ΑΝΑΚΑΛΤΠΣΟΝΣΑ΢ ΣΗΝ ΠΡΟΪ΢ΣΟΡΙΚΗ ΚΤΘΝΟ

Νίκος Κορρές –Αρχαιολόγος
ΑΠΟ ΟΜΙΛΙΑ ΢ΣΟΝ ΠΟΛΙΣΙ΢ΣΙΚΟ ΟΜΙΛΟ ΚΤΘΝΟΤ

Ο ςθμαντικόσ ρόλοσ τθσ Κφκνου ςτθν εξζλιξθ τθσ εποχισ του χαλκοφ και θ μεγάλθ προςφορά των Δρυόπων ςτον
πολιτιςμό του Αιγαίου
Αφιερωμζνο ςε όλουσ τουσ άγνωςτουσ Προμθκείσ που ζχαςαν τθ ηωι τουσ
από δθλθτθρίαςθ με αρςενικό, κατά τθ διάρκεια τθσ χφτευςθσ του χαλκοφ.

Επιμζλεια κειμζνου και ψθφιοποίθςθ φωτογραφιϊν: Άρτεμισ Καμαρινζα

Καρπόσ ενόσ οδοιπορικοφ που κυριολεκτικά μζςα από τθν αναηιτθςθ προϊςτορικϊν τοποκεςιϊν όπου
τεκμθριϊνουν το άγνωςτο παρελκόν τθσ Κφκνου μζςα από βιβλία και ζρευνεσ. Όταν λζω «άγνωςτο»
εννοϊ άγνωςτο ςτουσ πολλοφσ, γιατί τελικά, τι είναι θ αρχαιολογία όταν δεν επικοινωνεί τισ ανακαλφψεισ
τθσ ςτο λαό του κάκε τόπου, αλλά περιορίηεται ςτουσ ειδικοφσ και μόνον αυτοφσ?
Εδϊ και 80.000 χρόνια, γιά άλλουσ 100 - 120.000 χρόνια, είμαςτε ίδιοι. Εςείσ - εγϊ και τα 6 δισ. κάτοικοι
αυτοφ του πλανιτθ. Κδιεσ οι ςυνικειζσ μασ, ίδιεσ οι αντιδράςεισ μασ, ίδιοι οι φόβοι, οι πόκοι μασ και οι
ανθςυχίεσ μασ.
Σα μζςα ζχουν αλλάξει και θ τεχνολογία ζχει αλλάξει, τόςο γριγορα τα τελευταία 100 χρόνια, που το
βιολογικό και ςυναιςκθματικό ρολόι του οργανιςμοφ μασ δεν μπορεί να ςυντονιςτεί ς’ αυτοφσ τουσ
ρυκμοφσ.
Όλοι κυμόμαςτε από τισ αφθγιςεισ των παποφδων και των γιαγιάδων μασ πρίν ζρκει ο θλεκτριςμόσ ςτο
νθςί, τισ ςυνκικεσ τθσ ηωισ και τουσ ρυκμοφσ του τότε.
Αυτό δεν ςθμαίνει φυςικά ότι πρζπει να γυρίςουμε πίςω, αλλά να εντάξουμε τθν γνϊςθ και τθν εξζλιξθ
ςε ανκρϊπινα μζτρα, όπωσ οι πολιτιςμοί τθσ προϊςτορίασ, που εμπρόσ ςε κάκε πρόκλθςθ του
περιβάλλοντοσ και τθσ εξζλιξθσ τθσ κοινωνίασ, αντιδροφςαν προοδευτικά.
Ανακαλφπτοντασ τθν προϊςτορικι Κφκνο λοιπόν. Ασ τθν ανακαλφψουμε, γιατί πολφ ζχει αμφιςβθτθκεί
αυτό το νθςί. Σο κεωροφςαν ζρθμο πριν από τθν πρϊτθ χιλιετία π.Χ. Ο Αιγαιακόσ χϊροσ κεωρείτο
πολιτιςτικά ανφπαρκτοσ και όλα ζλεγαν ότι άρχιςαν με τθν κάκοδο των Δωριζων το 1.100 π.Χ. και με
δάνεια και ειςβολζσ από τθν Ανατολι.
Η εικόνα για το Αιγαίο άλλαξε, όταν οι πρωτοπόρεσ ζρευνεσ των αρχαιολόγων ςτο τζλοσ του 19 ου και τισ
πρϊτεσ δεκαετίεσ του 20ου αιϊνα, ζριξαν φωσ ςτο ςκθνικό.
Η κατάςταςθ αυτι όμωσ για τθν Κφκνο, καλά κρατοφςε. Ζπρεπε να ζρκει ο Ιοφλιοσ του 1972 για να
μεταβλθκεί θ υποτιμθμζνθ εικόνα τθσ και θ προςφορά τθσ ςτο προϊςτορικό Αιγαίο. Ο Kenneth Honeya
ζνασ Αμερικανόσ ερευνθτισ, επιςκζπτεται τον Μαρουλά και θ μελζτθ του δθμοςιεφεται ςτθν American
Journal of Archaeology. Ζτςι θ Κφκνοσ κάνει τθν είςοδό τθσ ςτο χϊρο τθσ απϊτερθσ προϊςτορίασ.
1

Θα αναφερκοφμε ςιμερα ςε ζνα πολφ μεγάλο χρονικό διάςτθμα που αρχίηει το 9.000 π.Χ. και τελειϊνει
πρίν το 2.000 π.Χ. Όπωσ καταλαβαίνετε, είναι ζνα τεράςτιο χρονικό διάςτθμα και θ ομιλία μου ςιμερα κα
ςτακεί ςε κομβικά ςθμεία, ϊςτε να δϊςει τθ ςυνολικι εικόνα, χωρίσ να περνά ςε ειδικζσ λεπτομζρειεσ.

Ο Μαρουλάσ λοιπόν ανζτρεψε δεδομζνα και ςτείρεσ προςεγγίςεισ με δογματιςμοφσ. Είναι όντωσ πολφ
δφςκολο, να αντιλθφκοφμε πωσ λειτουργοφςε το νθςί κάτω από εντελϊσ διαφορετικζσ ςυνκικεσ ςτο
παρελκόν.

Σο ςθμερινό ψθλό επίπεδο διαβίωςθσ, παρεμβάλλει παραμορφωτικοφσ φακοφσ ςε αυτιν τθν
κατανόθςθ.
2

Πιάνοντασ τα πράγματα με τθ ςειρά, κα πρζπει να δοφμε τθν πολιτιςμικι εξζλιξθ ςαν μια κεατρικι
παράςταςθ. Η ςκθνι και τα ςκθνικά, είναι ο χϊροσ. Η διάρκεια του ζργου είναι ο χρόνοσ. Σο ζργο και τα
δρϊμενα είναι ο πολιτιςμόσ.
Η γεωλογία λζει ότι ζχει πολφ πλοφςιο υπζδαφοσ, ζχει μεγάλο διαμελιςμό με πολλοφσ κόλπουσ και
κολπίςκουσ, που κάκε ζνασ είναι και ζνασ ξεχωριςτόσ κόςμοσ. Η Κφκνοσ με το παράξενο και ιδιαίτερο
ςχιμα τθσ είναι ζνα νθςί με «δφο νθςιά», με δφο χερςονιςουσ μζςα του, και 111 χλμ. περίπου
ακτογραμισ, πολφ μεγάλθ για το μζγεκοσ των 89 χλμ. του νθςιοφ.
Αυτι θ ιδιομορφία του ςχιματοσ πρζπει να ευνόθςε ιδιαίτερα το νθςιωτικό πολιτιςμό που αναπτφχκθκε.
Δθμιοφργθςε δφο ευρφχωρα λιμάνια τθσ Αγ. Ειρινθσ και των Λουτρϊν και τα επίςθσ ςθμαντικά λιμάνια
τθσ Κολϊνασ, τθσ Απόκρουςθσ και του Αγ. ΢τεφάνου. Η χριςθ του λιμανιοφ του Μζριχα είναι πολφ
νεϊτερθ, γιατί από τθν προϊςτορία μζχρι και τον μεςοπόλεμο, τθν μεγάλθ ςθμαςία είχε θ ανατολικι
πλευρά.

Ο Ήφαιςτοσ και ο Ποςειδϊνασ δοφλεψαν μαηί πολφ καιρό για να πάρει ο Κυκλαδικόσ χϊροσ τθν ςθμερινι
του μορφι. Η Αιγαιίδα που δθμιουργικθκε πριν από 20 – 25.000.000 χρόνια ιταν ζνασ ενιαίοσ χερςαίοσ
χϊροσ, που διαμελίςτθκε ζπειτα από κοςμογονικζσ αλλαγζσ και παραχϊρθςε τθ κζςθ του ςτο Αιγαίο
Πζλαγοσ και τα νθςιά.

Η Κφκνοσ ζχει πολφ πλοφςιο υπζδαφοσ. Κοιτάςματα μαγγανιοφχου ςιδιρου, αργυροφχου μολφβδου,
ψευδαργφρου, χαλκοφ, χρωμίου, αμιάντου, καςςιτζρου, αντιμονίου, νικελίου, κοβαλτίου, αργιλίου και
αργφρου αυτοφυοφσ.

3

Οι πρϊτοι νθςιϊτεσ που ζφταςαν ςτθν Κφκνο το 9.000 π.Χ., κα ηοφςαν ςε πιο κερμό και υγρό περιβάλλον
από ςιμερα. Λόγω των ςυνκθκϊν αναπτφχκθκαν πυκνά δάςθ που ςκζπαηαν το νθςί, ζνα περιβάλλον που
ευνοοφςε τον νάνο ελζφαντα που είχε κατοικιςει πολφ πρίν βυκιςτεί και κομματιαςτεί θ ςτεριά του
Αιγαίου και απομονωμζνοσ για εκατομμφρια χρόνια, μείωςε τισ διαςτάςεισ του ζχοντασ ζνα φψοσ μζχρι
1,70μ.

Όμωσ τα άλλα μικρότερα κθράματα μζςα ςτα δάςθ, με τθν μείωςθ τθσ κατάλλθλθσ βλάςτθςθσ
μειϊκθκαν και αυτά. Οι μεςολικικοί Κυκνιοί αναγκάςτθκαν να μετακινθκοφν προσ τθν παραλιακι ηϊνθ
και να ςυντθροφνται κυρίωσ από οςτρακοειδι, ςαλιγκάρια και ψάρια (ςκουμπριά, τόννουσ και
μικρότερα). Σα ςαλιγκάρια ιταν το κυριϊτερο είδοσ διατροφισ και θ αφκονία τουσ ιταν πολφ μεγάλθ.

4

Η βλάςτθςθ που αναπτφχκθκε ςτθν παράκτια ηϊνθ και τα πεδινά, αποτελείτο από ελιζσ, φυςτικιζσ και
χαρουπιζσ ενϊ ςτα υψθλότερα ςθμεία, κζδρα, φίδεσ, φουντουκιζσ, φλαμουριζσ, οξυζσ και ςε ςθμαντικό
βακμό βελανιδιζσ.

Να ςθμειϊςουμε ότι τότε θ Κφκνοσ ιταν μεγαλφτερθ. Η κάλαςςα ιταν περίπου 60 μζτρα πιό χαμθλά από
ότι είναι ςιμερα και ο οικιςμόσ του Μαρουλά, που ζχει ςωκεί ζνα μικρό μζροσ του, μιάσ και το
μεγαλφτερο κομμάτι του ζχει βυκιςτεί ςτθν κάλαςςα. Σότε δεν ιταν παρακαλάςςιοσ οικιςμόσ.

Η ανακάλυψθ τθσ κζςθσ του Μαρουλά τάραξε το επιςτθμονικό κατεςτθμζνο, γιατί δεν μποροφςαν να
διανοθκοφν ότι ςτο Αιγαίο και ειδικά ςτισ Κυκλάδεσ κα υπιρχε τόςο παλιά προϊςτορικι κατοίκθςθ και οι
αντιρρθςίεσ χαμιλωςαν τθν χρονολογία 2.000 χρόνια πιό πίςω.
Είναι μεγάλθ τφχθ που ανακαλφφκθκε ο Μαρουλάσ ανάμεςα ςε όλθ αυτιν τθν ςπανιότθτα.
Όμωσ υπιρχαν και άλλοι οικιςμοί. Ο Kenneth Honeya εντόπιςε άλλον ζνα ςε πλαγιά του Βακιοφ Ρζματοσ.
5

Από τθν επιφανειακι ζρευνα που πραγματοποίθςε ο ΢άμψων πιςτοποιικθκε δεφτεροσ οικιςμόσ ςε ζναν
αυχζνα του ακρωτθρίου του Αγ. ΢ϊςτθ και ζνασ τρίτοσ ςτα Ανατολικά ςτθν περιοχι τθσ Νάουςςασ.

6

Ο Μαρουλάσ λοιπόν δεν ιταν μεμονωμζνο φαινόμενο ςτθν Κφκνο. Ήταν ζνα μόνο μζροσ ενόσ δικτφου
οικιςμϊν, που είχαν αναλάβει τθν διαχείρθςθ του νθςιωτικοφ περιβάλλοντοσ, παρ’ ότι οι διατροφικζσ
πθγζσ που υπιρχαν ιταν περιοριςμζνεσ.

΢τον Μαρουλά ςε αρκετά ςθμεία του ακρωτθρίου, ιδίωσ ςτθν Ανατολικι πλευρά επιςθμάνκθκαν
πλακόςτρωτοι χϊροι που αποτελοφςαν δάπεδα καλυβϊν, κατεςτραμμζνα όμωσ ςε μεγάλο βακμό από τθ
κάλαςςα. Διαςϊκθκαν άλλα λικόςτρωτα δάπεδα ακανόνιςτων διαςτάςεων και τα υπολείμματα μιασ
κυκλικισ καταςκευισ με διάμετρο 3,20 μ. με δάπεδο από πλακαρζσ πζτρεσ που οριοκετείται κυκλικά,
από όρκιεσ πζτρεσ.
7

Η αναςκαφι του ΢άμψων απεκάλυψε και άλλεσ κυκλικζσ καταςκευζσ. Οριςμζνεσ με ελλειπτικό ςχιμα.
Αυτζσ βρζκθκαν πάνω ςτο διαβρωμζνο από το κφμα βράχο. Ζνδειξθ ότι το πολφ μεγαλφτερο μζροσ του
οικιςμοφ, ζχει ςκεπαςτεί από νερά. ΢υνολικά επιςθμάνκθκαν 17 κυκλικζσ ι ελλειψοειδισ καταςκευζσ.

8

Η παρουςία ταφϊν είναι πολφ ςθμαντικι αν αναλογιςτοφμε, ότι από τθν Μεςολικικι περίοδο είχαμε
μόνο λίγουσ ςκελετοφσ από τθν ςπθλιά Φράγχκι ςτθν Ερμιονίδα και ζναν από τθ ςπθλιά Θεόπετρα ςτθ
Θεςςαλία. Ζκαβαν τουσ νεκροφσ τουσ με δφο τρόπουσ:
1. Λαξεφοντασ τον βράχο και
2. ΢ε λάκκο που περιφερειακά ζφερε πλάκεσ ι πζτρεσ και καλυπτόταν από μεγάλεσ πλάκεσ.

Η ςπουδαιότερθ ταφι βρζκθκε ςτθν Β. Πλευρά του οικιςμοφ, δίπλα ςε κυκλικι καταςκευι. Οριηόταν με
πζτρεσ γφρω τθσ και είχε ςκεπαςτεί με μεγάλθ πλάκα. Από τθν υψθλόςωμθ και λεπτι διάπλαςθ των
9

ςκελετϊν, διαπιςτϊνεται ότι αυτοί οι μεςολικικοί κάτοικοι ανικαν ςτον Αιγαιακό τφπο. Τπολογίηεται ότι ο
μζςοσ όροσ φψουσ ιταν 1,70 μ. Η λεπτοκαμωμζνθ καταςκευι τουσ φαίνεται να επιβεβαιϊνει τθν εντόπια
καταγωγι των κατοίκων του Αιγαίου.
Βρζκθκαν λίκινα εργαλεία από οψιανό, πυριτόλικο και χαλαηία. Η τεχνικι τθσ καταςκευισ αυτϊν των
εργαλείων δεν μοιάηει με τισ τεχνικζσ των γειτονικϊν περιοχϊν τθσ Βαλκανικισ, Μικράσ Αςίασ και
΢υροπαλαιςτίνθσ.
Βρζκθκαν πάρα πολλά κελφφθ ςαλιγκαριϊν ςε όλθ τθν ζκταςθ του οικιςμοφ. Θαλαςςινά όςτρακα
βρζκθκαν ςε μικρότερθ ποςότθτα, ενϊ δεν απουςιάηουν τα οςτά ψαριϊν. Σα περιςςότερα όςτρακα
ανικουν ςε πεταλίδεσ. Σα οςτά ηϊων είναι πολφ ςπάνια και ανικουν κυρίωσ ςε μικρά ηϊα. Παρόμοια
ευριματα υπολειμμάτων τροφϊν και παρόμοιο εργαλειακό εξοπλιςμό ζχουμε παρατθριςει ςτθ κζςθ
Βλάχτι ςτθν περιοχι τθσ Βραυρϊνασ. Από τθν μελζτθ των οςτϊν αυτϊν, προζκυψε μία εξαιρετικά
ςθμαντικι ανακάλυψθ: οςτά πρϊιμα εξθμερωμζνων χοίρων, δθλαδι μία πρϊτθ απόπειρα εξθμζρωςθσ
ηϊου, με ςκοπό τθν κτθνοτροφία. Βρζκθκαν επίςθσ και πολλά οςτά πτθνϊν.
Οι χρονολογιςεισ των δειγμάτων από το εργαςτιριο Αρχαιομετρίασ του ΕΚΕΦΕ «Δθμόκριτοσ» ζδωςαν
θλικίεσ γφρω ςτο 8.300 – 8.100 π.Χ. Σα επόμενα δείγματα όμωσ, ζδωςαν θλικίεσ των αρχϊν τθσ 9θσ
χιλιετίασ π.Χ. (8.800 – 8.700).
Οι μεςολικικοί ψαράδεσ – ναυτικοί τθσ Κφκνου ιταν ευνοθμζνοι από τθν κζςθ του νθςιοφ τουσ, που
βρίςκεται ςτο δρόμο για τθν προμικεια του πολφτιμου οψιανοφ από τθ Μιλο, που γινόταν από νθςί ςε
νθςί. Αττικι – Κζα – Κφκνοσ – ΢ζριφοσ – ΢ίφνοσ – Μιλοσ. Μία γραμμι ναυτιλίασ που χρθςιμοποιείται
ακόμα και ςιμερα!

Η κατοίκθςθ τθσ Κφκνου πρζπει να ζγινε από κατοίκουσ τθσ Ηπειρωτικισ Ελλάδασ, Πελοποννιςου,
Αττικισ, και Εφβοιασ για τθν εκμετάλλευςθ των ψαρότοπων του Αιγαίου. Οι άνκρωποι του Μαρουλά ιταν
προςανατολιςμζνοι ςε καλάςςιεσ αςχολίεσ όπωσ το ψάρεμα, αλλά αρκετά και με τθν τροφοςυλλογι.
10

Πικανϊσ να μθν κατοικοφςαν μόνιμα ςτθν περιοχι, αλλά να μετακινοφνταν από κζςθ ςε κζςθ και από
νθςί ςε νθςί.
Εκτόσ του Μαρουλά, το ότι βρζκθκαν άλλεσ τζςςερισ κζςεισ που ζχουμε ιδθ αναφζρει, ςθμαίνει ότι δεν
ιταν περαςτικοί από το νθςί, αλλά εκμεταλλεφονταν καλάςςιεσ ι χερςαίεσ πθγζσ διατροφισ.

Μετακινιςεισ ανάμεςα ςτα νθςιά του Αιγαίου που είχαν οπτικι επαφι είναι βζβαιο ότι
πραγματοποιοφνταν και ότι οι μεςολικικοί ναυτικοί ζφταναν μζχρι τα Δυτικά παράλια τθσ Μ. Αςίασ.
Όλα τα πρόςφατα ευριματα μαρτυροφν ότι τουλάχιςτον πριν 11.000 με 10.000 χρόνια θ δραςτθριότθτα
ςτθ κάλαςςα αυτι, ιταν πολφ μεγαλφτερθ απ’ ότι νομίηουμε. Η πρόςφατθ ανακάλυψθ μεςολικικοφ
οικιςμοφ ςτθν Ικαρία, με εργαλεία και εξοπλιςμό ίδιο με αυτόν τθσ Κφκνου, είναι μία επιπλζον μαρτυρία
για τθν φπαρξθ αυτοφ ι ενόσ παρόμοιου δρομολογίου.
Σο πιο πικανό δρομολόγιο είναι Μαρουλάσ – ΢φροσ – Μφκονοσ – Ικαρία – ΢άμοσ – Μ. Αςία. Σα καλάςςια
ρεφματα με τθν πολυπλοκότθτά τουσ, λόγω τθσ γεωμορφολογίασ των Κυκλάδων, βοθκοφν τθν
ναυςιπλοοία από δυτικά προσ τα ανατολικά, ιδίωσ τουσ χειμερινοφσ μινεσ. Άλλα ρεφματα βοθκοφν τα
ταξίδια από τισ Κυκλάδεσ ςτα Δωδεκάνθςα. Σουσ καλοκαιρινοφσ μινεσ θ κατεφκυνςθ των ρευμάτων
αλλάηει και διευκολφνει τα ταξίδια από τα ΒΑ. ςτα ΝΔ.

Όλο το χρόνο τα επιφανειακά ρεφματα ευνοοφν τα ταξίδια από τθν Κφκνο προσ τα νθςιά του Αν. Αιγαίου
και τθ Μ. Αςία. Οι Μεςολικικοί Κφκνιοι ηϊντασ ςε αυτό το περιβάλλον ανζπτυξαν δυνατότθτεσ από πολφ
νωρίσ, οι οποίεσ οφείλονταν ςτθν εμπειρία και τθ γνϊςθ που αποκτικθκαν ςε προθγοφμενεσ γενιζσ.
΢τθν Κφκνο οι νεκροί κάβονταν με διαφορετικό τρόπο. Η παραλλαγι των ταφϊν ςτον ίδιο χϊρο, δείχνει
εξελιγμζνεσ ταφικζσ πρακτικζσ, που πικανϊσ ζχουν ςχζςθ με κάποια κοινωνικι διαφοροποίθςθ μζςα
11

ςτθν κοινότθτα. Οι πλάκεσ που τοποκετοφνται πάνω ςτο ςτικοσ του νεκροφ ςτθν Κφκνο, μπορεί να
ςθμαίνουν κάποιο φόβο για τθν επιςτροφι του νεκροφ. Ιδιαίτερθ περιποίθςθ για τθν διακόςμθςθ του
νεκροφ παρατθρείται ςτθν Κφκνο από τθν παρουςία κόκκινθσ ϊχρασ ςε τμιματα των ςκελετϊν, μια
προςπάκεια να δϊςουν το χρϊμα τθσ ηωισ και του αίματοσ ςτο νεκρό.
Ο πρϊτοσ ερευνθτισ του Μαρουλά Kenneth Honeya, αναφζρει ότι παρατιρθςε τθν άκρθ ενόσ
χαυλιόδοντα ελζφαντα, να εξζχει από τθν παρειά τθσ πλαγιάσ ςτο Βακφ Ρζμα, που χρονολογικθκε
περίπου ςτο 9.160 π.Χ. Σο μεγαλφτερο κομμάτι του χαυλιόδοντα ςτθ βάςθ 4 μ. πάχουσ επιχϊςεων από
αςβεςτολικικό τόφο και μπρζςια που το ζχει «τςιμεντάρει». ΢υνοδευόταν από απανκρακωμζνα ξφλα,
καμμζνεσ πζτρεσ, διαλυμζνα και απολικωμζνα οςτά και εργαλεία από χαλαηία. Εργαλεία από χαλαηία
επίςθσ παρατθρικθκαν ςτα υπεράνω ςτρϊματα κοντά ςε μία αρχαία πθγι.
΢τθν Κφκνο λοιπόν προχπιρχαν νάνοι ελζφαντεσ πολλζσ χιλιάδεσ χρόνια πρίν εμφανιςτεί ο άνκρωποσ.
Ενδθμικά απολικϊματα νάνων ελεφάντων, αναφζρουν οι Δερμιτηάκθσ και ΢υμεωνίδθσ, του είδουσ
palaeoloxodon antiguus mnaidriensis. Όπωσ αναφζραμε οι νάνοι ελζφαντεσ που είχαν φψοσ 1 – 1,70 μ.
ηϊντασ απομονωμζνοι για πολλζσ εκατοντάδεσ χιλιάδεσ χρόνια όταν καταποντίςτθκε θ Αιγαιίδα,
κατζλθξαν νάνοι. Ήταν ζνα ςθμαντικό δζλεαρ για τουσ κατοίκουσ των απζναντι ακτϊν, οι οποίοι ζπλεαν
μζχρι το νθςί για το κυνιγι του ηϊου. Κςωσ οι Μεςολικικοί Κφκνιοι ςτθν αρχι τθσ εγκατάςταςισ τουσ, δεν
ιταν τόςο τροφοςυλλζκτεσ, όςο κυνθγοί και οι βαςικοί αίτιοι τθσ εξαφάνιςθσ του ελζφαντα.
Μετά τθν εξαφάνιςι τουσ, αυτό που απζμεινε για να τραφοφν, ιταν θ τροφοςυλλογι ςαλιγκαριϊν,
πεταλίδων, κυνιγι πουλιϊν και το ψάρεμα. Και επειδι οι πθγζσ αυτζσ δεν επαρκοφςαν, προχϊρθςαν ςτθν
εξθμζρωςθ του χοίρου. Η Κφκνοσ λοιπόν, ιταν γνωςτι από τθν 11θ χιλιετία, αποδεδειγμζνα κατοικθμζνθ
από τθν 10θ και ςυνζχιςε να κατοικείται μζχρι και ςιμερα.
΢ε αυτό το ςθμείο ασ ρίξουμε μία ματιά ςτθν μυκολογία τθσ Κφκνου και των Δρυόπων τθσ, ςτο άγραφο
παρελκόν του νθςιοφ μζςα από τθν μυκολογία. Οι μφκοι είναι ιςτορικά γεγονότα που πζραςαν από γενιά
ςε γενιά και για να μθν χακοφν διατθρικθκαν χάρθ ςε αυτό το μυκικό κζλυφοσ και τθν πατίνα που τουσ
ζδωςαν οι χιλιετίεσ. Μθν ξεχνάμε ότι θ ετυμολογία τθσ λζξθσ μυκολογία είναι ιςτορία που διαδίδεται με
τον λόγο.

12

Δρφοπεσ και Πελαςγοί. Οι λζξεισ αυτζσ απθχοφν τουσ ανκρϊπουσ τθσ προϊςτορίασ, τουσ Μεςολικικοφσ,
Νεολικικοφσ και τθσ πρϊιμθσ εποχισ του Χαλκοφ. Δρφοψ ςθμαίνει «αυτόσ που ζχει τθν (μεγαλοπρεπι)
όψθ τθσ βελανιδιάσ». Ποιοί ιταν λοιπόν αυτοί οι Δρφοπεσ? Ήταν πανάρχαιοσ λαόσ , ςυγγενείσ με τουσ
Λζλεγεσ και αδζλφια των Πελαςγϊν.

Κατοικοφςαν ςτθν ευρφτερθ περιοχι τθσ Ηπείρου και από εκεί κατζβθκαν Νότια, πζραςαν από τθν Οίτθ
και τον Παρναςςό, μεταναςτεφουν ςτθν Εφβοια. ΢τθ ςυνζχεια διαςπείρονται ςτθν Κφκνο, τθν Αςςίνθ
Αργολίδασ, Κφηικο και Άβυδο τθσ Μ. Αςίασ και τελικά τθν Κφπρο.

Ζνα άλλο κομμάτι τουσ επεκτάκθκε ςτθν Β. Βαλκανικι και από εκεί προσ τθν Ιταλία, Λομβαρδία, τθν
Λιγουρία, Ελβετία, Ν. Γαλλία, κεντρικι και Β. Γαλλία. ΢τθν Γαλλία μετζφεραν τον πολιτιςμό τουσ και
ζμειναν ςτθν μνιμθ των Κελτϊν ωσ «Δρυίδεσ», αυτοί που ζχουν ωσ ιερό δζντρο τθν βελανιδιά.
13

Κάποιοι από αυτοφσ ανιχνεφονται και ςτισ απζναντι ακτζσ τθσ Β. Αφρικισ. Πζραςαν ακόμα και από τθν
Κορςικι που το αρχαίο τθσ όνομα ιταν Κφρνοσ από τον γιό του Ηρακλι. Κφρνοσ -> Κφκνοσ?

Πόλεισ με τθν ονομαςία Δρυοπίδα, υπάρχουν ςτθν Ήπειρο, ςτθν επαρχία τθσ Δωρίδασ και ςτθν
Πελοπόννθςο κοντά ςτθν Ερμιονίδα. Ακόμα και ςτθν πιο πρόςφατθ ιςτορία υπιρχε ολόκλθροσ Διμοσ με
αυτιν τθν ονομαςία ςτον νομό Αργολιδο-Κορινκίασ.

Η μυκολογία επίςθσ λζει ότι περνϊντασ κάποτε ο Ηρακλισ από τθν Δρυοπίδα τθσ ΢τερεάσ Ελλάδασ,
χτφπθςε με το ρόπαλό του, τισ πλάκεσ του βουνοφ και αμζςωσ ανάβλυςαν από τα ςπλάχνα τθσ γισ κερμά
νερά, τα επονομαηόμενα «Λουτρά του Ηρακλι». (βλζπετε κάποια ομοιότθτα με τθν Κφκνο?)
Δρυόπθ λεγόταν θ κόρθ του Δρφοπα, του βαςιλιά τθσ Οίτθσ ςτθν ΢τερεά Ελλάδα. Ήταν ςφντροφοσ των
νυμφϊν, ενϊκθκε με τον Απόλλωνα και γζννθςε τον Άμφιςςο. Δρφασ λεγόταν και ζνασ βαςιλιάσ τθσ
Θράκθσ, αδελφόσ του Σθρζα και γιόσ του κεοφ του πολζμου Άρθ.

14

Ο Δρφοψ (Δρφοπασ), ο γενάρχθσ των Δρυόπων, ςφμφωνα με μία παράδοςθ κεωρείται γιόσ του
Απόλλωνοσ και τθσ Δίασ, κυγατζρασ του Λυκάονοσ, του βαςιλιά τθσ Αρκαδίασ. Μία από τισ κυγατζρεσ του
Δρφοπα ενϊκθκε με τον Ερμι και γζννθςε τον Πάνα.

Μθν ξεχνάμε επίςθσ ότι Κφνκοσ είναι θ ονομαςία ενόσ λόφου ςτθν Διλο, το ιερό νθςί, που κρφφτθκε –
(κεφκω ->κρφβω ) ο Δίασ για να παρακολουκιςει τθν Λθτϊ να φζρνει ςτον κόςμο τα παιδιά του ,τον
Απόλλωνα και τθν Αρτζμιδα.
Αυτό εξθγεί και τθν μεγάλθ επιρροι του Απόλλωνα ςτθν Κφκνο, αλλά ίςωσ και να επιςθμαίνει ότι θ
Κφκνοσ ιταν το alter ego τθσ Διλου και άρα και αυτι ιερι.
Ασ περάςουμε τϊρα ςτον ρόλο τθσ Κφκνου ςτθν εξζλιξθ του πολιτιςμοφ.

15

Από τθν Νεολικικι Εποχι, που το κλίμα ζχει ζρκει ςτα ςθμερινά περίπου επίπεδα, ο άνκρωποσ είχε
ςυνθκίςει να αναηθτά τισ πρϊτεσ φλεσ για τα εργαλεία του και τα άλλα μθ χρθςτικά αντικείμενά του.

΢υνζλλεγε οψιανό, πυριτόλικο, και άλλα λικϊματα εκτεκειμμζνα ςτισ πλαγιζσ των λόφων και τισ κοίτεσ
των χειμάρρων, αλλά και μζςω τθσ κοπιαςτικισ αλλά και αποδοτικότερθσ μεκόδου τθσ εξορφξεωσ. Εκτόσ
από αυτζσ που αναηθτοφςε με κακαρά ωφελιμιςτικό ςκοπό, μάηευε και αυτζσ που τον τραβοφςαν με το
χρϊμα τουσ, για καλλωπιςτικοφσ ςκοποφσ. Ο χαλαηίασ που είναι ιδιαίτερα άφκονοσ ςτθν Κφκνο, ο
μαλαχίτθσ και ο αηουρίτθσ. Πζτρεσ που τισ χρθςιμοποιοφςε ςαν κοςμιματα – χάντρεσ και περίαπτα.
16

Κάποια ςτιγμι ζπεςε ςτθν αντίλθψι του, μια πζτρα με ωραίο πραςινόμαυρο ι πορφυροπράςινο χρϊμα,
που όταν τθν ζξυνε ι τθν ζτριβε φαινόταν χρυςι. Αυτζσ οι πζτρεσ αποδείχτθκαν μαλακζσ και μποροφςε
να τισ ςφυρθλατιςει εφκολα, αντί να λαξεφει και να λειαίνει το πζτρινο εργαλείο του. Μποροφςε
ςφυροκοπϊντασ τισ, να δϊςει το ίδιο αποτζλεςμα ςε ςχιμα, αλλά και ανϊτερο ςε χρϊμα και λάμψθ. Με
το πζραςμα του χρόνου ανακάλυψε πωσ ο αυτοφυισ χαλκόσ που είχε ςτθν διάκεςι του, γινόταν πιο
μαλακόσ και ευκολοδοφλευτοσ όταν κερμαινόταν.

Άρχιςε ζτςι να επινοεί τφπουσ ςυνζργων ειδικότερουσ για μζταλλο, αντί να αναπαράγει τουσ
πατροπαράδοτουσ λίκινουσ τφπουσ. Ωσ εκείνθ τθ ςτιγμι, ο άνκρωποσ ζμενε ικανοποιθμζνοσ,
εφαρμόηοντασ πάνω ςτο μζταλλο τισ μεκόδουσ που χρθςιμοποιοφςε για πολλοφσ αιϊνεσ ςτο παρελκόν,
για τθν πζτρα, το κόκκαλο και τισ φυτικζσ ίνεσ.

Σϊρα με τθν πυρράκτωςθ και το μαλάκωμα του αυτοφυοφσ χαλκοφ, ζκανε το πρϊτο βιμα προσ τθν τζχνθ
που κα αποτελζςει αργότερα τθν μεταλλουργία. ΢το ςθμείο αυτό ςταμάτθςε. Δεν υπιρχε ακόμθ τότε
αυτό που λζμε μεταλλευτικι παραγωγι. Ο άνκρωποσ χρθςιμοποιοφςε κακαρό μζταλλο που θ φφςθ του
17

εναπόκετε ςτα χζρια του, κακϊσ δεν είχε τθν παραμικρι ιδζα για το τι ιταν αυτό το υλικό, ι για το πωσ
κα μποροφςε να το αποκτιςει ςε πιο μεγάλεσ ποςότθτεσ. Βριςκόταν ακόμα ςτθ Λίκινθ Εποχι. Όμωσ όταν
ζρχεται θ Χαλκολικικι φάςθ, ο αυτοφυισ χαλκόσ είναι περιςςότερο ι λιγότερο ςε κοινι χριςθ, ανάλογα
με τα κοιτάςματα και τισ ανάγκεσ τθσ κοινωνίασ.
Προςπακϊντασ να ανιχνεφςουμε τθν μεγάλθ ςθμαςία τθσ Κφκνου ςτθν εξζλιξθ τθσ Πρϊιμθσ
Χαλκοκρατίασ ςτο Αιγαίο, όταν πλζον τα μεταλλικά εργαλεία και αντικείμενα κάνουν ςτακερά τθν
εμφάνιςι τουσ, αναπτφςςοντασ και διαφοροποιϊντασ τον νθςιωτικό πολιτιςμό, κα διαπιςτϊςουμε ότι
αυτόσ ο νθςιωτικόσ πολιτιςμόσ παίηει πιο ενεργό και εποικοδομθτικό ρόλο απ’ ότι πιςτεφαμε ωσ τϊρα,
γιατί ζχουμε πολλά ςτοιχεία για τθν διακίνθςθ αντικειμζνων και ανκρϊπων. Σαυτόχρονα όμωσ υπάρχει
και ζνα μεγάλο κενό ςτθν Προϊςτορικι ζρευνα του νθςιοφ.

Ειδικά για τθν Κφκνο, που αν εξαιρζςουμε τθν εκτεταμζνθ αναςκαφι από τον Α. ΢άμψων το 2000 ςτον
μεςολικικό οικιςμό του Μαρουλά, μία μεταλλουργικι ζρευνα που ζγινε ςτισ ΢κουριζσ από τθν Όλγα
Χατηθαναςταςίου και τον Mac Gillivray το 1998, μία περιοριςμζνθ ζρευνα επιφανείασ ςε από τθν StosGale το 1988 και μία ακόμα από τον Α. ΢άμψων, δεν ζχουμε άλλεσ ζρευνεσ που να ζχουν αποκαλφψει
ςτοιχεία. Τπάρχουν μεγάλεσ ελλείψεισ γνϊςθσ για τθν Νεολικικι και πρϊιμθ Χαλκοκρατία ςτθν Κφκνο,
ενϊ κα μποροφςε να αποτελζςει από μόνθ τθσ ζνα ιδανικό πλαίςιο για τθν ζρευνα τθσ νθςιωτικισ
αρχαιολογίασ.
Η Κφκνοσ λοιπόν, ευτφχθςε να ζχει ςτο ζδαφόσ τθσ μετάλλευμα χαλκοφ – μαλαχίτθ και αηουρίτθ - τόςο
κακαρό που θ απόκλιςθ μετάλλευμα – κακαρό μζταλλο να είναι θ μικρότερθ δυνατι. Οι μεταλλοδίφεσ, οι
αναηθτθτζσ μετάλλων, εντόπιςαν όχι μόνο τθ φλζβα ςτον Άγ. Γιάννθ (νότια από τισ ΢κουριζσ), αλλά και
άλλεσ φλζβεσ του νθςιοφ.

18

Η βλάςτθςθ τθσ Κφκνου προςζφερε τθν πρϊτθ φλθ - και ίςωσ ιταν θ βαςικι αιτία αποδάςωςθσ του
τόπου. Σο μετάλλευμα υπιρχε, θ ηιτθςθ του προϊόντοσ υψθλι, άρα τα είχαν όλα. Σο νθςί δεν είχει
ερθμωκεί από τθν Μεςολικικι ζωσ τθν Νεολικικι εποχι, γιατί οικιςμοί ςτα Φλαμποφρια,

ςτθν Κολϊνα και αλλοφ, πιςτοποιοφν αυτιν τθν ςυνζχεια, ζςτω και αν κάποιοι παρακαλάςςιοι οικιςμοί
εξαφανίςτθκαν λόγω τθσ ανφψωςθσ τθσ ςτάκμθσ τθσ κάλαςςασ.

19

Οι οικιςμοί γεωργϊν, κτθνοτρόφων και ψαράδων ιταν μικροί και ευζλικτοι, άρα μποροφςαν να
μετακινθκοφν πολφ εφκολα, όταν οι ανάγκεσ για επιβίωςθ το επζβαλλαν. Σα νθςιά είναι τόποι περίπλοκοι
και ευμετάβλθτοι. Σθν εποχι που εξετάηουμε δεν ιταν οφτε τελείωσ απομονωμζνα αλλά και οφτε εντελϊσ
εντεταγμζνα ςτον υπόλοιπο κόςμο.

Σα ερωτιματα είναι: γιατί οι άνκρωποι ιρκαν ςτο νθςί? Πωσ επζλεξαν να ηιςουν μετά τον ερχομό τουσ?
Σι διαμόρφωςε τθ ηωι τουσ και εκείνοι με τθ ςειρά τουσ πωσ διαμόρφωςαν το νθςί? Σι είδουσ ςχζςεισ
αναπτφχκθκαν ανάμεςα ςτουσ Κφκνιουσ και ανάμεςα ςε αυτοφσ και τουσ υπόλοιπουσ Κυκλαδίτεσ? Πωσ οι
εξωτερικζσ επαφζσ επθρζαςαν τον νθςιωτικό πολιτιςμό?Θα προςπακιςω να απαντιςω αυτζσ τισ
ερωτιςεισ μζςα από το ιςτορικό του οδοιπορικοφ μου ςτο νθςί.

20

Επιςκεφτικαμε τισ ΢κουριζσ με τουσ Γιϊργο Αγιουτάντθ, και Γιάννθ Λαουτάρθ. Η εικόνα που αντικρφςαμε
ιταν εντυπωςιακι.

΢ε περίμερο 200 μ. το ζδαφοσ να είναι ςπαρμζνο με υπολείμματα εκκαμίνευςθσ,

κραφςματα από τα καλοφπια
21

και εξειδικευμζνεσ λίκινεσ κυκλικζσ καταςκευζσ, τα καμίνια.

Σο πάχοσ των κυλινδρικϊν καλουπιϊν, όπωσ παρατθρικθκε, ιταν περίπου 3,50 εκ. και θ διάμετρόσ τουσ
35 εκ. και είχαν περιφερειακά τρφπεσ 2,50 εκ. διαμζρου για αεριςμό. Σο λιϊςιμο του μεταλλεφματοσ το
πετφχαιναν με τθν φυςικι ροι του δυνατοφ ανζμου που πνζει μόνιμα ςε αυτό το ςθμείο. Σο μετάλλευμα
ερχόταν ςπαςμζνο από το χαλκορυχείο του Αγ. Γιάννθ και από εκεί το ζτοιμο προϊόν μεταφερόταν ςτθν
παραλία και διανεμόταν με πλοία ςε άλλεσ περιοχζσ.
22

Οι μελζτεσ που ζχουμε υπ’ όψιν μασ κεωροφν ότι θ δευτερογενισ χφτευςθ του χαλκοφ δεν γινόταν ςτθν
Κφκνο, αλλά οι «χελϊνεσ» του μεταλλεφματοσ μεταφζρονταν ςε άλλουσ τόπουσ για τθν περαιτζρω
επεξεργαςία του. Εμείσ διαφωνοφμε με τθν άποψθ αυτι.

Η πρϊτθ αντίρρθςθ για τθν εντόπια εκμετάλλευςθ και για τθν ςθμαίνουςα κζςθ τθσ Κφκνου ςτθν εξζλιξθ
τθσ Πρϊιμθσ Εποχισ του Χαλκοφ (3.200 – 2.200 π.Χ.) είναι ότι δεν υπιρχε καφςιμθ φλθ, αλλά ότι τα ξφλα
μεταφζρονταν με τα πλοία τθσ εποχισ.

23

Η απάντθςθ είναι, ότι υπιρχε δαςοκάλυψθ ςτθν Κφκνο, αλλά και χαμθλι βλάςτθςθ με περιοριςμζνα
δάςθ και ςυςτάδεσ δζντρων, ςτισ καλφτερα προφυλαγμζνεσ και αρδευόμενεσ περιοχζσ. Η ςθμερινι
εικόνα, είναι το αποτζλεςμα τθσ εντατικισ αποψίλωςθσ που άρχιςε από τότε. ΢ιμερα ακόμα και ςτα
ψθλϊματα μποροφμε να δοφμε το πράςινο από τα υπολείμματα τθσ τότε βλάςτθςθσ. Μελζτεσ των
κόκκων γφρεωσ από τθν Νάξο, δείχνουν μείωςθ τθσ δαςοκάλυψθσ τθν Πρϊιμθ Εποχι του Χαλκοφ. ΢τθν
Υςτερθ εποχι του Χαλκοφ, 1.000 χρόνια μετά, ςτο Ακρωτιρι ςτθ Θιρα, μεγάλου μικουσ δοκάρια
χρθςιμοποιοφνται για τθν καταςκευι ςπιτιϊν. Σζτοιου είδουσ δοκάρια κα δείτε ακόμα και εςείσ, εάν
τφχει να αναπαλαιϊςετε τα ςπίτια των παπποφδων ςασ.

24

Σο ανάγλυφο τθσ Κφκνου είναι χαμθλότερο από ότι κα περίμενε κανείσ για το μζγεκόσ τθσ. ΢τθν ουςία
είναι ζνα «πεδινό» νθςί, που εφκολα κα το διζςχιηαν οι κάτοικοί του τότε. Οι πολλοί κόλποι και κολπίςκοι
με αμμϊδεισ παραλίεσ, ζκαναν εφκολθ τθν προςαιγιάλωςθ για τα ςκάφθ τθσ εποχισ. Η κζςθ τθσ είναι
ιδιαίτερα ευνοικι, μιασ και είναι ςτθ γραμμι των νθςιϊν που προμθκεφουν πρϊτεσ φλεσ. Οψιανόσ απο τθ
Μιλο, μόλυβδοσ και άργυροσ από τθ ΢ίφνο και φυςικά χαλκόσ από τθν Κφκνο.

Η Κφκνοσ αναγορεφκθκε ςε ςθμαντικότατο κόμβο για το εφροσ του εκμεταλλεφςιμου μεταλλεφματοσ.
Αυτι θ πλιρθσ αντίκεςθ με τισ ανατολικζσ Κυκλάδεσ διαμόρφωςε μια αντίλθψθ «ελ ντοράντο» ςτον
Αιγαιακό κόςμο για τθν Κφκνο.
25

΢τοφσ οικιςμοφσ που ερευνιςαμε υπάρχουν άφκονα κραφςματα αποκθκευτικϊν αγγείων (πίκων) που
χρθςιμοποιοφντο για τθν φυςικι αποκικευςθ του πλεονάςματοσ, για τθν αντιμετϊπιςθ γεωργικϊν
καταςτροφϊν, ςε ζνα τόςο ευμετάβλθτο περιβάλλον όπωσ το Κυκλαδικό.

26

Πολλοί μικροί διάςπαρτοι οικιςμοί και εγκαταςτάςεισ, που αξιοποιοφν όλα τα πλεονεκτιματα του
χϊρου, που επικοινωνοφν μεταξφ τουσ με ζνα δίκτυο ανταλλαγϊν, επιγαμιϊν, ςυγγενικϊν, φιλικϊν και
εμπορικϊν ςχζςεων. Πζρα από τθ φυςικι αποκικευςθ εφάρμοηαν και τθν κοινωνικι αποκικευςθ – μία
κοινωνία ςχετικισ ιςότθτασ. Η αναδιανομι εφαρμοηόταν όχι από ζνα κζντρο αλλά από ζνα δίκτυο – δϊςε
μου όταν ζχω ανάγκθ για να ςου δϊςω όταν ζχεισ ανάγκθ εςφ. Σο μζγεκοσ των οικιςμϊν γενικά ιταν
27

μικρό. Η εικόνα από τθ διαςπορά τθσ κεραμικισ δείχνει αγροικίεσ που αποτελοφνται από ζνα - δφο
νοικοκυριά δθλ. 5 – 10 κατοίκουσ, και μικρά χωριά μζχρι 10 νοικοκυριά δθλ. 11 -50 κατοίκουσ.

Χωριά με πάνω από 10 νοικοκυριά δθλ. 51 – 300 + κατοίκουσ, δεν ζχουμε διαπιςτϊςει, αλλά πιςτεφουμε
πωσ επειδι μζχρι ςιμερα θ ζρευνα είναι ανεπαρκισκάπου πρζπει να υπάρχουν τζτοιοι οικιςμοί.
Οι περιςςςότερεσ από αυτζσ τισ κοινότθτεσ κα μποροφςαν άνετα να ςτθρίξουν τθ διατροφι τουσ ςε
μικρζσ εκτάςεισ καλλιεργθμζνθσ γισ.
28

Οι ζρευνεσ ζχουν δείξει ότι μια μικρι κοινότθτα μιάσ – δφο οικογενειϊν κα μποροφςε να εξαςφαλίςει τα
προσ το ηιν με τθν καλλιζργεια 30 - 60 ςτρεμμάτων, ενϊ ακόμα και ζνα μεγάλο χωριό κα χρειαηόταν μόνο
μερικά τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η αναπαραγωγι των περιςςοτζρων κοινωνιϊν κα ςτθριηόταν ςτθν
εξωγαμία, οπότε κα υπιρχαν δεςμοί με άλλεσ κοινότθτεσ μζςω γαμιλιων ςυγγενειϊν. Η ανάπτυξθ όλο
και πιο εκτεταμζνων γενεαλογικϊν γραμμϊν ιταν ο ςυνεκτικόσ ιςτόσ για τισ μικρζσ διεςπαρμζνεσ
κοινότθτεσ.

29

Οι οικιςμοί αυτοί κα εμφανίηονται και εξαφανίηονται και οι λόγοι είναι πολλοί. Σα δίκτυα επαφϊν που
μετατοπίηονται, θ λάκοσ αγροτικι διαχείρθςθ, που οδιγθςε ςτθν εξάντλθςθ τθσ γθσ και άλλοι λόγοι
(αςκζνειεσ, ςιτοδείεσ κλπ.). Βζβαια θ μζγιςτθ διαςπορά ελαχιςτοποιεί τον κίνδυνο για το ςφνολο του
πλθκυςμοφ.

Όςον αφορά τον πλθκυςμό του νθςιοφ ςτθν Πρϊιμθ Εποχι του Χαλκοφ, ο C. Broodbank (από τον οποίο
ζχουμε αντλιςει και πολλά ςθμαντικά ςτοιχεία), αυκαίρετα δζχεται ζναν αρικμό 3 κατοίκων ανά
τετραγωνικό χιλιόμετρο, δθλ. γφρω ςτουσ 300 κατοίκουσ για όλθ τθν Κφκνο! Λζω αυκαίρετα γιατί όταν θ
επιφανειακι ζρευνα είναι ανεπαρκισ, και τζςςερισ νζοι οικιςμοί ανακαλφφκθκαν από εμάσ, αυτό δείχνει
πόςοι ακόμα μζνουν να ανακαλυφκοφν. Κςωσ μάλιςτα και ζνα μεγάλο κζντρο κατοίκθςθσ να περιμζνει να
30

ανακαλυφκεί, όπωσ εκείνο ςτον ΢κάρκο τθσ Κου, που κανείσ δεν περίμενε τθν φπαρξι του. Ο C. Renfrew
ζδωςε πλθκυςμό 34.000 κατοίκων για τθν Πρϊιμθ Χαλκοκρατία ςτισ Κυκλάδεσ. Όλοι αυτοί οι αρικμοί
είναι υποκετικοί, γιατί όπωσ είπαμε θ ζρευνα για όλεσ τισ Κυκλάδεσ είναι ςε μικρότερο ι μεγαλφτερο
βακμό ανεπαρκισ. Εντατικι επιφανειακι ζρευνα ςθμαίνει να μθν υπάρχει ακρωτιρι, πλαγιά, λόφοσ,
κάμποσ που να μθν ζχει ερευνθκεί. Πάντωσ πιςτεφουμε, πωσ θ Κφκνοσ είχε ζνα πλθκυςμό ςθμαντικά
μεγαλφτερο τθσ ςθμερινισ απογραφισ του 2011.

Σϊρα όςον αφορά τισ μετακινιςεισ, υποηφγια (άλογα, γαϊδοφρια, μουλάρια) δεν υπιρχαν. Αυτά
εξθμερϊκθκαν και ειςιχκθςαν πικανόν αργότερα. Προσ το παρόν δεν ζχουμε τζτοια ςτοιχεία. Αλλά ίςωσ
ςτο μζλλον να υπάρξουν.
΢τισ Κυκλάδεσ ζνα άτομο μπορεί να μεταφζρει μζςα ςε μια θμζρα φορτίο 20 -30 κιλϊν ςε απόςταςθ 20
χλμ. ςε ευκεία. Ρυκμόσ ικανοποιθτικόσ ϊςτε να μπορεί κάποιοσ να διαςχίςει οποιοδιποτε νθςί ςε δφο το
πολφ θμζρεσ μζςα από το χερςαίο δίκτυο μονοπατιϊν που ακόμα και ςιμερα τμιματά του
χρθςιμοποιοφνται. Αλλά ακόμα και να είχαν αφιχκεί υποηφγια τθν εποχι που εξετάηουμε, το ζδαφοσ δεν
κα βοθκοφςε ιδιαίτερα. ΢τισ Κυκλάδεσ θ κάλαςςα και θ ναυτικι τεχνολογία που χάρισ ςε αυτιν οι
νθςιϊτεσ ιταν ςε κζςθ να τθν διαςχίηουν, είναι οι ςθμαντικότερεσ παράμετροι για τισ μετακινιςεισ.

31

Σα εργαλεία ςτθν αφίςςα μασ είναι και αυτά, προϊόν αρχαιοκαπθλείασ και εκτίκενται ςτο Βρεττανικό
Μουςείο. Όταν ζνασ καραβομαραγκόσ τα είδε, είπε ότι μόνο το πριόνι του ζλειπε για να φτιάξει ζνα
κυκλαδικό μακρφ πλοίο τφπου κανϊ. Σο τρυπάνι που χρθςιμοποιοφςαν για να περάςουν ςκοινιά ι λουριά
που ζδεναν το πζτςωμα ιταν τοξοτρφπανο, φτιαγμζνο από ξφλο και με μφτθ από οψιανό.
Η κάλαςςα των Κυκλάδων, όπωσ και εςείσ γνωρίηετε καλά, άλλοτε επιτρζπει και άλλοτε διευκολφνει τισ
μεταφορζσ. Σα επιφανειακά ρεφματα διευκολφνουν τα πλοία με ρθχι καρίνα και με τθν εφεφρεςθ τθσ
τρόπιδασ, το Κυκλαδικό πλοίο, που βλζπουμε χαραγμζνο ςτα τθγανόςχθμα ςκεφθ ςτο Εκνικό
Αρχαιολογικό Μουςείο, ιταν άριςτα προςαρμοςμζνο ςτισ ςυνκικεσ αυτζσ.

32

Από τισ απεικονίςεισ μποροφμε να αναςυνκζςουμε δφο τφπουσ ςκαφϊν που ανικουν ςτον τφπο του
«κανϊ». Ο πρϊτοσ τφποσ περιλαμβάνει ζνα μεγάλο επίμθκεσ ςκάφοσ, το «μακρό πλοίο», κλιμακωτισ
αρμολογίασ, με γωνιϊδθ καρίνα για υψθλι ταχφτθτα που προωκείται από μεγάλο αρικμό κωπθλατϊν. Σο
κατϊτατο μικοσ πρζπει να ιταν 15 – 20 μζτρα που ςθμαίνει ότι κα υπιρχαν και μεγαλφτερα, γφρω ςτα 30
μζτρα. ΢ε ιδανικζσ ςυνκικεσ είχαν τθν δυνατότθτα να μεταφζρουν μζχρι και ζνα τόνο ωφζλιμο φορτίο.
Τπολογίηουμε ότι είχαν ζνα πλιρωμα 29-30 αντρϊν και μζγιςτθ ταχφτθτα 8 ν.μ. τθν ϊρα. Σο μακρφ πλοίο
όμωσ, ςτον κυματιςμό κα είχε πρόβλθμα και κα ζπρεπε να προωκείται κάνοντασ ηιγκ – ηάγκ, πράγμα που
κα μείωνε τθν ταχφτθτά του.
΢ε περίπτωςθ ναυαγίου θ απϊλεια 30 ανδρϊν και ενόσ πολυδάπανου πλοίου κα ιταν πολφ ςθμαντικι
απϊλεια. Αυτά ιταν πλοία περιςςότερο επιδρομϊν και γοιτρου. Πιςτεφουμε ότι ο κφριοσ όγκοσ των
μεταφορϊν πραγματοποιείτο από μικρά και ευζλικτα κανϊ. Με μία θμεριςια εμβζλεια 16 ν.μ. που είναι
θ ίδια ςχεδόν με τθν αντίςτοιχθ τθσ χερςαίασ μεταφοράσ μποροφςε αυτό το ςκάφοσ που είχε μικοσ από 4
– 8 μζτρα και πλιρωμα από 5 – 8 άνδρεσ με μικρι ζνταςθ προςπάκειασ, μζγιςτθ ταχφτθτα 3 ν.μ. τθν ϊρα
και μεταφορικι ικανότθτα από 50 ζωσ 200 κιλά, ιταν ότι το καλφτερο. Απαιτοφςαν δε πολφ μικρότερθ
καταςκευαςτικι προςπάκεια και είναι πικανότερο, αυτά να ιταν τα ςκάφθ μεταφοράσ αγακϊν απο νθςί
ςε νθςί.
Ήταν πολφ περιςςότερα από τα μακρά πλοία και ςε αυτά προςαρμόςτθκαν και τα αποκθκευτικά αγγεία,
που ιταν μεςαίου μεγζκουσ, για να μποροφν να μεταφερκοφν εφκολα.

Άνκρωποι από τθν θπειρωτικι χϊρα, ςυνζλλεγαν τον οψιανό τθσ Μιλου για χιλιετίεσ. Οι αναηθτθτζσ
μεταλλοφόρων κοιταςμάτων ζρχονταν ςτθν Κφκνο για να μείνουν. Η Κφκνοσ γίνεται ζνα ςθμαντικό
κζντρο δραςτθριότθτασ που ζχει τθν αρχι τθσ ςτθν Σελικι Νεολικικι. Σο κίνθτρο του αποικιςμοφ είναι
ιδιαίτερα ζντονο και θ πλθκυςμιακι ζκρθξθ είναι αναμενόμενθ. Η αναηιτθςθ των ορυκτϊν πόρων
δθμιοφργθςε και άλλεσ ευκαιρίεσ επικοινωνίασ.

33

Η ανάλυςθ κρθτικϊν αντικειμζνων ζδειξε ότι ο χαλκόσ που ειςαγόταν ς’ αυτι τθ μεγάλθ ηϊνθ
κατανάλωςθσ, προερχόταν από τθν Κφκνο και τα δεδομζνα από τισ ζρευνεσ ςτο Ν. Αιγαίο δείχνουν το
μζταλλο κατά το μεγαλφτερο μζροσ τθσ Πρϊιμθσ Εποχισ του Χαλκοφ, προερχόταν επίςθσ από τθν Κφκνο.

Η πρωτογενισ τιξθ του μεταλλεφματοσ πραγματοποιείτο ςτισ ΢κουριζσ. Εμείσ πιςτεφουμε ότι ακόμα και
θ δευτερογενισ, δθλ. από το slug (τθν χελϊνα) ςτο εργαλείο ι άλλο αντικείμενο γινόταν ςτον ίδιο χϊρο.
Οι ΢κουριζσ επιλζχκθκαν για τθν πρωτογενι τιξθ επειδι βρίςκονται ςε υψθλό ανεμοδαρμζνο ςθμείο
πολφ πρακτικό, γιατί θ διαδικαςία απαιτοφςε ςτακερό ρεφμα αζρα, αλλά και για το λόγο, ότι θ τιξθ,
αποτελοφςε φάςθ ξεχωριςτι από τθν υπόλοιπθ μεταλλουργικι διαδικαςία, αλλά και ορατι από μακριά.
Κςωσ όπωσ ςθμειϊνει ο C. Broodbank να πρόκειται για εςκεμμζνθ ανάμιξθ μυςτικότθτασ και
εξωτερίκευςθσ.
Τπάρχει θ άποψθ ότι θ δευτερογενισ τιξθ, δθλαδι θ μετατροπι του μετάλλου ςε αντικείμενα είναι
ςτενότερα ςυνδεδεμζνθ με οικιςμοφσ και ςτισ περιςςότερεσ περιπτϊςεισ με τισ κεντρικζσ κοινότθτεσ των
Κυκλάδων (Νάξοσ – Πάροσ – ΢φροσ). Αυτι θ άποψθ, ςτθρίηεται ςτθν ζλλειψθ ςτοιχείων, από τθν
ανεπαρκι επιφανειακι ζρευνα για οικιςμοφσ τθσ Πρϊιμθσ Χαλκοκρατίασ. (3.200 – 2.200 π.Χ.)
Πιςτεφεται, ότι δεν ζχουν βρεκεί μιτρεσ χφτευςθσ ςτθν Κφκνο. Ζχουν πραγματοποιθκεί ςυςτθματικζσ
αναςκαφζσ ςτθν για τθν ςυγκεκριμζνθ χρονικι περίοδο? Ζχουν ςτθριχκεί ςε εντατικζσ επιφανειακζσ
ζρευνεσ? ΢ε ζνα μεταλλοφόρο νθςί όπωσ θ Κφκνοσ, θ γνϊςθ των διαφόρων ςταδίων τθσ μεταλλουργίασ
κα ιταν ευρζωσ διαδεδομζνθ. ΢τα νθςιά που δεν διζκεταν πθγζσ μετάλλου (δθλ. ςτα περιςςότερα νθςιά
των Κυκλάδων), μόνον τα τελικά ςτάδια κα ιταν γνωςτά ςε όςουσ δεν εμπλζκονταν ςτθν εξόρυξθ και τθν
πρωτογενι τιξθ.
Κλείνοντασ τθν ςθμερινι μασ διάλεξθ που ουςιαςτικά είναι ζνα ςχεδιάγραμμα, κα ςυνοψίςουμε τα
βαςικά ςθμεία τθσ, τα οποία ςθμοτοδοτοφν τισ νζεσ προτάςεισ, που κα αναλυκοφν ςε μελλοντικζσ
ζρευνεσ:
1. Η Κφκνοσ κατοικικθκε και πριν το 9.000 π.Χ. Το κίνθτρο των τροφοςυλλεκτών και κυνθγών ιταν
οι πλθκυςμοί νάνων ελεφάντων που κατοικοφςαν ςτο νθςί. Σο εντατικό κυνιγι τουσ εξαφάνιςε
και οι μόνεσ πθγζσ ηωικισ πρωτεϊνθσ απζμειναν τα ψάρια, οι πεταλίδεσ και τα ςαλιγκάρια.

34

2. Η υπεραφκονία του ανκεκτικοφ λικώματοσ του χαλαηία. Χρθςιμοποιϊντασ τον για τα εργαλεία
τουσ, οι Μεςολικικοί και Νεολικικοί κάτοικοι τθσ Κφκνου ανζπτυξαν μιά διαφορετικι καταςκευι
εργαλείων, αντικακιςτϊντασ ςε ςθμαντικό βακμό τον οψιανό.

3. Κφκνοσ κατοικείται ςυνεχώσ από τθν 10θ χιλιετία ζωσ ςιμερα. Η κατοίκθςθ τθσ δεν διακόπθκε,
ςε όλεσ τισ φάςεισ τθσ Νεολικικισ Περιόδου.
4.

5. Η επιφανειακι ζρευνα για τθν επιςιμανςθ προϊςτορικών οικιςμών, με χρονικά όρια από τθν
10θ χιλιετία μζχρι το 2.200 π.Χ. είναι ανεπαρκισ. Αυτι θ ανεπάρκεια παραμορφϊνει τθν
πραγματικι εικόνα τθσ Κφκνου και κάνει το μεγάλο δίκτυο των οικιςμϊν τθσ αόρατο. Σο δίκτυο κα
φανεί όταν ανακαλυφκοφν τα μονοπάτια που αγνοοφνται.
6. Ανάγκθ ζρευνασ και χαρτογράφθςθσ κάκε ςπθλαιώδουσ μορφισ. Βραχοςκζπαςτρα δθλ.
κοιλϊματα ςτουσ αςβεςτολικικοφσ όγκουσ - που πολλά χρθςιμοποιοφνται ωσ ςτάνεσ- ςπθλαιϊδθ
ανοίγματα και ςπιλαια, πρζπει να ερευνθκοφν με τθν βοικεια τσ Ελλθνικισ ΢πθλαιολογικισ
εταιρείασ, για αναηιτθςθ ίχνων κατοίκθςθσ και παλαιοηωολογικοφ υλικοφ (απολικωμζνα οςτά
νάνων ελεφάντων και άλλων ηϊων).
35

7. Το ερώτθμα «αρχαιολογία για ποιόν?» αποκτά ακόμα πιο βαρφνουςα ςθμαςία, βλζποντασ τθ
κζςθ του Μαρουλά, να μοιάηει χώροσ με μπάηα. Είναι ανεπίτρεπτο να αναφζρεται θ διεκνισ
βιβλιογραφία ςτον Μαρουλά και να μθν υπάρχουν πίνακεσ – πινακίδεσ, διοράματα και μία
ςιμανςθ περίφραξθ του χϊρου. Οι πινακίδεσ κα αναφζρουν πωσ μποροφν οι επιςκζπτεσ να
φτάςουν ςτο χϊρο, οι πίνακεσ κα αναπαριςτοφν ςχεδιαςτικά πωσ ιταν ο οικιςμόσ και τα
διοράματα με ανάγλυφεσ αναπαραςτάςεισ, κα απεικονίηουν τον οικιςμό πωσ ιταν τθν 9θ χιλιετία.
Εξίςου ανεπίτρεπτθ είναι θ ζλλειψθ ενόσ μουςείου, που κα ςτεγάηει τουσ ανεκτίμθτουσ και
πολυάρικμουσ κθςαυροφσ αυτοφ του τόςο ςθμαντικά ιςτορικοφ νθςιοφ. ΢ε αυτό το ςθμείο κα
ικελα να εκφράςω τθν απζραντθ εκτίμθςι μου, ςτον Αλζξανδρο Μαηαράκθ και το απίςτευτο ζργο
που ζχει επιτελζςει ςτθν Κφκνο. Κφριε Μαηαράκθ υποκλίνομαι.

36

8. Οι ςωροί από ςκωρίεσ που υπάρχουν ςτο νθςί, τα επιφανειακά ευριματα τθσ Πρϊιμθσ
Χαλκοκρατίασ που ζχουν βρεκεί, μαηί με τισ αρχαίεσ ςτοζσ εξόρυξθσ μεταλλεφματοσ, ςφν τθν
μεγάλθ κακαρότθτα του, επιβεβαιϊνουν τον κυρίαρχο ρόλο τθσ Κφκνου ςτθν μεταλλουργία του
Χαλκοφ και τθν καταςκευι αντικειμζνων. Ο «κθςαυρόσ τθσ Κφκνου» είναι ζνα πολφ μικρό δείγμα
από τα εξειδικευμζνα εργαλεία που καταςκευάηονταν. Η ςπανιότθτα τζτοιων αντικειμζνων
εξθγείται, από το ότι όταν ζπαυαν να είναι λειτουργικά, τα ζλιωναν και τα χφτευαν ξανά. Ο
κυρίαρχοσ ρόλοσ τθσ Κφκνου ςθμαίνει ότι κα υπάρχουν και αυτό είναι ςχεδόν βζβαιο, μεγάλα
χωριά με πλθκυςμό πάνω από 300 κατοίκουσ και μεγάλοσ οικιςμόσ με εξειδικευμζνεσ κτιριακζσ
εγκαταςτάςεισ όπωσ αυτόσ που αναςκάφθκε ςτον ΢κάρκο ςτθν Κο.

9. Σο χαμθλό φψοσ του νθςιοφ (ςχεδόν πεδινό) και το πολυδαίδαλο των ακτϊν με τον πολφ μεγάλο
αρικμό κόλπων και παραλιϊν, το κάνουν ιδανικό για τθν ανάπτυξθ καλαςςίων και χερςαίων
δικτφων επικοινωνίασ. Αυτι είναι θ ιδζα για ζνα ςχζδιο ζρευνασ, ςτα πλαίςια τθσ νθςιωτικισ
αρχαιολογίασ, όπου κα αναλφει πλιρωσ το νθςιωτικό μοντζλο που λζγεται Κφκνοσ.
10. Τι ώκθςε τουσ ερευνθτζσ τθσ Ανενζρμπε SS (ομάδα ζρευνασ και μελζτθσ προγονικισ
κλθρονομιάσ) να επιςκεφκοφν το νθςί ανάμεςα ςτο 1937 – 1939 ? Ο μεγάλοσ ορυκτόσ πλοφτοσ
και ιδιαίτερα το κοβάλτιο, το ςχιμα τθσ Κφκνου που ομοιάηει με τον ροφνο κεραυνό, θ κζςθ τθσ
πάνω ςτισ γραμμζσ Λζχ, το ότι είναι το ιερό alter – ego τθσ Κφνκου τθσ Διλου και θ ςφνδεςι τθσ
με τουσ Τπερβορείουσ, είναι λίγα μόνο από τα ςτοιχεία που γοιτευςαν αυτοφσ τουσ επίμονουσ
κυνθγοφσ των μεταφυςικϊν και μυςτικϊν δυνάμεων του ςφμπαντοσ, που κεωροφςαν ότι θ
κατανόθςι τουσ κα τουσ ζκανε αιττθτουσ.

11. Η Κφκνοσ κάποτε ιταν γεμάτθ δάςθ. Μία ακόμα απόδειξθ αυτισ τθσ κεωρίασ είναι θ καταςκευι
των ντόπιων κατοίκων. Ανκρωπολογικζσ ζρευνεσ ζχουν αποδείξει ότι οι άνκρωποι που κατοικοφν
37

ςε δενδροφυτεμζνεσ περιοχζσ είναι ψθλοί και λεπτοκαμωμζνοι, εν αντικζςει με αυτοφσ που
κατοικοφν ςε χζρςα και ανεμοδαρμζνα εδάφθ που είναι πιο κοντοί και χοντροκομμζνοι.

12. Η πρωτογενισ και θ δευτερογενισ τιξθ γινόταν πάνω ςτθν Κφκνο. Σο ότι θ κζςθ των ΢κουριϊν
είναι ταυτόχρονα και απροςπζλαςτθ ςτουσ ξζνουσ, αλλά και εμφανισ ωσ επίδειξθ ιςχφοσ
αποδεικνφει, ότι πάνω ςτο νθςί πραγματοποιόντουςαν όλα τα ςτάδια τθσ μεταλλουργικισ
επεξεργαςίασ.

13. Υπάρχει μεγάλθ ανάγκθ εντατικισ επιφανειακισ ζρευνασ. ΢το νθςί υπάρχουν και αλλοφ ςωροί
από ςκωρίεσ που δεν μπορζςαμε να επιςκευκοφμε. Μία εντατικι επιφανειακι ζρευνα, που δεν
απειλεί με κανζναν τρόπο τισ ιδιοκτθςίεσ των κατοίκων, κα προςφζρει πάρα πολλζσ γνϊςεισ ςτθν
επιςτιμθ και κα προβάλλει καλφτερα τον τόπο. Εδϊ κζλω να τονίςω ότι θ αρχαιολογικι ζρευνα
δεν ζρχεται ςε ςφγκρουςθ με τα ςυμφζροντα των ντόπιων. Αντίκετα μπορεί να ςυντελζςει ςτθν
ανάπτυξθ, τθν πρόοδο και τθν προβολι ενόσ τόπου. Για παράδειγμα, όλοι γνωρίηουμε, ότι υπάρχει
διζνεξθ μεταξφ οριςμζνων αγροτϊν και των υπζρμαχων τθσ διατιρθςθσ των μονοπατιϊν. Κάκε
πλευρά ζχει το δίκιο τθσ, αλλά με καλι διάκεςθ και ςωςτι ςυνεννόθςθ, εναλλακτικζσ λφςεισ
πάντα βρίςκονται.

ΣΗΜ. Μετά το πζρασ τθσ παροφςθσ ομιλίασ, εντοπίςτθκαν δφο ακόμα οικιςμοί ςτθν Κφκνο. Ο
οικιςμόσ τθσ Κώμθσ ενδζχεται να είναι το μεγάλο κζντρο κατοίκθςθσ του νθςιοφ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

38

Για τθν αναςκαφι του Μαρουλά από το ζργο του Αδ. ΢άμψων «Προϊςτορία του Αιγαίου»
Για τθν Πρϊιμθ Χαλκοκρατία από το ζργο του C. Broodbank «Πρϊιμεσ Κυκλάδεσ», τό ζργο τθσ Ο. Χατηθαναςταςίου – Φιλανιϊτου και από το
ζργο του C. Renfrew «θ ανάδυςθ του Πολιτιςμοφ»
Από το άρκρο τθσ Διμθτρασ Βαρελά «μελιςςοκομία ςτθν Κφκνο» από το περιοδικό «Μελιςςοκομικι επικεϊρθςθ» (τεφχοσ Μαρτίου –
Απριλίου 2011).
Για τουσ νάνουσ ελζφαντεσ από τα ζργα των κακθγθτϊν Γεωλογίασ του Πανεπιςτθμίου Ακθνϊν Ν. ΢υμεωνίδθ και Γ. Δερμιτηάκθ.
Για τθν μυκολογία των Δρυόπων από το ζργο «Ελλθνικοί Μφκοι» του Ρόμπερτ Γκρζθβσ και τθν «Ελλθνικι Μυκολογία» τθσ Εκδοτικισ
Ακθνϊν.
Ιςτορία του πολιτιςμοφ τθσ UNESCO.
ΝΙΚΟ΢ ΚΟΡΡΕ΢

39

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful