenciju kriminaliteta, te agresivnog ponaanja treba i samo da odradi jedan dio posla, da napravi pomak od tzv. moralnog minimalizma i gledanja na policiju kao jedino odgovornu za bezbjednost.

2.1.3. vrsti momci u KPZ-a Tzv. vrsti momci u zatvorima su vrijedni potovanja od strane drugih zatvorenika. To su osuena lica sa izraenim agresivnim ponaanjem unutar KPZ -a, karakterie ih najee fiziko agresivno ponaanje u vezi su sa velianjem ideala mukosti, sa potrebom dokazivanja kao socijalno prihvatljivim ponaanjem, glavnim unutar KPZ. vrsti momci svojim agresivnim ponaanjem osvajaju pojedince, nove zatvorenika, slabije, stvaraju grupu, organiziraju i vlastite teritorije unutar KPZ, a esto iz KPZ vuku konce na ulici. To su tipovi sa kojima nema ale, ijim momcima iz grupe kako kau je bolje da se na kai i ne dolazi u sukobe. Reputacija vrstih momaka zavisi i od naina, stepena opasnosti koju ispoljavaju i prema toma takvo ponaanje pokazuju. Ukoliko je to prema slubenim licima tu doseu najvei uspjeh u sistemu kontrole. esto se dogaa da su u koaliciji sa slubenim licima, da im podilaze, a oni da im daju slobodan prostor za dominacijom nad drugim osuenim licima . - osjeanje srama (kao vane socijalne emocije) vano je u upravljanju standardima socijalne prihvatljivosti ili neprihvatljivosti, a povezano je sa ispoljavanjem agresivnog ponaanja - Ukoliko dolazi do neispunjenja socijalnih oekivanja dolazi kod lica do prekida emotivnih i socijalnih veza. Posramljena osoba ima potrebu bjeanja od takve situacije i ini pogrene korake. Agresivno ponaanje prema drugima nekada i sebi jedan je od naina ispoljavanja takvog stanja i najei odgovor je: agresivno ponaanje koje se prenosi i na lica iz blizine i ako se govori o KPZ -a, moe biti uzrok pojave agresivnog ponaanja vie osuenih lica do masovnije organizovane pobune, pri emu pobunjenici unitavaju sve oko sebe i to je dostupno. - Cilj agresivnosti je nadoknada izgubljenog srama te pokuaj spaa vanja samopotovanja, ponosa opstanka. Agresivno ponaanje u toj situaciji moe da dovede do ubistava, jer ovjek ubija u situaciji kada postoji opasnost po siste mu on ili ja. Stepen ispoljavanja agresivnog ponaanja se uveava ukoliko kod osobe postoji odsustvo emotivnih kapaciteta ili osjeaja koji inhibiraju agresivne impulse. - Agresivnost je tenja ka odravanju sopstvenog identiteta u interpersonalnim relacijama. Agresivnosti se pribjegava u samozatiti, kompenzaciji predstave o sebi; esto zbog branjenja ugleda pred drugim osuenim licima ispoljava se agresivnost.. - Psihoaktivne supstance su od posebnog znaaja za pojavu agresivnog ponaanja jer pojaavaju agresivnost, nemir, razdraljivost, rizik agresivnog ispoljavanja je vei, sumanute ideje, pojave, razni oblici halucinacija; naroito treba skrenuti panju na vezu izmeu dejstva alkohola na agresivno ispoljavanje jer je vie od polovine ubistava izvreno pod dejstvom alkohola.

Prisutnost oruja u KPZ( npr. no jer ga je lako unijeti) kod agresivne osobe pojaava tenzije i konflikt manjeg obima moe se preusmjeriti ka tekim posljedicama. Paljivo odmjerena kazna . Nekada sama kazna ne opravdava oekivanje da uspjeno zastrai potencijalno lice. Rast agresivnosti vodi jaanju represivne formule kontrole, to moe da ima svoju suprotnost. Preventiva je potrebna i nuna.Treba da se zasniva na analizi uzroka agresivnog ponaanja, faktorima njegovih kriminolokih kategorija. Od uzroka obratiti panju na: 1) biopsiholoke faktore (impulsivnost, neurotina nestabilnost, psihopatija, kognitivni deficiti), 2) faktori vezani za rani razvoj i socijalizaciju (emotivna i odgojna zaputenost u primarnoj porodici, aktivna i pasivna izloenost agresivnom ponaanju), 3) socijalni i kulturoloki faktori (stres, lanstvo u delinkventnim grupama, socijalni status) 4) situacioni faktori (narkomanija, prisustvo oruja i dr.) Redukcija izloenosti agresivnom ponaanju . Prevencija se sastoji u radu sa mlaim zatvorenicima, u posebnim odjelima, aktivniji rad odgojitelja sa ovom populacijom kroz ukljuivanje u aktivnosti npr. kroz sport, gdje se ui da se potuju pravila. Pouavanje vjetinama izbjegavanja situacija i agresivnih osoba. Pouavanje zatvorenika nenasilnom razrjeavanju meusobnog sukoba. Podizanje svijesti o zajednikom rjeavanju problema, saznanja o znaenju svojeg i tueg ponaanja, kao i vanost pravilnog tumaenja ponaanja. Potrebna je kontinuirana edukacija uposlenih, posebno odgajatelja, kroz okrugle stolove ili tribine, ali i povremena zajednika predavanja za zatvorenike od strane uposlenika i spoljnih saradnika. Od odgojitelja se oekuje praenje i biljeenje ekscesnog ponaanja lica sa agresivnim ponaanjemu cilju preventive. Izbjegavanje agresivnih modela rjeavanja sukoba, a kroz programe razvijati: tolerantnost, kreativno razmiljanje, analitinost, uenje razmjenjivanja razliitih stavova. Kontrola stresa, rad na kontroli stresa, suoavanje sa frustracijama Rad na kontroli bijesa, smanjenje agresivnih navika. Rad na jaanju kontrole unoenja i prisutnosti oruja u KPZ. Prevencija agresivnog ponaanja, uprkos njenoj kompleksnosti, mogua je a ovisno o kojim oblicima i stepenu je rije primjennjiva je (psiholoke ili fizike brutalnosti).111

Agresivnost, se deava na mikrosocijalnom planu, koju ponekad mogu ispoljavati pojedinci, ali vrlo esto i grupe udruenih pojedinaca koji moraju biti i organizovani. Ova ponaanja poprimaju obiljeja subkulture, ukoliko se ponavljaju. U ovom sluaju, nasilje se javlja kao glavna ideja vodilja za ponaanje i stil ivota.

111

Kora,H.: Agresivnost, agresivno ponaanje put u nasilniki kriminalitet, Penoloka teorija i praksa, 2003

U zatvorima, agresija se najee javlja kao trajni oblik ponaanja nekih pojedinaca i grupa, koji drutvene sukobe razreavaju putem sile toliko esto da to postaje njihov stil i znaajan element naina ivota. Nasilnike ideje i ponaanje znaajno odreuju njihove vrijednosne stavove i odnos prema drutvu i drugim ljudima. Najee su u pitanju ljudi koji nisu normalno ukljueni u drutveni ivot, aktivnosti koje uprava organizira ili te aktivnosti nisu na kvalitetan nain organizovane. Nije rijedak sluaj da se agresivno ponaanje deava i kod maloljetnika i uope kod mlaih osoba, s tim to je znatno izraenije meu drutveno marginalizovanim grup ama kod kojih marginalizaciju i pripadnost osujeenim drutvenim slojevima, po pravilu, prati oseanje inferiornosti koje u grupi dobija dodatnu snagu jer se time kompenzuje primarno drutveno uspostavljena inferiornost. Zatvorenicima, naroito onim koji su na izdravanju zatvorske kazne zbog krivinih djela nasilnilnikog kriminaliteta, nasilje postaje sastavni deo komuniciranja sa socijalnim okruenjem pretvarajui se postepeno u mrnju prema bilo kome ko nije pripadnik te grupe. Najee se deava da ova lica nisu u prilici da se pozitivno iskau usled ega postaju osujeeni u komunikacijama i dostupnosti istih drutvenih vrijednosti zahvaljujui emu se uspostavlja specifina grupna dinamika odnosa, koja se lako pretvara u agresij u, usmjerenu prema bilo kome. Ona se najee usmjerava prema predstavncima velikog drutva, a posebno prema organima vlasti i pripadnicima formalnih institucija i slubi sa kojima su u permanetnom sukobu. Agresivnost, uglavnom, izvire iz nepovoljnih linih i socijalnih okolnosti u kojima pripadnici konfliktnih i marginaliziranih grupa ive.U irem smislu, moe predstavljati bunt protiv nekih dominirajuih drutvenih vrijednosti, modela ivota i obrazaca ponaanja koje namee neko drutvo. Ove osobe ni ne ele da se uklapaju u normalne i poeljne aktivnosti u zatvoru. Vandalizam je svojevrsni vid agresivnog ponaanja koji je veoma prisutan u zatvorima, a usmjeren ka unitavanju razliitih materijalnih vrijednosti.

2.2. Samopovreivanje zatvorenika Poznati su sluajevi iz prakse da su pritvorenici i zatvorenici iz raznoraznih razloga pokuavali samopovrijeivanje i na razliite naine, gutali uglavnom kaike ili neke plastine predmete te zavravali na operacionom stolu i "odmoru" u zatvorskoj bolnici. Takoe, velike pobune112 i trajkovi113 rezultiraju rtvama, povredama i smru. Po nekim zapaanjima, samopovrijeuju se, uglavnom, (nezanemarljiv dio populacije), lica sa hepatitisom C i sl. zatvorski narkomani

Uslovi u kojima se izvravaju zatvorske kazne razlikuju se u pogledu zatvorenikih populacija i uslova. Naini samopovrijeivanja su razliiti. Zatvorenici su spremni da sebe povrijede na najbrutalnije naine. Najee se biljei sijeenje vena podlaktice. Neki od strunjaka za prava zatvorenika preporuuju poboljanje uslova u zatvorima kao vaan d io generalne zdravstvene prevencije. Neki gutaju ilete, uvijene u foliju od okolade, a kada se folija istopi od eludane kiseline, ilet ini svoje. Kanjenik se hitno prebacuje na hirurgiju gdje bude operiran i gdje poslije opercije lei i "odmara". Jedan od interesantnijih sluajeva je gutanje "arki" sa prozora. Zatvorenici gutaju spajalice, grickalice, razne otre predmete, iletom zarezuju ruke i stomak itd. Neki to ine i iz iste patologije. Kod zatvorenika oigledno postoji strah od represije u sluaju prijavljivanja ili cinkarenja zatvorenika te iz tih razloga mogu poiniti samopovrijeivanje. Kod pritvorenika postoji velika neizvjesnost, obzirom da se radi o licima koja su pod istragom, onih koji ekaju pravosnanu presudu ili su optueni. Situacija iekivanja je veoma frustrirajua to kod odreenog broja lica rezultira samopovrijeivanjem. Samopovrijeivanje je esto reakcija na nepravedne odluke zatvorske uprave. Neuslovnost u zatvorima, preblokiranost114, psihiko stanje, nervna napetost osuenika su povod na samopovreivanje. Neki od naina samopovrijeivanja je tzv. zaivanje usta. Zaivanje usta se vri sredstvima koja su dozvoljena, olovkama, federima i drugim sredstvima.
112

pobune u zatvorima sa smrtnim posljedicama: Santa Ana prison, Venecuela, 10 mrtvih, 2006g; Iguigue, ile, 28, 2001; New Mexico state Penitentiary, 1980, 33; El Porvenir prison, Honduras, 86, 2003; Carandiru, Brazil, 111, 1992. 113 Upustvo o principima u vezi sa etikim postupajem ljekara sa osobama lienim slobode koje trajkaju glau (Slubeni glasnik BiH, 28/08), dio-II Etiki principi, gdje je od strane ljekara neophodno potivanje dvostruke odanosti prema upravi ustanove i pacijentu uz zadravanje ljekarske neovisnosti, objektivnosti i strunog znanja, kao i potivanje pozitivnih zakonskih propisa koji ovu materiju ureuju 114 Broj zatvorenika na sto hiljadu stanovnika: Ruska Federacija 599; Belorusija 426; eka 189; Bugarska 148; V.Britanija 145; Albanija 111; Njemaka , Italija 97; Srbija 93; vajcarska 83; Hrvatska 81; Turska 76; BIH, RS 68, BiH Federacija 59; Slovenija 59; Danska 15. , Studija o normativnim i organizacionom definisanju specijalnog zatvorskog reima u pravnom poretku Srbije, OEBS

Zatvorsko osoblje mora se adekvatno obuiti da, ukoliko doe do pokuaja samoubistva, obezbijedi lokaciju i prui prvu pomo zatvoreniku dok eka na internu ili eksternu slubu za hitnu medicinsku pomo. Pruanje prve pomoi na licu mjesta od strane osoblja ustanove treba da bude formalno definirano standardizovanim postupkom. Da bi se izbjegli gubici u vremenu, potrebno je unaprijed obezbjediti efikasne kanale komunikacije sa zdravstvenom slubom, kao i postupak u hitnim sluajevima. U nekim okolnostima, zatvorenici koji pokazuju samoubilako ponaanje ili pokuaju samoubistvo mogu biti manipulativni, tj.pokuaj samoubistva koristiti u cilju dobijanja nekog stepena kontrole nad okruenjem i sl115. 2.2.1. Povrijedjivanje zatvorenika od strane drugih zatvorenika Zatvoreniku populaciju karakterie zatvorenost, teke deprivacije, frustracije a kao odgovor razvijaju se specifini odnosi koji se manifestuju i meusobnim sukobima zatvorenika. Konflikti izmeu zatvorenika se zavravaju incidentima, najee fizikim napadima i nasiljem, naplaivanjem reketa (poslovi zatite koji su finansijski veoma unosni), seksualnim zlostavljanjem, pokuajem samoubistva i/ili navoenjem na samoubistvo. Struktura i stepen prisutnosti nasilja i obima nasilnikog kriminaliteta je veoma visoka, odraava stepen frustracija, deprivacija i reakcija zatvorenika na uslove i ambijent u zatvoru. Reakcije e ovisiti od niza faktora: od starosne dobi zatvorenika, krivinog djela, statusa, stepena organizovanosti formalnih grupa i neformalnog sistema i dr. Nasilni kriminalitet i tjelesne povrede, koje se deavaju u zatvorima, predstavljaju tip individualnih agresija, koje se odvijaju na mikrosocijalnom planu i karakeristian su nain razreavanja sukoba meu pojedincima primjenom sile. Najraireniji oblici posljedica su tjelesne povrede. Ubistva i tjelesne povrede imaju i karakter drutvene devijacije zahvaljujui injenici ugroavanja ivota i ovekovog bia. U zatvorima se deavaju i povrede iz nehata. U principu, ne predstavljuju drutvenu devijaciju, zbog nepostojanja volje i svjesne namjere da se takva povreda ili smrt izazovu. Re je o nepanji i manjem stepenu svijesti o posledicama, a ne o posebnom obliku razreavanja sukoba, iako ova ponaanja imaju obiljeja krivinih djela. Tjelesne povrede su najee posljedica sukoba u neposrednim odnosima pojedinaca unutar manjih grupa, to znai da oni dolaze do izraaja u neposrednim odnosima ljudi koji su na mikrosocijalnom planu u socijalnom i prostornom smislu u estom ili stalnom kontaktu. To znai da su u pitanju pojedinci ili manje drutvene grupe koji su neposredno veoma povezani.
115

Prevencija samoubistva: prirunik za slubenike zdravstvena organizacija, Beograd, 2005, str.13

zatvora, Institut za mentalno zdravlje; Sv jetska

Puno faktora utie na odnose izmeu zatvorenika, sukobe, konflikte iz kojih se deavaju incidenti koji mogu dovesti do tekih povrede lica unutar zatvora. Agresivna ponaanja i povreivanja zatvorenika od strane drugih zatvorenika uslovljena su nedostatkom vrijednosti, tolerantnosti i spremnosti za prihvatanjem drugih, drugaijih kao i potivanje prava drugih. Napadi od strane zatvorenika mogu biti diktirani i spolja i iznutra; dirigovani od monog zatvorskog podzemlja, koje ima jake veze sa kriminalnom subkulturom van zatvora, a koristi se za ostvarenje razliitih ciljeva van zatvora (protiv zatienih svedoka i poetka novih suenja), a uz pomo pritisaka, raznih obli ka zastraivanja se postiu ciljevi i unutar zatvora. Zatvorsko podzemlje u zatvorima je u jakoj vezi sa kriminalnim podzemljem van zatvora. Lica koja iz zavoda diktiraju situaciju, nareuju i organizuju povr ijeivanje drugih, uglavnom, ne uestvuju u tome direktno. Oni koordiniraju "nisu unutra, nego sa strane". U zatvorima se nalaze i lica koja nemaju odgovornosti, discipline, lica koja nemaju radnih navika, lica koja zloupotrebljavaju narkotika sredstva, i lica sa karakteristikama koje su preduslov za negativno ponaanje u zatvoru. Uprava zatvora u svakom momentu je duna da provjerava sigurnost, postavlja planski prepreke za eventualne incidente gdje moe doi do pojedinanog i grupnog povrijeivanja. Saznanja o moguim incidentima kao deavanju u zatvoru, je potrebno analizirati, otkriti povezanost i logiku njegove vezanosti sa situacijama koje pospjeuju takva deavanja. Lica koja planiraju izazvati incidente, nemire, probleme u razliitim oblicima, trajkove, proteste, u principu se direktno ne eksponiraju pred slubenicima, oni ureuju, koordiniraju i upravljaju situacijom. Agresivno ponaanje ispoljavaju pojedinci, ali vrlo esto i grupe udruenih pojedinaca koji su dobro organizirani. Ukoliko se kontinuirano i trajno deavaju, ovakvi oblici ponaanja poprimaju obiljeja subkulture. Agresivno ponaanje u tom smislu odreuje vrijednosne sisteme osuenika, diktira njegov odnos prema drugim zatvorenicima, uposlenicima i drugim licima sa kojima je u kontaktu. Uglavnom se radi o licima koja nisu ukljuena u drutveni ivot u svom okruenju i u onoj mjeri u kojoj bi bilo dovoljno da normalno funkcioniraju. Obino se te osobe nalaze na granici kriminala, odbacujui sve to je drugaije, ne elei da neto remete i mijenjaju u svom ponaanju. Agresivno ponaanje je vie prisutno kod mlae populacije, koje prati oseanje inferiornosti. Ono u grupi dobija dodatnu snagu, jer se time kompenzuje primarno drutveno uspostavljena inferiornost.

3. Samoubistvo (suicid) u zatvorima SUICID = lat.SUI (sebe) + lat. OCCIDERE (ubiti) Kada pogledamo patologiju samoubistava u bilo koje povijesno doba, primjeujemo zajedniku crtu. Samoubistva, su zadnjih nekoliko desetljea u porastu. U svijetu se svakih 40 sekundi dogodi samoubistvo (izvjetaji Svjetske zdravstvene organizacije WHO, pokazuju da u svijetu svake godine samoubistvo poini gotovo milion ljudi). U narednih 20 godina oekuje se porast samoubistva.Pprocjenjuje se da e do 2020. samoubistva koja su uzrokovana depresijom biti najei uzrok smrtnosti u industrijskim zemljama. ta ovjeka navodi na samoubistvo? Pucanj u glavu .... i kraj.To je vjeno pitanje jo obavijeno velom tajne. Pljuska nepodnoljivom ivotu, nijemi krik u pomo ili tek pokuaj da se hicem konano zagospodari vlastitom sudbinom. Samoubistvo, u pravilu, je pokuaj rjeavanja nekog individualnog psiholokog ili socijalnog problema. Na takav korak najee se odluuje u stanju unutranje napetosti, oaja i beznaa. Svakako da uzroke za samoubistvo, treba ponajprije traiti u tipu osobe i ivotnom sklopu u kojem egzistira. Prikrivene duevne bolesti, razni duevni poremeaji, neuroze, psihopatije, depresije ili tuga, sapete u labirintu nesreenih ivotnih okolnosti (krizne situacije u braku, na poslu, osjeaj naputenosti, nevoljenosti i sl) putokaz pronalaze u bijegu od ivota, u odustajanju. Osobe osjetljive na udarce sudbine, nespremna da se s njima suoe, inae su sklone samoubistvu i smisao nalaze u negaciji ivota. Mnogi ne odustaju od svoje nakane. Vie od polovice uspjenih samoubica ve je i ranije pokualo oduzeti ivot, a prava je rijetkost da oni tu nakanu nisu ranije najavili. Svaki samoubica nije duevni bolesnik, kao to ni svaki duevni bolesnik nije ubojica.116 Samoubistvo je jedan od najslabije i najprogresivnije shvaenih ljudskih postupaka i to izmeu onih kojima je samoubistvo prihvatljiva opcija i onih koji se nikad nisu poeljeli ubiti ili umrijeti, gdje zasad postoji nepromostiv jaz, koji prvima samo pogorava osjeaj oaja i bespomonosti te ih gura blizu smrti. U nekim kulturama samoubistvo je herojski in, dok u drugim je kukaviluk. Imati ponekad samoubilake ideje nije nenormalno. One su dio normalnog razvojnog procesa u djetinjstvu i mladosti kao to je rad na egzistencijalnim problemima i pokuajima da se razumiju smrt i ivot. Ove ideje postaju nenormalne kod djece i mlaih osoba kada ostvarenje ove ideje postane jedini izlaz iz odreene situacije. Neke teorije samoubistvo posmatraju kao: dobrovoljno okonanje vlastite mizerije; kao sluaj smrti direktno ili indirektno proiziao iz pozitivnog ili negativnog akta rtve prema sebi, pri emu je rtva znala da e proizvesti takav efekt; samoubistvo je svjesno i namjerno unitenje vlastitog ivota, odnosno autodestruktivno ponaanje sa smrtonosnim ishodo m koje je povezano sa idejom smrti, sa svjesnom namjerom da se umre i sa svijeu o posljedicama ina ko ji
116

Modly,D.: Objanjenje trileme ubojstvo samoubojstvo nesretni sluaj, Zagreb, 1994, str.18

je izvrila sama rtva; samoubistvo je akt linosti koja svjesno stavlja sebe u situaciju koja e je odvesti u smrt, itd. U mnogim zemljama samoubistvo jo uvijek je tabu tema, ali injenica da su samoubistva u porastu, obavezuje nas da se ozbiljno bavimo ovom problematikom. Ono to je utvreno su regionalne razliitosti u vezi sa ovom drutvenom pojavom. U islamskim zemljama, Aziji, Latinskoj Americi, su stope samoubistva relativno niske, dok je najvia stopa je ustanovljena na podruju Istone Evrope. Siromatvo je jedan od faktora rizika, ali na drugoj strani nam se namee pitanje kako to onda da u islamskim zemljama je relativna niska stopa samoubistva, a u zemljama sa visokom stopom privredne sigurnosti, izraena visoka stopa samoubistva. Ponaanje koje predhodi samoubistvu je rezultat sloenog meudjelovanja psihijatrijskih, drutvenih i porodinih faktora. Jedan od najeih uzroka smrti u zatvorima je samoubistvo, iz razloga oaja i osjeaja beznaa. U ustanovama u koje su smjeteni osueni zatvorenici, stopa samoubistva je tri puta vea, nego u spoljnoj zajednici. Na svaki realizovani sluaj samoubistva, takoe, dolazi nekoliko pokuaja. Bilo koja kombinacija narednih inilaca moe doprinijeti porastu stope samoubistva u ustanovama za preodgoj: - zatvori su mjesta u kojima su smjetene grupe koje su tradicionalno meu onim sa najviom stopom rizika, kao to su mukarci mlaih godina, me ntalno oboljeli, osobe liene radne sposobnosti, drutveno izolovani, ovisnici od supstanci, ili osobe koje su ve pokuale samoubistvo; - psiholoko dejstvo hapenja i pritvora, ili svakodnevni stres koji prati ivot u zatvoru, mogu biti jai od sposobnosti tolerancije ranjivih pojedinaca; - nepostojanje formalnih upustava i postupaka za identifikaciju suicidnih zatvorenika i postupanje s njime; - ak i kada odgovarajua upustva i postupci postoje, preoptereeno ili neobueno osoblje moe previdjeti rane znake upozorenja koji ukazuju na suicidnost, - ustanove za preodgoj mogu biti izolovane od programa mentalnog zdravlja zajednice, tako da je njihov pristup strunjacima i lijeenju u oblasti mentalnog zdravlja nedovoljan ili nikakav.117 3.1. Faktori rizika Postoji mnogo razliitih faktora koji vode ka izvrenju samoubistva, a i onih koji spreavaju taj in. Suicidno ponaanje u mnogome ovisi o genetskim faktorima.

117

Prevencija samoubistva, prirunik za slubenike zat vora, Svjetska zdravstvena organizacija, eneva 2000, Institut za mentalno zdravlje, Beograd, 2005, str.3

Kada govorimo o osobama samoubicama dob uveliko odreuje motiv s amoubistva. Tako se djeca najee ubijaju zbog problema u koli, adolescenti zbog nesretnih ljubavi, mladi odrasli ljudi zbog porodinih problema, sredov jene osobe mui ivotna koloteina, a starije osobe to najee ine iz zdravstvenih razloga. Kada govorima o djeci, to su esto djeca iz razorenih porodica, niskog socioekonomskog statusa, ali i djeca iz materijalno dobro stojeih porodica ali disfunkcionalnih, zlostavljana djeca (posebno seksualno zlostavljana djeca od strane bliskih lanova porodice), djeca sa poremeajem u ponaanju, usvojena djeca, neodgovarajui ili pretjeran autoritet roditelja - staratelja, uestale promjene stanovanja, prevelika ili nedovoljna oekivanja od strane roditelja ili staratelja i dr. Dio populacije koja pokua ili uini samoubistvo, ine djeca koja u periodu mladalatva, iz nekog razloga, ne mogu dostii razvojne ciljeve to dovodi do psihopatolokih poremeaja (samoubilako ponaanje esto je povezano sa depresijom, ali depresija sama po sebe nije dovoljna, ve i drugi poremeaji kao to su poremeaj panje, hiperaktivnost i druge socijalne devijacije). Poremeaji identiteta, su, takoe, jedan od estih razloga za samoubistvo (njih karakteriu ozbiljne i intenzivne subjektivne smetnje koje nastaju kao posljedica nesposobnosti mlade osobe da uskladi razliita stanovita ega, kao i da ostvari cjelovitost zdravog ivljenja); kriza intimnosti (kada mladi izbjegavaju uspostavljanje odnosa, veze s heterospolnim partnerom);kriza odluivanja (kada je odluka odabira zanimanja, seksualnog partnera i sl); poremeaj prilagoavanja (adolescentna kriza); poremeaj polnog identiteta u adolescenciji, homoseksualna panika, privremena hospitalizacija i izdvajanje; stalna hospitalizacija i dr. Kada govorimo o polu osoba, ene ee pokuavaju samoubistvo a mukarci se ee ubijaju (objanjenje za takvu pojavu je i iz razloga to ene ee kao sredstvo za samoubistvo uzimaju lijekove, a tu je vea ansa za spaavanje, a mukarci pribjegavaju najee vatrenom oruju, gdje smrt nastupa veoma brzo). Kada posmatramo brani status, ee se ubijaju rastavljeni ili samci, nego oenjeni. Neke od profesija su vie rizine: ljekari, stomatolozi, advokati, psiholozi. Ljudi pribjegavaju samoubistvu da bi se rijeili neizdrive fizike i psihike boli, razoarenja, neuspjeha ili bezline ivotne koloteine. Jedan od najeih razloga je depresija, nelijeena depresija ili tjeskoba, modane bolesti koje izazivaju osjeaj nesree i oaja. Samoubistva mladih u velikom broju su posljedica socijalnih i psihikih problema, nemogunosti savladavanja ivotnih kriza, konzumiranje alkohola i droga. Samoubistvo nije izbor; dogaa se kada je bol vea od snage da se osoba sa suicidnim idejama nosi. Kada bol postane vea od kapaciteta osobe za noenje s njom , javljaju se suicidalni osjeaji, tj. samoubistvo je neravnotea izmeu osjeaja boli i kapaciteta za suoavanje s njom. Kada govorimo o rizicima za pokuaje i samoubistva u zatvorima prvi razlog je:

promjene u ivotu u smislu sredine, deprivacija i svega to je rezultat ivljenja (npr. bolnica, zatvor, rat, socijalne neprilike i drugi razlozi odvajanja od porodice i dogaaji koji se deavaju u tom periodu). Samoubistva u pritvoru i zatvoru najee se realiziraju vjeanjem, u vremenu kada se nalaze sami u izolaciji ili u samicama, tokom noi, kada nema ili je umanjen nadzor i u vrijeme vikenda. 3.1.1. Ko pokuava, a ko se ubije? U sutini postoje odreene kategorije ljudi koje se ee od ostalih sami ubijaju. Nauka govori da mlai (do 35.godina) ee pokuavaju samoubistvo, dok stariji (65.godina i vie) ee izvravaju samoubistvo. Mnogo je vie pokuaja, nego to je izvrenih samoubistava. Iako se samoubistvo i pokuaj samoubistva esto poistovjeuju, meu njima postoje brojne razlike. U osnovi, pokuaj samoubistva predstavlja in u kome je postojala svjesna namjera unitenja sopstvenog ivota, ali in nije dovren i smrt nije nastupila. Postoje, takoe, tekoe razlikovanja pokuaja samoubistva i samopovreivanja. Obino se namjera ili pokuaj samoubistva izraava kroz posramljenost, ali i odbijanje krivice i namjera, kao i kroz ozbiljnost pokuaja, dok su potencijalna ugroenost tjelesnih funkcija i intenzitet samoubilake namjere esti indikatori pokuaja samoubistva. Neke od opih karakteristikama pokuaja samoubistva, koje se razlikuju od samoubistava (padijer - Dini, 1988) su: - pokuaji samoubistava ei od samoubistava (Beograd 8:1), - mladi su skloniji pokuajima samoubistava, dok su samoubistva prisutnija meu starijim osobama, - ene su zastupljenije meu osobama koje pokuavaju samoubistva od mukaraca, - pokuaja samoubistava je 10 do 50 puta vie, nego ih je izvreno. A ti pokuaji su signal okolini: Ljudi, nije mi dobro, pomozite mi. To su zadnji vapaji za pomo, bilo da se radilo o tzv. duevnoj ( koju uzrokuje poremeaj rada mozga), ili o tjelesnoj boli. Osoba koja pokua samoubistvo, ostaje subjekt poveanog rizika u narednih 20 i vie godina, a naroito taj rizik je veliki prvih nakoliko godina. Razlike izmeu samoubistava i pokuaja ispoljavaju se i u nainima i sredstvima koja se tom prilikom koriste. Tako se, naprimjer, kod pokuaja samoubistava biraju bezopasniji i manje brutalni naini i sredstva, poput otrova ili lijekova, dok se samoubistva najee izvravaju vjeanjem, skokovima sa visine, presjecanjem krvnih sudova, vatrenim orujem i sl. Kada su u pitanju motivi i uzroci, istraivanja, uglavnom, pokazuju da u ovom pogledu izmeu samoubistava i pokuaja samoubistava nema velikih razlika.

Mada se pokuaji samoubistava najee javljaju kao nain privlaenja panje i zvono za uzbunu, veina takvih osoba ponovo pokuava samoubistvo to obino zavrava letalnim ishodom. Kritini period je oko 4 godine poslije pokuaja samoubistva (suicidalni status depresivna raspoloenja, oaj, samoubilake namere). Ljudi koji su pokuali samoubistvo ine psiholoki jako ranjivu grupu sa izrazitim samoubilakim rizikom. Samoubistvo moemo posmatrati u najmanje tri kategorije: a) BITI, osobe u ovoj kategoriji ne ele umrijeti, boje se, i time alju signal za pomo, b) NE BITI, osobe ove kategorije ele umrijeti.One ne pokazuju simptome za takvo ponaanje, kod njih je samoubistvo planiran i smiljen in, c) BITI ILI NE BITI, ove osobe se preputaju situaciji, neodluni su i u momentu donose takvu odluku. Osobe koje se odlue za samoubistvo, koje uistinu ele smrt, uglavnom, ne daju znakove namjere prije samog ina, ili su ti znakovi veoma slabi, odabiraju opasnije naine pa i prevencija daje slabije rezultate. U javnosti, najee samoubistvo se posmatra kao problem samo onda ako je izvren o, a da je problem rijeen ako je sprijeeno izvoenje samoubistva, pa nije bitno ta se dogaa dalje sa tom osobom. To znai, da ta osoba moe komotno da nastavi da podnosi sve patnje i uzroke koje je imala i prije pokuaja samoubistva. Takav neljudski stav je proizaao iz nepoznavanja uzroka pokuaja samoubistva i ne ulaenja u sutinu problema, Takav stav e rezultirati ponovnim pokuajem samoubistva. Prevalenciju je teko odrediti jer se esto uini na nain koji podsjea na nesretni sluaj. Meu pokuajima samoubistva i samoubicama se nalaze zatvorenici na due zatvorske kazne. Veliki broj tih lica tee je doivio svoj nepovoljini poloaj u zatvoru, nasilje i porodine probleme, iz ega se moe zakljuiti da su tee podnosili zatvorske uslove od ostalih zatvorenika. Imali su osjeaj krivice i hronino gubljenje vjere u budunost, a to su karakteristike autodestruktivne linosti. Postoje i oni zatvorenici koji isceniraju pokuaj samoubistva u manipula tivnim svrhama. Neki od razloga su: - dobijanje boljeg smjetaja, naprimjer staciona, - premjetaj u manje restriktivno okruenje - premjetaj u okruenje koje je pogodnije za neke sumnjive poslove ili mjesta povoljnije za kontrolu okruenja, - strah od lica u trenutnom okruenju iz razloga ucjena, zlostavljanja i drugih oblika presije, - priprema za moguna bjekstva iz zatvora, - predhodno pozitivno iskustvo zatvorenika sa premjetajem i pokuajima samopovreivanja; uestala pojava u zatvorima samopovreivanja.

Pokazatelji, na koje odgajatelj treba da obrati panju su pored ostalog, nagle promjene raspoloenja, dijeljenje linih i odbijanje terapje, gubitak interesovanja za sve oko sebe. U kontekstu procjene okruenja u ustanovi za preodgoj, potvrdni odgovori na jedno od sljedeih pitanja mogu ukazivati na poveani rizik od samoubistva i potrebu za daljom intervencijom: - zatvorenik je pod dejstvom neke supstance,118 - zatvorenik pokazuje neobino visok nivo stida, krivice i brige zbog hapenja i pritvor a, - zatvorenik ispoljava beznae i strah u pogledu budunosti, ili pokazuje znake depresije kao to su pla, nedostatak emocija, nedostatak verbalne izraajnosti; - zatvorenik priznaje da razmilja o samoubistvu, - zatvorenik je predhodno lijeen od mentalnog poremeaja, - zatvorenik aktuelno ima neki psihijatrijski poremeaj ili ispoljava neuobiajeno i bizarno ponaanje ispoljava potekoe u fokusiranju panje, razgovara sam sa sobom, uje glasove, - zatvorenik je ranije pokuavao samoubistvo, jednom ili vie puta, i/ili priznaje da je samoubistvo trenutno jedino prihvatljiv izbor, - zatvorenik priznaje planiranje samoubistva, - zatvorenik priznaje ili odaje utisak da ima nedovoljnu unutranju i/ili spoljnu podrku. 119 3.1.2.Razvoj suicidnog profila Profil 1: Optueni zatvorenici Pritvorenici koji izvre samoubistvo u policijskom pritvoru ili zatvoru, u najveem broju su mukarci mlaih godina (20 25), neoenjeni, kojima je to prvi prestup i uhapeni su zbog manjeg prestupa, obino u vezi sa nedozvo ljenim supstancama. U trenutku hapenja obino su pod dejstvom nedozvoljenih supstanci i izvravaju samoubistvo u prva 24 sata nakon liavanja slobode, najee u prvih nekoliko sati. Drugi rizini period za pritvorenike je oko suenja, posebno kada se oekuje nepovoljna i teka presuda. Profil 2: Osueni zatvorenici U poreenju sa pritvorenicima, oni koji izvre samoubistvo u zatvorima najee su stariji (3035), nasilni prijestupnici koji izvre samoubistvo poslije dueg vremenskog perioda u pritvoru (esto etiri ili pet godina). Njihovom samoubistvu moe predhoditi sukob u ustanovi, sa drugim zatvorenicima ili upravom, porodini sukob ili raskid s porodicom, ili negativni razvoj situacije u pravnom postupku kao to je negativno rjeenje albe ili uskraivanje prava na uslovno putanje.
Pravilnik o izvrenju mjera sigurnosti obaveznog psihijatrijskog lijeenja i obaveznog lijeenja od ovisnosti u zavodu za izvrenje krivinih sankcija, pritvora i drugih mjera BiH, l.3, stav 3, (Slubeni glasnik BiH, br.65/05); u zavodu postoji Odjeljenje za forenziku u kojem se obavlja lijeenje, vezano za izvrenje mjere sigurnosti obaveznog psihijatrijskog lijeenja i lijeenja od ovisnosti 119 ibid str.8
118

Pritvor moe da simbolizira gubitak slobode, porodice i podrke drutva, strah od nepoznatog, strah od fizikog i seksualnog zlostavljanja, nesigurnost i strah u pogledu budunosti, stid i krivicu zbog prestupa, kao i strah i stres zbog loih uslova u okruenju. Tokom vremena, u pritvoru dolazi do dodatnog stresa, kao to su sukobi unutar ustanove, viktimizacija, frustracije oko zakonskog procesa, kao i fiziki i emocijalni slom.120 Glavni inioci koji pruaju zatitu od samoubistva su: 1)Porodini faktori Porodica je ta koja treba prvenstveno da prui osjeaj sigurnosti, ljubavi, zatienosti, pripadanja porodinom miljeu. Neophodne su posjete i razgovori koliko god to zakon dozvoljava.Tokom posjeta mogu da se dese i nesuglasice, problemi o kojima osoblje treba da vodi rauna i konrolie. Razgovor i pomo su potrebni osobi koja esto spominje samoubistvo, umiranje, koja pokazuje znakove depresije, promjene u ponaanju, potekoe sa snom, gubitak zanimanja za svakodnevne obaveze i aktivnosti. Poveana upotreba alkohola ili droge ako je osoba ovisnik, mogu biti upozoravajui znaci. Kada su u pitanju mlae osobe, drutvena zajednica treba ozbiljno shvatiti i sprovoditi prevenciju, naroito kroz edukaciju i upozoravanje na opasnost samoubilakih namjera. Potrebno je imati plan akcije i svih aktivnosti i obaveza koje iz tog plana proizilaze ta raditi sa osobama koje imaju samoubilake namjere, osobenosti, ideje, namjere ? Najbitniji aspekt svake prevencije samoubistva je rano prepoznavanje osoba pod stresom i/ili pod rizikom od samoubistva. Takoe je vano jaanje mentalnog zdravlja nastavnika i ostalog osoblja koje rade sa mladim osobama. Bitno je razvijati samopouzdanje mladih, kao navikavati ih da slobodno ispoljavaju osjeanja. Sprijeavanja nasilja u kolama, pruanje informacija o centrima pomoi i niz drugih aktivnosti mogu biti od izuzetnog znaaja. 2)Kognitivni stil i linost Prvenstveno mislimo na dobre socijalne vjetine; povjerenje u sebe, sopstvenu si tuaciju i postignue; traenje pomoi, savjeta kada se tekoe pojave; otvorenost prema svima; otvorenost za nova saznanja; kulturni i sociodemografski inioci; socijalna integracija u svom okruenju, ako je osoba u zatvoru, treba nastojati da se prilagodi sredini. U prevenciji samoubistva posebno su vane rizine grupe, tj. one osobe koje su ve pokuale samoubistvo, porodice koje su imale lanove koji su izvrili samoubistvo, porodice gdje su se dogodili nedavni veliki stresovi (npr. gubitak bliske rodbine, prijatelja, razvodi braka, poslovni krah).

120

Ibid, str.5

Najee su to osobe koje su alkoholiari, narkomani, hronino neizljeivi bolesnici, ljudi u socijalnoj ili linoj krizi, mentalno bolesni i sl. Skala za procjenu rizika za samoubistvoje instrument za procjenu postojanja samoubilakih karakteristika. Konstruisao ga je 1983, Biro, M. No bez obzira na dokazano visoku statistiku validnost ovog i drugih instrumenata, visok skor na Skali i sl. ne znai pripadanje suicidnoj populaciji, kao to ni nizak skor ne iskljuuje mogunost suicida. Potrebna su nova istraivanja u ovoj oblasti, kako bi se dolo do novih saznanja. Postojanje svijesti i namjere pri samoubistvu iskljuuju one vidovi samounitenja koji su posljedica nehata ili nemarnosti usljed nepostajanja namere. Na drugoj strani autoagresije psihotinih i mentalno poremeenih osoba, takoe, ne pripadaju ovoj devijaciji zbog nepostojanja svijesti o posljedicama. Samoubistva koja se deavaju u zatvorima nisu predmet interesovanja i izuavanja nauke o drutvenim devijacijama, ve primarno drugih nauka poput psihologije, psihopatologije, psihijatrije i sl. Samoubistva predstavljaju tip drutvene devijacije zbog toga to se njima dovodi u pitanje najznaajnija humana vrijednost, a to je ljudski ivot. Naravno, nauni stav o vrijednosnoj prirodi samoubistava nema nikakve veze sa vrednosnim stavovima onih religija kojima se zabranjuju bilo kakve slobode samounitenja jer je to u suprotnosti sa razumevanjem prirode ovekovog ivota. 3) Drutveni faktori okruenje Samoubistvo, kao drutvena injenica reflektuje konkretne drutvene odnose i uslove, kako na makro, tako i na mikrosocijalnom planu. Porast stope samoubistava raste tokom drutvenih promjena ili kriza, koje se itekako odraavaju na stanje u zatvorima. Dolaskom u ustanovu za izvrenje krivinih sankcija, odreen broj zatvorenika ima sklonosti ka samoubistvu, koja se poveava izolacijom, psihikim stanjem. Rizik samoubistva se, naroito, poveava izolacijom od drugih zatvorenika i osoblja (samica). Nadzor nad ovim osobama je neohodan, ali ga treba sprovoditi veoma paljivo jer nadzirane socijalne interakcije imaju odreen stepen rizika. Upotreba zatitne odjee ili vezivanje mogu biti neophodni u sluaju aktivno suicidnih zatvorenika. Zbog kontroverzne prirode vezivanja, moraju postojati jasno definisani postupci ukoliko se ono primenjuje. Ovi postupci moraju jasno da definiu: u kojim je situacijama vezivanje neophodno, a u kojim nije opravdano. Metodi kojima se obezbjeuje da se prvo primenjuju manje restriktivni postupci, zatim se precizno moraju obraditi pitanja bezbjednosti, vremenskih ogranienja vezivanja, potreba praenja i nadzora za vrijeme imobilisanosti, kao i pristup zdravstvenim radnicima koji se bave mentalnim zdravljem. Neophodno je da nadzor kamerama za nadzor (zbog slijepih uglova kamera) bude dopunjen redovnim obilascima (npr. svakih 10-15 minuta).121
121

Ibid, str.12

U prevenciji samoubistava u zatvorima su vani socijalni kontakti sa drugim zatvorenicima, naroito u vremenu kritinom i kriznom po zatvorenika (vrijeme izricanja kazne, smrt ili saznanje o bolesti bliske osobe, razvod i slini dogaaji). 3.1.3. Prevencija pokuaja samoubistva i samoubistava u zatvorima122 Prevencija pokuaja samoubistva i samoubistva zasniva se, na prvom mjestu, na otkrivanju ugroenih (visoko rizinih) lica, kojima je potrebna pomo, uzroka koji su doveli lice do takvog psihikog stanja, izabir najdjelotvornijeg razrjeenja i prevencije da se ne ponovi takav in, kvalitetni programi obuke zatvorskih slubenika u r anom prepoznavanju rizine populacije zatvorenika, kontinuirani nadzor visokorizinih zatvorenika. Prevencija samoubistava predstavlja jo jedno pitanje iz d jelokruga zatvorske zdravstvene slube, koja treba da osigura da svi unutar jedne ustanove budu u dovoljnoj mjeri svjesni ovog problema, te da su uspostavljeni odgovarajui postupci. Zdravstvena provjera po dolasku, kao i itav proces prijema, imaju vanu ulogu u ovom kontekstu; ukoliko se pravilno obavljaju, tim putem se mogu identifikovati bar neki od onih koji su pod rizikom samoubistva, te donekle smanjiti strah koji oseaju svi novodoli zatvorenici. Nadalje, zatvorsko osoblje, bez obzira na pojedinane poslove koje obavlja, mora biti svjesno znakova rizika samoubistva (to znai obueno da ih prep ozna). U vezi s tim, treba primijetiti da su periodi neposredno prije i poslije suenja, a u nekim sluajevima i prije oslobaanja, upravo oni kada postoji poveani rizik od samoubistva. Osoba prepoznata kao osoba pod rizikom samoubistva trebalo bi da, onoliko dugo koliko je to potrebno, bude pod posebnim programom posmatranja. Nadalje, takvim osobama ne bi smjela da budu lako dostupna sredstva kojima bi se mogle ubiti (ipke na prozorima elije, komadi razbijenog stakla, opasai ili kravate, itd.). Trebalo bi, takoe, preduzeti korake da se osigura odgovarajui protok informacija kako unutar date ustanove tako i, ako je potrebno, izmeu ustanova (posebno izmeu njihovih odgovarajuih zdravstvenih slubi) o osobama koje su pod potencijalnim rizikom samoubistva. Zatvorske zdravstvene slube mogu doprineti sprijeavanju nasilja nad osobama lienim slobode putem sistematskog evidentiranja povreda i, ukoliko je potrebno, obezbjeivanja opih informacija relevantnim organima. Informacije se mogu prosljeivati i u vezi specifinih sluajeva, mada bi po pravilu takve postupke trebalo preduzimati samo uz pristanak zatvorenika.

122

Izvodi iz CPT-a

Svi znakovi nasilja, koji se uoe prilikom zdravstvene provjere zatvorenika kod prijema u ustanovu, moraju biti u potpunosti evidentirani, zajedno sa svim njegovim relevantnim izjavama te zakljucima ljekara. Nadalje, ove informacije bi trebalo uiniti dostupnim samom zatvoreniku. Isti pristup treba primijenjivati kada se zatvorenik zdravstveno pregleda nakon nekog nasilnog incidenta unutar zatvora ili kada se ponovo prima u zatvor nakon to je bio privremeno vraen u policijski pritvor u svrhu istrage.

3.1.4. Prevencija drugih devijantnih oblika ponaanja u KPZ-a Prevencija svih devijantnih oblika ponaanja u zatvorima obuhvaa itav niz aktivnosti, koje podrazumijevaju rad na podizanju svijesti lica u zatvoru, nastojanjima uprava zatvora i sektora za izvrenje obezbjeivanja najboljih uslova u zatvorima, kvalitetne zdravstvene zatite zatvorenika (odreen broj zdravstvenih radnika, strunjaka za ouvanje i lijeenje mentalnog zdravlja), pravovremena identifikacija faktora rizika i kontrola, i dr. 3.1.5. Prevencija ovisnosti o drogama Zloupotreba opojnih droga u kaznenim zavodima je evidentna. Istraivanja pokazuju (istraivanje je uraeno 2002-2004 godine, u KPZ zatvorenog tipa Banjaluka, KPZ poluotvorenog tipa Tuzla, KPZ zatvorenog tipa Foa i KPZ zatvorenog tipa Zenica), da lica, koja su ovisnici o drogama, pokazuju negativni uticaj droga na ponaanje uinioca krivinih djela, za razliku od uinioca koji nisu ovisnici. U prosjeku, ispitanici su imali 30,6 godina; najmlai 17godina, a najstariji 73 godine., najvei broj ispitanika je neoenjenih, odnosno neudatih (49,5%), dok je 22,6% oenjenih, odnosno, udatih, 15,1% razvedeno, a 10,8% ivi u vanbranoj zajednici, 55,9% ispitanika nema djecu. Socioekonomski status ispitanika u vrijeme poinjenog krivinog djela: 28% zaposlen, 45.2% nezaposlen, 3.8% povremeno radio, 0.5% kolovao se, 2.7% neto drugo, za 19.9% nedostaju podaci. Kada su u pitanju krivina djela, postoji razlika u vrsti krivinog djela izmeu ovisnika i onih koji nisu ovisnici: ovisnici najvie ine djela protiv imovine, razbojnitva, teka razbojnitva itd. to je dui ovisniki sta, put ponovnog uspostavljanja mosta prema sebi i bliskim osobama je preplavljen komarom, traumom koja akumulira i utie na sve dijelove linosti koja se, u tom sluaju, nastoji odbraniti. Najei mehanizam odbrane je negacija postojee realnosti i nametanje novog lanovima porodice. Socijalni mahmurluk posebno djeluje na mlade, i na poveanje sklonosti za socijalnom devijacijom u raznim oblicima. Evidentne su razlike u oblicima asocijalnih i drutveno neprihvatljivih oblika ponaanja izmeu ovisnika I onih koji nisu ovisnici: vonja pod utjecajem droge ili alkohola, noenje oruja, prijevremeno prvo seksualno iskustvo.123 U radu sa ovisnicima koji su na izdravanju kazne, je neophodno je poznavati ovu problematiku ovisnosti, karakteristike ove populacije, naine komunikacije sa zatvorenicima ovisnicima. Posebno treba obratiti panju na ovisnike koji to postaju u zatvoru, jer svi ovisnici ne dolaze u ustanovu kao takvi. Takoe, samo manji broj u ustanovu dolazi na izdravanje kazne uz izreenu sigurnosnu mjeru, a detektiranje eventualne sklonosti konzumaciji opojnih droga i psihoaktivnih supstanci, u poetku izdravanju kazne, je veoma oteano. Uslonjena situacija je posebno kod ovisnika koji izdravaju kratke zatvorske kazne.
123

Kora,H.: Droge kao uzrok pojave kriminaliteta, N.Pazar, 2008, str.141-260.

Rad sa ovom kategorijom zahtijeva izuzetno strpljenje, due razgovore relaksirajueg sadraja i podsticanje istih na obavljanje onih poslova koji ih dodatno motivi raju. Potrebno je stei njihovo povjerenje, a uz to je neophodno je poznavanje narkomanskog vokabulara i osnovnih problema koji posebno optereuju ove osobe. Ove osobe se osjeaju odbaenim kako od porodice tako i od ire drutvene zajednice. Veina ih pokazuje iskrenu elju za tzv. skidanjem, to bi se dodatno moglo iskoristiti u kontrolisanim uslovima zatvorskog tipa za vrijeme dok izdravaju kazne zatvora. Neophodna je saradnja roditelja iz ove kategorije zatvorenika i uposlenika unutar zatvorske zajednice. Podsticajnim, metodama postupnosti, bavljenjem uzrocima koji dovode do ovisnosti, ako se radi o stupanju u ovisnost za vrijeme izvrenja kazne, prevencijom, primjenom specifinog tretmana i smjetajem u zasebne kolektive, individualizacija u radu sa ovisnicima i drugim zatvorenicima; kontinuiranom edukacijom i osposobljavanjem uposlenika za rad sa ovom populacijom dae odreene rezultate.124 Cilj svih zakonskih propisa i strategija je suzbijanje zloupotrebe opojnih droga, prevencija ovisnosti te smanjenje tetnih zdravstvenih i socijalnih posljedica koje su u veem stepenu prisutne u kaznenim ustanovama. Prevencija se postie i unaprijeenjem zdravstvene zatite, strunog i educiraog osoblja specijaliziranog za rad sa ovisnicima.

124

Musi,M.: Bilten, Udruenja penologa FBiH, iskustva iz KPZ Zenica, 2004, str.43

5. KAZNA ZATVORA zato i kuda.125? Prema navodima World Prison Brief (2001) u svijetu je trenutno u zatvorima najmanje 8,7 milijuna ljudi (bilo u istranom zatvoru, bilo na izdravanju kazne). Imajui na umu da je broj ljudi u svijetu dosegao oko 6,1 bilijuna, svjetska stopa zatvorenike populacije iznosi 140. Amerika prednjai u stopi zatvorenike populacije (700), a prati je Ruska Federacija sa stopom od 635. U periodu od 1997. do 2000. u Americi je zabiljeen 12% tni porast zatvorenike populacije, u Tajlandu 57%, Sloveniji 51%, a Hrvatskoj 24%. Walmesley (2001) upozorava na nuan oprez u interpretiranju podataka o stopi zatvorenika u razliitim zemljama. injenica je, kada govorimo o zatvorima, da se radi o mnogoljudnoj populaciji. Broj uinilaca krivinih dijela koji e se nai na izdravanju zatvorske kazne ovisi od niza faktora: - kazne politike drave u odnosu prema izvrenju krivinih sankcija, - strategije razvoja sektora za izvrenje krivinih sankcija, - kapaciteta kaznenih zavoda, u odnosu na broj pravosnanih presuda koje se odnose na kazne zatvora, - broj osoblja u zatvorima u odnosu na broj zatvorenika, - uslovi u zatvorima u odnosu na odreene kategorije zatvorenika (lica sa posebnim potrebama, trudnice, maloljetnici, psihijatrijski sluajevi, ovisnici o narkotinim sredstvima, infektivnih oboljenja tipa HIV-a i dr.), - mogunosti obezbjeenja sigurnosti u zatvorima u odnosu na kategoriju zatvorenika (pripadnici organizovanog kriminala, npr. narkokriminala, terorizma i td), - broj zatvorenika sa dugotrajnim kaznama, doivotnim kaznama ili smrtnom presudom, (u onim dravama gdje su na snazi ove ka zne), - uestalost pobuna, trajkova i raznih oblika incidenata i dr. Prekapacitiranost u zatvorima dovodi do poveanih tenzija, maksimalnog koritenja kapaciteta, smanjenja kvalitete edukacijskih programa, skraenog vremena posjeta za prijatelje i rodbinu, poveanja potencijala za nasilje i prijetnje. Zbog ogranienih sredstava budzeta namijenjenih za sektor izvrenja krivinih sankcija izgradnja novih zatvora je, uglavnom, upitna. Novi zatvori se ne mogu graditi, pa je bilo pokuaja rastereivanje postojeih zatvora, privatizacijom zatvora, npr. u Evropi, Engleskoj, Australiji, Americi, dok su u Francuskoj i nekim drugim zemljama tzv. poluprivatni zatvori. Socijalna kontrola u nekim dravama se ne sprovodi samo preko policije i sudova ve predominantno, solidarnou lanova familije, lojalnou preduzeima koje uposleni doivljavaju kao svoje.

125

Kovo,I.:Kazna zatvora - zato i kuda?,Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu , vol. 8, broj 2, Zagreb, 2001, str. 117-136. Nikoli,Z.:Preodgoj osuenih da ili ne?Institut za kriminoloka i druga istraivanja,Beograd,2003, str.488

Zatvorsko osoblje dobija ulogu upravitelja u kriznim situacijama s glavnim zadatkom smanjenja stalno prisutnih tenzija. Moemo postaviti pitanje: Je li zatvaranje odgovor na rast socijalnih i ekonomskih problema? U zatvorima je najvei broj mladih ljudi koji svoje formativne godine , u kojima bi trebali stjecati vjetine i znanja, provode u zatvoru. Pitanje je, takoer, i zatvorenika s dugotrajnim kaznama koji svojim specifinostima pretvaraju zatvore u starake domove. Garland (2001,b:2) govori o posljedicama masovnog zatvaranja u Americi, navodei: ...tek su nam sada poeli bljeskati socijalni i financijski uinci te institucije (masovnog zatvaranja) u terminima: reduciranih dravnih budeta, za daljnje trokove, alijenacije kompletnih sektora populacije, normalizacije zatvorskog iskustva i prijenosa zatvorenike kulture u drutvo, kriminolokih posljedica zatvaranja za zatvorenike i njihove porodice i djecu i obespravljenja kompletnih sektora u zajednici. U kontekstu vrsta kriza u zatvorima, Fitzgerald i Sim (1982.) navode pet kriza: 1. kriza uslova i 2. kriza sadraja, (ove krize uzrokuje prekapacitiranost u zatvorima koja dovodi do loih uslova ivljenja i rada u zatvorima, to onda vodi insistiranju na sigurnosti i pobunama), 3. kriza autoriteta: proizlazi iz nezadovoljstva osoblja sigurnosti (straa) ije nezadovoljstvo nije uzrokovano iskljuivo materijalnim ekonomskim razlozima. Po njima: autoritet djelatnika slube sigurnosti poljuljan je razvojem socijalnih slubi i prepoznavanjem i uvaavanjem prava zatvorenika. 4. kriza vidljivosti: odnosi se na svojevrsnu tajnost koja okruuje zatvore i sve to se u njima deava, no tu tajnost naruavaju zatvorenici koji na razliite naine provercaju informacije o zatvorskim deavanjima u vanjski svijet. Tu tajnost ukidaju i same vlade, prepoznajui vanost otvorenosti penalnog sustava javnosti. 5. kriza legitimnosti: prema autorima to je najznaajn iji aspekt krize u britanskim zatvorima. Legitimnost definiraju socioloki kao mo koja se doivljava kao moralno opravdana. Fitzgerald i Sim imenuju tu krizu kao poziv za ukidanje zatvaranja. Na Prvom kongresu Europskog udruenja za kriminologiju (6 - 8, septembra, 2001, Lausanne, vicarska) bilo je dosta sekcija koje su se bavile pitanjem zatvora i zatvaranja. Duenkel i Snacken (2001) izvijestili su o aktualnom razvoju i problemima u zatvorima na Istoku i Zapadu. Posebne probleme u istonom dijelu Europe u penalnom smislu nalaze u sljedeem: 1. kreiranje efikasnog sistema prava zatvorenika, 2. poboljanju svakodnevnih uslova ivota u zatvorima i 3. smanjenju zatvorske prenatrpanosti.

Zatvorska kriza potaknula je razmatranje nekih drugih opcija sankcioniranja koje prepoznajemo u pojmu alternativnih sankcija (sankcija u zajednici). Moemo ih definirati kao opciju kanjavanja koja se nalazi na kontinuumu izmeu tradicionalne probacije i tradicionalnog kanjavanja. Sinonimno se koriste i sljedei termi ni: alternativa zatvaranju, izvan institucionalne mjere, programi socijalne pomoi u zajednici, alternative u zajednici, a ponekad se vezuju uz ire penalne strategije koje se nazivaju: odvraanje ili preusmjeravanje (diversion), deinstitucionalizacija, dekarceracija ili penalni redukcionizam (Nellis, 2001). Junger - Tas (1994) navodi razloge koji su iznjedrili alternativne sankcije: - Stroije kanjavanje i ee izricanje dugotrajnijih zatvorskih kazni (poveanje kriminaliteta 70_ih godina je uzrokom), - promjena u stavovima o cilju i uinkovitosti kanjavanja (kriza rehabilitacije i naglaavanje odgovornosti uinioca), - trend prema humanizaciji kaznenopravnog sustava (ukidanje smrtne kazne i tjelesnih kazni), - razvoj uputa sudijama za sankcioniranje (sentencing guidelines).126 Vijee Europe objavilo je 1986. godine (CDAP 85) izvjee o mjerama koje su alternativa zatvoru te daje pregled vrsta mjera koje postoje u zemljama lanicama: 1. modificirane institucionalne sankcije: a) poluzatvaranje, b) otputanje na posao, c) zatvaranje vikendom, d) kuni pritvor, e) sluenje u drugoj instituciji (bolnice, centri za odvikavanje od ovisnosti). 2. izvaninstitucionalne sankcije, a) finansijske kazne (konfiskacija, kompenzacija, uplaivanje neprofitnim ili humanitarnim organizacijama), b) sankcije koje ograniavaju ili oduzimaju neka prava (oduzimanje vozake dozvole, konfiskacija, restitucija, zabrana obavljanja poziva), odgojne mjere, moralne sankcije (sudska opomena, posebne obaveze), supervizija, c) mjere probacije, d) neplaeni rad u zajednici. 3. mjere koje odgaaju izvrenje kazne: a) odgaanje izvrenja institucionalne kazne, b) odgaanje izricanja presude, c) neizricanje sankcije.

126

Kovo,I.: Kazna zatvora zato i kuda?, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, Zagreb, vol. 8, broj 2/2001, str. 117-136.

Junger - Tas (1994) navodi najee koritene alternativne sankcije: 1. medijacija, tj. pomirenje rtve i uinioca, esto praena restitucijom, 2. restitucija ili kompenzacija: plaanje tete, popravljanje unitenog objekta, rad za rtvu kao popravljanje (te dvije sankcije u veini sluajeva ne koriste se kao alternativa zatvaranju), 3. dnevne novane kazne: prvo uvedene u vedskoj, individualizirane novane kazne ovisno o teini delikta i financijskoj sposobnosti uinioca, 4. rad u zajednici: neplaeni rad u zajednici kao reparacija rtvi ili zajednici, izraava se u satima rada u odreenom razdoblju (te dvije sankcije djelomino se koriste kao alternativa kratkim zatvorskim kaznama), 5. dnevni centri: razvijeni u Engleskoj i Americi sa svrhom zamjene pritvora i poveanja supervizije, 6. elektronski nadzor: ameriki izum; uinioca krivinog djela u njegovu domu kontroliraju elektronskom napravom; dva su naina elektronskog nadzora: elektronska narukvica ili telefonski pozivi, 7. intenzivni programi supervizije: kreirani za uinioce ozbiljnijih delikata, 8. vojniki kampovi (boot camps): dizajnirani za mlae punoljetne prvoosuene uinioce nenasilnih delikata. Zamiljeni su kao ok - terapija karakterizirana vojnikim strogim reimom. Ocjenjujui alternativne sankcije, Junger - Tas (1994) navodi sljedee: 1. zamjena zatvora alternativnim sankcijama deava se u polovini sluajeva koji su za to podobni, 2. premda su alternativne sankcije jeftinije od zatvora, nema jo pouzdanih dokaza o stvarnoj finansijskoj utedi, 3. razlike u recidivizmu povezane su s razlikama u ciljanoj populaciji, 4. intenzivna supervizija eksperimentalne grupe poveava vjerojatnost vee stope tehnikih krenja i novih uhienja, nego u normalnoj probacijskoj superviziji, 5. neuspjeh programa usko je povezan s politikom programa - rigidna politika vodi do niskog rezultata, a fleksibilna do veeg, 6. odvraanje kroz intenzivnu superviziju i kontrolu, kombiniranu s tretmanom, vodi do smanjenja prijestupnikog ponaanja, 7. istraivanja pokazuju kako panja treba biti primarno usredotoena na ovisnike o drogama, probleme zapoljavanja i konflikte u porodinim odnosima. Raspravljajui o kaznama u zajednici temeljem evaluacije postojeih sankcija u Engleskoj, Bottoms, Gelsthorpe i Rex (2001) navode kako koherentan razvoj sankcija u zajednici mora uzeti u obzir sljedee imperative: 1. svjesnost ireg politikog konteksta u kojem se realiziraju, 2. svjesnost da recidivizam moe biti smanjen samo kombinacijom nekoliko socijalnih mehanizama, 3. konstruktivno traganje za javnom sigurnosti, 4. respektiranje kvalitetnih procjena o uiniocu u procesu odluivanja, 5. sagledavanje uinioca kao graana koji ive u specifinom socijalnom okruenju, esto deprivirajueg karaktera.

Kaznu posmatramo kroz glavnu i sporedne kazne. Zatvor predstavlja glavnu kaznu, stim to se uz kaznu zatvora moe izrei i sporedna kazna. Maksimum i minimum trajanja kazne zatvora u svakoj dravi je odreen krivinim zakonodavstvom. Trajanje kazne zatvora je odreena razliito 127. Izrada pravila izvravanja kazne liavanjem slobode i postupanja sa osuenicima zapoela je 1929.godine u okviru Meunarodne komisije za krivino pravo i kaznene zavode.Septembra 1934. godine su prihvaena od Drutva naroda rezolucijom, pod nazivom Skup pravila o poslupanju sa zatvorenicima. Posle Drugog svetskog rata, 1949. godine predloena je njihova revizija. Do nje je dolo na Prvom kongresu Ujedinjenih nacija za suzbijanje zloina i postupanje sa prestupnicima 1955.godine u enevi predlaganjem Standardnih minimulnih pravila za postupanje sa zatvorenicima.128 Ona su usvojena Rezolucijom 663 (XXIV) Generalne skuptine od 31.7.1957.godine i izmenjena Rezolucijom 2076 (LXII) od 13.5.1977.godine Ova pravila koja trebaju posluiti, zemljama koje ih prihvate,kao osnova za izgradnju sistema izvrenja kazne zatvora, sadre minimalne uslove koje treba obezbjediti u postupanju sa zatvorenicima.Taj moderni sistem" poiva na nekoliko osnovnih postulata: a) resocijalizacija kao svrha kanjavanja, b) individualizacija u izvrenju kazni liavanja slobode i c) humano postupanje sa zatvorenicima.129 Kazna zatvora nailazi na stalne kritike i odobravanja za njeno postojanje, od samog karaktera i sutine ove mere - do isticanja u prvi plan resocijalizacije kao svrhe kanjavanja. Od nastanka do danas, ova kazna je prela kroz mnoge transformacije. Svakodnevno se osjea potreba za savremenijim smjetajem, poveanim standardima, i individualnom smjetaju zatvorenika. Opreznost individualnog smjetaja je da se onemogui ne samo ulazak ve i izlazak stanara.Tendencija savremenih zatvora je u uspostavljanju kvalitetnih odnosa unutar zav

127

Prema krivinom zakonodavstvu Srbije kazna zatvora ne moe biti kraa od trideset dana niti dua od dvadeset godina, ali postoji zakonska mogunost da se poiniocu krivinih dijela izrekne kazna zatvora u trajanju od trideset do etrdeset godina za najtea krivina djela ili najtee oblike tekih krivinih d ijela., prema KZ BiH najtua kazna zatvora je u trajanju od 40 godina . Ona se moe posmatrati kao poseban sluaj kazne zatvora koja je uvedena kao zamena za smrtnu kaznu. 128 Lopez-Rey M: Delatnost UN na sprcavanju kriminaliteta i na polju postupanja sa izvriocima krivinih dijcla, Arhiv 1960/1.2 pp. 167-178. 129 Srzenti,N.:Prvi kongres UN za suzbijanje zloina i postupanjc sa prestupnicima, Arhiv 1956/4 str.475485

5.1. Krivine sankcije prema maloljetnim licima Novije uporednopravne analize sudsva za maloljetnike u Evropi predlau sljedei sistem slojevite reakcije na krivina djela maloljetnika, a polazei od principa d a se u reakciji na krivina djela maloljetnika treba kretati od lakih mjera: - neformalna vansudska rjeenja i pristupi, - slabije formalne reakcije u okviru tuilatva ili policije (npr., upozorenja i drugi oblici tzv. diverzionih postupaka ili postupaka odvraanja), - mjere koje su u nadlenosti slubi socijalnog staranja (npr.,odreene vrste treninga, obuavanja ili nadzora), - izricanje sankcija (koje su vezane sa oduzimanjem slobode, npr., zavodske ili institucionalne mjere), - sankcije koje su kao stroije vezane za teinu krivinog djela. Domaim zakonodavstvom i meunarodnim instrumentima se ureuje poloaj maloljetnika, dajui prednost mjerama pomoi, preodgoja i socijalne integracije maloljetnika.130 Prema maloljetnom uiniocu krivinih djela mogu biti primijenjene tri vrste krivinih sankcija: odgojne mjere, odreene mjere sigurnosti, a starijem maloljetniku, samo izuzetno, kazna maloljetnikog zatvora.131 Uglavnom su odreene sline mjere i krivine sankcije kada su u pitanju maloljetni uinioci, u dravama naega okruenja. U Republici Srbiji, Zakonom o maloljetnim izvricima krivinih djela i krivinopravnoj zatiti maloljetnih lica ( ZMUKD), su odreene krivinopravne odredbe o maloljetnicima:132 Krivinopravne sankcije i Odgojni nalozi (odgojni nalozi koji se ne smatraju krivinim sankcijama, ve predstavljaju mjeru sui generis, iji je cilj da se ne pokree krivini postupak (skretanje krivinog postupka). Ovje mjere su uvedene (prema O.Periu) kako bi se nadlenom javnom tuiocu i sudiji za maloljetnike omoguilo da ne pokreu krivini postupak ili da ga obustave ako je pokrenut. Svrha primjene naloga je da se utie na pravilan razvoj maloljetnika i jaa njegova lina odgovornost kako u budue ne bi inio krivina djela.Prema malol jetniku se mogu primjeniti jedan ili vie odgojnih naloga, koji moe da traje najdue est mjeseci, a u tom roku se moe zamijeniti drugim odgojnim nalogom ili ukinuti. Nadleni javni tuilac i sudija za maloljetnike uzee u obzir u cjelini interes maloljetnika i oteenog, u saradnji sa roditeljem, usvojiocem ili staraocem i nadlenim organom starateljstva prilikom odreivanja odgojnog naloga. Vrste odgojnih naloga:
Komentari zakona o krivinom postupku u BiH, Sarajevo, 2005, str.874 Komentari krivinih zakona u BiH, Sarajevo, 2005, str.359 132 Ignjatovi,.:Pravo izvrenja krivinih sankcija,Beograd,2006,str.93;ZMUKD Republike Srbije br., 85/2005)
130 131

(Slubeni

glasnik

1) Poravnanje sa oteenim kako bi se naknadom tete, izvinjenjem, radom ili na neki drugi nain otklonile, u cjelini ili djelimino, tetne posljedice djela, 2) Redovno pohaanje kole ili redovito odlaenje na posao, 3) Ukljuivanje, bez nadoknade, u rad humanitarnih organizacija ili poslova socijalnog, lokalnog ili ekolokog sadraja, 4) Podvrgavanje odgovarajuem ispitivanju i odvikavanju od ovisnosti izazvane upotrebom alkoholnih pia ili opojnih droga, 5) Ukljuivanje u pojedinani ili grupni tretman u odgovarajuoj zdravstvenoj ustanovi ili savjetovalitu. Maloljetnicima se za uinjena krivina djela mogu izrei: a) Odgojne mjere (postoje tri vrste: mjere upozorenja i usmjeravanja - u koje spada sudski ukor i posebne obaveze; mjere pojaanog nadzora nije potrebno odvajanje iz dotadanje sredine, gdje spadaju, pojaani nadzor od strane roditelja, usvojioca, staraoca, pojaan nadzor u drugoj porodici, pojaan nadzor od strane organa starateljstva i zavodske mjere ( kada je potrebno odvajanje iz dotadanje sredine), a to su: upuivanje u odgojnu ustanovu; upuivanje u vaspitnopopravni dom i u posebnu ustanovu za lijeenje i osposobljavanje), b) Mjere bezbjednosti (sve predviene u l.79 KZ RS, osim zabrane vrenja poziva, djelatnosti ili dunosti), c) Kazna maloljetnikog zatvora ( samo prema starijim maloljetnicima i to izuzetno se izrie). Odgojem se tei izgradnji pozitivnog stava prema pojedincu i zajednici uope.Preodgojem se poduzimaju mjere i aktivnosti prema maloljetniku sa ciljem otklanjanja nedostataka u odgoju, korekciji poremeaja u ponaanju koje je dovelo do prestupnikog ponaanja. Odgojne mjere su: 1) mjere upozorenja i usmjeravanja, poznate kao disciplinske mjere su: sudski ukor i posebne mjere; izriu se maloljetniku kojem nije potrebno izrei trajnije mjere preodgoja. Jedna veoma vana disciplinska odgojna mjera je upuivanje maloljetnika u disciplinski centar za maloljetnike. U izvrenju ove odgojne mjere znaajan je individualni rad sa maloljetnim licem. Sprovodi se kroz tri oblika: na odreeni broj sati u toku praznika; na odreeni broj sati u toku dana, najdue jedan mjesec; na neprekidan boravak u trajanju najvie dvadeset dana i td. 2) mjere pojaanog nadzora, se izriu u sluajevima kada je maloljetniku potrebno aktivniji odgovarajui nadzor, ali nije potrebno potpuno odvajanje iz njegove sredine (od strane roditelja, staraoca, druge porodice, organa starateljstva i dr)

3) zavodske mjere, se izriu u situaciji kada je maloljetnika potrebno odvojiti iz sredine u posebne odgojne ustanove, sa tenjom da to krae traje; sprovodi se i u posebne zdravstvene ustanove za lijeenje odreene po pulacije, npr.ovisnika o drogama i dr.: - maloljetniki zatvor -mjere bezbjednosti. Postoji vie vrsta odgojnih mjera koje se mogu primijeniti nad maloljetnim licima 133 5.1.1. Kazna zatvora za maloljetna lica Prema maloljetnim uiniocima krivinih djela ne moe se izrei sudska opomena i uslovna osuda. Kaznenopopravni zavod za maloljetnike predvien je za maloljetnike kojima je izreena kazna maloljetnikog zatvora, sa predvienim posebnim odjeljenjima za one koji za vrijeme izvrenja kazne maloljetnikog zatvora postanu punoljetni (sa osamnaest godina starosti), kao i ona lica koja se smatraju mlaim punoljetnim osobama (21 ili 23 godine ovisno od zakonodavstva). Dosljedno sprovoenje naela u zatvorskim ustanovama prema maloljetnim licima su regulisana Konvencijom o pravima djeteta( 8 l.37, st c.) djeca moraju biti odvojena od odrasli; Pravilo UN (26.3 UN, Standardnih minimalnih pravila za primjenu sudskih postupaka prema maloljetnicima) Pekinka pravila, preporuuju: 28.1: Nadleni organ e koristiti uslovno oslobaanje iz institucija u najveoj moguoj mjeri i ono e biti odobreno u najranijoj fazi, 28.2. Uslovno osloboeni maloljetnici dobie pomo i bie pod nadzorom odgovarajueg organa, a dobijae punu podrku zajednice; i Pravilima UN br . 29 o zatiti maloljetnika lienih slobode.134 U okviru pravosudnog sistema, u itavom svijetu se primjenjuju razne mjere preodgoja i pri tome se koriste razna sredstva i naini primjene. Godita maloljetnih lica u ovim sluajevima se razlikuju od zemlje do zemlje. Meunarodno pravo jasno je u tome: Konvencija o pravima djeteta, lan 1: ...... dijete je svako ljudsko bie koje nije navrilo osamnaest godina ivota, ukoliko se po zakonu koji se primjenjuje na dijete, punoljetstvo ne stie ranije. ... l.37 (1) Ugovorene strane e osigurati da :

133

Zakon o maloletnim poiniocima krivinih dela i krivinopravnoj zatiti maloletnika, Republike Srbije (ZOMUKD), donesen 2005.godine, sadri pored krivinih sankcija i odgojne naloge (jedan ili vie istovremeno), koje se ne oznaavaju kao krivine sankcije, ve posebne mjere koje predstavljaju vid sankcioniranja predstupnikog ponaanja a koje se mogu primijeniti prema maloljetnim poiniocima krivinih dijela. 134 Pravila UN o zatiti slobode maloljetnika, Rezolucija br 45/113, od 14.12.1990.godine

(b) nijedno dijete ne bude nezakonito ili proizvoljno lieno slobode. Liavanje slobode, zadravanje u pritvoru i zatvaranje djeteta e biti u skladu sa zakonom i primjenjeno kao posljedna mogua mjera i to na najkrai mogui vremenski period; (c)se sa svakim djetetom lienim slobode postupa ovjeno i uz potivanje uroenog ljudskog dostojanstva i na nain koji uvaava potrebe osoba njihova uzrasta. Svako dijete lieno slobode bit e odvojeno od odraslih, izuzev ukolik o se smatra da to nije u interesu djeteta, i imat e pravo da odrava kontakte sa svojom porodicom putem dopisivanja i posjeta, osim u iznimnim okolnostima; (d) svako dijete lieno slobode imat e pravo da mu odmah bude omoguen pristup pravnoj pomoi kao i pravo pobijanja zakonitosti tog liavanja slobode pred sudom ili drugim nadlenim, neovisnim i nepristrasnim tijelima i na brzu odluku u svakom takvom postupku. U nekim zemljama niko koje je mlai od 18 godina ne moe se zadrati u zatvorskoj slubi uvanja. Kada se mladi ljudi trebaju staviti u pritvor, oni bi se trebali nalaziti pod nadzorom Centara za socijalnu rad, a ne pod institucijom koja je dio sistema krivine pravde. U nekim sistemima maloljetnici se dre odvojeno od odraslih do 21 godine, a u Japanu do 24 godine. Time se daje prednost njihovom obrazovanju, razvojnim potrebama i sprjeava se negativan uticaj starijih prestupnika. Tretman maloljetnih uinioca je dosta fleksibilan i kree se od tretmana koji iskljuuje bilo koji vid prisile, dugotrajnog je karaktera, gdje se velika panja posveuje izradi plana aktivnosti i nainima, metodama preodgoja, do tretmana gdje se primjenjuje liavanje slobode, sa visokim kriterijima discipline i strogog reima, izazivanje straha. Ovom tipu zatvora pripada, omladinski zatvor u Njemakoj. Ovaj maloljetniki zatvor, naroito je pokazao uspjehe, u starosnoj grupi od 18 - 21 godine starosti, ali je kod recidivista ispoljio negativne efekte. Centar za zatvaranje (poznat kao Detention Centres), je centar za maloljetnike i mlae punoljetnike, tj. mlae uinioce od 14 do 21 godine, gdje zatvaranje traje tri mjeseca. Ukoliko je potrebno, boravak u centaru moe se produiti jo tri mjeseca. Parola rada u ovom centru je kratak i otar ok, moe se odrediti malo ljetnom licu od 16 -18 godina starosti u sluaju prekraja. Zatvorska uprava je obavezna brinuti o ovoj populaciji adekvatno njihovim godinama, polu, socijalnom i drutvenom statusu, nivoom razvoja i tipu uinjenog krivinog djela i posebnim potrebama, za maloljetna lica sa posebnim potrebama. Aktivnosti koje se trebaju sprovoditi sa maloljetnim licima imaju za cilj ope i struno obrazovanje, personalni i drutveni razvoj, rehabilitaciju i pripremu za putanje na slobodu. Ove aktivnosti ukljuuju:135 - kolovanje, - Struno obrazovanje, - Radnu i profesionalnu terapiju, - Drutvene vjetine i usavravanje, - Upravljanje i kontroliranje agresivnosti,
135

CDPC BU, Pravilo 82

Terapiju odvikavanja od droga, Individualnu i grupnu terapiju, Tjelesni odgoj i sport, Fakultetsko obrazovanje ili budue obrazovanje, Poravnanje duga, Programe retroaktivne pravde i repatrijacije za krivino djelo, Izrada aktivnosti za upranjavanje slobodnog vremena i hobija, Aktivnosti izvan institucije u zajednici, slobodan dan i drugi oblici dopusta i Pripreme za putanje i briga nakon naputanja institucije.

Obrazovanje i struno obrazovanje (to u Evropskim pravilima za maloljetne prestupnike se preporuuje), imae prednost nad radnim aktivnostima. Koliko god je mogue za maloljetnike e se praviti aranmani kako bi pohaali lokalne kole i centre za obuku i druge aktivnosti u zajednici, a tamo gdje nije mogue organizovati na taj nain, organizovae se pod pokroviteljstvom vanjskih organizacija za obrazovanje i struno usavravanje. Maloljetnicima treba omoguiti da nastave kolovanje i struno usavravanje dok su u pritvoru i oni koji nisu zavrili kolovanje bie obavezni da to urade. Cilj planova sprovedbe obuke je da se omogui maloljetnicima da na najbolji nain koriste vrijeme da razvijaju vjetine i sposobnosti koje e im omoguiti da daju svoj pozitivan doprinos razvoju drutva. Plan treba biti orijentiran ka pripremanju maloljetnika za to je mogue prije putanje na slobodu i davanju naznaka o odgovarajuim mjerama nakon putanja na slobodu. Reim treba da omogui svim maloljetnicima da to vie vremena provode izvan svojih spavaonica poto je to neophodno za adekvatan nivo drutvene interakcije (najmanje 8 sati dnevno). Maloljetnim licima potrebno je obezbijediti uslove za bavljenje sportom, vjebanje bar dva sata dnevno na otvorenom prostoru i istom zraku, uestvovanje u odgojnim, kulturnim, sportskim i drugim djelatnostima. Ove aktivnosti su planirane u programu tretmana, preodgoja i razvoja maloljetnika, jer daju doprinos specijalnoj adaptaciji i drutvenom razvoju uope. Sport razvija kolektivno druenje, takmiarski i sportski duh, koji jaa individulni karakter maloljetnika, preventivno utie da se maloljetnik usmjeri da slobodno vrijeme iskoristi u koristan oblik aktivnosti i nakon izdrane kazne ili zavodske odgojne mjere. To e uticati da na slobodi maloljetnici manje poseu za tetnim i devijantnim pojavama, kao to su alkohol, droga i drugi oblici toksikomanije i socijalne apatije ili neaktivnosti. Sportska takmienja sadre duh nadigravanja, moralna pravila sportske igre i imaju za cilj da

ogranie unutranju agresivnost, obezbijede sigurnost takmiara, i istovremeno razvijaju vei nivo angaovanosti, samoprijegora i portvovanja. 136 Maloljetnicima treba biti omogueno da komuniciraju bez ogranienja (preko pisama, telefonom ili drugim oblicima komunikacije) sa porodicama, drugim osobama i predstavnicima vanjskih organizacija kao i da primaju te osobe u posjetu. Ako redovan dopust nije izvodiv, stvorie se uslovi za dodatne dugorone posjete lanova porodice ili drugih osoba koje mogu napraviti pozitivan uticaj na razvoj maloljetnika. Maloljetnici se nee prisiljavati da upranjavaju religiju, da prisustvuju religijskoj slubi, da uestvuju u vjerskom obredu ili da primaju u posjetu predstavnike druge religije. Pravi red nee biti zasnovan na kanjavanju, nego na reimu pozitivnog jaanja dobrog ponaanja i potivanja ljudskog dostojanstva. Svaka opasnost od zloupotrebe od strane drugih maloljetnika na osnovu povjerenja bie izbjegavana i svaki takav akt bie kanjen na pravi nain. U zavodima ne smije biti elija za kanjenike, nema samica koje e se koristiti za kanjavanje, nego samo iz razloga sigurnosti. Nema ograniavanja posjeta, kontakata, aktivnosti izvan elija/soba kao posljedice kanjavanja. Svim maloljetnicima lienim slobode pruie se pomo u prelaznom periodu prilagoavanja na ivot u zajednici. Svi maloljetnici ija je krivica dokazana bie pripremljeni za oslobaenje uz pomo posebnih programa. Osoblje koje radi sa maloljetnim licima mora ima posebnu obuku.Ovaj rad zahtijeva posebne vjetine, vezane za objezbjeenje sigurnosti, zatite, dobrog reda, podrk e da se mogu nositi sa tjelesnom i emocijonalnom zahtjevnou karakteristinim za mlade. Za maloljetna lica je potrebno izgraditi ustanovu tipa, Prihvatilite za vaspitno zaputenu djecu i omladinu, Zavoda za odgoj maloljetnika, odnosno Zavoda za odgoj i obrazovanje djece i omladine, a koji bi u svome radu polazio od zakonskih odredbi kojima se utvruju obaveze slube socijalne zatite u izvravanju krivinih sankcija prema maloljetnim licima. To su prije svih: Krivini zakonik, Zakonik o krivinom postupku, Zakon o izvrenju krivinih sankcija i Zakon o socijalnoj i djejoj zatiti. Rad sa mladima koji imaju neprihvatljive oblike ponaanja u neposrednoj funkciji sprovoenja Nacionalnog programa i strategije prevencije neprihvatljivog ponaanj a

Pravilnik o fizikoj kulturi za maloljetnike na izdravanju kazne maloljetnikog zatvora ili zavodskih odgojnih mjera u zavodima za izvrenje krivinih sankcija, pritvora i drugih mjera BiH (Slubeni glasnik BiH, br. 44/05, l.4 i 5)
136

djece i mladih. Osnova u radu prihvatilita, zavoda i ustanova sa slinom koncepcijom je afirmirani princip minimalne segregacije i maksimalne integracije djece i mladih. U praksi su oite slabosti i niska efikasnost institucionalnih i vaninstitucionalnih formi tretmana (prema prof. Stakiu) .137 Za potivanje prava maloljetnih prestupnika posebno se zalae Evrop ski komitet za probleme kriminala (CDPC), Vijee za penoloku (kaznenopopravnu, PC CP) saradnju.

137

Prof.dr. urad Staki (Penn State Univerzity, Delaware County, USA) .: Integracija institucionalnog tretmana i vaninstitucionalnog tretmana maloletnih delinkvenata, Instit ut za kriminoloka istraivanja, Beograd, 2003, str.511-527

5.1.2. Kazna zatvora za ene Moderni sistem izvrenja kazne liavanja slobode polazi od preodgoja kao osnovnog cilja kazne. Insistira se na takvim uslovima izdravanja kazne, koji omoguavaju da se osueniki ivot, u to veoj mjeri, priblii normalnom ivotu na slobodi i da tako predstavlja adekvatnu pripremu za konformistiko ponaanje zatvorenih lica po izlasku iz zatvora. Danas se razvija novi penitencijarni sistem na osnovama eliminiranja pregrada izmeu zatvorenika i spoljnjeg sveta. Otvorene ustanove u zatvorima za ene su rijetkost. Prema enama se primenjuje tretman koji, po stepenu primenjene kontrole i obezbeenja, stoji u apsolutnoj kontradikciji sa njihovom realnom drutvenom opasnou.On vie predstavlja sredstvo reprodukcije ovisnosti, nego pripremu za normalan ivot na slobodi. Na taj nain, izvrenjem kazne nad enama u zatvoru ne ostvaruje se svrha kazne ve se, naprotiv, stvaraju pogodni uslovi za njihovu dalju kriminalizaciju i/ili viktimizaciju. Pored pozitivnih elemenata iz ranijih sistema izdravanja kazne zatvora, posebno onih iz progresivnog sistema koji su pogodni da se ukljue u sistem normalizacije ivota osuenika (zakonsko normiranje i potivanje prava osuenika, radna terapija i profesionalno osposobljavanje, prava vezana za komunikaciju sa porodicom i organizovanje slobodnog vremena, omoguavanje informiranja o zbivanjima u slobodnom svijetu i sl.) Moderni sistem karakterie i zajedniko izdravanje kazne i stvaranje poluotvorenih i otvorenih ustanova. Stvaranje poluotvorenih, a pogotovo otvorenih, ustanova ima ogroman znaaj u pribliavanju zatvorenika/ca ivotu na slobodi, i omoguava dosljedniju primjenu naela individualizacije izvrenja kazne zatvora. Otvorene ustanove se pokazuju kao posebno pogodne za zatvorenike manje drutvene opasnosti i linih obiljeja koja omoguavaju efikasniji tretman ukoliko se on bazira na povjerenju i prostom nadzoru. Kada se imaju u vidu krivina djela koja vre ene, posebno okolnosti pod kojima ih vre, i lina obiljeja prosjene zatvorenice, jasno je da su otvorene ustanove kao i tretman baziran na osposobljavanju za ivot na slobodi, odnosno na pribliavanju ivotu na slobodi, pravi oblik penitencijarnog reagovanja n a njihovo kriminalno ponaanje. U stvarnosti, zatvori za ene su, uglavnom, zatvorene ustanove, a kontrola zatvorenica u nesrazmeri je sa njihovom drutvenom opasnou . Tretman, koji se prema njima primenjuje, pogodniji je za odravanje njihove ekonomske zavisnosti i drutvene nemoi, nego za njihovo osposobljavanje za normalan ivot na slobodi. Zatvorenice imaju pravo na odsustvo sa rada zbog trudnoe, poroaja i materinstva, shodno opim propisima. ene trudnice moraju imati specijalni reim ishrane, bebe ne smiju biti roene unutar zatvora pa se premjetaju u bolnice izvan zatvora. Zdravstvena njega im mora biti dostupna. Kada je dijete roeno u zavodu, taj podatak ne smije biti upisan u rod ni list kao mjesto roenja.

Kriminalitet ena je specifine fenomenologije i etimologije. On zahteva specifine i adekvatne naine reagovanja. Nema (a najmanje finansijske i birokratske kalkulacije) opravdanja za stroiji, neizdiferenciraniji i ciljevima resocijalizacije neprimjereniji tretman u zatvorima za ene, nego u zatvorima za mukarce. Neki od rezultata (Nikoli-Ristanovi,V.,(1995) pokazuju koja populacija, obrazovna, starosna, statusna su najee zatvorenica. Veina zatvorenica je ili nepismena (10 ili 19,6%) ili sa nekoliko ili svim razredima osnovne kole (27 ili 52,9%). 11 ili 21,6% je zavrilo srednju kolu. Samo su tri (5,9%) zavrile fakultet. Vie od polovine su domaice (34 ili 66,7%). One koje su ivjele na selu, 7 ili 13,8% istovremeno su bile domaice i poljoprivrednice. 10 ili 19,6% zatvorenica ,prije dolaska na izdravanje kazne, radile su kao industrijske i zanatske radnice, prodavaice ili konobarice, a 10 kao slubenice. Dvije zatvorenice bile su pravnice, i jedna je bila ekonomista. Veina zatvorenica bila je stara izmeu 25 i 45 godina (33 ili 64,7%).Iizmeu 32 i 40 godina bilo je 13 ili 25,5%, 14 ili 27,4%, bilo je staro preko 46 godina, ali je svega 4 ili 7,8% su bile mlae od 24 godina. U pogledu branog stanja, ima najvie udovica (10 ili 34,5%), to je preteno vezano za okolnost da su ubile mueve. Ostale su ili razvedene (8 ili 27,6%), ili udate (7 ili 24,1%), a najree neudate (4 ili 13,8%). Vei dio zatvorenica ima decu (39 ili 76,5%). Vie od polovine zatvorenica ena osuene su za ubistvo (56,9%), 23,5% za imovinska krivina dela (krae, prevare, krae po prodavnicama), 15,2% za ekonomska krivina dela, 3,9% za krivina dela vezana za drogu i 0,5% ili samo jedna za krivino delo protiv saobraaja. Meu zatvorenicama koje su izvrile ubistvo veinu ine one koje su ubile mueve ili roake koji su ih godinama fiziki i verbalno zlostavljali, 80,8%. ene su u vie sluajeva nezaposlene nego mukarci, to vjerovatno oslikava njihovu socioekonomsku situaciju u doba poinjenog krivinog djela. Ovaj faktor se moe dovesti u vezu sa kasnijom analizon razloga zbog koje je krivino djelo uinjeno, gdje skoro polovina ena navodi ekonomsko propadanje. U odnosu na uinioce krivinih djela mukog pola ene imaju odreene karakteristike.138 Meu krivinim djelima ispitanika oba pola prednjae ubistva, meutim, ene ee ine djela protiv dostojanstva i morala, dok mukarci se mnogo ee odluuju za djela protiv imovine. Po pitanju line bezbjednosti, ene gotovo uope ne nose neko oruje, u
Kora, H.: Droge kao uzrok pojave kriminaliteta, N.Pazar, 2004, (istraivanja su raena u KPZ u BiH), str.250-270
138

odnosu na mukarce kod kojih polovina koristi neko oruje. ene neto ee priznaju krivina djela u odnosu na mukarce, ali ipak ne postoji statistiki znaajna razlika izmeu grupa. ene, kao razloge za uinjeno krivino djelo, najee navode finansijsko i ekonomsko propadanje te nemogunost izbora, dok mukarci najee ine krivina djela zbog uticaja alkohola i tek onda socioekonomske situacije. Izmeu grupa utvrene su statistiki znaajne razlike. Osobe enskog pola u zatvoru su ee izloene nasilju u odnosu na osobe mukog pola.Uzrok takvih pojava lei u uslovima ivota ene u drutvu i u porodici, jer je od samih poetaka poloaj ene smatran niim a vrlo esto takav stav je shvaan kao prihvatljiv.. Neka od iskustava iz zatvora za ene, govore da postoje potrebe ue suradnje izmeu lanova terapijske zajednice i uprave zatvora. ta to znai pokazano je na primjeru nakon evaluacije pojedinaca za edukaciju. Oni pristupaju timu za pomo i ohrabrivanje u zatvorskom okruenju. Socijalni radnik zatvora i trenirani voditelj terapijske zajednice rade zajedno na ideji poboljanja standarda svakog zatvorenika i kreaciji njegova boljeg predstavljanja nakon suradnje. U konkretnom primjeru, rije je o suradnji zatvorenica ovisnica te ostalih lanova tima za pomo i ohrabrivanje, tokom koje su se susrele s vlastitim problemima, prihvatile motivaciju. Potrebno je da, sa potekoama na koje nailaze, rijee i vlastite probleme unutar samog zatvora i nakon izlaska na slobodu. Kombinacija individualnog i grupnog rada treba dati pozitivne rezultate i do revalorizacije pitanja sloboda u zatvoru. ini se da razvijena drutva imaju specifinu osjetljivost na rad s pojedinim grupama i njihovim problemima. Upravo male zajednice (p) ostale su sredite njihova istraivanja. Svako od tih iskustava ureenih i nekonfliktnih drutava vrlo brzo postaju standardi, prelaze granice sredina u kojima se pojavljuju i propituju se pa i prihvaaju u drugim zemljama. Ono to je vano u radu na edukaciji grupe ena ovisnica, koje su zbog krivinih djela izgubile slobodu, je nastojati im pomoi da premoste vlastita dogaanja, da se susretnu njihov unutranji i vanjski svijet, tj. da se unutranji sukob u osobi , koji je doveo do ovisnosti i boravka u zatvoru, susretne sa svijetom koji je eka nakon izlaska iz zatvora. Potrebno je ovisnicama pomoi da prevladavaju probleme kolovanja, potiui ih da tijekom izdravanja kazne nastave uiti tamo gdje su stale kad su ule u probleme. Posebno one ovisnice koje nisu ni imale mogunost kolovanja, je potrebno poticati da krenu ili nastave kolovanje. Postoje i sluajevi prekida najvieg stupnja kolovanja, tj. studija zbog problema s drogom. Posebno je vano njih motivisati i omoguiti im nastavak studija. Rije je o dvostrukoj vrsti komunikacije i edukacije da bi se dolo do dobrih rezultata. Potrebno je u radu sa ovisnicama s poetka rada raditi u grupama, preko individualnih razgovora sa svakom zatvorenicom ponaosob, informirati se o

problemima s kojima se ta osoba susrela u ivotu i gdje se dogodio prekid u njezinu odrastanju. Situacija je kao i kod svih ovisnika: ponajprije je razlog njihova osobnost, zatim je rije o djevojkama koje nisu odrasle u svojoj osobnosti, tj. rije je o nezrelim linostima koje su se dovele u situaciju da uine krivino djelo. U toj nezrelosti je i adut komunikacije sa kolama i autoritetima i vraanje na kolovanje, vraanje u godine kada je i nastao psiholoki zastoj. Tek ponovnim ukljuivanjem na istu vremensku distancu od koje su i poeli problemi moe se sagledati i pokrenuti njihovo rjeavanje koje e voditi prema uspjehu. Psiholoka pomo je neophodna kao izvanjska pomo ovoj populaciji. U obzir su uzete i injenice da ako su zatvorenice bile mnogo mlae no to su se pokazivale u trenutku sukoba sa zakonom, onda i njihove kriminalne radnje nemaju teinu kao u sudskoj kazni kada je procijenjena., tj. injenica je da one nisu toliko kriminalno ogrezle koliko bi, moda, bilo razvidno iz dijela koja su poinile, nego da je rije o nedoraslim osobama kojima svi trebamo pomoi da odrastu. Terapijska zajednica danas je sustav lijeenja u koji su ukljueni svi ljudi i u toj vrsti lijeenja svoje mjesto imaju profesionalci i neprofesionalci. Terapijski centar izvan zatvora uspostavio je kontakt sa enskim zatvorom i unutar zatvora formirao terapijsku zajednicu koja radi na problemu ovisnosti. U terapijsku zajednicu zatvora trebaju biti ukljueni svi: osoblje zatvora i profesionalni psiholoki tim koji dolazi iz najblie terapijske komune. To je onaj dio rjeavanja problema koji se odnosi na njihovu ovisnost. Iskustva zatvora u Atini koja su pozitivna, govore da postoji organizacija koja se bavi zatvorenicama i radi s njima nakon izlaska iz zatvora. lanovi organizacije su iz zatvora gdje su ovisnice izdravale kaznu, a pozitivno je i to to isti edukatori nastavljaju rad sa osuenicama i u postpenalnom tretmanu. Edukatori su a ngaovani na traenju posla osobama koje se nakon zavretka kazne nau na slobodi i koje treba to prije integrirati u drutvo da ne postanu recidivisti. Nastojanja edukatora idu u pravcu nastavka, odnosno zavretka edukacije zapoete u zatvoru ili ka zapoinjanju nove edukacije. Pomae im se i u njihovim razliitim zastojima do kojih dolazi prigodom njihove ponovne inkorporacije u drutvo. Postoji neto to komplicira situaciju u zatvoru: ljudi koji su postali zatvorenici zbog uinjenih kriminalnih djela pod utjecajem droga samo su jedan dio populacije u zatvorima. Drugi su oni koji su uinili krivina djela, a da nisu bili pod utjecajem droga. U zatvoru moe doi do razmjene iskustava jednih i drugih s nepovoljnim ishodom , ako se terapijska zajednica ne oformi i ne pone rjeavati problem i jednih i drugih. Na taj nain uenje novog zla u samom zatvoru se sprjeava, odnosno prekida. Kad drutvo i svi zajedno pomognu bivoj osuenici i ona postane normalan lan drutva sa zaposlenjem

i hobijima, onda i savjetnik, odgovoran za edukaciju, osjea dobrobit ivljenja, koji stimulira uposlenike, terapeute a posebno lica sa kriminogenim p onaanjem..139 Potrebno je zbog potreba osoba enskoga pola napraviti novi koncept pravnog poloaja osuenica. Naroito je bitno da se utvrdi stvaran broj raznovrsnih psihopatolokih simptoma sa dijagnozom psihijatrijskih dijagnoza (naroito su rizine populacije ene u fazi reprodukcije, vrijeme raanja). Specifinosti su svakako ene koje izdravaju duge zatvorske kazne, multipliciraju se, te je potrebno onemoguiti od strane zatvorske uprave krenje ljudskih prava osuenica. Panju je potrebno usmjeriti da u radu sa osuenicama budu visoko kvalificirani strunjaci iz oblasti penologije. Osobe enskog pola kao i osobe mukog pola ne trebaju da se oproste od ljudskih prava kada se nalaze na izdravanju zatvorske kazne, osim onih prava koja su ograniena samim inom zatvaranja. Meunarodnim standardima omogueno je potivanje prava, a zabranjena je diskriminacija osuenika prema polu. Neke od tekoa sa kojima se suoavaju ene zbog svoga pola za vrijeme boravka u zatvoru su: - razni oblici diskriminacija; neodgovarajui smjetaj u odnosu na smjetaj koji je namijenjen mukarcima, - diskriminacija u odnosu na osnovne uslove: nedostatak mogunosti za obrazovanja zbog pola, - nedostatak otvorenih terena za rekreaciju, - nepristupanost biblioteke, - seksualne zloupotrebe u veem broju sluajeva u odnosu na mukarce, - nemogunost uprava zatvora da obezbjedi odgovarajue uslove za zdravo materinstvo (u nekim zatvorima je dozvoljeno enama koje imaju malu djecu da budu sa njima dok se one nalaze na izdravanju zatvorske ka zne, ali uslovi nisu na zadovoljavajuem nivou).Ovo je jedna veoma vana injenica i problem koji je neophodno da nadlena ministarstva promjene, - neobezbjeenost sigurnosti ena - zatvorenica, tj. nesigurni uslovi boravka zahvaljujui propustima uprava zatvora da fiziki i sigurnosno odvoji potencijalno rizine i opasne zatvorenice od onih koje su manje opasne i od onih koje su riziko grupa (rtve, potencijalne rtve), to je uinjeno kada je u pitanju osobe mukog pola, - ene se esto dre na odreenim lokacijama izdvojeno to dravu sasvim sigurno skupa kota,

139

Dandoulaki, Aspassia., edukatorica zatvorenog enskog zatvora, radi na tretmanu sa ovisnicima, u zatvoru

Kethea u Ateni.

u radu sa osuenicama, potrebno je da osoblje oba pola bude ravnomjerno zastupljeno. Ukoliko se desi da parovi su oboje zatvorenici, onda treba nastojati da budu zajedno smjeteni u zatvorima, ene trudnice moraju imati specijalan reim ishrane, bebe ne bi trebalo da se raaju unutar zatvora pa se trudnice premjetaju u bolnice izvan zatvora, zdravstvena njega mora biti kvalitetno obezbjeena i svakodnevno dostupna veoma esti propusti uprava zatvora da rijee i/ili uzmu u obzir u ozbiljno razmatranje albe koje se odnose na seksualne zloupotrebe i seksualno nasilje (naroito ako se albe odnose na seksualno nasilje od strane uposlenika zatvora, ali isto tako od strane uticajnih zatvorenika i slino), neodgovarajua, tj. minimalna zdravstvena zatita (ginekoloka zatita skoro da i ne postoji, nedostatak osnovnog tretmana za seksualno prenosive bolesti), neodgovarajua psihika zatita (neobuenost odgajatelja i pedagoko psiholoke slube prema odreenim krivinim djelima, npr: incesta i drugi oblici seksualnih delikata).

Uprava zatvora je duna obezbijediti potivanje meunarodnih standarda, koji mogu uticati na ivote ena u zatvorima.140

140

Opa deklaracija o ljudskim pravima, Deklaracija o eliminaciji diskriminacije ena (1968, je prihvatila Opa skuptina UN, a koja je bila temelj za donoenje Konvencije), Komisija za status ena, Konvencija za eliminaciju diskriminacije ena (CEDAW), tzv. enska konvencija, koju je donijela Opa skuptina UN donijeta je 18 decembra 1979.konvencija se pojavila kao temeljni meunarodni govor koji zabranjuje diskriminaciju po osnovu pola u javnom i privatnom ivotu Naime, svi obavezujui meunarodni dokumenti o zatiti ljudskih prava sadre obavezu drava potpisnica da uvedu nediskriminatorno zakonodavstvo i osiguraju jednaka prava za ene i mukarce.Konvencija se bavi slinim podrujima kao i Pekinka platforma (zapoljavanja, politiki i javni ivot, obrazovanje i dr.), a na temelju same Konvencije osnovano je posebno tijelo koje se bavi nadgledanjem primjene Konvencije u zemljama koje su stranke Konvencije, Odbor za eliminaciju diskriminacije enar). Definicija diskriminacije ena koju daje Konvencija, nije definicija diskriminacije na temelju spola, nego ba diskriminacije ena; lanak 1 glasi: U svrhu ove Konvencije izraz diskriminacija ena oznaava svaku razliku, iskljuenje ili ogranienje po spolu, kojemu je posljedica ili svrha da enama ugrozi ili onemogui priznanje, ostvarenja ili obavljanje ljudskih prava i osnovnih sloboda na politikome, ekonomskome, drutvenome, kulturnome, graanskome ili drugom podruju bez obzira na njihovo brano stanje, na osnovi ravnopravnosti mukaraca i ena.Ta je definicija vana i zbog toga to diskriminaciju predstavlja ne samo formalna (i stoga lako prepoznatljiva) diskriminacija, nego i sve ono emu je posljedica ili svrha da enama onemogui priznanje, ostvarenje ili obavljanje ljudskih prava...Konvencija ne poznaje termin enska ljudska prava.Uz Konvenciju ide i Fakultativni protokol po kojem drave stranke ovog protokola priznaju nadlenost Odbora da prima i razmatra podneske pojedinaca ili skupine pojedinaca (pod sudbenou

5.2. Prenatrpanost zatvora i cijena izvrenja sankcija Stanje brojnosti osuenika u zatvorima u odnosu na broj dozvoljenih prema standardima je zabrinjavajue. Na takvo stanje utie porast stope kriminaliteta i ogranienost smetajnih kapaciteta postojeih zatvorskih ustanova. Prenatrpanost zatvora je vezana za mnogobrojne parametre socijalnog, krivinog ili kriminalnopolitikog parametra od kojih su najvaniji: a) konzervatizam javnog miljenja, b) oskudnost sredstava lokalne ekonomije, c) otpori prema primjeni alternativnih kazni, d) potekoe u modernizaciji i proirenju raspoloivog zatvorskog prostora, e) poveanje kriminaliteta, f) generalno poveanje zatvorenika, g) nedovoljna koordinacija meu raznim nadlenim organima, h) opi socijalni osjeaj. Politika biti otar, u odnosu na slabu podrku irenju mjere uslovnog putanja na slobodu, kao i progresivnom smanjenju kazni, ostavljaju samo malo mjesta za primjenu novih ili alternativnih mjera. Problemi investiranja u nagodbu koja gravitiraju zatvoru, kao i nezaposlenosti, drutvenom iskljuenju i siromatvu ( ne zaboravljajui pritisak koji vre mediji u smislu sigurnosti i nagomilane represije) negativno utiu na predstavljanje problema pretrpanosti zatvora. Uprkos tvrdnji, prema kojoj je poveanje kanjenika u zatvorima neproporcionalno u odnosu na demografsko poveanje ope populacije ( izgradnja novih zatvora, javnih ili privatnih bi podstakla sudove da primjene jo iru politiku represiju) smanjenje broja zatvorenika ini se da ide u orsokak.141 Preoptereeni zatvori uveavaju nastojanja uposlenih i osuenika da se priviknu na tako neregularnu situaciju. 142 Zatvor je inae vetaka sredina, u koju ive razliiti ljudi, s razliitim problemima, i veoma je teko drati sistem bezbednosti na optimalnom nivou. Prenatrpanost zatvora je vezana za nesposobnost sistema da kontrolie kaznu liavanja slobode kao mjeru kanjavanja uz poveanje finansijskih trokova, smanjenje kvaliteta ivota (higijene, slobodnog vremena), a isto tako i nesigurnosti osoblja u zatvoru i graana ( bjeanje, esto opasnih zatvorenika, postaje sve uestalije).143 Nije tako rijedak sluaj da zatvorenici esto dijele jednu eliju. Mjere nadzora su nedovoljne pa su osuenici podloni raznim oblicima maltretiranja, kako meusobnog tako i od strane straara i nadzornika. Zatvorenici, osjeajui se bez zatite, prinueni
141

Panoussis,Giannis (prof.kriminologije, Odjel za komunikacije i mas medije Univerziteta Kapodistrije u Ateni).:Prenatrpanost zatvora (u Evropi) i ideoloko osloboenje, Institut za kriminolokoa istraivanja, Beograd, 2003, str.321 - 326 142 Zatvorska populacija u BiH broji oko 2 400 osoba (priblino 1 400 u Federaciji i 1 000 u Republici Srpskoj), rasporeenih u 13 zatvorskih ustanova. Ovaj broj zatvorenika je relativno nizak u poreenju sa evropskim i svjetskim tokovima, oko 60 zatvorenika na 100 000 stanovnika. 143 Ibid, str.322

su da se u zatvorima povinuju mnogim neformalnim obiajnim pravilima zatvorske zajednice. To se objanjava ne samo problemom novih zatvorenika, ve i injenicom da, u veini zemalja Evropske unije, sve vei broj zatvorenika izdrava kazne za tee oblike krivinih dijela, zbog kojih se osuuju na due vremenske kazne. Pretrpanost zatvora ima brojne negativne posljedice u pogledu neefikasnosti institucije zatvora u ostvarenju cilja kaznene politike: nemogunost sprovoenja obrazovnog tretmana; opada lini i opi standard, kao i mogunosti zdravstvene zatite i higijene. Nedostaju uslovi rekreativne aktivnosti i drugih slobodnih aktivnosti ili se vreme za te potrebe skrauje. Povean je rizik od zaraznih bolesti. Nasilje u zatvorima se sve vie iri, pri emu su najugroenije rizine grupe - maloletnici, seksualni prestupnici, stranci i homoseksualci. Zbog prenatrpanosti optereujua je injenica mogunosti radnog angamana i pozitivnih efekata radne terapije, te mogunosti njihovog pos tepenog pripremanja za povratak u drutvenu sredinu.144 Tako, na primer, u penitensijarnom sistemu Sjedinjenih Amerikih Drava izvetaji i istraivanja govore da se prava osuenih lica masovno kre iz dana u dan.145 Veina zatvora ograniava pravo na posjete zatvorenika i svodi ih, uglavnom, na lanove porodice i sa kontrolom zatvorskih straara. Postoje istina veoma rijetki primjeri KPZ sa veoma dobrim uslovima, ak i previe luksuznim, gdje ivot u zatvorima podsjea na godinji odmor u nekom luksuznom hotelu, kada odsjeenost od svijeta ne djeluje tako teko na zatvorenike. Neki od primjera luksuznih zatvora su zatvor na Filipinima; zatvor Leoben u Austriji, koji podsjea na Hilton i eraton, a jedini problem je to zatvorenici u ovoj ustanovi mogu provesti najvie 18 mjeseci; zatvor Dulut u Minesoti (u rodnom gradu Boba Dilana, daje mogunost obuke i muzike karijere); zatvor Montgomeri u Alabami (obuava kanjenike za odreene zanate na najviem nivou); zatvor Inglvud u Koloradu (organizuje vrhunsku obuku ljubiteljima sporta) i dr. Broj osuenika koji se nalaze na izdravanju zatvorske kazne ukazuju na, retributivni (retribucija - osveta) osvetniki model koji je primaran u reakcijama drutvene zajednice na kriminogeno ponaanje. Izdvajanje kanjenika iz drutvene zajednice u kojoj je napravio krivino djelo, je demonstracija moi, represija, tortura, koje nekada vode krenju ljudskih prava. Teko je povjerovati da nema civilizacijskih kapaciteta za konstruktivniji odgovor na kriminalitet.
144

Ope stanje u zemljama Unije ini spektar razliitih uslova, sa izvesnim izuzecima u pogledu mogunosti poboljanja, kao to su primeri vedske i panije; ekstremi druge vrste dati su na prim jerima Francuske i Italije koje "imaju da preu dal ek put da bi njihovi zatvori zadovoljili minimalne standarde prihvatljivosti" 145 U SAD veina osuenika izdrava kazne u dravnim zatvorima sa maksimalnim obezbeenjem i sa kapacitetima od preko 1.000 osoba. I ovde, kao i u mnogim evropskim zemljama, veina zatvora je graena prije 100 godina, bilo da se radi o centralnim ili lokalnim institucijama. Zbog toga je prenaseljenost u njima najvaniji problem osiguranja adekvatnih uslova izdravanja kazne. Mogunosti obraanja osuenika u vezi sa svojim pravima su ograniene pozivanjem na odreena ustavna prava. Iako je u izvesnim sluajevima korienje ovih prava dalo d jelimine rezultate, mnoge inicijative i odluke te vrste bile su bezuspjene i nisu sprovedene u praksi, pa su pobune est sluaj i kao posl jedica suprotstavljanja nainu kojim se upravlja u zatvorima i nemogunosti prim jene instituta uslovnog otpusta. Rasistiki konflikti u zatvorima su jedan od ozbiljnih problema.

5.2.1. Argumenti protivnika kazne zatvora ovjek je jedino bie koje ima naina da zatvori i oduzme slobodu drugom ivom biu. Kazna zatvora u odreenom broju je neizbjean oblik kanjavanja koji ima pozitivne, ali neminovno nosi i negativne posljedice. Gubitak slobode ovjeka, kao socijalnog bia, nije usklaen sa ljudskom prirodom. Osueno lice zatvorskom kaznom je uklonjeno na due ili krae vrijeme iz svoga okruenja i nije u prilici da uestvuje u zajednici. Na linom planu neminovno dolazi do dehu manizacije, socijalne degradacije, kriminalne infekcije i mnogih drugih posljedica.Tekoe, koje su rezultat oduzimanja slobode ovjeku, nisu samo tipa deprivacije u razliitim oblicima , ve i drugim posljedicama; nametanjem discipline, kunog reda; oduzimanja linih i drugih stvari; pretresanje; nametnuto fotografisanje i uzimanje otisaka te stavljanje podataka u kartoteku; naredba noenja uniforme; ianje; neprekidna provjera i posmatranje i kontr oliranje. Gubitak personaliteta, koji je skoro neminovan u zatvoru, nametnuta izolacija, opa nemo, tj. veoma male promjene iz svoje okoline, jer uglavnom je sve nametnuto, veoma teko pada licima koja se nalaze u zatvoru. Zatvor je decenijama meta napada i kritika, uglavnom, od strane onih lica koji najae se u njega vraaju, njihovih branilaca, ali i lica iz struke. Kao kazna civilizovanog drutva" roen je iz susreta" prava sudskog aparata koji tei da bude neovisan. Bez obzira na sve napade, on postoji jer je instrument saznanja, ali i zato to je izdvo jio prestupnitvo kao poseban oblik ilegalizama. U tome se sastoji i njegov najvei uspjeh. Kaznenopopravni mehanizam vri neobinu zamjenu: on prima osuenika, ali se ne usmjerava na delikt niti na samog uinioca, nego na jedno novo lice odreeno tehnologijom preodgoja. To novo lice je prijestupnik. Neki od argumenata kritiara zatvora: a) boravak u zatvorima ostavlja trajne posljedice na ope zdravlje (nekada je postojala drastina razlika u rasprostranjenosti nekih bolesti146) zatvorske populacije u odnosu na populaciju na slobodu. Uz fiziko propadanje i evidentne su posljedice i na psihikom planu. Zatvor viestruko negativno djeluje na zatvorenika zbog mnogobrojnih neugodnosti. Ogranienje ivotnih aktivnosti na uski i ograeni prostor predstavlja ogromnu promjenu u njihovom ivotu koju najee doivljavaju kao ponienje i
146

nedostatak kretanja, vazduha i svetlosti i sanitarne i higijenske prilike u zatvoru dovode do niza bolesti, naroito tuberkuloze.

degradaciju i ugroavanje slike sopstvenog ja" . Posledica je gubitak samopuzdanja i emocionalna napetost koju mnogi ne mogu da savladaju. b) teke posljedice su evidentne u odnosima zatvorenika i njegove porodice. Sa problemima se susree i njegova porodica jer je zatvorenik najee i hranioc porodice. esto su ugroene i brane veze (brakovi bez djece zatvorenih lica na kazne due od dvije godine razvode se, prema nekim podacima u 70% sluajeva).poseban problem imaju djeca jer se kod njih javljaju emotivni problemi koje izaziva odnos sredine prema osuenom i lanovima njegove porodice. Na zatvorenike posebno teko deluje prekid veza sa spoljnim sv ijetom, prije svega porodinih, rodbinskih i prijateljskih. Dolazak u zatvor izaziva teak ok, da bi kod veine tih lica kasnije bila primjeena emocionalna atrofija, neka vrsta unutranje okamenjenosti. Deavanja u zatvoru najee su runa. Ona utiu na slabljenje moralne snage i vjere u budunost. Nastaje strah od ivota na slobodi koji se vie i ne eli - prizonizam147 ili institucionalizacija. c) Pored navedenih, postoji jo mnotvo deprivacija (liavanja) kojima su zatvorenici izloeni: - liavanje heteroseksualnih odnosa koje izaziva itav niz seksualnih devijacija koje se objanjavaju injenicom da je zajednica sastavljena od lica istog pola , - nemogunost korienja mnogih materijalnih dobara, to posebno teko doivljavaju lica nauena da je posjedovanje simbol drutvenog statusa. Ona izaziva i krae i nedozvoljenu trgovinu meu zatvorenicima , - liavanje oseaja sigurnosti do koga dolazi, ne samo zbog napada violentnih zatvorenika (koji su i pored pretnji disciplinskim kanjavanjem esti), ve jo vie, od napetosti u kojoj zatvorenici ive kako bi bili spremni da se suprotstave tim napadima. Zbog toga ne smiju sebi dopustiti ni trenutak slabosti. Otuda i esto citirana misao jednog zatvorenika da je najgora stvar u zatvoru to to treba iveti sa drugim zatvorenicima". d) dolazi do poremeaja u odnosima uope, zatvorenika u odnosu sa drugim licima i institucijama, to je evidentno po izlasku lica sa izdravanja zatvorske kazne. e) boravkom u zatvoru nameu se odreeni modeli ponaanja koje esto karakterie krutost i apsurdnost, to sasvim sigurno stvara neprijateljski stav prema drutvu s jedne strane, a sa druge kod njih razvija dvolinost, lukavost i podmuklost kojima se taj stav prikriva. Sistem koji do sitnica regulie svaki trenutak ivota zatvorenika, a njega samog tretira kao bezvoljni i bespomoni objekat uticaja drugih, izaziva u zatvoru nesnosnu monotoniju. Kao odbrambeni mehanizam, razvija se sklonost fantazijama i irealnim dogaajima koja kaznene ustanove ini kraljevstvom opsjena, iluzija i obmana". Ova mentalna distanca prema sredini znaajna je prepreka za bilo kakav uticaj na zatvorenika. Dolazi do gubitka line inicijative i razvoja oseaja ravnodunosti, a

147

Donald Clemmer /1940./ u svom klasinom delu o zatvorskoj zajednici defini ra prizonizam kao: prihvatanje,u manjoj ili veoj meri, naina miljenja, pravila ponasanja, obiaja i ope kulture zatvora".

posebno do otupljivanja intelektualne sfere linosti koja iz svih navedenih razloga postaje jo neprilagoenija,148 f)zatvor spreava sudsku vlast da kontrolie i provjerava primjenu kazni, g) zatvorenici su razliiti po svim svojim karakteristikama i izolovani. Boravkom u zatvoru se uspostavlja homogena zajednica zloinaca koji postaju solidarni dok izdravaju kaznu, a ostae to i napolju. To znai da postoji realna mogunost proizvodnje itave armije osoba sa kriminogenim ponaanjem, g) u ne tako malom broju, obzirom na stanje u drutvu, socijalnu lou kartu velikog broja stanovnitva, a dajui osuenicima sklonite, hranu, od ijelo, a esto i posao, zatvor osuenicima nudi sudbinu ponekad bolju od sudbine radnika: On ne samo to ne moe da odvrati od prestupnitva, ve ga ini privlani,. h) iz zatvora izlaze ljudi koje njihove navike i beae kojim su obiljeeni zauvijek osuuju na kriminal, j) negativni rezultati kazne zatvora u generalnoj prevenciji, naroito kod povratnika u kriminal i pripadnika organizovanog kriminaliteta. Zatvori nisu u stanju da obezbijede, ak ni izolacijom, sigurnost od uinioca krivinog djela, naroito ako su u pitanju pripadnici organizovanog kriminaliteta. Naime, poznato je da poslovi organizovanog kriminaliteta cvjetaju i za vrijeme boravka pripadnika krim miljea u zatvorima, k) organizacija zatvora ne obezbjeuje potivanje ljudskih prava, uspjeh u procesu resocijalizacije i tretmana te tako negativno djeluje na povratnike u kriminal mimo deavanja u zatvorima, gdje je vea kontrola kako pojedinaca, tako i nevladinog sektora. U zatvorima je mnogo tee doi do realne procjene potivanja ljudskih prava (o emu je potrebno posebno govoriti, krenje ljudskih prava po razliitim osnovama u razliitim segmentima), l) uz navedene deprivacije moemo dodati itav niz zatvorskih poniavajuih procedura: uniforma, identifikovanje pomou brojeva, zakljuavanje i otkljuavanje elije pri svakom njenom naputanju i ulasku. Jasno je zato je Eliotova, u svoje doba, konstatovala da se sa ovim licema postupa kao sa divljim ivotinjama koje treba drati u kafezu od elika i kamena. m) od nastanka kazne zatvora u znaajnom d ijelu javnog mnjenja zastupljen je stav da je liavanje slobode samo po sebi neasno i da sam dodir sa zatvorom nanosi neizbrisivu ljagu za cio ivot. Time ne samo da se oteava ponovno ukljuenje zatvorenika u drutvo, nego se prenosi i na lanove njegove porodice. Ap surd se sastoji u tome to se neasnim smatra, ne izvreno djelo, ve samo izdravanje kazne.
148

Milutinovi,M.:Institucionalna resocijalizacija osuenika i funkcija teorijskoempirijskih istraivanja u ovom procesu, Penoloke teme, 1986/3-4, str.111-122.

n) zatvor i druge mjere koje imaju za posljedicu izolaciju prestupnika od spoljnog svijeta teke su samim tim to oduzimaju pojedincu pravo da raspolae svojom linou liavajui ga slobode. Izuzimajui mjere opravdanog izdvajanja i mjere odravanja discipline, sistem izdravanja kazni ne treba da poveava patnje koje su vezane za taj poloaj,149 o) to je kaznenopopravni zavod veeg stepena obezbeen ja, interpersonalni odnosi izmeu zatvorenika i zaposlenih su loiji. U tom kontekstu, kritiari zatvora kao institucije za resocijalizaciju, istiu da je tortura u razliitim oblicima, od brutalne do humanizovane, dominantna karakteristika funkcioniranja ove institucije, p) zatvorom se prekida kolovanje, gubi radno mjesto i teko pronalazi novo zaposlenje, r) sve su vei finansijski izdaci za finansiranje penolokih ustanova, s) sve ei rezultati, saznanja, nevladinih organizacija, pojedinaca, experata, pripadnika civilnog sektora o veoma malim pozitivnim uincima tretmana u penolokim ustanovama, ) sve navedeno poveava anse da ponovo uini krivino djelo, tim prije to je osueno lice boravkom u zatvoru trajno obiljeeno kao prestupnik. 5.2.2.Argumenti za primjenu kazne zatvora Postoje mnogobrojni razlozi koji idu u prilog kazni zatvora: a) obzirom da boravak u zatvorima ostavlja trajne posljedice na psihofiziko zdravlje zatvorenika, svakako da je mjesto gdje se na pravi nain moe napraviti procjena njegovog psihofizikog zdravlje te se primjenom individualnog tretmana zatvoreniku, jedino u takvoj ustanovi i vremenu, moe adekvatno pomoi. Ono to se zapostavlja je stanje u kojem se nalazi uinilac krivinog djela u vrijeme i na izdravanja kazne zatvora. Ne smije se zaboraviti da zatvoreno lice ima porodicu. Kontakt sa porodicom i prijateljima je neophodan jer e se, po isteku kazne, vratiti u zajednicu. Stoga je potrebno zatvorenika konstantno posmatrati da se ne izgube nekvalitetnoj komunikaciji. Posmatranje zatvorenika treba da bude od strane strunog lica, pruiti mu maksimalnu panju da sa to manje posljedica izae iz zatvora. Stanje u kojem se on nalazi za vrijeme izdravanje kazne zatvora i po izlasku direktno , indirektno i dugorono e se odraavati na lanove njegove porodice, kolektiva, susjedstva i drutva u cjelini. b) u situaciji u kojoj se nalaze KPZ u naem okruenje, zatvor je institucija koja izolirajui uinioca krivinog djela iz sredine, za izvjesno vrijeme pomae sredi ni, a naroito rtvi, da se osjeaju sigurnijim. Smatra se da su, bar za vreme dok se
149

Skup minimalnih pravila o postupanju sa zatvorenicima, Dio II, pravila koja se primjenjuju na posebne kategorije, A.57.

prestupnik nalazi u ustanovi, oni izvan zidina bezbjedni (ak se smatralo da due trajanje kazne, zbog starenja prestupnika, smanjuje i rizik da e d jelo ponoviti po izlasku na slobodu). c) svedoci smo svakodnevnih krenja ljudskih prava rtava, tako da postojanje zatvora i izvrenje krivinih sankcija nad licima koja su uinila krivina djela su satisfakcija za rtvu i njenu porodicu.

5.3. Kratke kazne zatvora Kaznu kratkotrajnog zatvora dobijaju ona osuena lica ije kriminalno ponaanje ne rezultira iz dubljeg asocijalnog stava. Pod kratkim kaznama podrazumjevamo kazne liavanja slobode koje kratko traju.One su vremenski limitirane razliito od zemlje do zemlje i veoma je teko znati precizno njeno trajanje.150 Kratkotrajne kazne zatvora su veoma interesantne sa stanovita pravnih nauka. Po arhitektonskim rjeenjima, kvalifikovanosti uposlenih, ureenju prostora za slobodne aktivnosti, vei broj penolokih ustanova prua mogunost za opservaciju i klasifikaciju zatvorenika na kratke kazne, kao i preduzimanje tret mana prilagoenog duini trajanja ove kazne. Uslovi u ustanovama trebaju biti povoljni za organizovanje tretmana, prije svega u pogledu slobode kretanja, mogunosti za primjenu radne terapije kroz organizovanje rada zatvorenika na radilitima u ustanovi i van nje. Osnovnu potekou predstavljaju nemogunost fizikog odvajanja i rada sa li cima osuenim na duge kazne. To su, uglavnom, kriminalno struktuirane osobe, mnogi od njih pokazuju psihopatsko ponaanje, a sve to je propraeno izraenim deprivacijam a, to se veoma negativno odraava na populaciju zatvorenika na kratke kazne. Ne rijetko dolazi do kriminalne infekcije, negativnih uzora i prijateljstava za budue kriminalne sklonosti, to se kosi sa nastojanjem drutva i strategijom dravnog reagovanja protiv kriminala.151 Rjeenje za izdravanje kratke kazne zatvora bi svakako mogli pronai u mrei poluotvorenih i/ili otvorenih ustanova. Potrebno je ozbiljno razmiljati o osnivanju privatnih i/ili poluprivatnih ustanova. U tom sluaju bi trebalo pomjeriti i granicu prekida radnog odnosa do godinu dana , to bi imalo pozitivnog uticaja na socijalni status porodice, kao i porodine odnose u cjelosti. Probacija (stavljanje osuenih lica pod nadzor slubenih lica), odlaganje izricanja presude i izvrenja kazne, pojavljuje se kao jedno od preporuljivih rjeenja.152 Obzirom da se kratke kazne izdravaju u zavodima poluotvorenog i otvorenog tipa, bilo bi potrebno ovu kaznu izdraavati u zavodima gdje postoji vea sloboda kretanja,

Postoji razliitost u trajanju kratkih kazni zatvora, gdje je donja granica: Bugarska 1 dan, Grka 10 dana, Norveka 21 dan, vedska 1 mjesec itd; gornja granica trajanja kazni 6 mjeseci, Belgija, Finska, Norveka,Grka; dok je gornja granica u trajanju od godinu dana u sljedeim dravama: Italija, Francuska, Kina, panija i td.; u veini zemalja nije krivinim zakonodavstvom nije odreeno trajanje ove kazne 151 Jaki,D.,Pani,N.:Karakteristike i problemi u izvravanju kratke kazne zatvora, Institut za kriminoloka istraivanja, Beograd, 2003, str.537-545 152 Davidovi, D, Efikasnost kratkih kazni liavanja slobode, Beograd, 1965, str.8
150

mogunost komunikacije sa drutvenom zajednicom i to vee otklanjanje izolacije iz porodice i drutva. Jaanje svijesti o samodisciplini, nepostojanje materijalnog obezbjeenja podstie zatvorenika na jaanje samokontrole, odgovornosti, samodiscipline i discipline. Potivanja poluslobode i slobode daje pozitivne rezultate u generalnoj prevenciji. Negativni efekti kratke kazne zatvora su: Nemogunost organizovanja kvalitetnih postupaka tretmana, preodgoja koji je prioritet u procesu resocijalizacije. Tretman nije dovoljno standardizirani postupak u smislu predvianja njegovog uticaja na zatvorenika, Programi tretmana nedovoljno su izdiferencirani prema biopsiholokim i socijalnim karakteristikama zatvorenika, Negativni efekti kratkih kazni su i deprivacije, optereenje i onako pre blokiranih zatvora, Gubitak radnih obaveza i sl. Primjenom kratkih kazni zatvora nisu decidno potvreni rezultati u specijalnom i generalno preventivnom radu, tj. nedovoljan broj instrumentarija za praenje rezultata tretmana, Pogrena klasifikacija zatvorenika, Pogrean odabir penoloke ustanove, Realne potekoe koje se javljaju u praenju rezultata tretmana, kao i prijedloga za njegov nastavak; nekoliko zadnjih stavki su rezultat nepostojanja centara za procjenu linosti prije dolaska u penoloku ustan ovu, tokom boravka u njoj i praenje u postpenalnom tretmanu.

Iz predhodno navedenih razloga Peti kongres UN je (odran u Milanu 1986. godine), bio posveen prevenciji kriminaliteta. U njemu stoji preporuka lanicama da smanje primjenu ove kazne. Takoe je ukazano na potrebu vee primjene alternativnih sankcija, a neke od njih su: odgojne mjere za maloljetna lica, novane kazne, mjere bezbjednosti, uslovne osude i td. Krajnji cilj u resocijalizaciji kanjenika sa kratkim kaznama je da lice i na slobodi vodi drutveno koristan ivot uz primjenu mjera: radne terapije, odgojnog rada i organizovanja slobodnog vremena.

5.4. Dugotrajne kazne zatvora Dugotrajna kazna zatvora podrazumijeva kazne liavanjanja slobode.Ova kazna u zemljama u kojim se primjenjuje, moe se izrei samo kao glavna kazna i to za najtee oblike tekih krivinih dijela koja su uinjena sa umiljajem. Kazna dugotrajnog zatvora se izvrava u zatvorima zatvorenog tipa, u posebnim odjeljenjima, sa pootrenim reimom postupanja od strane zavodskih slubenika. Prema ovim osobama se primjenjuju i mjere pojaanog nadzora koje ukljuuju este kontrole zatvorenika, kako danju tako i nou. Zatvorenicima koji izdravaju kaznu dugotrajnog zatvora nije dozvoljeno koritenje pogodnosti (koje se koriste van kruga zavoda), a koje uivaju ostali zatvorenici. Ovo ogranienje je na snazi dok ne izdre dvije treine izreene kazne dugotrajnog zatvora. Takoe, ne mogu biti radno angaovani dok ne proe ovaj period i steknu se uslovi za koritenje pogodnosti iz predhodnog stava. Zatvorenici u ovim zatvorima su maksimalno izolirani od drutvene zajednice to nije u skladu sa Standardnim minimalnim pravilima za postupanje sa zatvorenicima u kojima se kae: 57. Zatvor i druge mjere koje imaju za posljedice da se neki prijestupnik izoluje od spoljnog svijeta su samim tim to oduzimaju pojedincu pravo da raspolae svojom linou liavajui ga slobode. Izuzimajui mjere opravdanog izdvajanja i mjere odravanja discipline, sistem izdravanja kazni ne treba da poveava patnje koje su vezane za taj poloaj. Ovdje se postavlja pitanja tetnog uticaja na psihu ljudi. Moramo nastojati da ublaimo tetne efekte dugotrajne kazne i pokuavati iznai nove modele, tj. alternativne mjere. 58. Svrha i opravdanje kazni mjere lienja slobode u krajnjoj liniji jeste zatita drutva protiv zloina. Takva svrha bie postignuta samo ako se vrijeme liavanja slobode iskoristi da prestupnik, u najveoj moguoj mjeri, kad bude osloboen, bude ne samo eljan ve i sposoban da ivi potujui zakon, kao i da se stara o svojim potrebama 60.1. Reim izvrenja kazni treba da tei smanjenju razlika koje postoje izmeu ivota u zatvoru i slobodnog ivota, ukoliko te razlike pokau tenju da oslabe smisao za odgovornost kod zatvorenika ili potovanja dostojanstva njegove linosti. Prema Evropskom komitetu za sprijeavanje muenja i neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka, reim za zatvorenike koji izdravaju dugotrajne kazne treba koncipirati tako da na pozitivan i aktivan nain kompenzira prizonizam, gubitak samopotovanja i drutvenih vjetina, kao i otuenost od drutva. Licima koja izdravaju dugotrajne kazne treba omoguiti upranjavanje niza korisnih aktivnosti razliite prirode: - rad153, ukoliko je mogue, prema iskazanom interesovanju,
Zatvorenici koji izdravaju kaznu dugotrajnog zatvora ne mogu se radno angaovati na poslovima van kruga Zavoda, dok ne ponu s korienjem pogodnosti, uz predhodno ispunjenje uslova . Ovim
153

obrazovanje , sport, rekreacija, druenje i izvjesnu slobodu izbora kako e provoditi vrijeme (ime njeguju osjeaj nezavisnosti i line odgovornosti). Psihosocijalna podrka i djelotvorni kontakti sa spoljnim svijetom olakavaju izdravanje dugotrajnih kazni, ali isto tako i pripremaju ova lica za izlazak na slobodu.154

Kazna dugotrajnog zatvora se moe izrei u rasponu od 20 odnosno 25 do 45 godina. Maloljetnim licima se ova kazna ne moe izrei, kao i licima koja u vrijeme izvrenja krivinog djela nisu napuninila 21 godinu ivota.

zatvorenicima se vri kontrola pisama i telefonskih poziva. Takoe, ova lica se svrtavaju u posebne odgojne grupe, s tim da na jednog ogajatelja dolazi 25 zatvo renika; Pravilnik o pogodnostima i godinjem odmoru zatvorenika koji izdravaju kaznu zatvora u zavoda za izvrenje krivinih sankcija i drugih mjera BiH, Slubeni glasnik BiH, br.34/05, 38/06, 11/08, 95/08. 154 Vekovi,V.: Zabrana muenja, Beograd, 2005, str.127

5.5. Kazna doivotnog zatvora Nastala je kao kompromis onih koji su zagovarali smrtnu kaznu i onih koji su bili protiv. Porast tekih krivinih djela, tjera na razmiljanje, da li je potrebno uvoditi ovu kaznu u onim zakonodavstvima gdje je nema, da li su argumenti utemeljeni ili nisu i da li je ova kazna nuna za zatitu graana. Neki od argumenata onih koji zagovaraju kaznu doivotnog zatvora su: - Tee da se ovom kaznom iskazuje velika odlunost drave u suzbijanju kriminaliteta, generalno se jaa povjerenje u pravni poredak, - Udovoljava se kriminalnopolitikim potrebama, - Uvoenje ove kazne otklanjaju se slabe strane kazne dugotrajnog zatvora, - Kazna doivotnog zatvora je na snazi u velikom broju evropskih pravnih drava. Osnovni cilj kazne doivotnog zatvora je odmazda i generalna prevencija . Licima kojima se izrie ova najtea krivina sankcija poslije smrtne kazne, stoji pretpostavka da proces preodgoja i resocijalizacije ne bi postigao svoj cilj. Ova kazna se sprovodi u penolokim ustanovama zatvorenog tipa, i sprovodi se kroz razliite modalitete. Prvi model je kada je ova kazna fiksna i traje za itav ivot osuenog lica. Drugi model, je kada postoji i alternativa, odnosno s protekom odreenog vremena, a u skladu s pokazanim ponaanjima i rezultatima, moe biti i ograniena. Sa stanovita generalne prevencije je opravdan. Trei model, je kada postoji mogunost uslovnog otpusta, koji moe da ima pozit ivnog uticaja na prevenciju, u stimulaciji drugih zatvorenika da budu aktivniji u tretmanu. etvrti model, je mogunost izricanja pomilovanja (postoji znaajna razlika u nekim zemljama kada je u pitanju kazna doivotnog zatvora, npr. veds ka na 10 godina, Njemaka -15, Austrija 20, Italija 24, itd) Neki od argumenata kritiara ove kazne su: - da je kazna doivotnog zatvora iz vie razloga neprihvatljiva (neprihvatljiv je stav da je ovjeku mjesto u zatvoru do kraja ivota), - da je u suprotnosti s naelima pravednosti, - individualizacije u kanjavanju, - ograniavanja krivinopravne prisile, - ograniavanja u opoj i posebnoj prevenciji (nema egzaktnih pokazatelja koliko ova kazna je uticala na smanjenje uope kriminaliteta), - da postoji indikator da je kazna motivirana osvetom kao i generalnom prevencijom, to znai da je iskljuena panja i briga za budunost kanjenika,

ova kazna znai negiranje postizanja ciljeva kazne, na prvom mjestu specijalne prevencije.

Takoe, smatraju da su dovoljne dugotrajne kazne, 20 i 40 godina, te je upitno kako to da i dosadanja najtea kazna 40 45 godina (ovisno od zakonodavstva), nije praktino bila primjenjivana u praksi. Ova kazna, uglavnom, se rijetko izrie (po nekoliko sluajeva u jednoj dravi). Ako se uzme u obzir prosjena starost uinioca tekih krivinih djela ( 30-40 godina) uz kaznu u trajanju od 40 godina, skoro da je ova kazna praktino kazna doivotnog zatvora. Ova kazna je sasvim dovoljna da djeluje na odvraanje od injenja krivinih djela u pravcu ope i specijalne prevencije. Ustanovljenje ove kazne znailo bi negacija povjerenja u mogunost resocijalizacije uinioca krivinog djela. Kaznu doivotnog zatvora predvia i l.77. Rimkog statuta meunarodnog krivinog suda. Ova kazna je predviena za krivina djela viestrukih ubistava, genocida, ratnog zloina, meunarodnog terorizma, narkokriminala i td. Dileme su da li ova kazna treba da bude kao jedina mogua kazna, ili u alternativi s vremenskom kaznom. Takoe, ne treba iskljuiti ni uslovni otpust kojim se do stanovite mjere ublaava otrina doivotnog zatvora. Mogunost uslovnog otpusta jedan je od glavnih argumenata protiv tvrdnji o nehumanosti doivotnog zatvora. Ova kazna ne prua zatvoreniku nikakvu ansu. Svi moderni kazneni zakoni koji poznaju doivotni zatvor predviaju i mogunost uslovnog otpusta, s time da su predpostavke za njegovo odobravanje posebno propisane. Prigovori o nehumanosti ove krivine sankcije se otklanjaju institucijama pomilovanja, amnestije i uslovnog otpusta. U nekim zemljama ne postoje zakonske odredbe na osnovu kojih bi sud mogao odluivati o uslovnom otpustu osoba osuenih na kaznu doivotnog zatvora (Danska, Nizozemska, vedska), pa je takva mogunost vezana za institut pomilovanja.155 Ova kazna zatvoreniku ne prua mogunost povratka meu ljude, a i ne prihvatljiv je stav da se ovjek ne moe nimalo popraviti, korigovati ponaanje uz pomo ustanove, tretmana, pomoi i saradnje porodice i drugih relevantnih institucija, te je u tom segmentu i etiki neprihvatljiva.

155

Svedrovi, M.: Kriminalnopolitika opravdanost promjena kaznenih sankcija s osvrtom na uvoenje doivotnog zatvora i na sustav izricanja kazne, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, str.341 -428, Zagreb, 2003

Na XI meunarodnom kongresu kriminologa (Budimpeta, od 22. do 27.avgusta, 1993.godine) na temu: Doivotni zatvor, istaknuta je dugogodinja aktivnost Ujedinjenih naroda u prevenciji kriminala i tretmanu osuenih osoba (posebno osoba osuenih na dugotrajne kazne zatvora) prema Minimalnim standardnim pravilima za tretman osuenih osoba, koja su usvojena 1955.godine i koja, izmeu ostalog, odreuju da se sve osuene osobe moraju tretirati uz potivanje njihova dostojanstva i vrijednosti njihova ljudskog bia. Od VI kongresa Ujedinjenih naroda (1980.godine) do VIII kongresa Ujedinjenih naroda (1990.godine) u vie navrata zatraeno je od Odbora za prevenciju kriminala i krivino pravosue da ispita zakonske pozicije osuenih na doivotni zatvor te da ispita razliite sisteme za ispitivanje podobnosti osuenih osoba na kazne doivotnog zatvora za njihovo putanje na uslovni otpust. Taj je odbor utvrdio da dugogodinji zatvor, a poglavito doivotni zatvor, ne slue eljenoj svrsi sve dok se ne primijene adekvatne mjere, koje e takve osuene osobe na odgovarajui nain vratiti u tokove socijalnog ivota, narav i senzacionalizam vrste krivinih djela, za koja se izriu kazne doivotnog zatvora, stvaraju loe pretpostavke za progresivne napore na polju kaznene politike. Ono to je najvanije, umnogim zakonskim rjeenjima osobama osuenim na doivotni zatvor ne daju se nikakve garancije, u vezi s tim kada e biti otputene, odnosno hoe li uope biti otputene. Izraz doivotna osuda jedna je od mno gih dvosmislenosti i kontradikcija. On ima razliito znaenje u razliitim zemljama. Premda su neke zemlje usvojim zakonodavstvima propisale privilegije-blagodati za tu najstrou krivinu sankciju, moe se rei da primjena doivotnog zatvora u praksi veo ma mnogo varira. Njegova primjena nije strana ni jednoj pojedinanoj kulturi. Neke zemlje kao Brazil, Kolumbija, Portugal, panjolska i Norveka zamijenile su neodreene kazne potpuno vremenski odreenim kaznama. Osude na doivotni zatvor izriu se na razliite naine. Primjerice, u Francuskoj, Njemakoj, Italiji, Japanu... pravo na izricanje doivotnog zatvora predvieno je za grupu sudija (panel of judges), u Ujedinjenom Kraljevstvu, vicarskoj, Irskoj... presudu na doivotni zatvor moe izrei sudija pojedinac. U Austriji kaznu na doivotni zatvor moe izrei samo porota. Doivotni zatvor bez eventualne mogunosti uslovnog otpusta primjenjuje se u praksi veoma rijetko. Prema Europskom savjetu - Odboru za problem kriminaliteta, politika prevencije kriminala koja prihvaa zadravanje osuenika na doivotni zatvor ak i onda kad on vie nije opasan za drutvo nije spojiva niti s modernim naelima tretmana osuenih za vrijeme izdravanja kazne , niti s idejom reintegracije prijestupnika u drutvo .156 Za problematiku voenja zatvorenika sa doivotnim i ostalim dugotrajnim kaznama od strane zatvorskih uprava, Vijee Evrope, Komitet Ministara je donio Peporuku Rec (2003) 23 koja je usvojena od strane Komiteta ministara 9.0ktobra 2003.godine. Komitet je donio ovu Preporuku smatrajui da izvrenje zatvorskih kazni zahtijeva uspostavljanje ravnotee izmeu ciljeva obezbjeenja sigurnosti, reda i discipline u kaznenim institucijama s jedne strane, te omoguavanje odgovarajuih ivotnih uslova
156

Horvati,., Cvitanovi,L.: Politika suzbijanja kriminaliteta, MUP-RH, Zagreb, 1999.,str. 137.

zatvorenicima aktivnih reima izdravanja kazne i konstruktivnih priprema za putanje na slobodu s druge strane; Zatvorenike treba voditi na nain koji je prilagoen njihovim pojedinanim prilikama, te koji je u skladu sa principima pravde, jednakosti i pravinosti; osvrnuvi se na Rezoluciju o izvrenju dugih kazni zatvora koju su u oktobru 2001. godine usvojili evropski Ministri pravde na svojoj 24. konferenciji odranoj u Moskvi; smatrajui da je ukidanje smrtne kazne u dravama lanicama rezultiralo poveanim brojem izreenih doivotnih kazni zatvora; izraavajui zabrinutost zbog poveanja broja i duine dugotrajnih kazni u mnogim zemljama, to doprinosi pretrpanosti u zatvorima te moe imati tetnog ut icaja po efikasnost i humano postupanje sa zatvorenicima; imajui na umu da bi primjena principa sadranih u Preporuci br. R (99) 22 koja se odnosi na pretrpanost u zatvorima i poveanje zatvorske populacije, kao i priskrbljivanje odgovarajueg broja osoblja i opreme u zatvorskim upravama smanjilo u znaajnom obimu probleme uprave,a koji se odose na dugotrajne kazne zatvora, te da bi to omoguilo sigurnije i bolje uslove u zatvoru; smatrajui da zakonska regulativa i praksa koji se odnose na voenje zatvorenika sa dugim i doivotnim kaznama trebaju biti u skladu sa zahtjevima sadranim u Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima i precedentnom pravosuu organa kojima je povjerena provedba Konvencije; imajui na umu znaaj principa sadranih u prethodnim preporukama, te posebno: - Preporuku br. R (82) 16 o zatvorskom dopustu; - Preporuka br. R (82) 17 koja se odnosi na uvanje u zatvoru i tretman opasnih zatvorenika; - Preporuku br. R (84) 12 koja se odnosi na zatvorenike strane dravljane; - Preporuku br. R (87) 3 o Evropskim zatvorskim pravilima; - Preporuku br. R (87) 20 o reakcijama drutva na maloljetniku delinkvenciju; - Preporuku br.R (89) 12 o obrazovanju u zatvorima; - Preporuku br. R (92) 16 o Evropskim pravilima o sankcijama i mjerama u zajednici; - Preporuku br. R (97) 12 o osoblju koje radi na implementaciji sankcija i mjera; - Preporuka br. R (98) 7 o etikim i organizacionim aspektima zdravstvene zatite u zatvorima; - Preporuka br. R (99) 22 o prenatrpanosti u zatvorima i poveanju broja zatvorske populacije; - Preporuka br. R (2000) 22 o unaprijeenju primjene Evropskih pravil a o sankcijama i mjerama u zajednici; - Preporuka br. R (2003) 22 o uslovnom otpustu,.preporuuje vladama drava lanica:

da se rukovode principima sadranim u dodatku ove preporuke u svojim zakonima, smjernicama i praksi koje se odnose na voenje zatvorenik a sa dugim i doivotnim kaznama; osigurati da se ova preporuka i pratei izvjetaj distribuiraju to je ire mogue.

Dodatak Preporuci Rec (2003) 23 Definicija zatvorenika sa doivotnom i dugotrajnom kaznom 1. U skladu sa Preporukom, smatrae se da je zatvorenik sa doivotnom kaznom onaj koji slui kaznu doivotnog zatvora. Zatvorenik sa dugotrajnom kaznom je onaj koji slui kaznu ili kazne zatvora u ukupnom trajanju od pet ili vie godina. Opi ciljevi 2. Ciljevi kod voenja zatvorenika sa doivotnim i ostalim dugotrajnim kaznama bi trebali bi biti sljedei: osigurati da zatvori budu sigurna i bezbjedna mjesta za ovakve zatvorenike i za sve one koji rade sa njima ili im dolaze u posjetu; - preduprijediti tetne uinke dugotrajnog ili doivotnog zatvora; - poveati i poboljati mogunosti da se ovi zatvorenici uspjeno resocijaliziraju u drutvu i da, nakon putanja na slobodu, vode ivot u skladu sa zakonima. Opi principi u voenju zatvorenika sa doivotnim i dugotrajnim kaznama 3. Treba uzeti u obzir postojanje razliitih osobnih karakteristika meu zatvorenicima na doivotnu i dugotrajnu kaznu zatvora i voditi rauna o njima u cilju sainjavanja pojedinano prilagoenih planova za izvrenje kazne (princip individualizacije). 4. ivot u zatvoru treba biti organiziran tako da se priblii to je vie mogue stvarnosti ivota u drutvenoj zajednici (princip normalizacije). 5. Zatvorenicima treba dati mogunost da preuzimaju linu odgovornost u svakodnevnom ivotu u zatvoru (princip odgovornosti). 6. Treba napraviti jasnu razliku izmeu rizika koji predstavljaju zatvorenici sa doivotnim i ostalim dugotrajnim kaznama za vanjsku drutvenu zajednicu, za sebe same, za druge zatvorenike, te za one koji rade u zatvoru ili dolaze u posjetu (princip sigurnosti i osiguranja). 7. Treba razmotriti mogunost da se izbjegne segregacija zatvorenika sa doivotnim i dugotrajnim zatvorskim kaznama od ostalih samo na osnovu njihove kazne. (princip nesegregacije). 8. Pojedinani planovi za voenje zatvorenika sa doivotnim i dugotrajnim kaznama trebaju imati za cilj da osiguraju postepeno napredovanje u okviru zatvorskog sistema (princip napredovanja). Planiranje kazne 9. Kako bi se postigli opi ciljevi i ispotovali gore pomenuti principi, treba izraditi sveobuhvatne planove kazni za svakog pojedinanog zatvorenika. Ove planove treba pripremiti i izraditi uz aktivno uee zatvorenika, koliko god je to mogue, i posebno kako se blii kraj odsluenje kazne, u bliskoj saradnji sa slubama koje vre nadzor nakon putanja na slobodu i ostalim relevantnim organima vlasti.

10. Planiranje kazne treba obuhvaati procjenu rizika i potreba svakog zatvorenika i ti planovi se trebaju koristiti kako bi se obezbijedio sistematian pristup: - poetnom rasporeivanju zatvorenika; - napredovanju kroz zatvorski sistem od vie ka manje ograniavajuih uslova boravka u zatvoru, s tim da, u idealnom sluaju, u konanoj fazi zatvorenik boravi u otvorenim uslovima, po mogunosti u drutvenoj zajednici; - uestvovanju u radu, obrazovanju, obuci i drugim aktivnostima koje obezbjeuju svrsishodnu upotrebu vremena provedenog u zatvoru i poveava ju anse za uspjenu resocijalizaciju nakon putanja na slobodu; - intervencijama i ueu u programima oblikovanim tako da kontroliraju rizik i razrijeavaju potrebe kako bi se reduciralo problematino ponaanje i vjerovatnost ponovnog injenja krivinih dijela nakon putanja na slobodu; - uestvovanju u aktivnostima u slobodno vrijeme i drugim aktivnostima kako bi se sprijeili ili neutralizirali tetni uinci dugotrajnog boravka u zatvoru; - uslovima boravka i mjerama nadzora koje vode takvom nainu ivota koji je u skladu sa zakonima i prilagoavanju uslovima ivota u drutvenoj zajednici nakon uslovnog otpusta. 11. Planiranje kazne treba poeti to je ranije mogue nakon prijema u zatvor, a planove treba revidirati u redovnim intervalima i po potrebi modificirati. Procjene rizika i potreba 12. Zatvorska uprava treba obaviti paljivu procjenu kako bi se utvrdilo da li pojedinani zatvorenici predstavljaju rizik po sebe i po ostale. Raspon procijenjenih rizika treba obuhvatiti rizik od samopovrijeivanja, povreda nanesenih drugim zatvorenicima, povreda osobama koje rade u zatvoru ili ga posjeuju ili teta nanesenih zajednici, te vjerovatnou bijega ili poinjavanja nekog drugog ozbiljnog prestupa tokom boravka na dopustu ili putanja na slobodu. 13. Kod procjene potreba, treba nastojati identificirati one osobne potrebe i karakteristike koje su povezane sa prestupima koje je poinio zatvorenik i njegovim tetnim ponaanjem ('kriminogene potrebe'). Do najveeg mogueg stepena treba razrijeiti te kriminogene potrebe kako bi se smanjili prestupi i tetno ponaanje zatvorenika, kako tokom boravka u zatvoru tako i nakon putanja na slobodu. 14. Prvobitnu procjenu rizika i potreba treba obaviti obueno osoblje i po mogunosti to treba obaviti u centru za procjene. 15. a/ Treba koristiti moderne instrumente procjene rizika i potreba kao smjernice za donoenje odluka o izvrenju doivotnih i dugotrajnih kazni. b/ Poto instrumenti procjene rizika i potreba uvijek imaju odreeni stepen greaka, nikada ih ne treba koristiti kao jedini metod za sticanje saznanja na kojima se zasniva donoenje odluka, te ih treba dopuniti drugim oblicima procjene. c/ Sve instrumente procjene rizika i potreba treba evaluirati tako da se upoznaju njihove prednosti i slabosti. 16. Poto ni opasnost ni kriminogene potrebe nisu u sutini stalne karakteristike, obueno osoblje treba povremeno ponavljati procjenu rizika i potreba, kako bi se ispunili zahtjevi planiranja kazne ili kada se ukae potreba.

17. Procjena rizika i potreba treba uvijek biti povezana sa upravljanjem rizicima i potrebama. Ove procjene stoga trebaju pruiti informacije pri izboru odgovarajuih intervencija ili pri modificiranju ve postojeih intervencija. Osiguranje i sigurnost u zatvoru 18.a/ Odravanje discipline u zatvoru treba se zasnivati na dinaminoj sigurnosti, to znai da osoblje mora razvijati pozitivne odnose sa zatvorenicima. Oni se zasnivaju na vrstini i pravinosti, udruenim sa razumijevanjem njihove line situacije i bilo kojeg rizika koji predstavljaju pojedinani zatvorenici. b/ Kada se koristi tehnika oprema, kao to su alarmi i unutranji video nadzor, ova oprema uvijek treba sluiti kao dodatno sredstvo metodama dinamike sigurnosti. c. U okviru nunih granica sigurnosti, treba zabraniti rutinsko noenje oruja, ukljuujui vatreno oruje i policijske palice, osobama koje su u kontaktu sa zatvorenicima unutar kruga zatvora. 19.a/ Zatvorski reim treba biti organiziran tako da omoguuje fleksbilno reagiranje na promjene zahtjeva u pogledu sigurnosti i osiguranja. b/ Rasporeivanje u odgovarajui zatvor ili zatvorski paviljon treba se zasnivati na sveobuhvatnoj procjeni rizika i potreba, te na znaaju koji ima smjetanje zatvorenika u takvo okruenje koje e, uvaavajui pritom njihove potrebe, vjerovatno smanjiti svaku mogunost rizika koji oni predstavljaju. c/ Posebni rizici i izuzetne okolnosti, ukljuujui i zahtjeve samih zatvorenika, mog u uiniti neophodnim neki oblik segregacije pojedinanih zatvorenika. Treba uloiti intenzivne napore da se izbjegne segregacija ili, ako se ve mora koristiti, da se smanji njeno trajanje. 20.a/ Odjeljenja sa najveim stepenom sigurnosti treba koristiti samo kao krajnje rjeenje, a razmjetaj u takva odjeljenja treba biti podvrgnut redovnoj reviziji. b/ Unutar odjeljenja sa najviim stepenom sigurnosti, u zatvorskom reimu bi trebalo praviti razliku izmeu naina postupanja sa zatvorenicima kod kojih postoji izuzetan rizik od bijega ili od opasnosti koju mogu predstavljati ako, zaista, i uspiju u bijegu i naina postupanja prema onima koji predstavljaju rizik za druge zatvorenike i/ili one koji rade u zatvoru ili ga posjeuju. c/ Uz dunu panju, koja se posveuje ponaanju zatvorenika i zahtjevima sigurnosti, zatvorski reim u odjeljenjima sa najviim stepenom sigurnosti treba imati za cilj da stvori oputenu atmosferu, omogui meusobno druenje zatvorenika i slobodu kretanja unutar odjeljenja i ponudi itav spektar aktivnosti. d/ Voenje opasnih zatvorenika treba se rukovoditi principima sadranim u Preporuci br. R (82) 17 o uvanju u zatvoru i tretmanu opasnih zatvorenika. Sprijeavanje tetnih uinaka doivotnih i dugotrajnih kazni 21. Kako bi se sprijeili i neutralizirali tetni uinci doivotnih i dugotrajnih kazni, zatvorska administracija treba: -osigurati da se na poetku sluenja kazne, te i kasnije po potrebi, zatvorenicima objasne zatvorska pravila i obiaji, njihove dunosti i prava; -dati zatvorenicima mogunost vlastitog izbora u to je mogue vie pitanja u vezi svakodnevnog ivota;

-ponuditi odgovarajue fizike uslove i mogunosti za tjelesnu, intelektualnu i emotivnu stimulaciju; -ponuditi prijatan dizajn zatvorskih prostora, namjetaja i dekorativnih elemanata, ugodan za korisnike. 22. Treba uloiti posebne napore kako bi se sprijeilo prekidanje porodinih veza. U tom smislu: -zatvorenike treba rasporediti, u najveoj moguoj mjeri, u zatvore koji se nalaze u blizini njihovih porodica ili blie rodbine; -pisma, telefonski pozivi i posjete trebaju biti dozvoljeni to je mogue ee i uz to vee potivanje privatnosti. Ukoliko bi takva rjeenja ugroavala sigurnost ili osiguranje, ili ukoliko je to opravdano procjenom rizika, kod ovih kontakata mogu se primijeniti razumne mjere sigurnosti, kao to su nadzor prepiske, te pretresi prije i nakon posjeta. 23.a/ Takoe, treba njegovati i ostale vidove komunikacije sa vanjskim svijetom, kao to su novine, radio i televizija i vanjski posjetioci. b. Posebne napore treba uloiti kako bi se omoguili razliiti oblici zatvorskog dopusta, ukoliko je potrebno pod pratnjom, uzimajui u obzir principe navedene u Preporuci br. R (82) 16 o zatvorskim dopustima. 24. Zatvorenicima bi trebale biti omoguene odgovarajue konsultacije, pomo i podrka kako bi: -shvatili i u sebi izali na kraj sa svojim prestupima, tetom priinjenom rtvama i svim osjeanjima krivice vezanim uz to; -se smanjio rizik od samoubistva , posebno odmah nakon donoenja presude; -se suzbijali tetni uinci dugotrajnog boravka u zatvoru, kao to su institucionalizacija, pasivnost, smanjen nivo samopotovanja i depresija. Posebne kategorije zatvorenika sa doivotnim i ostalim dugotrajnim kaznama 25. Zatvorske vlasti tebaju biti svjesne mogunosti repatrijacije zatvorenika koji su strani dravljani, kako je propisano Evropskom konvencijom o premjetaju osuenih osoba ili bilateralnim dogovorima sa odreenom dravom. Strani dravljani bi trebali biti obavijeteni o ovim mogunostima. Ukoliko repatrijacija nije mogua, zatvorska uprava i praksa se trebaju rukovoditi principima iz Preporuke br. R (84) 12 o zatvorenicima stranim dravljanima. 26. Treba uloiti napore kako bi se zatitile ugroene kategorije zatvorenika od prijetnji i maltretiranja drugih zatvorenika. Ukoliko je neophodno zatitno odvajanje kako bi se zatitili od drugih zatvorenika, treba izbjegavati potpunu izolaciju i obezbijediti sigurno i pozitivno okruenje. 27.Treba poduzeti aktivnosti kako bi se omoguilo rano i specijalistiko dijagnosticiranje zatvorenika koji su duevno poremeeni, ili su to postali, i obezbijediti im odgovarajue lijeenje. Treba slijediti smjernice date u Preporuci br. R (98) 7 koje se odnose na etike i organizacione aspekte zdravstvene zatite u zatvorima. 28. Starijim osobama treba pruati pomo kako bi odravali dobro fiziko i psihiko zdravlje. U tom smislu, zatvorska uprava treba obezbijediti: -pristup odgovarajuim dijagnostikim i lijenikim uslugama; -mogunosti za rad, vjebu i druge aktivnosti koje odgovaraju fizikim i psihikim sposobnostima datog zatvorenika; -dijetetske obroke, uzimajui u obzir njihove posebne potrebe.

29.a/ Kako bi se zatvorenicima sa fatalnim dijagnozama omoguila dostojanstvena smrt, treba razmotriti mogunost otpusta iz zatvora tako da mogu koristiti njegu i doekati smrt izvan zatvora. U svakom sluaju, zatvorska uprava treba uiniti sve to je u njenoj moi kako bi se ovim zatvorenicima i njihovim porodicama omoguila odgovarajua podrka i njega. b/ Takoe, treba pruiti odgovarajuu pomo kako bi se pomoglo ovim zatvorenicima u vezi praktinih detalja, kao to su na primjer sainjavanje oporuke, nain sahrane itd. 30.a/ Poto ene zatvorenice obino sainjavaju relativno malu manjinu meu onima koji slue dugotrajnu ili doivotnu kaznu, planiranje njihovih pojedinanih kazni treba paljivo razmotriti kako bi se odgovorilo na njihove posebne potrebe. b/ Posebne napore treba uloiti u radu sa zatvorenicama kako bi se: -izbjegla drutvena izolacija tako to bi bile to je mogue vie u drutvu sa ostalim zatvorenicama; -obezbijediti posebne usluge zatvorenicama koje su bile rtve fizikog, psihikog ili seksualnog zlostavljanja. c/ Majkama, koje slue doivotnu ili dugotrajnu kaznu, ne treba uskratiti mogunost boravka sa djecom samo zbog vrste njihove kazne. Ukoliko mala djeca ostaju sa svojim majkama, zatvorska uprava treba obezbijediti odgovarajue uslove. 31. Posebnu brigu i panju u voenju treba posvetiti posebnim problemima koje predstavljaju zatvorenici za koje je vjerovatno da e provesti ostatak ivota u zatvoru. Konkretno, plan njihove kazne treba biti dovoljno dinamian i treba im omoguiti uee u svrsishodnim aktivnostima i odgovarajuim programima koji obuhvaaju intervencije i psihosocijalne usluge oblikovane tako da im pomognu da prebrode kaznu. 32.a/ Maloljetni zatvorenici, koji slue dugotrajne kazne zatvora, trebaju boraviti samo u institucijama ili odjeljenjima koja su oblikovana prema njihovim posebnim potrebama. b/ Reimi i planiranje kazne za ove maloljetnike trebaju se rukovoditi relevantnim principima iznesenim u Konvenciji Ujedinjenih nacija o pravima djeteta, te u Preporuci br. R (87) 20 o reakcijama drutva na maloljetniku delikvenciju, te obratiti posebnu panju na: -obezbjeenje odgovarajueg obrazovanja i kolovanja; -potrebu odravanja bliskog kontakta sa njihovim roditeljima i porodicom; -obezbjeenje odgovarajue podrke i savjetodavnih smjernica u njihovom emocionalnom razvoju; -dostupnost odgovarajuih sportskih i slobodnih aktivnosti; -paljivo planiranje prelaska iz maloljetnikog reima u reim za odrasle osobe, obraajui dunu panju linom razvoju maloljetnika. Upravljanje reintegracijom zatvorenika sa doivotnim i dugoronim kaznama u drutvu 33. Kako bi se zatvorenicima sa dugotrajnim i doivotnim kaznama omoguilo da prevaziu poseban problem koji im predstavlja prelazak sa dugotrajnog boravka u zatvoru na ivot osobe u drutvenoj zajednici koja potuje zakon, njihov otpust treba pripremati dugo unaprijed, obraajui posebnu panju na: - potrebu za specifinim planovima prije i poslije putanja na slobodu koji se odnose na odgovarajue rizike i potrebe;

- sa dunom panjom uzeti u obzir mogunost putanja na slobodu i nastavka nakon putanja na slobodu svih programa, intervencija ili tretmana kroz koje su prolazili tokom boravka u zatvoru; - potrebu za postizanjem bliske saradnje izmeu zatvorske uprave i organa koji vre nadzor nad zatvorenicima nakon putanja na slobodu, te socijalnih i medicinskih slubi. 34. Pri odobravanju i izvravanju uslovnog otpusta zatvorenika sa doivotnim i ostalim dugotrajnim kaznama treba se rukovoditi principima navedenim u Preporuci Rec (2003) 23 o uslovnom otpustu. Zatvorenici vraeni sa uslovnog otpusta 35. Ukoliko se, nakon to mu se ukine uslovni otpust, zatvorenik sa doivotnom ili dugotrajnom kaznom vrati u zatvor, treba i dalje slijediti gore nabrojane principe. Posebno bi trebalo obaviti dodatnu procjenu rizika i kriminogenih potreba i tu procjenu koristiti za prikladno rasporeivanje zatvorenika i izbor odgovarajueg tretmana i intervencija, s ciljem da se zatvorenik pripremi za to ranije ponovno razmatranje mogunosti njegovog otpusta i resocijalizacije u zajednici. Osoblje 36. Openito, kod upoljavanja, izbora, obuke, radnih uslova i premjetanja, kao i profesionalnog ponaanja osoblja koje radi sa zatvorenicima sa doivotnim i ostalim dugotrajnim kaznama, treba se rukovoditi principima sadranim u Preporuci br. R (97) 12 o osoblju koje radi na izvrenju sankcija i mjera. 37.a/ Poto se osoblje koje radi sa zatvorenicima sa doivotnim i ostalim dugotrajnim kaznama u svom radu susree sa posebnim potekoama koje predstavljaju ovi zatvorenici, oni bi trebali proi posebnu obuku koja je neophodna za obavljanje njih ovih dunosti. b/ Osoblje bi posebno trebalo biti obueno da u potpunosti shvati ta je to dinamika sigurnost tako da ovaj pristup moe koristiti u obavljanju svojih dunosti. c/ Vie, specijalistiko i nadzorno osoblje treba povrh toga biti obueno da vri nadzor i prua pomo osoblju na osnovnom nivou u pogledu koritenja metoda dinamike sigurnosti. 38. Imajui na umu povean rizik, da zatvorenici koji slue dugotrajne kazne izmanipuliraju osoblje, treba podsticati mobilnost i rotacije osoblja. 39. Treba organizirati redovne sastanke i diskusije izmeu razliitih kategorija osoblja , kako bi se postigla dobra ravnotea izmeu suosjeajnog razumijevanja za probleme zatvorenika i vrste i odlune kontrole. Istraivanja 40. Istraivanja o uincima doivotnih i dugotrajnih kazni treba obavljati uz poseban osvrt na ulogu koju igraju faktori koji suzbijaju tetne uinke i unaprijeuju konstruktivno prilagoavanje na ivot u zatvoru. 41. Treba provoditi i objavljivati rezultate istraivanja kojima je cilj ev aluirati efikasnost programa za bolje prilagoavanje zatvorenika na ivot u drutvenoj zajednici nakon putanja na slobodu.

5.6. SMRTNA KAZNA Najtea kazna koju sud moe izrei je smrtna kazna.157. Smrtna kazna spada u tzv. kazne eliminacije jer se ovom kaznom uinioc krivinog eliminie da ne bi ponovio krivino djelo. Smrtna kazna (poena capitalis) je naziv za krivinopravnu sankciju ije izvrenje za posljedicu ima smrt osuenika. Smatra se najstarijom institucijom krivinog prava jer je dugo vremena bila jedino sredstvo reda i zakona. Razvojem alternativa smrtnoj kazni, stvorili su se uslovi za ukidanje smrtne kazne, iji su pioniri bili liberalni mislioci pod uticajem prosvjetiteljskih ideja o prirodnom pravu koje je ukljuivalo i pravo na ivot. Postojanje smrtne kazne se smatra vrhuncem sredstava zastraivanja, do perfekcije, kao i nemo pravosudnog sistema. Moe se rei da ne postoji niti jedan problem u krivinom pravu za koji su zainteresirani ljudi razliitih profila, ne samo pravnika, kriminologa, psihologa, etiara, ljekara, filozofa, vjerskih slubenika i drugih pojedinaca i institucija, obzirom da je ovjek predmet njihovog prouavanja. Ima li pravo drava da oduzme ivot ovjeku? ivot ovjeka, naroito njegov nastanak i zavretak, predstavljaju dvije najznaajnije take, kada se radi o ovjeku kao ivom biu.158 Smrtna kazna je moralno protivurjena, jer mi najpre kaemo da je ivot najdragoceniji ovjekov posjed, a zatim da smo kadri i to da mu oduzmemo. Civilizacija koja moe programski da se lii neega (ivota) na emu poiva je civilizacija smrti. Zastraivanje osuenika smrtnom kaznom moe imati pozitivne rezultate, u generalnoj prevenciji, u onom stepenu u kojem on smatra da e biti i izvrena, obzirom da se u najveem broju sluajeva ne izvrava. Smrtna kazna predstavlja krajnju i najstroiju kaznu koja je predviena u odreenim pravnim sistemima. Svako javno izvrenje smrtne kazne je poniavajue. Poseban sluaj predstavlja fenomen hodnika smrti. U nekim dravama, naroito onima koje primenjuju anglosaksonsko obiajno pravo, kao na primer SAD i Jamajka, osuenici na smrt godinama pa i decenijama, u posebnim zatvorskim krilima (hodnicima smrti), ekaju na izvrenje kazne, koje se odlae iz raznih razloga, ukljuujui i korienje raznovrsnih pravnih lijekova. Ovakvo neprekidno iekivanje smrti je psihiki nepodnoljivo i sve se ee smatra povredom ljudskih prava osuenika. Problemi koji nastaju zbog dugog odlaganja izvrenja smrtne kazne teko su r jeivi.

Protokol 6 Evropske Konvencije o ljudskim pravima, odnosi se na nastojanje ukinua smrtne kazne, a od potpisnika Protokola zahtijeva da ukinu smrtnu kaznu. 158 Cejovi,D.: Krivino pravo, opti dio, Nauna knjiga , Beograd, 1987, str.386-387
157

Da bi se skratile muke zatvorenika ponekad se insistira na njegovom to brem pogubljenju.To opet ograniava njegovo pravo da koristi pravne lijekove. Najbolji nain da se izbegne fenomen hodnika smrti jeste ukidanje smrtne kazne. Kada se izvodi tajno smrtna kazna, kod mladih ljudi, posebno nezrelih, sugestibilnih i mladih, imitativno se tada pokazuje kao detonator novih zloina i asocijalnog ponaanja. Sa etikog gledita, smrtna kazna je nonsens jer jedne treba ubiti kako bi se drugi vaspitali, to se ni pravno, niti etiki ne moe prihvatiti.159 Kroz historiju je koriena u svim drutvima, a veliki dio tih drutava ju je zadrao i danas.Smrtna kazna nije samo pravni, ve i etiki, psiholoki, socioloki, medicinski problem i dr. Sa filozofskog i humanistikog stajalita dravi se osporava pravo da raspolae ivotima graana, da tim inom pokazuje nepovjerenje u svoje graane, pokazuje svoju nemo i nesposobnost da koriguje i popravi njihovo ponaanje (to je prirodno pravo svakog ovjeka) i da nije u skladu s preventivnom funkcijom kazne itd. 5.6.1. Naini izvrenja smrtne kazne kroz historiju Naini kroz historiju se razlikuju historijski i teritorijalno.Stav prema ovom nainu kanjavanja se mijenjao od toga da se opravdava kao sredstvo borbe protiv kriminaliteta (retributivni pravac) do zalaganja da se smrtna kazna ukine (abolicionistiki pravac). Smrtna kazna postojala je u Hamurabijevom zakoniku, u Starom zavjetu, Manuovom zakoniku,u Nojevom prokletstvu Hamovog potomstva, u Avesalomovom grijehu prema svom ocu Davidu, u Mojsijevoj pjesmi, u Aristotelovom, Platonovom i miljenju Tome Akvinskog. Ona je postojala i u rimokatolikim doktrinama. Ova kazna jo uvijek traje. U antikoj Kini, osuenici su bivali rastrgnuti uz pomo 4 ili 5 konja, to predstavlja najsuroviji vid metoda egzekucije. U Starom Rimu su na osuenike putali grupu krvolonih pasa, lavova i drugih ivotinja. Takoe su koristili iznimno poniavajuu i okrutnu metodu razapinjanja na krst odbjeglih robova, kriminalaca bez rimskog dravljanstva,pobunjenike kao i Hriana zbog monoteistike religije. Smrtnu kaznu je provodila obino jedna, samo za taj posao odreena osoba ,tzv. krvnik. U srednjem vijeku smrtne kazne nisu bile rijedak sluaj. Uz dva svejedoka izvravane su smrtne kazne nakon iskonstruiranog suenja vjerskog karaktera. Najee su krivci bile ene (optuene da su vjetice, edomorke) koje su spaljivane na lomai, mukarci obiljeeni kao jeretici, poznati mislioci (ordano Bruno, lien ivota zbog naunih tvrdnji) U toku Francuske revolucije (1792.godine) uvedena je giljotina, na kojoj je odrubljeno

159

Vrlo negativne reakcije kod stanovnitva itavog svijeta je izazvala egzekucija svirepim oblikom smaknua nad irakim diktatorom Sadamom Huseinom

mnogo poznatih glava (Maksimilijan Robespjer, jedan od voa revolucije). Kasnije se izvrava strijeljanjem, rjee vjeanjem, egzekucijom u gasnoj komori, smrtonosno m injekcijom, sistemom elektrokucije. Neke metode izvrenja smrtne kazne slue poniavanju optuenika, druge se smatraju asnima, kao npr. strijeljanje u vojsci. Smrtna kazna je izrijekom ukinuta od strane Vijea Evrope protokolom br. 6. uz Konvenciju za zatitu ljudskih prava i temeljnih sloboda. Prve zemlje koje su ukinule smrtnu kaznu su bile Njemaka i Kostarika. Smrtna kazna postoji u jo 68 drava diljem svijeta dok je u Europskoj Uniji zabranjena tako da niti jedna lanica EU nema smrtnu kaznu kao moguu presudu. EU je jedna od vodeih u svijetu koja se aktivno i snano bori za ukidanje smrtne kazne. Prve zemlje koje su ukinule smrtnu kaznu su bile Njemaka i Kostarika.Takoer nema je u Australiji, Kanadi i Novom Zelandu. U Republici Hrvatskoj smrtna je kazna ukinuta Boinim Ustavom 1990. godine. U Bosni i Hercegovini smrtna je kazna ukinuta 1998. godine. Smrtna kazna u Srbiji je ukinuta 2002.godine u prvom paketu prilagoavanja zakonima Evro pske Unije. U Evropi je smrtna kazna stavljena van zakona s dva protokola u Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima. Bjelorusija je jedina evropska zemlja koja ima smrtnu kaznu. Pogubljenja maloljetnika se obavljaju u osam zemalja: Kina, Demokratska Republika Kongo, Pakistan, Jemen, Saudijska Arabija, Nigerija, Iran i SAD. Meunarodne nor me zabranjuju kanjavanje smru osobe koje imaju manje od 18 godina u vreme izvrenja zloina. Smrtna kazna u Kini se izvrava pucanjem u potiljak. Kazna se vri grupno. U zemljama islamskog svijeta zadrala se tradicionalna smrt kamenovanjem. Najee se primjenjuje nad uiniocima seksualnih delikata. U 1998. smrtna kazna izreena je u 78 drava sa 3.899 sluajeva , a izvrena u 1.625 sluaja; od 184 lanice UN samo je 48 ukinulo smrtne kazne. (Primjer Oklahoma, je peta drava u SAD koja je uvela smrtnu kaznu i za seksualne zloine, slian zakon donijela je i Juna Karolina, Luizijana, Florida, Montana). Npr: Prema Iranskom zakonu, djeaci mogu biti kanjeni smrtnom kaznom ako su stariji od 15 godina, a djevojice ako su starije od devet godina, iako se kazna obino izvrava kad osueni napune 18 godina. Smrtne kazne u Iranu su veoma prisutne, primjera radi u 2006.godine, izvjetaj Amnessty International, govori da je objeeno 177 ljudi, najee zbog silovanja, ili verca. U SAD-a, iji je sistem kanjavanja drakonski u odnosu na evropske i druge zemlje, s pet i do 12 puta duima zatvorskim kaznama za ista krivina djela, smrtna kazna jo uiva veinsku podrku javnosti. Od 50 amerikih saveznih drava, smrtna kazna se trenutno ne primjenjuje u 13, te u u Okrugu Kolumbija (Vaington) i u pet autonomnih teritorija SAD.

Kamenovanje

Porijeklo ustanove kamenovanja treba traiti u instinktivnom, nasilnom izrazu bijesa javnosti. Radi se o kazni koja se pominje u Tori, a karakteristina je za onovremenu semitsku kulturu. Kamenovanje se, u Tori, esto propisuje kao nain smaknua. Kao relikt vindicta publica, kamenovanje, onako kako je propisano u Tori, predvia aktivno uee itave populacije. Narod zasipa krivca kamenjem sve dok ne umre. Rabini su, ini se, smatrali da je klasino kamenovanje in neprimjeren njihovom vremenu te su se potrudili da cijelu proceduru uine manje brutalnom. Po rabinskoj interpretaciji umjesto da narod ubije osuenu osobu zasipajui je kamenjem, smrt treba biti izazvana guranjem osuenika (sa odreene visine) kako bi pao na kamenu povrinu. Nadalje, po rabinskim uputama, ovo mjesto ne bi smjelo biti previsoko (kako tijelo ne bi bilo unakaeno padom) niti bi smjelo biti prenisko (kako bi bilo izbj egnuto mrcvarenje te kako bi se osigurala trenutna smrt), a zatim narod kamenjem, zapravo, zasipa le. Jo se koristi u Afganistanu i Iranu. Jedna od inaica je i zakopavanje osuenog kraj zida koji se potom rui na njega. Razapinjanje na kri Primjenjivali su ga jo Feniani, Perzijanci i Kartaani. U grkorimskom svijetu to je bila kazna za robove i najvee zloince. Razapinjanje na kriu je dokaz rimske okrutnosti, bez obzira to nije izum Rimljana. Razvojem kranstva, primjenjivanje te kazne se prorijedilo zbog simbolike Kristove patnje. Nabijanje na kolac Tehnika nabijanja na kolac je specifina: tap se zaotri (ali ne smije biti preotar da kanjenik ne umre od oka), a vrh zaulji i nabija se mukarcima kroz analni, enama kroz vaginalni otvor dok ne izae kroz usta, prsa ili trbuh. Kanjeniku se na taj nain znaajno ne povrijedi niti jedan vitalni organ tako da ne umre odmah , umiranje je trajalo katkad i tjednima. Spaljivanje na lomai Sveta inkvizicija usvojila metodu spaljivanja na lomai tako da se doslovno ispotuje reenica iz kanonskog prava (Tourski koncil): "Crkva prezire prolijevanje krvi".

Vjeanje U srednjem vijeku, smrt vjeanjem bila je najsramotniji nain umiranja, tik uz bok spaljivanja vjetica na lomai. Dok je spaljivanje ostalo u povijesti, vjeanje je jo uvijek u praksi. Kao i neki drugi naini usmrivanja, praksa vjeanja se vremen om mjenjala tako da postoje etiri osnovne metode. Kratki pad - obavlja se tako da se osuenika postavi na konja, ili neko vozilo s uetom oko vrata. Vozilo se odmakne ostavljajui osuenika da visi na uetu. Smrt je spora i bolna i nastupa kao posljedica guenja. Vjeanje suspenzijom - slina metoda, s time da su sama vjeala pomina. Ova se metoda ternutno koristi u Iranu, gdje se pomine dizalice koriste da bi se podiglo osuenika u zrak. Standardni pad - predstavlja napredak u odnosu na kratki pad jer se vrat slomi u kratkom roku, uzrokujui trenutnu paralizu i vjerovatno gubitak svijesti. Dugi pad - uveden je 1872 godine kao znanstveni napredak u odnosu na standardni pad. Umjesto da svaki osuenik pada s iste standardne udaljenosti, teina osobe je koritena pri izraunu duljine pada, tako da ona bude dovoljna za trenutno slamanje vrata. Meutim, ova metoda je ponekad rezultirala odrub ljivanjem glave, kao u poznatom sluaju Black Jack Toma Ketchuma u New Meksiku 1901. Odrubljivanje glave Izvrava se maem. Spominje se u Tori, zadrava u Talmudu. U Srednjem vijeku bilo je vezano uz kraljeve koji su mogli propisati tu kaznu ak i za uvredu kraljevskog roda. Jo se izvrava u Saudijskoj Arabiji i Iraku. Giljotina Giljotina je mehanika sprava na kojoj su se izvravala pogubljenja odsijecanjem glave osuenika. Karakteristina je po velikom i tekom nou koji se sa visine sputao na potiljek rtve i odsijecao joj glavu. Giljotina je obiljeila jedan dio povijesti Francuske, od Francuske revolucije pa sve do 1977. godine kada je izvreno zadnje pogubljenje ovom zastraujuom spravom. Ideju o upotrebi giljotine, kao naina humanijeg izvrenja smrtne kazne predloio je Joseph-Ignace Guillotin, francuski lijenik i zastupnik u Francuskoj narodnoj skuptini koji je toj skuptini i predloio da se sprava uvede u upotreburabu prilikom pogubljenja osuenika, sve u svrhu to humanijeg izvrenja egzekucije.

Najee izvravana smrtna kazna je u Kini primjer., 2004.godine, izvreno vie od 3 160 400 smrtnih kazni. Prvih 12 zemalja u svijetu po broju smrtnih kazni i uestalost po podacima Amesty International (svjetska organizacija za zatitu ljudskih prava): Elektrina stolica U Americi se za egzekuciju najee upotrebljava elektrina stolica. Nju je oko 1880.godine konstruisao Edison (pronalaza sijalice), a radi na principu proputanja struje od nekoliko hiljada volti kroz ljudsko telo. U poslednje vrijeme u svijetu se sve vie koristi smrtonosna inekcija koja nakon ubrizgavanja izaziva smrt bez agonije.

160

Smrtna kazna kroz vijekove se izvravala na razliite naine, ovisno i od religije, npr: u Biblijskom pravu poznate su tri metode smaknua: kamenovanje, spaljivanje i vjeanje. Kamenovanjem je zapoeto kanjavanje, a treba ga traiti u potrebi javnosti za nasilnikim ponaanjem i izlivu bijesa javnosti. Zapoeto je prvom alatkom i prvim orujem koje je ovjek uzeo u ruke. Kamenovanje naprimjer opisano u Tori, gdje se propisuje kao nain smaknua, predvia uee itave populacije., narod zasipa krivca kamenjem sve dok ne umre. Jo se koristi u Afga nistanu i Iranu. Spaljivanje, kao kazna poznata je u semitskoj kulturi prije davanja Tore. Ovaj oblik smrtne kazne odreen je bio od strane suda, a propisivan je samo u sluajevima dva prekraja. Vrlo rijetko spaljivanje je koritena kao dodatna kazna nakon izvrenog kamenovanja. U Bibliji se spaljivanje spominje i kao nejevrejska (babilonska) kazna. Vjeanje, u Bibliji se spominje kao lex specialis za nejevreje. Osnovni vid smrtne kazne u nejevrejskim zakonodavstvima je bilo vjeanje. Takoe, poznato je naknadno vjeanje, tj. nabijanje na kolac,lea smaknutog zloinca propisano Torom. Cilj izlaganja tijela oima javnosti, je zastraivanje, a sahranjivanje se trebalo obaviti nekoliko sati prije zalaska sunca. Talmudsko pravo, naprimjer poznaje etiri metode smaknua: kamenovanje, spaljivanje, odrubljivanje glave, davljenje. Kamenovanje, su primjenjivali tako to su smatrali da smrt osuenika treba izazvati guranjem sa odreene visine, kule, stijene, kako bi osuenik pao na kamenu podlogu i tako se osugurala sigurna smrt., smatra se da su rabinski reformatori izmijenili drevni biblijski metod kamenovanja da bi osigurali brzu i laku smrt. spaljivanje, nakon rabinske reforme, kazna spaljivanja se sprovodila tako to se osuenik stavljao u blato do koljena, oko vrata dvije mahrame koje su svjedoci vukli u suprotnim smjerovima, uz ubacivanje u usta gorueg fitilja, dok ne bi nastupila smrt, odrubljivanje glave, se izvravalo maem., u praksi jevrejskih sudova ne postoje izvjetaji o primjeni ove kazne, davljenje se slino izvravalo, mahrame su vezivane oko vrata svjedoci su ih povlaili u suprotnom smjeru dok ne nastupi smrt, smatra se najhumanijom metodom jer najmanje unakazi tijelo

Elektrina stolica - jedan od najrasprostranjenijih naina za izvrenje smrtne kazne

Plinske komore Prvi osuenik usmren smrtonosnim plinom je Gee Jon, 1924. Godine. Osmiljena je kao humanija" metoda, na kraju proglaena neobino okrutnom. Ova metoda jo uvijek se koristi u pet saveznih drava SAD-a. Smrtonosne injekcije U ovoj metodi upotrebljavaju se tri "koktela". Prvi "koktel" izaziva nesvjest, drugi paralizira miie i blokira disanje, a trei, na kraju, zaustavlja rad srca. Nekada na 161 izvrenju smrtnih kazni se deavaju i nepredviene situacije. Nakon ubrizgavanja izaziva smrt bez agonije. Moe se smatrati najhumanijom upotrebom smrtne kazne.

sluaj koji se desio na Floridi:smrtonosnom injekcijom usmren je Angel Diaz, osuenik se nakon prvog "koktela" nastavio pokretati, griti se pravei grimase pokuavajui neto kazati. Utrcane su ostale dvije doze i tek nakon 34 minute on je proglaen mrtvim. Obdukcija je pokazala kako je igla, koja je trebala utrcati "koktel" u venu, promaila venu pa je smrtonosna tekuina utrcana u meso umjesto u ilu. Dva dana kasnije, guverner Jeb Bush obustavio je egzekucije na Floridi i formirao je komisiju koja bi trebala ispitati humanost i ustavnost upotrebe smrtonosne injekcije
161

Tree poglavlje 1. Kriza zatvora i pojava alternativnih mjera i sankcija Alternativne sankcije predstavljaju koncept sankcija i mjera pod okriljem drutvene zajednice, zasnovan na pretpostavci da se ciljevi kanjavanja mogu postii i u manje restriktivnim uslovima. Alternativne sankcije se mogu posmatrati kao kazne u kojima se osuene osobe ne upuuju na izdravanje kazne u zatvor, a uspjeno se kanjavaju jer su uinili krivina djela. Izbjegavanjam zatvaranja uinoca krivinog djela, alternativnim mjerama, sankcijama ili kaznama, se nastoji postii svrha kanjavanja: zastraivanje, resocijalizacija i rehabilitacija, retribucija i zadovoljenje pravde i pravinosti. Razlozi, koje treba traiti u prevenciji a manje retributivnoj komponenti kazne, mogu se traiti u negativnim efektima kazne zatvora i drugih kazni, tj. u posljedicama koje kazna zatvora ostavlja na osuenika, porodicu i drutvenu zajednicu. U Krivinom zakonodavstvu BiH su predvieni slijedei oblici alternativnih sankcija: - Novana kazna, - Rad za ope dobro na slobodi, - Uslovna osuda i uslovna osuda sa zatitnim nadzorom, - Sudska opomena. Pozitivni efekti efikasnog sprovoenja alternativnih sankcija su viestruki: Alternativnim sankcijama se izbjegavaju negativni efekti zatvaranja kao to su, odvajanje od porodice, gubitak posla, prekid obrazovnog procesa, i dr., Neposredna korist drutvenoj zajednici kod alternativne sankcije, rad za ope dobro, Reintegracija osuenih i efikasnije vraanje u socijalnu sredinu, Ublaavanje i otklanjanje tete rtvi i prevencija povrata i ponovne viktimizacije rtve, Alternativnim sankcijama se smanjuje stimatizacija osuenika od strane drutvene zajenice, Poveanjem primjene alternativnih sankcija smanjuje se broj osuenika u penolokim ustanovama, pa tako se smanjuju i trokovi drutvene zajednice, Kod primjene alternativnih sankcija, drutvena zajednica ima aktivniju ulogu u krivinopravnom sistemu

eparovi, alternativne sankcije dijeli u sljedee grupe162: Alternativne mjere koje se tiu izvrenja zatvorskih kazni:
162

eparovi, Z.:Kazneno izvrno pravo i uvod u penologiju, Zagreb, 2003

polusloboda (osueno lice boravi u zatvoru preko noi, ili u periodu kada iz drugih razloga ima odobrenje, a svoj posao obavlja izvan zatvora), otputanje na posao (osueno lice se nalazi na izdravanju zatvorske kazne u zatvoru, ali, uz odreene uslove i odobrenja, on moe raditi posao izvan zatvora), izdravanje kazne za vrijeme vikenda (tokom radnih dana uinilac se nalazi na slobodi i moe se baviti svojim radnim aktivnostima), kuni zatvor (primjenjuje se kada kanjenik iz zdravstvenih, socijalnih i drugih razloga ne moe boraviti u zatvoru a radi se o kaznama koje traju do 30 dana), izdravanje kazne u nekoj vanjskoj instituciji (ova kazna se primjenjuje kod osoba sa posebnim potrebama, npr.ovisnika o opojnim drogama, trudnicama i sl., a kojima je potreban poseban tretman koji se ne moe dobiti u zatvoru),

1) Nezatvorske kazne/sankcije (novana sankcija, sankcija kojom se ograniavaju ili oduzimaju neka prava: zabrana upravljanja vozilom, sloboda pod nadzorom, uslovna osuda ili zatitni nadzor, mjere drutveno korisnog rada, restitucija), 2) Mjere kojima se izbjegava izricanje kazne (osloboenje od kazne i odgaanje izvrenja kazne). Alternativne mjere se mogu primenjivati u predkrivinom postupku, u fazama suenja i izricanja kazne ili posle izricanja kazne. Alternativne sankcije ukljuuju kazne u javnom interesu koje poinioce proglaavaju odgovornima za njihove postupke, a mogu ukljuivati i novane kazne, vrijeme provjeravanja i irok spektar predtubenih, predalbenih i poslijealbenih alternativa zatvoru. Trenutno se naglasak stavlja na uvodjenje novih tipova alternativnih sankcija: neplaenog rada( u javnom interesu i vremena proveravanja),i posredovanja, pomirenja i poravnanja sa oteenim i na uslovni otpust163. Primjena alternativnih sankcija, umjesto kazne zatvora, sprovodi se na temelju propisa: Standardi Savjeta Evrope, revidirana Evropska zatvorska pravila: Preporuka Rec (2006) 3 (u daljem tekstu EPR), Preporuku Rec (1992) 16 o sankcijama i mjerama vezanim za javni interes (u daljem tekstu R (1992) 16), Preporuku Rec (1997) 12 o osoblju zaduenom za sprovodjenje sankcija i mjera (u daljem tekstu R (1997) 12) i Preporuku Rec (2000) 22 o poboljanju izvrenja Evropskih pravil a sankcijama i mjerama vezanim za javni interes (u daljem tekstu R (2000) 22). Pored toga, ocjene se zasnivaju na principima izloenim u meunarodnim instrumentima [Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima, Preporuci Savjeta Evrope Rec (1999) 22 o prenaseljenosti zatvora i poveanju zatvorske populacije (u daljem tekstu R

Prof. Dzeklin Tumz, Strazbur, Univerzitet u kotskoj., Rajmond Svenenhojs, Holandska sluba za uslovni otpust, Holandija., Luiza Gandini, Regionalna kancelarija za uslovni otpust, Italija; Pomo u reformi kaznenopopravnog sistema u Srbiji, dokument obraen od strane Generalnog direktorata, Bg 2006.
163

(1999) 22], Standardnim minimalnim pravilima Ujedinjenih nacija o nezatvorskim mjerama (Tokijska pravila) i praksi u drugim evropskim zemljama. Kada su u pitanju maloljetni uinioci, svakako da je neophodna primjena Zakona o maloljetnim uiniocima, gdje je neophodna saradnja uprave zatvora sa socijalnim slubama. Odsustvo164 jasno fokusiranog plana implementacije moe se , donekle, dovesti u vezu sa Zakonom o izvrenju krivinih sankcija, koji ne regulie detaljno procese koji su ukljueni u sprovoenje alternativnih sankcija, niti propisuje konkretne mjere koje bi za cilj imale smanjenje zatvorske populacije (na primjer, prijevremeno otputanje iz zatvora podrano elektronskim nadzorom i kunim policijskim asom). Medjutim, ako se ele postii ciljevi uvoenja alternativnih sankcija, neophodno je da oni budu jasno odreeni i razumljivi svima koji su ukljueni u njihovu implementaciju. Na primer, u vezi sa ciljem zamenjivanja kraih kazni zatvora alternativnim sankcijama, iskustvo drugih zemalja pokazuje da alternativne sankcije, same po sebi, nuno ne smanjuju primjenu kazne zatvora. U poslednjih dvadeset godina, dolo je do ogromnog porasta primjene kazne zatvora irom svijeta i to esto u pravosuima kojima je na raspolaganju irok spektar nezatvorskih alternativa. U nekim zemljama kazna zatvora se primenjuje samo kod onih koji su izvrili vrlo ozbiljne zloine. U drugim zemljama se kazna zatvora primenjuje kod velikog broj uinilaca koji su izvrili laka krivina djela, ukljuujui i lica koja su mentalno oboljela i ona koja zloupotrebljavaju opojne supstance. Tamo gde se kazna zatvora izrie zbog lakih prekraja i gdje broj zatvorenika raste, zatvorske vlasti nisu u stanju da obezbijede dodatne resurse ( ni materijalne ni ljudske), neophodne da se uspjeno bore s porastom broja zatvorenika, to za posljedicu ima prenaseljenost zatvora. U tom sluaju, drave shvataju da nisu u stanju da izvre svoju dunost da vode brigu o onima koje su zatvorile, a naruava se sposobnost zatvorskih vlasti da garantuju osnovna ljudska prava zatvorenicima, da rade u cilju rehabilitacije zatvorenika pripremajui ih za reintegraciju u drutvo. Tamo gde se uiniocima manje ozbiljnih krivinih djela odreuju alternativne sankcije, resursi zatvorskih vlasti mogu da budu osloboeni i one mogu da rade efikasnije sa onima za koje je zatvor jedina opcija. Ovo je u skladu sa R (1999) 22, gdje se preporuuje da na liavanje slobode treba gledati kao na sankciju kojoj treba pribjegavati samo u krajnjem sluaju, kada bi ozbiljnost krivinog djela bilo koju drugu sankciju ili mjeru uinila neadekvatnom. Takoe, treba razmotriti kako se alternativne sankcije primjenjuju. U mnogim pravosudnim sistemima postoji irok spektar sankcija koje se koriste kao zamjena za kaznu zatvora. Postoji razlika meu zemljama u pogledu toga koliko iroko i na koji nain se ove sankcije primjenjuju. Ponekad se, zaista, ini da one slue kao zamjena za kaznu zatvora. Meutim, alternativne sankcije se vrlo esto koriste kao alternativa novanoj kazni. Iako u principu ova praksa nije nepoeljna, ona ,ipak, ima neeljene
164

(izvodi iz dokumenta odjeljenja za Pravne poslove Generalnog direktorata)

posledice za primjenu kazne zatvora. Gdje se ovo deava, uinioci krivinih dela koji ih ponovo izvre imaju vee anse da im poraste cijena i da bre dobiju kaznu zatvora, ime se poveava zatvorska populacija. Slino tome, postoji potreba da se bude veoma jasan u vezi s tim kako najbolje postupati kod prekraja sankcije rada u javnom interesu. Ovde meunarodno iskustvo pokazuje da tamo gde se odredi kazna zatvora zbog prekraja sankcije rada u javnom interesu, moe da dodje do irenja mree, to doprinosi porastu zatvorske populacije. To se ne deava kada uiniocu krivinog djela, koji ne uspije da ispuni uslove sankcije vezane za javni interes, moe da se odredi niz sankcija koje ne ukljuuju kaznu zatvora. U takvim sluajevima, uinilac e biti vraen u zatvor samo kada priroda samog prekraja opravdava kaznu zatvora, a ne kada je dolo do samo neznatnog prekraja. U nekim pravosudnim sistemima, primjena i sprovodjenje alternativnih sankcija u nadlenosti je odvojene slube zaduene za probaciju. U takvim okolnostima, gdje vii zatvorski slubenici imaju zaduenje da primjenjuju zatvorske i alternativne sankcije, oni mogu da iskoriste svoje poznavanje zatvorskih uslova i osmisle rad i razvoj nezatvorskog sektora. Vii slubenici imaju posebnu ulogu u tome da obezbjede da zatvor nikada ne bude prekomjerno korien. Na primjer, oni mogu da skrenu panju na posljedice prenaseljenosti zatvora i nedostatka resursa za zbrinjavanje velikog broja zatvorenika. Stoga je kljuna odgovornost zatvorskih vlasti da daju na znanje zakonodavcima, pravosuu i javnosti da je zatvor mjesto koje treba koristiti samo kao krajnju mjeru, u sluajevima kada ne postoji nijedno drugo razumno reenje. U svim drugim sluajevima trebalo bi omoguiti da se prime njuju alternative kazni zatvora. Neophodno je obezbediti tano informiranje javnosti o prirodi i delotvornosti alternativnih sankcija. Ovo je u skladu sa R (1992) 16, gdje je naglaeno da je... Osnovni zadatak alternativnih sankcija zatita drutva od kriminaliteta, odnosno zatita konkretne rtve protupravnog djela i njena satisfakcija, a na nain da se izbjegnu negativni uticaji zatvorskih ustanova i osigura bolji oblik resocijalizacije osuene osobe i njegove reintegracije u drutvo. U Preporuci se postavljaju i odreeni zahtjevi kao to su: prilikom izvrenja sankcija ne smije se vriti diskriminacija prema spolu, rasnoj, ili vjerskoj pripadnosti i ne smiju se ograniavati graanska ili politika prava; sve alternativne sankcije moraju biti predhodno odreene u zakonu; izreena sankcija treba biti u skladu s teinom poinjenog krivinog djela i linim svojstvima poiniocima, njegovom socijalnom kartom, ekonomskim statusom; trajanje i nain prestanka alternativne sankcije mora biti odreen zakonom; neispunjavanje obaveze predviene sankcijom nije krivino djelo, te ukoliko osueno lice ne izvri alternativnu sankciju, onda mu se izrie neka druga sankcija predviena zakonom, tj. izvrava se zaprijeena kazna zatvora uz uslov da je isto neophodno radi ispunjenja sankcioniranja. Pravilo 44, preporuuje: Treba iriti odgovarajue informacije o prirodi i sadraju sankcija i mjera vezanih za javni interes, kao i o razliitim nainima na koje se one sprovode, tako da ira javnost ... moe da ih razumije i uvidi da predstavljaju adekvatan i uvjerljiv odgovor na kriminalno ponaanje,

R (2000) 22, stav 18, preporuuje: Uvoenje u zakonodavstvo i praksu novih sankcija i mjera vezanih za javni interes treba da prate snane kampanje vezane za odnose s javnou usmjerene ka pridobijanju podrke javnosti. Zatvorske vlasti su meu najpozvanijima da uine velik doprinos uvoenju alternativa zatvoru u pravosudnim sistemima u kojima jo nije razvijen sistem alternativnih sankcija. Zatvorske vlasti mogu da doprinesu svojim saznanjima o efikasnosti postojeeg sistema kanjavanja, informacijama o irokom spektru osuenika kojima se bavi zatvorski sistem, procjenama vjerovatnoe da e se osuenici drati uslova nezatvorskih kazni i strunou koja je vana za nadzor nad uiniocima krivinih djela u zajednici. Meunarodno iskustvo i injenice pokazuju da alternativne sankcije pruaju veu mogunost nego kazna zatvora da doe do rehabilitacije uiniocima krivinog djela i da se povea bezbjednost zajednice. Osim toga, alternativne sankcije su barem isto toliko efikasne, a esto i efikasnije, u smanjivanju prestupnikog ponaanja koliko i krae kazne zatvora, a ujedno su i jeftinije. Pouke izvuene iz procjena meunarodnog iskustva sa alternativnim sankcijama su direktno relevantne za proces implementacije. 1.1.Ukljuivanje sudstva Sudstvo treba da bude aktivno ukljueno u izradu i sprovodjenje direktnih alternativa kazni zatvora. To preporuuje R (2000) 22, stav 7, koji kae: Sudske vlasti treba da budu ukljuene u proces izrade i revizije politike primjene sankcija i mjera vezanih za javni interes i treba da budu informirane o njihovim rezultatima, u cilju obezbjeivanja opeg razumijevanja njihove prirode meu predstavnicima sudstva. Osim toga, meunarodno iskustvo pokazuje da postoji potreba promjene stava u smislu spremnosti sudstva prije implementacije i kasnije kontinuirane profesionalne obuke. Meunarodno iskustvo pokazuje da je priroda obuke od kljune vanosti. Sadraj obuke sudija i tuilaca i njena svrha treba da budu usko povezani sa ciljevima uvodjenja alternativnih sankcija, i uputama kako e one biti sprovoene i kako e se procjenjivati njihova djelotvornost. Ni u jednom pravosudnom sistemu sudije nisu voljne da pribjegavaju alternativama, ako nije oigledno da e sankcije poslati jasnu poruku osuenom licu i javnosti. Pokazalo se da, jasno davanje do znanja osueniku i javnosti da je alternativa zatvoru direktna alternativa odlasku u zatvor, doprinosi iroj i adekvatnijoj primjeni sankcija vezanih za javni interes u raznim zemljama. Me utim, u nekim zemljama su alternativne sankcije prerasle status alternativa kazni zatvora i postale glavni nain kanjavanja. Jedna od posljedica toga jeste da je, na primer, upuivanje na rad u javnom interesu dovelo do samo neznatnog smanjenja kraih kazni zatvora u ovim zemljama. To se mora izbei, ako se eli da alternativne sankcije, zaista, budu alternativne.

1.2. Raspon alternativa Treba da postoji odgovarajui raspon alternativa. Nalog o obaveznom lijeenju i testiranju lijekova (DTTO) koji se koriste kao uslov za probaciju u kotskoj, Engleskoj i Velsu, na primer, predstavlja direktnu alternativu zatvoru koja se pokazala efikasna u smanjenju broja krivinih djela kod kljune grupe koja esto nije podobna, zbog loeg zdravlja i haotinog naina ivota, za rad u javnom interesu. Alternativne sankcije u fazi izricanja kazne su: - rad u javnom interesu i oduzimanje odreenih prava, ili profesionalnog statusa i dozvola, npr. vozake dozvole, plus mjeru upozorenja (uslovna osuda uz zatitni nadzor). Mjere upozorenja ukljuuju i uslovnu osudu i sudsku opomenu. - Uslovna osuda uz nalog za obavezno lijeenje (za uinioce koji su ovisnici od drogama, za pijane vozae, za uinioce seksualnih krivinih djela, za nasilne uinioce, itd; Danska, Madjarska, vedska), - Kuni zatvor (u kontinuitetu ili ne sa predkrivinim kunim pritvorom; sa ili bez policijskog asa; sa ili bez elektronskog nadzora; Engleska i Vels, Francuska; kuni zatvor moe da bude i alternativna mjera (Italija), - Vikend - pritvor (za krae kazne, da se omogui izvravanje profesionalnih ili porodinih obaveza; Portugal); moe da bude i alternativna mjera, - Uslovna sloboda (za kazne do est mjeseci zatvora, da se izbjegne gubitak zaposlenja; Francuska); uslovna sloboda moe da bude i alternativna mj era (Francuska, Italija), - Pojaani nadzor (za neke kategorije uinioca); to je nain da se izbjegne slanje u zatvor viestruko problematinih uinioca za koje je potreban jai nadzor, stalna pomo i koordinacija intervencija, - Nalog za poravnanje/nadoknadu tete/restituciju, takoe u kombinaciji sa probacijom (Irska, Norveka). Alternative kazni zatvora u fazi poslije izricanja Alternative kazni zatvora smatraju se, mjerama vezanim za javni interes. Opa naela i preporuke Saveta Evrope: - se odnose na primjenu individualiziranih uslova i nadzora poslije otpusta, zajedno sa preporukom da uslovni otpust bude omoguen svim osuenim zatvorenicima, ukljuujui i one koji su osueni na doivotne kazne zatvora,

- u odeljku Priprema za uslovni otpust preporuuje se saradnja zatvorskog osoblja i osoblja ukljuenog u nadzor poslije otpusta (osoblje za probaciju), - Specijalni reimi, poput uslovne slobode, otvorenih reima, nezatvorskog smetaja navode se meu modalitetima koji pripremaju zatvorenike za ivot u zajednici, pored internih programa koji prethode otpustu, - to se tie sprovoenja uslovnog otpusta u zajednici, potrebno je znati da se, posljednjih decenija u svim zapadnoevropskim zemljama (i sve vie i u istonoevropskim pravosuima) uslovni otpust uvijek kombinuje sa nadzorom, tokom preostalog vremena izdravanja kazne. Nadzor, uglavnom, obavlja Sluba za probaciju. Gledajui evropska iskustva na polju alternativa u fazi sprovoenja, nalazimo nekoliko primjera drugih mjera vezanih za javni interes: - Fragmentacija kazne zatvora (za krae kazne, za ne manje od 2 dana nedeljno; slino vikend - pritvoru: Albanija, Belgija, Holandija), - Privremeni otpust/otpust uz privremenu dozvolu (Engleska i Vels), - Policijski as za vreme kunog zatvora (pre automatskog otpusta u Engleskoj i Velsu; iz linih i porodinih razloga u Italiji, paniji i vedskoj,) - Uslovna sloboda, uslovni pritvor, otpust radi posla, odsustvo radi posla, odsustvo iz zatvora za due kazne; radi posla, obrazovanja ili drugih razloga; radi posjeta porodici, itd.), - Alternativna sankcija se izvrava na nain koji je u skladu sa dosto janstvom i osnovnim pravima i slobodama osuenog lica i njegove porodice, - Osueno lice, ije je dostojanstvo ili ija su osnovna prava i slobode prekreni tokom izvrenja alternativne sankcije, ima pravo na kompenzaciju, - Prije izricanja alternativne sankcije, sud moe da zatrai izvjetaj prije izricanja presude. Sluba dostavlja ovaj izvetaj sudu. - Izvjetaj prije izricanja presude moe da ukae na to koja alternativna sankcija ili sankcije bi bile odgovarajue za osueno lice s obzirom na ciljeve rehabilitacije i prevencije vrenja krivinih dijela ubudue, - Tokom sprovodjenja alternativne sankcije, kada sud dobije izvjetaj koji sadri informacije o krenju uslova ili neispunjenju obaveze, sud razmatra opoziv alternativne sankcije i obavjetava osueno lice o sadraju izvjetaja i daje mu pravo da se izjasni o izvjetaju. Osudjeno lice se obavjetava o svom pravu na pomo branioca ije e usluge sam plaati, - Tokom perioda razmatranja opoziva, suspenduje se izvrenje alternativne sankcije, - Nakon to razmotri izvetaj Slube i izjanjenje osuenog lica ili njegovog branioca, sud odluuje da li e opozvati alternativnu sankciju ili preduzeti neku drugu radnju, - Sud donosi obrazloenu odluku, Odluka se alje osuenom licu, braniocu, Slubi i javnom tuiocu, - Osudjeno lice moe da podnese albu na odluku, - Sluba izrauje program rada u javnom interesu za osueno lice, u skladu sa odredbama Krivinog zakonika i sposobnou, vjetinama i porijeklom osuenog lica, - Sluba nadzire izvrenje naloga o radu u javnom interesu, - Sluba, u koordinaciji sa organizacijom u kojoj e se rad obavljati, izrauje pravila za osiguranje od povrede ili bolesti na radu, ope ponaanje na radnom mjestu i druga relevantna pitanja prije poetka rada u javnom interesu. O pa pravila, koja se odnose

na radno vrijeme, pauze, nedeljni odmor i bezbjednost na radnom mestu primijenjuju se na vrenje rada u javnom interesu, - Ako osueno lice ne ispuni svoju obavezu da odrava kontakt sa Slubom ili da ispuni drugu obavezu koju je naloio sud, Sluba o tome obavetava sud nakon to proveri injenice i razloge zbog kojih nije odravan kontakt ili nije ispunjena obaveza, - Organizacija u kojoj se obavlja rad u javnom interesu odmah obavjetava Slubu ukoliko osueno lice ne obavlja rad na zadovoljavajui nain. Nezadovoljavajue obavljanje rada, to ukljuuje kanjenje na posao, neovlaen izostanak sa posla, nepridravanje pravila posla i nepotivanje propisa, ocjenjuje Sluba i o tome izvetava sud, - Ako osueno lice nije u stanju da obavlja rad u javnom interesu zbog izmjenjenih okolnosti, Sluba moe da revidira program, - Izvrenje naloga o radu u javnom interesu moe da bude obustavljeno ili suspendovano zbog: iznenadne bolesti osuenog lica, koja zaht ijeva lijeenje i spreava ga da obavlja rad; bilo koje druge vanredne okolnosti koja, iz humanitarnih razloga, zahtijeva stalno prisustvo osuenog lica, - Sud donosi odluku o obustavljanju ili suspenziji izvrenja naloga o radu u javnom interesu; u odluci se navodi period u kom se nalog obustavlja ili suspenduje, - Sluba za izvrenje alternativnih sankcija potinjena je i odgovorna nadlenom javnom organu u sastavu Ministarstva pravde Sluba je odgovorna za: 1) izradu upitnika o socijalnom statusu maloljetnih poinioca krivinih djela, 2) podnoenje izvetaja prije donoenja presude kada to zatrai sud , 3) nadziranje i pomaganje osuenim licima kojima su izreene alternativne sankcije , 4) nadziranje i pomaganje poiniocima koji su ovisnici o drogama ili alkoholu, a izreen im je nalog o obaveznom lijeenju koji e se izvriti na slobodi, 5) nadziranje i pomaganje osuenim licima kojima je odreen uslovni otpust, 6) usmjeravanje i pomaganje osuenim licima po okonanju njihove kazne , 7) bilo koji drugi zadatak koji odredi nadleni javni organ u sastavu Ministarstva pravde165. Evidentan je porast kriminala openito pa tako i u zatvoru, a naroito je recidivizam u porastu. Zbog te injenice, nam je potrebno tragati, a naroito zbog neefikasnosti procesa resocijalizacije u postupku izvrenja kazne zatvora . Praksa u svijetu pokazuje da u najmodernijim sistemima postupci resocijalizacije imaju ograniene efekte.Teko je ostvarljiv tretman individualizacije. Kazna zatvora je veoma skupa, nedovoljno efikasna i ima destruktivno dejstvo. Predhodni prijedlozi za kratke kazne bi efiksno, i u kratkom periodu mogli kroz reforme da se inplementiraju. (npr. primjer eliminacije zatvora za kazne krae od est mjeseci su Portuglija, Belgija, vajcarska).

165

Izvodi iz dokumenta: Prof. Dzeklin Tumz, Strazbur, Univerzitet u kotskoj., Rajmond Svenenhojs, Holandska sluba za uslovni otpust,H olandija., Luiza Gandini, Regionalna kancelarija za uslovni otpust, Italija; Pomo u reformi kaznenopopravnog sistema u Srbiji, dokument obraen od strane G eneralnog direktorata, Beograd, 2006.

Kriza zatvora kao sankcije i institucije njenog izvrenja je oigledna, naroito kod kratkotrajnih kazni. Potrebno nam je da, sa naunog stanovita, priemo ozbiljnim analizama i prijedlozima, traganju za efikasnijim vanzavodskim mjerama, primjenom tretmana preodgoja, koji bi doveli do smanjenja zatvorske populacije. Niz meunarodnih akata u Evropi nalau neku od ovih mijera u cilju ublaavanja ili umanjenja retributivnog karaktera kazni. Meunarodno iskustvo i injenice pokazuju da alternativne sankcije pruaju veu mogunost, nego kazna zatvora da dodje do rehabilitacije, poinioca krivinog djela i da se povea bezbjednost zajednice. Osim toga, alternativne sankcije su barem isto toliko efikasne, a esto i efikasnije, u smanjivanju prestupnikog ponaanja koliko i krae kazne zatvora, a ujedno su i jeftinije. Javnost je zainteresirana za primjenu alternativnih sankcija. Stoga je neophodno izraditi strategiju odnosa s javnou koja e obezbijediti tano informiranje javnosti o prirodi i delotvornosti alternativnih sankcija. Ovo je u skladu sa R (1992) 16, pravilo 44, koje preporuuje: Treba iriti odgovarajue informacije o prirodi i sadraju sankcija i m ijera vezanih za javni interes, kao i o razliitim nainima na koje se one sprovode, tako da ira javnost ... moe da ih razumije i uvidi da predstavljaju adekvatan i uvjerljiv odgovor na kriminalno ponaanje, i sa R (2000) 22, stav 18, koji preporuuje: Uvoenje u zakonodavstvo i praksu novih sankcija i mjera vezanih za javni interes treba da prate snane kampanje vezane za odnose s javnou usmjerene ka pridobijanju podrke javnosti; sa R (2000), stav 15, koji kae: Politiki i administrativni elnici i ira javnost treba da dobijaju stalne informacije o prednostima za privredu i drutvo koje proistiu iz smanjenja primjene kazne zatvora, a sve vee primjene sankcija i mjera vezanih za javni interes. Treba da postoji deklarirana politika odnosa s javnou vezana za lokalne medije. Te informacije treba da stave naglasak na to da sankcije i mjere vezane za javni interes mogu da ukljuuju efikasno nadziranje i kontrolu poinioca krivinih djela. Finska iskustva potvrdjuju ovaj pristup i ukazuju na to da je politiki konsenzus , oko toga da je broj zatvorenika u toj zemlji problem koji treba rijeiti, bio od kljune vanosti za usvajanje i javno prihvatanje reformi zakona iji je cilj bilo smanjenje primjene kazne zatvora. Uprava zatvora moe dati doprinos uvoenju alternativa u zatvoru kao i u pravosudnim sistemima uope. Alternativne mjere (kazni zatvora): I one kojima se prije suenja pokuava sprijeiti izvoenje prestupnika pred sud, II posebne mjere nezatvorskog karaktera izreene od suda,

III sredstva kojima se za vrijeme trajanja zatvora nastoje otkloniti negativne posljedice liavanja slobode. Sudstvo treba da bude aktivno ukljueno u izradu i sprovoenje direktnih alternativa kazni zatvora. To preporuuje R (2000) 22, stav 7, koji kae: Sudske vlasti treba da budu ukljuene u proces izrade i revizije politike primjene sankcija i mijera vezanih za javni interes i treba da budu informirane o njihovim rezultatima, u cilju obezbjeivanja opeg razumijevanja njihove prirode meu predstavnicima sudstva. Osim toga, meunarodno iskustvo pokazuje da postoji potreba promjene stava u smislu spremnosti sudstva ( prije implementacije i kasnije) na kontinuiranu profesionalnu obuku. Potrebna je obuka sudija i tuioca za uvoenje alternativnih sankcija jer je evidentno da do sada nisu pokazivali u praksi raspoloenje niti razumijevanje za ee uvoenje alternativnih sankcija. Alternative prema maloljetnom licu Alternativne mjere prema maloljetnim licima su odgojne prirode. Svrha primjene odgojnih preporuka nad maloljetnim licima su prvenstveno, da se prema njima ne pokree krivini postupak, a da se ostvare ciljevi specijalne prevencije u cilju smanjenja povrata maloljetnika u kriminal. Odgojne mjere koje se najee primjenjuju nad maloljetnim licima su: naknada tete oteenom, lino izvinjenje, pohaanje kole, volonterski rad u ustanovama humanitarnog karaktera, prihvaanje odgovarajueg zaposlenja, prilagoenog njegovoj starosnoj dobi i drugim karakteristikama, smjetaj u drugu porodicu,odgojnu ili slinu ustanovu po potrebi lijeenje u zdravstvenoj ustanovi.

Postoji odgovarajui raspon alternativa. Nalog o obaveznom lijeenju i testiranju lijekova (DTTO) koji se koristi kao uslov za probaciju u kotskoj, Engleskoj i Velsu, na primjer, predstavlja direktnu alternativu zatvoru koja se pokazala efikasna u smanjenju broja krivinih d ijela, u vedskoj. Posebni oblici probacije ukljuuju lijeenje na ugovor, pri emu o lijeenju od zloupotrebe droge ili alkohola odluuje sud kao o alternativi zatvoru i td .

1.2.1. Novane kazne Novana kazna je jedna od najstarijih krivinih sankcija i sredstava prinude primjenjena od strane drave. U penolokim sistemima, izbjegavanje plaanja novane kazne doprinosi porastu zatvorske populacije. Neke zemlje su donijele odredbe koje kau da se rad u javnom interesu primjenjuje kao opcija u sluaju neplaanja novane kazne. Postoje razliite opcije ove kazne u pojedinim zemljama. Novana kazna, u principu, se izrie kao glavna ili kao sporedna kazna, tj. postoji mogunost kumulacije novane kazne sa kaznom zatvora, tj. uslovnom osudom. Osnovni prrincip kod naplate novane kazne je princip dobrovoljnosti, to znai da se novana kazna ne naplauje prisilno, ve u sluaju da osueno lice ne izvri uplatu, sud e donijeti odluku da se novana kazna zamijeni kaznom zatvora. Neke od tih opcija su: - Sistem dnevnih iznosa, dan iznos novane kazne,166 - Sistem fiksnih iznosa kada je novana kazna propisana minimalnim i maksimalnim iznosom, - Sistem prosjenih linih dohodaka novana kazna je odreena prosjenim linim dohodkom poinioca, odreena je stanjem u dravi, tj. prosjenim linim dohodkom u dravi, - Skandinavski nain kada je kazna izreena prema dnevnim novanim iznosima, odreena prema imovinskim stanjem poiniocem krivinog djela, - Proporcionalni sistem kada je visina novane kazne odreena proporcionalnoj vrijednosti imovinske koristi steene poinjenim krivinim djelom, ili tete koja je nastala poinjenim krivinim djelom, - Iako ima pozitivnih iskustava u vezi s ovom politikom, u zemljama gde je ona usvojena, ostaje da se uradi jo nekoliko stvari da bi se poveao raspon opcija , za poinioce koji izbjegavaju plaanje novane kazne, da se njihova novana kazna preimenuje u nalog o obaveznom radu, obrazovanju i vaspitanju, radi izbjegavanja upuivanja u zatvor. Prednost novanih kazni: - kao humana kazna, ne izaziva deprivacije osuenika, - osuenik se ne etiketira boravkom u zatvoru kao kriminalac, - ne postoji veliki rizik od gubitka posla, - najvanije kod primjene novane kazne, osuenik se ne otuuje od svoje porodice. U odnosu na druge sankcije, novane kazne imaju i odreene nedostatke:
166

U BiH se koristi mjeoviti sistem, sistem dnevnih iznosa kao glavni za tea, a za laka krivina djela kao i kod sluaja kada je novana kazna sporedna, se primjenjuje sistem fiksnih iznosa .

Neki od nedostataka su to novane kazne nisu prikladne za sankcioni ranje teih krivinih dijela, Nemaju velikih kaznenih odijeka kod onih poinioca krivinih dijela koji su u dobroj materijalnoj situaciji i sl., kod lica koja su u drugaijoj situaciji, teko je primjenjiva, jer se tee naplauje, Sa aspekta principa jednakosti graana pred zakonom, u ovim sluajevima se ini diskriminacija prema stepenu kanjavanja, osim u dravama gdje se iznos novane kazne odreuje u srazmjeri sa zaradama. Iskustva pokazuju d a se u veini zemalja ova kazna zamjenjuje kaznom zatvora, to navodi na pitanje, koliko novana kazna ima alternativni karakter?

1.2.2. Rad za ope dobro na slobodi U pravosudnim sistemima, koji su se opredijelili za smanjenje populacije u zatvorima, ine se napori da se identifikuju veliki radni projekti unutar zajednice kako bi se poveao broj poinioca krivinih dijela angaovanih u poslovima od kojih e korist imati organizacije i zajednice. Cilj primjene ove kazne je da se povea broj mogunosti za sticanje vjetina. kako bi uinioci krivinih dijela poveali svoje anse za zaposlenje i da se poiniocima sa posebnim potrebama izae u susret gde god je to mogue. Vea panja se posvjeuje i postupku regrutovanja, selekcije i pomoi koja se prua agencijama koje obezbjeuju radne zadatke unutar zajednice, (u humanitarnim organizacijama) pa nepostojanje slobodnih radnih mijesta ne mora da bude nepremostiv problem. Rad za ope dobro na slobodi je posebna krivinopravna mjera, odnosno mjera iz kategorije alternativnih krivinih sankcija. Izrie se optuenom, ako mu je izreena kazna zatvora u trajanju od najvie est mjeseci i u sluajevima kada se uzreena novana kazna zamjenjuje kaznom zatvora, tj. nije neophodno izvrenje kazne zatvora da bi kazna postigla svoj cilj, a uslovna osuda ne bi bila dovoljna da postigne svrhu izreene kazne optuenom. Ova sankcija se odreuje optuenom samo uz njegov pristanak. Ova kazna se zasniva na ocjeni da, uzimajui u obzir sve okolnosti koje odreuju vrstu i raspon kazne, izvrenje kazne zatvora ne bi bilo neophodno za ostvarenje svrhe kanjavanja, ali istovremeno uslovna kazna ne bi bila dovoljna za postizanje ope svrhe krivinopravnih sankcija. Trajanje rada za ope dobro odreuje se srazmjerno izreenoj kazni zatvora, tako da odreeni broj radnih dana jednako mjesec dana zatvora (npr. u BiH, deset radnih dana jednako jednom mjesecu zatvora, odnosno ezdeset radnih dana jednako est mjeseci zatvora167), te se na osnovu toga trai odnos izmeu visine izreene kazne zatvora i trajanja rada za ope dobro, posebno u sluajevima kada je osuenik samo djelimino izvrio rad za ope dobro. Ukoliko osuenik nije izvrio ili je samo djelimino izvrio rad za ope dobro na s lobodi, sud e donijeti odluku o izvrenju kazne zatvora u trajanju srazmjernom vremenu preostalog rada za ope dobro. Rad za ope dobro na slobodi odreuje se u trajanju srazmjernom izreenoj kazni zatvora od najmanje deset do najvie ezdeset radnih dana.

Pravilnik o vrsti i uvjetima za izvenje krivine sankcije rada za ope dobro na slobodi, Slubeni glasnik BiH,l.5, 18/06
167

Rok za izvrenje rada za ope dobro na slobodi ne moe biti krai od jednog mjeseca niti dui od jedne godine. Drutveno korisni rad moe se primijeniti kao alternacija, kao glavna kazna, i kao kombinovana kazna. Rad za ope dobro kao sankcija neplaenog korisnog rada u zajednici je noviji oblik sankcioniranja poinioca krivinog djela i ne slui postizanju dobiti. Izvrava se na nain da osueniku garantuje potivanje ljudskog dostojanstva, osnovnih prava i sloboda i privatnost

1.2.3. Uslovna osuda Uslovna osuda je mjera upozorenja koja se izrie uiniocu krivinog djela kada osnovano moemo oekivati da e se upozorenjem uz prijetnju kaznom, koje sadri uslovna osuda, dakle, bez izvrenja kazne, moi ostvariti svrha krivinopravnih sankcija. U tom sluaju uslovna osuda je zamjena za kaznu. Uslovnom osudom se upuuje prijekor uiniocu zbog uinjenog krivinog djela i istovremeno on se upozorava da e se, u sluaju da u vremenu provjeravanja uini novo krivino djelo ili ne ispuni druge obaveze nametnute uslovnom osudom, kazna utvrena uslovnom osudom biti izvrena, a uslovna osuda opozvana. Uslovna osuda je krivinopravna sankciji koja nema represivni karakter kakav ima efektivna kazna. Ova kazna je prvobitno nastala kao zamjena za kratkotrajne kazne zatvora. Uslovna osuda ne podrazumijeva liavanje slobode i ogranienja linih prava i sloboda svojstvena kazni, mada i ona, a prije svega, uslovna osuda sa zatitnim nadzorom, moe sadravati obaveze za osuenu osobu kojima se ograniava njena sloboda odluivanja i djelovanja u nekim aspektima njenog linog ivota, ali se ni tada ne radi o ogranienjima koja su plod tenji za retribucijom, nego o mjerama iji je cilj otklanjanje ili ublaavanje inilaca koji mogu dovesti do ponovnog uinjenja krivinog djela.168 Utvrena kazna uiniocu, uslovnom osudom odreuje, da se kazna nee izvriti ukoliko osueni za vrijeme koje je sud odredio ne uini novo krivino djelo. Kod odluivanja za izricanje uslovne kazne, cijeni se linost uinioca, raniji ivot, ponaanje, stepen krivine odgovornosti i dr. Svrha uslovne osude je da se uiniocu krivinog djela uputi upozorenje uz prijetnju kaznom (uslovna osuda) kojim se omoguava ostvarenje svrhe krivinopravnih sankcija izricanjem kazne bez njezinog izvrenja, kad izvrenje kazne nije nuno radi krivinopravne zatite169 Svrha krivinih sankcija te i uslovne osude je preventivni uticaj na druge da ne ine krivina djela, kao i spreavanje da se ine krivina djela, da se utie na uinioca da ubudue ne ini krivina djela, to je svrha specijalne i generalne prevencije. Svrha uslovne kazne je i resocijalizacija prestupnika putem odlaganja izricanja ili izvrenja, davanjem povjerenja uiniocu krivinog djela. Uslovna kazna obavezuje uinioca na primjereno ponaanje, tokom trajanja uslovne kazne, i ispunjenje izreenih obaveza od strane suda.
168 169

Komentari krivinog zakona, BiH, 2005, str.305 Ibid, str. 306

Uslovna osuda se moe izrei samo krivino odgovornim uiniocima krivinih djela, u nekim sluajevima mora biti opozvana tokom vremena provjeravanja, i tom sluaju se kazna izvrava. U osnovnom obliku uslovne osude odnos prema osuenom je pasivan i statiki. Kroz zatitni nadzor, preduzimaju se aktivne radnje, uz pruanje pomoi i zatite koja je potrebna radi ostvarenja ove sankcije, a u isto vrijeme, vrenjem nadzora nad osuenikom, prevenira se novo krivino djelo. Sposobnost osuenika da ne uini novo krivino djelo za vrijeme trajanja sankcije, procjenjuju povjerenici koji su odreeni da prate realizaciju zatitnog nadzora. Takoe je bitno ponaanje osuenika na radnoj obavezi, ukoliko se vri nadzor nad njim. Krivinim zakonom je odreen registar obaveza.Ukoliko na radnoj obavezi osueno lice se ponaa neadekvatno (kasni, izlazi bez dozvole, ponaa se neprofesionalno i sl), napravi tetu poslodavcu, u skladu sa zakonom je potrebno da se teta nadoknadi, o emu e povjerenik napraviti izvjetaj i proslijediti nadlenima zbog narednih koraka u odnosu na osueno lice. Uslovna osuda sa zatitnim nadzorom podrazumijeva, praenje ponaanja osuenog na slobodi dok traje vrijeme provjeravanja. Kod primjene uslovne osude i vrenja zatitnog nadzora najbolje bi bilo primjenjivati ga uz saglasnost lica kojem se odreuje sankcija, koja nije obavezna, ali je poeljna (po francusko belgijskom sistemu uslovne osude). Mjere pomoi, nadzora i zatite, u praksi se, uglavnom, ne primjenjuju, a neophodne su kako bi se uinioc krivinih djela uzdrao od vrenja krivinih djela, eventualno od upotrebe alkohola i narkotikih sredstava. Takoe je neophodno vriti nadzor nad lijeenjem ovisnika u odgovarajuoj zdravstvenoj ustanovi ili nadzor nad ponaanjem lica sa posebnim potrebama, osposobljavanje za odreena zanimanja, prihvatanje zaposlenja koje odgovara njegovoj strunoj spremi i td. Prema anglosaksonskom probacionom sistemu uslovne osude karakterie odlaganje, u pravilu ne samo izvrenje kazne, nego stavljanje uinioca pod nadzor i odreene obaveze za uinioca sa ogranienjima u svakodnevnim aktivnostima. Za primjenu ovoga modela uslovne osude potreban je pristanak uinioca krivinoga djela. U toku trajanja zatitnog nadzora sud moe ukoliko utvrdi da je ispunjena svrha zatitnog nadzora, moe ga ukinuti prije isteka odreenog vremena. Razlog za neizvrenja nadzora nad licima sa uslovnom osudom je najee finansijske prirode te nedostatkom kadrovskih predpostavki, strunosti slubenika i td.

Uslovna osuda u krivinom zakonodavstvu BiH lanom 5, KZ BiH odreene su krivinopravne sankcije: kazne, uslovna osuda, mjere sigurnosti i odgojne mjere. Zakon, odreuje uslovnu osudu kao posebnu vrstu krivinopravnih sankcija i, u skladu s tim, odreuje i njenu posebnu svrhu. Odreivanjem da je svrha uslovne osude omoguavanje ostvarenja svrhe krivinopravnih sankcija izricanjem kazne bez njezina izvrenja, kad izvrenje kazne nije nuno radi krivinopravne zatite, jasno je naglaeno i da uslovna osuda ima cilj zaobilaenja kazne kada ona nije nuna radi krivinopravne zatite. Prilikom izricanja uslovne osude, sud odreuje trajanje vre mena provjeravanja s tim da ono ne moe biti krae od jedne godine niti due od pet godina. Duina vremena provjeravanja bi trebala biti srazmjerna visini utvrene kazne, ali se pri njegovom odreivanju mora voditi rauna i o stepenu vjerovatnoe da e poinilac ponovo poiniti krivino djelo.170 Uslovna osuda u krivinom zakonodavstvu Srbije171 Uslovna osuda u Srbiji je uvedena1929. godine, donoenjem Krivinog zakonika Kraljevine Jugoslavije, mada je u Srbiji jo 1906. godine bio izraen Projekat zakona o uslovnoj osudi, u Vojvodini, gdje je na snazi bilo ugarsko pravo, uslovna osuda je uvedena relativno rano, 1908. godine. Krivino zakonodavstvo Srbije 1976. godine, prihvatilo je kontinentalni sistem uslovne osude, kada dolazi do naputanja klasinog kontinentalnog modela uslovne osude i usvajanja novog, koji predstavlja jednu kombinaciju izmeu probacije i evropskog sistema. Meutim, nije izmijenjen samo model uslovne osude, ve i koncepcije o njenoj funkciji. Ona je od surogata kazne, tj. od posebn e forme njenog izricanja i izvrenja, pretvorena u samostalnu krivinu sankciju. Potrebno je da budu ispunjeni odreeni uslovi za izricanje uslovne osude, od kojih su neki vezani za krivino djelo ili kaznu (objektivni uslovi), a drugi za poinioca dela (subjektivni uslovi).

170 171

Komentari krivinih zakona u BiH, Sarajevo, 2005, str. 310 Jovi,M.: Krivino pravo, Beograd, 2008, str.393

1.2.4. Sudska opomena Sudska opomena je mjera upozorenja, a istovremeno i samostalna krivinopravna sankcija koju sud izrie uiniocima krivinih djela pod odreenim uslovima. Sudska opomena, kao to sam naziv govori, ima karakter opomene uiniocu da se uzdri od kriminala i ponaanja za koje e biti kanjen ukoliko to ne potuje. Kao mjera upozorenja primjenjiva je u sluajevima kada se poini lake krivino djelo i kada sud ocijeni da se radi o osobi na koju i opomena e djelovati da se to vie ne ponovi. Uinilac krivinog djela kome je izreena sudska opomena se smatra osuivanim. Za izricanje sudske opomene potrebni su odreeni uslovi: - Vrsta i teina uinjenog krivinog djela, - Linost uinioca krivinog djela, ponaanje prije nego se desilo krivino djelo, ponaanje tokom i poslije uinjenog krivinog djela, - Sud ovu sankciju izrie i kod krivinih djela u sticaju, ali samo u sluajevima kada se za svako djelo ponoaosob moe izrei sudska opomena. 1.3. Kuni pritvor U zakonodavstvima, u kojima je na snazi, ova kazna se odreuje u sluajevima kada postoji mogunost bijega lica, mogunost ponavljanja ili dovrenja krivinog djela ili injenja novog. Moe se odrediti za sva krivina djela. Ovaj oblik kazne se koristi kao alternativa, za koju je neophodno obezbjeivanje nadzora i kontrole suda i policije, tokom 24 sata. U praksi evropskih sudova ova, kazna se primjenjuje kod posebnih okolnosti: pol, starost, zdravstveno stanje; trudnice, mlai punoljetnici, starije osobe od 65 godina, i sl. Ova kazna je nekada fiktivna, a nedostatak je to ovom kaznom nije predvien bilo kakav tretman resocijalzacije. Praenje osuenika u kunom pritvoru je potrebno i sprovodi se na razliite naine. Moe se sprovoditi uz mjere elektronikog i videonadzora. Obezbjeenje mogunosti praenja osuenika u kunom pritvoru se postie tako to se na ruku ili nogu stavi narukvica za praenje i odreuje mu se krug kretanja uz pomo radiotransmisije. Eventualni pokuaji naruavanja obaveze potivanja dozvoljenog prostora kretanja, tj. svako udaljavanja iz kruga senzora, skidanja, oteenja narukvice, se biljee i to zaprima prijamna stanica koja animira policiju da kanjenika provjeri ta se deava i privede ga u policijsku stanicu radi daljne procedure.U budunosti se oekuje verifikacija kanjenikova glasa putem telefona na odreenom mjestu u odreeno vrijeme.

Ova kazna u praksi se malo primjenjuje i iz razloga to ni stranke je ne predlau, mada se ona moe primjeniti i bez prijedloga stranki. Primjena u praksi mjere kunog pritvora ima prednosti u segmentu ouvanja odnosa i komunikacije u porodici, smanjenje optereenja u KPZ kao i smanjenje trokova boravka u zatvorima. 1.4. Poluzatvor i vikend zatvor U cilju ublaavanja i/ili otklanjanja deprivacija nastala je ova alternativna kazna. Ona je pokuaj da se sauva porodica i prevenira naruavanje porodinih odnosa. Vikend zatvarenje znai izdravanje kazne zatvora tokom neradnih dana, krajem nedelje dok se u toku radnih dana prestupnik nalazi na slobodi. U nekim zemljama postoje posebni tzv. korekcioni Centri u kojima osuenici borave. To su, uglavnom, lica sa posebnim potrebama, npr. ovisnici o drogama. U Velikoj Britaniji, na primjer, prestupnik se upuuje na tretman u zatvorske institucije na odreeni broj sati u toku dana, uestvovanje u tretmanu . Paralelno sa tim sankcijama mogu mu se izrei i druge kazne, npr. kazna zabrane upravljanja vozilom, noenja oruja, oduzimanje putnih isprava i sl. Poluzatvaranje, vikend zatvaranje, u Portugaliji, predvieno je vikend zatvaranje u trajanju do tri mjeseca u zatvoru, a za vrijeme slobode radi u svojoj profesiji. 1.5. Naknada tete kao alternativna krivina sankcija Alternativne krivine sankcije su okosnica radikalne reforme krivinog prava, meu kojima posebno vano mesto zauzima naknada tete rtvi. Posebno u zemljama, koje tee usklaivanju zakonodavstva sa EU, treba voditi rauna o zatiti rtava krivinih djela ( ne samo kao moralne obaveze drave) i razdvajanju dobrog od loega. rtvi krivinog djela daje se poloaj u kojem je u mogunosti da ostvari svoja prava. 172 Jedan od postulata zatite je naknada tete, rehabilitacija rtava u svakom pogledu, imovinskom, socijalnom, psiholokom. rtvama je potrebna podrka. Postupkom rehabilitacije rtvu osloboditi trauma i osjeaja preputenosti samoj sebi. Kontinuiranom pordkom kroz razne vidove organizovane pomoi: seminare, struno osposobljavanje, primjenjeni tretman ublaiti sekundarnu viktimizaciju. Posebnu panju treba posveti rtvama djeci i maloljetnicima. Uz vladin sektor, nevladine organizacije daju veliki doprinos u podrci i zatiti rtva. Postoje razlozi za ukljuivanje naknade tete u sistem krivinih sankcija , pri emu se posebno naglaavaju njena kaznena svojstva kojima pogaa imovinske interese uinioca. Ova kazna kompenzira konflikt izmeu uinioca krivinog djela i rtve tog djela.
172

Evropska konvencija o naknadi tete rtvama nasilnih krivinih djela

Pored pozitivne, analizira se i negativna strana naknade tete kao sankcije i to posebno u vezi sa moguim zloupotrebama, naroito kod onih poinioca krivinih djela koji su boljeg materijalnog stanja, ova kazna moe biti u velikoj mjeri neefikasna, posebno kod onih lica koja su materijalno bogastvo stekli na sumnjiv nain. U nekim dravama kada poinioci krivinih djela nisu poznati, pravni sistem je predvidio da naknadu tete rtvi snosi drava. 1.6. Mjere bezbjednosti Cilj primjene mjere bezbijednosti, je ukoliko se utvrdi da je osoba uinila krivino djelo u stanju bitno smanjene uraunljivosti ili smanjene uraunljivosti, a postoji mogunost da bi uzroci takvog stanja mogli i u budue djelovati na nju da ponovi krivino djelo, je izlijeiti ovu osobi kao i otkloniti i izolovati uinioca krivinog djela iz drutva i zatiti od daljneg injenja krivinih djela. Mjere bezbjednosti su specijalno preventivnog karaktera, jer se njima otklanja opasnost od ponovnog injenja krivinog djela. Osnov za primjenu mjera sigurnosti je postojanje opasnosti od ponovnog injenja krivinog djela ovisno od stanja uinioca i uslova stvarne prirode, okolnosti koje mogu biti okida za injenje krivinog djela. Uslovi za izricanje bilo koje mjere bezbijednosti, kao posebne vrste krivinopravnih sankcija, je injenje krivinog djela. Najpoznatije mjere bezbjednosti su173: - zabrana vrenja funkcije, profesije ili zanata, koja se primjenjuje na odreeni period da bi kazna postigla svoj cilj (ukoliko sud utvrdi da bi uinioc krivinog djela nastavakom obavljanja iste djelatnosti bio opasan, moe donijeti odluku zabrane vrenja odreenog poziva, djelatnosti, dunosti; ova mjera zabrane se moe izrei kako uraunjivom tako i neuraunjivom uiniocu), - mjera obaveznog psihijatrijskog lijeenja na slobodi 174, kada je, radi otklanjanja opasnosti, potrebno i dovoljno lijeenje na slobodi175. Ova mjera sigurnosti se izrie kada se utvrdi da u vrijeme uinjenja krivinog djela uinioc nije bio sposoban da shvati znaaj svoga djela ili nije bio sposoban da upravlja svojim djelima, - mjera obaveznog lijeenja od ovisnosti (odnosi se na ovisnike o opojnim drogama i alkoholu; za ona lica koja su krivino djelo uinila usljed ovisnosti od upotrebe opojnih droga i kod kojeg postoji bojazan da e, usljed ovisnosti, i dalje initi krivina djela; ova mjera sigurnosti se izrie i kada uinilac nije bio pod uticajem alkohola i opojnih droga, ali da bi uinio krivino djelo presudno je njegova ovisnost o njima),
173

U BiH Zakonom su propisane etiri vrste mjera sigurnosti: obavezno psihijatrijsko lijeenje, obavezno lijeenje od ovisnosti, zabrana vrenja poziva, djelatnosti ili dunosti i od uzimanje predmeta. 174 Mjera obaveznog psihijatrijskog lijeenja je odreena Pravilnikom o izvrenju mjera sigurnosti obaveznog psihijatrijskog lijeenja i obaveznog lijeenja od ovisnosti (Slubeni glasnik BiH, 65/05) 175 l.81, stav .4., KZ Republike Srbije

oduzimanje predmeta (oduzimaju se predmeti koji su upotrebljeni ili namijenjeni za izvrenje krivinog djela ili koji su nastali izvrenjem krivinog djela),176 zabrana javnog istupa, tako se licu zabranjuje ponavljanje djela, koristi se kod krivinih djela protiv dostojanstva i asti, zabrana boravka u odreenom mjestu, oduzimanja vozake ili dozvole za oruje, zabrana upravljanja motornim vozilom177 (cilj primjene ove mjere bezbjednosti, zatita i poveanje sigurnosti u saobraaju; zabrana se odnosi na upravljanje motornim vozilom odreene kategorije, tj. one kategorije u kojoj je uinioc uinio krivino djelo, a ukoliko lice nema poloen vozaki ispit, ono moe polagati ispit, ali vozaka dozvola mu se moe izdati po prestanku zabrane upravljanja motornim vozilom), liavanje roditeljskih prava (koje se, naalost, u praksi rijee deava, nego to je potrebno da se primjenjuje kod neodgovornih roditelja ), zabrana naputanja zemlje , protjerivanje stranca iz zemlje (ova mjera se preduzima prema licu stranog dravljanstva ili licu bez dravljanstva, a koje je izvrilo krivino djelo na teritoriji iji nije dravljanin), javno objavljivanje presude (obavezno je objavljivanje putem sredstava informiranja, jer je odreeno zakonom; odreuje se u sluajevima osude za krivino djelo koje je poinjeno putem medija, ili za krivino djelo koje je rezultiralo opasnost po ivot ili ugroenost po zdravlje ljudi i dr.

Mjera sigurnosti se izrie na vrijeme koliko je potrebno da se osuenik izlijei, jer se ne moe unaprijed precizirati koliko e taj postupak trajati. Ova mjera se obustavlja kada sud odlui da je prestala potreba za njom, ovisno od toga ta se primjenjuje u lijeenju osuenika (farmakoterapija, psihoterapija, socioterapija i td). Mjera sigurnosti se moe izvravati u zavodu za izvrenje krivinih sankcija, ili u psihijatrijskim odjeljenjima van zavoda. Uprava zavoda za izvrenje sankcija je duna da sarauje sa zdravstven im ustanovama, u kojima se ova mjera izvrava, i da se interesuje za stanje osuenika, da upoznaje sud o zdravstvenom stanju osuenika. Ovisno od rezultata o stanju osuenika, sud moe obustaviti daljnje izvrenje mjere bezbjednosti, moe osobu pustiti na uslovni otpust, i dr.

176 177

l.87.stav.1.KZ Republike Srbije KZ BIH ne poznaje ovu mjeru sigurnosti

2. Posredovanje, pomirenje i poravnanje U skladu sa R (2000) 22, koji govori o pitanju poravnanja uinioca i oteenog. Posredovanje je kamen temeljac racionalnog pristupa kaznenoj politici u Finskoj, gde je zasnovano na dobrovoljnom radu, programima pomirenja oteenog i poinioca mogu da utiu na to da tuilac ne zatrai izricanje daljnjih mjera , ili da sud ne izrekne teu kaznu. Uestvovanje u posredovanju je dobrovoljno, moe ga inicirati bilo koja od postojeih strana i moe da zapone u periodu posle uinjenog krivinog djela, a prije izvrenja kazne. U stvari, raspon alternativa je na tri nivoa krivinog postupka: prije suenja, tokom suenja i izricanja kazne, poslije suenja, mogao bi se obogatiti kako bi se udovoljilo irem krugu zahtjeva i oekivanja i potrebama pravosua u jednom savremenijem krivinom sistemu. Alternative pritvoru prije suenja: takve alternative su predlagane u nekoliko navrata u Preporukama Savjeta Evrope, od kojih je posljednja Rec (2006) 13 Komiteta ministara o odreivanju pritvora. Mjere prije suenja, koje su od velikog znaaja, zbog velikog postotka zatvorenika koji su u pritvoru ekajui suenje (od 25% do 50%), idu za tim da se izbjegne odreivanje pritvora, ime se smanjuje prenaseljenost zatvora, preoptereenost pravosudnog aparata i opasnost da poinilac bude stigmatizovan i ocrnjen. U nekim zemljama je nadzor od strane Slube za probaciju predvidjen zakonom ili podzakonskim propisima, a cilj mu je da se osigura pojavljivanje osumnjie noga na suenju i da do tada ne izvri jo neko krivino djelo, ili, na primer, da motivi ra optuenoga, koji je ovisnik o drogama ili alkoholu, da se podvrgne lijeenju. Primjeri alternativa pritvoru prije suenja u evropskim zemljama koji bi se mogli sma trati pogodnim su: - uslovno ili bezuslovno odricanje ili otputanje (Belgija, eka, Norveka), - finansijska nagodba ili transakcija (eka, Francuska, Holandija), - naknada, posredovanje i poravnanje (Austrija, Estonija, Francuska), - kaucija (eka, Estonija), - policijski nadzor (Bugarska, Italija, Litvanija), - zabrana pristupa odredjenom mestu ili osobi (Slovenija), - kuni pritvor - sa ili bez elektronskog nadzora (Bugarska, Engleska i Vels, Estonija, Francuska, Italija, Slovenija), - podvrgavanje lijeenju (Bugarska, Engleska i Vels, Maarska), - pohaanje obuke (Francuska), - privremena probacija (Austrija), Meu alternativama pritvoru ima i onih koje su na raspolaganju tuilatvu i mogu se primjeniti kao dio vansudske nagodbe. Ove varijante, koje imaju za cilj da se izbjegne potreba izlaska pred sud, razvile su se u onim zemljama u kojima tuilatvo ima diskreciono pravo nagodbe.

3. Nova uloga sudije u izvrenju kazne zatvora Naelo legaliteta, i tokom izvravanja krivinopravnih sankcija, trai vee osiguranje potivanja ljudskih prava (kod izvrenja kazne zatvora ljudska sloboda je znaajno ograniena, pa su i vee mogunosti da se povrijede ljudska prava zatvorenika.Zato je,ukoliko ne postoji, potrebno uvoenje sudskog nadzora izvrenja kazne zatvora. Da bi se sprijeile zloupotrebe i obezbjedila potrebe zatite tzv. minimalnih prava pritvorenih lica i osuenika (posebno kada se radi o potivanju prava osuenika na komunikaciju sa vanjskim svijetom, to u praksi esto zloupotrbljava), zahtijeva odreivanje sudske nadlenosti tokom izvravanja krivinopravnih sankcija, naroito kada je rije o izravanju zatvorske kazne uloga sudije je veoma vana. Kod korienja pogodnosti, uslovnog otpusta (tj. vrijeme koje zatvorenik moe da zloupotrebi i uini novo krivino djelo), uloga sudije je znaajna. Policija je duna pravovremeno obavijestiti sudiju o zloupotrebama od strane zatvorenika, kako bi se rjeenje o privremenom prekidu kazne ili korienje pogodnosti moglo opozvati. U praksi kontrole nad zatvorenicima kod korienja pogodnosti skoro da nema, a sudije saznanja dobijaju tek kada se neto desi. Zakonom o izvrenju krivinih sankcija treba da bude jasno opisano uvoenje sudije izvrenja, s ciljem osiguranja nadzora nad postupkom izvrenja kazne zatvora. Uvoenje sudije izvrenja je veliki iskorak u zatiti temeljnih ljudskih prava osuenika. Sistem izvrenja kazni, a naroito kazne zatvora, odslikava stepen demokratizacije drutva. Krivini postupak i postupak izvrenja krivinih sankcija su veoma bliski, tj. krivini postupak je prva faza, a postupak izvrenja krivinih sankcija je druga faza u dravnom djelovanju prema kriminalitetu. Od poetka postupka u penolokom dijelu postupka je dobro to nije u nadlenosti (to je prije bilo, sami m tim i zloupotreba je bilo u veem obimu), policije ve u nadlenosti pravosudnih organa. Takoe, u nekim zakonodavstvima predstavnik suda bio je jedan od lanova komisije koja je odluivala o uslovnom otpustu zatvorenika s izdravanja kazne zatvora. Uko liko Zakonom o izvrenju krivinih sankcija nije propisano da je u sudskoj nadlenosti nadziranje uslovno otputenog osuenika, onda ni opoziv uslovnog otputanje nije u njegovoj nadlenosti. Nadlenost suda se svodila ili negdje je i sada takva praksa, na upuivanje na izdravanje kazne zatvora i suodluivanje sudije o uslovnom otpustu zatvorenika. Odluku o uslovnom otpustu donosi posebna komisija koju imenuje ministar pravde, a uestvuje sudija izvrenja nadlenog prema mjestu izvrenja kazne zatvora, t e bez obzira koliko sudija uestvuje u odluci ova komisija ili tijelo je upravno, a ne sudsko. Odluivanje o uslovnom otpustu je, nesumnjivo, sudska a ne upravna djelatnost.

Pritube zatvorenika sud treba da uzme u ozbiljno razmatranje, te da u to kra em vremenskom periodu naloi otklanjanje nepravilnosti u radu, nedostatke ili nezakonitosti u postupanju prema zatvorenicima, da omogui ravnopravnost i jednakost zatvorenika pred zakonom. U nekim zakonodavstvima su suene ingerencije sudije izvrenja, jer nisu predviene obaveza upravnika zatvora da o svojim odlukama o pravima zatvorenika obavijesti sudiju izvrenja, smatrajui da je dovoljno to e sudija biti obavijeten u albi zatvorenika o odreenom krenju prava zatvorenika. Problem se javlja u oni m sluajevima kada se zatvorenik ne ali, to je u praksi esto. To znai da sudija izvrenja nee biti upoznat sa odlukama uprave zatvora i eventualnim nepravilnostima, te takone moe ni preispitati zakonitost primjene mjera prema zatvorenicima. Prilikom obilaska osuenih lica, sudija e se obavijestiti o postupanju prema njima te preduzeti mjere da se nedostaci otklone. Djelovanje sudije po slubenoj dunosti je ogranieno, tj.sudija ima sporednu ulogu u postupku izvrenja.

etvrto poglavlje OSUENIKA POPULACIJA 1.Odnos formalnog i neformalnog sistema u kaznenopopravnim ustanovama Osnov u kvalitetu odnosa formalnog i neformalnog sistema u kaznenopopravnim ustanovama diktira atmosferu u KPZ, stepen sigurnosti, uspjeh u tretmanu kao i procesu rehablitacije i resocijalizacije. Zadaa savremene penoloke misli i penitencijarne prakse je pronalaenje dubljeg drutvenog smisla i sadrine, izvrenja kazne liavanja slobode kroz opi cilj koji oznaavamo kao resocijalizaciju zatvorenika, kao i mogunosti za uspjeno ukljuivanje u svakodnevne obaveze i aktivnosti u ivotu po izlasku iz penoloke ustanove. Da li e proces resocijalizacija i rehabilitacije biti, zaista, uspjean ovisi od odnosa zatvorenika prema formalnom i neformalnom sistemu, tj. od prihvatanja njihovih pravila i principa, stavova kao i mogunosti za samoostvarenjem u tim odnosima i komunikacijama. Nasuprot formalnom sistemu, koji se zasniva na osoblju zatvora i normativnom sistemu (potujui Zakon o izvrenju krivinih sankcija i Pravilnik o kunom redu), javlja se neformalni sistem koji se zasniva na zatvorenicima i njihovom meusobnom odnosu, kao i zatvorenikom kodeksu, a koji svakako negativno utie na sam proces resocijalizacije. Odnos zatvorenika prema formalnom i neformalnom sistemu, za vrijeme izdravanja zatvorske kazne, predstavlja znaajan indikator koji ukazuje koliko su zatvorenici spremni za ponovno prihvatanje drutvenih normi i povratak u zajednicu. Formalni i neformalni sistemi su meusobno uslovljeni, i u obrnutoj su proporciji (to je jedan jai drugi je slabiji). Takoe, meu zatvorenicima se razvija jedan normativni sistem koji po svojoj prirodi ne samo da je razliit od onoga koga zastupa osoblje i ira drutvena zajednica , nego mu je i direktno suprotstavljen. Ovi interakcijski odnosi dva sistema ispoljavaju stalnu tendenciju u pravcu meusobnog uticaja, potiskivanja i neutralizacije. Odnosi izmeu zatvorenika i osoblja zatvora ne bi smjeli biti odnosi suprotstavljenih, sa puno nipodotavanja, mrnje, korupcije i slino. Naalost, najee je prisutan mehanizam prinude, formalizam, ablonstvo, rutinerstvo, inertnost i formalni autoritet , formalno struktuiran na odgojne grupe, paviljone, spavaonice, radionice. 178 Osnovne funkcije i zadaci ustanova institucionalnog karaktera su: ostvarivanje programa tretmana i preodgoja, odravanje spoljnjeg obezbjeenja i unutranjeg reda, voenje nadzora nad osuenicima, zadovoljavanje raznih fizikih , psiholokih i drugih potreba itd. Da bi se realizovali ovi zadaci, neophodno je imati dobro edukovano osoblje
178

Radovanovi, D.: ovjek i zatvor, Beograd, 1992

koje se, u skladu sa programom tretmana, bavi preodgojem zatvorenika, straare koji vre posebne dunosti, slubenike administracije koji su motivi rani za rad.Takoer, u okviru formalnog sistema funkcionira i sistem standarda ponaanja, odreen vaeim propisima koji predstavljaju pravni okvir za rad ustanove i ostvarivanje njenih ciljeva. U okviru toga formalnopravnog sistema odreen je i poloaj zatvorenika, propisana su njihova prava i obaveze, koje bi trebalo da stoje u funkciji sa ciljevima preodgoja. Formalna organizacija penitencijarnih ustanova predstavlja osmiljenu emu za koordinirano povezivanje brojnih i razliitih aktivnosti, koje ulaze u opi kompleks njenih zadataka. Prednost sistema formalne organizacije je u mogunosti raspolaganja i korienja normativnog sistema i mnogih drugih sredstava za rjeavanje osnovnog zadatka ustanove i problema. Sredstva pomou kojih se vri pritisak na osuenike da potuju pravila reima su brojna i razliita. Tu spadaju uvanje i nadzor zatvorenika, disciplinske mjere, mjere nagraivanja i sl. Meu povoljnim okolnostima za uticaj na stavove i ponaanje zatvorenika istie se posebno korienje normativnog sistema koji propisuje nain ponaanja zatvorenika u zatvorskoj ustanovi. To, meutim, ne znai da ne postoji i neformalni sistem zatvorenika u svim kaznenopopravnim ustanovama, koji je odreen borbom zatvorenika za status, zatitu individualnog integriteta u uslovima deprivacije, kao i mjestom zatvorenika u neformalnoj strukturi. Uspjeh i mjesto u neformalnoj grupi zatvorenika ovisi e od ponaanja zatvorenika prema osoblju zatvora, otporu i intenzitetu otpora prema zatvorskom osoblju i sl. Dolazak u zatvor, prvi kontakti osuenika za formalnim sistemom i neformalnim je najvanjiji. S jedne strane moemo govoriti o dva suprostavljena sistema, ali sutinski postojanje i snaga neformalnog sistema je rezultat, tj. neuspjeh formalnog sistema. Od prvih kontakata sa uposlenicima, a i sa zatvorenicima, ovisiti e mjesto i opredjeljenje zatvorenika u zatvorskom sistemu, gdje e biti, gdje e se pronai, prepoznati, za koga se vie vezivati, i sa kim e teiti da ostvari svoje ciljeve te sebi olaka boravak i u zatvoru. Poeci adaptacije na zatvorske uslove olakati e ili oteati pripadnost formalnoj ili neformalnoj strukturi. Svakodnevni kontakti neformalnih struktura zatvorenika i uprave zatvora, trebaju biti dvosmjerni, sa ciljem unaprijeenja i kvalitetne saradnje. Naalost u praksi se deava drugaije, sa tendencijom potiskivanja, neutralizacije i umanjivanje uticaja i jednih i drugih. Sistemi vrijednosti, stavovi, nastojanja formalnog sistema da popuni prazninu u ponaanju koje zatvorenici imaju, pokuaji da tretman i proces preodgoja uspije su na jednoj strani, a na drugoj neformalna grupacija nastoji da minimizira rezultate i same pokuaje formalne grupacije.

1.1. Kodeks ponaanja zatvorenika Zatvor je vjetaka tvorevina koja ima svoje propise, pravila i norme ponaanja.Takoe, ne mnogo manje vaan je i onaj sa nepisanim pravilima, propisima , a to je kodeks ponaanja zatvorenika. Svakako da postoji u zavodima kodeks ponaanja zatvorenika, kao i u svim drugim grupacijama i ustanovama gdje se nalazi odreena skupina ljudi upuenih jednih na druge odreeni vremenski period. Kodeks ponaanja je potrebno da svi zatvorenici razumiju, ue jer im je lake funkcionirati i boraviti u zavodu. Eventualnim krenjem kodeksa, zatvorenik se izlae dobijanju kazne od grupacije zatvorenika. One znaju biti mnogo drastinije (od fizikih do psihikih tortura) od formalne strukture. Kodeks, iako nije pisano pravilo (vie lii na na neko obiajno pravo koje je u svijesti zatvorenika u zatvoru), veoma je postojano, primjenljivo i trajno, kako u odnosu na zatvorenike tako i u odnosu na formalni sistem. Svako razumno ponaanje, korektna saradnja sa zatvorskim osobljem je svojevrstan rizik za mjesto u hijerhiji pozicija neformalne strukture. Neki zatvorenici nemaju potrebu ulaska u neformalnu strukturu zatvorenika, eljeli bi biti po strani. To je, uglavnom, karakteristika zatvorenika koji su uinili odreena krivina djela (npr.saobraajne delikte) i koji se ne identificiraju sa grupacijom zatvorenika organizovanih u neformalnu grupu.Ovi zatvorenici esto su na udaru neformalne grupacije, rizikujui i njen bijes, napade, po logici ako nisi sa nama , onda si protiv nas. Nije rijedak sluaj da, po saznanju da neki od tzv. karakternih kriminalaca, imaju finu saradnju sa zatvorskim osobljem, budu na udaru od neformalnog sistema i doivljavaju razne oblike podmetanja, provokacija i kazne. Tretiraju ih kao saradnike, zatvorske uprave. Postoje i lanovi zatvorenike populacije koju neformalna grupa ne eli u svom sastavu , a uglavnom se radi o uiniocima odreenih krivinih djela (npr. seksualnih delikata). Oni su tzv. riziko populacija u zatvorima, na koju formalni sistem treba da obrati panju Zbog prevencije povreivanja zatvorenika, eventualnih ubistava, a nerijetko i samoubistava, zbog nemogunosti borbe zatvorenika sa uslovima u kojima se nalazi, u zatvoru je potreban izmjetaj u druge zavode. Zatvorenika populacija ne moe zaboraviti drutvo koje ih je osudilo, kaznilo i zbog kojih su tu. Svakodnevni uslovi koji nisu ni priblini uslovima koje su ostavili izvan zatvora, kod zatvorenike populacije izaziva netrpeljivost i negativno raspoloenje prema zatvorskom osoblju. Pripadnost neformalnoj strukturi diktiran je mnogobrojnim faktorima: oznaava vrstinu pripadnosti, povjerenja, stepena solidarnosti, tolerancije, lojalnosti, podrke, snage individualne i grupne, mogunost lakeg rjeavanja linih i grupnih problema. Ovaj dio

neformalnog sistema smatra se devijantnim i potrebno je posebno obratiti panju na rad sa ovim licima, naroito u dijelu preodgoja. Zatvoreniki kodeks podrazumijeva brigu za svakog svog lana, u razl iitim vidovima brige i pomoi: 1. Lojalnost zajednici zatvorenika, podrazumijeva da zatvorenik treba u svakoj situaciji podravati interese zatvorenika koji im pripada. Strogo se zabranj uje davanje informacija o drugim zatvorenicima osoblju formalne grupacije. 2. Kontrola emocija, je neophodna u uslovima u kojima se zatvorenik nalazi. Principi i naela ponaanja odreeni su kodeksom, koji trai samokontrolu kod osuenika. Nije dozvoljena svaa, prepirka ili tua sa lanom svoje grupacije, a poznate su preporuke tipa ne gubi glavu i ivce, ne dozvoli da te isprovociraju, to hoe zatvorska uprava pa da te kazne! 3. Solidarnost, spremnost za pomaganje lanovima svoje grupacije zatvorenika je prisutna. Problemi i nevolje na koje nailaze, uslovi u kojima se nalaze u zatvoru daju mogunost stvaranja neraskidivih prijateljstava koja ne prestaju ni poslije izlaska iz zatvora.Nerijetko, lica kod kojih boravak u zatvoru i kazna nije postigla svoj cilj, po izlasku iz zatvora, nastavljaju da se zajedniki bave kriminalom. Njih je tee otkriti, obzirom da su imali prilike da preispituju prijateljstvo i vrstinu u odnosu na vlast. Boravak u zatvorima, naroito kod osuenika koji due borave u jednom zatvoru, nosi svojevrstan rizik udruivanja u kriminal. 4. Ponos, ugled, dostojanstvo linosti nalau da u bilo kojoj situaciji jedni drugima, kada je potrebno izalaze u susret, biti odvaan i hrabar je obaveza, 5. Suzdranost prema osoblju, je preporuka neformalnog sistema, 6. Primjetno je suprotstavljanje osoblju, kao i nastojanje da se odbije pomo i saradnja sa osobljem. Pored ostalih razloga to je vid suprotstavljanja legalnom drutvu, i onima koji su otetili i odbacili zatvorenike. Stepen suprostavljanja osoblju diktira i mjesto zatvorenika u neformalnoj grupaciji. Suprostavljanje je najee prema straarima i odgajateljima, a najmanji stepen suprostavljanja je prema onim uposlenicima kaznenih zavoda koji imaju vee pozicije (npr. naelnicima preodgojne slube). Zbog sigurnosti u zatvora, potrebno je donoenje zakona o specijalnom zatvorskom reimu kojim bi uredilo stanje o specijalnom zatvorskom reimu, situacije gde razgovori zatvorenika mogu da se kontroliu, da se pregleda pota, manji broj posjeta, kontakata, povean stepen budnosti u praenju kretanja zatvorenika, pojaana kontrola kontakata. ivot zatvorenika bi trebao da se odigrava u zidinama zatvora uz maksimalno potivanje ljudskih prava. U zatvorima bi trebalo da rade visoko educirani profesionalci, posebno odabrani, u bezbjednosnom i svakom aspektu provjereni ljudi, uz primjenu principa rotacije, svakih est mjeseci. Tako bi se sprijeilo eventualno uspostavljanje nezakonitih kontakata s zatvorenicima, preduprijedile i sprijeile eventualne prijetnje koje bi mogli da dobiju zaposleni.

1.1.2.Razlozi nezadovoljstva zatvorenika Postoji niz razloga za nezadovoljstvo zatvorenika stanjem u zatvorima. Neki od realnih razloga koje smo ve pominjali su: - opi uslovi, - prenatrpanost, - stepen sigurnosti, - zdravstvena zatita, - ishrana itd. Takoe, postoje i diktirani razlozi, kako iznutra zatvora tako i van zatvora. Iskazivanje nezadovoljstva je tenja za postizanjem i ostvarenjem nekih od ciljeva. Nezadovoljstva zatvorenika bez obzira na razloge se iskazuju na razliite naine, od samopovrijeivanja, povrijeivanja, pobuna, trajkova i u drugim oblicima. Intresantno je da protest prati masovno autodestruktivno ponaanje, odnosno samopovrijeivanje, a jedan od najdrastinijih je svakako zaivanje usta. Pritvorenici najee gutaju kaike, viljuke, rafove, spajalice, arke sa prozora, olovke. Razlog tome je pokuaj da se pree u bolnike uslove ivota, gde pritvorenici imaju daleko bolji tretman nego u pritvoru. Danas da su samo dvije mogunosti u pitanju: trajk, odnosno protest, dirigovanje od monog zatvorskog podzemlja, koje ima jake veze sa kriminalnom subkulturom van zatvora, ili je iskorien za politike partije ili pojedince, koji su protiv aktuelne vlasti. Ljudi koji nareuju poetak protesta i ureuju ga nikad nisu ukljueni u sam protest i oni koji koordiniraju protest "nisu unutra, nego sa strane". Zatvori, kako su sada obezbjeeni, omoguavaju da lica koja kre zakon unesu ono to ele u zatvor, a i straari, ponekad, sarauju sa pritvorenicima. Uprava zatvora uvijek sumnja u motive nezadovoljstva pritvorenika. Ispituju se istinski razlozi pobune jer su pobune i iskazivanje nezadovoljstva zatvorenika, uglavnom, diktirane iz vana od zainteresiranih kriminaliziranih pojedinaca i grupa (ekonomskih, politikih),a vrlo esto i monih ggrupacija. Aktivnosti pritvorenika ne bi mogle biti sinhronizovane u veem obimu, ukoliko nemaju pomo iz vana.

Peto poglavlje ZATVORSKA ZAJEDNICA 1.Osuenika kultura ovjek je jedino ivo bie koje ima mehanizme oduzimanja slobode drugom ovjeku, a to je svakako neusklaeno sa ljudskom prirodom. Osuenika zajednica je zajednica koja podrazumijeva populaciju neprirodnog zbira razliitih ljudi koji se nalaze u zatvorskoj sredini radi izdravanja kazne zatvora. Zbog uinjenog krivinog djela izolujemo uinioca i stavljamo u neprirodno i asocijalno okruenje oekujui da tretman nad njim daje rezultate kako bi se resocijalizacijom vratio u drutvenu zajednicu kao lice koje je rehabilitovano i koje nee predstavljati opasnost za okruenje iz kojega je izolirano. U ovoj populaciji se nalaze ljudi razliitih karakteristika, osobenosti, starosne dobi, mentaliteta, sklonosti, vaspitanja, porodinog stanja i odnosa u porodici, obrazovanja, navika, kulturnih, vjerskih, seksualnih i drugih opredjeljenja. Zatvorenici borave u nametnutim uslovima i trebaju zajedno provesti veliki dio vremena. Svakako da ljudi razliito reaguju u ovakvim situacijama, ovisno o stepen u mogunost prilagoavanja . Period prilagoavanja zatvorskim uslovima, zakonskim normama, kunom redu zatvora kao i prilagoavanje novom socijalnom miljeu, zajednikom ivljenju je potre ba, ali obaveza svakog pojedinca. Asimilacija na novo okruenje, nove socijalne odnose, odvajanj e od svoje porodice i bliskih ljudi, prilagoavanje i prihvatanje novih vrijednosti i zvanine vlasti, zatvorske uprave, prihvatanje i obaveza prema neformalnim grupama, je veoma teak period za svakog ovjeka. Prouavajui uslove ivota u zatvorima Donald Clemmer (1940) konstatuje postojanje zatvorske zajednice, a Gresham Sykes (1958) je tu pojavu kasnije nazvao " zatvorenika zajednica". Ovi autori konstatovali su postojanje dva normativna sistema u zatvorima: formalni (olien u zakonskim i pravilima sadrajima u pravilnicima o kunom redu u zavodima koji ureuju organizaciju zavoda i prava i obaveze zatvorenika); i neformalni sistem( ukupnost odnosa izmeu samih zatvorenika koji su primoravaju da, protiv svoje volje, borave u jednoj vetaki stvorenoj sredini). Ovaj alternativni normativni sistem je plod reakcije na liavanje slobode i uslove ivota u ustanovi i potpuno se razlikuje od formalnog, istovremeno snano ograniavajui njegov uticaj.

2.DEPRIVACIJE U irem znaenju, deprivacija predstavlja liavanje ili gubitak sadraja ili nunih zadovoljstava za zadovoljavanje linih potreba. Uzroci deprivacije su u drutvenoj degradaciji, oseanju odbaenosti i nemogunosti ostavarenja motiva i potreba, to su stanja tipina za zatvorenike. Prestupnika i kriminogena ponaanja u zatvorima, uslovljena deprivacijom, javljaju se kao neposredna posljedica nagomilanih frustracija, ije pranjenje moe dovesti i do kompenzacijonih reakcija, izraenih u nekom kriminalnom ili drugom prestupnikom aktu. Liavanja pojedinih ljudskih potreba kao i nemogunost ispunjavanja potreba od strane uprave zatvora, u principu, nisu namjera zakonodavca u vremenu kada se odreuje pritvor ili se izriu sankcije za uinjeno krivino djelo. Deprivacija slobode povlai i druge deprivacije. Posljedice deprivacije e ovisiti od individualnih osobina, i mjesta tj.organizovanosti KPZ, uslova, profesionalizma uposlenika, stanjem u drutvu i dr. Svaki pojedinac ima u sebi, a i neophodno je da izgrauje, mehanizme mentalne odbrambene zatite sopstvene linosti od deprivacije slobode. 2.1. Deprivacija slobode Jedna od najdrastinih i po linost najteih deprivacija, svakako je deprivacija slobode. Predstavlja najvidljiviju, najjasniju i najmanje mistinu posljedicu zatvaranja, koja je jasna svim osuenicima bez obzira na stepen obrazovanja, nain ivota, navike i kulturne obrasce. Deprivacija slobode pogaa zatorenike i ona predstavlja odvojenost od drutva, ali zatvoreniku istovremeno ograniava slobodu i u samoj ustanovi gde izdrava kaznu. Samo saznanje da licu drugi odreuju ta e i kako raditi, gde e, s kim u istoj prostoriji i kada spavati, ta ce jesti, kako e se obui, kada odravati linu higijenu i sl., deluje dovoljno frustrirajue. Postoje tvrdnje da oduzimanje slobode, ili njeno ogranienje, nije po sebi samo deprivirajue ili frustrirajue, ve da patnje zatvorenika izazivaju posledice zatvaranja (gubitak emocionalnih odnosa, usamljenost). Prevashodni problem je to zatvorenici, izolovani od drutvenih tokova, ne mogu da utiu ne samo na one tokove van, ve ni na one unutar same zatvorske zajednice. Ovakve situacije daju prostor za manipulacije osobama koje su izopene od drutvene zajednice od strane pojedinih razliitih struktura iz vana.

2.2. Deprivacija materijalnih dobara i usluga Deprivacije od materijalnih dobara i te kako padaju teko licima jer ih liava uivanja. Problem e biti jasniji, ako napomenemo da unutar zatvorske zajednice sva lica nose istovjetnu uniformu, da nema prava noenja nakita, pa ak ni kravata. Obzirom na postojanje ove deprivacije, uzroke treba traiti u subjektivnom doivljavanju materijalnih dobara i usluga kod svake linosti pojedinano jer standardizacija dobara i usluga ne ostavlja iste posljedice na sve zatvorenike. Lice koje se nalazi na izdravanju zatvorske kazne ne moe zadrati neto to je posebno izraeno, vrijedno i odslikava velike vrijednosti, ve se to i zadrava ili vraa porodici. Sa socijalnog aspekta, ovaj segment je znaajan. Njime se zatvorenici izjednaavaju, tj. brie se razlika izmeu njih. To posebno pogaa zatvorenike, koji po svojoj strukturi imaju potrebu da se na taj nain iskazuju. Dokaz koliko ovim licima nedostaju predmeti dokazivanja prestia je tajno posjedovanje raznih zabranjenih predmeta u orma riima, iako to znai izlaganje riziku kod pretresa od strane zatvorskog osoblja. Svakako da postoji mogunost zloupotrebe poloaja od strane korumpiranog zatvorskog osoblja u smislu tolerantnog odnosa prema povlaenim zatvorenicima ili kanjavanja odreenih zatvorenika. Takoe, povlaeni zatvorenici ovu situaciju zloupotrebljavaju u cilju trgovine, razmjene, preprodaje, ucjene i drugih kriminalnih aktivnosti unutar zatvora, koji kada poprima vee razmjere tee se kontrolie. 2.3. Deprivacija sigurnosti injenica je, da je, zaista, teko organizirati ivot u zatvoru. Teko je prinudno ivjeti sa nepoznatim licima razliitih obrazovnih, ekonomskih statusnih, kulturolokih, i niza drugih karakteristika. Uprava zatvora ima obavezu i nastoji da u potpu nosti zatiti svakog pojedinca koji se nalazi u zatvoru svih 24 sata. Potencijalne rtve deprivacije sigurnosti su novopridoli zatvorenici, zatvorenici koji su uinili odreena krivina djela (npr. seksualne delikte, ili uinioci saobraajnih delikata), mlai, nesigurni i oni sa manjim stepenom socijalne inteligencije. Na deprivacije sigurnosti utiu aktivnosti zatvorenika koji se nalaze na izdravanju dugih zatvorskih kazni te pripadnici zatvorskog krim miljea. Naruenost stepena sigurnosti razlog je za zabrinutost svih zatvorenika. Iskusni penolozi prave konstante procjene o prisutnosti neformalnih organizacija, njihov uticaj, mo, na osnovu efekata deprivacije sigurnosti, izraenih i po vrsti disciplinskih prestupa, broju uspjelih ili neuspjelih bjekstava, tzv. dobrovoljnih samica ili izolacije i drugog.

Posebno treba posmatrati uticaje drugih vidova dep rivacija na psiholoki profil linosti. Zatvorske uprave, za razliku od nekih pojava tolerisanja prestupa u slu ajevima deprivacija materijalnih dobara, vrlo otro i surovo reaguju u sluajevima stvarne ugroenosti zatvorenika od strane drugih zatvorenika. 2.4. Deprivacija heteroseksualnih odnosa Ustanove koje su namjenjene za pritvor i izdravanje kazne zatvora su organizovan e za lica istog pola. Logino se postavlja pitanje ispoljavanje i zadovoljenja heteroseksualnih nagona. U prouavanju ovog problema, polazilo se od dva aspekta, kao mogue posljedice liavanja i to: fiziolokog (zadovoljenja seksualnog nagona) i psiholokog (zadovoljenje potrebe za pripadnocu i ljubavi) kao veoma vane i normalne ljudske potrebe i komunikacije. Seksualna frustracija je izuzetno jaka i predstavlja jednu od najveih patnji. Svaki drugi vid deprivacije zahteva odredjeni nain prilagodavanja osuenike populacije nametnute uslove. Ono to treba da ozbiljno zanima zatvorsku upravu je iznalaenje mogunosti da se ovaj vid deprivacije svede na najmanju mjeru .Za to postoji vie razloga. U zatvorima postoji esta pojava homoseksualizma, kako u mukim tako i u ensk im zatvorima. A ono to zabrinjava je da, ove pojave se deavaju i kod osoba oba pola kod lica koja takva ponaanja nisu pokazivala prije niti poslije izdravanja zatvorske kazne. Savremeni zatvorski sistemi su u boljoj situaciji da preveniraju ove devijantne pojave. Prema ovoj populaciji odnos sredine je razliit. U nekim ustanovama su veoma tolerantni prema ovoj populaciji, a u nekim su kranje netolerantni. Ova populacija je esto predmet brutalnih napada. Odnos prema ovim pojavama odslikava, uglavnom , stav drutvene zajednice i okruenja u kojem se nalazi kaznena ustanova. Uprava zatvora treba da ulae maksimalan napor na prevenciji ovog devijantnog oblika ponaanja, jer time prevenira nasilje i porast nasilnikog kriminaliteta u zatvoru, ucjenu, podvoenje, prostituiranje, trgovinu i druga krivina djela koja prate ovu devijantnu pojavu. 2.5. Deprivacija autonomije Nametnuta pravila kunog reda, utiu na osjeaj gubitka velikog procenta autonomije, to svakako utie na psihu i postupke zatvorenika u vrijeme boravka u zatvoru. Cilj uprave zatvora je da ima kontrolu nad zatvorenikom populacijom, vrlo esto i bezpotrebno u maksimalnom nastojanju pojedinaca da zatvorenici izgube autonomiju. Rezultat takvog ponaanja u zatvorima su pobune zatvorenika jer je to jedan od naina prilagoavanja na patnje koje ova deprivacija stvara.

Deprivacija autonomije moe, naroito kod labilnih zatvorenika, da djeluje kao motiv za udruivanje, stvaranje kompaktne mase koju je lako zloupotrebljavati u razliite svrhe . Uprave treba da vode rauna kako e se ponaati prema svakom ponaosob zatvoreniku, potujui njegov personalitet, tako da i za vrijeme boravka u zatvoru budu zadovoljene njihove potrebe za autonomijom. Pretjerano discipliniranje moe biti kontraproduktivno, naroito u procesu resocijalizacije, to je sutina tretmana. 2.6. Deprivacija duhovnosti Mentalno zdravlje stanovnitva je jedan od vanijih postulata o kojem bi trebala drava da vodi rauna. Jedna od znaajnih i kontinuiranih potreba velikog broj a lica je i potreba za Bogom, a zbog specifinosti zatvorskog sistema, izolacije, veliki broj nepredvidivih situacija, nedaa, tekih psihikih stanja i svega drugog, ova potreba je poveana. Zatvorska uprava je duna da obezbijedi uslove za religijske obaveze, osjeanja i upranjavanje onoga to odreena religija propisuje. Ouvati mentalno stanje zatvorenika, znai da izlazak zatvorenika iz zatvora ne znai prijetnju drutvu, ve je uspjeh drutvene zajednice i sektora za izvrenje krivinih sankcija. Uspjeh sektora za izvrenje, profesionalno pristupanje programima smanjenja posljedica deprivacija i uspenoj resocijalizaciji lica lienih slobode, je uspjeh svake penoloke ustanove ponaosob, a oteavajui je zbog materijalne situacije kakva jeste u drutvu uope. vedski zatvorski sistem, vai za najnapredniji i najhumaniji, sa najboljim uslovima za boravak zatvorenika i za rad uposlenika. Pruajui takav komfor, nepostojanje fizickog kanjavanja i deprivacija, na neke zatvorenike moe djelovati stimulirajue da po izlasku iz zatvora ponovo ine krivina djela, svjesni injenice da u zatvorima i nije tako loe. Veoma nehumani uslovi u turskim, ruskim ili francuskim zatvorima stvaraju situaciju da se lica iz zatvora putaju gora, agresivnija, ak i psih iki bolesnija, nego kada su u njih smetana. Posljedice deprivacija u zatvorima nisu lako mjerljive. Potrebno bi bilo uraditi opseno istraivanje povrata u zatvor te analitiki doi do rjeenja i smjernica ove znaajne problematike.

esto poglavlje 1. USLOVNI OTPUST Uslovni otpust znai ranije putanje zatvorenika osuenih na kazne zatvora u skladu sa pojedinano prilagoenim uslovima koji vae nakon otpusta, pod uslovom dobrog ponaanja na slobodi do isteka vremena na koje je kazna izreena. Uslovni otpust je vaan krivinopravni i penoloki institut koji je nezaobilazan dio izvrnog krivinog prava sa kojim se smanjuje prisila u drutvu i znaajno humaniziraju krivinopravne sankcije. Analizom uslovnog otpusta moemo zakljuiti da li je postignuta zakonom propisana svrha izvravanja kazne zatvora, ali i ire, svrha samog kanjavanja i izricanja kazne zatvora u odreenom promatranom razdoblju. Amnestije i pomilovanja nisu ovdje ukljueni. To je, ujedno, nastavak individualizacije kazne u fazi njezina izvrenja. Kod uslovnog otpusta, rije je o nekoj vrsti pomilovanja, oprosta, odustanka od izvrenja kazne do kraja. Za vrijeme trajanja neizdranog ostatka kazne nad njime se moe odrediti nadzor, a moe ga se obavezati i na nastavak mjera propisanih programom izvravanja. Uslovni otpust ima vie funkcija: (1) skratiti izdravanje kazne zatvora kada to nije vie nuno179, (2) poticati zatvorenika da se za vrijeme izvrenja kazne zatvora ponaa tako da se moe smatrati da je kazna dobro djelovala. Ovisno od zakonodavstava najee se primjenjuje kod kazne zatvora, kazne dugotrajnog zatvora i maloljetnikog zatvora. Prije svega, ni sudska odluka nije nepromjenjiva ako je postignuta svrha kazne. Nadalje, stimulira se dobro ponaanje zatvorenika. Uslovni otpust nije bezuslovan, kazna ostaje, zatvorenik se puta na slobodu uz vie uslova, najvaniji je da ne uini novo krivino djelo dok jo traje kazna. tovie, moe se otputenom s izdravanja kazne zatvora nametnuti niz ob aveza koje su zamiljene kao brana od novog upada u zloin. Uslovni otpust bi mogao biti odreen kao otputanje zatvorenika pod odreenim uslovima da ostatak kazne izdri na slobodi pod starateljstvom drave i nadzorom i tretmanom nadlenog organa.

179

Institut uslovnog otpusta u BiH daje osueniku mogunost da poslije izdrane 1/3 kazne zatvora izuzetno, a u redovnim okolnostima poslije izreene izdrane kazne uz odreene uslove , a tiu se procesa tretmana i preodgoja.

Komisija prije odluivanja se upoznaje o svim aktivnostima i ponaanju zatvorenika u toku izdravanja kazne, preko izvjetaja koje odgajatelji i uprava zavoda priprema za svakog zatvorenika ponaosob. Uslovni otpust, po ispunjenju uslova koje su predviene zakonom, daje komisija, ili kolegijalni organ. U nekim dravama zakonom je data mogunost upravniku zavoda da moe otpustiti zatvorenika prije isteka kazne. Komisija koja donosi odluku o uslovnom otpustu rukovodi se odreenim kriterijima: - ranija osuivanost zatvorenika, - ponaanje za vrijeme boravka u zavodu, - potivanje kunog reda zavoda, - angaman u radnim aktivnostima, - aktivnosti u tretmanu, - ponaanje prema krivinom djelu, kajanje ili ne, odnos prema rtvi itd., - uspjeh u rehabilitaciji i dr. Historijski, uslovni otpust javlja se relativno kasno, uostalom kao i sama kazna liavanja slobode. Uoeno je da je rigidnost odmjerene izreene kazne nepoeljna jer kazna moe postati neracionalna i nepotrebna. Tako su se i pojavile razliite forme tzv. progresivnog sustava izvrenja kazne liavanja slobode: od poetne faze strogog reima, usamljenjem, preko faze poluslobode i na kraju faze izdravanja kazne na slobodi. Uslovni otpust poznaju sva moderna liberalna zakonodavstva, a najdalje se ide u skandinavskim zemljama. Tu je uslovni otpust uao meu prava zatvorenika, koji nakon pet estina izdrane kazne zatvora ima pravo na uslovni otpust, tj. da budu otputeni iz zatvora. Uslovni otpust je jedno od najdjelotvornijih i najkonstruktivnijih sredstava za spreavanja recidivizma i unapreivanje resosocijalizacije/rehabilitacije, na osnovu kojeg se zatvoreniku omoguuje planirana reintegracija u zajednici, uz pomo i nadzor. Uslovni otpust predstavlja mjeru nastavka sluenja kazne u zajednici. Uvoenje uslovnog otpusta u zakonodavstvo i primjena ovog instituta na pojedinane sluajeve su obraeni u odreenim dokumentima koje smo obavezni primjenjivati. 180
Evropska konvencija o nadzoru nad uslovno osuenim ili uslovno otputenim prekriocima (ETS br.51); Rezolucije (65)1 o uslovnim kaznama, uslovnom otpustu i drugim alternativama zatvaranju; Rezolucija (70)1 o praktinoj organizaciji mjera za nadzor i brigu nakon putanja na slobodu uslovno osuenih ili uslovno otputenih prekrilaca; Rezolucija (76) 2 o postupanju sa zatvorenicima sa drugim kaznama; Rezolucija (76)10 o odreenim kaznama mjerama koje su alternativa zatvaranju; Preporuke R (82) 16 o pogodnosti zatvorskog dopusta; Preporuke R (87) 3 o Evropski zatvorskim pravilima; Preporuke R (89) 12 o obrazovanju u zatvoru; Preporuke R (92)16 o Evropskim pravilima o sankcijama i mjerama koje se slue u zajednici;
180

Cilj uslovnog otpusta je pomo zatvorenicima da lake naprave prelaz izmeu ivota u zatvoru ka ivotu u zajednici u kojoj potuju zakon, putem odreivanja takvih uslova nakon otpusta kao i nadzora, koji doprinose javnoj sigurnosti i smanjenju kriminaliteta u zajednici. Kako bi se smanjili tetni efekti zatvaranja i unaprijedila resocijalizacija /rehabilitacija zatvorenika, uslovni otpust bi trebao biti dostupan i zatvorenicima sa doivotnim kaznama zatvora. Na poetka sluenja kazni, zatvorenici treba da budu upoznati kada stiu pravo na otpust na osnovu toga to su odsluili neki minimalni period, skupa sa kriterijumi ma koji e se primjenjivati kako bi se odredilo da li e im biti dozvoljen otpust (diskrecioni sistem otpusta: minimalni period koji zatvorenici treba da odslue prije nego to budu u mogunosti da upute zahtjev; postojanje relevantnih tijela za donoenj e odluke o uslovnom otpustu; jasni kriteriji: linost zatvorenika, socijalne i ekonomske okolnosti, dostupnost programa resocijalizacije/rehabilitacije; nedostatak tj.obezbjeenje zaposlenja), odnosno kada stiu pravo na otpust kao pravo koje im pripada n a osnovu toga to su odsluili neki fiksni period definiran u apsolutnim terminima i/ili u odnosu na proporcionalni dio kazne obavezni sistem otpusta: period koji zatvorenici moraju odsluiti kako bi dobili pravo na uslovni otpust mora biti odreen zakonom; samo u izuzetnim sluajevima trebalo bi biti mogue odgoditi uslovni otpust i odreen novi datum). Uslovni otpust je jedan od jaih motivacionih faktora za dobro ponaanje zatvorenika. Postignut odreeni stepen socijalne readaptacije zatvorenika, ve liko zalaganje zatvorenika za linu socijalnu readaptaciju, savjesno izvravanje obaveza koje su kunim redom propisane, kao i ukljuivanje u razne aktivnosti za rezultat imaju uslovni otpust. Dakle, uslovni otpust je rezultat dobrog vladanja zatvorenika kao i rezultat uspjenog tretmana i resocijalizacije koji sprovodi kaznena ustanova. Uslovni otpust ne treba da se daje, kako naglaavaju neki autori iz razloga smanjenja zatvorske populacije, u uslovima prekapacitiranosti kaznenih zavoda. Postavlja se pitanje to lokalna zajednica moe napraviti. Moe li pobolj ati proces resocijalizacije zatvorenike populacije, a to uiniti kad utvrdi, u manjem broju sluajeva, da resocijalizacija nije postignuta?181 Ustanova kaucije ili jemstva o dobrom vladanju predhodnica je uslovnom otpustu . Alternativne sankcije poslije izricanja kazne - uslovni otpust - od kljunog su znaaja ako se eli postii drutvena rehabilitacija bivih zatvorenika.
Preporuke R (92) 17 koja se tie dosljednosti u vezi izreenih kazni; Preporuke R (97) 12 o osoblju koje je zadueno za provedbu sankcija i mjera; Preporuke R (99) 22 koja se odnosi na pretrpanost zatvora i inflaciju zatvorske populacije; Preporuka R (2000) 22, o poboljanju provedbe Evropskih pravila o mjerama i sankcijama koje se slue u zajednici 181 Novoselovi, A.: Javna sigurnost i kriminalitet u lokalnoj zajednici, hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, vol.13, broj 2, , Zagreb, 2006 str. 907-914,

Primjena sankcija vezanih za javni interes, da bi se zamjenio drugi dio kazne zatvora, nee zahtijevati samo pripremu javnosti da to prihvati, nego i aktivno ukljuivanje slubi zajednice. To e, takoe, zahtevati i uspostavljanje efikasne veze izmedju njih i zatvorskih vlasti. U nekim dravama, slube u okviru Zavodskih vlasti su zaduene za nadziranje uslovno otputenih pojedinaca. Meunarodna iskustva pokazuju da se to moe najbolje ostvariti putem elektronskog nadzora i sankcije rada u javnom interesu. Treba razmotriti opseg primjene takvih metoda. Prijedlog za uslovni otpust propisan je Zakonom o izvravanju kazne zatvora (Hrvatska). Uslovni otpust moe dobiti lice ako je proteklo najmanje polovina vremena izdrane kazne, izuzetno i nakon jedne treine, a osoba koja osuena na kaznu dugotrajnog zatvora nakon to je proteklo tri (BiH), ili, dvije treine vremena izdrane kazne, a izuzetno nakon jedne polovine izdrane kazne (Srbije). Ukoliko se zatvorenik, za vrijeme izdravanja kazne zatvora, popravi u ponaanju do te mjere da se moe opravdano oekivati da e nakon ot pusta s izdravanja kazne zatvora ponaati primjerno, naroito da nee uiniti krivina djela, moe dobiti uslovni otpust. Smatra se da je postignuta svrha kanjavanja. Uslovi, odnosno obaveze koje uslovno otputena lica moraju ispunjavati predvieni su posebnim propisima. Obaveze lica koje je dobilo uslovni otpust: - osposobljavanje za odreeno zanimanje ili nastavak zapoetog kolovanja , - prihvaanje ponuenog zaposlenja i odgovornost prema radnim obavezama, - nadzirano raspolaganje prihodima, - nastavak lijeenja, (npr. ovisnost o alkoholu i drogama), - obaveza neposjeivanja odreenih mjesta, - plaanje kompenzacije ili davanje zadovoljtine rtvama, - javljanje centru za socijalnu rad i saradnja sa centrom, - javljanje sudiji izvrenja, - javljanje nadlenoj policijskoj upravi i td. Po izricanju presude za uslovni otpust, informacija se alje nadlenoj slubi koja izvrava ovu alternativnu sankciju. Ako je osueno lice zadrano u pritvoru, sud alje odluku pritvorskoj jedinici u kojoj se lice uva. Upravnik pritvorske jedinice otputa osueno lice u svrhu izvrenja ove alternativne sankcije. Kada sud izrekne uslovnu osudu i naloi izvrenje neke obaveze, Sluba nadzire izvrenje obaveze.

Osobe, koje dobiju uslovni otpust, bi trebale biti pod nadzorom iz razloga to se deavaju zloupotrebe, za vrijeme koritenja pogodnosti. Obzirom da ne postoji mogunosti nadzora, ovaj nedostatak uslovni otpust udaljava od uporednopravnih rjeenja to dovodi u pitanju sutinu uslovnog otpusta. Otputeni zatvorenik nema nikakvu obavezu, nema nadzor i nikakav tretman. Sama prijetnja opoziva uslovnog otpusta ne moe se posmatrati korektivnim tretmanom kao ni vrstom nadzora. Uslovni otpust nije faza u izvrenju kazne liavanja slobode, ve znai i suspenzi ju njenog izvrenja. Rjeenjem o opozivu uslovnog otpusta, se vrijeme provedeno na uslovnom otpustu ne uraunava u izdranu kaznu. Ukoliko bi uslovni otpust bio statijum u izvrenju kazne zatvora, onda bi ovakvo rjeenje znailo sasvim neopravdano produenje kazne.182 Nadlena policijska uprava treba biti obavijetena o privremenom izlasku, korienju pogodnosti, uslovnom otpustu.Tako bi se prevenirao eventualni povrat u kriminalitet, naroito ako se radi o uiniocima tekih krivinih djela, ubistvima, se ksualnim deliktima, zloupotrebi narkotikih sredstava i drugom. Ako osueno lice ne izvri obavezu koju je naloio sud, Sluba obav jetava sud nakon to provjeri injenice i razloge zbog kojih obaveza nije izvrena. Sluba obavjetava sud o uspjenom okonanju vremena provjeravanja. Po prijemu takvog izvjetaja, sud donosi odluku koja konstatuje da je alternativna sankcija izvrena. Ukoliko lice, koje je dobilo uslovni otpust, uini jedno ili vie krivinih djela za koje mu je izreena kazna zatvora u vremenu uslovnog otopusta, i kada se ne pridrava odreenih mu obaveza, sud e opozvati uslovni otpust. Odrednice po pitanju uslovnog otpusta uglavnom sline skoro iste u zemljama u naem okruenju. Sud e opozvati uslovni otpust ako osueni, dok je na uslovnom otpustu, uini jedno ili vie krivinih djela za koje je izreena kazna zatvora preko jedne godine. Sud moe opozvati uslovni otpust, ako uslovno otputeni uini jedno ili vie krivinih djela za koje je izreena kazna zatvora do jedne godine. Pri ocjeni da li e opozvati uslovni otpust sud e naroito uzeti u obzir srodnost uinjenih krivinih djela, pobude iz kojih su uinjena i druge okolnosti kojke ukazuju na opravdanost opozivanja uslovnog otpusta. Prva i druga odredba e se primjenjivati i kad se uslovno otputenom sudi za krivino djelo koje je uinio prije nego to je uslovno otputen. Kad sud opozove uslovni otpust , uzima ranije utvrenu kaznu. Dio kazne koji je izdrao po ranijoj osudi uraunava se u novu kaznu, a vrijeme provedeno na uslovnom otpustu ne uraunava se. Ako uslovno otputeni bude osuen na kaznu zatvora do jedne godine, a sud ne opozove uslovni otpust, produava se uslovni otpust za vrijeme koje je osueni proveo na izdravanju te kazne zatvora.183

182 183

Stojanovi, Z.: Uslovni otpust, Beograd, 1984, str.191 Krivini zakonik Republike Srbije (Slubeni zakonik RS, br.85/05, 72/09), l.47

Primjena sankcija vezanih za javni interes da bi se zamenio drugi dio kazne zatvora nee zahtjevati samo pripremu javnosti da to prihvati, nego i aktivno ukljuivanje slubi zajednice. To e, takoe, zahtjevati i uspostavljanje efikasne veze izmedju njih i zatvorskih vlasti. Ukoliko bivi zatvorenik ne izvrava svoje obaveze prema slubi koja vri nadzor, obavjetava se sud koji provjerava injenice i razloge zbog kojih nije ispunjena obaveza odravanja kontakta, isto tako sud se obavjetava i o uspjenom okonanju vremenu provjeravanja, i izvrenoj alternativnoj sankciji. Pojava instituta uslovnog otpusta u BiH kroz historijat govori o njegovoj primjeni.184 Odluivanje O prijedlogu za uslovni otpust odluuje Komisija za uslovni otpust od etiri ili pet stalnih lanova koje imenuje ministar pravde. Prijedlog za uslovni otpust podnosi se Komisiji putem uprave zatvora. Upravnik e Komisiji dostaviti prijedlog i miljenje. U nekim zakonodavstvima upravitelj dostavlja prijedlog na miljenje sudu koji je donio presudu u prvom stepenu, a sud dostavlja miljenje Komisiji. Da bi Komisija za uslovni otpust donijela odluku i odredila se prema zahtjevu, potrebno je pregledati, dokumentaciju, miljenje i prijedlog uprave zatvora, razgovarati sa zatvorenikom, upravnikom ili osobom koju on ovlasti, uvaiti miljenje suda koji je donio presudu u prvom stepenu, zatraiti miljenje centra za socijalnu rad, a po potrebi mo gu se konsultovati i drugi strunjaci. Ako se pojave nove okolnosti, zatvorenik moe podnijeti prijedlog neovisno o navedenim rokovima. Ako je zatvorenik obolio od teke bolesti, a ne postoje uslovi za
Elezovi,A.:Penoloka teorija i praksa, br 1, Udruenje penologa FBiH, 2002, str.31-33: do 1463.godine u BiH vladalo je obiajno pravo sa adekvatnim oblicima reakcije na izvrena krivina djela, a od tada pa sve do 1856.godine primjenjivalo se erijatsko pravo koje je za izvrioca krivinog djela predvialo i zastraivanja. U tom periodu nije se primjenjivao institut uslovnog otpusta. Institut uslovnog otpusta prvi put je uveden u BiH 5.novembra 1887.godine kada je Zemaljska vlada BiH donijela Naredbu broj 63777/III o upravljanju kaznionicom u Zenici i izvrenju u istoj. Pored ostalih inovacija, bitnih za izvrenje kazni u cjelini, u u paragrafu 18. Naredbe stajalo je da osuenici mogu biti uslovno otputeni sa izdravanja kazne zatvora kada izdre kazne, a najmanje godinu dana, ako su do tada odospjeli u trei stadijum izvrenja kazne i ako svojim ponaanjem ispunili nadu za poboljanje (I 146/148). U to vrijeme osuenici nisu imali pravo podnositi zahtjev za uslovni otpust kao u nekim zemljama (Hrvatskoj i Sloveniji, ve je postupak inicirala uprava kaznionice, prijedlog davala Zemaljska vlada, a odluku donosilo zajedniko ministarstvo Ministarstvo finansija u Beu. Naredba je obavezivala upravnika, ljekara, uitelja, nadzornika, tamniara i duhovnika da svako sa svog aspekta da miljenje o osu enoj osobi za koju je se pokree inicijativa za uslovni otpust. Institut se primjenjivao samo na osuene osube koje su izdravale kaznu zatvora u kaznionici u Zenici, dok osobe koje su izdravale kratke kazne zatvora u kotarskim zatvorima nisu mogle biti putane na uslovni otpust. Ove odredbe su primjenjivane do 1916.godine,a ustrojem Kraljevine Jugoslavije materija uslovnog otpusta je ureena Krivinim zakonodavstvom koje je zavreno 1929.godine, promjene su nastale za vrijeme II svjetskog rata, sve do 1948.godine, na nivou FNRJ na jedinstven nain na cijeloj teritoriji; Zakonom o izvrenju krivinih sankciji 1964 (Sl.list SFRJ9/64); Zakonom o izvrenju krivinih i prekrajnih sankcija, Sl.listSRBiH 34/77; te Krivini zakon FBiH, Sl.novine FbiH 43/98)
184

lijeenje u zatvoru, ovlatene osobe mogu predloiti u slovno otputanje zatvorenika nakon izdrane jedne treine kazne. Prilikom donoenja odluke Komisije e uzeti u obzir linost zatvorenika, njegov prijanji ivot i osuivanost, ponaanje tokom izdravanja kazne, ivotne okolnosti i oekivano djelovanje uslovnog otpusta na zatvorenika. Jo je na Drugom kongresu UN za sprjeavanje zloina u Londonu (1960) istaknuto da tijelo koje dodjeljuje uslovni otpust treba svoje odluke donositi na temelju iscrpnih informacija o osueniku, i to, po mogunosti, nakon linog kontakta s njime. To upravo predvia Zakon o izvravanju kazne zatvora. Sud e opozvati uslovni otpust, ako osuenik, za vrijeme uslovnog otpusta, uini jedno ili vie krivinih dijela. 3.Gaenje krivinih sankcija Sud je nadlean da uiniocu krivinog djela izrekne krivinu sankciju, drutvenu mjeru reagovanja na uinjeni prekraj ili krivino djelo u zakonski sprovedenom postupku. Izricanja krivinih sankcija predstavlja mehanizam zatite drutvenih vrijednosti, temeljnih ljudskih prava, bezbjednosti drave i ustavnog poredka. Iako oekujemo da pred zakonom budu svi jednaki, u teoriji i krivinoj praksi date su mogunosti izricanja i izvrenja gdje se naelo jednakost pred zakonom ne primjenjuje za sve. Bez obzira na krivino djelo i krivinu odgovornost uinioca, krivinih sankcija nema, tj. one se gase, izvravaju u potpunosti ili djelimino, bez obzira da li u inioc pristaje ili ne na gaenje. Ovim institutima javnopravne prirode postiu se razliiti ciljevi. Osnova gaenja krivinih sankcija: - zastara, - amnestija, - pomilovanje. Amnestija i pomilovanje predstavljaju najvei akt politike milosti najviih orga na dravne vlasti. Njima se nastoje postii, ne samo kriminalnopolitiki, ve i odreeni isto politiki ciljevi185.

185

Stojanovi, Z.: Krivino pravo, Beograd, 2000, str.327

3.1. Amnestija (gr. amnestia zaboravljanje, brisanje osjeaja krivice i oprotaj kazne koju takva krivica povlai). Amnestija predstavlja opi pravni akt i donosi se u formi zakona. To je, zapravo, akt najvieg zakonodavnog organa vlasti,186 kojim se neodreeni broj lica poimenino i pojedinano , oslobaa krivinog gonjenja (abolicija), potpuno ili djelimino se osloboa od izvrenja kazne, zamjenjuje se izreena kazna blaom kaznom, brie osuda ili ukidaju pravne posljedice osude. Pritom, nije neophodna saglasnost lica na koje se amnestija odnosi. U trenutku kada se donesi zakon o amnestiji, uprava zavoda, tj. upravnik je obavezan da u toku 24 sata, od stupanja na snagu zakona, pismeno obavijesti sud koji je donio presudu u prvom stepenu o osobama koje ispunjavaju uslove i podlijeu odredbama donijetim amnestijom. Amnestija se odnosi na individualno neodreen broj osoba. Amnestija se ne odnosi na odgojne mjere niti izreene mjere bezbjednosti. Amnestija se odnosi na uinjena krivina djela u prolosti, to znai da je, kod trajnih krivinih djela (ijim izvrenjem je prouzrokovano protivpravno stanje) amnestijom obuhvaeno samo ono stanje ili posljedica koje je stvoreno izvrenjem krivinog djela. Jednom data amnestija se ne moe opozvati. Amnestijom osueno lice moe biti puteno iz zavoda potpuno bez ikakve kazne, moe mu se izrei blaa kazna, npr. novana kazna ili uslovna osuda. Amnestijom se mogu postaviti odreeni uslovu za njenu primjenu, ali ako je uinioc osloboen od krivinog gonjenja ili izvrenja izreene kazne, takva se odluka vie ne moe opozvati bez obzira na kasnije dranje uinioca krivinog djela i nje govu spremnost da se povinuje utvrenim uslovima. Davanjem amnestije ne dira se u prava treih lica koja se zasnivaju na osudi187. U sluaju abolicije, ne iskljuuje se mogunost da oteeno lice ostvaruje imovinsko pravni zahtjev u odnosu na uinioca krivinog djela i bez utvrivanja krivine odgovornosti. Lice oteeno krivinim djelom moe zahtjevati naknadu tete uinjene krivinim djelom za koje je data amnestija, povraaj oduzetih predmeta, naknadu trokova uinjenih povodom krivinog postupka i sl. 188

186 187

Jovaevi,D.: Leksikon krivinog prava, JP Slubeni list SRJ, Beograd, 1998, str.1315 Zakon o amnestiji (Slubeni glasnik Republike Srbije, br.33/06, od 17.04.2004), l.3. 188 Ibid,

3.2. Pomilovanje Pomilovanje je institut prema kojem postoji mogunost da krivino odgovoran uinioc krivinog djela izbjegne primjenu zasluene kazne u cjelini, ili djelimino, ili je zamjeni sa blaom kaznom. Pomilovanje je odluka, akt milosti i kao takav je vaan u krivinopravnom i politikom smislu. Akt pomilovanja donosi najvii politiki organ, predsjednik drave ili entiteta (ako je drava tako koncipirana). Prema karakteristikama,odluka o pomilovanju djeluje jae od zakona i sudske odlu ke, a donosi je predsjednik drave, kao najvii politiki organ. Pomilovanjem se odreeno lice ili odreeni broj lica, oslobaa odgovornosti od krivinog gonjenja, potpuno ili djelimino od izvrenja kazne, zamjenjuje se izreena kazna blaom kaznom ili uslovnom osudom, odreuje se brisanje osude ili se ukida, odnosno odreuje se krae vrijeme trajanja odreene pravne posljedice osude ili mjere bezbjednosti .189 Pomilovanje se odnosi na sve vrste kazni koje su predviene krivinim zakonodavstvom. Uz osloboenje od glavne kazne, licu se brie i sporedna kazna (najee se odnosi na novanu kaznu). Brisanje kazne pomilovanjem nije ogranieno visinom izreene kazne niti vrstom izvrenog krivinog djela za koje je kazna izreena. Pomilovanje moe da obuhva ti pravne posljedice osude i to one koje se sastoje u prestanku ili gubitku odreenih prava, a moe se ukinuti jedna ili vie pravnih posljedica osude, to se u aktu treba naznaiti. Za razliku od amnestije, pomilovanjem se neka pravna posljedica moe, ne samo ukinuti u potpunosti, ve se moe i odrediti njeno krae trajanje. To se deava kod onih pravnih posljedica koje po svojoj prirodi traju odreeno vrijeme. To su posljedice koje se sastoje u zabrani sticanja odreenih prava i nekih mjera bezbjednosti kao to su: zabrana vrenja poziva, djelatnosti ili dunosti, zabrana upravljanja motornim vozilom i protjerivanje stranca iz zemlje190. Molbu za pomilovanje moe podnijeti osueno lice koje se nalazi na izdravanju kazne preko ustanove u kojoj izdrava kaznu, kao i lice ovlaeno prema zakonu o krivinom postupku. Uprava je duna pri dostavljanju molbe priloiti izvjetaj o fizikom i psiholokom profilu i ponaanju osuenog lica, ukljuujui i druge podatke koji bi mogli biti znaajni za odluivanje po molbi. Molba za pomilovanje se podnosi ministarstvu pravde (BiH), ili
189 190

ibid Jovaevi, D.: Zbirka propisa o pomilovanju sa komentarom, Beograd, Slubeni glasnik, 1999 .

sudu koji je prvi izrekao presudu o sankciji (Srbija). Nadleni sud molbu uz miljenje javnog tuioca dostavlja ministarstvu pravde, uz ostalu dokumentaciju, miljenje ustanove u kojoj lice izdrava kaznu, kao i miljenje o opravdanosti podnijete molbe. Ministarstvo pravde molbu sa svojim prijedlogom dostavlja predsjedniku republike koji aktom donosi odluku o pomilovanju poimenino pojedinca ili vie lica. Ukoliko se pokree postupak po slubenoj dunosti (a zakonom je omogueno), daje se se osuenom licu osloboenje od krivinog gonjenja (abolicija). Pomilovanje se moe dati u sluajevima kada nije proveden postupak za davanje pomilovanja, a njime moe biti obuhvaena svaka osoba u zavodu i svaka izreena kazna.191 Odgojne mjere nisu obuhvaene institutom pomilovanja. Odluka o pomilovanju se ne moe osporavati. 3.3. Zastara izvrenja krivinih sankcija192 Za nastupanje ove zastarjelosti potrebno je da je sud izrekao kaznu, ali da se, usljed nastupanja odreenih okolnosti, nije pristupilo izvrenju, ili da je izvrenje usljed tih okolnosti prekinuto. Rok zastarjelosti izvrenja kazne ne rauna se prema iznosu propisane, ve izreene kazne pravosnanom presudom. Krivinim zakonom u svakoj dravi su predvieni rokovi zastarjelosti izvrenja kazne. Vrijeme zastarjelosti poinje od prvog dana pravosnanosti presude, osim u sluaju opoziva uslovne osude. Apsolutna zastarjelost izvrenja kazne nastaje u svakom sluaju kad protekne dvostruko vrijeme koje se po zakonu trai za zastarelost izvrenja kazne. Apsolutna zastarjelost izvrenja kazne moe nastupiti i u toku izvrenja kazne zatvora. Krivino gonjenje i izvrenje kazne ne zastarjevaju za krivina djela genocida, zloina protiv ovjenosti, ratnih zloina, za krivino djelo organizovanja grupe i podsticanja na izvrenje genocida i ratnih zloina, kao i za krivina djela za koja zastarjelost ne moe da nastupi prema meunarodnim ugovorima.

191

Prema Zakonu o pomilovanju BiH (2009), pomilovanje se ne moe dati za krivina djela genocida, ratnih zloina ni zloina protiv ovjenosti.
192

Jovi,M.: Krivino pravo, Beograd, 2008., str, 475-477

Sedmo poglavlje POSTUPANJE SA ASPEKTA LJUDSKIH PRAVA 1. Prava osobe liene slobode Ljudska prava pritvorenika ili osuenih lica garantovana su meunarodnim instrumentima, domaim zakonodavstvom, podzakonskim aktima. Neki od zakona su Krivini zakon, Zakon o krivinom postupku, Zakon o izvrenju krivinih sankcija, pritvora i drugih mjera, a zasnovani su na vaeim meunarodnim standardima. Dokumenti kojima se reguliu i postavljaju naela i osnove u zatvorskom sistemu izmeu ostalih su: Evropska zatvorska pravila, Minimalna pravila UN-a za postupanje sa osuenim osobama, Evropska konvencija o sprjeavanju muenja i neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka, Evropska konvencija o ljudskim pravima i slobodama i dr. Prilikom prijema u zavod, pritvorenik ili osueno lice treba dobiti pravilnik o kunom redu u ustanovama za izdravanje krivinih sankcija, mjera pritvora ili drugih mjera. 1.1. Prava osuenih za vrijeme izdravanja kazne Meunarodni dokumenti iz oblasti izvrenja krivinih sankcija ukazuju na injenicu da situacija u ovoj oblasti ostvarivanja ljudskih prava u svijetu nije u skladu sa oekivanjima i potrebama. Porast odreenih oblika kriminaliteta upuuje na znaajne indikatore unutar drutvenih kriza irih razmjera, neefikasnosti drutvenih i pravnih institucija u zatiti prava i sloboda graana. Alarmantno je stanje ugroenosti ljudskih prava u zatvorima. Institucije koje trebaju zatiti ta prava su neefikasne,esto su im i nedostupne informacije o nepotivanju prava i sloboda, a posebno kada je rije o neadekvatnim i tekim uslovima izdravanja kazne zatvora te nepotivanja minimalnih uslova primjerenih ovjeku kod nas i u svijetu. Posebno zabrinjava injenica usmjerenosti kazne kao odmazde i za veliki broj osuenika koji su sluajni i nehatni uinioci, za izvrioce lakih krivinih djela i prekraja. esto se prema njima upranjavaju neprimjereni oblici prinudnog reima. Posebno pitanje je struktura osuenika na koje se kazne primenjuju, odnosno usmerenost sankcija na marginalizirane strukture, na strance i ene, na one koji "ne mogu da otkupe svoju slobodu".Uslovi izdravanja kazne u mnogim zemljama su takvi da je odmazda, ak i osveta, jedini cilj sankcije, te je ugroenost fizikog i mentalnog zdravlja osuenika bitno izraena, a zatvori su vie kole kriminala , nego institucije preodgoja. Nerijetko, kao posledica tekih zatvorskih iskustava u kaznenim ustanovama biljei se visok stepen samoubistava. Ako je injenica da na te okolnosti zatvorskih uslova

ukazuju mnoga tela i institucije u SAD i zemljama Evropske Unije 193, onda moemo predpostaviti kakvo je stanje u drugim dijelovima svijeta, gde se ljudskim pravima ne pridaje takav znaaj. Dopisivanje je podlono strogoj cenzuri, sa ogranienjima na, pros jeno, jedno pismo nedeljno. Disciplinske mjere dominiraju, sa strogim reimom zabrana, od ukidanja povlastica, gubljenja prava na slobodno vrijeme, do zatvaranja u kaznene blokove ili elije. Razni prekraji podvedeni pod pojam "naruavanje reda i discipline" ini irok opseg interpretacije za primjenu disciplinskih mjera i ogranienja prava. Intervencije su najee u zakanjenju. Nije rijetkost da i sami straari vre nasilje nad osuenim licima. Napada, esto, nisu poteene ni trudnice, kao ni bolesnici koji ispoljavaju teke mentalne ili somatske poremeaje. Postupanje pripadnika zatvorske strae je zna biti u suprotnosti sa zakonskim normama i pravilima postupanja prema osuenim licima. Takoe i metode, koje zaposleni koriste u obezbeenju i tretmanu osuenika , nisu u skladu sa predvienim meunarodnim standardima i propisima koji reguliu oblast postupanja prema osuenicima. U mnogim zatvorima uestali su fenomeni seksualnog i fizikog zlostavljanja osuenih lica. 1.2. Pravo na ovjeno postupanje Ovo naelo je operacionalizovano kroz dvije naelne konstatacije - da svako mora potovati dostojanstvo osuenog i da niko ne smije ugroziti njegovo tjelesno i duevno zdravlje. 194 U oblasti zatite i ostvarivanja prava lica lienih slobode javljaju se brojne potekoe. Kazneno - popravne ustanove spadaju u red tzv. totalnih institucija u kojima se ivot i rad lica lienih slobode organizuje u toku 24 asa. Odnos uposlenika prema licima koja su liena slobode, vrlo esto diktira teina delikata uinioca krivinih djela, uslovi izdravanja kazne i izvrenja mjere pritvora, nedostatak kadra i njegova nedovoljna osposobljenost i edukovanost za rad u specifinoj oblasti, organizacionionih problema te teke ekonomske i socijalne situacije.

193

Stanje u zatvorima zemalja Evropskog Saveta, koje je u poslednjem izvetaju podn ijeto Evropskom parlamentu, za ocjenu "razoaravajuih rezultata" potkrijepljeno je nizom injenica. Pored velikog broja osuenika u zatvorima (oko 400.000), u ovoj i nekim drugim analizama ukazuje se i na nekoliko bitnih faktora nerijeenih pitanja i problema koji ovaj fenomen ine znaajnijim. Jedan od njih je svakako struktura osuenika. Zatim, sve je vei broj osuenih ena (oko 10% osuenik e populacije), a posebno struktura koja ukazuje na probleme materijalnog statusa kao osnove kriminalnog ponaanja. Veina osuenika je sa prihodima ispod granice siromatva "koji su nepismeni ili slabo obrazovani, nemaju stalni posao", zbog ega im nedostaje oseanje moralne i graanske odgovornosti za potivanje drutvenih normi. Uz to, veina njih su "odbaeni od porodice i prijatelja , a esto i sami su bili rtve kriminalnog ponaanja" pre nego to su postali kriminalci. Istraivanja pokazuju, u stvari, da je 95% osuenika ispunjavalo tri od pet navedenih kriterijuma statusnog stanja.
194

Zakon o izvrenju krivinih sankcija, l. 65.

Evidentan je visok stepen frustriranosti i deprimiranosti u osuenikoj populaciji, ali i kod zaposlenih u zavodima, posebno u onim zatvorenog i strogo zatvorenog tipa. Uglavnom se koriste negativne definicije koje naglaavaju ta je sve nedopustivo i zabranjeno u postupanju prema osuenim licima, u smislu da niko ne smije ugroziti fiziko i mentalno zdravlje osuenika i da se mora potovati njegovo ljudsko dostojanstvo. Humano postupanje ne znai, kako to proi stie iz negativne definicije, samo odsustvo nehumanih postupaka prema osuenim licima, kao to ni princip potovanja ljudskog dostojanstva ne znai samo odsustvo postupaka koji ga naruavaju. U pojedinim penitensijarnim sistemima, upravo su prisutni aspekti koji proizilaze iz negativnog definiranja ovog principa, a naroito u onim koji su, u manjoj ili veoj mjeri, napustili princip preodgoja osuenih lica. U tom smislu, ovaj sistem karakterie aktivistiki odnos prema osuenim licima koji istovremeno naglaava i pozitivne aspekte sadraja ovog prava. Realizacija prava osuenih lica i standardi postupanja uposlenih prema ovoj specifinoj, najugroenijoj kategoriji ljudi, pokazuju se kao neizostavni uslov svakog optimalnog i uspjenog tretmana. Adekvatnom primjenom ovih standarda u velikoj mjeri se uklanjaju tetne posljedice liavanja slobode. To, samo po sebi, stvara povoljne uslove za primjenu programa postupanja sa osuenim licima bez konfrontacija, neprijateljstva i agresije. Nain i kriteriji koji reguliu postupanje uposlenih sa osuenim licima odnose se na neposredne aktivnosti i, posredno, na obezbjeivanje optimalnih uslova izvrenja kazne i mjere pritvora. Zakonom o izvrenju krivinih sankcija odreena su prava osuenih lica i dunosti, nain postupanja uposlenih, dok su podzakonskim aktima, u okviru programa postupanja, utvreni standardi neposrednog i strunog postupanja. Standardi se odnose na broj i vrstu korekcionih tehnika i razgovora u ovisnosti od poloaja osuenika u kaznenpopravnom zavodu, njihovih problema i potreba. Standardi nisu apsolutno odreeni, ve su podloni promjenama koje iziskuju potrebe vaspitno korektivnog tretmana. Izmeu osuenika i uposlenika uspostavljaju se veoma sloeni i specifini odnosi u kojima se standardi postupanja pojavljuju samo kao op i okvir njihove realizacije. S druge strane, u uslovima izvrenja mjere pritvora, komunikacija izmeu pritvorenika i uposlenika, uglavnom pripadnika slube za obezbjeenje, svedena je na minimum i jasno odreena zakonskim i podzakonskim regulativima. Prilikom izvrenja mjere pritvora, postupanje uposlenika prema pritvorenim licima vri se na jedan manje-vie posredan nain. Primjenom odreenih standarda se obezbjeuju samo uslovi za zakonito izvrenje ove mjere. Ono to je, meutim, zajedniko za izvrenje kazne zatvora i mjere pritvora tie se univerzalnih prava i standarda o postupanju sa licima lienim slobode.

Princip humanosti u postupanju sa osuenim licima ini jedan od fundamentalnih principa na kojima se zasniva sistem izvrenja krivinih sankcija u naoj zemlji. 195 U veini zemalja ovaj princip je sadran i u penitensijarnim sistemima . Ujedinjene nacije su 1975. godine usvojile Deklaraciju protiv torture koja se definie kao akt koj im se namjerno nanosi ili podstie znaajan bol ili patnja, telesna ili mentalna, od strane zvaninog lica u cilju kanjavanja osobe za neto to je uinila ili zbog sumnje da je uinila, dobijanja priznanja ili informacija od optuenika, ili u cilju zastraivanja te osobe ili drugih lica. Ona ne ukljuuje bol i patnju koja nastaje iskljuivo kao posl jedica zakonske kazne i u obimu koji je dat u Standardnim minimalnim pravilima o postupanju sa zatvorenicima. U lanu 2. ove Deklaracije istie se d a bilo koji oblik torture ili surovog, nehumanog ili poniavajueg tretmana ili kazne predstavlja napad na ljudsko dostojanstvo i bie osuen kao krenje Povelje Ujedinjenih nacija i krenje ljudskih prava i osnovnih sloboda proglaenih u Univerzalnoj deklaraciji o ljudskim pravima. Iz ovih odreenja proizilazi da osuena lica, iako su se ogreila o zakone drutva, ne mogu i ne smiju biti liena svakog ljudskog dostojanstva i prava na humano postupanje sa njima, i pored toga to su im kroz zakonito izreenu kaznu uskraena neka prava i slobode. Osoblje KPZ je obavezno da postupa prema ovom principu. S osuenicima treba da se postupa s razumijevanjem za naroite potekoe vezane za boravak u zatvoru. Osuenici treba da pokazuju uvaavanje prema osoblju i prema ostalim osuenicima. Oni treba da se pridravaju pravila koja vae u zavodu i da postupaju po uputstvima koja im daju lanovi osoblja. Iz ovog odreenja jasno proizilazi da je humano postupanje u tijesnoj vezi sa dunostima i obavezama zatvorenika. Human postupak prema zatvorenicima moe se obezbjediti samo pravilnom koordinacijom i usaglaavanjem dunosti zaposlenih u zavodu i osuenika koji se nalaze na izdravanju kazne. 1.3. Pravo na odgovarajui smjetaj, ishranu i odeu Prava na smjetaj standardi se odnose na mogunost osuenika da u zavodu u kome se izvrava kazna zatvora ivi u uslovima koji odgovaraju savremenim higijenskim uslovima i klimatskim prilikama. Prostorije u kojima ive i rade moraju biti takve povrine da na svakog osuenog doe najmanje sedam kubnih metara prostora. One moraju biti zagrijane i dovoljno osvijetljene. Ne smiju biti vlane i moraju imati sanitarne ureaje i ostala sredstva za linu higijenu. Da bi se izbjegli negativni efekti dugotrajnog boravka u zatvorenim prostorijama, ustanovljeno je i pravo osuenih lica da u slobodno vr ijeme izvan zatvorenih prostorija (tj. na svjeem vazduhu) provode najmanje dva sata dnevno. Radi
195

Ve je u Kaznenom zakonu Kneevine Srbije, u Pravilima o domaem redu Apsanskog zavedenja u Poarevcu, u lanu 6. odreeno da se sa osuenicima valja postupati uope strogo, ali pravino i oveno, naroito moralno popravljanje (KZ i KP sudski za Kneevinu Srbiju, 1882, 557).

ispunjenja navedenih zahtjeva, u zakonu se posebno naglaava da se redovno nadziru higijena osuenih i higijena prostorija. Za ovu kontrolu nadlena je sluba za zdravstvenu zatitu kaznenopopravnog zavoda. Zakon o izvrenju krivinih sankcija sadri odredbu: Osueni ima pravo na smetaj koji odgovara savremenim higijenskim uslovima i mjesnim klimatskim prilikama. Razvrstavanje osuenog u prostorije za zajedniki boravak i spavaonice sprovee se uz briljivu ocjenu svih okolnosti i podataka evidentiranih u prijemnom odeljenju, posebno imajui u vidu uzrast, line osobine i sklonosti, kao i druga svojstva od kojih ovisi pozitivan meusobni uticaj i odsustvo opasnosti od meusobnog fizikog i psihikog ugroavanja. Osueni sa posebnim potrebama ima pravo na smjetaj primjeren vrsti i stepenu njegovih posebnih potreba196. Pravo na ishranu garantuje svakom pritvorenom i osuenom licu hranu potrebnu da odri njegovo dobro zdravlje i fiziku snagu. Takvom se smatra ishrana koja se sastoji od tri obroka ija ukupna vrijednost ne smije biti manja od 12.500 J (dula) a maloljetnim licima 14 500 J. Osuenici koji rade na teim poslovima, zatim bolesnici, trudnice i porodilje imaju pravo na ishranu koju im odredi ljekar. Kvalitet obroka se provjerava prije nego to bude podijeljen licima lienim slobode i nalaz o tome unosi se u posebnu knjigu.Ovu kontrolu obavlja ljekar ili drugo struno lice. U svako doba osuenim licima mora biti dostupna voda za pie, to je jedna prirodna odredba Zakona, sobzirom da je voda elementarna potreba ljudskog bia. Zdravstvenu ispravnost hrane i vode u zavodima redovno nadzire sluba za zdravstvenu zatitu kaznenopopravnog zavoda.Osuenom se obezbjeuje ishrana vodei rauna o njegovim vjerskim uvjerenjima, a prema mogunostima zavoda. Ukoliko pritvorenik ili osueno lice odbije da uzima hranu (iz razloga trajka ili drugih razloga), upoznaje se upravnik Zavoda, sud koji vodi postupak, Ministarstvo pravde koje vri nadzor nad izvrenjem mjere pritvora ili sankcije, te propisa iz oblasti zdravstv a U sluajevima kada osuenik odbijanjem hrane ili lijeenja ugrozi svoje zdravlje ili ivot i . bez njegovog pristanka bie primjenjene neophodne medicinske mjere koje pismeno odredi ljekar. Pritvorenik ili osueno lice ima pravo o svom troku da se hra ni. Uz saglasnost upravnika, hrana se donosi od kue, kontrolie, a ukoliko je potrebno, trai se miljenje ljekara iz zavoda. Hrana upuena potom ili na drugi nain se ne prima.

196

Prema Zakonu o izvrenju krivinih sankcija BiH i Republike Srbije i Pravilnicima o kunom redu u ustanovama za izdravanje krivinih sankcija i mjera

Pravo na odjeu, obuu, rublje obezbeuje osuenicima besplatno rublje, odjeu i obuu prilagoenu mjesnim klimatskim prilikama. Ukoliko ova lica obavljaju poslove koji zahtijevaju posebnu odjeu, obuu i opremu, ona im se mora obezbjediti. Kao realizacija naela humanizacije izvrenja kazne zatvora, zakonom se izriito iskljuuje mogunost da se osuenicima nametne noenje od jee koja deluje poniavajue. Takoe, u iste svrhe, direktor uprave moe dozvoliti osuenicima , smjetenim u zavodu otvorenog tipa i otvorenom odeljenju zavoda , da nose sopstvenu odjeu. Zakon po ovom pitanju kae: Osueni ima pravo na besplatno rublje, od jeu i obuu koji su prilagoeni mjesnim klimatskim prilikama. Kad to zahteva posao koji obavlja, osueni ima pravo na posebnu radnu odjeu, obuu i opremu. 1.4. Pravo na zdravstvenu zatitu Zdravlje osuenika mora biti paljivo praeno s obzirom na broj bolesnih ljudi u zatvorima, ukljuujui i socijalno neprilagoene osobe s psihijatrijskim poremeajima razliite teine, ovisnici o alkoholu i drogama i ljudi povezani sa HIV, hepatitis B, to daje mogunost irenja zaraznih bolesti. Izuzetno velika panja mora biti usmjerena na mentalno zdravlje pritvorenika i osuenika. Ne smije biti smjeten u zavod niko ije mentalno zdravlje zahtjeva tretman u psihijatrijskoj bolnici, niti se smiju drani u bolnici prestupnici koji su evidentno sposobni za suoavanje sa svojim odgovornostima. 197 U okviru prava na zdravstvenu zatitu pritvorena i osuena lica uivaju besplatnu zdravstvenu zatitu. Zavodski ljekar djeluje kao lini ljekar lica koje se nalazi u penolokoj ustanovi. Ukoliko se osueniku ne moe pruiti odgovarajua zdravstvena zatita u samom zavodu, on se upuuje u zatvorsku bolnicu, psihijatrijski zavod ili drugu zdravstvenu ustanovu. Vr ijeme provedeno na lijeenju uraunava se u kaznu zatvora. Ukoliko odreenu vrstu specijalistikog pregleda nije odredio l jekar, upravnik zavoda moe, na zahtev osuenika, odobriti takav pregled. U tom sluaju, trokove pregleda snosi samo osueno lice, osim ako upravnik ne odredi drugaije. Pravilnicima o kunom redu kaznenopopravnih zavoda otvorenog, poluotvorenog, zatvorenog i strogo zatvorenog tipa odreeno je da se za l jekarski pregled, odnosno zdravstvenu zatitu osueni moe obratiti bilo kom zaposlenom u zavodu, koji je duan odmah obavestiti ljekara. Ova odredba je uvedena kako bi se izbjegla praksa da uposleni bez odgovarajueg medicinskog obrazovanja sami odreuju indikacije za ljekarski pregled osuenih lica, odnosno procjenjuju stepen urgentnosti medicinskog tretmana.
197

U vezi s ovim, mogui pravac bi mogla biti injenica da je Francuska zam ijenila sistem zatvorske medicine sistemom zdravstvene zatite koji se prua u susjednim bolnicama, ime zatvorenici imaju njegu istog standarda kao i ostala populacija.

Pravilo je da se o tekoj bolesti osuenog odmah obavijeste lanovi njegove najue porodice (brani drug, djeca, usvojenici), a ko ih nema, obavetavaju se lanovi ire porodice (roditelji, usvojilac, brae i sestre), odnosno dalji srodnici. Na zahtev osuenog, upravnik zavoda moe dozvoliti da se o bolesti obavijeste i druga lica. U okviru ovog prava, tretiraju se i posebna prava osuene ene koja ima d ijete, a odnose se na mogunost da majka moe zadrati d ijete do navrene prve godine ivota. Posle toga, roditelji sporazumno odluuju da li e dijete povjeriti na uvanje ocu, ostalim srodnicima ili drugim licima. Kada se roditelji ne mogu sporazumjeti ili je njihov sporazum na tetu djeteta, sud (nadlean prema prebivalitu ili boravitu majke u vrijeme osude) odluuje kome e ono biti povjereno . Jedinstveno pravilo je da osoba liena slobode mora imati isti stepen zdravstvene njege kao i osoba koja ivi unutar zajednice. Parametri koje razmatra Evropski komitet za spreavanje torture Vijea Evrope su: 1. pristup ljekaru: a. svaki novodoli zatvorenik treba biti ispitan i tjelesno pregledan od strane ljekara po prijemu, osim u izuzetnim okolnostima kada to nije mogue isti dan, potrebno je omoguiti to prije; prve informacije i provjeru zdravstvenog stanja tog lica moe izvriti i kvalifikovana bolniarka sa iskustvom i o tome odmah izvjesti ljekara, b. zatvoreniku treba dati brouru o postojanju zdravstvene njege i podsjetnik za osnovne mjere higijene, koje e djelovati informativno i preventivno, posebno kada su u pitanju infektivna oboljenja koja su prisutna u ustanovama, c. zatvorenici bi morali imati pristup ljekaru u bilo koje doba, bez obzira na reim liavanja slobode, d. povjerljiv nain koritenja, u zapeaenoj omotnici, bez kontrole zatvorskog ljekara, e. redovne ambulantne konsultacije i njega u hitnim sluajevima, kao dodatak i jedinice bolnikog tima kao i usluge kvalificiranog stomatologa i ljekara specijaliste, f. deurni ljekar te kvalificirana osoba za pruanje prve pomoi, g. ukoliko se radi o usluzi civilne bolnice, postavlja se pitanje sigurnosti. Zatvorenici ne bi smjeli biti vezani za bolnike krevete ili druge komade namjetaja, h. transport treba biti odmah omoguen ukoliko se radi o onima koji trebaju biti hospitalizirani. 2. jednakost njege: a. medicinski tretman, zdravstvena njega, odgovaraju i reim ishrane, fizioterapijske ili rehabilitacijske specijalne pogodnosti uz zdravstveno, bolniko i tehniko osoblje, b. nadzor nad izdavanjem lijekova i apotekom uz struno osoblje , c. vlastiti zdravstveni karton, za sluaj premjetanja medicinski dosije , d. mora se voditi dnevna evidencija,

e. ljekari i osoblje za njegu bolesnika se moraju redovno sastajati. 3. psihijatrijska njega: a. Psihijatrijsko lijeenje trai individualni pristup svakom pacijentu (rehabilitacijskog i terapijskog rada sa pacijentom, koja podrazumijeva individualnu psihoterapiju, radnu terapiju, grupnu, kulturne, sportske i dr. aktivnosti), b. Evropski komitet je zabrinut zbog primjene elektrook terapije kod osuenika, c. uloga zatvora je vrlo vana za rano otkrivanje oboljenja , d. bolniki objekat treba biti adekvatno opremljen sa obuenim osobljem, e. etiko je stanovite da mentalni bolesnici budu smjeteni izvan zatvora , dok je drugo miljenje da je vei sistem sigurnosti kad su unutar zatvora, f. ukoliko je potrebno, izvriti premjetaj zatvorenika, g. mentalno oboljeli i nasilni zatvorenici moraju se tretirati uz paljiv nadzor ljekara i esto sa umirujuim sredstvima, h. pribjegavanje instrumentima ogranienja za ogranienje tjelesne slobode mora biti izriito nareeno od strane ljekara, a takvi instrumenti se moraju ukloniti im to bude mogue. Ne smije se produavati u svrhu kanjavanja, i. mora se voditi evidencija kada je poelo i kada prestalo fiziko ogranienje slobode te razlozi za takvo ogranienje, j. u okviru svojih nadlenosti, Evropski komitet brine o e ventualnom prisilnom smjetaju osuenika koji su podvrgnuti psihijatrijskom lijeenju, osobama koji su oboljeli tokom boravka u ustanovu i dr., k. Sruno osoblje treba silu svesti samo na neophodnu mjeru prilikom obuzdavanja uznemirenih ili nasilnih pacijena ta. Sredstava fizikog oduzimanja slobode kretanja (pr.tzv.ludake koulje, kaievi i sl),koristiti samo uz odobrenje nadlenog ljekara, 4. pacijentov pristanak i povjerljivost: a. svaki pacijent koji je sposoban prosuivati je slobodan da odbije lijeenje ili bilo koju drugu zdravstvenu intervenciju. Svako odstupanje mora biti na zakonskoj osnovani i mora se odnositi na jasno i strogo definirane vanredne okolnosti koje se primjenjuju na stanovnitvo, b. U sluaju trajka glau, u jednim zemljama vlasti zahtijevaju da ljekar intervenira, kako bi sprijeio smrt, im postoji ozbiljno oteenje svijesti pacijenta. U drugim zemljama postoji pravilo da se klinika odluka prepusti nadlenom ljekaru, nakon konsultacija i odmjerav anja svih relevantnih injenica, c. ljekarska tajna se mora potivati kao i u cijelom drutvu. Sve pretrage se vre bez prisustva zatvorskih slubenika, osim ukoliko ljekar drukije ne zatrai. Pregled se mora vriti pojedinano a ne skupno, 5. preventivna zdravstvena zatita:

a. socijalna i preventivna medicina je jako vana, b. Kada su u pitanju prenosive bolesti, moraju se osigurati informacije (hepatitis, AIDS, tuberkuloza, kone infekcije) i stalne kontrole ukoliko ostvaruju redovne kontakte sa ostalim zatvorenicima, c. HIV pozitivan zatvorenik se ne odvaja ako se osjea dobro, d. Prevencija samoubistava, potrebna je zdravstvena provjera da bi se prepoznli simptomi. Postoji vrijeme kad je povean rizik samoub istva (prije ili poslije suenja, a i prije izlaska iz zatvora), moraju se ukloniti svi predmeti kojima se moe izvriti samoubistvo, mora se osigurati protok informacija (izmeu nadlenih ljekarskih slubi). 6. humanitarna pomo, 7. profesionalnu nezavisnost i profesionalnu strunost, a koja je tretirana u Preporoci R (98) 7 Komiteta Ministara Savjeta Evrope, a odnosi se na organizacione, etike i druge aspekte zdravstvene zatite u penolokim ustanovama.198 Specifine kategorije ugroenih zatvorenika: a. Majka i dijete: i. djeca ne bi trebala biti roena u zatvoru, trebalo bi dozvoliti zajedniki boravak tokom izvjesnog vremenskog perioda, a ako su majka i dijete u zatvoru moraju imati podrku od osoblja za postnatalnu njegu, ii. O dugoronim rjeenjima, tj odvajanju djeteta od majke treba odluivati od sluaja do sluaja. b. Mlade: i. adolescencija zahtijeva poseban napor uslijed socijalne neprilagoenosti, ii. bitan im je kontakt sa linim predmetima, boravak na odreenom mjestu, socioedukativni sastanci, sport, obrazovanje, profesionalna obuka, izlasci uz pratnju, te aktivnosti po vlastitom izboru. c. Zatvorenici sa poremeajima linosti: i. Ova lica moraju imati poseban tretman i panju svih 24 sata boravka (svrstavaju se u ugroenu populaciju, tj.u potencijalne rtve). Sa historijom porodinih trauma, dugotrajne ovisnosti o drogama, sukoba sa vlastima, nesposobnosti za samokontrolu, podvrgavaju se socioterapijskim programima u zatvorskim elijama u iroj drutvenoj zajednici, pod briljivom pratnjom. d. Zatvorenici za koje je produeno liavanje slobode nesvrsishodno: i. To su osobe sa fatalnom zdravstvenom prognozom na kratak rok, koje boluju od tekih bolesti, ne mogu se kvalitetno lijeiti u
198

Preporuka R 98, usvojena je 08.04.1998.godine na 627. sastanku zamjenika ministara

zatvorskim uslovima i osobe u poodmaklom dobu. Na zatvorskom je ljekaru da predloi odgovarajue rjeenje. 8. profesionalna neovisnost: a. U zatvoru je zdravstveno osoblje pod stalnim rizikom. Bez obzira na tu injenicu, oni moraju postupati u skladu sa medicinskim kriterijima. 9. profesionalna strunost: a. Zatvorski ljekari i struno osoblje moraju posjedovati struno znanje, razvijati stavove ka sprjeavanju nasilja, prenositi iskustva i periodino pratiti i usklaivati znanje sa najnovijim saznanjima. I sami osuenici mogu raditi kao zdravstveni pomonici, to je bavljenje korisnim poslom, ali ne smiju biti ukljueni u raspodjelu lijekova. CPT se zalae za uvoenje stalno usavravanje, strune specijalizacije i postidplomske obuke. b. Takoe, osuena ena koja ima dijete ima pravo na pomo strunog osoblja zavoda. Djetetu se, u odsustvu neposredne majine brige, omoguava smetaj i struna njega u posebnim prostorijama zavoda. U nekim zemljama sa razvijenim penitensijarnim sistemom, staranje o majkama sa decom je u nadlenosti ministarstva zdravlja. U naim uslovima, briga za majku i dijete povjerena je slubi za zdravstvenu zatitu kaznenopopravnog zavoda. Ljekar i medicinske sestre se staraju za zdravstveno stanje majki i djece, a prema potrebi se angauju specijalisti iz razliitih oblasti medicine. 1.5. Pravo na grupni i individualni tretman Uspjeh u tretmanu ovisi od uea svakog pojednica, njegove motiviranosti, profesionalizma uposlenika zavoda i okolnosti koje diktiraju cjelokupnu atmosferu u zavodu. Osim u redovne aktivnosti koje diktiraju zavodski uslovi, osobe koja se nalazi na izdravanju kazne zatvora obavezno se trebaju ukljuuti u kulturne, sportske, odgojne i druge aktivnosti koje se orgnizuju u zavodu od strane uprave zavoda, ali i da sami iniciraju odreene aktivnosti i time odre to kvalitetnije psihofiziko zdravlje. O tretmanu e biti vie rijei u posebnom odeljku. 1.6. Pravo na rad i prava pa osnovu rada Ovo pravo je jedno od najvanijih prava i obaveza osuenika, i ustavom je zagarantovano. Njegovim ispunjenjem se stiu, odravaju i poveavaju radne sposobnosti i strunosti, podiese nivo znanja a stiu se i nove radne navike.Upravo to je prava svrha rada,naravno ni dobit nije zanemarljiva. Rad ne smije biti poniavajui. Radei, zatvoreno lice prolazi kroz kvalitetan proces resocijalizacije i preodgoja. Na taj nain se otklanjaju ili redukuju tetne posljedice liavanja slobode.

Odabir poslova i osuenih lica koja e biti ukljuena u radni proces vri se prema psihikim i fizikim sposobnostima, strunim kvalifikacijama, izraenim eljama osuenika, mogunostima profesionalne reintegracije i sl. naravno, u skladu sa mogunostima zavoda. Ukoliko osuenik ne radi bez svoje krivice, a nema ostvarenih sredstava kaznenopravna ustanova obezbjeuje sredstva za najnunije potrebe. Izbor odgovarajueg posla olakan je zahvaljujui mogunosti da se osuenici ne upoljavaju samo u ustanovi, ve i izvan zatvora. Ovim se slijedi zahtev savremenih dostignua u oblasti penologije koji rad posmatra kao svrsishodnu delatnost koja ini kontinuitet izmeu institucionalnog i vaninstitucionalnog, odnosno socijalnog aspekta profesionalne reintegracije osuenog. I u drugim zemljama sa razvijenim penite nsijarnim sistemima radu osuenika je namenjena slina funkcija. Zakon predvia i jednu izuzetnu pogodnost za one koji su prvi put osueni i ija kazna zatvora traje manje od est mjeseci. Takvim licima direktor uprave moe dozvoliti da za vreme trajanja kazne obavljaju poslove na radnom mjestu na kome su bila zaposlena u vrijeme trajanja naloga za izdravanje kazne. Ova mogunost je ostvariva pod dva uslova: da za takvo rjeenje postoje opravdani razlozi i da krivino d jelo, za koje je lice osueno, nije u vezi sa tim poslovima. Drave u regiji, uglavnom, prihvataju meunarodne instrumente, ali ne posjeduju kapacitete za njihovo sprovoenje, naroito kada je u pitanju mjera rada za ope dobro na slobodi, koja u principu nije saivjela. Ova mjera bi smanjila broj zatvorenika u KPZ. Rad osuenika ne rauna se u radni sta. Osuenik ima pravo na naknadu za rad koja se isplauje jednom mjeseno i iznosi najmanje dvadeset procenata od najnie c ijene rada u dravi. Upravnik zavoda moe osuenika novano nagraditi ukoliko osuenici postignu odreene rezultate, to predstavlja dodatni motiv. Zakonom o radu je odreeno pravo na dnevni, nedeljni i godinji odmor, koji osueno lice koristi van ustanove ili u posebnim prostorijama zavoda. Ovim pravom obuhvaeno je i pravo zatite na radu. 1.7. Pravo na ispovjedanje vjere Osuenicima se garantuje pravo da uestvuju u vjerskim obredima i da itaju vjersku literaturu, kao to im ne smije biti uskraeno ni pravo da ih posjeti sveteno lice. Izbor svetenika sporazumno vre vjerska zajednica i direktor uprave. Vrijeme takve posjete odreeno je pravilnikom o kunom redu zavoda. Pod uslovima da to opravdava broj osuenih iste vjeroispovijesti, upravnik, na njihov zahtev, moe dozvoliti da ih svetenik redovno posjeuje u zavodu. Vjerski obredi obavljaju se u posebnim, za to prikladnim prostorijama zavoda. Ovim pravima se u savremenom svjetskom zakonodavstvu posveuje naroita panja. Zatvorske vlasti su dune ili da povremeno angauju svetenike, ili da ih primaju u zatvorsku slubu. U zemljama, gde je ova obaveza vlasti stvarno primjenjena i sadrajno, a ne samo formalno proklamovano pravo, zatvorski svetenici su jedan od

vanih inilaca, ne samo duhovnog odranja, nego i preodgoja osuenih. Zbog toga mnoge zemlje ovom pitanju posvjeuju ozbiljnu panju. 199 Vjerske institucije to bjanjavaju potrebom da preko svetenika osuenik odrava prirodnu vezu sa spoljnim svijetom, ali i s onim to je "iznad svijeta". injenica je da sve tri Knjige ( Stari i Novi Zavjet i Kur'an) ovjeka pozivaju na put pravde,reda i linog preispitivanja vlastite greke. Vjera moe itekako da pomogne u pronalaenju pravog puta, a ujedno je lijek u borbi protiv depresije i osjeaja beznaa jer i najokorjelijem grijeniku daje ansu, npr . u Kur'anu rije kazna se pominje( tano 117 puta) dok je rije oprost u duplo veem broju (tano234 puta). Ovakav omjer upotrijebljenih rijei suprotnog znaenja prirodno da utie na stalno jaanje nade i elje za oprostom. Ako tome pridodamo da se rije uputa ponavlja 79 puta podjednako kao Boija milost, moemo primjetiti da su tu sadrani svi elementi potrebni ovjeku da bi poeo sebe korigovati. Duhovnik je osoba koja treba osueniku da prui utjehu i olaka tekoe zatvorskog ivota. On za osuenika treba da simbolizuje pratanje, pokajanje i ljubav, i u skladu s Torom, Jevaneljem i Kur'anom da ga uputi na pravi put". Da bi ovu svoju funkciju obavili, zatvorski svetenici treba da poznaju osnovna penoloka pravila, kao i znanja iz psihologije, pedagogije i sociologije. Neka zatvorska pravila, kao to su to engleska, u tom smislu su dosta precizna, i predviaju slijedee: "1. Svetenik u zatvoru treba da razgovara sa svakim zatvorenikom o njegovoj vjeroispovesti odmah po dolasku i neto prije odlaska. 2. Svetenik treba dnevno obilaziti osuenike svoje vjeroispovijesti, ukoliko su bolesni ili su prebaeni u samice. 3. Sveteno lice treba da odri bogosluenje za Engleze protestante najmanje jednom nedeljno (nedeljom), kao i za Boi i za Veliki pet ak; za druge praznike i tokom nedelje bogosluenje moe biti ureeno da se odri. 4. U vrijeme tih praznika zatvorenici koji su hriani ne bave se nikakvim suvinim radom".1 Nadzor nad posjetama vjerskih slubenika zavodu vri ovlaeni zavodski slubeni k, s tim to razgovor izmeu njih ne moe sluati. 1.8. Pravo na molbe, albe, pritube i druge podneske Pravo na pritubu i predstavku omoguava osuenom, koji smatra da mu je u zavodu povrijeeno neko pravo, ili da su prema njemu u ustanovi uinjene nepravilnosti, da uloi pritubu i predstavku ija sadrina predstavlja tajnu.200

199

Tako je razvijena i meunarodna mrea zatvorskih svetenika u vidu Meunarodnog udruenja zatvorskih kapelana, u koje su ukljueni i svetenici Pravoslavne crkve iz Grke, Rusije, SAD, Velike Britanije i drugih zemalja. Takva asocijacija zatvorskih svetenika postojala je i u Jugoslaviji do Drugog svetskog rata.

Postupanje sa predstavkama podrazumijeva prikupljanje potrebnih podataka i informacija koje su od vanosti za procjenu predstavki od strane organa, njihovu strunu obradu i davanje miljenja itd. Prituba se upuuje upravniku zavoda i ovaj je duan da paljivo ispita navode i da o njoj donese reenje. Ukoliko osuenik ne dobije odgovor na pritubu, ili njome nije zadovoljan, ima pravo da podnese pismenu predstavku direktoru upra ve. Osueni ima pravo da, bez prisustva uposlenih i pretpostavljenih lica u zavodu, izloi pritubu ovlaenom licu koje nadzire rad zavoda. Naravno, i u tom sluaju sadrina prigovora predstavlja tajnu. Pravo na primanje i upuivanje podnesaka nadlenim organima posebno je regulisano za osuena lica koja nemaju dravljanstvo, da se mogu podneskom obratiti diplomatsko-konzularnom predstavniku svoje zemlje, odnosno drave koja titi njene interese. Osuenik ije interese ne titi nijedna drava moe se obratiti odgovarajuim organima i nadlenim meunarodnim organizacijama. U pravilnicima o kunom redu kaznenopopravnih zavoda otvorenog, poluotvorenog, zatvorenog i strogo zatvorenog tipa odreeno je da osueni moe zavodu za izvrenje sankcija upuivati svoje podneske preko posebnog sandueta istaknutog na vidnom i dostupnom mjestu u zavodu. Ovakvim rjeenjem sprijeena je mogunost da izvjesni podnesci osuenih lica ne budu proslijeeni iz zavoda. Osueni ima pravo da nadlenim organima upuuje podneske. Osueni podneske prima i upuuje preko zavoda. Sredstva za podnoenje molbi, albi, i pritubi zvaninim organima obezbjeuje zavod. 1.9. Pravo na komunikaciju sa spoljnim svijetom Ovo pravo se odnosi na posjete partnera, djece, usvojenika, roditelja, usvojioca i ostalih srodnika, branioca, u ovisnosti od tipa zatvora. U okviru prava na komunikaciju sa spoljnim svijetom, stvorene su mogunosti da osueni u veem obimu i sadraju ostvaruju kontakte sa spoljnim svetom. Ova orijentacija zakonodavca kretala se u smjeru koji je naznaen radi izvrenja krivinih sankcija, kao i ka rjeenjima koja postoje u zemljama sa razvijenim penitensijarnim sistemima. Iz ovog prava izvedeno je nekoliko, tano odreenih, drugih prava, kako bi se od strane zaposlenih izbjegla neprecizna, dvosmislena i kontradiktorna tumaenja prava na komunikaciju sa spoljnim svijetom. U okviru ovog prava posebno su znaajno pravo na dopisivanje, pravo na pos jete i pravo na korienje posebnih prostorija. Pravom na dopisivanje osuenim licima zagarantovano je neogranieno pravo dopisivanja. Time je prestala prethodna praksa prema kojoj je veliki broj pisama vraan
Ovo pravo se odreuje Pravilnikom o upuivanju molbi, albi i dru gih podnesaka zatvorenika i pritvorenika u zavodima za izvrenje krivinih sankcija, pritvora i drugih mjera (Slubeni glasnik 42/05 )
200

osuenicima ili zadravan u njihovim personalnim dosijeima, da bi im po izdranoj kazni bili urueni. Takva situacija dovodila je do toga da je veliki broj pisama osuenih lica bio na ilegalan nain odailjan na naznaene adrese. Pisma osuenika su vraana, jer je bio odreen krug lica sa kojima se osueni moe dopisivati, a i sadrina pisma nije smjela biti uvrjedljiva. Procjenjivanje uvrjedljivosti sadraja vrili su uposleni, najee pripadnici slube za obezbjeenje, pa je veliki broj pisama ostao neproslijeen. Novim zakonskim reenjima ukinuta su ova ograniena koja su stvarala situaciju dvosmislenog tumaenja propisa, arbitrarnosti, sklonosti uposlenih da kontroliu samo ona pisma koja ih iz bezbjednosnih razloga zanimaju (priprema krivinih djela, pobuna, incidenata, ugroavanje bezbjednosti uope, ometanje pravde i sl.), tako da su sada osuenici u prilici da se slobodno i neogranieno dopisuju sa ljudima sa kojima su bili u kontaktu prije upuivanja u zatvor, kao i sa onima sa kojima su ostvarili kontakt za vr ijeme izdravanja kazne. Pravom na posjete osueniku Zakon o izvrenju krivinih sankcija daje pravo, ali ga gradira tako da ga jedan krug lica moe ostvaritii bez ikakvog odobrenja, drugi posjetu samo najavljuje, dok je trei ostvaruju samo po odobrenju. Jedini izuzetak od postavljenih naela odnosi se na lica osuena na disciplinsku kaznu upuivanja u samicu. Takva lica nemaju pravo na posjete za vrijeme trajanja navedene disciplinske kazne. Prvi krug lica ine brani drug, djeca, usvojenik, roditelj, usvojilac i ostali srodnici u pravoj liniji, kao i srodnici u pobonoj liniji do etvrtog stepena srodstva. Uestalost posjeta ovisi od tipa zavoda, odnosno poloaja osuenog u kaznenopopravnom zavodu. One se organizuju na sledei nain: - u ustanovi otvorenog tipa : jednom nedeljno; - u ustanovi poluotvorenog tipa : dva puta mjeseno; i - u ustanovi zatvorenog ili strogo zatvorenog tipa : jednom mjeseno. Osuenog moe posjeivati i punomonik koji ga zastupa u poslovima. Upravnik moe osuenom odobriti i posjete drugih lica. Posjeta pritvoreniku i osuenom licu moe biti prekinuta ako oni ili posjetioc zloupotrebljavaju posjetu, na nain da moe da teti voenju kriving postupka ili se ponaaju tako da naruavaju disciplinu i utiu na opu sigurnost zavoda. Strani dravljanin ostvaruje ovo pravosa predstavnicima pod odreenim uslovima, ovisno iji je dravljanin, odnosno drave koja titi njihove interese. Osuenik ije interese ne titi nijedna drava, ima pravo na pos jetu predstavnika nadlenih organa i organizacija i drave u kojoj osuenik izdrava kaznu. U pogledu posjete diplomatskokonzularnog predstavnika stranih drava, pravi se razlika izmeu zemalja sa kojima postoji uzajamnost i koje su dune samo da najave posjetu upravniku zavoda i drava sa kojima ne postoji uzajamnost. Njima posjete odobrava direktor uprave. Ovaj drugi princip vai i kada se radi o posjetama predstavnika nadlenih meunarodnih organizacija. Pored naelnog opredeljenja da se trajanje i nain realizacije posete blie uredi pravilnikom o kunom redu, zakonom je odreeno da ona ne moe trajati krae od jednog asa. Posjeta se obavlja organizovano, u predvieno vrijeme i u prostoriji predvienoj za tu svrhu, a moe se obaviti i na pogodnim otvorenim prostorima u zavodu.

Pravom na boravak u posebnoj prostoriji osuenom se, radi odravanja branih i porodinih odnosa, daje mogunost da jednom u tri meseca boravi sa branim drugom i djecom najmanje tri asa u posebnim prostorijama zavoda. Nain ostvarenja tog prava osuenog blie se ureuje pravilnikom o kunom redu kaznenopopravnog zavoda. Pravo na obavjetavanje jedno je od najvanijih prava kojim se nastoji otkloniti uvjerenje osuenika o sopstvenoj izopenosti iz drutva. Zbog toga im zakon garantuje pravo da koriste dnevnu i periodinu tampu na maternjem jeziku, kao i druga sredstva javnog obavjetavanja. Takoe im je dato pravo da itaju knjige iz biblioteke zavoda i knjige koje sami pribave, pod uslovom da se ne radi o djelima koja podstiu kriminalne vrednosti. Zbog toga je i dato ovlaenje upravniku zavoda da ne dozvoli osueniku da pribavi i ita takve knjige. Osueni moe pribavljati knjige, asopise i drugu tampu izdatu u zemlji i inostranstvu, ije rasturanje nije zabranjeno odlukom nadlenog suda. tampane stvari, koje se ne urue osuenom, vratie se poiljaocu ili e se zadrati u zavodu do putanja osuenog sa izdravanja kazne. Pritvoreno i osueno lice ima pravo da u trajanju od 5 (pet) minuta dnevno obavi telefonski razgovor o svom troku sa lanom svoje porodice.Ovo pravo se moe uskratiti ukoliko ukoliko postoji mogunost da negativno utie na tok krivinog postupka. Tu odluku donosi nadleni sud. Pravo na posjetu branioca podrazumijeva pravo slobodne i neometane veze, tokom itavog dana kada je to neophodno. Posjete nisu vremenski ograniene, a nadzire ih straar u potrebnoj mjeri iz bezbjednosnih razloga, ali razgovor ne smije biti sluan. 1.10. Pravo na osnovno i srednje obrazovanje koje se, shodno opim propisima, organizuje u zavodu Osuenici imaju pravo na obrazovanje koje moe biti osnovno i srednje i koje se, shodno opim popisima, organizuje u zavodu. U zavodu se organizuju i drugi vidovi obrazovanja osuenih lica. Izuzetno, upravnik moe osuenom licu odobriti i vanredno kolovanje, a trokove u tom sluaju snosi osuenik. Vano je da iz isprave o steenom obrazovanju ne smije biti vidljivo da je obrazovanje steeno za vrijeme izdravanja kazne.

1.11.Ostala prava osuenog Od ostalih prava osuenih lica spomenuemo: - posebna prava osuene ene, pravo osuene ene na odsustvo zbog trudnoe, poroaja i materinstva, za osuenicu koja ima dijete (osuena ena moe zadrati dijete do navrene jedne godine nakon ega roditelji odluuju kome e dijete povjeriti, pravo na pomo strunog osoblja zavoda i td), - pravo o pogodnostima i godinjem odmoru zatvorenika, kao skup poticajnih mijera usmjerenih na pruanje povjerenja zatvoreniku, ublaava posljedice deprivacije, podstie uee u tretmanu, jaa odgovornost i samopouzdanje zatvorenika i pomae lakem vraanju u zajednicu. Slube tretmana u zavodu samostalno ili putem ovlaenog slubenika, prate stanje, vode eviden ciju, prikupljaju podatke i analiziraju pogodnosti koje se koriste van zavoda uz ostvarenje stalnog kontakta sa policijskom upravom mjesta korienja pogodnosti, u cilju praenja i obavjetavanja o ponaanju osuenog lica. Kada uprava zavoda naredi primjenu mjera zabrane ili nadzora ili ostalih mjera zabrane uz korienje pogodnosti ( kao to su ogranieno kretanje, boravak na uem mjestu, javljanje u policijsku stanicu ili drugom odreenom organu, zabrane sastajanja sa odreenim osobama ili privremenog zadravanja isprave koja se moe koristiti za prelazak dravne granice ili vozake dozvole) u sluaju odstupanja od predvienog ponaanja ili nepravilnog korienja pogodnosti, duna je odmah izdati naredbu o vraanju lica u zavod kao i prema ocjeni okolnosti narediti sprovoenje. Do dolaska zavodske slube, policijska uprava zadrava zatvorenika. 201 - pravo na pravnu pomo, - pravo na prijem paketa i novanih poiljki i druga prava, Pravo na pravnu pomo osuenim licima obezbjeuje sam zavod. Zakon, logino, ograniava ovu pravnu pomo samo na pitanja koja se odnose na izvrenje kazne zatvora. Pravo na prijem paketa zagarantovano je svakom osuenom, a broj takvih poiljki koje ovo lice moe primiti zavisi od vrste zavoda u kojem izdrava kaznu i to: - u zavodu otvorenog tipa - jednom nedeljno; - u zavodu poluotvorenog tipa - dva puta mjeseno; i - u zavodu zatvorenog ili strogo zatvorenog tipa - jednom mjeseno. Teina i dozvoljena sadrina paketa ureuju se pravilnikom o kunom redu zavoda. U svakom sluaju, paketi se prije uruenja pregledaju u prisustvu osuenika. Pravilnicima o kunom redu kaznenopopravnih zavoda odreeno je da teina paketa moe biti do 10 kg. Paket moe da sadri stvari za linu higijenu, od jeu, knjige, nekvarljive prehrambene proizvode, a upravnik zavoda moe odobriti primanje i ostale hrane koja e se upotrebiti u toku dana. Paketi se mogu don ijeti i prilikom posjete osuenom. Pregled paketa vre pripadnici slube za obezb jeenje u prisustvu osuenog. Ali, u vanrednim prilikama i u sluajevima kada to zdravstveno stanje osuenog zahteva, a na
Ovo pravo je ureeno Pravilnikom o pogodnostima i godinjem odmoru zatvorenika koji izdravaju kaznu zatvora u zavodu za izvrenje krivinih sankcija i drugih mjera BiH (Slubeni glasnik, 11/08), l.10
201

prijedlog ljekara, upravnik zavoda moe dozvoliti da osueni prima pakete i nezavisno od napred iznijetih ogranienja. Ako se u paketu nau stvari koje svojom namjenom mogu ugroziti osuenog ili duge osuenike, vratie se poiljaocu o troku osuenog ili e se na njegov zahtev i u njegovom prisustvu unititi o emu se sainjava zapisnik. Zapisnik potpisuju ovlaeni radnici zavoda i osueni. Pravo na prijem novanih poiljki osuenicima nije ogranieno, a pravilnikom o kunom redu zavoda se samo odreuje meseni iznos novca kojim oni mogu slobodno raspolagati, kao i iznos koji im se ostavlja na tednju. Novac , koji osueni dobija prilikom posete, deponuje se na novani depozit osuenog. Ukoliko se u zavodu deavaju odreeni prekraji, incidenti, i ponaanje suprotno zakonu, uprava zavoda je duna da obavijesti policiju202: - fiziki napadi, tua ili vrijeanje bilo kojeg lica, - pravljenje, korienje, noenje, uvanje, primanje, krijumarenje ili unoen je u zavod bilo kojeg predmeta ili materije koja je izriito zabranjena u Pravilniku o kunom redu zavoda ili koja moe posluiti za napad, bijeg, kao opojno sredstvo i sl., - Ako pritvorenik pobjegne ili se ne vrati u periodu u kojem je zakonito boravilo izvan zavoda, - Krenje bilo kojih pravila koja se odnose na bezbjednost, higijenu, protupoarnu zatitu i sprjeavanja posljedica prirodnih katastrofa - Namjerno nanoenje tete imovini zavoda ili drugih, - Nedolino ponaanje ili bilo kakav nepristojan in pred drugim, - Nepotivanje ili odbijanje povinovanja bilo kojem pravilu kunog reda ili zakonitom nalogu slubenika zavoda, ometanje slubenika zavoda u vrenju dunosti ili opiranje mjeri koju je preduzeo ovlaeni slubenik zavoda - Uzimanje talaca, - Uee u pobuni, - Uzimanje ili iznuivanje novca ili imovine drugih lica, tzv. Reketiranje, - Neovlaena proizvodnja predmeta i neovlaeno obavljanje privatnog posla u vlastitu korist ili u korist drugih lica, - Neovlaeni boravak u bilo kojem prostoru zavoda ili izvan zavoda, - Aktivan ili pasivan otpor ovlaenom osoblju zavoda. Obaveza pritvorenih i osuenih lica u Zavodu je da se moraju ponaati pristojno, potujui kuni red Zavoda, ne ugroavajui druge u obavljanju redovnih obaveza i slobodnih aktivnosti. Ukoliko pritvorenik ili osuenik napravi prekaj, odgojitelj ili rukovodioc organizacione jedinice, upravnik, moe pokrenuti disciplinski postupak. Za disciplinske prekraje su sljedee sankcije: - Ukor, - Opomena, - Ukidanje pogodnosti, - Zabrana raspolaganja novanim sredstvima, - Upuivanje u samicu do 10 (deset) dana.
Pravilnik o kunom redu u ustanovama za odravanje krivine sankcije, mjere pritvora ili drugih mjera (Slubeni glasnik BiH, 55/09), l.70
202

2.KRENJE PRAVA PRITVORENIKA I OSUENIKA OD STRANE UPOSLENIKA KPZ-a 2.1. Muenje (tortura) Konvencija UN-a protiv muenja i drugih svirepih i poniavajuih postupanja (1977.godine Konvencija je potpisana), u lanu 1, taka 1 kae: U smislu ove konvencije, izraz muenje oznaava svaki in kojim se nekom licu namjerno nanosi jaka bol ili patnja, bilo fizika ili psihika, u svrhe kao to su pribavljanja informacija ili priznanja od tog lica ili nekog treeg lica, kanjavanje tog lica za djelo koje je to lice ili neko tree lice poinilo ili se sumnja da ga je poinilo, ili u svrhu zastraivanja ili prisiljavanja tog lica ili nekog treeg lica,ili iz bilo kog razloga zasnovanog na diskriminaciji bilo koje vrste, kada slubeno lice ili neko drugo lice koje postupa u slubenom svojstvu nanosi jaku bol ili patnju, ili potstie ili je saglasno sa nanoenjem jakog bola ili patnje. Ovo ne ukljuuje bol ili patnju koji proistiu iskljuivo iz zakonskih sankcija, predstavljaju njihov zakonski dio ili ih prate. lan 3. Evropske konvencije obuhvaa torturu, neljudski ili poniavajui postupak i kanjavanje te potrebu za preciziranjem stepena nanesene patnje, ponienja te prirode samog kanjavanja. Komisija za ljudska prava je preciznije opisala i izvrila gradaciju tri oblika ponaanja koja lanom 3. Evropske konvencije su opisana i zabranjena: tortura obino se koristi da bi se opisao nehumani postupak koji ima za cilj pribavljanje informacija ili priznanja, teko kanjavanje, i uglavnom se radi o najteem obliku nehumanog postupka. nehumani postupak obuhvaa, najmanje, takav postupak kao to je namjerno izazivanje tekih patnji, mentalnih ili fizikih, koje su, u datoj situaciji neopravdane. postupak ili kanjavanje neke osobe je poniavajui ukoliko se grubo poniava pred drugim ili je tjera da djeluje protiv svoje volje ili savjesti. Po Meunarodnom paktu o graanskim i politikim pravima (jedan od najvanijih meunarodnih ugovora): lan 7.: Niko ne smije biti podvrgnut muenju ili surovom, neovjenom ili poniavajuem postupanju ili kanjavanju. Posebno niko nee biti podvrgnut medicinskim ili naunim eksperimentima, bez svoje slobodne volje. lan 10. (1): Prema svim licima lienim slobode postupat e se ovjeno i s potivanjem, zbog uroenog dostojanstva ljudskog bia, (dostojanstvo linosti optuenika, pravdu, pravinost, kao policija, sudije i tuioci koji potuju meunarodne standarde i Evropsku konvenciju, moramo potivati).

2.1.1.Osnovno ope naelo Zabrana muenja predstavlja naelo opeg meunarodnog prava. Zabrana je apsolutna i opeg karaktera (ne moe se derogirati ni u vanrednim okolnostima, ne postoji izuzetak od opeg pravila, niim se ne moe ograniiti). Zabrana ima univ erzalni karakter, odnosno drave su obavezne goniti uinioce bez obzira i na mjesto dogaanja, dravljanstvo i sl. Pravo pojedinca ukljuuje i pravo da ne moe biti izruen (vraen) u zemlju gdje postoji osnovana bojazan da bi moglo biti podvrgnuto muenju ili nehumanom postupku. Muenjem pritvorenika i osuenika se naruava ljudsko dostojanstvo i kre se ljudska prava. Na podruju bive Jugoslavije, u ne tako davnom vremenu, izvrni, a naroito policijski organi Drave, nisu smatrali previe represivnim, ni tako stranim da tzv. slamanje volje ljudi, koji im se suprotstavljaju ili odbijaju da sarauju s njima , postiu nanoenjem teko izdrive fizike i psihike boli. Torture nad okrivljenim su preutno dozvoljavane od strane dravnih organa, tj. smatralo se dijelom legalnog istranog postupka u elji da se doe do priznanja okrivljenoga, i dolaenja do dokaza njegove krivice. I u najrazvijenijim evropskim zemljama ono je ukinuto tek u XIX vijeku. Pored toga, nanoenje boli i poniavanje bilo je samo po sebi sastavni dio krivine sankcije. Na primjer, smrtna kazna se izvravala tako da osuenik izdahne u najteim patnjama: s obzirom na to da su smaknua bila javna, vjerovalo se da se tako pojaava njihovo zastraujue dejstvo. Krivina sankcija ne treba da bude odmazda prema licu koje se nalazi na izdravanju kazne. Primarno treba da bude kvalitetno sproveden proces resocijalizacije tj. korekcije ponaanja kanjenika. Kada su u pitanju maloljetni prestupnici, proces resocijalizacije je naroito vaan. Popravni domovi treba da, zaista znae u praksi korekciju prestupnikog ponaanja maloljetnika i nastavak odgoja od mjesta gdje je ono, iz nekog razloga, prekinuto. Drava je duna da pritvorenicima i osuenim licima sprijei bilo kakvu mogunost nanoenje boli i patnje. Za sve propuste koje drava napravi, u smislu da su ne samo njeni predstavnici uestvovali u tome ve i u situacijama ako n isu zabranili, sprijeili i kanili takvo ponaanje privatnih lica, drava je odgovorna.

2.1.2. Surovo, neovjeno ili poniavajue postupanje i kanjavanje Naruavanje dostojanstva ovjeka ne podrazumijeva samo deavanja pred drugim licima ve i pred njim samim. Nepotivanjem osnovnih naela, prvenstveno principa humanosti se naruava dostojanstvo osuenika. Neovjeno postupanje prema osuenicima, zastraivanje, razni oblici manipulacije, upotreba sile rezultira nasilnikim ponaanjem osuenika prema drugim osuenicima, prema sebi (samopovrijeivanjem, pokuajima samoubistva, samoubistva), kao i prema uposlenicima. 2.2. Primjena sredstava prinude prema osuenoj osobi U kaznenim zavodima je neophodno odravanje reda i bezbjednosti koji nekada, iz razliitih razloga ili odreenih okolnosti, su narueni ili kada osuenici ne i izvravaju svoje obaveze. Ovlaeni slubenici zavoda prema ZIKS mogu upotrijebiti sredstva prinude u odreenim situacijama. Mjere za odravanje reda i sigurnosnobezbjedonosne situacije u zavodima se najee dijele na: - Mjere prinude su mjere koje se primjenjuju kao prevencija naruavanja propisanih ponaanja: 1) sprijeavanje bjekstva, 2) razbojnitva u razliitim oblicima, 3 )samopovrijeivanje, 4) povrijeivanje zatvorenika od strane drugog zatvorenika, 5) fiziki napadi na osoblje zavoda, 6) pruanje otpora prema zakonitom postupanju od strane slubene osobe zavoda, 7) oteenja imovine zavoda i namjerno prouzrokovanje materijalne tete, 8) aktivnog i/ili pasivnog otpora pri izvravanju zakonitog nareenja od strane slubenog lica kaznenog zavoda i dr. - Posebne mjere se primjenjuju adekvatno potencijalnoj opasnosti, a koje najmanje ugroavaju ivot i zdravlje lica prema kojoj se primjenjuju. Prijavljivanje upotrebe sredstava prinude od strane osoblja, ak i opravdan o vie je rijetkost nego pravilo. To govori o paralelnoj hijerarhiji u zatvoru i ,uglavnom, moe objasniti kako se organizuju pobune. Apsurd je da ak ni taj cilj ne mora biti ostvaren jer mogunost komunikacije tih lica sa spoljnim svijetom omoguava da najtei prestupnici i dalje mogu voditi neke kriminalne

aktivnosti iz same ustanove. S druge strane, zloini se dogaaju i u zatvoru, to znai da ni takva djela nisu onemoguena. Pravila o upotrebi sredstava prinude su propisala u kojim sluajevima radnici slube za obezbeenje u kaznenopopravnim ustanovama imaju pravo prema osuenicima primijeniti i sredstva prinude. Zakonom su odreena osnovna naela i garancije primjene sredstava prinude nad osuenicima, a ministar pravde decidno propisuje uslove i nain primjene sredstava prinude. to se tie vrste sredstava prinude ija primjena dolazi u obzir prema osuenim licima: - izdvajanje i izdvajanje i vezivanje (traju najdue 48 asova), - fizika sila, - gumena palica, - hemijska sredstva, - mrkovi sa vodom, - i vatreno oruje, - u nekim dravama se koriste i specijalno dresirani psi. Uslovi pod kojima ova lica mogu upotrebiti vatreno oruje razlikuju se u situacijama kada deluju samoinicijativno i kad su pod rukovodstvom svojih nadreenih. U prvom sluaju pripadnik slube za obezbjeenje moe vatreno oruje upotrijebiti samo ako na drugi nain ne moe da: 1) zatiti ljudski ivot (prvenstveno podrazumijeva zatitu bilo koje osobe od strane ovlaenog zavodskog slubenika, kao i zatitu sopstvenog ivota u vidu odbijanja napada u situaciji kada je njegov ivot neposredno ugroen), 2) odbije napad koji neposredno ugroava ivot pripadnika slube obezb jeenja, 3) odbije napad na objekat koji obezbjeuje, 4) sprijei bjekstvo osuenog iz ustanove (zavoda ili od jeljenja) zatvorenog tipa ili zavoda strogo zatvorenog tipa, 5) prilikom sprovoenja sprijei bjekstvo lica pritvorenog zbog krivinog djela za koje se moe izrei kazna zatvora od petnaest godina zatvora ili tea kazna, 6) prilikom sprovoenja sprijei bjekstvo osuenog kome je izreena kazna zatvora dua od deset godina. Druga situacija jei kada pripadnik slube za obezbjeenje slubenu radnju vri pod neposrednim rukovodstvom upravnika zavoda ili rukovodioca slube za obezb jeenje. Tada vatreno oruje moe upotrijebiti samo po nareenju navedenih lica. U Skupu minimalnih pravila o postupanju sa zatvorenicima, u odredbama posveenim osoblju kaznenih zavoda, istaknuto je da administracija ovih institucija mora briljivo odabirati osoblje.Dobro upravljanje kaznenim zavodom ovisi od moralnih, intelektualnih i strunih kvaliteta osoblja, njihovih linih osobina, naroito humanosti.

Evropski komitet za sprijeavanje muenja i neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka, se brine o zlostavljanju pritvorenih i osuenih lica i reaguje po navodima koje dobija. Vrlo intenzivne aktivnosti Evropski komitet razvija od 1990.godine. Naroito se sugerie upravama zatvora, da poseban bezbjedonosni reim ne bi trebao da traje due nego to stvarni razlozi (koji doveli do naruavanja sigurnosnobezbjedonosnog stanja u zatvoru) zahtijevaju. ZIKS ureuje i poznaje pomo i drugih lica, graana u odreenim sit uacijama kada treba pomoi zavodskim slubenicima u savladavanju otpora pritvorenog ili osuenog lica; kada su ta lica u bjekstvu kao i pomo u hvatanju tih lica.

2.3. Korupcija u ustanovama za izvrenje krivinih sankcija Postoji mnogo razloga i mogunosti kao i prostora za korupciju u ustanovama za izvrenje krivinih sankcija. Svakodnevni su kontakti zatvorskih slubenika sa licima koja se nalaze na izdravanju zatvorske kazne. Posljedice deprivacija osuenika boravkom u zatvorima su evidentne, to tjera osuenike da pokuaju sebi da olakaju i nebirajui naine njihova ublaavanja. Jedan od naina poboljavanja svog poloaja u ustanovama za izvrenje krivinih sankcija je korumpiranje zatvorskih slubenika. Korupcija zatvorskih slubenika ogleda se u vidu: 203 traenja ili primanja direktno ili posredno, bilo kakve novane vrijednosti, ili druge povlastice, kao to je dar, usluga, obeanje ili povlaenje za sebe ili drugu osobu, a za uzvrat osuenom licu omogui neki popust, unese nedozvoljeno sredstvo, prenese informaciju ili mu omogui kontakt sa osobom sa kojom ne bi smio kontaktirati; propusta u obavljanju dunosti ili izigravanja propisa o izvrenju krivinih sankcija u svrhu dobijanja nezakonite pogodnosti za sebe ili tree lice; pomaganja, podstrekavanja ili prikrivanja lica nakon izvrenog krivinog djela, u dogovoru sa sauesnicima da ostvari neki vid koristi. kooperacije izmeu osuenika i pojedinaca uposlenih u kaznenopopravnim ustanovama esto je veoma unosan posao. Zavodski slubenici unose i preprodaju osuenim licima drogu, pribavljaju mobilne telefone pa i oruje, i tako im pomau u nedozvoljenim radnjama koje ih esto dovode do izvrenja krivinih djela ili bjekstva iz zatvorske ustanove.

203

Krivokapi,V., imburovi,Lj.: Penoloka krimiminalistika, Beograd, 2009, str.139

Osmo poglavlje UPRAVLJANJE ZATVORIMA 1. Penitersijarni sistem u funkciji dravne reakcije protiv kriminaliteta Zakonita efikasna zatita drutvenih dobara i vrijednosti, osnovne slobode, pravde i pravinosti, koje naruavaju pojedinci i/ili vie lica, u pravnom sistemu se objezbjeenju uz pomo krivinog prava. Drutvo je duno da u toj zatiti primjenjuje krivine sankcije meu kojima se najee istiu kazna zatvora ili liavanje slobode. One su najee izricane i izvravane sankcije. Kriteriji za kategorizaciju zavodskih ustanova u kojima se izvrava kazna zatvora su: stepen objezbjeenja, trajanje izreene kazne, pol i starost osuenih lica i dr. Postupak upuivanja osuenih lica na izdravanje kazne zatvora odreen je Zakonom o izvrenju krivinih sankcija, ovisno od nadlenosti suda koji je izrekao presudu odnosno od prebivalita ili boravita osuenog lica. Od najranijih vremena ljudske civilizacije se nastojalo suzbiti kriminalitet u svim njegovim pojavnim oblicima. Oblici kanjavanja, kazne, nain izvrenja kazni se mijenjao u toku historijskog razvoja. Zatvor204 je nastao i mnogo prije nego se poeo koristiti kao kazna i zajedno sa krivinim zakonima. Nastao je van sudskog sistema iji cilj je bio izdvajanje, izolaciju i ograniavanje, oduzimanja slobode kretanja ljudi, korekcije njegovog ponaanja, kontrolu, ocjenjivanje njegovog ponaanja. Uz to, kazna zatvora ima niz drugih posljedica za osueno lice jer dolazi do nastupanja tetnih posljedica u njegovom materijalnom, porodinom i zdravstvenom stanju, na njegovo m ime je etiketa trajnog karaktera, osuenika (stigmatizacija), najee gubitak radnog mjesta i sl. Ta opa forma mehanizma usmjerena na pojedinca, stvorila je model zatvorske institucije prije nego je zakon definirao zatvor kao glavnu i najadekvatniju kaznu. Zatvor predstavlja glavnu i najznaajniju kaznu (s obzirom na samostalnost u izricanju) , krivinih sankcija uope. Ovisno od sadrine, kazna zatvora je upravljena protiv slobode osuenog lica u smislu njenog oduzimanja ili ograniavanja za odreeno, u presudi utvreno vrijeme. Zatvaranje uinioca krivinih djela javlja se mnogo ranije od pojave liavanja slobode, kao reakcija drutva na kriminalno ponaanje.

Za oznaavanje zatvora Rimljani koriste termin capito ili in vinclus, Njemci gefangnis, Francuzi captivite, ili kasnije prison
204

Svi zatvorski sistemi( osim elijski), koji su postojali u jednom periodu razvoja zatvorskih sistema, iako izolovani od drutvene zajednice, omoguava li su licima lienim slobode da u zatvorskim uslovima uspostavljaju interpersonalne komunikacije sa drugim osuenicima. U zatvorskom sistemu postoje odreeni socijalni odnosi koji nerijetko nisu u saglasnosti sa individualnom prirodom ovjeka. Zatvorenika populacija predstavlja neprirodni zbir lica, koji se po mnogo emu razlikuju, koji prave nasilno stvorenu vjetaku drutvenu zajednicu. Zatvorenike zajednice stvorene prinudnim putem, reagovanjem drave na prestupe i kriminal, su zajednice samo mukaraca ili samo osoba enskog pola u zatvorenom prostoru. One kao takvene ne egzistiraju nigdje na slobodi na dobrovoljnoj osnovi. Sasvim je normalno da na takve uslove i socijalnu strukturu svaki pojedinac reaguje razliito, u skladu sa svojom linou. Asimilacija na nove socijalne odnose, prilagoavanje i prihvatanje novih vrijednosti, odvojenost od porodice, prihvatanje zvanine hijerarhije postavljene od strane uprave, ali i one nezvanine unutar neformalnih grupa uspostavljenih od same zatvorenike zajednice predstavlja ujedno i najbolniji period cjelokupnog boravka u zatvoru. Taan broj lica koja ekaju izvrenje zatvorske kazne se ne zna.Veliki broj meu tim osobama su i ona lica koja izbjegavaju platiti novane kazne, pa im prijeti takozvani supletorni zatvor, jer ne ele platiti prekrajnu novanu kaznu. Odreeni pro cenat njih nee zavriti u zatvoru jer e nastupiti zastara izvrenja. Po novom zakonu o prekrajima u veini drava, nije predviena kazna zatvora. S obzirom na strukturu zatvorenika, vrstu uinjenih krivinih djela i duinu izreenih zatvorskih kazni u zatvorskom sistemu je oigledan manjak smjetajnih kapaciteta u zatvorenim uslovima za izvrenje kazne zatvora.Ovaj manjak postoji na nivou drave kao i u zemljama u okruenju. Veina zatvora zahtijeva adaptaciju, te poboljanje standarda smjetaja zat vorenika. Neosporno je, da je osnovno pitanje, ali i dilema: koje su mogunosti zatvora u preodgoju, korektivnom djelovanju na prestupnika i je li zatvor u mogunosti da postane znaajan dravni mehanizam u borbi protiv kriminaliteta? Obzirom da zatvor razliito utie na ljude koji se nalaze u njemu, potrebno je tragat i za uzronicima ovako razliitog djelovanja na ponaanje osuenika. Veoma znaajnim je uticaj razliitog uea pojedinih zatvorenika u zatvorenikom drutvenom sistemu, a stepen njihovog uea odreuju vie faktora, kako iznutra iz zatvora tako i faktori van zatvora. Sasvim sigurno da ova znaajna pitanja odreuju ulogu zatvorskog sistema u suzbijanju kriminaliteta, to ukazuje na pitanja: Prvo, da li zatvor vri svoju popravnu funkciju u cilju smanjenja prvenstveno povrata ali i prevencije kriminaliteta prema onom stepenu koji je u prognostikoj analizi oekivan i moe se kontrolisati i da li ima uslova za obavljanje kvalitetno svoje funkcije,

drugo, da li u tome to stavlja akcenat na preodgoj gubi onu veoma vanu funkciju, svoje kazneno dejstvo, a to mu je osnovna zadaa, tj. da represivna funkcija ostvari uticij na prijestupnika te zatiti drutvene vrijednosti. Na resocijalizaciji i osposobljavanje zatvorenika za uspjenu reintegraciju po izlasku iz zatvora ne ini se mnogo. Prevencija se ogleda u upozorenju svim potencijalnim prestupnicima o odlunosti drave da odmah i odluno reaguje na kriminalno ponaanje bez obzira o kojem obliku kriminaliteta te kojoj i kakvoj osobi je rije. Evaluacija procesa izvrenja krivinih sankcija i informacije o kljunim aspek tima ima viestruku vrijednost. Prvo,dokumentovanje procedura i aktivnosti, sagledavanje postignua i progresa na ovom podruju, ivota zatvorenika, usklaenosti izvren ja sa relevantnim i pravnim propisima i meunarodnim standardima, identifikacija kritinih momenata, problema i neplaniranih konsekvenci, kao i deficita u resursima. To e na vrijeme pomoi u modifikaciji u zonama izrenja krivinih sankcija i radu u zatvo rima. Procjena stanja rada u zatvorima u sagledavanju izvrenja krivinih sankcija se odnos i na nekoliko najvanijih dimenzija i to: kvalitet i uslovi ivota, bezbjednost, resocijalizacija, kontakti sa spoljnim svijetom, zakonitost postupanja i osoblje ustanove. Kljuni aspekti izvrenja krivinih sankcija tiu se usklaenosti izvrenja krivinih sankcija sa relevantnim zakonskim propisima, dokumentovanje preduzetih aktivnosti, identifikacija kritinih momenata, problema i neplaniranih konsekvenci, razumijevanje izvrenja sankcija iz perspektive zatvorenika, uprave i osoblja i dr. Prijedlozi za poboljanje uslova za izvrenje krivinih sankcija: 1) izgradnja novih zatvora, poveanje kapaciteta u postojeim zatvorima, 2) poboljati kvalitet objekata zatvora i uslova ivota, 3) poboljati opremu namijenjenu zatvorenicima, 4) poboljanje komunikacije sa spoljnim svijetom, porodicom i drugim znaajnim i njemu bliskim, koji se ostvaruju telefonskim pozivima, dopisivanjem, upuivanjem podnesaka, prijemom posjeta, boravkom u posebnim prostorijama, prijemom paketa i novanih poiljaka, izlascima i odsustvima izvan ustanove, poveanjem broja telefonskih govornica, uvoenjem fleksibilnijih pravila korienja ovog vida komunikacije, stvarati to je mogue vie ambijent i atmo sferu blisku onoj na slobodi, 5) popuniti radna mjesta strunim osobljem, posebno za resocijalizaciju zatvorenika, kao svrsi izvrenja institucionalnih sankcija kroz elemente tretmana, rada i kolovanja, razvijajui metode koje podstiu i pobuuju interesova nje zatvorenika da uzmu uee u profesionalnom osposobljavanju, slobodno vremenske i rekreativne akivnosti, vjersku kulturu, postpenalni prihvat i sl., Pri prijemu zatvorskog osoblja primarno voditi rauna o socijalnoj i emocionalnoj kompetentnosti kandidata, integritetu, ovjenosti. Kontinuirano obuavati osoblje da ispunjava svoje ope i posebne dunosti, uvesti seitivne treninge ili edukaciju u ovom smislu, sprijeiti razlike na osnovu neke predr asude, naroito

na pol, organizirati radionice za obuku u vjetinama i znanjima rjeavanja konflikta posebnih kategorija zatvorenika. 6) obezbijediti bolje uslove i finansijska sredstva za Upravu zatvorskog sistema, 7) raditi na kvalitetu bezbijednosti u zatvorima sa aspekta eksterne i interne bezbijednosti. Eksternu bezbjednost posmatramo kao realnu ili hipotetiku opasnost koju zatvorenici u ustanovi prestavljaju za drutvenu zajednicu. Generalno, interna bezbjednost se odnosi na bezbjednost osoblja i zatvorenika, ali ne samo jednih u odnosu na druge, ve i u odnosu na razliite opasnosti i nezgode. Nabavka kvalitetne opreme za obavljanje svakodnevnih poslova u zatvorima, radi obezbjeenja kvalitetne sigurnosnobezbjedonosne situacije (sredstva veze, specijalna vozila, postavljanje savremene opreme za video nadzor, senzori i druga elektronska oprema), 8) raditi na otvorenosti zatvora, saradnji sa nadlenim Ministarstvima . Centri za socijalni rad bi trebali uzeti aktivniju ulogu; kontrola rada ovih ustanova od strane kvalifikovanih, provijeriti osnovanost navoda osuenika koje se odnose na zloupotrebe slubenih ovlasti; pruiti mogunost zatvorenicima da utiu na postupak donoenja i koncipiranja pravila reima i kunog reda , 9) prioriteti su poboljanje komunikacije izmeu koncipiranja pravila reima i kunog reda, stila rukovoenja. Ono to trebamo naglasiti je da zatvori ni u kojem sluaju nisu kole kriminala, kako nekada od zlonamjernih ljudi ujemo, ve ustanove za resocijalizaciju , naravno vodei rauna o mnogim segmentima, kategorizaciji lica (godine starosti, vrstama krivinih djela, da li su ranije bili osuivani ili ne i sl). Ono to je bitno za penitencijarni sistem u narednom periodu je poboljanje materijalne situacije, pristupanje programu smanjenja posljedica deprivacija i rad na to uspjenoj resocijalizaciji lica lienih slobode. Primjeri iz prakse zatvorskog sistema iz razliitih zemalja esto djeluju paradoksalno. vedski zatvorski sistem ,naprimjer, vai za najnapredniji i najhumaniji, prua komfor a u njemu ne postoji fiziko kanjavanje i deprivacija. Meutim, lica koja izlaze iz zatvora se ne libe mnogo od izvrenja novih krivinih djela jer im u zatvorima i nije bilo loe. Primjer iz turskog, ruskog ili francuskog penitencijarnog sistema, koji vae za najokrutnije i najsurovije zatvorske sisteme na svijetu, stvaraju situaciju da se lica iz zatvora putaju jo gora, agresivnija, psihiki bolesnija nego kada su u njih smjetena. U kranjem sluaju, osim uslova boravka, nemaju nita bolji procenat uspjenosti resocijalizacije lica lienih slobode od naih. Treba istai da, u ostvarivanju pozitivnih rezultata preodgoja prestupnikog ponaanja, je potrebno ozbiljno organizovano ukljuivanje i svih dravnih organa i drutva u cjelini, sa strategijom koja ima trajni karakter prilagoen novim naunim i praktinim saznanjima i iskustvima. Zajednikom, dobro osmiljenom strategijom, drava e imati uspjeha da u odreenom stepenu kontrolie kriminalitet kao negativnu pojavu. Decidni stav o nainu drutvene reakcije na kriminalitet izraava se ne samo u materijalnom krivinom pravu (gdje su odreene inkriminacije, krivinopravne sankcije i uslovi njihove primjene) i u krivinom postupku (sankcije se izriu kada su ispunjeni zakonski uslovi) ve i tokom izvravanja krivinih sankcija. Tako se krivini postupa k i

postupak izvrenja krivinih sankcija bitno pribliavaju: krivini postupak kao prva, a izvrenje krivinih sankcija kao druga faza u dravnom reagovanju u pogledu uinjenog krivinog djela. Negativni rezultati u izvrenju krivinih sankcija ukazuje na neuspjenost krivinopravnog sistema.205 U nadlenosti ministarstava pravde uprava zatvorskog sistema (koja obavlja strune i upravne poslove vezane za izvrenje kazne zatvora, koje su izreene u prekrajnom i krivinom postupku, ovisno od zakonodavstva i drave, mjere pritvora, uslovne osude sa zatitnim nadzorom, rad za drutvenu zajednicu ili rad za ope dobro, odgojne mjere upuivanja u odgojni zavod osiguranjem pravosudnih tijela ), obavezna je da sprovodi kontinuiranu edukaciju svojih slubenika, omoguava transparentan rad, obezbijedi potivanje ljudskih prava lica koja su joj povjerena. Da bi poslovi iz nadlenosti uprava zatvorskog sistema funkcioni rali kvalitetno, pravilno i zakonito potrebno je organizovati slube: 1.Slube za obavljanje upravnih poslova, brinu o organizovanju izvravanja krivinopravnih sankcija i mijera, te postavljanja prioriteta za unapreenje rada; obezbjeuju mehanizme sigurnosti uposlenih, edukaciju i druga prava uposlenih; obezbjeuju mehanizme sigurnosti lica koja borave u ustanovi; obezbjeuju smjetaj, ishranu, omoguavaju rad, obrazovanje kanjenicima itd; obezbjeuju saradnju sa slinim ustanovama; prate i iniciraju propise koji se tiu poslova zatvorskog sistema; obezbjeuju zdravstvenu zatitu itd. 2. Sluba za tretman, zaduena je za klasifikaciju kanjenika, izradu i nadzor programa za individualni i grupni tretman, izradu, nadzor i provedbu posebnih programa izvrenja kazne zatvora i odgojne mjere i rada za ope dobro. 3. Sluba osiguranja, brine o sigurnosti zatvora, odgojnih zavoda, primjeni posebnih mjera sigurnosti prema zatvorenicima i sredstvima prisile, nadzoru objekata, vozila, naoruanja, sredstava veze, voenju evidencije o incidentnim situacijama i drugim poslovima. 4. Slube za zdravstvenu zatitu, brinu o uslovima za sprovedbu zdravstvene zatite svih podjednako u zavodu. 5. Slube za radni angaman pritvorenika i zatvorenika, 6. Sluba ili centar za edukaciju i druge slube.

205

Kora,H.:Penitersijarni sistem u funkciji dravne reakcije protiv kriminaliteta, Penoloka teorija i praksa, 2005

1.2. Nadzor nad radom Zavoda za izvravanje krivinih sankcija Zbog obaveze potivanja ljudskih prava pritvorenika i zatvorenika, neophodno je obezbijediti jedinstven sistem izvrenja krivinih sankcija na podruju jedne drave, i treba nastojati pribliiti sa susjednim dravama, uz potivanje meunarodnih mehanizama za zatitu ljudskih prava i sloboda. Iz tih i drugih razloga je potrebno vriti nadzor nad radom zavoda. Ocjena rada zavoda bi trebala da se odnosu prvenstveno na: - cjelokupan rad zavoda, svih uposlenika zavoda, - plan rada zavoda i svih slubi pojedninano, - potivanje zakona o izvrenju krivinih sankcija, drugih zakona i pravilnika koji se odnose na izvrenje krivinih sankcija i drugih propisa i podzakonskih akata, - stepen sigurnosti u zavodu, - program tretmana i uspjeh u tretmanu, - obezbjeenje svih prava pritvorenika i zatvorenika, - saradnja sa drugim istim i slinim ustanovama u razmjeni zatvorenika i informacija, - saradnja sa drutvenom zajednicom itd. Kontrola i nadzor rada zavoda se odvija na razliitim osnovama i nivoima: - sudski nadzor (sprovodi se od strane suda, prvenstveno kontrola nad izvrenjem mjere pritvora), - upravni nadzor (vri ministarstvo pravde), - inspekcijski nadzor (vre inspektori raznih profila, inspektor rada, sanitarni, finansijski, trni itd). U kontroli i nadzoru nad radom zavoda, uestvuje struni tim zavoda (psiholog, pravnik, pedagog, ekonomist kao i struno lice iz oblasti sigurnosti, kriminalist itd). Zavod za izvrenje krivinih sankcija ima odjel za unutranju kontrolu, koja brine o zatiti i povredi prava lica u zavodu. Inspektori, ovlatena slubena lica, postavljena od strane Ministarstava pravde, brinu o zakonitom postupanju uposlenika, prema pritvorenicima i zatvorenicima. Svoja zapaanja, u skladu sa ovlatenjima prenosi putem izvjetaja, nadlen im i upravi zavoda, a oni su duni ispraviti eventualne propuste, tj. postupiti po naloenom. Mjere i rokovi koji su dati od strane inspektora potrebno je ispotovati od strane uprave zavoda uz mogunost albe ministru pravde. Vaan segment je u nadzoru nad radom zavoda je upoznavanje javnosti putem medija o radu i ivotu u zavodu, aktivnostima od strane lica koja se nalaze u zavodu.

2. ZATVORSKO OSOBLJE Govoriti o kazni zatvora, spominjati krizu koja se deava unutar zatvorskih zidova, oteane uvjete ivota osuenika, a ne govoriti o zatvorskom osoblju, uticaju koji ima u izvrenju krivinih sankcija, koje nosi izdravanje zatvorske kazne znailo bi previdjeti vrlo znaajan element kazne zatvora. U obavljanju svojih radnih zadataka zatvorsko osoblje svakodnevno komunicira sa zatvorenicima. Od kvaliteta odnosa i profesionalizma, najveim dijelom, ovisi e drutvena klima u zatvorima. Pregled inozemne i domae literature s ovog podruja pokazuje dozu ignoriranja ovog vrlo vanog elementa sistema izvrenja kazne zatvora. Walmsley (1996), analizirajui zatvorske sustave u srednjoj i istonoj Europi, u svojim zakljucima, izmeu ostalog, navodi i sljedee probleme: - regrutiranje i zadravanje kvalitetnog osoblja, ukljuujui medicinske i druge specijaliste kao edukatore i socijalne radnike, - osiguranje uslova da je osoblje uvjereno u vanost poboljanja zatvorskog reima i da je vjeto u korienju pozitivnih metoda u suglasju s meunarodnim standardima. U odnosu na prvi problem Walmsley (1996) navodi sljedee ciljeve: - poboljanje imida zaposlenja u zatvoru, - odravanje morala osoblja, ne samo poboljanjem imida u javnosti, ve i osiguranjem adekvatnih dohodaka i uslova rada, - obraanje posebne panje potrebama specijalista zaposlenih u ustanovama (ljekara, edukatora, psihologa, pedagoga, socijalnih radnika, pravnika, kriminalista itd.). U odnosu na drugi problem isti autor navodi: - ulaganje u kvalitezno usavravanje , - naglaavanje vanosti dobrih odnosa sa zatvorenicima i dobre komunikacije izmeu osoblja i zatvorenika te osoblja i uprave, u svrhu redukcije tenzija i promocije pozitivnog reima i poboljanja sigurnosti, - kreiranje mogunosti za meunarodne posjete najboljim pripadnicima slube osiguranja, - uenje pozitivnih stavova i novih vjetina za osoblje koje pokazuje odreena odstupanja. Posao u zatvoru (posebice onom maksimalne sigurnosti) izuzetno je stresan posao. Prepoznavanje injenice da stres zatvorskog osoblja moe ugroziti sigurnost u zatvoru naglaava vanost njegova uvaavanja i rjeavanja. Finn (1998) navodi odreene okolnosti koje mogu kreirati poveani stres: - poveanje broja osuenika u ustanovi, - poveanje broja napada osuenika na osoblje, - neki se zatvorenici, zato to imaju dugotrajne zatvorske kazne, ne plae kanjavanja ili autoriteta osoblja, - postoji sve vie opasnih bandi u zatvorima. Uinci stresa, prema istom autoru, su: - oteenja zdravlja,

- esta bolovanja, - struno izgaranje (burnout), - naputanje zaposlenja, - umanjena sigurnost, - prijevremena penzija, - oteenja porodinog ivota. Nadalje, taj autor navodi i lijek za stres kod zatvorskog osoblja: - edukacija, - kontinuirana obuka, - upravljanje stresom u kriznim situacijama, - individualno savjetovanje. Postoji ambivalentan odnos javnosti prema zatvorskom osoblju. S jedne strane postoji potreba graana za osjeajem sigurnosti, koji je najvidljiviji u elji da se kriminalci strpaju u zatvore, a s druge strane postoji povean interes za reim izdravanja kazne zatvora, posebice za krenja prava osuenika pa se osoblje zatvora nerijetko percipira kao osobe koje namjerno i sustavno grubo kre osnovna ljudska prava osuenih osoba. Zakon o izvrenju krivinih sankcija ima ugraene sve postulate meunarodnih standarda adekvatnog postupanja s osuenicima. Zatvorsko osoblje treba da je educirano, osposobljeno i profesionalno da radei potuje zakonske norme. 2.1. Pravila o svojstvima, statusu i ponaanju osoblja kaznenih zavoda206 Budui da dobro upravljanje zavodima ovisi od estitosti, linih osobina i strune sposobnosti osoblja, administracija tih ustanova mora briljivo pristupiti njegovom odabiru. Takoe, ona mora uiniti sve da se kod uposlenih, ali i u javnosti rairi ubjeenje da se radi o veoma vanoj drutvenoj slubi. Ponaanje osobl ja u svakoj prilici treba da bude takvo da svojim primjerom povoljno utie na zatvorenike i kod njih izaziva potivanje. Osoblje zavoda trebalo bi da imaju status dravnih slubenika, sa punim radnim vremenom, ija stalnost slube ovisi samo od njihovog dobrog ponaanja, efikasnosti rada i tjelesne sposobnosti. Nagrada bi trebala da bude dovoljna da zadri u slubi sposobne pojedince. Osoblje treba da bude na dovoljnoj intelektualnoj visini, prije prijema u slubu, treba da pohaa opi i poseban kurs i da poloi teorijski i praktini ispit. U toku karijere treba da odrava i upotpunjava svoja znanja i strunu sposobnost na kursevima za usavravanje. Treba uiniti napor da osoblju bude pridodat dovoljan broj specijalista (psihijatara, psihologa, socijalnih radnik, uitelja i tehnikih instruktora). Direktor zavoda mora biti dovoljno kvalifikovan za tu dunost i to kako po svom karakteru, administrativnoj spremi i obrazovanju, tako i po svom iskustvu u poslovima u ovoj oblasti. Ovo mu mora biti osnovni, a ne sporedni radni angaman.
206

Standardna minimalna pravila o postupanju sa zatvorenicima (izvodi)

Nad zatvorenicama nadzor mogu vriti samo ene. U mjeovitom zavodu ni jedan slubenik mukarac ne smije ui u ensko odjeljenje bez pratnje osoblja enskog pola. To vai i za slubenike mukarce, naroito ljekare i instruktore, koji u ustanovi ili odjeljenju za ene obavljaju profesionalne dunosti. Najvei broj pripadnika osoblja zavoda treba da govore jezikom veine zatvorenika ili onim koji ta lica razumiju. Uvijek, kada za tim postoji potreba, koristiti usluge tumaa. Pripadnici osoblja zavoda smiju upotrebljavati silu prema zatvorenicima samo u nunoj odbrani, kod pokuaja bjekstva ili sluajevima suprotstavljanja ( silom ili pasivnim otporom) naredbi zasnovanoj na zakonu ili pravilnicima. Sila se mora ograniiti samo na najnuniju mjeru i o njenoj primjeni to lice mora odmah izvjestiti direktora zavoda. Pripadnici zavoda moraju biti obueni da savladaju naprasite zatvorenike, u koju svrhu se sprovodi njihova specijalna tjelesna obuka. Slubenici, koji dolaze u neposredni dodir sa zatvorenicima, ne smiju biti naoruani, sem u izuzetnim sluajevima. Oruje moe biti povjereno samo pripadnicima osoblja zavoda koji su obueni u rukovanju njime.

Obuka zatvorskog osoblja207 Pretres pojedinca Pretres pojedinca, je organizovana radnja koju preduzima ovlaeni zavodski slubenik s ciljem da sprijei unoenje, iznoenje, i dranje nedozvoljenih predmeta u krugu ili prostorijama KPZ od strane osuenog, pritvorenog ili zatvorenog lica, kao i drugih lica koja ulaze ili izlaze iz KPZ. Polaznicima obuke objasniti da postoje dvije vrste pretresa pojedinaca: 1. standardni pretres (pretres najei je i ne podrazumijeva skidanje odjee sa pojedinica). 2. detaljni pretres (detaljan pretres se obavlja prilikom prijema ili otpusta pojedinca iz ustanove ili kada se pojedinac suprotstavlja standardnom pretresu, podrazumijeva skidanje odjee sa pojedinica, kao i sam detaljan pretres skinute odjee. Polaznicima obuke se objanjavaju uslovi koje prostorija u kojoj se obav lja pretres mora zadovoljiti, tj. da u prostoriji za pretres mora postojati sto i komad istog podmetaa na koji e moi stati lice koje se pretresa. Takoe, u prostoriji za pretres bi trebale postojati i hiruke rukavice koje se koriste prilikom pretresa, te sveska i olovka u koju se biljee eventualne izjave lica koje se pretresa. Po davanju ovih uvodnih napomena, polaznicima obuke dijelimo tekst sa procedurama koje opisuju pretres pojedinca. Procedure dijelimo svakom od njih kreui se izmeu polaznika obuke ili ih zamolimo da jedan drugom dodaju procedure. Kada podijelimo procedure, polaznicima ostavljamo dovoljno vremena (oko pola sata) da ih detaljno proitaju i razmisle o njima. Kada polaznici obuke proitaju procedure, potiemo diskusiju o njima kako bi dobili sliku kako i koliko su ih polaznici obuke shvatili i ta misle o njima. Sva miljenja i prijedloge biljeimo u svesku kako bismo imali saetak pozitivnih ili negativnih prijedloga koji se mogu dalje iskoristiti. Sam tok diskusije o napisanim procedurama vodi voditelj obuke kroz postavljanje odreenih pitanja: ta polaznici obuke misle o procedurama, da li u svojoj ustanovi imaju napisane procedure ili bilo kakvo uputstvo za pretres. Ukoliko postoje napisana interna uputstva za pretres pojedinaca, postavlja se pitanje polaznicima obuke da li su ona jasna i precizna kao procedure koje su upravo proitali, kao i pitanje da li znaju da objasne razlike izmeu standardnog i detaljnog pretresa prema procedurama. Potujui procedure, uklanja se mogunost da subjekat pretresa kod sebe zadri ili sakrije nedozvoljeni predmet, ne dozvoljava se ugroavanje ljudskih prava pojedinca, uposlenik predstavlja profesionalca u svom poslu. Radei na ovakav nain, ne naruava se profesionalna etika. Standardni pretres, se obavlja prilikom prijema pojedinca u ustanovu. Ukoliko se radi o pritvorenom, zatvorenom ili osuenom licu, osim standardnog, obavezno se obavlja i detaljan pretres. Ako se odmah obavlja detaljan pretres, standardni se nee obavljati. Detaljni pretres se obavlja i prilikom ulaska posjetioca u KPZ, ukoliko postoji potreba da
207

Prirunik za obuku zatvorskog osoblja, izvodi (Tim za izradu prirunika za obuku: Prodanovi,M, Demonji,V, Fejzi,F, ain,D), Vijee Evrope, 2005

se posjetioc pretresa, tj. ako se on ponaa sumnjivo, ili ako smo dobili informaciju ili sumnjamo da posjeduje nedozvoljeni predmet koji nije predao nakon upozorenja. Voditelj obuke pojanjava da se pojedinac obavezno pretresa: - prije ulaska u sprovodno vozilo, ime se uklanja mogunost da u sprovodno vozilo unese nedozvoljeni predmet koji bi mogao koristiti za napad i pokuaj bjekstva ili za samopovreivanje, te zloupotrijebiti na bilo koji drugi nain. - prije vezivanja lisicama, ime se uklanja mogunost da pojedinac kod sebe zadri nedozvoljeni predmet koji bi mogao koristiti da odvee lisice ili da ga po odvezivanju lisica upotrijebi za napad na slubeno, neko drugo lice ili za samopovreivanje. - nakon posjeta, ukljuujui i posjete advokata, konzularnih predstavnika ili nekih drugih lica. Pravilnim pretresom se onemoguava unoenje nedozvoljenih predmeta u prostoriju u kojoj subjekat pretresa boravi ili u krug KPZ-a. - po povratku sa bilo kakvih aktivnosti u krug KPZ-a ili prostoriju u kojoj boravi. Na taj nain sprijeavamo pojedinice da u krug ili prostorije unesu nedozvoljene predmete. - prije disciplinskog sasluanja s ciljem sprijeavanja da pojedinac koji se pretresa pronese nedozvoljeni predmet do prostorije za saslu anje. Nedozvoljeni predmet bi mogao upotrijebiti za napad, samopovrijeivanje, bjekstvo ili uzimanje taoca. Pretres obavlja jedan, a u sluajevima kada se radi o opasnom i rizinom pretresu, moe biti prisutan jo jedan ili vie slubenika zavoda. Osobe mukog pola mogu pretresati mukarce, a enskog pola mogu pretresati samo ene. Objasniemo proceduru standardnog pretresa: - staemo licem prema pojedinicu,( objasniti razlog zbog kojeg stajemo licem prema pojedinicu, tj. da je to nain neverbalne komunikacije u kojoj izraavamo otvorenost, a istovremeno moemo pratiti i reakcije na licu pojedinica tokom pretresa, kao i njegov pogled , gdje gleda i na ta obraa panju). Tokom cijelog pretresa, treba razgovarati sa pojedinicem ime se smanjuje napetost izmeu lica koje se pretresa i onoga koji vri pretres. Tokom tog razgovora, subjektu pretresa se daju odreena upustva kako da se ponaa i obavjetava ga se o svakoj narednoj radnji koja e se preduzeti na njemu. Svojim ponaanjem dajete mu do znanja da ob avljate svoj posao profesionalno i bez grubosti ime potujete njegovo ljudsko dostojanstvo i elementarna ljudska prava. Postavljate mu sljedea pitanja: 1. da li je ikada ranije pretresan: ako dobijete potvrdan odgovor, to znai da pojedinac zna kakav je tok pretresa, a ako dobijete negativan odgovor onda pojedincu morate objasniti ta ete raditi i dati mu uputstva kako da postupa tokom pretresa. 2. da li posjeduje nedozvoljene predmete. Pojedincu se postavlja to pitanje za sluaj da se pronae nedozvoljeni predmet. U sluaju pronalaska nedozvoljenog predmeta sainjava se prijava, a ukoliko se pojedinac nije upozorio unaprijed da preda sve nedozvoljene predmete, on se kasnije moe pravdati da nije znao da ih mora predati. Takoe, ukoliko se pojedinac pretresa po prvi put, mora mu se i objasniti ta smije imati u posjedu te koji predmeti predstavljaju nedozvoljene. 3. da li imaju bilo kakvih otrih predmeta skrivenih u svojoj odjei (time se sprijeava povreda OZS koji vri pretres i zaraza, ukoliko je pojedinac bolestan. Iz istih razloga je potrebno od pojedinca zatraiti da sam isprazni i izvrne depove). Poslije postavljenih pitanja potrebno je od subjekta pretresa zatraiti:

- da isprazni depove, skine sat ili drugi nakit i predmete koje nosi na sebi( sve detaljno pregledati s ciljem sprjeavanja unoenja nedozvoljenih predmeta ili tvari u ustanovu ). - da skine pokrivala za glavu i detaljno ih predgledati. Vjerska pokrivala se moraju tretirati sa dunim potivanjem, ne smiju se bacati, prljati itd. Potom treba: - pregledati glavu u skladu sa procedurom, prilikom ega se pojedincu daju jasne i dovoljno glasne instrukcije kako da to uradi. - obavijestiti pojedinca da ete mu pretresti okovratnik i zamoliti ga da okrene glavu ustranu da vam ne die u lice, kao i vi njemu( time sprijeavate mogunost prenoenja zaraze sa vas na pojedinca i obratno). - zatraiti od pojedinca da podigne ruke u visini ramena i pregledati ih prema uputstvu navedenom u proceduri,( potrebno je naglasiti da zavodski slubenik ne treba da dira svojim rukama gole dijelove tijela pojedinica koji se pretresa, kako se ne bi ugrozilo njegovo ni vlastito zdravlje, a samim tim se sprijeavaju i eventualne albe). - poslije toga provjeriti dlanove i prostor izmeu prstiju( polaznicima obuke objasnite da od pojedinica, kojeg pretresaju, zatrae da rotiraju ruku, a njihovo provjeravanje se svodi na vizuelni pregled). - provjeriti prednji dio tijela od vrata ka struku, strane tijela od pazuha do struka, a potom i unutranji dio pojasa prema uputstvu iz procedure ( voditi rauna da pritisak bude dovoljno jak kako bi mogli osjetiti bilo koji predmet koji je skriven, ali da se ne nanosi bol pojedinicu kojeg se pretresa). - od pojedinica zatraiti da se okrene i pregledati mu lea od okovratnika do pojasa, unutranjost pojasa sa stranje strane i sjedite hlaa. Pojedinica treba obavijestiti o oj namjeri prije nego se krene sa pretresom pojasa i sjedite hlaa( tako se izbjegava neeljenje reakcije pojedinca koji se pretresa). - pretresti noge kako je objanjeno u proceduri, ( izbjegavati doticanje genitalija kako bi se sprijeile neeljene reakcije, kao i eventualne albe pojedinca koji se pretresa na seksualno uznemiravanje tokom pretresa). - po obavljenom pretresu nogu, uljudno zatraiti od pojedinca da se okrene licem prema vama. - provjeriti prednji dio abdomena i prednju stranu svake noge. - ukoliko postoji potreba, zamoliti pojedinca da skine cipele i detaljno ih pretresti.Za to vrijeme, pojedinac koji se pretresa stoji na ve unaprijed pripremljenom, istom podmetau.( Ovakav nain pretresa obue ukazuje pojedincu da se potuje njegova imovina, on kao linost, te istovremeno i profesionalizam u poslu). Ukoliko se tokom pretresa nae nedozvoljeni predmet, poduze t e se sljedee radnje: 1. pokazat predmet pojedinicu, ali mu ga ne dati u ruke.( Pokazati mu i mjesto gdje ga je drao kako bi shvatio da se kvalitetno obavlja posao i da je nemogue pronijeti bilo kakav nedozvoljen predmet. Time istovremeno ukazujete da ste i vi svjesni njegovog prestupa, budui da je ve bio opomenut i upitan da li posjeduje bilo kakve nedozvoljene predmete). 2. zatraiti objanjenje od pojedinca o naenom predmetu i zabiljeiti odgovor u svesku. (Odgovor zabiljeiti onako kako ga je dao pojedinac koji se pretresa). 3. smanjiti rukovanje predmetom, to manje ga dodirivati i premijetati iz ruke u ruku jer se on moe koristiti kao dokaz ukoliko je sluio u izvrenju ili bio pripreman za izvrenje nekog krivinog djela.

4. nastaviti dalje s pretresom, ali svoj odnos prema pojedinicu kojeg se pretresa ne treba mijenjati. Ostatie i dalje profesionalan i potivati njegovo dostojanstvo i ljudska prava. Vano je polaznicima obuke napomenuti da obavjetavaju pojedinica kog pretresaju o svakoj radnji koju e poduzeti. Kada se usmeno, na gore opisan nain, objasni procedura standardnog pretresa, treba je polaznicima obuke i demonstrirati, odnosno pokazati nain na koji se obavlja standardni pretres. Voditelj obuke bira jednog od polaznika na kome e obaviti i demonstrirati stan dardni pretres i mora stajati tako da svi polaznici jasno vide ta se radi. Tokom demonstracije , primjenjuje scenario kao da u stvarnim uslovima pretresa pojedinica: tokom pretresa potuje propisanu proceduru, komunicira sa pojedincem na kome se vri demon stracija na ispravan nain, potui njegova ljudska prava. Drugi voditelj obuke moe grupi polaznika davati pojanjenja. Po zavrenoj demonstraciji morate ostaviti dovoljno prostora za eventualna pitanja polaznika obuke i odgovore. Takoe, morate pitati polaznike obuke da li im je jasno ta se od njih trai i oekuje. Ukoliko je svima jasno, prelazite na uvjebavanje standardnog pretresa kroz igranje uloga. Polaznicima obuke objanjavate da se pod igranjem uloga podrazumijeva da e jedan od njih imati ulogu pojedinca na kome se obavlja pretres, a drugi e imati ulogu ovlaenog zavodskog slubenika koji obavlja pretres. Ukoliko imate veu grupu polaznika obuke, tj. grupu ije uvjebavanje ne bi mogli pratiti,od te grupe ete napraviti dvije grupe sa parnim brojem lanova. Jednu grupu ete zamoliti da bude u ulozi posmatraa dok druga grupa vri uvjebavanje. Grupi koja je u ulozi posmatraa kaete da samo biljei i ne komentarie naglas propuste grupe koja vri uvjebavanje. Naglasiete da je predvieno vrijeme za iznoenje sugestija i komentara kada se zavri uvjebavanje. Nakon zavrenih priprema prelazite na uvjebavanje tako to uvjebavanje vri prva grupa, a druga je u ulozi posmatraa. Polaznici u prvoj grupi se , takoe, dijele u parove gdje je jedan polaznik u ulozi zavodskog slubenika, a drugi u ulozi pojedinca koji se pretresa i td., komentirajui eventualne propuste kao i odreene prijedloge, savjete kako da poboljaju svoj rad. Polaznicima obuke se mora dati prednost tokom diskusije, da oni prvi iznesu svoja zapaanja, a tek onda i vi kao voditelj obuke. Procedura standardnog pretresa Pojedinac e biti subjektom standardnog pretresa: - Po prijemu u ustanovu. - Prije ulaska u sprovodno vozilo. - Prije vezivanja lisicama. - Nakon posjeta, ukljuujui profesionalne posjete. - Po povratku u eliju sa bilo kojih aktivnosti, na primjer biblioteke ili sobe za fiziike aktivnosti ili bilo koje druge aktivnosti. - Prije disciplinskog sasluanja. Jedan ovlaeni zatvorski slubenik moe obaviti standardni pretres.

Posjetioci i zatvorsko osoblje e biti pretresani u skladu sa procedurama standardnog pretresa: 1. Stanite licem okrenutim prema pojedincu. 2. Pitajte ga: Da li je ikada ranije bio pretresan. Da li ima neke nedozvoljene predmete. Da li ima bilo kakve otre predmete sakrivene u odjei. 3. Zatraite od njega da isprazni depove, skine sat i preda bilo koje druge predmete koje nosi. Pretraite predmete. 4. Zatraite da skine sva pokrivala za glavu i da vam ih preda radi pretresa (Ukoliko ena ima skupljenu kosu, treba zatraiti da otkopa ukosnice i pusti kosu). Sva vjerska pokrivala za glavu moraju biti tretirana sa potivanjem. 5. Pretraite glavu (samo pritvorenike). Dajte instrukcije pojedincu da spusti glavu, tako da brada le i na prsima i da proe prstima kroz kosu od potiljka do vrha glave. Dajte instrukciju pojedincu da okrene glavu udesno, osmotrite uho sa te strane glave,ponovite istu proceduru sa druge strane glave.Dajte instrukciju pojedincu da gleda prema vama i da zabaci glavu unazad. Zatraite da isplazi jezik i da ga podigne.Ovo e e vam omoguiti da provjerite da li ima skrivenih predmeta ispod jezika. 6. Podignite okovratnik, opipajte iza i oko njega, te potom nastavite prelaziti rukama preko vrha ramena.Pretraite kravatu i zatraite da se skine. 7. Zatraite da digne ruke u nivou ramena, da dlanove okrene prema dole, te da rairi prste. Pretraite svaku ruku prolazei prstima preko donje i gornje strane. Ukoliko pojedinac nosi dio odjee koji nema rukava ili ima kratke rukave, ne pr elazite rukama preko gole koe. 8. Provjerite prostor izmeu prstiju, pregledajte dlanove i stranji dio ruku. 9. Provjerite prednji dio tijela od vrata ka struku, strane tijela od pazuha do struka, te potom unutranji dio pojasa. 10. Otvorite ruke i stavite ih ravno na prsa upravo ispod ramena. Pretraite rukama preko tijela dodajui toliko pritiska da moete otkriti eventualno sakrivene predmete. Stavite ruke ispod pazuha i proite rukama do struka. 11. Prije nego stavite ruke na pojas, obavijestite pojedinca o svojim namjerama. 12. Zatraite od pojedinca da se okrene, provjerite lea od okovratnika do pojasa, unutranjost pojasa sa stranje strane i sjedite hlaa. Kada provjeravate sjedite hlaa, koristite gornji dio ruke i budite na oprezu zbog eventualnih reakcija.Provjerite stranji dio i strane svake noge od kuka do zgloba. 13.Stavite obje ruke oko noge i dodajte dovoljno pritiska da moete otkriti eventualno sakriveni predmet. Izbjegavajte doticanje genitalnih podruja. 14. Zatraite da se okrenu licem prema vama. 15. Provjerite prednji dio abdomena i prednju stranu svake noge. Pregledajte podruje oko pojedinca kako biste vidjeli da li je neto ispustio prije ili tokom pretresa. Zatraite da iskorai u stranu kako biste provjerili da ne stoji na neemu to je eventualno ispustio prije ili tokom pretresa. 16. Ukoliko smatrate da postoji potreba za skidanjem obu e, pregledati tabane i prste nogu, kao i samu obuu.

Prije nego skinete obuu morate imati ist podmeta na koji pojedinac moe stati dok mu pregledate obuu. Ukoliko se pronae nedozvoljeni predmet tokom pretresa: - Pokaite predmet pojedincu, ali mu ga ne dajte u ruke. - Nastavite pretres. - Zatraite objanjenje od pojedinca. Zabiljeite odgovor. - Smanjite rukovanje predmetom, jer e se vjerovatno koristiti kao dokaz. Procedura pretresa osoba sa povredama ili invaliditetom Uobiajeni postupci u proceduri pretresa e se trebati izmijeniti u skladu sa konkretnom povredom/invaliditetom koju osoba ima. Ukoliko osoba nosi pejsmejker, ne bi trebala prolaziti kroz vrata sa detektorom metala, niti bi trebala biti pretresana runim detektorom metala. Pitajte osobu da li osjea bolove i razmislite da li je potrebno zatraiti savjet od medicinskog osoblja. Procedura za standardni pretres osoba u invalidskim kolicima Pitajte osobu da li osjea bolove, a u sluaju pozitivnog odgovora, razmislite o tome da potraite savjet. - Pitajte osobu da li ima neku od nedozvoljenih stvari na sebi. - Zatraite od osobe da skine kaput/pokriva kojim je pokrivena, i pretraite ga. - Zatraite od osobe da isprazni sve depove i da skine nakit, ukljuui i runi sat. - Pretraite sadraj depova, nakit i sve druge predmete, ukljuujui i torbe koje nose, potom ih stavite na stranu. - Zatraite od osobe da skine sva pokrivala za glavu i da vam ih preda radi pretresa. - Pretraite glavu prolazei prstima kroz kosu i iza uiju ili zatraite od osobe da protrese kosu i proe prstima kroz nju. - Pregledajte mjesto oko i unutar uiju, nosa i usta. - Podignite okovratnik, opipajte ga, opipajte iza okovratnika i po vrhu ramena (pretraite i kravatu, traite da je skine ako je potrebno). - Zatraite od osobe da podigne ruke, prsti moraju biti raireni sa dlanovima okrenutim prema dolje. Pretraite svaku ruku prevlaei otvorenim dlanom preko gornjeg i donjeg dijela ruke. - Provjerite izmeu prstiju i pogledajte dlanove, te zadnju stranu ruke. - Provjerite prednju polovinu tijela koja vam je najblia od vrata prema pojasu. Pretraite prednji dio pojasa. - Provjerite prednju polovinu abdomena koja vam je najblia, i onda koliko je mogue vie oko noge koja vam je blia. - Zatraite od osobe da skine obuu i temeljito je pretraite. Provjerite tabane. - Ponovite proces za drugi dio tijela. - Zatraite od osobe da se nagne naprijed i pretraite lea, pojas i stranjicu. - Pogledajte oko mjesta gdje vrite pretres zbog eventualnog isputanja predmeta. - Pomjerite invalidska kolica na stranu kako biste se uvjerili da nita nije stavljeno ispod kolica. - Pretraite invalidska kolica i sve dodatke.

Potom ete polaznicima obuke pojasniti u kojim sluajevima se pojedinac moe detaljno pretresti: - prilikom prijema ili otpusta, - kada odlazi ili vraa se u ustanovu, - prije ili nakon posjete ( bilo koje posjete ), - kada mijenja eliju, - uvijek kada je to neophodno iz sigurnosnih razloga. Detaljni pretres moraju obavljati dva zavodska slubenika ime sprjeavaju mogunost eventualnih albi pojedinica koji je subjekt pretresa. Time se moe opovrgnuti i negiranje pojedinca da je imao u posj edu nedozvoljene predmete, ako se oni nau kod njega. Nakon toga, polaznicima obuke detaljno po stavkama objasniti proceduru detaljnog pretresa (vidjeti kako je isti postupak objanjen kod procedure standardnog pretresa). Kada ste usmeno objasnili proceduru detaljnog pretresa, trebate je polaznicima obuke i demonstrirati, odnosno pokazati nain na koji se obavlja detaljni pretres. Voditelj obuke bira jednog od polaznika obuke na kome e demonstrirati detaljni pretres. Pri tome e obratiti panju da zauzme poloaj iz kojeg njegove radnje mogu jasno vidjeti svi polaznici. Tokom demonstracije se primjenjuje scenario kao da se pojedinac pretresa u stvarnim uslovima. To znai da se tokom vjebe detaljnog pretresa potuje procedura, pravilno se komunicira sa pojedincem na kome se vri demonstracija i potuju se njegova osnovna ljudska prava. Nakon demonstracije se mora ostaviti dovoljno vremena za pitanja polaznika obuke i odgovore. Polaznike morate pitati da li im je jasno ta se od njih trai i oekuje. Ukoliko je svima jasno, onda prelazite na uvjebavanje detaljnog pretresa kroz igranje uloga. Potrebno je da polaznici obuke prokomentariu svoj rad i kada grupe iznesu zapaanja vezana za rad suprotne grupe. Voditelj obuke iznosi svoja zapaanja koja je biljeio tokom uvjebavanja i daje im savjete kako da poboljaju svoj rad. Polaznicima obuke se mora dati prednost tokom diskusije. Takoe, tokom predavanja morate staviti akcenat na pravilnu komunikaciju izm eu zavodskog slubenika koji je subjekt pretresa, istovremeno naglaavajui i neophodnost potivanja odredbi koje tite osnovna ljudska prava pojedinca koji se nalazi u KPZ -u. Polaznike obuke usmeno upoznajte i sa procedurama koje se odnose na pretres invalida i fiziki hendikepiranih osoba i distribuirajte im pisani materijal. Procedura detaljnog pretresa osoba sa fizikim invaliditetom Ukoliko osoba ima umjetni ekstremitet (ruku ili nogu), zavoj ili gips i ako ta sredstva oteavaju pretres i/ili ukoliko postoji sumnja da se ova sredstva koriste kako bi se pri krio nedozvoljeni predmet ili ako postoje neke druge zabrinutosti vezane za zdravlje, slubenik koji vri pretres trebao bi zatraiti savjet od medicinskog osoblja.Starijim osobama ili osobama sa invaliditetom bi trebalo dozvoliti da tokom pretresa sjede, ukoliko je to mogue. Ukoliko je osoba ozbiljno bolesna ili se jo uvijek oporavlja od vee povrede ili nedavne operacije, procedure bi trebale biti prilagoene tako da se sa to manje neugodnosti pronau eventualno skrivene stvari. Ovakvim osobama bi treb alo ponuditi da sjednu tokom obavljanja pretresa, posebno kada se oblae ili skidaju. Bilo koji dio procedure ,

koji se prema savjetu medicinskog osoblja smatra neprihvatljivim, se ne bi trebao obavljati. Medicinski savjet se treba zabiljeite i trebao bi b iti dostupan (u okviru pravila o povjerljivosti medicinske dokumentacije). Na svakom ulazu treba stajati natpis o zabrani unoenja oruja, eksploziva, mobilnih telefona. Mjesta koje se mogu koristiti za skrivanje predmeta na tijelu i odjei i obui: - U kosi, - U tjelesnim upljinama, - Tabani nogu, dlanovi ruku, izmeu prsta, - Flasterima zalijepljenim na tijelu, - Ortopedskim pomagalima, - Gipsu, langetama i zavojima, -Rubnim dijelovima odjee, avovima, postavama, depovima, dugmadima, bedevima, - Kopama, satovima, nakitu, onovima obue, potpeticama, ulocima, - Hrani i drugim artiklima donesenim radi predaje zatvoreniku. Kako pravilno koristiti runi metal-detektor i koja su njegova ogranienja? - RMD se pretrauje tijelo, odjea i obua - Prije upotrebe se ukljui i kontrolie na sebi - Na metal reaguje zvunim signalom - Ne reaguje na papir, plastiku, drogu (ogranienja) Kako pravilno obaviti detaljan pretres sa dunim potivanjem prava pojedinca, njegovog dostojanstva i osjeaja ugodnosti: - Potrebno je uvaavati linost, - Pozdraviti pojedinca, - Izraziti potivanje prema imovini, - Potivati vjerska obiljeja i pokrivala za glavu, - Zavodski slubenik je duan persirati pojedinca i zahvaliti na kraju pretresa.

Deveto poglavlje 1. PREODGOJ I RESOCIJALIZACIJA Odgoj, kao proces se odnosi na rad, obrazovanje, koji ima za cilj razvijanje linosti, njenih pozitivnih, saznajnih, emotivnih i fizikih osobenosti, njenih stavova, shvatanja, normi. Sa stanovita penologije, prijestupniko ponaanje predstavlja devijaciju moralne i drugih sfera linosti, to znai da se u procesu preodgoja i resocijalizacije mora obratiti najvea panja na izgradnji, tih standarda, normi i vrijednosti. Socijalizacija je proces, u kojem ovjek razvija funkcije neophodne za pasivno ili aktivno uee u drutvu, prvo u porodici a kasnije u institucijama drutva, prihvatanjem socijalnih normi i bez spoljnih pritisaka. Proces socijalizacije se odvija kroz adaptaciju, kada pojedinac kritiki izgrauje svoj odnos i ponaanje, kada kod linosti dominira humanistika svijest, usklaenost drutvenog i linog interesa. Adaptacija, kao proces, podrazumijeva mjere penitensijarnog tretmana, koje kod osu enog lica trebaju pomoi u preodgoju. 1. PREODGOJ Preodgoj (prefiks pre, znai ponovo) znai, posmatramo u itavoj njegovoj sutini, usvajanje znanja i vjetina u pravcu promjena, pokuaj korigovanja i dogradn je linosti osuenika, onog to je pogreno ili je proputeno. Osnovni cilj u procesu preodgoja je da se, na osnovu saznanja svih drutvenih nauka individualno, grupno i drugim oblicima rada, smanje ili uklone propusti koji su deavali u redovnom procesu socijalizacije linosti. Osnovno svojstvo principa preodgoja lica koja se nalaze u procesu preodgoja jeste potivanje dostojanstva linosti i zatite njegovog fizikog i psihikog zdravlja. Programi postupanja, vaspitnokorektivnog tretmana u osnovi trae potivanje ovjeka, upoznavanje njegovog self koncepta, nastojanje strunou i profesionalnou izvui ono to je dobro i pozitivno iz njega, a ono to nije nastojati korigovati. Takoe, vano je nastojati da se zatvoreniku u svakom momentu prui struna pomo u sluaju naruavanja njegovog mentalnog i fizikog zdravlja. pokazati veliki stepen humanosti i razvijanju osjeaja da je svako od uposlenika profesionalac koji potuje ljudska prava i tu je da ih potuje isto toliko kao to se oekuje od zatvorenika da potuje kuni red i prava drugih zatvorenika.

Ostvarivanje preodgoja putem prevencije zahtijeva poznavanje linosti prijestupnika da bi se izvrila individualizacija kazne kod njenog odmeravanja i to je vanije, kod njenog izvrenja. Osnovni postulati u procesu preodgoja je prilagoavanju naina izvrenja kazne karakteristikama linosti prijestupnika, nastojanja u korekciji njegovog ponaanja, podizanjem svijesti o krivnji, odgovornosti, razvoju line i drutvene odgovornosti, kao i oseajnju potrebe i dunosti da se uestuje u drutveno korisnom radu. Putem specijalne prevencije vri se preodgoj prijestupnika, odnosno transformacija njegovog ponaanja, da bi on postao koristan lan porodice i drutva. Recidivizam prestupnika jeste fenomen savremenog izvrenja krivinih sankcija i dijelom jeste fenomen savremenog izvreenja krivinih sankcija i d ijelom jeste rezultat neadekvatnog ili neuspjenog preodgojnog tretmana. Razlozi za pojavu recidivizma koliko jednostavni toliko i sloeni jer su iracionalni, samim tim to su i iracionalni i mehanizmi odbrane linosti koje svaka osoba koristi u obje ktivnim i subjektivnim uslovima ometenosti svog ispoljavanja, a u zadovoljavanju svojih potreba. Budui da je osueni prijestupnik ve pokuao da svoje potrebe zadovolji na drutveno nedozvoljeni nain, jer u procesu socijalizacije nije osposobljen za normalan nain funkcionisanja, on moe i pribjegava konformizmu ili destruktuvizmu kao mehanizmu odbrane linosti. Ukoliko se poslije prvog sukoba sa normama komformirao sa obrascima ponaanja u jednoj zajednici (kulturne, religiozne, obiajne i zakonske), iz bilo kojih razloga (ok od kazne, novo sagledavanje sebe u zatvorskom okruenju i sl), recidiva nee biti. To je linija veeg otpora, jer se treba suzdrati od mnogo ega u zadovoljenju svojih potreba, a teko je za prijestupnika jer kod njega norme za ponaanje nisu internalizovane u procesu socijalizacije ili, sada u procesu resocijalizacije. Linija manjeg otpora je jednostavnija: hou to to hou i to odmah. Zatvorenik pribjegava takvom ponaanju ne samo zbog toga to je lake ili to ima podrku od sebe slinih ve i zbog nerazumijevanja, otpora okoline prema nainu zadovoljenja tih potreba, to je rezultiralo destruktivnou i drugim oblicima prijestupnikog ponaanja. Polovinom prolog vijeka, nastojaju novi trendovi, promjene koje donose novi pristup prema prijestupnicima, poznat kao Preodgojna koncepcija. Doneena je povelja OUN 1955. godine u enevi, pod nazivom Skup minimalnih pravila o postupanju sa zatvorenicima.208 1.1. Metode preodgoja Prema namjeni metode preodgoja se razlikuju kao: eksplorativno dijagnostike (u postupku ispitivanja i klasifikacije, metod razgovora, metod analize dokumenata, metod
208

Usvojena su na prvom kongresu Ujedinjenih nacija za prevenciju kriminaliteta i postupak sa prestupnicima, odranom u enevi 1955.godine i potvrena od Ekonomskog i socijalnog savjeta rezolucijama br.663 C (XXIV) od 31.jula 1957.godine i br.2076 (LXII) od 31.maja 1977.godine. Ne podlijee ratifikaciji jer nisu meunarodni ugovor. Ovaj dokument je razraen, osavremenjen i preciziran.

posmatranja, biografska metoda, metod eksperimenta, test metod)) i odgojno korekcione (primjenjuju se u toku izdravanja kazne, meto d permisivnosti, slobodnog ponaanja zatvorenika, metod autoriteta, koji se sastoji u ograniavanju slobodnog izbora). Prema prilazu terapeuta razlikuju : - direktivna (kada se postupkom ubeivanja, uticaja, sugestija) - i slobodna metoda (daje se prostor da osueno lice svoje ideje realizuje). Dubinska metoda ili licem u lice, kada se bez ogranienja , tj. cenzure iznose intimni problemi u tretmanu. Kada su u pitanju povratnici u kriminal preduzimaju se posebne metode prilagoene toj populaci. 2. RESOCIJALIZACIJA Ako Vas zanima budunost utiite na nju Resocijalizacija se smatra velikim uspjehom krivinog prava, jer otvara krivinom pravu put do kanjenika, njegovog personaliteta dajui prostor za pozitivne rezultate primjene kazne, a u cilju odvraanja i povrata u kriminalitet. Ono to diktira uspjeh u rezultatima kazne je individualizacija kazne, i prilagoavanje kazne linosti kanjenika. Resocijalizacijom se nastoji napraviti otklon od uzroka kriminalnog ponaanja, nastoji se pomoi zatvoreniku da se to bolje prilagoditi sredini, njenim zahtjevima, oekivanjima i potivanju pisanih i neformalnih pravila. Naravno, realno je oekivati da se lice ne moe izmijeniti, ali da se dio prestupnikog ponaanja moe korigovati, promijeniti moralna i drutvenoetika naela. Kroz historiju, procesu resocijalizije se manje ili vie davalo na znaaju. Pozitivistika pobuna" stavila je pod znak pitanja tradicionalno shvatanje o kazni kao sredstvu ispatanja i kajanja. Iskljuivo interesovanje za prestupniko ponaanje vodilo u odvajanje kazne od linosti uinioca djela i njeno svoenje na akt odmazde. Retribulivni sistem imao je posljedicu da su se od po sebi dobrih subjekata stvarali zli, od zlih jo gori ljudi, to je doprinosilo porastu kriminaliteta, naroito recidivizma.209 Pozitivisti su zahtjevali da se kazna prilagodi linosti uinioca i s toga predlagali primjenu adekvatnog tretmana u cilju njegove socijalne readaptacije. Kao posljedica sukoba ova dva suprotna i nepomirljiva koncepta, pozitivistikog i klasinog, nastalo je niz hibridnih" modela koje karakterie kompromisan stav (svrha kanjavanja je i odmazda i prevencija, shvaena naroito kao popravljanje i preodgoj uinioca krivinog djela koji je spontano doao do izraaja u progresivnom s istemu. On
209

.Ignjatovi, op.cit., str. 382.

je doivio otre kritike jer se smatra da se jednom mjerom (kazn om liavanja slobode) ne mogu postii oba konkrentna cilja: zastraenje i preodgoj. Ideja resocijalizacije je da kazna slui preodgoju prestupnika i njegovom osposobljavanju da potuje drutvene norme,kako bi se ponovo ukljuio u zajednicu i postao njen koristan lan. Sam termin resocijalizacija" znai ponovno ukljuivanje u drutvo lica prema kome je primjenjen specifian postupak zbog toga to proces njihove socijalizacije nije usp jeno doveden do kraja, odnosno zato to je dolo do nesklada izmeu njihovih linih stavova i onih koje drutvo odobrava (zato se oznaava i kao socijabia adaplacija"). 210 Resocijalizacija zatvorenika je kompleksan proces u kojem uestvuje vie drutvenih inilaca, prvenstveno porodica, penoloka ustanova i drutvenu zajednica. Stupanjem na snagu kazne liavanja slobode, zatvori dobijaju i novu funkciju, funkciju preodgoja, u cilju rehabilitacije zatvorenika. Nastojanje strunog osoblja zaduenog za resocija lizaciju zatvorenika prati niz tekoa, obzirom na injenicu da i uzrok za prestupniko ponaanje nije uzrokovano jednim faktorom. Kao pravna mjera kriminalne politike resocijalizacija ima tri faze: - sudsku (izreena kazna ili mjera), - institucionalnu za vrijeme izdravanja kazne ili sprovoenja kazne i sprovoenja mjera bezbjednosti, - pospenalnu nakon izdravanja kazne i sprovedene mjere.211 Uspjeh procesa rehabilitacije ovisi od uslova ivota u penolokim ustanovama, profesionalizma i strunosti osoblja, potivanja standarda. Cilj resocijalizacije je u to veoj mjeri sve devijantne karakteristike zatvorenika ukloniti a radom povratiti ono to je pozitivno, ljudsko i plemenito na dobrobit porodice i zajednice.

210

Sobotini A.: Uloga pojedinih kategorija radnika u kazneno - popravnim usta-novama i odgojnopopravnim domovima u procesu resocijalizacije, Penologija 1975/1, 211 Bokovi, M.: Penologija, Pravni fakultet, Novi Sad,2002, str.117

3. Individualizacija kao penoloki problem u izvrenju kazne Svaka individua je linost sa posebnim karakteristikama . To zahtijeva individualni pristup u izvrenju krivinih sankcija. Naelo individualizacije svodi se na zahtjev da se izvrenje kazne prilagodl linosti zatvorenika, da se sa licem lienim slobode postupa adekvatno njegovim moralnim i preodgojnim mogunostima.212 Navedeno shvatanje individualizacije, karakteriu dvije crte: - postupanje sa zatvorenikom prilagoeno je iniocima koji su doveli do kriminalnog ponaanja u konkretnom sluaju, - izuavanje linosti tog lica kao pretpostavka primene adekvatnog tretmana. Princip individualizacije u tesnoj je vezi sa opservacijom zatvorenika, njihovom klasifikacijom i kategorizacijom penitencijarnih ustanova, jer se prva javlja kao pretpostavka individualizacije, a druga i trea kao sredstvo za njeno ostvarenje: a) Izuavanje (opservacija) linosti zatvorenika podrazumijeva primjenu naunih metoda kriminolokog prouavanja linosti zatvorenika u cilju odreivanja adekvatnog tretmana. b) Prva laboratorija za biopsihika ispitivanja se javlja tridestih godina XX vijeka, koje omoguuje upoznavanje svih faktora koji su uticali na ponaanje prestupnika, osobine koje e odrediti kakve mjere treba primjeniti da bi se postigla njegova efikasna drutvena readaptacija i adekvatna zatita drutva". Radi odreivanja dijagnoze zatvorenika potrebno je ovu procjenu i dijagnozu postaviti na poetku, tzv. jednostepeni model izvrenja sankcije u opservacionom centru (nazivani su centrima za dijagnozu u SAD, trijanjm" u Francuskoj. opservacionim") u okviru ili izvan kaznenih zavoda. U zemljama koje nemaju ovakve centre, postoji tzv. empirijsko prouavanje linosti zatvorenika od strane penitencijarog osoblja. Kasnije se nastavlja posmatranje.zatvorenika za vrijeme izdravanja kazne. To je primjena dvostepenog modela u penitersijarnoj ustanovi.213. Tako se daju prognoze njegove readaptacije. Stvaranjem kriminoloke ekspertize" , daje se pretpostavka za uspjeh postavljenog programa. Klasifikacija zatvorenika je neposredno povezana sa njihovom opservacijom i resocijalizacijom jer je sprovoenje individualiziranog tretmana nemogue bez adekvatne penitencijarne klasifikacije ovih lica. Ve u klasinom sistemu, zatvorenici su, pod uticajem ideja reformatora zatvora, dijeljeni u razliite grupe, tako da su mukarci odvajani od ena, malol jetnici od punoljetnih lica. Kriterijumi razvrstavanja bili su objektivni, a ono samo mehaniko i jednostrano pa se zbog toga i nazivalo grupisanje (serijacija).
212

Kupevi, R.: Osnovi penologije, Sarajevo, 1981, str. 133 Atanackovi,D.: Penologija, 1988, Beograd, 1988, str.140-142

213

Klasifikacija, koja se javlja krajem XIX i poetkom XX vijeka, zasniva se na horizontalnom i vertikalnom razvrstavanju zatvorenika. Horizontalno razvrstavanje je rasporeivanje zatvorenika upuivanjem u pojedine vrste ustanova. Vri se na osnovu objektivnih i spoljanjih (uglavnom zakonom predvienih) obiljeja ovih lica, pa se naziva i eksterna", a budui da joj je cilj da izdvoji pojedine grupe zatvorenika izmeu kojih je nuno (iz razloga higijene, morala ili sprijeavanja budue kriminalne aktivnosti) onemoguiti bilo kakve kontakte. Ova klasifikacija se naziva i negativna" klasifikacija. Vertikalno razvrstavanje (klasiflkacija u pravom smislu") vri se, u samim ustanovama, podjelom osuenika u manje grupe u cilju odreivanja i primjene odgovarajueg tretmana, a zbog toga to je bazirana na njihovim unutranjim, subjektivnim crtama, oznaava se i interna",odnosno pozitivna".214 Model organizovanja izvrenja kazne zatvora, koji poiva na resocijalizaciji teite stavlja na vertikalno razvrstavanje. Njemu je svojstveno formiranje grupa prema kojima se primjenjuju specifini tretmani za koje se vjeruje da e postii najvee korekcione uspjehe. Kategorizacija penitencijarnih ustanova, logina posljedica usvajanja koncepta individualizacije i klasifikacije osuenika, je potreba stvaranja irokog kruga specijaliziranih penitencijarnih ustanova u kojima bi se u potpunosti sprijeili tetni uticaji meu njima i primjenivali posebni tretmani. Ustanove opeg tipa sa velikim brojem osuenika pokazale su se kao nepodobne za ostvarenje ovih ciljeva. Utvrivanje krivice, odgovornosti, izricanje i izvrenje krivinih sankcija odnosi se na individuu ponaosob. 3.1. Individualizacija u izvrenju krivinih sankcija Postoji: zakonska, sudska i penitersijarna individualizacija. Zakonska individualizacija, je odreena vrstom delikta i odnosi se na uinioca. Sudska individualizacija, ova faza nije vie formalna jer pred sudom se nalazi uinilac. Tek u fazi izvrenja kazne, tj. fazi penoloke individualizacije, ima se vremena da se sagledaju svi aspekti linosti. (npr. u SAD, moe se izrei neograniena vremenska kazna, minimalna ili maksimalna, kada organ izvrenja procjenjuje dovoljno vrijeme njenog trajanja, ovisno od ponaanja osuenika u toku izvrenja kazne). Penitersijarna individualizacija se relizira izuavanjem, (posmatranjem, opservacijom) i kategorizacijom zatvorenika te kategorizacijom kaznenopopravnih ustanova u kojima se izvrava kazna liavanja slobode. Osnov u procesu individualizacije ine:
214

Milutinovi M.:Penologija, Beograd, 1992, str.117.

opservacija zatvorenika, kategorizacija zatvorenika, kategorizacija kaznenopopravnih ustanova

Ovi elementi su meusobno uslovljeni, a praksa u svijetu je arolika, kada su u pitanju sva tri elementa. 3.1.1.Linost zatvorenika Izuavanje linosti je polazna taka u individualizaciji. Kriminoloka ekspertiza, se primjenjuje radi procjenjivanja budueg ponaanja, odreivanja sankcije i tretmana za resocijalizaciju. Kriminoloka dijagnoza, u pitanju je klinika metoda utvrivanja kriminalne sposobnosti, stepena drutvene neprilagoenosti. Kriminoloka prognoza se zasnivana ekspertizi za odreivanje krivine sankcije optuenom i tretmanu resocijalizacije u odgovarajuim KPZ-a. U nekim ustanovama postoji i struna, tzv. empirijska opservacija zatvorenika. Sve osobenosti i karakteristike zatvorenika trebaju se uzeti u obzir kada je u pitanju posmatranje zatvorenika. injenica je da u naoj blizini ne postoje opservacioni centri, centri za procjenjivanje linosti, zavodi i slino, prije stupanja na izdravanje kazne zatvorenika (koliko se daje na znaaju opservacionim centrima, govori podatak, da u SAD-a, zatvorenici mogu da provedu est nedelja u opservacionim centrima, na posmatranju od strane strunih lica ). Pri dolasku u penoloku ustanovu gdje ne postoje opservacioni centri, tim strunjaka, sa pedagokog, psiholokog, medicinskog, sociolokog, kriminolokog aspekta, bezbjedonosnog sistema ispitivanja linosti i dr., pravi izvjetaj o zatvorenik, koji se arhivira u dosije zatvorenika. Zatvorenik se svo vrijeme prati, posmatra i rezultati promijena se usporeuju i procjenjuje se uspjeh u tretmanu i procesu resocijalizacije. . Prihvatanjem tretmana, predvianog programa, ima uticaja u na kontroli rani uslovni otpust. 3.2.Klasifikacija zatvorenika Klasifikacija zatvorenika se vri : - prema polu, - prema starosti, - vrsti krivinog djela, - duini kazne, - motiva za injenje krivinog djela, - duina kazni i dr.

Postoji eksterna i interna klasifikacija. Eksterna klasifikacija, vri se prema manjem ili veem broju spoljnih krite rija (pol, uzrast, ranija osuenost, i vrsta krivinog djela, negdje je to i decidnije reguli rano, kao naroito opasni zatvorenici, recidivisti, lica sa psihikim smetnjama i sl). Postojea zakonska odreenja, preciziraju klasifikaciju zatvorenika, kao to su: - prvi put osuena lica, - lica koja su poinila krivina djela iz nehata, - viestruki povratnici, - kratke i duge kazne; maloljetna lica, - klasifikacija po polu, - lica sa izreenom mjerom obaveznog psihijatrijskog lijeenja i itd. Interna klasifikacija, se daje prema potrebi individualizacije tretmana. Najopija klasifikacija je svrstavanje u odgojne grupe, sa brojem 10-150 zatvorenika. Zatvorenici se mogu klasificirati u terapijske, obrazovne, odgojne ili druge grupe prema: osobinama linosti, potrebama, interesovanjima, mogunostima odgojkorektivnog ili terapijskog tretmana; prema negativnim (to uslonjava proces tretmana i resocijalizacije) i pozitivnim (onih koji olakavaju ove procese), osobinama zatvorenika i td.

Deseto poglavlje TRETMAN ZATVORENIKA 1. Pojam i uloga tretmana u izvrenju krivinih sankcija franc. traiter postupanje, ophoenje Termin, tretman, znai nain postupanja prema zatvorenicima, koji moe da se odnosi na pojedine faze kroz koje lice lieno slobode, prelazi od momenta liavanja slobode, preko krivinog postupka do izricanja i izvrenja krivine sankcije. Pojam tretmana se odnosi i na njegovu primjenu u institucionalnim i vaninstitucionalnim uslovima. U penolokim ustanovama tretman podrazumijeva postupke klasifikacije, preodgoja, korekcije neprihvatljivih oblika ponaanja zatvorenika. Tretman posmatramo kao skup svjesnih i nesvjesnih postupaka usmjerenih ka ostvarenju cilja kaznepreodgoja zatvorenika i njegovom osposobljavanju za ivot na slobodi. Cilj tretmana je trajno uklanjanje kriminalnog ponaanja zatvorenika i smanjenje procenta recidiva u kriminal. Penitencijarni tretman je potrebno posmatrati i kao dinamiki aspekt koncepta resocijalizacije. Penologija se ne bavi samo individualnim mogunostima tretmana zatvorenika, ve i elementima sloenih drutvenih procesa unutar penolokih ustanova, kao i uticaj u ire drutvene zajednice na proces resocijalizacije i rehabilitacije , po izlasku iz penoloke ustanove. Penologija se vie bavi i prouava realnost izvrenja krivinih sankcija, linosti zatvorenika prije dolaska u penoloku ustanovi (naime, realnost je da u regiji ne postoji Centar za procjenu linosti koji bi to prije trebao imati215). Uspjeh u tretmanu od niza faktora: - ovisi e prvenstveno od pojedninog pristupa svakom od zatvorenika, njegove linosti, uz potivanje naela individualnosti, - biolokih, psiholokih i socijalnih svojstava, naroito psihike strukture zatvorenika, - sistema vrijednosti zatvorenika, - duine boravka u penolokoj ustanovi, - uslova u penolokoj ustanovi, - ambijenta u kojem se izdrava kazna, - metoda tretmana,
215

Centar za procjenu linosti bi prvenstveno pravio procjenu stanja osuenika po dolasku u KPZ, tokom boravka u zavodu i prije izlaska iz zavoda. Procjena linosti podrazumijevala bi ona lica koja su na izdravanju zatvorskih kazni u trajanju od preko jedne godine.

motiviranosti uposlenika da rade sa zatvorenicima, strunosti uposlenika i kadrovske strukture, godina starosti, socijalnog okruenja i naina ivota do dolaska u penoloku ustanovu, i drugih karakteristika, od karakteristika kriminogenih faktora koji dovode do krivinih djela do klasifikacije zatvorenika.

Da bi tretman uspio, nije dovoljno da zatvorski slubenici imaju kvalitetne programe rada za individualni i grupni tretman, da su profesionalni i struni, ve je potrebno aktivno uee zatvorenika u njegovoj sprovedbi. Rezultati penolokog tretmana se vide u promjenama linih obiljeja zatvorenika, koje se odraavaju na kriminalno ponaanje (agresivnost, samopotivanje, potivanje drugih, prisutnog stepen inhibicije u odreenim situacijama tj. mo samokontrole i td). Primjena tretmana u zatvorskim uslovima je trea faza, poslije zakonske i sudske. Osnovne faze u tretmanu zatvorenika su : - postupanje i stimuliranje univerzalnih vrijednosti, - uklanjanje drutvenih prepreka u resocijalizaciji zatvorenika, objezbjeenjem uslova za stanovanje, zaposlenje i ivot na slobodi, - tretman je institucionalne prirode zasnovan na naunom pristupu prilagoen individui i kontinuirano ima potrebe osavremenjivanja. Zatvor je sloeni socijalni sistem, gdje lica razliite strukture linosti, socijalnog, obrazovnog, kulturnog, materijalnog statusa i drugih osobenosti u odnosima, interakciji sa drugima ostvaruju uloge u uslovima gdje su nametnuta velika ogranienja. Penoloki tretman lica kod kojih je donesena pravosnana izvrna sudska odluka, moe se posmatrati kroz penitersijarni i postpenitersijarni tretman. Cilj penolokog tretmana su nastojanja da se promijene ponaanja osoba koje su uinile krivino djelo te osuene zatvorskom kaznom. Uspjeh penitersijarnog tretmana, kao institucijalnalnog tretmana, ovisi e od mnotv a faktora kao i uspjeha u svakom ponaosob tretmanu u kojem lice uestvuje (individualni, grupni, obrazovni, okupaciona i radna terapija, samoinicijativni oblik tretmana, tretman simulacije i td). Razlozi za neuspjeh u tretmanu, su mnogobrojni. Neki od njih su: - U tretmanu se ne prilazi analitiki, ne uzimaju se poetni podaci i promjene koje nastupaju tokom tretmana, - Tretman nije prilagoen licima prema njihovim osobenostima, karakteristikama - Pogreke u kategorizaciji zatvorenika prema odabiru zavoda za izvrenje krivinih sankcija, - Pogreke odabira tretmana prema uinjenom krivinom djelu,

U tretmanu se ne primjenjuju standardizovani postupci, nema se analitiki pristup predvianja znaaja za zatvorenika, naroito kada su u pitanju maloljetna lica u tretmanu i td.

Tretman lica koja se nalaze u penolokim ustanovama, podrazumijeva ublaavanje stresa i frustracija kao i otklanjanje uzroka, situacija koje dovode do pogoranja psihosocijalne klime lica, kao i naina suoavanja sa stresnom situacijom u cilju bezbolnijeg rjeavanja. Prva faza procjene zatvorenika, poinje prije samoga ulaska u kazneni zavod, u Centru za psihosocijalnu dijagnostiku. Procjenom stanja, u kojem se nalazi zatvorenik prije odsluenja izreene krivine sankcije, predlae se kazneni zavod Ministarstvu pravde, Upravi za izvrenje krivinih sankcija. Klasifikacija zatvorenika, reklasifikacija treba da se provodi svaka tri mjeseca (u veini zavoda praksa pokazuje da nije takva situacija). Druga faza: procjene stanja u kojem se nalazi zatvorenik je procjena adaptacije na kazneni zavod. Trea faza je: procjena ponaanja zatvorenika prema penolokom tretmanu koji je planiran od strane strunih slubi zavoda. Praenje zatvorenika podrazumijeva procjenu stepena potrebe tretmana, procjenu stepena rizika, smanjenje ili poveanje rizika, kao i usporedbu sa stanjem kojim je upuen pri dolasku u kazneni zavod. etvrta faza je: procjena posljedica boravka u kaznenom zavodu na zatvorenika. Ona je naroito vana za lica koja se bave prognozom i analizom povrata u kriminal, samim tim povrata i u kazneni zavod, naroito kada se radi o licima sa dugotrajnim k aznama. Zatvoreni socijalni sistem kakav je zatvor, trai timski rad (penolozi, kriminolozi, psiholozi, sociolozi, pravnici, socijalni pedagozi i dr) i kontinuitet u radu. Penoloki tretman objedinjuje sve informacije tima koji radi, poznavanje pojedinca i grupe, procjenu odnosa izmeu zatvorenika i osoblja zavoda ( da li se radi o korektnom odnosu ili je to odnos suprostavljenih strana, to nije rijedak sluaj ), prvenstveno poznavanje primarne ili poluprimarne grupe u kojima se zatvorenici udruuju; poznavanje zatvorenike kulture, zatvorenikog kodeksa (koji naglaava ouvanje integriteta linosti i dostojanstvo, obraz, solidarnost meu zatvorenicima, zajedniki interes) kao i procjenu teine deprivacije za svako osueno lice i dr. Ono na to se treba posebno obratiti panja je izrada programa tretmana na odreene populaciju, osjetljive grupe, maloljetnih lica, protiv nasilnikog ponaanja i svih oblika devijantnog ponaanja kako od strane maloljetnih poinioca kao i kriminaliteta na tetu maloljetnih lica. Programi tretmana treba da budu planirani posebno za populaciju seksualnih prestupnika i rtava seksualnih delikata u KPZ.

Programi tretmana trebaju se sprovoditi i kod rizine populacije, ovisnika o alkoholu i narkotikim sredstvima. Tretman za ugroenu populaciju, lica koja su pokuala samoubistvo ,(ovaj tretman je od posebne vanosti jer se sve ee deavaju samoubistva u KPZ), kao i sluaji navoenja na samoubistvo, krivino djelo koje se KZ kanjava, ali u praksi je stanje sasvim drugaije. Deprivacije nisu samo dio zatvorske kazne, ve su i posljedica boravka velikog broja lica na jednom mjestu, koji je uz to i zatvoren, sa nametnutim kunim redom. Potrebno je obratiti panju na kazneni zavod sa veim stepenom sigurnosti jer su , sasvim sigurno, u tim zavodima deprivacije snanije.

1.2. Adaptacija na KPZ i uticaj na penoloki tretman Dolazak u kazneni zavod za veliki broj zatvorenika izaziva intenzivnu stresnu situaciju, koja nekada dovodi do povrjeivanja ili samoubistava. Uestalost samoubistava zatvorenika je vea u odnosu na opu populaciju. Kazneni zavod, sivilo koje on predstavlja, uz optereenje lica za uinjeno krivino djelo, deprivaciju, usvajanjem subkulturnih normi, stavova i uloga, neformalnom zajednicom zatvorenika, strah od nepoznatog (za one koji prvi put su u zavodu), svakako uslonjava situaciju, naroito prvih mjeseci boravka u kaznenom zavodu. Analiza procesa adaptacije na kazneni zavod, na penoloki tretman, moe se posmatrati razliito: pozitivni uticaji (najvei broj), negativni uticaji, ili kod nekih lica (najmanji broj) niti pozitivni niti negativni. Mnoto faktora, koji su u interakciji, utie na proces adaptacije i uspjeha penolokog tretmana: individualne razlike, orjentacije kaznenog zavoda (represivne ili tretmanske), stadija kazne, neformalne zajednice zatvorenika, mjesta-pozicije zatvorenika koje posmatramo u penolokom tretmanu. Uspjeh penolokog tretmana ovisi od stepena adaptacije na kazneni zavod., prva faza alarma, fiziolokih promjena kod zatvorenika, druga faza otpora, posmatramo u stepenu angaovanja potencijala koje zatvorenik e mobilizirati kao potrebu da odbrani sebe od drugog, drugaijeg, trea faza iscrpljenosti, koja e nastati poslije prestanka opasnosti i nastojanja da se otkloni opasnost., kada je zatvorenik umoran i trai odmor.216 Na period adaptacije u penolokim ustanovama utie uspjenost penolokog tretmana, kao i sociodemografska i kriminoloka obiljeja zatvorenika. Iz tog razloga, je posebno potrebno obratiti panju kod individualnog tretmana u fazi adaptacije, obzirom na pol i starost zatvorenika i na zatvorenike koji izdravaju kaznu maloljetnikog zatvora. Zatvorska, kazna sama po sebi, nije dovoljna za promjene ponaanja zatvorenika, ve se od zatvorenika trae i neke dodatne aktivnosti koje bi uticale kako na prilagoenost zatvorskim uslovima, tako i na promjenu ponaanja u cjelini, s ciljem da ih te promjene osposobe za primjereno funkcioniranje u drutvu. Njihovo se mijenjanje ne moe dogoditi samo kao posljedica injenice da su kroz odreeno vrijeme zatvoreni. Ponaanje zatvorenika u zatvoru nije garancija njihove penoloke rehabilitacije, ve i zbog poznatog tretmanskog problema ekstrinzine motiviranosti (primjer, zbog pogodnosti, nagrada, pa u perspektivi i mogunosti uslovnog otpusta). Oekuje se da je osoblje penalne institucije svjesno da openito pozitivno ponaanje zatvorenika unutar zatvora, odnosno tokom samog penolokog tretmana, ne mora automatski

Kora,H.:Penoloki tretman imbenik u prevenciji povrata u kriminal, Penoloka teorija i praksa ,br.2, 2003.
216

znaiti i vii stepen spremnosti za ukljuivanje u socijalnu zajednicu uz predhodno potivanje njezinih normi, pa i potivanje pravila sankcioniranih, u tzv.strogim zatvorima. Temelj uinkovite provedbe tretmana je njegovo neprestano znanstveno praenje, mijenjanje i diferencijacija prema pojedinim kategorijama zatvorenika. Uzroci neuspjeha penolokog tretmana jesu i nedovoljna standardiziranost, nedovoljna diferencijacija prema strukturi linosti, neadekvatno i nepotpuno praenje efekata tretmana i drugo. Da bi tretman bio uspjeniji potrebno je respektovati kulturoloke i jezike potekoe, potekoe u komunikaciji s primarnom sredinom, organizovati provedbu obrazovnih programa, programa osposobljavanja sa to razliitijim i ivotno korisnim sadrajima, izgradnji radnih navika, razvijati odnos prema porodinim vrijednostima, orjentisati zatvorenike prema zapoljavanju u kasnijem postpenalnom tretmanu, motivirati ih za ukljuenje u klubove za lijeenje ovisnosti (ako se radi o ovisnicima ili drugoj populaciji), razvijati posebne programe za ene zbog specifinih sociolokih, psiholokih i zdravstvenih obiljeja i estih traumatinih iskustava te zatvorenike populacije, diferencirati programe za maloljetnike i zatvorenike tree dobi. 217 1.2.1. Uticaj stresa na penoloki tretman U ovom sluaju stres moemo posmatrati kao oblik transakcije zatvorenika s okolinom i /ili unutranjim zahtjevima koji prelaze adaptivne mogunosti i snage tog lica, a ugroava njenu sigurnost i dobrobit. Primjer su depresija i tjeskoba koju osjea zatvorenik boravkom u zatvoru. U ovim sluajevima moe se stres posmatrati kroz primjenu Lazarusovog modela stresa (procjena relevantnosti dogaaja, procjena pozitivnosti, korisnosti dogaaja, procjena stresnosti dogaaja; specifian oblik transakcije (zatvorenik drugi zatvorenici, zatvorenik uposlenik zavoda i dr.), s okolinom, kada zahtjevi okoline i/ili unutranji zahtjevi, naprimjer, nerealne ambicije u datom momentu i sredini, koje prelaze adaptivne mogunosti osuenog lica. injenica je da na stepen stresa kod pritvorenog lica ili zatvorenika utiu mnogi faktori. Takoe, prisutnost ili ne stresa ovisi od socijalne podrke, gdje okolina, u ovome sluaju kazneni zavod i sve to on predstavlja, kao okruenje gdje se zatvorenik izvjesno vrijeme nalazi, moe biti izvor stresa, podrka, ali i vaan inioc u otklanjanju stresa. U kom vremenu e se osueno lice uspjeti adaptirati na zatvor, prilagoditi penolokom tretmanu, uestvovati u njemu ovisi e o mnotvu faktora: sposobnosti suoavanja sa problemom, situacijom u kojom se nae dolaskom u zavod (aktivno suoavanje), ublaavanja depresivnosti, anksioznosti, potitenosti; planiranje akcije; poduzimanje akcije; pregovaranje (razgovori zatvorenika i odgajatelja, koji moe pomoi u rjeavanju

217

Farka,R., akman - Ban,V.: Obiljeja procesa prilagodbe zatvorskim uvjetima zatvorenika/zatvorenica s obzirom na sociodemografske i kriminoloke osebujnosti, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, vol.13, broj 2/2006, str.957-990

problema); suprostavljanje; - traenje informacija; - pozitivna usmjerenost; ustrajnost i dr. Loe suoavanje sa problemom vodi u recidiv, na ta posebno upuuje negativna povezanost izmeu ope sposobnosti suoavanja na slobodi i kriminalne povijesti zatvorenika. Potrebno je da zatvorenik, na samom poetku izdravanja kazne, bude ukljuen u programe koji doprinose pozitivnoj motivaciji za promjene, i uspjeno noenje sa novonastalom situacijom, iz koje treba izai sa to manje posljedica, i ukljuiti se u sredinu, biti osposobljen za suoavanje sa problemima koji ga oekuju na slobodi. Pribliavanjem otpusta iz kaznenog zavoda, promjenom statusa (iz statusa zatvorenika u status slobodnog ovjeka) realno je oekivati: - poveanje stresa (koji je rezultat iznova suoavanja i stepena adaptacije), neizvjesnosti, zabrinutosti za ono to ga oekuje glede budueg ivota na slobodi , - suoavanja, kontroli emocija i drugih nastalih promjena (negiranja problema; pozitivnog rjeavanja; samokontroli; pasivizaciji i dr) - proces adaptacije i uticaj na uspjeh penolokog tretmana, svakako uslonjava situacija kada se radi o konfliktnom zatvoreniku sklonom da i u kaznenom zavodu ini prekraje, nasilje i krivina djela. Kazneni zavod je u tekoj situaciji kada tei da pomiri represivne mjere (treba ga kazniti za uinjeno djelo) i rehabilitacijske postupke prema zatvoreniku (miri oprena ponaanja). 1.2.2. Uticaj psihosocijalne klime na penoloki tretman Na ponaanje zatvorenika u kaznenom zavodu pored strukture linosti utie kako fizika tako i socijalna okolina. U tom smislu i procjene i predvianja strunog osoblja kaznenoga zavoda ovisit e o obuenosti i profesionalizmu, poznavanju strukture linosti lica, karakteristika, osobenosti, praenja varijacija u ponaanju , koji se jednim dijelom moe objasniti varijablama linostima a odreeni dio varijacije odnosi se na okolinske ili situacijske faktore. U kaznenom zavodu je sloenija situacija. Tu treba posvetiti panju na meuljudske odnose koji su na sceni u nekoj grupi, u nekim grupama iste ili suprostavljene , strane . Ponaanje zatvorenika esto nije objektivna realnost, ve percepcija realnosti. Tu percepciju i interakciju diktira mnotvo faktora: - Sposobnosti odgajatelja ili drugih lica koji direktno uestvuju u penolokom tretmanu, obuenosti, iskustvo, prezasienost radom u kaznenom zavodu, - Strukture linosti zatvorenika, statusa prije dolaska u kazneni zavod , - Statusa odgajatelja u kaznenom zavodu, - Statusa zatvorenika u grupi i zavodu, - Kvaliteta odnosa odgajatelja i zatvorenika, - Specifinost kaznenog zavoda, status, mjesto u sektoru za izvrenje krivinih sankcija, - Organizacione strukture u kaznenom zavodu i funkcionalnosti, - Klime u kaznenom zavodu i sl.

Treba, svakako, nastojati odravati i ustrajati u poboljanju psihosocijalne klime u kaznenom zavodu iz vie razloga: - Smanjenje povrata u kriminal, - Prevenciji krenja institucionalnih pravila i kunog reda kaznenog zavoda, - Smanjenje kriminaliteta i prekraja u kaznenom zavodu, - Pozitivna klima poboljava odnos izmeu odgajatelja i zatvorenika , - Pozitvna klima pozitivno utie unutar populacije zatvorenika, - Prevencija kriznih situacija u kaznenom zavodu, - Poveanje uspjeha i kvaliteta penolokog tretmana, - Uenje i edukacija socijalnih vjetina. Radi podsjeanja jedan od instrumenata koji se moe primjenivati u kaznenom zavodu za ispitivanje zatvorenika i osoblja je: Skala ambijenta u penolokim ustanovama. Ona je primjenjiva ne samo na zatvorenike, ve se periodino moe primjenjivati i na uposlenike u KPZ-a (Correctional Institutions Environment Scale). Posebnu panju treba posvetiti: 1. Dimenziji odnosa, 2. Dimenziji programske orijentacije, 3. Dimenziji funkcioniranja sistema. 1. Dimenzije odnosa Predstavlja odnos izmeu zatvorenika i osoblja, emocija, energiji koju pokazuju zatvorenici ili osoblje u interakciji sa drugim zatvorenicima, i interakciji sa osobljem.Elemente dimenzije odnosa ine ukljuenost,podrka i otvorenost u izraavanju. Ukljuenost: - ukljuenost zatvorenika, tenja da daju sve od sebe u penolokom tretmanu - koliko daju inicijativa i tee poboljanju interakcije i odnosa u grupi ili ine samo formalno lanstvo u grupi i dr; Podrka: - koliko podrke, meusobnog pomaganja (ovaj segment e imati pozitivne rezultate u onoj mjeri koliko razumiju jedni drugima elje, mogunosti, vremena za sprovedbu i dr), Otvorenost u izraavanju: - naini i otvorenost izraavanja emocija (ispituje mogunost da se postigne to vei stepen otvorenenosti i mogunosti iskazivanja svega onoga to titi zatvorenika, jer se prvenstveno misli na zatvorenika; ako zatvorenik nema prostora za izraavanje emocija, smanjena je mogunost uspostavljanja i razvijanja pozitivnih odnosa), 2. Dimenzije programske orijentacije ine: Stepen samostalnosti i neovisnosti se odnosi na:

prostoru za inicijativu, doputenost zatvoreniku u kaznenom zavodu u planiranju aktivnosti, neovisnost u upravljanju ustanovom, ocjena koliko uprava kaznenog zavoda pridaje primjedbama, albama zatvorenika, podravanje zatvorenika u davanju inicijativa vlastitih aktivnosti, doputeni stepen samouprave u kaznenom zavodu ( ukoliko postoji).

Praktina usmjerenost: - posmatrati pripremnost zatvorenika za izlazak na slobodu, osposobljenost ukljuivanja u stare i nove ivotne tokove, - veza zatvorenika sa porodicom i drutvenom zajednicom koja je prekinuta za vrijeme boravka u kaznenom zavodu, - elja da se da podrka u planovima za budunost, - briga za ono to e se dogaati sa zatvorenikom po izlasku iz kaznenog zavoda. Rjeavanje linih problema zatvorenika: - koliko se otvoreno razgovara sa zatvorenikom od strane odgajatelja ili osoblja kaznenog zavoda o linim problema, - postoje li poticaji na otvorenost i spremnost u pruanju pomoi u rjeavanju problema, - da li u grupnom radu postoji interes za razgovor ili nastojanja za rjeavanjem problema. 3.Dimenzije funkcioniranja sistema su: Red i organizacija: - izvoenje i sprovedba penolokog tretmana ovisi od organizacije kaznenog zavoda, - uslova za rad (izgled objekta arhitektura, sivilo, visoki zidovi, reetke, funkcionalnost, odravanje reda i higijene, lokacija, starost objekta i dr), - briga za sebe, izgled, dranje i odravanje zatvorenka , - izgled, dranje osoblja (pozitivan ili negativan primjer moe davati i osoblje kaznenog zavoda), - mogunosti komunikacije (meuljudski odnosi izmeu zatvorenika i osoblja) . Jasnoa programa: - kvalitet programa penolokog tretmana (abloni koji godinama su prisutni u nekim kaznenim zavodima, doprinose da zatvorenici ne ele da uestvuju u radu osim onoliko koliko su obavezni, skoro da nema inicijativa), - saznanja zatvorenika o eventualnim kaznama za poinjeni prekraj ili krivino djelo, - od poetka boravka u kaznenom zavodu, zatvorenik treba da bude upoznat sa organizacijom i djelovanjem zavoda, - podrazumijeva procjenu korienja prisilnih mjera od strane osoblja kaznenoga zavoda, koje su neophodne da kazneni zavod moe da funkcionira (pravila, nareenja, zabrane), - profesionalizam osoblja u procjeni konflikta i zmeu zatvorenika. 218
218

Izvodi iz CIES

Neki od autora, uz ove dimenzije posmatraju i druge: - Pravosue (u odnosu prema zatvorenicima), - Socioprostorni uslovi (mogunost za mali lini prostor u zatvoru za svakog zatvorenika) - Uslovi fizike okoline (koje su mogunosti za ugodniji boravak u kaznenom zavodu). Psihosocijalnu klimu svakako treba posmatrati sa razliitih aspekata, kada je rije o kaznenom zavodu zatvorenog u odnosu na kazneni zavod poluotvorenog ili otvorenog tipa. Pozitivni odnosi i klima u kaznenom zavodu su rezultati adaptacije zatvorenika, profesionalizma, osposobljenosti osoblja za rad u ustanovama za izvrenje krivinih sankcija; sposobnosti ili nesposobnost menad menta da rukovodi ustanovom te potrebe da se neto promijeni u rukovoenju Penoloki tretman trai praenje uinka, biljeenje promjena, identifikaciji onoga to stopira i usporava penoloki tretman, samim tim prijedloge novih rjeenja. U penolokoj ustanovi je potrebno koncipirati iznova nove modele tretmana, a iz njih formirati konkretne zadatke kao i faze njihove realizacije.219 1.2.3.Ciljevi tretmana Osnovni cilj tretmana je postizanje spoznaje zatvorenika da je odgovoran za svoje ponaanje, korigovanje ponaanja i prevencija povrata. Po izlasku sa tretmana u penolokoj ustanovi, potrebno je nastaviti postpenalni tretman ovih lica. Ukoliko zatvorenik shvata odgovornost u uinjenog, tretman se ne moe sprovoditi u drugu fazu. Naravno, da sprovedba tretmana nailazi na potekoe iz mnogo razloga. U procesu tretmana kazna i nagrada imaju veliki uticaj. Nagraivanje zatvorenika predstavlja oblik nagraivanja za dobro vladanje i ponaanje u toku izdravanja zatvorske kazne. Nagraivanje ogleda se kroz: 1) Proireno pravo na prijem posjeta, 2) Proireno pravo na prijem paketa, 3) Prijem posjeta bez nadzora u prostorijama za posjete, 4) Prijem posjeta u posebnim prostorijama, bez prisustva drugih zatvorenika, 5) Prijem posjeta izvan zatvora, 6) Pogodniji smjetaj, 7) Slobodan izlazak u grad,
219

Kora, H.: Penoloki tretman i uticaj na osueno lice u zatvoru, Penoloka teorija i praksa, 2006

8) Posjetu porodici i srodnicima o vikendu i praznicima, 9) Nagradno odsustvo iz zavoda do sedam dana u toku godine, 10) Vanredno odsustvo iz zavoda do sedam dana, 11) Korienje godinjeg odmora izvan zavoda.220 Kazna, kao i nagrada, u procesu preodgoja i rehabilitacije zatvorenika ima znaajno mjesto. Kanjavanje zatvorenika ima za cilj da napravi korektiv neodgovarajueg i nedozvoljenog ponaanja zatvorenika. 1.2.4. Principi tretmana Opa naela ili principi u sprovedbi tretmana kod zatvorenika obuhvaaju rad sa pretpostavkom preodgoja funkcija: princip povjerenja i potivanja dostojanstva linosti, obostrano povjerenje, princip poznavanja linosti, nainiti detaljnu psiholoku strukturu, i socijalnu anamnezu, princip svestranosti, otkrivanje talenta i nekih sposobnosti koje na slobodi nije imao, princip jedinstva odgojnih uticaja, u radu i u slobodnom vremenu, saradnje svih strunih slubi, sinhronizacija svih aktivnosti, princip svjesnog i aktivnog uea, tretman zatvorenika ini aktivnim subjektom a ne samo objektom preodgojnog tretmana

O principima tretmana brine Pompidu grupa Savjeta Evrope. Ona se bavi problemom, tretmanom i lijeenjem u KPZ, postoje posebni programi za ovisnike i maloljetna lica (preporuke OESC). 2.Oblici rada U penitensijalnom sistemu odluke o primjeni tretmana ovise o vrsti i kategorizaciji osuenika na izdravanju kazne liavanja slobode i tipa kaznenopopravne ustanove u kojoj se ona izvrava. Savremena praksa poznaje nekoliko formi tretmana kao to su: a) individualni tretman, b) grupni tretman, c) obrazovni tretman, d) okupaciona i radna terapija, c) samoinicijativni oblik, f) tretman stimulacije.

220

Krivokapi,V., imburovi,Lj.: Penoloka kriminalistika, Beograd, 2008, str.156

2.1. Individualni oblik tretmana Svaka linost, koja doe na izdravanju zatvorske kazne ima svoju osobenost, personalitet, i u sudskom tretmanu dobija kaznu upravo po principu individualizacije . Ujedno, individualni oblik rada sa zatvorenicima je najvanija metoda u radu na tretmanu. Lice koje u KPZ zadueno za tretman zatvorenika, mora da upozna injenice vezane za zatvorenika da bi moglo imati kvalitetan pristup u induvidualnom tretmanu lica. Osnova za to su podaci iz dosijea zatvorenika, rezultati testova intervjua, kao i injenice iz neposrednih razgovora sa zatvorenikom. Tretman treba biti prilagoen strukturi linosti zatvorenika, a njegova primjenja karakeristina je u KPZ-a gdje se koristi tzv. klinika metoda. Kliniku metodu primjenjuje kliniki psiholog, uz posmatranje i eksperiment, uzimanje anamneze, dijagnosticiranja, prognoziranja. Individualnim tretmanom rukovodi penoloki andragog. Psiholog, pedagog, penoloki anragog, socijalni radnik uestvuju i osmiljavaju zajedniki tretman osuenog lica, ne samo u individualnom radu. 2.2.Grupni oblik tretmana Poeci grupnog rada se vezuju za oblast psihijatrije.221 Danas grupni rad je u irokoj primjeni. U penolokoj praksi ima za cilj otklanjanje kriminalnih oblika ponaanja zatvorenika, u onim segmentima u kojim individualni rad ne moe dati najbolje rezultate, prvenstveno kada posmatramo ovjeka kao socijalno bie, to on u biti i jeste. Da bi se kvalitetno primjenjivao grupni oblik tretmana, potrebno je formirati grupu da je njen sastav bar priblino srodnih karakteristika prirodnoj sredini, tj. primjenjiv je kod onih prijestupnika gdje je uzrok kriminalne orijentacije uticaj devijantne sredine. Smatra se da je za grupni rad nepodobna zatvorska populacija kojima je izreena kazna zatvora manja od jedne i po godine, osueni za nehatna krivina djela i osobe starije od pedeset godina. Metodi grupnog rada: - bioenergetska psihoterapija (kada psihoterapeut i voditelj, zatvorenika u emocionalno oputenoj atmosferi, dovodi do slobodne komunikacije bez ogranienja), - primalni krik, radiks varijanta, - terapija osjeanja, gelatat terapija i transakciona analiza. 222

Prvi put primjenjen 1905.g, od strane amerikog ljekara .H.Prata u zdravstvenoj ustanovi za tuberkolozne bolesnike u Bostonu, u cilju savjetovanja i utede vremena. 222 Bokovi,M, Radoman,M.: Penologija, Pravni fakultet, Novi Sad, 2002, str.133
221

Najee primenjivana metoda je grupno savjetovanje, u grupi od 10 lica homogenog ili heterogenog sastava. Ova metoda ima anse da uspije ukoliko postoji iskreno interesovanje za tretman, elja i solidarnost za druge, ako su lica tolerantna, mogu sluati kritike i konstruktivno voditi razgovor, ako ne podlijeu samosaaljenju i slino. Zatvorenicima u grupi je suen dijapazon manipulacije, to u individualnom tretmanu nije sluaj jer se situacije ne mogu prilagoavati u velikoj mjeri oekivanom ponaanju svakog zatvorenika ponaosob. 2.2.1.Tretman obrazovanja Obrazovanje osuenih lica je ureeno Zakonom o izvrenju krivinih sankcija, Pravilnikom, kao i Evropskim zatvorskim pravilima. Osmiljavanje pedagokog rada za izgubljene i ranjive osuenike u zatvoru je vano u edukaciju za konkretno zanimanje, to e mu pomoi da kada se vrati u staru sredinu moe nastaviti raditi na poslovima koje je nauio u zatvoru. Penoloka ustanova je obavezna da ima i dobro opremljenu biblioteku (obrazovnu i zabavnu literaturu) za sve kategorije osuenika. Obrazovanje odraslih kao tretman se organizuje u saradnji sa obrazovnim ustanova sa podruja gdje se nalazi.Cilj organizovanja nastave je obuavanje za konretna zanimanja ili prekvalifikacija i slino. Naroito treba obratiti panja obrazovanju maloljetnih lica, pravilnom odgoju, pozitivnim osobinama i korekciji u ponaanju maloljetnika te propusta u njegovom odgoju. 2.2.2.Radni tretman Veina zdravih ljudi su motivirani za rad. Rad u penolokoj praksi primjenjivao se kao kazna a ne tretman. Po UN minimalnim pravilima osuenika, osnovni principi rada kao terapije su: - naelo koje se odnosi na integrisanost osuenikog rada u privrednu aktivnost drave, - naelo obaveznosti, radna terapija kao pravo osuenika, - naelo koje se odnosi na radnu terapiju, kao profesionalnu orjentaciju, - naelo koje podrazumijeva stvaranje jednakih uslova rada osuenika, - naelo nagraivanja. Okupaciona radna terapija Najee se sreemo u literaturi sa terminima: radna terapija, okupaciona i proizvodni rad zatvorenika.Ova terapija je predviena za proizvodno nesposobna lica. Samoinicijativa

U ovom obliku tretmana znaajna je inicijativa samog osuenog lica, sposobnost da poprave svoje ponaanje, sposobnost za samodisciplinu, toleranciju u odnosima sa drugim zatvorenicima. Takoe je znaajan stepen inicijative u odnosima sa uposlenicima, otvorenost i povjerenje zatvorenika prema odgajateljiva, tj.otvaranje prema njima. Tretman kroz slobodno vrijeme Slobodno vrijeme posmatramo kao: kompenzaciju za izgubljenu ravnoteu; kao naknadu za izgubljeno u profesionalnom radu; ulogu zamjene, novom ulogom u zatvoru. U slobodnom vremenu organizuju se razliiti vidovi slobodnih aktivnosti, odmora (bez fizikih i psihikih napora), rekreacije (uz aktivno uee u sportskim i drugim aktivnostima), aktivnosti razvoja (u razliitim vidovima drutvenih aktivnosti). Aktivnosti u tretmanu, uspjeh rada slube za preodgoj i cijele ustanove, ovisi i od sposobnosti za uvoenjem novog, kreativno-korisnog, tipa sekcija, i mogunosti upranjavanja razliitih oblika hobija. Saradnja je poeljna sa pravnim falultetima (ugostiti u KPZ studente, jer posjete pomau u socijalizaciji zatvorenika i vraanje na pravi put, gdje postaju korisni lanovi svojoj porodici i drutvu, fakultetima kriminalistikih nauka, politikih nauka (katedra za socijalni rad i td). Potrebne su i posjete lokalnim pozoritima (kroz predavanja o glumi, poeljan je rad na predstavama sa tematikom porodice, topline doma i suoavanja zatvorenika sa situacijom u kojoj je bio i kojoj se jo uvijek nalazi, svakako e pomoi izbacivanju, rastereen ju negativnog iz sebe, a stvaranju pozitivnog. Stimulacija kao tretman Stimulacija ne predstavlja poseban oblik tretmana, ve prestavlja stimulativne mjere koje poboljavaju uinak tretmana uope. Sastoji se u davanju nagrada (redovna i vanredna odsustva, izlasci, posjet, prijem poiljki, dopisivanje, slobodu kretanja, prijevremeno otputanje uslovni otpust i sl) ili kazni tj. ukidanju ili ograniavanju sredstava stimulacije (izolacija, upuivanje u samicu i sl). Tretman maloljetnih lica Organizuje se u ustanovama za tretman, od disciplinskih centara do odgojnopopravnih i kaznenopopravnih domova, ustanova za mlae maloljetnike i starije maloljetnike i sl. Uglavnom se obraa panja na obrazovanje, izuavanje zanata, organizovanje kulturno - sportskih aktivnosti i sl.223
223

Iskustva iz drugih zemalja da se primjenjuju vrlo neobine kazne nad maloljetnim licima. Ameriki sudija Pol Sako (Paul Sacco) iz Kolorada dosjetio se kazne za prestupnike kako bi shvatili da

Potrebno je praviti posebne programe tretmana za maloljetna lica. Neophodni su programi tretmana za osjetljive grupe, naroito maloljetne zatvorenike, protiv nasilja, pomou modula AAT (obuka protiv agresije) i za punoljetne zatvor enike pomou modula obuka protiv nasilja. Poeljno je uvoenje posebno osmiljenih odjela za maloljetnike (namjetaj i ureaji); vie mogunosti za tretman. 224

uznemiravanje bukom koju izaziva preglasna muzika nije prihvatljiva ni korektna; kaznom se maloljetnici prisiljavaju da sjede u sobi i sluaju muziku koju ne vole etiri puta po sat vremena; rezultati su pozitivni jer su u pola popravili ponaanja maloljetnika te smanjili povrat; novane kazne nisu dale rezultate jer su njihovi roditelji plaali kazne 224 Twinning light projekat, Podrka reformi upravljanja KPZ-a, 2006, str.19

3. Prikaz nekih modela institucionalnog tretmana uinioca krivinih djela225 Krajem 19.vijeka pozitivisti (Garofalo, Ferri ) su po prvi puta iznijeli tezu da bi svrha izricanja sankcija uiniteljima kaznenih djela, kako maloljetnima tako i punoljetnima, trebala biti njihovo popravljanje/resocijalizacija, a sredstvo ostvarenja te svrhe specifino koncipiran tretman (Bai, 1986). Meutim, s poetka nova teorija nije ostavila znatnijeg odraza u praksi, koja je bila prilagoena tezama klasine kole o sankcijama kao retributivnim kaznama. Tek nakon Drugog svjetskog pozitivistike koncepcije koje je tada prihvatila i dalje razvila kola Nove drutvene obrane (Ancel, 1970.godine) postaju dominantna znanstvena paradigma u ovom podruju. Ta je kola osobito imala utjecaja na postupanje prema maloljetnim uiniocima krivinih djela. Kada se ideja tretmanske resocijalizacije uinioca krivinih djela, u to vrijeme, po prvi puta poela sistematski prenositi iz teorije u praksu, dakako da se pred strunjake koji su je trebali oivotvoriti postavilo mnogo nerijeenih pitanja. to bi tretman trebao biti, na koji nain i kojim postupcima ostvariti njegovu svrhu? Iduih godina i desetljea nastajali su razni tretmanski modeli kojima je struka pokuala odgovoriti na ta pitanja. Uglavnom, ne postoji ustanova namijenjena uiniocima krivinih djela, u kojoj bi se primjenjivao iskljuivo jedan, unaprijed odabran i definiran tretmanski model. Najee je praktini rad eklektian, tj. bazira se u isto vrijeme na vie pristupa, ovisno o situaciji, karakteristikama osoba s kojima se radi, a ponajv ie o znanjima i afinitetima pojedinog strunjaka praktiara. Pritom strunjaci ponekad djeluju unutar okvira pojedinog modela bez dovoljno informacija o njegovim temeljnim postavkama, te loim i dobrim stranama, pa ak i ne prepoznajui da se kreu unutar tog modela. 3.1.Razvoj koncepcija tretmana uinioca krivinih djela Tokom pedesetih godina kao pokuaj odgovora na pitanja s podruja psihijatrije na podruje penologije prodire uenje koje e postati prva sistematska i teorijski utemeljena tretmanska koncepcija. To je tzv. kliniki ili psihodinamski pristup (Ohlin, 1974.; Brendtro i Ness, 1983.; Gendreau, 1996.). Ovaj pristup je ve do tada stekao afirmaciju u odnosu na druge kategorije klijenata, npr. osobe s raznim emocionalnim problemima ili neurotine osobe. Prvo struno osoblje koje je radilo na tretmanu prestupnika bilo medicinskog temeljnog obrazovanja, educirano i usmjereno psihijatrijski-psihodinamski. Psihodinamski model proizlazi iz Freudove teorije psihoanalize (Fulgosi, 1987.), a osnovna mu je pretpostavka da je poremeaj ponaanja, odnosno prestupnitvo, samo simptom nekog dubljeg poremeaja, kao to je npr.poviena temperatura simptom fizike bolesti. Da bi se nepoeljno ponaanje otklonilo, treba razrijeiti taj dublji problem ili konflik t (Milan i Mc Kee, 1974.; Toch, 1979.; Brendtro i Ness, 1983.).
225

dr.Baki Danko,direktor Centra za izobrazbu slubenika zatvorskog sustava Republike Hrvatske (zapoeo s radom 1999. godine).,izvodi iz doktorske disertacije Evaluacija institucionalnog tretmana maloljetnih delinkvenata,Edukacijsko-rehabilitacijski fakultet Sveuilita u Zagrebu, 2001.

Psihodinamska tehnologija tretmana polazi od utvrivanja dijagnoze dubinskih konflikata koji uzrokuju kriminalno ponaanje, odreivanja adekvatnog tretmana i primjene terapije. Socioloki elementi se uzimaju u obzir samo uzgredno. Pomou njih se moe stei predodba o kontekstu zajednice u kojoj se formiraju prestupnici, o utjecaju grupnih i drugih socijalnih faktora na kriminalno ponaanje, te se na taj nain moe dublje i suptilnije ui u mehanizam motivacije osuenih osoba (Milutinovi, 1988.). Sama terapija je usmjerena na prolost i potragu za nesvjesnim motivatorima i uvidima u ponaanje. Preduslov za uspjenost takvog tretmana je povoljan odnos izmeu prestupnika i terapeuta koji omoguava transfer i ubrzava proces lijeenja kriminalne bolesti. Takoer je vano da klijent, u ovom sluaju prestupnik, raspolae odreenim nivoom verbalne inteligencije, te da se subjektivno osjea loe, iz ega izvire njegova motivacija za sudjelovanjem u tretmanu (Andrews i Bonta, 1998.). Psihodinamski model moe se provoditi i kroz formu grupne terapije kao to je grupna psihoterapija ili grupno savjetovanje (Milutinovi, 1988.). Pristalice tog modela tretman vidljivog, iskazanog ponaanja smatraju povrnim. Ukoliko takav pristup i postigne neke rezultate, to se pripisuje privremenom uklanjanju simptoma koji e se opet vratiti ukoliko se ne tretiraju dublji, pretpostavljeni uzroci (Milan i Mc Kee, 1974.). Taj pristup smatra se osobito prikladnim za prestupnike-duevne bolesnike, kriminalitet povezan s konfliktima u socijalnoj sredini, te za neurotine i agresivne maloljetne prestupnike. Garret (1985.) pronalazi kako se njime poboljavaju socijalna prilagoavanje i edukacija, iako nije posebno uspjean u suzbijanju recidivizma. Ne smatra se prikladnim za duevno zaostale i impulzivne prestupnike, te za one koji ne ele suraivati. Psihodinamski pristup je ubrzo podvrgnut ozbiljnim kritikama. Kao temeljni nedostatak izdvojena je njegova pretpostavka po kojoj su uinioci krivinih djela koji imaju nekih psiholokih problema koji im smetaju i ijim razrijeenjem bi se uklonilo i prestupniko ponaanje (Feldman, 1976., prema Kandu, 1990.). Prema miljenju Cussona (prema Kandu, 1990.), kriminalna djelatnost predstavlja za mnoge prestupnike znaajan izvor ugode, prednosti i koristi. Iz kuta gledanja prestupnika krivino djelo nije problem ve njegovo razrjeenje, odgovor na odreene potrebe, elje, tenje, amb icije i sl. Upravo zbog toga prestupnici svoje ponaanje ne doivljavaju kao bolest, patnju ili neugodu, nego kao uzbudljiv, slobodan, ugodom obilat nain ivota. Iz tih razloga izostaje njihova motivacija za sudjelovanjem u procesu vlastite promjene. Uz to, upitno je i koliko je mogue uspostaviti iskren terapijski odnos izmeu terapeuta - izvoditelja tretmana i prestupnika, posebno kada se takav odnos treba postii u institucionalnim, esto prisilnim uslovima. Prestupnici, naime, u institucije ne ulaze dobrovoljno, ve najee temeljem sankcija suda ili neke druge dravne ustanove. Andrews i Bonta (1998.), te Andrews i dr. (1990., prema Mikaj-Todorovi, Buanovac i Brgles, 1998.) pronalaze kako su pristupi temeljeni na psiholokim uvidima i interpretacijama, emocionalnoj ekspresiji i ventilaciji, psiholokoj podrci i sl. esto neuinkoviti ili ak kriminogeni. To naroito dolazi do izraaja ako se primjenjuju na visoko rizinu populaciju. Iz tih razloga tokom 60-tih godina, sve veu vanost u tretmanu uinioca kaznenih djela poinje zadobijati tzv. bihevioralni model (Brendtro i Ness, 1983.). Za razliku od psihodinamskog modela, taj model polazi od pretpostavke da kriminalno ponaanje nije

simptom nekog dubljeg problema, nego je upravo ponaanje sam problem. Stoga se rad s prestupnicima mora fokusirati na promjenu takvog nepoeljnog ponaanja (Milan i Mc Kee, 1974.; Zarevski, 1989.; Offord, 1992.). Po bihevioristima se nain na koji to treba postii sastoji od tri faze: 1. U prvoj fazi se ponaanje koje se eli izmijeniti mora dobro opisati i objasnit i. U toj fazi je bihevioristiki terapeut kliniar koji mora izvriti tzv. funkcionalnu analizu ponaanja koje treba mijenjati: ta ga uslovljava, kada se javlja, kako se razvilo, to ga potkrepljuje i sl. Volpe (prema Radonji, 1978.) smatra da za funkcio nalnu analizu ponaanja treba prikupiti sljedee podatke: porodini odnosi od ranog djetinjstava, kolovanje i odnosi u koli, ljubavni, seksualni i brani odnosi i profesionalne aktivnosti. Kanfer i Saskor (prema Bai i iak, 1992) predlau prikupljanje sljedeih podataka: analizu problem situacije, pojanjenje problem situacije, analizu motivacije, analizu razvoja, analizu samokontrole, analizu drutvenih odnosa, analizu sociokulturne i fizike okoline. 2. U drugoj se fazi terapeut ponaa kao eksperimentalni psiholog (Zarevski, 1989.) koji , po unaprijed odreenom planu, provodi to je vie mogue kontrolirani eksperiment i registrira njegove rezultate. Pretpostavka je da je ponaanje u velikoj mjeri funkcija zbivanja u okolini, a cilj je nauiti klijenta novim, poeljnim oblicima ponaanja, a oduiti ga od nepoeljnih oblika. Bai i iak (1992., str. 93) navode kako program za modifikaciju ponaanja treba imati ove elemente: - tehniku ili kombinaciju tehnika koje e se koristiti tokom tretmana, - osobu koja provodi predviene postupke, - mjesto provoenja tretmana, - dnevno trajanje vjebi, - vrste potkrijepljenja, - postupak za sluaj da dnevna vjeba ne uspije i - nain biljeenja podataka. 3. U treoj fazi provodi se evaluacija postignutih rezultata. Svrha evaluacije je utvrditi da li se ponaanje mijenja u eljenom pravcu. Zarevski (1989.) navodi tri glavne tehnike kojima se koristi bihevioralni pristup: - klasino ili respodentno uvjetovanje, - operantno uvjetovanje i - uenje po modelu. Bai i iak (1992., str. 94) prikazuju sistematizaciju Amerikog udruenja psihijatara iz 1973., po kojoj su priznate ove bihevioralne tehnike: - sustavna desenzitizacija, - operantni principi, - averzivna kontrol,a

- trening samopotvrivanja, - preplavljivanje. Osim tih, u literaturi se navode i druge tehnike: - uenje po modelu, - implozivna metoda, - metode na osnovi nagraivanja, uskraivanja nagrade, izbjegavanja i kanjavanja , - spreavanje odgovora i kanjavanje, - tehnike relaksacije, - bioloka povratna informacija. Andrews (1995.), te Andrews i Bonta (1998.) navode sljedee tehnike: - modeliranje koje se bazira na demonstraciji eljenog ponaanja , - potkrepljenje odnosno nagraivanje eljenog ponaanja, - igranje uloga, odnosno iskazivanje eljenog ponaanja uz kolektivni feed-back, postupno uvjebavanje, odnosno formiranje ili gaenje odreenog ponaanja postupnim manjim koracima: - gaenje (ekstinkcija), odnosno nenagraivanje ili kanjavanje nepoeljnog ponaanja , - verbalne sugestije, - socijalno uenje. Takav isti bihevioralni pristup se vremenom razgranao u vie smjerova (Criswell, 1981.). On razlikuje etiri osnovna smjera: Radikalni biheviorizam, koji slijedi rigorozne empirijske procedure modelirane prema prirodnim naukama i ija metodologija odgovara ve opisanoj. Kognitivno-bihevioralna modifikacija, koja naglaava ulogu miljenja na iskazano ponaanje. Pretpostavlja se da e se modifikacijom miljenja promijeniti i ponaanje.Taj pristup odstupa od tradicionalnog biheviorizma, budui da obuhvaa i jedan dio unutranjeg ivota subjekta (kognicije), pa ga neki shvataju i kao meki biheviorizam. Ovaj pristup spada ve u eklektike modele. Teorija socijalnog uenja, takoer eklektika bihevioralna pozicija, ira je od tradicionalnih teorija uenja budui da ukljuuje socijalno modeliranje te afektivne i kognitivne dimenzije. Modifikacija ponaanja oznaava velik broj tehnika za promjenu ponaanja, posebno onih koje ukljuuju manipulaciju potkrepljivaima.

Nasuprot Criswellu, koji modifikaciju ponaanja svrstava u podvrste bihevioristikog modela, Zarevski (1989.) smatra da je ona sinonim za bihevioristiki model u cjelini, s tim to se termin modifikacija ponaanja prvenstveno vee za Skinnera i operantno uslovljavanje (Fulgosi, 1987) i ei je u amerikoj literaturi, dok se termin bihevior terapija vie koristi u Evropi. Istraivanja nekih autora sugeriu da su upravo bihevioralni model i iz njega izvedeni pristupi najefikasniji u smislu suzbijanja recidivizma u institucionalnom tretmanu kako maloljetnih tako i punoljetnih uinioca krivinih djela (Andrews i dr., 1990.; Lipsey,

1992.; Lipsey, 1995.; Mc Guirre i Priestley, 1995.; Andrews i Bonta, 1998.; ). Do kraja 60-tih godina u penolokom i sociopedagokom ins titucionalnom tretmanu dominiraju opisani tzv. isti psihodinamski i isti bihevioralni model. Poetkom 70-tih pojavljuju se prva razmiljanja da stroga specijalizacija u ovom podruju moe imati stanovitih prednosti, ali i da odvie uska perspektiva moe biti dehumanizirajua i otuujua (Brendtro i Ness, 1983.). Potreba za holistikim pristupom vodi pomaku sa specijalizacije na interdisciplinarne pozicije, a dotadanji monolitni koncepti dovode se u pitanje. S obzirom na to da vjerojatno na stotine, ako ne i hiljade varijabli na neki nain djeluje na uspjeh tretmana, smatra se da razliiti, ponekad i kontradiktorni pristupi, mogu biti uspjeni u razliitim situacijama. Na toj teorijskoj podlozi poinju se afirmirati razni eklektiki tretmanski modeli. Radi se o modelima koji inkorporiraju teoretske pretpostavke, eksperimentalne postupke i podatke iz raznih teorija (Zarevski, 1989.). Eklektikih modela ima velik broj, a ovdje e se prikazati nekoliko istaknutijih. Kognitivno-bihevioralni pristup ve je spominjan kao jedan od derivata iste bihevioralne pozicije. Istraivanja nekih autora sugeriraju da je taj model jedan od najefikasnijih u smislu suzbijanja recidivizma (Garret, 1985; Mc Guirre i Priestley, 1995; Andrews i Bonta, 1998.). Model poiva na sintezi metoda izvuenih iz bihevioralne i kognitivne psihologije. Smatra se kako pojedinane percepcije situacije, a ne sama situacija, odreuju ponaanje i kako prvenstveno zbog toga ljudi u istim situacijama reagiraju na razliite naine (Zarevski, 1989.).

Tretman se fokusira na rekonstrukciju rizinih kognicija, na preispitivanje sistema vjerovanja klijenta i obaranje premisa koje mogu voditi u neprilagoeno ponaanje ili ponaanje koje smeta samom klijentu. Najpoznatije kognitivno -bihevioralne terapije su racionalno-emotivna terapija Ellisa, samoinstruirajua terapija Meichenbauma i kognitivna terapija depresije Becka (Criswell, 1981.; Zarevski, 1989.). Za ovaj pristup naroito su vani tzv. verbalni medijatori ponaanja, tj. instrukcije, vlastite ver balne medijacije i samoinstrukcije koje se kombiniraju s potkrepljenjima po bihevioralnom modelu. Jedan primjer takvog pristupa je Program razvijanja kognitivnih vjetina za interpersonalno rjeavanje problema (ICPS) autora Spivacka i Shura (1982.). Prog ram polazi od teze da se kognitivne vjetine mogu podijeliti na tzv. akademsku inteligenciju i interpersonalne kognitivne vjetine, tj. praktinu inteligenciju, koja ukljuuje snalaenje u socijalnoj okolini. Prestupnici pokazuju deficite u oba aspekta inteligencije. ICPS se bavi socijalnom kognicijom i djeluje na razvijanje sljedeih kognitivnih vjetina: razvijanje alternativnih solucija, razmatranje konzekvenci socijalnog ina, razmatranje odnosa ciljsredstvo, socijalno-kauzalno miljenje, tj. razumijevanje da je sadanja situacija rezultat prolih dogaaja, osjetljivost na socijalne procese, dinamika orijentacija, itd. Psihoedukativni pristup. Ovaj pristup je sinteza razliitih specifinih strategija koje rezultiraju holistikim praktinim modelom (Brendtro i Ness, 1983.), a za uspjean tretman od centralne je vanosti totalno iskustvo subjekta. Nastao je na osnovi koncepcija o razvoju, ponaanju i osjeajima djece i omladine s potekoama socijalne integracije psihijatra Fritza Redla (Kobolt, 1997.), usmjeren je prvenstveno na populaciju mlae dobi. Redl je ponaanje shvatao kao neto vie od simptoma nastalih iz interakcije osobnih, razvojnih i situacijskih faktora. Njegov pristup intervencijama temelji se na diferenciranoj dijagnostikoj fazi koju p rate intervencije u terapijskom okruenju usmjerene na pojedince i na grupu, pri emu se uzima u obzir ui i iri socijalni kontekst (Kobolt, 1997.). Psihoedukativni model temelji se na est osnovnih naela: Primaran je odnos. Ovo naelo ukazuje na potrebu kvalitetnih meuljudskih odnosa u tretmanskom okruenju da bi tretman bio uspjean.

Emocionalno ometeni mladi ljudi od odraslih su obino doivljavali samo odbijanja i to treba korigirati. Postizanje povoljnog odnosa izmeu tienika i odrasle osobe ukljuivat e kvalitetnu komunikaciju, socijalno potkrepljenje i modeliranje. Takoer su vani meusobni odnosi tienika i meusobni odnosi strunjaka i drugih uposlenika koji rade sa tienicima. Procjene su kontekstualne. Ponaanje se mora shvatiti kao dio cjelokupnog ivotnog prostora mlade osobe koji ukljuuje brojne i raznovrsne transakcije. Poremeaje u ponaanju treba promatrati u kontekstu svakodnevnog okruenja u kojem osoba ostvaruje brojne transakcije s pojedincima, strukturama i sustavima tog okr uenja. Ponaanje se stoga i promatra i tretira kontekstualno. Prema Brendtru i Nessu (1983.) postoji sedam glavnih transakcija s tretmanskim okruenjem: odnos prema sebi, odnos prema porodici, odnos prema odgojitelju/terapeutu, odnos prema vrnjacima, odn os prema instituciji, odnos prema aktivnostima i odnos prema strukturama . Ponaanje je holistino. Emocionalni i emotivni poremeaji moraju se promatrati u relaciji s normalnim procesima fizikog i psihikog razvoja. Uz bazine, mlada osoba mora zadovoljiti brojne socijalnoemotivne potrebe, a poremeaji u ponaanju nisu nita drugo do neprilagoeni nain zadovoljavanja potreba. Razumijevanje ponaanja zahtijeva svijest o kognitivnim, afektivnim i motivacijskim procesima. Pristalice psihoedukativnog modela smatraju da je ponaanje rezultanta vanjskih i unutranjih faktora, a uenje se javlja kao interakcija konstitucionalnih faktora, sazrijevanja, razvoja i kreativnog rjeavanja problema. Humanost uenja i odgajanja. Svo uenje odvija se u kontekstu odnosa s odgajateljem. Humanistiko uenje respektira individualnost svake osobe i njime se eli osigurati da se autoritet odraslih provodi s osjeajem za prava i potrebe osobe. Mora biti usklaeno s afektivnim dimenzijema, tj. stavovima, vrijednostima i emocijama. Kognitivni i afektivni procesi trebaju biti u neprestanoj interakciji, kada je u pitanju i odgoj i obrazovanje koje mora biti povezano, ne samo s kognitivnom nego i s afektivnom dimenzijom osobnosti. Kriza je prilika. Problemi su normalan dio ljudske egzistencije i mogu biti temelj za rast i ostvarivanje nove kvalitete. Kriza se moe tretirati i kao jedinstvena prilika za pronalaenje novih oblika ponaanja, to u krajnjoj liniji moe rezultirati promjenom

vieg reda. Osobe s poremeajima u ponaanju u stresnim se situacijama ponaanju nezrelo i destruktivno (Brendtro i Ness, 1983.). To znai da su usmjereni krizu doivljavati samo s negativne strane. Jedan od zadataka tretmana je nauiti ih da kriza ima i pozitivnu stranu, da moe biti mogunost, ansa za uenje novih naina ponaanja u tekim ivotnim situacijama. Pragmatinost prakse. Psihoedukativni model je praktian i akceptira elemente iz raznih edukacijskih i tretmanskih koncepcija. Razlog tome je nejasna teorijska utemeljenost tretmana. To, drugim rijeima, znai da praktiari u svakodnevnom radu kreiraju modele integrirane od svih onih postupaka koji se pokazuju uspjenim u datim okolnostima. Trening socijalnih vjetina proizlazi iz bihevioralne pozicije, ali obuhvaa kombinaciju bihevioralnog i afektivnog pristupa, te razvoja kognitivnih vjetina kroz specifinu upotrebu edukacijskih metoda. Glavna pretpostavka ovog modela je da su mnogi emocionalni i bihevioralni problemi mladih rezultat neadekvatne socijalizacije i nedostatka vjetine da urede odnose sa socijalnom okolinom, snau se u interpersonalnim konfliktima i vladaju vlastitim emocijama na adekvatan nain (Criswell, 1981.). Ti problemi mogu se rijeiti uenjem prihvatljivijih naina ponaanja, izraavanja osjeaja i zadovoljavanja zahtjeva i oekivanja okoline, to e im onda, prema pretpostavci modela, donijeti socijalno potkrepljenje, a ne odbacivanje. Socijalne vjetine mogu se nauiti slinim metodama kojima se ui bilo koja vrsta akademskih ili bihevioralnih znanja. Neke socijalne vjetine, na iji se razvoj eli utjecati tim modelom, su npr. asertivnost, samokontrola, pregovaranje, kreativno miljenje, kritiko razmiljanje, ispriavanje, zahvaljivanje, sluanje sugovornika, itd. Jedna od metoda je tzv. instrukcijski model koji ukljuuje definiranje vjetine koja se eli razviti, procjenu kompetencije odgajanika u toj vjetini, razvijanje i provoenje specifinih strategija uenja, procjenu rezultata, razvijanje sredstava da se vjetina odri kroz vrijeme i generalizira na druga podruja. Model je prvenstveno usmjeren prema mlaoj populaciji s potekoama socijalne integracije, a primjenjiv je kako u institucionalnim tako i u izvaninstitucionalnim uvjetima.

Model socijalnog uenja. Takoe, eklektiki model proizaao iz bihevioralnog pristupa, po modelu koje je razvio Bandura (prema uul, 1986.). On je uoio da do uenja odreenog ponaanja moe doi ne samo kroz vlastitu aktivnost , nego i kroz promatranje aktivnosti drugih osoba, posebno kada je posmatrana osoba za takvo ponaanje bila nagraena. To nedirektno potkrepljenje predstavlja osnovni faktor uenja po ovoj teoriji i pokuava se iskoristiti u radu s prestupnicima. Multimodalni programi. To su kombinirani pristupi koji inkorporiraju raznovrsne bihevioralne, kognitivne i druge komponente. Jedan od takvih programa je npr. Rezoniranje i rehabilitacija koji se usmjerava na izmjene kognitivnih komponenti povezanih s neprilagoenim ponaanjem (Ross, Fabiano i Ewless, 1988.) , koje polaze od toga da je jedan od temeljnih faktora, koji razlikuju uspjene i neuspjene tretmane, koncepcija kriminalnog ponaanja na kojoj je program temeljen. Ta koncepcija odreuje ciljeve intervencije, a slui i za odabir metoda rada. Programi koji se temelje na krivim koncepcijama nee imati uspjeha u s uzbijanju kriminalnog ponaanja. Uz neke specifinosti, efikasni programi imaju barem jednu zajedniku karakteristiku: upotrebljavaju neke tehnike koje trebaju utjecati na miljenje, tehnike koje mogu poveati kontrolu impulzivnosti, osjetljivost za posljedice ponaanja, povisiti sposobnost rjeavanja interpersonalnih problema, proiriti sliku svijeta, razumijevanje drugih osoba i sl. Efikasni programi ukljuuju velik broj tehnika koje mogu uticati na kognitivne vjetine, npr. racionalne samoanalize, trenin g samokontrole, razmatranje ciljeva i sredstava, itd. Takoer je primjer multimodalnog tretmana i tzv. multisistemski tretman (Henggeler i dr., 1998.). Ovaj program polazi od pretpostavke da je cilj tretmana optimizirati vjerojatnost opadanja antisocijalnog ponaanja. Stoga tretman mora biti toliko fleksibilan da utie na mnogostruke determinante takvog ponaanja. Efikasan tretman mora djelovati sveobuhvatno na individualnom, porodinom, kolskom, vrnjakom i susjedskom nivou. Da bi to mogao, mora biti eklektian u pristupu. Unutar tog modela, veliku vanost ima porodica koja postavlja ciljeve tretmana i sarauje sa strunjakom koji provodi tretman dizajnirajui i primjenjujui intervencije kojima se ti ciljevi trebaju ostvariti.

Bai i iak (1992., str. 13) daju nekoliko klasifikacija tretmana na podsisteme ili podtretmane prema razliitim kriterijima. U odnosu na sredinu razlikuju se: institucionalni, poluinstitucionalni i izvaninstitucionalni tretman. U odnosu na dominantnost primijenjenih metoda razlikuju se: penoloki, pedagoki, psiholoki, socijalni, medicinski, penalni i pravni tretman. U odnosu na duinu trajanja tretmanskog procesa razlikuju se: kratkotrajni (intenzivni), prilagoeni (potrebama individualnog klijenta) i dugotrajni tretman. U odnosu na strukturu odnosa meu osobama u tretmanu razlikujemo: grupni, kombinirani i individualni tretman. Lipsey i Wilson (1993.) daju sljedeu klasifikaciju: psihoterapija, kognitivna terapija, sistematska desenzitizacija, bihevioralna terapija, porodina terapija, socijalno uenje, modifikacija ponaanja i edukacijski model. Mc Guirre i Priestley (1995.) razlikuju: - Psihoterapijski model, - Medicinski model koji ukljuuje medikamentoznu terapiju, dijete i sl, - Kanjavanje. To su programi poput ok-terapije, intenzivnog nadzora i sl., koji po autorima dovode do pogoravanja stanja, - Kognitivno-bihevioralne metode, Moda najsveobuhvatniju tipologiju tretmanskih modela prema njihovom sadraju daje Juul (1980.), koji vrste tretmana navodi hronoloki, tj. prema vremenu nastanka i koje nisu nuno meusobno iskljuive. Razvojni model. Prema tom modelu, emotivni i socijalni razvoj mlade osobe prolazi kroz predvidive faze i sekvence i rezultira iz interakcije tih faza s individualnim iskustvima. Tretman se treba fokusirati na takva razdoblja i utvrditi da li u nekom od njih lei uzrok za sadanje neprilagoeno ponaanje, a i razvoj sam po sebi moe pridonijeti poboljanju stanja.

Psihodinamski model. Model nesposobnosti za uenje. Dvije glavne premise tog modela su da neuroloke funkcije mogu direktno ometati emocionalno i socijalno funkcioniranje, te da nesposobnost djeteta da ui na normalan nain vodi do snienog samovrednovanja i osjeaja inferiornosti koji mogu dovesti do neprilagoenog ponaanja. Tretman se obino sastoji od individualiziranog uenja i edukacije. Strategije modifikacije ponaanja. Polaze od pretpostavke da je cijelo ponaanje naueno i pokuavaju devijantno ponaanje modificirati kroz upo trebu adekvatnih potkrepljenja. Medicinski i biofiziki modeli. Prema tim modelima devijacije i poremeaji u ponaanju su posljedica biolokih poremeaja. Takvi poremeaji mogu biti vrlo razliiti, od modanih oteenja do prehrambenih nedostataka; oni se pokuavaju otkloniti medicinskim tretmanom, npr. lijekovima, raznim dijetama ili ak hirurkim

intervencijama. Ekoloki model. Bazira se na pretpostavci da je uzrok prestupnikog ponaanja disharmonija izmeu mladih i njihove okoline. Intervencije se usmjeravaju i na odgajanika i na okolinu da bi se poboljali njihovi reciproni odnosi i tako utjecalo na ponaanje. Dakle, intervenira se ne samo prema odgajaniku , nego i prema ureenju tretmanskog konteksta-psiholokog i fizikog (iak, 1999.). Transcendentalni model. Taj pristup realizira se kroz razliite terapijske zajednice, a centralni princip je vjerovanje u duhovnu ili ak mistinu prirodu ljudske osobnosti. Cilj tog modela je da se, kroz razumijevanje vlastitih osjeaja i osjeaja drugih, klijent naui potivati sebe i druge. Bitno je prevladati iskrivljenja i strah od iskazivanja vlastitih osjeaja, to se moe postii uz pomo i razumijevanje grupe. Glavne metode rada u okviru tog pristupa su grupna terapija i grupni sastanci. Psihoedukativni model se realizira kroz individualan pristup svakom kanjeniku kao linosti sa svim svojim osobenostima i edukaciju koja je prilagoena njegovoj linosti. Kandu (1996, str. 143) smatra kako u historiji primjene rehabilitativnih programa u ustanovama postoje tri prepoznatljiva modela koji su se, dakako, u praksi esto

kombinirali i nadovezivali, pri emu se, uglavnom, samo mijenjalo mjesto sredinjeg naglaska. Prvi model je reim discipline, koji se moe pojaviti u opem ili individualiziranom obliku, tj. jednak reim u prvom sluaju moe biti nametnut svim osuenima u jednoj ustanovi ili moe varirati prema ueu pojedinog osuenika u tretmanu. Taj reim moe biti ureen i po naelima kasarnske/vojnike ili tvornike discipline. Drugi je terapeutski model rehabilitacije, koji se zasniva na lijeenju patolok e, kriminogene dispozicije. esto se, upravo, ovaj model neopravdano poistovjeuje s rehabilitacijom uinioca krivinih djela uope. Trei je model uenja. On polazi od pretpostavke o neadekvatnoj ili nedostatnoj primarnoj ili sekundarnoj socijalizaciji, koju bi trebao ukloniti pedagoki model rehabilitacije u obliku reedukacije ili resocijalizacije. Model ne implicira strogo individualizirane tretmane, ve raznovrsne meuljudske, kolektivne i komunikacijske mehanizme koji bi trebali generirati pozitivna socijalna iskustva, razvijati sposobnosti, znanja, vjetine i motivacijsku strukturu pojedinca. Taj model pretpostavlja otvaranje ustanova prema svijetu, planske pripreme za ivot na slobodi, itd. Kako je spomenuto, neka istraivanja, kojima je utvrivana uinkovitost pojedinih tretmanskih modela u institucionalnim uslovima, ve su provoena. Ona su ukazala na superiornost bihevioralnih, kognitivno-bihevioralnih i multimodalnih koncepcija tretmana i na neefikasnost, ili ak tetnost, psihodinamskog/psihoterapeutskog, medicinskih ili modela zasnovanih na kanjavanju i zastraivanju. Tretmanski pristup trebao bi generirati prihvatljivo ponaanje kanjenika tokom

njegovog boravka u penoloku ustanovu, kao i reintegraciju.

povoljniju postinstitucionalnu

Primjena institucionalnog tretmana bi trebao da rezultira pomirenjem bitnih interesa koji se ukrtaju u institucionalnom tretmanu: interes uinioca krivinog djela da mu se prui potrebna pomo, interes konkretne ustanove i ireg sistema u koji je ustanova uklopljena za vlastitim urednim

funkcioniranjem, te drutveni interes da se institucionalnim tretmanom postigne da osuene osobe koje su izdrale kaznu, vie ne ine krivina djela. 3.2. Previranja u oblasti zavodskog institucionalnog tretmana Promjene, koje su zadesile zavodski tretman maloljetnih prestupnika, ile su u vie, esto suprostavljenih, pravaca kao npr. deinstitucionalizacija, reorganizacija mree ustanova, rekonceptualizacija rada u ustanovama i kreiranje prelaznih formi servisa i programa. Deinstitucionalizacija, je prisutna 60-ih godina, a odlikuje je brzopleto i neprimjereno ukidanje i pranjenje ustanova za institucionalni tretman. U praksi poznat je fenomen rotirajuih vrata, da djeca izlaze iz jednog sistema (npr. ustanova za tretman prestupnika), a ulaze u drugi sistem (npr. sistem mentalnog zdravlja) na druga vrata,. a poznat je sindrom viestrukog menjanja smjetaja (pojave da djeca esto mijenjaju hraniteljske porodice, institucije za parcijalni smjetaj itd). Reorganizacija mree, tipova i vrsta institucija za tretman je, takoe, jedan od pravaca reforme i prilagoavanja institucionalnog tretmana novim uslovima i potrebama. Reforma ide sljedeim pravcima: a) povezivanje institucija u koherentan sistem koji omoguava raznovr snost servisa i odrava horizontalnu i vertikalnu prohodnost tienika; b) naputanje velikih institucija i prelazak na male samostalne ili u formi sela a poveavaju porodini tip zbrinjavanja; c) lociranje institucija to je mogue blie porodici i lokalnoj sredini iz koje tienik dolazi i u koju treba da se vrati; d) ponuda viestrukog nivoa bezbjednosti i strukture tako da se za svakog tienika moe nai najpogodniji tip institucije; specijalizacija, odnosno izgradnja institucija prilagoenih posebnim namjenama (observacija, dijagnostika i intenzivni tretman) ili posebnim grupama tienika (visoko nasilni, seksualni delinkventi, ovisnici i sl) i e) izgradnja takvih institucija koje e moi da odgovore razliitim potrebama, tj. koje e biti fleksibilne i prilagodljive u odnosu na eventualne promjene u lokalnoj zajednici. Rekonceptualizacija rada u ustanovama, programska reorganizacija obuhvaa naputanje klasinih makrosistema, odnosno opredjeljenja za jednu opciju (disciplinsko izolacionu, progresivnu, socijalnopedagoku i sl) i traganje za uim programskim cjelinama i modelima rada u skladu sa potekoama tienika. Nude se razliiti programi: obrazovni, koji ukljuuju i profesionalno osposobljavanje, terapeutski (individualni, grupni, porodini), medicinski. Ovi programi se dalje raslojavaju na vie razliitih pristupa, modela, metoda i tehnika. Jedna institucija moe imati vie razliitih programa, to je bogatstvo tretmanske ponude, to omoguava da se svakom tieniku, potencijalnom korisniku, moe nai ustanova i program koji u najveoj mjeri odgovara potrebama i mogunostima.

Kreiranje prelaznih formi tretmana su, ujedno, izraz priznavanja zasnovanosti kritika na raun institucionalnog tretmana, ali i izraz nastojanja da se udovolji p romjenjenim zahtjevima drutva i savremenim kriterijumima u pogledu potreba i prava djece. Prelazne forme su: dnevni, vikend boravci, kampovi, tranzicioni programi, mobilni timovi, timovi za intervenciju u kriznim situacijama itd. 3.3. Previranja u oblasti vaninstitucionalnog tretmana Naputanje panacea filozofije, vaninstucionalni tretman je definirao standarde koji se odnose na nain i tok rada, obaveze uesnika, proces revizije itd. Uvoenje elemenata voenje sluaja, kojim se zadrava broj mladi, ali se kvalitet u radu i efikasnost poveava. Osoba koja je vodi sluaj, posreduje izmeu sudije, maloljetnika i njegove porodice i drugih slubi koji mogu biti ukljueni u tretmen i biti od koristi. Tim nainom se obezbjeuje da je tretman individualiziran i veoma raznovrstan. Postoji mogunost da u krug intervencija mogu se predloiti mjere kao to su: upuivanje u zavod na krae ili due vrijeme, ime se institucionalni tretman odvija pod okriljem vaninstitucionalnog. Intenzivna probacija, je nastojanje da se tretman uskladi sa stvarnim potrebama maloljetnika. Postoje kriteriji na osnovu kojih se maloljetnik moe podvrgnuti intenzivnom tretmanu, i dubljem terapeutskom radu. Institut Parol je dao doprinos u razvoju alternativnih formi tretmana, koje su usmjerene na prihvat i socijalnu integraciju ex tienika ustanova za tretman maloljetnika. Tretiraju o ine maloljetnike koji nisu boravili u zavodima. Prihvat maloljetnika je kroz razliite forme tzv. stanarske zajednice, usmjereni na ope socijalne vjetine u cilju osamostaljivanja maloljetnika. Angaovanje volontera, koji nisu visoko specijalizirani kadrovi, ali su pozitivni primjeri, idoli maloljetnicima i sl. Uvoenje prelaznih formi, uvoenjem privremenog boravka tienika u institucijama pribliava se zavodskom tretmanu. Rad na tretmanu sa maloljetnicima trai, nove alternative. Neke od opcija u tretmanu sa maloljetnim licima su: kue na pola sata (su samorukovodee organizacione forme tretmana, koje primaju tienike iz institucija da im olakaju integraciju u drutvenu zajednicu), stanarske zajednice, razni logori, kampovi, pokretne grupe, kuni pritvor sa ili bez elektronskog monitoringa, razliite forme restitucije, drutveno koristan rad i sl. U radu na tretmanu sa maloljetnicima se tei pribliavanju institucionalne i institucionalne opcije.

Vaan segment u radu sa maloljetnicima je brzina, rad sa ovim licima trai da se ne propusti prilika pruanja stimulativnih programa , tj. intervencija se usmjerava prema izvoritu, to blie problemu, a tako se i sprijeava irenje patologizirajueg dejstva negativnog izvorita na drugu djecu Rad sa maloljetnicima trai potivanje meunarodnih standarda, koji se tiu prava djece i mladih, prvenstveno: - Evropska konvencija za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (1953), - Deklaracija Ujedinjenih nacija o pravima djeteta (1959), - Meunarodni pakt o graanskim i politikim pravima ICCPR (1966), - Standardna minimalna pravila Ujedinjenih nacija za administraciju maloljetnikog pravosua, Pekinka pravila (1985), - Drutvena reakcija Savjeta Evrope na maloljetniku delikvenciju, 1987, (CER(87)20) - Konvencija Ujedinjenih nacija o pravima djeteta (1989), - Drutvena reakcija Savjeta Evrope na maloljetniku delikvenciju kod mladih osoba iz porodica migranata, 1989, (CER(88)6), - Smjernice Ujedinjenih nacija za prevenciju maloljetnike delikvencije, Rijadske smjernice (1990), - Pravila Ujedinjenih nacija o zatiti maloljetnika lienih slobode JDL (1990), -Standardna minimalna pravila Ujedinjenih nacija za mjere alternativne institucionalnom tretmanu - Tokijska pravila (1990), - Evropska pravila o drutvenim sankcijama i mjerama (1992), (CER(92)16), - Smjernice za tretman maloljetnika u okviru maloljetnikog pravosua, Beke smjernice (1997). Ustanove za rad sa maloljetnicima, imaju osnovne funkcije i djelatnosti, one koje direktno proizlaze iz odredbi krivinog zakonodavstva o maloljetnicima: - Prihvatilite sa prihvatnom stanicom (ovdje borave djeca i maloljetnici koja se zateknu u stanju socijalne potrebe: u skitnji, bijegu od kue i iz ustanove socijalne zatite, izvrioci krivinih djela, maloljetni delinkventi protiv kojih je u toku pripremni postupak i slino, prihvat je 24 sata), - Dijagnostiko-savjetodavni centar (u dijagnostikom centru se utvruje etiologija i fenomenologija ponaanja maloljetnika, odgojni i obrazovni profil, porodine prilike, razvojne karakteristike, predlae se oblik zatite i dalji tretman), - Mjera upuivanja u odgojnu ustanovu, tj. izvrenje mjere (ovu mjeru izriu sudovi, ali da djecu u odgojnu ustanovu mogu uputiti i upuuju i centri pojaani nadzor uz dnevni boravak u ustanovi za odgajanje maloljetnika; rad na otkrivanju uenika u stanju socijalnozatitnih potreba, otkrivanju rizine kategorije uenika rizinih osnovnih i srednjih kola i produenog odgojnog individualnog i grupnog rada sa rizinim uenicima, - Osnovno obrazovanje (centar ima internu osnovnu kolu), - Struno osposobljavanje lica koje su usmjetene u ustanovu, - Postinstitucionalni tretman (treba da bude dio i zavrna faza tretmana koja poinje od momenta upuivanja u ustanovu, nastavlja se i traje do potpunog osamostaljivanja , - Smjetaj, ishrana, zdravstvena zatita, - Adekvatan prostor, objekti i oprema,

- Preventivni rad, -Dislocirani odgojni tretman (obuhvaa organizovana struna zimovanja i ljetovanje, boravak, tretman u prirodi, kao i razmjenu tienika sa radnim srodnim (vaspitnoobrazovnim) ustanovama. - Stambene zajednice kue na pola puta, su oblik odgojnog tretmana maloljetnih prestupnika koji se praktikuje za kategoriju tienika ini je institucionalni tretman pri uspjenom zavretku, ali ipak joj nije zavren i sl.

4. POSTPENALNI TRETMAN Odravanju i poboljanju odnosa zatvorenika i njegove porodice (pod uslovom da su poeljni i obostrano korisni), mora se posvetiti posebna panja. Od samog poetka izdravanja kazne treba voditi rauna o budunosti zatvorenika po njegovom putanju na slobodu. Zatvorenika za vrijeme izvrenja krivine sankcije, treba poticati da odrava i uspostavlja odnose sa licima i organizacijama izvan zavoda koji su od koristi za njega, njegovo preodgoj kao i za njegovu porodicu. Slube, vladin sektor i nevladine organizacije, koje pomau zatvorenicima koji su izdrali zatvorsku kaznu, da ponovo nau svoje mjesto u drutvo treba da djeluju centralizovano i kordinisano. Njihov zadatak je da ovim licima pribave neophodna dokumenta i isprave, obezbijede im da stignu do odreenog mjesta, stan, zaposlenje, pristojno odijelo, kao i sredstva potrebna za ivot neposredno poslije putanja na slobodu.226 Ovlaeni predstavnici tih organizacija trebalo bi da imaju pristup u zavod i kod zatvorenika. Od samog poetka izdravanja kazne od njih treba traiti miljenje o prijedlozima za preodgoj odreenog zatvorenika. Zatvorenicima treba razlitim postupcima, kursevima pruiti pomo kako bi se po otpustu iz zavoda, uspjeno vratili u drutvo, porodinu sredinu i na posao. Za one koji izdravaju due zatvorske kazne treba razvijati posebne mjere za omoguavanje postupnog povratka u drutveni ivot. Na primjer, moe se sprovesti poseban, predotpusni tretman organizovan u istoj ili drugoj odgovarajuoj ustanovi ili uslovni otpust pod nekim vidom nadzora, kombinovan sa konretnom pod rkom drutva. Zavodske uprave moraju tijesno saraivati sa socijalnim slubama koje pomau bivim zatvorenicima u njihovoj resocijalizaciji, naroito u pogledu rjeavanja porodinih problema i zaposlenja. Trebalo bi predstavnicima socijalnih slubi dozvo liti pristup zatvorenicima dok su smjeteni u ustanovi, kako bi ti predstavnici dali doprinos pripremama za otputanje, kao i programu staranja o zatvorenim licima po izlasku iz zavoda. Poslije izlaska iz KPZ zatvorenici se susreu sa razliitim problemima. Postoje razliiti vidovi organizacije pomoi licima po izlasku iz penoloke ustanove: unutranja (koja nosi savjetniku dimenziju) i spoljna pomo (iznalaenju mogunosti u pruanju materijalne pomoi i dr).

Evropska pravila o zatvaranju (izvodi), zajedno sa pojanjenima usvojena su u Strazburu od strane Komiteta ministara Evropskog savjeta, 12.februara,1987. Preporukom br.R (87). u preambuli dokumenta ukazano je da su Pravila donijeta u cilju ustanovljenja zajednikih naela u kaznenoj politici zemalja lanica Evropskog savjeta.
226

4.1. Postpenalni tretman maloljetnih lica Preodgoj maloljetnika se ne zavrava obustavom odgojne mjere, ve ukljuivanjem i prihvatom porodice i drugih inioca. Sve aktivnosti poinju dolaskom u dom (odgojno popravni zavod). Program i plan aktivnosti sa maloljetnim licem u odgojno popravnoj ustanovi poinje po prijemu maloljetnika u ustanovu. Prijem maloljetnika organizuje i brine o njemu struni radni tim koji se sastoji od socijalnog radnika, psihologa, pedagoga, ljekara, po potrebi i neuropsihijatar. Program preodgoja maloljetnika se odnosi na preodgojni rad u zavodu kao i program postpenalne zatite maloljetnika a odnosi se na: - ope postupanje - posebno postupanje - pojedinano postupanje Izrada programa individualnog postupanja prema maloljetniku od strane grupnog odgojitelja gdje uestvuju radnici prijemnog odeljenja u saradnji sa grupnim odgojiteljima. Program se realizuje za maloljetnike koji pokazuju poremeaje u ponaanju (skitnja, prosjaenje, sitne krae i nasilniko ponaanje i dr), kao i za ona maloljetna lica koja su u stanju socijalne potrebe. Postpenalni programi posebno se rade za roditelje i staraoce koji nemaju kvalitetan odnos sa svojom djecom. Neophodno je ukljuivanje predstavnika nadlenih ustanova, prvenstveno Centri za socijalni rad, sudovi za maloljetnike, i druge ustanove i institucije. 4.2. Postpenalni tretman ovisnika o drogama Ovisnicima o drogama je mnogo tee po izlasku iz zatvora nego prosjenom zatvoreniku. U nekim zemljama su osmiljeni programi pomoi populaciji ovisnika po izlasku iz zatvora. Osnovni cilj ovih programa je olakati ovom licu to laki povratak u normalan ivot i zajednicu. Ulazak u ove programe treba biti na dobrovoljnoj osnovi.227 Ukoliko se lice, koji je okonalo zatvorsku kaznu, odlui pristupiti ovom programu, dobija pratioca, koji e zajedno sa njim obavljati osnovne obaveze u administrativnim
227

Jedan od takvih programa je program sa bivim zatvorenicima iz populacije ovisn ika se zove Institucionalni i poslijepenalni tretman osuenih ovisnika , a provodi se pod vostvom profesoricom Ljiljanom Mikaj - Todorovi sa Edukacijsko rehabilitacijskog fakulteta Sveuilita u Zagrebu i saradnji sa zagrebakim Okrunim zatvorom i Centrom za prevenciju ovisnosti , te Hrvatskom udrugom za kriminologiju.

poslovima, pomoi u preovladavanju moguih kriza, uklapanja i vraanja staroj sredini ali odgovornog i drugaijeg ponaanja, pomoi u organizaciji slobodnog vremena, kvalitetno i korisno osmiljenog kao i pomoi u posrednitvu kod zapoljavanja, ureivanju odnosa sa ljudima i sl. Osnovni cilj u programu je da ovisnik ne ue ponovo u kriminalitet, a eventualno ponovno uzimanje droge se ne smatra velikim porazom, ve dijelom oporavka, a ovisnost se nastoji rjeavati postupno. Kljuni problem kod ovisnika je pitanje egzistencije, obzirom da je najvei broj u tekoj finansijskoj situaciji. 4.3. Problemi postpenalne pomoi Na alost moemo konstatovati da je postpenalna pomo jedna od na jslabijih karika sistema izvrenja krivinih sankcija na ovim prostorima. Razlozi nisu samo materijalne prirode ve i mnogi drugi razlozi, prvenstveno nezainteresovanost drutva uope za ovu, ne tako i brojano zanemarljivu, populaciju njenih graana. Svakako jedan od najvanijih razloga su predrasude prema bivim zatvorenicima i, s tim u vezi, odsustvo elje da im se pomogne. Vie je puta npr. tretirano pitanje i otvarane dileme, da li bivi zatvorenici trebaju da imaju prioritet pri zapoljavanju ili vratiti bive uposlenike, na radna mjesta koja su imali prije odlaska na izdravanju zatvorske kazne i slino. Ustanove i pojedinci treba da pomognu u posrednitvu angamana bivih zatvorenika naroito maloljetnika, gdje je potrebno pomoi u nastavku kolov anja i eventualnog radnog angamana. Suprotno, ako nikako ne doprinose ponovnom ukljuivanju zatvorenika u drutvo, mogu ugroziti dugogodinje napore preodgojnog osoblja.228 Izlaskom iz penoloke ustanove, ne treba prekidati rad i pomo zatvoreniku. Pomo, saradnju, naroito, trebaju lica koja su kao maloljetnici doli na izdravanje kazne. Nekoliko mjeseci prije zavretka trajanja zatvorske kazne, potrebno je raditi sa njima intenzivo na pripremi za izlazak iz zavoda. Saradnja je potrebna izmeu porodice i ustanove, kao i centara za socijalni rad, sudova, policije, slubi zdravstvene zatite i zapoljavanja itd. Saradnja je neophodna jer omoguava otputenom zatvoreniku da pobolja svoj materijalni poloaj, ujedno olakava njegovu adaptaciju na ivot van zatvora i pomae mu da se odvoji od izazova ponovnog kriminalnog ponaanja. Potrebno je , ukoliko lice nema sredstava za ivot, posredovati i pomoi u zapoljavanju, pronalasku adekvatnog smjetaja, obezbjeenja zdravstvene zatite, moralne i svake druge podrke. Obaveza je nadlenih organa da mu pruaju materijalnu potporu do situacije rjeavanja materijalnog statusa.
228

Ignjatovi,.:Kriminologija, Beograd, str. 396.

4.4. Bezbjedan povratak osuenika u drutvo229 Drava je obavezna da obezbijedi da se preko organa pravosua ( i svih u lancu koji brinu o kaznenoj politici, sigurnosti, izvrenju krivinih sankcija, kao i vremenu po izvrenju sankcija) brine o osiguranju bezbjednog putanja zatvorenika na slobodu, odnosno osigura bezbjedan povratak u drutvo. Postoje kvalitetni dokazi koji idu u prilog premisi da je postepeno putanje zatvorenika na slobodu najsigurnija strategija zatite drutva od injenja krivinih djela od strane istih zatvorenika. Utvreno je da je postotak bezbijednog povratka u zajednicu vii kod prestupnika prema kojima se sprovode mjere nadzora, nego kod onih koji se putaju na slobodu bez nadzora (Motiuk, 1993). Na integraciju se gleda kao na bolju pripremu zatvorenika na putanje na slobodu i pruanje vee potpore po povratku u zajednicu. Nastojanja u pravcu reintegracije trebaju na kraju biti isplativa u smislu viih stopa bezbijednog povratka u zajednicu i niih stopa povratnitva. Osnovno je prepoznati rizik koji predstavlja zatvorenik po izlasku iz zatvora. Od vanosti je obuka i temeljno razumijevanje ta znai upravljati opasnou koju prestavljaju uiniocikao i pravilna upotrijeba instrumenata, Odluke se donose uz najbolje raspoloive procedure, u skladu sa cjelokupnim ciljevima sistema. Principi upravljanja rizikom obuhvaaju ocjenu rizika, razmjenu informacija (komunikaciju), praenje aktivnosti (evaluaciju) i, ukoliko se ocijeni potrebnim, intervenciju (onesposobljavanje, uvoenje programa). Sigurnost javnosti se poveava kad se god izvri integriranje ovih aktivnosti upravljanja rizikom u svaku funkciju i nivo organizacije koja prua zatitu i kontrolu. Vjeruje se da je sveobuhvatna ocjena u fazi priprema, najbolja za sposobnost precizne ocjene rizika od povratnitva u kasnijim fazama izvrenja krivine sankcije, kada se donosi odluka o eventualnom putanju na slobodu. Postoje uspjeni modeli ocjene rizika od povratnitva zatvorenika koji su na uslovnoj slobodi, to predstavlja temelj za utvrivanje i razvoj procesa ocjene opasnosti od povratnitva. Prediktivne vrijednosti rizika dovodi do zakljuaka: - faktori krivine prolosti su vrsto povezani sa ishodom putanja na slobodu sistemskim pregledom dosijea optuenog lica (u kojem se nalaze policijski izvjetaji, transkript sudskih sasluanja i podaci o ranijem kanjavanju, vrsti,
Motiuk, Larry, generalni direktor Istraivakog odjela Kaznenopopravne slube Kanade, izvodi iz rada prezentiranog na konferencije na temu.,Novi naini analize poinitelja krivinih djela prezentiran nakonferenciji u Sarajevu:Kako poboljati sigurnost u zajednici: Istraivanje novih mogunosti u krivinoj oblast i sistemu zatvora, ,Sarajevo, 2005, str.152-167.
229

teini djela, broju i tipu rtve, stepenu sile upotrijebljene protiv rtve/rtava i stepenu fizike i psiholoke tete nanijete rtvi/rtvama, broju djela, presudama za maloljetnike), konstantna veza postoji izmeu vrste i broja kriminolokih potreba uinioca i vjerovatnoe povratnitva, kombinovana ocjena nivoa rizika i nivoa potreba moe uveliko poveati sposobnost diferencijacije sluajeva prema vjerovatnoi povratnitva (procjena se formira na osnovu podataka iz krivinog dosijea, dosijea o teini izvrenog krivinog djela i evidencije o izvrenju djela i td); procjena rizika, informacije koje se slivaju (policijske, sudske, iz slube za nadzor nad izvrenjem uslovne osude, porodice, poslodavaca), uz koritenje raznih tehnika (test, razgovor, pregled dosijea), Faktori rizika povezani sa nasilnim povratnitvom obuhvaaju: historiju nasilja, srdbu ili strah, aktivnu psihozu; zloupotrebu tetnih supstanci; sklonost prema naoruanju, krivini dosije, problemi u djetinstvu, nestabilan stil ivljenja itd.

Na dijagramu su predstavljene Osnovne komponente ocjene zatvorenika po prijemu u kaznenopopravni zavod koje se primjenjuju u Kanadi

ETVRTI DIO

1. Meunarodni instrumenti, pravila, i standardi o postupanju s osobama lienima slobode Ljudska prava su zatiena domaim zakonodavstvima i meunarodnim instrumentima. Meunarodno pravo se bavi ne samo zatitom ljudskih prava ve postavlja meunarodne standarde ponaanja drava na univerzalnom i regionalnom planu. Kroz ne tako daleku prolost na ovim naim prostorima se pribjegavalo represiji nad licima koja su se nalazila u pritvoru ili se radilo o osuenim licima u cilju dobijanja informacija koje su bile znaajne za vladajui sistem ili iznuda priznanja u policijskom rad, kanjavanja tih lica ili druge razloge. Meunarodno pravo ureuje: - osnovu liavanja slobode, - postupak u kojem se izrie mjera, - nain izvrenja mjere. Meunarodni standardi o pravima pritvorenika i zatvorenika su: - Opa deklaracija o pravima ovjeka (1945), - Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima (1948), - Minimalna pavila UN o tretmanu zatvorenika (1955), - Standardna minimalna pravila UN o postupanju sa zatvorenicima (1957), - Meunarodna konvencija o graanskim i politikim pravima (1965), - Standardna minimalna pravila Vijea Europe o postupanju sa zatvorenicima (1973), - Rezolucija o postupanju s dugoronim zatvorenicima (1976), - Skup minimalnih pravila o postupanju sa zatvorenicima, na planu humanijeg izdravanja i unifikacije kazne liavanja slobode (1956), - Kodeks ponaanja lica odgovornih za primjenu zakona (1979), - Konvencija protiv muenja i drugih svirepih, nehumanih i poniavajuih kazni i postupaka (1984), - Garancija za zatitu prava osoba nad kojima treba da bude izvrena smrtna 230 kazna (1984), - Evropska zatvorska pravila (1987), - Skup naela za zatitu svih osoba u bilo kojem obliku pritvora ili zatvora (1988), - Naelo medicinske etike koja se primjenjuju na zdravstveno osoblje, naroito ljekare, u zatiti zatvorenika i lica u pritvoru od muenja i drugih svirepih il i poniavajuih kazni ili postupaka (1990), - Temeljna naela postupanja sa zatvorenicima (1990), - Konvencija protiv torture i drugih surovih, neljudskih ili poniavajuih kazni i postupaka (1991) 2) Nacionalno zakonodavstvo: Ustav, Kazneni zakon, Zakon o izvravanju kazne zatvora, Zakon o sudovima za mlade, Zakon o zatiti osoba s duevnim smetnjama; 3) Podzakonski pravni akti:

230

Ibid, str.75

1.1. Evropska konvencija za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (EKPS) Evropska konvencija za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda je potpisana u Rimu, 04. novembra, 1950.godine od strane 13 lanica Savjeta Evrope (koliko ih je tada bilo), a stupila na snagu 03. septembra 1953.godine. Ljudska prava su univerzalna, neotuiva i jednaka a proizlaze iz uroenog dostojan stva i vrijednosti svakog ovjeka, te ih niko ne moe oduzeti ili ih se odrei. Potivanjem ljudskih prava kontrolie se i ureuje vrenje dravne vlasti nad pojedincima. Na sceni je disproporcija izmeu usvojenog i izvrenog kada su u pitanju potivanja ljudskih prava i slobode. Sutinu ovakve tvrdnje ne mijenja saznanje o postojanju brojnih meunarodnih dokumenata o ljudskim pravima donijetih od strane Organizacije ujedinjenih nacija i Evropske unije, jer njima je postignut odreeni legitimitet, ali ne i legalitet, poto on ovisi od ponaanja drava lanica. Prema tome nije problem u kvantitetu ljudskih prava, nego u njihovoj primjeni. Samim tim krug se zatvara neospornim zakljukom: u domenu ljudskih prava ne ostvaruje se pravda kao fundament, ideja i svrha prava.231 Borba za ljudska prava i slobode uope, zakonodavna aktivnost, kaznena praksa i prava zatvorenika, institucija za izvrenje krivinih sankcija, su stalno u ii interesovanja nacionalnih i nadnacionalnih institucija. Stanjem u ustanovama za izvrenje krivinih sankcija bave se razne evropske institucije, koje stanje u ustanovama ocjenjuju i pored izvesnog napretka, kao neadekvatno: Savjet Evrope, Evropski parlament, Komitet ministara, Evropski sud za ljudska prava i druga tijela. Ove institucije i tijela su donijela znaajna dokumenta, upuujui nacionalne institucije na potrebu pridravanja univerzalnih meunarodnih i evropskih standarda za poloaj i uslove izdravanja kazne, posebno kazne liavanja slobode. Pri tom su ova tijela, vezujui svoje ciljeve za ope i posebne akte koji se odnose na univerzalna ljudska prava, donela niz konkretnih dokumenata praktinog znaaja iz oblasti izvrenja krivinih sankcija.232 . Ova dokumenta imaju ugraenu doktrinu o zatiti i unapreenju prava ovjeka, a posebnim odredbama ili dokumentima regulisano je pitanje ostvarivanja ovih prava u oblasti izvrenja krivinih sankcija, koje karakterie implementacija razliitih prava i standarda koji na posredan ili neposredan nain reguliu poloaj lica lienih slobode.

231 232

Meedovi, S.: Krivinopravno ogranienje slobode, N.Pazar, 2006, str.22 U takva dokumenta spadaju: Standardna minimalna pravila o postupanju sa zatvorenicima Saveta Evrope iz 1973. godine; rezolucije i preporuke Saveta Evrope o pritvoru za vreme suenja R(80)11, o naputanju zatvora R(82)16, o zatvaranju i postupanju sa opasnim zatvorenicima R(82)17, o stranim zatvorenicima R(84)14, i evropskim pravilima o drutvenim sankcijama i merama R(82)17; Preporuka o evropskim zatvorskim pravilima Komiteta ministara Saveta Evrope R{87)3 od 12. februara 1987; te Rezolucija Evropskog parlamenta o uslovima u zatvorima u Evropskoj uniji: poboljanje i alternativne kazne A4-0369, iz 1998. godine.

Zakoni o izvrenju krivinih sankcija trebaju biti usaglaeni sa meunarodnim aktima: rezolucijama, deklaracijama, konvencijama i izjavama koje ureuju sloenu problematiku izvrenja krivinih sankcija. Ostvarivanje prava lica lienih slobode ili osporavanja tih prava upozorava na stanje, pri izvrenju krivinih sankcija, koje odraavaju situacije u kojima se navedena prava ne ostvaruju u datim standardima. Evropska konvencija( kao prvi meunarodni instrument u kojem se suverene drave bile jedinstvene),obavezuje pravno zemlje potpisnice da svakome, u okviru svoje jurisdikcije, obezbjede relativno irok korpus ljudskih prava i osnovnih sloboda, kao i da uspostave sistem koji e kontrolisati obezbjeenje potivanja obaveza koje su potpisivanjem preuzele. Naroito pozitivna uloga Evropske konvencije je u pokretanju reformi pravnih sistema u zemljama potpisnicama, bavljenjem povredama ljudskih prava ili ogranienjima prava i sloboda, uticala je na zakonsku regulativu, kako domaih zakonodavstava tako i meunarodnih instrumenata. Pozitivni rezultati Evropske konvencije je u tome to se njome tretiraju povrede ljudskih prava, ne samo na zatitu prava dravljana drava potpisnica, ve i svih drugih lica. Evropskom konvencijom su zagarantovana osnovna ljudska prava i slobode: - Pravo svakoga na ivot zatieno je zakonom, l. 2 (ovo pravo ne ukljuuje sluajeve gdje je dozvoljeno namjerno liavanje ivota presudom smrtne kazne u drava u kojima sud i danas izrie ovu kaznu, ve opisuje situacije u sluaju odbrane od nezakonitog nasilja, izvrenje zakonitog liavanja slobode ili spreavanje bijega lica zakonito lienog slobode, zakonita akcija da bi se suzbila pobuna ili ustanak, kada je dozvoljeno upotreba sile, iz koje moe proizai nenamjerno liavanje slobode, - Zabrana muenja, neovjenog i poniavajueg postupanja ili kanjavanja, l.3 (Evropska komisija je utrvrdila da svako muenje mora biti nehumano i poniavajue postupanje, ukoliko se lice grubo poniava pred drugim licima ili se navodi na djela protiv njegove volje ili savjesti, a i nehumano postupanje je poniavajue jer izaziva ozbiljnu psihiku ili fiziku patnju),233 - Zabrana ropstva i prinudnog rada, l.4 - Pravo na slobodu i linu sigurnost, l.5., kojim se to garantuje: 1) svako ima pravo na slobodu i linu sigurnost. Niko se ne smije liiti slobode, osim u sljedeim sluajevima i u postupku propisanom zakonu: 2) ako je zakonito uhapen ili pritvoren radi dovoenja nadlenoj sudbenoj vlasti , kad postoji osnovana sumnja da je poinio krivino djelo ili kad je razumno vjerovati da je to nuno radi spreavanja izvrenja krivinog djela ili bijega njegova poinjenja, 3) svako pritvoren mora se u najkraem roku izvesti pred suca, ili pred drugo zakonom odreeno tijelo sudske vlasti, i ima pravo u razumnom roku biti suen ili puten na slobodu do suenja. Putanje na slobodu moe se usloviti davanjem jamstva da e ta osoba pristupiti suenju.
233

Irska protiv Ujedinjenog Kraljevstva, Presuda od 18.01.1978., Serija A No.25; sud je razmatrao kombinovanu upotrebu pet tehnika ispitivanja koje predstavljaju nehumano i poniavajue postupanje , dijelom zbog naina na koje se njima sprjeava koritenje ula, te fiziki i psihiki povreuje linost (te tehnike su stajanje uz zid, izlaganje buci, oduzimanje sna, smanjenje hrane)

4) Svako ko je lien slobode hapenjem ili pritvaranjem ima pravo pokrenuti sudski postupak u kojem e brzo odluiti o zakonitosti njegova pritvaranja, ili o njegovom putanju na slobodu, ako je pritvaranje bilo nazakonito. - Svako ko je rtva hapenja ili pritvaranja suprotno odredbama ovog lanka ima izvrivo pravo na otetu, - I druga prava, kao u Protokolima: - Protokol 1 (Pariz, 1954) - Protokol 4 (Strazbur, 1963) - Protokol 6 (Strazbur, 1983) - Protokol 7 (Strazbur, 1984) - Protokol 12 (Rim, 2000) - Protokol 13 (Viljnus, 2002)

1.2. Evropski sud za ljudska prava Veliki broj nerijeenih sluajeva i dugotrajni procesi su ukazali na potrebu reorganizacije sistema zatite ljudskih prava, olienog u Evropskoj komisiji za ljudska prava (poela sa radom,1954.godine), i Evropskim sudom, osnovan 1959.godine). Proces je iniciran od strane Komiteta ministara, prihvatanjem Protokola broj 11 u Beu, oktobra 1993.godine i njegovim otvaranjem za potpisivanje maja 1994.godine, a stupio na snagu 01. novembra 1998. godine.lanom 19 ustanovljen je Evropski sud za ljudska prava (l.19-51), kao stalni organ kojim su zamijenjeni raniji sud i Komisija. Maja 1993. godine postignut je tzv. tokholmski kompromis, koji uvodi instituciju jedinstvenog Evropskog suda (lanom 43, stav 1, Evropske Konvencije za zatitu ljudskih prava) garantuje dvostepenost. Naime, postoji mogunost da Veliko vijee rjeava o sluajevima, o kojima je ve donijeta odluka u nekom od vijea. Veliko vijee moe da proglasi predstavku neprihvatljivom, iako su je u predhodnom postupku prihvatili i odbor i vijee, te se u pogledu donoenja odluke o prihv atljivosti predstavke moe posmatrati kao neka vrsta dvostepenosti. 234 Stalni Evropski sud radi s punim radnim vremenom. Ne postupa po anonimnim predstavkama. Podnosilac je duan prije podnoenja predstavki Sudu, da iscrpi sve unutranje pravne lijekove predviene domaim zakonodavstvom u skladu sa ope priznatim naelima meunarodnog prava. Evropski sud je pristupaniji pojedincima, nevladinim organizacijama, ili grupama lica koji smatraju da su rtve povrede prava u odnosu na raniji sud i Komisiju, koje su ustanovljene Evropskom konvencijom, jer predstavke podnose neposredno njemu. Ovo je definirano Protokolom broj 9, koji je stupio na snagu 01.10.1994.godine. Uslov je da je drava prihvatila Protokol 9, a ratifikacijom Protokola broj 11, moe se impleme ntirati i pravo pojedinca podnoenja predstavki od strane pojedinca pred Sudom, na neodreeno vrijeme i bez mogunosti stavljanja rezervi. Stupanjem u lanstvo Savjeta Evrope, drave po automatizmu su obavezne da prihvataju odluke Suda. Evropski sud nije vea instanca u odnosu na domae sudove, ve ispituje da li je prekreno neko pravo iz Konvencije za zatitu ljudskih prava, donosi pravinu odluku o naknadi za priinjenu materijalnu i nematerijalnu tetu. Odluke Suda su pravosnane i izvrne. Prema Poslovniku Suda, u izuzetnim sluajevima, mogue je pokrenuti i postupak za tumaenje ili preispitivanje presude Suda, te u roku od godinu dana po njenom izricanju traiti tumaenje presude Sekreterijata i da Vijee preispita zahtjev. Izvrenje pravosnanosti presude kontrolie Komitet ministara Savjeta Evrope. Sjedite Evropskog suda se nalazi u sjeditu Savjeta Evrope u Strazburu, ali svoje poslove moe vriti bilo gdje na teritoriji lanica SE. Slubeni jezik Suda je engleski i francuski, na kojima se obavljaju kontakti s podnosiocima ili zastupnicima predstavki.

234

Vekovi,V.: Zabrana muenja, instrumenti i mehanizmi Savjeta Evrope, Beograd, 2005, str.26

1.3.Evropska Konvencija o spreavanju muenja i neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka (EKSM) Deklaracija UN o zatiti svih lica od muenja i drugih svirepih, neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka, koja je usvojena rezolucijom Generalne skuptine UN, 1975. godine, je prvi dokument koji se bavio definiranjem muenja uope. Parlamentarna skuptina Vijea Evrope je januara 1981.godine usvojila Preporuku R 909 o Meunarodnoj konvenciji protiv muenja; Preporuku R 971, od 28. septembra 1983.godine o zatiti zatvorenika od muenja i svirepih, neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka. Konvencija protiv muenja i drugih svirepih, neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka, je usvojena od strane Generalne skuptine UN, 10.decembra 1984.godine, a stupila na snagu 26. juna 1987.godine. Evropsku Konvenciju ini pet poglavlja i Dodatak. lanom 1 Konvencije ustanovljava se Evropski komitet za spreavanje muenja i neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka iji je prvenstveno zadatak da, prilikom posjeta licima lienim slobode, ispita da li postoji krenje ljudskih prava, ukoliko postoji, pomogne u zatiti od svih oblika takvih ponaanja. lanovi Evropskog komiteta ne moraju da budu pravnici, ve lica visoko moralnih kvaliteta, eksperti iz oblasti ljudskih prava, poznaju penitercijalni sistem i imaju u svome radu iskustva sa licima lienim slobode po razliitim oblastima (sociolokim, medicinskim, psiholokim i dr). Komitet nema pravo na sudsko odluivanje. Evropski komitet daje preporuke preventivne prirode u cilju poboljanja i zatite temeljnih ljudskih prava i sloboda. Evropski komitet sam donosi odluke o posjetama odreenim ustanovama i dravama gdje se nalaze lica liena slobode, primjenjujui odreene principe u svome radu: Princip pravinosti, Princip poverljivosti u radu, Princip nepristrasnosti, Princip neovisnosti, Princip raspoloivosti i td.

Prilikom odabira drave koju e posjetiti, Evropski komitet se rukovodi i predstavkama i informacijama koje dobija u predstavkama. Evropski komitet ima nadlenost da razgovara nasamo sa licima lienim slobode, bez prisustva svjedoka i nije ogranien trajanjem posjete, prevodiocem, drugim strunjacima za koje ocijeni da su mu potrebni.

1.4. Evropski komitet za spreavanje muenja i neovjenog ili poniavajueg postupanja ili kanjavanja Izvodi i druga pravila za kaznenopopravne zavode kojim se slue u KPZ-a podrazumijevaju: - Policijski pritvor (prava osobe da o pritvaranju obavijesti tree lice po izboru, prava na usluge advokata, pravo na ljekarski pregled. Elektronsko snimanje policijskih sasluanja predstavlja dodatnu garanciju protiv zlostavljanja pritvorenika), - Zatvor (za CPT su vani uslovi liavanja slobode u nekom zatvoru; kakva klima preovladava u zatvoru; prenatrpanost i kvalitet ivota; mogunostima fizikih aktivnosti; posjete KPZ neovisne komisije, eksperata su neophodne; efikasni albeni i inpekcijski postupci, disciplinski postupci), - Obuka osoblja za sprovoenje zakona (pravilno obueno policijsko i zatvorsko osoblje, umijee meuljudske komunikacije, zasnovan o na potovanju ljudskog dostojanstva), - Zdravstvene usluge u zatvorima (pristup ljekaru, jednakost njege, pacijentov pristanak i povjerljivost, preventivna zdravstvna zatita, humanitarna pomo, profesionalna nezavisnost, profesionalna strunost), - Strani dravljani lieni slobode prema zakonima o strancima (garancije tokom liavanja slobode; rizik od zlostavljanja poslije protjerivanja iz zemlje; sredstva prinude u konteksu postupaka protjerivanja imigranata -pritvorenika), - Prisilni smjetaj u psihijatrijske ustanove (posjete, provjeriti ope kriterije za tretman i jednakost, ivotni uslovi i lijeenje pacijenta, kvali fikacije psihijatrijskog osoblja, sestara, nedostatak osoblja; sredstva za oduzimanje slobode kretanja, za obuzdavanje uznemirenih i/ili nasilnih pacijenata. Osoblje treba biti obueno za nefiziko obuzdavanje, pribjegavanje instrumentima fizikog sputavan ja, kaievi, luake koulje, rijetko su opravdane i moraju biti naloene od strane ljekara, izdvajanja u samice), - Maloljetnici lieni slobode (garancije protiv zlostavljanja maloljetnika, dodatne mjere opreznosti, ne smije biti pedagokih amara maloljetnicima loeg ponaanja; popravni domovi za maloljetnike, u cilju smanjenja opasnosti dugorone drutvene neprilagoenosti), - ene liene slobode (zapoljavanje osoblja oba pola, u pogledu zatvorske etike i njegovanja to je mogue normalnijeg ivota na mjestima liavanja slobode; odvojen smjetaj ena lienih slobode; jednak pristup aktivnostima, radu, obuci, obrazovanju, sportu, ukoliko ima beba i male djece, ostaviti mogunost da budu sa majkama , voditi rauna o zdravlju i higijeni), CPT235, sprovodi svoju preventivnu funkciju putem dvije vrste posjeta periodinih (u dravama potpisnicama Konvencije) i ad hoc (u dravama kada Komitet smatra da je potrebno u datim okolnostima).

235

CPT je ustanovljen 1987, konvencijom Savjeta Evrope sa istim nazivom, Konvencija. prema l.1. Konvencije: Ustanovljava se Evropski komitet za spreavanje muenja i neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka. Komitet putem posjeta osobama lienim slobode ispituje kako se prema njima

CPT ima iroka ovlaenja prilikom posjeta: pristup teritoriji drave u p itanju i pravo na putovanje po zemlji bez ogranienja; neogranien pristup svakom mjestu gdje se nalaze osobe liene slobode, ukljuujui i pravo kretanja unutar takvih mjesta bez ogranienja; pristup potpunim informacijama o mjestima gdje se dre osobe liene slobode. Komitet ima prava da razgovara sa osobama lienim slobode bez prisustva svjedoka. Posjete mogu vriti i izvan zatvora i policijskih stanica i obuhvaa, npr. psihijatrijske ustanove, pritvorske jedinice u kasarnama, centre za azilante, mjesta gdje maloljetna lica mogu bita liena slobode idr. Rad CPT i potpisnica se zasniva na saradnji i povjerenju.

postupa s ciljem da, ukoliko je potrebno, povea zatitu tih osoba od muenja i neovjenih ili poniavajuih kazni ili postupaka.

1.5. Standardna minimalna pravila za postupanje sa zatvorenicima Svrha ovih pravila da se postave principi i pravila dobre organizacije izvrenja kazne i prakse u postupanju sa zatvorenicima, potujui raznovrsnost pravnih, socijalnih, ekonomskih i geografskih uslova koja postoje u svijetu236. Izuzetke od ovih pravila ovlaeno je da predlae i daju ministarstva pravde, tj. sektori izvrenja krivinih sankcija u odreenoj dravi. a) U kaznene zavode moe biti primljeno lice sa punovanom ispravom kojom se nareuje zatvaranje od strane nadlenog organa, b) Ova pravila se primjenjuju nepristrasno, tj. ne smije se praviti razlika u postupanju prema zatvorenicima na osnovu neke predrasude, s obzirom na rasu, boju koe, pol, jezik, vjeru, politiko i svako drugo miljenje, na nacionalno i socijalno porijeklo, drutveni poloaj, roenje ili bilo koji drugi poloaj, uz potivanje vjerskih ubeenja i moralnih pravila grupe kojoj zatvorenik pripada, c) Potrebno je postojanje Registra za svakog zatvorenika (podaci u vezi identiteta, razlozi zatvaranja, i nadlena vlast koja je odluila o zatvaranju, dan i sat prijema i otputanja), preodgoj je osnovni cilj kazne, d) Obavezno je kategorisanje zatvorenika (odvajanje zatvorenika koji bi zbog kriminalne prolosti loe uticali na druge zatvorenike; rasporeivanje zatvorenika u grupe da bi se olakalo postupanje sa njima u pogledu njihovog ponovnog prilagoavanja u drutvu; prema razliitim grupama zatvorenika; poslije prouavanja linosti zatvorenika, prema njegovim individualnim potrebama, sposobnostima i njegovom drutvenom stanju ), e) Prostorije ili sobe koje su namijenjenje za nono osamljenje treba drati samo po jednog zatvorenika, a sve prostorije koje su namijenjene za spavanje treba da odgovaraju higijenskim zahtjevima, vodei rauna o klimi, kubaturi vazduha, minimalnoj povrini, osvjetljenju, grijanju i provjetravanju, f) Potrebno omoguiti uslove za odravanje line higijene, odgovarajue odijelo i posteljinu, ishranu, tjelesne vjebe, medicinske usluge, red i disciplinu, biblioteku, religiju, g) Potrebno je zavesti sistem povlastica prilagoen razliitim grupama zatvorenika i metodama postupanja, kako bi se zatvorenici podstakli na dobro ponaanje, razvio smisao za odgovornost, razvio interes i saradnja , h) Omoguiti uslove za rad (koji ne smije biti poniavajueg karaktera, u granicama mogunosti, koji odgovara racionalnoj selekciji, potrebama, eljama zatvorenika, adekvatno nagraen), i) izvrenje kazne zatvora treba da ima za cilj osposobljavanje za ivot na slobodi, svrha i opravdanje kazni mjere liavanja slobode jeste i zatita drutva protiv zloina. Takva svrha bie postignuta samo ako se vri jeme liavanja slobode iskoristi da prestupnik, u najveoj moguoj mjeri kad
236

Standardna minimalna pravila o postupanju sa zatvorenicima, su usvojena na Prvom kongresu UN o spreavanju kriminaliteta i postupanju sa zatvorenicima u enevi, 30. Avgusta. 1955.godine, a odobrena od Ekonomskog i socijalnog vijea UN Rezolucijom 663/XXIV/, 31.jula.1957.godine

j)

k)

l)

m)

bude osloboen bude, ne samo eljan, ve i sposoban da ivi potujui zakon, kao i da se stara o svojim potrebama, u postupku preodgoja treba primjenjivati popravne, odgojne, moralne i druge metode koje podstiu odgovornost i vode resocijalizaciji osuenika, nastojati smanjiti razlike koje postoje izmeu ivota u zatvoru i slobodnog ivota, ukoliko te razlike pokau tenju da oslabe smisao za odgovornost zatvorenika ili potivanje dostojanstva njegove linosti u toku izvravanja kazne, zatvorenki ivot treba da bude priblian uslovima ivota na slobodi, te obezbjediti postepeni povratak u drutveni ivot ili putem uslovnog otpusta pod nadzorom, nastupiti sa oprezom, koji ne treba povjeriti policiji, nego koji treba da se osloni na efikasnu drutvenu pomo, naroito je vano da zatvorska ustanova, u skladu sa mogunostima, nastoji uspostaviti saradnju sa drutvenim organima u rehabilitaciji zatvorenika, rad socijalnih radnika je znaajan u uspostavi i njegovanju odnosa zatvorenika sa porodicom, po izdranoj kazni, zatvoreniku treba pruiti pomo ukljuivanja u ivot i rad jer oslobaenjem zatvorenika ne prestaju obaveze drutva, potrebno je postojanje dravnih ili privatnih ustanova koje su sposobne da osloboenom zatvoreniku prue efikasnu pomo poslije izlaska iz zatvora, i koje e teiti da ublae predrasude u pogledu njega i da mu pomognu da se vrati drutvu, Postupanje sa zatvorenicima treba da rezultira voljom i posobnou da ive potivajui zakon i da rade i zarauju onoliko koliko im je potrebno za ivot, da imaju samopotivanje, osjeanje odgovornosti prema sebi i drugima. Potrebno je voditi rauna da dosije zatvorenika ima kvalitetne podatke o drutvenoj i kriminalnoj prolosti zatvorenika, njegovim tjelesnim i duevnim sposobnostima i mogunostima, linim sklonostima, o duini osude i o njegovim izgledima poslije otpusta, izvjetajem ljekara.237

Donoenje minimalnih pravila, dalo je pozitivne rezultate i doprinijelo humanijem odnosu prema zatvorenicima.

237

Izvodi iz :Standardna minimalna pravila o postupanju sa zatvorenicima

1.6. Evropska zatvorska pravila Komitet ministara Savjeta Evrope, 1987.godine je usvojio Evropska zatvorska pravila, u namjeri za uspostavom zajednikih principa koji se tiu politike izvrenja krivinih sankcija lanicama Vijea Evrope. Ova pravila su dopuna Standarnih minimalnih pravila o postupanju prema zatvorenicima. Promjene Evropskih zatvorskih pravila iz 1987.godine, nastale su Evropskim zatvorskim pravilima 2006.godine, koja pomau u procesu moderni zacije propisa o penolokim ustanovama, i uope rjeavanju pitanja u sektorima za izvrenje krivinih sankcija, u klasifikaciji zatvorenika, standarda i kriterija koji se odnosi na ta lica itd. Osnovni postulati Evropskih pravila su: - Preodgoj zatvorenika (u postupku preodgoja treba primjenjivati korektivne, odgojne, moralne i druge postupke ka resocijalizaciji), - Smanjenje nasilnikog kriminaliteta i konflikata (u skladu sa Evropskim zatvorskim pravilima pravilo 64, prevencija nasilnikog ponaana zatvorenika, prevencija konflikata i incidenata izmeu zatvorenika i uposlenika kaznenog zavoda je bolja od rjeavanja konflikata koji sasvim sigurno ostavljaju posljedice), - izvrenje kazne ima za cilj osposobljavanje zatvorenika za ivot na slobodi te vraanja u normalne drutvene tokove koji su prekinuti zatvorskom kaznom, - potivanje linosti i dostojanstva zatvorenika, - zatvorski reim prilagoavati uslovima na slobodi, - po izdranoj kazni osuenom treba pruiti pomo pri ukljuivanju u drutvenu zajednicu, Ciljevi Evropskih zatvorskih prvila takoe su: - ustanovljavanje minimalnih standarda za savremeno upravljanje zatvorima, - razvoj politike i stila upravljanja i rada na savremenim principima svrhe i jednakosti, - kod zatvorskog osoblja razvijati profesionalizam, - napredak ka viim standardima. Principi Evropskih zatvorskih pravila su: - zatvaranje e se vriti u materijalnim i moralnim uslovima koji e osigurati potivanje ljudskog dostojanstva, - pravila treba primjenjivati nepristrasno, - briga za zdravlje i samopotivanje zatvorenika, tj. pravo svakoga na najvie mogue standarde fizikog i psihikog zdravlja, - redovna inspekcija penolokih ustanova od strane vladinih, ali i nezavisnih tijela, koja trebaju biti u skladu sa protokolom Konvencije o spreavanju torture i drugih surovih, neljudskih i poniavajuih postupaka i kanjavanja, - zatita linih prava zatvorenika, - posebna panja treba biti posveena licima u pritvoru, u smislu davanja dodatnih garancija, - obezbjeenje sigurnosti i zatita svakog pojedinano zatvore nika, - prilikom prijema u zatvor, Evropska pravila kao i kuni red i drugi vaei propisi o pravima i obavezama u zatvoru trebaju biti data zatvoreniku na njegovom jeziku -

-zatvorene osobe trebaju biti pod kontrolom javne vlasti (odvojene od policije, vojne slube i drugih organa koja uestvuju u istragama); zatvor, prema ovim pravilima, treba biti pod kopntrolom ministarstava pravde. 1.7. Europska socijalna povelja238 Potivanje ljudskih prava, je tretirano i Evropskom socijalnom poveljom i dr., dokumentima. Ovi dokumenti sadre paket urnih preporuka vladama u oblasti siromatva, socijalne iskljuenosti, diskriminacije, te nerijeenih aspekata raseljenih i povratnika, slabosti u oblasti zatite i promocije djeijih prava, te su neophodni bri reformski p rocesi u poboljanju ekonomskih, socijalnih prava.239 Cilj Vijea Europe ostvarenje veeg jedinstva izmeu njegovih lanica radi uvanja i promicanja ideala i naela koji su njihova zajednika batina te pospjeivanja njihovog drutvenog i socijalnog napretka, naroito odranjem i daljnjim razvitkom ljudskih prava i temeljnih sloboda,smatrajui da su se Konvencijom za zatitu ljudskih prava i temeljnih sloboda, potpisanom u Rimu 4. studenoga 1950., i njenim Dodatnim protokolom, potpisanim u Parizu 20. oujka 1952.godine, drave lanice Vijea Europe saglasile u stanovnitvu da trebaju osigurati graanska i politika prava i slobode navedene u tim dokumentima, smatrajui da se uivanje socijalnih prava mora osigurati bez ikakve diskriminacije s obzirom na rasu, boju koe, pol, vjeroispovijest, politiko miljenje, nacionalnu pripadnostili socijalno porijeklo; odlune zajedniki uiniti sve napore kako bi pomou odgovarajuih institucija i djelovanja podigle ivotni standard i unaprijedile dobrobit i gradskog i seoskog stanovnitva pomou odgovarajuih institucija i aktivnosti.

238

sastavljena u Torinu 18. listopada 1961., Dodatni protokol Evropskoj socijalnoj povelji, sastavljen u Strasbourgu 5. svibnja 1988., Protokol o izmjenama Evropske socijalne povelje, sastavljen u Torinu 21. listopada 1991., i Dodatni protokol Evropskoj socijalnoj povelji kojim se uspostavlja sustav kolektivnih albi sastavljen u Strasbourg 9. novembra 1995. 239 Hammarberg Thomas, povjerenik za ljudska prava Vijea Evrope, povodom izglasavanja r ezolucije Parlamentarne skuptine Vijea Evrope o BiH (intervju, Veernji list, 29.10.2008).

ZAKLJUCI Humani odnosi izmeu ljudi su neophodni, uz obavezu potivanja ljudskih prava i sloboda od strane drave, kao i obezbjeivanje mehanizama za zatitu prava svi h graana podjednako. Obaveza svake ponaosob drave je da obezbjedi potivanje ljudskih prava i sloboda graanima koji se nalaze na slobodi, ali i licima koja su liena slobode i nalaze se na izdravanju kazne u ustanovama za izvrenje mjera i krivinih sankcija. Obaveza drava je da zakonsku regulativu i praksu prilagodi standardima koji su odreeni Evropskom konvencijom za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda. Ustanovljavanjem Evropskog komiteta, od strane Savjeta Evrope, napravljen je izuzetan pomak u potivanju ljudskih prava i sloboda lica koja su liena slobode, s ciljem pomoi i zatite od eventualnog muenja i spreavanja torture nad tim licima. Pozitivne rezultate u ocjeni primjene meunarodnih instrumenata za potivanje ljudskih prava i sloboda je data osnivanjem Evropskog suda za ljudska prava. Potivanje ljudskih prava i sloboda ovjeka preispituje se presudama Evropskog suda u Strazburu kao supranacionalne ustanove, a ije odluke moraju biti ispotovane i koje se trebaju sprovesti u praksi. Sve lanice Vijea Evrope, prijemom u lanstvo, obavezne da usklade zakonske osnove domaeg zakonodavstva sa meunarodnim instrumentima za zatitu ljudskih prava i sloboda. Osnovna funkcija i uloga penolokih ustanova jeste resocijalizacija, tj. osposobljavanje lica koje je bilo subjekt kriminalnog ponaanja da se, nakon izdrane kazne, vrati u normalne drutvene tokove. Stanje u penolokim ustanovama kako smo nekoliko puta naveli, nije na zadovoljavajuem nivou, naalost u nekim ustanovama nije ni blizu zadovoljavajueg. Obaveza drave je da u zavodima za izvenje kazne zatvora za ene, posebno vodi rauna o osuenicama - trudnicama i enama koje imaju djecu. Potrebno je obezbjediti uslove za zdravo roditeljstvo, kao i uslovan smjetaj majki sa malom djecom. Potrebno je u penolokim ustanovama poveati i zakonski regulisati broj ena uposlenica. Takoe, penoloke ustanove trebaju obezbjediti uslove za izdravanje kazne za maloljetna lica. Potrebno je proiriti obaveze uprave zavoda za izvrenje krivinih sankcija, da prijave zatvorenike kod koritenja pogodnosti, nadlenim policijskim upravama (ne samo prvi put kada koriste pogodnosti), posebno kada se radi o povratnicima i odreenim krivinim djelima, koji mogu izazvati uznemirenje graana koji ive na tom podruju. Veliki broj pritvorenika i zatvorenika, bijegom pokuava da izbjegne procesuiranje i izdravanje kazne, to nerijetko i uspijeva, deava se zastara i itd. Ono to zabrinjava je injenica da zakon nije na adekvatan nain rijeio obavezu osuenog lice po odluci nadlenog suda da preda putne i line isprave prije dolaska na izdravanje zatvorske kazne. U praksi sud vrlo rijetko donosi ovakve odluke, pa osuenici nesmetano mogu u toku bijega prijei dravnu granicu. Potrebno je da uprava Odjeljenja za zadravajnje pri policijskim stanicama i osoblje u pritvorskim jedinicama radi na poboljanju odnosa izmeu lica koja su zadrana i pritvorenim licima.

Postupak komunikacije izmeu zadranih lica, pritvorenika, zatvorenika i slubenih lica treba biti transparentan. Potrebno je educirati uposlenike o domaem i meunarodnim instrumentima iz oblasti izvrenja krivinih sankcija, potivanja ljudskih prava i sloboda, KZ, ZKP i dr. Treba raditi na smanjenju broja zatvorenika, po jedan zatvorenik treba biti u jednoj eliji, gde e se obezbediti maksimalna sigurnost za sve, prevenirati i sprijeiti nasilje koje se deava izmeu samih zatvorenika, gde jaki i moni maltretiraju nemone. Zbog smanjenja procenta nasilja u penolokim ustanovama, meu zatvorenicima, potrebno je vriti odvajanje, premjetanje, razmjetanje zatvorenika i sl., (naroito za odreena krivina djela, npr. seksualni delikti). Individualnim sistemom e biti zatien i fiziki i psihiki integritet svakog zatvorenika. Tim prije to e oni moi preko dana da se drue, da obavljaju neke sportske i radne aktivnosti. U tom pravcu bi trebala da se kree i reforma zatvorskog sistema. Potrebno je obezbijediti, kako zatitu pojedinano svakog zatvorenika, tako i sprijeiti mogunost izbijanja pobuna, ekscesa i incidentnih situacija. Da bi uspjeli u procesu resocijalizacije i rehabilitacije lica koja se nau u penolokim ustanovama, neophodno je poboljanje osnovnih ivotnih uslova to je nuna pretpostavka za kvalitetno djelovanje slubi penolokih ustanova. Zbog prenatrpanosti zatvora, neophodno je izgraivati nove, funkcionalne zatvore koji bi zadovoljili sve standarde.Takoe je neophodno da velike spavaonice, u kojima najee spavaju zatvorenici, budu promijenjene u manje (tipa 2 do 4 lica). Potrebno je osnivanje Povjerenike slube i stvaranje uslova za njihov neovisan rad. Potrebno je stvaranje materijalnih uslova za punu primjenu alternativnih sankcija i senzibilizacija javnog mnijenja. Bez obzira na sloenost odnosa drava u naem okruenju, naa obaveza je da u potpunosti implementiramo meunarodne instrumente za spjeavanje muenja, torture, nepotivanja svih prava pritvorenika i zatvorenika.

STANJE PENOLOKOG SISTEMA U SRBIJI DANAS Krivinu sankciju uiniocu krivinog djela moe svojom odlukom izrei samo nadleni sud u postupku koji je pokrenut i sproveden prema Krivinom zakoniku (l.2),240Zakonu o krivinom postupku241, Zakonu o izvrenju krivinih sankcija RS242 i drugim relevantnim zakonima za ovu oblast. Izvrenju sankcije se pristupa kad odluka kojom je sankcija izreena postane pravnosnana i kad za izvrenje s ankcije nema zakonskih smetnji.Izuzetno, moe se otpoeti i prije nego to je postala pravnosnana odluka kojom je ona izreena.243 1.Uprava za izvrenje zavodskih sankcija u Republici Srbiji Uprava za izvrenje zavodskih sankcija je organ u sastavu Ministarstva pravde Republike Srbije koji organizuje, sprovodi i nadzire izvrenje kazne zatvora, maloljetnikog zatvora, kazne rada u javnom interesu, uslovne osude sa zatitnim nadzorom, mjere bezbjednosti obaveznog psihijatrijskog lijeenja i uvanja u zdravstvenoj ustanovi, obaveznog lijeenja, alkoholiara i narkomana, kao i vaspitne mjere upuivanja u vaspitno popravni dom. 244 Vrste zavoda: 1)kazneno-popravni zavod i okruni zatvor - za izvrenje kazne zatvora; 2)kazneno-popravni zavod za ene - za izvrenje kazne zatvora i maloljetnikog zatvora izreene enama; 3)kazneno-popravni zavod za maloljetnike - za izvrenje kazne maloljetnikog zatvora; 4)Specijalna zatvorska bolnica - za lijeenje osuenih i pritvorenih lica, za izvrenje mjera bezbjednosti obaveznog psihijatrijskog lijeenja i uvanja u zdravstvenoj ustanovi, obaveznog lijeenja alkoholiara i obaveznog lijeenja narkomana; 5)vaspitno-popravni dom - za izvrenje vaspitne mjere upuivanja u vaspitno-popravni dom; 6)Centar za obuku zaposlenih u Upravi za izvrenje zavodskih sankcija.
245

Prema stepenu obezbjeenja i nainu postupanja sa osuenima: zavodi mogu biti otvorenog, poluotvorenog, zatvorenog i zatvorenog tipa sa posebnim obezbjeenjem. U zavodima otvorenog tipa ne postoje prepreke za bjekstvo.
Krivini zakonik Republike Srbije (Slubeni glasnik RS, br.85/05, br.107/05; Zakon o izmjenama i dopunama krivinog zakonika br.72/09) 241 Zakonik o krivinom postupku RS (Slubeni glasnik RS, br.85/05, br.115/05, 46/06, 49/07, i 29.05.2009. 242 Zakon o izvrenju krivinih sankcija RS, Slubeni glasnik, br.85/05 , stupio na snagu 1.januara 2006.godine 243 ibid, l.4 244 Slubena stranica Ministarstva pravde Republik e Srbije, pristup, 15.12.2009.godine 245 Zakon o izvrenju krivinih sankcija RS, 85/05, l.13
240

U zavodima poluotvorenog tipa sluba za obezb jeenje predstavlja osnovnu prepreku za bjekstvo. U zavodima zatvorenog tipa, pored slube za obezbjeenje postoje i druge prepreke za sprjeavanje bjekstva. U zavodima zatvorenog tipa sa posebnim obezbjeenjem postoje posebne prepreke za sprjeavanje bjekstva i posebna panja se posveuje postupanju sa osuenima. Kazneno-popravni zavod za ene, okruni zatvor i vaspitno-popravni dom su poluotvorenog tipa. Specijalna zatvorska bolnica i kazneno-popravni zavod za maloljetnike su zatvorenog tipa. Samo kazneno-popravni zavod moe biti zavod zatvorenog tipa sa posebnim obezbjeenjem.246 U zavodima mogu postojati otvorena, poluotvorena i zatvorena odeljenja . U zavodima mogu postojati sljedee slube: 1)sluba za prevaspitavanje; 2)sluba za obezbjeenje; 3)sluba za obuku i upoljavanje; 4)sluba za zdravstvenu zatitu; 5)sluba za ope poslove. Zavodske sankcije u Republici Srbiji, bez Kosova i Metohije, izvravaju se u 28 ustanova i to u: - 8 kazneno popravnih zavoda u : Poarevcu, Sremskoj Mitrovici, Niu, Valjevu, upriji, apcu, Somboru i Padinskoj Skeli; - Kazneno Popravnom zavodu za ene u Poarevcu; - Vaspitno popravnom domu u Kruevcu; - Specijalnoj zatvorskoj bolnici u Beogradu; - 17 okrunih zatvora u : Beogradu, Novom Sadu, Leskovcu, aku, Zrenjaninu, Panevu, Subotici, Vranju, Kragujevcu, Kraljevu, Kruevcu, Prokuplju, Uicu, Zajearu, Novom Pazaru, Negotinu i Smederevu. Kazneno - popravni zavodi u Republici Srbiji: KPZ Otvorenog tipa Kazneno- popravni zavod u beogradu /Padinska skela Kazneno popravni zavod u Somboru Kazneno - popravni zavod u upriji Kazneno popravni zavod u apcu KPZ Zatvorenog tipa Kazneno popravni zavod u Sremskoj Mitrovici Kazneno popravni zavod u Niu KPZ Strogo zatvorenog tipa Kazneno popravni zavod u Poarevcu/Zabeli

U ustanovama za izvrenje zavodskih sankcija u prosjeku se nalazi oko 9.500 lica lienih slobode (podaci za februar 2008.godine) i to: 6 100 osuenih, 2 150 pritvorenih,
246

ibid, l.14,15 i 16

450 na mjeri obaveznog lijeenja, 300 kanjenih u prekrajnom postupku, 170 na izvrenju mjere upuivanja u Vaspitno - popravni dom, 50 pritvorenih maloljetnika, i 200 osuenih i 80 pritvorenih ena. U Upravi za izvrenje zavodskih sankcija zaposleno je oko 3.800 lica od kojih 2.100 radi u slubi za obezbjeenje, 270 u slubu za tretman, 700 u slubi za obuku i upoljavanje, 210 u slubu za zdravstvenu zatitu i 520 u slubu za ope poslove. 1.1. Izvrenje kazne zatvora u Republici Srbiji
Postupak izvrenja kazne zatvora u Srbiji ureen je Zakonima iz ove oblasti, a koje smo ve naveli.

Osueni kojem je izreena kazna zatvora ije trajanje ili ostatak trajanja poslije uraunatog pritvora i drugog lienja slobode u vezi s krivinim d jelom ne prelazi jednu godinu, rasporeuje se, po pravilu, u okruni zatvor. Osueni kojem je izreena kazna zatvora ije trajanje prelazi jednu godinu po pravilu se rasporeuje u kazneno-popravni zavod. Osuena ena se rasporeuje u kazneno-popravni zavod za ene.247 Osueni koji je uinio krivino delo iz nehata i lice koje je prvi put osueno na kaznu zatvora do jedne ili, izuzetno, do tri godine, rasporeuje se u zavo d otvorenog ili poluotvorenog tipa. Ostali osueni rasporeuju se u kazneno-popravne zavode zatvorenog tipa.248 Zavod obavetava nadleni sud da li se osueni javio na izdravanje kazne zatvora. Poetak izvrenja kazne rauna se od dana kada se osueni jav io u zavod na izdravanje kazne.249 Ako se osueni koji je uredno pozvan radi izvrenja kazne zatvora ne javi u zavod, sud nareuje njegovo dovoenje, a ako se osueni krije ili je u bekstvu, sud nareuje izdavanje poternice. Tada se poetak izvrenja kazne zatvora rauna od dana kada je osueni lien slobode. 250 Izvrenje kazne zatvora moe se odloiti: 1)ako je osueni obolio od teke akutne bolesti - dok bolest traje; 2)ako je osuena ena navrila esti mjesec trudnoe ili ima dijete mlae od jedne godine - najdue do navrene tree godine ivota djeteta; 3)zbog smrti ili teke bolesti branog druga, d jeteta, usvojenika, roditelja ili usvojioca osuenog - najdue tri mjeseca od dana odlaganja; 4)ako je supruga osuenog na tri mjeseca pred poroajem ili je od njenog poroaja proteklo manje od est mjeseci, a nema drugih lanova domainstva koji bi joj pomogli najdue est mjeseci od dana odlaganja;

Ibid, l.38 Ibid, l.39 249 Ibid, l.49 250 Ibid, l.46
247 248

5)ako su zajedno sa osuenim na izdravanje kazne pozvani njegov brani drug ili drugi lan zajednikog domainstva ili je neko od njih ve u zatvoru - najdue est mjeseci od dana odlaganja; 6)ako je osuenom odlaganje potrebno zbog neodlonih poljskih ili sezonskih radova ili radova izazvanih kakvim udesom, a u porodici osuenog nema potrebne radne snage najdue tri mjeseca od dana odlaganja; 7)ako je osueni obavezan da zavri zapoeti posao usl jed ijeg neizvrenja moe nastati znatna teta - najdue tri mjeseca od dana odlaganja; 8)ako je osuenom odlaganje potrebno zbog zavretka kolovanja - najdue est mjeseci od dana odlaganja; 9)ako je osuenom odlaganje potrebno za polaganje ve prijavljenog ispita - najdue dva mjeseca od dana odlaganja. Danom odlaganja izvrenja kazne zatvora smatra se dan kada je don ijeto rjeenje o odlaganju. 251 Osuena ena koja ima dijete moe zadrati dijete do navrene prve godine ivota, poslije ega roditelji djeteta sporazumno odluuju da li e dijete povjeriti na uvanje ocu, ostalim srodnicima ili drugim licima. Kad se roditelji ne sporazumiju ili je njihov sporazum na tetu djeteta, o povjeravanju djeteta odluuje sud nadlean prema prebivalitu, odnosno boravitu majke u vr ijeme osude.252 Osuena ena koja ima dijete ima pravo na pomo strunog osoblja zavoda. U odsustvu neposredne majine brige, djetetu se omoguuje smjetaj u posebnu prostoriju zavoda i struna njega, koje odgovaraju standardu djeijih jasli. Podatak da je dijete roeno u zavodu ne smije biti naveden u izvodu iz matine knjige roenih i drugim javnim ispravama.253 Zakon o izvrenju kazne zatvora za krivina djela organizovanog kriminala ,254u smislu Zakona o organizaciji i nadlenosti dravnih organa u suzbijanju organizovanog kriminala, u postupku izvrenja kazne, poloaja osuenih i nadzor nad izvrenjem kazne zatvora. Kazna se izvrava u Posebn im odjeljenjima, u KPZ zatvorenog tipa sa posebnim obezbjeenjem. Uposlenici u ovom odjeljenju su posebno obueni i upueni u rad odjeljenja. Na izdravanje kazne zatvora u Posebno odjeljenje upuuje se punoljetno lice mukog pola koje je pravosnano osue no, a nalazilo se u pritvoru do pravosnanosti te presude , odnosno ako se utvrdi da postoje okolnosti koje ukazuju na opasnost da e osueni (l.14): preko osuenog ili drugog lica nastaviti da usmjerava kriminalnu djelatnost organizovane kriminalne grupe; preko osuenog ili drugog lica uspostaviti saradnju sa drugom organizovanom kriminalnom grupom radi nastavka kriminalne djelatnosti; preko osuenog ili drugog lica organizovati sukobe sa drugom organizovanom kriminalnom grupom; preko drugog lica ugroziti sigurnost sudije, javnog tuioca, ili drugog uesnika u krivinom postupku koji je u toku ili je pravosnano
Ibid.l.48 Ibid, l.106 253 Ibid,l.107 254 Zakon o izvrenju kazne zatvora za krivina djela organizovanog kriminala, 2009.godine
251 252

okonan, ili drugog slubenog lica koje je postupalo u pretkrivinom postupku ili u postupku izvrenja kazne; navoditi drugo lice na izvrenje krivinih djela. Lica koja su osuena i nalaze se u KPZ-a na izvenje krivinih sankcija ostvaruju svoja prava, tako i u Posebnom odjeljenju (l.28): - Pravo na smjetaj - Pravo na ishranu - Pravo na odjeu, rublje i obuu - Pravo na lijeenje i zdravstvenu zatitu - Pravo na rad - Pravo na slobodno vrijeme - Pravo na obavjetavanje i dopisivanje - Pravo na ostvarivanje vjerskih prava - Pravo na telefonski razgovor - Pravo na posjete bliskih srodnika i drugih lica - Pravo na prijem paketa i novanih poiljki - Pravo na pravnu pomo - Pravo na pritubu i albu i sudsku zatitu - Osuenom koji se posebno dobro vlada i zalae na radu upravnik zavoda moe dodeliti sledea posebna prava: 1)proireno pravo na prijem paketa; 2)proireno pravo na prijem poseta; 3)pravo na prijem posjeta bez nadzora u prostorijama za posjete; 4)pravo na prijem posjeta u posebnim prostorijama, bez prisustva ostalih osuenih; 5)pravo na prijem posjeta izvan zavoda; 6)pravo na pogodniji smjetaj; 7)pravo na slobodan izlazak u grad; 8)pravo na posjetu porodici i srodnicima o vikendu i praznicima; 9)pravo na nagradno odsustvo iz zavoda do sedam dana u toku godine; 10)pravo na vanredno odsustvo iz zavoda do sedam dana; 11)pravo na korienje godinjeg odmora izvan zavoda. Proireno pravo na prijem posjeta podrazumijeva i proirenje kruga lica koja mogu posjetiti osuenog (dalji srodnici, prijatelji i drugi). Ukoliko je punoletnim licima izreena mjera bezbjednosti obaveznog psihijatrijskog lijeenja i uvanja u zdravstvenoj ustanovi, obaveza lijeenja alkoholiara i narkomana, kazna se izvrava u Specijalnoj zatvorskoj bolnici, u prostorijama pod nadzorom. Prema osuenom se mogu primjeniti mjere prinude samo kada je neophodno da se sprijei (l.45): - Bjekstvo osuenog - Fiziki napad, odnosno nanoenje povreda drugom licu

Samopovreivanje materijalne tete Prouzrokovanje materijalne tete Aktivan i pasivan otpor osuenog

Radi odravanja reda i bezbjednosti u zavodu primjenjuju se mjere prinude, vodei rauna da se koristi ona mjera koja najmanje ugroava i vot i zdravlje lica prema kome se primjenjuje, kojom se uspjeno savlauje otpor, a srazmjerna je opasnosti koja preti. Lice prema kojem se ima namjera primjeniti mjera prinude se usmeno i jasno upozorava, osim u sluajevima kada se radi o istovremenom i li neposredno predstojeem protupravnom napadu. Vrste mjere prinude (l.46) Mjere prinude su: - upotreba fizike snage - vezivanje - izdvajanje - upotreba gumene palice - upotreba mrkova sa vodom - upotreba hemijskih sredstava - upotreba elektromagnetnih nesmrtonosnih sredstava - upotreba akustiko - optikih nesmrtonosnih sredstava - upotreba kinetehnikih nesmrtonosnih sredstava - upotreba vatrenonog oruja Prema licu osuenom za koje postoji opasnost od bjekstva, nasilnikog ponaanja, samopovreivanja i drugo, izuzetno se primjenjuju posebne mjere. Posebne mjere se obustavljaju kada razlozi za njihovu prestanu. Posebne mjere (l.49) su: - Oduzimanje i privremeno zadravanje stvari ije je dranje dozvoljeno - Smjetaj u posebno osiguranu prostoriju bez opasnih stvari - Usamljenje - Testiranje na zarazne bolesti ili psihoaktivne supstance U zavodima se trebaju potivati pravila ponaanja. Disciplinski prestupi su tee i lake povrede pravila reda i bezbjednosti, kao i povrede drugih pravila ponaanja osuenog utvrenih ovim zakonom i aktom o kunom redu zavoda. Tei disciplinski prestupi su: 1) bjekstvo ili pokuaj bjekstva iz zavoda; 2) 3) 4) 5) 6) podstrekavanje na pobunu ili bjekstvo; pripremanje pobune ili bjekstva; neovlaeno naputanje zavoda; nasilje prema drugom licu; pravljenje, posjedovanje ili korienje opasne stvari;

7) izrada ili unoenje u zavod sredstva podobnog za napad, b jekstvo ili vrenje krivinog djela;

8) sprjeavanje pristupa u bilo koji dio zavoda slubenom licu ili licu koje se ovlaeno nalazi u zavodu, odnosno ulazi u njega; 9) ugroavanje, oteenje ili unitenje imovine veeg obima; 10) odbijanje izvrenja zakonitog naloga ovlaenog lica usl jed ega je nastupila ili mogla nastupiti tea tetna posljedica; 11) 12) 13) 14) namjerno ili grubom nepanjom ugroavanje tueg zdravlja; proizvodnja, posjedovanje ili korienje opojnog ili psihoaktivnog sredstva; grubo zanemarivanje line higijene; bavljenje igrama na sreu;

15) namjerno ugroavanje svog zdravlja radi onesposobljavanja za izvrenje obaveze; 16) 17) otpor zdravstvenom pregledu ili mjerama za sprjeavanje opasnosti od zaraze; podstrekivanje lica lienog slobode na tei disciplinski prestup;

18) zanemarivanje radne obaveze koje je izazvalo ili je moglo izazavati teu tetnu posljedicu; 19) obuavanje sebe ili drugog o nainu izvrenja krivinog d jela na osnovu linog ili tueg iskustva; 20) 21) tea zloupotreba dobijenih posebnih prava iz lana 115. stav 1. ovog zakona; ponavljanje lakih disciplinskih prestupa.

Za uinjene disciplinske prestupe izriu se disciplinske mjere. Disciplinske mjere su: 1) ukor; 2) ogranienje ili zabrana primanja paketa do tri mjeseca; 3) oduzimanje dodijeljenih posebnih prava iz lana 115. stav 1. ovog zakona; 4) ogranienje ili zabrana raspolaganja novcem u zavo du do tri mjeseca; 5) upuivanje u samicu u slobodno vrijeme ili tokom cijelog dana i noi. Mjera upuivanja u samicu i ogranienje ili zabrana raspolaganja novcem u zavodu moe se izrei samo za tee disciplinske prestupe. Disciplinska mera upuivanja u samicu izrie se izuzetno, samo za tee disciplinske prestupe i ne moe trajati due od 15 dana.255 Nadzor nad izvrenjem kazne vri ovlaena lica Uprave i komisija Narodne skuptine; predsjednik suda ili ovlaeni sudija.

255

Zakon o izvrenju krivinih sankcija RS (Slubeni glasnik RS, br. 85/05), l.144,145,150,152

1.2.Kljuni problem u funkcionisanju uprava za izvrenje krivinih sankcija u Republici Srbiji U funkcionisanu sistema izvrenja zavodskih sankcija mogu se izdvojiti sljedei dominantni problem: 1.Prenaseljenost zavoda U period do 2003.godine broj lica lienih slobode u Republici Srbiji k retao se u ustaljenom okviru izmeu 5 000 i 6 000. U period od 2003. Do 2007.godine godinja stopa rasta broja lica lienih slobode iznosila je preko 10% da bi u 2007.godini dostigla ak 17%. Trend poveanja broja lica nastavlja se i u 2008.godini. Ukupno poveanje u posljednih pet godina iznosi 60%. Realni kapacitet za smjetaj lica lienih slobode u Republici Srbiji iznosi oko 6.000. Ukoliko bi se primjenile norme preporuene Evropskim zatvorskim pravilima bilo bi mjesta za samo 4.500 lica lienih slobode. Znaajnijeg poveanja kapaciteta za smjetaj lica lienih slobode nije bilo, a u veem broju ustanova pristupilo se adaptaciji postojeih kapaciteta i izgradnji manjih objekata specijalizovane namjene. Manji stepen optereenosti zavoda iz iskustava drugih zemalja moe imati su mjere upozorenja (uslovna osuda i sudska opomena, o kojima smo u predhodnom poglavlju govorili), prema uiniocima lakih krivinih djela, te se dijelom smanjiti broj u zavodima. Za izricanje uslovne osude, potrebno je ispunjenje odreenih uslova.256 U cilju kvalitetnijeg rada u ustanovama za izvrenje, Uprava za izvrenje zavodskih sankcija je preko ovlaenih lica Odjeljenja za nadzor u skladu sa odredbama zakona o izvrenju krivinih sankcija obavljala nadzor rada ustanova za izvren je. Nadzorom i kontrolom ustanova Uprave za izvrenje zavodskih sankcija u toku 2008.godine obuvaena je primjena propisa i struni rad slube za obezbjeenje, kao i radon angaovanje rukovodilaca slube i neposrednih izvrilaca na radnim mjestima. 257 Kontrola rada KPZ-a i Okrunih zatvora vrena je na osnovu na osnovu jedinstvenog upitnika i kontrolne liste; pregleda dokumenata kojim se vri organizacija, planiranje i sprovoenje mjera i aktivnosti propisanih zakonom o izvrenju krivinih sankcija, Pravilnicima i Upustvima; uvida u evidencije koje su propisane Upustvom o vrstama i nainu voenja evidencija u ustanovama za izvrenje krivinih sankcija; razgovora sa uposlenicima, starjeinama i naelnicima slubi i upravnicima; uvida u stanje prostorija u kojima borave osueni i pritvoreni, objekata osuenikog standarda i upoljavanja; uvida u stanje opremljenosti tehnikim sredstvima obezbjeenja; uvida u organizaciju i realizaciju bezbjedonosnih procedura u redovnim i vanrednim prilikama; uvidom u organizaciju i rad slubi u ustanovama; uvidom u dokumenta i procedure izvjetavanja o redovnim i vanrednim dogaajima; uvidom u stanje naoruanja, municije, specijalne opreme i tehnikih sredstava obezbjeenja; uvidom u organizaciju i sprovoenje mjera PPZ.

256

Krivini zakonik Republike Srbije (Slubeni glasnik RS, br.85/05, Zakon o izmjenama i dopunama krivinog zakonika, br.72/09), l.66. 257 Godinji izvjetaj Uprave za izvrenje zavodskih sankcija, Ministarstvo pravde Republike Srbije, pristup sajtu, 20.10.2009.

1.3.Zatita prava lica lienih slobode u penolokim ustanovama u Republici Srbiji Po prestanku dravne zajednice Srbije i Crne Gore, Republika Srbija je stekla ne samo pravo lanstva u meunarodnim organizacijama (pa i u Savjetu Evrope), ve i obavezu potivanja akata meunarodnog prava. Ovo se odnosi na potivanje Konvencije o zatiti ljudskih prava i sloboda, a to je novim Ustavom Republike Srbije, utvreno (l.16 i 18., Ustava Republike Srbije), u kojem stoji: da su opeprihvaena pravila meunarodnog prava i potvreni meunarodni ugovori sastavni dio jedinstvenog pravnog poretka Republike Srbije; da se opeprihvaena pravila meunarodnog prava i potvreni ugovori neposredno primjenjuju , te da potvreni meunarodni ugovori moraju biti u skladu s Ustavom. Neposredno se primjenjuju manjinska prava zajamena opeprihvaenim pravilima meunarodnog prava, potvrenim meunarodnim ugovorima i zakonima, u cilju potivanja ljudskih prava i sloboda, unapreenja vrijednosti uope demokratskog drutva. Odredbe novoga Ustava Republike Srbije, proklamuju primat Konvencije (i drugih meunarodnih ugovora) i njenu primjenu. Novi Ustav Republike Srbije, uz Evropska zatvorska pravila, meunarodne standard su bili okvir za zakonska rjeenja, novoga Zakona o izvrenju krivinih sankcija, a uz pomo preporuka Savjeta Evrope, Komiteta za spjeavanje muenja i neovjenog i poniavajueg postupanja ili kanjavanja, sudske prakse Evropskog suda za ljudska prava idr. Evropska komisija je objavila izvjetaj za 2008. godinu, u kome je naznaeno da se reforma zatvorskog sistema nastavlja na osnovu utvrenih prioriteta, da je primjeeno da zatvorska uprava profesionalnije reaguje na albe osuenika, te da je Odjeljenje za zatitu prava lica lienih slobode uspostavilo mnog o efektivniji sistem postupanja u vezi sa albama zatvorenika; radi se na razmjeni iskustava sa stranim ekspertima, posjete zavoda sa razvijeni sistemima izvrenja krivinih sankcija (kotska), u saradnji sa OEBS-om u cilju poboljanja zdravstvene zatite u zavodima organizovala edukaciju zdravstvenog osoblja, pruila je znaajnu ekspertnu i materijalnu podrku Upravi. Najznaajnije zajednike aktivnosti odvijale su se na polju izmjene postojeih ili razrade nacrta novih zakonskih ili podzakonskih akata u oblasti izvrenja krivinih sankcija u cilju njihovog usklaivanja sa relevantnim evropskim standardima. U skladu sa stratekim ciljevima definisanim strategijom za implementaciju alternativnih sankcija, Zakonom o izvrenju krivinih sankcija i misija Probacionih slubi drugih zemalja, Misija OEBS i Uprava, sainili su Radnu grupu koja je izradila document pod nazivom: Uloga Povjerenike slube u sistemu izvrenja krivinih sankcija, koji je usvojen kao direktiva kojom se blie odreuje nain rada, postupanja povjerenika nadlenih za izvrenje rada u javnom interesu i uslovne osude sa zatitnim nadzorom. Ovaj dokument i Pravilnik o izvrenju kazne rada u javnom interesu i uslovne osude sa zatitnim nadzorom i ZIKS, je tampan uz pomo Misije OEBS-a. U cilju podrke reformi zatvorskog sistema u Republici Srbiji, Savjet Evrope je saraivao sa Upravom za izvrenje zavodskih sankcija u aktivnostima koje su imale za cilj da

poboljaju nivo znanja o relevantnim evropskim standardima, unaprijede sistem izvrenja za maloljetnike, unaprijede sistem pritubi zatvorenika i nadzora nad zatvorima i pomognu Upravi u uvoenju alternativnih sankcija. Za Nacionalni program integracije Republike Srbije u Evropsku Uniju, uraen je i prilog iz djelokruga rada Uprave koji e predstavljati osnov za dalje sprovoenje reforme sistema i usklaivanje sa evropskim standardima iz ove oblasti ; dopunjen je Izvjetaj koji se odnosi na sprovedbu Konvencije protiv muenja i drugih svirepih, nehumanih i poniavajuih kazni i postupaka, koji je u novembru 2008.godine, predstavljen Komitetu UN-a u enevi; izraen je i Prilog o ostvarivanju i zatiti prava lica lienih slobode za Izvjetaj o sprovoenju Meunarodnog pakta o graanskim i politikim pravima, kao i pregled uspostavljenih garancija za prevenciju torture u kazneno popravnim ustanovama. Zavod je duan da prije otputanja osuenog sa izvrenja kazne zatvora, u okviru programa postupanja, utvrdi program pruanja pomoi nakon otputanja. U ostvarivanju pruanja pomoi sarauje sa organizacionom jedinicom u sastavu Uprave nadlenom za tretman i alternativne sankcije, organom starateljstva nadlenom prema mjestu posljednjeg prebivalita, odnosno ukoliko osueni nije imao prebivalite, prema mjestu posljednjeg boravitva osuenog prije upuivanja na izvrenje kazne zatvora, policijom ili odgovarajuom organizacijom ili udruenjem. Zavod je duan da prije otputanja osuenog o tome obavijesti policiju u mjestu prebivalitva, odnosno boravitva, kao i sud koji je izrekao kaznu zatvora.258

Zakon o izmjenama i dopunama zakona o izvrenju krivinih sankcija (Slubeni glasnik RS, 72/09), l.174
258

LITERATURA Ajdukovi,M.,Ajdukovi,D.: Alternativne sankcije: putevi smanjenja zatvorske populacije, Penoloke teme, br.1-4, Zagreb,1991. Alempijevi,.:Meunarodni dokumenti, medicinski aspekti i tortura (D.Milenkovi, priredio), Beograd , 2001. Alpern, Lj.: Posredovanje u zatvorima kao oblik socijalnog razvoja, Temida, Beograd, 2006. Ansel, M.: Drutvena odbrana, Beograd, 1991. Arnaudovski, Lj.: Penologija, Skoplje: Kiril i Metodij, 1998. Arnaudovski,Lj.: Legalitet u izvrenju krivinih s ankcija i postpenalnom tretmanu, JRKK, br.3, Beograd, 1988. Atanackovi, D.: Penologija, Nauna knjiga, Beograd, 1998. Babi,M.: Novo reformisano krivino zakonodavstvo u Bosni i Hercegovini, Zbornik radova, Nove tendencije u savremenoj nauci krivinog prava, 2005. Baki,D.: Evaluacija institucionalnog tretmana maloljetnih delinkvenata, Edukacijsko - rehabilitacijski fakultet Sveuilite u Zagrebu, Zagreb, 2001. Bai,J i A.iak.: Programski aspekti djece i omladine s poremeajima u ponaanju. Biblioteka socijalne zatite, Zagreb, 1992. Bauman,Z.: Globalizacija,PIW, Varava, 2000. Bekarija,C.: O zloinima i kaznama, Split, 1990. Bejatovi,S.: Aktualni problemi zatite sloboda i prava osuenih lica u postupku izvrenja krivinih sankcija institucionalnog karaktera, JKKK, Beograd, br.3,1996. Bokovi,M., Radoman, M .: Penologija, Novi Sad, Pravni fakultet, 2002. Bejatovi,S.:Usklaenost Zakona o izvrenju krivinih sankcija sa meunarodnim konvencijama i deklaracijama o poloaju i statusu lica lienih slobode, Zbornik radova, Reforma sistema izvrenja krivinih sankcija, Beograd, 2000. Blagi, D.:Uslovna osuda sa zatitnim nadzorom, Zbornik Pravnog fakulteta u Pritini, 2002. Blagojevi, P.: Pomilovanje u teoriji i praksi, BeoSing, Beograd, 2005. Bobot,N.:Razlozi i postupak odlaganja izvrenja kazne zatvora, Beograd: Zbornik radova, Strategija dravnog reagovanja protiv kriminala, 2003. Bonjak,M.:Karakteristike koncepta restorativne pravinosti, Pravna misao, Sarajevo, br.1-2, 2000. Buanovac, A., Mikaj-Todorovi, Lj.: Faktorska struktura upitnika LSI-R. Kriminologija i socijalna integracija, 8, 1-2, 1-10, Zagreb, 2000. Bulatovi,.: Krivinopravne mjere za zamjenu kratkotrajne kazne lienja slobode, Narodna knjiga, Beograd, 1996. Buko,V.,Kulenovi,A.: Doivljaj zatorske kazne u funkciji obiljeja i procesa suoavanja sa stresom, Hrvatski asopis za kriminologiju i penologiju, 9, 1-12, 19-31., 1995. Cari,S.: Odmeravanje kazne osuenom licu,Utvrivanje injeninog stanja u krivinom postupku izricanje i izvrenje krivinih sankcija, Beograd, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja, 1998. Cari, A.: Mlae osobe u kaznenom pravu, Zagreb, 2002. Cejovi, D.: Krivino pravo, opti dio, Nauna knjiga , Beograd, 1987. Cekovi,M.,Paunovi,V.,Simovi,Z.:Iskustva u primeni grupne terapije u procesu prevaspitanja maloletnika, Utvrivanje injeninog stanja u krivinom postupku izricanje i izvrenje krivinih sankcija, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja, Beograd, 1998. Coccozza,H.Steadman.: Karijere bolesnih od kriminala, Dravni odjel mentalne higijene, New York, 1974. Corbaz, A.: Nadzor nad zatvorima i ustanovama za pritvor, Beograd, 2004. Coyle, A.:Ljudska prava u upravljanju zatvorima i kaznionicama, Prirunik za osoblje zatvora (Meunarodni centar za zatvorske studije), 2002. Christie, N.: Kontrola kriminaliteta kao industrija, Britansko udruenje za kriminologiju Univerziteta Keele, V. Britanija, 2002. Christe, N.: A suitable amount of crime (Prikladna koliina kriminaliteta), New York: Routl edge, 2004. Cvjetko,B.: Alternativa pokretanju kaznenog postupka prema maloljetnim i mlaim punoljetnim poiniteljima, odnosno alternative pokretanju kaznenog postupka u predmetima nasilja u obitelji, Temida, Beograd, br.1, 2006. Cvitanovi, L.: Svrha kanjavanja u suvremenom kaznenom pravu, Hrvatsko udruenje za kaznene znanosti i praksu i MUP RH, Zagreb, 1999.

ehok, I.Et.: Etika prirunik jedne discipline, K. Zagreb, 1996. ejovi,B.: Krivino pravni problemi smrtne kazne, jugoslovenska revija za kriminologiju i krivino pravo, br.4, 1990. imburovi,Lj.: Prisustvo okrivljenog u krivinom postupku, poseban osvrt na pritvor, Megraf, Beograd, 2008. iri,J.: Novana kazna, Utvrivanje injeninog stanja u krivinom postupku izricanje i izvrenje krivi nih sankcija, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja, Beograd, 1998. Damjanovi, I., Koki Puce,Z., Klari - Baranovi,S.: Uvjetni otpust sa izdravanja kazne zatvora (1998 do 2002), Hrvatski ljetopis za kazneno pravo, 1, 2004. Davidovi,D, i dr.: Efikasnost kratkih kazni lienja slobode, Beograd, 1965. Davidovi,D.: Mogunosti i smetnje u realizaciji mera institucionalnog tretmana u okviru reforme sistema izvrenja krivinih sankcija sistema zatvorskih kazni, Zbornik radova, Reforma sistem a izvrenja krivinih sankcija, Beograd, 2000. Deli,N.: Uslovni otpust u kontekstu novih ideja koje se odnose na izvrenje krivinih sankcija. U: teoriski i praktini problemi jugoslavenskog kaznenog zakonodavstva, Beograd: Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja, Beograd, 1996. Duranovi, M.: Ebot, DZ.: Smrtne kazne naini egzekucije, Beograd, 1998. Elezovi, A.: Uslovni otpust, Pravna misao, br.1-2, Sarajevo, (51-66), 2000. Eliot, M.: Zloin u savremenom drutvu, Sarajevo, 1962. Foucault, M.: Nadzor i kazna raanje zatvora.Informator, Zagreb, 1994. Fuko, M.: Nadzor i kazna raanje zatvora, Informator, Sremski Karlovci, Novi Sad, 1997. Geci, F.: Zatvorska praksa po svetskim standardima prirunik o poetnim uslovima za uspean rad u zatvorima, Beograd, 2002. Grozdani,V.,Karlavaris-Bremer,U.: Pisana rije u funkciji resocijalizacije u enskim zatvorima, Zbornik Pravnog fakulteta Sveuilita u Rijeci, vol.23,br.2, 671-771, 2002. Hains,K.:Uslovno kanjavanje u Rumuniji. Alternative zatvorskim kaznama, Fond otvoreno drutvo, Beograd, 2005. Horvati,.:Uticaj rtve na sudsko odmjeravanje kazne i primjenu drugih krivinih sankcija prema uiniocu krivinog djela, Naa zakonitost, Zagreb (5-6), 38/1985. Horvati,.:Izbor kazne (u jugoslavenskom krivinom pravu i sudskoj praksi), Informator, VIII-280, Zagreb, 1980. Horvati, .: Pravno utemeljenje i suvremeno tumaenje svrhe izvrenja kazne lienja slobode, Zakonitost, Zagreb, br.6, 1991. Horvati,.,Cvitanovi,L.: Politika suzbijanja kriminaliteta, MUP RH, Zagreb, 1999. Husi, Dz.,Nikoli, R.: Komentar Zakona o izvrenju krivinog zakona Federacije Bosne i Hercegovine, Sarajevo, Federalno ministarstvo pravde u Sarajevu, 2000. Ignjatovi, .: Kriminoloko nasljee, Slubeni glasnik, Beograd, 2006. Ignjatovi, .: Kriminologija, Slubeni glasnik, Beograd, 2006. Ignjatovi,.: Kriminologija, Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu, Beograd,2 008. Jaliman, Mari--------------------------------------------------------------------------------Jakovljevi,D.: Rehabilitacija osuenika, Anali Pravnog fakulteta u Beogradu, Beograd, 1991. Jaki, D.,Pani, N.:Karakteristike i problemi u izvravanju kratke kazne zatvora, Institut za kriminoloka istraivanja, Beograd, 2003. Jaovi, .:Vaspitni tretman osuenih lica na kaznu zatvora, HLJKPP, Beograd, br.1, 1997. Joi,.:Izvrenje pritvora, Zbornik radova,Pritvoru krivinog postupka, Podgorica, 2000. Josipovi, M.: Uhienje i pritvor, Zagreb: Targa, 1998. Josipovi,M.,Tomaevi,G.: Novo hrvatsko izvrno pra vo, Hrvatski ljetopis, vol.6, str.627-229, br.2/1999. Josipovi, M.,Tomaevi,G.: Nova uloga suca u izvrenju kazne zatvora, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, br.2, 2001. Jovaevi, D.: Leksikon krivinog prava, JP Slubeni list SRJ, Beograd, 1998. Jovaevi, D.: Zbirka propisa o pomilovanju sa komentarom, Beograd, Slubeni glasnik, 1999. Jovaevi,D.: Primena kazne zatvora kao sredstva dravnog reagovanja na kriminalitet, Institut za kriminoloka i druga istraivanja, Beograd, 2003. Jovi, M.: Krivino pravo, Naa re, Beograd, 2008.

Kalmthout,A.: Dvostruko lice alternativnih kaznenih sankcija: iskustva zapadnoevropskih zemalja, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, 1996. Kandu,Z.:Zastraevanje in rehabilitacija: kriminoloki pogled . U: Revija za kriminalistiko in kriminologija, Ljubljana, br. 3, str.228-240, 1996. Kambovski,V.: Resocijalizacija i klasna sutina krivinog prava, JRKK, 1976/3 Karabec, Z.: Alternative zatvorskim kaznama, Fond za otvoreno drutvo, Beograd, 2005. Koraljka, B., Tomislav,T.: Rad za ope dobro i uvjetna osuda sa zatitnim nadzorom te njihova primjena u praksi, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, br.1, Zagreb, 2006. Knjeevi, M.: Resocijalizacija u zatvoru, Antroploki zvezki, Sekcija za socijalno a ntropologijo pri slovenskem socijolokem drutvu, Ljubljana, 1990. Kobe, P.: Ispitivanje linosti krivinog dela kao nuna pretpostavka individualizacije pri izricanju krivine sankcije. Jugoslovenska revija za kriminologiju i krivino pravo, vol.2.br.4,st r.23, 1964. Kora, H.: Uloga Porodice u prevenciji ovisnosti, El-Kalimeh, Novi Pazar - Beograd, 2004. Kora, H.:Komunikacija slubenih lica sa poiniocima krivinih djela, Penoloka teorija i praksa, br.3, 2004 . Kora, H.:Penitersijarni sistem kao sredstvo dravnog reagovanja na kriminalitet, Penoloka teorija i praksa, br.4, 2005. Kora, H.: Pritvor, Penoloka teorija i praksa,broj.5. 2007. Kora, H.: Droge kao uzrok pojave kriminaliteta u porodici, Forum univerzitetskih nastavnika, Novi Pazar, 2008. Koki Puce, Z.: Penoloki institut uvjetnog otpusta po Zakonu o izvravanju kazne zatvora IV. Savjetovanje Aktualna pitanja kaznenog zakonodavstva Opatija, Inenjerski biro d.d, Zagreb, 2002. Kovo,I.: Razlike u nekim socio - demografskim, fenomenolokim i penolokim obiljejima poinitelja ubojstva razliitog spola. Disertacija, Fakultet za defektologiju Sveuilita u Zagrebu, 1997. Kovo, I.: Izvrenje maloljetnikih sankcija, HLJKPP, Zagreb,vol.6, br.2, 1999. Kovo, I.: Kazna zatvora zato i kuda, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, vol.8, broj 2, str.117136 Zagreb, 2001.

Krivokapi,V, imburovi, Lj.:Penoloka kriminalistika, Univerzitet u Novom Pazaru, Beograd, 2009. Lazarevi, Lj.: Individualizacija krivinih sankcija kao jedan od os novnih principa kriminalne politike, Utvrivanje injeninog stanja u krivinom postupku, izricanje i izvrenje krivinih sankcija, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja, Beograd, 1998. Lazarevi, Lj.:Komentar krivinog zakonika Republike Srbi je, Savremena administracija, Beograd, 2006. Lili,S., Kovaevi Vuo,B.: Tortura instrument protiv demokratije (D.Milenkovi, priredio), Beograd, 2001. Mejovek, M.:Utjecaj strukture i stabilnosti superega osuenih osoba na njihovo ponaanje za vrijem e izdravanja kazne lienja slobode, Defektologija, 1990. Mejovek, M.: Uvod u penoloku psihologiju, Naklada Slap i Edukacijsko -rehabilitacijski fakultet Sveuilita u Zagrebu, Zagreb, 2002. Mejovek, M.: Prema modelima u kaznenim zavodima, ERF Sveuilit a u Zagrebu, Zagreb, 2001. Meedovi,S.:Krivinopravno ogranienje slobode,Forum univerzitetskih nastavnika, Novi Pazar, 2006. Mejovek,M.: Evaluacija institucionalnog penolokog tretmana, Penoloke teme, Zagreb, br.1-2,1988. Mejovek,M.: Uvod u penoloku psihologiju, Naklada Slap, Zagreb, 2001. Miladinovi,D.:Institut pomilovanja u svijetu restorativne pravde, Temida, Beograd, br.1,2007. Milutinovi, M.: Penologija, Savremena administracija, Beograd, 1992. Miel, F.: Nadzirati i kanjavati, Novi Sad, 1997. Mlaenovi - Kupevi, R .: Osnovi penologije, Fakultet kriminalistikih nauka, Sarajevo, 2005. Modly, D.: Objanjenje trileme ubojstvo samoubojstvo nesretni sluaj, Zagreb, 1994. Mrvi Petrovi, N, orevi, .: Mo i nemo kazne, Vojnoizdavaki zavod, Beograd, 1998., 1999. Mrvi-Petrovi,,N.: Alternativne sankcije i novo zakonodavstvo Republike Srbije, Temida, br.1, Beograd, 2006. Mrvi, N.: Kriza zatvora, Beograd, 2007. Mutapi, Dz.: Aktuelna problematika u vezi sa izvrenjem krivinih sankcija, Pra vna misao, br 5-6, 2004.

Nikoli, Z.: Prevaspitanje osuenih da ili ne, Beograd: Zbornik radova, Strategija protiv dravnog reagovanja protiv kriminala, 2003. Nikoli, Z.:Penoloka andragogija sa metodikom prevaspitanja, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja, Beograd, 2005. Nikoli,V.: Alternative kazni zatvora, Beograd, 2005. Novoselovi, A.: Javna sigurnost i kriminalitet u lokalnoj zajednici, hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, vol.13, broj 2, , Zagreb, 2006. Othmai, A.: Alternative zatvorskim kaznama Meunarodne perspektive i iskustva Alternative zatvorskim kaznama, Fond otvoreno drutvo, Beograd, 2005. Paun, K.: Zato se zalaemo za alternative zatvorskim kaznama, Alternative zatvorskim kaznama, Fond otvoreno drutvo, Beograd, 2005. Pavii, D.: Problemi obustave izvrenja mere obaveznog psihijatrijskog lijeenja i uvanja u zdravstvenoj ustanovi, Zbornik radova, Reforma sistema izvrenja krivinih sankcija, Beograd, 2000. Panoussis,G.: Prenatrpanost zatvora (u Evropi) i ideoloko osloboenje, Institut za kriminolokoa istraivanja, Beograd, 2003. Pennington, D.: Osnove socijalne psihologije.:Slap, 1997. Perovi, M.: Pravne posljedice osude i rehabilitacija, Niki, 1990. Petrovec, D.: Kazen brez zloina: prispevek k ideologijam kaznovanja, SH Zavod za zaloniko dejavnost, Ljubljana, 1998. Petrovec, D.: Izvrenje kaznezatvora u Igu, jedinom enskom zatvoru u R.Sloveniji, u :V.Grozdani i A.ehil, ene i kazna zatvora, Pravni fakultet Sveuilita u Rijeci, 2001. Petrovi, B., Jovaevi,D.: Izvrno krivino pravo, Pravni fakultet, Sarajevo, 2006. Platek, M.: Pravni aspekt medijacije u krivinim stvarima u kojima uestvuju punoletna lica, Alternative zatvorskim kaznama, Beograd, Fond otvoreno drutvo, Beograd, 2005. Primorac, I.: Prestup i kazna (rasprave o moralnosti kazne), Mladost: Beograd, 1977. Popovi, V.: Sistem izvrenja kazni lienja slobode u Jugoslaviji, Savez udruenja pravnika Jugoslavije, Beograd, 1966. Prvan, Lj.: Mjenjamo li drutveni odnos prema kriminaliteitu, Pogledi br. 2., 1970. Pusi, E.: ovjek u dravi prelaznog razdoblja, Beograd, 1979. Radoman,M.:Penologija i sistem izvrenja krivinih sankcija,Novi Sad,Pravni fakultet, 2003. Radovanovi, D.:ovjek i zatvor studija o integrisanosti u zatvoreniki drutveni sistem, Beograd, Prometej, 1992. Radovanovi, D.: Psihologija kriminala, Beograd, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja,1995. Radulovi, D.: Pritvor u krivinom postupku, Mostar, 1990. Resanovi, A.: Savet Evrope i zabrana torture, Beograd, 2002. Resanovi, A.,Jovaevi,D.: Pritvor u Jugoslaviji i meunarodni standardi, Centar za antiratnu akciju, Beograd, 2001. Ristovi,V.: Od rtve do zatvorenice, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja, Beograd, 2000. Rusche, G., Kirchheimer,O.: Kazna i drutvena struktura, Novi Sad, 1994. Sijeri-oli,H.:Reforma krivinog zakonodavstva u Bosni i Hercegovini, Drugo godinje savjetovanje Neum, Pravna misao, Sarajevo, Federalno ministarstvo pravde, br.5-6, 2003. Sobotini A.: Uloga pojedinih kategorija radnika u kazneno - popravnim usta-novama i vaspitno popravnim domovima u proccsu resocijalizacije, Penologija 1975/1, Sokovi, S.: Izvrenje krivinih sankcija, Kragujevac, 2003. Stambolovi, V.: Zatvori i zdravlje, Beograd, 2005. Staki,.: Integracija institucionalnog tretmana i vaninstitucionalnog tretmana maloletnih delinkvenata, Institut za kriminoloka istraivanja, Beograd, 2003. Stevanovi, Z.: Osuena lica i zatita njihovih sloboda i prava, JRKK, Beograd, br.1 -2, 1996. Stevanovi, Z.: Nove ideje u izvrenju krivinih sankcija, JRKK, Beograd, br.1 -2, 1996. Stojanovi,Z.:Uslovni otpust: problem i perspektive, u: Zbornik radova Pravnog fakulteta u Zagrebu, vol.34, br.1-2, 1984. Stojanovi,Z.:Uslovna osuda i individualizacija krivine sankcije, Utvrivanje injeninog stanja izricanje i izvrenje krivinih sankcija, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja, Beograd, 1998. Stojanovi, Z.: Krivino pravo, Beograd, 2000.

Suboti, D.: Kazna lienja slobode sa posebnim osvrtom na ukidanje smrtne kazne, U: teorijski i praktini problemi Jugoslovenskog kaznenog zakonodavstva, Beograd, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja, 1996. Sulejmanov, Z.: Penologija, Skopje, 1999. Svedrovi,M.: Kriminalnopolitika opravdanost promjena kaznenih sankcija s osvrtom na uvoenje doivotnog zatvora i na sustav izricanja kazne, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, broj 2,vol,10, Zagreb, 2003. abani, A.: Sociologija zatvorenikog drutva, Graffo M,Sarajevo, 2005. eparovi, Z.: Alternative kazni zatvora, Naa zakonitost, Zagreb, br.6, 1988. eparovi, Z.:Kazneno izvrno pravo i uvod u penologiju, Pravni fakultet u Zagrebu, 2003. eparovi, Z.:Viktimologija - studija o rtvama, Samobor-Zagreb, Pravni fakultet u Zagrebu, 2003. elih,A.: Alternativne sankcije i mjere u krivinopravnom sistemu Slovenije, Temida, Beograd, br.1, 2006. padijer - Dzini, J.: Zatvoreniko drutvo, Institut za kriminoloka i socioloka istraivanja, Beograd, 1973. ukovi, M.: Uslovni otpust, Beograd, 1971. uur,Z.,akman-Ban,V.: znaajke ivota i tretmana ena u zatvoru, Drutvena istraivanja 14,br.6, 2003. Tumz, Dzeklin (Strazbur, Univerzitet u kotskoj)., Rajmond Svenenhojs (Holandska sluba za uslovni otpust, Holandija)., Luiza Gandini (Regionalna kancelarija za uslovni otpust, Italija); Pomo u reformi kazneno popravnog sistema u Srbiji, dokument obraen od strane Generalnog direktorata, Beograd, 2006. Trupec, B.,akman - Ban,V.: Izvravanje kazne zatvora u poluotvorenim zavodima i odjelima - razvoj, aktualno stanje i perspektiva. Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu , vol.6, br.2, Zagreb,1999. Uzelac, S.: Osnove socijalne edukologije mladih s poremeajima u socijalnom ponaanju (socijalnopedagoki aspekt), Sagena, Zagreb, 1995. Uzelac,S.:Zatitni nadzor: metodika socijalnopedagokog rada, Nakladni zavod Globus, Edukacijsko rehabilitacijski fakultet, Zagreb, 2002. Vasiljevi,T.,Gruba,M.: Komentar zakona o krivinom postupku, Beograd, Savremena administracija,1995. Vodopivec, K.: Kazne zatvora i uvoenje moguih alternativa, Jugoslovenska revija za kriminologiju i krivino pravo, vol.23., br.2-3, 1985. Vukovi,V.: Zabrana muenja, instrumenti i mehanizmi Savjeta Evrope, Beograd, 2005. Vranjanac, D.: Evropski sud za ljudska prava, Beograd, 2002. Zrili,G.: Izvrenje mera bezbednosti, Zbornik radova, Krivino zakonodavstvo i krivino pravosue u svetlu drutvenih promena, Beograd, 1992. akman,V.,Mikaj - Todorovi, Lj., Romi, P.: Mogunosti probativnog pristupa u okviru alternativnih sankcija u Republici Hrvatskoj. Kriminologija i socijalna integracija, Zagreb, 1994. akman - Ban,V.; uur, Z.: Zatitni nadzor uz uvjetnu osudu i rad za ope dobro na slobodi - zakonske i provedbene implikacije. U: Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu. Zagreb, br.2, 1999. akman - Ban,V.,uur,Z.: Penologija I., Fakultet za defektologiju, Zagreb, 1994. akman Ban,V.: Upliv socijalnogospodarskog statusa osuenika i vrste kaznenog djela u prilagodbi institucionalnom penolokom tretmanu, 1996. uni - Pavlovi,V.: Evoluacija u resocijalizaciji, Beograd, 2004. Prevencija samoubistva: Prirunik za slubenike zatvora, department of Mental Health Social Change and Mental Health Word Health Organization, 2000, eneva 2000.g., Institut za mentalno zdravlje, Beograd, 2005. Twinning light projekat, Zavrni izvjetaj, Podrka reformi upravljanja KPZ u BiH, Federalno ministarstvo pravde Austrije, BiH i entitetska ministarstva pravde i BD (autori: Bisi,M., Kock,I), 2008. Propisi Krivini zakonik Republike Srbije (Slub eni glasnik RS, br.85/05). Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o krivinom postupku R epublike Srbije (Slubeni glasnik RS, br.85/05, 06.10.2005., br.115/05, od 27.12.2005.,46/06 od 25/05.2006., 49/07, od 29.05.2009., 2009). Zakon o izvrenju krivinih sankcija Republike Srbije (Slubeni glasnik RS, br. 85/05; Zakon o izmjenama i dopunama zakona o izvrenju krivinih sankcija, 72/09).

Zakon o amnestiji (Slubeni glasnik RS, br.33/06, od 17.04.2006). Zakon o pomilovanju (Slubeni glasnik R S,br.49/95) Zakon o pomilovanju Crne Gore ("Slubeni list RCG", br. 16/95 i 12/98) Uputstvo o postupanju sudova i ustanova za izdravanje kazne po predmetima za pomilovanje ("Slubeni list RCG", br. 1/96 i 31/98). Uloga Povjerenike slube u sistemu izvrenja krivinih sankcija; Pravilnik o izvrenju kazne rada u javnom interesu i uslovne osude sa zatitnim nadzorom, Misija OEBS -a i uprava za izvrenje krivinih sankcija, Ministarstvo pravde Republike Srbije. Zakon o maloletnim uiniocima krivinih dela i krivinopravnoj zatiti maloletnih lica (Slubeni glasnik Republike Srbije, br.85/05). Zakon o izvrenju kazne zatvora za krivina dela organizovanog kriminala, 2009. Krivini zakon Bosne i Hercegovine (Slubeni glasnik BiH, br.3/03, 32/03, 37/03, 54/04, 61/04, 30/05, 53/06, 55/06 i 32/07). Zakon o krivinom postupku, BiH (Slubeni glas nik BiH,br.3/03,32/03,36/03,26704,63/04, 13/05,48/05,46/06,76/06,29707,32/07, 53/07,76/7,15/08,12/09,16/09). Zakon Bosne i Hercegovine o izvrenju krivinih sankcija, pritvora i drugih mjera, (Slubeni glasnik BiH, br.13/05, 53/07, 97/07). Komentari krivinih zakona BiH, knjiga i, Zajedniki projekat Vijea Evrope i Evropske komisije, Sarajevo, 2005. Komentari zakona o krivinom postupku, Vijee Evrope i Evropska komisija, Sarajevo, 2005. Zakon o kaznenom postupku Republike Hrvatske (Narodne novine, br.110/097, 27/98, 58/99, 112/99, 58/02, 62/03). Zakona o izvravanju kazne zatvora Republike Hrvatske (Narodne novine,br. 190/03 "proieni tekst"). Zakon o izvravanju zatitnog nadzora i rada za ope dobro na slobodi Republike Hrvatske (Narodne novine, br.128/99). Pravilnik o mjerilima za utvrivanje naknade odreenim povjerenicima i pomonicima povjerenika na izvravanju kaznenopravnih sankcija uvjetne osude sa zatitnim nadzorom i rada za ope dobro na slobodi (Narodne novine, br. 43/01, 97/04). Studija o normativnim i organizacionom definisanju specijalnog zatvorskog reima u pravnom poretku Srbije, OEBS. Podzakonski akti Pravilnik o kriterijumima za upuivanje osuenih osoba na izdravanje kazne zatvora (Slubeni glasnik BiH, br.34/05, 65/05, 83/07, 47/09). Pravilnik o kunom redu u ustanovama za izdravanje krivine sankcije, mjere pritvora ili drugih mjera (Slubeni glasnik BiH, br.55/09). Pravilnik o izvrenju mjera sigurnosti obaveznog psihijatrijskog lijeenja i obaveznog lijeenja od ovisnosti u zavodu za izvrenje krivinih sankcija, pritvora i drugih mjera u BiH (Slubeni glasnik BiH, br.13/05, 65/05). Pravilnik o fizikoj kulturi za maloljetnike na izdravanju kazne maloljetnikog zatvora ili zavodskih odgojnih mjera u zavodima za izvrenje krivinih sankcija, pritvora i drugih mjera Bosne i Hercegovine (Slubeni glasnik BiH, br.44/05). Pravilnik o pogodnostima i godinjem odmoru zatvorenika koji izdravaju kaznu zatvora u zavodu za izvrenje krivinih sankcija i drugih mjera BiH (Slubeni glasnik BiH, br.34/05, 38/06, 11/08,95/08). Meunarodni propisi Povelja UN (1945). Univerzalna deklaracija o pravima ovjeka, je usvojena i proglaena rezolucijom Generalne skuptine UN 217, ne podlijee ratifikaciji, jer je konvencija a ne meunarodni ugovor, 1948. Minimalna pravila za postupanje prema delinkventima,OUN, 1953.

Evropska konvencija za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (potpisana 1950, stupila na snagu 1953.,uz Protokol br.6 Ukidanje smrtne kazne i Protokol br 13, ukidanje smrtne kazne u svim okolnostima. Evropska konvencija o ekstradiciji iz 1957. Evropska konvencija o nadzoru uslovno osuenih ili uslovnom putanju osuenika iz 1964. Rezolucija UN o uslovnoj osudi, probaciji i drugim alternativama zatvoru iz 1965. Meunarodni pakt o graanskim i politikim pravima je usvojen i otvoren za potpisivanje, ratifikovanje i pristupanje Rezolucijom Generalne skuptine UN 2200 (XXI) 1966., stup io na snagu 1976. Standardna minimalna pravila UN o postupanju sa zatvorenicima, usvojena na prvom kongresu UN, 1955, potvrena od Ekonomskog i socijalnog savjeta rezolucijama br.663, 1957, i br. 2076, i 1977, ne podlijee ratifikaciji jer nije meunarodni ugovor. Rezolucija o postupanju s dugoronim zatvorenicima, 1976. Rezolucija R (76) 10 o pojedinim alternativama kaznama zatvora iz 1976. Kodeks o ponaanju slubenih lica odgovornih za primjenu zakona, usvojena i proglaena Rezolucijom Generalne skuptine UN br.34/169, 1979, ne podlijee ratifikaciji jer nije meunarodni ugovor. Evropska konvencija o transferu osuenih osoba iz 1983. Evropska konvencija o kompenzaciji za rtve nasilnih krivinih djela iz novembra 1983. Skup minimalnih pravila UN o primjeni prava nad maloljetnicima (Pekinka pravila), usvojena i proglaena rezolucijom Generalne skuptine UN br.40/33., iz 1985. Konvencija protiv torture i drugih svirepih, nehumanih ili poniavajuih kazni ili postupaka, usvojena 1984 rezolucijom Generalne skuptine UN, br.39/46, stupila na snagu, 1987. Skup naela za zatitu svih osoba u bilo kojem obliku pritvora ili zatvora,1988. Konvencija UN o pravima djeteta iz 1989. Evropska konvencija o spreavanju torture i nehumanog ili poniavajueg tretmana ili kanjavanja, 1989. Smjernice UN-a za prevenciju maloljetnike delinkvencije (Rijadske smjernice), 1990. Skup minimalnih pravila UN o nezatvorskim mjerama, o zatiti maloljetnika (Tokijska pravila), br.45/110 (1990). Pravila UN-a o zatiti maloljetnika lienih slobode iz 1990. Osnovni principi o upotrebi sile i vatrenog oruja od strane slubenika odgovornih za primjenu zakona, usvojeni na IX Kongresu UN o prevenciji kriminaliteta i postupanju sa prestupnicima, 1990. Konvencija o pravima djeteta, usvojena Rezolucijom UN br.44/25, 1989. stupila na snagu, 1990. Temeljna naela (principi) postupanja sa zatvorenicima (usvojena i proglaena rezolucijom Generalne skuptine UN, br.45/111, 1990. Evropska konvencija o izvrenju prava djeteta iz 1996. Malteka deklaracija u vezi sa etnikim postupanjem ljekara prema osobama lienih slobode koje trajkaju glau iz 1991., redigovana 1992. i potvrena 2006. Konvencija protiv torture i drugih surovih, neljudskih ili poniavajuih kazni i postupaka 1991. Deklaracija o osnovnim principima primjene programa restorativne pravde u krivinim stvarima iz 2000. Fakultativni protokol Konvencije o pravima djeteta o ueu u oruanim sukobima iz 2002. Fakultativni protokol Konvencije o pravima djeteta o prodaji djece, djeijoj prostituciji i djeijoj pornografiji iz 2002. Evropska zatvorska pravila Vijea Evrope iz 2006. Preporuka R (82) 16 o zatvorskom dopustu. Preporuka R (87) 20 o drutvenim reakcijama na maloljetniku delinkvenciju. Preporuka R (88) 6 o drutvenim reakcijama na prestupnitvo mladih u pogledu onih osoba koje dolaze iz porodica migranata. Preporuka R (92) 17 koja se odnosi na konzistentnost kanjavanja. Preporuka R (92) 16 o evropskim pravilima o sankcijama (kaznama) i mjerama koje se slue u zajednici. Preporuka R (92) 17 koja se odnosi na konzistentnost u kanjavanja. Preporuka R (97)12 o osoblju koje radi na implementaciji sankcija i mjera. Preporuka R (99) 19 koja se odnosi na medijaciju u krivinim stvarima. Preporuka R (99) 22 o prenapuenosti u zatvorima i pove anju broja zatvorske populacije. Preporuka R (2000) 22 o poboljanju implementacije Evropskih pravila o sankcijama i mjerama u zajednici . Bukuretanska deklaracija koju su 2001.godine usvojile zemlje Centralne i Istone Evrope.

Preporuka R (2003) 20 o novim nainima tretiranja maloljetnikog prestupnitva i o ulozi maloljetnikog pravosua Preporuke R (2003) 22 o uslovnom otpustu. Preporuka R (2006) 13 o pritvoru, uvjetima u pritvoru i zatiti od zloupotrebe.

Prilozi

Preporuka (2003) 22 Komiteta ministara dravama lanicama o uslovnom otpustu Evropski komitet za spreavanje muenja i neovenog ili poniavajueg postupanja ili kanjavanja (CPT) Skup minimalnih pravila o postupanju sa zatvorenicima Konvencija protiv torture i drugih svirepih neljudskih ili poniavajuih kazni ili postupaka

VIJEE EVR