You are on page 1of 14

prof.

tariel futkaraZe

olTisi: saxelis etimologiisa da cixe-qalaqis realuri


istoriisaTvis

dokumenturi wyaroebis mixedviT olTisi aris saqarTvelos istoriuli


mxaris - taos - Zveli cixe-qalaqis saxeli. am oikonimis transformirebuli
varianti - olTu (<olTisi) - amJamad hqvia olTisis cixis garSemo gaSenebul
patara qalaqs, romelic TurqeTis respublikis erzerumis vilaieTSi Sedis.
olTis- fuZeSi SesaZlebelia gamoiyos olT- Ziri da -is sufiqsi,
romelic qarTvelur enobriv velSi warmomavlobas, naTesaobas gamioxatavs; rac
Seexeba -olT- segments:
vfiqrobT, -olT- aris Zveli urartul-qarTveluri RvTaebis aRmniSvneli
saxelis - ardis/xaldis/qarTus - kidev erTi fonetikuri varianti: *olTi;
kerZod, savaraudod, vrcel xuritul-urartul-qarTvelur sivrceSi (vanis
tbidan Savi zRvis aRmosavleT sanapiromde) iyo ganfenili RvTaeba
ardi/qarTu/xaldis salocavebi; Sesabamisad, RvTaebis aRmniSvneli amosavali
*ºard- fuZis winamavali xmovnis labiovelarizebuli SemarTva sxvadasxva
enobriv Tu dialeqtur velSi gansxvavebul variantebad (a, va, qa/xa, qa...u,
a...u) transformirda1 da Sedegad miviReT ramdenime kanonzomieri fonetikuri
varianti:
*ºard- > qard-/qarT- (labiovelaruli komponentis q-d realizebiT): qarT-l-i,
kard-en-a-x-i2; Sdr.: aRzevani/qaRzevani;
*ºard- > vard- (labiovelaruli komponentis v-d realizebiT); vard-cixe, varZ-
ia (< vard-ia)3;
*ºard- > *qardu-/qarTu- (labiovelaruli komponentis gaxleCiTa da v/u-s
metaTezisiT): qarTu-el-i4;
*ºard- > ard-/arT- (labiovelaruli komponentis dakargviT): ard-ubani, arT-
vini (<arT-ovani)5; qard-/qart-: art-a-an-i6;

1
t. futkaraZe, qarTvelebi (istoriuli sacxovrisi, dedaena, dialeqtebi), quTaisi, 2005, gv.
166;
2
g. qavTaraZe, iberiis samefos ”arsebobis arsi” Zveli saistorio wyaroebis mixedviT; mnaTobi,
7-8, 2003, SeniSvna 176; t. futkaraZe, qarTvelebi (istoriuli sacxovrisi, dedaena,
dialeqtebi), quTaisi, 2005, gv. 166-181
3
t. futkaraZe, qarTvelebi (istoriuli sacxovrisi, dedaena, dialeqtebi), quTaisi, 2005, gv.
166;
4
t. futkaraZe, qarTvelebi (istoriuli sacxovrisi, dedaena, dialeqtebi), quTaisi, 2005, gv.
166-167;
5
g. qavTaraZe, iberiis samefos ”arsebobis arsi” Zveli saistorio wyaroebis mixedviT; mnaTobi,
7-8, 2003, SeniSvna 176;
6
g. qavTaraZe, iberiis samefos ”arsebobis arsi” Zveli saistorio wyaroebis mixedviT; mnaTobi,
7-8, 2003, SeniSvna 176;

1
*ºard- > ord-/olT- (labiovelarulSemarTviani a-s o-d qceviT: ºa > o): olT-
is-i7; xald-/olT- Sdr.: xabareni/obareni; *olT-/ord- variantisgan Cans
miRebuli ord-u (qalaqis saxeli)...
Tu davuSvebT, rom labiovelarizebuli SemarTvis mqone *ºardi uflis
aRmniSvneli zogadi saxeli iyo wina aziur enobriv velSi (xuritul-kavkasiur
da indoevropul enebSi)8, amave Zirs SeiZleba daukavSirdes RmerT- da m-arT-
al- fuZeebic:
ºard > RvarT > RmarT- > RmerT (iberiul-kavkasiuri enobrivi
samyarosTvis bunebrivia labiovelaruli komponentis realizeba Rv/xv
9
kompleqsad) .
arT- > m-arT-al-, sadac m- -- -al- warmomavlobis mawarmoebeli
konfiqsia, Sesabamisad, marTali - ”RvTisnieri” (Sdr.: egrisi - m-egr-el-i)10.
bunebrivia, ar gamoiricxeba, rom olT-is- fuZis sxvagvari etimologiac11,
magram kvlevis am etapze ufro misaRebi meCveneba hipoTeturi *ºard-/qarT-
Ziris fonetikur variantTa amgvari paradigma.

istoriuli olTus cixe dRes turistTa yuradRebis erT-erTi


gamorCeuli obieqtia; istoriuli eqskursis formatiT cixis karebTan
turistebs xvdebaT Semdegi orenovani warwera:

7
t. futkaraZe, qarTvelebi (istoriuli sacxovrisi, dedaena, dialeqtebi), quTaisi, 2005, gv.
166;
88
m.andronikaSvilis azriT, arTa/ard- ”RvTaeba” indoevripuli warmoSobis sityvaa
(m.andronikaSvili, narkvevebi iranul-qarTuli enobrivi urTierTobidan, Tb., 1966, gv. 26-27;
9
t. futkaraZe, qarTvelebi (istoriuli sacxovrisi, dedaena, dialeqtebi), quTaisi, 2005, gv.
167 (ufro vrclad sxvagan gveqneba msjeloba).
10
m.andronikaSvilis azriT m-arT-al- fuZeSi arTa/ard- ”RvTaebis” aRmniSvneli indoevripuli
fuZea (m.andronikaSvili, narkvevebi iranul-qarTuli enobrivi urTierTobidan, Tb., 1966, gv.
26-27; t. futkaraZe, qarTvelebi (istoriuli sacxovrisi, dedaena, dialeqtebi), quTaisi, 2005,
gv. 166-167;
11
Sdr., mag., m. beriZis azriT, toponimi olT-is-i SeiZleba momdinareobdes "olTa" fuZidan;
saTevzao iaraRi: olTa - grZeli Zua mravali ankesiT (m. beriZe, mesxeTis toponimTa
struqturisa da istoriisaTvis, Tb., 2008, gv. 224-225). am saintereso mosazrebaSi bundovania
"olTa" fuZis semantika.

2
Targmani ase gamoiyureba:
"olTus simbolo - olTus cixe - aravin icis, rodis aSenda; varaudoben,
rom is agebulia am adgilebSi mcxovrebi urartuelebis mier qristes Sobamde
1000 wlis win. es cixe funqcionirebda berZnebis, romalebisa da
bizantielebis drosac.

3
Sida cixes garedan akravs Zveli qalaqis sqeli kedeli. Sida cixe-simagre
dRemde ucvleladaa SemorCenili. qalaqis gare kedlebi mdinaris aRmosavleT
mxares miuyveboda.
me-11 saukuneSi, seljukebis dros, Sida cixis aRmosavleT nawilSi aSenda
axali abano. me-16 saukuneSi olTus cixe osmaloebis mier SekeTda" 12.

Zeglis Sesaxeb informacia odnav gansxvavebulia Turqul enciklopediebSi;


davimowmebT erT-erT sainterneto versias:
"qalaq erzurumis raionis olTis mdinaris gverdiT goraze mdebare cixe
agebulia Cven welTaRricxvamde IV saukuneSi. cixe SekeTebulia
(ganaxlebulia) bizantielTa, selCukebisa da osmaloebis dros; SekeTebis
Sesaxeb raime warwera dRemde ar aris moRweuli. osmaleTis dros erTi
periodi olTis cixe qarvaslad iyo gamoyenebuli. olTis cixe agebulia
gaTlili qviT. gare cixe da cixisimagris galavani dRemde ar aris moRweuli.
dRes mxolod Sida cixea dasaTvaliereblad vargisi..."13.
sruliad gansxvavebulad warmoadgenen olTisis istorias somxebi:
olTi (Ւղթիկ, Ւլթիկ: oRTiq/uRTiq/uRTis/uxTiq/aRTiq) - qalaqi didi
somxeTis taiqis14 olqis oqaRes mxareSi; mdebareobs Woroxis aRmosavleTi
mxaris Senakadis - mdinare olTis napirTan (olTi, ist. uxTiq - mdinare mTian
somxeTSi15). olTi pirvelad moixsenieba X-XI saukuneebis wyaroebSi, magram
daarsebulia gacilebiT adre. olTi Tavdapirvelad ekuTvnoda mamikonianTa
sanaxararo saxls. Semdeg gadavida bagratunianebTan (somexi feodalebi). iyo
istoriuli taos sakuropalatos centri16. am ukanasknelis dacemis Semdeg
(1000 w.) es olqi SeierTa bizantiis sakeisrom. es ZiriTadad somxebiT
dasaxlebuli qalaqi Semdeg aRmoCnda Turq-seljukTa, monRolTa, Turqmanuli

12
komentarisTvis ix.: http://www.facebook.com/photo.php?pid=611839&id=1134800600
13
http://www.kenthaber.com/dogu-anadolu/erzurum/oltu/Rehber/kaleler/oltu-kalesi-
"Erzurum Oltu ilçesinde, Oltu Çayı kıyısındaki tepe üzerinde bulunan kale M.Ö IV. Yüzyılda yapılmıştır. Kale Bizans,
Selçuklu, Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Osmanlı dönemlerinde onarılmıştır. Ancak bu onarımları belirten bur kitabe
günümüze gelememiştir. Osmanlı döneminde bir süre kervansaray olarak da kullanılmıştır.
Erzurum Oltu ilçesinde, Oltu Çayı kıyısındaki tepe üzerinde bulunan kale M.Ö IV. Yüzyılda yapılmıştır. Kale Bizans,
Selçuklu, Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Osmanlı dönemlerinde onarılmıştır. Ancak bu onarımları belirten bur kitabe
günümüze gelememiştir. Osmanlı döneminde bir süre kervansaray olarak da kullanılmıştır. Oltu Kalesi kesme taştan
yapılmıştır. Günümüze dış kale ile surları gelememiştir. Bugün yalnızca iç kale görülebilmektedir. Kalenin kuzeyindeki
iki burçtan biri türbe olarak kullanılmıştır. Ayrıca kale içerisinde bulunan hamam da diğer bölümlere göre çok daha iyi
durumda günümüze gelebilmiştir.
Oltu Kalesi kesme taştan yapılmış ve 3000 m2’lik bir alana yayılmıştır. Günümüze dış kale ile surları gelememiştir.
Bugün yalnızca iç kale görülebilmektedir. Kalenin kuzeyindeki iki burçtan biri türbe olarak kullanılmıştır. Ayrıca kale
içerisinde bulunan hamam da diğer bölümlere göre çok daha iyi durumda günümüze gelebilmiştir".
14
igulisxmeba qarTuli - tao (t.f.)
15
gaugebaria, istoriuli qarTuli mxare - tao ratom cxaddeba mTian somxeTad (t.f.).
16
araa miTiTebuli am sakuropalatos qarTuloba da daviT kuropalatis qarTveloba.

4
tomebisa da, bolos, me-16 saukunidan - Turqebis xelSi17... 1829 wlis
zafxulSi rusTa jarma mokle droiT daipyro olTi. 1977-78 wlebis omis
Semdeg olTisi rogorc yarsis okrugis nawili, moeqca ruseTis
SemadgenlobaSi. me-19 saukunis 40-ian wlebSi olTisSi iyo 142 komli; 1878
wels - 1092 komli, romelTagan 1000 komli iyo somexi (200 iyo adgilobrivi
somexi, xolo 800 somxuri ojaxi aq movida 1877-1878 wlebis ruseT-TurqeTis
omis Semdeg TurqeTis sxva raionebidan). olTisSi somxebs hqondaT skola da
ramdenime saswavlebeli... cixe agebulia bagratunianTa dros - X-XI
saukuneebSi. cixis SigniT iyo RvTismSoblis eklesia, romelic gadakeTda
monastrad. garda amisa, qalaqs hqonda ori somxuri eklesia (wmida giorgisa
da wmida iovanesi). mniSvnelovania mdinare olTis xidi, romelic dRemdea
SemorCenili.
pirveli msoflio omis dros, 1915 wels Turqebma daikaves olTisi,
magram, maleve dakarges. 1918 wels TurqTa jarebma kvlav daipyres olTisi da
gaJlites somxebi. gadarCenili somxebi gadasaxldnen amierkavkasiaSi da
18
sxvagan"...
aq mokled aRvniSnav: armenTa tomebi anatolia-kavkasiaSi Semodian Zv.w. VI-
V saukuneebidan. jer kidev maSin, Zv.w. VIII saukuneSi, rodesac diaoxi Zlieri
civilizebuli qveyana iyo, armenebis winaprebi iranis tramalebSi
momTabareobdnen. sayuradReboa isic, rom gvianac ucxoa olTisi somxebisdTvis,
ris gamoc "qarTlis cxovrebis" somxur TargmanSi damaxinjebulia olTisis
saxeli19; olTisis namdvili istoriisaTvis ix., qvemoT.

olTisis istoriis SedarebiT obieqturi versia aris inglisurenovan


sainformacio qselSi (http://en.wikipedia.org/wiki/Oltu):
Oltu (Armenian: Ւղթիկ Ughtik or Ւլթիկ Ultik, Georgian: ოლთისი Oltisi, Russian: Олти
Olti) is a town and district of Erzurum Province in the Eastern Anatolia region of Turkey. It was
historically considered to be a part of Tao-Klarjeti, ancient Georgian region. The town grew up on the
site of the ancient Georgian and Byzantine fortress of Oukhiti. Oltu, which has the geographic
coordinates of 41-59°00'N latitude and 40-34°00'E longitude, is geographically located through the
Oltu Brook Valley, a tributary of the Çoruh River, to the northeastern region of Turkey. It has
17
sruliad ignorirebulia olTisis dasacavad saukunoobiT mimdinare qarTvelTa brZolebi da
qarTuli warwerebi olTisis cixis eklesiaSi, rom aRaraferi vTqvaT taos qarTulobaze.
olTisis qarTvelebis Sesaxeb msjelobisaTvis ix.: e. TayaiSvili, arqeologiuri eqspedicia
kola-olTissa da CanglSi, parizi, 1917.
18
wyaro: "somxuri sabWoTa enciklopedia", t. XII, gv. 527-528, erevani, 1986. statiis avtoria
T. hakofiani, romelic asaxelebs or wyaros: R. iWiWiani, aRwera Zveli somxeTisa" 1822; R.
aliSani, "didi somxeTis aRwera" 1855. Cemi TxovniT somxuri teqsti qarTulad gadmoTargmna
prof. merab robaqiZem, risTvisac mas did madlobas movaxseneb.
19
somxur TargmanSi olTisis saxelis damaxinjebis Sesaxeb msjelobisaTvis ix.: i. abulaZe, 1944,
gv. 032). zogi somexi mecnieris mcdeloba, rom yvelaferi qarTuli somxurad gamoacxados,
araerTxel gamxdara kritikis obieqti; toponim olTisis Sesaxeb ix., mag., n. berZeniSvili,
narkvevebi, Tb., 2005, gv. 274.

5
geographically mountainous topography with forests sprayed at large. The highest hills are Akdağ of
3030m and Kırdağ of 2000m. Annual average temperature is 10.2°C. Oltu is famous for its Oltu stone
or Oltu Gemstone, known as Black Amber with dull-bright black color and carved to produce
jewelry, rosary beads, key-chains, pipes and boxes.

warmodgenili teqsti CvenTvis arsebiTi cvlilebiT devs sxva vebgverdze


(http://www.reference.com/browse/wiki/Oltu); kerZod, am informaciaSi Secvlilia
fraza: It was historically considered to be a part of Tao-Klarjeti, ancient Georgian region
(”olTisi istoriulad Sedioda saqarTvelos istoriuli regionSi - tao-
klarjeTSi”); kerZod, vkiTxulobT: somexTa TvalsazrisiT olTu istoriulad
iyo Tayk-is (or Tao-Klarjeti) nawili: “It was historically considered to be part of the
Tayk (or Tao-Klarjeti) region from the Armenian viewpoint”.
Sdr., sruli teqsti:
Oltu (Armenian: Ւղթիկ Ughtik or Ւլթիկ Ultik, Georgian: ოლთისი Oltisi, Russian: Олти
Olti) is a town and district of Erzurum Province in the Eastern Anatolia region of Turkey. It was
historically considered to be part of the Tayk (or Tao-Klarjeti) region from the Armenian viewpoint.
The town grew up on the site of the old Georgian and Byzantine fortress of Oukhiti. Oltu, which has
the geographic coordinates of 41-59°00'N latitude and 40-34°00'E longitude, is geographically
located through the Oltu Brook Valley, a tributary of the Çoruh River, to the northeastern region of
Turkey. It has geographically mountainous topography with forests sprayed at large. The highest hills
are Akdağ of 3030m and Kırdağ of 2000m. Annual average temperature is 10.2°C. Oltu is famous for
its Oltu Stone or Oltu Gemstone, known as Black Amber with dull-bright black color and carved to
produce jewelry, rosary beads, key-chains, pipes and boxes20.
samwuxarod, rogorc vxedavT, arc olTisis cixis sacnobaro dafaze da
arc Turqul-somxur-inglisur enovan informaciebSi araferi weria imis
Sesaxeb, rom es cixe-qalaqi mdebareobda diaoxSi. rom aRaraferi vTqvaT
qarTvelTa mefis - daviT kuropalatis - vinaobaze; arc isaa aRniSnuli, rom
olTisi qarTvelTa samTavros samcxe-saaTabagos centri iyo ramdenime saukunis
win.
olTisis akademiuri istoriis gamoqveynebiTa da turistebze obieqturi
informaciis miwodebiT dRes arafers daekargeba TurqeTs, qarTveli eris mier
Seqminili memkvidreobis Senaxvas ki xels Seuwyobs. axla ki mogawvdiT
olTisis im istorias, romelic gamotovebulia Turqul-somxur Tu
inglisurenovan versiebSi:
Zveli msoflios yvela akademiur rukaze Cans, rom Zv.w. II-I
aTaswleulebis mijnaze arsebuli saxelmwifo - daiaeni/diaoxi (savaraudod
qarTveluri modgmis xalxis qveyana)21 moicavda gviandel taos.

20
http://www.reference.com/browse/wiki/Oltu
21
ix., Г.А. Меликишвили. К истории древней Грузии. Тб.,1969; ix, agreTve: g. qavTaraZe, saqarTvelos
saxelmwifoebrivi ganviTarebis sakiTxebi, kavkasiologiuri seria, II, Tb., 2006, gv. 44,

6
kolxasa da urartus mier diaoxis gayofis Semdeg, Woroxis xeoba
(olTisiTurT) istoriuli kolxeTis nawili Cans; prof. doqt. veli sevinis
monawileobiT 2001 wels gamocemuli urartus rukis mixedviTac Woroxis
xeoba ar Sedis urartus SemadgenlobaSi, Tumca, Znelia Tqma, sad moiazreba
olTisis wyalis xeoba:

bunebrivia ar gamoiricxeba, rom kolxasa da urartus mier diaoxis


gayofis procesSi, raRac momentSi, SeiZleboda diaoxis mTel teritoriaze
urartusac ganevrco batonoba, magram am SemTxvevaSic, olTisi mainc
daiaenis/diaoxis (gviandeli taos) teritoriazea da ara urartus; ix., mag.:22

sadac avtori daiaeni/diauxis Sesaxeb vrceli ucxouri da qarTuli samecniero


literaturis mimoxilvis Semdeg askvnis: daiaeni/diauxi unda yofiliyo qarTuli
saxelmwifoebis winapari qveyana; diaoxSia sagulvebeli qarTuli saxelmwifoebrivi
tradiciis fesvebi.
22
http://www.angelfire.com/hi/Azgaser/map2.html

7
mogvianebiT, tao aris farnavazisa da qujis mier aRdgenili qarTlis
saxelmwifos nawili; kerZod, "qarTlis cxovrebis" mixedviT, artaanTan azosa
da azos mxardamWeri berZnebis (pontoelebis) damarcxebis Semdeg farnavazi
akontrolebs azos dasayrden samxreT saqarTvelosac. aqve ismis kiTxva:
farnavazis romel saerisTavoSi Sedioda tao (olTisiTurT): klarjeTis,
oZrxis Tu wundis? meti albaTobiT, Woroxis xeoba olTisiTurT klarjeTis
saerisTavoSi Sedioda; Sdr., qarTuli wyaros mixedviT, oZrxosi aSenebs
Tuxariss, romelic klarjeTisa da taos sazRvarzea; q.c. 1955, gv. 9, 131).
am TvalsazrisiT saintereso "qarTlis cxovrebis" Zveli somxuri
Targmanis Cveneba; kerZod, teqstSi vkiTxulobT:
"mexuTe gagzavna wundiss, faravnidan mdinare mtkvris Tavamdis, romeli
ars javaxeTi da artahanamdis; meeqvse gagzavna unZraxiss da misca mas taodan
arsianamdis da ostanis Tavidan zRvamdis (romeli aris samcxe da aWara)23;
meSvide gagzavna klarjeTs da misca mas arsianidan zRvamdis..." (i.abulaZe, 1953,
gv. 34-35). ramdenadac "qarTlis cxovrebis" qarTul versiaSi taos nacvlad
taSiskaria, Cans, somexi mTargmnelisTvis tao saqarTveloa; sxva SemTxvevaSi mas
tao da taSiskari erTmaneTSi ar aereoda.
welTaRricxvaTa mijnaze garkveuli droiT taos somxebi ipyroben.
gorgasalis dros tao qarTlis nawilia. imertao (bana, olTisi...) qarTvelTa
sacxovrisia arabobis drosac; mag., olTisTan axlos (30 km.) mdebare bana VII
saukunidan iyo didi qarTuli qristianuli centri. VII saukuneSi agebuli
da IX-X saukuneebSi gadakeTebuli banas taZari aris Zveli qarTuli
xuroTmoZRvrebis TvalsaCino Zegli.
ax.w. X saukuneSi olTisi qarTvelTa mefis - daviT III didi kurapalatis
rezidencia iyo; daviT kuropalatis sikvdilis Semdeg (1001) qarTvelTa
mefeTa mefe gurgeni ecada olTisis xelSi Cagdebas, magram bizantiis
winaaRmdegobas waawyda.

23
aWara da samcxe Tavsdeba "ostanis Tavidan zRvamde" regionSi; Sdr., "qarTlis cxovreba":
oZrxis saerisTavo - taSiskaridan arsianamde da nostis Tavidan zRvamde.

8
qarTuli wyaroebis mixedviTac, XI saukunis dasawyisSi bizantiisa da
saqarTvelos politikuri sazRvari olTisis xazze gadioda; raRac momentSi
olTiss isev qarTvelebi vakontrolebdiT; kerZod, 10021 wels, saqarTvelos
mefem - giorgi I-ma Tavi aarida basil II-Tan brZolas: datova da gadawva
sakuTari cixe-qalaqi - olTisi24.
"qarTlis cxovrebis" mixedviT XI saukunis meore naxevarSi olTisni25,
kari (yarsi) da karnu-qalaqi (erzerumi) qarTveli mxedarTmTavaris - grigol
bakurianisZis26 sagamgebloa, romelic, nominalurad emorCileba bizantiis
imperators, magram faqtobrivad eqvemdebareba saqarTvelos mefes (giorgi II-s),
romlis kuTvnilebaa tao; kerZod, qarTul wyaroSi vkiTxulobT:
Turq-seljukebis damarcxebis Semdeg "warvida mefe giorgi mamulsa Tvissa
taos, da movida banas" (q.c. 1955, gv. 318).
banaSi mas ewvia grigol bakurianisZe, romelsac man (grigolma) gadasca
qalaqi yarsi (q.c. 1955, gv. 318).
Sdr., "qarTlis cxovrebis" Zveli somxuri Targmanis varianti:
"roca giorgi mefe banaks iyo, movida masTan grigoli, bakuranis Ze,
uxtisa (=olTisis), karisa da qalaq karinis patroni..." (i. abulaZe, 1953, gv.
235).
aqve aRvniSnav, rom qarTul wyaroebSi olT-is-i erTaderTi, da vfiqrob,
gamWvirvale etimologiis variantiT dasturdeba; am sityvis fuZe aSkarad
ukavSirdeba regionis sxva toponimebis fuZeebs; somxurSi igi spontanuri
fonetikuri variantebiT (uxti, Ւղթիկ Ughtik or Ւլթիկ Ultik...) dasturdeba, rac
cxadyofs, rom Tavdapirvelad somxebisTvis es toponimi ucxo iyo.
saqarTveloSi „didi Turqobis“ dros (XI-XII ss. mijna) olTiss
selCukebi flobdnen, magram Turq-selCuqebis damarcxebis Semdeg daviT IV
aRmaSenebelma ukan daibruna es mxare (seljukebTan brZolebis dros olTisi
kidev erTxel gadaiwva). amis Semdgom olTisi isev saqarTvelos SemadgenlobaSi
iyo XIII saukunis 40-ian wlebamde.
saqarTvelos didi mefis, Tamaris memkvidris - laSa-giorgis - dros
seljukTa memkvidreebma scades olTisisa da misi mimdebare teritoriebis

24
'"qarTlis cxovreba~, Tb., 1955, gv. 284, 383.
25
olTisni - olTisi da misi mimdebare teritoria; Sdr.: imerxeul da taour kiloebSi
xSiria amgvari warmoeba, oRond -n-s nacvlad gamoyenebulia -T-: jvari - adgilis saxeli; jvar-
T-i - es adgili misi mimdebare teritoriiTurT; vrclad ix.: t. futkaraZe, imerxevis
metyveli miwawyali, Tbilisi, 2006
26
es is taoeli qarTveli grigol bakurianisZea, romelmac bulgareTSi aago petriwonis
qarTuli monasteri (am dros bulgareTi Sedioda bizantiis imperiis SemadgenlobaSi).
msjelobisatvis ix., i. javaxiSvili, txzulebani 12 tomad, t. II, gv. 159-161.

9
warTmeva, magram yvaryvare jayel-cixisjvarelma mesxTa jariT SeZlo maTi
damarcxeba da saqarTvelos sazRvrebidan gandevna 27.
monRolTa batonobis xanaSi (umefobis periodSi), mcireazielma
Turqmanebma olTisi droebiT daikaves, magram igi male gaaTavisufla samcxis
(qarTvelebis) laSqarma.
Temur-lengis Semosevebis dros (1386-1403 ww) misma urdoebma olTisi
sastikad aaoxres.
cnobilia isic, rom XV saukunis miwuruls, saqarTvelos erTiani
samefos daSlis Semdeg, olTisi samcxe-saaTabagos samTavros SemadgenlobaSia;
olTissa da mis Semogarens qarTuli feodaluri sagvareulo - jayelTa
dinastia - ganagebs.
XVII saukuneSi manuCar aTabagma (manuCar III 1607-1628) erTi periodi
olTisi kaxeTis mefe Teimurazs (1606-1648 ww) gadasca. maSin roca Teimuraz
I amaliT stambolSi TurqeTis sulTans - mustafas (1617-1618, 1622-1623 ww)
eaxla, mefem olTisSi datova Tavisi meuRle dedofali xoreSani. Teimuraz I-
is mier TurqeTis sulTnisadmi morCilebis gamocxadebam iranis Sahi abas I
gaaRiziana da olTisSi dedofal xoreSanis Sesapyrobad amirgune xani
gaagzavna, romelmac ver SeZlo cixis aReba da ukan gabrunda.
XVI saukuneSi osmaleTis saxelmwifos gaZlierebis Semdeg saqarTvelos
samxreTi teritoriebi, maT Soris olTisi, qarTveli Tavadebis - jayelebis -
Ralatis gamo osmaleTis mflobelobaSi gadavida. jayelebi osmaleTis karis
moxeleebad iqcnen da am gziT es mxare samarTavad daitoves.
osmaluri dokumenturi wyaroebis safuZvelze Turqi mecnieri nebi
gumiSi TurqTa mier qarTuli miwebis, maT Soris, olTus (olTisis)
dapyrobas ase aRwers:
"qarTveli Tavadebi am brZolaSi did rols TamaSobdnen. stambulSi
daculia topkapi sarai arwivis naSromi, romlis Tanaxmadac Tavidan
Tavadebi mxars yvaryvares uWerdnen, magram mogvianebiT manuCaris mxares
gadavidnen. Tumca, mas Semdeg, rac Tavadebma Seityves, rom iranelebis 3000
kaciani jari maT teritorias uaxlovdeboda, maT mxardaWera Sewyvites da amiT
manuCari Zalze daazarales. Tumca isic unda aRvniSnoT, rom manuCari
daufiqreblad moiqca, rodesac olTus cixe-simagre - Tavisi kuTxis
dedaqalaqi - miatova. yvaryvarem es Sansi xelidan ar gauSva da cixesimagre
daikava.
aTabagi yvaryvare (1515-1535 ww) safavidebis mxardaWeras mudam grZnobda,
amitom otomanebis mxares gadavida. magram 1535 wels 15 agvistos, murkaxeTis

27
batoniSvili vaxuSti, aRwera samefosa saqarTvelosa, wignSi: qarTlis cxovreba. t. IV.
teqsti dadgenili yvela ZiriTadi xelnaweris mixedviT s. yauxCiSvilis mier. Tb. 1973, gv. 209.
vaxuStisve cnobiT: "Woroxis aRmosavleTis kidezed, ars olTisi, qalaqi kargi da keTil-
haovanni. aq aris cixe magari da didSeni.Aars meore sajdomi aTabagisa" (iqve, gv. 683).

10
brZolis dros igi imereTis mefem daatyveva da misi teritoriebi Tavis
samefos daumorCila.
mamis datyvevebis Semdeg, oTar SalikaSvilis rCeviT, ufliswulma
qaixosrom daxmarebisTvis otomanebs mimarTa. Tavdapirvelad otomanebis
daxmareba arcTu efeqturi aRmoCnda da ufliswulma imereTis mefe verc erT
brZolaSi ver daamarcxa...
1543 wlis gazafxulze musa faSam samcxis dasapyrobad brZola daiwyo
da olTus cixe-simagres alya Semoartya. am sisxlismRvrel brZolaSi igi
imereTis mefes, bagrats (1510--1565) daupirispirda.
Serkinebis dros faSa daiWra, ris Sedegadac otomanebis armia mterTan
brZolaSi male damaracxda.
es ambavi daiarbekris beglarbeim, hadim ali faSam Seityo. igi maSinve
gamoemarTa brZolis velisken da qarTvelebi daamarcxa.
1545 wels, qaixosrom otomanebis daxmarebiT, soxoisTasTan axlos
bagratis damarcxeba SesZlo. man Suri iZia bagratze, romelmac aTi wlis win
misi samflobelo daipyro da mamamisi daatyveva. am yvelafris Semdeg qaixosro
taxtze avida. aTabeg qaixosros (1545-1573 ww) mefobis periodSi samcxe kvlav
otomanebis mflobelobaSi gadavida. vaxuStis cnobiT, man otomanebs iranis
winaaRmdeg brZolebSi gaweuli daxmarebis sanacvlod mxardaWera aRuTqva.
samcxis dapyrobil teritoriaze daarsda iseTi sanjayebi, rogoric iyo
TorTumi, aRsakale, kemhidi da livane..." 28. osmaleTis istoriis cnobili
specialistis j. hameris mixedviT, 1549 wlis seqtemberSi osmalebma daipyres
olTisis, TorTomis, najaxis, miraxoris, aqCakalis da ocamde sxva mniSvnelovani
cixesimagre29.

olTisis cixis qarTulobas cxadyofs masze aRmoCenili istoriuli


warwerebic:
1843 wels olTisis cixe aRwera k. koxma (Semdeg - d. baqraZem). maTi
aRwerebis mixedviT, olTisis cixis SigniT SemorCenili iyo sxvadasxva saxis
nagebobebi. me-20 saukunis dasawyisamde maT Soris gamoirCeoda eklesia.
miuxedavad Zlieri dazianebisa parmen zaqaraiam Tavis droze SeZlo gaerkvia
eklesiis tipi, da taZris saerTo masis saerTo kompozicia. taZari
eqvsafsidiania, romlis Sida kedlebze SemorCenilia freskuli gamosaxulebebi.
e. TayaiSvili freskuli moxatulobis ramdenime kompozicias asaxelebs.
freskuli kompoziciis garda eq. TayaiSvils mohyavs lapidaruli warwera
satrapezos qvaze, romelic XX saukunis dasawyisSi d. quTaTelaZem Camoitana

28
http://www.muslimgeorgia.org/haber_detay.asp?tur=115&id=106 (statia momzadebulia osmaleTis
arqivebis monacemebisa da mdidari samecniero literaturis safuZvelze; damowmebebisaTvis ix.,
miTiTebuli vebgverdi).
29
msjelobisaTvis ix., z. SaSikaZe, qarTul-osmaluri urTierTobidan XVI saukunis 30-60-ian
wlebSi, saiubileo krebuli "nodar Sengelia - 75", Tb., 2008; gv. 260.

11
TbilisSi30. satrapezo qvis oTxive mxares iyo qarTuli asomTavruli warwera.
maT Soris eq. TayaiSvilma dazianebis gamo mxolod erTi warwera ver
waikiTxa. danarCeni sami qarTulenovani warwera mogviTxrobs:
"ufalo yovlisSemZleo, ieso qriste, Seiwyale gabrieli, romelmac
ganadida wmida giorgi da aago es sakurTxeveli";
"q. daviTis mier Seiqmna...";
"qriste, Seiwyale gabrieli"...
rogorc warwerebidan Cans, olTisis cixis eklesia wmida giorgi saxelze
iyo agebuli da misi qtitori iyo gabrieli.
cixis teritoriaze mdgari eqvsafsidiani taZari osmaloebma daangries
1907 wels31.

bunebrivia, amxela informacia ara, magram olTus cixis memorialur


dafaze arsebul warweras erTi abzaci mainc unda daematos:
"olTisis cixe agebuli unda iyos Zv.w. I aTaswleulis pirvel
naxevarSi winareqarTveluri saxelmwifos - daiaenis - arsebobis dros;
olTiss didi xnis manZilze flobdnen qarTvelebi".
memorialur dafaze unda iyos qarTulenovani warwerac; miT umetes,
amgvari precedenti ukve aris TurqeTis respublikis amave mxareSi; Sdr., oSkis
sacnobaro dafa:

30
daculia saqarTvelos daculia saqarTvelos erovnul muzeumSi.
31
П. Закарая, Зодчество Тао-Кларджети, Тб. 1992. gv. 111;
i. giviaSvili, i. koplataZe, tao-klarjeTi, Tb., 2004. gv.107;
http://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98.
Sdr.: iv. javaxiSvilis cnobiT, ruseT-osmaleTis 1877-1878 wlebis omis Semdeg olTisi
ruseTis imperiis SemadgenlobaSi iyo saqarTvelos sxva istoriul regionebTan erTad (iv.
javaxiSvili, Txzulebani, t, 12. Tb. 1998. gv. 488). 1918-1921 wlebSi saqarTvelos
demokratiuli respublikis xelisufleba olTiss saqarTvelos SemadgenlobaSi Tvlida; 1921
wlis 16 martis ruseT-TurqeTis garigebiT leninma da aTaTurqma saqarTvelo Suaze gaiyves;
olTisis mxare TurqeTs xvda wilad.

12
kidev erTxel xazgasmiT aRvniSnav:
Tanamedrove msoflioSi TurqeTica da saqarTveloc evropisken mimavali
qveynebia; Sesabamisad, e.w. saxelmwifoebrivi sazRvrebis gadasinjvis yovelgvari
mcdeloba Tu gadasinjvaze saubari provokaciadaa misaCnevi (ix., ruseTis
imperiis qmedebebi). dRes aqtualuria kulturuli memkvidreobis sakiTxi:
olTisi rogorc Tanamedrove TurqeTis mosaxleobis, aseve qarTveli eris
kulturuli memkvidreobaa. olTisi, TorTumi, artanuji, bana, iSxani, xanZTa...
orive xalxis Rirsebis aamamaRlebeli fenomenia. nu davukargavT erTmaneTs am
istoras.

13
14