ΑΘΗΝΑΣ 15

Νοσοκομειακής

ΔΕΛΤΙΟ

018673

Περίοδος Β’ | Τεύχος 29 | Οκτώβριος-Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2013

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ

Τριμηνιαία Έκδοση της Πανελλήνιας Ένωσης Φαρμακοποιών Νοσηλευτικών Ιδρυμάτων (Π.Ε.Φ.Ν.Ι.): Μιχαλακοπούλου 99, 115 27, Αθήνα

6ο Πανελλήνιο
Συνέδριο
Νοσοκομειακών
Φαρμακοποιών,
Ιωάννινα 14-17
Νοεμβρίου 2013

Η Π.Ε.Φ.Ν.Ι. ζητά την
επαναλειτουργία του
τμήματος Νοσοκομειακής
Φαρμακευτικής στο
Υπουργείο Υγείας

Επιτροπή Προμηθειών
Υγείας

ΔΕΛΤΙΟ

περιεχόμενα

6 | θέματα του κλάδου
6 | Επαναλειτουργία Τμήματος Νοσοκομειακής Φαρμακευτικής
στο Υπουργείο Υγείας

7 | θέσεις Π.Ε.Φ.Ν.Ι.
7 | Επιτροπή Προμηθειών Υγείας

8 | 6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.
9 | Πρόγραμμα συνεδρίου
14 | Χαιρετισμός της Προέδρου της Π.Ε.Φ.Ν.Ι.
16 | Παρουσίαση του συνεδρίου
18 | Επιστημονικές εργασίες (Posters)
21 | Στιγμιότυπα από τις εργασίες του 6ου Πανελλήνιου Συνεδρίου
στα Ιωάννινα
22 | Στιγμιότυπα από το επίσημο δείπνο του συνεδρίου

24 | φαρμακοεπαγρύπνηση
24 | Ημερίδα: «Στην εποχή της Φαρμακοεπαγρύπνησης»

27 | χρηστικός οδηγός διαδικασιών
του νοσοκομειακού φαρμακείου
27 | Διαδικασία καταστροφής ληξιπρόθεσμων

28 | επιστημονικές εργασίες - άρθρα
28 | Ηπατοτοξικότητα από φάρμακα

31 | συνέδρια - σεμινάρια

Νοσοκομειακής
ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ

Περίοδος Β’ | Τεύχος 29
Οκτώβριος - Νοέμβριος – Δεκέμβριος 2013
ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ Π.Ε.Φ.Ν.Ι.
Πρόεδρος: Δέσποινα Μακριδάκη
Αντιπρόεδρος: Κατερίνα Σπυριδάκη
Γεν. Γραμματέας: Βασίλης Γούλας
Οργανωτικός Γραμματέας: Βασιλική Αγγελοπούλου
Ταμίας: Ράνια Τοδούλου
Αναπληρωματική ταμίας: Δήμητρα Γεννηματά
Μέλη: Μαρίνος Πετρόγγονας, Ελένη Ρηνάκη,
Ρούλα Ευσταθίου
ΓΡΑΦΕΙΑ Π.Ε.Φ.Ν.Ι.
Μιχαλακοπούλου 99, 115 27, Αθήνα
τηλ./fax: 210 7753104
e-mail: pefni@ath.forthnet.gr
http://www.pefni.gr
IΔΙΟΚΤΗΤΗΣ
Πανελλήνια Ένωση Φαρμακοποιών
Νοσηλευτικών Ιδρυμάτων
ΕΚΔΟΤΗΣ-ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ
Δέσποινα Μακριδάκη
ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΞΙΑ
Kατερίνα Σπυριδάκη
ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Βασιλική Αγγελοπούλου, Ρούλα Ευσταθίου,
Ελένη Ρηνάκη, Ράνια Τοδούλου

Άρθρα γίνονται δεκτά για δημοσίευση με την
προϋπόθεση ότι δεν έχουν δημοσιευτεί ή έχουν
υποβληθεί προς δημοσίευση σε άλλο περιοδικό, είτε
μερικώς είτε ολικώς. Το επιστημονικό περιεχόμενο
και νομικά ζητήματα σε σχέση με τα άρθρα
αποτελούν αποκλειστική ευθύνη των συγγραφέων.
Τα άρθρα που δημοσιεύονται στο «Δελτίο
Νοσοκομειακής Φαρμακευτικής» αποτελούν
πνευματική ιδιοκτησία του περιοδικού και δεν
επιτρέπεται η ολική ή μερική αναδημοσίευσή τους
χωρίς την έγγραφη άδεια του Διευθυντή Σύνταξης.

31 | Συνέδριο Κλινικής Φαρμακευτικής (ESCP)

ΣΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΤΗΚΑΝ:
Μαρία Κοτρώτσου, Αμαλία Παπανικολοπούλου,
Μαρίνος Πετρόγγονας, Βασίλης Γούλας

34 | 9ο Πανελλήνιο Συνέδριο (ΕΣΔΥ) για τη διοίκηση, τα οικονομικά και τις
πολιτικές υγείας

ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ:
Χρύσα Βαρυμπομπιώτου

42 | Συνέδριο και εκπαιδευτικό σεμινάριο (TransAtlantic-TACD): «Οι συνέπειες της κρίσης στην πρόσβαση στα φάρμακα: Η κοινωνία απαιτεί δίκαιες
λύσεις»

ΕΚΤΥΠΩΣΗ:
PressiousArvanitidis
Σχεδιασμός & επιμέλεια έκδοσης:

4

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

τηλ.: 210 28.29.552, 28.43.871

Η Πανελλήνια Ένωση
Φαρμακοποιών Νοσηλευτικών
Ιδρυμάτων (Π.Ε.Φ.Ν.Ι.)
εύχεται σε όλους εσάς
υγεία και αισιοδοξία!

Το 2014 να είναι
μια ευτυχισμένη
και δημιουργική χρονιά
που θα φέρει ελπίδα
και νέες προσδοκίες!

Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

5

θέματα του κλάδου

Επαναλειτουργία Τμήματος Νοσοκομειακής Φαρμακευτικής
στο Υπουργείο Υγείας

Αθήνα, 09.12.2013
Αρ. Πρωτ.: 507
ΠΡΟΣ:
1) Υπουργό Υγείας κ Άδ. Γεωργιάδη
2) Γεν. Γραμματέα Υ.Υ. κ. Πελ. Καλλίρη
ΚΟΙΝ: Πίνακας αποδεκτών
ΘΕΜΑ: Επαναλειτουργία Τμήματος Νοσοκομειακής
Φαρμακευτικής στο Υπουργείο Υγείας
Αξιότιμε κε Υπουργέ,
Αξιότιμε κε Γεν. Γραμματέα,
Θα θέλαμε να σας υπενθυμίσουμε ότι στον Οργανισμό του
Υ.Υ. (Π.Δ. 112/89 άρθρο 7 παρ. 1 ειδ. Γ - ΦΕΚ Α’ 49/10-2-89),
προβλεπόταν ρητά η ίδρυση και λειτουργία τμήματος Νοσοκομειακής Φαρμακευτικής στη Διεύθυνση Φαρμάκων
και Φαρμακείων, με συγκεκριμένο αντικείμενο και ρόλο.
Πολλά θέματα που διέπουν τη λειτουργία του Νοσοκομειακού Φαρμακείου (Π.Δ. 108/1993, έντυπα Νοσ. Φαρμακείου,
έντυπα διαχείρισης ναρκωτικών κ.λπ.) μέχρι και σήμερα
επιλύθηκαν από το συγκεκριμένο τμήμα.
Οι ραγδαίες εξελίξεις που συντελούνται το τελευταίο διάστημα στο χώρο των Νοσοκομείων (συγχωνεύσεις, διαδικασίες προμήθειας φαρμάκων κ.λπ.) αναδεικνύουν το
έλλειμμα ενιαίου τρόπου λειτουργίας (π.χ. Μονάδων Διάλυσης Κυτταροστατικών Φαρμάκων, διασύνδεσης μηχανογραφικών συστημάτων, διαγωνισμοί φαρμάκων κ.λπ.).
Η Πανελλήνια Ένωση Φαρμακοποιών Νοσηλευτικών Ιδρυ-

6

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

μάτων, αποσκοπώντας στην επίτευξη ποιοτικής και ολοκληρωμένης φροντίδας υγείας, επιθυμεί πάντα να βρίσκεται κοντά στο Υπουργείο και να προσπαθεί από κοινού για
την καλύτερη διευθέτηση και επίλυση των θεμάτων που
σχετίζονται με αυτή.
Για τη διαχείριση τέτοιων θεμάτων, η Π.Ε.Φ.Ν.Ι. αναγκάζεται
να απευθύνεται σε διαφορετικές υπηρεσίες του Υπουργείου, οι οποίες συχνά πιθανά να μην είναι οι αρμόδιες. Αυτό
έχει σαν αποτέλεσμα την καθυστέρηση στη λήψη απαντήσεων για την επίλυσή τους.
Στην περίοδο που διανύουμε ο κεντρικός σχεδιασμός, η
ενοποίηση των διαδικασιών και η πιστοποίησή τους αποτελούν απαραίτητες παραμέτρους για την επίτευξη οικονομιών κλίμακας.
Ως εκ τούτου θεωρούμε ότι η επαναλειτουργία του Τμήματος Νοσοκομειακής Φαρμακευτικής στο Υπουργείο Υγείας
θα βοηθήσει σημαντικά προς αυτήν την κατεύθυνση και γι’
αυτό παρακαλούμε για τις δικές σας άμεσες ενέργειες.
Για το Δ.Σ.

Η Πρόεδρος
Δέσποινα Μακριδάκη

Ο Γεν. Γραμματέας
Βασίλης Γούλας

Πίνακας αποδεκτών 
φυπουργός Υ.Υ. κ. Αντ. Μπέζας
Υ 
Προϊστ. Διεύθυνσης Φαρμάκων και Φαρμακείων
 Προϊστ. Διεύθυνσης Ανάπτυξης Μονάδων Υγείας

θέσεις Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Επιτροπή Προμηθειών Υγείας
Ένα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι νοσοκομειακοί φαρμακοποιοί τα τελευταία χρόνια είναι η έλλειψη
ουσιαστικής επικοινωνίας με την Επιτροπή Προμηθειών
Υγείας (ΕΠΥ). Χαρακτηριστικό παράδειγμα η εμμονή της
Επιτροπής να τους αναθέτει «αλλότρια» με το αντικείμενό τους καθήκοντα, όπως η σύνταξη του Προγράμματος
Προμηθειών Υπηρεσιών και Φαρμάκων Υγείας (ΠΠΥΦΥ)
του 2014.

14/1/2014, τα φαρμακεία των νοσοκομείων αδυνατούν
να καθορίσουν τα είδη και τις ποσότητες των φαρμάκων
που πρόκειται να προμηθευτεί το νοσοκομείο το 2014 με
τον τρόπο που ζητούνται από αυτή. Όποιες πληροφορίες
σχετικά με το φάρμακο μπορούν να ανακτηθούν από τα
πληροφοριακά συστήματα των νοσοκομείων είναι στη διάθεση των Διοικήσεων των νοσοκομείων και κάθε άλλου
αρμόδιου.

Όλα ξεκίνησαν όταν με το Ν. 3580/2007 (άρθρο 10 παρ.
3 α) δόθηκε η δυνατότητα με υπουργική απόφαση των
Υπουργών Ανάπτυξης και Υγείας «…να υπαχθούν στις
συμβάσεις προμηθειών… τα πάσης φύσεως φάρμακα…».
Με λίγα λόγια να ενταχθούν και τα φάρμακα στις ίδιες διαδικασίες προμηθειών, όπως και τα υπόλοιπα υλικά, που
με τόση «επιτυχία» προγραμματίζουν και προμηθεύονται
τα νοσοκομεία τόσα χρόνια. Ακολούθησαν μια χαοτική
σειρά νόμων και εγκυκλίων (ν.3846/2010, ν.3867/2010,
ν. 3918/2011, ν.4118/2013, εγκύκλιος ΕΠΥ αρ. πρωτ.
6881/2012 κ.α.) που καθόριζε τις διαδικασίες ή νομιμοποιούσε τις προμήθειες των νοσοκομείων παρελθόντων
ετών.

Δυστυχώς, για άλλη μια φορά το κράτος λέει όχι στη συνεργασία και τη διευθέτηση των προβλημάτων με βάση
τη λογική. Αντίθετα παρακάμπτει τους κυρίως εμπλεκόμενους και πιο ειδικούς με τη διακίνηση του φαρμάκου
νοσοκομειακούς φαρμακοποιούς και αντιμετωπίζει το
φάρμακο όπως κάθε άλλο προϊόν που προμηθεύονται τα
Δημόσια Νοσοκομεία, παραβλέποντας τις ιδιαιτερότητές
του και διακινδυνεύοντας την υγεία των ασθενών.

Έτσι φτάσαμε στο έγγραφο της ΕΠΥ με αρ.πρωτ. 4199/2-82013 που μας προσκαλούσε για εκπαίδευση ως «χρήστες
φαρμακείου» στην ηλεκτρονική βάση του υπουργείου
Ανάπτυξης για την κατάρτιση του ΠΠΥΦΥ 2014, και ακολούθως στην εγκύκλιο αρ. πρωτ. 5239/7-10-2013 της ΕΠΥ,
με την οποία τα νοσοκομεία (δηλαδή τα φαρμακεία!!!)
εντέλλονταν τη σύνταξη του ΠΠΥΦΥ 2014. Και αυτό σε
μια ειδική ηλεκτρονική πλατφόρμα που έχει συσταθεί, η
οποία άλλαξε μετά από 15 μέρες και που αγνοεί πλήρως
τις δυνατότητες των Πληροφοριακών Συστημάτων των
νοσοκομείων.
Η Π.Ε.Φ.Ν.Ι. είχε καταγράψει εγκαίρως τα σχετικά με τις
διαδικασίες προμήθειας προβλήματα και τις επιπτώσεις
τους στην υγεία των ασθενών (έγγραφο με αρ.πρωτ.
486Α/8-8-2013) και είχε υποβάλλει και σχετικές προτάσεις
(έγγραφο με αρ.πρωτ. 486/8-8-13), επισημαίνοντας για
πολλοστή φορά ότι η συμμετοχή των νοσοκομειακών
φαρμακοποιών στη διαμόρφωση του ΠΠΥΦΥ 2014 θα
περιοριστεί στην επιστημονική γνωμοδότηση και πιθανόν στην παροχή στοιχείων κατανάλωσης παρελθόντων
ετών. Όσο και να επιμένει η ΕΠΥ με νέο έγγραφό της στις

Εκτός του ΠΠΥΦΥ 2014 ακολούθησαν και άλλα προβλήματα, όπως η επιφόρτιση των νοσοκομειακών φαρμακείων
με την ενημέρωση του Παρατηρητηρίου τιμών, οι ελλείψεις βασικών φαρμάκων από το Διεθνή Διαγωνισμό της
ΕΠΥ, οι απαιτήσεις επιτρόπων για επισύναψη αντιγράφου
του δελτίου τιμών-Παρατηρητηρίου Τιμών στο τιμολόγιο,
καθώς και η μη έγκριση χρηματικών ενταλμάτων πληρωμής από τα ελεγκτικά συμβούλια, με αποτέλεσμα τη μη
ομαλή τροφοδοσία των Φαρμακευτικών Τμημάτων με
φάρμακα.
Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, πολλοί συνάδελφοι κλήθηκαν να εφαρμόσουν το Πρόγραμμα Προμηθειών του Κεντρικού Ηλεκτρονικού Μητρώου Δημοσίων Συμβάσεων
(AGORA), μια ιδιαίτερα πολύπλοκη ηλεκτρονική πλατφόρμα του Υπουργείου Ανάπτυξης!!!
Ευχόμαστε το 2014 οι αρμόδιοι της ΕΠΥ να αποκτήσουν
πιο «ευήκοα ώτα», ώστε να αποφευχθεί η «Βαβέλ» των
προηγούμενων ετών. Θεωρούμε ότι έφτασε η ώρα να
ανασυνταχθούμε ως νοσοκομειακοί φαρμακοποιοί, να
αποποιηθούμε τα καθήκοντα του λογιστή, του στατιστικολόγου, του διοικητικού και ό,τι άλλο έχουν προσπαθήσει
να μας φορτώσουν και να οραματιστούμε τον εαυτό μας
κοντά στον ασθενή, στο εργαστήριο και δίπλα στους υπόλοιπους επιστήμονες υγείας της ιατρικής υπηρεσίας.
Κατερίνα Σπυριδάκη – Μαρίνος Πετρόγγονας

Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

7

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Πρόγραμμα συνεδρίου:
«Η Νοσοκομειακή Φαρμακευτική στην ολοκληρωμένη φροντίδα υγείας»
14-17 Νοεμβρίου 2013, Ιωάννινα

Πέμπτη 14 Νοεμβρίου 2013
17.30-19.00: Προσέλευση – Εγγραφές συνέδρων

19.00: Έναρξη Συνεδρίου. Προεδρείο: Κατερίνα Σπυριδάκη

19.00-19.30: Χαιρετισμοί εκπροσώπων Πολιτικής & Υπηρεσιακής Ηγεσίας Υ.Υ.
19.30-20.00: Roberto Frontini – Πρόεδρος EAHP
Θέμα: Η Νοσοκομειακή Φαρμακευτική στην Ευρώπη
20.00-20.30: Δέσποινα Μακριδάκη – Πρόεδρος Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Θέμα: Η Νοσοκομειακή Φαρμακευτική στην Ελλάδα

Παρασκευή 15 Νοεμβρίου 2013
ρωινή Συνεδρία: 10.00π.μ.-15.00μ.μ.
Π
Προεδρείο: Δήμητρα Γεννηματά, Δημήτρης Γαλανάκης
Στρογγυλό Τραπέζι: Ποιότητα - Evidence Based Practice (E.B.P.)
«Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας -Ευαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας»

Ομιλητές:
10.00-10.30: Βασιλική Αγγελοπούλου (Νοσοκομειακός Φαρμακοποιός ΕΣΥ, Διευθύντρια Φ.Τ. Νοσοκομείου «Πολυκλινική»):

«Ο ρόλος της επιστημονικής πληροφορίας στην καθημερινότητα του Νοσοκομειακού Φαρμακοποιού»
10.30-11.00: Αθηνά Τατσιώνη (MD, Επίκουρη Καθηγήτρια Γενικής Ιατρικής, Τμήμα Ιατρικής Παν. Ιωαννίνων):

«Η εφαρμογή της ιατρικής που βασίζεται σε ενδείξεις κατά την καθημερινή νοσοκομειακή πρακτική»
11.00-11.30: Χρήστος Λιονής (Καθηγητής Γενικής Ιατρικής και Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, Τμήμα Ιατρικής,
Πανεπιστημίου Κρήτης):

«Evidence Based Practice (Ε.Β.Ρ.) και η Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας».
11.30-12.00: Χρήστος Καραγκιόζης (Πρόεδρος Συλλόγου Νεφροπαθών Θεσσαλονίκης)

«Η συμμετοχή του ασθενή και ο ρόλος του στη λήψη της κλινικής απόφασης»
12.00-12.30: Διάλειμμα

Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

9

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

12.30-13.00: Μαίρη Τσελεκίδου (Πρόεδρος Συλλόγου “Δράση για την κοιλιοκάκη”)

«Η συμμετοχή του ασθενή και ο ρόλος του στη λήψη της κλινικής απόφασης»
13.00-13.30: Βασίλης Γούλας (Νοσοκομειακός Φαρμακοποιός ΕΣΥ, Διευθυντής Φ.Τ. Νοσοκομείο Αγρινίου):

«Ο Νοσοκομειακός Φαρμακοποιός και η φαρμακευτική πρακτική βάσει κριτηρίων (Ε.Β.Ρ.)»
13.30-14.00: Νικόλαος Θασίτης (Χημικός - Univadis and Online Strategy & Solutions Manager):

«Ψηφιακά εργαλεία πληροφόρησης και εκπαίδευσης των επαγγελματιών υγείας.
Το παράδειγμα του UNIVADIS»
14.00-15.00: Ερωτήσεις, διαδραστική συζήτηση, συμπεράσματα
Μεσημβρινή Διακοπή (Συνέλευση Π.Ε.Φ.Ν.Ι.)

Απογευματινή Συνεδρία 17.30-20.30μμ
Προεδρείο: Σταυρούλα Ευσταθίου, Ξενοφών Θειακός
17.30-18.30: «Διαχείριση χρόνου και ανθρώπινου δυναμικού στο Νοσοκομειακό Φαρμακείο»
18.30-19.00: Διαδραστική συζήτηση με το ακροατήριο

Εισηγήτρια: Αναστασία Μπαλασοπούλου (Οικονομολόγος MSc, μέλος ΔΕΠ ΕΣΔΥ)
19.00-19.30: Διάλειμμα
19.30-20.00: HIV - Νεώτερες εξελίξεις

«Κατευθυντήριες Οδηγίες για τη θεραπεία της HIV λοίμωξης. Σύγχρονες ανάγκες του Κλινικού γιατρού και
του Νοσοκομειακού Φαρμακοποιού»

Εισηγητής: Περικλής Παναγόπουλος (Λοιμωξιολόγος - Λέκτορας Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης)
20.00-20.30: Ερωτήσεις – Συζήτηση

Σάββατο 16 Νοεμβρίου 2013
Πρωινή Συνεδρία: 10.00π.μ.-14.30μ.μ.
Προεδρείο: Ελένη Ρηνάκη, Νίκος Λάκκας
10.00-12.00: Στρογγυλό Τραπέζι: «Φαρμακοοικονομία και Δημόσια Υγεία»
 Αρχές – Μέθοδοι – Εργαλεία  Σύνδεση με Φαρμακευτικά Πρωτόκολλα / Νοσοκομειακό Συνταγολόγιο

 Κλειστοί Προϋπολογισμοί Νοσοκομείων / Νοσηλευτικών Τμημάτων

Ομιλητές:
 Κ. Αθανασάκης (ΕΣΔΥ- BScHS, BScEcon, MSc, PhD)  Ρ. Τοδούλου (Νοσοκομειακός Φαρμακοποιός ΕΣΥ –
Φ.Τ. ΝΟΣ. «ΑΓ. ΣΑΒΒΑΣ»)  Σ. Βούλγαρη (Νοσοκομειακός Φαρμακοποιός ΕΣΥ – Φ.Τ. Γ.Ν.Α. «Γ. ΓΕΝΝΗΜΑΤΑΣ»)

10

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

11.30-12.00: Συμπεράσματα, ερωτήσεις – απαντήσεις, συζήτηση
12.00-12.30: Διάλειμμα
12.30-13.30: Παρουσίαση με θέμα: «Από την αρχική ιδέα, τα δεδομένα και το σχεδιασμό, στην πραγματοποίηση
μιας επιστημονικής εργασίας»
 Πώς σχεδιάζουμε και υλοποιούμε μια εργασία για προφορική παρουσίαση / ανάρτηση – πόστερ σε Συνέδριο

 Μεθοδολογία – εργαλεία


Εισηγητές:
 Λεωνίδας Τζίμης (Νοσοκομειακός Φαρμακοποιός ΕΣΥ, Διευθυντής Φ.Τ. Γ.Ν. Χανίων)

 Μαρίνος Πετρόγγονας (Νοσοκομειακός Φαρμακοποιός ΕΣΥ, Φ.Τ. Γ.Ν. Χανίων)

13.30-14.00: Ερωτήσεις – απαντήσεις, διαδραστική συζήτηση
14.00-14.30: Παρουσίαση με θέμα: «Παροχή υψηλού επιπέδου φροντίδας με περιορισμένους πόρους.
Το παράδειγμα της αντιμυκητιασικής θεραπείας»

Εισηγητής: Συμεών Μεταλλίδης Λοιμωξιολόγος Α’ Παθολογική Κλινική Γ.Ν.Θ. ΑΧΕΠΑ – Λέκτορας Παθολογίας
Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης)

Ερωτήσεις-Απαντήσεις
Μεσημβρινή Διακοπή
Απογευματινή Συνεδρία 17.30-20.30
Προεδρείο: Δέσποινα Μακριδάκη, Ευριπίδης Περλαντίδης
Στρογγυλό Τραπέζι: «Προμήθειες Φαρμάκων: Το νέο τοπίο»
17.30-17.50: Χρήστος Γιάνναρης (Πρόεδρος Ε.Π.Υ.)

«Η Επιτροπή Προμηθειών Υγείας ως εργαλείο ορθολογικής διαχείρισης των διαθέσιμων πόρων στο Ε.Σ.Υ.»
17.50-18.10: Βασίλης Κοντοζαμάνης (Διοικητής 1ης ΥΠΕ)

«Ο ρόλος των Υ.ΠΕ. στο νέο τοπίο της Νοσοκομειακής Φαρμακευτικής Περίθαλψης»
18.10-18.30: Κωνσταντίνος Φρουζής (Πρόεδρος ΣΦΕΕ)

«Τα καινοτόμα φάρμακα ως μοχλός μείωσης της φαρμακευτικής δαπάνης»
18.30-18.50: Διάλειμμα
18.50-19.10: Δημήτριος Δέμος (Πρόεδρος ΠΕΦ)

«Γενόσημα φάρμακα, αξιόπιστη παράμετρος στη μείωση της φαρμακευτικής δαπάνης»
19.10-19.30: Όλγα Οικονόμου (Νοσοκομειακός Φαρμακοποιός ΕΣΥ, Διοικήτρια ΓΝΑ «Σισμανόγλειο – Αμαλία Φλέμιγκ»)

«Η αξία των Θεραπευτικών Πρωτοκόλλων»
19.30-19.50: Ευγενία Κανελλοπούλου (Φαρμακοποιός, Αντιπρόεδρος Ε.Π.Υ.)

«Η συμβολή των Νοσοκομειακών Φαρμακοποιών στην απεικόνιση των πραγματικών αναγκών»
19.50-20.30: Συμπεράσματα, ερωτήσεις – απαντήσεις, συζήτηση



Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

11

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Κυριακή 17 Νοεμβρίου 2013
09.30-11.00: Σύνοψη κυριότερων σημείων του 6ου Συνεδρίου της Π.Ε.Φ.Ν.Ι.
Σκέψεις αναφορικά με τη βελτίωση της κατάστασης στα Νοσοκομειακά
Φαρμακεία – Ανοικτή συζήτηση

11.00: Λήξη εργασιών Συνεδρίου

Οργανωτική Επιτροπή:
Δ.Σ. Πανελλήνιας Ένωσης Φαρμακοποιών
Νοσηλευτικών Ιδρυμάτων (Π.Ε.Φ.Ν.Ι.)
Πρόεδρος:

Δέσποινα Μακριδάκη

Αντιπρόεδρος:

Κατερίνα Σπυριδάκη

Γενικός Γραμματέας:

Βασίλης Γούλας

Οργ. Γραμματέας:

Βασιλική Αγγελοπούλου

Ταμίας:

Ουρανία Τοδούλου

Αναπληρωτής Ταμίας:

Δήμητρα Γεννηματά

Μέλη:

Ελένη Ρηνάκη, Σταυρούλα Ευσταθίου, Μαρίνος Πετρόγγονας

Ευχαριστούμε τους χορηγούς:

Pfizer  Novartis  Astellas  Glaxo  Teva  Leo  Gilead  Vianex  Amgen  AstraZeneca  Elpen  ΜSD  Baxter  Unipharma

Novonordisk  Roche  Fresenius-Kabi  Pharmathen  Bayer  Takeda  Demo  Bristol-Myers Squibb  Cooper

Vocate  Boehringer Ing.  Medhel Hellas - Balu  Vioser  Janssen-Cilag  Pharmazac

12

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.



Οκτώβριος - Νοέμβριος – Δεκέμβριος 2013

13

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Χαιρετισμός της Προέδρου της Π.Ε.Φ.Ν.Ι.
Αγαπητοί συνάδελφοι κυρίες και κύριοι ομιλητές, αγαπητοί φίλοι και συνεργάτες, κυρίες και κύριοι,
Εκ μέρους του διοικητικού συμβουλίου της
Π.Ε.Φ.Ν.Ι. θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για
την παρουσία σας σε αυτήν την εκδήλωση
και να σας καλωσορίσω στα Ιωάννινα. Εύχομαι καταρχάς το Συνέδριό μας να δώσει
στον καθένα από εμάς τη δυνατότητα να
αντιληφθεί αφενός τη συνολική διάσταση
της Νοσοκομειακής Φαρμακευτικής και
αφετέρου των υφιστάμενων προβλημάτων
στο νοσοκομειακό περιβάλλον σήμερα, αλλά και να προτείνει –μέσα από τον εποικοδομητικό διάλογο στον οποίο
προσδοκούμε– λύσεις εφικτές και ρεαλιστικές για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στα φαρμακευτικά τμήματα των
δημόσιων νοσοκομείων. Οι προσκεκλημένοι ομιλητές, που
μας κάνουν την τιμή να συμμετέχουν, και όλοι οι αγαπητοί
συνάδελφοι που θα παρακολουθήσουν τις επόμενες ημέρες
τις εργασίες του Συνεδρίου θα μοιραστούν τις σχετικές γνώσεις και εμπειρίες τους, ώστε να δρομολογήσουμε όλοι μαζί
τις επόμενες δράσεις και εξελίξεις για τον κλάδο μας.
Ξεκινώντας θα ήθελα να πω λίγα λόγια για τη θέση και τις
αρμοδιότητες του Νοσοκομειακού Φαρμακοποιού σήμερα,
χωρίς να κουράσω τους συναδέλφους, ώστε παράλληλα να
«μπουν στο θέμα» και οι λοιποί παρευρισκόμενοι.

Στα 124 νοσοκομεία της χώρας μας υπηρετούν μόλις 220
Νοσοκομειακοί Φαρμακοποιοί (1/172 κλίνες βάσει των
οργανισμών του 2012), ενώ σε 25 νοσοκομεία δεν υπάρχει
φαρμακοποιός. Εξ αυτών μόνον 10 Νοσοκομειακά Φαρμακεία έχουν Άδεια Λειτουργίας, κυρίως λόγω ανεπάρκειας
των εγκαταστάσεων και κωλυμάτων με τις εμπλεκόμενες
αρμόδιες υπηρεσίες.

Ο Νοσοκομειακός Φαρμακοποιός σήμερα ασχολείται με
τα πάντα, θα πρέπει όμως να έχουμε στο μυαλό μας ότι η
Νοσοκομειακή Φαρμακευτική είναι η επιστήμη που εκτός
των άλλων ασχολείται με την προμήθεια, τη φύλαξη, την
παραγωγή και τη διάθεση φαρμάκων.

Είναι επίσης η επιστήμη η οποία ελέγχει το «έργο» της θεραπευτικής παρέμβασης, τα δοσολογικά σχήματα, ενώ παράλληλα καταγράφει την αποτελεσματικότητα και τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες των φαρμάκων.

Ο επιστημονικός, οργανωτικός και διαχειριστικός ρόλος
του Νοσοκομειακού Φαρμακοποιού αναδεικνύεται σήμερα ουσιαστικότερος από ποτέ στην παρακολούθηση,
αξιολόγηση και διασφάλιση της ορθής χρήσης των φαρμάκων, στις διαδικασίες προμήθειας-διαχείρισης και διανομής
τους, στον έλεγχο της συνταγογραφίας με σκοπό την καθιέρωση ορθής, ασφαλούς, ωφέλιμης αλλά και οικονομικά
συμφέρουσας φαρμακευτικής πολιτικής για τους ασθενείς
και τα νοσηλευτικά ιδρύματα.
 Η συμβολή του φαρμακοποιού στην πληροφόρηση του
λοιπού προσωπικού του νοσοκομείου σχετικά με το φάρ-

14

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

μακο και τη χρήση του, τη Συμβουλευτική
προς τον ασθενή, την εφαρμογή υπηρεσιών
Κλινικής Φαρμακευτικής, όπου είναι εφικτό,
με την παράλληλη λειτουργία εργαστηρίων
βάσει συγκεκριμένων προδιαγραφών (Φαρμακοτεχνικών σκευασμάτων, Ραδιοφαρμάκων, εργαστηρίου Φαρμακοκινητικής,
λειτουργία Κεντρικής Μονάδας Διάλυσης
Κυτταροστατικών Φαρμάκων, λειτουργία
Μονάδας Παρασκευής Διαλυμάτων εντερικής και παρεντερικής Διατροφής) είναι καίρια και αναντικατάστατη.
Επομένως η έννοια της διασφάλισης ποιότητας φαρμακευτικών προϊόντων και υπηρεσιών στο σύγχρονο Νοσοκομειακό Φαρμακείο είναι πολύπλευρη και περιλαμβάνει
διαδικασίες από την προμήθεια των φαρμάκων έως την
εκπαίδευση του ιατρονοσηλευτικού προσωπικού και του
προσωπικού του Φαρμακείου, τη συμμετοχή στις αρμόδιες
Επιτροπές του Νοσοκομείου υπεύθυνων για τη θέσπιση και
εφαρμογή της πολιτικής και των διαδικασιών (π.χ. Επιτροπή Φαρμάκων και Φαρμακοεπαγρύπνησης, θεραπευτικών
πρωτοκόλλων, Λοιμώξεων, θρέψης, Διαχείρισης πόνου, Διασφάλισης ποιότητας κ.ά.) και την ενεργό συμμετοχή στη
διεξαγωγή κλινικών μελετών.
Παρά τη δραματική υποστελέχωση των κρατικών φαρμακείων, είναι εμφανής η υπερπροσπάθεια που καταβάλλει ο κλάδος μας για τη στήριξη των πόρων και της αξιοπιστίας του
Ε.Σ.Υ., διατηρώντας το υψηλό επίπεδο των παρεχόμενων
φαρμακευτικών υπηρεσιών, ενώ ταυτόχρονα συμμετέχουμε
έμπρακτα στη μεγάλη μείωση των δαπανών για το φάρμακο
στα δημόσια νοσοκομεία.

Οι αρμοδιότητες και γενικά ο ρόλος του Νοσοκομειακού
Φαρμακοποιού στο Ε.Σ.Υ. καθορίζεται από το παρωχημένο
πια ΠΔ 108/93, ενώ με το νόμο Ν. 2519/21-8-97 (ΦΕΚ 165
Α') έχουν συσταθεί διαβαθμισμένες θέσεις Νοσοκομειακών
Φαρμακοποιών Ε.Σ.Υ. στα δημόσια νοσοκομεία. Βέβαια
–παρά τις καταγεγραμμένες ανάγκες και τις προσπάθειες
που έχουν γίνει από την πλευρά μας– εκκρεμεί για χρόνια
(>6) το Π.Δ. που θα ρυθμίζει θέματα προσλήψεων, πλήρωσης θέσεων, προσόντων και βαθμολογικής εξέλιξης.
Ως εκ τούτου έχει παγώσει κάθε πρόσληψη νέων φαρμακοποιών ή εξέλιξη των υπηρετούντων.

Τις ασφυκτικές συνθήκες εργασίας χειροτερεύει το γεγονός
ότι οι ελάχιστοι υπηρετούντες φαρμακοποιοί υποχρεώνονται συστηματικά από τις διοικήσεις των νοσοκομείων τους
να απασχολούνται συχνά αποκλειστικά με λογιστικά, γραμματειακά και διάφορα άλλα διοικητικής φύσης καθήκοντα
(Esynet, Agora, Adam, Διενέργεια Διαγωνισμών, be24).
 Παράλληλα λόγω της έλλειψης προσωπικού υπάρχει ελάχιστη δυνατότητα επιμόρφωσής μας.
 Καταγράφεται λοιπόν στην παρούσα φάση επαγγελματική και οικονομική απαξίωση.

Το μεγάλο κύμα συνταξιοδοτήσεων στον ευρύτερο δημό-

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

σιο τομέα και η μη πρόσληψη νέου προσωπικού, σε συνδυασμό με τη σημαντική αύξηση στα περιστατικά που προστρέχουν στα δημόσια νοσοκομεία λόγω της οικονομικής
κρίσης, δημιουργεί μεγάλη πίεση στο εναπομένον προσωπικό για την κάλυψη των καθημερινών αναγκών των ασθενών, ενώ παράλληλα οι προϋπολογισμοί των Νοσοκομείων
του Ε.Σ.Υ. συρρικνώνονται διαρκώς.
Το τελευταίο διάστημα με παρεμβάσεις της Π.Ε.Φ.Ν.Ι. υπήρξαν
δύο θετικές εξελίξεις που αφορούν την έλλειψη προσωπικού
και το προεδρικό διάταγμα 108/93 (νομοθετικού πλαισίου που
να καθορίζει τη λειτουργία του Νοσοκομειακού Φαρμακείου).
Όπως γνωρίζετε, καταφέραμε –με παρεμβάσεις της
Π.Ε.Φ.Ν.Ι.– να εξαιρεθούν της διαθεσιμότητας οι Νοσοκομειακοί Φαρμακοποιοί και δεν χάθηκε καμία θέση εργασίας. Είναι δε σε εξέλιξη η τοποθέτηση νέων επικουρικών φαρμακοποιών σε νοσοκομεία όλων των ΥΠΕ (σε αντικατάσταση
όσων είχαν λήξει οι συμβάσεις εργασίας).
Επιπρόσθετα, έχει πλέον συσταθεί η αρμόδια Επιτροπή Επεξεργασίας, στην οποία συμμετέχουν 6 Νοσοκομειακοί Φαρμακοποιοί, για το πάγιο αίτημά μας για την αναθεώρηση
του ΠΔ 108/93 και την εναρμόνισή του με τα Ευρωπαϊκά
Πρότυπα. Παρότι οι διαβουλεύσεις είναι σε αρχικό στάδιο
(έχουν πραγματοποιηθεί μόνο 2 συνεδριάσεις), δέσμευση της
Π.Ε.Φ.Ν.Ι. αποτελεί η ταχύτερη κατά το δυνατόν ολοκλήρωση
της διαδικασίας στα δεδομένα που καλύπτουν τον κλάδο μας.
Μέσα από τέτοιες προσπάθειες ευελπιστούμε ότι θα επιλυθούν νομοθετικά και άλλα σημαντικά ζητήματα που έχουν
προκύψει μετά την ψήφιση του ενιαίου μισθολογίου, το
οποίο αγνοώντας το υπάρχον βαθμολογικό σύστημα των
Νοσοκομειακών Φαρμακοποιών, που αντιστοιχεί στο Ιατρικό, δεν περιλαμβάνει καμία σχετική πρόβλεψη, με συνέπεια
να υπάρχει η απόλυτη σύγχυση... των βαθμών αναφορικά με
την αποζημίωση των υπαλλήλων!
Ανήκουμε στην Ιατρική Υπηρεσία. Επομένως μένει να καθοριστεί και νομικά αν ασκούμε κλινικό έργο, συμμετέχουμε
υπεύθυνα στην άσκηση των υπηρεσιών υγείας απέναντι στο
ασθενή, και δεν θεωρούμαστε νομικώς απλοί διαχειριστές ενός
ακόμα υλικού. Και άμεσα να ακολουθήσει η τελική ρύθμιση
αντίστοιχα για το μισθολογικό, τη διαδικασία προσλήψεων,
και τη βαθμολογική εξέλιξή μας.
Φυσικά το γεγονός ότι δεν οδηγήθηκαν οι Νοσοκομειακοί
Φαρμακοποιοί σε διαθεσιμότητα στα νοσοκομεία που αλλάζουν χαρακτήρα είναι θετικότατο, εντούτοις και οι νέες διευρυμένες δομές (συγκροτήματα νοσοκομείων) θα πρέπει να
υποστηριχθούν συνολικά. Πρώτο μέλημα είναι να αποκτήσουν σαφή οργανογράμματα και να συνεχισθεί η προσπάθεια κάλυψης των αναγκών των προσερχόμενων ασθενών,
νοσηλευόμενων και εξωτερικών, με παράλληλη καταγραφή
των καταναλώσεων στη βάση της ορθολογικοποίησης των
αιτημάτων, γεγονός που αποτελεί πραγματική και «μνημονιακή» υποχρέωση των νοσοκομείων του Ε.Σ.Υ.
Ανάλογα με τις οικονομικές δυνατότητες και το προσωπικό
στο φαρμακείο του κάθε νοσοκομείου, οι Νοσοκομειακοί
Φαρμακοποιοί προσπαθούν εντατικά και για τη διευκόλυνση στην προσβασιμότητα στην αναγκαία φαρμακευτική

αγωγή και για τους εξωτερικούς ασθενείς, με τη λειτουργία
των απογευματινών φαρμακείων στα δημόσια νοσοκομεία,
χορηγώντας στους χρονίως πάσχοντες τα απαραίτητα φάρμακα υψηλού κόστους και στους οροθετικούς αντιρετροϊκά
φάρμακα σε διευρυμένο ωράριο, κατόπιν ραντεβού. Το μέτρο αυτό ανακουφίζει τον ίδιο τον πάσχοντα και τους συγγενείς του από την αγωνία εύρεσης του φαρμάκου, τον πρωινό
συνωστισμό και την ανάγκη για λήψη αδειών από την εργασία τους, ενώ επισημαίνεται ότι οι περισσότεροι συνάδελφοι
«βάζουν πλάτη» για την ολοήμερη λειτουργία καθ’ υπέρβαση
του ωραρίου τους για την εξυπηρέτηση των ασθενών και με
πολύμηνες οφειλές στις σχετικές αποζημιώσεις…
Νέες θετικές εξελίξεις προσβλέπουμε και σχετικά με την ειδικότητα της Νοσοκομειακής Φαρμακευτικής και την εξειδίκευση της Κλινικής Φαρμακευτικής, καθώς στη χώρα μας
έγινε πρόσφατα η τιμή να προσκληθεί για να συμμετέχει στο
«κεντρικό σώμα» των 10 ευρωπαϊκών κρατών που θα προχωρήσουν στον κοινό σχεδιασμό για τη ειδικότητα της Νοσοκομειακής Φαρμακευτικής σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αυτό
αποτελεί μια καλή συγκυρία για αλλαγή σελίδας στην Ελλάδα, ώστε να λάβει η ειδικότητα το χαρακτήρα που πρέπει να
έχει και να αποτελεί ουσιαστικό εφόδιο των φαρμακοποιών
στην επιτέλεση του καθημερινού τους έργου.
Στο όραμα του κλάδου για το μέλλον περιλαμβάνεται και η
περαιτέρω ανάπτυξη των Εργαστηρίων που ενδέχεται να
ανήκουν στο Νοσοκομειακό Φαρμακείο, καθώς πλέον οι οργανωμένες Κεντρικές Μονάδες Διάλυσης και το Εργαστήριο
Φαρμακοκινητικής αποτελεί αναγκαιότητα για το σύγχρονο
νοσοκομειακό περιβάλλον. Αυτονόητη προϋπόθεση αποτελεί η στελέχωση από κατάλληλα εκπαιδευμένο επιστημονικό
και βοηθητικό προσωπικό, αλλά και η εξασφάλιση των αναγκαίων υλικοτεχνικών υποδομών, ώστε πραγματικά να περάσουμε στην επόμενη σελίδα…
Με το δεδομένο ότι πλέον στις περισσότερες ευρωπαϊκές
χώρες ο ρόλος του Νοσοκομειακού Φαρμακοποιού έχει
αναγνωρισθεί ως κομβικός και αναντικατάστατος και αναπτύσσονται ειδικές ομάδες μελέτης και αξιολόγησης, π.χ.
για βιοτεχνολογικά προϊόντα ή μικρές μονάδες παραγωγής
σκευασμάτων σε νοσοκομεία, αντιλαμβανόμαστε όλοι πόσο
δρόμο πρέπει να διανύσουμε και με πόσο γρήγορα βήματα
πρέπει να προχωράμε για να βρεθούμε σε συγκρίσιμο και
ανταγωνιστικό επίπεδο.
Καθώς η οικονομική κρίση που ταλαιπωρεί την πατρίδα μας
ανέδειξε και την υφιστάμενη κρίση αξιών της κοινωνίας μας
και παρόλα αυτά η ανθρωπιά και οι αντοχές όλων μας δοκιμάστηκαν και δοκιμάζονται ακόμη και τα Νοσοκομειακά
Φαρμακεία άντεξαν την πίεση, όλοι καταλαβαίνουμε ότι με τη
συνδρομή της Πολιτείας, τη μεταξύ μας συνεργασία και ένα
ρεαλιστικό και δημιουργικό σχεδιασμό δράσεων μπορούμε
να ελπίζουμε σε καλύτερες μέρες. Από τη μεριά μας, είμαστε
εδώ, μάχιμοι στις επάλξεις για να το προσπαθήσουμε!!!
Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας και εύχομαι σε όλους
καλή συνέχεια, υγεία και δύναμη!
Δέσποινα Μακριδάκη
Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

15

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Παρουσίαση του συνεδρίου
χεία από τη Νοσοκομειακή Φαρμακευτική στην Ευρώπη,
ενώ η πρόεδρος της Π.Ε.Φ.Ν.Ι. Δέσποινα Μακριδάκη αναφέρθηκε στην ελληνική πραγματικότητα.
Η 2η ημέρα ξεκίνησε με το πρώτο στρογγυλό τραπέζι με
θέμα: «Ποιότητα στις Υπηρεσίες Υγείας- Ευαισθητοποίηση των Λειτουργών Υγείας» (E.B.P.).
Από τον Καθηγητή Γενικής Ιατρικής και Πρωτοβάθμιας
Φροντίδας Υγείας του Πανεπιστημίου Κρήτης, κο Χρ. Λιονή, τονίστηκε η σημασία της αξιολόγησης των υπηρεσιών
Π.Φ.Υ. ιδιαίτερα σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Σήμερα
στο σχετικό σχεδιασμό, η αξιολόγηση αυτή είναι επίκαιρη
και αναγκαία όσο ποτέ.

Στις 14-17 Νοεμβρίου 2013 στην πόλη των Ιωαννίνων
πραγματοποιήθηκε το 6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Νοσοκομειακών Φαρμακοποιών. Το συνέδριο αυτό, το οποίο διοργανώνεται κάθε χρόνο, έχει καθιερωθεί όχι μόνο ως σημείο
συνάντησης των νοσοκομειακών φαρμακοποιών, αλλά και
ως σημείο επεξεργασίας θεμάτων που αφορούν τον κλάδο
υγείας εν γένει. Το εν λόγω Συνέδριο τελούσε υπό την αιγίδα του Υπουργείου Υγείας και είχε την έγκριση του Ε.Ο.Φ.,
καθώς και του Σ.Φ.Ε.Ε.
Η συμμετοχή των συναδέλφων ήταν η μαζικότερη των τελευταίων ετών. Εξέχοντα στελέχη του επιστημονικού και
πολιτικού χώρου τίμησαν το Συνέδριό μας με την παρουσία τους. Σημαντικότατη επίσης ήταν η ηθική και η υλική
συμβολή των φαρμακευτικών εταιρειών που δραστηριοποιούνται στο νοσοκομειακό περιβάλλον.
Τρία στρογγυλά τραπέζια και αρκετές ομιλίες κράτησαν
αμείωτο το ενδιαφέρον των συνέδρων και τις 3 ημέρες διεξαγωγής του Συνεδρίου.
Την 1η ημέρα, κατά την έναρξη του συνεδρίου, αναγνώστηκαν χαιρετισμοί του υφυπουργού Υγείας κου Α. Μπέζα, του προέδρου του Π.Φ.Σ. κου Κ. Θεοδοσιάδη και του
προέδρου της EAHP R. Frontini, ενώ την επίσημη έναρξη
των εργασιών κήρυξε ο αντιπεριφερειάρχης Ηπείρου, συνάδελφος φαρμακοποιός, κος Νικ. Κάτσιος.
Στη συνέχεια, ο συνάδελφος Λ. Τζίμης παρουσίασε στοι-

16

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στο ρόλο των επαγγελματιών
υγείας στη διαμόρφωση δεικτών ποιότητας και ασφάλειας,
καθώς επίσης και στην καταγραφή και αξιολόγηση της υφιστάμενης κατάστασης αλλά και στη λήψη αποφάσεων, στη
διεξαγωγή συμπερασμάτων χρήσιμων για τη βελτίωση της
απόδοσης και της ικανοποίησης του ασθενή.
Από τους ομιλητές Β. Αγγελοπούλου, Α. Τατσιώνη και Β.
Γούλα αναπτύχθηκε ο ρόλος της επιστημονικής πληροφορίας στην καθημερινότητα του νοσοκομειακού φαρμακοποιού, η εφαρμογή της ιατρικής που βασίζεται σε ενδείξεις
κατά την καθημερινή νοσοκομειακή πρακτική και η φαρμακευτική πρακτική βάσει κριτηρίων (E.B.P.).
Το θέμα ολοκληρώθηκε με τις εισηγήσεις εκπροσώπων
συλλόγων χρονίως πασχόντων, οι οποίοι μέσω των προσωπικών τους εμπειριών υπογράμμισαν τη σημασία της
συμμετοχής του ασθενή στη λήψη της κλινικής απόφασης.
Στο κλείσιμο του τραπεζιού έγινε παρουσίαση της νέας διαδικτυακής πύλης «UNIVADIS», η οποία αποτελεί μια ηλεκτρονική πλατφόρμα έγκυρης ιατρικής και φαρμακευτικής
πληροφόρησης αποκλειστικά για επαγγελματίες υγείας.
Στην απογευματινή συνεδρία, η οικονομολόγος της ΕΣΔΥ
κα Α. Μπαλασοπούλου, μέσα από μια διαδραστική συζήτηση με το ακροατήριο, ανέπτυξε τη σπουδαιότητα της
χρηστής «Διαχείρισης του χρόνου και του ανθρώπινου
δυναμικού στο Νοσοκομειακό Φαρμακείο». Και τα δύο
κεφάλαια που διαπραγματεύθηκε είναι σημαντικά γιατί, ο
μεν άνθρωπος είναι η κύρια παραγωγική δύναμη, ο δε χρόνος πεπερασμένο μέγεθος που εξαντλείται και δεν μπορείς
να το επαναφέρεις. Όλοι οι εμπλεκόμενοι φορείς οφείλουν
να εργάζονται με τέτοιο τρόπο, ώστε να παρέχουν το βέλτιστο σε ασφάλεια και ποιότητα αποτέλεσμα, στοχεύοντας

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

πάντα στο επίκεντρο που είναι ο ασθενής. Η κατανομή έργου, οι αρμοδιότητες, οι διακριτές διεργασίες είναι τα βασικά εργαλεία μέσα στο χώρο του νοσοκομειακού φαρμακείου που συμβάλλουν προς αυτή την κατεύθυνση.
Ακολούθως ο λέκτορας Παθολογίας - Λοιμωξιολόγος κος
Π. Παναγόπουλος, παρουσιάζοντας τις «Νεώτερες εξελίξεις και Κατευθυντήριες Οδηγίες για τη θεραπεία της HIV
λοίμωξης», αναφέρθηκε στις σύγχρονες ανάγκες του κλινικού γιατρού και του νοσοκομειακού φαρμακοποιού, τονίζοντας μεταξύ άλλων ότι σε συνθήκες οικονομικής κρίσης,
η εύρυθμη λειτουργία των συστημάτων υγείας απαιτεί άρτια ενημέρωση, επικοινωνία και άριστη συνεργασία όλων
των επιστημόνων υγείας. Τα συστήματα υγείας οφείλουν
να εξασφαλίζουν την ισότιμη και άμεση πρόσβαση όλων
των ασθενών σε ποιοτικές υπηρεσίες.
Η επίδραση του Μνημονίου στο Σύστημα Υγείας αποτέλεσε το βασικό άξονα ανάπτυξης του θέματος του πρωινού
στρογγυλού τραπεζιού της 3ης ημέρας: «Φαρμακοοικονομία και Δημόσια Υγεία». Ο οικονομολόγος της Υγείας,
ερευνητής της ΕΣΔΥ, κος Κ. Αθανασάκης αναφέρθηκε στο
ανωτέρω θέμα, αναλύοντας τις επιπτώσεις της δημοσιονομικής προσαρμογής σε βασικούς τομείς της υγείας: α)
στην αγορά του φαρμάκου (θετική λίστα, νοσοκομειακή
δαπάνη, κλειστοί προϋπολογισμοί), β) στον ΕΟΠΥΥ (συνταγογραφικά πρωτόκολλα, διαγνωστικές εξετάσεις, ΚΕΝ/
DRG’S), γ) στα Δημόσια Νοσοκομεία (συγχωνεύσεις, περιορισμός προϋπολογισμών, εκθέσεις αξιολόγησης).
Από τις ομιλήτριες κες Ρ. Τοδούλου και Σ. Βούλγαρη έγινε
αναφορά σε μοντέλα οικονομικής αξιολόγησης (π.χ. κόστος αποτελεσματικότητας) και δόθηκαν χαρακτηριστικά
παραδείγματα από ανάλογα συστήματα υγείας άλλων ευρωπαϊκών χωρών (μιας προηγμένης, της Ολλανδίας, και
μιας σε περιβάλλον μνημονίου, το παράδειγμα της Πορτογαλίας).
Στην ενότητα «Από την αρχική ιδέα, τα δεδομένα και το
σχεδιασμό, στην πραγματοποίηση μιας επιστημονικής
εργασίας», οι συνάδελφοι Λ. Τζίμης και Μ. Πετρόγγονας
παρουσίασαν τις οδηγίες και τη μεθοδολογία για την εκπόνηση εργασιών, με σκοπό την προφορική ή με poster παρουσίασή τους σε συνέδρια. Συγκεκριμένα, περιγράφηκαν
αναλυτικά τα μέρη που πρέπει να περιέχει μια περίληψη
εργασίας, δόθηκαν στοιχεία για τη συγγραφή της, ενώ επισημάνθηκαν και σημεία που χρειάζονται προσοχή από το

συγγραφέα. Έγινε αναφορά στα εργαλεία που μπορούν να
χρησιμοποιηθούν και δόθηκαν οδηγίες για τη δημιουργία
ενός Poster ή μιας παρουσίασης σε PowerPoint.
Η παρουσίαση είχε σκοπό να βοηθηθούν οι ακροατές στην
προσπάθειά τους για εκπόνηση εργασιών που να ικανοποιούν τις απαιτήσεις και να δύνανται να παρουσιαστούν
σε εθνικά ή διεθνή Συνέδρια, καθώς και να ενθαρρυνθούν
προς αυτή την κατεύθυνση.
Μια ενδιαφέρουσα μελέτη που διεξήχθη στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο «12 de Octubre» στη Μαδρίτη παρουσίασε ο λέκτορας της Παθολογίας - Λοιμωξιολογίας κ. Συμεών
Μεταλλίδης στο θέμα: «Παροχή υψηλού επιπέδου φροντίδας με περιορισμένους πόρους. Το παράδειγμα της
αντιμυκητιασικής θεραπείας». Η μελέτη αυτή κατέδειξε
ότι η σύσταση και μόνο μιας διεπιστημονικής επιτροπής,
με συμβουλευτικό χαρακτήρα, παρακολούθησης των ενδονοσοκομειακών λοιμώξεων (στο παράδειγμα καντινταιμίες), κατάφερε σε διάστημα 12 μηνών, να μειώσει το κόστος της φαρμακευτικής δαπάνης διατηρώντας την υψηλή
ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών.
Κατά τη μεσημβρινή διακοπή, πραγματοποιήθηκε τακτική
Γενική Συνέλευση του Συλλόγου μας, όπου έγινε διοικητικός και οικονομικός απολογισμός του πρώτου εξαμήνου
του νέου Δ.Σ., καθώς και ενημέρωση για τα τρέχοντα θέματα και ανταλλαγή απόψεων.
Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013



17

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Η μέρα ολοκληρώθηκε με το τρίτο στρογγυλό τραπέζι του
συνεδρίου με θέμα: «Προμήθειες Φαρμάκων: Το νέο τοπίο».
Αίσθηση προκάλεσε η απουσία της ηγεσίας της Επιτροπής
Προμηθειών Υγείας.
Στην αξιοπιστία του ελληνικού γενόσημου φαρμάκου και
στη συμβολή του στη μείωση της φαρμακευτικής δαπάνης
αναφέρθηκε ο πρόεδρος της Π.Ε.Φ. κος Δ. Δέμος. Στην ίδια
γραμμή της μείωσης της φαρμακευτικής δαπάνης με μοχλό τα καινοτόμα φάρμακα, κινήθηκε και ο πρόεδρος του
Σ.Φ.Ε.Ε. κος Κ. Φρουζής.
Αναπτύσσοντας τη θεωρία της εφαρμογής των θεραπευτικών πρωτοκόλλων, η Διοικήτρια του ΓΝΑ «Σισμανόγλειο- Αμαλία Φλέμιγκ» συνάδελφος νοσοκομειακή φαρμακοποιός κα Ο. Οικονόμου, υπογράμμισε την «Αξία των
Θεραπευτικών Πρωτοκόλλων» ως εργαλεία αντιμετώπισης
της υπέρμετρης συνταγογράφησης, μείωσης της φαρμακευτικής δαπάνης και της ασφαλούς ιατροφαρμακευτικής
φροντίδας.

Ο Διοικητής της 1ης Υγειονομικής Περιφέρειας κος Β. Κοντοζαμάνης παρουσίασε το «Ρόλο των Υ.ΠΕ. στο νέο τοπίο
της νοσοκομειακής φαρμακευτικής περίθαλψης». Ιδιαίτερη μνεία έκανε στο ρόλο του νοσοκομειακού φαρμακοποιού στην παροχή ολοκληρωμένης φροντίδας υγείας στους
ασθενείς που προσέρχονται στα δημόσια νοσοκομεία και
στον ουσιαστικό έλεγχο της φαρμακευτικής δαπάνης.

Η ηγεσία του Υπουργείου Υγείας εκπροσωπήθηκε από τον σύμβουλο του Υπουργού
Υγείας, συνάδελφο φαρμακοποιό κ. Χαράλαμπο Καραθάνο, ο οποίος μεταξύ άλλων,
μετέφερε τη δέσμευση του Υπουργείου για
υλοποίηση πάγιων θεσμικών αιτημάτων
της Π.Ε.Φ.Ν.Ι. και αναβάθμιση του ρόλου
του νοσοκομειακού φαρμακοποιού.
Επιμέλεια: Δέσποινα Μακριδάκη - Κατερίνα Σπυριδάκη

Επιστημονικές εργασίες (Posters)
Για πρώτη φορά, στο πλαίσιο του Συνεδρίου μας, συνάδελφοι συμμετείχαν με επιστημονικές εργασίες υπό μορφή αναρτημένων ανακοινώσεων (posters), περιλήψεις των οποίων ακολουθούν στη συνέχεια.
Τίτλος: Λάθη συνταγογράφησης στις συνταγές πρόνοιας στο Γενικό Νοσοκομείο Χανίων
Μ. Πετρόγγονας, Ε. Ρηνάκη, Α.Τ. Ουζούνοφ, Λ. Τζίμης, Φαρμακευτικό Τμήμα, Γ.Ν. Χανίων «Άγιος Γεώργιος»
ΣΚΟΠΟΣ: Η καταγραφή και η καταμέτρηση 4 κατηγοριών συνταγογραφικών λαθών: λάθος ένδειξη, αναγραφή δόσης,
υπερδοσολογία και λάθη που σχετίζονται με την ειδικότητα ή μη του συνταγογράφου ιατρού. Επιπλέον η σύγκρισή
τους, όπου ήταν δυνατό, μεταξύ της μέσης μηνιαίας συνταγογράφησης για τα έτη 1995 και 2013.
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: Δείγμα: 768 συνταγές με 1655 εμπορικά σκευάσματα που χορηγήθηκαν σε 471 εξωτερικούς, προνοιακούς ασθενείς.
Στο 80,5% των συνταγών υπήρχε ένα τουλάχιστον λάθος, με την ακόλουθη κατανομή: 19,5% λάθος ένδειξη, 43,9% μη
αναγραφή της δόσης, 0,7% υπερδοσολογία και 26,8% λάθη σχετικά με την ειδικότητα ή μη του ιατρού. Μεταξύ μηνιαίας συνταγογράφησης το 2013 και 1995 στατιστικώς σημαντικά αυξημένα (p<0.05) ήταν: το πλήθος των συνταγών, το
πλήθος των σκευασμάτων και το μηνιαίο πλήθος των ασθενών (υπέρ των δεικτών του 2013).
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ: Η συνεργασία συνταγογράφων ιατρών και φαρμακοποιών σε συνδυασμό με την επέκταση του συστήματος ηλεκτρονικής συνταγογράφησης και στους προνοιακούς ασθενείς αποτελούν αναγκαία και ικανή συνθήκη
για την παροχή ποιοτικής φαρμακευτικής φροντίδας σε αυτήν την κατηγορία των ασθενών.
Επιμέλεια της περίληψης: Βασιλική Αγγελοπούλου

18

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Τίτλος: Αλληλεπιδράσεις κουμαρινικών αντιπηκτικών με φάρμακα και τρόφιμα
Αντωνία Κώτσιου, Χριστίνα Τεσσερρομάτη, Αρεταίειο Νοσοκομείο και Εργαστήριο Φαρμακολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών
ΣΚΟΠΟΣ: Η επίπτωση της συγχορήγησης κουμαρινικών με φάρμακα και τρόφιμα στην τιμή του INR (International
Normalized Ratio)
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ:
Φάρμακα:
i. που αυξάνουν τη δράση των αντιπηκτικών: αντιβιοτικά (σιπροφλοξασίνη κ.ά.), καρδιολογικά (διλτιαζέμη κ.ά.), ΜΣΑΦ
(πιροξικάμη κ.ά.), φάρμακα ΚΝΣ (οινόπνευμα κ.ά.), αντιόξινα (σιμετιδίνη κ.ά.), διάφορα (αναβολικά στερεοειδή).
ii. που ελαττώνουν τη δράση των αντιπηκτικών: αντιβιοτικά (ριφαμπικίνη κ.ά.).
Τρόφιμα:
i. που αυξάνουν τη δράση των αντιπηκτικών: ιχθυέλαια, μάνγκο, σταφύλια κ.ά.
ii. που ελαττώνουν τη δράση των αντιπηκτικών: αβοκάντο, κουνουπίδι κ.ά.
Η ημερήσια λήψη βιταμίνης Κ από τρόφιμα πρέπει να είναι σταθερή.
Επιμέλεια της περίληψης: Βασιλική Αγγελοπούλου
Τίτλος: «Θεραπευτικές προσεγγίσεις ασθενών που πάσχουν από Μείζονα Μεσογειακή Αναιμία σε Γενικά Νοσοκομεία της Δυτικής Ελλάδας»
Β. Γούλας, Κ. Τζωρτζοπούλου, Φ. Αναγνωστόπουλος, Ι. Σπηλιώτης, Μ. Σκουρολιάκου
Η μείζονα βήτα θαλασσαιμία ή αναιμία του Cooley είναι μια σοβαρή κληρονομική ασθένεια που εμφανίζεται με υψηλή
συχνότητα στην Ελλάδα και τις άλλες μεσογειακές χώρες και οφείλεται στην ανωμαλία έκφρασης ενός γονιδίου που
είναι υπεύθυνο για τη διαταραχή στο ρυθμό σύνθεσης της αιμοσφαιρίνης. Είναι η ομόζυγη μορφή της β-μεσογειακής
αναιμίας που εμφανίζεται στην παιδική ηλικία. Τα βρέφη στην αρχή εμφανίζονται φυσιολογικά, αλλά από την ηλικία
των 6-9 μηνών αναπτύσσουν ελαττωματική ερυθροποίηση με αναιμία και άλλες συναφείς σοβαρές εκδηλώσεις.
Δεν υπάρχει ειδική θεραπεία. Η συμβατική αντιμετώπιση της ασθένειας βασίζεται σε τακτικές μεταγγίσεις ερυθρών
αιμοσφαιρίων με συνεχή αποσιδήρωση, σπληνεκτομή και την πρόληψη ή θεραπεία των σχετικών προβλημάτων που
μπορεί να προκύψουν.
Στην Ελλάδα είναι η πρώτη κληρονομική νόσος σε συχνότητα, από την οποία υποφέρουν περίπου 3.200 Έλληνες, ενώ
οι φορείς της ασθένειας φθάνουν το 8% του πληθυσμού (και σε ορισμένες περιπτώσεις το 20%). Το πρόγραμμα που
εφαρμόζεται έχει μειώσει τον αριθμό των παιδιών που γεννιούνται με μεσογειακή αναιμία από 200 σε προηγούμενα
έτη σε 5 ανά έτος. Σήμερα υπάρχουν 180 ασθενείς στη Μονάδα Μεσογειακής Αναιμίας στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Πάτρας και 20 στη Νοσηλευτική μονάδα Αγρινίου του Γενικού Νοσοκομείου Αιτωλοακαρνανίας. Σύγχρονες
μέθοδοι μετάγγισης, η θεραπεία συνδυασμού και η χρήση των σύγχρονων συσκευών και ιατρικού εξοπλισμού έχουν
βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα ζωής αυτών των ασθενών.
Στην εργασία παρουσιάζονται τα στοιχεία της τελευταίας δεκαετίας από το Γενικό Νοσοκομείο Αγρινίου και η σύγκρισή
τους με άλλα νοσοκομεία στη Δυτική Ελλάδα. Επίσης παρουσιάζονται τα αποτελέσματα που εξάγονται από ένα ερωτηματολόγιο, που εκτός από την καταγραφή δημογραφικών παραγόντων, σχετίζεται με την ποιότητα ζωής των ασθενών
αλλά και το πώς αυτοί βιώνουν την ποιότητα ζωής τους. Στην εν λόγω έρευνα συμμετείχαν 102 πάσχοντες, οι οποίοι
χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες, ανάλογα με τη μέθοδο αποσιδήρωσης (δεφεριοξαμίνη, δεφεριπρόνη, δεφερασιρόξη).
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι ασθενείς που έκαναν αποσιδήρωση με από του στόματος χορήγηση δεφερασιρόξης
μία φορά την ημέρα πλεονεκτούσαν ως προς την ποιότητα ζωής σε σχέση με τις υπόλοιπες θεραπείες.
Επιμέλεια της περίληψης: Βασίλης Γούλας
Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

19

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Τίτλος: «Το φαινόμενο “BURNOUT” στους εργαζομένους των Φαρμακευτικών Τμημάτων στα Δημόσια
Ελληνικά Νοσοκομεία»
Β. Γούλας, Γ. Καμούσης, κ. Κουράκη
Η επαγγελματική εξουθένωση έχει περιγραφεί ως ένα σύνδρομο σωματικής και ψυχικής εξάντλησης που αναπτύσσεται σε όσους έρχονται σε επαγγελματική σχέση με άλλους ανθρώπους. Είναι ένας δείκτης φθοράς των αξιών, της
αξιοπρέπειας, του πνεύματος και της θέλησης του εργαζομένου.
Στην παγκόσμια βιβλιογραφία αναφέρεται ότι η παραπάνω διαδικασία αναπτύσσεται βαθμιαία και συνεχώς, βάζοντας
τον εργαζόμενο σε ένα σπιράλ, από το οποίο είναι δύσκολο να ξεφύγει.
Έχει επίσης παρατηρηθεί ότι η εργασία χωρίς προκλήσεις και η υποαπασχόληση δεν επιτρέπει στους εργαζομένους να
νιώθουν παραγωγικοί και σημαντικοί στη δουλειά τους, γεγονός που μπορεί το ίδιο εύκολα να οδηγήσει σε επαγγελματική εξουθένωση.
Σκοπός της εργασίας είναι η μελέτη των παραγόντων που συμβάλλουν στην ανάπτυξη του φαινομένου της επαγγελματικής εξουθένωσης στους εργαζομένους στα φαρμακευτικά τμήματα των δημοσίων νοσοκομείων και η σύγκριση με
τους υπόλοιπους λειτουργούς υγείας.
Χρησιμοποιήθηκαν ερωτηματολόγια που εξετάζουν δημογραφικές παραμέτρους. Κυρίως όμως έχει γίνει χρήση του
ερωτηματολογίου καταγραφής επαγγελματικής εξουθένωσης της Maslach, το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί στις περισσότερες έρευνες που επιδιώκουν να μελετήσουν τους παράγοντες που συμβάλλουν στην ανάπτυξη αυτού του φαινομένου.
Τα αποτελέσματα της μελέτης έδειξαν ότι παράγοντες, όπως το περιβάλλον και οι αντίξοες συνθήκες της εργασίας, η
άκαμπτη και αυταρχική διοίκηση, η έλλειψη ψυχολογικής υποστήριξης στο χώρο εργασίας, όπως επίσης και προσωπικοί παράγοντες, όπως η ηλικία, το φύλο, η οικογενειακή κατάσταση, η θέση που κατέχει ο εργαζόμενος στο νοσοκομείο
κ.λπ., φαίνεται να παίζουν ιδιαίτερο ρόλο στην εμφάνιση του φαινομένου της επαγγελματικής εξουθένωσης.
Μάλιστα οι νοσοκομειακοί φαρμακοποιοί φαίνεται να βιώνουν μεγαλύτερη συναισθηματική εξουθένωση και αποπροσωποποίηση και λιγότερα προσωπικά επιτεύγματα, συγκριτικά με τους ιατρούς και το νοσηλευτικό προσωπικό.
Επιμέλεια της περίληψης: Βασίλης Γούλας

Η Πανελλήνια Ένωση Φαρμακοποιών Νοσηλευτικών Ιδρυμάτων ευχαριστεί θερμά τις
Φαρμακευτικές Εταιρείες που συμμετείχαν στην παραπάνω διοργάνωση, τόσο για την
υλική όσο και για την ηθική υποστήριξή τους καθ' όλη τη διάρκεια της διεξαγωγής του
6ου Πανελλήνιου Συνεδρίου της Π.Ε.Φ.Ν.Ι.
Επιδίωξη της Ένωσης είναι η συνεργασία αυτή να αποτελέσει την απαρχή πολλών
άλλων τόσο υψηλού επιπέδου εκδηλώσεων με σκοπό όχι μόνο τη συνεχή εκπαίδευση
και επιμόρφωση των νοσοκομειακών φαρμακοποιών, αλλά και την αλληλεπίδραση και
από κοινού επεξεργασία θεμάτων που αφορούν όλους τους φορείς που εμπλέκονται
στην παροχή υπηρεσιών υγείας.

20

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Στιγμιότυπα από τις εργασίες του 6ου Πανελλήνιου Συνεδρίου στα Ιωάννινα



Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

21

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Στιγμιότυπα από το επίσημο δείπνο του συνεδρίου

22

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.Φ.Ν.Ι.

Φωτογραφίες: Κατερίνα Σπυριδάκη

Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

23

φαρμακοεπαγρύπνηση

Ημερίδα: «Στην εποχή της Φαρμακοεπαγρύπνησης»
Το μήνυμα του Ε.Ο.Φ.: Βοηθήστε να γίνουν τα φάρμακα πιο ασφαλή
Τη σημασία της ασφάλειας των φαρμάκων και τη νέα
νομοθεσία για τη φαρμακοεπαγρύπνηση παρουσίασε ο
Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων (Ε.Ο.Φ.) σε εκπαιδευτική
ημερίδα με θέμα: «Στην εποχή της Φαρμακοεπαγρύπνησης», που διοργάνωσε την Τετάρτη 18 Δεκεμβρίου 2013,
στο πλαίσιο της δέσμευσής του για την προώθηση του θεσμού της φαρμακοεπαγρύπνησης και την προάσπιση της
δημόσιας υγείας.
Ο Ε.Ο.Φ. ζήτησε τη συνδρομή όλων των εμπλεκόμενων
φορέων και των επαγγελματιών υγείας στην αναφορά των
ανεπιθύμητων ενεργειών των φαρμάκων.
Φαρμακοεπαγρύπνηση είναι η συνεχής επιτήρηση της
ασφάλειας των φαρμάκων και η λήψη μέτρων για την
προάσπιση της δημόσιας υγείας.
Με αφορμή τη νέα νομοθεσία για αυστηρότερη μετεγκριτική επιτήρηση και επαγρύπνηση, ο Ε.Ο.Φ. –ως αρμόδια
αρχή για το σύστημα Φαρμακοεπαγρύπνησης στην Ελλάδα– και πιο συγκεκριμένα το Τμήμα Ανεπιθύμητων

24

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

Ενεργειών (Τ.Α.Ε.) του Οργανισμού και η Επιτροπή Φαρμακοεπαγρύπνησης (Ε.ΦΑΡ.), ενημέρωσαν και υπενθύμισαν στους επαγγελματίες υγείας τη μεγάλη σημασία της
παρακολούθησης της ασφάλειας των φαρμάκων με την
αναφορά των ανεπιθύμητων ενεργειών μέσω της Κίτρινης
Κάρτας.
Στην ημερίδα παρουσιάστηκαν οι δραστηριότητες Φαρμακοεπαγρύπνησης, στις οποίες συμμετέχει ο Ε.Ο.Φ. σε
εθνικό, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, και ενημερώθηκαν οι συμμετέχοντες για τις αλλαγές στην ευρωπαϊκή
νομοθεσία, με την οποία υπάρχει ήδη πλήρης εναρμόνιση της εθνικής, συμπεριλαμβανομένων και των θεμάτων
φαρμακοεπαγρύπνησης.
Οι κύριες αλλαγές που προκύπτουν από τη νομοθεσία σε
ό,τι αφορά την Κίτρινη Κάρτα, η οποία είναι το μέσο αναφοράς ανεπιθύμητων ενεργειών φαρμάκων, είναι:
 

α αναφέρονται, εκτός από τις νέες, και οι ήδη γνωστές
Ν
και καταγεγραμμένες ανεπιθύμητες ενέργειες, προκει-

φαρμακοεπαγρύπνηση

μένου να τροποποιούνται αναλόγως τα στοιχεία που συνοδεύουν τις οδηγίες χρήσης των φαρμάκων.

 

ι καταναλωτές (ασθενείς, συγγενείς) μπορούν να αναΟ
φέρουν απευθείας στις ρυθμιστικές αρχές (Ε.Ο.Φ.) πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες, ακόμη και αν δεν συνοδεύονται από ιατρική επιβεβαίωση.
Τ α φάρμακα υπό συμπληρωματική παρακολούθηση θα
παρακολουθούνται με ιδιαίτερη προσοχή από τις ευρωπαϊκές ρυθμιστικές αρχές με τη σήμανση:
« Το φάρμακο αυτό τελεί υπό συμπληρωματική παρακολούθηση»

Το μαύρο σύμβολο (αντεστραμμένο μαύρο τρίγωνο) θα
εμφανίζεται στις πληροφορίες προϊόντος για τα φάρμακα που τελούν υπό στενή συμπληρωματική παρακολούθηση, με στόχο την καταγραφή αναφορών για πιθανές
ανεπιθύμητες ενέργειες.
Ο Πρόεδρος του Ε.Ο.Φ. κ. Δημήτριος Λιτζέρης τόνισε ότι
«στόχος μας είναι το μήνυμα για την αναφορά των ανεπιθύμητων
ενεργειών να φτάσει στον ιατρικό κόσμο και σε όλους τους επαγγελματίες υγείας και να υπάρξει μεγαλύτερη ανταπόκριση στη
χρήση της Κίτρινης Κάρτας. Με αφορμή τη νέα νομοθεσία και την
τάση στην Ε.Ε. για αυστηρότερη επιτήρηση, θα συνεχίσουμε την
προώθηση του θεσμού στους εμπλεκόμενους φορείς».
Οι ομιλητές τόνισαν το θέμα της υποαναφοράς ανεπιθύμητων ενεργειών στην Ελλάδα και κάλεσαν τους εμπλεκομένους να αυξήσουν τη χρήση της Κίτρινης Κάρτας.
Στην ημερίδα μίλησαν από την Επιτροπή Φαρμακοεπαγρύπνησης, ο Πρόεδρος κ. Γεώργιος Παπαθεοδωρίδης (Αναπληρωτής Καθηγητής Παθολογίας-Γαστρεντερολογίας
Πανεπιστημίου Αθηνών) και ο κ. Παύλος Σακκάς (Αναπληρωτής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών).
Από τον Ε.Ο.Φ. μίλησαν τα στελέχη κα Ευγενία Φούζα
(Αναπληρώτρια Προϊσταμένη της Διεύθυνσης Φαρμακευτικών Μελετών και Έρευνας) και από το Τμήμα Ανεπιθύμητων Ενεργειών του Ε.Ο.Φ. ο κ. Γεώργιος Αϊσλάιτνερ, ο κ.
Λεωνίδας Κληρονόμος και η κα Αγνή Κάπου.
Η ημερίδα πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα Πολλαπλών
Χρήσεων «Γ. Καββαδία - Στ. Καζάζη» του Ε.Ο.Φ. με τη συμμετοχή των αρμόδιων εκπροσώπων από φορείς, συλλόγους, οργανισμούς και ΥΠΕ, ενώ ανάλογη ενημέρωση και
σύντομη εκπαίδευση πραγματοποιήθηκε αντίστοιχα και

Συνάδελφοι Νοσοκομειακοί Φαρμακοποιοί στην ημερίδα του ΕΟΦ για τη
"Φαρμακοεπαγρύπνηση"

στους εργαζομένους του Ε.Ο.Φ.
Ο Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων θα συνεχίσει την ενημέρωση των φορέων με τη διοργάνωση ενημερωτικών
συναντήσεων για την ευαισθητοποίηση και ενημέρωσή
τους, στο πλαίσιο της ενίσχυσης του θεσμού της Φαρμακοεπαγρύπνησης.

Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

25

φαρμακοεπαγρύπνηση

26

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

χρηστικός οδηγός διαδικασιών
του νοσοκομειακού φαρμακείου

Διαδικασία καταστροφής ληξιπρόθεσμων
Για την καταστροφή ληξιπρόθεσμου φαρμακευτικού υλικού, η οποία θα πρέπει να διενεργείται ετησίως, πρέπει να
ακολουθείται η εξής διαδικασία:

Απαιτούνται τα παρακάτω έγγραφα:

1) Έγκριση ετήσιας απογραφής Φαρμακευτικού Τμήματος από το Δ.Σ. του νοσοκομείου.
2) Πρακτικό καταμέτρησης ληξιπρόθεσμων
και αλλοιωμένων ειδών, το οποίο συμπεριλαμβάνεται ως ξεχωριστό έγγραφο στην
απογραφή.
3) Π 
ράξη Διοικητή για τον ορισμό της Επιτροπής Απογραφής.

4) Π 
ράξη Διοικητή για τον ορισμό της Επιτροπής Καταστροφής.
5) Σύμβαση Ε.Σ.Δ.Ν.Α για την παραλαβή του
προς καταστροφή φαρμακευτικού υλικού ή
άλλης ιδιωτικής εταιρείας που αναλαμβάνει
τη διεκπεραίωση της καταστροφής των
παραπάνω ειδών.

Τα έγγραφα αυτά θα πρέπει να αποσταλούν στο
Σ.Ε.Υ.Υ.Π, προκειμένου να οριστεί ο Επιθεωρητής ο οποίος θα πρέπει να παραστεί στην καταστροφή.
Τ ην ημέρα που ορίζεται από τον Επιθεωρητή η καταστροφή, παρουσία του, καταμετρώνται τα είδη και συντάσσεται από την Επιτροπή Καταστροφής το Πρωτόκολλο Καταστροφής (του οποίου η μορφή ορίζεται στα
Έντυπα που απαιτούνται για το Φαρμακευτικό Τμήμα) σε
τέσσερα αντίτυπα. Στο Πρωτόκολλο Καταστροφής αναγράφεται η εμπορική ονομασία του είδους, η ποσότητα,
η ημερομηνία λήξης και η αιτιολογία καταστροφής του
(π.χ. υπόλοιπο συσκευασίας, αλλοιωμένο, κατεστραμμένο κ.λπ.). 
τη συνέχεια το Πρωτόκολλο Καταστροφής υπογράφεΣ
ται από την Επιτροπή Καταστροφής, τον Επιθεωρητή,
τον διευθυντή του Φαρμακευτικού Τμήματος και τον Δ/
κο διευθυντή. 
ε δεύτερο χρόνο, συντάσσεται από τον Επιθεωρητή η
Σ
έκθεσή του, η οποία αποστέλλεται στους αρμόδιους.
Επιμέλεια: Ρούλα Ευσταθίου
Διευθύντρια Φ.Τ. Γ.Ν. Ελευσίνας « Θριάσιο»

Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

27

επιστημονικές εργασίες - άρθρα

Παπανικολοπούλου Αμαλία
Κλινικός Φαρμακοποιός Msc
Τμήμα Φαρμακολογίας – Ιατρικό Κέντρο Αθηνών

Ηπατοτοξικότητα από φάρμακα
Εισαγωγή
Πάνω από 900 φάρμακα, τοξίνες και βότανα έχουν ενοχοποιηθεί ότι προκαλούν βλάβη στο ήπαρ. Τα φάρμακα αποτελούν
το 20-40% των περιπτώσεων κεραυνοβόλου ηπατικής ανεπάρκειας, ενώ η ιογενής ηπατίτιδα και η χολική απόφραξη
είναι οι πιο κοινές, μη φαρμακευτικές αιτίες ηπατικής βλάβης.
Παράγοντες κινδύνου

Φύλο: Πιο συχνά εμφανίζεται στις γυναίκες.

Ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ.

Χρόνια ηπατική νόσος: Ασθενείς με προϋπάρχουσα ηπατική νόσο (HBV, HCV) μπορεί να είναι πιο επιρρεπείς, αλλά
αυτό ποικίλλει.

Γενετικοί παράγοντες: Γενετικές διαφορές στο κυτόχρωμα P450 μπορεί να οδηγήσουν σε Ç συγκεντρώσεις κάποιων ηπατοτοξικών φαρμάκων. Ιδιοσυγκρασιακές αντιδράσεις μπορεί επίσης να συμβούν.

Συννοσηρότητες: π.χ. HIV, σακχαρώδης διαβήτης, κακή
θρεπτική κατάσταση.

Εθνικότητα: Κάποιες εθνικότητες είναι πιο επιρρεπείς να
εμφανίσουν τοξικότητα, π.χ. ισπανόφωνοι και κάτοικοι της
Καραϊβικής με την ισονιαζίδη.

 Ηλικία: Οι ηλικιωμένοι διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο
λόγω μειωμένης ηπατικής κάθαρσης, πολυφαρμακίας, 
ηπατική αιματική ροή και  ηπατικό παρέγχυμα.

28

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

 Φαρμακοτεχνική μορφή: Μακράς δράσης σκευάσματα
μπορεί να προκαλέσουν μεγαλύτερη βλάβη από τα αντίστοιχα βραχείας δράσης.

Άμεση ηπατοτοξικότητα του φαρμάκου (δράση στο μιτοχόνδριο, ενεργοί μεταβολίτες).

επιστημονικές εργασίες - άρθρα

Κατηγορίες ηπατοτοξικότητας

ράδειγμα αποτελεί η παρακεταμόλη.

Προβλεπόμενη αντίδραση: Εξαρτάται από τη δόση του
φαρμάκου, είναι πιο συχνή από τη μη προβλεπόμενη αντίδραση και έχει μικρό λανθάνοντα χρόνο έναρξης (μερικές
ημέρες) από τη λήψη του φαρμάκου. Είναι αποτέλεσμα
άμεσης τοξικότητας του φαρμάκου ή των μεταβολιτών του
και μπορεί να αναπαραχθεί σε ζωικά μοντέλα. Κλασικό πα-

Μη προβλεπόμενη (ιδιοσυγκρασιακή): Μπορεί να εξαρτάται ή όχι από τη δόση του φαρμάκου, δεν είναι συχνή
και εμφανίζεται σε διαφόρους χρόνους από τη λήψη του
φαρμάκου (από 1 εβδομάδα έως 1 χρόνο). Μπορεί να προκληθεί από τα περισσότερα ηπατοτοξικά φάρμακα (π.χ.
amoxicillin, clavulanic acid). Είναι χρήσιμο ένα καλό ιστορικό λήψης φαρμάκων τους τελευταίους μήνες.

Ανοσολογικού vs μη ανοσολογικού τύπου
Ανοσολογικού τύπου
Αλλεργική αντίδραση

Μη ανοσολογικού τύπου
Μη αλλεργική αντίδραση

Λανθάνοντας χρόνος

1 - 6 εβδομάδες

1 μήνας - 1 χρόνος

Πυρετός, εξάνθημα, ηωσινοφιλία

ΝΑΙ

ΣΠΑΝΙΑ

Επανεμφάνιση ηπατικής βλάβης με
την επαναχορήγηση του φαρμάκου

ΝΑΙ

ΣΠΑΝΙΑ

Δοσοεξαρτώμενη

ΟΧΙ

ΙΣΩΣ

Κλινικά χαρακτηριστικά

Δ) Διάφοροι τύποι ηπατοτοξικότητας: κοκκιώματα, ίνωση,
νεοπλάσματα, στεατοηπατίτιδα και αγγειακές βλάβες.

Α) Ηπατίτιδα (ηπατοκυτταρική): Αποτέλεσμα της νέκρωσης
ή της απόπτωσης των ηπατοκυττάρων είναι η αύξηση των
τρανσαμινασών. Συνήθως η βλάβη αυτή συνοδεύει την
οξεία ηπατική ανεπάρκεια.

Παρακολούθηση

ALT > 3ULN & ALT / ALP > 5
Β) Χολόσταση: Πρόκειται για αποτέλεσμα αναστολής μεταφοράς της χολής ή των χολικών αλάτων (π.χ. κυκλοσπορίνη) ή βλάβης των ενδοηπατικών χοληφόρων αγωγών είτε
άμεσα από το φάρμακο ή τους μεταβολίτες του είτε έμμεσα
μέσω κάποιας ανοσολογικής απάντησης.

Οι ασθενείς αναφέρουν μη ειδικά συμπτώματα που μπορεί να παρουσιάστηκαν μετά την έναρξη ενός φαρμάκου
(ναυτία, έμετος, κόπωση, αδιαθεσία, φαγούρα, κοιλιακός
πόνος). Χρειάζεται παρακολούθηση των ηπατικών ενζύμων
για τα φάρμακα με εμφανή ηπατοτοξικότητα (λεφλουνομίδη, μεθοτρεξάτη, βαλπροϊκό) και διακοπή του ύποπτου
φαρμάκου.

ALP > 2ULN & ALT / ALP < 2

Θεραπεία

Γ) Μεικτή βλάβη (ηπατίτιδα/χολόσταση): Συνδυασμός οξείας ηπατίτιδας και χολόστασης.

Η θεραπεία είναι κυρίως υποστηρικτική των συμπτωμάτων.
Μόνο για την ηπατοτοξικότητα προκαλούμενη από παρακεταμόλη χρησιμοποιείται το ειδικό αντίδοτο Ν-ακετυλοκυστεΐνη.

ALT > 3ULN & ALP > 2ULN & ALT / ALP > 2 και <5

Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013



29

επιστημονικές εργασίες - άρθρα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΒΛΑΒΗ

ΕΙΔΟΣ

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

ΗΠΑΤΙΤΙΔΑ

Ανοσολογικού τύπου
(αλλεργική)

allopurinol, diclofenac, dihydralazine, gemander,
halothane, methyldopa, minocycline, nevirapine,
phenytoine, propylthiouracil, trovafloxacin

Μη ανοσολογικού τύπου

acarbose, amiodarone, bosentan, dantrolene,
diclofenac, disulfiram, felbamate, flutamide,
HAART, statins, isoniazide, ketoconazole, labetalol,
leflunomide, methotrexate, nefazodone,
nevirapine, nicotinic acid, paracetamol, pemoline,
pyrazinamide, rifampicin, tacrine, tolcapone,
troglitazone, sodium valproate, ximelagatran,
zafirlukast, zileutin

Ανοσολογικού τύπου
(αλλεργική)

α-ΜΕΑ, amitriptilline, amoxicillin/clavulanic acid,
carbamazepine chlorpromazine, cotrimoxazole,
erythromycin, phenobarbital, sulfonamides,
sulindac, τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά

Μη ανοσολογικού τύπου

αντισυλληπτικά, αναβολικά στεροειδή,
azathioprine, cyclosporine, estrogens, terbinafine

ΧΟΛΟΣΤΑΣΗ /
ΜΕΙΚΤΗ ΒΛΑΒΗ

ΙΝΩΣΗ / ΚΙΡΡΩΣΗ
ΚΟΚΚΙΩΜΑΤΑ

methotrexate
Ανοσολογικού τύπου
(αλλεργική)

ΜΙΚΡΟΑΓΓΕΙΑΚΗ ΣΤΕΑΤΩΣΗ
ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΑ

allopurinol, amoxicillin/clavulanic acid,
carbamazepine, hydralazine, methyldopa,
penicillamine, phenylbutazone, phenytoin,
procainamide, quinidine, sylfonamides
nucleoside reverse transcriptase inhibitors, ,
sodium valproate

Αδένωμα

αναβολικά στεροειδή, αντισυλληπτικά

Αγγειοσάρκωμα

αναβολικά στεροειδή

Χολαγγειοκαρκίνωμα

αναβολικά στεροειδή

Ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα

αναβολικά στεροειδή, danazol

ΜΗ ΑΛΚΟΟΛΙΚΗ
ΣΤΕΑΤΟΗΠΑΤΙΤΙΔΑ

amiodarone, tamoxifen, αντιψυχωσικά
λόγω αντίστασης στην ινσουλίνη

ΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΩΣΗ

Μη ανοσολογικού τύπου

amiodarone

ΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΒΛΑΒΕΣ

Budd-Chiari

αντισυλληπτικά

Peiliosis Hepatis

αναβολικά στεροειδή, αντισυλληπτικά, azathioprine

Ίνωση περιφλεβοειδών
κυττάρων

methotrexate, vit. Α

Φλεβο-αποφρακτική νόσος

busulfan, cyclophosphamide
Φάρμακα με έντονα γράμματα: Συχνή βιβλιογραφική αναφορά

Βιβλιογραφία:
1. Ν. Kaplowitz, Drug-Induced Liver Injury. Clin Inf Diseases 2004;38(2):44-8.
2. M.Ghabril, N. Chalasani, E. Bjornsson, Drug-Induced Liver Injury: a clinical update. Curr Opin Gastroenterol 2010;26(3):222-226
3. www.gastro.ucsd.edu/.../DrugInducedLiverInjury

30

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

συνέδρια - σεμινάρια

Συνέδριο Κλινικής Φαρμακευτικής
(ESCP)
Πράγα, 16-18 Οκτωβρίου 2013
Το 42ο συμπόσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Κλινικών Φαρμακοποιών πραγματοποιήθηκε στην Πράγα στις 16-18
Οκτωβρίου 2013.
Το θέμα που απασχόλησε το συνέδριο ήταν η εφαρμογή της Κλινικής Φαρμακευτικής στην εκπαίδευση, στην
έρευνα και στη διαχείριση του κινδύνου της φαρμακοθεραπείας. Είναι η 3η ετήσια συνάντηση που λαμβάνει
χώρα στην πρωτεύουσα της Τσέχικης Δημοκρατίας, στην
καρδιά της Ευρώπης.
Οι Τσέχοι έχουν πλούσια παράδοση στην εκπαίδευση της
Κλινικής Φαρμακευτικής, τόσο σε προπτυχιακό όσο και
σε μεταπτυχιακό επίπεδο με την εκπόνηση PhD μελετών
και προγράμματα συνεχιζόμενης επιμόρφωσης και εξειδικευμένης εκπαίδευσης στην κλινική φαρμακευτική.
Υπάρχουν δύο επαγγελματικές ενώσεις κλινικών φαρμακοποιών στην Τσεχία. Η παλαιότερη αποτελεί το τμήμα
της Κλινικής Φαρμακευτικής του συλλόγου Φαρμακευτικής των Τσέχων (με δραστηριότητα περισσότερη από 30
έτη). Η δεύτερη επαγγελματική ένωση είναι νεότερη και
δραστηριοποιείται τα τελευταία δύο έτη.
Οι βασικές συνεδριάσεις του συμποσίου ήταν οργανωμένες γύρω από τρεις άξονες:
1. Η ανταλλαγή εμπειριών από την εφαρμογή της πρακτικής και των μεθόδων της Κλινικής Φαρμακευτικής τόσο
σε νοσοκομειακό επίπεδο όσο και στην πρωτοβάθμια
φροντίδα υγείας στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής,
στην Αυστραλία και στην Ευρώπη.
2. Προσεγγίσεις σε εξατομικευμένη φαρμακευτική θεραπεία σε ασθενείς που έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ανεπιθύμητων ενεργειών (κυρίως σε ηλικιωμένους
ασθενείς που τους χορηγούνται πολλά φάρμακα, σε ψυχιατρικούς ασθενείς και σε ογκολογικούς ασθενείς που
υποφέρουν από πόνο). Εφαρμογή των γνώσεων της κλινικής φαρμακολογίας και της φαρμακογενετικής.
3. Ευρωπαϊκές προοπτικές και στρατηγικές για μελλοντική
βελτίωση και εξέλιξη της εκπαίδευσης, της έρευνας και
της διαχείρισης των υπηρεσιών της Κλινικής Φαρμακευτικής. Το ζήτημα που τίθεται στη σύγχρονη εποχή είναι
η αύξηση του αριθμού των ασθενών, κυρίως των ηλικιωμένων, με πολλαπλές ασθένειες και πολύπλοκες και
ακριβές φαρμακευτικές αγωγές, σε ένα περιβάλλον περιορισμένων οικονομικών πόρων των υπηρεσιών υγεί-

ας, στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Η πρόκληση
αυτή αντιμετωπίζεται προσφέροντας τις υπηρεσίες
Κλινικής Φαρμακευτικής σε ασθενείς υψηλού ρίσκου,
οι οποίοι θα ωφεληθούν πολύ περισσότερο από τις
παρεμβάσεις του κλινικού φαρμακοποιού. Επιβάλλεται
μια στρατηγική επιλογής αυτών των ασθενών.
Παράλληλα παρουσιάστηκαν διαλέξεις που αφορούσαν
εξειδικευμένα θέματα φαρμακοθεραπείας ειδικού ενδιαφέροντος, τα οποία οργανώθηκαν υπό την επίβλεψη των
ειδικών ομάδων που έχουν δημιουργηθεί στο πλαίσιο της
ESCP ένωσης (SIGs-Special Interest Groups).
Την Πέμπτη 17 Οκτωβρίου παρουσιάστηκε διάλεξη από
τον Κυριάκο Στυλιανίδη, κλινικό φαρμακοποιό από την
Κύπρο, με θέμα τη διαχείριση του πόνου σε ογκολογικούς
ασθενείς και τις τελευταίες εξελίξεις στην αντιμετώπιση
του πόνου σύμφωνα με τις πρόσφατες κλινικές οδηγίες.
Έγινε αναφορά σε καινοτόμα φάρμακα και καινοτόμες
μορφές χορήγησης της φεντανύλης.
Μία δεύτερη διάλεξη με θέμα ειδικού ενδιαφέροντος
αφορούσε τη θεραπεία του καρκίνου του μαστού. Έγινε
αναφορά σε θέματα χημειοθεραπείας, ενδοκρινολογικής
θεραπείας, υποστηρικτικής θεραπείας και ψυχολογικής
υποστήριξης στο μεταστατικό καρκίνο του μαστού. Η ομιλία εστίασε σε καινοτόμα φάρμακα και κυρίως σε HER2(+)
όγκους του μαστού (π.χ. pertuzumab, trastuzumab-DM1).
Την Παρασκευή 18 Οκτωβρίου διαλέξεις ειδικού ενδιαφέροντος αφορούσαν θέματα:

συμμόρφωσης των ασθενών με τη θεραπεία
συλλογής πληροφοριών για τη θεραπεία και εφαρμογή τους στην καθημερινή πρακτική

 

εφαρμογή των μεθόδων και της πρακτικής της Κλινικής Φαρμακευτικής στη φροντίδα των ηλικιωμένων
με πολλά προβλήματα, όπως διαβήτη, υπέρταση,
πόνο κ.ά.

 

Μία ακόμη ελληνική συμμετοχή στο συνέδριο ήταν της
κλινικής φαρμακοποιού Μ. Σκουρολιάκου σε συνεργασία με τη διαιατολόγο Ν. Δελίκου-Βενέτου στο εργαστηριακό σεμινάριο, που είχε ως θέμα την ολική παρεντερική σίτιση σε νεογνά και παιδιά. Παρουσιάστηκε ένα
αυτοματοποιημένο πρόγραμμα, το οποίο λαμβάνοντας
υπόψη πολλές παραμέτρους, όπως βάρος, ηλικία, κλινική
Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013



31

συνέδρια - σεμινάρια

κατάσταση, περιβαλλοντικές συνθήκες κ.λπ., ετοιμάζει το
τελικό προϊόν παρεντερικής σίτισης έτοιμο για χορήγηση.
Παράλληλα με τις ομιλίες έγινε παρουσίαση εργασιών σε
μορφή poster στις ακόλουθες κατηγορίες θεμάτων:
 Φαρμακευτική φροντίδα και εκπαίδευση σε φαρμακείο κοινότητας.

Φαρμακευτική φροντίδα και εκπαίδευση σε νοσοκομειακό φαρμακείο.

Φαρμακο-επιδημιολογία.

Φαρμακο-οικονομία.

Φαρμακοθεραπεία.

Δημόσια υγεία.

Έρευνα.

Φαρμακοκινητική – επίπεδα φαρμάκων στο αίμα.

Κλινικής Φαρμακευτικής στην πράξη και ενημέρωση των
συνέδρων για την πρόοδο που έχει επιτευχθεί σε θέματα
εκπαίδευσης, πρακτικής και διαχείρισης.

Τέλος, ο στόχος του συμποσίου, ο οποίος και επιτεύχθηκε, ήταν η δημιουργία μιας ανοιχτής πλατφόρμας ανταλλαγής εμπειριών και γνώσεων από την εφαρμογή της

Επιμέλεια: Μαρία Κοτρώτσου
Κλινικός Φαρμακοποιός Msc στο ΚΑΤ

Προσεχή συνέδρια στην Ελλάδα
• Clinical Research Conference: «Κλινική έρευνα: Δυναμικός μοχλός ανάπτυξης για την Ελλάδα»,
15 & 16 Ιανουαρίου 2014, Συνεδριακό Κέντρο της Εθνικής Ασφαλιστικής (Λεωφ. Συγγρού
103-105), Αθήνα

• 5η Διημερίδα Φαρμακοποιών: «Φαρμακείο: Επιχειρηματικότητα και Επικοινωνία Υγείας»,
25 και 26 Ιανουαρίου 2014, Αθήνα
• Φόρουμ Ηλεκτρονικής Υγείας e-Health, 12-14 Μαΐου 2014, Αθήνα

Προσεχή συνέδρια στο εξωτερικό
• EFGCP Annual Conference 2014: «Benefits and Risks of Research: How Do We Redress the Current
Imbalance?», 28-29 January 2014, Brussels
• 1η Διεθνής Συνάντηση: «Σκέψεις στην Κλινική Ψυχιατρική και ψυχοφαρμακολογία»,
30 Ιανουαρίου - 1 Φεβρουαρίου 2014, Βουκουρέστι, Ρουμανία
• 19o Συνέδριο της EAHP, 26-28 Μαρτίου 2014, Βαρκελώνη
• International Society of Pharmacovigilance (ISOP): «Proactive Pharmacovigilance, Risk Management
and Pharmacovigilance in the Era of Personalised Medicine», 3-4 April 2014, Zagreb, Croatia
• 19ο Διεθνές Φόρουμ για την Ποιότητα και την Ασφάλεια στη Φροντίδα Υγείας,
8-11 Απριλίου 2014, Παρίσι, Γαλλία

32

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

συνέδρια - σεμινάρια

9ο Πανελλήνιο Συνέδριο (ΕΣΔΥ) για τη διοίκηση, τα οικονομικά
και τις πολιτικές υγείας
Αθήνα, 5-7 Δεκεμβρίου 2013
Η Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας διοργάνωσε το 9ο Πανελλήνιο Συνέδριο για τη διοίκηση, τα οικονομικά και τις
πολιτικές της υγείας, με θέμα «Εθνικό Σύστημα Υγείας: 30
χρόνια μετά». Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε 5-7 Δεκεμβρίου 2013 στο ξενοδοχείο Hilton στην Αθήνα.
Η πρώτη συνεδρία αφορούσε την ηλεκτρονική υγεία και
τον ανασχεδιασμό των διαδικασιών στην υγεία. Η επιλογή αυτή πιθανότατα δεν ήταν τυχαία καθώς η Ελλάδα,
στο πλαίσιο της Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.),
φιλοξενεί το ευρωπαϊκό forum για την ηλεκτρονική υγεία
(eHealth) 12-14 Μαΐου 2014 στην Αθήνα.
Η Γενική Γραμματέας του υπουργείου Υγείας κ. Χ. Παπανικολάου, ως πρώτη ομιλήτρια, τόνισε τη σημασία της
διασυνδεσιμότητας των συστημάτων περίθαλψης εντός
της Ε.Ε., ώστε οι πολίτες της να μπορούν να απολαμβάνουν ενιαία περίθαλψη εντός και εκτός των συνόρων της
χώρας προέλευσής τους. Ο ρόλος της ΗΔΙΚΑ σε αυτό το

34

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

πεδίο καθώς και η μέγιστη συνεισφορά της στην ανάπτυξη, υλοποίηση και εφαρμογή του συστήματος ηλεκτρονικής συνταγογράφησης στη Ελλάδα αναδείχθηκαν από
τον διευθύνοντα σύμβουλο της ΗΔΙΚΑ Α.Ε., κ. Χ. Χάλαρη.
Ο ίδιος επισήμανε ότι η ενσωμάτωση των θεραπευτικών
πρωτοκόλλων στην ηλεκτρονική συνταγογράφηση έχει
ήδη πιλοτική εφαρμογή και αναμένεται άμεσα να ενσωματωθεί για καθολική χρήση. Η άποψη των κλινικών ιατρών
που εξέφρασε ο διευθυντής πνευμονολόγος και υπεύθυνος της μονάδας eHealth του νοσοκομείου «Σωτηρία» κ.
Θ. Βοντετσιάνος ήταν περισσότερο επιφυλακτική, μια και
το ίδιο το ιατρικό σώμα εμφανίζεται το ίδιο επιφυλακτικό
και ενίοτε καχύποπτο απέναντι στις ηλεκτρονικές εφαρμογές, οι οποίες εκ του αποτελέσματος εμφανίζουν μειωμένη διεισδυτικότητα. Η παρέμβαση του προέδρου του
ΕΟΠΥΥ εστίασε στη συνδρομή του ΕΟΠΥΥ στην εδραίωση
της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης. Έφερε ωστόσο στη

συνέδρια - σεμινάρια

συνεδρία που αφορούσε στην ηλεκτρονική υγεία το δεδομένο ότι, παρά τις όποιες προόδους έχει φέρει η τεχνολογία στη συνταγογράφηση, οι ασθενείς εξακολουθούν να
χρειάζεται να προσθέτουν φύλλα στα βιβλιάριά τους για
να μπορεί να παρακολουθείται η εκτέλεση των συνταγών
από τα φαρμακεία. Το δικό μας σχόλιο: μια «νεωτερική»
άποψη για τον ηλεκτρονικό φάκελο ασθενούς στην Ελλάδα της κρίσης τον 21ο αιώνα.
Στη στρογγυλή τράπεζα με θέμα «Η αξία της πρόσληψης», η εισήγηση της κ. Χ. Παπανικολάου δεν προσέθεσε
πολλά σε αυτά που έχουν ήδη κατά καιρούς εξαγγελθεί
από το υπουργείο υγείας για το θέμα, με τα περισσότερα
από αυτά να παραμένουν στην πράξη στο επίπεδο της
εξαγγελίας. Η έλλειψη μέριμνας και κονδυλίων για την
προμήθεια εμβολίων για την κάλυψη των ανασφάλιστων
παιδιών αποτελεί σημαντικό πειστήριο για την κρίση που
έχει ανεμπόδιστα εισβάλει ακόμη και στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμού.
Η σημασία της έγκαιρης διάγνωσης του καρκίνου του δέρματος σε σχέση με την εξέλιξη της νόσου αναπτύχθηκε
από τον κ. Σ. Γρηγορίου, δερματολόγο - αφροδισιολόγο
από το Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «ΑΤΤΙΚΟΝ». Η
αξία της πρόληψης σε οικονομικούς όρους, όπως παρουσιάστηκε με εμπειρικά δεδομένα από τον κ. Κ. Αθανασάκη, επιστημονικό συνεργάτη της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας (ΕΣΔΥ), ήταν περισσότερο διαφωτιστική για το
έλλειμμα που παρουσιάζει η χώρα μας σε αυτό το πεδίο. Η
τοποθέτηση του κ. Ι. Βαφειάδη, Αν. Γενικού Διευθυντή Σχεδιασμού και Ανάπτυξης του ΕΟΠΥΥ, εστίασε στον τρόπο
με τον οποίο ο ΕΟΠΥΥ θεωρεί ότι καλύπτει προγράμματα
πρόληψης, επισημαίνοντας την ανάγκη αποσύνδεσης της
πρόληψης από τις προληπτικές εξετάσεις check up.
Στο ίδιο θέμα, η διάλεξη του Τ. Παναγιωτόπουλου, καθηγητή στον Τομέα Υγείας του Παιδιού της ΕΣΔΥ, έβαλε
το δάχτυλο επί των τύπων των ήλων αναπτύσσοντας το
θέμα των παιδικών εμβολιασμών στην Ελλάδα σήμερα.
Ανέδειξε τον κίνδυνο επανεμφάνισης κρουσμάτων παραλυτικής πολιομυελίτιδας στην Ελλάδα: Ο ΠΟΥ κρούει τον
κώδωνα του κινδύνου μετά την καταγραφή περιστατικών
παραλυτικής πολιομυελίτιδας σε προσφυγικούς καταυλισμούς της εμπόλεμης Συρίας, γεγονός που σε συνδυασμό
με το πολύ χαμηλό ποσοστό εμβολιασμών σε παιδιά Ρομά
μπορεί να αποτελέσει ωρολογιακή βόμβα για τη δημόσια
υγεία. Αξιοσημείωτο ήταν επίσης το σχόλιο του κ. Παναγιωτόπουλου για το γεγονός ότι έχουν ενταχθεί στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμού εμβόλια για την πρόληψη όχι
και τόσο σοβαρών νόσων, όπως ανεμοβλογιάς, έναντι της

οποίας μάλιστα εμφανίζονται ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά
εμβολιασμού, ενώ τα ποσοστά εμβολιασμού έναντι της
πολιομυελίτιδας παραμένουν περίπου στο 80% και καμία
ειδική μέριμνα δεν λαμβάνεται γι’ αυτό. Το δικό μας σχόλιο: η εκτίμηση της αξίας της όποιας παρέμβασης στην
Ελλάδα φαίνεται ότι παραμένει αποκλειστικά αντικείμενο
«πολιτικών» συσχετισμών.
Η δεύτερη ημέρα του συνεδρίου ξεκίνησε με το workshop
«Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας: Η επαναφορά της διακήρυξης της Alma Ata και ο επαναπροσδιορισμός της
πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας». Ο κ. Αν. Σκουμπέλος,
οικονομολόγος της υγείας στην ΕΣΔΥ, ανέδειξε τη σημασία ύπαρξης ισχυρής Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας
(ΠΦΥ) ως η μόνη που μπορεί να εγγυηθεί την επάρκεια και
την αποτελεσματικότητα των υπηρεσιών υγείας. Η κ. Ειρ.
Οικονομίδου, διευθύντρια ΚΥΑΤ Νέας Καλλικράτειας ΓΝΘ
«Άγιος Παύλος», παρουσίασε έρευνα, σύμφωνα με την
οποία οι ασθενείς δύσκολα εμπιστεύονται νέα φάρμακα,
στοιχείο που καταδεικνύει τη δυσκολία ανοχής των μέτρων που σχετίζονται με τη συνταγογράφηση βάσει δραστικής ουσίας. Στη συνέχεια, η κ. Κ. Μυλωνά από τη θέση
του επιστημονικού συμβούλου της διοίκησης του ΕΟΠΥΥ

Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013



35

συνέδρια - σεμινάρια

υποστήριξε την άποψη του ΕΟΠΥΥ για τη μεταρρύθμιση
στην ΠΦΥ, κάνοντας σαφές ότι ο ΕΟΠΥΥ θα πρέπει να είναι
τόσο πάροχος όσο και αγοραστής υπηρεσιών υγείας με
πλήρη αξιοποίηση των υπαρχουσών δομών. Από έρευνα
μεταξύ των ιατρών του ΕΟΠΥΥ που παρουσίασε, φάνηκε
ότι οι περισσότεροι ιατροί θεωρούν ότι υπάρχει μεγάλη
ανεπάρκεια στην παρακολούθηση των χρονίως πασχόντων. Οι ομιλίες ολοκληρώθηκαν με την τοποθέτηση του
κ. Χ. Καραγκιόζη για λογαριασμό της Πανελλήνιας Ένωσης Νεφροπαθών, ο οποίος μετέφερε ότι ο στόχος της
αναδιοργάνωσης θα επιτευχθεί μόνο όταν η ΠΦΥ θα έχει
ως οδηγό την ασθενοκεντρική προσέγγιση, την ποιότητα
και την αξιολόγηση των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας.
Εξαιρετικό ενδιαφέρον καθώς και πολλούς από τους συμμετέχοντες συγκέντρωσε η στρογγυλή τράπεζα με θέμα:
«Αξιολόγηση και αποζημίωση της φαρμακευτικής περίθαλψης». Η πρώτη ομιλήτρια, κ. Αγ. Αγγέλη, διευθύντρια εταιρικών υποθέσεων και επικοινωνίας της Sanofi,
ανέδειξε την ανάγκη εφαρμογής και στην Ελλάδα ενός
σωστού συστήματος αποζημίωσης. Από την πλευρά του
ο κ. Ν. Μανιαδάκης, διευθυντής και καθηγητής του Τομέα
Αρχών Οργάνωσης και Διοίκησης Υπηρεσιών Υγείας της
ΕΣΔΥ, αφού απαρίθμησε τα μέτρα που έχουν μέχρι στιγμής εφαρμοστεί και αφορούν το φάρμακο, τόνισε ότι ο
Ε.Ο.Φ. θα πρέπει να αναλάβει τις αναγκαίες δράσεις, σε
συνεργασία με τον ΕΟΠΥΥ, για την ανάπτυξη κατάλληλων
υποδομών και τεχνογνωσίας για την αξιολόγηση των τεχνολογιών υγείας, τη συμμετοχή σε αντίστοιχα δίκτυα και
την ανάπτυξη σχέσεων με τις αρμόδιες ευρωπαϊκές αρχές
για την ανταλλαγή πληροφοριών και δεδομένων.
Μια ευχάριστη έκπληξη περίμενε τους συμμετέχοντες,
τουλάχιστον όσους από εμάς είχαμε παλαιότερες εικόνες
από τη διεύθυνση φαρμάκων του ΕΟΠΥΥ, όταν το λόγο
πήρε η διευθύντρια Π. Λίτσα. Η κ. Λίτσα αναφέρθηκε
στην όλη προεργασία που έχει γίνει για τη συμμετοχή του

36

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

ΕΟΠΥΥ σε μια επιτροπή αξιολόγησης τεχνολογιών υγείας
(Health Technology Assessment - HTA). Ενημέρωσε επίσης
για τη λειτουργία στον ΕΟΠΥΥ επιτροπής διαπραγμάτευσης που έχει ως στόχο να εφαρμόσει συμφωνίες επιμερισμού κινδύνου, ενσωματώνοντας ουσιαστικά την αβεβαιότητα που συνοδεύει την έκβαση του ασθενούς μετά από
μια θεραπευτική παρέμβαση, στην τιμή αποζημίωσης της
ίδιας της παρέμβασης. Αναφέρθηκε δε και στην προσεχή
κάλυψη της δαπάνης συγκεκριμένων εξετάσεων, καθοριστικών για την επιλογή θεραπευτικής αγωγής από τον
ΕΟΠΥΥ, προκειμένου να διορθωθεί το αντιφατικό μέχρι
σήμερα φαινόμενο η εξέταση να μην αποζημιώνεται αλλά
η θεραπεία επί θετικού αποτελέσματος της εξέτασης να
αποζημιώνεται από τον ΕΟΠΥΥ.
Ο κ. Κ. Αθανασάκης αναφέρθηκε στις Συμφωνίες Επιμερισμού Κινδύνου ως εργαλείο της πολιτικής του φαρμάκου,
οι οποίες βασίζονται στο γενικότερο πλαίσιο του pay-forperformance και αφορά όλο το φάσμα της τεχνολογίας
υγείας. Ευλογώντας τα γένια του ως οικονομολόγος της
υγείας, ο κ. Αθανασάκης μίλησε για πεδίο δόξης λαμπρό
για τους συναδέλφους του στο βαθμό που η διαμόρφωση του θεσμικού πλαισίου θα επιβάλει τέτοιες συμφωνίες.
Το δικό μας σχόλιο: Αναφορικά με τα Φάρμακα Υψηλού
Κόστους και τη νοσοκομειακή φαρμακευτική δαπάνη,
κομβικό σημείο τέτοιων σχεδιασμών είναι ο άρτια καταρτισμένος νοσοκομειακός φαρμακοποιός. Δεν είναι τυχαίο
που σε όλες τις συζητήσεις που ακολούθησαν, οι νοσοκομειακοί φαρμακοποιοί μπορούσαν ex officio να έχουν την
πληρέστερη άποψη για τα πράγματα.
Ακολούθησε μία μάλλον πλατειάζουσα ομιλία από την κ.
Αικ. Μωραΐτη, τ. διευθύντρια της διεύθυνσης αξιολόγησης
του Ε.Ο.Φ. και μέλος των CHMP και COMP, όπου αναλύθηκαν διεξοδικά οι κανονιστικές διατάξεις έγκρισης βιοομοειδών από τον ΕΜΑ, που είναι και ο μόνος φορέας που
μέχρι στιγμής έχει δεχθεί αιτήσεις για την έγκριση τέτοιων

συνέδρια - σεμινάρια

προϊόντων. Η έγκριση ενός βιο-ομοειδούς προϊόντος στηρίζεται στην επιστημονική αξιολόγηση δεδομένων ασφάλειας και αποτελεσματικότητας με έμφαση στην ποιότητα.
Ωστόσο στο θέμα της υποκατάστασης από βιο-ομοειδή
φάρμακα η κ. Μωραΐτη τόνισε ότι δεν προτείνεται κοινή
ευρωπαϊκή πολιτική με τον Ε.Ο.Φ. να συνιστά αποφυγή
ανταλλαξιμότητας / υποκατάστασης.
Στη στρογγυλή τράπεζα που ακολούθησε με θέμα: «Εξατομικευμένη Θεραπεία – Πορεία προς το μέλλον», ο
πρώτος ομιλητής κ. Κ. Παπαζήσης, διευθυντής ογκολογικού τμήματος στην Euromedica Γενική Κλινική Θεσσαλονίκης, περιέγραψε στοχευμένες θεραπείες που έχουν
αναπτυχθεί για διαφόρους τύπους καρκίνου, καθώς και
τη μεγάλη μεταβολή που έχει επιτευχθεί στην επιβίωση
ασθενών που λαμβάνουν ειδική θεραπεία για το συγκεκριμένο τύπο της νόσου από την οποία πάσχουν, έναντι γενικής χρήσης της θεραπείας σε όλους τους τύπους νόσου. Ο
κ. Κ. Αθανασάκης εστίασε στην ανάλυση της εξατομικευμένης θεραπείας για το σύστημα υγείας. Σημαντική ήταν
η τοποθέτηση του τρίτου ομιλητή κ. Ansgar Hebborn,
Head market access policy στη Roche, ο οποίος εισήγαγε
στην κουβέντα τον καθορισμό της τιμής του φαρμάκου
με βάση την ένδειξη, για την οποία το φάρμακο έχει την
υψηλότερη θεραπευτική αξία, γεγονός που –όπως υποστήριξε– θα βελτιώσει την προσβασιμότητα των ασθενών
στα νέα φάρμακα αλλά και θα έχει ανταποδοτικά οφέλη
για την καινοτομία. Και αυτός ο ομιλητής αναφέρθηκε στο
γεγονός ότι όταν ένα σύστημα υγείας αποφασίζει να αποζημιώσει ένα φάρμακο θα πρέπει να χρηματοδοτείται και
η σχετική με αυτό διαγνωστική τεχνολογία.
Η πρώτη ομιλήτρια κ. Ζ. Σαριδάκη – Ζώρα, παθολόγος

38

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

– ογκολόγος επιστημονικός υπεύθυνος Ογκολογικού
Τμήματος «Ασκληπιός» και επιστημονικός συνεργάτης
Παθολογικής Ογκολογικής Κλινικής ΠΑΓΝΗ, της στρογγυλής τράπεζας με θέμα: «Μπορεί η διαπραγμάτευση
να συμβάλλει στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας
και αποδοτικότητας; Η περίπτωση των βιοδεικτών» μίλησε για την αξία των βιοδεικτών στην εξατομίκευση της
θεραπείας. Ο κ. Λ. Κακλαμάνης, διευθυντής εργαστηρίου
Ιστοπαθολογίας στο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο,
παρουσίασε τα αποτελέσματα καταγραφής που έχει πραγματοποιήσει δίκτυο εργαστηρίων και τα οποία πιθανότατα αποτελούν και τα μόνα σχετικά στοιχεία καταγραφής
που υπάρχουν. Τέλος, ο κ. Σουλιώτης, επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Υγείας της Σχολής Κοινωνικών Επιστημών
του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, επιστημονικός συνεργάτης της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών,
αναφέρθηκε και αυτός –για πολλοστή φορά σε αυτό το
συνέδριο– στην ανάγκη κάλυψης της αποζημίωσης των
διαγνωστικών εξετάσεων βιοδεικτών από τον ασφαλιστικό φορέα που ούτως ή άλλως σήμερα καλύπτει και τη θεραπεία του ασθενούς.
Η τελευταία ημέρα του συνεδρίου άνοιξε με το φλέγον
θέμα των ημερών: «ΕΟΠΥΥ: Νέες προσεγγίσεις σε παλιά
προβλήματα» και ουσιαστικά επικεντρώθηκε στην επερχόμενη μεταρρύθμιση του ΕΟΠΥΥ. Εκτός από το γεγονός
ότι η συνεδρία αυτή καταστρατήγησε κάθε χρονικό περιορισμό, παρατείνοντας την κουβέντα κατά 1,5 ώρα, πρωτίστως χαρακτηρίστηκε από τις οξύνσεις μεταξύ των συζητητών, οι οποίοι ουσιαστικά κάλυπταν ένα μεγάλο εύρος
των μετόχων του ζητήματος (από εκπροσώπους συλλόγων
φαρμακευτικών εταιρειών μέχρι εκπροσώπους τριτοβάθμιων συνδικαλιστικών οργάνων). Το στρογγυλό αυτό τραπέζι προβλήθηκε ζωντανά μέσω ιστοσελίδας και ίσως το
γεγονός αυτό να ήταν και ένας από τους λόγους που οι
συζητητές ενέμεναν στις θέσεις τους χωρίς ουσιαστικά
να αναπτυχθεί κάποιος διάλογος. Ο πρόεδρος του ΕΟΠΥΥ
προσπάθησε να απαντήσει σε κάποια από τα ερωτήματα
που τέθηκαν από τους συζητητές, χωρίς ωστόσο ούτε αυτή
τη φορά να πάρει θέση για την κάλυψη των ανασφάλιστων
πολιτών, ο αριθμός των οποίων αυξάνεται συνεχώς.
Ακολούθησε διάλεξη του κ. Γ. Βελιώτη, γενικού διευθυντή
Ζωής και Υγείας της Interamerican και πρόεδρος της Επιτροπής Υγείας Insurance Europe, με θέμα τα συστήματα
πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας και τη διεθνή σχετική
εμπειρία. Ουσιαστικά παρουσίασε τον τρόπο που η εταιρεία, την οποία εκπροσωπούσε, έχει αναπτύξει ένα δίκτυο

συνέδρια - σεμινάρια

ιατρών και εργαστηρίων για την κάλυψη των αναγκών
πρωτοβάθμιας φροντίδας των ασφαλισμένων της και τον
τρόπο που το δίκτυο αυτό θα μπορούσε –σε ένα μοντέλο
σύμπραξης δημόσιου και ιδιωτικού τομέα– να καλύπτει
τις ανάγκες ασφαλισμένων του ΕΟΠΥΥ, πιθανότατα μέσω
μιας πλατφόρμας ενιαίου τηλεφωνικού κέντρου που θα
δέχεται τις κλίσεις.
Στη συνεδρία με θέμα: «Υπάρχουν ευκαιρίες για ανάπτυξη στον τομέα της υγείας;» το λόγο είχε πρώτος ο
κ. Λοπατατζίδης, σύμβουλος του ομίλου Βιοϊατρική, ο
οποίος παρουσίασε το μοντέλο της εταιρείας που εκπροσωπούσε, αναφερόμενος αφενός στην πιστοποίηση των
εργαστηρίων αφετέρου στον όγκο των επιτελούμενων
διαγνωστικών εξετάσεων και στο κόστος τους, δηλώνοντας ότι θα μπορούσαν να αναλάβουν το εργαστηριακό
σκέλος νοσοκομείου με σαφώς χαμηλότερο κόστος για το
νοσοκομείο. Ο κ. Σ. Φιλιώτης, αντιπρόεδρος και γενικός
διευθυντής της Φαρμασέρβ-Λίλλυ ΑΕΒΕ, τόνισε τη σημασία της αύξησης του τομέα των κλινικών μελετών στην
Ελλάδα προς όφελος των ασθενών, μια που καινοτόμα
φάρμακα γίνονται έτσι νωρίτερα διαθέσιμα, αλλά και των
δημόσιων εσόδων.
Στο συνέδριο υπήρξε τμήμα αναρτημένων ανακοινώσεων,
όπου συμμετείχαν και εργασίες συναδέλφων νοσοκομειακών φαρμακοποιών. Έτσι οι κυρίες Α. Αποστολοπούλου,
Π. Τρεμπέλα και Μ. Κοτρώτσου από το Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών ΚΑΤ-ΕΚΑ παρουσίασαν την εργασία με τίτλο
«Επίπτωση της μείωσης του κόστους αντιμικροβιακών
φαρμάκων λόγω συμβάσεων κατά δραστική ουσία στο
συνολικό κόστος αντιμικροβιακών φαρμάκων σε γενικό
νοσοκομείο».

Επίσης παρουσιάστηκε η «Μελέτη της χρήσης γενόσημων φαρμάκων σε νοσοκομείο του νομού Αττικής»,
μια συνεργασία των συναδέλφων Χ. Αλεξανιάν, Α. Κοντομίχου και Μ. Σακκά από το Φαρμακευτικό Τμήμα του
Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «Άγιος Παντελεήμων», Γ.Ν. Δυτικής
Αττικής «Η Αγία Βαρβάρα» και της Σ. Κατσιάφα από τη
Διεύθυνση Πληροφορικής του ίδιου νοσοκομείου.
Οι κυρίες Κ. Περδικούρη και Κ. Νίκου, από το Παθολογικό Νοσοκομείο Αθηνών Σπηλιοπούλειο «Η Αγία Ελένη»
και Γενικό Νοσοκομείο Νοσημάτων Θώρακος Αθηνών
«Η Σωτηρία» αντίστοιχα, παρουσίασαν την εργασία με
τίτλο: «Η εφαρμογή των αρχών Logistics στο νοσοκομειακό φαρμακείο».
Τέλος, οι Μ. Πετρόγγονας, Ε. Ρηνάκη, Α.-Τ. Ουζούνοφ
και Λ. Τζίμης από το Φαρμακευτικό Τμήμα του Γενικού
Νοσοκομείου Χανίων «Άγιος Γεώργιος» παρουσίασαν
την εργασία με τίτλο: «Λάθη συνταγογράφησης στις
συνταγές Πρόνοιας στο Γενικό Νοσοκομείο Χανίων».
Η γενική εντύπωση που σχηματίστηκε από τις δραστηριότητες αυτού του συνεδρίου (στο βαθμό παρακολούθησης που αναφέρεται) ήταν ότι ο νοσοκομειακός φαρμακοποιός είναι κοντά στο επίκεντρο των δρώμενων
στο χώρο των οικονομικών της υγείας και οι εξελίξεις
δείχνουν ότι θα παραμείνει σε αυτή τη θέση. Η άρτια
επιστημονική κατάρτισή του θα είναι το σημείο κλειδί
για να φέρει σε πέρας το ρόλο αυτό προς όφελος της
περίθαλψης και κυρίως του ασθενούς.
Επιμέλεια: Ελένη Ρηνάκη, Νοσοκομειακός Φαρμακοποιός
στο Γενικό Νοσοκομείο Χανίων «Άγιος Γεώργιος»

Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

39

συνέδρια - σεμινάρια

Το βραβευμένο poster των συναδέλφων
στο 9ο Συνέδριο της ΕΣΔΥ
Στο πλαίσιο του 9ου Πανελλήνιου Συνεδρίου της ΕΣΔΥ βραβεύτηκε ως η καλύτερη αναρτημένη
ανακοίνωση η εργασία των συναδέλφων Χ. Αλεξανιάν, Α. Κοντομίχου και Μ. Σακκά με τίτλο: «Μελέτη της
χρήσης γενόσημων φαρμάκων σε νοσοκομείο του νομού Αττικής».

40

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

συνέδρια - σεμινάρια

Οκτώβριος - Νοέμβριος - Δεκέμβριος 2013

41

συνέδρια - σεμινάρια

Συνέδριο και εκπαιδευτικό σεμινάριο (TransAtlantic-TACD):
«Οι συνέπειες της κρίσης στην πρόσβαση στα φάρμακα:
Η κοινωνία απαιτεί δίκαιες λύσεις»
Αθήνα, Γραφείο Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, 13 Δεκεμβρίου 2013

Η μη κυβερνητική, μη κερδοσκοπική οργάνωση Trans-Atlantic Consumer Dialogue (TACD) διοργάνωσε στην Αθήνα
(Γραφείο Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου), στις 13 Δεκεμβρίου 2013 το διεθνές συνέδριο και σεμινάριο με θέμα: «Οι συνέπειες της κρίσης στην πρόσβαση στα φάρμακα: H κοινωνία απαιτεί δίκαιες λύσεις».
Οι στόχοι του συνεδρίου ήταν:
α) μια ολοκληρωμένη επισκόπηση της κατάστασης στην Ελλάδα –λόγω της υπάρχουσας οικονομικής κρίσης– σε
σχέση με την πρόσβαση στα φάρμακα (Access to Medicines)
β) αξιολόγηση της προόδου επίτευξης των στόχων της Διακήρυξης της Αθήνας για την πρόσβαση στα φάρμακα
γ) η διαμόρφωση μιας πλατφόρμας για τη διασφάλιση ενός συστηματικού διαλόγου επί των θεμάτων.

Παράλληλα πραγματοποιήθηκε σεμινάριο για την ενδυνάμωση και εκπαίδευση της κοινωνίας των πολιτών που
ασχολούνται με την υγεία, όπου οι συμμετέχοντες είχαν την
ευκαιρία να συζητήσουν με Έλληνες και ξένους ειδικούς και
να αποκτήσουν γνώσεις σχετικά με το συντονισμό των δράσεων, τη συγκρότηση προτάσεων, την ισότιμη συμμετοχή
των εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών στη λήψη των
αποφάσεων και τις διάφορες τεχνικές διαπραγμάτευσης
(advocacy capacity-building).

42

δελτίο νοσοκομειακής φαρμακευτικής

Το συνέδριο ήταν συνέχεια ημερίδας που διοργανώθηκε
στις 31 Μαΐου 2013 στην Αθήνα με θέμα: «Πώς εγγυόμαστε την πρόσβαση στα φάρμακα στην Ελλάδα;» και όπως
και η πρώτη εκδήλωση παρουσίασε μεγάλη συμμετοχή
από επιστήμονες της υγείας και πολίτες που ενεργοποιούνται στο τομέα αυτό.

Επιμέλεια: Δέσποινα Μακριδάκη