You are on page 1of 14

Dijalog ikonoboraca sa ikonopo{tovateqima

Episkop Jovan (Puri})*


Visoka {kola Akademija Srpske Pravoslavne Crkve za umetnosti i konservaciju, Beograd

UDC 271.2285.4:316.754.4 DOI 10.2298/ZOG1034013P Pregledni rad

Studija predstavqa analiti~ki prikaz ikonoborstva, hristolo{ke jeresi, koja se javila u Vizantiji i trajala dva veka. Posle prvog odeqka Mogu}nost ikoni~nog izobra`avawa Isusa Hrista i Svetih Bo`ijih ugodnika, u kome je opisana istorijsko-bogoslovska pozadina imenovanog problema, obja{wene su vrste ikona i razli~ite dimenzije pojma ikone prirodna i rukotvorena ikona, a zatim je obja{wen odnos slike i originala, uz dogmatsku zasnovanost svih hipoteza i tvrdwi. Ova dvodelna studija, uz kori{}ewe relevantnih izvora, obja{wava odnos ikonoboraca i ikonopo{tovateqa, kako u tom trenutku u Vizantiji, tako i kroz istoriju do danas. Kqu~ne re~i: ikona, ikonoborstvo, Prvolik, Ovaplo}ewe, ipostas (li~nost), priroda, trijadologija, hristologija The dialogue of the iconoclasts with the iconophiles The study represents an analytical review of iconoclasm, a Christological heresy that appeared in Byzantium and lasted for two centuries. After the first section The possibilities of expressing Jesus Christ and the holy servants of God by means of icons, which describes the historical and theological background of the said problem, explanations are given of the kinds of icons and the different dimensions of the notion of an "icon" the natural and hand-made icon, and subsequently, of the relationship of the image and the original, along with the dogmatic foundation of all hypotheses and claims. This two-part study, in addition to using the relevant sources, explains the relationship of the iconoclasts and the iconophiles, at that time in Byzantium and throughout history, right up to the present day Keywords: icon, iconoclasm, Archetype, Incarnation, hypostasis (person), nature, triadology, christology

tekst Svetoga Pisma Staroga Zaveta, ali i na Sve{teno Predawe. Pokret protiv ikona je zapo~et u Vizantiji, u crkvenim krugovima, po svoj prilici, pre nego u politi~kim.4 Me|usobna borba izme|u ikonoboraca i ikonopo{tovateqa je okarakterisala ceo VII vek, da bi se nastavila u VIII i IX veku. U to vreme je Crkva je iznela svoj zvani~ni stav o pojmu, su{tini, prirodi, zna~aju i ulozi svetih rukotvorenih ikona. Neizostavno je potrebno re}i da je Sedmi Vaseqenski sabor propisao da se uni{te svi ikonobora~ki spisi, {to je imalo za posledicu da nijedan od tih spisa nije sa~uvan u svom prvobitnom obliku. Me|utim, ipak je mogu}e da se u dobroj meri rekonstrui{e ikonobora~ko u~ewe s obzirom na to da mnogi ikonopo{tovateqi i braniteqi ikona sveti Oci i crkveni pisci, u svojim spisima iznose glavne postavke i stavove ikonoboraca. Ne}e biti na odmet da podvu~emo ~iwenicu da su se hri{}ani ikonoborci nalazili pod uticajem judejstva,5 drevne gr~ke filosofije, gnosticizma,6 pavlikijanizma, nestorijanizma, evionizma, monofizitizma, montanizma7
* Visoka {kola Akademija Srpske Pravoslavne Crkve za umetnosti i konservaciju, Kraqa Petra br. 2, 11000 Beograd; akademija@spc.rs 1 V. V. Bolotov, Predavawa iz istorije drevne Crkve. Istorija Crkve u periodu Vaseqenskih sabora. Istorija bogoslovske misli, Kraqevo 2006, 424425. 2 Cf. V. By~kov, Die philosophish-asthetischen Aspekte des byzantinischen Bilderstreites, Filosofia 89 (19781979) 343; Cr. Papadopoulou, Aitiai kai genikoj carakthr thj eikonomaciaj, Qeologia 8 (1930) 13. 3 Op{irnije o tome: N. Baynes, Idolatry and the Early Church, in: idem, Byzantine Studies and Other Essays, London 1955, 134; Th. Sideris, The Theological Arguments of the Iconoclasts during the Iconoclastic Controversy, Byzantine Studies 6 (1979) 185; D. Stein, Der Beginn des byzantinischen Bilderstreits und seine Entwicklung bis in die 40er Jahre des 8. Jahrhunderts, Munchen 1980, 257. 4 Bolotov, Predavawa, 430. 5 Cf. A. Louth, St. John Damascene. Tradition and Originality in Byzantine Theology, Oxford 2002, 211. 6 Gnosticizam predstavqa sinkretisti~ki, filosofsko-religiozni pokret, koji je te`io da hri{}anstvo pretvori u religiozno-filosofski pogled na svet. Bogo~ovek Isus Hristos u gnosticizmu nema mesta. 7 Op{irnije o uticaju montanizma na ikonoborce: K. Schwarzlose, Der Bilderstreit, ein Kampf der griechischen Kirche um ihre Eigenart und um ihre Freiheit, Gotha 1890.

a) Mogu}nost ikoni~nog izobra`avawa Isusa Hrista i Svetih Bo`ijih ugodnika U vezi sa temom ikone po~etni dijalog se vodio izme|u hri{}ana i Judeja, a zatim pojavom ikonoborstva, dijalog se pro{irio i vodio se izme|u ikonopo{tovateqa i ikonoboraca. Ikonopo{tovateqi su osu|ivali ikonoborce za jeres, dok su ikonoborci sebe smatrali nosiocima prosve}ewa,1 a ikonopo{tovateqe su optu`ivali da su pali u idolopoklonstvo;2 dakle, ikonoborci su poistove}ivali svete rukotvorene ikone sa idolima.3 I jedni i drugi su se prvenstveno pozivali na

13

ZOGRAF 34 (2010) 1326

i doketizma,8 a bili su pomognuti i islamom. Uz to, pogre{no su protuma~ili tekst Svetoga Pisma;9 naro~ito su pogre{no poimali drugu Bo`iju zapovest iz Dekaloga, kojom se zabrawuje pravqewe idola i kipova i slu`ewe istima (Izl. 20, 35; Pon. Zak. 5, 89), a posledica toga je bila odbacivawe ikona, skulptura, simvola i wihove upotrebe u Crkvi Hristovoj.10 Iako su se pozivali na Sveto Pismo i Sveto Predawe, ikonoborci nisu mogli da opravdaju svoje u~ewe, jer je ono bilo neosnovano i za svoje tvrdwe nisu mogli da na|u oslonca niti u Svetom Pismu niti u Svetom Predawu. Jednom re~ju, nisu mogli da doka`u da se svete ikone poistove}uju sa idolima.11 Osim navedenih razloga, za pojavu i {irewe ikonoborstva, postojali su i politi~ki razlozi, koji nisu ni malo zanemaruju}i kada se uzmu u obzir politi~ka kretawa onoga vremena. Neprijateqstvo prema svetim ikonama je plamtelo u maloazijskim provincijama Vizantijskog carstva i u~vrstilo se u izvesnim krugovima vizantijskog sve{tenstva. Pristupawem cara Lava III ikonoborstvu, dvadesetih godina VIII veka, taj pokret je postao vladaju}e u~ewe vizantijske dr`ave.12 Pojava ikonoborstva je izazvala ogromne nemire u Vizantiji. Do{lo je do stra{nih sukoba i progona. Crkva Hristova je zadobila mnoge mu~enike. Ikonoborstvo je uzelo naro~itog maha onog trenutka kada je takav pogled i stav usvojio imperator Lav III Jermenin (717741), a nastavio wegov naslednik imperator Konstantin V (741775). Uklawawe svetih ikona iz hri{}anskih hramova po~elo je 726. godine, dok je ikonoborstvo u pravom smislu re~i po~elo od 17. januara 730. godine, kada je Lav III izdao edikt protiv kulta ikona. Me|utim, posebno poguban doga|aj za ikonopo{tovateqe je bio ikonobora~ki sabor koji je 754. godine sazvao car Konstantin V, i na kojem je prisustvovalo 318 episkopa. Na tom saboru je donesena jednoglasna odluka o nemogu}nosti ikoni~nog prikazivawa Isusa Hrista,13 a samim tim i o odbacivawu svetih rukotvorenih ikona. Dakle, progon (uni{tavawe) svetih ikona imperator Lav III je zapo~eo svojim ediktima o uklawawu ikona iz hri{}anskih hramova na teritorije cele Vizantije,14 sa obrazlo`ewem da ne treba ikoni~no izobra`avati Isusa Hrista, niti ikoni ukazivati po{tovawe. Ikonoborci su neosnovano tvrdili da na taj na~in ~uvaju izvornost vere pravoslavne i istinitost hri{}anskih dogmata. Takvu tvrdwu je prvi izneo car Konstantin V.15 Po pravoslavnom poimawu, Konstantinova tvrdwa je ravna jeresi. Istorijski izvori nas obave{tavaju da se ikonoborstvo u tom periodu prete`no oslawa na zabranu slika iz Staroga Zaveta, a kultu ikona suprotstavqa zabranu idolopoklonstva.16 Ikonoborstvo u Vizantiji od vremena Lava III nije prestajalo, nego je samo u nekoj meri jewavalo i ponovo se rasplamtelo pod Lavom Jermeninom II (813820), a znatno izgubilo od ja~ine ve} pod Mihailom II (820829), da bi ga zatim Teofilo (829842) prihvatio sa svim fanatizmom, nadovezuju}i se, i u teoriji i u praksi, na uzor iz prethodnog stole}a.17 Odr`ani su i ikonoklasti~ki Sabori 754. i 815. godine, na kojima su donete odluke o zabrani ikopisawa i ikonopo{tovawa. Doda}emo samo to da hristolo{ki 14 problem ostaje glavno pitawe oko pitawa rukotvorenih

ikona. Ne razumevaju}i tajnu Bogo~ove~anske Li~nosti Isusa Hrista, ikonoborci su tvrdili da je bo`anska priroda Isusa Hrista ikoni~no neopisiva,18 {to }e re}i, da ikona Hrista nije celovita po{to ikoni~no izobra`ewe treba da se odnosi na obe Hristove prirode; dakle, zakqu~uju ikonoborci, ikoni~no izobra`avawe Isusa Hrista neminovno vodi u podelu Bogo~ove~anske Li~nosti. Osnovna gre{ka ikonoboraca se sastoji u tome {to su oni ikoni~no izobra`avawe (slikawe, `ivopisawe) dovodili u vezu sa prirodama (bo`anskom i ~ove~anskom u Hristu), a ne sa Ipostasi.19 Jednom re~ju, ikonoborci su poistove}ivali Ipostas i prirode. Osim toga, neopravdano su smatrali da se rukotvorena ikona su{tinski poistove}uje sa svojim uzorom (prototipom).20 Ovakvo ikonobora~ko pogre{no i neosnovano
8 Doketizam je jeres po ~ijem u~ewu Isus Hristos je samo obi~an ~ovek, a ne Bogo~ovek. 9 Cf. Stein, Der Beginn, 258 (Das Bildrestreit war so von Anfang an ein streit um die rechte Auslegung der Schrift). 10 Mojsijev Zakon je radi odbrane od idolopoklonstva zabrawivao upotrebu ikona. Piter Krejgi (P. C. Craigie, The Book of Deuteronomy, Grand Rapids 1976, 153) prime}uje da je predstavqawe Boga u qudskom obliku bila prava opasnost za Izraiqce. Op{irnije o toj temi: Jovan Damaskin, Apologetska slova protiv onih koji odbacuju svete ikone, 1, 16 (PG 94, 1248B). Cf. Q. Zhshj, Eikonej sthn Orqodoxh Ekklhsia, Qessalonikh 1995, 1517; P. Tsormpatzoglou, H fush kai h prooptikh thj eikonomaciaj. Ideologikej epidraseij, stocoi kai skopimothta, Qeologia 66 (1995) 708710; M. G. Chapman, A. E. J. Gonzales, A brief historical and theological overview of the iconoclastic controversy, Klhronomia 8 (1976) 324325; E. Nielsen, The Ten Commandments in New Perspective, London 1968, 1013; C. F. Delitzsch, The fourth book of Moses, in: C. F. Keil, F. Delitzsch, Biblical commentary on the Old Testament, Grand Rapids 1988, 114; W. C. Kaiser, Exodus, Grand Rapids 1990 (The Expositors Bible Commentary, 2), 422. 11 Cf. C. von Schonborn, L'icone du Christ. Fondements theologiques elabores entre le 1er et le 2e Concile de Nicee (325787), Fribourg 1976, 158. 12 G. Ostrogorski, O verovawima i shvatawima Vizantinaca, Beograd 1970, 12. 13 Ikonobora~ka odluka glasi: Oni koji po{tuju ikone padaju ili u nestorijanstvo, ili u monofizitstvo. Hristova ikona, prema nameri onog koji ju je naslikao, prikazuje Hrista. Ali Hristos je Bogo~ovek. Prema tome, ikona prikazuje ili samu Hristovu Bo`ansku prirodu, ili Bo`ansku i qudsku prirodu zajedno, ili, pak, samo qudsku prirodu, odvojeno od Bo`anske. U prvom slu~aju dobija se Bo`anstvo opisivo to qeion perigrapton, u drugom Bo`anstvo sliveno sa telom to qeion th sarki yhcuqen, u tre}em to swma tou Cristou aqewton kai dihrhmenon kai proswpon idioupostaton. Dakle, nemogu}e je naslikati neizrecivu tajnu sjediwene dve prirode u Hristu. Prema tome, Hristova ikona nije mogu}a po samoj su{tini stvari (G. D. Mansi, Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, XIII, Paris 19022, 263). 14 Umesto likova Svetih, ikonoborci su po~eli da ukra{avaju hri{}anske hramove drugim motivima: na prvom mestu su ikoni~no izobra`avali krst, a zatim predstave iz `ivotiwskog i biqnog sveta, `ivotiwe, ptice, cve}e, drve}e itd. Cf. Stefan |akon, @ivot Svetog Stefana Novog (PG 100, 1120C). Op{irnije o toj temi: A. Frolow, Le Christ de la Chalce, Byzantion 33 (1963) 107120; J. Moorhead, Iconoclasm, the Cross and the Imperial Image, Byzantion 55 (1985) 165179. 15 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 240C. 16 Ostrogorski, O verovawima i shvatawima Vizantinaca, 12. D. Spiridonos D. Spuridwnoj, Peri thj ousiaj kai tou periecomenou thj Eikonomaciaj, Ekklhsiastikoj faroj 8 (1911) 434468, veli da ou men eikonomacoi thj prwthj periodou basizontai epi matafusikkhj epoyewj, oi de thj deuteraj epi agiografikhj kai ekklhsiastikoistorikhj. 17 Cf. Ostrogorski, op. cit., 13. 18 Cf. Teodor Studit, Antiritik protiv ikonoboraca , I (PG 99, 349C). 19 Cf. Teodor Studit, Antiritik, III (PG 99, 405A). 20 Car Konstantin V otvoreno ka`e: Kai ei kalwj, omoousion authn einai tou eikonizomenou, cf. Nikifor Carigradski, Antiritik protiv Konstantina Kopronima, I (PG 100, 225A). Mnogi istra`iva~i smatraju da se car Konstantin V nalazio pod

Episkop Jovan: Dijalog ikonoboraca sa ikonopo{tovateqima

odricawe ikoni~nog opisivawa Isusa Hrista, u~eni Teodor Studit smatra da odvodi u jereti~ko (doketsko) poimawe o~ove~ewa Boga Logosa.21 Tu ikonobora~ku zabludu osudila je Pravoslavna Crkva i iznela svoj stav o gore postavqenom pitawu; ona ikonoborce naziva nerazumnima i nepobo`nima po{to tvrde da ikopo{tovateqi ikoni~no izobr`avaju bo`ansku prirodu. Ovde }emo naglasiti da je problem ikonoborstva u stvari dubqi sukob oko trajnog i sveobuhvatnog smisla vere, umetnosti, lepote, liturgije. Jer svete ikone u Crkvi ovaplo}enog Hrista Bogo~oveka jesu umetni~ka dela i spomenici kulture, ali i mnogo vi{e od toga: one su dokument hri{}anske vere, vere u trajni i neprolazni smisao i bogolikost lika qudskog, hristolike li~nosti Svetiteqa kao istinskih qudi. Prvi takav istinski Lik projavio je sam Hristos i zato je kqu~ ~itavog spora oko ikona bilo pitawe ikone Hristove.22 [tavi{e, ikonoborci, imaju}i negativan stav prema mrtvoj materiji, neosnovano su poistove}ivali ikonopo{tovawe sa idolopoklonstvom.23 Danas se u protestantskom svetu i daqe nastavqa ikonobora~ka praksa,24 tako da se u dana{wem teolo{kom dijalogu ose}a eho ikonobora~kih stavova i stremqewa nasle|enih iz istorije drevne Crkve.25 Oslawawaju}i se na Sveto Pismo Staroga i Novoga Zaveta, kao i na Sve{teno Predawe, Pravoslavna Crkva je u dijalogu sa ikonoborcima zauzela zvani~ni i odre|eni stav u vezi sa upotrebom svetih ikona i simvola u svom liturgijskom `ivotu i proslavqawu Troji~noga Boga. Oci VIII i IX veka nisu se prvi bavili teologijom ikone, nego, kao {to smo ve} rekli, to je tema koja svoju osnovu ima u Svetom Pismu i Sve{tenom Predawu.26 O toj temi se naro~ito govorilo u IV veku u vezi sa triadolo{kim raspravama.27 Po pravoslavnom u~ewu, idolopoklonstvo je slu`ewe tvorevini a ne Bogu Tvorcu, odnosno, slu`ewe tvari (materiji) idolima od koje su napravqeni, ili slu`ewe bi}ima na koje se idoli odnose.28 Na Sedmom Vaseqenskom saboru (787) donete su posebne odluke o pitawu ikonopo{tovawa. Prema mi{qewu Otaca Sedmog Vaseqenskog sabora, ikona osve}uje o~i onih koji je gledaju i uzdi`e wihov um u misti~ko bogopoznawe.29 Sabor je oslawaju}i se na u~ewe Svetoga Pisma i Sve{tenog Predawa, a u duhu svepravoslavnog hri{}anskog u~ewa, usvojio ukazivawe po~asnog poklowewa (po{tovawa) svetim ikonama: Hrista, Presvete Bogorodice, An|ela i Svetiteqa Bo`ijih: Mi pravoslavni smo od Apostola i Otaca primili predawe da se pred svetim ikonama poklawamo, to jest da ih celivamo, jer to i zna~e ove re~i: poklawati se na starom gr~kom dijalektu zna~i voleti i qubiti. Jer kad neko ne{to voli, on se tome i poklawa, to jest to qubi i celiva, kao {to to pokazuje i na{ qudski odnos, kad se prema prijateqima odnosimo sa pa`wom i qubavqu.30 Sveti Jovan Damaskin, pokrenut pobo`no{}u, veli da je poklowewe simvol pripadawa i po{tovawa. Poznati su nam wegovi razli~iti na~ini. Prvo (poklowewe) je bogoslu`benog tipa (kata latreian): wega prinosimo jedino Bogu, po prirodi poklowewa dostojnom. Onda poklowewe prino{eno radi po prirodi poklowewa dostojnog Boga wegovim prijateqima i slugama, kao {to su se Isus Navin i Danilo poklonili an|elu, ili bo`anskim mestima, po Davidovim re~ima:

Poklonimo se mestu na kojem stajahu noge wegove; ili onome {to je wemu posve}eno: tako se sav Izrail poklonio {atoru i hramu u Jerusalimu, okolo stoje}i i neprestano se odasvuda prema wemu klawaju}i; ili knezovima koje je on izabrao: kao Jakov Isavu, kao starijem bratu po Bogu i faraonu Bogom postavqenom knezu, i Josifu wegova bra}a. Znam i za po~asno uzajamno prino{ewe poklowewa, kao Avrama sinovima Emorovim. Zato, dakle, ukini svako poklowewe ili svako prihvati sa odgovaraju}im smislom o na~inom.31 Pravoslavni je stav da se po{tovawe ikone zasniva na teolo{koj i antropolo{koj istini da je Bog iz qubavi stvorio ~oveka po liku Svome i da se posle, pri ovaplo}ewu, sam Bog u Hristu uobli~io u ~oveka, te se tako u Crkvi sjedinila u ve~nu i besmrtnu zajednicu slika i Original, lik i Prvolik.32 Kada Bog Logos postade telo, veli sveti Irinej Lionski, On istinski pokaza lik Svoj, postav{i samo ono {to be{e lik Wegov (to jest ~ovek, sazdan po liku Wegovom), i temeqno vaspostavi podobije, ~ine}i ~oveka sapodobnim nevidqivom Ocu pomo}u vidqivog Logosa.33
uticajem isto~wa~kih naroda, prvenstveno onih koji su `iveli na prostorima Mesopotamije, ali i pod uticajem islama. Cf. H. von Campenhausen, The Theological Problem of Images in the Early Church, in: idem, Tradition and life in the church. Essays and lectures in church history, Philadelphia 1968, 192; Baynes, Idolatry. 21 Cf. Teodor Studit, Antiritik, III (PG 99, 405A). 22 Atanasije Jevti}, 1200 godina Sedmog Vaseqenskog sabora, Gradac 16 (1988) 89. 23 Cf. Stefan |akon, @ivot Svetog Stefana Novog (PG 100, 1084B). Op{irnije o ikonoborstvu i idolopoklonstvu: G. E. Wright, The Old Testament against its environment, London 1957; H. F. von Campenhausen, Die Bilderfrage als theologisches Problem der alten Kirche, Zeitschrift fur Theologie und Kirche 49 (1952) 3360; E. Kitzinger, The Cult of Images in the Age before Iconoclasm, DOP 8 (1954) 94133; E. Benz, Theologie der Ikone und des Iconoclasmus, in: Entmythologisierung und Bild, Hamburg 1964 (Kerygma und Mythos VI/2), 88102; B. Giannopouloj, Ai cristologikai antilhyeij twn eikonomacwn, Aqhna 1975. 24 O tome postoji bogata literatura. Cf., npr., T. Copple, Is Venerating Icons Idolatry?, Orthodox Christian Information Center, 1997, 610 (http://orthodoxinfo.com/inquirers/icon_bowing.aspx); V. I. Petrenko, Theology of Icons. A Protestant perspective (Master of Theology thesis, Brunel University), London 1997, 4765; A. Papadopoulou, H qeologia thj eikonaj sto epikentro tou dialogou Orqodoxwn kai Agglikanwn, in: Mnhmh Iwannou Eu. Anastasiou, Qessalonikh 1992, 507520. 25 Cf. A. Paparnakhj, H peri apeikonisewn tou Qeou kai ierwn sumbolwn antilhyh thj Palaiaj Diaqhkhj (me aformh thn eikonomacikh erida), Qessalonikh 2000 anatupo apo to periodiko Grhgorioj o Palamaj 83 (2000), 4 26 Op{irnije i detaqnije o toj temi: A. Nichols, The art of God incarnate. Theology and image in Christian tradition, London 1980, 1348; Cl. A. Holbrook, The iconoclastic Deity. Biblical images of God, Lewisburg London 1984. 27 Op{irnije: G. B. Ladner, The Concept of the Image in the Greek Fathers and the Byzantine Iconoclastic Controversy, DOP 7 (1953) 134; V. Lossky, The Theology of the Image, Sobornost 3 (19571958) 510520; R. Hanson, The Transformation of Images in the Trinitarian Theology of the Fourth Century, Studia Patristica 17/1 (1982) 115; A. Glabina, Ai peri Eikonwn ideai tou Megalou Basileiou, Grhgorioj o Palamaj 55 (1972) 7987; D. Koutra, H ennoia thj Eikonoj eij ton yeudo-Dionusion areopagithn, Epethrij Etaireiaj Buzantinwn Spoudwn 35 (19661967) 243258. 28 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XII (19012), 962B. 29 Cf. Sinodik Nedeqe Pravoslavqa. 30 Akta Sedmog Vaseqenskog sabora, v. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 404. 31 Jovan Damaskin, Apologetska slova protiv onih koji odbacuju svete ikone, 1, 14 (PG 94, 1248B). 32 Atanasije Jevti}, 1200 godina Sedmog Vaseqenskog sabora, 6. 33 Irinej Lionski, Protiv jeresi, V, 16:23 (PG 7/2, 11671168).

15

ZOGRAF 34 (2010) 1326

Ikonopo{tovateqi jasno ka`u da po telesnom izgledu pobijaju jeretike koji praznoslove da je Bog Logos prividno, a ne stvarno postao ~ovek.34 Oci tako|e odgovaraju ikonoborcima da ikonopo{tovateqi ne izobra`avaju ikoni~no Hristovu ~ove~ansku prirodu, nego izobra`avaju Ipostas (Li~nost) ovaplo}enog Boga Logosa.35 To jest, to {to se ikoni~no izobra`ava jeste lik Bogo~oveka Isusa Hrista; taj qudski lik je istinita ikona (slika) Hristove Li~nosti i taj lik su videli Wegovi savremenici.36 Car ikonoborac Konstantin V nije smogao snage da pojmi tu istinu, a posledica wegovog nerazumevawa je bila ta {to je neosnovano tvrdio da telesni lik (izgled) Hrista nije autenti~na ikona (slika) Hristove Li~nosti jer, navodno, ne izobra`ava obe Hristove prirode.37 Upravo zbog toga, Konstanin izvla~i zakqu~ak da se antropomorfna predstava Isusa Hrista ne mo`e nazvati Ikona Hrista jer ime ozna~ava obe prirode Bogo~oveka Hrista, dok se na ikoni izobra`ava samo Wegova ~ove~anska priroda. I car Konstantin V i drugi ikonoborci wegovog vremena, pravili su osnovnu gre{ku {to su prirodama (bo`anskoj i ~ove~anskoj) u Bogo~ove~anskoj Li~nosti Isusa Hrista pripisivali one osobine koje pripadaju Ipostasi a ne prirodama. Jednom re~ju, nejasan im je bio na~in postojawa dveju priroda u Ipostasi o~ove~enog Boga Logosa, zbog ~ega su i tvrdili da ikoni~no prikazivawe (izobra`avawe) Isusa Hrista zna~i izobra`avawe (slikawe) Wegovih priroda.38 Prema tome, iako ikonoborci govore o ikoni~noj predstavi jednog lica, oni ipak u stvari pod tim podrazumevaju ikoni~no prikazivawe priroda.39 Po{to je nemogu}e ikoni~no prikazati bo`ansku prirodu, ikonoborci izvode zakqu~ak da je rukotvorena ikona Hrista la`na i idol. Crkva je, jednom re~ju, oslawaju}i se na Sveto Pismo i Sve{teno Predawe, usvojila i odobrila upotrebu ikona jer je tako bilo u duhu wenog u~ewa i u wenoj vi{evekovnoj praksi.40 Mogli bismo slobodno re}i da se ikonopisawe u Pravoslavnoj Crkvi ne nalazi u suprotnosti sa wenom trijadologijom i hristologijom, nego naprotiv: izra`ava je. Dodu{e, i ikonoborci su poku{avali da svoje u~ewe opravdaju pozivaju}i se na iste izvore,41 ali neuspe{no. Ikonoborci su se u svojim neosnovanim tvrdwama pozivali na Oce Kapadokijce: Vasilija Velikog, Atanasija Velikog i Grigorija Nisijskog, koji su mogu}nost ikoni~nog izobra`avawa Isusa Hrista povezivali sa svetom tajnom ovaplo}ewa Boga Logosa.42 U ranom periodu ispoqavawa svoje netrpeqivosti prema svetim ikonama, ikonoborci su se naro~ito pozivali na Jevsevija Kesarijskog (umro 339), koji je ina~e pogre{no u~io o hristologiji i pao je u monofizitsku jeres.43 Poznato je Jevsevijevo pismo upu}eno Konstanciji, sestri cara Konstantina Velikog, u kojem on zakqu~uje da se ovaplo}eni Bog Logos ne mo`e ikoni~no predstaviti.44 Po Jevsevijevom pogre{nom mi{qewu, svako ikoni~no predstavqawe ovaplo}enog i o~ove~enog Sina Bo`ijeg Isusa Hrista, ravno je idolopoklonstvu.45 Na `alost, Jevsevije Kesarijski je imao velikog uticaja na kasnije ikonoborce, {to se vidi i u odlukama ikonoklasti~kog Sabora odr`anog 754. godine.46 Vizantijski ikonoborci su se bunili naro~ito protiv ikoni~nog prikazivawa Isusa Hrista, jer su se pla{ili da na taj na~in dolazi do me{awa ili slivawa 16 dveju priroda u Hristu,47 i to je bio razlog {to su

odbacivali ikone sa naslikanim Hristovim likom. Ikonoborci su pogre{no poimali tajnu Bogo~ove~anske Li~nosti Isusa Hrista i nije im bilo potpuno jasan odnos dveju priroda prema Ipostasi Sina Bo`ijeg. Glavni problem se sastojao u tome {to ikonoborci, iako su prihvatali postojawe dveju priroda u Bogo~oveku Isusu Hristu, ipak nisu prihvatali wihove prirodne osobine, a naro~ito nisu prihvatali mogu}nost ikoni~nog izobra`ewa Hristove ~ove~anske prirode.48 Posledica toga je bila ta {to su smatrali da se Bo`anstvo ne mo`e likovno predstaviti, a po{to je Isus Hristos istovremeno i Bog i ^ovek (= Bogo~ovek), po ikonobora~kom rezonovawu, On ne mo`e kao takav da se predstavi na ikoni. Hristos ima dve prirode: jednu Bo`ansku i jednu ~ove~ansku. Ko ho}e da predstavi samo Wegovu ~ove~ansku prirodu, nastavqaju ikonoborci, ogre{uje se o dogmu nerazdvojenosti tih dveju priroda i pada u nestorijansku jeres, jer Svetoj Trojici dodaje i ~e34 Cf. Grigorije Akragantijski, Obja{wewa Kwige Propovednikove (PG 98, 1173B). 35 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 252D. 36 Cf. G. D. Kordhj, Morfh kai eikona. H problhmatikh gia th scesh morfhj kai eikonaj kata touj eikonomacouj kai eikonofilouj, Aqhna 1991, 103. 37 Konstantin V postavio je slede}e pitawe: Kai pwj tou qeou kai anqrwpou onoma thn qeian fusin shmainon kai anqrwpinin epi th eikoni ekeinh ecomen kalesai th dunatwj ecoush anqrwpou monon fusin carakthrizein, kai thn qeian kai akatalhpton fusin mh;, cf. Nikifor Carigradski, Antiritik, I (PG 100, 313A). 38 Cf. G. Ferraro, II Concilio Niceno II nel suo XII anniversario, La Civilta Cattolica 3294 (1987) 449461 39 Cf. Kordhj, Morfh kai eikona. 117; Nikifor Carigradski, Antiritik, I (PG 100, 237A). 40 Cf. odluke Sedmog Vaseqenskog sabora (Praktika), Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 409. 41 Cf. Jovan Damaskin, Apologetska slova protiv onih koji odbacuju svete ikone, II,7 (PG 94, 1288D). O zloupotrebi i pogre{nom tuma~ewu Svetog Pisma od strane ikonoboraca v. C. Boulgarh, H crhsimopoihsij thj Agiaj Grafhj kata taj eikonomacikaj eridaj, in: Antipelarghsij. Tomoj timhtikoj proj ton arciepiskopo Kuprou k.k. Crusostomon epi thj eikosipentaethridi thj arcieratikhj autou diakoniaj, Leukwsia 1993. U odbacivawu ikona, hri{}ani ikonoborci su na{li veliku podr{ku u judaizmu i islamu. Istorija je zabele`ila velike nemire, progone i krvave sukobe u Vizantiji povodom po{tovawa ikona i upotrebe istih u Crkvi. O tome svedo~e hri{}anski izvori, v. Leontije episkop Neapolisa, Iz pete besede o apologiji hri{}ana protiv Judeja i o ikonama svetih (PG 93, 15971612); Jovan Damaskin, op. cit. (PG 94, 12311420). Dijalog oko navedenog pitawa nikada nije prestao, s obzirom na to da su ikonoborci na{li svoje sledbenike u protestantizmu i mnogim hri{}anskim sektama, v. L. Barnard, The Theology of Images, in: Iconoclasm. Papers given at the Ninth Spring Symposium of Byzantine Studies, University of Birmingham, March 1975, ed. A. Bryer, J. Herrin, Birmingham 1977, 714. 42 E. J. A. Martin, A History of the Iconoclastic Controversy, London 1978, 130. 43 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 255A. Detaqnije o Jevsevijevom jereti~kom u~ewu o svetim ikonama: Kordhj, Morfh kai eikona, 130139. 44 Eusebioj Kaisareiaj, Proj Kwnstantian, in: Eusebioj Kaisareiaj, Kata Markellou, Ekklhsiastikh Qeologia A-G, Epistolai; Markelloj Agkuraj; Basileioj Agkuraj, Aqhna 1962 (Biblioqhkh Ellhnwn Paterwn kai Ekklhsiastikwn Suggrafewn, T. 29), 172173; cf. i idem, Ekklhsiastikh Istoria Z- I; Peri twn en Palaistinh marturhsantwn k.l.p., Aqhna 1959 (BEPES, T. 20), 162; idem, Peri twn topikwn onomatwn; Eij ton bion Kwnstantinou basilewj A- D, Aqhna 1960 BEPES, T. 24, 147. 45 Eusebioj Kaisareiaj, Proj Kwnstantian, 173. To je i bio razlog {to je Jevsevije a priori odbacio mogu}nost `ivopisawa Isusa Hrista; cf. Baynes, Idolatry, 123; von Schonborn, L'icone du Christ, 158. 46 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 276D. 47 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 340C, 341A. 48 Cf. Nikifor Carigradski, Antiritik, I (PG 100, 237BC).

Episkop Jovan: Dijalog ikonoboraca sa ikonopo{tovateqima

tvrto lice. Ako pak neko ho}e na ikoni da predstavi obe Hristove prirode, on gre{i o neslivenosti dveju priroda, pada dakle u monofizitsku jeres i ~ini zlo~in svojom bogohulnom obe{}u, `ele}i da predstavi Bo`anstvo koje se ne mo`e predstaviti. Prema tome, likovno predstavqawe Hrista uop{te je nemogu}no, jer protivre~i osnovnim verskim dogmama.49 Ikonoborci zbog toga smatraju da je svako ikonopo{tovawe ravno idolopoklonstvu i jeresi. Ovakvom ikonobora~kom neosnovanom i jereti~kom u~ewu uspe{no su se suprotstavili bogonadahnuti Oci Crkve, a istinitost pravoslavnog u~ewa je potvr|ena na Vaseqenskim Saborima. Po{to se ikonobora~ko u~ewe poistove}uje sa doketskim u~ewem, ikonoborci sebe iskqu~uju iz Crkve.50 Sveti Oci, oslawaju}i se na Sveto Pismo (Jn 1,14; 1 Tim 3,16) i Sve{teno Predawe, jasno u~e da se Bog Logos ovaplotio ne prividno i umi{qeno ve} zaista,51 i da je na Sebe primio potpunu i vascelu ~ove~ansku prirodu,52 jer ono {to nije primqeno nije ni isceqeno, a {to se sjedinilo s Bogom, to je spaseno.53 Dakle, On nije podra`avao niti izigravao savr{enog ~oveka, nego je pokazao da je On stvarno i zacelo pravi ~ovek. Dok je Bog Logos ostao neizmenqiv u Svojoj su{tini primiv{i prirodu potpunog ~oveka, On je u stvari bio telo, bio stvarno ~ovek, ne prividno nego uistini, ne podra`avawem nego u su{tini.54
49 Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 252264. Ikonoborci postavqaju slede}e pitawe: Ei ek duo fusewn o Cristoj, pwj touton eikonizein legontej, ouk ex wn kai en oij estin exeikonizete, eiper alhqhj umin o logoj; Epeidh de qateron diayeudetai, ouk econ to aperigrapton thj qeiaj fusewj en th anqrwpinh perigrafh, asebej to Criston perigrafein Teodor Studit, Antiritik protiv ikonoboraca, III (PG 99, 405A. 50 Cf. S. Papadopoulou, Patrologia A, Aqhna 1982, 458. 51 Kirilo Jerusalimski, Katiheze, IV, 9 (PG 33, 465A). 52 Cf. Teodorit iz Kira, Epitoma jereti~kih pri~a, V, 14 (PG 83, 504B). 53 Grigorije Bogoslov, Epistola Kledoniju prezviteru (PG 37, 181C). 54 Vikentije Lerinski, Komonitorijum, XIV (PL 50, 657). 55 Cf. Maksim Ispovednik, Pisma, 28 (PG 91, 621A). Sveti Atanasije Veliki (Pismo Epiktetu; PG 26, 1061AB), iznose}i svepravoslavni stav o toj temi isti~e da ukoliko je Spasiteq istinski i u samoj stvari postao ~ovek, izvr{io je spasewe celoga ~oveka, to jest, ne samo tela nego i du{e i tela. Telo Gospodwe bilo je qudsko po prirodi, uzeto od Djeve Marije, i istinito, po{to je bilo istovetno s na{im, jer je Marija na{a sestra, po{to smo svi od Adama. 56 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 252D; P. J. Alexander, The Patriarch Nicephorus of Constantinopole, Ecclesiastical Policy and Image Worship in the Byzantine Empire, Oxford 1958, 3131. 57 Mansi, Sacrorum conciliorum, XII, 963DE. Cf. Teodor Studit, Antiritik, III (PG 99, 409A). 58 Dodu{e, bilo je ikonoboraca koji su dozvoqavali postojawe ikona, jer su one po wihom mi{qewu slu`ile kao uspomene na minule doga|aje i li~nosti, ali su odbacivali po{tovawe svetih ikona. Cf. Teodor Studit, Antiritik, II (PG 99, 352C). 59 U tekstu koji je pred nama, jasno se vidi u~ewe ikonoboraca o Evharistiji kao navodno jedinoj ikoni Hrista: Neka se raduju i vesele i slobodno govore oni koji ~istom du{om grade istinsku Hristovu sliku i vole je i po{tuju kao Boga i uzimaju je za spas du{e i tela; wu je sam izvr{ilac Bo`ije voqe i Bog, uzev{i na sebe na{e telo, dao svojim vernima, u vreme dobrovoqnog svoga stradawa, da ih vidqivo i `ivo podse}a na wega. Jer kada je hteo sebe dobrovoqno da preda uzvi{enoj smrti koja `ivot ra|a, uzeo je hleb, blagoslovio ga i zablagodariv{i Bogu prelomio i razdeliv{i ga rekao: uzmite, jedite za opro{taj grehova, to je telo moje. I isto tako dav{i ~a{u re~e: to je krv moja; ~inite to da biste se se}ali mene. Time je hteo da ka`e da ni jedno drugo lice ili vid ne mo`e da predstavi wegovo ovaplo}ewe. Eto to je slika wegova `ivotodavnog tela, na~iwena sa odgovaraju}im po{tovawem. Jer {ta je time hteo premudri Bog? Ni{ta drugo do da

U istinskom ovaplo}ewu i o~ove~ewu vidi se i glavni ciq Bo`ijeg promi{qawa o svetu,55 i po{to je primio istinsku (stvarnu) ~ove~ansku prirodu (nesliveno i nerazdeqivo), On je po ~ove~anskoj prirodi opisiv, dok je Wegova bo`anska priroda neopisiva.56 Dakle, upravo ta ~iwenica da je Bogo~ove~anska Li~nost Isusa Hrista istorijski fakt, omogu}ava ikonopiscu da Ga ikoni~no prika`e. Na pitawe: za{to pravoslavni hri{}ani ikoni~no ne opisuju (ne slikaju, ne izobra`avaju, ne ikonopi{u) Boga Oca, sveti Grigorije II, daje svepravoslavni odgovor: Zato {to Ga nismo videli, ali je i nemogu}e predstaviti i likovno izraziti Bo`iju prirodu. A ako bismo Ga videli i poznali tako kao i wegovog Sina, potrudili bismo se da Ga opi{emo i slikovno da Ga predstavimo.57 Ikonoborci nisu pravili razliku izme|u ikone Hrista i drugih ikona, nego su ih jednostavno sve odbacivali jer smatraju da je {tovawe ikona (ikonopo{tovawe) ravno idolopoklonstvu.58 Osim toga, neosnovano su smatrali da je samo hleb Svete Evharistije jedina bogomdana ikona Tela Hristovog,59 i tako su pali u prelest po kojoj hleb (artos) nije istinito telo Hristovo, nego je samo slika Hristovog tela koji (hleb) je On dao Svojim u~enicima.60 Mo`emo re}i da borba, koja se vodila izme|u ikonofila i ikonoboraca oko tuma~ewa evharistije, nije uslovqena toliko ~iwenicom {to su ove stranke teolo{ki razli~ito shvatale ovu tajnu, koliko time {to su ortodoksni i ikonoklasti pod re~ju slika, pod pojmom eikwn podrazumevali ne{to sasvim razli~ito. Ako je za ikonoborce slika bila samo ono {to sa svojim arhetipom stoji u odnosu identiteta, onda su doista mogli
nama qudima jasno poka`e i prika`e izvr{enu tajnu u wegovu domostroju. I kao {to je ono {to je od nas uzeo samo materija qudskog bi}a, potpunog u svakom pogledu, koje ne prikazuje poseban lik, da se Bogu ne bi dodalo neko novo lice, tako je naredio da i za sliku uzimamo odabranu materiju, to jest, supstancu od koje je napravqen hleb, i koja ne predstavqa qudsko obli~je, da ne bi do{lo do idolopoklonstva. Kao {to je, dakle, Hristovo telo po prirodi sveto, jer je obo`eno, tako je, o~igledno, sveta i wegova slika koja je osve}ewem blagoda}u obo`ena. Jer i to je, kako rekosmo, u~inio Gospod Isus Hristos, kao {to je plot koju je primio samim sjediwewem obo`io, tako je odobrio da i evharistijski hleb, koji je kao istinska slika fizi~ke ploti osve}en ulaskom u w Duha Svetoga, bude telo Bo`ije, po{to ga sve{tenik ~inom uzno{ewa u~ini od obi~nog svetim. Po prirodi du{om i duhom puna plot Gospodwa biva obo`ena silaskom Duha Svetoga. Tako se i Bogom dana slika wegove ploti, bo`anski hleb, ispuni Duhom Svetim sa ~a{om `ivotodavne krvi wegovih rebara. Takvom nam se pokazala istinska slika domostroja u ploti Hrista Boga na{ega, kao {to je bilo predskazano. Wu nam je predao sopstvenim re~ima On sam, istinski Tvorac `ive prirode (Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 261E264ABC). Ikonoborci su odbacivali mogu}nost ikoni~nog izobra`avawa Isusa Hrista jer su verovali da }e tako sa~uvati jedinstvo Wegove Li~nosti; ikonoborci su svako ikoni~no prikazivawe Isusa Hrista dovodili u vezu sa nestorijevstvom i ikonopo{tovateqe su optu`ivali kao jeretike. V. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 240C, 241A; Nikifor Carigradski, Antiritik, II (PG 100, 337A); Giannopouloj, Ai cristologikai antilhyeij, 179190; S. Brock, Iconoclasm and the Monophysites, in: Iconoclasm. Papers given at the Ninth Spring Symposium of Byzantine Studies, University of Birmingham, March 1975, ed. A. Bryer, J. Herrin, Birmingham 1977, 57. 60 Takvo u~ewe je izme|u ostalih izneo ikonoborac car Konstantin V. Cf. Nikifor Carigradski, Antiritik, II (PG 100, 333B337C); Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 261E264A. Op{irnije o pravoslavnom poimawu Svete Tajne Evharistije v. M. A. Siwtou, Qeia eucaristia: ai peri thj Qeiaj Eucaristiaj plhroforiai thj Kainhj Diaqhkhj upo to fwj thj ekklhsiastikhj ermhneiaj, Qessalonikh 1955.

17

ZOGRAF 34 (2010) 1326

da Hristovom slikom proglase samo pri~est. A, za ortodoksne pri~est, upravo zbog toga, nije mogla da bude slika jer je smatrana identi~nom sa arhetipom. U tome i dolazi do izra`aja najdubqa gnoseolo{ka razlika koja je na~elno razdvajala obe stranke. Daleko od toga da bude jednosu{na omoousion arhetipu ili istovetna tauton sa wim, {to je slika prema ikonoklasti~kom shvatawu trebalo da bude, sam pojam slike (eikwn) pretpostavqa, prema ortodoksnim apologetima ikona, su{tinsku razliku od arhetipa Za ortodoksne ikonofile prosto je neshvatqivo da slika i ono {to je na woj prikazano treba da budu isto.61 U tom smislu sveti Jovan Damaskin otvoreno ka`e: Niko ne}e biti toliko lud da misli da je sena po su{tini jedno isto {to i istina, priroda isto {to i ustanovqewe, arhetip isto {to i ono {to je od wega izvedeno, razlog isto {to i posledica.62 Iznose}i svepravoslavni stav o ikonopo{tovawu, sveti Nikifor ka`e: Ikona i idol se me|usobno razlikuju, tako da se oni koji tu razliku ne uvi|aju s pravom mogu nazvati idolopoklonicima.63 Po u~ewu Pravoslavne Crkve, postoji su{tinska razlika izme|u slike i wenog uzora, {to }e re}i da me|u wima postoji sli~nost po imenu (po ipostasi). Ime se prvenstveno odnosi na Ipostas, a ne na prirode, koje postoje na jedan naro~it na~in u Ipostasi (=uipostaziarne su). Drugim re~ima, bo`anska i ~ove~anska priroda ne postoje same za sebe van Li~nosti. Mo`emo re}i da slika ima isto ime kao i wen uzor na osnovu koje je ona i naslika (= salika). Nasuprot ovakvom pravoslavnom poimawu slike (ikone), ikonoborci grade svoje u~ewe na izvesnim magijsko-orijentalnim predstavama za koje je karakteristi~na identifikacija slike sa onim {to se slika.64 Jednom re~ju, ikonoborci su pogre{no poimali hristologiju, odnosno, nepravoslavno su tuma~ili sjediwewe dveju priroda (bo`anske i ~ove~anske) u Bo`anskoj Ipostasi Boga Logosa Isusa Hrista. Oni su tvrdili da se ikoni~nim prikazivawem Isusa Hrista Svetoj Trojici dodaje i ~etvrto lice.65 Ikonoborci su jo{ neosnovano mislili da svako ikoni~no izobra`avawe svodi Isusa Hrista na nivo obi~nog ~oveka. Hristolo{ko skretawe ikonoboraca, kojima su ortodoksni stalno prebacivali doketizam, le`i o~igledno u tome {to je wima ostao skriven ortodoksni smisao Hristova ovaplo}ewa, {to su oni jednostrano i na u{trb Hristove qudske prirode isticali wegovo bo`anstvo, tj. kretali se u pravcu monofizitizma, po kome se Hristova qudska priroda pretopila u wegovu bo`ansku prirodu. Izvesno pribli`avawe ikonoborskog mi{qewa monofizitizmu mo`e se dakle utvrditi i ~isto teolo{ko-sistematskim putem.66 Ikonoborci su verovali da je Hristova jedinstvena Li~nost nastala spajawem dveju priroda: bo`anske i ~ove~anske (neve{tastvene i ve{tastvene), a ne da je Wegova Bo`anska Ipostas postojala pre ovaplo}ewa. Bilo je ikonoboraca koji nisu prihvatali jednosu{tnost, ravnobo{tvo i istobo{tvo Sina Bo`ijeg (Isusa Hrista) sa Bogom Ocem, nego su usvojili u~ewe o subordinaciji,67 verovali su da je Isus Hristos samo savr{en ~ovek ali ne i Bogo~ovek, i zbog toga postavqali neumesno pitawe: kako je mogu}e ikonografski predstaviti (naslikati) bo`ansku prirodu u istorijskom Isusu 18 Hristu? Po ikonobora~kom rezonovawu, nemogu}e je bo-

`ansku prirodu Hristovu umom shvatiti ni likom prikazati (naslikati) jer ona nema lika.68 U svojim napadima na ikonopo{tovateqe ikonoborci neosnovano tvrde da su, navodno, ikonopo{tovateqi pali u jamu bezverja jer odvajaju telo od bo`anstva i smatraju da ono postoji samo za sebe, i pripisuju telu i drugo lice, koje predstavqaju na ikoni; na taj na~in dodaju trojstvu i ~etvrto lice.69 Dodu{e, nisu svi ikonoborci odricali Bo`anstvo Isusa Hrista, nego su prvenstveno umawivali savr{enstvo i puno}u Wegove ~ove~anske prirode,70 smatraju}i da je bo`anska priroda apsorbovala ~ove~ansku prirodu. O~igledno je u pitawu doketski na~in razmi{qawa i u~ewa. Dakle, za ikonoborce tajna Bogo~ove~anske Li~nosti Isusa Hrista je ostala bez odgovora i zbog toga su na saboru u Jeriji (726) odbacili ikone i mogu}nost `ivopisawa ikoni~nog prikazivawa.71 2) Vrste ikona i razli~ite dimenzije pojma ikone Iznose}i svepravoslavni stav na pitawe kakve sve vrsta ikona postoje, sveti Jovan Damaskin je dao slede}i odgovor: Prva vrsta ikone je prirodna: u svakoj stvari mora prvo da ima ono {to je ona po prirodi a tek onda ono {to je po usvojewu (kata qesin) i po podra`avawu;72 Druga vrsta ikone jeste pojam u Bogu wegove budu}e tvorevine, to jest, Wegov predve~ni savet, ve~no isti.73 Tre}a vrsta ikone je ona koju je Bog stvorio po podra`avawu, to jest, ~ovek.74 ^etvrta vrsta ikone biva kada Sveto Pismo stvara obraze (likove) i izobra`ewa nevidqivih i bestelesnih stvari, telesno izobra`avanih, radi izvesnog poimawa Boga i an|ela.75 Peta vrsta ikone se zove ona koja praslikuje i predukazuje na budu}e doga|aje.76 [esta vrsta ikone, to su one slike koje predstavqaju se}awa na doga|aje ili ~uda ili vrline, u slavu i ~ast i obele`avawe vrsnih i vrlinama proslavqenih qudi, ili sliku proroka, radi pobede i posramqewa zlih qudi, na kasniju korist onih koji se obo`uju, kako bi zlo izbegli i u vrlini revnovali.77 Bogomudri Oci u~e da ikonu treba posmatrati u dvema dimenzijama; jedna dimenzija se ti~e ikone koju sveti Vasilije Veliki naziva prirodnom ikonom (fusikh eikona) ili ro|enom (gennith),78 a druga dimezija se odnosi na takozvanu rukotvorenu ikonu,
61

Ostrogorski, O verovawima i shvatawima Vizantinaca,

4849. Teodor Studit, Antiritik, I (PG 99, 341B). Nikifor Carigradski, Antiritik, I (PG 100, 277B). 64 Ostrogorski, op. cit., 5051. 65 Cf. Jovan Damaskin, Apologetska slova protiv onih koji odbacuju svete ikone, I,4 (PG 94, 1236), III,6 (PG 94, 1325A). 66 Ostrogorski, O verovawima i shvatawima Vizantinaca, 35. 67 Cf. A. Qeodwrou, H peri upotaghj qewria (subordinatio) en th arcaia ekklhsia: Ioustinoj Wrigenhj, Aqhna 1961. 68 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 256AB. 69 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XII, 257E 260A. 70 Cf. Teodor Studit, Antiritik, III (PG 99, 409A). 71 Cf. oros sabora u Jeriji (Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 324D). 72 Jovan Damaskin, Apologetska slova protiv onih koji odbacuju svete ikone, III,18 (PG 94, 1337, 1340). 73 Ibidem, III,19 (PG 94, 1340). 74 Ibidem, III,20 (PG 94, 13401341). 75 Ibidem, III,21 (PG 94, 1341). 76 Ibidem, III,22 (PG 94, 1341). 77 Ibidem, III,23 (PG 94, 1341, 1344). 78 Vasilije Veliki, Homilija XXIV: Protiv Savelijana, Arija i Anomiosa (PG 31, 608A).
62 63

Episkop Jovan: Dijalog ikonoboraca sa ikonopo{tovateqima

ikonu po obli~ju (tecnith ili kata mimhsh).79 a) Prirodna ikona (fusikh eikona) Prirodna Ikona (fusikh eikona) je identi~na po svojoj su{tini sa svojim Prototipom. Pod prirodnom Ikonom se podrazumeva Isus Hristos jer je On Ikona Boga nevidqivoga80, i pokazuje ono {to je skriveno,81 to jest, On (Sin Bo`iji) kao Ikona svedo~i82 o Bo`anstvu Boga Oca i pokazuje Boga Oca.83 Prirodna Ikona se su{tinski poistove}uje sa svojim Originalom, ali se od svog Originala razlikuje ipostasno (sr. Jn. 16,15), jer je Ipostas Boga Oca razli~ita od Ipostasi Boga Sina.84 Po Svom Bo`anstvu, ovaplo}eni Bog Logos (=Isus Hristos) je prirodna Ikona Boga Oca.85 Za prirodnu Ikonu mo`emo re}i da je to prva Ikona koju je Bog naslikao. Sam Bog je prvi rodio Jedinorodnog Sina svoga, svoju `ivu ikonu, prirodnu, nepromenqivo obli~je svoje ve~nosti.86 Po trezvenoumqu svetog Jovana Damaskina, prirodna i nepromenqiva ikona nevidqivoga Boga jeste Sin O~ev koji u Sebi pokazuje Oca Sin je prirodna ikona Oca, nepromenqiva, po svom Ocu sli~na izuzev nero|enosti i o~instva.87 Sveti Teodor Studit poja{wavaju}i ovu misao dodaje da postoji razlika izme|u Prototipa i Prirodne ikone, ali ta razlika nije po prirodi, jer Lik i Prvolik imaju jednu i istu prirodu (bo`ansku), nego se oni me|usobno razlikuju ipostasano, to jest, oni su razli~ite Li~nosti: ou fusikhn diaforan ecei proj to aition, all upostatikhn.88 Po Teodoru Studitu takva sli~nost postoji izme|u oca i sina, i svaki ~ovek je prirodna ikona (slika) svoga oca i svoje majke sa kojima se poistove}uje po su{tini, dok se razlikuje po svojoj li~nosti.89 Po svetoota~kom u~ewu, po{to je kod prirodne ikone Prototip (Prauzor) Bog, tada to zna~i da je i Ikona Prototipa ne samo Bog po svojoj su{tini, nego i po svom poreklu jer ikona, {tavi{e ukazuje i na svoje poreklo.90 Po{to se Otac nalazi u Sinu, i Sin u Ocu, sveti Grigorije Nisijski pravilno zakqu~uje da su Prauzor i Ikona neodvojivi jedno od drugog.91 Prema tome, u Prirodnoj ikoni nam se otkriva postojawe su{tinskog i prirodnog odnosa izme|u Prototipa (Prauzora) i Ikone.92 Ovaplo}eni Sin Bo`iji, dakle, u Sebi pokazuje Boga Oca tako da mi u Sinu vidimo Oca.93 Svetoota~ka je misao da niko nije video prirodu Bo`iju nego samo obraz (tupon) i ikonu (sliku) onoga {to }e se dogoditi u budu}nosti.94 Upravo zbog postojawa takvog odnosa, mo`emo da govorimo o bogopoznawu Svete Trojice, kao i o liturgijsko-pedago{ko-didakti~kom zna~aju svetih ikona, koje nam je darovao Sin Bo`iji prirodna Ikona Boga Oca, ovaplo}uju}i se i ulaze}i u svet i istoriju. b) Rukotvorena ikona (tecnith eikona, ili kata mimhsh) Sveti Jovan Damaskin je rukotvorenu ikonu (tecnith) okarakterisao kao podobije i prikazawe i izobra`ewe nekoga, koje sobom pokazuje ono {to je naslikano.95 Iz Damaskinove definicije se jasno vidi da a) rukotvorena ikona ne postoji sama za sebe nije autonomna, nego da b) neposredno zavisi od lika koji je na ikoni naslikan i koji ikoni daje vrednost, i v) da se u tome sastoji ciq postojawa ikone.96

Rukotvorenu ikonu bismo mogli da okarakteri{emo kao vidqivu sponu sve{teni most izme|u nevidqivog pralika i ~oveka vernika, kojom ~ovek stupa u `ivu zajednicu sa Troji~nim Bogom. Bog je ~oveku hri{}aninu podario netvarnu blagodat da bi neve{tastvenim vidom uma97 mogao preko rukotvorene ikone da sagleda nevidqivu stvarnost. U tom smislu ikona slu`i kao `ivo ogledalo.98 Za razliku od Prirodne ikone u kojoj se Prvolik i Ikona su{tinski poistove}uju, ali se razlikuju po Ipostasi (Otac i Sin) i tako zbog jedne i iste bo`anske prirode ne postoje dva Boga nego jedan Bog, u rukotvorenoj ikoni (tecnith) je sasvim druga~ije: rukotvorena ikona se poistove}uje sa prototipom (prvolikom) po obli~ju (po sli~nosti), dok se razlikuje po su{tini.99 Dakle, poistove}ivawe je samo zbog sli~nosti koja postoji izme|u ikone i wenog stvarnog prauzora.100 Na primer: ikona Hrista se su{tinski razlikuje od svoga prvolika (prototipa), to jest, od ovaplo}enog Boga Logosa, ali se poistove}uje sa prvolikom po obli~ju.101 To
79 Vasilije Veliki, Protiv Evnomija 2, 17 (PG 29, 604C605A); idem, O Duhu Svetome, XVIII (PG 32, 149C). 80 Cf. Vasilije Veliki, Homilija XXIV: Protiv Savelijana, Arija i Anomiosa (PG 31, 607A). 81 Jovan Damaskin, Apologetska slova protiv onih koji odbacuju svete ikone, III, 18 (PG 94, 1337, 1340). Sveti Vasilije ka`e da znawe o Prototipu sti~emo preko ikone. Cf. Vasilije Veliki, Protiv Evnomija, 1, 17 (PG 29, 552B). 82 Cf. Jovan Damaskin, op. cit., III, 17 (PG 94, 1337). 83 Cf. Grigorije Bogoslov, Besede, 30 (PG 36, 129A). 84 Cf. Teodor Studit, Antiritik, III (PG 99, 501B). 85 Cf. Vasilije Veliki, Homilija XXIV: Protiv Savelijana, Arija i Anomiosa (PG 31, 607A). 86 Jovan Damaskin, op. cit., III, 26 (PG 94, 1345, 1348). 87 Jovan Damaskin, op. cit., III, 18 (PG 94, 1337, 1340). 88 Teodor Studit, Pismo Platonu, svome duhovnome ocu, o po{tovawu ikona (PG 99, 501B). 89 Teodor Studit, Opovrgavawe i ru{ewe bogohulnih pesama (PG 99, 461B). Cf. Jovan Damaskin, op. cit., III, 16 (PG 94, 1337). 90 Nikifor Carigradski, Antiritik, III, 23 (PG 100, 412B). Cf. Grigorije Bogoslov, Besede 30 (PG 36, 129B). Isto tako, po Svojoj ~ove~anskoj prirodi Isus Hristos je prirodna ikona Svoje majke Djeve Marije, i kao {to je wu mogu}e ikoni~no opisati (predstaviti, izobraziti), to pravilo va`i i za Wega. 91 Cf. Grigorije Nisijski, Protiv Evnomija, I (PG 45, 448A). 92 Cf. D. Tseleggidhj, H qeologia thj eikonaj kai h anqrwpologikh shmasia thj, Qessalonikh 1984, 28. 93 Jovan Damaskin, Apologetska slova protiv onih koji odbacuju svete ikone, III, 18 (PG 94, 1337, 1340). 94 Jovan Damaskin, op. cit., III, 26 (PG 94, 1345, 1348). 95 Jovan Damaskin, op. cit., III, 16 (PG 94, 1337). Cf. Teodor Studit, Antiritik, III (PG 99, 417A). 96 Cf. Tseleggidhj, H qeologia thj eikonaj, 31. 97 Jovan Damaskin, op. cit., III, 25 (PG 94, 13441345). 98 Cf. Teodor Studit, Protiv ikonoboraca, sedam poglavqa, 1 (PG 99, 489A). 99 Cf. Teodor Studit, op. cit., 1 (PG 99, 488D489A); idem, Antiritik, III (PG 99, 417C); Nikifor Carigradski, Antiritik, III, 2 (PG 100, 417B); idem, Antiritik, I, 30 (PG 100, 280B). O ipostasnom poistove}ivawu rukotvorene ikone sa svojim uzorom, govori i sveti Atanasije Veliki kada navodi za primer sliku zemaqskog Cara, rekav{i da oti basileuj legetai kai h tou basilewj eikwn kai ou duo basileij, (Atanasije Veliki, Protiv arijanaca, 3, PG 26, 332A). O postojawu dveju vrsta ikona: prirodne i rukotvorene v. I. P. Sheldon-Williams, The Greek Christian Platonist tradition from the Cappadocians to Maximus and Eriugena, in: The Cambridge History of Later Greek and Early Medieval Philosophy, ed. A. H. Armstrong, Cambridge 1970, 506. 100 Cf. Atanasije Veliki, Protiv arijanaca, 3 (PG 26, 332B); Tseleggidhj, H qeologia thj eikonaj, 33. 101 Cf. K. Kornarakhj, H qeologia twn ierwn eikonwn kata ton osio Qeodwro ton Stoudith, Katerinh 1998, 205.

19

ZOGRAF 34 (2010) 1326

je tako zbog toga {to se, po pravoslavnom poimawu ikone, na ikoni ne slika i ne izobra`ava priroda, nego se slika li~nost (ipostas) prvolika,102 {to zna~i da je tu re~ o dve razli~ite prirode: jedna je priroda prvolika, a druga (druga~ija) je priroda ve{tastvene ikone. Upravo zbog toga je mogu}e da se ime Hristos, koje je ve} samo po sebi Prirodna ikona, daje i ovaplo}enom Bogu Logosu, Prauzoru dakle, i rukotvorenoj ikoni.103 Ovakvo u~ewe o razli~itosti priroda prvolika i ikone, izneto je i usvojeno na Sedmom Vaseqenskom saboru,104 po kojem je ime glavni ~inilac op{tewa i zajedni~ewa rukotvorene ikone sa svojim prvolikom.105 Od posebne va`nosti za razumevawe rukotvorenih ikona jeste ~iwenica da se na wima uvek predstavqaju i slikaju istorijske li~nosti (Isus Hristos ili svetiteqi) sa odre|enim karakteristikama, a nikada se ne `ivopi{u izmi{qene ili nepostoje}e li~nosti.106 Jednom re~ju, ikone svoje postojawe duguju svome originalu. Na taj na~in rukotvorena ikona s jedne strane svedo~i o istinskoj prisutnosti prvolika na ikoni, a sa druge ikona prikazuje `ivu i oblagoda}enu zajednicu koja postoji izme|u prvolika i ~oveka koji {tuje ikonu. Svako odricawe rukotvorenih ikona zna~i isto {to i odricawe wihovih prvolika (likova koji su na wima predstavqeni, naslikani i izobra`eni).107 U zakqu~ku }emo jo{ jednom naglasiti da se prirodna ikona i rukotvorena ikona, ni u kom slu~aju ne mogu poistovetiti jer me|u wima postoji samo sli~nost ali i su{tinska razlika.108 Jedno je prirodna ikona, a drugo je ikona (nastala) podra`avawem. Jedna (tj. Ona prva) nema prirodnu razliku prema (svome) uzroku, nego ipostasnu (li~nu) razliku, kao Sin prema Ocu. Jer je druga Ipostas (li~nost) Sina a druga Oca, dok im je priroda o~evidno jedna. Na druge pak ikone, (tj. One nastale podra`avawem) obratno je: ona ima prirodnu razliku, ali nema ipostasnu, kao slika Hristova, ali lice nije drugo, nego jedna i ista li~nost Hristova, makar i bila naslikana na ikoni. Jer isti bo`anstveni Vasilije opet govori: [to je tamo ikona podra`avawem, to je ovde Sin po prirodi; i ono {to je u reprodukcijama umetnosti sli~nost izobra`ewa po spoqa{wem izgledu (po obli~ju), to je u Bo`anskoj i Neslo`enoj Prirodi jedinstvo kroz zajedni~nost Bo`anstva.109 Dakle, i prirodna ikona i rukotvorena ikona sli~ne su sa svojim originalom, s tom razlikom {to prirodna slika ima prirodnu sli~nost sa svojim originalom, dok rukotvorene ikone imaju ispostasnu sli~nost sa svojim originalom.110 v) Odnos slike i originala Pravoslavni je stav da postoji neraskidiva povezanost izme|u ikone i prvolika, to jest, slike i wenog prauzora (prvolika, originala) na osnovu kojeg je podra`avawem nastala rukotvorena ikona. Druga~ije re~eno, ikona svoje postojawe, s jedne strane, duguje svom uzoru, a sa druge, vasceli smisao ikone se sastoji u wenom odnosu sa uzorom.111 Dakle, sveta ikona i uzor me|usobno op{te na nivou uzroka i prouzrokovane stvarnosti, odnosno, neraskidivo su me|usobno vezani112 nevidqivim nitima, po kojima se po~ast, po{tovawe i molitve vernih prenose svecima, Bogorodici, 20 Hristu.113 Nevidqiva spona, koja povezuje svetu ikonu

sa wenim uzorom, jeste zajedni~ka sli~nost koja povezuje dve po prirodi i su{tini razli~ite stvari. Ikona ima sve spoqa{we osobine sa svojim uzorom, ali nema (ne poseduje) su{tinu svoga uzora. Ikona i uzor me|usobno op{te po ipostasnoj sli~nosti,114 odnosno, jedna im je li~nost,115 i jedan isti im je lik. Upravo zbog toga jedno im je zajedni~ko poklowewe (po identi~nosti ipostasi).116 Me|utim, u istoriji su se pojavila neslagawa oko pitawa kako zajedni~e (op{te) original (prototip, prauzor, prvolik) i slika. Na osnovu sli~nosti koja postoji izme|u rukotvorene ikone i lika koji je na woj naslikan (prikazan, izobra`en), mogli bismo lik okarakterisati kao uzrok ikone, a za ikonu re}i da je prouzrokovana, jer je ona na neki na~i otisak prauzora, 117 {to zna~i da bez prauzora (originala) ikona (slika) ne postoji.118 Jednom re~ju, ikona je ono {to ima svoj odnos prema prauzoru (arhetipu) i {to je prauzrokovano uzrokom.119
102 Cf. Teodor Studit, Antiritik, III (PG 99, 405A): Pantoj eikonizomenou, ouc h fusij all h upostasij eikonizetai; Nikifor Carigradski, Antiritik, III, 1 (PG 100, 375A); idem, Antiritik, I, 28 (PG 100, 272A); Jovan Damaskin, Apologetska slova protiv onih koji odbacuju svete ikone, I, 9 (PG 94, 1240). 103 Teodor Studit ovako obja{wava to pitawe: Outw kai Cristou khrussomenou ap archj, o thj eikonoj logoj suneipteto scetikwj Teodor Studit, Antiritik, I (PG 99, 337B). Cf. W. Felicetti-Liebenfels, Geschichte der byzantinischen Ikonenmalerei, Olten 1956, 40. 104 Kai h eikwn ou kata th ousian tJ prwtotupJ eoiken, h monon kata to onoma kai kata thn qesin twn carakthrizomenwn melwn (Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 244B). 105 En gar th eikoni allo ouden o alhqhj logoj ginwskei, h kata to onoma koinwnein, outinoj estin eikwn, kai ou kata ousian, kaqwj pollacwj eipomen, anagkazomenoj ek twn autwn dialexewn (Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 257D). 106 [to se ti~e predstave nebeskih bi}a an|ela, treba re}i slede}e: iako je re~ o nevidqivim duhovnim bi}ima, ipak ih mo`emo likovno prikazivati (slikati, `ivopisati) zbog toga {to su se oni javqali u istoriji u qudskom obliku i na taj na~in su bili vidqivi. O toj temi v. Dionisije Areopagit, O nebeskoj jerarhiji, 15, 23 (PG 3, 329CD); Jovan Damaskin, Apodikti~ka beseda o svetim i po{tovanim ikonama, 10, 12 (PG 95, 328D329A); B. Giannopouloj, H peri aggelwn didaskalia tou patriarcou kai omologhtou Nikhforou A, Aqhna 1973. 107 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 273C; Tseleggidhj, H qeologia thj eikonaj, 36. 108 Cf. J. Stuart, Ikons, London 1975, 132; Kornarakhj, H qeologia twn ierwn eikonwn, 205209. 109 Teodor Studit, Pismo Platonu (PG 99, 501C); idem, Antiritik, III (PG 99, 428C). Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 244B. 110 Cf. Teodor Studit, Antiritik, III (PG 99, 428C); G. Ladner, Bild und Wort. Die katechetischen Funktionen des Bildes in der griechischen Theologie des sechsten bis neunten Jahrhunderts, Wurzburg 1969, 16. 111 Cf. Teodor Studit, Antiritik, III, 3 (PG 99, 424D); idem, Pismo Platonu (PG 99, 501A). 112 Teodor Studit Antiritik, II, (PG 99, 356B), iznose}i pravoslavno u~ewe o toj temi, veli: acwriston esti tou prwtotupou to paragwnon. 113 Ostrogorski, O verovawima i shvatawima Vizantinaca, 189. 114 Cf. Dionisije Areopagit, O crkvenoj jerarhiji, IV, 1 (PG 3, 472476). 115 Cf. Teodor Studit, Pismo Platonu (PG 99, 500505). 116 Cf. Teodor Studit, op. cit. (PG 99, 500505). 117 Cf. Jovan Mosho, Duhovna livada (PG 87/3, 2900B). 118 Cf. Teodor Studit, Antiritik, III (PG 99, 429C); idem, Antiritik, I (PG 99, 341C). 119 Nikifor Carigradski, Antiritik, I (PG 100, 277C).

Episkop Jovan: Dijalog ikonoboraca sa ikonopo{tovateqima

Od posebne va`nosti je ~iwenica da svete ikone nisu proizvod umetnosti, nego su one stvarnost (~iwenica i doga|aj) koja je nastala ovaplo}ewem Boga Logosa, Koji je u{ao u istoriju nose}i na Sebi ~ovekoliku sliku hlqe forwn andromorfon eikona,120 to jest, On se pojavio u svetu u qudskom obliku kao istiniti i stvarni ^ovek. Po pravoslavnom u~ewu zajedni~ewe (op{tewe) izme|u originala i slike temeqi se na sli~nosti i istovetnosti li~nosti predstavqenog (naslikanog, izobra`enog, `ivopisanog) lika na rukotvorenoj ikoni i pro{iruje se na ime koje nose (imaju); oni imaju jedno i isto ime koje sa~iwava sadr`aj ikone,121 jedinstvo i identi~nost jedne naslikane li~nosti, i to zajedni~ko ime ikone i originala hri{}ani po{tuju (~estvuju) jer preko imena Duh Sveti netvarnim energijama osve}uje ikonu, i tako ih zajedni~ki (ime i ikona) liturgijski uzvode u `ivu zajednicu sa originalom.122 Prema tome, ime ikone i ikona, zadobija silu od svoga Prvoobraza,123 uzvode nas ka svetom Prvoliku Hristu124 i obo`enim, spasenim, duhovno presazdanim i oblagoda}enim qudima.125 Na taj na~in izme|u Prvolika i ~oveka ikonopo{tovateqa se odvija slovesno-qube`i dijalog. Mogli bismo re}i da je ~ovekov odnos prema ikoni u stvari wegov odnos ka prauzoru (izobra`enom liku na ikoni). Dakle, ne odaje se bo`ansko slu`ewe ikoni Hristovoj, nego Hristu kome se na woj klawamo; a woj (ikoni) treba se klawati zbog identi~nosti Ipostasi Hristove, bez obzira na razliku su{tine ikone.126 Sveti Vasilije Veliki je jo{ u IV veku naglasio taj tesan odnos koji postoji izme|u ikone i wenog uzora rekav{i da po{tovawe ikone prelazi na prototip.127 Ali to zna~i da je odbacivawe svetih ikona ravno odbacivawu uzora na osnovu kojeg su one i nastale. Iznose}i svepravoslavno u~ewe o poklowewu Bogo~oveku Isusu Hristu, sveti Atanasije Veliki ka`e: Sazdanom telu Gospodwem treba odavati potrebno poklowewe, jer je postalo telo nesazdanog Logosa, i poklowewe se prinosi Onome ~ije je telo postalo. Telu se, dakle, prinosi du`no poklowewe, poklowewe koje prili~i Bo`anstvu, jer je Logos Bog, a telo je Wegovo vlastito telo. U Jevan|equ se veli: @ene mironosice, pristupi{e vaskrslom Isusu, uhvati{e se za noge Wegove i pokloni{e mu se (Mt 28,9), {to zna~i: uhvati{e se za noge, pokloni{e se Bogu; noge su za dodir imale kosti i meso, ali su bile Bo`ije, i `ene su se poklonile Bogu.128 Zna~i, klawaju}i se Gospodu u telu, mi se klawamo ne tvari nego Tvorcu koji se obukao u zadano telo.129 Sveti Kirilo Aleksandrijski veli da smo mi pravoslavni navikli da jednim poklowewem po{tujemo Emanuila, ne rastavqaju}i od Logosa telo koje je sa Wim ipostasno sjediweno.130 Zna~i, mi pravoslavni se klawamo obema prirodama u Gospodu Hristu, zato {to je sa telom Wegovim sjediweno Bo`anstvo.131 Isusu Hristu se odaje poklowewe kao jednom i jedinom istinitom Sinu Bo`ijem, zajedno sa Wegovim vlastitim telom.132 Dakle, ikonopo{tovateqi jednim poklowewem po{tuju jednog Gospoda Isusa Hrista.133 Za ikonu Hrista bismo mogli re}i da ime Hristos, koje se odnosi na Ipostas ovaplo}enog Boga Logosa i izra`ava dve Hristove prirode (bo`ansku i ~ove~ansku), objediwuje sliku sa Prvolikom (Originalom), dok se rukotvorena ikona i Hristos poimaju odvojeno

samo po wihovim prirodama. Dakle, zajedni~ewe izme|u originala i rukotvorene ikone odnosi se na wihovo ime koje ih sjediwuje, dok su im prirode razli~ite i izme|u wihovih priroda postoji nepremostivi jaz.134 Drugim re~ima, izme|u ikone (slike) i prvolika postoji samo sli~nost ali ne i istovetnost, to jest, ikona (slika) i prauzor (original) se ne poistove}uju jer se ikoni~no izobra`avawe ne odnosi na prirode Bogo~oveka Isusa Hrista, nego na Wegov lik.135 Zastupaju}i pravoslavni stav po navedenom pitawu, Teodorit Studit zakqu~uje: Niko ne}e biti toliko lud da misli da je sena po supstanciji jedno isto {to i istina, priroda isto {to i ustanovqewe, arhetip isto {to i ono {to je od wega izvedeno, razlog isto {to i posledica.136 Hristos nema ni~eg zajedni~kog sa materijom na kojoj se prikazuje,137 i postoji ontolo{ka razlika izme|u prirode ovaplo}enog Boga Logosa Isusa Hrista i rukotvorene ikone Hristove. Ikonoborci su upravo u tome pravili gre{ku i brkali su lik (prauzor) sa rukotvorenom ikonom,138 tako da su se na{li pred dilemom: ili Hrista prihvatiti ili Hristovu ikonu. Po pravoslavnom poimawu, kada hri{}ani govore o ikoni Bogo~oveka Isusa Hrista, tada oni mogu istovremeno da govore i o ikoni Hrista i o Hristu. To oni mogu da ~ine zbog toga {to se ime ikone nalazi u istom odnosu sa originalom u kojem se nalazi i sama ikona.139 Ali, treba znati da ne postoji prirodno jedinstvo izme|u Bo`anstva Hristova i Wegove rukotvorene
120 Teodor Studit, Opovrgavawe i ru{ewe bogohulnih pesama (PG 99, 441B). 121 Tseleggidhj, H qeologia thj eikonaj, 37. Cf. Nikifor Carigradski, Antiritik, I, 30 (PG 100, 280B); Teodor Studit, Antiritik, II, 17 (PG 99, 361A). 122 Cf. Teodor Studit, Antiritik, I, 20 (PG 99, 352A); Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 344B; Teofan Keramues, Homilija XX: Nedeqa Pravoslavqa, o svetim ikonama (PG 132, 440A441A); Nikifor Carigradski, Antiritik, III, 54: Ta toutwn (twn agiwn) apeikonismata, thn klhsin autwn dia thj epigrafhj ferousi, kai tauth agiazontai (PG 100, 477480A). 123 Cf. Teodor Studit, Antiritik, III (PG 99, 425D428A). 124 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 53A, 188B, 269B. 125 Kada ka`emo svetima, tada podrazumevamo one qude koji su u ime Hristovo `iveli svetotajinskim `ivotom, imaju blagodat Duha Svetoga u sebi i koje Crkva Pravoslavna prihvata za svete. 126 Teodor Studit, Pismo Platonu (PG 99, 501505). 127 Vasilije Veliki, O Duhu Svetome, XVIII (PG 32, 149C). 128 Atanasije Veliki, O Ovaplo}ewu Gospoda na{eg Isusa Hrista, protiv Apolinarija, I, 6 (PG 26, 1101C, 1104A). 129 Atanasije Veliki, Pismo Adelfiju (PG 26, 1080C). 130 Kirilo Aleksandrijski, Protiv Nestorija, II, 10 (PG 76, 97B). 131 Jovan Damaskin, Ta~no izlo`ewe pravoslavne vere, III, 8 (PG 94, 1013C). 132 Cf. Kirilo Aleksandrijski, op.cit., II, 12 (PG 76, 105D, 121D). 133 Cf. Kirilo Aleksandrijski, op. cit. (PG 76, 109D, 112A). 134 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 252D, 257D, 340E; Teodor Studit, Antiritik, II, 16 (PG 99, 360D); Teodor Studit, Pisma, II, 167 (PG 99, 1529C); Giannopouloj, Ai cristologikai antilhyeij, 152160; Kornarakhj, H qeologia twn ierwn eikonwn, 217219. 135 H goun agia tou Qeou Ekklhsiaj, wj parelabe para twn agiwn apostolwn kai paterwn, auto to eidoj to oraqen toij anqrwpoij anazwgrafei (Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 340D). 136 Teodor Studit, Antiritik, I (PG 99, 341B). 137 Teodor Studit, Pismo Platonu (PG 99, 500505). 138 Cf. Teodor Studit, Antiritik, II (PG 99, 356B). 139 En gar th eikoni allo ouden o alhqhj logoj ginwskei, h kata to onoma koinwnein, outinoj estin eikwn, kai ou kata thn ousian, kaqwj pollacwj eipomen, anagkazomenoj ek twn autwn dialexewn (Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 257D).

21

ZOGRAF 34 (2010) 1326

ikone,140 nego postoji ipostasna sli~nost izme|u Hrista i ikone Hristove. Bog osve}uje ikonu Svojim netvarnim energijama,141 preko koje (ikone) hri{}ani primaju osve}uju}i blagoslov Bo`iji.142 Zna~i, Bogo~ovek Isus Hristos je Svojim imenom, odnosno, ipostasno prisutan na Svojoj ikoni.143 Ikona Hristova izobra`ava ovaplo}enog Boga Logosa Sina Bo`ijeg, i preko Wegove rukotvorene ikone se pru`a mogu}nost hri{}anima da se duhovno uzdignu do Wega i da duhovno uzrastaju rastu puno}om Hristovom. Sasvim je jasno da je postojawe rukotvorenih ikona hri{}aninu od duhovne koristi jer su namewene da slu`e ~ovekovom spasewu i duhovnom presazdavawu.144 Upravo zbog te ~iwenice, po pravoslavnom poimawu, ikone Hrista i ikone Hristovih bogougodnika (Svetiteqa) nisu mrtva materija i nisu neme, nego su one, ako bismo mogli slobodno da se izrazimo, `ivi most (spona) preko kojih Hristos i izobra`eni (naslikani) svetiteqi op{te sa onima koji ih po{tuju, Boga proslavqaju i Bogu se mole.145 Druga~ije re~eno, izme|u rukotvorenih ikona Hrista i ~oveka hri{}anina postoji zajedni~ewe, jer i ikona i hri{}ani u~estvuju u netvarnoj blagodati Bo`ijoj koja proisti~e iz imena Hristovog,146 {to }e re}i da ~ovek koji odbaci ikonu Hristovu taj odbacuje i samoga Hrista i na taj na~in se li{ava blagodati Bo`ije, to jest, li{ava se zajednice sa Troji~nim Bogom.147 Mogli bismo re}i, kao {to je pravilno prime}eno od strane pravoslavnih teologa, da je zna~aj imena ikone isti sa zna~ajem podobija (sli~nosti) ikone sa wenim originalom. Na osnovu imena koje nosi ikona, hri{}ani se obra}aju naslikanoj (izobra`enoj i predstavqenoj) li~nosti, jer svete rukotvorene ikone otkrivaju i tuma~e svoj uzor, kojem su sli~ne.148 Sveti Oci zbog toga i ka`u da se preko imena ikone ~ast ukazuje originalu.149 Iznose}i svepravoslavno u~ewe o ovoj temi sveti Jovan Damaskin karakteristi~no ka`e: Tako se ni ja ne poklawam ikoni kao Bogu, nego preko ikona i Svetih prinosim Bogu poklowewe i ~ast, radi koga ~estvujem i wegove prijateqe i smerno uva`avam.150 Jasno je, dakle, da se po pravoslavnoj ikonologiji pravi su{tinska razlika izme|u rukotvorene ikone, to jest materije (ve{tastva) od koje je napravqena, i lika koji je na woj izobra`en, dok postoji ipostasno poistove}ivawe izme|u lika, odnosno imena (koje nosi ikona) i prvolika.151 Izobra`eni lik (li~nost) otelovquje religioznu istinu koju prikazuje (obelodawuje) ikona. Re~ je, dakle, o tome da ve{tastvo, od kojeg je napravqena rukotvorena ikona, ima ulogu sredstva preko kojeg hri{}anin dolazi do znawa o stvarnom i istinskom postojawu uzora (originala), sa kojim stupa u duhovno op{tewe.152 Pravoslavni hri{}ani nisu nemi posmatra~i (gledaoci) rukotvorenih ikona, nego su oni `ivi i oli~nosweni sagovornici sa `ivim likovima predstavqenim (naslikanim ili izobra`enim) na rukotvorenim ikonama. Osim toga, treba jo{ re}i i to da osim duhovnog vi|ewa uzora (prototipa, originala) preko rukotvorenih ikona, ~ovek hri{}anin upoznaje uzor.153 To zna~i da se i Nerukotvorena Ikona (Prirodna Ikona Isus Hristos) i rukotvorene ikone javqaju u ulozi `ivoga mosta preko kojeg ~ovek hri{}anin, kao sigurnim putem, u Crkvi Hristovoj stupa u iskustvenu i 22 `ivu zajednicu sa Bogom Ocem.

Pravoslavni hri{}anin je pozvan da vodi `ivi i li~nos(t)ni duhovni razgovor sa likom (imenom) ikone i tako prevazilazi svoju usamqenost i postaje saborno (oblagoda}eno) bi}e bi}e Zajednice.154 Upravo se u tome vidi i liturgijsko-anago{ko-pedagogo{ko-katihetski karakter i zna~aj ikone.155 Iz gore re~enog se mo`e uo~iti da izme|u pravoslavnog i ikonobora~akog poimawa ikone postoji su{tinska razlika, mi{qewa su razli~ita jer pod pojmom ikona podrazumevaju ne{to savim drugo.156 Odbacivawe
Teodor Studit, Antiritik, I (PG 99, 344B). D. Tseleggidh, H carismatikh parousia tou prwtotupou sthn eikona tou kata thn eikonologia thj Ekklhsiaj, in: Oikodomh kai marturia. Ekfrasij agaphj kai timhj eij ton Sebasmiotaton Mhtropolithn Serbiwn kai Kozanhj Kurion Dionusion, t. B, Kozanh 1992, 118. 142 Cf. Teodor Studit, Pismo Platonu (PG 99, 505B); G. Zwgrafidh, Buzantinh filosofia thj eikonaj. Mia anagnwsh tou Iwannh Damaskhnou, Aqhna 1997, 294295. 143 Tseleggidh, H carismatikh parousia, 418. To de Cristoj, onoma shmantikon esti qeothtoj kai anqrwpopwthtoj, twn duo teleiwn tou swthroj fusewn. Kai kaq wraqh fusin, thn eikona autou oi cristianoi anazwgrafein edidacqhsan, all ou hn aoratoj wn. Auth gar aperigraptoj. Qeon gar oudeij pwpote ewrake euaggelikwj hkousamen (Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 252D). 144 Cf. H. Belting, An Image and Its Function in the Liturgy: The Man of Sorrows in Byzantium, DOP 34/35 (1980/1981) 1. 145 Cf. Jovan Damaskin, Apodikti~ka beseda, 10 (PG 95, 328A); Grigorije Palama, Dekalog zakonodavstva Hristovog (PG 150, 1092C). 146 Ne}e biti na odmet da ponovimo istinu po kojoj Ime izra`ava bi}e Bo`ije i na~in postojawa Bo`ijeg, a ne su{tinu Bo`iju. Op{irnije o poimawu tajne imena kod drevnih naroda: J. Barr, The Symbolism of Names in the Old Testament, Bulletin of the John Rylands Library 52 (1969/1970) 1129; N. G. Cohen, Jewish Names as Cultural Indicators in Antiquity, Journal for the Study of Judaism 7 (1976) 97128; C. J. Davis, The Name and Way of the Lord. Old Testament Themes, New Testament Christology, Sheffield 1996; A. Paparnakhj, H epiklhsh tou onomatoj tou Qeou sthn Palaia Diaqhkh, Qessalonikh 2006; St. E. Kalantzakhj, To bibliko onoma sthn paterikh ermhneutikh paradosh, Episthmonikh Epethrida Qeologikhj Scolhj (Aristoteleio Panepisthmio Qessalonikhj). Tmhma Poimantikhj 2 (1992) 439471. 147 Cf. Nikifor Carigradski, Antiritik, III, 48 (PG 100, 468). 148 Sveti Grigorije Bogoslov isti~e da auth gar eikonoj fusij, mimhma einai tou arcetupou Gregoire de Nazianze. Discours 2731, ed. P. Gallay, M. Jourjon, Paris 1978 (Sources Chretiennes, 250), 268, 2324. Cf. i Kornarakhj, H qeologia twn ierwn eikonwn, 193. 149 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XIII, 269E; Nikifor Carigradski, Antiritik, I, 30 (PG 100, 280AB); Tseleggidh, H Qeologia thj Eikonaj, 40. 150 Jovan Damaskin, Apologetska slova, III, 26 (PG 94, 1345, 1348). 151 Teodor Studit ovu istinu posebno nagla{ava: mh duoupostatou oushj kai eikonoj kai tou prwtotupou emfereiaj, alla monoupostatou Teodor Studit, Protiv ikonoboraca (PG 99, 489A). Cf. Dionisije Areopagit, O crkvenoj jerarhiji, IV, 1 (PG 3, 472476); J. Pelican, The Christian Tradition. A History of the Development of Doctrine, t. 2: The spirit of Eastern Christendom (6001700), Chicago London 1974, 118. 152 Cf. Mansi, Sacrorum conciliorum, XII, 1066BC. 153 Cf. Tseleggidh, H Qeologia thj Eikonaj, 48. 154 Cf. Cr. Giannaraj, H eikona wj shmantikh tou mh sumbatikou logou, Filosofia 1 (1971) 103. 155 Cf. Teodor Studit, Pisma, II, 36 (PG 99, 1220A); Grigorije Palama, Dekalog (PG 150, 1092C). 156 Postoji su{tinska razlika izme|u pravoslavnog i inoslavnog poimawa svetih slika. Dok na Zapadu svete slike imaju za ciq da `ivopisno{}u, impresivno{}u prikazivawa i evocirawem slikane li~nosti izazovu izvesno religiozno uzbu|ewe i da ushite pobo`nu du{u, pravoslavna ikona slu`i kao veza izme|u onoga koji se moli i Boga, Bogorodice i svetiteqa, kao sredstvo pribli`avawa transcedentnom bi}u bo`anstva. Stoga portretna ta~nost, ~uvawe drevnog (ikonografskog) tipa, nisu bitni za katoli~ki Zapad, ali su zato apsolutno neophodni za isto~no Pravoslavqe. Otuda u religioznom slikarstvu Zapada ima vi{e slobode, elana i raznolikosti, a u umetnosti na Istoku neuporedivo vi{e ~istote i strogosti u
140 141

Episkop Jovan: Dijalog ikonoboraca sa ikonopo{tovateqima

od strane ikonoboraca postojawa `ivoga odnosa izme|u ikone i uzora imalo je za posledicu otu|ivawe Li~nosti Isusa Hrista kao Uzora (Prototipa) od rukotvorene ikone Hrista, i tako je ikona postala autonomna (odvojena) od Li~nosti Isusa Hrista i ikonoborci je smatraju idolom, a ikonopoklowewe idoloslu`ewem.157 Me|utim, za ikonopo{tovateqe la`ne su samo one rukotvorene ikone koje nemaju svoj uzor (prototip). Dakle, iz prilo-

`enog se mo`e zakqu~iti da su ikonoborci odbacivali svete ikone i smatrali ih idolima jer su poimali Isusa Hrista na doketski, to jest, jereti~ki na~in.
ikonografskim tipovima svetaca, Bogorodice, a i Hrista, ~iji je tip u religioznom smislu tako ~esto nesavr{en kod zapadnih majstora, ~ak i kod genijalnih slikara, (Ostrogorski, O verovawima i shvatawima Vizantinaca, 189). 157 Cf. Kornarakhj, H qeologia twn ierwn eikonwn, 189.

LISTA REFERENCI REFERENCE LIST


Alexander P. J., The Patriarch Nicephorus of Constantinopole, Ecclesiastical Policy and Image Worship in the Byzantine Empire, Oxford 1958. Atanasije Veliki, Protiv arijanaca, 3, 5 (PG 26, 332B) Athanasius Alexandrinus archiepiscopus, Contra Arianos oratio tertia (PG 26, 332B) Atanasije Veliki, Pismo Adelfiju (PG 26, 1080C) Athanasius Alexandrinus archiepiscopus, Epistola ad Adelphium episcopum et confessorem, contra Arianos (PG 26, 1080C). Atanasije Veliki, Pismo Epiktetu (PG 26, 1061AB) Athanasius Alexandrinus archiepiscopus, Ad Epictetum episcopum Corinthi contra hreticos epistola (PG 26, 1061AB). Atanasije Veliki, O Ovaplo}ewu Gospoda na{eg Isusa Hrista, protiv Apolinarija, I, 6 (PG 26, 1101C, 1104A) Athanasius Alexandrinus archiepiscopus, De Incarnatione Domini nostri Jesu Christi, contra Apollinarium, I, 6 (PG 26, 1101C, 1104A). Atanasije Jevti}, 1200 godina Sedmog Vaseqenskog sabora, Gradac 16 (1988) 89 Atanasije Jevti}, 1200 godina Sedmog Vaseljenskog sabora, Gradac 16 (1988) 89. Barnard L., The Theology of Images, in: Iconoclasm. Papers given at the Ninth Spring Symposium of Byzantine Studies, University of Birmingham, March 1975, ed. A. Bryer, J. Herrin, Birmingham 1977, 714. Barr J., The Symbolism of Names in the Old Testament, Bulletin of the John Rylands Library 52 (1969/1970) 1129. Baynes N., Idolatry and the Early Church, in: idem, Byzantine Studies and Other Essays, London 1955, 134. Belting H., An Image and Its Function in the Liturgy: The Man of Sorrows in Byzantium, DOP 34/35 (1980/1981) 1. Benz E., Theologie der Ikone und des Iconoclasmus, in: Entmythologisierung und Bild, Hamburg 1964 (Kerygma und Mythos VI/2), 88102. Bolotov V. V., Predavawa iz istorije drevne Crkve. Istorija Crkve u periodu Vaseqenskih sabora. Istorija bogoslovske misli, Kraqevo 2006 (Bolotov V. V., Predavanja iz istorije drevne Crkve. Istorija Crkve u periodu Vaseljenskih sabora. Istorija bogoslovske misli, Kraljevo 2006). Boulgarh C., H crhsimopoihsij thj Agiaj Grafhj kata taj eikonomacikaj eridaj, in: Antipelarghsij. Tomoj timhtikoj proj ton arciepiskopo Kuprou k.k. Crusostomon epi thj eikosipentaethridi thj arcieratikhj autou diakoniaj, Leukwsia 1993 (Boulgare Ch., He chresimopoiesis tes Agias Graphes kata tas eikonomachikas eridas, in: Antipelargesis. Tomos timetikos pros ton archiepiskopo Kuprou k.k. Chrysostomon epi tes eikosipentaeteridi tes archieratikes autou diakonias, Leukosia 1993). Brock S., Iconoclasm and the Monophysites, in: Iconoclasm. Papers given at the Ninth Spring Symposium of Byzantine Studies, University of Birmingham, March 1975, ed. A. Bryer, J. Herrin, Birmingham 1977, 57. By~kov V., Die philosophish-asthetischen Aspekte des byzantinischen Bilderstreites, Filosofia 89 (19781979) 343 Philosophia 89 (19781979) 343. Campenhausen H. F. von, Die Bilderfrage als theologisches Problem der alten Kirche, Zeitschrift fur Theologie und Kirche 49 (1952) 3360. Campenhausen H. von, The Theological Problem of Images in the Early Church, in: idem, Tradition and life in the church. Essays and lectures in church history, Philadelphia 1968, 192. Chapman M. G., Gonzales A. E. J., A brief historical and theological overview of the iconoclastic controversy, Klhronomia 8 (1976) 324325 Kleronomia 8 (1976) 324325. Cohen N. G., Jewish Names as Cultural Indicators in Antiquity, Journal for the Study of Judaism 7 (1976) 97128. Copple T., Is Venerating Icons Idolatry?, Orthodox Christian Information Center, 1997, 610 (http://orthodoxinfo.com/inquirers/icon_bowing.aspx). Craigie P. C., The Book of Deuteronomy, Grand Rapids 1976. Davis C. J., The Name and Way of the Lord. Old Testament Themes, New Testament Christology, Sheffield 1996. Delitzsch C. F., The fourth book of Moses, in: C. F. Keil, F. Delitzsch, Biblical commentary on the Old Testament, Grand Rapids 1988, 114. Dionisije Areopagit, O crkvenoj jerarhiji, IV, 1 (PG 3, 471479) Dionysius Areopagita, De ecclesiastica hierarchia, IV, 1 (PG 3, 472476) Dionisije Areopagit, O nebeskoj jerarhiji, 15, 23 (PG 3, 329CD) Dionysius Areopagita, De clesti hierarchia, 15, 23 (PG 3, 329CD) Eusebioj Kaisareiaj, Peri twn topikwn onomatwn; Eij ton bion Kwnstantinou basilewj A-D, Aqhna 1960 (Biblioqhkh Ellhnwn Paterwn kai Ekklhsiastikwn Suggrafewn, T. 24) Eusevios Kaisareias, Peri ton topikon onomaton; Eis ton vion Konstantinou vasileos A-D, Athena 1960 (Vivliotheke Hellenon Pateron kai Ekklesiastikon Syggrapheon, T. 24). Eusebioj Kaisareiaj, Ekklhsiastikh Istoria Z-I; Peri twn en Palaistinh marturhsantwn k.l.p., Aqhna 1959 (Biblioqhkh Ellhnwn Paterwn kai Ekklhsiastikwn Suggrafewn, T. 20) Eusevios Kaisareias, Ekklesiastike istoria Z-I; Peri ton en Palaistine martyresanton k.l.p., Athena 1959 (Vivliotheke Hellenon Pateron kai Ekklesiastikon Syggrapheon, T. 20). Eusebioj Kaisareiaj, Proj Kwnstantian, in: Eusebioj Kaisareiaj, Kata Markellou, Ekklhsiastikh Qeologia A-G, Epistolai; Markelloj Agkuraj; Basileioj Agkuraj, Aqhna 1962 (Biblioqhkh Ellhnwn Paterwn kai Ekklhsiastikwn Suggrafewn, T. 29), 172173 Eusevios Kaisareias, Pros Konstantian, in: Eusevios Kaisareias, Kata Markellou, Ekklesiastike Theologia A-G, Epistolai; Markellos Akgyras; Vasileios Agkyras, Athena 1962, (Vivliotheke Hellenon Pateron kai Ekklesiastikon Syggrapheon, T. 29), Athena 1962, 172173. Felicetti-Liebenfels W., Geschichte der byzantinischen Ikonenmalerei, Olten 1956. Ferraro G., II Concilio Niceno II nel suo XII anniversario, La Civilta Cattolica 3294 (1987) 449461. Frolow A., Le Christ de la Chalce, Byzantion 33 (1963) 107120. Giannaraj Cr., H eikona wj shmantikh tou mh sumbatikou logou, Filosofia 1 (1971) 103 Giannaras Chr., He eikona os semantike tou me symvatikou logou, Philosophia 1 (1971) 103. Giannopouloj B., Ai cristologikai antilhyeij twn eikonomacwn, Aqhna 1975 (Giannopoulos B., Ai christologikai antilepseis ton eikonomachon, Athena 1975). Giannopouloj B., H peri aggelwn didaskalia tou patriarcou kai omologhtou Nikhforou A, Aqhna 1973 Giannopoulos B., He peri aggelon didaskalia tou patriarchou kai homologetou Nikephorou A`, Athena 1973. Glabina A., Ai peri Eikonwn ideai tou Megalou Basileiou, Grhgorioj o Palamaj 55 (1972) 7987 Glavina A., Ai peri Eikonon ideai tou Megalou Basileou, Gregorios ho Palamas 55 (1972) 7987. Gregoire de Nazianze. Discours 2731, ed. P. Gallay, M. Jourjon, Paris 1978 (Sources chretiennes, 250), 268,2324 Grigorije Akragantijski, Obja{wewa Kwige Propovednikove (PG 98, 1173B) Gregorius II Agrigentinus episcopus, Explanationis super Ecclesiastaen (PG 98, 1173B) Grigorije Bogoslov, Epistola Kledoniju prezviteru (PG 37, 181C) Epistol S. Gregorii, CI: Ad Cledonium presbyterum (PG 37, 181C). Grigorije Bogoslov, Besede, 30 (PG 36, 129A) Gregorius Theologus, Archiepiscopus Constantinopolitanus, Oratio XXX (PG 36, 129A). Grigorije Nisijski, Protiv Evnomija, I (PG 45, 448A) Gregorius, Nyssenus episcopus, Libri contra Eunomium, I (PG 45, 448A).

23

ZOGRAF 34 (2010) 1326


Grigorije Palama, Dekalog zakonodavstva Hristovog (PG 150, 1092C) Gregorius Palamas Thessalonicensis Metropolita, Decalogus Christian legis (PG 150, 1092C) . Hanson R., The Transformation of Images in the Trinitarian Theology of the Fourth Century, Studia Patristica 17/1 (1982) 115. Holbrook Cl. A., The iconoclastic Deity. Biblical images of God, Lewisburg London 1984. Irinej Lionski, Protiv jeresi, V, 16:23 (PG 7/2, 11671168) Irenaeus, Lugdunensis episcopus, Adversus hreses libri quinque, V, 16:23 (PG 7/2, 11671168). Jovan Damaskin, Apodikti~ka beseda o svetim i po{tovanim ikonama, 10, 12 (PG 95, 328D329A) Joannes Damascenus, Oratio demonstrativa, de sacris et venerandis imaginibus, 10, 12 (PG 95, 328D329A) Jovan Damaskin, Apologetska slova protiv onih koji odbacuju svete ikone (PG 94, 12311420) Joannes Damascenus, Oratio apologetica adversus eos qui sacras imagines abjiciunt (PG 94, 12311420) Jovan Damaskin, Ta~no izlo`ewe pravoslavne vere, III, 8 (PG 94, 1013C) Joannes Damascenus, Expositio accurata fidei orthodox, III, 8 (PG 94, 1013C) Jovan Mosho, Duhovna livada (PG 87/3, 2900B) Joannes Moschus, Pratum spirituale (PG 87/3, 2900B) Kaiser W. C., Exodus, Grand Rapids 1990 (The Expositors Bible Commentary, 2). Kalantzakhj St. E., To bibliko onoma sthn paterikh ermhneutikh paradosh, Episthmonikh Epethrida Qeologikhj Scolhj (Aristoteleio Panepisthmio Qessalonikhj). Tmhma Poimantikhj 2 (1992) 439471 Kalantzakes St. E., To vivliko onoma sten paterike ermeneutike paradose, Epistemonike Epeterida Theologikes Scholes (Aristoteleio Panepistemio Thessalonikes). Tmema Poimantikes 2 (1992) 439471. Kitzinger E., The Cult of Images in the Age before Iconoclasm, DOP 8 (1954) 94133. Kirilo Aleksandrijski, Protiv Nestorija, II, 10 (PG 76, 97B) Cyrillus Alexandrinus archiepiscopus, Adversus Nestorii blasphemias contradictionum, II, 10 (PG 76, 97B) Kirilo Jerusalimski, Katiheze, IV, 9 (PG 33, 465A) Cyrillus Hierosolymitanus archiepiscopus, Catecheses, IV, 9 (PG 33, 465A) Kordhj G. D., Morfh kai eikona. H problhmatikh gia th scesh morfhj kai eikonaj kata touj eikonomacouj kai eikonofilouj, Aqhna 1991 (Kordes G. D., Morphe kai eikona. He problematike gia te schese morphes kai eikonas kata tous eikonomachous kai eikonophilous, Athena 1991). Kornarakhj K., H qeologia twn ierwn eikonwn kata ton osio Qeodwro ton Stoudith, Katerinh 1998 Kornarakes K., He theologia ton hieron eikonon kata ton hosio Theodoro ton Stoudite, Katerine 1998. Koutra D., H ennoia thj Eikonoj eij ton yeudo-Dionusion areopagithn, Epethrij Etaireiaj Buzantinwn Spoudwn 35 (19661967) 243258 Koutra D., He ennoia tes Eikonos eis ton pseudo-Dionysion areopagiten, Epeteris HeHtaireias Vyzantinon Spoudon 35 (19661967) 243258. Ladner G., Bild und Wort. Die katechetischen Funktionen des Bildes in der griechischen Theologie des sechsten bis neunten Jahrhunderts, Wurzburg 1969. Ladner G. B., The Concept of the Image in the Greek Fathers and the Byzantine Iconoclastic Controversy, DOP 7 (1953) 134. Leontije episkop Neapolisa, Iz pete besede o apologiji hri{}ana protiv Judeja i o ikonama svetih (PG 93, 15971612) Leontius Neapoleos in Cypro episcopus, Ex quinto sermone pro Christianorum apologia contra Judaeos, ac de imaginibus sanctorum (PG 93, 15971612) Lossky V., The Theology of the Image, Sobornost 3 (19571958) 510520. Louth A., St. John Damascene. Tradition and Originality in Byzantine Theology, Oxford 2002. Maksim Ispovednik, Pisma, 28 (PG 91, 621A) Maximus Confessor, Epistolae, 28 (PG 91, 621A) Mansi G. D., Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, XIIXIII, Paris 190119022. Martin E. J. A., A History of the Iconoclastic Controversy, London 1978. Moorhead J., Iconoclasm, the Cross and the Imperial Image, Byzantion 55 (1985) 165179. Nichols A., The art of God incarnate. Theology and image in Christian tradition, London 1980. Nielsen E., The Ten Commandments in New Perspective, London 1968. Nikifor Carigradski, Antiritik protiv Konstantina Kopronima, IIII (PG 100, 206534) Nicephorus Constantinopolitanus Patriarcha, Antirrheticus adversus Constantinum Copronymum, IIII (PG 100, 206534). Ostrogorski G., O verovawima i shvatawima Vizantinaca, Beograd 1970, 12 (Ostrogorski G., O verovanjima i shvatanjima Vizantinaca, Beograd 1970, 12). Papadopoulou A., H qeologia thj eikonaj sto epikentro tou dialogou Orqodoxwn kai Agglikanwn, in: Mnhmh Iwannou Eu. Anastasiou, Qessalonikh 1992, 507520 (Papadapoulou A., He theologia tes eikonas sto epikentro tou dialogou Othodoxon kai Agglikanon, in: Mneme Ioannou Eu. Anastasiou, Thessalonike 1992, 507520). Papadopoulou S., Patrologia A, Aqhna 1982 (Papadopoulou S., Patrologia `A, Athena 1982). Papadopoulou Cr., Aitiai kai genikoj carakthr thj eikonomaciaj, Qeologia 8 (1930) 13 Papadopoulou Chr., Aitiai kai genikos charakter tes eikonomachias, Theologia 8 (1930) 13. Paparnakhj A., H epiklhsh tou onomatoj tou Qeou sthn Palaia Diaqhkh, Qessalonikh 2006 (Paparnakes A., He epiklese tou onomatos tou Theou sten Palaia Diatheke, Thessalonike 2006). Paparnakhj A., H peri apeikonisewn tou Qeou kai ierwn sumbolwn antilhyh thj Palaiaj Diaqhkhj (me aformh thn eikonomacikh erida), Grhgorioj o Palamaj 83 (2000) 4 Paparnakes A., He peri apeikoniseon tou Theou kai hieron symbolon antilepse tes Palaias Diathekes (me aphorme ten eikonomachike erida), Gregorios ho Palamas 83 (2000) 4. Pelican J., The Christian Tradition. A History of the Development of Doctrine, t. 2: The spirit of Eastern Christendom (6001700), Chicago London 1974. Petrenko V. I., Theology of Icons. A Protestant perspective (Master of Theology thesis, Brunel University), London 1997. Schonborn C. von, L'icone du Christ. Fondements theologiques elabores entre le 1er et le 2e Concile de Nicee (325787), Fribourg 1976. Schwarzlose K., Der Bilderstreit, ein Kampf der griechischen Kirche um ihre Eigenart und um ihre Freiheit, Gotha 1890. Sheldon-Williams I. P., The Greek Christian Platonist tradition from the Cappadocians to Maximus and Eriugena, in: The Cambridge History of Later Greek and Early Medieval Philosophy, ed. A. H. Armstrong, Cambridge 1970, 506. Sideris Th., The Theological Arguments of the Iconoclasts during the Iconoclastic Controversy, Byzantine Studies 6 (1979) 185. Siwtou M. A., Qeia eucaristia: ai peri thj Qeiaj Eucaristiaj plhroforiai thj Kainhj Diaqhkhj upo to fwj thj ekklhsiastikhj ermhneiaj, Qessalonikh 1955 Siotou M. A., Theia eucharistia: ai peri tes Theias Eucharistias plerophoriai tes Kaines Diathekes hypo to phos tes ekklesiastikes hermeneias, Thessalonike 1955. Spuridwnoj D., Peri thj ousiaj kai tou periecomenou thj Eikonomaciaj, Ekklhsiastikoj faroj 8 (1911) 434468 Spyridonos D., Peri tes ousias kai tou periechomenou tes Eikonomachias, Ekklesiastikos pharos 8 (1911) 434468. Stefan |akon, @ivot Svetog Stefana Novog (PG 100, 1120C) Stephanus diaconus Constantinopolitanus, Vita et martyrium beatissimi et sancti martyris Stephani Junioris (PG 100, 1120C). Stein D., Der Beginn des byzantinischen Bilderstreits und seine Entwicklung bis in die 40er Jahre des 8. Jahrhunderts, Munchen 1980. Stuart J., Ikons, London 1975, 132; Qeodwrou A., H peri upotaghj qewria (subordinatio) en th arcaia ekklhsia: Ioustinoj Wrigenhj, Aqhna 1961 Theodorou A., He peri hypotages theoria (subordinatio) en te archaia ekklesia: Ioustinos Origenes, Athena 1961. Teodor Studit, Protiv ikonoboraca, sedam poglavqa, 1 (PG 99, 489A) Theodorus Studita, Adversus Iconomachos Capita Septem 1 (PG 99, 489A). Teodor Studit, Antiritik protiv ikonoboraca, IIII (PG 99, 327435) (Theodorus Studita, Antirrheticus adversus Iconomachos, IIII (PG 99, 327435). Teodor Studit, Pismo Platonu, svome duhovnome ocu, o po{tovawu ikona (PG 99, 501B, 505B) Theodorus Studita, Epistola ad Platonem ipsius patrem de cultu sacrarum imaginum (PG 99, 501B , 505B). Teodor Studit, Pisma, II, 36, 167 (PG 99, 1220A, 1529C) Theodorus Studita, Epistolarum liber secundus, II, 36, 167 (PG 99, 1220A, 1529C). Teodor Studit, Opovrgavawe i ru{ewe bogohulnih pesama (PG 99, 461B) Theodorus Studita, Refutatio et subversio impiorum poematum (PG 99, 461B). Teodorit iz Kira, Epitoma jereti~kih pri~a, V, 14 (PG 83, 504B) Theodoretus Cyrensis episcopus, Hreticarum fabularum compendium, V, 14 (PG 83, 504B) . Teofan Keramues, Homilija XX: Nedeqa Pravoslavqa, o svetim ikonama (PG 132, 440A441A) Theophanes Cerameus, Homilia XX: Dominica Orthodoxiae, de sanctis imaginibus (PG 132, 440A441A). Tseleggidh D., H carismatikh parousia tou prwtotupou sthn eikona tou kata thn eikonologia thj Ekklhsiaj, in: Oikodomh kai

24

Episkop Jovan: Dijalog ikonoboraca sa ikonopo{tovateqima


marturia. Ekfrasij agaphj kai timhj eij ton Sebasmiotaton Mhtropolithn Serbiwn kai Kozanhj Kurion Dionusion, t. B, Kozanh 1992, 118 Tselengide D., He charismatike parousia tou prototypou sten eikona tou kata ten eikonologia tes Ekklesias, in: Oikodome kai martyria. Ekphrasis agapes kai times eis ton Sevasmiotaton Metropoliten Servion kai Kozanes Kyrion Dionysion, t. B, Kozane 1992, 118. Tseleggidhj D., H qeologia thj eikonaj kai h anqrwpologikh shmasia thj, Qessalonikh 1984 Tselengides D., He theologia tes eikonas kai he anthropologike semasia tes, Thessalonike 1984. Tsormpatzoglou P., H fush kai h prooptikh thj eikonomaciaj. Ideologikej epidraseij, stocoi kai skopimothta, Qeologia 66 (1995) 708710 Tsormpatzoglou P., He physe kai he prooptike tes eikonomachias. Ideologikes epidraseis, stochoi kai skopiomoteta, Theologia 66 (1995) 708710. Vasilije Veliki, Protiv Evnomija, 1:17, 2:17 (PG 29, 552B, 604C605A) Basilius Caesareae Cappadociae episcopus, Libri quibus impii Eunomii apologeticus evertitur, 1:17, 2:17 (PG 29, 552B, 604C605A). Vasilije Veliki, Homilija XXIV: Protiv Savelijana, Arija i Anomiosa (PG 31, 608A) Basilius Caesareae Cappadociae episcopus, Homilia XXIV: Contra Sabellianos, et Arium, et Anomaeos (PG 31, 608A). Vasilije Veliki, O Duhu Svetome, XVIII (PG 32, 149C) Basilius Caesareae Cappadociae episcopus, Liber de Spiritu Sancto ad S. Amphilochium Iconii episcopum, XVIII (PG 32, 149C). Vikentije Lerinski, Komonitorijum, XIV (PL 50, 657) Vincentius Lirinensis, Commonitorium Primum, XIV (PL 50, 657) . Wright G. E., The Old Testament against its environment, London 1957. Zhshj Q., Eikonej sthn Orqodoxh Ekklhsia, Qessalonikh 1995 (Zeses Th., Eikones sten Orthodoxe Ekklesia, Thessalonike 1995). Zwgrafidh G., Buzantinh filosofia thj eikonaj. Mia anagnwsh tou Iwannh Damaskhnou, Aqhna 1997 (Zographide G., Vyzantine philosophia tes eikonas. Mia anagnose tou Ioanne Damaskenou, Athena 1997).

The dialogue of the iconoclasts with the iconophiles


Bishop Jovan (Puri})

The conflict of the iconoclasts and the iconophiles left its mark on the entire seventh century and continued into the eighth and ninth centuries. Under the influence of Islam, ancient Greek philosophy, heretical teachings and Islam, and based on a misinterpretation of the Old Testament law prohibiting idolatry, the opponents of the iconophiles accused them of idolatry. As a result of the struggle with the iconoclasts, the Church issued its official stand on the notion, essence, nature, significance and role of sacred handmade icons. The Christological problem is the main question connected with the phenomenon of handmade icons. The iconoclasts maintained that the iconic expression of Jesus Christ inevitably led to the division of the God-man Person. This was the fundamental error of the iconoclasts without any grounds, they linked the iconic expression of Christ with the natures of Christ, and not with His Hypostasis. The iconoclasts unjustifiably believed that the handmade icon was, in essence, the same as its model (prototype), which led to the heretical (Docetic) conception of the incarnation of God/Logos. th The 7 Ecumenical Council (787) adopted the decree to show veneration (respect) for holy icons of Christ, the Blessed Virgin, the Angels and the Saintly Men of God. The Orthodox Christian stand was that respect for icons was based on the theological and anthropological truth that God out of love created man in His image and that afterwards, in the Incarnation, God Himself took on the shape of man in Christ, and thus in the Church was united in the eternal and immortal union of the image and the Original, the image and the Archetype. The iconophiles do not iconically express Christ's human nature, they express the Hypostasis (the Person), of God/Logos incarnated, that is, the image of the God-man in Jesus Christ. The iconoclasts did not accept the natural qualities of the two natures in the God-man Jesus Christ, in other words, the possibility of the expression, by means of icons, of Christ's human nature. Consequently, they were convinced

that the Divinity could not be represented by means of visual art. Since Jesus Christ was both God and man at the same time, according to the iconoclasts' thinking, He could not as such be depicted on an icon. The expression of Christ's human nature alone led to the Nestorian, and the representation of both of Christ's natures led to the Monophysite heresy. However, the Holy Fathers teach that God/Logos was indeed incarnated and that He fully assumed human nature in its totality. Therefore, it follows that by His human nature He is describable, while His divine nature is indescribable. The very fact that the God-man Person of Jesus Christ is a historical fact enables the icon painter to depict Him in an icon. According to the teachings of the Holy Fathers, there are two dimensions to the icon: the natural icon (fusikh eikona) or born (gennith), and the handmade icon, the icon according to form (tecnith or kata mimhsh). By the natural Icon we mean Jesus Christ. The natural Icon is fundamentally the same as its Original, but it differs from its Original hypostatically according to His Divinity, the incarnated God/Logos is the natural Icon of God the Father. The handmade icon can be characterised as the visible link between the invisible Archetype and the believer. As opposed to the Natural icon in which the Archetype and the Icon are identified essentially as the same, but differ according to the Hypostasis, the handmade icon is identified with the prototype (archetype) in terms of form (in terms of similarity), while it differs in terms of its essence. The Christian Orthodox stand is that there is an indivisible connection between the Icon and the archetype, that is to say, the image and its original model (of the archetype, of the original), on the basis of which the handmade icon came into being by imitation. The Icon owes its existence, on the one hand, to its model, and on the other, the universal meaning of the icon consists of its relation with the model. In that sense, holy icons are not the product of art, they are the reality arising from the incarnation of God/Logos. The union 25

ZOGRAF 34 (2010) 1326

between the original and the image is extended to the name they bear (have). Therefore, the name of the icon and the icon rise towards the sacred Archetype to Christ. Between the icon (image) and the archetype there is only a similarity but not a sameness, that is, the icon (image) and the original model (original) are not identified as the same thing, because the iconic expression does not refer to the nature of the God-man of Jesus Christ, but to His image. Also, there is no natural union between the Divinity of Christ and His handmade icon, there is a hypostatic resemblance between Christ and the icon of Christ. God consecrates the icon with His immaterial energies, through which (icons) Christians receive the sacred blessing of God. There is, therefore, a fundamental difference between the handmade icon, that is, the material from which it is made, and the person that is expressed in it, while there is a hypostatic sameness between the person, and the name (which the icon bears) and the archetype. The expressed person (personality) embodies

the religious truth which the icon depicts (sheds light on). The skill, with which the handmade icon is made, has the role of a means whereby the Christian attains knowledge about the real and true existence of the model (the original), with whom he communicates spiritually. Therefore, there is a fundamental difference between the Christian Orthodox and the iconoclastic notions of the icon. The iconoclastic rejection of the vital relation between the icon and the model led to the alienation of the Personality of Jesus Christ as the Model (Prototype) from the handmade icon of Christ, and so the icon became autonomous (separate) from the Personality of Jesus Christ and the iconoclasts considered it to be an idol. One may conclude that the iconoclasts rejected sacred icons and considered them as idols, because they maintained the notion of Jesus Christ in a Docetic, that is, a heretical way.

26