Sveučilište u Splitu Prirodoslovno-matematički fakultet Odjel za kemiju prof. dr. sc.

Maja Pavela-Vrančič

Protein od 100 aminokiselinskih ostataka
   broj mogućih konformacija: 10110 može ispitati 1023 konformacija u sekundi vrijeme potrebno da pronađe optimalnu konformaciju: 1087 s 1 000 000 godina = ~ 3,2 x 1013 s

1

coli) i Hsp10 (GroES u E.protein se može uvijati različitim putovima i pri tome prolaziti kroz različita međustanja pravilno uvijanje proteina određuju unutrašnji aminokiselinski ostaci uvijanje proteina pokreće se putem hidrofobnih interakcija 3D struktura određuje funkciju proteina nativno stanje – biološki aktivni oblik proteina slobodna energija Konformacije iste energije (visoka entropija. manjak kisika  obr b ću procese koji k ji se odvijaju d ij j pri i povišenim iš i temperaturama (renaturacija proteina) šaperonini  u prokariota  Hsp60 (GroEL u E. coli)  2 . zvani molekulski pratioci     sprječavaju asocijaciju proteina u nakupine i taloženje proteina u stanici pomažu pri savijanju i uvijanju polipeptidnog lanca dostavljaju proteine u odgovarajuće stanične odjeljke dostavljaju oštećene proteine na razgradnju  stresni “heat shock” proteini (Hsp70)  u eukariota i prokariota  induciraju se u stresnim uvjetima: toplina. hladnoća.Proteini se spontano uvijaju u termodinamski najpovoljniju konformaciju  model energijskog lijevka: uvijanje proteina ne odvija p j se j jednim jedinim j mehanizmom . visoka slobodna energija)     entropija nativni protein Energijski lijevak Uvijanje proteina u nativno stanje Neki proteini se ne mogu uviti bez pomoći “šaperona” Šaperoni: proteini.

Heat-shock proteini (Hsp) stabiliziraju stanične proteine i sprječavaju njihovo ireverzibilno oštećenje mRNA  Hsp70 heat-shock proteini štite novonastali protein od  interakcija s okolnim citoplazmatskim molekulama  od oštećenja u šaperoninu je protein zaštićen od vanjskih utjecaja do potpunog uvijanja u nativnu strukturu b GroES GroEL nativni protein  Uvijanje proteina pomoću šaperonina (GroEL/GroES)  GroEL: dvoslojni disk (2x7 podjedinica) bačvaste šaperonin strukture s unutrašnjim hidrofobnim skupinama  svaka podjedinica vezuje jednu molekulu ATP uvijeni protein djelomično uvijeni protein hidroliza ATP nativni protein GroES je kapa koja zatvara unutrašnju šupljinu GroEL Šaperonin pokreće pravilno strukturiranje proteina hidrofobnim interakcijama Izvor energije: hiroliza ATP  3 .

 Proteolitičkim izrezivanjem dijela polipeptidnog lanca. iz neaktivne preteče nastaje aktivni protein Proinzulin  sadrži spojni peptid od 30 aminokiselinskih ostataka (C-peptid. a samim time i funkcija proteina 150 vrsta posttranslacijskih modifikacija  proteolitičko cijepanje  kovalentna modifikacija  glikozilacija  metilacija  itd. konformacija.Posttranslacijska modifikacija   modifikacija tijekom ili nakon sinteze polipeptidnog lanca mijenjaju se fizikalna i kemijska svojstva. connecting)  nastaje od perproinzulina u luminalnom prostoru ER prenosi se u Golgijev aparat  proteoliza spojnog peptida (veza Arg-Arg na N-kraju i Lys-Arg na C-kraju cijepa se enzimom sličnim tripsinu) p ) proinzulin (neaktivna preteča)  A B zreli protein: inzulin proteaza izrezuje spojni peptid C C C 4 . stabilnost i aktivnost proteina. engl.

enzima koji katalizira razgradnju glikogena Ser14-O Pi kinaza Pi O-Ser14 fosfataza Ser14-OH HO-Ser14  fosforilacijom Ser14.Specifični aminokiselinski ostaci u polipeptidnom lancu mogu se kovalentno modificirati fosforilacijom glikogen fosforilaza  Ser14 je mjesto modifikacije glikogen fosforilaze. glikogen fosforilaza prelazi iz neaktivnog u aktivni oblik Razvrstavanje i prijenos proteina Proteini koji Proteini koji se prenose kroz se prenose kroz membranu organela jezgrine pore Proteini koji se prenose u mješinicama kloroplast ER mitohondrij j jezgra Golgi 5 .

O vrsti sintetiziranog proteina ovisi hoće li ribosom ostati slobodan u citosolu. ili se vezati na membranu ER  Sinteza proteina započinje u citosolu citoplazma jezgra mitohondrij endoplazmatski retikulum Golgijevo tijelo lizosom sekretorne mješinice peroksisom kloroplast  na slobodnim ribosomima sintetiziraju se proteini jezgre i proteini koji se prenose kroz membranu organela  ribosomi vezani za ER sintetiziraju proteine koji se prenose u mješinicama endosom plazma membrana Ribosomi vezani za ER  Na ribosomima vezanim za endoplazmatski retikulum (ER) sintetiziraju se ER protein     proteini ER sekretorni proteini transmembranski proteini proteini organela (lizosoma) ostaci plazma membrana sekretorne mješinice lizosom 6 .

signal recognition particle) citosol GTP signalni slijed SRP membrana ER SRP signalni slijed SRP receptor receptor za ribosom GDP+Pi GTP GTP signalna proteaza translokator (otvoren) translokator (zatvoren) lumen ER protein SRP je ribonukleoprotein (protein-RNA kompleks) koji u eukariota prepoznaje i prenosi specifične proteine do ER 7 .Signalni sljedovi omogućuju proteinima prolaz kroz membranu ER Signalni g slijed j Goveđi hormon rasta Goveđi proalbumin Humani proinzulin Humani -interferon Humani -fibrinogen Humani IgG teški lanac Amilaza štakora Mišji -fetoprotein K k šji lizozim Kokošji li i Mjesto izrezivanja signala peptidazom Sekretorni proteini sadrže amino-terminalne produžetke od 13-36 pretežno hidrofobnih aminokiselinskih ostataka Usmjeravanje proteina u ER SRP – čestica za prepoznavanje signalnog slijeda (eng.

Pravilno uvijeni proteini prenose se u mješinicama lumen ER protein asocijacija i uvijanje šaperoni  nakupine p šaperona p s nepravilno uvijenim proteinima izlučuju se u citosol neispravni proteini se obilježavaju ubikvitinom i proteolitički razgrađuju neispravno uvijeni protein disocijacija šaperona ispravno uvijeni protein  prijenos u mješinicama razgradnja Ubikvitin obilježava proteine predodređene za razgradnju  protein od 76 aminokiselinskih ostataka konzerviran u svim oblicima života veže se na krajnju amino-skupinu lizinskog ostatka ciljnog proteina   8 .

Ubikvitinom obilježeni proteini proteolitički se razgrađuju u proteasomu  protein se razmota ATPaznom aktivnošću regulatorne čestice (RP) koristeći energiju ATP proteasom razgrađuje endogene proteine:    transkripcijske faktore proteine virusa i drugih unutarstaničnih parazita nepravilno uvijene proteine. kao j posljedica    greške u transkripciji neispravnosti gena oštećenja drugim molekulama u citosolu ATP AMP + PPi  ubikvitin protein RP peptidi od ~8 aminokiselinskih ostataka RP 26S ptoteasom Tijekom translokacije. na mnoge proteine se u lumenu ER-a kovalentno vežu ugljikohidratni ostaci ugljikohidratni ostaci  glikozilacija  povećava hidrofilnost proteina   omogućuje vezanje na receptore omogućuje šaperoninima prepoznavanje nepravilno uvijenih proteina smanjuje dostupnost proteazama glikoprotein  9 .

izoprenska jedinica oligosaharid dolikol pirofosfatna veza osigurava energiju za glikozilaciju izopren Dolikol sadrži dvadesetak izoprenskih podjedinica koje čine hidrofobno sidro 10 .i O-vezani glikoproteini N-glikozilacija se odvija u ER O CH2OH NH C HH O OH H H O H NH C O CH3 NH CH2 CH C O Jedinice ugljikohidrata vezane za asparagin (Asn) imaju zajedničku unutrašnju strukturu Asn O-glikozilacija se odvija u Golgijevom tijelu O CH2OH HO H O H NH OH H CH O H 2 CH H NH C O C O CH3 Ser O-glikozilacija se odvija preko Ser ili Thr Dolikol pirofosfat: donor ugljikohidrata kod N-glikozilacije Lumen ER izoprenska jedinica zasićena .N.

stupanj: dodavanje ugljikohidratnih podjedinica na luminalnoj strani membrane ER okret 3.Sinteza oligosaharidne preteče odvija se na lipidnom nosaču citosol okret 1. stupanj glukoza N-acetilglukozamin manoza /\/\/\/\/-P dolikol fosfat Oligosaharil-transferaza prenosi oligosaharid na specifični ostatak Asn u rastućem polipeptidnom lancu ribosom citosol ribosom membrana ER oligosaharil transferaza dolikol fosfat N-acetilglukozamin manoza glukoza oligosaharil transferaza lumen ER membrana ER Asn može primiti oligosaharid samo ako je dio slijeda Asn-X-Ser/Thr 11 . stupanj: postupno dodavanje ugljikohidratnih podjedinisa na citosolnoj strani membrane ER 2. stupanj okret dolikol 1. stupanj okret lumen Endoplazmatski retikulum 2. stupanj: flip-flop okret u membrani na luminalnu stranu ER 3.

Krajnji oblik glikoproteini poprimaju u Golgijevu tijelu mješinice Golgijevo tijelo cis mješinice hrapavi ER N-acetilglukozamin manoza galaktoza glukoza sialinska kiselina L-fukoza medial mješinice trans Proteini se sortiraju u trans Golgijevom tijelu trans Golgijevo tijelo  Proteini s različitim odredištem obilježavaju se različitim ugljikohidratnim biljezima povrat u ER prenose se do organele xxx prenose se do plazma membrane xxx 12 .

Sekretorni proteini prenose se iz Golgijevog tijela u mješinicama obloženim klatrinom ligand dinamin adaptin hrapavi ER klatrin cis Golgijevo tijelo Sekretorni proteini: hormoni enzimi toksini antibakterijski peptidi trans sekretorni protein plazma membrana Topljivi proteini ER-a sadrže C-terminalni KDEL ili MDEL slijed sekretorni protein  odbjegli proteini ER-a. vraćaju se iz Golgijevog tijela u ER vezanjem na KDEL receptor receptor za proteine ER-a proteini ER-a povrat cis-Golgi trans-Golgi Golgijevo tijeloi 13 .

a N-terminalni dio proteina u lumenu ER unutrašnji “start-transfer” slijed TIP II unutrašnji “start-transfer” slijed koji započinje prijenos u ER i koji se trajno usidri u membranu ER-a Antigenske determinante krvnih grupa razlikuju se po ugljikohidratnim ostacima eritrocit N-acetilgalaktozamin N-acetilglukozamin fukoza galaktoza 14 .Transmembranski proteini sadrže signalni slijed koji zaustavlja translokaciju u ER CITOSOL “stop-transfer” slijed j signalni slijed za ER prekid prijenosa Lumen ER peptidaza TIP I “ER signalni slijed” i “stop-transfer” slijed za prekid prijenosa u ER C-terminalni kraj proteina ostaje u citosolu.

1. 3. Golgijevo tijelo 1.Prijenos integralnih membranskih proteina ER mješinica 2. ER: translacija i početna glikozilacija Golgijevo tijelo: nastavak glikozilacije stapanje s membranom Unutrašnja strana membrane ER i ostalih organela odgovara vanjskoj površini plazma membrane Stapanje mješinice s membranom vanjska površina citosol  odvija se tako da se očuva pravilna usmjerenost integralnih proteina luminalna površina mješinice postaje vanjska strana plazma membrane ugljikohidratne skupine glikoproteina u plazma membrani uvijek se nalaze na njezinoj vanjskoj površini proteini plazma membrana  ugljikohidrati  Glikoproteini na površini stanice 15 . 2. ugljikohidrat plazma l membrana zreli protein 3.

Proteini usidreni u membranu Proteini se kovalentno vežu na lipide preko  izoprenoidne skupine: farnezil ili geranilgeranil vezani na Cys  masne kiseline: miristoil vezan amidnom vezom na Gly ili palmitoil vezan na Cys  glikoinozitol fosfolipida citosol protein t i miristoil sidro izvanstanični prostor protein manoza manoza manoza N-acetilglukozamin farnezil sidro manoza N-acetilglukozamin protein S-farnezil GPI sidro S-geranilgeranil Na slobodnim ribosomima sintetiziraju se proteini jezgre mitohondrija peroksisoma kloroplasta protein     ostaje u citosolu dostavlja se u organele  protein se otpušta u citosol i zatim prolazi kroz membranu organele preko jezgrinih pora peroksisom jezgra mitohondrij kloroplast 16 .

zreli protein proteaza 3. 4. uvijanje proteina izrezivanje signalnog slijeda 3. djelonmično uvijeni protein 4. odmatanje j prekursor p proteina razmotani protein veže se na receptor i prenosi kroz obje membrane 2. 2. Oktamerne jezgrine pore citoplazma proteini ovojnica jezgre jezgra jezgrina pora molekulska masa < 65 000 Da Omogućuju ulazak proteina namijenjenih jezgri 17 .Usmjeravanje proteina u mitohondrij signalni slijed 1. receptor 1.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful