You are on page 1of 20

Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee keâe heg<he veb.

379
ISBN-978-93-82071-60-0

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve
-cebieue heÇsjCee SJeb DeeMeerJee&ohejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe

ßeer %eeveceleer ceeleepeer
- jÛeefÙe$eer -

Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve Éeje mebÛeeefuele

Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee
Fme «evLeceeuee ceW efoiecyej pewve Dee<e&ceeie& keâe hees<eCe keâjves Jeeues efnvoer,
mebmke=âle, Øeeke=âle, keâVeÌ[, Deb«espeer, iegpejeleer, ceje"er Deeefo Yee<eeDeeW
kesâ vÙeeÙe, efmeæevle, DeOÙeelce, Yetieesue-Keieesue, JÙeekeâjCe Deeefo
efJe<eÙeeW hej ueIeg SJeb Je=nod «ebLeeW keâe cetue SJeb DevegJeeo meefnle
ØekeâeMeve neslee nw~ meceÙe-meceÙe hej Oeeefce&keâ
ueeskeâesheÙeesieer ueIeg hegefmlekeâeSB Yeer
ØekeâeefMele nesleer jnleer nQ~

(heerSÛe.[er. keâer ceeveo GheeefOe mes Deuebke=âle)

-: mebmLeeefhekeâe SJeb ØesjCeeœeesle :-

yeermeJeeR meoer kesâ ØeLeceeÛeeÙe& Ûeeefj$eÛe›eâJeleea ßeer Meebeflemeeiej hejcheje
kesâ le=leerÙe heóeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej peer cenejepe kesâ pevce Meleeyoer Je<e&
(2013-2014) kesâ Devleie&le ØekeâeefMele

hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer
(oes yeej [er.efuešd. keâer ceeveo GheeefOe mes Deuebke=âle)
-: ceeie&oMe&ve :-

Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer
-: efveoxMekeâ SJeb mecheeokeâ:-

keâce&Ùeesieer heer"eOeerMe mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer

-ØekeâeMekeâ-

-: ØeyebOe mecheeokeâ :-

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve

peerJeve ØekeâeMe pewve

pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe.
heâesve veb.- (01233) 280184, 280994
Website : www.jambudweep.org, E-mail : jambudweeptirth@gmail.com
Facebook : jaintirthjambudweep

efÉleerÙe mebmkeâjCe
1100 ØeefleÙeeB

Jeerj efve. meb. 2539
pÙes‰ Meg. hebÛeceer, ßeglehebÛeceer

cetuÙe
16/-®.

meJee&efOekeâej ØekeâeMekeâeOeerve

keâcheesefpebie - %eeveceleer vesšJeke&â
pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe.

( iii )

( iv )

mecheeokeâerÙe

ØemleeJevee

—mJeefmleßeer heer"eOeerMe jJeervõkeâerefle& mJeeceer peer

—yeÇ. kegâ. Fvog pewve (mebIemLe)

yeermeJeeR meoer kesâ ØeLeceeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej cenejepe keâer De#egCCe hejcheje kesâ
le=leerÙe heóeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej peer cenejepe keâe pevceMeleeyoer Je<e& (meved 2013-2014)
Jele&ceeve ceW Ûeue jne nw~ GvneWves efJe›eâce mebJeled 1970 ceW heew<e Meg. hetefCe&cee kesâ efove iebYeerje
«eece (jepemLeeve) ceW pevce efueÙee Lee~ hegve: GvneWves DeefJeJeeefnle jnkeâj DeelcekeâuÙeeCe
keâe pees ceeie& DeheveeÙee, GmeceW ›eâceMe: yeÇÿeÛeejer, #eguuekeâ SJeb cegefve oer#ee OeejCe keâj
Ûeeefj$e Ûe›eâJeleea DeeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej cenejepe keâer hejcheje kesâ le=leerÙe heóeÛeeÙe&
yevekeâj efpeveOece& keâe pees DeueKe peieeÙee Jen DeefJemcejCeerÙe nw~
meved 1969 ceW heâeuiegve Megkeäuee De°ceer keâes DeeÛeeÙe&heó hej efJejepeceeve nesves kesâ meeLe
ner DeeÛeeÙe&ßeer keâer efMe<Ùe hejcheje ceW Je=efæ nesvee ØeejbYe nes ieÙee~ GveceW meJe&ØeLece DeeefÙe&keâe
oer#ee kesâ mebmkeâej hetpÙe DeYeÙeceleer ceeleepeer’ (cesjer ie=nmLeeJemLee keâer yeÌ[er yenve) kesâ ngS
hegve: meved 1971 ceW nceejer ceeB ceesefnveer peer ves ceieefmej ke=â. leerpe keâes Deehekesâ keâjkeâceueeW mes
DeeefÙe&keâe o#ee OeejCe keâj ‘jlveceleer’ veece Øeehle efkeâÙee~ ceQves mJeÙeb Yeer hetpÙe ieefCeveerØecegKe
ßeer %eeveceleer ceeelepeer keâer heeJeve ØesjCee mes meved 1972 ceW DeeÛeeÙe&ßeer mes ner Deepevce
yeÇÿeÛeÙe& ›ele OeejCe efkeâÙee nw Deewj hetpÙe %eeveceleer ceeleepeer lees DeeÛeeÙe& ßeer keâer ieg® yenve
ner nQ~ GvneWves DeeÛeeÙe&ßeer kesâ pevce efoJeme heew<e Meg. hetefCe&cee, meved 2013 keâes ‘‘DeeÛeeÙe& ßeer
Oece&meeiej pevceMeleeyoer ceneslmeJe Je<e&’’ ceveeves keâer ØesjCee Øeoeve keâjkesâ nce meYeer keâes
DeeÛeeÙe& ßeer keâe iegCeevegJeeo keâjves nsleg DeJemej Øeoeve efkeâÙee nw~
meeefnlÙe uesKeve keâer ëe=bKeuee ceW yeermeJeeR Meleeyoer ceW Fme Ùegie keâer mejmJeleermJe¤hee,
300 «evLeeW keâer jÛeveekeâ$eea, hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer kesâ veece keâer
Devegietbpe Deepe mechetCe& efJeÕe ceW nw Deewj Gmeer ›eâce ceW Gvekeâer efMe<Ùee Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe
ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer keâe veece Yeer Deepe peveceeveme mes DeÚtlee veneR nw efpevneWves
Deheveer ieg® kesâ heoefÛevneW keâe DevegmejCe keâj meowJe Gvekeâer Dee%ee keâe heefjheeueve keâjles
ngS Gvekesâ ØelÙeskeâ keâeÙe& ceW Dehevee DecetuÙe Ùeesieoeve lees efoÙee ner meeLe ner MeleeefOekeâ
«evLeeW keâe uesKeve keâj efpevemebmke=âefle keâes DecetuÙe ke=âefleÙeeB Øeoeve keâeR pees megOeer hee"keâeW kesâ
peerJeve efvecee&Ce ceW Jele&ceeve meceÙe ceW DelÙevle GheÙeesieer nQ~
Gmeer ëe=bKeuee ceW Gvekeâer Ùen vetleve ke=âefle ieg®Yeefòeâ keâe ner Øeefleheâue nw efpemes cee$e
Skeâ efove ceW jÛekeâj GvneWves Ûeeefj$e Ûe›eâJeleea DeeÛeeÙe& ßeer Meeefvlemeeiej cenejepe keâer
hejcheje kesâ le=leerÙe hešdšeÛeeÙe& DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej cenejepe kesâ peerJeve mes nceW
heefjefÛele keâjeÙee nw~ Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee Éeje Gvekeâer Fme ke=âefle keâe ØekeâeMeve keâj
nce ieewjJe keâe DevegYeJe keâjles nQ~
Fme efJeOeeve keâes keâjkesâ meYeer ßeæeuegYeòeâ ieg®Yeefòeâ keâe hegCÙe Deefpe&le keâjW, Ùener
cebieuekeâecevee nw~

pewve peiele keâer DeeOÙeeeflcekeâ efJeYetefle ßeer kegâvokegâvo DeeÛeeÙe&osJe ves ØeJeÛevemeej
«evLe ceW keâne nw—‘‘Ûeeefjòeb Keueg Oeccees’’ JeemleJe ceW Ûeeefj$e ner Oece& nw~ Gme Oece& keâer
peÌ[ mecÙeioMe&ve nw DeLee&led Gme Oece& keâes mecÙeioMe&ve-%eeve Ûeeefj$e ¤he ceeie& Éeje ner
Øeehle efkeâÙee pee mekeâlee nw~
hejce hetpÙe Ûeeefj$e Ûe›eâJeleea DeeÛeeÙe& ßeer Meeefvlemeeiej cenejepe ves yeermeJeeR meoer
ceW FvneR Deeiece JeekeäÙeeW keâes Deheves peerJeve ceW Gleeje Deewj Ûeeefj$e ceeie& keâer mecÙekedâ
Øeefle<"ehevee keâer~ GvneR DeeÛeeÙe&osJe keâer hejcheje ceW ßeer Jeerjmeeiej cenejepe SJeb ßeer
efMeJemeeiej cenejepe ves Yeer DeeÛeeÙe& heo hej Øeefleef<"le neskeâj Ûeeefj$e keâer ceefncee keâes
peieØeefmeæ efkeâÙee Deewj Gmeer hešdš hejcheje ceW le=leerÙe hešdšeÛeeÙe& DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej
cenejepe ngS efpevneWves jepemLeeve kesâ yetboer efpeues kesâ iecYeerje «eece ceW efhelee yeKleeJejceue
SJeb ceelee GcejeyeeF& kesâ Iej pevce ueskeâj JewjeiÙe OeejCe keâj ØeLeceleŠ DeeÛeeÙe&keâuhe
ßeer Ûevõmeeiej cenejepe mes #eguuekeâ oer#ee Øeehle keâer, hegveŠ DeeÛeeÙe& ßeer Jeerjmeeiej
cenejepe mes Ssuekeâ Deewj cegefve oer#ee keâes ›eâce-›eâce mes Øeehle keâj cees#eceeie& kesâ heefLekeâ
yeve ieS Deewj efvemhe=nlee, efveuexhelee Deewj efveYeeakeâlee keâer peerJevle Øeeflecetefle& kesâ ¤he ceW
Øeefmeefæ keâes Øeehle ngS~ efJe0 meb0 2025 (meved 1969) ceW, heâeuiegve Megkeäuee De<šceer
efleefLe keâes Gve ceneve ieg®Jej keâes DeeÛeeÙe&ßeer efMeJemeeiej peer cenejepe keâer meceeefOe
(heâeuiegve ke=â<Cee DeceeJeme keâes meceeefOe ngF&) kesâ heMÛeeled ßeer ceneJeerjpeer DeefleMeÙe#es$e
kesâ MeeefvleJeerjveiej ceW ÛelegefJe&Oe mebIe Éeje DeeÛeeÙe&heo Øeoeve efkeâÙee ieÙee efpemekeâe
efveJe&nve GvneWves Glke=â<š jerefle mes efkeâÙee~ JemlegleŠ Oece& kesâ mepeerJe Øeleerkeâ SJeb cegefòeâheLe
kesâ heefLekeâ efoiecyej meeOeg ner nesles nQ pees mebmeej YeüceCe ceW efveceive peerJeeW kesâ efueS
ØeoerhemlecYeJeled nQ~
Gmeer heefJe$e SJeb De#egCCe hejcheje ceW Gòej Yeejle keâer osoerhÙeceeve metÙe&¤he yeermeJeeR
Meleeyoer ceW kegâceeefjkeâeDeeW kesâ efueS lÙeeie keâe ceeie& ØeMemle keâjves Jeeueer mejmJeleermJe¤hee,
je<š^ ieewjJe, hejce hetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâe veece peieleKÙeele nw
efpevekesâ JÙeefòeâòJe SJeb ke=âefleòJe kesâ meccegKe mechetCe& je<š^ velecemlekeâ nw~ hetpÙe ceeleepeer
ves Deheves peerJeve kesâ ØelÙeskeâ #eCe keâe meogheÙeesie keâjles ngS meowJe osJe-Meem$e ieg® keâer
Yeefòeâ ceW Dehevee meJe&mJe mecehe&Ce efkeâÙee Deewj Jener efMe#ee Deheves efMe<ÙeJeie& keâes Øeoeve keâer
nw~ Ùener keâejCe nw efkeâ Gvekesâ efMe<ÙeJeie& keâes osKekeâj Gvekeâer ceefncee keâe heefj%eeve
mJeÙecesJe nes peelee nw~

(v)

( vi )

Gvekesâ efMe<ÙeeW keâer ëe=bKeuee ceW Skeâ DeeoMe& GoenjCe Deewj ØelÙeskeâ efMe<Ùe kesâ efueS
ØesjCeeœeesle Gvekeâer megefMe<Ùee Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer nQ efpevneWves
ieg® kesâ heoefÛevneW hej Ûeueles ngS pewveeiece keâes Deheveer MeleeefOekeâ meejYetle SJeb Deveceesue
ke=âefleÙeeb Øeoeve keâeR efpeveceW mes Gvekeâer Ùen vetleve ke=âefle ‘‘DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve’’
nw efpemekeâer jÛevee GvneWves ieg®ØesjCee mes ‘‘DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej pevce Meleeyoer Je<e&’’ kesâ
Devleie&le keâer nw~ FmeceW meJe&ØeLece hejce hetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer Éeje
jefÛele DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej Jevovee (mebmke=âle Yee<ee ceW) nw hegveŠ het0 Ûevoveeceleer
ceeleepeer Éeje efueefKele hetpeve efJeOeeve ceW DeeÛeeÙe& hejces<"er kesâ 36 cetueiegCeeW kesâ 36
DeIÙe&, Skeâ hetCee&IÙe& SJeb megvoj peÙeceeuee nw efpemes cee$e 1 efove ceW keâjkesâ Deehe meye
ieg®Yeefòeâ kesâ Éeje YeJemecegõ mes eflejves keâe Skeâ megvoj DeJeuecyeve Øeehle keâj mekeâles nQ~
ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâer Øeefleke=âefle mJe¤he hejce hetpÙe Øe%eeßeceCeer
DeeefÙe&keâe ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer Øe%ee, Deespe, ceeOegÙe&, Jelmeuelee Deeefo Deveskeâeveskeâ
iegCeeW keâer YeC[ej nQ~ Gvekeâer uesKeveer Deewj Gvekeâer DeespehetCe& JeeCeer mes efoiYeüefcele ØeeCeer keâes
mJeleŠ ner keâuÙeeCe keâe ceeie& Âef<šiele nes peelee nw~ Gvekesâ peerJeve keâe ØelÙeskeâ #eCe nce
pewmeer yeeefuekeâeDeeW kesâ peerJeve efvecee&Ce kesâ efueS ØesjCeemheo SJeb efMe#ee ÙeesiÙe nesves kesâ
meeLe-meeLe JevoveerÙe, DeefYeJevoveerÙe Deewj mleglÙe nw, JeemleJe ceW Ssmes ceneve ieg®DeeW mes
ner Ùen ßeceCe mebmke=âefle hegef<hele Deewj heuueefJele nw pees Deheves peerJeve keâe ØelÙeskeâ #eCe
efvepe-hej kesâ GlLeeve ceW ueieekeâj Deheveer Deelcee keâes hejceelcee yeveeves keâer Deesj
De«emej nesles nQ~ hetpÙe ceeleepeer Éeje efueefKele Gvekeâer DevÙe ke=âefleÙeeW keâer YeeBefle Ùen
ke=âefle Yeer ØelÙeskeâ ØeeCeer kesâ peerJeve ceW ieg®Yeefòeâ keâer melele ØesjCee Øeoeve keâjves ceW
meheâueerYetle nesJes Deewj hetpÙe ceeleepeer efÛejeÙeg SJeb mJemLe jnkeâj nce meYeer hej Dehevee
JeelmeuÙeceÙeer Jejonmle meowJe yeveeS jKeW Ùener JeerjØeYet mes cebieue keâecevee nw~

yeermeJeeR Meleeyoer kesâ ØeLece DeeÛeeÙe&
Ûeeefj$e Ûe›eâJeleea 108 ßeer Meebeflemeeiej peer cenejepe

MM6NN

mebef#ehle heefjÛeÙe
mJeefmle ßeer cetuemebIe ceW kegbâokegbâoecveeÙe, mejmJeleer ieÛÚ, yeueelkeâej ieCe ceW yeermeJeeR
Meleeyoer ceW ØeLece efoiecyej pewveeÛeeÙe&-Ûeeefj$e Ûe›eâJeleea ßeer Meebeflemeeiej peer cenejepe ngS nQ~
efpevekeâe mebef#ehle heefjÛeÙe Øemlegle nwpevce
- Dee<eeÌ{ yeoer 6, meved 1872
efveJeeme mLeeve
- Yeespe«eece (efpeuee-yesueieeBJe) keâvee&škeâ
veece
- meeleieeQ[e heeefšue
ceelee-efhelee
- ceelee-melÙeJeleer, efhelee-YeerceieeQ[e heeefšue
#eguuekeâ oer#ee
- pÙes‰ Meg. 13, meved 1914
«eece-Gòetj (efpe. keâesunehegj) ceneje°^
oer#ee ieg®
- cegefve 108 ßeer osJesvõkeâerefle& peer cenejepe
Ssuekeâ oer#ee
- meved 1917 efiejveej #es$e, mJeÙeb YeieJeeve kesâ ÛejCe meeefveOÙe ceW
cegefve oer#ee
- heâeuiegve Meg. 14, meved 1920
«eece-Ùesjveeue (efpeuee-yesueieebJe) keâvee&škeâ
oer#ee ieg®
- cegefve ßeer 108 osJesvõkeâerefle& peer cenejepe
DeeÛeeÙe& heo
- DeeefÕeve Meg. 11, meved 1924 «eece-mece[esueer (efpeuee-meebieueerceneje°^) Éeje-ÛelegefJe&Oe mebIe
Ûeeefj$e Ûe›eâJeleea heo - meved 1937 iepehebLee efmeæ#es$e (cene.)
meceeefOecejCe
- efÉ. Yeeõheo Meg. 2, meved 1955, kegbâLeueefieefj (efmeæ#es$e)
DeeÛeeÙe& osJe ves Deveskeâ oer#eeSB oskeâj ÛelegefJe&Oe mebIe meefnle oef#eCe mes Gòej Deewj hetJe&mes
heef§ece lekeâ meejs Yeejle ceW cebieue efJenej keâjkesâ efoiecyej pewve cegefve hejbheje keâes hege®ppeer
v efJele
efkeâÙee~ Deveskeâ leerLeeX hej efpeveØeefleceeSB mLeeefhele keâjeÙeeR, <ešdKeC[eiece «ebLe keâes leeceüheó
hej GlkeâerCe& keâjekeâj efpeveJeeCeer keâes mLeeefÙelJe Øeoeve efkeâÙee~ Ssmes yengle mes efpeveOece&
ØeYeeJevee kesâ keâeÙeeX mes Fme Yetleue hej Deheves ÙeMe keâes efÛejmLeeÙeer keâj efoÙee~ Deeheves Deble ceW
kegbâLeueefieefj #es$e hej meuuesKevee ueskeâj Deheves peerJevekeâeue ceW Dehevee DeeÛeeÙe&heo Deheves ØeLece
efMe<Ùe cegefve ßeer Jeerjmeeiej keâes Øeoeve keâj efoÙee Lee~ hegve: Gvekeâer hejcheje ceW efÉleerÙe
heóeÛeeÙe& ßeer efMeJemeeiej cegefvejepe ngS, le=leerÙe heóeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej cenejepe, ÛelegLe&
Gmekesâ he§eeled ßeer Deefpelemeeiej cenejepe, hebÛece heóeÛeeÙe& ßeer ßesÙeebmemeeiej cenejepe ngS nQ
leLee Jele&ceeve ceW DeeÛeeÙe&ßeer DeefYevebovemeeiej cenejepe, Jele&ceeve heóeÛeeÙe& kesâ ™he ceW
ÛelegefJe&Oe mebIe keâe mebÛeeueve keâjles ngS efpeveOece& keâer ØeYeeJevee keâj jns nQ~

( vii )

( viii )

Ûeeefj$eÛe›eâJeleea ßeer MeebeflemeeiejeÛeeÙe& kesâ ØeLece heóefMe<Ùe
SJeb DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej peer kesâ oer#eeieg®
Ûeeefj$eefMejesceefCe hetpÙe DeeÛeeÙe&jlve
ßeer Jeerjmeeiej cenejepe keâe heefjÛeÙe-Skeâ Âef° ceW

efÉleerÙe heóeÛeeÙe&
ßeer efMeJemeeiej peer cenejepe

pevce
-Dee<eeÌ{ Meg. 15, meved 1876, efJe.meb. 1933
«eece
-Jeerj ieeBJe (efpe.-Deewjbieeyeeo, ceneje°^)
veece
-nerjeueeue
peeefle SJeb iees$e -KeC[sueJeeue peeefle SJeb iebieJeeue iees$e
efhelee
-ßeer jecemegKe pewve
ceelee
-ßeerceleer YeeiÙeJeleer pewve (Yeeiet yeeF&)
#eguuekeâ oer#ee -heâeuiegve Meg. 7, meved 1923 (efJe.meb. 1980)
veece
-ßeer Jeerjmeeiej cenejepe
cegefveoer#ee
-DeeefÕeve Meg. 11, meved 1924 (efJe.meb. 1981)
«eece
-mece[esueer-ceneje°^
oer#eeieg®
-Ûeeefj$eÛe›eâJeleea DeeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej peer cenejepe
DeeÛeeÙe& heo Iees<eCee-kegbâLeueefieefj ceW DeeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej peer cenejepe
Éeje ØeLece Yeeõheo Meg. 7, meved 1955 (efJe.meb. 2012)
DeeÛeeÙe&heoejesnCe -efÉ. Yeeõheo ke=â. 7, meved 1955 (efJe.meb. 2012)
mLeeve
-KeeefveÙee-peÙehegj (jepe.)
meceeefOecejCe
-DeeefÕeve ke=â. DeceeJemÙee, meved 1957 (efJe.meb. 2014)
mLeeve
-KeeefveÙee-peÙehegj (jepe.)
MM 6NN

efoiecyej cegefveOece& keâer DeefJeefÛÚVe hejcheje ceW oef#eCe Yeejle kesâ Devleie&le
ceneje°^ Øeevle kesâ Deewjbieeyeeo efpeues kesâ DeÌ[ieeBJe «eece ceW jebJekeâe iees$eerÙe KeC[sueJeeue
ßes‰er ßeer vesceerÛevõ peer kesâ ie=nebieve ceW ceelee oieÌ[eyeeF& keâer kegâef#e mes efJe.meb. 1958
ceW Skeâ heg$e keâe pevce ngDee~ efpemekeâe veece nerjeueeue jKee ieÙee~
nerjeueeue peer hetJe& pevce kesâ mebmkeâejJeMe yeeueyeÇÿeÛeejer jns~ DeeÛeeÙe&ßeer
Meebeflemeeiej cenejepe mes Deeheves 28 Je<e& keâer Gceü ceW efÉleerÙe Øeeflecee kesâ ›ele «enCe
efkeâS~ efJe.meb. 2000 ceW DeeÛeeÙe&ßeer Jeerjmeeiej peer cenejepe mes #eguuekeâ oer#ee
«enCe keâer Deewj efMeJemeeiej veece Øeehle efkeâÙee~ efJe.meb. 2006 ceW veeieewj (jepe.)
ceW Dee<eeÌ{ Meg. 11 keâes cegefve oer#ee Øeehle keâj cegefve ßeer efMeJemeeiej cenejepe yeve
ieS~ 8 Je<e& lekeâ ieg® kesâ meeefVeOÙe ceW jnkeâj keâ"esj lehemÙee keâer hegve: efJe.meb.
2014 ceW DeeÛeeÙe&ßeer Jeerjmeeiej cenejepe keâe peÙehegj KeeefveÙeeB ceW meceeefOecejCe
nes ieÙee leye ÛelegefJe&Oe mebIe ves Deehekeâes Dehevee DeeÛeeÙe& mJeerkeâej efkeâÙee~ 11 Je<eeX
lekeâ mebIe keâe kegâMeue mebÛeeueve keâjves kesâ he§eeled efJe.meb. 2026 (meved 1969) ceW
Deuhekeâeueerve pJej nesves mes heâeuiegve ke=â. DeceeJemÙee kesâ efove Dekeâmceeled Deehekeâe
meceeefOecejCe nes ieÙee Fme hejcheje kesâ Jeefj‰ lehemJeer DeeÛeeÙeeX ceW ßeer efMeJemeeiej
cenejepe ves Dehevee veece Debefkeâle efkeâÙee nw~ Ssmeer ceneve Deelcee kesâ ÛejCeeW ceW
ke=âeflekeâce&hetJe&keâ veceesÓmleg~
MM 6NN

( ix )

(x)

le=leerÙe heóeOeerMe

Deehekeâer yeÌ[er yenve LeeR, Gvekeâe hÙeej Je mebj#eCe efceuee~ oeKeeyeeF& yeeceCeJeeme ceW
jnleer LeeR, Deehe Yeer JeneR peekeâj Gvekesâ heeme jnves ueies~ yeefnve Yeer heefle efJeÙeesie mes
ogKeer LeeR Dele: Deehekeâe meeefveOÙe Gvekesâ Yeer og:Ke keâe hetjkeâ yevee Deewj YeeF&-yenve
keâe efvece&ue mvesn yeefnve kesâ peerJeveheÙeËle yevee jne~
ueewefkeâkeâ SJeb Oeeefce&keâ efMe#ee-hegjeleve hejcheje ceW ueewefkeâkeâ efMe#eCe keâes
DeefOekeâ cenòJe veneR efoÙee peelee Lee~ F°efJeÙeesiepe og:KeeW kesâ efveefceòe mes Yeer
efÛejbpeerueeue keâe ØeejbefYekeâ DeOÙeÙeve Deefle Deuhe ner jne~ yeÛeheve ceW ner Oeeefce&keâ
DeveefYe%eleeJeMe Deehe efceLÙeeÂef° osJeer-osJeleeDeeW kesâ cebefoj peeles jns Deewj Gvekeâer
Yeefòeâ keâjles jns~ Skeâ efove Deehe pewve cebefoj ceW ieS, JeneB hej Skeâ hebef[le peer MeeŒe
ØeJeÛeve ceW efceLÙeelJe Deewj mecÙekeälJe keâe Øeefleheeove keâj jns Les~ Jen yeele Deehekesâ
ceefmle<keâ ceW yew" ieF& Deewj Deeheves efceLÙeelJe keâe lÙeeie keâj efoÙee~ yeefnve oeKeeyeeF&
DeÛÚer Oece&hejeÙeCe ceefnuee LeeR, Gvekesâ mebheke&â SJeb DevegMeemeve ceW jnkeâj efÛejbpeerueeue
efpevesvõ YeieJeeve kesâ keâój Yeòeâ yeve ieS Deewj Øeefleefove cebefoj peeves ueies~ melÙe nw
efkeâ Deelceefnle keâer Deesj Øesefjle keâjves Jeeues yebOeg ner meÛÛes yebOeg nesles nQ~
JÙeeheej-peerJeve efveJee&n Deewj Mejerj keâe hees<eCe keâjves kesâ efueS JÙeeheej Yeer
keâjvee heÌ[lee nw Fmeer GösMÙe mes Deeheves 14-15 Je<e& keâer DeJemLee ceW Úesšer-meer ogkeâeve
Keesueer~ meblees<eJe=efòe lees Leer ner Dele: peye ogkeâeve hej DeepeerefJekeâeÙeesiÙe ueeYe nes
peelee, Gmeer meceÙe ogkeâeve yebo keâj osles leLee Dehevee Mes<e meceÙe MeeŒe mJeeOÙeeÙe
ceW ueieeles~
jlve$eÙe ceeie& keâer Deesj yeÌ{les keâoce-Oeeefce&keâ Je=efòe nesles ngS Yeer pewve meeOegDeeW
keâe keâYeer efvekeâšlece meeefveOÙe Øeehle veneR nesves mes Oece&keâeÙeeX keâer Deesj PegkeâeJe veneR nes
heeÙee Lee~ Fmeer ceOÙe vewveJeeB veiej ceW hejcehetpÙe DeeÛeeÙe&keâuhe 108 ßeer Ûevõmeeiej peer
cenejepe keâe Ûeelegcee&me nes ieÙee~ Gve efmebnJe=efòe kesâ Oeejkeâ, Deeiece hees<ekeâ ieg® keâe
meceeiece Øeehle keâj Deehekesâ peerJeve ceW veÙee ceesÌ[ DeeÙee Deewj Megæ Yeespeve keâe efveÙece
ueskeâj Deenej osves ueies~ meeLe-meeLe hetpee-oeveeefo <ešd ef›eâÙeeDeeW keâe Yeer ÂÌ{leehetJe&keâ
heeueve keâjves ueies leLee DeepeerJeve yeÇÿeÛeejer jnves keâe mebkeâuhe ceve ceW keâj efueÙee~
kegâÚ ner efoveeW yeeo Fboewj veiej ceW hetpÙe DeeÛeeÙe&keâuhe ßeer Jeerjmeeiej peer
cenejepe keâe meceeiece Yeer Deehekeâes Øeehle ngDee~ JeneB hej hetpÙe ßeer keâer ØesjCee mes oes
Øeeflecee kesâ ›eleesW keâes OeejCe keâj efueÙee~ peye DeeÛeeÙe&keâuhe Ûevõmeeiej cenejepe keâe
Ûeelegcee&me yeÌ[veiej ceW Lee, Gme meceÙe Deehe yenve oeKeeyeeF& kesâ meeLe ieg® kesâ oMe&ve

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej peer cenejepe
Yeejle keâer Fme JemegvOeje hej ØeeÛeervekeâeue mes ner $e+ef<eÙeeW, cegefveÙeeW ves pevce
efueÙee nw efpevekeâer lÙeeie-lehemÙee kesâ yeue hej Deepe Yeer osMe keâe cemlekeâ ieewjJe mes
TBÛee G"e ngDee Fw~
Fme Ùegie keâer leerLeËkeâj hejcheje ceW meJe&ØeLece YeieJeeve DeeefoveeLe ves pevce ueskeâj
keâce&Yetefce keâe MegYeejbYe efkeâÙee Deewj DeelcemeeOevee™heowiecyejer oer#ee ueskeâj Deveeefokeâeueerve
cees#e hejcheje keâe efoioMe&ve keâjeÙee~ Gvekesâ he§eeled YeieJeeve ceneJeerj lekeâ 24
leerLeËkeâj ngS leLee Debeflece kesâJeueer pecyetmJeeceer ves Yeer Fmeer hebÛecekeâeue kesâ DeejbYe ceW
cees#e Øeehle efkeâÙee~ Fmekesâ yeeo efkeâmeer ves cees#e Øeehle veneR efkeâÙee keäÙeeWefkeâ hebÛecekeâeue
ceW pevce uesves Jeeues ceveg<Ùeesb kesâ efueS mee#eeled cees#e keâe Éej veneR Keguee nw, uesefkeâve
›eâce hejcheje mes Øeehle keâjeves Jeeuee cees#e keâe ceeie& Deepe Yeer megueYe nw, Jen nw
jlve$eÙe keâer Øeeefhle~
keâefuekeâeue ceW ceneve %eeve kesâ Oeejer, YeieJeeve meercebOej mJeeceer keâer JeeCeer keâes
mee#eeled ùoÙebiece keâjves Jeeues DeeÛeeÙe& kegâvokegâvo ngS, efpevekeâer efMe<Ùehejcheje ceW DeeÛeeÙe&
GceemJeeceer Deeefo yengle mes hejchejeiele DeeÛeeÙe& ngS nQ~ Gmeer hejcheje ceW 19JeeR-20JeeR
Meleeyoer keâer ceneve efJeYetefle Ûeeefj$eÛe›eâJeleea DeeÛeeÙe& meceüešd Meebeflemeeiej cenejepe ves
oef#eCe Øeevle ceW pevce efueÙee efpevekesâ efveefceòe mes mechetCe& YeejleJe<e& ceW pewve meeOegDeeW keâe
efveyee&Oe™he mes efJenej nes jne nw Deewj Deepe mewkeâÌ[eW keâer mebKÙee ceW efoiecyej pewve meeOeg
Âef°iele nes jns nQ~ Gme meeOeg hejcheje kesâ ieCeveeÙekeâ le=leerÙe heóeOeerMe DeeÛeeÙe&ßeer
Oece&meeiej peer cenejepe keâe veece Yeer GÛÛe keâesefš ceW efueÙee peelee nw~
pevce Deewj MewMeJe-efJe›eâce meb. 1970, heew<e Megkeäuee hetefCe&cee, YeieJeeve Oece&veeLe
kesâ kesâJeue%eeve keâuÙeeCekeâ keâe heefJe$e efoJeme, jepemLeeve Øeevle kesâ yetboer efpeueevleie&le
iebYeerje «eece ceW ßes‰er ßeer yeKleeJejceue peer keâer Oece&helveer ßeerceleer GcejeJeyeeF& keâer
ketâKe mes Skeâ heg$ejlve ves pevce efueÙee, efpemekeâe veece jKee ieÙee efÛejbpeerueeue~
Fvekeâer peeefle KeC[sueJeeue Deewj iees$e ÚeyeÌ[e Lee~ efÛejbpeerueeue Deheves ceelee-efhelee
kesâ Fkeâueewles yesšs Les~ yeÛeheve ceW ner Deehekesâ ceelee-efhelee keâe DemeeceefÙekeâ efveOeve nes
ieÙee Dele: Deehekeâe peerJeve Deuhe meceÙe ceW ner ceeB-efhelee kesâ ueeÌ[-hÙeej Yejs mebj#eCe
mes JebefÛele jn ieÙee Lee efkeâvleg Deehekesâ leeT ßeer keBâJejerueeue keâer heg$eer oeKeeyeeF&, pees

( xi )

(xii )

kesâ efueS ieÙes Deewj JeneR hej Deeheves mehlece Øeeflecee™he yeÇÿeÛeÙe& ›ele OeejCe keâj
efueÙee~ Deye Deehekesâ ùoÙe ceW oer#ee keâer Øeyeue YeeJevee pee«ele nesves ueieer~ ieg® kesâ
meeefveOÙe ceW SkeâosMe mebÙece keâe heeueve lees nes ner jne Lee, DeJemej heekeâj FvneWves
ieg®osJe kesâ mece#e oer#ee Øeoeve keâjves keâer ØeeLe&vee keâer Deewj efJe.meb. 2001 Ûew$e
Megkeäuee mehleceer keâer cebieue yesuee ceW yeeuetpe veiej kesâ pevemecetn kesâ ceOÙe #eguuekeâ
oer#ee Øeehle keâer~ oeref#ele veece #eguuekeâ Yeõmeeiej peer jKee ieÙee~ ieg® efJeÙeesie keâe
og:Ke Yeer Deehekeâes Deuhe meceÙe ceW ner Øeehle nes ieÙee~ efJe.meb. 2001 heâeuiegve Megkeäuee
hetefCe&cee kesâ efove DeeÛeeÙe&keâuhe Ûevõmeeiej cenejepe keâe meuuesKeveehetJe&keâ mJeie&Jeeme
nes ieÙee~ Fmekesâ Deveblej #eguuekeâ Yeõmeeiej peer DeeÛeeÙe&keâuhe ßeer Jeerjmeeiej peer
kesâ meeefveOÙe ceW Dee ieÙes Deewj #eguuekeâ DeJemLee ceW 6 Ûeelegcee&me ieg® kesâ meceerhe ner
efkeâÙes~ Fmekesâ yeeo efJe.meb. 2007 ceW hegâuesje veiej ceW hebÛekeâuÙeeCekeâ kesâ DeJemej hej
lehekeâuÙeeCekeâ kesâ efove Ssuekeâ oer#ee «enCe keâer efkeâvleg Deye 1 uebieesšer Yeer Deehekeâes
Yeej Øeleerle nesleer Leer Dele: 6 ceen he§eeled hegâuesje ceW ner keâeefle&keâ Megkeäuee Ûelego&Meer
meb. 2008 kesâ efove Deehekeâes hetCe& cene›ele™he owiecyejer oer#ee Øeehle nes ieF&~
Deye Deehe cegefve Oece&meeiej peer cenejepe kesâ veece mes Øeefmeæ nes ieÙes~ Deeheves ieg®
kesâ meeefveOÙe ceW jnkeâj meccesoefMeKej Deeefo keâF& leerLe& #es$eeW keâer JeboveeSB keâeR~ efJe.meb.
2012 ceW DeeÛeeÙe&ßeer Meebeflemeeiej peer cenejepe ves Deheveer meuuesKevee kesâ meceÙe kegbâLeueefieefj
mes Dehevee DeeÛeeÙe&heó Jeerjmeeiej cegefvejepe keâes Øeoeve efkeâÙee Lee leovegmeej peÙehegjKeeefveÙeeB ceW Je<ee&Ùeesie kesâ meceÙe efJeMes<e meceejesnhetJe&keâ ÛelegefJe&Oe mebIe ves meb. 2012 ceW ner
DeeÛeeÙe&keâuhe Jeerjmeeiej cenejepe keâes Dehevee DeeÛeeÙe& mJeerkeâej efkeâÙee~ DeeÛeeÙe& ßeer
Jeerjmeeiej cenejepe ves kegâMeueleehetJe&keâ DeeÛeeÙe&heó keâes efveYeeÙee Deewj efJe.meb. 2014 ceW
peÙehegj Ûeelegcee&me ceW DeeefÕeve ke=â. DeceeJemÙee keâes DeeÛeeÙe&ßeer keâer meuuesKeveehetJe&keâ
meceeefOe nes ieF&~ Jeerjmeeiej cenejepe keâer meceeefOe kesâ Deveblej mecemle mebIe ves Gvekesâ
ØeOeeve efMe<Ùe cegefve ßeer efMeJemeeiej peer keâes DeeÛeeÙe&heó Øeoeve efkeâÙee~
mebIe mes he=Lekedâ efJenej-Deye DeeÛeeÙe& efMeJemeeiej cenejepe kesâ mebIe keâe efJenej
efiejveej keâer lejheâ ngDee~ efiejveej peer keâer Jebovee keâjkesâ Jeeheme ueewšles meceÙe yÙeeJej
(jepe.) ceW mebIe keâe Ûeelegcee&me ngDee~ cegefve Oece&meeiej peer ves Skeâ Deewj cegefvejepe
he©emeeiej keâes meeLe ueskeâj mebIe mes he=Lekeâd efJenej keâjkesâ Deevebohegjkeâeuet ceW Je<ee&Ùeesie
mLeeefhele efkeâÙee~ Fmekesâ Deveblej Depecesj Deewj yetboer ceW Ûeelegcee&me kesâ he§eeled yegbosueKeC[
keâer Ùee$ee keâe efJeÛeej yeveeÙee~ Deye Deehekesâ meeLe oes cegefvejepe Les~ yegbosueKeC[ ceW

Fme mebIe kesâ efJenej mes DeYetlehetJe& Oece&ØeYeeJevee ngF&~ 3 Je<eeX keâer Fme Ùee$ee kesâ he§eeled
Deeheves ceeueJee ØeevleerÙe leerLe&#es$eeW keâer Jebovee keâer leLee jepemLeeve kesâ efJeefYeVe ØeevleeW
ceW YeüceCe keâjkesâ Oece&ØeYeeJevee kesâ meeLe efMe<Ùe- hejcheje ceW Yeer Je=efæ keâer~ Deye Deehekesâ
meeLe 4 cegefvejepe SJeb 1 Ssuekeâ peer Les~
ieg® keâe mebÙeesie-efJeÙeesie Deewj DeeÛeeÙe&heó-efJe.meb. 2024 lekeâ Deeheves
Deheves ueIeg mebIe meefnle efJeefYeVe ØeevleeW ceW YeüceCe efkeâÙee~ Devevlej 2025 ceW efyepeewefueÙee
veiej ceW Ûeelegcee&me mecheVe keâjkesâ Deeheves ßeer ceneJeerj peer MeebefleJeerj veiej ceW nesves
Jeeues hebÛekeâuÙeeCekeâ ceneslmeJe ceW meefcceefuele nesves kesâ efueS efJenej keâj efoÙee~ ÙeneB
hej DeeÛeeÙe& efMeJemeeiej cenejepe keâe mebIe Yeer efJejepeceeve Lee~ keânles nQ Gme meceÙe
GYeÙe mebIe meefcceueve keâe ÂMÙe DeYetlehetJe& Lee~ 10 Je<eeX mes efyeÚgÌ[s ngS ieg® YeeFÙeeW
keâe Ùen DeefÉleerÙe efceueve Lee~ DeeÛeeÙe& efMeJemeeiej cenejepe keâes DeÛeevekeâ pJej ÛeÌ{
peeves mes heâeuiegve ke=â<Cee DeceeJeme keâes Deekeâefmcekeâ Gvekeâe mJeie&Jeeme nes ieÙee~
mecemle mebIe ceW Meeskeâekegâue mee JeeleeJejCe nes ieÙee~
ÛetBefkeâ hebÛekeâuÙeeCekeâ Øeefle‰e Yeer mecheVe nesveer Leer Deewj 11 ›eefleÙeeW keâer
oer#eeDeeW keâe efveCe&Ùe Yeer hetJe& mes ner Lee Dele: Dee" efoveeW lekeâ mecemle mebIe kesâ Tneheesn
kesâ Devevlej De°ceer keâes cegefve Oece&meeiej peer keâes DeeÛeeÙe&heó Øeoeve efkeâÙee ieÙee~ Gmeer
efove Deehekesâ keâjkeâceueeW mes 6 cegefve, 2 DeeefÙe&keâe, 2 #eguuekeâ Deewj 1 Ssuekeâ Ssmeer
11 oer#eeSB ngFË~ Ùes Jes ner oer#eeLeea Les efpevneWsves DeeÛeeÙe& efMeJemeeiej peer kesâ meceÙe
oer#ee keâer ØeeLe&vee keâer Leer~ leye mes ueskeâj keâF& Je<eeX lekeâ Deehe Deheves efJeMeeue mebIe
keâe mebÛeeueve keâjles ngS hetjs YeejleJe<e& ceW pewveOece& keâer OJepee heânjeF&~ meceÙe-meceÙe
hej Deehekesâ keâjkeâceueeW mes yengle meer oer#eeSB Yeer mecheVe ngFË nQb~
2500JeW efveJee&Ce ceneslmeJe hej ØeYeeJevee-F&meJeer meved 1974 ceW peye leerLeËkeâj
YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer keâe 2500JeeB efveJee&Ce ceneslmeJe Debleje&°^erÙe mlej hej
jepeOeeveer efouueer ceW ceveeves keâer Ùeespevee Ûeue jner Leer, Gme meceÙe DeeÛeeÙe& Oece&meeiej
cenejepe keâe mebIe DeueJej (jepe.) ceW Lee~ hetpÙe DeeefÙe&keâejlve ßeer %eeveceleer
ceeleepeer efouueer ceW Deheves mebIe meefnle LeeR~ DeeÛeeÙe&jlve ßeer osMeYet<eCe cenejepe SJeb
GheeOÙeeÙe cegefve ßeer efJeÅeevebo peer cenejepe Yeer efouueer ceW efJejepeceeve Les~ hetpÙe
ceeleepeer kesâ ùoÙe ceW Ùen Øeyeue FÛÚe Leer efkeâ Ssmes meceÙe DeeÛeeÙe& Oece&meeiej peer keâe
mebIe efouueer DeJeMÙe Deevee ÛeeefnS~ ceeleepeer ves meceepe kesâ ieCeceevÙe JÙeefòeâÙeeW kesâ
mece#e efJeÛeej jKes efkeâvleg meyeves Fme efJeMeeue mebIe keâes Deewj Gme hejcheje keâer

( xiii )

( xiv )

ef›eâÙeelcekeâ Megefæ kesâ heeueve nsleg Deheveer DemeceLe&lee JÙeòeâ keâer efkeâvleg ceeleepeer keâneB
ceeveves Jeeueer LeeR GvneWves [e@. ueeueyeneogj MeeŒeer, ueeuee MÙeeceueeue peer "skesâoej,
[e@. kewâueeMeÛebo, keâcceespeer, heVeeueeue peer lespeØesme, Deeefo keâF& ueesieeW keâes DeeosMe
oskeâj DeeÛeeÙe&mebIe kesâ heeme efveJesove keâjves keâes Yespee~ efouueer ieebOeerveiej keâer pewve
meceepe ves Yeer ceeleepeer kesâ DeeosMeevegmeej hetCe& menÙeesie Øeoeve keâj DeeÛeeÙe&ßeer kesâ
heeme peekeâj ßeerheâue ÛeÌ{ekeâj efouueer heoehe&Ce kesâ efueS Dee«en efkeâÙee~
meye kesâ DeLekeâ ØeÙeemeeW mes DeeÛeeÙe&mebIe keâe efouueer ueeue cebefoj ceW Ûeelegcee&me
mLeeefhele ngDee Deewj efveJee&Ce ceneslmeJe keâer ØelÙeskeâ ieefleefJeefOe ceW Deehekeâe Debeflece
efveCe&Ùe efueÙee peelee Lee~ efoiecyej mecØeoeÙe kesâ hejchejeiele heóeÛeeÙe& nesves mes
Deehekeâe efJeMes<e DeefleefLe kesâ ™he ceW je°^erÙe meefceefle ceW Yeer veece jKee ieÙee Lee~ Deeheves
ÙeneB hej Yeer efveYe&ÙeleehetJe&keâ Deheveer hejcheje keâe heeueve efkeâÙee~ efouueer ceW Deehekesâ
memebIe cebieue efJenej mes keâeheâer Oece& ØeYeeJevee ngF&~ 8 oer#eeSB Yeer oefjÙeeiebpe kesâ
efJeMeeue ØeebieCe ceW mecheVe ngFË~ meved 1974 ceW ner hetpÙe DeeefÙe&keâe %eeveceleer ceeleepeer
Éeje DevegJeeefole De°menœeer «ebLejepe ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve ves ØekeâeefMele keâjeÙee
pees efkeâ Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee keâe ØeLece heg<he Lee~ Jen efJeMeeue pevemecetn kesâ ceOÙe
ceneheewj Éeje efJeceesÛeve neskeâj hetpÙe ceeleepeer Éeje oesveeW ieg®DeeWs (DeeÛeeÙe& Oece&meeiej,
DeeÛeeÙe& osMeYet<eCe) kesâ keâjkeâceueeW ceW meceefhe&le efkeâÙee ieÙee Lee leLee mecÙei%eeve
efnvoer ceeefmekeâ keâe efJeceesÛeve Yeer Deehekesâ keâjkeâceueeW mes mecheVe ngDee Lee~ efpemeceW
Deehekeâe hetCe& MegYeeMeerJee&o ceeleepeer keâes Je mebmLeeve keâes Øeehle ngDee Lee~
efouueer ceneveiej ceW efJeefJeOe keâeÙe&›eâceeW keâes mecheVe keâjkesâ Deeheves ieeefpeÙeeyeeo,
yeÌ[ewle, cesj", mejOevee, menejvehegj, cegpeheäheâjveiej Deeefo GòejØeosMe kesâ veiejeW ceW
YeüceCe efkeâÙee Deewj nefmleveehegj keâer heefJe$e Yetefce hej Deehekeâe memebIe cebieue heoehe&Ce
ngDee~ YeieJeeve Meebefle-kegbâLeg-DejnveeLe kesâ Ûeej-Ûeej keâuÙeeCekeâ, ceneYeejle keâe
Ùegæ, meele meew cegefveÙeeW hej Ghemeie&, oeveleerLe& keâe ØeJele&keâ nesves mes Fme leerLe& keâes
Ssefleneefmekeâlee Yeer Øeehle nw~ ÙeneB hetpÙe DeeefÙe&keâejlve ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâer
ØesjCee mes efo. pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve ves pecyetÉerhe jÛevee kesâ efvecee&Ce nsleg Yetefce
keâe ›eâÙe efkeâÙee Deewj meJe&ØeLece JeneB hej 1008 YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer keâer
DeJeieenvee ØeceeCe 7 neLe Ke[dieemeve (meJee veew hegâš TBÛeer) Øeeflecee keâes efJejepeceeve
keâjves nsleg Skeâ Úesšs mes keâcejs keâe efvecee&Ce keâjeÙee ieÙee~ Gmeer meceÙe ØeeÛeerve
leerLe&#es$e hej veJeefveefce&le yeengyeueer cebefoj Deewj peuecebefoj keâer hebÛekeâuÙeeCekeâ Øeefle‰e

keâe cegntle& efvekeâuee~ hetpÙe ceeleepeer kesâ efveoxMeevegmeej leerLe&#es$e keâcesšer kesâ ceneceb$eer
yeeyet megkegâceejÛebo peer ves meesueehegj efveJeemeer heb. JeOe&ceeve heeÕe&veeLe MeeŒeer keâes
Deecebef$ele efkeâÙee~ Øeefle‰e cegntle& kesâ Devegmeej mecemle efJeefOe efJeOeeve mecheVe ngS~
hetpÙe DeeÛeeÙe&ßeer memebIe Je cegefve efJeÅeevebo peer JeneR hej efJejepeceeve Les~ pecyetÉerhe
mLeue hej YeieJeeve ceneJeerj keâer Øeeflecee peye KeÌ[er keâer ieFË, Gme meceÙe DeeÛeeÙe&ßeer
ves Deheves neLeeW mes Gmekesâ veerÛes DeÛeue Ùeb$e mLeeefhele efkeâÙee Deewj leerveeW peien keâer
ØeefleceeDeeW hej Deeheves ner Deheves keâjkeâceueeW mes metefjceb$e Øeoeve efkeâÙee~
hebÛekeâuÙeeCekeâ Øeefle‰e meevebo mecheVe nesves kesâ he§eeled mebIemLe JeÙeesJe=æ cegefve
ßeer Je=<eYemeeiej peer cenejepe keâer meuuesKevee kesâ efveefceòe mes mebIe ÙeneB 3-4 cenerves
"nje Deewj MeeŒeesòeâ efJeefOe kesâ Devegmeej Gvekeâer ceneceb$e mcejCehetJe&keâ nefmleveehegj ceW
meceeefOe ngF&~ Gme meceÙe nefmleveehegj keâe ÂMÙe ÛelegLe&keâeue keâe mee Deevebo Øeoeve keâj
jne Lee~ cegPes Yeer mecemle meeOegDeeW kesâ Demeerce JeelmeuÙe Deewj Deenejoeve keâe
meewYeeiÙe Øeehle ngDee~ 13-13 meeOegDeeW keâe Yeer Skeâ meeLe cesjs Ûeewkesâ ceW heÌ[ieenve ngDee
pees cesjs peerJeve kesâ efueS efÛejmcejCeerÙe yeve ieÙee~
ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve keâes DeeMeerJee&o-DeeÛeeÙe&ßeer peye Deheves mebIe meefnle
nefmleveehegj mes efJenej keâjves ueies, Gme meceÙe %eeveceleer ceeleepeer ves Gvekesâ mece#e Ùeneb
jnves kesâ yeejs ceW Tneheesn efkeâÙee~ leye DeeÛeeÙe&ßeer ves yeÌ[s ØemeVeleehetJe&keâ MeyoeW ceW
ceeleepeer mes keâne efkeâ-‘‘Deehekeâes pebyetÉerhe jÛevee hetCe& nesves lekeâ ÙeneR jnvee
ÛeeefnS~ meeOeg keâes leerLe&#es$e hej DeefOekeâ efoveeW lekeâ jnves cesW keâesF& yeeOee veneR nw~’’
Deehekesâ DeeMeerJee&o mes hetpÙe ceeleepeer keâer cebieue ØesjCee mes mLeeefhele ef$eueeskeâ MeesOe
mebmLeeve ÛengBcegKeer Øeieefle keâj jne nw~
4 petve 1982 keâes efouueer kesâ Ssefleneefmekeâ ueeueefkeâues kesâ cewoeve mes ØeOeeveceb$eer
ßeerceleer Fefvoje ieebOeer Éeje ØeJeefle&le pecyetÉerhe %eevepÙeesefle ves Yeer Deehekesâ cebieue
DeeMeerJee&o mes osMe kesâ efJeefYeVe ØeevleeW ceW YeüceCe efkeâÙee~ jepemLeeve Øeevle ceW YeüceCe kesâ
meceÙe 27 Dekeäštyej 1982 keâes ueesneefjÙee «eece ceW Deehekesâ memebIe meeefveOÙe ceW
%eevepÙeesefle keâe YeJÙe DeeÙeespeve efkeâÙee ieÙee efpemeceW efJeefMe° ßeerceeve-efJeÉeved Yeer
heOeejs Les~ JeneB hej yeesefueÙeeW kesâ yeeo Deeheves pÙeesefle keâes cebieue MegYeeMeerJee&o Øeoeve
efkeâÙee Deewj yeeo ceW Deheves efJeMeeue mebIe meefnle Gmekeâer MeesYeeÙee$ee kesâ meeLe YeüceCe
keâj Oece&JeelmeuÙe Deewj ØeYeeJevee keâe heefjÛeÙe efoÙee~
Ssmes DeeÛeeÙe&hejces‰er kesâ ÛejCeeW ceW MeleMe: veceesmleg~

( xv )

( xvi )

hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe

hegmlekeâ keâer jÛeefÙe$eer, hetpÙe Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe

ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâe mebef#ehle-heefjÛeÙe

ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer keâe mebef#ehle heefjÛeÙe

-Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
pevcemLeeve-efškewâleveiej (yeejeyebkeâer) G.Øe.
pevceefleefLe-Deemeespe megoer 15 (MejohetefCe&cee) efJe. meb. 1991, (22 Dekeäštyej meved 1934)
peeefle-De«eJeeue efo. pewve, iees$e-ieesÙeue, veece-kegâ. cewvee
ceelee-efhelee-ßeerceleer ceesefnveer osJeer SJeb ßeer Úesšsueeue pewve
Deepevce yeÇÿeÛeÙe& ›ele-F&. meved 1952, yeejeyebkeâer ceW MejohetefCe&cee kesâ efove
#egefuuekeâe oer#ee-Ûew$e ke=â. 1, F&. meved 1953 keâes ceneJeerjpeer DeefleMeÙe #es$e (jepe.) ceW DeeÛeeÙe&jlve
ßeer osMeYet<eCe peer cenejepe mes~ veece-#egefuuekeâe Jeerjceleer
DeeefÙe&keâe oer#ee-JewMeeKe ke=â. 2, F&. meved 1956 keâes ceeOeesjepehegje (jepe.) ceW Ûeeefj$eÛe›eâJeleea 108
DeeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej peer keâer hejcheje kesâ ØeLece heóeOeerMe DeeÛeeÙe& ßeer Jeerjmeeiej peer cenejepe kesâ
keâjkeâceueeW mes~
meeefneflÙekeâ ke=âeflelJe-De°menœeer, meceÙemeej, efveÙecemeej, cetueeÛeej, keâeleb$e-JÙeekeâjCe, <ešdKeC[eiece
Deeefo «ebLeeW kesâ DevegJeeo/šerkeâeSb SJeb ueieYeie 300 «ebLeeW keâer uesefKekeâe~
[er.efuešd. keâer ceeveo GheeefOe-meved 1995 ceW DeJeOe efJe.efJe. (hewâpeeyeeo) Éeje SJeb leerLeËkeâj ceneJeerj
efJeÕeefJeÅeeueÙe cegjeoeyeeo Éeje 8 DeØewue 2012 keâes ‘‘[er.efuešd.’’ keâer ceeveo GheeefOe mes efJeYetef<ele~
leerLe& efvecee&Ce ØesjCee-nefmleveehegj ceW pebyetÉerhe, lesjnÉerhe, leerveueeskeâ Deeefo jÛeveeDeeW kesâ efvecee&Ce, MeeÕele
leerLe& DeÙeesOÙee keâe efJekeâeme SJeb peerCeexæej, ØeÙeeie-Fueeneyeeo (G.Øe.) ceW leerLeËkeâj $e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& keâe
efvecee&Ce, leerLeËkeâj pevceYetefceÙeeW keâe efJekeâeme ÙeLee-YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegâC[uehegj (veeueboe-efyenej) ceW
‘vebÅeeJele& cenue’ veecekeâ leerLe& efvecee&Ce, YeieJeeve heg<heobleveeLe keâer pevceYetefce keâekeâvoer leerLe& (efvekeâš ieesjKehegjG.Øe.) keâe efJekeâeme, YeieJeeve heeÕe&veeLe kesâJeue%eeveYetefce DeefnÛÚ$e leerLe& hej leerme Ûeewyeermeer cebefoj, nefmleveehegj ceW
pecyetÉerhe mLeue hej YeieJeeve MeebefleveeLe-kegbâLegveeLe-DejnveeLe keâer 31-31 hegâš Gòegbie Ke[dieemeve Øeeflecee, ceebieerlegbieer
ceW efvecee&CeeOeerve 108 hegâš Gòebgbie YeieJeeve $e+<eYeosJe keâer efJeMeeue Øeeflecee,ceneJeerj peer leerLe& hej ceneJeerj Oeece
ceW hebÛeyeeueÙeefle cebefoj, efMe[ea ceW %eeveleerLe& FlÙeeefo~
ceneslmeJe ØesjCee-hebÛeJe<eeaÙe pecyetÉerhe ceneceneslmeJe, YeieJeeve $e+<eYeosJe Debleje&°^erÙe efveJee&Ce
ceneceneslmeJe, DeÙeesOÙee ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe cenekegbâYe cemlekeâeefYe<eskeâ, kegâC[uehegj ceneslmeJe, YeieJeeve
heeÕe&veeLe pevcekeâuÙeeCekeâ le=leerÙe menœeeefyo ceneslmeJe, efouueer ceW keâuheõgce ceneceC[ueJeOeeve
ef keâe Ssefleneefmekeâ
DeeÙeespeve FlÙeeefo~ efJeMes<e™he mes 21 efomecyej 2008 keâes pecyetÉerhe mLeue hej efJeÕeMeebefle DeeEnmee
meccesueve keâe DeeÙeespeve ngDee, efpemekeâe GodIeešve Yeejle keâer lelkeâeueerve je°^heefle ßeercleeer ØeefleYee osJeerefmebn
heešerue Éeje efkeâÙee ieÙee~
Mew#eefCekeâ ØesjCee-‘pewve ieefCele Deewj ef$eueeskeâ efJe%eeve’ hej Debleje&°^erÙe mebiees‰er, je°^erÙe kegâueheefle
meccesueve, Feflenemekeâej meccesueve, vÙeeÙeeOeerMe meccesueve SJeb DevÙe Deveskeâ je°^erÙe-Debleje&°^erÙe mlej kesâ
mesefceveej Deeefo~
jLe ØeJele&ve ØesjCee-pecyetÉerhe %eevepÙeesefle (1982 mes 1985), meceJemejCe ßeerefJenej (1998 mes
2002), ceneJeerj pÙeesefle (2003-2004) keâe Yeejle YeüceCe~
Fme Øekeâej efvelÙe vetleve YeeJeveeDeeW keâer peveveer hetpÙe ceeleepeer efÛejkeâeue lekeâ Fme JemegOee keâes
megMeesefYele keâjleer jnW, Ùener cebieue keâecevee nw~

-yeÇ. kegâ. yeervee pewve (mebIemLe)
veece-Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe ßeer Ûeboveeceleer ceeleepeer
oer#ee hetJe& veece-yeÇ. kegâ. ceeOegjer MeeŒeer
pevceefleefLe-18-5-1958 (pÙes‰ ke=â<Cee DeceeJemÙee)
pevcemLeeve-efškewâleveiej (yeejeyebkeâer) G.Øe.
ceelee-efhelee-ßeerceleer ceesefnveer osJeer SJeb ßeer Úesšsueeue peer pewve
YeeF&-Ûeej (keâce&Ùeesieer heer"eOeerMe mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceer peer,kewâueeMeÛebo, mJe. ØekeâeMeÛebo,
megYee<eÛebo)
yenve-Dee" (ieefCeveer DeeefÙe&keâe efMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer SJeb DeeefÙe&keâe ßeer DeYeÙeceleer
ceeleepeer meefnle)
yeÇÿeÛeÙe& ›ele-25 Dekeäštyej 1969 keâes peÙehegj ceW 2 Je<e& keâe yeÇÿeÛeÙe& ›ele SJeb meved 1971,
Depecesj ceW Deepevce yeÇÿeÛeÙe& megiebOeoMeceer keâes ieefCeveer DeeefÙe&keâe ßeer %eeveceleer ceeleepeer mes~
Oeeefce&keâ DeOÙeÙeve-1972 ceW meesueehegj mes ‘‘MeeŒeer’’ keâer GheeefOe, 1973 cesW ‘‘efJeÅeeJeeÛemheefle’’
keâer GheeefOe~
efÉleerÙe SJeb mehlece Øeeflecee kesâ ›ele-meved 1981 SJeb 1987 ceW ieefCeveer DeeefÙe&keâe ßeer %eeveceleer
ceeleepeer mes~
Deeef Ùe&keâe oer#ee-nefmleveeheg j ceW 13-8-1989, ßeeJeCe Meg. 11 keâes ieefCeveer ßeer %eeveceleer ceeleepeer mes
~
Øe%eeßeceCeer keâer GheeefOe-1997 ceW Ûeewyeerme keâuheõgce ceneceC[ue efJeOeeve kesâ he§eeled jepeOeeveer
efouueer ceW hetpÙe ieefCeveer ßeer %eeveceleer ceeleepeer Éeje~
heerSÛe.[er. keâer ceeveo GheeefOe-leerLeËkeâj ceneJeerj efJeÕeefJeÅeeueÙe cegjeoeyeeo Éeje 8 DeØewue
2012 keâes efJeÕeefJeÅeeueÙe ceW~
meeefneflÙekeâ Ùeesieoeve-Ûeeefj$eÛeefvõkeâe, leerLeËkeâj pevceYetefce efJeOeeve, veJe«enMeebefle efJeOeeve,
Yeòeâecej efJeOeeve, meceÙemeej efJeOeeve Deeefo ueieYeie 100 hegmlekeâeW keâe uesKeve, Jele&ceeve ceW hetpÙe ieefCeveer
ßeer %eeveceleer ceeleepeer Éeje ‘‘<ešdKeC[eiece (ØeeÛeervelece pewve met$e «ebLe) SJeb ‘‘YeieJeeve $e+<eYeosJe
Ûeefjleced’’ keâer mebmke=âle šerkeâeDeeW keâe efnvoer DevegJeeo keâeÙe&, ‘meceÙemeej’ SJeb ‘kegâvokegâvoceefCeceeuee’ keâe
efnvoer heÅeevegJeeo, YeieJeeve ceneJeerj mlees$e keâer mebmke=âle SJeb efnvoer šerkeâe, YeieJeeve ceneJeerj efnvoer-Deb«espeer
Meyokeâes<e, pewve JeefMe&he (Deb«espeer ceW hetpee, Yepeve, yeejnYeeJevee Deeefo), Yepeve (ueieYeie 1000), hetpeve,
Ûeeueermee, mlees$e FlÙeeefo uesKeve keâer DeodYegle #ecelee, efnvoer Yee<ee kesâ meeLe-meeLe Deb«peer
es , mebmke=âle Deeefo
Yee<eeDeeW keâer efmeænmle uesefKekeâe, ieefCeveer %eeveceleer ieewjJe «ebLe SJeb YeieJeeve heeÕe&veLee le=leerÙe menœeeefyo «ebLe
keâer ØeOeeve mecheeefokeâe~ Jele&ceeve ceW ‘FvmeeFkeäueesheeref[Ùee Dee@heâ pewefvepce [e@š keâe@ce’ (Dee@veueeF&ve pewve
efJeÕekeâesMe) kesâ mecheeove ceW mebueive~

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(1)

`
DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve ØeejcYe
Jevovee
—yemebleefleuekeâe Úbo—
mecÙekeälJeMeerueiegCeceefC[lehegCÙeiee$e:~
jlve$eÙewkeâefveefOeOeejCehegCÙehee$eced ~~
uesMÙeeefJeMegæheefjCeeceMegYeesheÙeesieer~
leb Oece&meeiejcegveervõcenb ØeJevos~~1~~
cetueesòejeved iegCeieCeeved mJeÙecesJe Oeòes~
efMe<ÙeebMÛe OeejÙeefle cegefòeâheLes OegjerCe:~~
mevceeie&ceeefoMeefle meòJeefnlewkeâyegædÙee~
leb Oece&meeiejcegveervõcenb ØeJevos~~2~~
ßeerMeebeflemeeiejmegJebMeueleeb ØeefmebÛeved~
mebIeeefOehees ÙeefleJejes YeefJeJe=boJebÅeŠ~~
meeJeex ieYeerjùoÙees ›eleJeeved cegceg#eg:~
leb Oece&meeiejcegveervõcenb ØeJevos~~3~~
YeJÙeeypeyeesOeveefJeOeew YegefJe Ùees efJeJemJeeved~
efMe<Ùeeved hegveeefle efkeâue pebieceleerLe&leguÙe:~~
Yeòeâeved peveeved efoMeefle %eeveceefleb efßeÙeb Ùe:~
leb Oece&meeiejcegveervõcenb ØeJevos~~4~~
Deveg°ghe—ceemeesheJeeefmevee Je=æwyee&uewe|Je%ewMÛe meeOegefYe:~
DeeÙee&efYemlJeb Ûeleg:mebIewJe=&lees peerÙeeÛÛe Yetleues~~5~~
DeLe ieg®hetpee Øeefle%eeheveeÙe heg<heebpeefueb ef#ehesled~

(2)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

-mLeehevee (vejsvõ Úbo)efpeveMeemeve ceW hejce hetpÙe hejces‰er heeBÛe keâneles nQ~
Jele&ceeve ceW $eÙe hejces‰er Gvekeâe ™he efoKeeles nQ~~
Oece&efmebOeg DeeÛeeÙe&ØeJej GveceW le=leerÙe hejces‰er nQ~
Gvekeâer hetpeve nsleg ÙeneB Dee£eveve mLeeheve efJeefOe nw~~1~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiejcegveervõ! De$e DeJelej DeJelej mebJeew<ešd Dee£eveveb~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiejcegveervõ! De$e efle‰ efle‰ ": ": mLeeheveb~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiejcegveervõ! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ešd
meefVeOeerkeâjCeb mLeeheveb~
-De°keâcegefveceve mece GpJeue peue ueskeâj, Peejer mes peueOeeje keâj uetB~
mebmeejYeüceCe nes ve° cesje, Ssmeer DeeleceMeòeâer Yej uetB~~
ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& ØeJej, cegefveJej keâes nw Jebove cesje~
efKeue peeJes %eevekeâueer cesjer, Fme nsleg keâ™B DeÛe&ve lesje~~1~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeerOece&meeiejcegveervõeÙe pevcepejece=lÙegefJeveeMeveeÙe peueb
efveJe&heeceerefle mJeene~
cegefve cece mece Meerleue Ûebove ues, ieg®ÛejCeeW ceW ÛeÛe&ve keâj uetB~
YeJe leehe efJeveeMeve nes cesje, Ssmee Meerleue efvepe ceve keâj uetB~~
ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& ØeJej, cegefveJej keâes nw Jebove cesje~
efKeue peeJes %eevekeâueer cesjer, Fme nsleg keâ™B DeÛe&ve lesje~~2~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeerOece&meeiejcegveervõeÙe mebmeejleeheefJeveeMeveeÙe Ûeboveb efveJe&heeceerefle
mJeene~
cegefve ceve mece ÂÌ{ De#ele ueskeâj, $eÙe hegbpe ÛeÌ{e iegCehegbpe Ye™B~
efvepe De#eÙe heo keâer Øeeefhle nsleg, ceve ceW ÂÌ{ mecÙekeâdYeeJe eO™B~~

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(3)

ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& ØeJej, cegefveJej keâes nw Jebove cesje~
efKeue peeJes %eevekeâueer cesjer, Fme nsleg keâ™B DeÛe&ve lesje~~3~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeerOece&meeiejcegveervõeÙe De#eÙeheoØeehleÙes De#eleb efveJe&heeceerefle
mJeene~
cegefve ceve mece DeefJekeâejer, Øeke=âefle kesâ heg<heeW keâer Debpeefue Yej uetB~
nes keâeceJÙeLee GheMeeble cesjer, Ùen %eeveeÀeefue Dehe&Ce keâj ot~B ~
ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& ØeJej, cegefveJej keâes nw Jebove cesje~
efKeue peeJes %eevekeâueer cesjer, Fme nsleg keâ™B DeÛe&ve lesje~~4~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeerOece&meeiejcegveervõeÙe keâeceyeeCeefJeOJebmeveeÙe heg<heb efveJe&heeceerefle
mJeene~
cegefve ceve mece efce° ceOegj JÙebpeve, hetpeve kesâ nsleg Leeue Yej uetB~
nes #egOee jesie GheMeeble cesje, kegâÚ lÙeeie YeeJe ceve ceW Oej uetB~~
ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& ØeJej, cegefveJej keâes nw Jebove cesje~
efKeue peeJes %eevekeâueer cesjer, Fme nsleg keâ™B DeÛe&ve lesje~~5~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeerOece&meeiejcegveervõeÙe #egOeejesieefJeveeMeveeÙe vewJesÅeb efveJe&heeceerefle
mJeene~
cegefve ceve mece Jewjeieer heefjCeefle mes, ceesn efleefcej keâe veeMe keâ™B~
Ie=le oerhekeâ mes Deejefle keâjkesâ, efvepe DeelecemegKe keâes Øeehle keâ™B~~
ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& ØeJej, cegefveJej keâes nw Jebove cesje~
efKeue peeJes %eevekeâueer cesjer, Fme nsleg keâ™B DeÛe&ve lesje~~6~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeerOece&meeiejcegveervõeÙe ceesnebOekeâejefJeveeMeveeÙe oerheb efveJe&heeceerefle
mJeene~
cegefve ceve mece megjefYele Oethe efueÙes, Deiveer ceW Deepe onve keâj uetB~
Ssmeer Deelece Meòeâer heeTB, meye mebkeâš keâ° menve keâj uetB~~
ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& ØeJej, cegefveJej keâes nw Jebove cesje~
efKeue peeJes %eevekeâueer cesjer, Fme nsleg keâ™B DeÛe&ve lesje~~7~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeerOece&meeiejcegveervõeÙe De°keâce&onveeÙe Oetheb efveJe&heeceerefle
mJeene~

(4)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

cegefve heo mece Gòece heâue ueskeâj, cegefve kesâ heo ceW Dehe&Ce keâj uetB~
Gòece efMeJeheâue keâer Øeeefhle nsleg, efvepe keâes efvepe ceW efmLej keâj uetB~~
ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& ØeJej, cegefveJej keâes nw Jebove cesje~
efKeue peeJes %eevekeâueer cesjer, Fme nsleg keâ™B DeÛe&ve lesje~~8~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeerOece&meeiejcegveervõeÙe cees#eheâueØeehleÙes heâueb efveJe&heeceerefle
mJeene~
cegefve heo mece ues Deveceesue DeveIe heo nsleg DeIÙe& keâe Leeue Ye™B~
‘‘Ûevoveeceleer’’ Dee"eW õJÙeeW keâes ues DeveIÙe&heo Øeehle keâ™B~~
ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& ØeJej, cegefveJej keâes nw Jebove cesje~
efKeue peeJes %eevekeâueer cesjer, Fme nsleg keâ™B DeÛe&ve lesje~~9~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeerOece&meeiejcegveervõeÙe DeveIÙe&heoØeehleÙes DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
oesnemJeÛÚ megiebefOele veerj ues, [euetB ieg®heo Oeej~
jlve$eÙe keâer Øeeefhle kesâ, nsleg keâ™B peueOeej~~10~~
MeebleÙes MeebefleOeeje~
lejn lejn kesâ heg<he ues, ieg®heo ceW efJeefkeâjvle~
heg<heebpeefue ceeOÙece yeves, nes Deelceerkeâ megiebOe~~11~~
efoJÙe heg<heebpeefue:~

DeLe ØelÙeskeâ DeIÙe&
—meesj"e—
ÛeG mebIe kesâ DeeOeej, Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Les~
Gve heo hetpeve nsleg, heg<hee_peueer ÛeÌ{eJeles~~1~~
Fefle ceC[uemÙeesheefj heg<hee_peefueb ef#ehesled~

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(5)

—oesne—
hebÛeeÛeejeW ceW ØeLece, mecÙei%eeveeÛeej~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& ceW ngDee %eeve meekeâej~~
Gvekeâer hetpeve nsleg ceQ, ueeÙee DeIÙe& mepeeÙe~
Ùener YeeJevee ùoÙe ceW, heeGBâ cees#e GheeÙe~~1~~
Ô ÜeR %eeveeÛeejiegCemeefnle ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
hebÛeeÛeejeW ceW ogefleÙe, keâne oMe&veeÛeej~
Oece&meeiejeÛeeÙe& ceW, ngDee Ùener meekeâej~~
Gvekeâer hetpeve nsleg ceQ, ueeÙee DeIÙe& mepeeÙe~
Ùener YeeJevee ùoÙe ceW, heeGBâ cees#e GheeÙe~~2~~
Ô ÜeR oMe&veeÛeejiegCemeefnle ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
lesjn YesoeW mes meefnle, nw Ûeeefj$eeÛeej~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& ves heeuee Ùen DeeÛeej~~
Gvekeâer hetpeve nsleg ceQ, ueeÙee DeIÙe& mepeeÙe~
Ùener YeeJevee ùoÙe ceW, heeGBâ cees#e GheeÙe~~3~~
Ô ÜeR Ûeeefj$eeÛeej iegCemeefnle ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
yeenj YesoeW Ùegle keâne, mecÙekedâ lehe DeeÛeej~
Oece&efmebOeg DeeÛeeÙe& Les, leheescetefle& meekeâej~~
Gvekeâer hetpeve nsleg ceQ, ueeÙee DeIÙe& mepeeÙe~
Ùener YeeJevee ùoÙe ceW, heeGBâ cees#e GheeÙe~~4~~
Ô ÜeR leheeÛeejiegCemeefnle ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
hebÛece DeeÛeejpe keâne, mecÙekedâ JeerÙee&Ûeej~
Oece&efmebOeg DeeÛeeÙe& ves, efkeâÙee Fmes meekeâej~~

(6)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Gvekeâer hetpeve nsleg ceQ, ueeÙee DeIÙe& mepeeÙe~
Ùener YeeJevee ùoÙe ceW, heeGBâ cees#e GheeÙe~~5~~
Ô ÜeR JeerÙee&ÛeejiegCemeefnle ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
(6)
lepe&—DeeJeepe oskeâj.................
oMeOece&Ùegle ieg® keâes DeIÙe& ÛeÌ{eSb~
DeeÛeeÙe& hejces ef< " keâes ceve ceW OÙeeSb~ ~šs k eâ.~~
ØeLece Oece& Gòece #ecee keâes pees heeueW~
menveMeeruelee mes Jes Ghemeie& šeueW~~
nce Ssmes ieg®heo ceW cemlekeâ PegkeâeSB~
DeeÛeeÙe& hejcesef<" keâes ceve ceW OÙeeSb~~1~~
nw Ùen ØeeLe&vee ceve ceW mecelee Øeieš nes~
ns ieg®osJe! keâ<šeW ceW efJeÛeefuele ve ceve nes~~
Ùener YeeJevee ‘Ûevoveeceefl e’ yeveeSb~
DeeÛeeÙe& hejcesef<" keâes ceve ceW OÙeeSb~~2~~
Ô Üer Gòece#eceeOece&meceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe&hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
(7)
lepe&— neÙe neÙe Ùes peeefuece peceevee............
Oece& ceeo&Je keâes ieg¤Jej ves heeuee, Gvekesâ ÛejCeeW ceW DeIÙe& ÛeÌ{evee~~šskeâ.~~
ce=oglee iegCe mes hejce efØeÙe Les ieg®Jej~
ceeve lepe kesâ yeves Oece&meeiej~~
ncekeâes Yeer Gvemes Ùen iegCe nw heevee, Gvekesâ ÛejCeeW ceW DeIÙe& ÛeÌ{evee~~1~~
heâue meefnle Je=#e Pegkeâlee meoe nw~
ieg® kesâ JeÛeveeW mes Ssmee megvee nw~~
Oece&meeiej ceW Lee iegCe Kepeevee, Gvekesâ ÛejCeeW ceW DeIÙe& ÛeÌ{evee~~2~~
Ô ÜeR Gòece ceeo&JeOece&meceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(7)

(8)
lepe&—eqove jele cesjs mJeeceer.........
Deepe&Je Oejce kesâ Oeejkeâ, ieg® heo ceW DeIÙe& ueeS~ ieg® heo..........
DeeÛeeÙe& Oece&meeiej mes iegCeefveOeer keâes heeSb~~šskeâ.~~
Ùen hegCÙekeâce& ner Lee, OeejCe keâer pewveoer#ee~
yevekeâj iegCeeW kesâ meeiej, Deelece mJe¤he OÙeeSb~~1~~
ßeerOece&efmevOeg ieg® ceW, osKeer meoe mejuelee~
DeleSJe DeIÙe& ueskeâj, Gvekesâ ÛejCe ÛeÌ{eSB~~2~~
Ô ÜeR Gòece Deepe&JeOece&meceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
(9)
lepe&—eqPeueefceue efmeleejeW keâe..........
ßeerOece&meeiej keâer hetpee jÛeeSb, ÛejCeeW ceW Gvekesâ DeIÙe& ÛeÌ{eSb~
melÙe Oejce kesâ Oeejkeâ ieg® keâes ceve ceW OÙeeSb~~ßeer Oece&meeiej..~~šskeâ0~~
Gòece melÙe JeÛeve keâes metjer hetCe&¤he mes Oejles nQ~
Úefòeme cetueiegCeeW kesâ heeueve ceW Jes lelhej jnles nQ~~
Gve Yeesues-Yeeues ieg®Jej keâes OÙeeSb, ÛejCeeW ceW Gvekesâ DeIÙe& ÛeÌ{eSb~~1~~
ieg®Jej nceves pevece pevece ceW, Pet" yengle ner yeesues nQ~
mJeeLe& efmeefæ kesâ keâejCe Deheves, JeÛeve ve nceves leesues nQ~~
melÙe cene›eefle keâes Deye OÙeeSb, ÛejCeeW ceW Gvekesâ DeIÙe& ÛeÌ{eSb~~2~~
Ô ÜeR GòecemelÙeOece&meceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
(10)
lepe&—eqpeme ieueer ceW lesje...........
Oece&meeiej ieg¤heo keâer DeÛee& keâjW,
Oece& keâer pÙeesefle ceve ceW peuesieer leYeer~
MeewÛe Gòece Oejce mes meefnle metefj keâer,
Jebovee ceve keâes heeJeve keâjsieer keâYeer~~šskeâ.~~

(8)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

nerje mee peye cevegpe leve efceuee Lee GvnW~
ueesYe ceW veefnb hebâmes ueerve nes Oece& ceW
ueesYe ceW veefnb hebâmes ueerve nes Oece& ceW~~
Gve hejceieg® kesâ ÛejCeeW ceW nw Jevovee,
Jebovee ceve keâes heeJeve keâjsieer keâYeer~~1~~
DeIÙe& keâe Leeue DeeÛeeÙe& kesâ heokeâceue~
keâj mecehe&Ce leYeer vej pevece nes meheâue~~
keâj mecehe&Ce leYeer vej pevece nes meheâue~~
‘‘Ûevoveeceefle’’ ieg¤heo ceW nw Jevovee~
Jebovee ceve keâes heeJeve keâjsieer keâYeer~~2~~
Ô ÜeR Gòece MeewÛeOece&meceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
(11)
lepe&-yeeyegue keâer ogDeeSb.........................
Gòece mebÙece keâe heeueve keâj, ßeer Oece&efmevOeg efMeJeÉej Ûeues~
Gve heo ceW DeIÙe& ÛeÌ{e keâjkesâ, ncekeâes Yeer iegCeYeb[ej efceues~~šskeâ.~~
FbefõÙe mebÙece ØeeCeer mebÙece mes, mebÙece ÉwefJeOe ceevee nw~
Fvekeâe heeueve keâjves JeeueeW keâes, efMeJeheo efveefMÛele heevee nw~~
DeeÛeeÙe& Jeerjmeeiej ieg® mes, oeref#ele Ùes cegefve DeeÛeeÙe& yeves~
Gve heo ceW DeIÙe& ÛeÌ{e keâjkesâ, ncekeâes Yeer iegCeYeb[ej efceues~~1~~
nce De<šõJÙe keâe Leeue mepee, ieg®ÛejCe ÛeÌ{eves DeeÙes nQ~
ncekeâes Yeer mebÙece Øeehleer nes, Ùen DeeMee ueskeâj DeeÙes nQ~~
‘‘Ûevoveeceleer’’ ieg®heo Jebove keâj cegefòeâhebLe meekeâej efceues~
Gve heo ceW DeIÙe& ÛeÌ{e keâjkesâ, ncekeâes Yeer iegCeYeb[ej efceues~~2~~
Ô ÜeR Gòece mebÙeceOece&meefcevJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(9)

(12)
lepe&—nce ueeS nQ letheâeve mes.................
nce Jeerlejeefie ieg®ÛejCe ceW DeIÙe& ÛeÌ{eSb~
DeeÛeeÙe& Oece&meeiej keâes MeerM e veceeSb~~šsk eâ.~~
Gòece lehees Oejce keâes heeue Ùes cegveer yeves~
Jes yee¢e Devlejbie lehe mes metefjJej yeves~~
leheMeefòeâ Øeeefhle nsleg ieg® keâer Yeefòeâ jÛeeSb~
DeeÛeeÙe& Oece&meeiej keâes MeerMe veceeSb~~1~~
veerjeefo De<š õJÙe ueskesâ DeIÙe& yeveeÙee~
efvepeheo DeveIÙe& Øeeefhle keâe meewYeeiÙe nw DeeÙee~~
yeme FmeefueS DeeÛeeÙe& heo keâes efvelÙe nce OÙeeSb~
DeeÛeeÙe& Oece&meeiej keâes MeerMe veceeSb~~2~~
Ô ÜeR Gòece leheesOece&meceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
(13)
lepe&—ceneJeerje Yeesues Yeeues, legcekeâes ueeKeeW ØeCeece.........
ns Oece&efmevOeg ieg®osJe, cesje DeIÙe& keâjes mJeerkeâej-2~
ns lÙeeiecetefle& cegefvejepe, cesje veceve keâjes mJeerkeâej-2~~šskeâ.~~
Ûeej oeve kesâ Yeso yeleeÙes
ieg®Jej Gòece lÙeeie efveYeeÙeW~~
legce lÙeeie kesâ nes DeJeleej, cesje DeIÙe& keâjes mJeerkeâej~~1~~
Ô ÜeR GòecelÙeeieOece&meceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
(14)
lepe&—ceeF& js ceeF&............
Gòece Deeefkeâ_ÛevÙe Oece& kesâ, Oeejkeâ ieg® keâes Jevove~
Oece&meeiejeÛeeÙe& ieg¤ kesâ, heo ceW DeIÙe& mecehe&Ce~~
yeesuees peÙe peÙe peÙe, yeesuees peÙe peÙe peÙe~~šskeâ.~~

(10)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Ûeewefyeme Yeso heefj«en kesâ, lÙeeieer nesles nQ cegefveJej~
veive efoiecyej Jes<e meefnle, Úefòeme iegCeOeejer ieg®Jej~~
Ssmes ßeer DeeÛeeÙe&ØeJej, hejces<"er keâes nw Jevove~
Oece&meeiejeÛeeÙe& ieg¤ kesâ, heo ceW DeIÙe& mecehe&Ce~~
yeesuees peÙe peÙe peÙe, yeesuees peÙe peÙe peÙe~~1~~
Ô ÜeR Gòece Deeefkeâ_ÛevÙeOece&meceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves
DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
(15)
lepe&—yeej yeej leesns keäÙee mecePeeGBâ ..............
yeÇÿeÛeÙe& ›eleOeejer ieg®Jej, veceve keâjes mJeerkeâej~
Oece&efmevOeg cegefveJej cesjer, vewÙÙee ueiee oes heej~~šskeâ.~~
keâeceyevOe keâer keâLee ÚesÌ[keâj, yeves yeeue yeÇÿeÛeejer~
Jeerlejeie ÚefJe kesâ Éeje ner, MeerIeÇ efceues efMeJeveejer~~
Ùegie Ùegie lekeâ ietbpesieer ieg®Jej, lesjer peÙepeÙekeâej~
Oece&efmevOeg cegefveJej cesjer, vewÙÙee ueiee oes heej~~1~~
Ô ÜeR Gòece yeÇÿeÛeÙe&Oece&meceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
-Deef[uue Úvo-

yeejn lehe ceW henuee DeveMeve lehe keâne~
Ún yeefnjbie leheeW ceW ØeLece Ùener jne~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~16~~
Ô ÜeR DeveMeve leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
otpee lehe Tveesoj ceefnceeÙegòeâ nw~
YetKe mes keâce Yeespeve keâjvee GheÙegòeâ nw~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~17~~
Ô ÜeR DeJeceewoÙe& leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(11)

Je=òe hejermebKÙeeve lehemÙee cegefve keâjW~
efveÙece Dešheše ues YeespeveÛeÙee& keâjW~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~18~~
Ô ÜeR Je=òeheefjmebKÙeeve leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves
DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
otOe oner Ieer vecekeâ Deeefo jme lÙeeieles~
jmeheefjlÙeeieer cegefve Deelecejme heeJeles~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~19~~
Ô ÜeR jmeheefjlÙeeie leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
Oece&OÙeeveÙegle Megæ mLeeve MeÙeve keâjW~
efJeefJeòeâ MeÙeveemeve lehe keâe heeueve keâjW~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~20~~
Ô ÜeR efJeefJeòeâMeÙeveemeve leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves
DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
keâeÙekeäuesMe Úªe lehe pees yeefnjbie nw~
veeveeefJeOe lehe keâjW meoe cegefveJe=bo nQ~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~21~~
Ô ÜeR keâeÙekeäuesMe leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
Devlejbie lehe ceW ØeeÙeefMÛele nw ØeLece~
ieg® kesâ heeme keâjW oes<eeW keâe DeeueesÛeve~~

(12)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~22~~
Ô ÜeR ØeeÙeefMÛeòe leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
oMe&ve %eeve Ûeefjle lehe De® GheÛeej Ùes~
hebÛe efJeveÙe kesâ Yeso cegefòeâ kesâ Éej nQ~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~23~~
Ô ÜeR efJeveÙe leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceereefl
mJeene~
ÙeLeeÙeesiÙe mesJee ner JewÙÙeeJe=efòe nw~
leerLeËkeâj mece hegCÙe Øeke=âefle mebkesâle nw~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~24~~
Ô ÜeR JewÙÙeeJe=efòe leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
hebÛeYesoÙegle keâne ieÙee mJeeOÙeeÙe nw~
Gvemes efceuelee %eeveece=le keâe mJeeo nw~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~25~~
Ô ÜeR mJeeOÙeeÙe leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
Devlej yeeefnj GheefOe lÙeeie pees lehe keâjW~
Jes JÙeglmeie& leheesiegCe keâes ner DeeÛejW~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~26~~
Ô ÜeR JÙeglmeie& leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(13)

DeMegYe OÙeeve lepe MegkeäueOÙeeve ceW cegefve jceW~
Jener OÙeeve lehe¤he leheesiegCeÙegle keâns~~
Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& Fmes heeueW meoe~
Gve heo ceW ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eGBâ meJe&oe~~27~~
Ô ÜeR OÙeeve leheesiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
—MebYeg Úvo—
Fve yeejn lehe kesâ meeLe-meeLe pees DeeJeMÙekeâ iegCe keâes Oejles~
mecelee DeeJeMÙekeâ ØeLece Yeso ceW meeceeefÙekeâ meeOeve keâjles~~
DeeÛeeÙe& Oece&meeiej ieg® ves Fme DeeJeMÙekeâ keâes heeuee Lee~
nce Gvekeâes DeIÙe& ÛeÌ{eles nQ Gveves efvepe YeJeogKe šeuee Lee~~28~~
Ô ÜeR meceleeDeeJeMÙekeâiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
Ûeewefyeme leerLeËkeâj keâe mebmleJe Fkeâ DeeJeMÙekeâ ceW ceevee nw~
Fmekeâe heeueve keâjves JeeueeW ves Deelece efveefOe henÛeevee nw~~
DeeÛeeÙe& Oece&meeiej ieg® ves Fme DeeJeMÙekeâ keâes heeuee Lee~
nce Gvekeâes DeIÙe& ÛeÌ{eles nQ Gveves efvepe YeJeogKe šeuee Lee~~29~~
Ô ÜeR ÛelegefJeËMeeflemleJeDeeJeMÙekeâiegCemeceefvJeleßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves
DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
Jevovee veece keâe DeeJeMÙekeâ pees ieg®peve heeueve keâjles nQ~
hejces<"er DeLeJee Øeeflecee keâe Jevove keâj Deevebo Yejles nQ~~
DeeÛeeÙe& Oece&meeiej ieg® ves Fme DeeJeMÙekeâ keâes heeuee Lee~
nce Gvekeâes DeIÙe& ÛeÌ{eles nQ Gveves efvepe YeJeogKe šeuee Lee~~30~~
Ô ÜeR JeboveeDeeJeMÙekeâiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
Øeefle›eâceCe veece kesâ DeeJeMÙekeâ mes ›ele keâer Mgeæer nesleer nw~
owJeefmekeâ Je jeef$ekeâ mecyevOeer oes<eeW keâer Megæer nesleer nw~~

(14)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

DeeÛeeÙe& Oece&meeiej ieg® ves Fme DeeJeMÙekeâ keâes heeuee Lee~
nce Gvekeâes DeIÙe& ÛeÌ{eles nQ Gveves efvepe YeJeogKe šeuee Lee~~31~~
Ô ÜeR Øeefle›eâceCeDeeJeMÙekeâiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves
DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
YeeJeer oes<eeW keâe lÙeeie keâjW, lees ØelÙeeKÙeeve Øeieš neslee~
Deenej lÙeeie Ùee efkeâmeer Jemleg kesâ, lÙeeie keâe YeeJe mJeÙeb neslee~~
DeeÛeeÙe& Oece&meeiej ieg® ves Fme DeeJeMÙekeâ keâes heeuee Lee~
nce Gvekeâes DeIÙe& ÛeÌ{eles nQ Gveves efvepe YeJeogKe šeuee Lee~~32~~
Ô ÜeR ØelÙeeKÙeeveDeeJeMÙekeâiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves
DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
keâeÙeeslmeie& DeeJeMÙekeâ ceW leve mes cecelee keâe lÙeeie keâjW~
kegâÚ osjer lekeâ Ùee Skeâ Je<e& lekeâ Fme cegõe ceW OÙeeve keâjW~~
DeeÛeeÙe& Oece&meeiej ieg® ves Fme DeeJeMÙekeâ keâes heeuee Lee~
nce Gvekeâes DeIÙe& ÛeÌ{eles nQ Gveves efvepe YeJeogKe šeuee Lee~~33~~
Ô ÜeR keâeÙeeslmeie&DeeJeMÙekeâiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves
DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
<eš DeeJeMÙekeâ kesâ meeLe Deewj $eÙeieghleer keâe heeueve neslee~
GmeceW ceveieghleer kesâ heeueve mes heeheeW keâe #eeueve neslee~~
ßeer Oece&efmevOeg ieg®Jej ves Fme ieghleer keâe heeueve meoe efkeâÙee~
Gvekesâ ÛejCeeW ceW DeIÙe& ÛeÌ{e nceves ieg®iegCe keâe Ùepeve efkeâÙee~~34~~
Ô ÜeR ceveesiegefhleiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
JeeCeer hej hetje DevegMeemeve keâjves mes JeÛeveiegefhle Øeiešs~
metjerMJej Fmekeâe heeueve keâj, Deelece iegCe ceW jceles jnles~~
ßeer Oece&efmevOeg ieg®Jej ves Fme ieghleer keâe heeueve meoe efkeâÙee~
Gvekesâ ÛejCeeW ceW DeIÙe& ÛeÌ{e nceves ieg®iegCe keâe Ùepeve efkeâÙee~~35~~
Ô ÜeR JeÛeveiegefhleiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(15)

leve keâes efyeukegâue efmLej keâjkesâ, pees Oece&-Megkeäue OÙeeveer yeveles~
Jes keâeÙeiegefhle heeueve keâjkesâ, YeJe YeJe kesâ ogKe keâes heefjnjles~~
ßeer Oece&efmevOeg ieg®Jej ves Fme ieghleer keâe heeueve meoe efkeâÙee~
Gvekesâ ÛejCeeW ceW DeIÙe& ÛeÌ{e nceves ieg®iegCe keâe Ùepeve efkeâÙee~~36~~
Ô ÜeR keâeÙeiegefhleiegCemeceefvJele ßeer Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
—hetCee&IÙe&—
DeeDees nce meye keâjW DeÛe&vee, Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe& keâer~
MeebefleefmebOeg keâer hejcheje kesâ, le=leerÙe hešdšeÛeeÙe& keâer~~
Jevos ieg®Jejced, Jevos ieg®Jejced-2~~šskeâ.~~
hebÛeeÛeej Oece& oMeefJeOe, yeejn Øekeâej lehe pees keâjles~
<ešd DeeJeMÙekeâ leerve iegefhle Ùes Úefòeme iegCe heeueve keâjles~~
hetCe& DeIÙe& keâe Leeue mepeekeâj, DeÛee& nw DeeÛeeÙe& keâer~
MeebefleefmevOeg keâer hejcheje kesâ, le=leerÙe hešdšeÛeeÙe& keâer~~
Jevos ieg®Jejced, Jevos ieg®Jejced - 2~~1~~
Ô ÜeR <ešdeE$eMelediegCemeefnle ßeerOece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves hetCee&IÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
MeebleÙes MeebefleOeeje, efoJÙe heg<hee_peefueŠ~
peehÙe ceb$e-TB ÜeR Oece&meeiejeÛeeÙe& hejcesef<"ves vece:~
(9, 27 Ùee 108 yeej peheW)

peÙeceeuee
-Mesj ÚbopewJevle hetpÙe hebÛe hejce ieg™ peiele ceW~
pewJevle neW hejcesef‰ heeBÛe ØeYet peiele ceW~~
pewJevle neW efpeveMeemeve kesâ Oeece peiele ceW~
pewJevle neW efpeveDeeiece mes ceevÙe peiele ceW~~1~~
Gve heeBÛe ceW Deefjnble efmeæ Deepe veneR nQ~
Gve cetefle&ÙeeB efpeveeueÙeeW ceW jepe jner nQ~~

(16)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

DeeÛeeÙe& GheeOÙeeÙe meeOeg Deepe Yeer nesles~
Ùes leerve hejcess‰er meYeer kesâ heehe keâes Oeesles~~2~~
cegefve-DeeefÙe&keâe #eguuekeâ Je #egefuuekeâe kesâ ™he ceW~
pees mebIe ÛelegefJe&Oe jKeW DeeÛeeÙe& Jes keânW~~
GveceW ner Oece&efmevOeg Fkeâ DeeÛeeÙe& ieg® ngS~
pees yeeueyeÇÿeÛeejer ÙeefleJej ieg™ ngS~~3~~
iebYeerj «eece ceW FvneWves pevce efueÙee nw~
Deheves efhelee Je ceelee keâes OevÙe efkeâÙee nw~~
yeÛeheve mes ÙegJeeJemLee ceW Deeles ner legceves~
Deepevce yeÇÿeÛeÙe&›ele «enCe efkeâÙee legceves~~4~~
#eguuekeâ keâer oer#ee ›eâce mes legceves «enCe keâjer~
ßeer ÛevõefmebOeg cegefveJej keâer efMe<Ùelee efceueer~~
ßeer JeerjefmevOeg ieg® mes cegefve›eleeW keâes ues efueÙee~
efveie&ÇvLe yeve kesâ cees#eceeie& keâes «enCe efkeâÙee~~5~~
Ûeeefj$eÛeef›eâ MeebefleefmebOeg keâer hejcheje~
le=leerÙe heóeÛeeÙe& Oece&efmebOeg cegefveJeje~~
veeceevegmeej iegCe Yeer legceceW DeJeleefjle ngS~
De#egCCe ëe=BKeuee ceW metÙe& yeve Gefole ngS~~6~~
Fme Dee<e&ceeie& keâer meowJe Je=efæ keâer legceves~
ÂÌ{ YeeJevee mes Oece& keâer mece=efæ keâer legceves~~
peÙeceeuee kesâ ceeOÙece mes nw hetCee&IÙe& mecehe&Ce~
nw ‘‘Ûevoveeceleer’’ keâe ßeerieg® kesâ heo veceve~~7~~
peÙeMeerue nes efÛejkeâeue lekeâ Ùes Jes<e legcneje~
mebmeej keâes efceuelee jns DeeMeer<e legcneje~~
DeeÛeeÙe& Oece&meeiej peÙeceeue keâes ieeTB~
efvepe jlve$eÙe keâer Øeeefhle efnle hetCee&IÙe& ÛeÌ{eTB~~8~~

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(17)

DeeÛeeÙe& Jeerjmeeiej kesâ efMe<Ùe keâes veceve~
efMeJeefmevOeg peer kesâ heó hej DeefYeef<eòeâ keâes veceve~~
ÛeGmebIe kesâ veeÙekeâ ieg™ keâes DeIÙe& nw Dehe&Ce~
hetCee&IÙe& kesâ ceeOÙece mes nw meJe&mJe mecehe&Ce~~9~~
Ô ÜeR DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiejcegveervõeÙe peÙeceeuee ceneIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
MeebleÙes MeebefleOeeje, efoJÙe heg<heebpeefue:~
~~FlÙeeMeerJee&o:, heg<heebpeefue:~~
MM 6NN

(18)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ØeMeefmle
-oesnemeoer yeermeJeeR kesâ ØeLece, MeeefvlemeeiejeÛeeÙe&~
Gvekesâ hešdšeefOehe ØeLece, JeerjmeeiejeÛeeÙe&~~1~~
JeerjefmevOeg kesâ efMe<Ùe De®, le=leerÙe hešdšeÛeeÙe&~
efpeveMeemeve kesâ jlve Les, Oece&meeiejeÛeeÙe&~~2~~
Gve ieg® kesâ iegCeieeve ceW, ceQves jÛee efJeOeeve~
pevceMeleeyoer Je<e& ceW, Ùen ke=âefle ceefnceeJeeve~~3~~
ieefCeveer ceelee %eeveceefle, keâer efMe<Ùee De%eeve~
veece Ûevoveeceefle efceuee, cesje hegCÙe ceneve~~4~~
Jeerj Deyo heÛÛeerme meew, GveleeefuemeJeeB Je<e&~
Megkeäue ÛelegLeea Ûew$e keâer, efueKee Fmes ceve n<e&~~5~~
Oejleer hej peye lekeâ jns, pewveOece& keâe Jeeme~
Oece&efmevOeg iegCeieeve keâe, yevee jns Fefleneme~~6~~
peerJeve ceW ieg® ÛejCe keâer, efceues meoe ner ÚebJe~
ieg¤Yeefòeâ ner nw ÙeneB, YeJemeeiej keâer veeJe~~7~~
MM 6NN

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(19)

(20)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Deejleer

Yepeve
-yeÇ. kegâ. Fvog pewve (mebIemLe)

lepe&—Pegcekeâe efieje js............
Deejefle keâjes js.........
ßeer Oece&efmevOeg DeeÛeeÙe&ØeJej keâer Deejefle keâjes js~~ Deejefle keâjes .......~~šskeâ.~~
jepemLeeve efpeuee yetboer iecYeerje veiejer pevce efueÙee~
heew<e Megkeäue hetvece efleefLe ceW GcejeJeyeeF& keâes OevÙe efkeâÙee~ Deejefle keâjes ...~~
efheleg yeKleeJej kesâ efØeÙe vevove keâer Deejefle keâjes js~ ßeer Oece&efmevOeg.....~~1~~
ÛevõmeeiejeÛeeÙe&keâuhe mes #eguuekeâ keâer oer#ee heeF&~
«eece hegâuesje JeerjefmevOeg mes Ssuekeâ keâer heoJeer heeF&~~ Deejefle keâjes .......~~
Gve leheescetefle& cegefveJej keâer meye efceue Deejefle keâjes js~~ßeer Oece&efmevOeg.....~~2~~
keâeefle&keâ Megkeäuee Ûelego&Meer, ßeer JeerjefmevOeg leJe ØeefleYee ueKe~
cegefveoer#ee os Oece&efmevOeg keân, efMeJeheLe keâe osles ceejie~~ Deejefle keâjes ........
Gve Oece&cetefle& ieefjceeÙegle ieg® keâer Deejefle keâjes js~ ßeer Oece&efmevOeg.....~~3~~
oes npeej heefÛÛeme mebJeled heâeuiegve megefo De<šefce efove hÙeeje~
mebIe ÛelegefJe&Oe ves DeeÛeeÙe&, yeveekeâj keâer peÙepeÙekeâeje~~ Deejefle keâjes ...~~
Gve le=leerÙe heóeÛeeÙe& ieg™ keâer Deejefle keâjes js~~ ßeer Oece&efmevOeg.....~~4~~
Ssmes cenecevee ieg®Jej mes, ßeceCe mebmke=âleer hegef<hele nw,
Deepe veneR efvepe keâeÙee mes, ÙeMekeâeÙee efheâj Yeer peerefJele nw~~ Deejefle keâjes...~~
ieg®Yeefòeâ mes ‘Fvot’, cegefòeâ Øeeefhle efnle Deejefle keâjes js~~ ßeer Oece&efmevOeg.....~~5~~
MM 6NN

lepe&—megneveer pewveJeeCeer......

efoiecyej Øeeke=âeflekeâ cegõe, efJejeieer keâer efveMeeveer nw~
keâceC[ueg efheefÛÚOeejer veive cegefveJej keâer keâneveer nw~~ šskeâ.~~
efoMeeSB ner yeveeR Decyej ve leve hej JeŒe Ùes [eueW~
cene›ele heeBÛe meefceefle Deewj ieghleer leerve Ùes heeueW~~
$eÙeesoMe efJeefOe Ûeefjle heeueve keâjW efpeveJej keâer JeeCeer nw~~ keâceC[ueg......~~1~~
efyevee yeesues ner Fvekeâer Meevle ÚefJe Ssmee yeleeleer nw~
cegefòeâ keâvÙeeJejCe ceW Ùen ner cegõe keâece Deeleer nw~~
cees#eheLe kesâ heefLekeâpeve keâes Ùener JeeCeer megveeveer nw~ keâceC[ueg......~~2~~
Ùeefo cegefve›ele ve heue mekeâlee lees ßeeJekeâ Oece& cele Yetuees~
osJe-ieg®-MeeŒe keâer ßeæe hejce keâle&JÙe cele Yetuees~~
yeves ceefle ‘Ûevovee’ Ssmeer Ùener $e+ef<eÙeeW keâer JeeCeer nw~~ keâceC[ueg......~~3~~
MM 6NN

Yepeve
lepe&-Jevove Mele Mele yeej nw..........

cesje veceü ØeCeece nw,
ceneJeerj kesâ ueIegvebove keâes cesje veceü ØeCeece nw~
keâefueÙegie ceW Yeer efpevekeâe oMe&ve keâjlee peie keâuÙeeCe nw~
ceneJeerj kesâ ueIegvebove keâes cesje veceü ØeCeece nw~~šskeâ.~~
efpevekesâ lehe keâer keâLee meoe, «evLeeW ceW heÌ{er hegjeveer nw~
keâefJeÙeeW ves efpeve cegefveÙeeW keâer, keâefJelee ceW keâner keâneveer nw~~
Yeejle keâer Oejleer ner Gve, mevleeW keâer ceevees Keeve nw~
ceneJeerj kesâ ueIegvebove keâes cesje veceü ØeCeece nw~~~1~~

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve
meoer yeermeJeeR ceW ieg® Meebleermeeiej ØeLeceeÛeeÙe& ngS~
Ieesj lehemÙee keâjkesâ Ùegie keâes, keâF& meble cegefvejepe efoÙes~~
leYeer Deepe cegefveÙeeW kesâ oMe&ve ner ceevees efMeJeOeece nQ~
ceneJeerj kesâ ueIegvebove keâes cesje veceü ØeCeece nw~~2~~
keâeÙe ceW Gòece yeue veefnb nw, efheâj Yeer ÛeÙee& ØeeÛeerve nw~
Jener cetueiegCe Jener hejer<en, MeeŒeeW kesâ DeeOeerve nQ~~
leYeer ‘‘Ûevoveeceefle’’ Gve ieg® kesâ heo ceW ner efMeJeOeece nw~
ceneJeerj kesâ ueIegvebove keâes cesje veceü ØeCeece nw~~3~~

(21)

(22)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee
peeefle Deew kegâue keâer j#ee keâjes, MeeŒe Deew ieg® keâer efMe#ee Jejes~
oeve-hetpeve kesâ ÙeesiÙe yevees, Deeies oer#ee kesâ ÙeesiÙe yevees~~
Megæ Keeveoeve jKevee nw Ùeefo,
peeefle ceW yÙeen keâjvee heÌ[siee~~3~~
Deheves yeÛÛeeW keâes mebmkeâej oes, efheC[ Megæer keâe Ghenej oes~
cegefòeâ keâe ceeie& meekeâej nes, efvepe Je hej keâe Yeer Ghekeâej nes~~
‘‘Ûevoveeceefle’’ megvees YeeFÙeeW!
legcnW kegâue Megefæ jKevee heÌ[siee~~4~~
MM 6NN

MM 6NN

Yepeve
lepe&—efpeboieer hÙeej keâe ieerle nw......

pevce ceeveJe keâe heeÙee nw pees,
Gmes meeLe&keâ lees keâjvee heÌ[siee~
JebMe Gòece Ùes heeÙee nw pees,
cetuÙeebkeâve lees keâjvee heÌ[siee~~šskeâ.~~
keâF& pevceeW keâe hegCÙe efKeuee, efpememes efpeveOece& Gòece efceuee~
ieg® keâe GheosMe Ssmee efceuee, %eeve keâe oerhe ceve ceW peuee~~
heekesâ mecÙekeälJe kesâ jlve keâes,
efMeJe [iej hes lees Ûeuevee heÌ[siee~~1~~
Megæ Yeespeve keâjesies Ùeoer, yegefæ DeÛÚer yevesieer leYeer~
Úevekeâj peue efheDeesies Ùeoer, JeeCeer heeJeve yevesieer leYeer~~
ceve keâer Megæer kesâ nslet legcnW,
mJeÛÚ Yeespeve lees keâjvee heÌ[siee~~2~~

Yepeve
megvees nce keâLee megveeles nQ-2,
ØeLeceeÛeeÙe& Meebeflemeeiej keâer, ieeLee ieeles nQ~~ megvees...~~šskeâ.~~
oef#eCe Yeejle kesâ Yeespe«eece, ceW YeerceieeQ[ heeefšue Les~
Jes melÙeJeleer helveer kesâ mebie, megKeogKe ceW Meeefceue Les~~
GvneR keâe hegCÙe yeleeles nQ,
Fme heg$e keâes os pevce yeÌ[e Jes n<e& ceveeles nQ~~megvees..~~1~~
meved Deªejn meew yenòej, Dee<eeÌ{ ke=â<Ce <e‰er Leer~
lespemJeer yeeuekeâ keâes hee, ceeB melÙeJeleer n<eea LeeR~
oeve leye efhelee uegšeles nQ,
veece meeleieeQ[e jKe heg$e keâe, GlmeJe ceveeles nQ~~megvees..~~2~~
MewMeJe mes yeeuÙe DeJemLee, heeF& yeeuekeâ ves pewmes~
Fkeâ keâvÙee kesâ mebie Gmekeâe, jÛe efoÙee yÙeen yeme meyeves~~
ogKeo Fkeâ yeele yeleeles nQ,
helveer keâer ce=lÙet Ún ceeme kesâ ner yeeo efoKeeles nQ~~megvees..~~3~~
Fme yeeue efJeJeen mes Gvekeâe, mebyebOe ve keâesF& jne Lee~
yeÇÿeÛeejer jnkeâj Gveves, otpee ve efJeJeen efkeâÙee Lee~~
meeleieeQ[e yeleueeles nQ,

DeeÛeeÙe& ßeer Oece&meeiej efJeOeeve

(23)

(24)

Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

efpeveOece& keâer j#ee kesâ efueS Jes Deeies Deeles nQ~~megvees..~~4~~
efhelegceele kesâ ceesn kesâ keâejCe, Iej lÙeeie veneR keâj heeS~
uesefkeâve mJeeOÙeeÙeeefokeâ keâj, efvele ceve JewjeiÙe yeÌ{eS~~
Oece& keâe heLe Deheveeles nQ,
Jes ‘‘Ûeboveeceefle’’ ceelee-efhelee keâe ceve ve ogKeeles nQ~~megvees..~~5~~
MM 6NN

Yepeve
lepe&-ceeF& js ceeF&........

ßeer DeeÛeeÙe& Jeerjmeeiej keâer, %eeveJeeefškeâe hÙeejer~
Gvekesâ %eeve heg<he mes legce, cenkeâe uees Deheveer keäÙeejer~~
peÙe nes Jeerj efmevOeg keâer peÙe, peÙe nes Jeerj efmebOeg keâer peÙe.~~šskeâ.~~
meoer yeermeJeeR kesâ ßeer ØeLeceeÛeeÙe& Meeefvlemeeiej nQ~
Gvekesâ ØeLece efMe<Ùe Je heóeÛeeÙe& Jeerjmeeiej nQ~~
Gvekeâer efMe<Ùee %eeveceleer peer keâer, ceefncee yeÌ[er efvejeueer~
Gvekesâ %eeveheg<he mes legce, cenkeâe uees Deheveer keäÙeejer~~
peÙe nes JeerjefmevOeg keâer peÙe........4~~1~~
ceneje°^ kesâ Jeerj «eece ceW, pevce ngDee Lee Fvekeâe~
MeeefvleefmebOeg kesâ oMe&ve keâjkesâ OevÙe efkeâÙee leve ceve Lee~~
yeeue yeÇÿeÛeejer Ùeefle yevekeâj, efkeâÙee lehemÙee Yeejer~
Gvekesâ %eeve heg<he mes legce, cenkeâe uees Deheveer keäÙeejer~~
peÙe nes JeerjefmevOeg keâer peÙe........4~~2~~
MejohetefCe&cee oes npeej iÙeejn keâes oerhe peueeÙee~
ieefCeveer ceelee %eeveceleer ves vetleve Je<e& ÛeueeÙee~~
FmeerefueS ‘Ûevoveeceleer’ Fme Je<e& keâer ceefncee efvejeueer~
Gvekesâ %eeve heg<he mes legce, cenkeâe uees Deheveer keäÙeejer~~
peÙe nes JeerjefmevOeg keâer peÙe........4~~3~~
MM 6NN

ceC[ue keâe vekeäMee