You are on page 1of 178

‫ﻫﻤﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﻧﻬﺞﺍﻟﺒﻼﻏﻪ‬

 
 ‫א‬‫א‬‫א‬

@@麊m
@@ï™ìÈÛa@a†jÇ@åi@Öbzg

‫ﻫـ‬1386/1429 ‫ﭼﺎپ دوم‬


‫ﺷﻨﺎﺳﻨﺎﻣﻪ ﻛﺘﺎب‬
‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫‪ :‬ﻫﻤﮕﺎم ﺑﺎ ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ‪.‬‬ ‫ﻧﺎم ﻛﺘﺎب‬
‫‪ :‬إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ اﻟﻌﻮﺿﻲ‪.‬‬ ‫ﻣﺘﺮﺟﻢ‬
‫‪ :‬ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ اﻟﺠﻤﻴﻌﺎن‪.‬‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‬
‫‪ :‬ﺍﻟﻤﻜﺘﺏ ﺍﻟﺘﻌﺎﻭﻨﻲ ﻟﻠﺩﻋﻭﺓ ﻭﺍﻹﺭﺸﺎﺩ ﻭﺘﻭﻋﻴﺔ ﺍﻟﺠﺎﻟﻴﺎﺕ ﻓﻲ ﺍﻟﺭﺒﻭﺓ‪.‬‬ ‫ﻧﺎﺷﺮ‬
‫‪.35,000 :‬‬ ‫ﺗﻴﺮاژ‬
‫ﺳﺎل ﭼﺎپ ‪. 1386 :‬ش ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ ‪ . 1429‬ق‪.‬‬
‫ﻧﻮﺑﺖ ﭼﺎپ ‪ :‬دوم‪.‬‬
‫آدرس اﻳﻤﻴﻞ‪En_Haghighat@yahoo.com :‬‬
‫‪www.aqeedeh.com‬‬ ‫ﺳﺎﻳﺘﻬﺎي ﻣﻔﻴﺪ اﺳﻼﻣﻲ‪:‬‬
‫‪www.ahlesonnat.net‬‬
‫‪www.isl.org.uk‬‬
‫‪www.islamtape.com‬‬

‫‪٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٢‬‬
‫‪ ‬‬
‫ﺹ‬ ‫ﻋﻨﻮﺍﻥ‬ ‫ﻡ‬
‫‪3‬‬ ‫ﻓﻬﺮس ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت‬ ‫‪1‬‬
‫‪4‬‬ ‫ﺗﻘﺪﻳﻢ ﺑﻪ‬ ‫‪2‬‬
‫‪5‬‬ ‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬ ‫‪3‬‬
‫‪9‬‬ ‫اﻣﺎﻣﺖ‬ ‫‪4‬‬
‫‪26‬‬ ‫ﻋﺼﻤﺖ‬ ‫‪5‬‬
‫‪65‬‬ ‫ﺻﺤﺎﺑﻪ‬ ‫‪6‬‬
‫‪96‬‬ ‫اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬و اﻫﻞ ﺷﺎم‬ ‫‪7‬‬
‫‪103‬‬ ‫اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬و ﻳﺎراﻧﺶ‬ ‫‪8‬‬
‫‪129‬‬ ‫ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ از دﻳﺪﮔﺎه اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪‬‬ ‫‪9‬‬
‫‪145‬‬ ‫دﻋﺎ از دﻳﺪﮔﺎه اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪‬‬ ‫‪10‬‬
‫‪154‬‬ ‫ﻋﺒﺎدات از دﻳﺪﮔﺎه اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪‬‬ ‫‪11‬‬
‫‪161‬‬ ‫ﭼﻨﺪ ﻣﻮﺿﻮع ﭘﺮاﻛﻨﺪه از دﻳﺪﮔﺎه اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪‬‬ ‫‪12‬‬
‫‪177‬‬ ‫ﺧﺎﺗﻤﻪ‬ ‫‪13‬‬

‫‪٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٣‬‬
‫ﺗﻘﺪﻳﻢ ﺑﻪ‬
‫آﻧﺎن ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش ص اﻳﻤﺎن دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ آزادهﮔﺎﻧﻲ ﻛﻪ از ﺑﻨﺪﻫﺎي ﺗﻘﻠﻴﺪ رﻫﺎﻳﻲ ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ آﻧﺎن ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺧﺪا را در ﺣﺎﻟﻲ ﻣﻼﻗﺎت ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎر‬
‫ﮔﻨﺎﻫﺎن دﻳﮕﺮان از ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن را ﺑﻪ دوش ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ آﻧﺎن ﻛﻪ اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص را دوﺳﺖ ﻣﻲدارﻧﺪ‪.‬‬
‫و ﺑﻪ ﻫﺮ ﺷﻴﻌﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺮوردﮔﺎر و ﺑﻪ اﺳﻼم‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﻳﻦ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻣﺤﻤﺪ ص‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﻨﺪه و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا‬
‫اﻳﻤﺎن دارد ‪. ...‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﺘﺎب را ﻛﻪ ﻧﮕﺮﺷﻲ اﺳﺖ ﻣﻨﺼﻔﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻪ‬
‫اﻳﺸﺎن ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻢ‪.‬‬

‫‪٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٤‬‬
‫‪DCB A‬‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬

‫ﻣﺪﺗﻬﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ و زﻳﺎدي را ﺑﺎ ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ ﺳﭙﺮي ﻛﺮدهام‪:‬‬


‫ﺷﺐﻫﺎ ﺗﺎ دﻳﺮوﻗﺖ ﺑﻴﺪار ﻣﺎﻧﺪه و آن را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺮدهام‪ ،‬و ﻫﻤﮕﺎم‬
‫ﺑﺎ آن ﺣﺮﻛﺖ ﻧﻤﻮدهام‪ .‬ﺟﻤﻼت و ﻋﺒﺎرتﻫﺎي ﺧﺸﻤﮕﻴﻨﺎﻧﺔ آن‬
‫ﺧﺸﻢ ﻣﺮا ﺑﺮاﻓﺮوﺧﺘﻪ‪ ،‬ﻛﻠﻤﺎت ﻏﻤﺒﺎر آن ﻣﺮا اﻧﺪوﻫﮕﻴﻦ ﻛﺮده و‬
‫ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻟﺬتﺑﺨﺶ آن ﻣﺮا ﺷﺎد و ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﮔﻮﻳﺎ ﻋﻠﻲ ‪ ‬را ﺑﺎ ﭼﺸﻢ ﺧﻮدم ﻣﻲدﻳﺪم ﻛﻪ ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫و زﺑﺎﻧﺶ ﭼﻮن ﻛﻮﻫﻲ آﺗﺸﻔﺸﺎﻧﻲ آﺗﺶ ﻣﻲﻓﺸﺎﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﺎ ﻟﺸﻜﺮي را‬
‫ﻫﺸﺪار ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻧﻪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﺎ ﺗﻤﺎم ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن را ﺑﻴﻢ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬در‬
‫ﻃﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺳﺨﻨﺎن اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬اﺣﺴﺎس ﻣﻲﻛﺮدم ﻛﻪ ﺑﺎ داﻧﺸﻲ‬
‫ﻓﺮاوان و ﺷﻤﺸﻴﺮي ﺑﺮّان و ﻓﻘﻬﻲ ﭘﻮﻳﺎ ﺳﺮ و ﻛﺎر دارم‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ‬
‫ﺗﻌﺠﺒﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﻠﻲ در ﺧﺎﻧﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﭘﺮورش ﻳﺎﻓﺘﻪ و‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﭘﺮﻣﺎﺟﺮاﻳﻲ ﮔﺬراﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬زﻧﺪﮔﻲاش آﻛﻨﺪه از ﺗﻼش و‬
‫ﻛﻮﺷﺶ و ﺟﻨﮓ و ﺟﻬﺎد ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬آري او ﻫﻤﻮاره ﻣﺸﻐﻮل ﻛﺎر‬
‫و ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺑﻮد و ﻫﺮﮔﺰ ﺧﺴﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺴﻠﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ را ﻣﺸﻐﻮل دﻳﺪه ﺑﻮد و زﻧﺪﮔﻲاش ﺗﻮﺷﻪاي‬

‫‪٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٥‬‬
‫ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎ از ﺗﺠﺎرب روزﮔﺎران ﺷﺮك و ﻛﻔﺮ و اﻳﻤﺎن و اﺳﻼم را ﺑﺎ‬
‫ﺧﻮد ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬آن ﺣﻀﺮت ﭘﺪﻳﺪه ﻧﻔﺎق را ﻣﺸﺎﻫﺪه و‬
‫ﻋﻘﺐﻧﺸﻴﻨﻲ دوﺳﺘﺎﻧﺶ را ﻧﻈﺎرت ﻛﺮده ﺑﻮد و روزﮔﺎر ﭼﻨﺎن ﺑﺮ او‬
‫ﺷﻮرﻳﺪه و دﮔﺮﮔﻮن ﺷﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪) :‬ﻋﻠﻲ در ﺟﻨﮓ‬
‫ﻣﻬﺎرت ﻧﺪارد(‪ .‬او ﻧﺎﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﺎ ﺑﺮادران دﻳﻨﻲاش وارد ﺟﻨﮓ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ اوﺿﺎع ﻣﺮدم را دﻳﺪ و ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﻫﻮي و ﻫﻮس ﺑﺎ‬
‫ﻫﻮاﭘﺮﺳﺘﺎن ﭼﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ ‪ . ...‬زﻧﺪﮔﻲ ﭘﺮﻣﺎﺟﺮاﻳﺶ ﻫﺮﮔﺰ روي‬
‫آراﻣﺶ ﺑﻪ ﺧﻮد ﻧﺪﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﻮاره ﺻﻔﺤﺎت اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﺰرگ را ورق ﻣﻲزدم و اﺣﺴﺎس‬
‫ﻣﻲﻛﺮدم‪ ،‬ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺻﻔﺤﺎت ﻳﻚ ﻛﺘﺎب ﺑﺰرگ را‪ ،‬و ﺑﻠﻜﻪ زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﻳﻚ ﺑﺰرﮔﻤﺮد را ورق ﻣﻲزﻧﻢ‪ .‬در ﻃﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ اﻣﺮ‬
‫ﺷﮕﻔﺖاﻧﮕﻴﺰي ﺑﺮﺧﻮردم! آري آﻧﭽﻪ ﻣﺮا ﺑﻪ ﺗﻌﺠﺐ واداﺷﺖ اﻳﻦ‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ - ‬آن ﻣﺮد ﺑﺰرگ ‪ -‬ﺳﺨﻨﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ آﻧﭽﻪ‬
‫در ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﺷﻴﻌﻪ آﻣﺪه‪ ،‬ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺨﺎﻟﻒ آن اﺳﺖ‪ .‬دﻳﺪن ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﭼﻴﺰي ﻣﺪ‪‬تﻫﺎ ﻓﻜﺮم را ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﺸﻐﻮل ﻛﺮد و ﻣﺮا واداﺷﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﺷﻴﻌﻪ را ﺑﺎ دﻗﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺣﺎﺷﻴﻪﻫﺎ و ﺗﻮﺿﻴﺤﺎﺗﺸﺎن را‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ ﻧﻤﺎﻳﻢ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻴﺶ از ﭘﻴﺶ ﻣﺘﻌﺠﺐ ﺷﺪم و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫رﺳﻴﺪم ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎ و ﻋﻤﻠﻜﺮدﻫﺎي آن ﺑﺰرگﻣﺮد ﺑﺎ ﺣﻮﺻﻠﻪ و‬
‫دﻗﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٦‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﺑﺎرﻫﺎ اﺿﻄﺮاب و‬
‫آﺷﻔﺘﮕﻲ ﻣﺮا ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺎز ﺑﺮاي ﺑﺎر دو‪‬م و ﺳﻮ‪‬م و ‪ ...‬آن را‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺮدم‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻳﻘﻴﻦ ﻳﺎﻓﺘﻢ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ دﻗﺖ ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ را‬
‫ﺑﺨﻮاﻧﻴﻢ و در اﻋﻤﺎق آن ﻓﺮو روﻳﻢ و از ﭼﻮب اﻧﺪﻳﺸﻪ اﻣﺎم ﺑﻴﺮون‬
‫ﻧﺮوﻳﻢ‪ .‬ﻳﻜﺒﺎر دﻳﮕﺮ ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ را ﺧﻮاﻧﺪم و ﻣﻄﺎﻟﺒﻲ از آن را‬
‫ﻳﺎدداﺷﺖ ﻧﻤﻮدم و ﺑﺎ ﺑﺮﺧﻲ اﻓﺮاد ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺴﺎﻳﻞ زﻳﺎدي ﺑﺤﺚ و‬
‫ﻣﻨﺎﻗﺸﻪ ﻛﺮدم ﺗﺎ ﺑﻪ ﻗﺮاﺋﺖ درﺳﺖ از ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ رﺳﻴﺪم و اﻳﻨﻚ‬
‫اﻣﺮوز آن را ﺑﻪ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻋﺰﻳﺰ ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻣﻲدارم‪.‬‬
‫ﮔﺮﭼﻪ اﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﭽﺔ ﻛﻮﭼﻚ ﻫﻤﻪ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮده و‬
‫ﺧﻮاﻧﺪهام‪ ،‬در ﺑﺮﻧﺪارد‪ .‬وﻟﻲ از آن ﺟﻬﺖ ﺑﻪ ﭼﺎپ و ﻧﺸﺮ آن اﻗﺪام‬
‫ﻧﻤﻮدم ﺗﺎ آن را در اﺧﺘﻴﺎر ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻗﺮار دﻫﻢ و ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺑﺘﻮاﻧﺪ‬
‫آن را در زﻣﺎﻧﻲ اﻧﺪك ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬و ﺗﺎ آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪام از‬
‫ﻗﻀﺎﻳﺎي ﻣﻮرد ﻣﻨﺎﻗﺸﻪاي ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪاي در ﺑﺮﻧﺪارد‪ ،‬ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﺮدهام و‬
‫ﺑﻪ ﻟُﺐ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﭘﺮداﺧﺘﻪام ﻛﻪ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از اﻳﻨﻜﻪ‪ :‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ را ﻓﻬﻤﻴﺪ؟! و ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﻫﺴﺘﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺎ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪاي آزاد ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ را ﺑﺨﻮاﻧﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺎ ﺣﺪود زﻳﺎدي ﺑﻪ‬
‫ﺗﻔﻜﺮ و ﻋﻘﻴﺪه اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻦ ﻳﻘﻴﻦ دارم ﻛﻪ راه درﺳﺖ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ و ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ آن ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﭼﻮن راه دﻳﮕﺮي ﺑﺮاي درك درﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي اﻳﻦ اﻣﺎم‬
‫ﺑﺰرگ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬اﻣﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻳﺎراﻧﺶ او را ﺗﻨﻬﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ!‬

‫‪٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٧‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﻼش و درك ﻣﻦ اﺳﺖ‪ ،‬اد‪‬ﻋﺎ ﻧﺪارم ﻛﻪ در‬
‫آن ﺑﻪ ﻛﻤﺎل رﺳﻴﺪهام‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﻄﻠﻮب رﺳﻴﺪه ﺑﺎﺷﻢ‪ .‬و‬
‫اﻳﻨﺠﺎﻧﺐ آﻣﺎدهام ﻛﻪ اﮔﺮ اﺷﺘﺒﺎﻫﻲ از ﻣﻦ ﺳﺮزده‪ ،‬آن را اﺻﻼح‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻢ‪ .‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ‪ ،‬ﺟﺎﻳﻲ را ﻛﻪ درﺳﺖ ﻧﻔﻬﻤﻴﺪهام‪،‬‬
‫ﮔﻮﺷﺰد ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺗﺬﻛّﺮ دﻫﺪ‪ ،‬از آن اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻣﻲﻛﻨﻢ و ﻫﻴﭽﮕﺎه ﺑﺮ‬
‫اﺷﺘﺒﺎه و ﺧﻄﺎ ﭘﺎﻓﺸﺎري ﻧﺨﻮاﻫﻢ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺎ ﺗﻮﻓﻴﻖ دﻫﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﻖ ﺑﺮﺳﻴﻢ‪ ،‬و از او‬
‫ﻣﺴﺌﻠﺖ دارﻳﻢ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﺎر و ﻛﺮدار ﻣﺎ را ﺻﺤﻴﺢ و درﺳﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺎﺑﻞ ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺴﺨﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ اﻳﻨﺠﺎﻧﺐ ﻧﺴﺨﻪاﻳﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻮاﻟﻔﻀﻞ اﺑﺮاﻫﻴﻢ‪ ،‬آن را ﭼﺎپ ﻛﺮده اﺳﺖ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‬
‫ﺷﺮح اﺑﻦ أﺑﻲ اﻟﺤﺪﻳﺪ ﻧﻴﺰ ﻣﺪﻧﻈﺮ ﺑﻨﺪه ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺟﻤﻴﻌﺎن‬

‫‪٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٨‬‬
‫ﺍﻣﺎﻣﺖ‬
‫اﻫﻞ ﺗﺸﻴﻊ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ اﻣﺎﻣﺖ از اﺻﻮل دﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻌﻀﻲ ﻫﻢ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ از ﺿﺮورﻳﺎت ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و ﻫﻤﻪ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻪ اﺗﻔﺎق‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ اﺋﻤﻪ از ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺗﺎ ﻣﻬﺪي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬
‫ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻌﺪ از ﺧﻮدش ﻋﻠﻲ ‪ ‬را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻣﺎم ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮده و ﻫﺮ‬
‫اﻣﺎﻣﻲ‪ ،‬اﻣﺎم ﺑﻌﺪ از ﺧﻮد را ﻣﺸﺨﺺ ﻛﺮده اﺳﺖ! ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ آﻧﻬﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻛﺎرﻫﺎي اﺋﻤﻪ از وﺣﻲ اﻟﻬﻲ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد و‬
‫اﺟﺘﻬﺎد و ﻧﻈﺮ ﺷﺨﺼﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬از اﻳﻦ رو ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﻛﻪ اﺋﻤﻪ از‬
‫ﺧﻄﺎ و اﺷﺘﺒﺎه ﻣﺼﻮن و ﻣﻌﺼﻮﻣﻨﺪ‪ .‬ﻣﻨﺎﺑﻊ و ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺷﻴﻌﻪ در‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ و ﺣﺎل ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻜﺴﺎن اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ و ﻋﻘﻴﺪه را ﺑﻴﺎن‬
‫داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻨﻚ ﻣﺎ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎ و ﺗﺼﺮﻳﺤﺎت اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬را در ﻣﻮرد‬
‫اﻣﺎﻣﺖ و ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺎ ﻋﻘﻴﺪه ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﺎ ﻋﻘﻴﺪه ﺷﻴﻌﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ و ﻣﺘﻀﺎد اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪NCénÏŠÈß@åí†Ûa@ÞëcD :‬‬
‫»ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ و ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ دﻳﻦ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪا اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫اﻣﺎم در اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ اﺻﻞ دﻳﻦ و‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ اﻣﺮ آن و آﻧﭽﻪ داﻧﺴﺘﻦ آن ﺑﺮ ﻫﺮ ﻣﻜﻠّﻔﻲ واﺟﺐ اﺳﺖ‪،‬‬

‫‪ (١‬ﴍح ﳖﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ ‪.٧٢/١‬‬

‫‪٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٩‬‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﻳﮕﺎﻧﻪداﻧﺴﺘﻦ اوﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﺗﺮدﻳﺪي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ ﻧﻴﺰ ﺗﺄﻛﻴﺪ زﻳﺎدي ﺑﺮ اﻳﻦ‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻣﺎم ﻳﺎ اﻣﺎﻣﺖ‪ ،‬ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ در‬
‫دﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي روﺷﻦﺷﺪن ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ در اﻳﻦ‬
‫درﺑﺎره ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻛﻤﻴﻞ ﺑﻦ زﻳﺎد اﻟﻨﺨﻌﻲ‬
‫ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ‪@aĆŠçbÃ@ bßg@ Lòv¡@ @ áöbÓ@ åß@ ‰þa@ ìÜ¥@ üD :‬‬
‫‪NCémbäîië@a@wvy@Ýİjm@ý÷Û@LaƉìàÌß@bÐöb@bßgë@LaƉìè’ß‬‬
‫»ﻫﻤﻮاره در زﻣﻴﻦ ﻓﺮدي ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﺣﺠﺖ و دﻟﻴﻞ ﺑﺮاي‬
‫]ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ دﻳﻦ[ ﺧﺪا ﺑﻪ ﭘﺎ ﻣﻲﺧﻴﺰد و اﻳﻦ ﻓﺮد ﻳﺎ ﻣﻌﺮوف و‬
‫ﻣﺸﻬﻮر اﺳﺖ و ﻳﺎ ﭘﻨﻬﺎن و ﮔﻤﻨﺎم‪ .‬و اﻳﻦ ﺑﺮاي آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺠﺖﻫﺎ‬
‫و دﻻﻳﻞ اﻟﻬﻲ از ﺑﻴﻦ ﻧﺮوﻧﺪ«‪.1‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@a@ †äÇ@ æìàÄÇþaë@ LaĆ…†Ç@ æìÜÓþa@ Ù÷ÛëcD :‬‬
‫‪@bèljŒíë@LáçõaŠÄã@bèÇ…ìí@óny@Lémbäîië@évvy@áèi@a@Åа@LaƉ†Ó‬‬
‫¿@‪@ @NCNNNáèçbj‘c@lìÜÓ‬‬
‫»اﻳﻨﻬﺎ ﺗﻌﺪادﺷﺎن اﻧﺪك اﺳﺖ و ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻘﺎم واﻻﻳﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ آﻧﺎن ﺣﺠﺖﻫﺎ و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎﻳﺶ را ﺣﻔﻆ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬و‬

‫‪.١٤٣ – (٣٤٧/١٨) (١‬‬

‫‪١٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٠‬‬
‫ﺑﻪ اﻓﺮادي دﻳﮕﺮ ﻛﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آﻧﻬﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺳﭙﺎرد و در دل ﻛﺴﺎﻧﻲ‬
‫دﻳﮕﺮ ﻛﻪ ﻫﻤﺴﺎن آﻧﻬﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺬر آن را ﻣﻲﻛﺎرد‪.« ...‬‬
‫آﻳﺎ ﺷﻤﺎ ﻣﻲداﻧﻴﺪ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ؟‬
‫اﻳﻨﻬﺎ ﻋﻠﻤﺎ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ ﻧﻪ اﺋﻤﻪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﺋﻤﻪ‬
‫ﺣﺠﺖﻫﺎي ﺧﺪا روي زﻣﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ!‬
‫ﺳﭙﺲ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺳﺨﻨﺶ را ﻛﺎﻣﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@Ù÷ÛëcD :‬‬
‫‪NCNNáèníú‰@µg@bÓì‘@ NNêđ e@đêe@NNéäí…@µg@ñbdžÛaë@陉c@¿@a@õbÐÜ‬‬
‫اﻳﺸﺎن ﺧﻠﻔﺎي ﺧﺪا در زﻣﻴﻦ و دﻋﻮﺗﮕﺮان ﺑﻪ ﺳﻮي دﻳﻦ او ﻫﺴﺘﻨﺪ‪...‬‬
‫آه‪ ،‬آه ‪ ...‬دوﺳﺖ دارم آﻧﻬﺎ را ﺑﺒﻴﻨﻢ‪ .«...‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ اﻳﻦ ﺻﺤﺎﺑﻲ‬
‫ﺑﺰرﮔﻮار – ﻋﻠﻲ ‪ - ‬ﻋﻠﻤﺎ را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ و از ﻣﻘﺎم واﻻي آﻧﻬﺎ در‬
‫دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪.‬‬
‫و اﺋﻤﻪ در ﻛﺠﺎي اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻣﻬﻢ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ذﻛﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ؟!‬
‫و ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ‪ :‬اﮔﺮ اﻣﺎم از ﺳﻮي ﺧﺪا ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ‬
‫ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ آﻣﻮﺧﺘﻦ و ﻓﺮاﮔﻴﺮي ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﻜﻴﻢ و آﮔﺎه او را ﺗﻌﻠﻴﻢ داده اﺳﺖ و ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي‬
‫ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑﻪ او وﺣﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت ﻛﻪ اﻣﺎم ﻓﺮﺷﺘﻪ را‬
‫ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲﻃﺎﻟﺐ ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@éÐã@ k–ã@ åßD :‬‬
‫‪@éjí…dm@ åØîÛë@ LêË@ áîÜÈm@ ÝjÓ@ éÐã@ áîÜÈni@ c†jí@ æc@ éîÜÈÏ@ LbĆßbßg‬‬
‫‪@åß@Þýu⁄bi@ČÕyc@bèi…ûßë@éÐã@áÜÈßë@LéãbÜi@éjí…dm@ÝjÓ@émi‬‬

‫‪١١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١١‬‬
‫‪» NCáèi…ûßë@bäÛa@áÜÈß‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻣﺎم ﻗﺮار دﻫﺪ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﻗﺒﻞ از دﻳﮕﺮان ﺑﻪ ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﺰﻛﻴﻪي ﺧﻮدش ﺑﭙﺮدازد و ﻗﺒﻞ از آن‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎ زﺑﺎن‪ ،‬دﻳﮕﺮان را ادب ﺑﻴﺎﻣﻮزد ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ رﻓﺘﺎرش ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ادب‬
‫ﻳﺎد دﻫﺪ‪ ،‬و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺧﻮدش را ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻣﻲدﻫﺪ و ﺑﻪ ﺧﻮدش ادب‬
‫ﻣﻲآﻣﻮزد ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﻌﻠﻢ ﻣﺮدم اﺳﺖ و ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ادب ﻳﺎد‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺳﺰاوار ﺑﺰرﮔﺪاﺷﺖ و اﺣﺘﺮام اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫ﻣﻨﻈﻮر اﻣﺎم ﻋﻠﻲ از اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻛﻪ »ﻫﺮ ﻛﺲ ﺧﻮدش را اﻣﺎم ﻗﺮار‬
‫دﻫﺪ« ﭼﻴﺴﺖ؟ آﻳﺎ اﻳﺸﺎن ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﺧﻼﻓﺖ را ﻏﻀﺐ ﻛﺮده و ﺑﻪ‬
‫زور ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎم ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ؟ ﺑﻪ ﻋﻼوه اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻋﻠﻲ ‪‬‬
‫ﺑﺮﺧﻼف آﻧﭽﻪ در ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﺷﻴﻌﻪ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻛﻪ اﻣﺎم‬
‫داراي ﻋﻠﻢ ﻟﺪﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ اﻣﺎم ﺑﺎﻳﺪ ﻋﻠﻢ ﺑﻴﺎﻣﻮزد و‬
‫ﺑﻪ ﺗﺰﻛﻴﻪ و ﺗﺮﺑﻴﺖ ﺧﻮد ﺑﭙﺮدازد!‬
‫‪ -2‬ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻳﻜﻲ از ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﺧﻮد ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@Z†Èi@bßcD :‬‬
‫‪@ aƆàª@ sÈi@ éãbzj@ a@ æhÏ‬ص @‪@óÜÇ@ bĆäàîèßë@ L´½bÈÜÛ@ aĆŠíˆã‬‬
‫‪@óšß@bàÜÏ@L´ÜŠ½a‬ص @‪@bß@aìÏ@ [ê†Èi@åß@ Šßþa@æìàÜ½a@Ê‹bäm‬‬
‫×‪@åß@Šßþa@aˆç@wÇŒm@lŠÈÛa@æc@LïÛbji@Šİ±@üë@LïÇë‰@¿@óÔÜí@æb‬‬
‫‪@ê†Èi‬ص @‪@Ça‰@bàÏ@Lê†Èi@åß@Ç@êìČzäß@áèãc@üë@Lénîi@Ýçc@åÇ‬‬

‫‪.(٧١) (٢٢٠/١٨ (١‬‬

‫‪١٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٢‬‬
‫‪@oíc‰@ óny@ ð†îi@ oØßdÏ@ LéãìÈíbjí@ æýÏ@ óÜÇ@ bäÛa@ Þbîrãa@ üg‬‬
‫‪@†àª@åí…@ Õzßfl @ µg@æìdží@ Lâý⁄a@åÇ@oÈu‰@†Ó@ bäÛa@ òÈua‰‬‬
‫ص@[@‪@LbĆ߆ç@ëc@bĆàÜq@éîÏ@ô‰c@æc@éÜçcë@âý⁄a@Š–ãc@@æg@oî’‚Ï‬‬
‫‪@âbíc@Êbnß@ïç@b¸g@Ûa@áØníüë@pìÏ@åß@áÄÇc@ČïÜÇ@éi@òjî–½a@æìØm‬‬
‫‪@LlbzÛa@ÉČ’Ôní@bà×ë@LlaŠÛa@ÞëŒí@bà×@æb×@bß@bèäß@ÞëŒí@LÝöýÓ‬‬
‫‪@åí†Ûa@ædàaë@LÕç‹ë@ÝbjÛa@a‹@óny@ta†yþa@ÙÜm@¿@ošèäÏ‬‬
‫‪NCéäèämë‬‬
‫»اﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺤﻤﺪ ص را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﻴﻢدﻫﻨﺪهاي ﺑﺮاي‬
‫ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن و ﺧﺎﺗﻢ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻣﺒﻌﻮث ﻛﺮد‪ .‬وﻗﺘﻲ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص از دﻧﻴﺎ‬
‫رﺣﻠﺖ ﻧﻤﻮد ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻌﺪ از او اﺧﺘﻼف ﻛﺮدﻧﺪ؛ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﻛﻪ‬
‫ﻫﻴﭽﮕﺎه ﺑﻪ ذﻫﻨﻢ ﺧﻄﻮر ﻧﻤﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﻋﺮﺑﻬﺎ ﺑﻌﺪ از ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ص اﻣﺮ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ را از اﻫﻞ ﺑﻴﺖ او دور ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣﺮا از آن ﻛﻨﺎر ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ .‬و‬
‫ﻧﺎﮔﻬﺎن دﻳﺪم ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺳﻮي ﻓﻼﻧﻲ ﻫﺠﻮم آورده و ﺑﺎ او ﺑﻴﻌﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻜﺮدم و دﺳﺖ ﻧﮕﺎه داﺷﺘﻢ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ دﻳﺪم ﺑﻌﻀﻲ‬
‫از ﻣﺮدم از دﻳﻦ اﺳﻼم ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ و ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ دﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ص را‬
‫ﻧﺎﺑﻮد ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺗﺮﺳﻴﺪم ﻛﻪ اﮔﺮ اﺳﻼم و ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ را ﻳﺎري ﻧﻜﻨﻢ در آن‬
‫رﺧﻨﻪاي اﻳﺠﺎد ﺷﻮد‪ ،‬ﻳﺎ از ﻫﻢ ﺑﭙﺎﺷﺪ ﻛﻪ آﻧﮕﺎه ﻣﺼﻴﺒﺖ ﺑﺮاﻳﻢ از دور‬
‫ﻣﺎﻧﺪن از ﺣﻜﻮﻣﺖ و زﻣﺎﻣﺪاري ‪ -‬ﻛﻪ ﻣﺘﺎع و ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ روزﻫﺎي اﻧﺪﻛﻲ‬
‫اﺳﺖ و ﭼﻮن ﺳﺮاب زود از ﺑﻴﻦ ﻣﻲرود و ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ اﺑﺮﻫﺎ از ﻫﻢ‬

‫‪١٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٣‬‬
‫ﻣﻲﭘﺎﺷﺪ – ﺑﺰرﮔﺘﺮ ﻣﻲﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در اﻳﻦ ﺣﻮادث ﺑﻪ ﭘﺎ ﺧﺎﺳﺘﻢ ﺗﺎ‬
‫آن ﻛﻪ ﺑﺎﻃﻞ از ﺑﻴﻦ رﻓﺖ و دﻳﮕﺮ ﺑﺮﻗﺮار و اﺳﺘﻮار ﺷﺪ«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻪ اﻫﻞ ﺑﺼﺮه ﺑﻮد ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻣﺎﻟﻚ اﺷﺘﺮ را ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار ﻣﺼﺮ ﻣﻘﺮر ﻛﺮد اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ را ﺑﺎ او ﺑﻪ ﻣﺼﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪.‬‬
‫ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻬﺘﺮ از ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﺣﻔﻆ ﻣﻲﺷﻮد و راوﻳﺎن آن را ﺑﺮاي ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‬
‫ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و در ﻧﻘﻞ ﻛﻠﻤﺎت ﻧﺎﻣﻪ ﻛﻤﺘﺮ اﺷﺘﺒﺎه روي ﻣﻲدﻫﺪ و در‬
‫ﻧﻘﻞ ﻛﻠﻤﺎت ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ اﺷﺘﺒﺎه ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻔﻬﻮم ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ را‬
‫ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ اﻣﺎ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻜﺘﻮب و ﻣﺤﻔﻮظ اﺳﺖ و ﻗﺮآن و رواﻳﺎت ﺑﺎ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻛﺘﺎﺑﺖ ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫آﻧﭽﻪ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﻠﻤﺎت آن ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ‪:‬‬
‫اﻟﻒ ‪ -‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻌﺪ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص در ﻣﻮرد ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‬
‫اﺧﺘﻼف ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،...‬ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻧﻤﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﻛﺎﻓﺮان ﻳﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از‬
‫وﻓﺎت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﺮﺗﺪ ﺷﺪﻧﺪ و ﻳﺎ ﻓﺎﺳﻘﺎن اﺧﺘﻼف ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آﻧﻬﺎ را‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﺑﻪ ذﻫﻨﻢ ﺧﻄﻮر ﻧﻤﻲﻛﺮد ‪ ...‬ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از او ‪.«...‬‬
‫ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻋﺰﻳﺰ! از اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﭼﻪ ﭼﻴﺰي را اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ؟‬
‫ب – از ﻧﺎﻣﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﻧﺺ‪ ‬ﺻﺮﻳﺤﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺗﺎ‬

‫‪.(٦٢) ١٥١/٧ (١‬‬

‫‪١٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٤‬‬
‫اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻗﻀﻴﻪ ﺧﻼﻓﺖ و اﻣﺎﻣﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ آن اﺳﺘﻨﺎد ﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫زﻳﺮا اﮔﺮ ﻧﺼ‪‬ﻲ ﻣﻲﺑﻮد ﻋﻠﻲ ‪ ‬آن را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬و ﭼﮕﻮﻧﻪ آن را‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﻧﻤﻲﮔﻔﺖ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ در آن روز ﺑﻪ ﺷﺪ‪‬ت ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻧﺼ‪‬ﻲ ﻧﻴﺎز داﺷﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﻳﻜﻲ از ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻣﺴﺎﻳﻠﻲ را ﻛﻪ ﺑﺮاي اﻣﺖ‬
‫ﭘﻴﺶ آﻣﺪ و ﺳﺒﺐ ﺗﻔﺮﻗﻪ آن ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﺪ‪ .‬ﻗﻀﻴﻪاي ﻛﻪ ﺣﺘّﻲ‬
‫ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻮد اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را دﭼﺎر ﭼﻨﺪدﺳﺘﮕﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ وﻗﺘﻲ‬
‫اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺺ‪ ‬اﺳﺘﻨﺎد ﻧﻜﺮده اﺳﺖ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺑﻮده ﻛﻪ او‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺖ در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻗﻀﻴﻪ ﻧﺼ‪‬ﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ج – ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺳﺨﻦ آن ﺑﺰرﮔﻮار ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻧﺎﮔﻬﺎن‬
‫دﻳﺪم ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺳﻮي ﻓﻼﻧﻲ ﻫﺠﻮم آوردهاﻧﺪ و ﺑﺎ او ﺑﻴﻌﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.« ...‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺮدم ﺷﺘﺎﺑﺎن ﺑﻪ ﺳﻮي اﺑﻮﺑﻜﺮ رﻓﺘﻪ و ﺑﺎ او ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ و‬
‫اﻳﻦ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺮدم ﺧﻮدﺷﺎن اﺑﻮﺑﻜﺮ را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫ﺑﻴﻌﺖ ﺑﻪ زور از ﻣﺮدم ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻧﺸﺪ‪ ،‬و ﺷﻤﺸﻴﺮ ﺑﺎﻻي ﺳﺮ آﻧﻬﺎ ﻧﺒﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ در اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻮد آزاد ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻳﻦ را درﺳﺖ و‬
‫ﺧﻮب ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫د – و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻜﺮدم و دﺳﺖ ﻧﮕﺎه داﺷﺘﻢ ‪ ...‬ﻳﺎ از ﻫﻢ‬
‫ﺑﭙﺎﺷﺪ«‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر اﻣﺎم ﻋﻠﻲ از آن ﺑﻌﻀﻲ ﻛﻪ از اﺳﻼم ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ و‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ اﺳﻼم را ﻧﺎﺑﻮد ﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺮﺗﺪان و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ از‬

‫‪١٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٥‬‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻦ زﻛﺎت ﺧﻮدداري ورزﻳﺪﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ‪ ‬ﺑﻪ ﻛﻤﻚ‬
‫اﺻﺤﺎب ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺟﻨﮕﻴﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ ‪ ‬ﺑﺎ آﻧﻬﺎ‬
‫ﺟﻨﮕﻴﺪ‪ ،‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻧﺒﻮدﻧﺪ ﻛﻪ از ﺑﻴﻌﺖﻛﺮدن ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺳﺮﺑﺎز زده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ ،‬ﮔﺮوهﻫﺎﻳﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‬
‫ﻛﻪ از دﻳﻦ اﺳﻼم ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ‪ .‬و اﻣﻜﺎن ﻧﺪارد ﻛﻪ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ ﻣﻨﻈﻮر اﻣﺎم‬
‫ﻋﻠﻲ ‪ ،‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺻﺪﻳﻖ ‪ ‬و ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪‬‬
‫ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻛﺮد و ﺑﺮاي ﺧﻼﻓﺘﺸﺎن‪ ،‬ﺣﻜﻢ ﻳﻚ وزﻳﺮ را داﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻳﻜﻲ از وﺻﻴﺖﻧﺎﻣﻪﻫﺎﻳﺶ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@Šßc@bß@aˆçD :‬‬
‫‪@òàbÏ@iü@ægë@NéÛbß@¿@´äßû½a@ßc@kÛb@ïic@åi@ïÜÇ@ a@†jÇ@éi‬‬
‫‪@µg@ÙÛˆi@âbîÔÛa@oÜÈu@b¸g@ïãgë@LČïÜÇ@jÛ@ðˆÛa@Ýrß@ČïÜÇ@òÓ†•@åß‬‬
‫‪@a@Þì‰@µg@òiŠÓë@La@éuë@õbÌnia@òàbÏ@ia‬ص‪@Lénߊ§@bĆ¹ŠØmë@L‬‬
‫‪NCNNðˆÛa@óÜÇ@Â’íë@LénÜ•ìÛ@bÐ튒më‬‬
‫»اﻳﻦ ﻓﺮﻣﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﺪه ﺧﺪا‪ ،‬اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ‬
‫اﺑﻲﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬در ﻣﻮرد ﻣﺎل و داراﻳﻲاش ﺻﺎدر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﺳﻬﻢ دو‬
‫ﻓﺮزﻧﺪ ﻓﺎﻃﻤﻪ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﺳﻬﻢ دﻳﮕﺮ ﻓﺮزﻧﺪان ﻋﻠﻲ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻨﻜﺎر‬
‫را ﺑﻪ دو ﻓﺮزﻧﺪ ﻓﺎﻃﻤﻪ ﻣﻲﺳﭙﺎرم ﺗﺎ از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬رﺿﺎﻳﺖ ﺧﺪا را‬
‫ﺑﻪ دﺳﺖ ﺑﻴﺎورم و ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪي و ﺣﺮﻣﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص اﺣﺘﺮام‬
‫ﺑﮕﺬارم و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ‪.1«...‬‬

‫‪.(٣٤) ١٤٦/١٥ (١‬‬

‫‪١٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٦‬‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ‪:‬‬
‫اﻟﻒ – او ﻫﻤﻪ ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ را ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﻲداﻧﺪ و ﺑﻴﻦ ﺣﺴﻦ و ﺣﺴﻴﻦ‬
‫و دﻳﮕﺮان در ﻗﻀﻴﻪ ﺻﺪﻗﻪ و ﺳﻬﻢ ]ارث[ ﻓﺮﻗﻲ ﻧﻤﻲﮔﺬارد‪.‬‬
‫ب – ﻣﺴﺌﻠﻪ دوم و ﻣﻬﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ را‬
‫ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪان ﻓﺎﻃﻤﻪ ﻣﻲﺳﭙﺎرم«‪ ،‬آﻧﻬﻢ ﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻧﺼ‪‬ﻲ درﺑﺎرة‬
‫وﻻﻳﺖ و اﻣﺎﻣﺖ آﻧﻬﺎ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاي ﻛﺴﺐ رﺿﺎﻳﺖ‬
‫ﺧﺪا ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫آﻳﺎ ﺑﻬﺘﺮ ﻧﺒﻮد ﻛﻪ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻧﺺ وﻻﻳﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ‬
‫را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺴﭙﺎرد و در وﺻﻴﺖﻧﺎﻣﻪ آن را ذﻛﺮ ﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﻳﺎراﻧﺶ‬
‫ﺑﻴﺎﻣﻮزد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺼﻮص وﻻﻳﺖ و اﻣﺎﻣﺖ‪ ،‬دو ﻓﺮزﻧﺪ ﻓﺎﻃﻤﻪ را‬
‫ﻣﻘﺪم داﺷﺘﻪ اﺳﺖ؟!‬
‫و اﻳﻦ وﺻﻴﺖ اﺳﺖ و وﺻﻴﺖ آﺧﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻮادهاش ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ و ﻣﺴﺎﺋﻞ ]ﻣﻬﻢ[ را در آن ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﻓﻘﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ در ﺑﻴﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺼﻮص در ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻗﻀﺎﻳﺎي ﻣﻬﻤ‪‬ﻲ ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻧﻤﻲداﻧﺴﺖ ﭼﻪ زﻣﺎﻧﻲ‬
‫ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺳﺮاغ او ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪ ،‬و ﺣﺘﻲ اﮔﺮ زﻣﺎن وﻓﺎﺗﺶ را ﻧﻴﺰ‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺖ‪ ،‬در ﺑﻴﺎن ﭼﻨﻴﻦ اﻣﺮ ﻣﻬﻤ‪‬ﻲ ﺗﺄﺧﻴﺮ ﻧﻤﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫‪ -4‬اﻣﺎم ﻋﻠﻲ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@bÓìÔy@éÓìÔy@åß@éãbzj@ÝÈu@áqD :‬‬

‫‪١٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٧‬‬
‫‪@Lbèçìuë@ ¿@ dÏbØnm@ bèÜÈvÏ@ LœÈi@ óÜÇ@ bäÛa@ œÈjÛ@ bè™Ïa‬‬
‫‪@bß@áÄÇcë@LœÈji@üg@bèšÈi@kuìní@üë@LbĆšÈi@bèšÈi@kuìíë‬‬
‫‪@Õyë@ LòîÇŠÛa@ óÜÇ@ ïÛaìÛa@ Õy@ ZÖìÔ§a@ ÙÜm@ åß@ éãbzj@ Ïa‬‬
‫‪@ a@ b虊Ï@ òšíŠÏ@ LïÛaìÛa@ óÜÇ@ òîÇŠÛa‬ـ @‪@bèÜÈvÏ@ LÝ×@ óÜÇ@ ÝØÛ‬‬
‫‪@ý–i@ üg@ òîÇŠÛa@ |Ü–m@ oîÜÏ@ Láèäí†Û@ aĆŒÇë@ LáènÐÛþ@ bĆßbÄã‬‬
‫‪@µg@ òîÇŠÛa@ p…c@ a‡hÏ@ LòîÇŠÛa@ òßbÔnbi@ üg@ ñüìÛa@ |Ü–m@ üë@ LñüìÛa‬‬
‫‪@wçbäß@oßbÓë@Láèäîi@Õ§a@ČŒÇ@[bèÔy@bèîÛg@ïÛaìÛa@ô…cë@LéÔy@ïÛaìÛa‬‬
‫‪@|Ü–Ï@ LåäÛa@ bü‡c@ óÜÇ@ pŠuë@ LÞ†ÈÛa@ bÈß@ oÛ†nÇaë@ Låí†Ûa‬‬
‫‪NCõa†Çþa@Éßbİß@o÷íë@LòÛë†Ûa@õbÔi@¿@Éàë@LæbߌÛa@ÙÛˆi‬‬
‫»ﺳﭙﺲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻳﻜﻲ از ﺣﻘﻮﻗﺶ را ﺣﻘّﻲ ﻗﺮار داده ﻛﻪ آن‬
‫را وﻇﻴﻔﻪ ﻣﺮدم ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ‪ .‬و ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﺣﻘﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻘﺮر ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﻖ زﻣﺎﻣﺪار و ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ رﻋﻴﺖ و ﺣﻖ‬
‫رﻋﻴ‪‬ﺖ ﺑﺮ ﺣﺎﻛﻢ و زﻣﺎﻣﺪار اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺣﻖ‪ ،‬ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آن را ﺑﺮ‬
‫ﻫﻤﻪ ﻓﺮض ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و آن را ﺑﺎﻋﺚ اﻟﻔﺖ و ﻣﺤﺒﺖ ﻣﺮدم ﻧﺴﺒﺖ‬
‫ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ و ﻣﺎﻳﻪ ﻗﺪرت دﻳﻨﺸﺎن ﮔﺮداﻧﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اوﺿﺎع‬
‫رﻋﻴﺖ درﺳﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻣﮕﺮ آن ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻤﺎن و زﻣﺎﻣﺪاران‪ ،‬ﺧﻮب و‬
‫ﺻﺎﻟﺢ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﺣﻜﺎم و زﻣﺎﻣﺪاران ﺟﺰ ﺑﺎ ﺻﻼح و درﺳﺘﻲ رﻋﻴﺖ‪،‬‬
‫درﺳﺖ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻫﺮﮔﺎه رﻋﻴ‪‬ﺖ‪ ،‬ﺣﻖ زﻣﺎﻣﺪار را ادا ﻛﺮد‪ ،‬و‬
‫زﻣﺎﻣﺪار ﺣﻖ رﻋﻴﺖ را ﺑﻪ وي داد‪ ،‬ﺣﻖ ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ ﻗﺪرت ﻣﻲﮔﻴﺮد و‬

‫‪١٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٨‬‬
‫ﭘﺮﭼﻢ دﻳﻦ ﺑﺮﭘﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻋﺪاﻟﺖ ﻗﺪ ﺑﺮﻣﻲاﻓﺮازﻧﺪ و آﻧﮕﺎه‬
‫ﺑﺪﻳﻨﻮﺳﻴﻠﻪ روزﮔﺎر ﺧﻮﺑﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و دوﻟﺖ ﭘﺎﻳﺪار ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ و‬
‫دﺷﻤﻨﺎن از ﭼﺸﻢ ﻃﻤﻊدوﺧﺘﻦ ﺑﻪ دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﻧﺎاﻣﻴﺪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ«‪.1‬‬
‫اﻟﻒ ‪ -‬در اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﺧﻮب ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻴﺪ‪ :‬اﻳﻨﻬﺎ ﻛﻠﻤﺎت ﺑﻲﻣﻌﻨﺎﻳﻲ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺧﻼﻓﺖ و وﻻﻳﺖ را از دﻳﺪﮔﺎه‬
‫اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻔﻬﻤﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﭘﺎﺳﺦ را ﺑﻪ او ﻣﻲدﻫﻨﺪ و‬
‫اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ از دﻳﺪﮔﺎه ﻋﻠﻲ ‪ ،‬ﺧﻼﻓﺖ اﻣﺮي ﺑﺮآﻣﺪه‬
‫از ﻧﺺ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻳﺮا او ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬رﻋﻴﺖ ﺟﺰ ﺑﺎ درﺳﺖ ﺷﺪن‬
‫ﺣﻜّﺎم و زﻣﺎﻣﺪاران‪ ،‬درﺳﺖ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬و ﺣﻜﺎم و زﻣﺎﻣﺪاران ﺟﺰ‬
‫ﺑﺎ ﺻﻼح و درﺳﺘﻲ رﻋﻴ‪‬ﺖ‪ ،‬درﺳﺖ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﺸﺨّﺺ دارد و آن اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺎﻛﻢ و‬
‫زﻣﺎﻣﺪار‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻏﻴﺮﻣﻌﺼﻮم‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ ‪‬‬
‫ﺻﻼح و درﺳﺘﻲ ﺣﺎﻛﻢ را در ﮔﺮو درﺳﺘﻲ رﻋﻴﺖ ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ‬
‫ﺧﻠﻴﻔﻪ و ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺎ ﻧﺺ اﻟﻬﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻌﺼﻮم ﻣﻲﺑﻮد‬
‫و در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺳﺨﻦ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻲﻣﻌﻨﻲ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬و اﻳﺸﺎن‬
‫ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪» :‬ﻛﺴﺎﻧﻲ از آل ﻣﺤﻤﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬﺎ را ﺣﺎﻛﻢ‬
‫ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻣﻨﺤﺮف ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ رﻋﻴﺖ دﭼﺎر‬

‫‪.(٩١/١١) (١‬‬

‫‪١٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٩‬‬
.«‫اﻧﺤﺮاف ﮔﺮدد‬
‫ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻼم ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﺎﻳﺪ اﻣﻴﺮي‬ ‫ب – ﻋﻠﻲ‬
‫ و اﮔﺮ اﻳﻦ اﻣﻴﺮ ﻓﺮد ﺻﺎﻟﺤﻲ ﺑﺎﺷﺪ و ﻋﺪاﻟﺖ و دﺳﺘﻮر‬1‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‬
‫ ﻣﻬﻢ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﭼﻪ‬،‫ﺧﺪا را اﺟﺮا ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺣﻘﻮق ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺟﺎ آورد‬
.‫ﻛﺴﻲ ﺑﺎﺷﺪ‬
‫ ﺧﻄﺎب‬،‫ ﺑﻌﺪ از آن ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺎ او ﺑﻴﻌﺖ ﺷﺪ‬‫ ﻋﻠﻲ‬-5
@üc@LaĆr×@b·du‰cë@LaĆí@bànàÔã@†ÔÛD :‫ﺑﻪ ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﻴﺮ م ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‬
@áÓ@ðc@âc@Aé@ äÇ@bàØnÈÏ…@Õy@éîÏ@bàØÛ@æb×@õï‘@ðc@ïãa¥
@oÐÈ™@´àÜ½a@åß@†yc@ïÛg@éÈω@Õy@ðc@ëc@Aé@ i@bàØîÜÇ@pŠqdna
@!_éibi@pdİc@âc@LénÜèu@âc@LéäÇ
@áØäØÛë@Lòi‰g@òíüìÛa@¿@üë@Lò@ jˉ@òÏý¨a@¿@ïÛ@oãb×@bß@aë
@lbn×@µg@pŠÄã@ïÛg@ošÏc@bàÜÏ@LbèîÜÇ@ïãìànÜ»ë@LbèîÛg@ïãì·ìÇ…
@‫@ص‬äÛa@Č³a@bßë@LénÈjmbÏ@éi@áاbi@bãŠßcë@bäÛ@|™ë@bßë@La
@áØy@ÉÓë@üë@Lbà×@ Ë@ðc‰@üë@LbàØíc‰@µg@wnyc@áÜÏ@Léní†nÓbÏ
@kˉc@@ÙÛ‡@æb×@ìÛë@L´àÜ½a@åß@ïãaìgë@bà×’ndÏ@énÜèu
@ @Nbà×Ë@åÇ@üë@bàØäÇ
@éîÏ@ bãc@ áØyc@ @ Šßc@ ÙÛ‡@ æhÏ@ Lñìþa@ Šßc@ åß@ b·Š×‡@ bß@ bßcë
@éÛì‰@éi@õbu@bß@bànãcë@bãc@p†uë@Ýi@Lß@ôìç@énîÛë@üë@LïícŠi

.(٤٠) ٣٠٧/٢ (١

٢٠ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

٢٠
‫ص@‪@óšßcë@LéàÓ@åß@a@ΊÏ@bàîÏ@bàØîÛg@wnyc@áÜÏ@Léäß@ΊÏ@†Ó‬‬
‫‪@ˆc@ LójnÇ@aˆç@¿@bà×ÌÛ@üë@ð†äÇ@aë@bàØÛ@îÜÏ@LéàØy@éîÏ‬‬
‫‪@ @NC–Ûa@á×bígë@bäàcë@LÕ§a@µg@áØiìÜÓë@bäiìÜÔi@a‬‬
‫»ﺷﻤﺎ دو ﻧﻔﺮ ﻛﻤﻲ ﻧﺎراﺣﺖ ﺷﺪهاﻳﺪ و ﺧﻮد را زﻳﺎد ﻋﻘﺐ‬
‫ﻛﺸﻴﺪهاﻳﺪ‪ .‬آﻳﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻴﺪ ﺷﻤﺎ را از ﻛﺪام ﺣﻘّﺘﺎن ﺑﺎزداﺷﺘﻪام؟!‬
‫و در ﻛﺠﺎ ﭼﻴﺰي را ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻤﻮده و ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﺷﻤﺎ‬
‫دادهام؟! و از ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺣﻖ ﻛﺪام ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﺮده‪،‬‬
‫ﻧﺎﺗﻮان ﻣﺎﻧﺪهام‪ ،‬ﻳﺎ ﺣﻖ را ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪام و ﻳﺎ ﺑﻪ ﺧﻄﺎ رﻓﺘﻪام؟! ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا ﻛﻪ ﻋﻼﻗﻪاي ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ و ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﺷﻤﺎ ﻣﺮا ﺑﻪ آن‬
‫ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪﻳﺪ و ﺑﺮ ﻣﺴﻨﺪ ﺧﻼﻓﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪﻳﺪ‪ ،‬و وﻗﺘﻲ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﺳﭙﺮده ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﺧﺪا ﻧﮕﺎه ﻛﺮدم ﺗﺎ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺎ روﺷﻦ‬
‫اﺳﺖ و ﺑﻪ آن ﻓﺮﻣﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪاﻳﻢ‪ ،‬اﻧﺠﺎم دﻫﻢ و از ﺳﻨّﺖﻫﺎي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص‬
‫اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﻮدم‪ ،‬از اﻳﻦ رو ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺷﻤﺎ و دﻳﮕﺮان ﻧﻴﺎزي ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪ .‬و‬
‫ﭼﻨﺎن ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﭘﻴﺶ ﻧﻴﺎﻣﺪه ﻛﻪ آن را ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﻢ ﺗﺎ ﻣﺠﺒﻮر ﺷﻮم ﺑﺎ‬
‫ﺷﻤﺎ و دﻳﮕﺮ ﺑﺮادران ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻢ ﻣﺸﻮره ﻧﻤﺎﻳﻢ‪ ،‬و اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﺑﻮد از‬
‫ﺷﻤﺎ و دﻳﮕﺮان رويﮔﺮدان ﻧﻤﻲﺷﺪم‪.‬‬
‫و اﻣﺎ آﻧﭽﻪ ﺷﻤﺎ درﺑﺎرة اﺳﻮه ﮔﻔﺘﻪاﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻗﻀﻴﻪاﻳﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ در آن ﻃﺒﻖ رأي و ﻣﻴﻞ ﺧﻮدم ﺣﻜﻢ ﻧﻜﺮدهام‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﻫﻢ ﻣﻦ و ﻫﻢ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ آﻧﭽﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص در اﻳﻦ ﻣﻮرد‬

‫‪٢١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٢١‬‬
‫ﺑﺎ ﺧﻮد آورده‪ ،‬ﻛﺎر را ﺗﻤﺎم ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﻦ در آﻧﭽﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آن‬
‫را ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻤﻮده و ﻓﺮﻣﺎﻧﺶ را درﺑﺎرة آن ﺻﺎدر ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫ﻧﻴﺎزي ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻛﻪ ﺷﻤﺎ و دﻳﮕﺮان‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﻣﺮا ﺳﺮزﻧﺶ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ دﻟﻬﺎي ﻣﺎ و ﺷﻤﺎ‬
‫را ﺑﻪ ﺳﻮي ﺣﻖ ﺑﻜﺸﺎﻧﺪ و ﺑﻪ ﻣﻦ و ﺷﻤﺎ ﺻﺒﺮ و ﺷﻜﻴﺒﺎﻳﻲ ﺑﺪﻫﺪ«‪.1‬‬
‫ﺗﺄﻣﻠﯽ ﺩﺭ ﮐﻼﻡ ﻣﺬﮐﻮﺭ ﻋﻠﯽ ‪‬‬
‫اﻟﻒ ‪ -‬در اﻳﻨﺠﺎ اﻣﺎم ﺑﻪ ﻃﻠﺤﻪ و زﺑﻴﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬آﻳﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻴﺪ‪ «...‬و ﻧﻔﺮﻣﻮد‪ :‬ﺷﻤﺎ ﻣﻲداﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻣﺮا اﻣﺎم و‬
‫ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻘﺮر ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻴﭻ رواﻳﺘﻲ در ﻣﻮرد اﻣﺎﻣﺖ ذﻛﺮ‬
‫ﻧﻜﺮد‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ درﺑﺎرة اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﻨﺎﻗﺸﻪ‬
‫ﻛﻨﺪ و دﻟﻴﻞ ﺑﻴﺎورد‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ رواﻳﺖ و ﻧﺼﻲ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ص اﺳﺘﻨﺎد ﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﺣﺠﺖ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺗﻤﺎم ﺷﻮد و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ‬
‫ﻋﺪم اﺳﺘﻨﺎد اﻣﺎم ‪ ‬ﺑﻪ رواﻳﺖ‪ ،‬دﻟﻴﻞ واﺿﺤﻲ ﺑﺮﻋﺪم وﺟﻮد‬
‫رواﻳﺖ در اﻳﻦ ﺑﺎره اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب‪ -‬اﮔﺮ ﻧﺼ‪‬ﻲ وﺟﻮد داﺷﺖ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬از ﺧﻼﻓﺖ‬
‫ﻛﻨﺎرهﮔﻴﺮي ﻣﻲﻛﺮد؟! ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ اﻣﺮ ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﺪون ﺗﻌﻠﻞ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻬﺪه ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪» :‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻋﻼﻗﻪاي ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ‬

‫‪.(١٩٨) ٧/١١ (١‬‬

‫‪٢٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٢٢‬‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻢ ‪ «...‬ﺧﻼﺻﻪ اﻳﻨﻜﻪ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﻌﺪ از آن ﻗﺒﻮل‬
‫ﻛﺮد ﻛﻪ ﻣﺮدم از او ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ و او را ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻗﺮار دادﻧﺪ‪.‬‬
‫ج‪ -‬ﻋﻠﻲ‪ ‬ﺣﻘﻴﻘﺖ درﺧﺸﺎﻧﻲ را در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫و آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن و ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب و‬
‫ﺳﻨﺖ ﺑﻨﮕﺮد‪ .‬و ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻧﻤﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻈﺮ اﺋﻤﻪ و دﺳﺘﻮرات‬
‫آﻧﻬﺎ را آوﻳﺰهﮔﻮش ﺧﻮد ﺳﺎزد‪.‬‬
‫د‪ -‬ﺳﭙﺲ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺎزي ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪ .«...‬او از آن ﺟﻬﺖ‬
‫ﺑﻪ آرا و ﻧﻈﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻧﻴﺎزي ﻧﺪاﺷﺖ ﻛﻪ ﻧﺼﻮص ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ ﭘﻴﺶ‬
‫روي او ﺑﻮد و او را از آرا و ﻧﻈﺮات اﻓﺮاد ﺑﻲﻧﻴﺎز ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻔﻬﻮم‬
‫ﺳﺨﻦ ﺑﻌﺪي ﻋﻠﻲ ‪ ‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﭘﻴﺶ ﺑﻴﺎﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻋﻠﻲ آن را ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻣﺸﻮرت ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬و اﻳﻦ دالّ ﺑﺮ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ او ﻣﻌﺼﻮم ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬آﻳﺎ ﻣﮕﺮ ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬و‬
‫اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﺑﻮد از ﺷﻤﺎ و دﻳﮕﺮ ﺑﺮادران ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻢ رويﮔﺮدان‬
‫ﻧﻤﻲﺷﺪم« ﻳﻌﻨﻲ اﮔﺮ ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﭘﻴﺶ ﺑﻴﺎﻳﺪ ﻛﻪ آن را ﻧﺪاﻧﻢ ﺑﺎ ﻣﺮدم و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎ ﺷﻤﺎ دو ﻧﻔﺮ ﻣﺸﻮرت ﻣﻲﻛﻨﻢ و از ﺷﻤﺎ رويﮔﺮدان‬
‫ﻧﺨﻮاﻫﻢ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻫ‪ -‬ﻧﻜﺘﻪ آﺧﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎ ﺗﺄﻣﻞ در دﻋﺎي ﭘﺎﻳﺎن ﻛﻼم اﻣﺎم ‪‬‬
‫درﻣﻲﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ دﻋﺎ از ﺷﺨﺺ ﻣﻌﺼﻮم ﺻﺎدر ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪٢٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٢٣‬‬
‫‪@LéîÜÇ@áçaìÓc@Šßþa@aˆèi@bäÛa@Õyc@æg@[bäÛa@bèícD -6‬‬
‫‪NÝmìÓ@óic@æhÏ@LknÈna@kËb‘@kÌ‘@æhÏ@LéîÏ@a@Šßdi@áèàÜÇcë‬‬
‫‪@[bäÛa@òßbÇ@b犚¤@óny@†ÔÈäm@ü@òßbß⁄a@oãb×@å÷Û@ðŠàÈÛë‬‬
‫‪@áq@[bèäÇ@lbË@åß@óÜÇ@æìàØ°@bèÜçc@åØÛë@LÝîj‬‬
‫‪@ @åß@ÙÛ‡@µg@bß‬‬
‫‪@ @N‰bn±@æc@köbÌÜÛ@üë@LÉuŠí@æc@†çb’ÜÛ@îÛ‬‬
‫‪@ðˆÛa@Éäß@Šeë@LéÛ@îÛ@bß@óÇ…a@Ýu‰@L´Üu‰@ÝmbÓc@ïãgë@üc‬‬
‫‪NCéîÜÇ‬‬
‫اﻣﺎم ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬اي ﻣﺮدم ﺳﺰاوارﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ ‪-‬‬
‫ﺧﻼﻓﺖ ‪ -‬ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻫﻤﻪ ﺑﺮاي ﺑﻪ ﻋﻬﺪهﮔﺮﻓﺘﻦ آن‬
‫ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺗﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و دﺳﺘﻮر ﺧﺪا را در ﻣﻮرد آن از دﻳﮕﺮان ﺑﻬﺘﺮ‬
‫ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ آﺷﻮبﮔﺮي آﺷﻮب ﺑﻪ ﭘﺎ ﻛﺮد او را ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ‬
‫]از روي ﻋﻨﺎد[ ﻗﺎﻧﻊ و راﺿﻲ ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺑﺎ او ﺟﻨﮓ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺟﺎن ﺧﻮدم ﺳﻮﮔﻨﺪ!‪ 1‬اﮔﺮ ﺷﺮط اﻧﺘﺨﺎب اﻣﺎم‪ ،‬ﺣﻀﻮر ﺗﻤﺎﻣﻲ‬
‫ﻣﺮدم ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ راﻫﻲ ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻖ آن وﺟﻮد ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫آﮔﺎﻫﺎن داراي ﺻﻼﺣﻴﺖ و رأي‪ ،‬ﺧﻠﻴﻔﻪ را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﻞ‬
‫آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﮕﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﺎﻓﺬ اﺳﺖ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﻧﻪ ﺣﺎﺿﺮان‬
‫ﺑﻴﻌﺖﻛﻨﻨﺪه ﺣﻖ ﺗﺠﺪﻳﺪﻧﻈﺮ دارﻧﺪ و ﻧﻪ آﻧﺎن ﻛﻪ در اﻧﺘﺨﺎﺑﺎت ﺣﻀﻮر‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ﺣﻖ اﻧﺘﺨﺎب دﻳﮕﺮي را ﺧﻮاﻫﻨﺪ داﺷﺖ‪.‬‬

‫‪ (١‬ﺟﻮاز ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮردﻥ ﺑﻪ ﺟﺎﻥ ﻧﺰد ﻋﻠﲈ اﺧﺘﻼﻑ اﻓﺘﺎدﻩ اﺳﺖ‪ ,‬ﻭ ﻗﻮﻝ ﺻﺤﻴﺢ ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪٢٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٢٤‬‬
‫آﮔﺎه ﺑﺎﺷﻴﺪ! ﻣﻦ ﺑﺎ دو ﻛﺲ ﻛﺎرزار ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ادﻋﺎي‬
‫ﭼﻴﺰي را ﺑﻜﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ او ﺗﻌﻠﻖ ﻧﺪارد‪ ،‬و آن ﻛﺲ ﻛﻪ از اداي ﺣﻖ‬
‫ﺳﺮﺑﺎز زﻧﺪ«‪.1‬‬
‫از ﺧﻮاﻧﻨﺪة ﻋﺰﻳﺰ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ ﺧﻮب در اﻳﻦ ﻛﻼم اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪‬‬
‫ﺑﻨﮕﺮد‪ ،‬ﻣﻌﻨﻲ ﻋﺒﺎرت »ﺳﺰاوارﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ – ﺧﻼﻓﺖ ‪-‬‬
‫ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻫﻤﻪ ﺑﺮاي ﺑﻪ ﻋﻬﺪهﮔﺮﻓﺘﻦ آن ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺗﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﺪا را در ﻣﻮرد آن از دﻳﮕﺮان ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲداﻧﺪ« ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﺟﻤﻊ زﻳﺎدي ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻛﺮده‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﺳﺰاوارﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻣﺮدم ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ ‪ «...‬و ﻣﺮادش از اﻣﺮ‪ ،‬ﺧﻼﻓﺖ و اﻣﺎﻣﺖ و ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫اﺳﺖ و ﻧﻔﺮﻣﻮد‪ :‬ﺳﺰاوارﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫ﻧﺺ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪهاﻧﺪ و آﻧﻬﺎ اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﺑﻪ ﺟﺎن ﺧﻮدم ﺳﻮﮔﻨﺪ! ‪ ...‬اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﺪ«‪ .‬ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ‬
‫ﺟﻤﻠﻪ ﭼﻴﺴﺖ؟ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ﺑﻪ ﻣﺮدم‪ ،‬ﺷﻮرا و اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ را‬
‫ﻣﻲآﻣﻮزد‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﺑﻴﻌﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎري ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻠﻜﻪ اﻫﻞ ﺣﻞ و ﻋﻘﺪ – آﮔﺎﻫﺎن داراي‬
‫ﺻﻼﺣﻴﺖ و رأي – ﺧﻠﻴﻔﻪ را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺳﭙﺲ ﺗﺄﻛﻴﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﺑﻴﻌﺖ ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﻖ ﻧﺪارد ﺑﻴﻌﺖ‬

‫‪.(١٧٤) ٣٢٨/٩ (١‬‬

‫‪٢٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٢٥‬‬
‫ﺧﻮد را ﭘﺲ ﺑﮕﻴﺮد و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ ﺣﻖ اﻧﺘﺨﺎب‬
‫دﻳﮕﺮي ﻧﺪارد‪.‬‬
‫آﻳﺎ در ﻧﻔﻲ اﻣﺎﻣﺖ و ﻧﻔﻲ ﻣﻨﺼﻮصﺑﻮدن آن ﻧﺼ‪‬ﻲ ﻣﺤﻜﻢﺗﺮ و‬
‫روﺷﻦﺗﺮ از اﻳﻦ وﺟﻮد دارد؟‬
‫ﺧﻼﺻﻪ اﻳﻨﻜﻪ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ در ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ ﻫﻴﭽﮕﺎه ﻧﮕﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫اﻣﺎﻣﺖ ﻣﻨﺼﺒﻲ اﻟﻬﻲ اﺳﺖ و در ﻣﻮرد آن ﻧﺼ‪‬ﻲ وﺟﻮد دارد؛ و اﮔﺮ‬
‫ﻧﺼﻲ ﻣﻲﺑﻮد ﻗﻄﻌﺎً ﻋﻠﻲ ‪ ‬آن را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬زﻳﺮا او ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﺴﺘﻨﺪي ﻧﻴﺎز داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ ﻧﺺ‪ ،‬ﻛﺮدار‪ ،‬ﮔﻔﺘﺎر و رﻓﺘﺎر او‬
‫را اﻋﺘﺒﺎر ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻣﻲداد و او ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ دﻳﮕﺮان را ﺑﺎ دﻟﻴﻞ ﻗﺎﻧﻊ و‬
‫ﺳﺎﻛﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺼﻲ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ!‬

‫‪٢٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٢٦‬‬
‫ﻋﺼﻤﺖ‬
‫ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ اﺋﻤﻪ از ﻫﻤﺎن ﻛﻮدﻛﻲ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ﺑﺪو ﺗﻮﻟﺪ ﺗﺎ‬
‫ﭘﺎﻳﺎن ﻋﻤﺮ ﻣﻌﺼﻮم ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﻛﻪ اﺋﻤﻪ ﻏﻴﺐ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و‬
‫ﻫﻴﭻ اﺷﺘﺒﺎه ﻛﻮﭼﻚ ﻳﺎ ﺑﺰرﮔﻲ از آﻧﻬﺎ ﺳﺮ ﻧﻤﻲزﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ در ﻛﺘﺎﺑﻬﺎﻳﺸﺎن ﺑﻪ آن ﺗﺼﺮﻳﺢ ﺷﺪه و ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن و آﻳﻨﺪﮔﺎﻧﺸﺎن‬
‫ﺑﺪان ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮده و ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و اﻣﺮوز ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ از ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﻨﻜﺮ‬
‫اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬وﻟﻲ ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﺎ ﻋﻘﻴﺪه ﺑﻪ ﻋﺼﻤﺖ اﻣﺎﻣﺎن‬
‫در ﺗﻀﺎد اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ -1‬او در دﻋﺎﻳﻲ ﻛﻪ آن را ﺑﺴﻴﺎر ﺗﻜـﺮار ﻣـﻲﻛـﺮد‪ ،‬ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫‪@cìdi@aƇìdß@üë@NNNb@àĆ îÔ@üë@bĆnîß@ïi@|j–í@@ðˆÛa@@†à§aD‬‬
‫‪@LïÜÔÇ@bĆjnÜß@üë@LNNNï‬‬
‫‪@ iŠÛ@aĆŠØäß@üë@Lí…@åÇ@aƆmŠß@üë@NNNïÜàÇ‬‬
‫‪@¿@ŠÔnÏc@æc@Ùi@‡ìÇc@ïãg@áèÜÛa@NNNï‬‬
‫‪@ ÐäÛ@b½bÃ@b×ìܾ@aƆjÇ@ozj•c‬‬
‫‪@LÙÛìÓ@åß@kçˆã@æc@Ùi@‡ìÈã@bČãg@áèÜÛa@NNNL@ Úa†ç@¿@Ý™c@ëc@LÚbäË‬‬
‫‪@åß@õbu@ðˆÛa@ô†a@æë…@bãúaìçc@bäi@Éibnm@ëc@LÙäí…@åÇ@³Ðã@@æc@ëc‬‬
‫‪NQCÚ†äÇ‬‬
‫»ﺳﺘﺎﻳﺶ ﺧﺪاﻳﻲ را ﺳﺰاﺳﺖ ﻛﻪ ﺷَﺒ‪‬ﻢ را ﺑﻪ ﺻﺒﺢ آورد ﺑﻲآﻧﻜﻪ‬
‫ﻣﺮده ﻳﺎ ﺑﻴﻤﺎر ﺑﺎﺷﻢ‪ ...‬و ﻣﺮا ﺑﻪ ﻛﻴﻔﺮ ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻛﺎري ﻛﻪ از ﻣﻦ ﺳﺮزده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻮاﺧﺬه ﻧﻨﻤﻮد‪ ...‬و ﻧﻪ ﻣﺮا از دﻳﻨﺶ رويﮔﺮدان ﺳﺎﺧﺖ و ﻧﻪ‬

‫‪.(٢٠٨) ٨٤/١١ (١‬‬

‫‪٢٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٢٧‬‬
‫ﻣﻨﻜﺮ ﭘﺮوردﮔﺎرم ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ ...‬و ﻧﻪ ﻋﻘﻠﻢ را از دﺳﺖ دادهام‪ . ...‬در‬
‫ﺣﺎﻟﻲ روز را آﻏﺎز ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﺑﻨﺪهاي ﺑﻲاﺧﺘﻴﺎر و ﺑﺮ ﺧﻮد ﺳﺘﻤﻜﺎرم‬
‫‪ ...‬ﺑﺎر ﺧﺪاﻳﺎ! ﺑﻪ ﺗﻮ ﭘﻨﺎه ﻣﻲآورم از اﻳﻨﻜﻪ در ﺳﺎﻳﻪ ﺑﻲﻧﻴﺎزي ﺗﻮ‪،‬‬
‫ﺗﻬﻲدﺳﺖ ﺑﺎﺷﻢ‪ .‬و ﻳﺎ در ﭘﺮﺗﻮ رﻫﻨﻤﻮدت‪ ،‬ﮔﻤﺮاه ﮔﺮدم ‪ ...‬ﺑﺎر ﺧﺪاﻳﺎ‬
‫ﺑﻪ ﺗﻮ ﭘﻨﺎه ﻣﻲآورﻳﻢ از اﻳﻨﻜﻪ از ﻓﺮﻣﻮده ﺗﻮ ﺑﻴﺮون روم و ﻳﺎ از دﻳﻦ‬
‫ﺗﻮ ﻣﻨﺤﺮف ﮔﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﻳﺎ از ﻫﻮاﻫﺎي ﻧﻔﺴﺎﻧﻲ ﺧﻮد ﭘﻴﺮوي ﻛﻨﻴﻢ و از‬
‫ﻫﺪاﻳﺘﻲ ﻛﻪ از ﺳﻮي ﺗﻮ آﻣﺪه اﺳﺖ ﭘﻴﺮوي ﻧﻜﻨﻴﻢ«‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرات ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ‪» :‬ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻛﺎري ﻛﻪ از ﻣﻦ ﺳﺮزده‬
‫اﺳﺖ«‪» ،‬ﺑﺮ ﺧﻮد ﺳﺘﻤﻜﺎرم«‪) ،‬و در ﻣﻴﺎن رﻫﻨﻤﻮدت ﮔﻤﺮاه ﮔﺮدم(‪،‬‬
‫)از ﺳﺨﻨﺖ ﻓﺮاﺗﺮ روم(‪) ،‬از دﻳﻦ ﺗﻮ ﻣﻨﺤﺮف ﺷﻮم(‪» ،‬از ﻫﻮاﻫﺎي‬
‫ﻧﻔﺴﺎﻧﻲ ﺧﻮد ﭘﻴﺮوي ﻛﻨﻴﻢ‪ .«...‬آﻳﺎ ﻓﺮد ﻣﻌﺼﻮﻣﻲ ﻛﻪ اﺷﺘﺒﺎه ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﺳﺘﻢ ﻧﻤﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺑﻴﻢ آن ﻧﻤﻲرود ﻛﻪ دﭼﺎر ﻟﻐﺰش ﺷﻮد و‬
‫ﻳﺎ ﻣﻘﺪاري از آﻳﻴﻦ اﻟﻬﻲ ﻣﻨﺤﺮف ﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ دﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟!‬
‫اﮔﺮ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﻣﺎم دﻋﺎي ﺑﻴﻬﻮده ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و اﮔﺮ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻨﻔﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ او ﻣﻌﺼﻮم ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬آﻳﺎ‬
‫ﻣﻌﺼﻮم از ﮔﻤﺮاﻫﻲ و ﻫﻮاي ﻧﻔﺲ ﻣﻲﺗﺮﺳﺪ؟! ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﺎن را ﭘﺎك ﻧﻤﻮده و ﺑﻪ آﻧﻬﺎ وﻻﻳﺖ ﺗﻜﻮﻳﻨﻲ ﺑﺨﺸﻴﺪه اﺳﺖ!‬
‫اﻣﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺨﻨﻲ ﺑﺎ ﻓﺮﻣﻮدهﻫﺎي اﻣﺎم ‪ ‬ﻫﻤﺨﻮاﻧﻲ ﻧﺪارد‪.‬‬

‫‪٢٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٢٨‬‬
‫‪ -2‬وﻗﺘﻲ ﻣﻌﺼﻮم از ﺳﻮي ﺧﺪا ﺑﻪ راه درﺳﺖ راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﺷﻮد‪،‬‬
‫ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ رأي و ﻧﻈﺮ ﻣﺮدم ﻧﺪارد‪ .‬و ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺷﻮري اﻋﺘﺒﺎري‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬اﻣ‪‬ﺎ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪@L“ÌÛa@ åß@ òČîÜ@ òz•bä¶@ ïãìäîÇcD :‬‬
‫‪» NCbäÛbi@ bäÛa@ µëþ@ ïãg@ aìÏ@ LkíŠÛa@ åß@ òàîÜ‬ﻣﺮا ﺑﺎ‬
‫ﺧﻴﺮﺧﻮاﻫﻲ و ﻧﺼﻴﺤﺖ ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ﻳﺎري ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﻛﻪ از‬
‫ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم‪ ،‬ﺑﻪ رأي و ﻣﺸﻮرت ﻣﺮدم ﺳﺰاوارﺗﺮم«‪.1‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﻌﺼﻮم از ﻣﺮدم ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ او را ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻛﻨﻨﺪ؟! و ﺑﺎﻻﺗﺮ‬
‫از اﻳﻦ‪ ،‬از ﻣﺮدم ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ او را ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻛﻨﻨﺪ؟! و او را‬
‫ﻓﺮﻳﺐ ﻧﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن او اﻧﺴﺎن اﺳﺖ و ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻧﺼﻴﺤﺖ دﻳﮕﺮان‬
‫و اﻓﺮادي ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﻈﺎﻫﺮ ﺑﻪ ﺧﻴﺮﺧﻮاﻫﻲ او را ﭘﻨﺪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬وي را‬
‫ﻓﺮﻳﺐ دﻫﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ در اداﻣﻪ ﺑﻴﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺑﻪ دﻋﺎي زﻳﺒﺎ و ﺑﻲﻧﻈﻴﺮ او ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪@üë@L´r×bã@üë@´j×bã@üë@L´ß…bã@üë@bíaŒ@Ë@LémŠß‹@¿@b㊒yaD‬‬
‫™‪) NC´ãìnÐß@üë@´Üšß@üë@´Ûb‬ﺑﺎرﺧﺪاﻳﺎ! ﻣﺎ را ﺑﺎ او ﺣﺸﺮ ﺑﻔﺮﻣﺎ‬
‫ﺑﺪون آن ﻛﻪ رﺳﻮا و ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﻣﻨﺤﺮف و‬
‫ﻋﻬﺪﺷﻜﻦ و ﮔﻤﺮاه ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺪون آن ﻛﻪ دﻳﮕﺮان را ﮔﻤﺮاه ﻛﻨﻴﻢ و ﻳﺎ‬
‫دﺳﺘﺨﻮش ﻓﺘﻨﻪ ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ«‪.2‬‬

‫‪.(١١٧) ٢٨٤/٧ (١‬‬


‫‪.١٧٣/٧ (٢‬‬

‫‪٢٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٢٩‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻣﺎم ‪ ‬از زﻣﺮهي ده ﻧﻔﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﮋده‬
‫داده ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ او ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﮋده ﺗﻜﻴﻪ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﻤﻮاره از ﺧﺪا‬
‫ﻣﻲﺗﺮﺳﺪ‪ ،‬از اﻳﻦ رو ﻫﺮاﺳﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺒﺎدا دﭼﺎر ﻓﺘﻨﻪ ﮔﺮدد و ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻋﻠﺖ در اﻳﻦ دﻋﺎ از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ او را ﺑﺮ دﻳﻦ‬
‫ﺛﺎﺑﺖﻗﺪم و اﺳﺘﻮار ﮔﺮداﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬او ﺑﻪ ﻳﺎراﻧﺶ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪@ñ‰ì’ß@ëc@LÕ¡@òÛbÔß@åÇ@aìÐØm@ýÏD :‬‬
‫‪@åß@ ÙÛ‡@ åße@ üë@ Løİc@ æc@ ÖìÐi@ ïÐã@ ¿@ oÛ@ ïãhÏ@ LÞ†Èi‬‬
‫‪@ánãcë@bãc@b¸hÏ@Lß@éi@ÙÜßc@ìç@bß@ïÐã@åß@a@ïÐØí@æc@üg@LïÜÈÏ‬‬
‫‪@LbäÐãc@åß@Ùܸ@ü@bß@bäß@Ùܹ@LêË@ l‰@ü@lŠÛ@æì×ìܾ@†îjÇ‬‬
‫‪@Lô†bi@òÛýšÛa@†Èi@bäÛ†idÏ@LéîÜÇ@bäzÜ•@bß@µg@éîÏ@bä×@b¾@bäuŠcë‬‬
‫‪@ @NCóàÈÛa@†Èi@ñ–jÛa@bãbİÇcë‬‬
‫»از ﮔﻔﺘﻦ ﺳﺨﻦ ﺣﻖ و ﻣﺸﻮرت ﻋﺎدﻻﻧﻪ درﻳﻎ ﻧﻮرزﻳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﺷﺘﺒﺎه ﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻣﮕﺮ آن ﻛﻪ ﺧﺪا ﻣﺮا از آن ﻧﮕﻪ دارد‪ ،‬ﭼﻮن‬
‫ﻣﻦ و ﺷﻤﺎ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ در اﺧﺘﻴﺎر ﭘﺮوردﮔﺎرﻳﻢ و ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﭼﻨﺎن ﺑﺮ ﻣﺎ ﺗﺴﻠّﻂ دارد ﻛﻪ ﻣﺎ ﺧﻮدﻣﺎن ﺑﺮ ﺧﻮد ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺴﻠﻄﻲ ﻧﺪارﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺎ را از وﺿﻌﻴﺖ و ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻛﻪ در آن ﻗﺮار داﺷﺘﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻴﺮون‬
‫آورد و ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺻﻼح ﺑﻮد راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻛﺮد‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از‬
‫ﮔﻤﺮاﻫﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﻫﺪاﻳﺖ ﺑﺨﺸﻴﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از آن ﻛﻪ از دﻳﺪن ﺣﻘﻴﻘﺖ‬
‫ﻧﺎﺗﻮان ﺑﻮدﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﺑﺼﻴﺮت و ﺑﻴﻨﺎﻳﻲ ﻋﻄﺎء ﻛﺮد«‪.1‬‬

‫‪.(٢١٠) ١٠٢/١١ (١‬‬

‫‪٣٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٣٠‬‬
‫اﻟﻒ ‪ -‬اﻣﺎم از ﻳﺎراﻧﺶ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او ﺧﻴﺮﺧﻮاﻫﻲ‬
‫ﻧﻤﻮده و او را ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و از ﻣﺸﻮرت و ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﺑﻪ او درﻳﻎ‬
‫ﻧﻮرزﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا او ﻳﻚ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ :‬ﮔﺎﻫﻲ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﮔﺎﻫﻲ‬
‫ﻛﺎرش درﺳﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب‪ -‬ﺑﻪ ﻓﺮﻣﻮدهي وي ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﺷﺘﺒﺎه‬
‫ﻛﻨﻢ ﻣﮕﺮ آن ﻛﻪ‪ «...‬آﻳﺎ ﭼﻴﺰي ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ از اﻳﻦ ﺑﺮ‬
‫ﻣﻌﺼﻮمﻧﺒﻮدن او دﻻﻟﺖ ﻛﻨﺪ‪ .‬او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﺷﺘﺒﺎه ﻛﻨﻢ و‬
‫اﻣﻜﺎن اﺷﺘﺒﺎه در ﻣﻮرد ﻣﻦ ﻣﻨﺘﻔﻲ ﻧﻴﺴﺖ«‪ .‬ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ‬
‫دﻻﻟﺖ دارد ﻛﻪ اﻳﺸﺎن از ﻳﻚ اﻧﺴﺎن ﺑﻠﻨﺪﻣﺮﺗﺒﻪﺗﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ :‬ﻧﻪ آﻓﺮﻳﻨﺶ‬
‫ﻃﺒﻴﻌﻲ او ﻓﺮاﺗﺮ از آﻓﺮﻳﻨﺶ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﻪ ﻋﺼﻤﺖ اﻟﻬﻲ او را از‬
‫ﻳﻚ اﻧﺴﺎن ﻓﺮاﺗﺮ ﺑﺮده داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ج‪ -‬در اﻳﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﻳﺸﺎن ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬و ﺑﻌﺪ از‬
‫ﮔﻤﺮاﻫﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﻫﺪاﻳﺖ ﺑﺨﺸﻴﺪ و ﺑﻌﺪ از آن ﻛﻪ از دﻳﺪن ﺣﻘﻴﻘﺖ‬
‫ﻧﺎﺗﻮان ﺑﻮدﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﺑﺼﻴﺮت و ﺑﻴﻨﺎﻳﻲ ﻋﻄﺎء ﻛﺮد«‪.‬‬
‫‪ -5‬و ﭘﺎﻳﺎن در ﻧﺎﻣﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از ﻳﺎراﻧﺶ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@Ý×@õbİÇg@óÜÇ@ém‰†Ó@áîÄÇë@Lén»‰@òÈi@a@Þdc@bãcëD :‬‬
‫‪@|™aìÛa@‰ˆÈÛa@óÜÇ@òßbÓ⁄a@åß@Lêb™‰@éîÏ@b½@Úbígë@ÔÏìí@æc@Lòjˉ‬‬
‫‪@L…ýjÛa@¿@Šqþa@Ýîºë@L…bjÈÛa@¿@õbärÛa@åy@åßë@LéÔÜ@µgë@éîÛg‬‬
‫‪@ñ…bÈÛbi@ ÙÛë@ ïÛ@ án±@ æcë@ LòßaŠØÛa@ ÑîÈšmë@ LòàÈäÛa@ âb·ë‬‬

‫‪٣١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٣١‬‬
‫‪@a@Þì‰@óÜÇ@âýÛaë@LæìjËa‰@a@µg@bãg@Lñ…bè’Ûaë‬ص@‪@´jîİÛa‬‬
‫‪NCåíŠçbİÛa‬‬
‫»و از رﺣﻤﺖ ﺑﻴﻜﺮان و ﻗﺪرت ﺑﻲﭘﺎﻳﺎن ﺧﺪا ﻛﻪ ﻗﺎدر ﺑﻪ اﻋﻄﺎي‬
‫ﻫﺮ ﺧﻮاﺳﺘﻪاﻳﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺌﻠﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﻮﻓﻴﻖ دﻫﺪ ﺗﺎ در‬
‫ﺟﻬﺖ رﺿﺎﻳﺖ او ﮔﺎم ﺑﺮدارﻳﻢ‪ ،‬و ﺧﺪا و ﻣﺨﻠﻮﻗﺎﺗﺶ از ﻣﺎ ﺧﺮﺳﻨﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬و در ﻣﻴﺎن ﺑﻨﺪﮔﺎن و آﺑﺎديﻫﺎ ﻧﺎم ﻧﻴﻜﻲ از ﺧﻮد ﺑﻪ ﺟﺎ‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﻢ‪ .‬و از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ ﻧﻌﻤﺖ ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﺮ ﻣﺎ ﻛﺎﻣﻞ‬
‫ﺑﮕﺮداﻧﺪ و ﻛﺮاﻣﺖ و ﻋﺰت ﻣﺎ را ﭼﻨﺪ ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻣﺎ را‬
‫ﻗﺮﻳﻦ ﺳﻌﺎدت و ﺷﻬﺎدت ﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا روي آوردهاﻳﻢ و‬
‫درود ﺧﺪا ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص و آل ﭘﺎﻛﺶ ﺑﺎد«‪.1‬‬
‫ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻋﺰﻳﺰ! در اﻳﻦ ﺟﻤﻼت ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻦ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬و‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻣﺎ را ‪ .«...‬او ﺑﺎ ﺗﺮس و اﻣﻴﺪ ﺧﺪا را ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و دﻋﺎي او‬
‫دﻋﺎي ﻓﺮدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻢ اﻣﻴﺪوار اﺳﺖ و ﻫﻢ ﻫﺮاﺳﻨﺎك‪ ،‬ﻧﻪ دﻋﺎي‬
‫ﻓﺮد ﻣﻌﺼﻮﻣﻲ ﻛﻪ اﺷﺘﺒﺎه ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬و دﻋﺎي او ﺑﺎ دﻋﺎي اﻣﺎﻣﻲ ﻛﻪ در‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﺷﻴﻌﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺨﻮاﻧﻲ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫‪ -6‬و در ﻧﺎﻣﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ اﻟﻤﻨﺬر ﺑﻦ اﻟﺠﺎرود ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪@Éjnm@Ùãc@oääÃë@LÙäß@ïãČŠË@Ùîic@ý•@ æŞ hÏ@Z†Èi@bßcD :‬‬

‫‪.١١٧/١٧ (١‬‬

‫‪٣٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٣٢‬‬
‫‪@Úaì@ ʆm@ ü@ ÙäÇ@ ïÛg@ ïÓ‰@ bàîÏ@ oãc@ a‡hÏ@ LéÜîj@ ÙÜmë@ Léí†ç‬‬
‫‪.1CŠÌq@éi@Ȇí@æc@Ýçdi@îÜÏ@ÙnЖi@æb×@åßë@NNNaĆ…bîÔãa‬‬
‫»اﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ :‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﭘﺪرت ﻓﺮدي ﺻﺎﻟﺢ و درﺳﺘﻜﺎر ﺑﻮد در‬
‫ﻣﻮرد ﺗﻮ ﻓﺮﻳﺐ ﺧﻮردم و ﮔﻤﺎن ﺑﺮدم ﻛﻪ ﺗﻮ از رﻫﻨﻤﻮد او ﭘﻴﺮوي‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻲ و راه او را در ﭘﻴﺶ ﻣﻲﮔﻴﺮي‪ ،‬اﻣﺎ اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ ﻛﻪ درﺑﺎره ﺗﻮ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻦ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ از ﻫﻮاي ﻧﻔﺲ ﺧﻮﻳﺶ ﭘﻴﺮوي‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻲ‪ . ...‬و ﻓﺮدي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻮ ﺻﻼﺣﻴﺖ ﻧﺪارد ﻛﻪ ﺑﺎ او‪ ،‬ﺧﻼﺋﻲ ﭘﺮ‬
‫ﺷﻮد«‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻣﺮد‬
‫اﺷﺘﺒﺎه ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬و ﻓﺮﻳﺐ ﻇﺎﻫﺮ ﺑﺎوﻗﺎر او را ﺧﻮرده و ﮔﻤﺎن ﺑﺮده‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ او ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﭘﺪرش ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و از او ﭘﻴﺮوي ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﺎآﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ‬
‫واﻗﻌﻴﺖ ﺣﺎل ﻣﻨﺬر‪ ،‬ﻋﻠﻲ ‪ ‬را ﻓﺮﻳﺐ داد و ﻧﻪ اﻟﻬﺎم و ﻧﻪ وﺣﻲ‪،‬‬
‫ﻫﻴﭽﻜﺪام دﺳﺖ او را ﻧﮕﺮﻓﺘﻨﺪ و او را از ارﺗﻜﺎب ﭼﻨﻴﻦ اﺷﺘﺒﺎﻫﻲ‬
‫ﻣﺼﻮن ﻧﺴﺎﺧﺘﻨﺪ‪.2‬‬
‫و ﻫﺮﮔﺎه ﮔﺮوﻫﻲ او را ﻣﺪح و ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫‪@áèÜÛa@ Láèäß@ ïÐäi@ áÜÇc@ bãcë@ LïÐã@ åß@ ïi@ áÜÇc@ Ùãg@ áèÜÛaD‬‬
‫‪NCæìàÜÈí@ü@bß@ïÛ@ŠÐËaë@LæìäÄí@b¾@aĆ@ÜÈua‬‬

‫‪.(٧١) ٥٤/١٨ (١‬‬


‫‪.(٧٣) ٦٢/١٨ (٢‬‬

‫‪٣٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٣٣‬‬
‫»ﺑﺎر ﺧﺪاﻳﺎ! ﺗﻮ ﻣﺮا ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺧﻮدم را ﺑﻬﺘﺮ از آﻧﻬﺎ‬
‫ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻢ‪ .‬ﺑﺎر ﺧﺪاﻳﺎ! ﻣﺮا از آﻧﭽﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ ﺑﮕﺮدان‪ ،‬و‬
‫آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ در ﻣﻦ ﻫﺴﺖ و آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻣﺮز«‪.1‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺮﺳﻴﻢ ﻛﻪ »ﺑﻬﺘﺮ از آﻧﭽﻪ آﻧﻬﺎ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ« ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ؟ و‬
‫ﭼﺮا اﻣﺎم از ﺧﺪا ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ او را ﺑﻴﺎﻣﺮزد؟!‬
‫و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺳﺖ دﻋﺎي ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ اﻣﺎم در آن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@áèÜÛaD :‬‬
‫‪@bàîÏ@ |jÔmë@ LîãýÇ@ æìîÈÛa@ òÈßü@ ¿@ å¤@ æc@ åß@ Ùi@ ‡ìÇc@ ïãg‬‬
‫‪@oãc@bß@Éîà @ïÐã@åß@bäÛa@õbí‰@óÜÇ@bÄÏbª@LïmŠíŠ@ÙÛ@åİic‬‬
‫‪@õìi@ ÙîÛg@ ïšÏcë@ LðŠçbÃ@ åy@ bäÜÛ@ ð†idÏ@ Lß@ éîÜÇ@ ÉÜİß‬‬
‫‪NCÙmb™Šß@åß@aƆÇbjmë@Ú…bjÇ@µg@bĆiŠÔm@LïÜàÇ‬‬
‫»ﺑﺎرﺧﺪاﻳﺎ! از اﻳﻨﻜﻪ ﻇﺎﻫﺮم در ﭼﺸﻢ ﻣﺮدم ﺧﻮب ﺑﺎﺷﺪ و آﻧﭽﻪ‬
‫در درون دارم‪ ،‬زﺷﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻓﻘﻂ ﻇﺎﻫﺮم را ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺣﻔﻆ ﻛﻨﻢ‬
‫و ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻇﺎﻫﺮي ﺧﻮب اراﺋﻪ دﻫﻢ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻛﺎر ﺑﺪ اﻧﺠﺎم‬
‫ﻣﻲدﻫﻢ‪ ،‬و از اﻳﻨﻜﻪ ﺧﻮدم را ﺑﻪ ﺑﻬﺎي دوري از رﺿﺎﻳﺖ ﺗﻮ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺖ ﻧﺰدﻳﻚ ﮔﺮداﻧﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻮ ﭘﻨﺎه ﻣﻲآورم«‪.2‬‬
‫اﻣﻴﺪوارم اﻳﻦ ﺟﻤﻼت ﺧﻮاﻧﻨﺪه را ﺑﻪ ﺗﺄﻣﻞ وادارد‪.‬‬

‫‪.(١٩٦) ٢٥٦/١٨ (١‬‬


‫‪.١٦٧/١٩ (٢‬‬

‫‪٣٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٣٤‬‬
‫و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻣﺎم‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@óny@Lê†Èi@oÜèßc@Šßc@àçc@bßD :‬‬
‫‪NCòîÏbÈÛa@a@Þdcë@´nÈ׉@ïÜ•c‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺎر ﻣﻬﻤ‪‬ﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاﻳﻢ ﭘﻴﺶ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬دو رﻛﻌﺖ ﻧﻤﺎز ﻣﻲﺧﻮاﻧﻢ‬
‫و از ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺎﻓﻴﺖ و ﺳﻼﻣﺘﻲ را ﻣﻲﺟﻮﻳﻢ«‪.1‬‬
‫ﺧﻮاﻧﻨﺪة ﻋﺰﻳﺮ! اﻣﻴﺪوارم در اﻳﻦ ﻓﺮﻣﻮده اﻣﺎم ‪ ‬ﺗﺄﻣﻞ ﻧﻤﺎﻳﻲ‪ ،‬از‬
‫اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﺮﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ اﻣﺎم ‪ ‬اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻧﺎراﺣﺖ و ﻏﻤﮕﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﺗﻔﺎﻗﺎت ﭘﻴﺮاﻣﻮﻧﺶ ﺑﺮ او ﭘﻮﺷﻴﺪه‬
‫ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا او ﻏﻴﺐ ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻮاريﻫﺎ او را ﺳﺮﮔﺮدان‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ؛ ﭼﻮن ﻛﻪ او ﻣﻌﺼﻮم ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻳﺎراﻧﺶ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪@bßcëD :‬‬
‫‪NCNNkî̽aë@†è’½a@¿@òzî–äÛaë@LòÈîjÛbi@õbÏìÛbÏ@áØîÜÇ@ïÔy‬‬
‫»ﺣﻖ ﻣﻦ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻴﻌﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻧﻤﻮدهاﻳﺪ‪،‬‬
‫وﻓﺎدار ﺑﺎﺷﻴﺪ‪ ،‬و ﻫﻢ در ﺣﻀﻮر و ﻫﻢ در ﻧﺒﻮد ﻣﻦ‪ ،‬ﺧﻴﺮﺧﻮاﻫﻢ‬
‫ﺑﺎﺷﻴﺪ‪.2«...‬‬
‫ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ﻋﺪم ﻋﺼﻤﺖ اﻳﻦ ﺻﺤﺎﺑﻲ ﺑﺰرﮔﻮار ‪ ،‬دﻻﻳﻞ‬
‫روﺷﻦﺗﺮي ﻫﻢ ﻻزم اﺳﺖ؟!‬
‫آري ﻣﻄﻠﺒﻲ ﻣﺴﺘﺪلﺗﺮ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﺑﺮ ﻣﻌﺼﻮمﻧﺒﻮدن‬

‫‪.٢٠٥/١٩ (١‬‬
‫‪.١٩٠/٢ (٢‬‬

‫‪٣٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٣٥‬‬
‫آن ﺑﺰرﮔﻮار ‪ ‬دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬وﺟﻮد دارد ﻛﻪ اﻧﺪﻛﻲ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ آن‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬
‫‪ -7‬وﺻﻴﺖ‪:‬‬
‫وﺻﻴﺖ ﻋﻠﻲ ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﺣﺴﻦ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻬﻤﻲ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ اﻫﻤﻴﺖ‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﻛﻪ در ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻮﺿﻮع ﻋﺼﻤﺖ آن را اراﺋﻪ‬
‫دﻫﻢ‪ ،‬ﭼﻮن ﻛﻪ اﻳﻦ وﺻﻴﺖ ﻳﻚ اﻣﺎم ﺑﻪ اﻣﺎﻣﻲ دﻳﮕﺮ و وﺻﻴﺖ ﭘﺪري‬
‫ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش‪ ،‬و ﻃﺒﻖ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻴﻌﻪ وﺻﻴﺖ ﻣﻌﺼﻮﻣﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﺼﻮم دﻳﮕﺮ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در وﺻﻴ‪‬ﺖ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪@áÜn½a@LŠàÈÛa@Ši†n½a@LæbߌÜÛ@ŠÔ½a@LæbÐÛa@†ÛaìÛa@åßD -1‬‬
‫‪@µg@.a@†Ć Ë@bèäÇ@åÇbÄÛa@Lómì½a@å×bß@å×bÛa@Lbîã†ÜÛ@ČâaˆÛa@LŠç†ÜÛ‬‬
‫‪@ŠË@LÙÜç@†Ó@åß@Ýîj@ÙÛbÛa@LÚ‰†í@ü@bß@ÝČßû½a@…ìÛì½a‬‬
‫‪@L‰ëŠÌÛa@Šubmë@Lbîã†Ûa@†jÇë@Lköb@–½a@òČî߉ë@Lâbíþa@òäîç‰ë@LâbÔþa‬‬
‫‪@LæaŒyþa@åíŠÓë@Lâìàa@ÑîÜyë@Lpì½a@cë@Lbíbä½a@áíŠËë‬‬
‫‪NCpaìßþa@òÐîÜë@Lpaìè’Ûa@É튕ë@LpbÏŁa@k–ãë‬‬
‫»از ﭘﺪري ﻛﻪ ﻋﻤﺮش را ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﺎﻧﺪه و روزﮔﺎرش را ﺳﭙﺮي‬
‫ﻧﻤﻮده‪ ،‬دﻧﻴﺎ را ﻧﻜﻮﻫﺶ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻨﻚ در ﻣﺴﻜﻦ ﻣﺮدهﻫﺎ ﺳﻜﻨﻲ‬
‫ﮔﺰﻳﺪه و ﻓﺮدا از آن ﻛﻮچ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪي ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي اﻣﻴﺪ‬
‫ﺑﺴﺘﻪ ﻛﻪ ﺑﺪان ﻧﺨﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ‪ ،‬و راه ﻛﺴﺎﻧﻲ را در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻫﻼك ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪي ﻛﻪ ﺑﻴﻤﺎريﻫﺎ او را ﻧﺸﺎﻧﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و‬

‫‪٣٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٣٦‬‬
‫او ﮔﺮد روزﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻼﻫﺎ و ﻣﺼﺎﺋﺐ او را ﻫﺪف ﻗﺮار دادهاﻧﺪ و او‬
‫ﺑﻨﺪه دﻧﻴﺎ و ﺗﺎﺟﺮ ﻛﺎﻻي ﻓﺮﻳﺒﻨﺪه آن اﺳﺖ‪ ،‬و اﺳﻴﺮ ﻣﺮگ و ﻫﻢﭘﻴﻤﺎن‬
‫ﻧﺎراﺣﺘﻲﻫﺎ و ﻫﻤﺮاه ﻏﻤﻬﺎ و در ﻣﻌﺮض آﻓﺖﻫﺎﺳﺖ و ﺷﻬﻮتﻫﺎ او‬
‫را ﻣﻐﻠﻮب ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﻣﺮدﮔﺎن اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ وﺻﻴﺘﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﭘﺪري ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻣﺤﺘﺮم ﻧﻴﻚ ﺑﻨﮕﺮ و در اﻳﻦ ﻋﺒﺎرات ﺑﻴﻨﺪﻳﺶ‬
‫»ﻓﺮزﻧﺪي ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي اﻣﻴﺪ ﺑﺴﺘﻪ ‪ ...‬و ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﻣﺮدﮔﺎن اﺳﺖ«‪ .‬آﻳﺎ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ او را »ﺑﻨﺪه دﻧﻴﺎ« و »ﺗﺎﺟﺮ ﻛﺎﻻي ﻓﺮﻳﺒﻨﺪه دﻧﻴﺎ« ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻌﺼﻮم اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب‪ -‬و در ﻋﺒﺎرﺗﻬﺎﻳﻲ ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻦ ﻛﻪ ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ ﻋﺼﻤﺖ را رد‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬او ﻓﺮزﻧﺪش را »ﻣﻐﻠﻮب ﺷﻬﻮتﻫﺎ« ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ‪ .‬ﭼﮕﻮﻧﻪ؟! ﻳﺎ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ اﻣﺎم ‪ ‬ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﺪ و ﺑﻴﻬﻮده ﺣﺮف‬
‫ﻣﻲزﻧﺪ؟!‬
‫ج‪ -‬و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﺮ دو ﻣﻌﺼﻮﻣﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺳﺨﻦ ﻋﻠﻲ اﺷﺘﺒﺎه اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺷﻬﻮتﻫﺎ او را ﻣﻐﻠﻮب ﻛﺮدهاﻧﺪ« و ﺷﺨﺼﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻐﻠﻮب ﺷﻬﻮتﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻌﺼﻮم ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻋﻠﻲ‬

‫‪.٣١/١٦ (١‬‬

‫‪٣٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٣٧‬‬
‫ﻣﺨﺎﻃﺒﺎن ﺧﻮد را ﻛﻪ ﻳﻜﻲ ﺣﺴﻦ اﺳﺖ ﻓﺮﻳﺐ ﻣﻲدﻫﺪ و از ﺗﻘﻴﻪ‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻣﺎم ﺷﻤﺎ ﻣﻐﻠﻮب ﺷﻬﻮتﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫درﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﻌﺼﻮم اﺳﺖ!‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎﻳﺪ در اﻳﻦ ﻛﻼم اﻣﺎم‪ ‬ﺗﺪﺑ‪‬ﺮ ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻌﻨﻲ ﺳﺨﻦ اﻣﺎم‪‬‬
‫ﭼﻴﺴﺖ؟‬
‫‪ -2‬ﺳﭙﺲ اﻣﺎم ﺑﻪ وﺻﻴﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش اداﻣﻪ ﻣﻲدﻫﺪ‪@bßcD :‬‬
‫‪@ÞbjÓgë@LČïÜÇ@Šç†Ûa@ìºë@LÇ@bîã†Ûa@‰bi…g@åß@oäîjm@bàîÏ@æhÏ@Z†Èi‬‬
‫‪@Ë@Lïöa‰ë@b¶@âbànçüaë@Lðaì@åß@Š×‡@åÇ@ÇŒí@bß@LČïÛg@ñŠŁa‬‬
‫‪@ïíc‰@ ÓȆ–Ï@ LïÐã@ áČ ç@ bäÛa@ âìàç@ æë…@ ïi@ …ČŠÐm@ sîy@ ïãc‬‬
‫‪@ü@Ȇu@µg@ïi@óšÏdÏ@LðŠßc@œª@ïÛ@ČŠ•ë@Lðaìç@åÇ@ÏŠ•ë‬‬
‫‪@Ýi@ LïšÈi@ Ùm†uë@ Llˆ×@ éiì’í@ ü@ Ö†•ë@ LkÈÛ@ éîÏ@ æìØí‬‬
‫‪@ìÛ@ pì½a@ æd×ë@ Lib•c@ Ùib•c@ ìÛ@ bĆ÷î‘@ æd×@ óny@ LïÜ×@ Ùm†uë‬‬
‫‪@ÙîÛg@ojnØÏ@LïÐã@Šßc@åß@îäÈí@bß@ÚŠßc@åß@ïãbäÈÏ@Lïãbmc@Úbmc‬‬
‫×‪NCoîäÏ@ëc@ÙÛ@oîÔi@bãc@æg@éi@aĆŠèÄnß@aˆç@ïibn‬‬
‫»اﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ :‬ﭘﺸﺖ ﻛﺮدن دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ و ﻓﺎﺻﻠﻪﮔﺮﻓﺘﻦ روزﮔﺎر از ﻣﻦ و‬
‫رويآوردن آﺧﺮت ﺑﻪ ﻣﻦ‪ ،‬ﻣﺮا از ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﺧﻮد و ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ‬
‫ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﺑﺎز ﻧﻤﻲدارد‪ ،‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﻏﻢ ﻣﺮدم از ﻣﻴﺎن ﻣﻲرود و ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﺑﺮاي ﺧﻮدم ﻏﻤﮕﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮم‪ ،‬ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪام ﺑﺎ ﻣﻦ ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ رﻓﺘﺎر‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﺮا از ﻫﻮاي ﻧﻔﺲ دور ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ در‬

‫‪٣٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٣٨‬‬
‫ﻣﻮرد ﻣﻦ اﺳﺖ ﻣﻲﭘﺮدازد‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﺗﺪﺑ‪‬ﺮ و ﺗﻔﻜﺮ ﻣﺮا ﺑﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ‬
‫ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﺟﺪ‪‬ي ﺑﻮده و ﺷﻮﺧﻲﺑﺮدار ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﻫﻴﭻ دروغ و‬
‫ﻛﺬﺑﻲ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ راه ﻧﺪارد‪ .‬ﺗﻮ ﭘﺎرة ﺗﻦ ﻣﻦ و ﺑﺨﺸﻲ از وﺟﻮدم و ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺗﻤﺎم وﺟﻮدم ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﮔﺮ ﺑﻼﻳﻲ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺑﺮﺳﺪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬و اﮔﺮ ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﺗﻮ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﺎ ﻣﺮگ ﻣﻦ ﻓﺮا‬
‫رﺳﻴﺪه اﺳﺖ ﭘﺲ ﻫﻤﺎن رﻧﺠﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﻮد ﻣﻲﺑﺮم‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﻮ‬
‫ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺑﺮم‪ ،‬از اﻳﻦ رو اﻳﻦ وﺻﻴﺖﻧﺎﻣﻪ را ﺑﺮاﻳﺖ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻢ ﭼﻪ ﺑﻤﻴﺮم‬
‫و ﭼﻪ زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪم‪ ،‬ﺗﻮ آن را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺴﭙﺎر«‪.1‬‬
‫در ﻓﺮﻣﻮده ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺧﻮب ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬او ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ‬
‫ﻛﻪ ‪ ...‬ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪام ﺑﺎ ﻣﻦ ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ رﻓﺘﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﺮا از ﻫﻮاي‬
‫ﻧﻔﺲ دور ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ در ﻣﻮرد ﻣﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻣﻲﭘﺮدازد‪.«...‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرات ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ‪ :‬ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﺧﻮدم‪ ،‬ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪام‪ ،‬ﻫﻮاي‬
‫ﻧﻔﺲ ﻣﻦ‪ ،‬ﻛﺎر ﻣﻦ و ‪. ...‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﻌﺼﻮم ﻫﻮاي ﻧﻔﺲ دارد ﻛﻪ او را ﺑﻪ ﻫﺮ ﺳﻮ ﺑﻜﺸﺎﻧﺪ؟‬
‫‪@ñ‰bàÇë@LêŠßc@âëŒÛë@M‬‬
‫‪Č@ i@ðc@M‬‬
‫‪@ a@ôìÔni@Ùî•ëc@ïãhÏD -3‬‬
‫‪@´ië@Ùäîi@kj@åß@Õqëc@kj@ðcë@LéÜj¡@â@ b–nÇüaë@LêŠ×ˆi@ÙjÜÓ‬‬

‫‪.٥٧/١ (١‬‬

‫‪٣٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٣٩‬‬
.éi@pˆc@oãc@æg@La
@ê‰Čì ãë@L´ÔîÛbi@êČì Óë@Lñ…bçŒÛbi@énßcë@LòÄÇì½bi@ÙjÜÓ@ïyc
@Lbîã†Ûa@ÉöbvÐi@êŠië@LõbäÐÛbi@ê‰ČŠÓë@Lpì½a@Š×ˆi@éÜ@Û‡ë@Lòàاbi
@éîÜÇ@ŠÇaë@Lâbíþaë@ïÛbîÜÛa@kÜÔm@“zÏë@LŠç†Ûa@òÛì•@ê‰Čˆyë
@ @N´Ûëþa@åß@ÙÜjÓ@æb×@åß@lb•c@b¶@êŠׇë@L´™b½a@‰bjc
@åícë@_aìÜÔnãa@bČàÇë@_aìÜÈÏ@bàîÏ@ŠÄãbÏ@Láç‰bqeë@áç‰bí…@¿@Šë
@LòiŠÌÛa@‰a…@aìÜyë@Lòjyþa@åÇ@aìÜÔnãa@á熣@ÙãhÏ@_aìÛŒãë@aìÜy
@ @Náç†yd×@pŠ•@†Ó@ÝîÜÓ@åÇ@Ùãd×ë
@ü@ bàîÏ@ ÞìÔÛa@ Ê…ë@ LÚbîã†i@ ÙmŠe@ Éčjmfl@ üë@ LÚaìrß@ |Ü•dÏ
@oÐ@ a‡g@ ÕíŠ@ åÇ@ Ùßcë@ LÑÜØm@ @ bàîÏ@ lbݨaë@ LÒŠÈm
@ @NCÞaìçþa@lì׉@åß@@ÞýšÛa@ñy@†äÇ@ČÑØÛa@æhÏ@LénÛý™
‫ و ﺑﻪ ﺗﻮ ﺗﻮﺻﻴﻪ‬،‫»ﻓﺮزﻧﺪم ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺗﻘﻮاي اﻟﻬﻲ ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﻨﻢ‬
‫ ﻗﻠﺐ ﺧﻮﻳﺶ‬،‫ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ از ﻓﺮﻣﺎن اﻟﻬﻲ اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻲ و ﺑﺎ ذﻛﺮ ﺧﺪا‬
‫ ﻛﻪ اﮔﺮ راﺑﻄﺔ ﺧﻮد‬،‫ و ﺑﻪ رﻳﺴﻤﺎن اﻟﻬﻲ ﭼﻨﮓ ﺑﺰﻧﻲ‬،‫را آﺑﺎد ﮔﺮداﻧﻲ‬
‫را ﺑﺎ ﺧﺪا ﻣﺤﻜﻢ و اﺳﺘﻮار ﻧﻤﺎﻳﻲ ﻫﻴﭻ راﺑﻄﻪاي ﻣﺤﻜﻢﺗﺮ از راﺑﻄﻪ ﺗﻮ‬
.‫ﺑﺎ او ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‬
‫ﻗﻠﺒﺖ را ﺑﺎ ﻣﻮﻋﻈﻪ زﻧﺪه ﻛﻦ و ﺑﺎ زﻫﺪ آن را ﺑﻤﻴﺮان و ﺑﺎ ﻳﻘﻴﻦ آن‬
،‫ ﻗﻠﺒﺖ را ﺑﺎ ذﻛﺮ ﻣﺮگ‬.‫ و ﺑﺎ ﺣﻜﻤﺖ آن را ﻧﻮراﻧﻲ ﮔﺮدان‬،‫را ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ‬
‫ ﺑﺎ ﺑﻼﻫﺎي دﻧﻴﺎ ﺑﻪ آن‬.‫ اﺳﺘﻮار ﺑﮕﺮدان‬،‫ﻣﻬﺎر و ﺑﺎ ﻳﺎدآوري ﻓﻨﺎ ﺷﺪن‬

٤٠ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

٤٠
‫ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﻲ و ﭘﺎرﺳﺎﻳﻲ ﺑﻴﺎﻣﻮز‪ .‬آن را از ﺳﺘﻢ و ﺗﺠﺎوز روزﮔﺎر و ﮔﺮدش‬
‫ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪ ﺷﺐ و روز ﺑﺘﺮﺳﺎن‪ .‬اﺧﺒﺎر و ﺣﻜﺎﻳﺎت ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن را ﺑﺮ‬
‫ﻗﻠﺒﺖ ﻋﺮﺿﻪ ﻛﻦ و ﺑﻼﻳﻲ را ﻛﻪ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﺑﺪان ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي‬
‫آن ﻳﺎدآوري ﻛﻦ‪ .‬ﺑﻪ دﻳﺎر ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﺑﺮو و ﺑﻨﮕﺮ ﻛﻪ ﭼﻜﺎر ﻛﺮدهاﻧﺪ؟ و‬
‫ﻛﺠﺎ رﻓﺘﻪاﻧﺪ؟ و در ﻛﺠﺎ اﻗﺎﻣﺖ ﮔﺰﻳﺪهاﻧﺪ؟ ﺧﻮاﻫﻲ دﻳﺪ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ از‬
‫دوﺳﺘﺎن ﺟﺪا ﺷﺪهاﻧﺪ و در دﻳﺎر ﻏﺮﺑﺖ ﺳﻜﻨﻲ ﮔﺰﻳﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﮔﻮﻳﺎ ﺗﻮ ﺑﻌﺪ‬
‫از اﻧﺪك زﻣﺎﻧﻲ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﻫﻲ ﭘﻴﻮﺳﺖ و ﻳﻜﻲ از آﻧﺎن ﺧﻮاﻫﻲ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﻨﺰل ﻧﻬﺎﻳﻲات را آﺑﺎد ﻛﻦ و آﺧﺮت ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﻪ دﻧﻴﺎ‬
‫ﻣﻔﺮوش‪ .‬در ﻣﻮرد آﻧﭽﻪ ﻧﻤﻲداﻧﻲ‪ ،‬ﭼﻴﺰي ﻧﮕﻮ‪ .‬ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻮﻇﻒ ﺑﻪ‬
‫ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﻧﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﻣﮕﻮ‪ .‬و در راﻫﻲ ﻛﻪ از ﮔﻤﺮاﻫﻲ آن‬
‫ﺑﻴﻢداري‪ ،‬وارد ﻣﺸﻮ‪ ،‬زﻳﺮا دﺳﺖ ﻧﮕﺎهداﺷﺘﻦ در ﻫﻨﮕﺎم ﺣﻴﺮت و‬
‫ﮔﻤﺮاﻫﻲ ﺑﻬﺘﺮ از ﺳﻮار ﺷﺪن ﺑﺮ ]ﻣﻮج[ ﺧﻄﺮﻫﺎﺳﺖ«‪.1‬‬
‫ﺑﻴﺎﻳﻴﺪ اﻧﺪﻛﻲ در اﻳﻦ ﻓﺮﻣﻮدهﻫﺎي اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﭼﺮا ﻣﻌﺼﻮﻣﻲ‪ ،‬ﻣﻌﺼﻮم دﻳﮕﺮي را وﺻﻴﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬در‬
‫ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﻞ او درﺳﺖ اﺳﺖ؟ و ﭼﺮا ﻋﻠﻲ ‪،‬‬
‫ﺣﺴﻦ ‪ ‬را ﺑﻪ ﺗﻘﻮاي اﻟﻬﻲ و اﻃﺎﻋﺖ از دﺳﺘﻮرﻫﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﺻﻴﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻌﺪ ﺑﻪ او اﻣﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻗﻠﺒﺶ را ﺑﺎ ﻣﻮﻋﻈﻪ زﻧﺪه ﻛﻨﺪ؟‬

‫‪.٦٣ – ٦٢ (١‬‬

‫‪٤١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٤١‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﮕﺮ ﻣﻌﺼﻮم ﻫﻤﻮاره در رﻓﺘﺎرش ﻳﻚ ﺷﻴﻮه را در ﭘﻴﺶ‬
‫ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد؟ و آﻳﺎ راه او ﻫﻤﺎن راﻫﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻧﺤﺮاف و ﮔﻤﺮاﻫﻲ‬
‫ﺑﻪ آن راه ﻧﺪارد؟ و آﻳﺎ ﻣﮕﺮ ﺟﺰاﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﻴﺎل و ﻫﻮاﻫﺎي‬
‫ﻧﻔﺴﺎﻧﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ او را ﺑﻪ ﻫﺮ ﺳﻮﻳﻲ ﺑﻜﺸﻨﺪ؟‪. ...‬‬
‫ب‪ -‬در ﭘﺎراﮔﺮاف و ﺑﻨﺪ اﺧﻴﺮ ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ او ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻣﻨﺰل‬
‫ﻧﻬﺎﻳﻲات را آﺑﺎد ﻛﻦ ‪ ...‬ﺧﻄﺮﻫﺎ«‪ .‬و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ اﻣﺎم ‪ ‬ﻓﺮزﻧﺪش‬
‫را از ﻓﺮوﺧﺘﻦ آﺧﺮت ﺑﻪ دﻧﻴﺎ اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮ در ﻣﻮرد ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺎزﻣﻲدارد‪ .‬ﭼﮕﻮﻧﻪ او ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ اﻣﺎم ﺑﺎﺷﺪ و ﭼﻴﺰي ﻧﻤﻲداﻧﺪ؟‬
‫ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن و ﺗﺄﻣﻞ ﺑﻴﺸﺘﺮ در اﻳﻦ وﺻﻴﺖﻧﺎﻣﻪ را ﺑﻪ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﻣﻨﺼﻒ واﮔﺬار ﻣﻲﻛﻨﻢ!‬
‫‪@LÙãbÛë@Ú†îi@ŠØä½a@ŠØãcë@LéÜçc@åß@åØm@ÒëŠÈ½bi@ŠßcëD -4‬‬
‫‪@a@¿@Úˆdm@üë@Lê…bèu@Õy@a@¿@†çbuë@LÚ†è @éÜÈÏ@åß@åíbië‬‬
‫‪.áöü@òßìÛ‬‬
‫‪@…ČìÇë@Låí†Ûa@¿@éÔÐmë@Læb×@sîy@Õ§a@µg@paŠàÌÛa@œë‬‬
‫‪@ @AÕ§a@¿@ŠČj–nÛa@Õܨa@áÈãë@LêëŠØ½a@óÜÇ@–Ûa@ÙÐã‬‬
‫‪@Ñ@ è×@µg@bè÷vÜm@ÙãhÏ@LÙg@µg@bèÜ×@‰ìßþa@¿@ÙÐã@ø¦cë‬‬
‫‪@ @NŒíŒÇ@Éãbßë@LŒíŠy‬‬
‫‪@Šr×cë@ Læbߊ§aë@ õbİÈÛa@ ê†îi@ æhÏ@ LÙiŠÛ@ òÛd½a@ ¿@ —Ücë‬‬
‫‪@ÞìÔÛa@@æhÏ@LbĆzЕ@ÙäÇ@Č²çˆm@üë@Lî•ë@áČèÐmë@Lñ‰b‚nüa‬‬

‫‪٤٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٤٢‬‬
‫‪@ČÕ°@ü@áÜÈi@ÉÐnäí@üë@LÉÐäí@ü@áÜÇ@¿@@ü@éãc@áÜÇaë@LÉÐã@bß‬‬
‫‪@ @NCéàÜÈm‬‬
‫اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف ﻛﻦ ﺗﺎ ﺧﻮد ﻧﻴﻜﻮﻛﺎر ﮔﺮدي‪ ،‬و ﺑﺪﻳﻬﺎ را ﺑﺎ دﺳﺖ‬
‫و زﺑﺎﻧﺖ اﻧﻜﺎر ﻛﻦ‪ .‬ﺑﻜﻮش ﺗﺎ از ﺑﺪﻛﺎران دور ﺑﺎﺷﻲ‪ .‬در راه ﺧﺪا‬
‫آﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ و ﺑﺎﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﺗﻼش ﻛﻦ و در راه ﺧﺪا از‬
‫ﺳﺮزﻧﺶ ﻫﻴﭻ ﺳﺮزﻧﺶﻛﻨﻨﺪهاي ﺑﺎك ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎش‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺣﻖ وارد ﺳﺨﺘﻲﻫﺎ ﺷﻮ‪ .‬دﻳﻦ را ﺑﻴﺎﻣﻮز‪ .‬ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺻﺒﺮ‬
‫و ﺷﻜﻴﺒﺎﻳﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﺎﻣﻼﻳﻤﺎت و ﻧﺎﺧﻮﺷﻲﻫﺎ ﻋﺎدت ﺑﺪه ﻛﻪ‬
‫ﺷﻜﻴﺒﺎﻳﻲ در راه ﺣﻖ ﻋﺎدﺗﻲ ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه اﺳﺖ‪ .‬در ﺗﻤﺎم ﻛﺎرﻫﺎ‪ ،‬ﺧﻮد را‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا واﮔﺬار‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﻨﺎﻫﮕﺎه ﻣﻄﻤﺌﻦ و ﻣﺴﺘﺤﻜﻤﻲ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪاي‪.‬‬
‫در دﻋﺎ ﭘﺮوردﮔﺎرت را ﺑﺎ اﺧﻼص ﺑﺨﻮان‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺨﺸﻴﺪن و ﻣﺤﺮوم‬
‫ﻛﺮدن ﺑﻪ دﺳﺖ اوﺳﺖ و زﻳﺎد اﺳﺘﺨﺎره ﻛﻦ‪.‬‬
‫وﺻﻴﺖ ﻣﺮا ﺑﻪ درﺳﺘﻲ درﻳﺎب و ﺑﻪ ﺳﺎدﮔﻲ از آن ﻧﮕﺬر‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺳﺨﻦ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪان! ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ ﺳﻮدﻣﻨﺪ‬
‫ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻴﺮي در آن ﻧﻴﺴﺖ و داﻧﺸﻲ ﻛﻪ ﺳﺰاوار ﻳﺎدﮔﻴﺮي ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﺳﻮدي ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﭼﻪ ﻛﻼم زﻳﺒﺎ و ﺳﻨﺠﻴﺪهاي!‬
‫اﻳﻦ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ وﺻﻴﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آﻳﻴﻦ زﻧﺪﮔﻲ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در آن ﺗﻔﻜﺮ و ﺗﺄﻣﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬آﻳﻴﻨﻲ‬

‫‪٤٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٤٣‬‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ آب ﻃﻼ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﻤﻼت ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ‪:‬‬
‫»دﻳﻦ را ﺑﻴﺎﻣﻮز«‪ .‬اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻠﻢ ﻟﺪﻧّﻲ را‪ ،‬ﻛﻪ ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﺋﻤﻪ‬
‫از آن ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫»ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺻﺒﺮ و ﺷﻜﻴﺒﺎﻳﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﺎﻣﻼﻳﻤﺎت و ﻧﺎﺧﻮﺷﻲﻫﺎ‬
‫ﻋﺎدت ﺑﺪه«‪ .‬اﻳﻦ اﺧﻼق ﻧﻴﻚ را ﺗﻤﺮﻳﻦ ﻛﻦ و ﺧﻮد را ﺑﻪ آن ﻋﺎدت‬
‫ﺑﺪه‪ .‬آﻳﺎ ﻓﺮد ﻣﻌﺼﻮم ﻧﻴﺎز دارد ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي را ﺗﻤﺮﻳﻦ ﻛﻨﺪ و ﺧﻮد‬
‫را ﺑﺪان ﻋﺎدت دﻫﺪ؟ ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ در ﺳﺮﺷﺖ او وﺟﻮد دارد و‬
‫او ﺑﺮ آن ﺳﺮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬زﻳﺎد اﺳﺘﺨﺎره ﻛﻦ«‪ .‬اﮔﺮ ﻣﻌﺼﻮم اﺳﺖ و اﺷﺘﺒﺎه‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و راه راﺳﺖ را ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﻪ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ اﺳﺘﺨﺎره‬
‫دارد؟!‬
‫در اداﻣﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪@LÕîÐ’Ûa@ †ÛaìÛa@ Èí@ bß@ ÚŠßc@ åß@ ïãbäÇ@ sîy@ oíc‰ëD -5‬‬
‫‪@ÝjnÔßë@ ŠàÈÛa@ ÝjÔß@ oãcë@ ÙÛ‡@ æìØí@ æc@ Ùi…c@ åß@ éîÜÇ@ oȺcë‬‬
‫‪@a@lbn×@áîÜÈni@Úõ†nic@æcë@LòîÏb•@Ðãë@LòàîÜ@òîã@ë‡@LŠç†Ûa‬‬
‫‪@ü@ LéßaŠyë@ éÛýyë@ LéßbØycë@ âý⁄a@ ÉöaŠ‘ë@ LéÜíëdmë@ Ý‬‬
‫‪Č uë@ ŒČ Ç‬‬
‫‪@ÑÜna@ bß@ ÙîÜÇ@ jnÜí@ æc@ oÔБc@ áq@ LêË@ µg@ Ùi@ ÙÛ‡@ ‹ëbuc‬‬
‫‪@æbØÏ@ LáèîÜÇ@ jnÛa@ ðˆÛa@ Ýrß@ áèöa‰eë@ áèöaìçc@ åß@ éîÏ@ bäÛa‬‬

‫‪٤٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٤٤‬‬
‫‪@Ùßýg@åß@ïÛg@Čkyc@ LéÛ@Ùèîjäm@åß@oçŠ×@bß@óÜÇ@ÙÛ‡@âbØyg‬‬
‫‪@LÚ†‘ŠÛ@éîÏ@a@ÙÔÏìí@æc@pìu‰ë@LòØÜa@éîÏ@ÙîÜÇ@åße@ü@Šßc@µg‬‬
‫‪@ @NCêˆç@î•ë@ÙîÛg@p†èÈÏ@LÚ†–ÔÛ@Ùí†èí@æcë‬‬
‫»و ﭼﻮن ﻫﺮ ﭘﺪر ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﻲ ﻧﮕﺮان ﺗﻮ ﺑﻮدم و ﻓﻜﺮم ﺑﻪ ﺗﻮ ﻣﺸﻐﻮل‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻮ را درﺳﺖ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻧﻤﻮدم و ﺗﻮ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺟﻮاﻧﻲ‬
‫رﺳﻴﺪهاي در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ داراي ﻧﻴﺖ درﺳﺖ و وﺟﻮدي ﭘﺎك ﻫﺴﺘﻲ‪ .‬و‬
‫ﻛﻮﺷﻴﺪم ﺗﺎ ﻗﺒﻞ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰ‪ ،‬ﻛﺘﺎب ﺧﺪا و ﺗﻔﺴﻴﺮ آن را ﺑﻪ ﺗﻮ ﺑﻴﺎﻣﻮزم‬
‫و اﺣﻜﺎم اﺳﻼم و دﺳﺘﻮرات آن و ﺣﻼل و ﺣﺮام آن را ﺑﻪ ﺗﻮ ﻳﺎد‬
‫دﻫﻢ و ﺑﻪ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﻧﭙﺮدازم‪ .‬اﻣ‪‬ﺎ ﺗﺮﺳﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﺒﺎدا آﻧﭽﻪ ﻣﺮدم در‬
‫آن اﺧﺘﻼف ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﻮ ﻣﺸﺘﺒﻪ ﺷﻮد و ﻓﺮﻳﺐ آن را ﺑﺨﻮري‪،‬‬
‫ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺮدم ﺷﺒﻬﻪﻧﺎك ﺷﺪ و ﻓﺮﻳﺐ آن را ﺧﻮردﻧﺪ‪،‬‬
‫ﮔﺮﭼﻪ آﮔﺎهﻛﺮدن ﺗﻮ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﻮر ﺧﻮش ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫آﮔﺎهﺷﺪن و اﺳﺘﻮارﻣﺎﻧﺪﻧﺖ را ﺗﺮﺟﻴﺢ دادم ﺗﺎ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻫﻼﻛﺖﻫﺎي‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻧﮕﺮدي و اﻣﻴﺪوارم ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮ را درﻳﺎﻓﺘﻦ راه درﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺗﻮﻓﻴﻖ دﻫﺪ و ﺗﻮ را ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ‪ ،‬رﻫﻨﻤﻮن ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫وﺻﻴﺖ ﺧﻮد را اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﺮدهام«‪.1‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﻣﻨﻈﻮرش از اﻳﻨﻜﻪ »ﺗﻮ داراي ﻧﻴﺖ درﺳﺘﻲ ﻫﺴﺘﻲ« ﭼﻴﺴﺖ؟‬

‫‪.٦٨ (١‬‬

‫‪٤٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٤٥‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﮕﺮ ﻧﻴ‪‬ﺖ ﻣﻌﺼﻮم ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ و دﮔﺮﮔﻮن ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻣﺎم‬
‫ﻋﻠﻲ ‪ ‬او را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ »او داراي ﻧﻴﺘﻲ درﺳﺖ و‬
‫وﺟﻮدي ﭘﺎك اﺳﺖ«؟‬
‫ب‪ -‬ﭼﺮا ﭘﺪرش ﻗﺒﻞ از ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻛﺘﺎب ﺧﺪا را ﺑﻪ او ﻳﺎد‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ؟ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺑﻪ اﻣﺎم ﻳﺎد داده ﻧﻤﻲﺷﻮد‪،‬‬
‫زﻳﺮا اﻣﺎم ﻫﻤﻪ ﻋﻠﻮم و داﻧﺶﻫﺎ را ﻛﺎﻣﻼً ﻳﺎد دارد‪ .‬آﻳﺎ ﻣﻌﺼﻮم ﺑﻪ‬
‫ﻣﻌﻠّﻢ ﻧﻴﺎز دارد؟!‬
‫ج‪ -‬در اﻳﻦ ﺟﻤﻼت ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﺗﺮﺳﻴﺪم ﻛﻪ ‪.«...‬‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ آﻧﭽﻪ ﻣﺮدم در آن اﺧﺘﻼف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي اﻣﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺺ‬
‫اﻟﻬﻲ ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪه و از اﻧﺤﺮاﻓﺎت و اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت ﻣﻌﺼﻮم اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻴﺰ‬
‫ﻣﺸﺘﺒﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﻓﺮﻳﺐ آن را ﻣﻲﺧﻮرد؟!‬
‫و آﻧﺠﺎ را ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﺑﻪ اﻣﻴﺪ آن ﻛﻪ ﺧﺪا ﺗﻮ را ‪.«...‬‬
‫اﻳﻦ ﻓﺮﻣﺎﻳﺸﺎت اﻣﺎم ‪ ‬ﺳﺮﺷﺎر از ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ و ﻣﻌﺎﻧﻲ اﻧﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﭘﺪري دﻟﺴﻮز و اﻧﺪوﻫﮕﻴﻦ ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪.‬‬
‫‪» -6‬اﻣﺎم ‪ ‬در اداﻣﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@oãc@bß@Čkyc@æc@AČiŽ@bí@áÜÇaëD :‬‬
‫‪@LÙîÜÇ@a@é™ŠÏ@bß@óÜÇ@‰b–nÓüaë@ L‬‬
‫‪@ a@ôìÔm@î•ë@åß@éi@ˆe‬‬
‫‪@Ýçc@åß@æì§b–Ûaë@LÙöbie@åß@æìÛëþa@éîÜÇ@óšß@b¶@ˆþaë‬‬
‫‪@bà×@aëŠØÏë@LŠÃbã@oãc@bà×@áèÐãþ@aëŠÄã@æc@aìdží@@áèãhÏ@LÙnîi‬‬
‫‪@bàÇ@Úbß@⁄aë@LaìÏŠÇ@b¶@ˆþa@µg@ÙÛ‡@Še@áçČ…‰@Čáq@LŠØÐß@oãc‬‬

‫‪٤٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٤٦‬‬
‫‪@LaìàÜÇ@bà×@áÜÈm@æc@æë…@ÙÛ‡@ÝjÔm@æc@ÙÐã@oic@æhÏ@LaìÐÜØí@‬‬
‫‪@ÕÜÇë@pbèj’Ûa@Âȉìni@ü@LáÜ Èmë@áČèÐni@ÙÛ‡@ÙjÜ@åØîÜÏ‬‬
‫‪.pbßì–¨a‬‬
‫‪@¿@éîÛg@òjËŠÛaë@LÙhi@òãbÈnübi@ÙÛ‡@¿@ÚŠÄã@ÝjÓ@c†iaë‬‬
‫‪@LòÛý™@µg@ÙnàÜc@ëc@Lòèj‘@¿@Ùn¦ëc@òjöb‘@Ý×@ÚŠmë@LÙÔîÏìm‬‬
‫‪@ÙČàç@æb×ë@LÉànubÏ@Ùíc‰@Čë@LÉ’‚Ï@ÙjÜÓ@bЕ@†Ó@æc@oäÔíc@æhÏ‬‬
‫¿@‡‪@ @NÙÛ@pŠČÏ@bàîÏ@ŠÄãbÏ@LaƆyaë@b₣àç@ÙÛ‬‬
‫‪@LÚŠØÏë@ÚŠÄã@ÎaŠÏë@LÙÐã@åß@k¤@bß@ÙÛ@Éàn¯@@oãc@ægë‬‬
‫‪@kÛb@îÛë@LõbàÜÄÛa@‰ìnmë@Lõaì’ÈÛa@Áj@Áj¥@b¸g@Ùãc@áÜÇbÏ‬‬
‫‪@ @NCÝrßc@ÙÛ‡@åÇ@Úbß⁄aë@LÁÜ@ëc@Áj@åß@åí†Ûa‬‬
‫»ﭘﺴﺮم! ﺑﺪان آﻧﭽﻪ از وﺻﻴﺘﻢ را ﻛﻪ ﺑﻜﺎرﮔﻴﺮياش را ﺑﻴﺸﺘﺮ‬
‫دوﺳﺖ دارم ﺗﺮس از ﺧﺪا‪ ،‬اﻧﺠﺎم واﺟﺒﺎت و ﭘﻴﻤﻮدن راﻫﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﭘﺪراﻧﺖ و ﺻﺎﻟﺤﺎن ﺧﺎﻧﺪاﻧﺖ ﭘﻴﻤﻮدهاﻧﺪ‪ .‬زﻳﺮا آﻧﺎن آﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺗﻮ در‬
‫اﻣﻮر ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﻧﻈﺮ ﻣﻲﻛﻨﻲ در اﻣﻮر ﺧﻮﻳﺶ ﻧﻈﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺗﻮ درﺑﺎره ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﻲ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮدﺷﺎن‬
‫ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬در ﻧﻬﺎﻳﺖ آﻧﭽﻪ را ]ﺗﻜﻠﻴﻒ[ داﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ آن ﺗﻤﺴﻚ‬
‫ﺟﺴﺘﻨﺪ و آﻧﭽﻪ را ﺑﺮ آن ﻣﻜﻠﻒ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ ،‬رﻫﺎ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻧﻔﺲ ﺗﻮ از‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﺳﺮﺑﺎز زﻧﺪ و ﺧﻮاﻫﺪ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ آﻧﺎن ﺑﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺪاﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ‬
‫ﺗﻼش ﻛﻦ ﺗﺎ درﺧﻮاﺳﺖﻫﺎي ﺗﻮ از روي درك و آﮔﺎﻫﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻪ‬

‫‪٤٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٤٧‬‬
‫آﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﺷﺒﻬﺎت روي آوري و از دﺷﻤﻨﻲﻫﺎ ﻛﻤﻚ ﮔﻴﺮي‪ .‬و ﻗﺒﻞ از‬
‫ﭘﻴﻤﻮدن راه ﭘﺎﻛﺎن از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻳﺎري ﺑﺠﻮي و در راه او ﺑﺎ اﺷﺘﻴﺎق‬
‫ﻋﻤﻞ ﻛﻦ ﺗﺎ ﭘﻴﺮوز ﺷﻮي و از ﻫﺮ ﻛﺎري ﻛﻪ ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺷﻚ و ﺷﺒﻬﻪ‬
‫اﻧﺪازد‪ ،‬ﻳﺎ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﮔﻤﺮاﻫﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﭙﺮﻫﻴﺰ‪.‬‬
‫و ﭼﻮن ﻳﻘﻴﻦ ﻛﺮدي دﻟﺖ روﺷﻦ و ﻓﺮوﺗﻦ ﺷﺪ و اﻧﺪﻳﺸﻪات ﮔﺮد‬
‫آﻣﺪ و ﻛﺎﻣﻞ ﮔﺮدﻳﺪ و ارادهات ﺑﺮ ﻳﻚ ﭼﻴﺰ ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﮔﺸﺖ‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻛﻦ در آﻧﭽﻪ ﺑﺮاﻳﺖ ﺑﻴﺎن ﻧﻤﻮدهام‪ .‬اﮔﺮ در اﻳﻦ راه آﻧﭽﻪ را‬
‫دوﺳﺖ ﻣﻲداري‪ ،‬ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﺸﺪ و آﺳﻮدﮔﻲ ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻧﻴﺎﻓﺘﻲ‪ ،‬ﺑﺪان‬
‫راﻫﻲ را ﻛﻪ اﻳﻤﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﻲﭘﻴﻤﺎﻳﻲ و در ﺗﺎرﻳﻜﻲ‪ ،‬ره ﻣﻲﺳﭙﺎري‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ و در ﺗﺮدﻳﺪ و ﺳﺮﮔﺮداﻧﻲ ﻣﻲاﻓﺘﺪ‪ ،‬ﻃﺎﻟﺐ دﻳﻦ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ و دﺳﺖ ﻧﮕﻪداﺷﺘﻦ از اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻋﺰﻳﺰ و ﻣﻨﺼﻒ و ﻫﻮﺷﻴﺎر! در اﻳﻦ ﺟﻤﻼت ﺗﺄﻣﻞ‬
‫ﻛﻦ‪ :‬اﻣﺎم ﻓﺮزﻧﺪش را دﺳﺘﻮر ﻣﻲدﻫﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻓﺮاﺋﺾ اﻛﺘﻔﺎ ﻛﻨﺪ و از‬
‫ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﺻﺎﻟﺢ و ﻧﻴﻜﻮ ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻫﺮ ﻛﺎري ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺗﻔﻜﺮ و ﺗﺪﺑ‪‬ﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن دارد‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻨﺘﻈﺮ اﻟﻬﺎم‬
‫ﻳﺎ وﺣﻲ ﺑﻤﺎﻧﺪ و ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ او ﻣﻌﺼﻮم اﺳﺖ و ﻫﻤﻮاره ﻛﺎرش درﺳﺖ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺳﭙﺲ او را از درﮔﻴﺮﺷﺪن ﺑﺎ ﺷﺒﻬﺎت ﺟﺰ ﺑﺎ ﻓﻬﻢ و دﻗﺖ‬

‫‪.٧١ – ٧٠ (١‬‬

‫‪٤٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٤٨‬‬
‫و ﺗﺪﺑ‪‬ﺮ‪ ،‬ﺑﺎزﻣﻲدارد‪.‬‬
‫ب‪ -‬ﺑﻪ ﺑﻨﺪ دو‪‬م ﺳﺨﻨﺎن او ﺑﻨﮕﺮ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬و ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﺗﻮ را‬
‫ﺑﻪ ﺷﻚ و ﺷﺒﻬﻪ اﻧﺪازد«‪ .‬ﺷﺒﻬﻪ ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ درﺳﺘﻲ ﻳﺎ‬
‫ﻧﺎدرﺳﺘﻲ آن و ﺣﻼلﺑﻮدن و ﺣﺮامﺑﻮدﻧﺶ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬آﻳﺎ ﻓﺮد‬
‫ﻣﻌﺼﻮم ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺒﻬﺎت ﻣﻲﺷﻮد؟! و اﻣﻴﺎل و ﻫﻮاﻫﺎي ﻧﻔﺴﺎﻧﻲ و اﻣﻮر‬
‫دﻳﮕﺮ او را ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺮدم ﺳﺮﮔﺮدان ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ؟! اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﭘﺲ ﻣﻌﻨﻲ ﺳﺨﻦ اﻣﺎم ‪ ‬ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﭼﻴﺴﺖ؟!‬
‫ج‪ -‬و ﺧﻮاﻧﻨﺪة ﻋﺰﻳﺰ! در ﺑﻨﺪ آﺧﺮ ﻛﻼم اﻣﺎم ‪ ‬ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫»ﺑﺪان ﻛﻪ ‪ ،«...‬ﺑﻴﻨﺪﻳﺶ و آن را ﺑﺮ ﻋﻘﻞ ﺧﻮد ﻋﺮﺿﻪ ﻛﻦ و ﺑﺎ‬
‫ژرفﻧﮕﺮي آن را درﻳﺎب ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻼم واﻻ و ﻣﻬﻢ آن ﻣﺮد ﺑﺰرگ را‬
‫ﺧﻮب ﺑﻔﻬﻤﻲ‪.‬‬
‫اﻣﺎم ‪ ‬در اداﻣﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪@ÙÛbß@ ìç@ pì½a@ ÙÛbß@ æc@ áÜÇaë@ LČî•ë@ AČiŽ@ bí@ áČèÐnÏD -7‬‬
‫‪@ìç@ïÜnj½a@æcë@L†îȽa@ìç@нa@æcë@Loîà½a@ìç@ÕÛb¨a@æcë@Lñbî§a‬‬
‫‪@åß@ éîÜÇ@ a@ bèÜÈu@ bß@ óÜÇ@ üg@ ŠČ ÔnnÛ@ åØm@ @ bîã†Ûa@ æcë@ L¿bȽa‬‬
‫‪@ÝØ‘c@æhÏ@LáÜÈm@ü@b¾@õb‘@bß@ëc@L…bȽa@¿@õaŒ¦aë@õýniüaë@õbàÈäÛa‬‬
‫‪@éi@oÔÜ@bß@Þëc@ÙãhÏ@LÙnÛbèu@óÜÇ@éÜ»bÏ@ÙÛ‡@åß@õï‘@ÙîÜÇ‬‬
‫‪@LÙíc‰@ éîÏ@ ŠČîzníë@ LŠßþa@ åß@ Ýè£@ bß@ Šr×c@ bßë@ LoàÜÇ@ áq@ bÜçbu‬‬
‫‪NC!ÙÛ‡@†Èi@ꊖjm@áq@LÚŠ–i@éîÏ@Ýšíë‬‬

‫‪٤٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٤٩‬‬
‫»ﭘﺴﺮم! در وﺻﻴﺖ ﻣﻦ درﺳﺖ ﺑﻴﻨﺪﻳﺶ و ﺑﺪان ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﺮگ‬
‫در اﺧﺘﻴﺎر اوﺳﺖ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ دﺳﺖ اوﺳﺖ‪ .‬و ﭘﺪﻳﺪآورﻧﺪه‬
‫ﻣﻮﺟﻮدات ﻫﻤﺎن ﻣﻴﺮاﻧﻨﺪه آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺎﺑﻮدﻛﻨﻨﺪه ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫دوﺑﺎره زﻧﺪه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﺎن ﻛﻪ ﺑﻴﻤﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺷﻔﺎدﻫﻨﺪه ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺖ‪.‬‬
‫و ]ﺑﺪان![ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ ﺟﺎوداﻧﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و آﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺧﻮاﺳﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮﻗﺮار‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬از ﻋﻄﺎﻛﺮدن ﻧﻌﻤﺘﻬﺎ‪ ،‬اﻧﻮاع آزﻣﺎﻳﺶ‪ ،‬ﭘﺎداشدادن در ﻣﻌﺎد و ﻳﺎ‬
‫آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ او ﺧﻮاﺳﺘﻪ و ﺗﻮ ﻧﻤﻲداﻧﻲ‪.‬‬
‫اﮔﺮ درﺑﺎره ]ﻓﻬﻢ[ ﺟﻬﺎن و ﺗﺤﻮﻻت روزﮔﺎر ﻣﺸﻜﻠﻲ ﺑﺮاي ﺗﻮ‬
‫ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪ‪ ،‬آن را ﺑﻪ ﻋﺪم آﮔﺎﻫﻲ و ﺟﻬﺎﻟﺖ ﺧﻮدت ارﺗﺒﺎط ده‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫ﺗﻮ اﺑﺘﺪا ﺑﺎ ﻧﺎآﮔﺎﻫﻲ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪهاي و ﺳﭙﺲ ]ﻋﻠﻮم را[ ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻪاي و‬
‫ﭼﻪ ﺑﺴﻴﺎر اﺳﺖ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﻧﻤﻲداﻧﻲ و اﻧﺪﻳﺸﻪات در آن ﺳﺮﮔﺮدان‬
‫اﺳﺖ و ﺑﻴﻨﺶ ﺗﻮ ﺑﻪ آن راه ﻧﺪارد‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻌﺪاً آﻧﻬﺎ را ﻓﺮا ﻣﻲﮔﻴﺮي«‪.1‬‬
‫در اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت روﺷﻦ و واﺿﺢ‪ ،‬ﭼﻨﺪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬اﻣﺎم از ﭘﺴﺮش ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺗﺎ وﺻﻴﺖ او را ﺧﻮب ﺑﻔﻬﻤﺪ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎ ﺗﻤﺮﻛﺰ و ﺟﺪﻳﺖ و ﻫﻮﺷﻴﺎري ﺑﻪ ﻛﻼم و ﮔﻮﻳﻨﺪة آن ﮔﻮش‬
‫ﻓﺮا دﻫﺪ و ﺳﺨﻨﺎن او را ﻓﺮا ﺑﮕﻴﺮد‪.‬‬
‫ب‪ -‬در اﻳﻦ ﺟﻤﻼت ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻦ و ﺑﺎ ﺧﺮد و ﺣﻀﻮر ذﻫﻦ و‬

‫‪.٧٤ (١‬‬

‫‪٥٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٥٠‬‬
‫ﭼﺸﻤﺎﻧﻲ ﺑﺎز‪ ،‬ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ و ﻣﻌﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرات را ﺑﺨﻮان‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﺗﻘﻠﻴﺪ‬
‫ﭼﺸﻢﻫﺎﻳﺖ را ﺑﺒﻨﺪي‪ ،‬ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﺣﺴﻦ ‪ ‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪،‬‬
‫و ﺑﻠﻜﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ او آﻧﻬﺎ را ﻧﻤﻲداﻧﺪ و از دﻳﮕﺮان ﻳﺎد‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪» :‬اﮔﺮ درﺑﺎره ﺟﻬﺎن و ﺗﺤﻮﻻت روزﮔﺎر ﻣﺸﻜﻠﻲ ﺑﺮاي ﺗﻮ‬
‫ﭘﺪﻳﺪ آﻳﺪ«‪ .‬ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻣﻌﻨﻲاش اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﻮري‬
‫وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻓﻬﻤﻴﺪن آن ﺑﺮاي ﺣﺴﻦ ‪ ‬ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ و او آﻧﻬﺎ‬
‫را ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪.‬‬
‫ج‪ -‬اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺣﺴﻦ ‪ ‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ ﺑﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﺧﺪا در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ آﻣﺪه ﻛﻪ ﭼﻴﺰي ﻧﻤﻲداﻧﺴﺘﻪ و ﺳﭙﺲ ﻳﺎد ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫و ﻛﻢﻛﻢ ﺑﺎ ﻳﺎدﮔﺮﻓﺘﻦ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫د‪ -‬اﻣﺎم ‪ ‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت‪» :‬ﭼﻪ ﺑﺴﻴﺎر اﺳﺖ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﻲ«‪ ،‬ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ ﻋﺼﻤﺖ را ﻧﻔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫ‪ -‬ﺧﻮاﻧﻨﺪة ﻋﺰﻳﺰ! در اﻳﻦ ﻛﻼم ﺻﺤﻴﺢ اﻳﻦ ﻣﺮد ﻣﻬﺮﺑﺎن ﺑﺎ‬
‫ﻓﺮزﻧﺪش ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻦ‪ ،‬ﺑﻨﮕﺮ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ ...» :‬و ﺗﻮ ﻧﻤﻲداﻧﻲ«‪» ،‬اﮔﺮ‬
‫درﺑﺎره ]ﻓﻬﻢ[ ﺟﻬﺎن و ﺗﺤﻮﻻت روزﮔﺎر ﻣﺸﻜﻠﻲ ﺑﺮاي ﺗﻮ ﭘﺪﻳﺪ آﻳﺪ«‪،‬‬
‫»ﺗﻮ اﺑﺘﺪا ﻧﺎآﮔﺎه ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪهاي و ﺳﭙﺲ ]ﻋﻠﻮم[ را ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻪاي«‪» ،‬و‬
‫ﭼﻪ ﺑﺴﻴﺎر اﺳﺖ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﻧﻤﻲداﻧﻲ و اﻧﺪﻳﺸﻪات در آن ﺳﺮﮔﺮدان‬
‫اﺳﺖ و ﺑﻴﻨﺶ ﺗﻮ ﺑﻪ آن راه ﻧﺪارد« و ‪ . ...‬ﺧﻮاﻧﻨﺪة ﻋﺰﻳﺰ! ﻣﻨﺼﻒ‬

‫‪٥١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٥١‬‬
‫ﺑﺎش و ﺧﺮدي آزاداﻧﺪﻳﺶ و اﻧﺪﻳﺸﻪاي ﻣﻨﺘﻘﺪاﻧﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎش‪ ،‬و ﺑﺪان‬
‫ﻛﻪ آﻧﭽﻪ اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ ﺑﻴﺮاﻫﻪ ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﺪ ﺷﺒﻬﺎت و اﻣﻴﺎﻟﺶ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﻘﻠﻴﺪ راه و ﺷﻴﻮة ﺗﻮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻘﻠﻴﺪ را رﻫﺎ ﻛﻨﻲ و‬
‫ﺧﻮدت ﻗﺪم ﭘﻴﺶ ﺑﮕﺬاري‪ ،‬زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻋﻘﻞ داده ﺗﺎ ﻓﻜﺮ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ و ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﻴﻢ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻛﻨﻴﻢ و ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﻣﺎ‬
‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻨﺪه ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫‪@ÙÓ‹‰ë@Ù‬‬
‫‪ -8‬اﻣﺎم‪ ‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@ ÔÜ@ðˆÛbi@á–nÇbÏD :‬‬
‫‪.ÙnÔБ@éäßë@LÙnjˉ@éîÛgë@LÚ†ČjÈm@éÛ@åØîÜÏ@LÚaČìë‬‬
‫‪@ a@ åÇ@ øjäí@ @ aƆyc@ æc@ A‬ـ‪bäîjã@ éîÜÇ@ djãc@ bà×@ L‬‬
‫‪Č i@ bí@ áÜÇaë‬‬
‫ص‪@Ùãgë@Lòzî–ã@ÙÛe@@ïãhÏ@LaƆöbÓ@ñbväÛa@µgë@LaƆöa‰@éi@‰bÏ@L‬‬
‫‪NCÙÛ@ðŠÄã@ÍÜjß@p†ènua@ægë@ÙÐäÛ@ŠÄäÛa@¿@ÍÜjm@åÛ‬‬
‫»ﭘﺴﺮم! ﺑﺪان ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ ﭼﻮن رﺳﻮل اﷲ ص از ﺧﺪا آﮔﺎﻫﻲ‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬رﻫﺒﺮي او را ﭘﺬﻳﺮا ﺑﺎش و ﺑﺮاي رﺳﺘﮕﺎري‪ ،‬راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ‬
‫او را ﺑﭙﺬﻳﺮ‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ﻣﻦ از ﻫﻴﭻ اﻧﺪرزي ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻧﻜﺮدم و ﺗﻮ‬
‫ﻫﺮ ﭼﻪ ﻛﻮﺷﺶ ﻛﻨﻲ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻲ آﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺗﻮ را ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‪،‬‬
‫ﺧﻮدت را ﺑﺸﻨﺎﺳﻲ«‪.1‬‬
‫ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ اﻣﺎم ‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪش را ﺑﺮاي رﺳﺘﮕﺎري ﺑﻪ ﭘﻴﺮوي از‬

‫‪.٧٦/١ (١‬‬

‫‪٥٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٥٢‬‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ص ﺳﻔﺎرش ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﺲ‪.‬‬
‫‪@oícŠÛë@LéÜ‰@Ùnmþ@Ù튑@ÙiŠÛ@æb×@ìÛ@éãc@A‬‬
‫‪Č@ i@bí@áÜÇaëD -9‬‬
‫‪@bà×@†yaë@éÛg@éäØÛë@LémbЕë@éÛbÈÏc@oÏŠÈÛë@LéãbİÜë@éØÜß@‰bqe‬‬
‫‪@Þëc@LÞŒí@ë@aƆic@@ÞëŒí@üë@L†yc@éØÜß@¿@êČ…bší@ü@LéÐã@Ñ•ë‬‬
‫‪@ojrm@æc@áÄÇ@Lòíbèã@ýi@õbî‘þa@†Èi@Šeë@LòîÛëc@ýi@õbî‘þa@ÝjÓ‬‬
‫‪.Š–i@ëc@kÜÓ@òbyhi@énîiìi‰‬‬
‫‪@ŠÌ•@ ¿@ éÜÈÐí@ æc@ ÙÜr½@ ïÌjäí@ bà×@ ÝÈÏbÏ@ LÙÛ‡@ oÏŠÇ@ a‡hÏ‬‬
‫‪@kÜ@¿@éi‰@µg@énuby@áîÄÇë@LêŒvÇ@ñŠr×ë@Lém‰†Ôß@òÜÓë@LêŠİ‬‬
‫‪@éİ‚@åß@òÔÐ’Ûaë@LéniìÔÇ@åß@òî’¨aë@LéniìÔÇ@åß@òjçŠÛaë@LénÇb‬‬
‫‪@ @NC|îjÓ@åÇ@üg@Ùèäí@@ë@Lå¡@üg@ÚŠßdí@@éãhÏ‬‬
‫»ﭘﺴﺮم! اﮔﺮ ﭘﺮوردﮔﺎرت ﺷﺮﻳﻜﻲ ﻣﻲداﺷﺖ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان آن ﺷﺮﻳﻚ‬
‫ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﻮ ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ و آﺛﺎر ﻗﺪرﺗﺶ را ﻣﻲدﻳﺪي و ﻛﺮدار و‬
‫ﺻﻔﺎﺗﺶ را ﻣﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻲ‪ .‬اﻣﺎ ﺧﺪا‪ ،‬ﺧﺪاﻳﻲ اﺳﺖ ﻳﮕﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ‬
‫ﺧﻮد ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ در ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﻳﻲاش ﺑﺎ او ﻧﺰاﻋﻲ‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬ﻧﺎﺑﻮدﺷﺪﻧﻲ ﻧﻴﺴﺖ و ﻫﻤﻮاره ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬اول ﻫﺮ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ‬
‫و آﻏﺎز ﻧﺪارد و آﺧﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ و ﭘﺎﻳﺎن ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺗﺮ‬
‫از آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺪرت ﭘﺮوردﮔﺎري او را‪ ،‬ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ درك ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎل ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ را درﻳﺎﻓﺘﻲ‪ ،‬آﻧﭽﻨﺎن ﺑﻜﻮش ﻛﻪ ﺳﺰاوار‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻨﺪﻫﺎي ﺗﻮﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﺰﻟﺖ اﻧﺪك‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲات ﺿﻌﻴﻒ‪ ،‬ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲات‬

‫‪٥٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٥٣‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎر‪ ،‬اﻃﺎﻋﺖ ﺧﺪا را ﻣﺸﺘﺎق‪ ،‬از ﻋﺬاﺑﺶ ﺗﺮﺳﺎن و از ﺧﺸﻢ او‬
‫ﮔﺮﻳﺰاﻧﻲ‪ .‬زﻳﺮا ﺧﺪا ﺗﻮ را ﺟﺰ ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻮﻛﺎري ﻓﺮﻣﺎن ﻧﺪاده و ﺟﺰ از‬
‫زﺗﺸﺘﻲﻫﺎ ﻧﻬﻲ ﻧﻔﺮﻣﻮده اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲﻃﺎﻟﺐ ‪ ‬اﻃﻤﻴﻨﺎﻧﻲ از آﻳﻨﺪه ﭘﺴﺮش‬
‫ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪا و ﻣﺒﺎدي و اﺻﻮل اوﻟﻴﻪ دﻳﻦ را‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﺮ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي او ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﺮد‪ .‬و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ او ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﺣﺎل‬
‫ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ را درﻳﺎﻓﺘﻲ« آﻳﺎ ﻓﺮدي ﻛﻪ ﻣﻌﺼﻮم اﺳﺖ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﺑﺮ او ﭘﻮﺷﻴﺪه ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺴﻦ ‪ ‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﺮ اﻧﺴﺎن‬
‫دﻳﮕﺮي ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺬﻛّﺮي ﻧﻴﺎز دارد‪ ،‬و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻛﻼم اﻣﺎم ﺑﻴﻬﻮده و‬
‫ﺑﻲﻓﺎﻳﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎم‪ ‬در اداﻣﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪@kjydÏ@LÚË@´ië@Ùäîi@bàîÏ@bĆãaŒîß@ÙÐã@ÝÈua@A‬‬
‫‪Č@ i@bíD -10‬‬
‫‪@k¤@ü@bà×@áÜčÄm@üë@Lb@êŠØm@bß@éÛ@êŠ×aë@LÙÐäÛ@k¤@bß@ÚÌÛ‬‬
‫‪@bß@ÙÐã@åß@|jÔnaë@LÙîÛg@å‬‬
‫‪@ °@æc@Čk¤@bà×@åycë@LáÜÄŽm@æc‬‬
‫‪@üë@LÙÐã@åß@á@êb™Šm@b¶@bäÛa@åß@‰aë@LÚË@åß@ézjÔnm‬‬
‫‪.ÙÛ@ÞbÔí@æc@Čk¤@ü@bß@ÝÔm@üë@LáÜÈm@bß@ČÝÓ@ægë@áÜÈm@ü@bß@ÝÔm‬‬
‫‪@¿@ ÉbÏ@ LlbjÛþa@ òÏeë@ Llaì–Ûa@ †Č ™@ lbvÇ⁄a@ æc@ áÜÇaë‬‬

‫‪.٧٧ (١‬‬

‫‪٥٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٥٤‬‬
‫׆‪@åØÏ@ LÚ†–ÔÛ@ oí†ç@ oãc@ a‡gë@ LÚÌÛ@ bĆã‹b@ åØm@ üë@ LÙy‬‬
‫‪@ @NCÙiŠÛ@æìØm@bß@É’c‬‬
‫»ﻓﺮزﻧﺪم! ﻧﻔﺲ ﺧﻮد را ﻣﻴﺰان ﻣﻴﺎن ﺧﻮد و دﻳﮕﺮان ﻗﺮار ﺑﺪه‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﻮد دوﺳﺖ داري‪ ،‬ﺑﺮاي دﻳﮕﺮان ﻧﻴﺰ دوﺳﺖ ﺑﺪار‪،‬‬
‫و آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻧﻤﻲﭘﺴﻨﺪي‪ ،‬ﺑﺮاي دﻳﮕﺮان ﻣﭙﺴﻨﺪ‪ .‬ﺳﺘﻢ روا‬
‫ﻣﺪار‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﻜﻪ دوﺳﺖ ﻧﺪاري ﺑﻪ ﺗﻮ ﺳﺘﻢ ﺷﻮد‪ .‬ﻧﻴﻜﻮﻛﺎر ﺑﺎش‪،‬‬
‫آﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ دوﺳﺖ داري ﺑﻪ ﺗﻮ ﻧﻴﻜﻲ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺑﺮاي دﻳﮕﺮان‬
‫زﺷﺖ ﻣﻲﺷﻤﺎري‪ ،‬ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻧﻴﺰ زﺷﺖ ﺑﺸﻤﺎر‪ .‬ﺑﻪ ﭼﻴﺰي ﺑﺮاي‬
‫ﻣﺮدم رﺿﺎﻳﺖ ﺑﺪه‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻣﻲﭘﺴﻨﺪي‪ .‬آﻧﭽﻪ ﻧﻤﻲداﻧﻲ ﻧﮕﻮ‪،‬‬
‫ﮔﺮﭼﻪ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﻣﻲداﻧﻲ‪ ،‬اﻧﺪك اﺳﺖ‪ .‬آﻧﭽﻪ را دوﺳﺖ ﻧﺪاري ﺑﻪ‬
‫ﺗﻮ ﻧﺴﺒﺖ دﻫﻨﺪ‪ ،‬درﺑﺎره دﻳﮕﺮان ﻣﮕﻮ‪ .‬ﺑﺪان ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﺰرگﺑﻴﻨﻲ و‬
‫ﻏﺮور‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻒ راﺳﺘﻲ و اﻓﺖ ﻋﻘﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻛﻮﺷﺶ را در‬
‫زﻧﺪﮔﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎش و ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ذﺧﻴﺮه ﺳﺎزي ﺑﺮاي دﻳﮕﺮان ﻣﺒﺎش‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﻛﻪ ﺑﻪ راه راﺳﺖ ﻫﺪاﻳﺖ ﺷﺪي‪ ،‬در ﺑﺮاﺑﺮ ﭘﺮوردﮔﺎرت از ﻫﺮ‬
‫ﻓﺮوﺗﻨﻲ ﺧﺎﺿﻊﺗﺮ ﺑﺎش«‪.1‬‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ را ﺑﺎ دﻗﺖ ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪» :‬و ﺳﺘﻢ روا ﻣﺪار‬
‫ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﻜﻪ دوﺳﺖ ﻧﺪاري ﺑﺮ ﺗﻮ ﺳﺘﻢ ﺷﻮد‪ ...‬آﻧﭽﻪ را ﻧﻤﻲداﻧﻲ ﻧﮕﻮ«‪.‬‬

‫‪.٨٤ (١‬‬

‫‪٥٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٥٥‬‬
!‫آﻳﺎ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ از اﻳﻦ ﻧﻴﺎز دارﻳﻢ؟‬
@Lñ†í†‘@òÔ’ßë@Lñ†îÈi@òÏbß@a‡@bÔíŠ@Ùßbßc@æc@áÜÇaëD -11
@Éß@L…aŒÛa@åß@ÙËýi@‰†Óë@L…bîm‰üa@åy@åÇ@éîÏ@ÙÛ@óäË@ü@éãcë
@ÙÛ‡@ÝÔq@æìØî@Ï@LÙnÓb@ÖìÏ@ÚŠèÃ@óÜÇ@åÜà¤@ýÏ@LŠèÄÛa@òÐ
@âìí@µg@Ú…a‹@ÙÛ@Ýà°@åß@òÓbÐÛa@Ýçc@åß@p†uë@a‡gë@LÙîÜÇ@bÛbië
@Šr×cë@Lêbíg@éÜ»ë@éàänËbÏ@éîÛg@xbn¤@s
@ îy@aƆË@éi@ÙîÏaìîÏ@LòßbîÔÛa
.ꆣ@ýÏ@éjÜİm@ÙÜÈÜÏ@LéîÜÇ@‰…bÓ@oãcë@ê†íëŒm@åß
@âìí@¿@ÙÛ@êõbšÓ@ÝÈvîÛ@LÚbäË@Þby@¿@Ù™ŠÔna@åß@áänËaë
@ @NÙmŠÇ
@LÝÔr½a@åß@bÛby@åyc@bèîÏ@ČÑ‚½a@LaĆ…ì÷×@òjÔÇ@Ùßbßc@æc@áÜÇaë
@bßg@ òÛbª@ ü@ Ùi@ bèİjèß@ æcë@ LÊŠ½a@ åß@ aĆŠßc@ |jÓc@ bèîÜÇ@ øİj½aë
@ÝjÓ@ÞŒä½a@øëë@LÙÛëŒã@ÝjÓ@ÙÐäÛ@†m‰bÏ@L‰bã@óÜÇ@ëc@òäu@óÜÇ
@ @NCÒŠ–äß@bîã†Ûa@µg@üë@LknÈnß@pì½a@†Èi@îÜÏ@LÙÛìÜy
‫ﺑﺪان! راﻫﻲ ﭘﺮﻣﺸﻘﺖ و ﺑﺲ ﻃﻮﻻﻧﻲ در ﭘﻴﺶروي داري و در‬
‫ ﺗﻼش ﻓﺮاوان و اﻧﺪازهﮔﻴﺮي زاد و‬،‫اﻳﻦ راه ﺑﺪون ﻛﻮﺷﺶ ﺑﺎﻳﺴﺘﻪ‬
‫ ﺑﻴﺶ از ﺗﺤﻤﻞ ﺧﻮد ﺑﺎر‬.‫ﺗﻮﺷﻪ و ﺳﺒﻜﺒﺎرﺑﻮدن ﻣﻮﻓﻖ ﻧﺨﻮاﻫﻲ ﺑﻮد‬
‫ اﮔﺮ‬.‫ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﺑﺮ دوش ﻣﻨﻪ ﻛﻪ ﺳﻨﮕﻴﻨﻲ آن ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻋﺬابآور اﺳﺖ‬
‫ﻣﺴﺘﻤﻨﺪي را دﻳﺪي ﻛﻪ ﺗﻮﺷﻪات ﺗﺎ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻓﺮدا ﻛﻪ‬
‫ ﻛﻤﻚﻛﺮدن ﺑﻪ او را‬،‫ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‬،‫در آﻧﺠﺎ ﺑﻪ آن ﻧﻴﺎز داري‬
‫ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺑﺸﻤﺎر و زاد و ﺗﻮﺷﻪ را ﺑﺮ دوش او ﺑﮕﺬار و اﮔﺮ ﻗﺪرت‬

٥٦ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

٥٦
‫ﻣﺎﻟﻲ داري‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ اﻧﻔﺎق ﻛﻦ و ﻫﻤﺮاه او ﺑﻔﺮﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‬
‫دﻧﺒﺎل آن ﺑﮕﺮدي و او را ﻧﻴﺎﺑﻲ‪ .‬اﮔﺮ ﺗﻮاﻧﮕﺮ ﺑﻮدي و ﻛﺴﻲ از ﺗﻮ وام‬
‫ﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺎر ﺗﺎ در روز ﺳﺨﺘﻲ و ﺗﻨﮕﺪﺳﺘﻲ ﺑﻪ ﺗﻮ‬
‫ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪان ﻛﻪ در ﭘﻴﺶ روي ﺗﻮ‪ ،‬ﮔﺮدﻧﻪﻫﺎي ﺻﻌﺐاﻟﻌﺒﻮري وﺟﻮد‬
‫دارد‪ ،‬ﻛﻪ ﺣﺎل ﺳﺒﻜﺒﺎران ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﻬﺘﺮ از ﺳﻨﮕﻴﻦ ﺑﺎران اﺳﺖ و‬
‫آﻧﻜﻪ ﻛُﻨْﺪ رود ﺣﺎﻟﺶ ﺑﺪﺗﺮ از ﺷﺘﺎب ﮔﻴﺮﻧﺪه ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و ﺳﺮاﻧﺠﺎم‬
‫ﺣﺮﻛﺖ‪ ،‬ﺑﻬﺸﺖ و ﻳﺎ دوزخ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺮاي ﺧﻮﻳﺶ ﻗﺒﻞ از‬
‫رﺳﻴﺪن ﺑﻪ آﺧﺮت وﺳﺎﻳﻠﻲ ﻣﻬﻴﺎ ﺳﺎز‪ ،‬و ﺟﺎﻳﮕﺎه ﺧﻮد را ﭘﻴﺶ از‬
‫آﻣﺪﻧﺖ آﻣﺎده ﻛﻦ‪ ،‬زﻳﺮا ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻋﺬري ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد و راه‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.1‬‬
‫اﻣﻴﺪوارم ﻛﻪ در ﺑﻨﺪ اﺧﻴﺮ ﻛﻼم اﻣﺎم ‪ ‬ﺗﺄﻣﻞ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﺑﺪان ﻛﻪ در ﭘﻴﺶ روي ﺗﻮ ‪ .«...‬اﻣﺎم ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﺣﺴﻦ‬
‫‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻛﺎر ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻛﻦ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮوي«‪ .‬آﻳﺎ ﻓﺮد ﻣﻌﺼﻮم‬
‫ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺎز دارد؟‬
‫و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@NCNNNénîmëc@ìÛ@Ùäí…@Úýç@éîÏ@énjÜ@†Ó@Šßc@lŠÜÏD :‬‬
‫»ﺷﺎﻳﺪ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺗﻮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﺗﻮ داده ﺷﻮد ﺳﺒﺐ از‬

‫‪.٨٥ (١‬‬

‫‪٥٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٥٧‬‬
‫دﺳﺖرﻓﺘﻦ دﻳﻨﺖ ﮔﺮدد‪.1«...‬‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻓﺮد ﻣﻌﺼﻮم ﭼﻴﺰي را از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ‬
‫ﻧﺎﺑﻮدي دﻳﻦ او ﻣﻲﺷﻮد! آﻳﺎ اﻳﻦ اﻣﻜﺎن دارد؟!‬
‫‪@Mpì½aM@éäß@åØÏ@Lbîã†ÜÛ@ü@ñŠłÛ@oÔÜ@Ùãc@Ai@bí@áÜÇaëD -12‬‬
‫‪@bèäß@ÙÐã@tȆ¤@oä×@†Ó@Lò÷î@Þby@óÜÇ@oãcë@Ù׉†í@æc@‰ˆy@óÜÇ‬‬
‫‪NC..NÙÐã@oØÜçc@†Ó@oãc@a‡hÏ@LÙÛ‡@´ië@Ùäîi@ÞìzîÏ@LòiìnÛbi‬‬
‫»ﻓﺮزﻧﺪم! ﺑﺪان ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﺮاي ﺟﻬﺎن آﺧﺮت آﻓﺮﻳﺪه ﺷﺪهاي ﻧﻪ ﺑﺮاي‬
‫دﻧﻴﺎ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻮاﻇﺐ ﺑﺎش ﻣﺮگ ﺗﻮ در ﺣﺎﻟﻲ ﻓﺮا ﻧﺮﺳﺪ ﻛﻪ ﺗﻮ در ﻫﻤﺎن‬
‫ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺪي ﺑﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﻲﮔﻔﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﻮدت ﻣﻲﮔﻔﺘﻲ از آن‬
‫ﺗﻮﺑﻪ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺮگ ﻓﺮﺻﺖ ﺗﻮﺑﻪ را از ﺗﻮ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮ‬
‫ﺧﻮدت را ﻫﻼك ﻧﻤﻮدهاي‪.2«...‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺣﺘﻲ ﻳﻚ ﻓﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻋﺎدي‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ‬
‫در ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺪي ﻗﺮار ﮔﻴﺮد ﺗﺎ ﭼﻪ ﺑﺮﺳﺪ ﺑﻪ اﻣﺎم ﻣﻌﺼﻮم؟! در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ‬
‫ﺻﻮرت‪ ،‬ﭼﺮا اﻣﺎم ﻓﺮزﻧﺪش را ﭼﻨﻴﻦ ﻫﺸﺪار ﻣﻲدﻫﺪ؟ آﻳﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﺷﻤﺎ ﺳﺨﻦ اﻣﺎم ﺑﻲﻓﺎﻳﺪه و ﺑﻲﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ؟!‬
‫‪ -13‬و از ﺟﻤﻠﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻣﺎم ‪ ‬در وﺻﻴﺖ ﺧـﻮد ﮔﻔـﺖ‪،‬‬

‫‪.٨٧ (١‬‬
‫‪.٨٩ (٢‬‬

‫‪٥٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٥٨‬‬
@.Š–ic@ŠØÐm@åßë@LŠvçc@Šr×c@åßD :‫اﻳﻨﻜﻪ‬
@ @NáèäÇ@²m@Š’Ûa@Ýçc@åíbië@Láèäß@åØm@¨a@Ýçc@æ‰bÓ
@ @AáÜÄÛa@“zÏc@ÑîÈšÛa@áÜÃë@LâaŠ§a@âbÈİÛa@÷i
@ @NbÔω@ÖŠ¨a@æb×@LbÓŠ@ÕÏŠÛa@æb×@a‡g
@“Ëë@L|•bäÛa@Ë@|–ã@b¶‰ë@LõĆ@ aë…@õa†Ûaë@LõĆ@ a…@õaë†Ûa@æb×@b¶‰
@ @N|–än½a
@ÅÐy@ÝÔÈÛaë@Ló×ìäÛa@ É@ öbši@bèãhÏ@ Ló
@ ä½a@óÜÇ@ÞbØmüaë@Úbígë
@æìØm@æc@ÝjÓ@Lò•ŠÐÛa@‰…bi@LÙÄÇë@bß@oiČŠu@bß@ë@Ll‰bvnÛa
@…bÐÛa@åßë@Llìrí@köbË@Ý×@üë@Lkî–í@kÛb@Ý×@îÛ@LòČ–Ë
@‰†Ó@bß@Ùîmdí@Òì@LòjÓbÇ@Šßc@ÝØÛë@L…bȽa@ñ†Ðßë@L…aŒÛa@òÇb™g
@ @@NÙÛ
@ @NCAr×@åß@ó¸c@í@l‰ë@LŠb«@ŠubnÛa
،‫ و ﻫﺮ ﻛﺲ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻛﻨﺪ‬،‫ ﺗﺮك ﻛﺮده ﻣﻲﺷﻮد‬،‫»ﻫﺮﻛﺲ زﻳﺎد ﻧﻤﻮد‬
.‫ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﻲرﺳﺪ‬
.‫ﺑﺎ اﻫﻞ ﺧﻴﺮ و ﻧﻴﻜﻲ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎش ﺗﺎ از زﻣﺮه آﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﺴﺎب آﻳﻲ‬
.‫از ﺑﺪﻛﺎران دوري ﻛﻦ ﺗﺎ از آﻧﺎن ﺷﻤﺮده ﻧﺸﻮي‬
‫ ﺳﺘﻢ ﺑﺮ ﻧﺎﺗﻮان‬،‫ ﺧﻮراك ﺣﺮام اﺳﺖ و ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺳﺘﻢ‬،‫ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻏﺬا‬
.‫اﺳﺖ‬
،‫ﻫﺮﮔﺎه ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﻲ و ﻧﺮﻣﻲ ﺳﺒﺐ ﺷﻜﺎف و از ﻫﻢﮔﺴﺴﺘﮕﻲ ﺷﻮد‬
.‫ﺷﻜﺎف و از ﻫﻢﮔﺴﺴﺘﮕﻲ ﻧﺮﻣﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‬

٥٩ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

٥٩
‫ﺑﻌﻀﻲ وﻗﺘﻬﺎ دارو‪ ،‬ﺑﻴﻤﺎري و ﻣﺮﻳﻀﻲ اﺳﺖ و ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻴﻤﺎري‪،‬‬
‫دارو و ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﻓﺮدي ﻛﻪ ﺧﻴﺮﺧﻮاه ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻓﺮد‬
‫ﻧﺼﻴﺤﺖﺷﺪه را ﻓﺮﻳﺐ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫از ﺗﻜﻴﻪﻛﺮدن ﺑﺮ ﺧﻴﺎل و آرزو ﺑﭙﺮﻫﻴﺰ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﻜﻴﻪﻛﺮدن ﺑﺮ آرزو‬
‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ اﻓﺮاد ﻧﺎدان اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻘﻞ آدﻣﻲ ﺣﺎﻓﻆ ﺗﺠﺮﺑﻪﻫﺎﺳﺖ و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺗﻮ را ﭘﻨﺪ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺒﻞ از آن ﻛﻪ ﻓﺮﺻﺖ ﺑﻪ ﭘﺮﻳﺸﺎن ﺣﺎﻟﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻮد‪ ،‬از آن‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻦ‪.‬‬
‫ﻫﺮ ﺟﻮﻳﻨﺪهاي ﺑﻪ ﻫﺪف ﻧﻤﻲرﺳﺪ و از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺒﻬﻜﺎريﻫﺎ‪،‬‬
‫ﺿﺎﻳﻊﻛﺮدن ﺗﻮﺷﻪ و از دﺳﺖدادن ﻣﻌﺎد اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﺮ ﻛﺎري ﺳﺮاﻧﺠﺎﻣﻲ دارد و آﻧﭽﻪ ﺑﺮاﻳﺖ ﻣﻘﺪر اﺳﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫ﺧﻮاﻫﻲ آورد‪.‬‬
‫ﺗﺎﺟﺮ در ﺧﻄﺮ اﺳﺖ و ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﭼﻴﺰﻫﺎي اﻧﺪﻛﻲ ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ ﺑﺎ‬
‫ﺑﺮﻛﺖﺗﺮ از ﭼﻴﺰﻫﺎي زﻳﺎد ﻫﺴﺘﻨﺪ!«‪.1‬‬
‫اﻣﺎم ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﺑﺎ اﻫﻞ ﺧﻴﺮ و ﻧﻴﻜﻲ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎش‪ «...‬و »از‬

‫‪.٩٧ (١‬‬

‫‪٦٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٦٠‬‬
‫ او را از اﻳﻦ ﺑﺎز‬ ‫ ﻋﻠﻲ‬.«...‫ﺗﻜﻴﻪﻛﺮدن ﺑﺮ ﺧﻴﺎل و آرزو ﺑﭙﺮﻫﻴﺰ‬
‫ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻴﺎل و آرزو ﺗﻜﻴﻪ ﻛﻨﺪ و از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﻞ‬
‫ »ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ‬:‫ ﺳﭙﺲ ﺑﻪ او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬،‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻴﻬﻮده ﺑﻪ ﺧﺪا اﻣﻴﺪوارﻧﺪ‬
‫« و »ﻗﺒﻞ از آن ﻛﻪ ﻓﺮﺻﺖ‬...‫ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮ را ﭘﻨﺪ ﻣﻲدﻫﺪ‬
.«...‫ﺑﻪ ﭘﺮﻳﺸﺎنﺣﺎﻟﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻮد از آن اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻦ‬
‫ﻣﻌﻘﻮل ﻧﻴﺴﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺨﻨﻲ ﺑﻪ ﻓﺮد ﻣﻌﺼﻮﻣﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد ﻛﻪ‬
‫وﻇﻴﻔﺔ ﺷﺮﻋﻲ ﺧﻮد را ﻣﻲداﻧﺪ و ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ‬
!‫ﺎﻧﻲ اﺳﺖ‬‫او اﻟﻬﻲ و رﺑ‬
@œªaë@ LÙÔ톕@ ð…bÈnÏ@ bÔ톕@ ÙÔ톕@ ë†Ç@ 戂nm@ üD -14
@òÇŠu@‰c@@ïãhÏ@ [ÅîÌÛa@ÊŠ£ë@LòzîjÓ@ëc@oãb×@òäy@Lòzî–äÛa@Úbc
@´Üí@æc@Ù‘ìí@éãhÏ@ [ÙÄÛbË@å½@åčÛë@LòjÌß@ˆÛc@üë@LòjÓbÇ@bèäß@óÜyc
@òÈîİÓ@p…‰c@ægë@LåíŠÐÄÛa@†yc@éãhÏ@ LÝšÐÛbi@ÚČë†Ç@óÜÇ@ˆë@LÙÛ
@Lbß@bĆßìí@éÛ@ÙÛ‡@a†i@æg@bèîÛg@ÉuŠí@òîÔi@ÙÐã@åß@éÛ@ÕjnbÏ@Ùîc
@bß@óÜÇ@bÛbØma@Ùîc@Õy@flåÈîšm@üë@LéäÃ@ÖȆ–Ï@aĆ@Ùi@ČåÃ@åßë
@óÔ‘c@ÙÜçc@åØí@üë@LéÔy@oÈ™c@åß@„di@ÙÛ@îÛ@éãhÏ@Léäîië@Ùäîi
@óÜÇ@ôìÓc@Úìc@ČåãìØí@üë@LÙäÇ@†ç‹@åàîÏ@Č²ËŠm@üë@LÙi@Õܨa
@óÜÇ@ Ùäß@ ôìÓc@ ñõb⁄a@ óÜÇ@ å
Č ãìØm@ üë@ LénÜ•@ óÜÇ@ Ùäß@ ÙnÈîİÓ
@émČŠšß@ ¿@ óÈí@ éãhÏ@ LÙàÜÃ@ åß@ áÜÃ@ ÙîÜÇ@ æČ Øí@ üë@ Læby⁄a
NCêõìm@æc@ÚČŠ@åß@õaŒu@îÛë@LÙÈÐãë

٦١ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

٦١
‫»ﺑﺎ دﺷﻤﻦ دوﺳﺘﺖ‪ ،‬دوﺳﺘﻲ ﻣﻜﻦ ﭼﻮن آﻧﮕﺎه دوﺳﺘﺖ‪ ،‬دﺷﻤﻦ‬
‫ﺗﻮ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﺑﺮادرت را ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ و ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻛﻦ‪ .‬ﺧﺸﻢ‬
‫ﺧﻮد را ﻓﺮو ﺑﺒﺮ‪ ،‬زﻳﺮا ﺳﺮاﻧﺠﺎﻣﻲ ﻧﻴﻚ ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ درﺷﺘﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺮﻣﻲ ﻛﻦ‪ .‬ﭼﻮن اﻣﻴﺪ اﺳﺖ ﺑﺎﻋﺚ ﻧﺮﻣﺶ او ﮔﺮدي‪ .‬ﺑﺎ‬
‫دﺷﻤﻦ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ رﻓﺘﺎر ﻛﻦ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﻮد ﻳﻚ ﭘﻴﺮوزي اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺧﻮاﺳﺘﻲ ﺑﺎ ﺑﺮادرت ﻗﻄﻊ راﺑﻄﻪ ﻛﻨﻲ‪ ،‬ﺧﻮدت را آﻣﺎده ﻛﻦ ﻛﻪ‬
‫اﮔﺮ روزي او ﺑﺮﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﺘﻮاﻧﻲ ﺑﺎ او آﺷﺘﻲ ﻛﻨﻲ‪ .‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ در ﻣﻮرد ﺗﻮ‬
‫ﮔﻤﺎن ﻧﻴﻚ داﺷﺖ ﺑﻪ او ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻦ ﻛﻪ درﺳﺖ ﭘﻨﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ راﺑﻄﻪاي ﻛﻪ ﺑﺎ ﺑﺮادرت داري‪ ،‬ﺣﻖ او را ﺿﺎﻳﻊ ﻣﻜﻦ ﭼﻮن‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺣﻖ او را ﺿﺎﻳﻊ ﻛﻨﻲ‪ ،‬ﺑﺮادرت ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺳﺒﺐ‬
‫ﺑﺪﺑﺨﺘﻲ ﺧﺎﻧﻮادهات ﺷﻮي و ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻋﻼﻗﻪ وي ﻧﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﻣﺒﺎش‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺮادرت در ﻗﻄﻊ راﺑﻄﻪﻧﻤﻮدن از ﺗﻮ ﻗﻮي اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺗﻮ در وﺻﻞ و ﭘﻴﻮﺳﺘﻦ ﺑﻪ او ﻗﻮيﺗﺮ ﺑﺎش‪ .‬و اﮔﺮ او در ﺑﺪيﻛﺮدن ﺑﺎ‬
‫ﺗﻮ از ﺗﻮ ﻗﻮيﺗﺮ اﺳﺖ ﺗﻮ در ﻧﻴﻜﻲﻛﺮدن ﺑﺎ او از او ﻗﻮيﺗﺮ ﺑﺎش‪ .‬و‬
‫اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺳﺘﻢ ﻛﺮد‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺮ ﺗﻮ ﮔﺮان آﻳﺪ زﻳﺮا او ﺧﻮد را‬
‫ﺿﺮر ﻣﻲدﻫﺪ و ﺑﻪ ﺗﻮ ﻓﺎﻳﺪه ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪ .‬و ﭘﺎداش ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺗﻮ را ﺷﺎد‬
‫ﻧﻤﻮده‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ او را ﻧﺎراﺣﺖ ﻛﻨﻲ«‪.1‬‬

‫‪.١٠٥ (١‬‬

‫‪٦٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٦٢‬‬
@@bß@óÜÇ@ČÞ†naD :‫ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻧﺼﻴﺤﺖ اداﻣﻪ ﻣﻲدﻫﺪ و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‬
@a‡g@òÄÈÛa@éÈÐäm@ü@å¾@ČåãìØm@üë@Lêbj‘c@‰ìßþa@æhÏ@Læb×@†Ó@b¶@åØí
@üg@ÅÈČnm@ü@áöbèjÛaë@Lla…Łbi@ÅÈČní@ÝÓbÈÛa@æhÏ@Léßýí@g@¿@oÌÛbi
.lŠšÛbi
@ @N´ÔîÛa@åyë@–Ûa@áöaŒÈi@Lâìàa@pa…‰aë@ÙäÇ@Ša
@Ö†•@åß@Õ톖Ûaë@Lkbäß@kyb–Ûaë@L‰bu@†–ÔÛa@ÚŠm@åß
@kíŠÓë@LkíŠÓ@åß@lŠÓc@†îÈi@Čl‰ë@LóàÈÛa@Ù튑@ôìaë@LéjîË
@ @Nkîjy@éÛ@åØí@@åß@kíŠÌÛaë@L†îÈi@åß@†Èic
@LéÛ@óÔic@æb×@ꉆÓ@óÜÇ@Š–nÓa@åßë@Léjçˆß@Öb™@Õ§a@ô†Èm@åß
@ÙÛbjí@@åßë@Léãbzj@a@´ië@Ùäîi@kj@éi@pˆc@kj@Õqëcë
@ @NÚČë†Ç@ìèÏ
@ @Nb×ýç@ÉàİÛa@æb×@a‡g@b×a‰…g@dîÛa@æìØí@†Ó@
@–jÛa@dİc@b¶‰ë@Llb–m@ò•ŠÏ@Ý×@üë@LŠèÄm@ñ‰ìÇ@Ý×@îÛ
@ @Nꆑ‰@óàÇþa@lb•cë@LꆖÓ
@òÜ•@Þ†Èm@Ýçb¦a@òÈîİÓë@LénÜvÈm@o÷‘@a‡g@ÙãhÏ@ LŠČ ’Ûa@ ŠČc
@ @NÝÓbÈÛa
@ @Néãbçc@éàÄÇc@åßë@Léãb@æbߌÛa@åßc@åß
@ @Nlb•c@ó߉@åß@ČÝ×@îÛ
@ @NæbߌÛa@ŠČîÌm@LæbİÜÛa@Ìm@a‡g
@ @NC‰a†Ûa@ÝjÓ@‰b¦a@åÇë@LÕíŠİÛa@ÝjÓ@ÕîÏŠÛa@åÇ@Ý

٦٣ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

٦٣
‫»از آﻧﭽﻪ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎده‪ ،‬آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ اﺗﻔﺎق ﻧﻴﻔﺘﺎده‪ ،‬اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﻦ‪ .‬زﻳﺮا‬
‫اﻣﻮر ﺷﺒﻴﻪ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮﻧﺪ‪ ،‬و از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻣﺒﺎش ﻛﻪ اﻧﺪرز ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻧﺪ ﻣﮕﺮ‬
‫آﻧﻜﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﺎﻗﻞ از آداب‪ ،‬ﭘﻨﺪ ﻣﻲآﻣﻮزد و‬
‫ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن ﺟﺰ ﺑﺎ ﭼﻮب و ﻛﺘﻚ ﭘﻨﺪ ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺻﺒﺮ و ﺷﻜﻴﺒﺎﻳﻲ‬
‫و ﻳﻘﻴﻦ ﻧﺎراﺣﺘﻲﻫﺎ را از ﺧﻮد دور ﻛﻦ‪.‬‬
‫ﻫﺮ ﻛﺲ ﻣﻴﺎﻧﻪروي را رﻫﺎ ﻛﺮد‪ ،‬ﺟﻔﺎ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻫﻤﺮاه آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و دوﺳﺖ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻫﻢ ﺑﺮ‬
‫دوﺳﺘﻲ ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ .‬ﻫﻮاﭘﺮﺳﺘﻲ ﻧﺎﺑﻴﻨﺎﻳﻲ اﺳﺖ‪ .‬و ﭼﻪ ﺑﺴﺎ دوري ﻛﻪ از‬
‫ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﻧﺰدﻳﻚ و ﺧﻮﻳﺸﻲ ﻛﻪ از دور و‬
‫ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ‪ ،‬دورﺗﺮ و ﺑﻴﮕﺎﻧﻪﺗﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻏﺮﻳﺐ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ دوﺳﺘﻲ‬
‫ﻧﺪارد‪ .‬ﻫﺮﻛﺲ از ﺣﻖ ﻓﺮاﺗﺮ رود در ﺗﻨﮕﻨﺎ ﺧﻮاﻫﺪ اﻓﺘﺎد‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺲ‬
‫ﺑﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎه و اﻧﺪازهاش ﺑﺴﻨﺪه ﻛﺮد‪ ،‬آﻧﭽﻪ دارد ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺎﻗﻲ ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬و ﻣﺤﻜﻢﺗﺮﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ و ﺗﻜﻴﻪﮔﺎه‪ ،‬راﺑﻄﻪات ﺑﺎ ﺧﺪاﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ‬
‫ﻛﺲ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﻜﺮد‪ ،‬دﺷﻤﻦ ﺗﻮﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻃﻤﻊ ﻫﻼﻛﺖ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﺎاﻣﻴﺪي درك درﺳﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻫﺮ ﻋﻴﺒﻲ را ﻇﺎﻫﺮ ﻛﺮد‪ ،‬و از ﻫﺮ ﻓﺮﺻﺘﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮد‪ ،‬و ﭼﻪ‬
‫ﺑﺴﺎ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺑﻴﻨﺎ ﺑﻪ ﺧﻄﺎ ﻣﻲرود‪ ،‬و ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ درﺳﺖ ﻣﻲرود‪.‬‬
‫ﺑﺪي ﻣﻜﻦ‪ .‬ﻗﻄﻊ راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺟﺎﻫﻞ ﺑﺮاﺑﺮ اﺳﺖ ﺑﺎ راﺑﻄﻪ ﺑﺮﻗﺮارﻛﺮدن‬
‫ﺑﺎ ﻋﺎﻗﻞ‪.‬‬

‫‪٦٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٦٤‬‬
‫ﻫﺮ ﻛﺲ از زﻣﺎﻧﻪ اﻳﻤﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻪ ﺑﻪ او ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫و ﻫﺮ ﻛﺲ را ﻛﻪ روزﮔﺎر ﺑﺰرگ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻮ ﺧﻮارش ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﻛﺮد‪ .‬ﺗﻴﺮ ﻫﺮ ﺗﻴﺮاﻧﺪازي ﺑﻪ ﻫﺪف ﻧﻤﻲﺧﻮرد‪ .‬و ﻫﺮﮔﺎه ﭘﺎدﺷﺎه ﻋﻮض‬
‫ﺷﻮد زﻣﺎﻧﻪ ﻫﻢ ﻋﻮض ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻗﺒﻞ از راه در ﻣﻮرد ﻫﻤﺮاه ﺑﭙﺮس‪.‬‬
‫و ﻗﺒﻞ از ﺧﺎﻧﻪ در ﻣﻮرد ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﺼﻴﺤﺖ ﺑﺰرگ ﻛﺎﻣﻼً ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ اﺋﻤﻪ‬
‫ﻣﻌﺼﻮم ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و داراي ﻋﻠﻢ ﻟﺪﻧّﻲ ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻧﺼﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ اﺋﻤﻪ را از ﺳﺎﻳﺮ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺟﺪا ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬
‫ﻛﻪ آﻧﻬﺎ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎﻳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ؛ ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲروﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺎداﻧﻲ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﻋﺎرض ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺷﻚ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و‬
‫ﮔﺎﻫﻲ ﻓﺮﻳﺐ ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ‪.‬‬

‫‪.١١٣ (١‬‬

‫‪٦٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٦٥‬‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ‬

‫اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص از دﻳﺪﮔﺎه ﺷﻴﻌﻪ ﻳﺎ ﻛﺎﻓﺮ و ﺧﺎرج از داﻳﺮه‬


‫اﺳﻼماﻧﺪ‪ ،‬و ﻳﺎ ﻓﺎﺳﻘﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ از روي ﻋﻤﺪ ﺑﺎ دﺳﺘﻮر و ﻓﺮﻣﺎن‬
‫ﺻﺮﻳﺢ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺴﻴﺎري از ﺷﻴﻌﻪ‬
‫اﺻﺤﺎب را ﻧﻔﺮﻳﻦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺎﺳﺰا ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ .‬و ﺧﻠﻔﺎي‬
‫ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ و ﻋﺎﻳﺸﻪ و ﻣﻌﺎوﻳﻪ ن را ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﺎص‪ ‬ﻧﺎﺳﺰا و ﻧﻔﺮﻳﻦ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و اﺣﺎدﻳﺚ و ﮔﻔﺘﻪﻫﺎﻳﻲ را ﺑﻪ اﺋﻤﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫اﺻﺤﺎب در اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻮرد ﻋﻴﺐﺟﻮﻳﻲ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺗﻬﻤﺖﻫﺎ ﻣﺘﻬﻢ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﺳﺨﻦ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬در‬
‫ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺳﺨﻦ و دﻳﺪﮔﺎه او ﺑﺎ آﻧﭽﻪ ﺷﻴﻌﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در اﻳﻨﺠﺎ از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻛﻠﻲ ﺳﺨﻦ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﻔﺖ و در‬
‫ﻣﻮرد ﻣﻌﺎوﻳﻪ و اﻫﻞ ﺷﺎم در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص و ﻳﺎراﻧﺶ را در ﺟﻨﮓ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪@a@Þì‰@æb×ëD‬ص@‪@Ýçc@âȆÓ@LbäÛa@ávycë@LbjÛa@ČŠ»a@a‡g‬‬
‫‪@NCòČäþaë@ÒìîÛa@ČŠy@éibz•c@áèi@óÓìÏ@Lénîi‬‬
‫»ﻫﺮﮔﺎه ﺟﻨﮓ ﺷﺪ‪‬ت ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و ﻣﺮدم ﺟﻠﻮ ﻧﻤﻲرﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬

‫‪٦٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٦٦‬‬
‫ص اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﺧﻮد را ﺟﻠﻮ ﻣﻲآورد و ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ آﻧﻬﺎ اﺻﺤﺎب و‬
‫ﻳﺎراﻧﺶ را از ﺗﻴﻎ ﺷﻤﺸﻴﺮﻫﺎ و ﻧﻴﺰهﻫﺎ ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﻣﻲﻧﻤﻮد«‪.1‬‬
‫آﻳﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص اﻓﺮاد ﻓﺎﺳﻖ ﻳﺎ ﻛﺎﻓﺮ را ﺑﺎ اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﺧﻮد ﻛﻪ‬
‫ﻋﺰﻳﺰﺗﺮﻳﻦ اﻓﺮاد در ﻧﺰد او ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟‬
‫دوﺳﺖ دارم در اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﻛﻮﺗﺎه اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ او ﭼﺮا اﻳﻦ ﺳﺨﻦ را ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ؟ آﻳﺎ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﭼﻨﺎن‬
‫ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻘﻴﻪ ﺑﻮده و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ؟‬
‫‪ -2‬اﻣﺎم در ﻣﻮرد ﺑﻴﻌﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@åíˆÛa@âìÔÛa@Èíbi@éãgD :‬‬
‫‪@†çb’ÜÛ@åØí@áÜÏ@LéîÜÇ@áçìÈíbi@bß@óÜÇ@æbàrÇë@ŠàÇë@ŠØi@bic@aìÈíbi‬‬
‫‪@L‰b–ãþaë@åíŠubèàÜÛ@ô‰ì’Ûa@b¸gë@LČ…Ší@æc@köbÌÜÛ@üë@L‰bn±@æc‬‬
‫‪@xŠ@æhÏ@LbĆ™‰@@ÙÛ‡@æb×@bĆßbßg@êìČë@Ýu‰@óÜÇ@aìÈànua@æhÏ‬‬
‫‪@óic@ æhÏ@ Léäß@ xŠ@ bß@ µg@ êëČ…‰@ òdži@ ëc@ åÈİi@ x‰b@ áçŠßc@ åÇ‬‬
‫‪NCµìm@bß@a@êüëë@L´äßû½a@Ýîj@Ë@éÇbjma@óÜÇ@êìÜmbÓ‬‬
‫»ﻫﻤﺎن ﮔﺮوﻫﻲ ﺑﺎ ﻣﻦ ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﺮ آن ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻦ‬
‫ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻓﺮدي ﻛﻪ در ﺑﻴﻌﺖ ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻴﻌﺖ ﺧﻮد را ﭘﺲ ﺑﮕﻴﺮد و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺒﻮده ﺣﻖ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب دﻳﮕﺮي ﻧﺪارد‪ ،‬و ﺷﻮرا ﻓﻘﻂ از آن ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر اﺳﺖ‪،‬‬

‫‪.(٩) (٤٧/١٤) (١‬‬

‫‪٦٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٦٧‬‬
‫ﭘﺲ اﮔﺮ ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر ﺑﺮ ﻓﺮدي اﺗﻔﺎق ﻧﻤﻮدﻧﺪ و او را اﻣﺎم‬
‫ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﭘﺴﻨﺪ ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻓﺮدي اﻋﺘﺮاض ﻛﺮد ﻳﺎ‬
‫ﺑﺎ اﻳﺠﺎد ﺑﺪﻋﺘﻲ ﻋﻠﻴﻪ آن ﺷﻮرﻳﺪ‪ ،‬دوﺑﺎره ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﺑﺮ آن ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﮔﺮ ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ ﺑﺎ او ﺑﺠﻨﮕﻴﺪ ﭼﻮن راﻫﻲ ﻏﻴﺮ از‬
‫راه ﻣﺆﻣﻨﺎن در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ اﻣﺎم در ﻣﻮرد ﻗﻀﻴﻪ ﺷﻮري و ﺑﻴﻌﺖ‪،‬‬
‫ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎ و ارزﺷﻤﻨﺪ و اﻳﻨﻚ اﻧﺪﻛﻲ در اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﺗﺄﻣﻞ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬از ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ در ﺟﻤﻠﻪ‪» :‬ﻫﻤﺎن ﮔﺮوﻫﻲ ﺑﺎ ﻣﻦ ‪«...‬‬
‫ﺧﻮب ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺟﻮاب اﻳﻦ ﺳﺆال ﺑﺎﺷﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا اﻣﺎم‬
‫‪ ‬ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬اﻳﻦ ﮔﺮوﻫﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﻠﻔﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ«؟ ﭼﺮا ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺗﺄﻛﻴﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﻫﻤﺎن اﻓﺮاد ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ آﻳﺎ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﻬﻤﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻣﺎم‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ آن را ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﺪ؟ آري او ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﺑﻴﻌﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﺑﺮﺧﻠﻔﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ اﻋﺘﺮاض ﻧﻜﺮدﻧﺪ و ﺑﺪﻋﺘﻲ ﻧﻴﺎوردﻧﺪ و ﺑﻴﻌﺖ ﺑﺎ ﻣﻦ‬
‫ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻴﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب‪ -‬اﮔﺮ ﻓﺮض ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻃﺮف‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻒ را ﺑﺎ دﻟﻴﻞ ﺳﺎﻛﺖ ﻛﻨﺪ و ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻫﻢﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﻠﻔﺎي‬

‫‪.(٦) ٣٥/١٤ (١‬‬

‫‪٦٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٦٨‬‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻴﻌﺖ ﻛﺮدﻧﺪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﻌﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻴﻌﺖﻛﺮدن دﻟﻴﻠﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ آن را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻓﺮض اﮔﺮ ﻣﺎ اﻳﻦ ادﻋﺎ را ﻗﺒﻮل‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ او را ﭼﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺷﻮري ﻓﻘﻂ از‬
‫آن ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر اﺳﺖ«؟‬
‫اﻣﺎم ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ و ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﭼﻪ‬
‫﴿)‪tβθãΖÏΒ÷σßϑø9$# $yϑ¯ΡÎ‬‬ ‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪) ،‬اﻧّﻤﺎ( ﺣﺮف ﺣﺼﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻞ آﻳﻪ‪:‬‬
‫)‪) .﴾×οuθ÷zÎ‬اﻟﺤﺠﺮات‪.(10 :‬‬

‫»ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻓﻘﻂ ﺑﺎ ﻫﻢ ﺑﺮادرﻧﺪ ‪ -‬ﻳﻌﻨﻲ اﺟﺎزه ﻧﺪارﻧﺪ از ﺣﺪود‬


‫ﺑﺮادرﺑﻮدن ﺗﺠﺎوزن ﻛﻨﻨﺪ ‪.«-‬‬
‫ﻣﺆﻣﻨﺎن ﺑﺮادرﻧﺪ و دﻳﮕﺮان از زﻣﺮه آﻧﻬﺎ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺮادرﺷﺎن‬
‫ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ . ...‬در ﻛﻼم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻧﻴﺰ ﻣﺮاد اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻮراي‬
‫ﻣﺨﺼﻮص اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻠﻴﻔﻪ در اﻧﺤﺼﺎر ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ‬
‫آﻧﻬﺎ ﻗﺎﺑﻞ ﺳﺘﺎﻳﺶاﻧﺪ ﭼﻮن از اﻣﺖ ﻣﺤﻤﺪ ص‪ ،‬آﻧﺎن اﻫﻞ اﻳﻦ‬
‫ﺷﻮري ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ج‪ -‬اﻣﺎم ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر ﺑﺮ ﻓﺮدي اﺗﻔﺎق‬
‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ و او را اﻣﺎم ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ اﻳﻦ راﺿﻲ اﺳﺖ‪«...‬‬
‫ﭘﺲ اﻳﻨﻬﺎ اﮔﺮ ﺑﺮ ﻓﺮدي اﺗﻔﺎق ﻛﺮدﻧﺪ و او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﻠﻴﻔﻪ‬
‫ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ راﺿﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر‬

‫‪٦٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٦٩‬‬
‫ﭼﻪ ﺳﺘﺎﻳﺸﻲ ﺑﺰرﮔﺘﺮ از اﻳﻦ ﻛﻪ آﻧﭽﻪ آﻧﺎن ﺑﺮ آن اﺗﻔﺎق ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﺧﺪا از‬
‫آن راﺿﻲ اﺳﺖ؟‬
‫د‪ -‬ﺳﭙﺲ ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ ﻓﺮدي ‪ «...‬ﺧﻮب در اﻳﻦ‬
‫ﻛﻠﻤﺎت او ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ اداﻣﻪ ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ ...» :‬اﮔﺮ‬
‫ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ ﺑﺎ او ﺑﺠﻨﮕﻴﺪ ﭼﻮن راﻫﻲ ﻏﻴﺮ از راه ﻣﺆﻣﻨﺎن در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ «...‬و راه ﻣﺆﻣﻨﺎن ﺟﺰ راه و ﺷﻴﻮه ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر ﻳﻌﻨﻲ‬
‫اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﭼﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ؟‬
‫‪ -3‬اﻣﺎم ‪ ‬در ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@«@ËM@ôŠm@ücD :‬‬
‫‪@åß@µbÈm@a@Ýîj@¿@aë†è’na@bĆßìÓ@æc@Mt†yc@a@òàÈäi@åØÛë@LÙÛ‬‬
‫‪@†î@ZÝîÓ@bã†îè‘@†è’na@a‡g@óny@LÝšÏ@ČÝØÛë@L‰b–ãþaë@åíŠubè½a‬‬
‫‪ a@Þì‰@éČ–ë@Lõa†è’Ûa‬ص@‪NC!éîÜÇ@émý•@†äÇ@ñjØm@´Èji‬‬
‫»آﻳﺎ ﻣﮕﺮ ﻧﻤﻲداﻧﻲ – ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻢ ﺗﻮ را آﮔﺎه ﻛﻨﻢ و ﺑﻠﻜﻪ ﻧﻌﻤﺖ‬
‫اﻟﻬﻲ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارم – ﻛﻪ ﮔﺮوﻫﻲ از ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر در راه ﺧﺪا‬
‫ﺷﻬﻴﺪ ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از آﻧﻬﺎ داراي ﻓﻀﻞ و ﺑﺮﺗﺮي ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﺎ آن ﻛﻪ‬
‫ﺷﻬﻴﺪ ﻣﺎ ﺷﻬﻴﺪ ﺷﺪ آﻧﮕﺎه ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ او ﺳﺮور ﺷﻬﻴﺪان اﺳﺖ‪ ،‬و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫وﻗﺘﻲ ﺑﺮ او ﻧﻤﺎز ﺧﻮاﻧﺪ ﻫﻔﺘﺎد ﺑﺎر ﺗﻜﺒﻴﺮ ﮔﻔﺖ!«‪.1‬‬
‫در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﭼﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﺳﺘﻮده‬

‫‪.(٢٨) – ١٨١/١٥ (١‬‬

‫‪٧٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٧٠‬‬
‫ »و ﻫﺮ ﻳﻚ از آﻧﻬﺎ داراي ﻓﻀﻞ و‬:‫ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‬ ‫ﺷﺪهاﻧﺪ و ﻋﻠﻲ‬
.«‫ﺑﺮﺗﺮي ﺑﻮد‬
‫رﺣﻤﺖ ﺧﺪا ﺑﺮ ﺗﻮ ﺑﺎد اي اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ! ﻛﻪ ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ را‬
.‫ﺻﺮﻳﺢ ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاي‬
@æìÛëþa@ æëŠubè½a@ kç‡ëD :‫ در ﻧﺎﻣﻪاي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‬‫اﻣﺎم‬
NCNNNáèÜšÐi
.1«...‫ رﻓﺘﻨﺪ‬،‫ل ﺑﺎ ﻓﻀﻞ و ﺑﺮﺗﺮي ﻛﻪ داﺷﺘﻨﺪ‬‫»و ﻣﻬﺎﺟﺮان او‬
‫ت ﻣﺒﺎرزه و ﭘﻴﻜﺎر اﺻـﺤﺎب ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ‬‫ در ﺗﻮﺻﻴﻒ ﺷﺪ‬ ‫ اﻣﺎم‬-4
@bãõbie@ÝnÔã@‫ ص‬a@Þì‰@Éß@bČä×@†ÔÛD :‫ص ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‬
@bî₣@šßë@LbĆàîÜmë@bĆãb¹g@üg@ÙÛ‡@bã†íŒí@bß@LbäßbàÇcë@bäãaìgë@bãõbäicë
@æb×@†ÔÛë@Lë†ÈÛa@…bèu@¿@a₣†uë@Lþa@œšß@óÜÇ@a
Ć@ •ë@LáÔÜÛa@óÜÇ
@æbÛb‚ní@L´Üz
@ ÐÛa@Þëb–m@æüëb–ní@bãë†Ç@åß@ŠŁaë@bäß@ÝuŠÛa
@ñŠßë@bãë†Ç@åß@bäÛ@ñŠàÏ@Læìä½a@d×@éjyb•@ïÔí@bàèíc@LbàèÐãc
@bäîÜÇ@ÞŒãcë@LojØÛa@bãë†Èi@ÞŒãc@bäÓ†•@a@ôc‰@bàÜÏ@Lbäß@bãë†ÈÛ
.éãbëc@bĆöìjnßë@LéãaŠu@bĆîÔÜß@âý⁄a@ČŠÔna@óny@LŠ–äÛa
@ČŠša@ bßë@ L…ìàÇ@ åí†ÜÛ@ âbÓ@ bß@ ánîmc@ bß@ ïmdã@ bä×@ ìÛ@ ðŠàÈÛë
@ @NCAbĆ߆ã@bèČäÈjnnÛë@LbĆß…@bèČäjÜnznÛ@a@áíaë@L…ìÇ@æb¹fiÛ
‫»ﻣﺎ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻫﻤﺮاه ﺑﻮدﻳﻢ و ﭘﺪران و ﻓﺮزﻧﺪان و ﺑﺮادران و‬

.(١٧) – ١١٧/١٥ (١

٧١ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

٧١
‫ﻋﻤﻮﻫﺎﻳﻤﺎن را ﻣﻲﻛﺸﺘﻴﻢ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﺎر ﺟﺰ اﻳﻤﺎن و ﺗﺴﻠﻴﻢ و ﺻﺒﺮ و‬
‫ﺷﻜﻴﺒﺎﻳﻲ و ﺟﺪﻳ‪‬ﺖ در ﺟﻬﺎد ﺑﺎ دﺷﻤﻨﺎن را ﺑﺮ ﻣﺎ ﻧﻤﻲاﻓﺰود‪ .‬ﻓﺮدي از‬
‫ﻣﺎ و ﻓﺮدي از دﺷﻤﻦ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻫﺠﻮم ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ و ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ را‬
‫ﻣﻲﻃﻠﺒﻴﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﻳﻜﻲ‪ ،‬ﺣﺮﻳﻔﺶ را ﺑﻪ ﻛﺎم ﻣﺮگ ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ‪ .‬ﮔﺎﻫﻲ ﻣﺎ ﺑﺮ‬
‫دﺷﻤﻦ ﭘﻴﺮوز ﻣﻲﺷﺪﻳﻢ و ﮔﺎﻫﻲ دﺷﻤﻦ ﺑﺮ ﻣﺎ ﭘﻴﺮوز ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺻﺪاﻗﺖ ﻣﺎ را دﻳﺪ‪ ،‬دﺷﻤﻦ ﻣﺎ را ﺷﻜﺴﺖ داد و ﻣﺎ را ﭘﻴﺮوز‬
‫ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﺳﻼم ﻣﺤﻜﻢ و اﺳﺘﻮار ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺟﺎن ﺧﻮدم‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ! اﮔﺮ ﻣﺎ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻲدﻫﻴﺪ‪ ،‬اﻧﺠﺎم ﻣﻲدادﻳﻢ‪ ،‬دﻳﻦ و‬
‫اﻳﻤﺎﻧﻤﺎن ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ و ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﻛﻪ آﻧﭽﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺧﻮرﻳﺪ‬
‫ﺧﻮن اﺳﺖ و ﭘﺸﻴﻤﺎﻧﻲ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل دارد!«‪.1‬‬
‫آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﻲﺟﻨﮕﻴﺪﻧﺪ و ﻋﻠﻲ ‪ ‬آﻧﻬﺎ را ﻧﺎم ﻧﺒﺮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻮدهاﻧﺪ؟ آﻳﺎ اﺻﺤﺎب ﻧﺒﻮدﻧﺪ ﻛﻪ اﺳﻼم و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﻳﺎري‬
‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ؟ ﻛﺠﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﺻﺤﺎب‪ ،‬دﻳﻦ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ص را ﻳﺎري ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ و ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ص را ﻳﺎري ﻛﺮده اﺳﺖ؟ ﭼﺮا اﻳﻨﺎن ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎن اﻣﺎم ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ؟!‬
‫‪ -5‬اﻣﺎم ‪ ‬ﺑﺎ ﺳﺨﻨﻲ زﻳﺒﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه او ﻣﻲﺟﻨﮕﻴﺪﻧﺪ‪،‬‬

‫‪.(٥٥) ٣٣/٤ (١‬‬

‫‪٧٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٧٢‬‬
‫ﺳﺮزﻧﺶ ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﺻﺤﺎب ن را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻳﺎدآوري ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@æeŠÔÛa@aëõŠÓë@LêìÜjÔÏ@âý⁄a@µg@aìÇ…@åíˆÛa@âìÔÛa@åícD :‬‬
‫‪@Lbç…üëc@ µg@ bÔÜÛa@ éÛëfl @ éÛ@ aììÏ@ …bè¦a@ µg@ aìvîçë@ LêìàØydÏ‬‬
‫‪@LbÐy‹@ bÐy‹@ ‰þa@ ÒaŠdi@ aëˆcë@ Lbç…bàËc@ ÒìîÛa@ aìjÜë‬‬
‫‪@üë@ Lõbîyþbi@ æëŠČ’jí@ ü@ Lb¬@ œÈië@ LÙÜç@ œÈi@ LbЕ@ bЕë‬‬
‫‪@Lâbî–Ûa@åß@æìİjÛa@—¼@LõbØjÛa@åß@æìîÈÛa@ꊎß@Lómì½a@óÜÇ@æëČŒÈí‬‬
‫‡‪@ñË@áèçìuë@óÜÇ@LŠèÛa@åß@æaìÛþa@ŠÐ•@LõbdžÛa@åß@êbÐ’Ûa@Ýi‬‬
‫‪@LáèîÛg@ dàÄã@ æc@ bäÛ@ Õ‬‬
‫‪Č zÏ@ LæìjçaˆÛa@ ïãaìg@ Ù÷Ûëc@ A_´È‘b¨a‬‬
‫‪NC!áèÓaŠÏ@óÜÇ@ð†íþa@ČœÈãë‬‬
‫»ﻛﺠﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻗﻮﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﺳﻼم دﻋﻮت ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه آن را‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﻗﺮآن را ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ و آن را ﺣﺎﻛﻢ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬و ﺑﺮاي رﻓﺘﻦ ﺑﻪ‬
‫ﺟﻬﺎد ﺗﺸﻮﻳﻖ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﻮن ﺷﺘﺮان ﺗﺎزه زاﻳﻤﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﻋﺎﺷﻘﺎﻧﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺳﻮي ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺸﺎن ﻣﻲروﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺘﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﻴﺪان ﺟﻬﺎد ﺷﺘﺎﻓﺘﻨﺪ و‬
‫ﺷﻤﺸﻴﺮﻫﺎ را از ﻧﻴﺎمﻫﺎ ﻛﺸﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﻀﻲ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪﻧﺪ و‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﻧﻴﺰ ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬زﻧﺪهﻣﺎﻧﺪهﻫﺎ را ﻣﮋده ﻧﻤﻲدادﻧﺪ و ﺑﺮاي از‬
‫دﺳﺖ دادن ﻋﺰﻳﺰان ﺗﺴﻠﻴﺖ ﻧﻤﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ .‬ﭼﺸﻢﻫﺎﻳﺸﺎن از ﮔﺮﻳﻪ ﺳﻔﻴﺪ‬
‫و ﭘﺮﺧﻮن ﺑﻮد‪ .‬از ﺑﺲ ﻛﻪ روزه ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﺷﻜﻤﻬﺎﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻛﻤﺮ‬
‫ﭼﺴﺒﻴﺪه ﺑﻮد‪ ،‬و ﻟﺐﻫﺎﻳﺸﺎن از دﻋﺎ ﺧﺸﻜﻴﺪه ﺑﻮد‪ .‬از ﺑﻴﺪاري ﺷﺐﻫﺎ‬
‫رﻧﮓﻫﺎﻳﺸﺎن زرد و ﭘﺮﻳﺪه ﺑﻮد و ﻏﺒﺎر ﻓﺮوﺗﻨﻲ ﺑﺮ ﭼﻬﺮهﻫﺎﻳﺸﺎن‬

‫‪٧٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٧٣‬‬
‫ﻫﻮﻳﺪا ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻨﺎن ﺑﺮادران ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ رﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺎ ﺣﻖ دارﻳﻢ ﻛﻪ‬
‫ﺗﺸﻨﺔ دﻳﺪار آﻧﻬﺎ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺟﺪاﻳﻲﺷﺎن اﻧﮕﺸﺖ ﺣﺴﺮت ﺑﻪ‬
‫دﻫﺎن ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ«‪.1‬‬
‫ﻣﻨﻈﻮر ﻋﻠﻲ‪ ‬ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ آﻧﻬﺎ ﮔﺮوه زﻳﺎدياﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ‬
‫وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ و ﺑﻌﻀﻲ زﻧﺪهاﻧﺪ‪ ،‬آﻳﺎ اﻳﻨﻬﺎ ﻫﻤﺎن ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮي ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ اﺻﺤﺎب ﻣﺮﺗﺪ ﺷﺪﻧﺪ ﺑﻪ ﺟﺰ اﻳﻦ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ‪،‬‬
‫ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻋﻤﻮم اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻫﺴﺘﻨﺪ؟‬
‫ﻓﺮد ﻣﻨﺼﻒ و دوﺳﺘﺪار ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺟﺰ اﻳﻦ را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ‬
‫ﻫﻤﺔ اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﺑﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -6‬ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻨﺠﺎ ﻓﺮﻣﻮده اﻣﺎم ‪ ‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺧﻮارج‬
‫‪@ïãc@aìàÇŒm@æc@ü‬‬
‫را‪ ،‬ﺑﺪون دﺧﻞ و ﺗﺼﺮف‪ ،‬ذﻛﺮ ﻛﻨﻴﻢ‪@ g@ánîic@æhÏD :‬‬
‫‪ †àª@òßc@òßbÇ@æìÜÜšm@fláÜč Ï @LoÜÜ™ë@pdİc‬ص@‪@LïÛýši‬‬
‫‪@LáØÔmaìÇ@óÜÇ@áØÏìî@Aï‬‬
‫‪@ iìãˆi@áèãëŠÐØmë@Lï÷İ¢@áèãëˆdmë‬‬
‫‪@Lkãˆí@@å¶@k‬‬
‫‪@ ã‡c@åß@æìİÜ¥ë@LáÔÛaë@õÛa@É™aìß@bèãìÈšm‬‬
‫‪@a@Þì‰@æc@ánàÜÇ@†Óë‬ص @‪@LéîÜÇ@óÜ•@áq@Lå–a@ïãaŒÛa@áu‰‬‬
‫‪@LÖ‬‬
‫‪@ ‰bÛa@†í@ÉİÓë@LéÜçc@éqaß@t‰ëë@ÝmbÔÛa@ÝnÓë@LéÜçc@éq‰ë@áq‬‬
‫‪@bzØãë@Lõ@ ïÐÛa@åß@bàèîÜÇ@áÓ@áq@Lå–a@Ë@ïãaŒÛa@†Üuë‬‬
‫‪@a@Þì‰@áçˆdÏ@LpbàÜ½a‬ص @‪@LáèîÏ@a@Õy@âbÓcë@Láèiìãˆi‬‬

‫‪.(١٢٠) ٢٩١/٧ (١‬‬

‫‪٧٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٧٤‬‬
‫‪@ @NéÜçc@´i@åß@áçflõbc@xŠ±@ë@Lâý⁄a@åß@áèàè@áèÈä¹@ë‬‬
‫‪@éi@lŠ™ë@Lé@ îßaŠß@æbİî’Ûa@éi@ó߉@åßë@LbäÛa@‰aŠ‘@ánãc@Čáq‬‬
‫‪@ @Néèîm‬‬
‫‪@LČÕ§a@Ë@µg@k§a@éi@kçˆí@ŠÐß@Čkª@ZæbÐä•@Č¿@ÙÜèîë‬‬
‫‪@bÛby@Č¿@bäÛa@ë@LČÕ§a@Ë@µg@œÌjÛa@éi@kçˆí@ŠÐß@œÌjßë‬‬
‫‪@óÜÇ@ a@ †í@ æhÏ@ LáÄÇþa@ …aìÛa@ aìߌÛaë@ êìߌÛbÏ@ LÁëþa@ ÁàäÛa‬‬
‫‪@ @NCòÓŠÐÛaë@á×bígë@LòÇbà¦a‬‬
‫»اﮔﺮ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ اﺷﺘﺒﺎه ﻛﺮدهام و ﮔﻤﺮاه ﺷﺪهام‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫ﭼﺮا ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﮔﻤﺮاﻫﻲ ﻣﻦ ﻫﻤﻪ اﻣﺖ ﻣﺤﻤﺪ ص را ﮔﻤﺮاه ﻣﻲداﻧﻴﺪ‪،‬‬
‫و آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺧﻄﺎي ﻣﻦ ﻣﻮاﺧﺬه ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬و آﻧﺎن را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫ﮔﻨﺎه ﻣﻦ ﻛﺎﻓﺮ ﻣﻲﺷﻤﺎرﻳﺪ! ﺷﻤﺸﻴﺮﻫﺎﻳﺘﺎن ﺑﺮ دوﺷﺘﺎن اﺳﺖ و آن را‬
‫در ﻫﺮ ﻛﺠﺎ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬و ﮔﻨﺎﻫﻜﺎر و ﺑﻲﮔﻨﺎه را ﻳﻜﺴﺎن‬
‫ﻣﻲﺷﻤﺎرﻳﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﻲداﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص‪ ،‬زﻧﺎﻛﺎر ﻣﺘﺎﻫﻞ را‬
‫رﺟﻢ ﻛﺮده و ﺳﭙﺲ ﺑﺮ او ﻧﻤﺎز ﮔﺰارده اﺳﺖ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ ﺧﺎﻧﻮادهاش از‬
‫او ارث ﺑﺮدهاﻧﺪ‪ .‬و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻗﺎﺗﻞ را ﻣﻲﻛﺸﺖ و ارﺛﻴﻪاش را ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻧﻮادهاش ﻣﻲداد‪ .‬دﺳﺖ دزد را ﻗﻄﻊ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬و زﻧﺎﻛﺎر ﻣﺠﺮّد را‬
‫ﺷﻼق ﻣﻲزد و ﺳﭙﺲ از ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺑﻪ ﻫﺮ دو ﺳﻬﻤﻴﻪ ﻣﻲداد‪ ،‬و ﻫﺮ دو‬
‫ﺑﺎ زﻧﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ازدواج ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫ﮔﻨﺎﻫﺸﺎن ﻣﻮاﺧﺬه ﻣﻲﻛﺮد و دﺳﺘﻮر ﺧﺪا را در ﻣﻮرد آﻧﺎن اﺟﺮا‬

‫‪٧٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٧٥‬‬
‫ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬اﻣﺎ آﻧﻬﺎ را از اﺳﻼم ﺑﻴﺮون ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ ،‬و ﻧﺎم آﻧﺎن را از ﻟﻴﺴﺖ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺣﺬف ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫و ﺷﻤﺎ ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪ ﺷﻴﻄﺎن درآﻣﺪهاﻳﺪ و‬
‫او ﺷﻤﺎ را ﺳﺮﮔﺮدان ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫دو ﮔﺮوه در ﻣﻮرد ﻣﻦ ﻫﻼك ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ‪ :‬ﮔﺮوه اول ﻛﺴﺎﻧﻲاﻧﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻓﺮاﻃﻲ ﻣﺮا دوﺳﺖ ﻣﻲدارﻧﺪ‪ ،‬و دوﺳﺘﻲﺷﺎش آﻧﻬﺎ را‬
‫ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﺪ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﻣﻦ از ﺣﻖ ﻓﺮاﺗﺮ ﻣﻲروﻧﺪ‪ .‬و ﮔﺮوه‬
‫دوم ﻛﺴﺎﻧﻲاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ‪ ‬ﺑﺎ ﻣﻦ دﺷﻤﻨﻲ ﻣﻲورزد و ﺣﻖ را‬
‫زﻳﺮﭘﺎ ﻣﻲﮔﺬارد‪ ،‬و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﺮدم در ﻣﻮرد ﻣﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻴﺎﻧﻪرو ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻴﺎﻧﻪروي را رﻋﺎﻳﺖ ﻛﻨﻴﺪ و ﺑﺎ ﻋﻤﻮم ﻣﺆﻣﻨﺎن‬
‫ﻫﻤﺮاه ﺷﻮﻳﺪ زﻳﺮا دﺳﺖ ﺧﺪا ﺑﺎ ﺟﻤﺎﻋﺖ اﺳﺖ و از ﺗﻔﺮﻗﻪ‬
‫ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﺪ«‪.1‬‬
‫‪ -7‬و در ﻳﻜﻲ از ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲﻫﺎﻳﺶ ﻛﻪ درﺑﺎرة ﻗﻀﻴﻪ ﺣﻜﻤﻴﻦ و‬
‫ﻣﺬﻣ‪‬ﺖ اﻫﻞ ﺷﺎم اﻳﺮاد ﻛﺮده‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@LâaŒÓc@ †îjÇ@ LâbÌ@ ñbÐuD :‬‬
‫‪@éÔÐí@ æc@ ïÌjäí@ å¾@ Llì‘@ Ý×@ åß@ aìİÔÜmë@ Ll‰c@ Ý×@ åß@ aìȺ‬‬
‫‪@åß@aìîÛ@Léí†í@óÜÇ@ ˆûíë@ LéîÜÇ@óÛìíë@Ll‰†íë@áÜÈíë@LlČ…ûíë‬‬
‫‪NCæb¹⁄aë@‰a†Ûa@aëõìjm@åíˆÛa@åß@üë@L‰b–ãþaë@åíŠubè½a‬‬

‫‪.(١٢٧) ١١٢/٨ (١‬‬

‫‪٧٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٧٦‬‬
‫»ﺟﻔﺎﻛﺎران ﺑﻲﻧﺎم و ﻧﺸﺎن و ﺑﺮدﮔﺎن ﻛﻮﺗﻮﻟﻪ‪ ،‬ﻛﻪ از ﻫﺮ ﺳﻮ ﺟﻤﻊ‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬و ﭼﻨﺎﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ و ادب ﺑﻪ آﻧﻬﺎ آﻣﻮﺧﺘﻪ ﺷﺮف و ﺗﺮﺑﻴﺖ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ اﻣﺎ دﺳﺘﺸﺎن را ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬از ﻣﻬﺎﺟﺮان‬
‫و اﻧﺼﺎر ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺎﻧﻪ اﻳﻤﺎن را آﺑﺎدﻛﺮدهاﻧﺪ«‪.1‬‬
‫ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻳﻨﻬﺎ از ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬آﻳﺎ آن اﻣﺎم‬
‫‪ ‬ﻣﻬﺎﺟﺮﻳﻦ و اﻧﺼﺎر را ﻧﻤﻲﺳﺘﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺟﻔﺎﻛﺎران‬
‫ﺑﻲﻧﺎم و ﻧﺸﺎن از آﻧﻬﺎ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ؟!‬
‫ﺳﭙﺲ در ﻣﻮرد اﻧﺼﺎر ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@bà×@ âý⁄a@ aìČi‰@ aë@ áçD :‬‬
‫‪NCÂýÛa@áènäÛcë@LÂbjÛa@áèí†ídi@áèöbäË@Éß@ČìÜÐÛa@óiŠí‬‬
‫»ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﻛﻪ آﻧﺎن ﺑﺎ آن ﻛﻪ ﻧﻴﺎزي ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬اﺳﻼم را ﭼﻨﺎن‬
‫در آﻏﻮش ﺧﻮد ﭘﺮورش دادﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﺮه اﺳﺐ ﭘﺮورش داده ﻣﻲﺷﻮد‪،‬‬
‫ﺑﺨﺸﻨﺪه و دﺳﺖ و دلﺑﺎز ﺑﻮدﻧﺪ و زﺑﺎﻧﻬﺎﻳﺸﺎن ﺑﺮّان ﺑﻮد«‪.2‬‬
‫ﭼﻪ ﺳﺘﺎﻳﺸﻲ ﺑﺮاي اﻧﺼﺎر از اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ؟‬
‫اﻣﺎم ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬آﻧﻬﺎ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ اﺳﻼم را ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ اﺳﻼم ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺖ و اﺳﺘﻮار ﮔﺮدﻳﺪ!‬
‫‪ -8‬و اﻣﺎم ‪ ‬در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@æëŠubè½a@ kç‡ëD :‬‬

‫‪.(٢٤٢) ٣٠٩/١٣ (١‬‬


‫‪.(٤٧٤) ١٨٤/٢٠ (٢‬‬

‫‪٧٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٧٧‬‬
‫‪NCáèÜšÐi@æìÛëþa‬‬
‫»ﻣﻬﺎﺟﺮان ﺑﺎ ﺧﻮﺑﻲ و ﻓﻀﻞ ﺧﻮﻳﺶ رﻓﺘﻨﺪ«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ را در ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺑﻦ اﺑﻲﺳﻔﻴﺎن ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -9‬و در ﺟﺎي دﻳﮕﺮي در ﻣﻮرد اﺻﺤﺎب ن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@b¸gD :‬‬
‫‪NCéîÏ@ü@éäÇ@bäÐÜna‬‬
‫»ﻣﺎ در ﻣﻮرد ﺧﻮد او – ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ‪ -‬اﺧﺘﻼف ﻧﻜﺮدﻳﻢ و ﺑﻠﻜﻪ‬
‫در ﻓﻬﻤﻴﺪن ﺑﻌﻀﻲ از اﻣﻮر دﭼﺎر اﺧﺘﻼف ﺷﺪﻳﻢ«‪ .2‬اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص اﺧﺘﻼﻓﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﻦ او و‬
‫ﺑﺮادران دﻳﻨﻲاش ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪ‪ ،‬اﺧﺘﻼف ﺳﻠﻴﻘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻣﺮي ﻃﺒﻴﻌﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﺧﺘﻼف آﻧﻬﺎ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﻮدش ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ در ﻣﻮرد ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ص و اﺻﻮل دﻳﻦ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آﻧﻬﺎ در ﻓﻬﻢ ﺑﻌﻀﻲ از ﻧﺼﻮص ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ دﻻﻟﺖ دارد ﻛﻪ‬
‫ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﺮادراﻧﺶ را ﻛﺎﻓﺮ و ﻳﺎ ﻓﺎﺳﻖ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻧﻤﻲآورد‪.‬‬
‫‪ -10‬اﻣﺎم ‪ ‬در ﺧﻄﺒﻪاي دﻳﮕﺮ ﻛﻪ ﺷﺎرح ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ آﻧﺮا ذﻛﺮ‬
‫ﻛﺮده‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@l‰bÓë@L…Ȇë@ŠČîÏ@L‰ìßþa@ÙÜm@ŠØi@ìic@µìnÏD :‬‬
‫‪@bßë@LaƆçbu@éîÏ@a@Êbc@bàîÏ@énÈcë@LbĆz•bäß@énjz•ë@L†–nÓaë‬‬
‫‪@ðˆÛa@Šßþa@ČïÛg@Č…Ší@æc@ [ï‬‬
‫‪Č y@bãcë@t…by@éÛ@t†y@ìÛ@æc@ M@oÈà‬‬

‫‪.(١٧) ١١٧/١٥ (١‬‬


‫‪.(٢٣٢) ٢٢٥/٢٠ (٢‬‬

‫‪٧٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٧٨‬‬
‫‪@üìÛë@LêìuŠí@ü@åß@dí@éäß@o÷í@üë@LåÔînß@Éà@ MéîÏ@énÇ‹bã‬‬
‫‪@bàÜÏ@ LïČäÇ@ bèÈφí@ ü@ éãc@ oääÄÛ@ LŠàÇ@ ´ië@ éäîi@ æb×@ bß@ ò•b‬‬
‫‪NCbäz•bãë@bäÈcë@bäÈàÏ@LêüìÏ@ŠàÇ@µg@sÈi@Ššnya‬‬
‫»اﺑﻮﺑﻜﺮ ‪ ‬اﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬او ﺳﺎدهﮔﻴﺮي ﻛﺮد و‬
‫درﺳﺘﻲ و ﻣﻴﺎﻧﻪروي ﻧﻤﻮد و ﻣﻦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺸﺎور و ﺧﻴﺮﺧﻮاه ﺑﺎ او‬
‫ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻛﺮدم و در آﻧﭽﻪ او از ﺧﺪا اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻣﻦ از او‬
‫اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﻮدم‪ .‬و ﭼﻨﺎن ﺑﻪ او ﭼﺸﻢ ﻃﻤﻊ ﻧﺪوﺧﺘﻢ – اﮔﺮ اﺗﻔﺎﻗﻲ رخ‬
‫دﻫﺪ و ﻣﻦ زﻧﺪه ﺑﺎﺷﻢ اﻣﺮي ﻛﻪ در آن ﺑﺎ او ﻛﺸﻤﻜﺶ داﺷﺘﻢ ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﺑﺮﮔﺮدد – ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻓﺮد ﻣﻄﻤﺌﻦ ﻃﻤﻊ ﻣﻲورزد‪ ،‬و ﻧﻪ از او ﻛﺎﻣﻼً‬
‫ﻧﺎاﻣﻴﺪ ﺑﻮدم‪ .‬اﮔﺮ راﺑﻄﻪ وﻳﮋهاش ﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﮔﻤﺎن ﻧﻤﻲﺑﺮدم ﻛﻪ اﻣﺮ‬
‫ﺧﻼﻓﺖ را از ﻣﻦ دور ﺳﺎزد و وﻗﺘﻲ زﻣﺎن وﻓﺎﺗﺶ ﻓﺮا رﺳﻴﺪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل‬
‫ﻋﻤﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎد و او را ﺧﻠﻴﻔﻪ ﮔﺮداﻧﻴﺪ و ﻣﺎ از ﻋﻤﺮ ‪ ‬اﻃﺎﻋﺖ ﻛﺮدﻳﻢ‬
‫و ﺣﺮف او را ﮔﻮش دادﻳﻢ و ﺧﻴﺮﺧﻮاه او ﺑﻮدﻳﻢ«‪.1‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@æìàîß@LñÛa@ß@æbØÏ@LŠßþa@ŠàÇ@µìmëD :‬‬
‫‪NCNNNòjîÔäÛa‬‬
‫»ﻋﻤﺮ ‪ ‬ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬او رﻓﺘﺎري ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه و‬
‫ﺧﺠﺴﺘﻪ داﺷﺖ‪.«...‬‬
‫ﻛﺪام ﻋﺎﻗﻞ ﻣﻨﺼﻒ و ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺑﻲﻃﺮﻓﻲ‪ ،‬از اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﭼﻴﺰي‬

‫‪ ٩٤/٦ (١‬ﻭ ﺑﻌﺪ از آﻥ‪.‬‬

‫‪٧٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٧٩‬‬
‫ﺟﺰ ﺳﺘﺎﻳﺶ دو ﺧﻠﻴﻔﻪ اول را ﺑﺮداﺷﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﺑﻴﻦ آﻧﻬﺎ‬
‫اﺧﺘﻼﻓﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺧﺘﻼف در اﺧﻼق ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺗﺄﺛﻴﺮ‬
‫ﻧﮕﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و او در ﻣﻮرد اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤﺮ واﻗﻌﻴﺖ و اﻧﺼﺎف را‬
‫رﻋﺎﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻋﻤﻮﻣﻲ آﻧﻬﺎ را ﺳﺘﻮده اﺳﺖ و در ﺟﺎﻫﺎي زﻳﺎد‬
‫دﻳﮕﺮي‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر وﻳﮋه آﻧﻬﺎ را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻣﺎم‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب‪ ‬را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫اﻣﺎم ‪ ‬در ﺧﻄﺒﻪﻫﺎي زﻳﺎدي ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ‪ ‬و ﻛﺮدارش اﺷﺎره و او‬
‫را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ و ﻣﺎ در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ذﻛﺮ ﻣﻄﺎﻟﺒﻲ اﻛﺘﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ‪‬‬
‫در آن‪ ،‬ﻋﻤﺮ ‪ ‬را ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺳﺘﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪@L†àÈÛa@ô‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@ ëa…ë@L…ëþa@âČìÓ@†ÔÜÏ@LæýÏ@…ýi@D :‬‬
‫‪@lb•c@LkîÈÛa@ÝîÜÓ@Ll‬‬
‫‪@ ìrÛa@ČïÔã@kç‡@[ò@ änÐÛa@ÑÜë@Lò@ äÛa@âbÓcë‬‬
‫‪@ @Nb犑@Õjë@bç‬‬
‫‪@LòjÈ’nß@ÖŠ@¿@áè׊më@Ýy‰@LéÔ¡@êbÔmaë@ LénÇb@a@µg@ôČ…c‬‬
‫‪@ @NCð†nè½a@åÔîní@üë@LÞbšÛa@bèi@ð†nèí@ü‬‬
‫»رﺣﻤﺖ ﺧﺪا ﺑﺮ ﻓﻼﻧﻲ ﺑﺎد‪ .‬او ﻛﮋي را راﺳﺖ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﻴﻤﺎري را‬
‫ﻣﺪاوا ﻛﺮد‪ ،‬ﺳﻨّﺖ را ﺑﺮﭘﺎداﺷﺖ و ﻓﺘﻨﻪ ﺑﻌﺪ از او ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪ‪ .‬او ﭘﺎك‬
‫ﺑﻮد و ﺑﺎ ﻋﻴﺒﻲ اﻧﺪك از دﻧﻴﺎ رﻓﺖ‪ .‬از ﺧﻴﺮ آن ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺷﺪ و ﻗﺒﻞ از‬
‫آن ﻛﻪ ﺷﺮّ ﻓﺘﻨﻪ داﻣﻦﮔﻴﺮ او ﺷﻮد‪ ،‬از ﺟﻬﺎن رﺧﺖ ﺑﺮﺑﺴﺖ‪.‬‬

‫‪٨٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٨٠‬‬
‫ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا را اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪاي ﺗﻘﻮاي اﻟﻬﻲ را‬
‫رﻋﺎﻳﺖ ﻛﺮد‪ .‬از دﻧﻴﺎ رﺣﻠﺖ ﻛﺮد و آﻧﻬﺎ ‪ -‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ‪ -‬را ﺑﺮ دو راﻫﻲ‬
‫ﮔﺬاﺷﺖ‪ :‬ﮔﻤﺮاه رﺳﺘﮕﺎر ﻧﻤﻲﮔﺮدد‪ ،‬و رﺳﺘﮕﺎر ﻣﻄﻤﺌﻦ ﻧﻤﻲﺷﻮد«‪.1‬‬
‫در اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﺧﻠﻴﻔﻪ دوم ﻓﺮﻣﻮده‪،‬‬
‫ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺳﻨﺖ را ﺑﺮﭘﺎداﺷﺖ«‪» ،‬ﭘﺎك ﺑﻮد و ﺑﺎ ﻋﻴﺒﻲ‬
‫اﻧﺪك از دﻧﻴﺎ رﻓﺖ«‪» ،‬ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا را اﻃﺎﻋﺖ ﻛﺮد«‪ .‬آﻳﺎ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن‬
‫اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﺎ ﺳﺰا و ﻓﺤﺶ و ﻧﻔﺮﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﺷﻴﻌﻪ ﻧﺜﺎر ﻋﻤﺮ ‪‬‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺣﻖ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻠﻲ ‪ ‬را ﻏﺼﺐ ﻛﺮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺳﺎزﮔﺎر اﺳﺖ؟‬
‫ﺳﺨﻦ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ را ﺑﺎور ﻛﻨﻴﻢ؟ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ زﻧﺪﮔﻲ ﻛﺮده و‬
‫در زﻣﺎن آﻧﻬﺎ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ آن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از آﻧﻬﺎ آﻣﺪه و ﺑﺮ آﻧﺎن‬
‫دروغ ﻣﻲﺑﻨﺪد؟‬
‫ب‪ -‬ﻋﻤﺮ ‪ ‬وﻗﺘﻲ ﺑﺎ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻣﻮرد رﻓﺘﻦ و ﻣـﺸﺎرﻛﺖ‬
‫در ﺟﻨﮓ ﺑﺎ روﻣﻲﻫﺎ ﻣﺸﻮرت ﻛﺮد‪ ،‬ﻋﻠـﻲ ‪ ‬ﺑـﻪ او ﻓﺮﻣـﻮد‪@†ÓëD :‬‬
‫‪@á犖ã@ðˆÛaë@Lñ‰ìÈÛa@ë@Lñ‹ì§a@‹aŒÇhi@åí†Ûa@aˆç@Ýçþ@a@Ý×ìm‬‬
‫‪.pì¹@ü@Čïy@LæìÈän¹@ü@ÝîÜÓ@áçë@áèÈäßë@Læ늖näí@ü@ÝîÜÓ@áçë‬‬
‫‪@åØí@ ü@ [kØänÏ@ áèÔÜnÏ@ LÙÐäi@ ë†ÈÛa@ aˆç@ µg@ Šm@ ónß@ Ùãg‬‬

‫‪.(٣٢٣) ٣/١٢ (١‬‬

‫‪٨١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٨١‬‬
‫‪@æìÈuŠí@ ÉuŠß@ Ú†Èi@ îÛ@ Láç…ýi@ ó–Óc@ æë…@ Ñè×@ ´àÜàÜÛ‬‬
‫‪@Lòzî–äÛaë@ õýjÛa@ Ýçc@ éÈß@ ŒÐyaë@ LbĆiŠ©@ ý‬‬
‫‪ u‰@ áèîÛg@ sÈibÏ@ LéîÛg‬‬
‫‪@LbäÜÛ@aĆõ…‰@oä×@ôŠþa@åØm@ægë@Lk¤@bß@ÚaˆÏ@a@ŠèÃc@æhÏ‬‬
‫‪@ @NC´àÜàÜÛ@òibrßë‬‬
‫»ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﻤﺎﻳﺖ از اﻫﻞ اﻳﻦ دﻳﻦ و ﻗﺪرتﮔﺮﻓﺘﻦ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ‬
‫ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪي ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را وﻗﺘﻲ ﻛﻪ اﻧﺪك ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻳﺎري ﻛﺮد آﻧﻬﺎ را ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪي ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻲﻣﻴﺮد‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺧﻮدت ﺑﻪ ﺟﻨﮓ اﻳﻦ دﺷﻤﻦ ﺑﺮوي و ﺑﺎ آﻧﻬﺎ روﺑﺮو ﺷﻮي و‬
‫ﺑﻼﻳﻲ ﺑﻪ ﺳﺮاﻏﺖ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭘﻨﺎﻫﮕﺎﻫﻲ ﺟﺰ دورﺗﺮﻳﻦ ﺳﺮزﻣﻴﻦ‬
‫ﺧﻮد ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ داﺷﺖ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از ﺗﻮ ﻣﺮﺟﻌﻲ ﻧﺪارﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي او‬
‫ﺑﺎزﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻓﺮد ﺑﺎﺗﺠﺮﺑﻪاي را ﺑﻪ ﺟﻨﮓ دﺷﻤﻦ ﺑﻔﺮﺳﺖ و اﻓﺮادي‬
‫را ﻛﻪ ﺳﺨﺘﻲ ﻛﺸﻴﺪهاﻧﺪ و اﻫﻞ رأي و ﻧﺼﻴﺤﺖاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ او ﺑﻔﺮﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﺎن را ﭘﻴﺮوز ﮔﺮداﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﻮب اﺳﺖ‪ ،‬و اﮔﺮ ﭘﻴﺮوز‬
‫ﻧﺸﻮﻧﺪ ﺗﻮ ﭘﻨﺎﻫﮕﺎه و ﻣﺮﺟﻊ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺧﻮاﻫﻲ ﻣﺎﻧﺪ«‪.1‬‬
‫اﻳﻨﻬﺎ ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻣﻮرد ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ‪ ‬ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در‬
‫اﻳﻦ ﺟﻤﻼت ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭘﻨﺎﻫﮕﺎﻫﻲ‬
‫ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ داﺷﺖ‪» ،«...‬ﺑﻌﺪ از ﺗﻮ ﻣﺮﺟﻌﻲ ﻧﺪارد‪» ،«...‬اﮔﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﺎن‬

‫‪.(١٣٤) ٢٩٦/٨ (١‬‬

‫‪٨٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٨٢‬‬
‫ ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ‬،«... ‫ ﺗﻮ ﭘﻨﺎﻫﮕﺎه ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‬... ‫را ﭘﻴﺮوز ﮔﺮداﻧﺪ‬
‫ و ﭼﮕﻮﻧﻪ واﻗﻌﻴﺖ اﻣﺮ را در‬،‫ﻣﻨﺼﻔﺎﻧﻪ و ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬
‫ از روي‬ ‫ ﮔﻤﺎن ﻧﻤﻲﺑﺮم ﻛﻪ ﻋﻠﻲ‬،‫ﻣﻮرد ﺧﻠﻴﻔﻪ دوم ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
.‫ و ﻳﺎ ﺗﻘﻴﻪ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‬،‫ﻧﻔﺎق و ﭼﺎﭘﻠﻮﺳﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‬
‫ در ﻣﻮرد رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑـﺎ اﻳﺮاﻧﻴـﺎن ﺑـﺎ او‬ ‫ و وﻗﺘﻲ ﻋﻤﺮ‬-‫ج‬

@ ë@ꊖã@åØí@@Šßþa@aˆç@ægD :‫ ﻓﺮﻣـﻮد‬ ‫ اﻣـﺎم‬،‫ﻣﺸﻮرت ﻛﺮد‬
@ðˆÛa@ê†äuë@LêŠèÃc@ðˆÛa@a@åí…@ìçë@LòÜÔi@üë@ñŠrØi@éãüˆ
@…ìÇìß@óÜÇ@å−ë@LÉÜ@bàrîy@ÉÜë@ÍÜi@bß@ÍÜi@óny@LêȆßcë@êȆÇc
@æbØß@Šßþbi@áČîÔÛa@æbØßë@Lê†äu@Š•bãë@Lê†Çë@Œväß@aë@La@åß
@áq@Lkç‡ë@ÖŠÐm@âbÄäÛa@ÉİÔãa@æhÏ@Léàšíë@éÈà¯@L‹Š¨a@åß@âbÄäÛa
.aƆic@êÏaˆ¡@Éàn¯@
@æëŒíŒÇ@Lâý⁄bi@æër×@áèÏ@Lb@Ü îÜÓ@aìãb×@ægë@âìîÛa@lŠÈÛaë
@‰bã@Ùãë…@áèÜ•cë@LlŠÈÛbi@óyŠÛa@‰†naë@bĆjİÓ@åØÏ@LÊbànuübi
@lŠÈÛa@ÙîÜÇ@ošÔnãa@‰þa@êˆç@åß@o–‚‘@æg@ÙãhÏ@LlŠ§a
@áČ çc@Lp
@ a‰ìÈÛa@åß@Úõa‰ë@ʆm@bß@æìØí@óny@Lbç‰bİÓcë@bèÏaŠc@åß
@ @NÙí†í@´i@b¾@ÙîÛg
@a‡hÏ@ LlŠÈÛa@ Ý•c@ aˆç@ ZaìÛìÔí@ aƆË@ ÙîÛg@ aëŠÄäí@ æg@ áubÇþa@ æg
@ @NCÙîÏ@áèÈàë@ÙîÜÇ@áèjÜØÛ@Ȇ‘c@ÙÛ‡@æìØîÏ@Lánya@êìànÈİnÓa
‫ و‬،‫»اﻳﻦ دﻳﻦ ﺑﺎ ﺗﻌﺪاد زﻳﺎد ﻟﺸﻜﺮﻳﺎن ﭘﻴﺮوزي ﺑﻪ دﺳﺖ ﻧﻴﺎورد‬
‫ اﻳﻦ دﻳﻦ ﺧﺪاﺳﺖ‬.‫ﻛﻢﺑﻮدن ﭘﻴﺮوان ﺳﺒﺐ ﺷﻜﺴﺖ آن ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‬

٨٣ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

٨٣
‫ﻛﻪ آن را ﭼﻴﺮه ﮔﺮداﻧﺪه‪ ،‬و اﻳﻦ ﻟﺸﻜﺮ اﻟﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آن را آﻣﺎده‬
‫ﻛﺮده‪ ،‬و ﮔﺴﻴﻞ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺟﺎ ﻛﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪ‪ ،‬رﺳﻴﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪا ﺑﻪ ﻣﺎ وﻋﺪه داده و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ وﻋﺪهاش وﻓﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ و‬
‫ﻟﺸﻜﺮ ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﻪ ﻳﺎري ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ‪ .‬ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ و ﻋﻬﺪهدار ﻛﺎر‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻧﺨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻬﺮهﻫﺎ در آن ﻛﺸﻴﺪه ﺷﺪهاﻧﺪ و او ﻫﻤﻪ را ﻧﮕﻪ‬
‫داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﻧﺦ ﭘﺎره ﺷﻮد‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻣﻬﺮهﻫﺎ از ﻫﻢ ﺟﺪا ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‬
‫و ﻫﺮ ﻳﻚ ﺑﻪ ﺳﻮﻳﻲ ﻣﻲروﻧﺪ و ﺳﭙﺲ ﻫﺮﮔﺰ ﻛﺎﻣﻼً ﺟﻤﻊ ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﺮﺑﻬﺎ اﻣﺮوز ﮔﺮﭼﻪ ﻛﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ اﻣﺎ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ اﺳﻼم زﻳﺎدﻧﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ وﺣﺪت و ﻳﻜﭙﺎرﭼﮕﻲ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﻮ ﻣﺤﻮر ﺑﺎش و‬
‫ﻋﺮبﻫﺎ را ﮔﺮد ﺧﻮد ﺑﭽﺮﺧﺎن‪ ،‬و ﺑﻪ ﺟﺎي ﺧﻮدت آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫ﻣﻌﺮﻛﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﻔﺮﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮا اﮔﺮ ﺗﻮ از اﻳﻦ ﺳﺮزﻣﻴﻦ دور ﺷﻮي‪ ،‬ﻋﺮﺑﻬﺎ‬
‫از ﻫﺮ ﮔﻮﺷﻪ و ﻛﻨﺎر ﺑﺮ ﺗﻮ ﻣﻲﺷﻮرﻧﺪ و آﻧﮕﺎه ﻧﮕﻬﺪاري از آﻧﭽﻪ‬
‫ﭘﺸﺖ ﺳﺮت ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺮاﻳﺖ از ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ آﻧﭽﻪ ﭘﻴﺶرو داري‪ ،‬ﻣﻬﻢﺗﺮ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻓﺮدا اﮔﺮ ﻋﺠﻢﻫﺎ ﺗﻮ را ﺑﺒﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ‪:‬اﻳﻦ اﺻﻞ و‬
‫اﺳﺎس و رﻳﺸﻪ ﻋﺮﺑﻬﺎﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ آن را از ﺑﻴﻦ ﺑﺒﺮﻳﺪ و ﻗﻄﻊ ﻛﻨﻴﺪ‪،‬‬
‫راﺣﺖ ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ آﻧﺎن ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺣﻤﻠﻪور ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و‬
‫ﭼﺸﻢ ﻃﻤﻊ ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮديات ﻣﻲدوزﻧﺪ«‪.1‬‬

‫‪.(١٤٦) ٩٥/٩ (١‬‬

‫‪٨٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٨٤‬‬
‫اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن را اﻣﺎم ‪ ‬ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ آن روز‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ‪،‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ اﻳﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺑﻪ اﻣﺎم اﻋﺘﻤﺎد‬
‫دارد و اﻣﺎم او را دوﺳﺖ دارد‪ ،‬و ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ از دﻳﺪ ﻋﻠﻲ‬
‫‪ ،‬ﺧﻠﻴﻔﻪ در ﺟﻨﮓ ﭼﻘﺪر ﻣﻬﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ!‬
‫د‪ -‬اﻣﺎم ‪ ‬در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@âbÓdÏ@ LÞaë@ áèîÛëëD :‬‬
‫‪NCéãaŠ @åí†Ûa@lŠ™@óny@âbÔnaë‬‬
‫»و ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﻳﻲ ﺧﻠﻴﻔﻪ آﻧﺎن ﺷﺪ ﻛﻪ ﻛﺎرﻫﺎ را ﺳﺎﻣﺎن داد‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫دﻳﻦ را اﺳﺘﻮار و ﻣﺤﻜﻢ ﻧﻤﻮد«‪ .1‬و اﻳﻦ ﻓﺮﻣﺎﻧﺮوا ﻛﺴﻲ ﻧﺒﻮد ﺟﺰ ﻋﻤﺮ‬
‫ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ‪.‬‬
‫‪ -2‬اﻣﺎم ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن ‪ ‬را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻧﺎﻣﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﻧﻮﺷـﺖ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮدﻧـﺪ‪@áqD :‬‬
‫‡×‪@Ù»ŠÛ@êˆç@åÇ@lb£@æc@ÙÜÏ@LæbàrÇ@Šßcë@ðŠßc@åß@æb×@bß@pŠ‬‬
‫‪@émŠ–ã@éÛ@Þˆi@å@ ߪ c@Aé@ ÜmbÔß@µg@ô†çcë@LéÛ@ô†Çc@æb×@bäídÏ@Léäß‬‬
‫‪@ón@y@LéîÛg@æìä½a@sië@éäÇ@óaÏ@ꊖäna@åČßc@LéÐØnaë@ê†ÈÔnbÏ‬‬
‫‪!éîÜÇ@ꉆÓ@ómc‬‬
‫×‪öΝÎγÏΡ≡uθ÷z\} t⎦,Î#Í←!$s)ø9$#uρ óΟä3ΖÏΒ t⎦⎫Ï%Èhθyèßϑø9$# ª!$# ÞΟn=÷ètƒ﴿@ †ÔÛ@ aë@ ý‬‬

‫‪) .﴾∩⊇∇∪ ¸ξ‹Î=s% ωÎ) }¨ù't7ø9$# tβθè?ù'tƒ Ÿωuρ ( $uΖøŠs9Î) §Νè=yδ‬اﻷﺣﺰاب‪.(18 :‬‬

‫‪.(٤٧٦) ٢١٨/٢٠ (١‬‬

‫‪٨٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٨٥‬‬
‫»ﺳﭙﺲ در ﻣﻮرد ﻣﻦ و ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺘﻪاي‪ .‬ﺗﻮ ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺎﺳﺦ اﻳﻦ را‬
‫ﺑﺪﻫﻲ ﭼﻮن ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪ او ﻫﺴﺘﻲ‪ :‬ﻛﺪام ﻳﻚ از ﻣﺎ دو ﻧﻔﺮ در ﺣﻖ او‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺗﺠﺎوز ﻛﺮده و ﺑﻪ دﺷﻤﻨﺎن او ﻧﻴﻜﻲ ﻧﻤﻮدهاﻳﻢ؟ آﻳﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ او‬
‫را ﻳﺎري ﻛﺮد وﻟﻲ ﻋﺜﻤﺎن ‪ ‬از او ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻨﺸﻴﻨﺪ و دﺳﺖ ﻧﮕﺎه‬
‫دارد‪ ،‬ﻳﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻋﺜﻤﺎن ‪ ‬از وي ﻛﻤﻚ ﺧﻮاﺳﺖ وﻟﻲ او ﻋﺜﻤﺎن‬
‫‪ ‬را ﻳﺎري ﻧﻜﺮد و ﺑﻼﻳﺎ را ﺑﻪ ﺳﻮي او ﮔﺴﻴﻞ داﺷﺖ ﺗﺎ آن ﻛﻪ‬
‫دﭼﺎر ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﺷﺪ؟‬
‫ﻧﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻛﻪ »ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺴﺎﻧﻰ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺮدم را از ﺟﻨﮓ ﺑﺎزﻣﻰداﺷﺘﻨﺪ و ﻛﺴﺎﻧﻰ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺮادران ﺧﻮد‬
‫ﻣﻰﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﺴﻮى ﻣﺎ ﺑﻴﺎﻳﻴﺪ )و ﺧﻮد را از ﻣﻌﺮﻛﻪ ﺑﻴﺮون ﻛﺸﻴﺪ(«‬
‫ﺑﺨﻮﺑﻰ ﻣﻰﺷﻨﺎﺳﺪ؛ و آﻧﻬﺎ )ﻣﺮدﻣﻰ ﺿﻌﻴﻔﻨﺪ و( ﺟﺰ اﻧﺪﻛﻰ ﭘﻴﻜﺎر‬
‫ﻧﻤﻰﻛﻨﻨﺪ«‪) .‬ﺳﻮرة اﺣﺰاب ‪.(18‬‬
‫ﭘﺲ اﮔﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﻓﺎﺳﻖ ﺑﻮده و ﻳﺎ ﺧﻼﻓﺖ را ﻏﺼﺐ ﻛﺮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻪ ﺧﻮد اﺟﺎزه داده ﻛﻪ از او دﻓﺎع ﻛﻨﺪ؟ و آﻳﺎ‬
‫ﺟﺎﻳﺰ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻣﻨﺤﺮﻓﺎن و ﮔﻤﺮاﻫﺎن و اﻫﻞ ﺑﺎﻃﻞ را‬
‫ﻳﺎري ﻛﻨﺪ؟‬
‫ﻧﻪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺒﻮده‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ او ﻓﻘﻂ ﺣﻖ و اﻫﻞ ﺣﻖ را ﻳﺎري‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬و ﺳﺨﻨﻲ ﻫﻢ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻧﺴﺒﺖ داده ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﺆﻳﺪ اﻳﻦ‬

‫‪٨٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٨٦‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اﺳﺖ‪» :‬ﻋﻠﻲ ﺑﺎ ﺣﻖ اﺳﺖ و ﺣﻖ ﺑﺎ ﻋﻠﻲ اﺳﺖ«‪ .‬ﭘﺲ آﻳﺎ‬
‫ﻳﺎريﻛﺮدن ﻋﺜﻤﺎن ‪ ‬درﺳﺖ ﺑﻮده ﻳﺎ ﻧﺎدرﺳﺖ؟ اﮔﺮ ﻋﻠﻲ ﺑﺎﺣﻖ اﺳﺖ‬
‫و از آن ﺟﺪا ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻳﺎريﻛﺮدن اﻳﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻛﺎر درﺳﺘﻲ ﺑﻮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﭘﺲ ﭼﺮا ﺷﻴﻌﻪ ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﻋﻠﻲ او را ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮش ﻳﺎري ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫زﺑﺎﻧﺸﺎن ﻳﺎري ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ؟ ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻣﺎم ‪ ‬ﻛﺎر اﺷﺘﺒﺎﻫﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﭘﺲ اﻗﺘﺪا ﺑﻪ او ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬و آﻳﺎ اﺳﺎﺳﺎً ﺟﺎﻳﺰ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﻣﻌﺼﻮم‬
‫ﻛﺎر ﺑﺎﻃﻞ و ﻧﺎدرﺳﺖ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ؟ و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻣﺎم ‪ ‬ﻛﺎري ﻛﺮده ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻲﻛﺮد و وﻇﻴﻔﻪ او ﺑﻮد و ﺑﺎ ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب‪ -‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﻋﻠﻴﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺷﻮرش ﻛﺮدﻧـﺪ‪ ،‬ﻋﻠـﻲ ﺑـﻪ‬
‫‪@Láèäîië@Ùäîi@ïãëŠÐna@†Óë@ Lï‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ‪ ‬ﮔﻔﺖ‪@ öa‰ë@bäÛa@ægD :‬‬
‫‪@óÜÇ@ÙÛ…c@üë@LéÜè£@bĆ÷î‘@ÒŠÇc@bß@AÙ‬‬
‫‪@ Û@ÞìÓc@bß@ð‰…c@bß@aëë‬‬
‫‪!éÏŠÈm@ü@Šßc‬‬
‫‪@bãìÜ@üë@LéäÇ@Ú‚äÏ@õï‘@µg@ÚbäÔj@bß@LáÜÈã@bß@áÜÈnÛ@Ùãg‬‬
‫‪@ojz•ë@LbäÈ@bà×@oÈë@Lbäíc‰@bà×@oíc‰@†Óë@LéØÌÜjäÏ@õï’i‬‬
‫‪ ‬ص @×‪@lbݨa@åia@üë@òÏbzÓ@ïic@åia@bßë@Lbäjz•@bà‬‬
‫‪@ a@Þì‰‬‬
‫‪@a@Þì‰@µg@lŠÓc@oãcë@LÙäß@¨a@ÝàÈi@µëdi‬ص@‪@òvî‘ë‬‬
‫‪@AÙ‬‬
‫‪@ Ðã@¿@a@bÏ@Lübäí@@bß@êŠè•@åß@oÜã@†Óë@Lbàèäß@áy‰‬‬
‫‪@ÖŠİÛa@ægë@LÝ@ èu@åß@áÜÈm@üë@LóàÇ@åß@ŠČ–jm@bß@aë@ÙãhÏ‬‬
‫‪@ @NòàöbÔÛ@åí†Ûa@âýÇc@ægë@Lòz™aìÛ‬‬

‫‪٨٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٨٧‬‬
@âbÓdÏ@Lô†flçë@ð†Žç@LÞ…bÇ@âbßg@a@†äÇ@a@…bjÇ@ÝšÏc@æc@áÜÇbÏ
@ægë@LâýÇc@b@ñäÛ@åäÛa@ægë@LòÛìè©@òdži@pbßcë@LòßìÜÈß@òČä

Č fl™@LŠ@ öbu@âbßg@a@†äÇ@bäÛa@Š‘@ægë@LâýÇc@b@ñŠçbÄÛ@ʆjÛa
Aò×ëß@òdži@bîycë@Lñ‡ìdß@òä@pbßdÏ@Léi@ČÝ™ Ž ë
@âbß⁄bi@ òßbîÔÛa@ âìí@ ómûíD@ ZÞìÔí@ ‫ ص‬a@ Þì‰@ oÈ@ ïãgë
@bèîÏ@ ‰ë†îÏ@ Láäèu@ ‰bã@ ¿@ óÔÜîÏ@ L‰‡bÇ@ üë@ –ã@ éÈß@ îÛë@ Šöb¦a
@æìØm@æc@a@Ú†’ãc@ïãgë@NCbçŠÈÓ@¿@ÁjmŠí@áq@LóyŠÛa@‰ë†m@bà×
@|nÐí@âbßg@òßþa@êˆç@¿@ÝnÔí@ZÞbÔí@æb×@éČãhÏ@AÞìnÔ½a@òßþa@êˆç@âbßg
@Čsjíë@ LbèîÜÇ@ bç‰ìßc@ jÜíë@ LòßbîÔÛa@ âìí@ µg@ ÞbnÔÛaë@ ÝnÔÛa@ bèîÜÇ
@LbĆuìß@ bèîÏ@ æìuì¹@ LÝbjÛa@ åß@ Õ§a@ æ늖jí@ ýÏ@ LbèîÏ@ ³ÐÛa
@õb‘@ sîy@ ÙÓìí@ òÔî@ æaëŠàÛ@ åãìØm@ ýÏ@ LbĆuŠß@ bèîÏ@ æìuŠ¹ë
NCŠàÈÛa@ïČšÔmë@LČåÛa@Þýu@†Èi
‫»ﻣﺮدم ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻣﺮا ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﻔﻴﺮ و ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻧﺰد‬
.‫ و ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻛﻪ ﻧﻤﻲداﻧﻢ ﺑﻪ ﺗﻮ ﭼﻪ ﺑﮕﻮﻳﻢ‬،‫ﺗﻮ ﻓﺮﺳﺘﺎدهاﻧﺪ‬
‫ و ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﭼﻴﺰي‬،‫ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﺪاﻧﻢ و ﺗﻮ آن را ﻧﺪاﻧﻲ‬
‫ ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻣﺎ‬.‫راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ آن را ﻧﻤﻲداﻧﻲ‬
‫ ﻣﺎ ﺑﺮ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﭘﻴﺸﻲ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ را‬.‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﺗﻮ ﻧﻴﺰ ﻣﻲداﻧﻲ‬
‫ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﭼﻴﺰي ﮔﻔﺘﻪ ﻧﺸﺪه ﻛﻪ آن را ﺑﻪ ﺗﻮ‬.‫از آن ﺑﺎﺧﺒﺮ ﻛﻨﻴﻢ‬
‫ و ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻣﺎ‬،‫ ﺗﻮ ﻧﻴﺰ دﻳﺪهاي‬،‫ ﻫﺮ ﭼﻪ ﻣﺎ دﻳﺪهاﻳﻢ‬.‫ﺑﺮﺳﺎﻧﻴﻢ‬
،‫ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻫﻤﺮاه ﺑﻮدﻳﻢ‬.‫ ﺗﻮ ﻧﻴﺰ ﺷﻨﻴﺪهاي‬،‫ﺷﻨﻴﺪهاﻳﻢ‬

٨٨ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

٨٨
‫ﺗﻮ ﻫﻢ ﻫﻤﺮاه ﺑﻮدهاي‪ .‬اﺑﻦ اﺑﻲﻗﺤﺎﻓﻪ و اﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب در اﻧﺠﺎمدادن‬
‫ﻛﺎر ﺧﻴﺮ از ﺗﻮ ﺳﺰاوارﺗﺮ ﻧﺒﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮ از ﻧﻈﺮ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪي ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ص ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬ﺗﻮ داﻣﺎد ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﻲﺑﺎﺷﻲ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫در ﻣﻮرد ﺧﻮدت ﻓﻜﺮ ﻛﻦ‪ .‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻛﻪ ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ ﻧﻴﺴﺘﻲ ﺗﺎ راه ﺑﻪ‬
‫ﺗﻮ ﻧﺸﺎن داده ﺷﻮد‪ ،‬و ﻧﺎدان ﻧﻴﺴﺘﻲ ﻛﻪ ﺗﻌﻠﻴﻢ داده ﺷﻮي‪ .‬راﻫﻬﺎ‬
‫روﺷﻦاﻧﺪ و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي دﻳﻦ ﺑﺮﭘﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪان ﻛﻪ ﺑﺮﺗﺮﻳﻦ ﺑﻨﺪه در ﻧﺰد ﺧﺪا اﻣﺎم ﻋﺎدل اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد‬
‫ﻫﺪاﻳﺖ ﺷﺪه و دﻳﮕﺮان را ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬و ﺳﻨّﺖ ﻣﺸﺨﺼﻲ را‬
‫ﺑﺮﭘﺎ داﺷﺘﻪ و ﺑﺪﻋﺖ ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪاي را از ﺑﻴﻦ ﻣﻲﺑﺮد‪ .‬ﺳﻨّﺖﻫﺎ روﺷﻦاﻧﺪ‬
‫و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎﻳﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺪﻋﺖﻫﺎ آﺷﻜﺎرﻧﺪ و ﻋﻼﻳﻤﻲ دارﻧﺪ‪ .‬و‬
‫ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم ﻧﺰد ﺧﺪا اﻣﺎم ﺳﺘﻤﮕﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﺧﻮد ﮔﻤﺮاه ﺑﻮد‪ .‬و‬
‫ﺳﺒﺐ ﮔﻤﺮاﻫﻲ دﻳﮕﺮان ﻣﻲﮔﺮدد و ﺳﻨﺘﻲ را ﻛﻪ ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬از‬
‫ﻣﻴﺎن ﺑﺮده و ﺑﺪﻋﺘﻲ را ﻛﻪ ﺗﺮك ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬زﻧﺪه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫و ﻣﻦ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪» :‬روز ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻣﺎم‬
‫ﺳﺘﻤﮕﺮ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻳﺎوري ﻧﺪارد آورده ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺟﻬﻨﻢ اﻧﺪاﺧﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و آﻧﮕﺎه در دوزخ ﭼﻮن ﺳﻨﮓ آﺳﻴﺎب دور ﻣﻲزﻧﺪ و ﺳﭙﺲ‬
‫ﺑﻪ ﻗﻌﺮ آن ﻣﻲروﻧﺪ‪ .‬ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ اﺟﺎزه ﻧﺪه اﻣﺎم‬
‫ﻣﻘﺘﻮل اﻳﻦ اﻣ‪‬ﺖ ﮔﺮدي‪ ،‬وﮔﺮﻧﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬در اﻳﻦ اﻣ‪‬ﺖ اﻣﺎم ﻛﺸﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺎ ﻛﺸﺘﻪﺷﺪن او دروازه ﺟﻨﮓ و ﻛﺸﺘﺎر ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ‬

‫‪٨٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٨٩‬‬
‫ﮔﺸﻮده ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬و ﻛﺎرﻫﺎ ﺑﺮ اﻣﺖ ﻣﺸﺘﺒﻪ ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬و ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ در‬
‫ﻣﻴﺎن آن ﭘﺨﺶ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و آﻧﺎن ﺣﻖ و ﺑﺎﻃﻞ را ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ‬
‫و وارد اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪] .‬اي ﻋﺜﻤﺎن![ ﻋﻤﺮي را ﮔﺬراﻧﺪهاي و‬
‫ﺳﻦّ زﻳﺎدي داري‪ ،‬ﻣﻬﺎر ﺧﻮد را ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺮوان ﻣﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺳﻮ‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﺪ‪ ،‬ﺗﻮ را ﺑﺒﺮد«‪.1‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ در اﻳﻦ ﭘﻴﺎم ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺑﺰرگ اﻣﺎم ‪ ‬ﻛﻪ در آن ﻋﺜﻤﺎن ‪ ‬را‬
‫ﺧﻄﺎب ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ﺑﻨﮕﺮ و در آن‬
‫ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻦ او ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﺪاﻧﻢ و ﺗﻮ آن را‬
‫ﻧﺪاﻧﻲ‪ ،‬و ﺗﻮ را ﺑﻪ ﭼﻴﺰي راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ آن را ﻧﻤﻲداﻧﻲ‪«...‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻋﺜﻤﺎن و ﻋﻠﻲ م در داﻧﺶ و ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻳﻜﺴﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ‬
‫ﻛﺪام از دﻳﮕﺮي ﻋﺎﻟﻢﺗﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻋﻠﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬درﺑﺎره دﻳﻦ ﭼﻴﺰي‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ آن را ﺑﺪاﻧﺪ و ﻋﺜﻤﺎن ﻧﺪاﻧﺪ‪.‬‬
‫و ﺑﻌﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﺗﻮ ﻣﻲداﻧﻲ آﻧﭽﻪ ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﺮ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي‬
‫ﭘﻴﺸﻲ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻳﻢ‪ «...‬در اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﻴﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫داﻧﺸﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ ﻓﻘﻂ او‪ ،‬آن را از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص آﻣﻮﺧﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و‬
‫ﻋﺜﻤﺎن آن را ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻋﺜﻤﺎن داراي ﻓﻜﺮ و داﻧﺶ اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻨﺎن‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ داﻧﺶ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻋﻠﻲ ‪‬‬

‫‪.(١٦٥) ٢٦١/٩ (١‬‬

‫‪٩٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٩٠‬‬
‫داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬و ﭘﺴﺮ اﺑﻮﻗﺤﺎﻓﻪ و اﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب در اﻧﺠﺎم ﻛﺎرﻫﺎي‬
‫ﻧﻴﻚ از ﺗﻮ ﺳﺰاوارﺗﺮ ﻧﺒﻮدﻧﺪ ‪ «...‬ﻳﻌﻨﻲ ﺧﻠﻔﺎي ﻗﺒﻞ از او ﻛﺎر ﺧﻮب‬
‫اﻧﺠﺎم دادهاﻧﺪ وﻟﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد‪ ،‬در اﻧﺠﺎم ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﻴﻚ از ﺧﻠﻴﻔﻪ‬
‫ﺳﻮ‪‬م ﺷﺎﻳﺴﺘﻪﺗﺮ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺧﻴﺮ و ﺧﻮﺑﻲ در دوران او‪‬ل اﺳﻼم‬
‫آﺳﺎن و ﻓﺮوان ﺑﻮد و ﺑﻪ آن ﻋﻤﻞ ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬
‫و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬و ﺗﻮ از ﻧﻈﺮ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪي ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ‬
‫ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬و ﺗﻮ ﺑﺎ دﺧﺘﺮان‪ .«...‬ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ دﺧﺘﺮاﻧﺶ را ﺑﻪ‬
‫ازدواج ﻋﺜﻤﺎن در ﻧﻴﺎورده اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻠﻜﻪ آن دو دﺧﺘﺮ ﻓﺮزﻧﺪان‬
‫ﺧﺪﻳﺠﻪ از ﺷﻮﻫﺮي دﻳﮕﺮ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ .‬اﻣ‪‬ﺎ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﺎ ﺻﺮاﺣﺖ و‬
‫وﺿﻮح ﻛﺎﻣﻞ اﻳﻦ اﺗﻬﺎم و دروغ را رد‪ ‬ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن‬
‫داﻣﺎد ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺑﻨﺪ آﺧﺮ ﻛﻼم او ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ‬
‫ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ اﺟﺎزه ﻣﺪه اﻣﺎم ﻣﻘﺘﻮل اﻳﻦ اﻣ‪‬ﺖ ﺷﻮي‪ .«...‬ﻋﻠﻲ ‪‬‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ‪ ‬را اﻣﺎم ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ‪ ،‬و او را دروازهاي ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ وﻗﺘﻲ‬
‫ﺷﻜﺴﺘﻪ ﺷﻮد ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﺑﺎ ﺷﺘﺎب از ﻫﺮ ﺳﻮ ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺖ‬
‫ﻫﺠﻮم ﻣﻲآورﻧﺪ‪ ،‬و اﻟﺒﺘﻪ آﻧﭽﻪ او ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺑﺮادراﻧﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از ﻟﺐﮔﺸﻮدن ﺑﻪ ﻓﺤﺶ و ﻧﺎﺳﺰا‪،‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﻴﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻴﻮه و‬

‫‪٩١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٩١‬‬
‫ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮد را در ﻣﻮرد اﻳﻦ اﺻﺤﺎب‪ ،‬اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد‪ .‬ﻫﻤﺎن‬
‫اﺻﺤﺎﺑﻲ ﻛﻪ ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬آﻧﻬﺎ ﺣﻖ ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﻪ زور از دﺳﺖ‬
‫ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﭘﻴﺮو راﺳﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻫﻤﻪ اﻣﻮر و‬
‫ﻛﺎرﻫﺎﻳﺶ از اﻣﺎم و ﻣﻘﺘﺪاي ﺧﻮﻳﺶ اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬اﻣﺎم ‪ ،‬ﻋﺎﻳﺸﻪ ك را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻋﺎﻳﺸﻪ ﻫﻤﺴﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص اﺳﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻣﻮرد ﻋﻔّﺖ او‬
‫ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ و او را ﻣﺒﺮّا داﻧﺴﺘﻪ و اماﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﻧﺎﻣﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ص ﻋﺎﻳﺸﻪ را ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻫﻤﻪ ﻫﻤﺴﺮاﻧﺶ دوﺳﺖ ﻣﻲداﺷﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﺑﻪ او ﻃﻌﻨﻪ ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﻀﻲ او را ﻧﺎﺳﺰا ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ و ﻧﻔﺮﻳﻦ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻋﺎﻳﺸﻪ ك ﻫﻴﭻ ﻓﻀﻴﻠﺘﻲ ﺟﺰ ﻫﻤﺴﺮي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﻧﻤﻲداﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ ﺣﺮﻣﺘﺶ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺎﻓﻲ ﺑﻮد و ﻫﻤﻴﻦ اﻓﺘﺨﺎر ﻛﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﺷﻮﻫﺮ و ﻫﻤﺴﺮ او ﺑﻮده‪ ،‬ﺑﺮاي او ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ‪ .‬وﻟﻲ‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻓﺮادي ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﺣﺮﻣﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص را در ﻧﻈﺮ‬
‫ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ و آﺑﺮوي او را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺎﻳﺸﻪ ك را دﺷﻨﺎم ﻣﻲدﻫﻨﺪ و‬
‫ﻳﺎ ﻧﻔﺮﻳﻨﺶ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫ﻛﺎرﻫﺎي دﻳﮕﺮ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آن ﺣﻀﺮت از آﺳﻤﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ازدواج و دﻳﮕﺮ ازدواجﻫﺎ اﻣﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻃﻌﻨﻪزدن ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ازدواج ﺟﺎﻳﺰ اﺳﺖ‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا ﺻﻮرت‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ؟! ﻗﺒﻞ از ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺑﻪ ﻛﻼم اﻣﺎم ‪ ‬در ﻣﻮرد ﻋﺎﻳﺸﻪ ك‬

‫‪٩٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٩٢‬‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻣﻮرد ﺳﻴ‪‬ﺪه ﻋﺎﻳﺸﻪ ك در ﻗﻀﻴﻪ ﺟﻨﮓ ﺟﻤﻞ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@a@Þì‰@òߊy@æ늯@aìuŠD :‬ص@×‪@†äÇ@òßþa@ČŠ£@bà‬‬
‫‘‪@a‹Šicë@Lbàèmìîi@¿@bàçõbã@bjzÏ@LñŠ–jÛa@µg@bèi@´èČuìnß@LbèöaŠ‬‬
‫‪ a@Þì‰@îjy‬ص@‪NCbàçÌÛë@bà‬‬
‫»آﻧﻬﺎ ﺑﻴﺮون آﻣﺪهاﻧﺪ و ﺣﺮﻣﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص را ﺑﺎ ﺧﻮد ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻛﻨﻴﺰ وﻗﺘﻲ ﺧﺮﻳﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻲﺷﻮد و ﺧﺮﻳﺪار آن را ﺑﺎ ﺧﻮد‬
‫ﻣﻲﺑﺮد‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻫﻤﺴﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﺑﻪ ﺳﻮي ﺑﺼﺮه ﻣﻲروﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫آن دو‪ ،‬زﻧﺎن ﺧﻮد را در ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﻳﺸﺎن ﻧﮕﺎه داﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﺧﺎﻧﻪﻧﺸﻴﻦ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص را ﻫﻤﺮاه ﺧﻮد و دﻳﮕﺮان آوردهاﻧﺪ«‪.1‬‬
‫ﻋﻠﻲ او را ﺣﺮﻣﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ‪ ،‬ﺣﺮﻣﺖ ﺟﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﺑﻪ آن ﺣﺮام اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻋﺎﻳﺸﻪ ك اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﺑﺎز ﻫﻢ ﺑﺎﻧﻮ و ﺣﺮم ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ و‬
‫اﻣﺎم ﻃﺒﻖ ﻧﺼﻮص ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ رﻓﺘﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎل ﺳﺆال اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ‪ :‬آﻳﺎ وﻗﺘﻲ اﻣﺎم ‪ ،‬ﻋﺎﻳﺸﻪ ك را ﺣﺮﻣﺖ ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ‪ ،‬زﺑﺎندرازي‬
‫و ﺗﻮﻫﻴﻦ ﺑﻪ او ﺟﺎﻳﺰ اﺳﺖ؟‬
‫ب‪ -‬اﻣﺎم ‪ ‬در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ از ﻋﺎﻳﺸﻪ ك ﻳﺎد ﻛﺮده و ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫‪.٣٠٩ ,٣٠٨/٩ (١‬‬

‫‪٩٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٩٣‬‬
‫‪@ægë@ LÝÈÐîÜÏ@ a@ óÜÇ@ éÐã@ ÝÔnÈí@ æc@ ÙÛ‡@ †äÇ@ Êbİna@ åàÏD‬‬
‫‪@a‡@æb×@ægë@Lòä¦a@Ýîj@óÜÇ@a@õb‘@æg@áØÜßby@ïãhÏ@ïãìànÈc‬‬
‫‪@åÌ™ë@LõbäÛa@ðc‰@bè׉…dÏ@òãýÏ@bßcë@LñŠíŠß@òÓaˆßë@ñ†í†‘@òÔ’ß‬‬
‫‪@omc@bß@ðË@åß@ÞbänÛ@oîÇ…@ìÛë@L´ÔÛa@ÝuŠà×@b牆•@¿@ýË‬‬
‫‪NCa@óÜÇ@lb§aë@Lµëþa@bènߊy@†Èi@bë@LÝÈÐm@@ïÛg‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ از ﺷﻤﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺧﻮدش را در راه ﺧﺪا ﻧﮕﺎه دارد‪،‬‬
‫ﭘﺲ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﺪ و اﮔﺮ ﺷﻤﺎ از ﻣﻦ ﭘﻴﺮوي ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ راه‬
‫ﺑﻬﺸﺖ ﺧﻮاﻫﻢ ﺑﺮد‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ اﻳﻦ راه داراي ﻣﺸﻘﺖ زﻳﺎد و ﺗﻠﺨﻲﻫﺎ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و اﻣﺎ ﻓﻼﻧﻲ – ﻋﺎﻳﺸﻪ ‪ -‬رأي زﻧﺎﻧﻪ و ﺧﺸﻤﻲ ﻛﻪ در دل او ﺑﺎﺷﺪ‬
‫دﻳﮓ ﻣﻲﺟﻮﺷﺪ‪ ،‬او را ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و اﮔﺮ از او ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻫﻤﺎن ﻛﺎري را ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻛﺮده ﺑﺎ دﻳﮕﺮي ﺑﻜﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ .‬او ﻫﻨﻮز‬
‫داراي ﻫﻤﺎن ﺣﺮﻣﺖ ﭘﻴﺸﻴﻦ اﺳﺖ و ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب ﺑﺎ ﺧﺪاﺳﺖ«‪.1‬‬
‫ﻣﺮاد از »ﺣﺮﻣﺖ ﭘﻴﺸﻴﻦ« ﭼﻴﺴﺖ؟ در اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ‪،‬‬
‫ﻓﻜﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ ﻣﻨﻈﻮر اﻣﺎم ﺟﺰ اﻳﻨﻜﻪ او ﻫﻤﺴﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و اماﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻴﺰي دﻳﮕﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫آﻳﺎ در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻗﻀﻴﻪ ﻣﻬﻢ ﻛﻪ اﻓﺮاد زﻳﺎدي در ﻣﻮرد آن ﺳﺨﻨﺎن‬
‫ﺑﻴﻬﻮده ﮔﻔﺘﻪ و ﺑﻲﻫﺪف ﮔﺎم ﺑﺮداﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﺑﻪ اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص و‬
‫ﺑﻪ ﺣﻴﺜﻴ‪‬ﺖ و ﺣﺮﻣﺖ او‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺎﺣﻖ ﺗﻮﻫﻴﻦ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺮح و‬

‫‪.(١٥٦) ١٨٩/٩ (١‬‬

‫‪٩٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٩٤‬‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ از اﻳﻦ ﻧﻴﺎز دارﻳﻢ؟!‬
‫ﺣﺠﺖ و دﻟﻴﻞ ﺑﺎ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎ و ﻛﻼم اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻗﺎﺋﻢ و ﺑﺮﭘﺎﺳﺖ‪،‬‬
‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺨﻮاﻫﺪ دوﺳﺘﻰ آل اﻟﺒﻴﺖ‪ ،‬و دوﺳﺘﻰ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص‬
‫ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل او ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﻼم اﻣﺎم ‪ ‬ﮔﻮش دﻫﺪ‪ .‬ﺷﻴﻌﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻛﻼم‬
‫اﻣﺎم ﻣﻌﺼﻮم ﮔﻮش ﻓﺮا دﻫﻨﺪ ﻛﻪ در آن اﺻﺤﺎب را ﺳﺘﻮده و ﺑﻪ ﻫﻴﭻ‬
‫ﻳﻚ از آﻧﺎن ﺗﻮﻫﻴﻦ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻴﭽﮕﺎه از او ﺷﻨﻴﺪه ﻧﺸﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻳﻜﻲ از اﺻﺤﺎب ن ﻓﺤﺶ و ﻧﺎﺳﺰا ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻳﻜﻲ از آﻧﺎن را ﻓﺎﺳﻖ‬
‫ﺑﻨﺎﻣﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﮔﺮ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪.‬‬

‫‪٩٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٩٥‬‬
‫ﺍﻣﺎﻡ ﻋﻠﯽ ‪ ‬ﻭ ﺍﻫﻞ ﺷﺎﻡ‬
‫در ﻓﺼﻠﻬﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﭘﺎرهاي از ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﻬﻢ را ﭘﺮﺗﻮ ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻠﻲ‬
‫‪ ‬ﺗﻮﺿﻴﺢ دادﻳﻢ‪ ،‬و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﻮار ﺧﻮدش‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺖ و ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻌﺼﻮم ﻧﻴﺴﺖ و ﻧﺺ روﺷﻨﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺧﻼﻓﺖ او ﺑﻌﺪ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‬
‫او ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از اﺻﺤﺎب و ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﺧﻠﻔﺎ را ﻧﺎﺳﺰا و ﻧﻔﺮﻳﻦ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﺮد و ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮﻋﻜﺲ ﺳﺨﻨﺎن ﻧﻘﻞ ﺷﺪه از او ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺑﻴﺎن‬
‫ﻣﻲدارد ﻛﻪ او آﻧﻬﺎ را اﻓﺮادي ﭘﺎك ﻣﻲداﻧﺪ و ﻛﺎرﻫﺎﻳﺸﺎن را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ﺑﻪ ﻛﻼم او در ﻣﻮرد اﻫﻞ ﺷﺎم ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﻛﺎﻓﺮﺷﻤﺮدن اﻫﻞ ﺷﺎم و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﻠﻲ‪ ‬ﺟﻨﮕﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻲ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ در آن آﻣﺪه اﺳﺖ‪» :‬اي ﻋﻠﻲ! ﻫﺮﻛﺲ ﺑﺎ‬
‫ﺗﻮ ﺻﻠﺢ ﻛﻨﺪ ﺑﺎ ﻣﻦ در ﺻﻠﺢ و آﺷﺘﻲ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺎ ﺗﻮ ﺑﺠﻨﮕﺪ‬
‫ﺑﺎ ﻣﻦ ﺟﻨﮕﻴﺪه اﺳﺖ«‪.‬‬
‫اﻳﻨﻚ ﺑﻨﮕﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻣﻮرد ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻴﻪ او ﺷﻤﺸﻴﺮ‬
‫ﻛﺸﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪.‬‬
‫‪ -1‬ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﺑﻴﺎن آﻧﭽﻪ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎده‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪@õ†i@æb×ëD :‬‬
‫‪@bäîjãë@L†yaë@bäi‰@æc@ŠçbÄÛaë@Lâb’Ûa@Ýçc@åß@âìÔÛbi@bäîÔnÛa@bãc@bãŠßc‬‬
‫‪@‬‬
‫‪@ bi@æb¹⁄a@¿@áç†íŒnã@üë@Lñ†yaë@âý⁄a@¿@bämìÇ…ë@L†yaë‬‬
‫‪@éîÏ@bäÐÜna@bß@üg@L†@ yaë@Šßþaë@Lbäãë†íŒní@üë@éÛìŠi@Õ톖nÛaë‬‬

‫‪٩٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٩٦‬‬
‫‪@Lâ@ ìîÛa@Ú‰†í@ü@bß@ðëa†ã@aìÛbÈm@Zb@äÜÔÏ@LõaŠi@éäß@å−ë@LæbàrÇ@â…@åß‬‬
‫‪@ôìÔäÏ@LÉàvníë@Šßþa@†n’í@óny@LòßbÈÛa@´Ømë@ñŠöbäÛa@õbÐhi‬‬
‫‪@óny@aìidÏ@LñŠibؽbi@éíëa†ã@Ýi@Za@ìÛbÔÏ@LéÈ™aìß@¿@Õ§a@É™ë@óÜÇ‬‬
‫‪.o’»ë@bèãaã@p†Óëë@Lp†×‰ë@lŠ§a@ozäu‬‬
‫‪@ÙÛ‡@†äÇ@aìibuc@LáèîÏë@bäîÏ@bèjÛb«@oÈ™ëë@Láçbígë@bänŠ™@bàÜÏ‬‬
‫‪@LaìjÜ@bß@µg@áçbäljbë@LaìÇ…@bß@µg@áçbäjudÏ@LéîÛg@áçbãìÇ…@ðˆÛa@µg‬‬
‫‪@ÙÛ‡@óÜÇ@@åàÏ@Lñ‰ˆÈ½a@áèäß@oÈİÔãaë@Lòv§a@áèîÜÇ@oãbjna@óny‬‬
‫‪@×aŠÛa@ìèÏ@ Lô…b·ë@Č@åßë@LòØÜa@åß@a@êˆÔãc@ðˆÛa@ìèÏ@ Láèäß‬‬
‫‪@ @NCéc‰@óÜÇ@õìÛa@ñŠöa…@p‰b•ë@LéjÜÓ@óÜÇ@a@æa‰@ðˆÛa‬‬
‫»آﻏﺎز ﻛﺎر ﻣﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ اﻫﻞ ﺷﺎم درﮔﻴﺮ ﺷﺪﻳﻢ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻇﺎﻫﺮاً ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﺎ ﻳﻜﻲ اﺳﺖ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﻣﺎن ﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ‬
‫اﺳﻼم دﻋﻮت ﻣﻲدﻫﻴﻢ و در اﻳﻤﺎنداﺷﺘﻦ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﺗﺼﺪﻳﻖ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻬﺮه ﻣﺎ از آﻧﺎن ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺳﺖ و ﻧﻪ آﻧﻬﺎ در اﻳﻦ ﻣﻮرد از ﻣﺎ‬
‫ﺑﻬﺮة ﺑﻴﺸﺘﺮي دارﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻳﻜﻲ اﺳﺖ ﺟﺰ اﻳﻨﻜﻪ در ﻣﻮرد ﺧﻮن‬
‫ﻋﺜﻤﺎن ‪ ‬ﻣﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ اﺧﺘﻼف ﻧﻤﻮدﻳﻢ‪ ،‬اﻣﺎ در ﻣﻮرد ﺧﻮن ﻋﺜﻤﺎن‬
‫ﺑﻲﮔﻨﺎه ﻫﺴﺘﻴﻢ و ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﮔﻔﺘﻴﻢ‪ :‬ﺑﻴﺎﻳﻴﺪ ﺑﺎ ﺧﺎﻣﻮش ﻛﺮدن آﺗﺶ ﻓﺘﻨﻪ و‬
‫آرامﻛﺮدن ﻣﺮدم‪ ،‬آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ اﻣﺮوز ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺟﺒﺮان ﻛﺮد‪ ،‬ﻣﺪاوا ﻛﻨﻴﻢ‬
‫ﺗﺎ ﻫﻤﻪ ﻣﺘﺤﺪ ﺷﻮﻳﻢ و ﻗﺪرت ﺑﻪ دﺳﺖ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ و آﻧﮕﺎه ﺗﻮان اﺣﻘﺎق‬
‫ﺣﻖ را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﺎ آن را ﺑﺎ زور ﻣﺪاوا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و‬
‫ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﻪ ﭘﺎ ﺷﺪ و آﺗﺶ آن ﻓﺮوزان ﮔﺸﺖ‪.‬‬

‫‪٩٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٩٧‬‬
‫و وﻗﺘﻲ ﺟﻨﮓ‪ ،‬ﻣﺎ و آﻧﻬﺎ را در زﻳﺮ ﭼﻨﮓ و دﻧﺪاﻧﺶ ﻟﻪ ﻛﺮد‪،‬‬
‫ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺷﺪﻧﺪ و ﺧﻮاﺳﺘﻪ و ﻧﻈﺮ ﻣﺎ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎ ﻫﻢ ﺧﻮاﺳﺘﺔ آﻧﺎن را‬
‫ﻗﺒﻮل ﻛﺮدﻳﻢ و ﺷﺘﺎﺑﺎن آﻧﭽﻪ را آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻴﻢ‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫دﻟﻴﻞ ﺑﺮاﻳﺸﺎن روﺷﻦ ﺷﺪ و ﻋﺬري ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ ﻛﺲ‬
‫از آﻧﻬﺎ ﻛﻪ اﻳﻦ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ او را از ﻫﻼﻛﺖ ﻧﺠﺎت داد‪ ،‬و ﻫﺮ‬
‫ﻛﺲ ﻛﻪ ﻟﺠﺎﺟﺖ ﻛﺮد و اداﻣﻪ داد‪ ،‬ﺑﺪﺑﺨﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ دﻟﺶ را‬
‫ﺳﻴﺎه ﻛﺮده اﺳﺖ و ﻣﺼﻴﺒﺖ ﺑﺮ او ﺳﺎﻳﻪ اﻓﻜﻨﺪه اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﺎ‬
‫ﻳﻜﻲ اﺳﺖ«‪» ،‬دﻋﻮت ﻣﺎ ﺑﻪ اﺳﻼم ﻳﻜﻲ اﺳﺖ« و »در اﻳﻤﺎنداﺷﺘﻦ ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا و ﺗﺼﺪﻳﻖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش ﻧﻪ ﻣﺎ از آﻧﺎن ﺑﻬﺮة ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻧﺪارﻳﻢ و ﻧﻪ آﻧﻬﺎ‬
‫در اﻳﻦ ﻣﻮرد از ﻣﺎ ﺑﻬﺮه ﺑﻴﺸﺘﺮي دارﻧﺪ«‪ .‬آﻳﺎ از اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ‬
‫ﻓﺎﺳﻖ ﻳﺎ ﮔﻤﺮاه ﺷﻤﺮدن و ﻳﺎ ﻛﺎﻓﺮ داﻧﺴﺘﻦ اﻫﻞ ﺷﺎم اﺳﺖ؟‬
‫ب‪ -‬ﺳﭙﺲ ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬در ﻣﻮرد ﺧﻮن ﻋﺜﻤﺎن ‪‬‬
‫اﺧﺘﻼف ﻛﺮدﻳﻢ«‪ .‬ﭘﺲ اﺧﺘﻼف آﻧﻬﺎ در اﺻﻮل دﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﺑﻠﻜﻪ‬
‫آﻧﻬﺎ در ﻳﻚ ﻗﻀﻴﻪ اﺟﺘﻬﺎدي ﻳﺎ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺑﺎ ﻫﻢ اﺧﺘﻼف ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ‬
‫ﻳﻚ در آن دﻳﺪﮔﺎه و ﻧﻈﺮي داﺷﺖ‪ .‬ﺣﺘﻲ ﺑﻨﺪ آﺧﺮ ﻛﻼم اﻣﺎم ‪‬‬
‫ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ اﻣﺎم آﻧﺎن را ﻛﺎﻓﺮ ﻣﻲﺷﻤﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺣﻘّﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ‬

‫‪.(٥٨) ١٤١/١٧ (١‬‬

‫‪٩٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪٩٨‬‬
‫ﻋﻠﻲ ﺑﻮد ﮔﺮدن ﻧﻨﻬﺎدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ در ﻫﻼﻛﺖ اﻓﺘﺎدﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬اﻣﺎم در ﺑﻴﺎن ﺻﺮﻳﺢ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ از ﻛﺎﻓﺮﺷﻤﺮدن اﻫﻞ ﺷﺎم‬
‫ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪@óÜÇ@ a@ †à¡@ áØãhÏ@ Lá×ëõ†jí@ óny@ áçìÜmbÔm@ üD :‬‬
‫‪@a‡hÏ@LáèîÜÇ@ áØÛ@ôŠc@òvy@á×ëõ†jí@óny@áçbíg@áØ׊më@Lòvy‬‬
‫×‪@üë@ LaƉìÈß@ aìjî–m@ üë@ LaĆŠi†ß@ aìÜnÔm@ ýÏ@ La@ æ‡hi@ ò¹Œa@ oãb‬‬
‫‪@LáØ™aŠÇc@åàn‘@ægë@ô‡di@õbäÛa@aìvîèm@üë@L|íŠu@óÜÇ@aëŒè£‬‬
‫‪@bČä×@æg@ LÞìÔÈÛaë@Ðãþaë@ ôìÔÛa@ pbÐîÈ™@åèãhÏ@Lá×õaŠßc@ ²jë‬‬
‫‪@ñcŠ½a@ÞëbänîÛ@ÝuŠÛa@æb×@ægë@Lpb׊’½@Čåèãgë@ČåèäÇ@ČÑØÛbi@ŠßûäÛ‬‬
‫¿@‪NCê†Èi@åß@éjÔÇë@bèi@ŠČîÈîÏ@LñëaŠa@ëc@ŠèÐÛbi@òîÜçb¦a‬‬
‫»ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻧﺠﻨﮕﻴﺪ ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﺟﻨﮓ را آﻏﺎز ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺷﻜﺮ‬
‫ﺧﺪا ﺷﻤﺎ ﺑﺮ ﺣﺠﺖ و دﻟﻴﻞ ﻫﺴﺘﻴﺪ و وﻗﺘﻲ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻧﺠﻨﮕﻴﺪ ﺗﺎ‬
‫ﺧﻮدﺷﺎن ﺟﻨﮓ را آﻏﺎز ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺠﺘﻲ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﻳﺎري‬
‫ﺧﺪا آﻧﻬﺎ ﺷﻜﺴﺖ ﺧﻮردﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﭘﺎ ﺑﻪ ﻓﺮار ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻗﺘﻞ ﻧﺮﺳﺎﻧﻴﺪ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ آﺳﻴﺒﻲ دﻳﺪه ﺑﻪ او آﺳﻴﺒﻲ دﻳﮕﺮ ﻧﺮﺳﺎﻧﻴﺪ و‬
‫زﺧﻤﻲﻫﺎ را ﻧﻜﺸﻴﺪ‪ .‬زﻧﺎن را اذﻳﺖ ﻧﻜﻨﻴﺪ‪ ،‬ﮔﺮﭼﻪ ﺷﻤﺎ را ﻧﺎﺳﺰا‬
‫ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ و ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎﻧﺘﺎن ﻓﺤﺶ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا زﻧﺎن در ﻋﻘﻞ و ﺟﺴﻢ‬
‫ﺿﻌﻴﻒ و ﻧﺎﺗﻮاناﻧﺪ و ﻣﺎ ﻓﺮﻣﺎن داده ﻣﻲﺷﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ زﻧﺎن آن وﻗﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺸﺮك ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺎري ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ و اﮔﺮ در زﻣﺎن ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‬
‫ﻣﺮدي ﺑﻪ زﻧﻲ آﺳﻴﺒﻲ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺮاي او ﻧﻨﮓ و ﻋﺎري ﺑﻮد«‪.1‬‬

‫‪.(١٤) ١٠٤/١٥ (١‬‬

‫‪٩٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪٩٩‬‬
‫ﻋﻠﻲ ‪ ‬آﻧﻬﺎ را ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺣﻖ ﻓﺮﻣﺎن داد ﻛﻪ زﺧﻤﻲﻫﺎ را ﻧﻜﺸﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬در آن زﻣﺎن ﻛﻪ اﻳﻦ زﻧﺎن ﻣﺸﺮك ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ‬
‫ﻓﺮﻣﺎن داده ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻛﺎري ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .«...‬اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ‬
‫دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻴﻦ اﻫﻞ ﺷﺎم و ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﻓﺮق ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪ -3‬و ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ در ﺷﺮح ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ آﻣﺪه اﺳﺖ‪@êŠ×c@ïČãgD :‬‬
‫‪@[áby@Š×‡ë@ábàÇc@ánЕë@ìÛ@áØäØÛë@L´ibČj@aìãìØm@æc@áØÛ‬‬
‫×‪@Záçbíg@ áØČj@ æbØß@ ánÜÓë@ L‰ˆÈÛa@ ¿@ ÍÜicë@ LÞìÔÛa@ ¿@ lì•c@ æb‬‬
‫‪@åß@ áç†çaë@ Lbääîi@ pa‡@ |Ü•cë@ Láçõbß…ë@ bãõbß…@ åÔya@ áèÜÛa‬‬
‫™‪@æaë†ÈÛaë@ïÌÛa@åÇ@ðìÇŠíë@LéÜèu@åß@Õ§a@ÒŠÈí@óny@ LáènÛý‬‬
‫‪NCéi@w@åß‬‬
‫»در روزﻫﺎي ﺟﻨﮓ ﺻﻔﻴﻦ اﻣﺎم ‪ ‬وﻗﺘﻲ ﮔﺮوﻫﻲ از ﻳﺎراﻧﺶ را‬
‫دﻳﺪ ﻛﻪ اﻫﻞ ﺷﺎم را ﻧﺎﺳﺰا ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬دوﺳﺖ ﻧﺪارم ﻛﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫ﻓﺤﺶ ﺑﺪﻫﻴﺪ و ﻧﺎﺳﺰا ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ‪ ،‬وﻟﻲ اﮔﺮ ﺷﻤﺎ ﻛﺎرﻫﺎ و ﺣﺎﻟﺖ آﻧﻬﺎ را‬
‫ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﺮدﻳﺪ و ﺑﻪ ﺟﺎي ﻧﺎﺳﺰا ﮔﻔﺘﻦ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻔﺘﻴﺪ‪ :‬ﺑﺎرﺧﺪاﻳﺎ‬
‫ﺧﻮنﻫﺎي ﻣﺎ و ﺧﻮنﻫﺎي آﻧﺎن را ﺣﻔﻆ ﻛﻦ و در ﻣﻴﺎن ﻣﺎ آﺷﺘﻲ‬
‫ﺑﺮﻗﺮار ﻛﻦ‪ ،‬و آﻧﺎن را ﻫﺪاﻳﺖ ده ﺗﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺣﻖ را ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻪ آن را‬
‫ﺑﺪاﻧﺪ‪ ،‬و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﮔﻤﺮاﻫﻲ و ﺳﺮﻛﺸﻲ ﻓﺮو رﻓﺘﻪ از آن ﺑﻴﺮون‬
‫ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ ﺑﻮد«‪.1‬‬

‫‪.(١٩٩) ٢١/١١ (١‬‬

‫‪١٠٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٠٠‬‬
‫آﻳﺎ اﻳﻨﻬﺎ – ﺷﻴﻌﻴﺎن ‪ -‬ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻣﻮرد اﻫﻞ ﺷﺎم‬
‫ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬راﺿﻲاﻧﺪ و ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻧﺎﺳﺰا ﻧﮕﻮﻳﻨﺪ و ﻧﻔﺮﻳﻦ ﻧﻜﻨﻨﺪ؟‪ ،‬و‬
‫زﺑﺎنﻫﺎﻳﺸﺎن را از آﻟﻮدهﺷﺪن ﺑﻪ ﺗﻮﻫﻴﻦ اﺻﺤﺎب ن ﺣﻔﻆ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ؟‪.‬‬
‫‪ -4‬و ﺑﺎري دﻳﮕﺮ ﮔﻔﺖ‪@@bèãhÏ@La@ôìÔni@a@…bjÇ@áØî•ëcD :‬‬
‫‪@lbi@ |nÏ@ †Óë@ La@ †äÇ@ ‰ìßþa@ kÓaìÇ@ ë@ L…bjÈÛa@ éi@ ó•aìm@ bß‬‬
‫‪@Š–jÛa@Ýçc@üg@áÜÈÛa@aˆç@Ýà°@üë@LòÜjÔÛa@Ýçc@´ië@áØäîi@lŠ§a‬‬
‫‪@bß@†äÇ@aìÐÓë@Léi@æëŠßûm@b½@aìšßbÏ@LÕ§a@ÉÓaì¶@áÜÈÛaë@ L–Ûaë‬‬
‫‪@Šßc@ Ý×@ Éß@ bäÛ@ æhÏ@ Laìäîjnm@ óny@ Šßc@ ¿@ aìÜvÈm@ üë@ LéäÇ@ æìèäm‬‬
‫‪NCaĆË@éãëŠØäm‬‬
‫»اي ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﺪا! ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺗﻘﻮاي اﻟﻬﻲ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ .‬ﺗﻘﻮا‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ آن ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻧﺰد ﺧﺪا‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺳﺮاﻧﺠﺎم را دارد‪ .‬دروازه ﺟﻨﮓ ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ و اﻫﻞ ﻗﺒﻠﻪ ﮔﺸﻮده‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ و ﻓﻘﻂ اﻫﻞ ﺑﻴﻨﺶ و ﺻﺒﺮ داراي ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ ﻫﺴﺘﻨﺪ و‬
‫ﺣﻖ را ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ آﻧﭽﻪ را ﺑﺪان ﻓﺮﻣﺎن ﻣﻲﻳﺎﺑﻴﺪ‪ ،‬اﺟﺮا ﻛﻨﻴﺪ و از‬
‫آﻧﭽﻪ ﻧﻬﻲ ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪ ،‬دﺳﺖ ﻧﮕﺎه دارﻳﺪ و در ﻫﻴﭻ ﻛﺎري ﺷﺘﺎب‬
‫ﻧﻮرزﻳﺪ ﺗﺎ آن ﻛﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬زﻳﺮا در ﻣﻮرد ﻫﺮ ﻛﺎري ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﺷﻤﺎ ﻧﺎدرﺳﺖ اﺳﺖ ﻣﺎ دﻳﺪﮔﺎه دﻳﮕﺮي دارﻳﻢ«‪.1‬‬
‫اﻟﻒ‪» -‬دروازة ﺟﻨﮓ ﺑﻴﻦ ﻣﺎ و اﻫﻞ ﻗﺒﻠﻪ ﮔﺸﻮده ﺷﺪه اﺳﺖ« ﻳﻌﻨﻲ‬

‫‪.(١٧٤) ٣٣٠/٩ (١‬‬

‫‪١٠١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٠١‬‬
‫ﭼﻪ؟ آﻳﺎ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻫﻤﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻴﻢ و ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﻲﺟﻨﮕﻴﻢ؟‬
‫ب‪ ...» -‬داراي ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ ﻫﺴﺘﻨﺪ«‪ .‬آﻳﺎ ﺗﻮ دوﺳﺖ داري از‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﺎﺷﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ اﻣﺎم ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و زﺑﺎﻧﺖ را ﻛﻨﺘﺮل و از‬
‫ﺑﺪﮔﻮﻳﻲ ﻧﮕﻪ داري؟‬
‫‪ -5‬و در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@bäãaìg@ÝmbÔã@bäzj•c@b¸g@bČäØÛëD :‬‬
‫¿ @‪@òèj’Ûaë@ LxbuìÇüaë@ ÍíŒÛa@ åß@ éîÏ@ Ý…@ bß@ óÜÇ@ Lâý⁄a‬‬
‫‪@µg@bèi@óãa†nãë@LbärÈ‘@bèi@ a@ČáÜí@òÜ–@¿@bäÈà@a‡hÏ@LÝíëdnÛaë‬‬
‫‪NCbçaì@bČàÇ@bäØßcë@LbèîÏ@bäjˉ@Lbääîi@bàîÏ@òîÔjÛa‬‬
‫»وﻟﻲ ﻣﺎ دارﻳﻢ ﺑﺎ ﺑﺮادران ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺧﻮد در اﺳﻼم ﻣﻲﺟﻨﮕﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ اﻧﺤﺮاﻓﺎت و ﺷﺒﻪ و ﺗﺄوﻳﻞ آﻧﻬﺎ را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻪ‬
‫ﭼﻴﺰي اﻣﻴﺪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺎ را از ﻃﺮﻳﻖ آن ﻣﺘﺤﺪ ﻧﻤﺎﻳﺪ‬
‫و ﺑﺎ ﻫﻢ ﻧﺰدﻳﻚ ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ آن روي ﻣﻲآورﻳﻢ و از ﻏﻴﺮ از آن دﺳﺖ‬
‫ﻧﮕﺎه ﻣﻲدارﻳﻢ«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﺗﺄﻛﻴﺪي ﺑﺮ ﺳﺨﻨﺎن ﻗﺒﻠﻲ اﻣﺎم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬ﺑﺎ ﺑﺮادران ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺧﻮد‬
‫ﺟﻨﮕﻴﺪهاﻳﻢ‪ .‬ﺷﺪت ﻋﻼﻗﻪ اﻣﺎم ‪ ‬ﺑﻪ وﺣﺪت و ﻳﻜﭙﺎرﭼﮕﻲ‪ ،‬ﺗﺄﻣﻞ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺰ اﺳﺖ‪:‬‬
‫»اﮔﺮ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي اﻣﻴﺪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .«...‬آﻳﺎ ﺑﻌﺪ از ﺳﺨﻦ اﻳﻦ اﻣﺎم ﺑﺰرگ‪ ،‬ﻛﺴﻲ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻃﻌﻨﻪاي ﺑﻪ اﺻﺤﺎب ﺑﺰﻧﺪ؟!‬

‫‪.(١٢١) ٢٩٨/٧ (١‬‬

‫‪١٠٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٠٢‬‬
‫ﺍﻣﺎﻡ ﻋﻠﯽ ‪ ‬ﻭ ﻳﺎﺭﺍﻧﺶ‬
‫ﺑﻌﺪ از آن ﻣﻮاﺿﻊ ﻋﻠﻲ ‪ ‬را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺻﺤﺎب و اﻫﻞ ﺷﺎم‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ ﻧﻤﻮدﻳﻢ و ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻣﺎم ﺧﻠﻔﺎي ﭘﻴﺶ از‬
‫ﺧﻮد را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ‪ .‬اﻳﻨﻚ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﺳﺨﻨﺎن او در ﻣﻮرد ﻳﺎراﻧﺶ‬
‫ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ او ﺧﻮدش آﻧﻬﺎ را ﻣﺬﻣ‪‬ﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎري‬
‫راﺿﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﺻﺤﺎب و ﻳﺎران ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻣﺬﻣ‪‬ﺖ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آﻧﻬﺎ‬
‫آﻧﺎن را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﻨﺪ و ﻣﻘﺎﻣﺸﺎن را ﺑﺎﻻ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ از ﻃﺮﻓﻲ اﺻﺤﺎب‬
‫و ﻳﺎران ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ اﻧﺴﺎن – ﻣﺤﻤﺪ ص ‪ -‬را ﻣﺘّﻬﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫راﺳﺘﻲ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻗﻀﺎوت ﻇﺎﻟﻤﺎﻧﻪاي اﺳﺖ!‬
‫‪ -1‬اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻣﻴـﺎن ﻳـﺎراﻧﺶ ﺑـﻪ اﻳـﺮاد ﺳـﺨﻦ ﭘﺮداﺧﺘـﻪ‪،‬‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪@bic@ü@LpìÇ…@a‡g@kî¯@üë@LpŠßc@a‡g@Éîİí@ü@å¶@oîäßD :‬‬
‫‪@òîČ»@üë@LáØÈà¯@åí…@bßc@LáØČi‰@á׊–äi@æëŠÄnäm@bß@AáØÛ‬‬
‫‪@ @@A_áØ’à¤‬‬
‫‪@LbÛìÓ@ ïÛ@ æìÈàm@ ýÏ@ [bĆqìČ Ìnß@ áØí…bãcë@ LbĆŠ–nß@ áØîÏ@ âìÓc‬‬
‫‪@bàÏ@Lñõb½a@kÓaìÇ@åÇ@‰ìßþa@Ñ’Øm@óny@LaĆŠßc@ïÛ@æìÈîİm@üë‬‬
‫‪@LáØãaìg@ Š–ã@ µg@ áØmìÇ…@ LâaŠß@ áØi@ ÍÜjí@ üë@ L‰dq@ áØi@ Ú‰†í‬‬
‫‪@áq@ LŠi…þa@ ìšäÛa@ ÝÓbrm@ ánÜÓbrmë@ LČŠþa@ Ýà¦a@ ñŠuŠu@ ŠuŠvÏ‬‬
‫‪@áçë@pì½a@µg@æìÓbí@b¸d×@LÑîÈ™@köaˆnß@†îäu@áØäß@ČïÛg@xŠ‬‬
‫‪@ @NCæëŠÄäí‬‬

‫‪١٠٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٠٣‬‬
‫»در ﺑﻴﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪهام ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻓﺮﻣﺎن ﻣﻲدﻫﻢ‪ ،‬اﻃﺎﻋﺖ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه آﻧﺎن را ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﻢ‪ ،‬اﺟﺎﺑﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﻨﺘﻈﺮ‬
‫ﻫﺴﺘﻴﺪ ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن ﺷﻤﺎ را ﻳﺎري ﻛﻨﺪ‪ .‬آﻳﺎ دﻳﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫را ﺟﻤﻊ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬و ﻏﻴﺮﺗﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺟﻮش آورد؟!‬
‫در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﻓﺮﻳﺎد ﺳﺮ ﻣﻲدﻫﻢ و ﻛﻤﻚ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﺳﺨﻦ‬
‫ﻣﺮا ﻧﻤﻲﺷﻨﻮﻳﺪ‪ ،‬و ﻓﺮﻣﺎﻧﻢ را اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم‬
‫ﻛﺎرﻫﺎ ﺧﺮاب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮان اﻧﺘﻘﺎﻣﻲ را ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬و ﻧﻪ‬
‫ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﻫﺪﻓﻲ رﺳﻴﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﻳﺎريﻛﺮدن ﺑﺮادراﻧﺘﺎن ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪم‬
‫و ﺷﻤﺎ ﭼﻮن ﺷﺘﺮ ﺑﻪ ﺑﺪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه ﻏﺮﻏﺮ ﻛﺮدﻳﺪ و زﻣﻴﻦﮔﻴﺮ ﺷﺪﻳﺪ‪،‬‬
‫درﺳﺖ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺣﻴﻮان ﻻﻏﺮي ﻛﻪ ﻋﻘﺐ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ از ﻣﻴﺎن‬
‫ﺷﻤﺎ ﻟﺸﻜﺮ ﭼﻨﺎن ﻛﻮﭼﻚ و ﺿﻌﻴﻔﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﻦ آﻣﺪ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺎ ﺑﻪ‬
‫ﺳﻮي ﻣﺮگ ﺑﺮده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺮگ را ﺑﺎ ﭼﺸﻤﺎن ﺧﻮد ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ«‪.1‬‬
‫اﻳﻦﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻳﺎران اﻳﻦ اﻣﺎم ﺑﺰرگ ‪ ...‬اﻓﺮادي ﻛﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺶ را‬
‫ﮔﻮش ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ و ﻫﻤﻮاره ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﻧﻪ دﻳﻦ آﻧﻬﺎ را‬
‫ﮔﺮدﻫﻢ ﻣﻲآورد‪ ،‬و ﻧﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ آﻧﻬﺎ اﻧﺘﻘﺎﻣﻲ ﺑﮕﻴﺮد‬
‫و ﺑﺮاي ﻳﺎريﻛﺮدن ﺣﻖ ﺑﻪ ﭘﺎ ﻧﻤﻲﺧﻴﺰﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ را ﺑﺎ آﻧﭽﻪ اﻣﺎم ‪ ‬در‬
‫ﻣﻮرد اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص در ﺟﻨﮓ و ﺧﻮﺷﻲ و ﻧﺎﺧﻮﺷﻲ ﻓﺮﻣﻮده‬

‫‪.(٣٩) ٣٠٠/٢ (١‬‬

‫‪١٠٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٠٤‬‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻳﺎران ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻣﻮﺿﻌﻲ دﻳﮕﺮ‪:‬‬
‫اﻣﺎم ‪ ‬را ﺑﻪ دروﻏﮕﻮﻳﻲ ﻣﺘﻬﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪@AÖaŠÈÛa@Ýçc@bí@†Èi@bßcD :‬‬
‫‪@LbèàČîÓ@ pbßë@ LoİÜßc@ o·c@ bČàÜÏ@ oÜ»@ LÝßb§a@ ñcŠ½b×@ ánãc@ b¸hÏ‬‬
‫‪@åØÛë@ LaƉbîna@ áØnîmc@ bß@ aë@ bßc@ Lbç†Èic@ bèq‰ëë@ LbèàČídm@ Þbë‬‬
‫‪@áØÜmbÓ@AlˆØí@ ï‬‬ ‫‪Č ÜÇ@ZæìÛìÔm@áØČãc@ÌÜi@†ÔÛë@LbÓì@ áØîÛg@o÷u‬‬
‫‪@óÜÇ@âc@_éi@åße@åß@Þëc@bãdÏ@La@óÜÇc@_lˆ×c@åß@óÜÈÏ@AµbÈm@a‬‬
‫‪NC_éi@Ö†•@åß@Þëc@bãdÏ@Léîjã‬‬
‫»اي اﻫﻞ ﻋﺮاق ﺷﻤﺎ ﭼﻮن زن ﺣﺎﻣﻠﻪ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﻛﻪ وﻗﺘﻲ زﻣﺎن‬
‫ﺑﺎردارياش ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را از دﺳﺖ دﻫﺪ‪ ،‬ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﺶ‬
‫ﺑﻤﻴﺮد و ﺑﺮاي ﻣﺪﺗﻲ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺑﻪ ﺑﻴﻮهﮔﻲ ﺑﻨﺸﻴﻨﺪ و دورﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪ او را ﺑﻪ ارث ﺑﺒﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا! ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻴﻞ ﺧﻮدم ﻧﺰد‬
‫ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺎﻣﺪم‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﻤﺎ ﻛﺸﺎﻧﺪه ﺷﺪم‪ ،‬و اﻵن ﺷﻨﻴﺪهام ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﺪ‪ :‬ﻋﻠﻲ دروغ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ! ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻤﺎ را ﻧﺎﺑﻮد ﻛﻨﺪ! ﺑﺮ ﭼﻪ‬
‫ﻛﺴﻲ دروغ ﻣﻲﺑﻨﺪم؟ آﻳﺎ ﺑﺮ ﺧﺪا دروغ ﻣﻲﺑﻨﺪم؟ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻛﻪ‬
‫ﻣﻦ او‪‬ﻟﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺘﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ او اﻳﻤﺎن آورد؟ ﻳﺎ ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش ص‬
‫دروغ ﻣﻲﺑﻨﺪم‪ ،‬و ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﻣﻦ او‪‬ﻟﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺘﻢ ﻛﻪ او را‬
‫ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻧﻤﻮدم؟«‪.1‬‬

‫‪.(٧٠) ١٢٧/٦ (١‬‬

‫‪١٠٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٠٥‬‬
‫و ﻣﺎ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ‪ :‬آﻳﺎ اﻳﻦ ﻳﺎران را ﺑﺮ اﺻﺤﺎب‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ص ﻛﻪ ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ آﻧﺎن را ﺳﺘﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدﻫﻨﺪ؟!‬
‫ﺳﭙﺲ اﮔﺮ ﻓﺮدي ﺑﻴﺎﻳﺪ و اد‪‬ﻋﺎ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﺎراﻧﺶ‬
‫ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن دوﺳﺘﺎن و ﻳﺎران ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮﻧﺪ‪ ،‬آﻳﺎ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺳﺨﻦ ﻓﺎﺳﺪي را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮﻳﻢ؟‬
‫‪ -3‬اﻣﺎم ‪ ‬در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺷﺪ‪‬ت ﺑﺮ ﻳﺎراﻧﺶ ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ‬
‫‪@ý‬‬
‫ﺷﺪه و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ îÛ@âìÔÛa@õüûç@ÞbnÓ@µg@áØmìÇ…@†Ó@ïãgë@ücD :‬‬
‫‪@aìÏ@Lá×ëŒÌí@æc@ÝjÓ@áçëŒËa@ZáØÛ@oÜÓë@LbĆãýÇgë@aĆŠë@LaƉbèãë‬‬
‫‪@óny@ LánÛ‡b¥ë@ ánÜ×aìnÏ@ LaìÛ‡@ üg@ áç‰a…@ ŠÔÇ@ ¿@ ÁÓ@ âìÓ@ ðŒË@ bß‬‬
‫‘‪NCæbëþa@áØîÜÇ@oØÜßë@pa‰bÌÛa@áØîÜÇ@oČä‬‬
‫»ﺷﻤﺎ را ﺷﺐ و روز‪ ،‬ﻧﻬﺎﻧﻲ و آﺷﻜﺎرا ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻗﻮم‬
‫ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪم و ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﺎ آﻧﺎن ﺑﺠﻨﮕﻴﺪ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از آن ﻛﻪ ﺑﺎ ﺷﻤﺎ‬
‫ﺑﺠﻨﮕﻨﺪ‪ .‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻫﻴﭻ ﻗﻮﻣﻲ در داﺧﻞ ﺧﺎﻧﻪﺷﺎن ﻣﻮرد‬
‫ﺗﻬﺎﺟﻢ ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ آن ﻛﻪ ﺧﻮار ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺷﻤﺎ ﺗﻨﺒﻠﻲ‬
‫ﻛﺮدﻳﺪ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻳﻮرشﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪدي ﻋﻠﻴﻪ ﺷﻤﺎ اﻧﺠﺎم ﺷﺪ و‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎﻳﺘﺎن را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ«‪.1‬‬
‫ﭼﻪ ﮔﺮوﻫﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ اﻳﻦ ﮔﺮوه! و ﭼﻪ ﻗﻬﺮﻣﺎن اﺳﺖ اﻳﻦ رﻫﺒﺮ!‬

‫‪ ٧٤/٢ (١‬ﻭ ﺑﻌﺪ از آﻥ‪.‬‬

‫‪١٠٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٠٦‬‬
‫وﻟﻲ آﻳﺎ اﻳﻦ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺎم ﻫﻤﺮاﻫﺎن و ﻳﺎران ﺑﺪي‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮده ﺑﻮد؟! ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ او ﺑﺎ ﺧﺮوج از ﻣﺪﻳﻨﻪ و آﻣﺪن ﺑﻪ ﻛﻮﻓﻪ و‬
‫اﻧﺘﺨﺎب آن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺎﻳﺘﺨﺖ ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﺮﺗﻜﺐ اﺷﺘﺒﺎه ﺷﺪه؟ و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﻳﺎراﻧﺶ را اﺑﺘﺪا ﺑﺪ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و اﻣﺎم ‪ ‬ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ آﻧﺎن را‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻫﺪ؟‬
‫‪ -4‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺳﺮزﻧﺶ آﻧﻬﺎ اداﻣﻪ ﻣﻲدﻫﺪ و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@ìc@aˆèÏD :‬‬
‫‪@LðŠØjÛa@æby@åi@æby@ÝnÓ@†Óë@L‰bjãþa@éÜî@p…‰ë@†Ó@L†ßbË‬‬
‫‪@Ý†í@æb×@áèäß@ÝuŠÛa@æc@ÌÜi@†ÔÛë@Lbè§bß@åÇ@áØÜî@Þa‹cë‬‬
‫‪@LbèjÜÓ ë@ bèÜvy@ ÊŒnäîÏ@ Lñ†çbȽa@ ôŠþaë@ òàÜ½a@ ñcŠ½a@ óÜÇ‬‬
‫‪@áq@ Lâbyüaë@ Êbuübi@ üg@ éäß@ Éän·@ bß@ Lbèrljë@ bç†öýÓë‬‬
‫‪@æc@ìÜÏ@Lâ…@á@Õí‰c@üë@LáÜ×@áèäß@bÜu‰@Þbã@bß@LåíŠÏaë@aìÏŠ–ãa‬‬
‫‪@éi@ æb×@ Ýi@ LbĆßìÜß@ éi@ æb×@ bß@ bÐc@ aˆç@ †Èi@ åß@ pbß@ bĆàÜß@ aõĆ Šßa‬‬
‫‪@C!aĆŠí†u@ð†äÇ‬‬
‫»اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻏﺎﻣﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ اﺳﺒﺎن او وارد ﺷﻬﺮ اﻧﺒﺎر ﺷﺪهاﻧﺪ‪،‬‬
‫و او ﺣﺴﺎن ﺑﻦ ﺣﺴﺎن اﻟﺒﻜﺮي را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و‬
‫اﺳﺐﻫﺎﻳﺘﺎن را از ﺳﺮﺣﺪﻫﺎ دور ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬و ﺑﻪ ﻣﻦ ﺧﺒﺮ رﺳﻴﺪه ﻛﻪ‬
‫اﻓﺮاد ﻟﺸﻜﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ زﻧﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن و ذﻣﻲ وارد و ﺧﻠﺨﺎل و‬
‫ﮔﺮدنﺑﻨﺪﻫﺎ و ﮔﻮﺷﻮارهﻫﺎي آﻧﺎن را در ﻣﻲآوردﻧﺪ و ﺟﺰ ﻧﺎﻟﻪ و زاري‬
‫و اﻟﺘﻤﺎس‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻣﻘﺎوﻣﺘﻲ ﻧﺒﻮد ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را از اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺎزدارد‪ .‬ﺳﭙﺲ‬

‫‪١٠٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٠٧‬‬
‫ﺑﺎ دﺳﺘﻲ ﭘﺮ از آن ﺟﺎ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ از آﻧﻬﺎ‬
‫زﺧﻤﻲ ﺑﺮﻧﺪاﺷﺖ و ﻫﻴﭻ ﺧﻮﻧﻲ از آﻧﻬﺎ رﻳﺨﺘﻪ ﻧﺸﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ واﻗﻌﻪ‪ ،‬از ﺗﺄﺳﻒ و ﺣﺴﺮت آن ﺑﻤﻴﺮد ﻧﺒﺎﻳﺪ او را ﺳﺮزﻧﺶ‬
‫ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻦ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺗﺄﺳﻒ ﺑﻤﻴﺮﻳﻢ!«‪.1‬‬
‫ﭼﻪ ﺧﻮاري و ذﻟﺘﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻗﻮم ﺑﺪان ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪهاﻧﺪ!‬
‫آﻳﺎ اﻳﻨﻬﺎ دﻳﻨﻲ را ﻳﺎري ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻟﺸﻜﺮ و ﻳﺎ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻛﻤﻚ‬
‫اﻳﻨﻬﺎ ﻗﺪرت ﻣﻲﮔﻴﺮد؟ در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﺎران ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﻧﮕﺎه ﻛﻦ ﻛﻪ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻓﺘﺢ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﭘﻴﺮوز ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ .‬و ﭼﮕﻮﻧﻪ آﻧﻬﺎ اﺳﻼم را ﺑﻪ‬
‫ﻫﺮ ﺟﺎ رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬اﻣﺎم ‪ ‬ﺑﻪ ﺳﺮزﻧﺶ آﻧﻬﺎ اداﻣﻪ داده‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪@Ab@ĆjvÇ@bîÏD :‬‬
‫‪@óÜÇ@âìÔÛa@õüûç@Êbànua@åß@LČáa@kܯë@kÜÔÛa@oî¹@aë@bĆjvÇ‬‬
‫‪@bĆ™ŠË@Š•@´y@bĆyŠmë@áØÛ@@bz‬‬
‫‪Ć@ jÔÏ@LáØÔy@åÇ@áØÓŠÐmë@LáèÜbi‬‬
‫‪@a@ó–Èíë@LæëŒÌflm@üë@æëŒÌŽmë@LæëÌm@üë@áØîÜÇ@‰bÌí@Lóߊí‬‬
‫‪!æ왊më‬‬
‫‪@LÅîÔÛa@ ñȉb»@ êˆç@ ZánÜÓ@ ŠČ §a@ âbíc@ ¿@ áèîÛg@ Ûbi@ áØmŠßc@ a‡hÏ‬‬
‫‪@êˆç@ZánÜÓ@õbn’Ûa@¿@áèîÛg@Ûbi@áØmŠßc@a‡gë@LŠ§a@bäÇ@ƒjí@bäÜèßc‬‬
‫‪@LČŠÔÛaë@ ŠČ §a@ åß@ ‰aŠÏ@ aˆç@ Ý‬‬
‫•‪Č ×@ L…Ûa@ bäÇ@ ƒÜäí@ bäÜèßc@ LČŠÔÛa@ ñȉbj‬‬
‫‪@ @NCAŠČ Ïc@ÑîÛa@åß@aë@ánãdÏ@LæëŠÐm@ČŠÔÛaë@ČŠ§a@åß@ánä×@a‡hÏ‬‬

‫‪ ٧٤/٢ (١‬ﻭ ﺑﻌﺪ از آﻥ‪.‬‬

‫‪١٠٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٠٨‬‬
‫»ﺟﺎي ﺗﻌﺠﺐ اﺳﺖ! ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! از اﻳﻦ ﺷﮕﻔﺘﻲ‪ ،‬دل ﻣﻲﻣﻴﺮد‬
‫و اﻧﺴﺎن ﻧﺎراﺣﺖ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻗﻮم ﺑﺮ ﺑﺎﻃﻞ ﺧﻮد ﻣﺘﺤﺪاﻧﺪ و ﺷﻤﺎ‬
‫ﺑﺮ ﺣﻖ ﺧﻮد ﮔﺮد ﻧﻤﻲآﻳﻴﺪ و ﻣﺘﻔﺮق ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ .‬زﺷﺖ و ﻧﺎﺑﻮد ﮔﺮدﻳﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻫﺪف ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻳﺪ و ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺣﻤﻠﻪ ﻣﻲﺷﻮد وﻟﻲ ﺷﻤﺎ ﺣﻤﻠﻪ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺟﻨﮕﻨﺪ وﻟﻲ ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻲﺟﻨﮕﻴﺪ‪ .‬ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﺧﺪا‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﺷﻤﺎ ﻣﻲﭘﺴﻨﺪﻳﺪ!‬
‫ﻫﺮﮔﺎه در اﻳ‪‬ﺎم ﮔﺮﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي آﻧﺎن ﻓﺮﻣﺎن‬
‫دادم‪ ،‬ﮔﻔﺘﻴﺪ اﻳﻦ وﺳﻂ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﻓﺮﺻﺖ ﺑﺪه ﺗﺎ ﮔﺮﻣﺎ ﻛﻢ‬
‫ﺷﻮد‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔﺎه در زﻣﺴﺘﺎن از ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي آﻧﻬﺎ ﺑﺮوﻳﺪ‪،‬‬
‫ﮔﻔﺘﻴﺪ‪ :‬اﻳﻦ وﺳﻂ و ﺷﺪ‪‬ت زﻣﺴﺘﺎن و ﺳﺮﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻬﻠﺖ ﺑﺪه ﺗﺎ‬
‫ﺳﺮدي ﺑﺮود‪ .‬ﻫﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﺑﺮاي ﻓﺮار از ﮔﺮﻣﺎ و ﺳﺮﻣﺎ ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺲ وﻗﺘﻲ‬
‫ﺷﻤﺎ از ﮔﺮﻣﺎ و ﺳﺮﻣﺎ ﻓﺮار ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻛﻪ ﺷﻤﺎ از‬
‫ﺷﻤﺸﻴﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻓﺮار ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻛﺮد!«‪.1‬‬
‫ﻧﻈﺮت درﺑﺎره اﻳﻦ ﻗﻮم ﭼﻴﺴﺖ؟ آﻧﻬﺎ ﻛﺠﺎ‪ ،‬و اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ص ﻛﺠﺎ! ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص را ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن و زﻣﺴﺘﺎن و در ﻧﻬﺎن و آﺷﻜﺎرا‬
‫و در ﻫﻤﻪ اوﻗﺎت ﻳﺎري ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻠﻲ ‪ ،‬اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص را‬
‫ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ و ﻳﺎران ﺧﻮدش را ﻣﺬﻣ‪‬ﺖ و ﻧﻜﻮﻫﺶ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺣﻖ ﺑﺎ ﭼﻪ‬

‫‪ ٧٤/٢ (١‬ﻭ ﺑﻌﺪ از آﻥ‪.‬‬

‫‪١٠٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٠٩‬‬
‫ﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و‬‫ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص را ﻣﺬﻣ‬:‫ﻛﺴﻲ اﺳﺖ‬
‫ﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و‬‫ را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ؟ و ﻳﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ را ﻣﺬﻣ‬ ‫ﻳﺎران ﻋﻠﻲ‬
‫اﺻﺤﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ؟‬
‫ ﺑﻪ ﺷﺪت از دﺳﺖ ﻳﺎراﻧﺶ ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ‬ ‫ ﺳﭙﺲ ﻋﻠﻲ‬-6
‫ﻣﻲﺷﻮد و آﻧﻬﺎ را ﻣﻮرد ﻋﻴﺐﺟﻮﻳﻲ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ و آﻧﺎن را ﻣﺬﻣﺖ‬
@üë@ÞbuŠÛa@êbj‘c@bíD :‫ ﺑﻪ ﻛﻼم او ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‬.‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
@á׉c@ @ ïãc@ p……ìÛ@ LÞbv§a@ pbi‰@ ÞìÔÇë@ ÞbÐþa@ âìÜy@ LÞbu‰
@Aa@áØÜmbÓ@LbĆ߆@ojÔÇcë@LbĆ߆ã@pŠŞ u@aë@òÏŠÈß@NNáØÏŠÇc@ë
@kÌã@ ïãìànÇŠuë@ LbÄîË@ ð‰†•@ ánäz‘ë@ LbĆzîÓ@ ÜÓ@ ÿß@ †ÔÛ
@†ÔÛ@ óny@ Læüˆ¨aë@ æbî–ÈÛbi@ ïíc‰@ ïÜÇ@ †Ïcë@ LbĆbÐãc@ âbàènÛa
@éÛ@ áÜÇ@ ü@ åØÛë@ Êbv‘@ Ýu‰@ kÛb@ ïic@ åia@ æg@ Z“íŠÓ@ oÛbÓ
@bĆßbÔß@bèîÏ@â†Ócë@LbĆaŠß@b@†‘c@áèäß@†yc@Ýçë@Aáçìic@@LlŠ§bi
@óÜÇ@ oÏȉ‡@ †Ó@ aˆãdçë@ Lå튒ÈÛa@ oÌÜi@ bßë@ bèîÏ@ ošèã@ †ÔÛ@ Aß
@LÞbu‰@üë@ÞbuŠÛa@êbj‘c@bíD@C!Êbİí@ü@å½@ðc‰@ü@åØÛë@A´nÛa
@ë@ á׉c@ @ ïãc@ p……ìÛ@ LÞbv§a@ pbi‰@ ÞìÔÇë@ ÞbÐþa@ âìÜy
@†ÔÛ@Aa@áØÜmbÓ@LbĆ߆@ojÔÇcë@LbĆ߆ã@pŠŞ u@aë@òÏŠÈß@NNáØÏŠÇc
@âbàènÛa@kÌã@ïãìànÇŠuë@LbÄîË@ð‰†•@ánäz‘ë@LbĆzîÓ@ÜÓ@ÿß
@oÛbÓ@ †ÔÛ@ óny@ Læüˆ¨aë@ æbî–ÈÛbi@ ïíc‰@ ïÜÇ@ †Ïcë@ LbĆbÐãc
@@LlŠ§bi@éÛ@áÜÇ@ü@åØÛë@Êbv‘@Ýu‰@kÛb@ïic@åia@æg@Z“íŠÓ
@†ÔÛ@Aß@bĆßbÔß@bèîÏ@â†Ócë@LbĆaŠß@b@†‘c@áèäß@†yc@Ýçë@Aáçìic

١١٠ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

١١٠
‫‪@A´nÛa@ óÜÇ@ oÏȉ‡@ †Ó@ aˆãdçë@ Lå튒ÈÛa@ oÌÜi@ bßë@ bèîÏ@ ošèã‬‬
‫‪NC!Êbİí@ü@å½@ðc‰@ü@åØÛë‬‬
‫»اي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺷﺒﻴﻪ ﻣﺮدان ﻫﺴﺘﻴﺪ وﻟﻲ در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺮد ﻧﻴﺴﺘﻴﺪ و‬
‫ﺧﻴﺎل ﺑﭽﻪﮔﺎﻧﻪ در ﺳﺮ ﻣﻲﭘﺮوراﻧﻴﺪ و ﻋﻘﻞ و ﺧﺮدﺗﺎن ﭼﻮن ﻋﻘﻞ و‬
‫ﺧﺮد زﻧﺎن اﺳﺖ‪ .‬دوﺳﺖ داﺷﺘﻢ ﺷﻤﺎ را ﻧﻤﻲدﻳﺪم و ﺷﻤﺎ را‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻢ ‪ ...‬ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﭘﺸﻴﻤﺎﻧﻲ ﮔﺮدﻳﺪ و ﻏﻢ و اﻧﺪوه ﺑﻪ‬
‫دﻧﺒﺎل داﺷﺖ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻤﺎ را ﻧﺎﺑﻮد ﻛﻨﺪ! دﻟﻢ را آﻛﻨﺪه از ﻏﻢ و اﻧﺪوه‬
‫ﻛﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺪﮔﻤﺎﻧﻢ ﻛﺮدﻳﺪ و ﺑﺎ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﻓﻜﺮم را ﺗﺒﺎه ﻧﻤﻮدﻳﺪ‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﻗﺮﻳﺶ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺴﺮ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺮد دﻟﻴﺮي اﺳﺖ وﻟﻲ ﺑﻪ ﻓﻨﻮن ﺟﻨﮓ‬
‫آﺷﻨﺎﻳﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺧﺪا ﭘﺪرﺷﺎن را ﺑﻴﺎﻣﺮزد‪ .‬آﻳﺎ ﻫﻴﭻ ﻛﺪاﻣﺸﺎن‪ ،‬در ﺟﻨﮓ‬
‫از ﻣﻦ ﭘﻴﺶﻗﺪمﺗﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻨﻮز ﺑﻪ ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎﻟﮕﻲ ﻧﺮﺳﻴﺪه ﺑﻮدم‬
‫ﻛﻪ در ﺟﻨﮓ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻛﺮدم و ﺑﻪ آن ﭘﺮداﺧﺘﻢ و ﺑﺎ آن ﻣﺸﻐﻮل‬
‫ﺑﻮدهام و اﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﺷﺼﺖ ﺳﺎﻟﮕﻲ رﺳﻴﺪهام‪ .‬وﻟﻲ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از او‬
‫اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻓﻜﺮ و رأﻳﺶ ﺑﻲﻓﺎﻳﺪه اﺳﺖ!«‪.1‬‬
‫ﺳﻮز و ﮔﺪاز آن ﻣﺮد ﺑﺰرگ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ را ﺑﻪ ﻳﺎري ﺧﻮد و‬
‫ﻳﺎري ﺣﻖ ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲاﻧﺪازد‪ .‬وﻟﻲ اﻓﺴﻮس‬
‫‪ ...‬ﻛﻪ ﭘﻴﺸﮕﺎﻣﺎن ﻧﻴﻚ ﮔﺬﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺑﻲﻓﻀﻴﻠﺖﻫﺎ ﺟﺎي آن را‬

‫‪ ٧٤/٢ (١‬ﻭ ﺑﻌﺪ از آﻥ‪.‬‬

‫‪١١١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١١١‬‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ؟‬
‫‪ -7‬در ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ ﺗﺤﺖ اﻳﻦ ﻋﻨﻮان ﻛﻪ »و ﻋﻠـﻲ ‪ ‬در ﻣـﺬﻣ‪‬ﺖ‬
‫ﻳﺎراﻧﺶ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ«‪ ،‬آﻣﺪه اﺳـﺖ‪@‰bØjÛa@ô‰a†m@bà×@áØí‰a…c@á×D :‬‬
‫‪@LŠe@åß@oØnèm@kãbu@åß@o–îy@bàÜ×@LòîÇa†n½a@lbîrÛaë@Lñ†àÈÛa‬‬
‫×‪@áØäß@Ýu‰@Ý×@ÕÜËc@Lâ@ b’Ûa@Ýçc@Šbäß@åß@Šäß@áØîÜÇ@ČÝc@bàÜ‬‬
‫‪@.bç‰buë@¿@ÉjšÛaë@LbçŠzu@¿@òČjšÛa@‰bz¬a@Šz¬aë@Léibi‬‬
‫‪@ @NÝ•bã@ÖìÏdi@ï߉@†ÔÏ@áØi@ï߉@åßë@Lêì·Š–ã@åß@aë@ÝîÛˆÛa‬‬
‫‪@b¶@bÈÛ@ïãgë@LpbíaŠÛa@o¤@ÝîÜÓ@LpbybjÛa@¿@rØÛ@aë@áØãg‬‬
‫‪@…bÏhi@áØyý•g@ô‰c@ü@aë@ØÛë@Lá×…ëc@áîÔíë@LáØzÜ–í‬‬
‫‪@ @NïÐã‬‬
‫‪@Õ§a@ æìÏŠÈm@ ü@ Aá×…ë†u@ Èmcë@ Lá×…ë†@ a@ ÊŠ™c‬‬
‫×‪@ @NCÕ§a@áØÛbİih×@ÝbjÛa@æìÜİjm@üë@LÝbjÛa@áØnÏŠÈà‬‬
‫ﭼﻘﺪر ﺷﻤﺎ را ﻣﻲﭼﺮﺧﺎﻧﻢ و ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﻲﻛﻨﻢ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻧﺦرﻳﺲ‬
‫ﻗﺮﻗﺮه را ﻣﻲﭼﺮﺧﺎﻧﺪ و ﻟﺒﺎﺳﻬﺎي ﻛﻬﻨﻪ را ﺟﻤﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ از ﻫﺮ‬
‫ﻃﺮﻓﻲ ﺟﻤﻊ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﭘﺎره ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮ وﻗﺖ دﺳﺘﻪ و‬
‫ﻟﺸﻜﺮي از اﻫﻞ ﺷﺎم ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﻤﺎ ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﻳﻚ از ﺷﻤﺎ در‬
‫ﺧﺎﻧﻪاش را ﻣﻲﺑﻨﺪد و ﭼﻮن ﺳﻮﺳﻤﺎر در ﺳﻮراﺧﺶ ﭘﻨﻬﺎن ﻣﻲﮔﺮدد‬
‫و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﻔﺘﺎر در ﻻﻧﻪاش ﻣﺨﻔﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻛﻪ ﺧﻮار‬
‫و ﺷﻜﺴﺖ ﺧﻮرده ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ او را ﻳﺎري ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬و ﻫﺮ‬

‫‪١١٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١١٢‬‬
‫ﻛﺲ از ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻴﺮ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﺪ از ﺗﻴﺮي ﺑﻲﭘﻴﻜﺎن اﺳﺘﻔﺎده‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻛﻪ در ﻣﻴﺪانﻫﺎ زﻳﺎد ﻫﺴﺘﻴﺪ و زﻳﺮ ﭘﺮﭼﻢﻫﺎ‬
‫اﻧﺪك‪ ،‬وﻣﻦ ﻣﻲداﻧﻢ ﻛﻪ ﭼﻪ ﭼﻴﺰي ﺷﻤﺎ را درﺳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻧﺤﺮاف‬
‫و ﻛﮋي ﺷﻤﺎ را راﺳﺖ ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬وﻟﻲ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻢ‬
‫ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺑﻬﺎي ﺧﺮابﻛﺮدن ﺧﻮد‪ ،‬اﺻﻼح ﻛﻨﻢ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻮار و ﺑﺪﺑﺨﺘﺘﺎن ﻛﻨﺪ! ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎﻃﻞ را ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻴﺪ‪،‬‬
‫ﺣﻖ را ﻧﻤﻲداﻧﻴﺪ‪ ،‬و ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺣﻖ را ﺑﺎﻃﻞ ﻣﻲﺳﺎزﻳﺪ و ﺗﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺎﻃﻞ را ﻧﺎﺑﻮد ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ«‪.1‬‬
‫آﻳﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺬﻣ‪‬ﺘﻲ دﻳﺪهاﻳﺪ؟! آﻳﺎ ﺷﻨﻴﺪهاﻳﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﺮاﻫﺎن و ﻳﺎران‬
‫ﻛﺴﻲ ﺗﺎ اﻳﻦ ﺣﺪ‪ ‬او را رﻫﺎ ﻛﻨﻨﺪ؟!‬
‫اﮔﺮ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻮدهاﻧﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﭘﺲ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ راﺳﺘﮕﻮﻳﻲ و داﻧﺶ آﻧﻬﺎ اﻋﺘﻤﺎد ﻛﻨﻴﻢ و ﻳﺎ ‪!...‬‬
‫اﮔﺮ ﺣﺎل ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﺷﻴﻌﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آﻳﻨﺪﮔﺎﻧﺸﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ‬
‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد؟ آﻳﺎ ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﺪيﻫﺎ از آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ اول ﺑﻮدهاﻧﺪ‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻧﺪ؟ ﺑﺮادرم! در اﻳﻦ ﻛﻼم ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻦ‪ ،‬ﭼﻮن ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﻼم اﻣﺎﻣﻲ‬
‫ﻣﻨﺼﻒ و ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎر اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪.(٦٨) ١٠٢/٦ (١‬‬

‫‪١١٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١١٣‬‬
‫‪ -8‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫»ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻣﺎم ؛ ﺧﺒﺮ رﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﻳﺎران ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺑﺮ ﺷﻬﺮ‬
‫اﻧﺒﺎر ﻫﺠﻮم آوردهاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮدش ﭘﻴﺎده ﺣﺮﻛﺖ ﻛﺮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﻧﺨﻴﻠﻪ‬
‫رﺳﻴﺪ و آن ﺟﺎ ﻣﺮدم ﺑﻪ او رﺳﻴﺪﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! ﻣﺎ ﺑﻪ‬
‫ﺟﺎي ﺗﻮ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻲروﻳﻢ‪ ،‬اﻣﺎم ‪ ‬ﻓﺮﻣﻮد‪@ãìÐØm@bß@aëD :‬‬
‫‪@Ñîy@ìØ’nÛ@ïÜjÓ@bíbÇŠÛa@oãb×@æg@Aá×Ë@ãìÐØm@ÑîØÏ@LáØÐãc‬‬
‫‪@ëc@Lñ…bÔÛa@áçë@…ìÔ½a@Čãd×@Lîlj@Ñîy@ìØ‘c@âìîÛa@ïãhÏ@Lbèmblj‬‬
‫‪NCòÇ‹ìÛa@áçë@Êë‹ì½a‬‬
‫ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ ﻣﺮا از ﺷﺮ ﺧﻮدﺗﺎن ﺣﻔﺎﻇﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ از ﺷﺮّ‬
‫دﻳﮕﺮان از ﻣﻦ ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ! اﮔﺮ ﻗﺒﻞ از ﻣﻦ رﻋﻴ‪‬ﺖﻫﺎ از ﺳﺘﻢ‬
‫زﻣﺎﻣﺪارﺷﺎن ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺮوز ﻣﻦ از ﺳﺘﻢ رﻋﻴﺖ ﺧﻮد‬
‫ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ .‬ﮔﻮﻳﺎ آﻧﻬﺎ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻣﻦ ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮدار‪ ،‬و ﻳﺎ ﻣﻦ‬
‫دﺳﺘﻪ ﻫﺴﺘﻢ و آﻧﻬﺎ ﺗﻘﺴﻴﻢﻛﻨﻨﺪه دﺳﺘﻪ«‪.1‬‬
‫‪ -9‬و در ﻣﻮرد ﺷﺎﻧﻪ ﺧﺎﻟﻲﻛﺮدن آﻧﻬﺎ از رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺟﻨـﮓ و ﺟﻬـﺎد‬
‫‪@ó‬‬
‫‪@ ny@LČkyc@bß@óÜÇ@áØÈß@ðŠß@ c@ÞŒí@@éãg@A‬‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@ bäÛa@bèícD :‬‬
‫‪.Ùèãc@á×ë†ÈÛ@ïçë@Lo׊më@áØäß@pˆc@aë@†Óë@LlŠ§a@áØnØèã‬‬
‫‪@bĆîçbã@ßc@oä×ë@LaƉìßdß@âìîÛa@ozj•dÏ@aĆßc@ßc@oä×@†ÔÛ‬‬

‫‪.(٢٦٧) ١٤٥/١٩ (١‬‬

‫‪١١٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١١٤‬‬
‫‪@óÜÇ@áØÜ»c@æc@ïÛ@îÛë@ LõbÔjÛa@ánjjyc@†Óë@LbĆîèäß@âìîÛa@ozj•dÏ‬‬
‫‪@ @NCAæìçŠØm@bß‬‬
‫»اي ﻣﺮدم! ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﻣﻦ ﺧﻮب ﺑﻮدﻳﺪ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ در ﺟﻨﮓ ﺳﺴﺘﻲ‬
‫ﻛﺮدﻳﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻌﻀﻲ از ﺷﻤﺎ را ﺑﺮاي ﺟﻨﮓ ﺑﺮدم و ﺑﻌﻀﻲ را ﮔﺬاﺷﺘﻢ‪،‬‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺟﻨﮓ دﺷﻤﻦ را ﺑﻴﺶ از ﺷﻤﺎ ﺳ‪‬ﺴﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫دﻳﺮوز اﻣﻴﺮ ﺑﻮدم و اﻣﺮوز ﻣﺄﻣﻮر ﻫﺴﺘﻢ‪ ،‬و دﻳﺮوز دﻳﮕﺮان را ﻧﻬﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدم و اﻣﺮوز ﺧﻮدم ﺑﺎز داﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮم‪ .‬ﺷﻤﺎ ﻣﺎﻧﺪن و ﻧﺮﻓﺘﻦ ﺑﻪ‬
‫ﺟﻨﮓ را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪهاﻳﺪ و آن را دوﺳﺖ دارﻳﺪ و ﻣﻦ ﺣﻖ ﻧﺪارم ﺑﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫ﭼﻴﺰي را ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻛﻨﻢ ﻛﻪ دوﺳﺖ ﻧﺪارﻳﺪ!«‪.1‬‬
‫ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻣﺎم ‪ ‬از ﺷﺎﻧﻪ ﺧﺎﻟﻲﻛﺮدن و ﻃﻔﺮهرﻓﺘﻦ آﻧﻬﺎ‬
‫ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ اواﻣﺮ آﻧﻬﺎ ﺗﻦ در ﻣﻲدﻫﺪ!‬
‫‪ -10‬ﺳﭙﺲ اﻣﺎم ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن را ﺑﺎ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﺮاي‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ از او ﺟﺪا ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺟﻬﺎن آﺧﺮت رﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺄﺳﻒ‬
‫ﻣﻲﺧﻮرد‪@Õyc@ìç@å¶@Ô§cë@LáØäîië@îi@ÖŠÏ@a@æc@p……ìÛëD :‬‬
‫‪@LÕ§bi@ ÝíëbÔß@ Láܧa@ |îuaŠß@ LðcŠÛa@ ´ßbîß@ aë@ âìÓ@ LáØäß@ ïi‬‬
‫‪@Lòva@ óÜÇ@ aìÐuëcë@ LòÔíŠİÛa@ óÜÇ@ bĆ߆Ó@ aìšß@ LïÌjÜÛ@ Ùí‰bnß‬‬
‫‪NCñ…‰bjÛa@òßaŠØÛaë@Lòàöa†Ûa@ójÔÈÛbi@aëŠÐÄÏ‬‬

‫‪..(٢٠١) ٢٩/١١ (١‬‬

‫‪١١٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١١٥‬‬
‫»ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! دوﺳﺖ دارم ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮا از ﺷﻤﺎ ﺟﺪا ﻛﻨﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻣﻠﺤﻖ ﺳﺎزد ﻛﻪ از ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺳﺰاوارﺗﺮﻧﺪ‪ .‬ﮔﺮوﻫﻲ ﻛﻪ داراي‬
‫ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ درﺳﺖ ﺑﻮدﻧﺪ وﺣﻖ را ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ ،‬و آﺷﻮب و ﺗﺠﺎوز‬
‫ﻧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬راه ﺳﻌﺎدت را ﭘﻴﻤﻮدﻧﺪ و رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﻪ ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي‬
‫ﺟﻬﺎن آﺧﺮت و ﻛﺮاﻣﺖ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ و رأي آﻧﻬﺎ درﺳﺖ ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻮدﻧﺪ؟‬
‫در اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ و داوريﻫﺎي اﻣﺎم ‪ ‬ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪@aìãb×@ LáØäß@ áèèj’í@ aƆyc@ ô‰c@ bàÏ@ L†àª@ lbz•c@ oíc‰@ †ÔÛD‬‬
‫‪@áèçbju@´i@æìyëaŠí@LbĆßbîÓë@a†Čv@aìmbi@†Óë@LaĆË@brÈ‘@æìzj–í‬‬
‫‪@´i@ æd×@ Láç…bÈß@ Š×‡@ åß@ Šà¦a@ Ýrß@ óÜÇ@ æìÐÔíë@ Láç…ë†ë‬‬
‫‪@áèäîÇc@oÜàç@a@Š×‡@a‡g@Láç…ìv@Þì@åß@ôŒÈ½a@k׉@áèäîÇc‬‬
‫‪@LÑ•bÈÛa@ |íŠÛa@ âìí@ Šv’Ûa@ †î¹@ bà×@ aë…bßë@ Láèiìîu@ Ý‬‬
‫‪Č jm@ óny‬‬
‫‪@ @NClaìrÜÛ@õbu‰ë@lbÔÈÛa@åß@bÏì‬‬
‫»اﺻﺤﺎب ﻣﺤﻤﺪ ص را دﻳﺪم‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از ﺷﻤﺎ را ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻢ ﻛﻪ‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آﻧﻬﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻛﻪ ﺷﺐ را ﺑﺎ ﻧﻤﺎز و ﻋﺒﺎدت ﻣﻲﮔﺬراﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬در‬
‫ﺣﺎﻟﻲ روز را آﻏﺎز ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻮﻫﺎﻳﺸﺎن ژوﻟﻴﺪه و ﻏﺒﺎرآﻟﻮد ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﻫﺮﮔﺎه ذﻛﺮ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآﻣﺪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﺎ ﺑﺮ اﺧﮕﺮ آﺗﺶ ﻗﺮار‬
‫ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﺠﺪهﻫﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ ﭘﻴﺸﺎﻧﻲﻫﺎﻳﺸﺎن ﺳﺨﺖ و‬

‫‪.(٢٧٦) ١١٥/٧ (١‬‬

‫‪١١٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١١٦‬‬
‫ اﺷﻚ از‬،‫ ﻫﺮﮔﺎه ذﻛﺮ ﺧﺪا ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآﻳﺪ‬.‫ﻛﻮﻓﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‬
‫ﭼﺸﻤﺎﻧﺸﺎن ﺳﺮازﻳﺮ ﻣﻲﺷﺪ و ﭼﻨﺎن ﻣﻲﮔﺮﻳﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﮔﺮﻳﺒﺎنﻫﺎﻳﺸﺎن‬
‫ و ﺑﻪ اﻣﻴﺪ ﭘﺎداش ﭼﻨﺎن ﺑﻪ ﺧﻮد‬،‫ﺧﻴﺲ ﻣﻲﺷﺪ و از ﺗﺮس ﻋﺬاب‬
.1«‫ﻣﻲﻟﺮزﻳﺪﻧﺪ ﻛﻪ درﺧﺖ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ورزﻳﺪن ﺑﺎد ﺗﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﻲﻟﺮزد‬
‫ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺸﺎﻫﺪه‬ ‫ ﻋﻠﻲ‬،‫اﻳﻨﻬﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ اﺻﺤﺎب ﻣﺤﻤﺪ ص‬
‫ ﺑﻠﻨﺪ ﻣﻲﺷﻮد و اﺻﺤﺎب ﻣﺤﻤﺪ‬،‫ﻃﻔﺮهرﻓﺘﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﻳﺎراﻧﺶ‬
!‫ص را ﻳﺎدآوري ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‬
‫ ﺑﺎ دﻟﻲ آﻛﻨﺪه از اﻧـﺪوه و ﺗﺄﺳـﻒ‬،‫ در ﻣﻮﺿﻌﻲ دﻳﮕﺮ‬ ‫ اﻣﺎم‬-11
@ìçë@Lêˆc@pìÐí@åÜÏ@bÄÛa@a@Ýèßc@å÷ÛëD :‫ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻳﺎراﻧﺶ ﻓﺮﻣﻮد‬
.éÔí‰@Îbß@åß@bv’Ûa@É™ì¶ë@LéÔíŠ@‹b©@óÜÇ@…b•Š½bi@éÛ
@µëc@áèãþ@îÛ@LáØîÜÇ@âìÔÛa@õüûç@æŠèÄîÛ@Lê†îi@ïÐã@ðˆÛaë@bßc
@†ÔÛë@LïÔy@åÇ@áØöbİigë@LáèÜbi@µg@áèÇaŠ⁄@åØÛë@LáØäß@Õ§bi
@ @Nîlj@áÜÃ@Òbc@ozj•cë@Lbèmblj@áÜÃ@Òb¥@áßþa@ozj•c
@LaìÈàm@áÜÏ@áØnÈcë@LaëŠÐäm@áÜÏ@…bèvÜÛ@áØmŠÐäna
@ @NaìÜjÔm@áÜÏ@áØÛ@oz–ãë@Laìjîvnm@áÜÏ@aĆŠèuë@aĆŠ@áØmìÇ…ë
@Lbèäß@æëŠÐänÏ@áØč§a@áØîÜÇ@ìÜmc@Llbi‰d×@†îjÇë@LlbîÌ×@…ìè‘
@Ýçc@…bèu@óÜÇ@áØČrycë@LbèäÇ@æìÓŠÐnnÏ@òÌÛbjÛa@òÄÇì½bi@áØÄÇcë
@Ldj@ð…bíc@´ÓČŠÐnß@á×a‰c@óny@ïÛìÓ@Še@óÜÇ@ïme@bàÏ@LïÌjÛa

.(٩٦) ٧٠/٧ (١

١١٧ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

١١٧
@ñë†Ë@áØßČìÓc@LáØÄÇaìß@åÇ@æìÇ…b‚nmë@LáØÛb©@µg@æìÈuŠm
@ @NâŞìÔ½a@ÝšÇcë@âşìÔ½a@ŒvÇ@òČîä§a@ŠèÄ×@òî’Ç@ïÛg@æìÈuŠmë
@òÐÜn‚½a@LáìÔÇ@áèäÇ@òjöbÌÛa@Lá@ èãa†ic@ñ†çb’Ûa@Aâ@ ìÔÛa@bèíc
@Léãì–Èm@ánãcë@a@Éîİí@áØjyb•@LáçúaŠßc@áèi@óÜnj½a@Láçúaìçc
@æc@aë@p……ìÛ@LéãìÈîİí@áçë@a@ï–Èí@âb’Ûa@Ýçc@kyb•ë
@áØäß@ñŠ’Ç@ß@ˆdÏ@Lá牆Ûbi@‰bäí†Ûa@ÒŠ•@áØi@ωb•@òíëbÈß
@ @Aáèäß@bÜu‰@ïãbİÇcë
@LÊbc@ëë‡@Čá•@L´näqaë@týri@áØäß@oîäß@A@òÏìØÛa@Ýçc@bí
@üë@LõbÔÜÛa@†äÇ@Ö†•@‰aŠyc@ü@L‰b–ic@ëë‡@ïàÇë@Lâý×@ëë‡@áØië
@ @NõýjÛa@†äÇ@òÔq@æaìg
@åß@oȺ@bàÜ×@Ab@èmblj@bèäÇ@lbË@ Ýi⁄a@êbj‘c@bí@LáØí†íc@oiŠm
@ @NŠe@åß@oÓŠÐm@kãbu
@ï»ë@ LóËìÛa@ »@ ìÛ@ æc@ MáØÛbg@ bàîÏM@ áØi@ ïãdØÛ@ aë
@LbèÜŽjÓ @ åÇ@ ñcŠ½a@ xaŠÐãa@ kÛb@ ïic@ åia@ åÇ@ ánuŠÐãa@ †Ó@ LlaŠšÛa
@ÕíŠİÛa@ óÜÈÛ@ ïãgë@ Lïîjã@ åß@ xbèäßë@ Lïi‰@ åß@ òäîi@ óÜÈÛ@ ïãgë
@ @NCbİÔÛ@éİÔÛc@|™aìÛa
‫»ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺳﺘﻤﮕﺮ ﻣﻬﻠﺖ ﻣﻲدﻫﺪ اﻣﺎ روزي او را ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ اﻣﺎ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺟﺎﻧﻢ‬.‫ﮔﺮﻓﺖ و ﺧﺪا در ﻛﻤﻴﻦ ﺳﺘﻤﮕﺮ اﺳﺖ‬
‫ ﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ‬،‫در دﺳﺖ اوﺳﺖ! اﻳﻦ ﻗﻮم ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻏﺎﻟﺐ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‬
‫ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ آﻧﺎن ﺑﻪ ﺳﻮي‬،‫آﻧﻬﺎ از ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﺣﻖ ﺳﺰاوارﺗﺮﻧﺪ‬

١١٨ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

١١٨
‫ﺑﺎﻃﻞ ﺧﻮد ﺷﺘﺎﺑﺎن ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬و ﺷﻤﺎ در رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺣﻖ ﺧﻮد‬
‫ﻛﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻫﻤﻮاره ﻣﻠﺖﻫﺎ از ﺳﺘﻢ زﻣﺎﻣﺪارانﺷﺎن ﻣﻲﺗﺮﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪،‬‬
‫و ﻣﻦ از ﺳﺘﻢ رﻋﻴﺖ ﺧﻮد ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ«‪.‬‬
‫از ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﻬﺎد ﺑﺮوﻳﺪ‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﻧﺮﻓﺘﻴﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ را ﻧﺼﻴﺤﺖ‬
‫ﻛﺮدم‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﺸﻨﻴﺪﻳﺪ‪ .‬ﻧﻬﺎﻧﻲ و آﺷﻜﺎرا ﺷﻤﺎ را دﻋﻮت ﻧﻤﻮدم‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻴﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ را ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻛﺮدم‪ ،‬وﻟﻲ ﻗﺒﻮل ﻧﻜﺮدﻳﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎﺿﺮاﻧﻲ ﭼﻮن ﻏﺎﻳﺒﺎن‪ ،‬و ﺑﺮدﮔﺎﻧﻲ ﭼﻮن ارﺑﺎب ﻣﻲﺑﺎﺷﻴﺪ‪.‬‬
‫ﺣﻜﻤﺖ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ ،‬از آن ﻣﻲﮔﺮﻳﺰﻳﺪ‪ .‬ﻣﻮﻋﻈﻪ اﻳﺮاد ﻣﻲﻛﻨﻢ‪،‬‬
‫ﺷﻤﺎ ﻣﺘﻔﺮق ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺟﻬﺎد ﺑﺎ ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﻫﻨﻮز ﺣﺮﻓﻢ ﺗﻤﺎم ﻧﺸﺪه ﻛﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺷﺪهاﻳﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﺠﺎﻟﺲ‬
‫ﺧﻮد ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ و ﻣﻮﻋﻈﻪ ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻳﺪ‪ .‬ﺻﺒﺢ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ راه‬
‫ﻣﻲآورم‪ ،‬ﺷﺐ در ﺣﺎﻟﻲ ﭘﻴﺶ ﻣﻦ ﻣﻲآﻳﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﻮن ﻛﻤﺎن ﺧﻤﻴﺪه و‬
‫ﻛﺠﻲ ﺷﺪهاﻳﺪ ﻛﻪ راﺳﺖﻛﻨﻨﺪه را درﻣﺎﻧﺪه ﻛﺮده و راﺳﺖﺷﻮﻧﺪه را‬
‫ﻋﺎﺟﺰ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اي ﻗﻮم! اي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﭼﺸﻢ ﺷﻤﺎ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ و ﻋﻘﻞ و‬
‫ﺧﺮدﺗﺎن ﻏﺎﻳﺐ اﺳﺖ! اي آﻧﺎن ﻛﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ و اﻣﻴﺎل ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ دارﻳﺪ!‬
‫و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎﻧﺘﺎن ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﮔﺮﻓﺘﺎرﻧﺪ! اﻣﻴﺮ ﺷﻤﺎ از ﺧﺪا اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و‬
‫ﺷﻤﺎ از او ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ .‬و اﻣﻴﺮ اﻫﻞ ﺷﺎم از ﺧﺪا ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬

‫‪١١٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١١٩‬‬
‫و آﻧﻬﺎ از او اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! دوﺳﺖ دارم ﻣﻌﺎوﻳﻪ‬
‫ﺷﻤﺎ را ﭼﻨﺎن ﻛﻪ دﻳﻨﺎر ﺑﺎ درﻫﻢ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻦ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ :‬ده ﺗﺎ از ﺷﻤﺎ را از ﻣﻦ ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ و ﻳﻚ ﻧﻔﺮ از آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﻣﻲداد‪ .‬اي اﻫﻞ ﻛﻮﻓﻪ! از ﺳﻮي ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﭘﻨﺞ ﻣﺼﻴﺒﺖ ﮔﺮﻓﺘﺎرم‪ :‬ﮔﻮش‬
‫دارﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻛﺮ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ .‬ﻻل ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﺪ‪ .‬ﻛﻮر ﻫﺴﺘﻴﺪ‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﭼﺸﻢ دارﻳﺪ‪ .‬ﻧﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم روﻳﺎروﻳﻲ آزاد ﻣﺮداﻧﻲ ﺻﺎدق ﻫﺴﺘﻴﺪ و‬
‫ﻧﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻼ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺮ ﺷﻤﺎ اﻋﺘﻤﺎد ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺧﻮار ﺑﺎﺷﻴﺪ اي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺷﺘﺮان ﺑﻲﺳﺎرﺑﺎن رﻫﺎ ﺷﺪهاﻳﺪ‪،‬‬
‫ﻛﻪ از ﻫﺮ ﺳﻮي ﺟﻤﻊآوري ﺷﻮﻳﺪ‪ ،‬از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ ﻣﺘﻔﺮق ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪.‬‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا! وﻗﺘﻲ درﺑﺎرة ﺷﻤﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬ﮔﻮﻳﺎ ﺷﻤﺎ را ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‬
‫ﻛﻪ اﮔﺮ ﺟﻨﮓ و ﻛﺎرزار ﺷﺪت ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﺷﻤﺎ از ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲﻃﺎﻟﺐ ﺟﺪا‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﺮ دﻟﻴﻞ روﺷﻨﻲ از ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔﺎر‬
‫ﻫﺴﺘﻢ و ﺑﺮ ﺷﻴﻮه ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص و ﺷﺎﻫﺮاه روﺷﻦ ﻫﺴﺘﻢ«‪.1‬‬
‫آﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻼم ﺑﻪ ﺷﺮح و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻧﻴﺎز دارد‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ در ﺑﻴﺎن‬
‫وﺿﻌﻴﺖ اﻣﺎم و ﻳﺎراﻧﺶ ﻛﺎﻣﻼً ﮔﻮﻳﺎﺳﺖ؟! ﻳﺎران اﻣﺎم ﻛﺠﺎ و اﺻﺤﺎب‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻛﺠﺎ!‬
‫‪@‬‬
‫‪ -12‬اﻣﺎم ‪ ‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻣﺬﻣ‪‬ﺖ ﻳﺎراﻧﺶ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪@ a@†»cD :‬‬

‫‪.(٩٦) ٧٠/٧ (١‬‬

‫‪١٢٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٢٠‬‬
@bèníc@áØi@ïöýnia@óÜÇë@LÝ@ ÈÏ@åß@‰Č†Óë@LŠ@ ßc@åß@óšÓ@bß@óÜÇ
.k£@@ŽpìÇ…@a‡gë@LÉİm@@ŽpŠßc@a‡g@Ûa@òÓŠÐÛa
@óÜÇ@bäÛa@Éànua@ægë@LŠ@áni‰ìy@ægë@Lánš@ánÜàçc@æg
@ @Nán–Øã@òÏb’ß@µg@án÷uc@ægë@LánäÈ@âbßg
@ @AáØÔy@óÜÇ@…bè¦aë@Lá׊–äi@æëŠÄnäm@bß@Aá×ÌÛ@bic@ü
@îi@åÓŠÐîÛ@Lï
@ äČîmdîÛë@ïß@ ìí@õbu@å÷Û@aìÏ@LáØÛ@ÞˆÛa@ëc@pì½a
@ @Nr×@Ë@áØië@LÞ
 bÓ@áØnjz–i@bãcë@LáØäîië
@æc@bĆjvÇ@îÛëc@Lá׈z’m@òî»@üë@LáØÈà¯@åí…@bßc@Lánãc@
@bãcë@LõbİÇ@üë@òãìÈß@Ë@óÜÇ@éãìÈjnîÏ@Lâ@ bÌİÛa@ñbЦa@ìdží@òíëbÈß
@åß@òÐöb@ëc@òãìȽa@µg@M
@ bäÛa@òČîÔië@âý⁄a@òØíŠm@ánãcëM@á×ìÇ…c
@ @Nï
Ş ÜÇ@æìÐÜn¥ë@Ç@æìÓČŠÐnnÏ@LõbİÈÛa
@Á‚@üë@Léãì™Šm@ó
Ć @™‰@ðŠßc@åß@áØîÛg@xŠ±@ü@éãg
@ @Npì½a@ïÛg@Öü@bãc@bß@kyc@ægë@LéîÜÇ@æìÈànvnÏ
@LŠØãc@ bß@ áØnÏČŠÇë@ Lxbv§a@ áØn¤bÏë@ LlbnØÛa@ áØnȉ…@ †Ó
NCAÅÔîní@áöbäÛa@ëc@Ázäí@óàÇþa@æb×@ìÛ@Lánv©@bß@ánËìë
‫»ﺧﺪا را ﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﻣﻘﺪر ﻧﻤﻮده و ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺮا ﺑﺎ ﺷﻤﺎ آزﻣﺎﻳﺶ‬
‫ اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ و‬،‫ ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻢ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻓﺮﻣﺎﻧﺘﺎن دﻫﻢ‬،‫ﻧﻤﻮده‬
.‫ اﺟﺎﺑﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ‬،‫اﮔﺮ ﺷﻤﺎ را ﻓﺮا ﺑﺨﻮاﻧﻢ‬
‫ و ﻣﺸﻐﻮل ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‬،‫ ﻓﺮد ﻣﻲروﻳﺪ‬،‫اﮔﺮ ﺑﻪ ﺧﻮد واﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﻮﻳﺪ‬
‫ اﮔﺮ‬.‫ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﻣﻲاﻓﺘﻴﺪ و ﺣﺮﻛﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ‬،‫و اﮔﺮ ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﺟﻨﮓ ﺷﻮد‬

١٢١ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

١٢١
‫ﻣﺮدم ﺑﺮ اﻣﺎﻣﻲ اﺗﻔﺎق ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺷﻤﺎ اﻋﺘﺮاض ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ و اﮔﺮ از ﺷﻤﺎ‬
‫ﻧﻈﺮي ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﺧﻮد را ﻛﻨﺎر ﻣﻲﻛﺸﻴﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﺣﻖ ﺧﻮد ﺟﻬﺎد ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺮگ و ذﻟّﺖ ﺑﻬﺮة ﺷﻤﺎﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﻛﻪ ﻫﺮ روز ﻣﺮگ ﻣﻦ ﺑﻴﺎﻳﺪ ‪ -‬ﻛﻪ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ‪ -‬از ﺷﻤﺎ‬
‫ﺟﺪا ﻣﻲﺷﻮم و ﻓﻘﻂ اﻧﺪك زﻣﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﺧﻮاﻫﻢ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! آﻳﺎ دﻳﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را ﮔﺮدﻫﻢ آورد‪،‬‬
‫و ﻏﻴﺮﺗﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻛﻨﺪ؟ آﻳﺎ ﺟﺎي ﺗﻌﺠﺐ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻌﺎوﻳﻪ‪ ،‬ﺟﻔﺎﻛﺎران ﺑﻲﻧﺎم و ﻧﺸﺎن را ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ و آﻧﻬﺎ ﺑﺪون آن‬
‫ﻛﻪ ﻛﻤﻚ و ﺑﺨﺸﺸﻲ درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬او را ﻳﺎري ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣﻦ ﺷﻤﺎ‬
‫را – ﻛﻪ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه ﻣﺮدم ﺑﺮ اﺳﻼم ﻫﺴﺘﻴﺪ – ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﻢ در ﺣﺎﻟﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻛﻨﻢ و ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻲدﻫﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﺷﻤﺎ از ﻣﻦ‬
‫ﻣﺘﻔﺮق ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ و ﺑﺎ ﻣﻦ اﺧﺘﻼف ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ؟!‬
‫ﻓﺮﻣﺎن ﻣﺮا ﻧﻤﻲﭘﺴﻨﺪﻳﺪ و ﻧﻪ ﻧﺎﺧﺸﻨﻮد ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻧﺎﺧﺸﻨﻮدي‬
‫ﮔﺮدﻫﻢ ﺑﻴﺎﻳﻴﺪ‪ ،‬و ﻣﻦ دوﺳﺘﺪارم ﻛﻪ ﻣﺮگ را ﻣﻼﻗﺎت ﻛﻨﻢ‪.‬‬
‫ﻛﺘﺎب ‪ -‬ﻗﺮآن ‪ -‬را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ آﻣﻮﺧﺘﻢ و ﺣﺠﺖ را ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺗﻤﺎم‬
‫ﻛﺮدم‪ ،‬آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﻧﻤﻲداﻧﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻤﺎ آﻣﻮﺧﺘﻢ و آﻧﭽﻪ ﻧﺎﮔﻮارا ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﮔﻮارا ﺷﺪ‪ .‬وﻟﻲ اﮔﺮ ﻛﻮر ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻣﻲآﻣﺪ و ﻳﺎ ﻓﺮد ﺧﻮاب ﺑﻴﺪار‬
‫ﻣﻲﺷﺪ!«‪.1‬‬

‫‪.(١٨١) ٦٧/١٠ (١‬‬

‫‪١٢٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٢٢‬‬
@Láèãa†ic@ò@ Èàna@bäÛa@bèícD :‫ و در ﺟﺎي دﻳﮕﺮي ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‬-13
@Éàİí@áØÜÈÏë@Llý–Ûa@Čá–Ûa@ïçìí@á@ Øßý×@Láçúaìçc@òÐÜn‚½a
.õa†Çþa@áØîÏ
@ð†îy@Zá@ nÜÓ@ÞbnÔÛa@õbu@a‡hÏ@Loî×ë@oî×@Ûba@¿@æìÛìÔm
@ @A…bîy
@ÝîÛbÇc@Lá×bbÓ@åß@kÜÓ@aa@üë@Lá×bÇ…@åß@ñìÇ…@pČŒÇ@bß
@ @NÞìݽa@åíŞ†Ûa@ð‡@ÊbÏ…@LÝîÛb™di
@ @N†¦bi@üg@Õ§a@Ú‰†í@üë@LÝîÛˆÛa@áîšÛa@Éä¹@ü@
@‰ëŠ̽a@LæìÜmbÔm@ð†Èi@âbßg@Čðc@Éßë@LæìÈä·@á׉a…@ @†Èi@‰a…@ðc
@åßë@Lkîþa@áèÛbi@aë@‹bÏ@†ÔÏ@áØi@‹bÏ@åßë@Lêì·‰ŠË@åß@aë
@ @NÝ•bã@ÖìÏdi@ó߉@†ÔÏ@áØi@ó߉
@†Çëc@üë@Lá׊–ã@¿@Éàc@üë@LáØÛìÓ@ÖȆ•c@ü@aë@ozj•c
@ @NáØi@ë†ÈÛa
@ @NáØÛbrßc@Þbu‰@âìÔÛa@_áØČj@bß@_á×úaë…@bß@_áØÛbi@bß
@ @NCA_Õy@Ë@¿@bĆÈàë@Lʉë@Ë@åß@òÜÐËë@LáÜÇ@Ìi@ü
 ìÓc
‫ اﻣﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎﻳﺘﺎن‬،‫»اي ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺟﺴﻢ و ﺑﺪنﻫﺎﻳﺘﺎن ﮔﺮدﻫﻢ آﻣﺪه‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ! ﺳﺨﻦ ﺷﻤﺎ ﺳﻨﮓ ﺳﺨﺖ را ﻣﺘﻼﺷﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ وﻟﻲ‬
.‫ﻛﺮدارﺗﺎن ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ دﺷﻤﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﭼﺸﻢ ﻃﻤﻊ ﺑﺪوزد‬
‫در ﻣﺠﺎﻟﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ و ﭼﻨﺎن ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ وﻟﻲ وﻗﺘﻲ‬
‫ ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ ﻛﻪ‬:‫ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﺪ‬،‫زﻣﺎن ﺟﻨﮓ و زﻣﺎن ﻧﺒﺮد ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ‬

١٢٣ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

١٢٣
‫ﺑﻲﻃﺮف ﻫﺴﺘﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻫﺮ ﻛﺲ ﺷﻤﺎ را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮﻓﻖ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﻪ‬
‫ﺑﻼي ﺷﻤﺎ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﻮد‪ ،‬ﻫﻤﻮاره ﻗﻠﺒﺶ ﻣﺸﻐﻮل ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬وﻟﻲ‬
‫راﺣﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻴﻤﺎري ﺷﻤﺎ اﻧﺤﺮاف و اﺷﺘﺒﺎه اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻮار از ﺳﺘﻢ‬
‫در اﻣﺎن ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺣﻖ را ﺟﺰ ﺑﺎ ﺗﻼش ﻧﻤﻲﺗﻮان ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ از دﻳﺎر ﺧﻮدﺗﺎن دﻓﺎع ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬از ﻛﺪام دﻳﺎر دﻓﺎع ﺧﻮاﻫﻴﺪ‬
‫ﻛﺮد؟! و ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ‪ ،‬در ﻛﻨﺎر ﻛﻼم اﻣﺎم ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺟﻨﮕﻴﺪ؟! ﺑﻪ ﺧﺪا‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﻓﺮﻳﺐ ﺧﻮرده ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ او را ﻓﺮﻳﺐ دادهاﻳﺪ و‬
‫ﻫﺮ ﻛﺲ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ دﺳﺖ آورد‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺪا! ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻴﺮ ﺑﻲﭘﻴﻜﺎﻧﻲ ﺑﻪ‬
‫دﺳﺖ آورده اﺳﺖ و ﻫﺮ ﻛﺲ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺳﻮي دﺷﻤﻦ ﭘﺮﺗﺎب ﻛﺮد‬
‫ﺑﻪ راﺳﺘﻲ ﻛﻪ ﺗﻴﺮي ﭘﺮﺗﺎب ﻛﺮده ﻛﻪ ﭘﻴﻜﺎن ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﺳﺨﻦ ﺷﻤﺎ را ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ و ﺑﻪ‬
‫ﻛﻤﻚ و ﻳﺎري ﺷﻤﺎ اﻣﻴﺪ ﻧﺪارم و دﺷﻤﻦ را ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ ﺷﻤﺎ ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪.‬‬
‫ﺷﻤﺎ را ﭼﻪ ﺷﺪه؟ دوا و داروي ﭼﻴﺴﺖ؟ آن ﻗﻮم ﻣﺮداﻧﻲ ﻣﺜﻞ‬
‫ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪون آﮔﺎﻫﻲ ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﻴﺪ‪ .‬ﻏﺎﻓﻞ ﻫﺴﺘﻴﺪ و ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎري ﻧﺪارﻳﺪ‬
‫و ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﺣﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻃﻤﻊ ﻣﻲورزﻳﺪ؟!«‪.1‬‬

‫‪.(٢٩) ١١١/٢ (١‬‬

‫‪١٢٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٢٤‬‬
‫ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﻓﺮادي اﻋﺘﻤﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ داﻧﺸﻲ ﻳﺎ ﺣﺪﻳﺜﻲ‬ ‫آﻳﺎ ﻋﻠﻲ‬
‫و ﻳﺎ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﻴﺎﻣﻮزد؟ آﻳﺎ درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ‬
‫ﻣﻨﺘﺴﺐﺑﻮدن ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ اﻓﺘﺨﺎر ﻛﻨﺪ؟! و ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﺗﺮك ﻛﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ آﻧﻬﺎ را ﭘﺎك داﻧﺴﺘﻪ و ﺳﺘﻮدهاﻧﺪ؟‬ ‫ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص و ﻋﻠﻲ‬
‫ در ﺟﺎي دﻳﮕـﺮي ﺑـﻪ ﭘـﺎ ﻣـﻲﺧﻴـﺰد و از ﻳـﺎراﻧﺶ‬ ‫ اﻣﺎم‬-14
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺗﺎ ﺑـﺮاي ﺟﻨـﮓ ﺑـﺎ اﻫـﻞ ﺷـﺎم ﺣﺮﻛـﺖ ﻛﻨﻨـﺪ و ﭼﻨـﻴﻦ‬

@ ß@bîã@†Ûa@ñbî§bi@ánc@LáØibnÇ@oà÷@†ÔÛ@LáØÛ@ČÒcD :‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‬
@á×ë†Ç@…bèu@µg@áØmìÇ…@a‡g@LbÐÜ@ŒÈÛa@åß@ČÞˆÛbië@LbĆ™ìÇ@ñŠŁa
.ñŠØ@¿@ÞìçˆÛa@åßë@LñŠàË@¿@pì½a@åß@áØãd×@LáØäîÇc@p‰a…
@ü@ánãdÏ@LòìÛdß@áØiìÜÓ@ædØÏ@LæìèàÈnÏ@ð‰aìy@áØîÜÇ@wmŠí
@LáØi@Þb¹@å׊i@ánãc@bßë@LïÛbîÜÛa@îv@òÔri@ïÛ@ánãc@bß@LæìÜÔÈm
@bàÜØÏ@Lbèmblj@ČÝ™@Ýih×@üg@ánãc@bß@LáØîÛg@ŠÔnÐí@ŒČ@ Ç@ŠÏaë‹@üë
@ @NŠe@åß@pŠ’nãa@kãbu@åß@oȺ
@Læë†îØm@üë@æë…bØŽm@Aá@ nãc@lŠ§a@‰bã@ŠÈ@a@ŠàÈÛ@÷jÛ@
@òÜÐË@¿@ánãcë@áØäÇ@âbäí@ü@LæìšÈn·@ýÏ@áØÏaŠc@—ÔnäŽmë
@ @AæìÛ‡b‚n½a@aë@kÜË@Læìçb
@†Ó@Lpì½a@flŠznaë@LóËì@ Ûa@»@ìÛ@æc@áØi@åÃþ@ïãg@A
@ a@áícë
@ @NcŠÛa@xaŠÐãa@kÛb@ïic@åia@åÇ@ánuŠÐãa
@LéàÄÇ@“èäíë@éà§@ÖŠÈí@LéÐã@åß@êë†Ç@åع@ aõĆ Š@ ßa@æg@aë

١٢٥ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

١٢٥
‫‪@ @Nꉆ•@|ãaìu@éîÜÇ@oČà™@bß@ÑîÈ™@LêŒvÇ@áîÄÈÛ@Lê†Üu@ðŠÐíë‬‬
‫‪@ÙÛ‡@ïİÇc@æc@æë…@aìÏ@bãc@bßdÏ@Lo÷‘@æg@Úa‡@åØÏ@oãc‬‬
‫™‪@Lâa†Óþaë@†ÇaìÛa@|îİmë@Lâb@a@”aŠÏ@éäß@İm@òîÏŠ’½bi@lŠ‬‬
‫‪@ @Nõb’í@bß@ÙÛ‡@†Èi@a@ÝÈÐíë‬‬
‫‪@ïÜÇ@áØÔy@bßdÏ@LÕy@ïÜÇ@áØÛë@LbÔy@áØîÜÇ@ïÛ@æg@AbäÛa@bèíc‬‬
‫‪@LaìÜè£@ ýî×@ áØàîÜÈmë@ [áØîÜÇ@ áØ÷îÏ@ Ïìmë@ LáØÛ@ òzî–äÛbÏ‬‬
‫‪@òzî–äÛaë@LòÈîjÛbi@õbÏìÛbÏ@LáØîÜÇ@ïÔy@bßcë@LaìàÜÈm@bàî×@áØjí…dmë‬‬
‫¿@‪@ @NCá׊ße@´y@òÇbİÛaë@Lá×ìÇ…c@´y@òibu⁄aë@Lkî̽aë@†è’½a‬‬
‫»واي ﺑﺮ ﺷﻤﺎ! از ﺷﻤﺎ ﺧﺴﺘﻪ ﺷﺪم‪ .‬آﻳﺎ دﻧﻴﺎ را ﺑﺮ آﺧﺮت ﺗﺮﺟﻴﺢ‬
‫ﻣﻲدﻫﻴﺪ و ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺑﻪ ﺟﺎي ﻋﺰّت‪ ،‬ذﻟّﺖ ﺷﻤﺎ را ﻓﺮا ﺑﮕﻴﺮد؟!‬
‫ﻫﺮﮔﺎه ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺟﻬﺎد ﺑﺎ دﺷﻤﻦﺗﺎن ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﻢ‪ ،‬ﭼﺸﻢﻫﺎﻳﺘﺎن ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺳﻮ و آن ﺳﻮ ﻣﻲرود‪ ،‬ﮔﻮﻳﺎ در آﺳﺘﺎﻧﻪ ﻣﺮگ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺷﻤﺎ‬
‫ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬ﮔﻴﺞ ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ و ﮔﻮﻳﺎ دﻳﻮاﻧﻪ ﺷﺪهاﻳﺪ و ﭼﻴﺰي‬
‫ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﻴﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﻣﻦ ﻧﻴﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﺗﺎ در ﻫﻨﮕﺎم اﺿﻄﺮاب ﺑﻪ‬
‫ﺷﻤﺎ روي آورم و ﻧﻪ ﺳﺘﻮنﻫﺎي ﻗﺪرت ﻫﺴﺘﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺎز ﭘﻴﺪا‬
‫ﺷﻮد‪ .‬ﺷﻤﺎ ﭼﻮن ﺷﺘﺮاﻧﻲ ﻫﺴﺘﻴﺪ ﻛﻪ ﺳﺎرﺑﺎرن آنﻫﺎ را ﮔﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫از ﻫﺮ ﺳﻮ ﻛﻪ ﺟﻤﻊ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬از ﺳﻮﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻫﻴﺰم آﺗﺶ ﺟﻨﮓ ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻴﻪ ﺷﻤﺎ ﺗﻮﻃﺌﻪ ﻣﻲﺷﻮد‬
‫و ﺷﻤﺎ ﭼﺎرهاي ﻧﻤﻲاﻧﺪﻳﺸﻴﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺣﻤﻠﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻋﺼﺒﺎﻧﻲ‬

‫‪١٢٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٢٦‬‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮﻳﺪ‪ .‬دﺷﻤﻦ ﻧﻤﻲﺧﻮاﺑﺪ و ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺿﺮﺑﻪ ﺑﺰﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﺷﻤﺎ در ﻛﻤﺎل ﺑﻲﺧﺒﺮي ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮﻳﺪ و در ﺧﻮاب ﺧﻮش ﻫﺴﺘﻴﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﻛﻪ ﺷﻜﺴﺖﺧﻮردﮔﺎن ﭘﻴﺮوز ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﮔﻤﺎن ﻣﻦ درﺑﺎرة ﺷﻤﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﺟﻨﮓ‬
‫ﺷﺪ‪‬ت ﺑﮕﻴﺮد ﺷﻤﺎ از ﻓﺮزﻧﺪ اﺑﻮﻃﺎﻟﺐ ﺟﺪا ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دﺷﻤﻦ اﺟﺎزه ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﮔﻮﺷﺖ او‬
‫را ﺑﺪرد‪ ،‬اﺳﺘﺨﻮاﻧﺶ را ﺑﺸﻜﻨﺪ و ﭘﻮﺳﺘﺶ او را ﺑﻜﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺎﺗﻮان و‬
‫ﺗﺮﺳﻮﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﻮ اﮔﺮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﺑﺎش‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ! ﻛﻪ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ اﺟﺎزهاي ﺑﻪ دﺷﻤﻦ ﻧﻤﻲدﻫﻢ و ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮ‪ ،‬ﺳﺮش را از ﺗﻦ‬
‫ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨﻢ و ﭘﺎﻫﺎ و دﺳﺖﻫﺎﻳﺶ را ﻗﻄﻊ ﻣﻲﻛﻨﻢ و ﺑﻌﺪ ﺧﺪا ﻫﺮﭼﻪ‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اي ﻣﺮدم! ﻣﻦ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺣﻘّﻲ دارم و ﺷﻤﺎ ﺑﺮ ﻣﻦ‬
‫ﺣﻘﻲ دارﻳﺪ‪ :‬ﺣﻖ ﻣﻦ ﺑﺮ ﺷﻤﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻴﺮﺧﻮاهﺗﺎن ﺑﺎﺷﻢ و ﺷﻤﺎ‬
‫را ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻛﻨﻢ و ﺳﻬﻤﻴﻪ ﻏﻨﻴﻤﺖ را ﺑﻴﻦ ﺷﻤﺎ ﻋﺎدﻻﻧﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﻨﻢ و‬
‫ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻴﺎﻣﻮزم ﺗﺎ ﻧﺎدان ﻧﻤﺎﻧﻴﺪ و ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ادب ﻳﺎد ﺑﺪﻫﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﺣﻖ ﻣﻦ‬
‫ﺑﺮ ﺷﻤﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻴﻌﺖ ﺧﻮد وﻓﺎدار ﺑﺎﺷﻴﺪ و در ﺣﻀﻮر و در‬
‫ﭘﺸﺖ ﺳﺮ‪ ،‬ﺧﻴﺮﺧﻮاﻫﻢ ﺑﺎﺷﻴﺪ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه ﺷﻤﺎ را ﺧﻮاﺳﺘﻢ‪ ،‬اﺟﺎﺑﺖ ﻛﻨﻴﺪ‬
‫و ﻫﺮﮔﺎه ﺷﻤﺎ را ﻓﺮﻣﺎن دادم‪ ،‬ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ«‪.1‬‬

‫‪.(٣٤) ١٨٩/٢ (١‬‬

‫‪١٢٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٢٧‬‬
‫ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﺧﻄﺒﻪﻫﺎ را اﻣﺎم در ﻣﺬﻣﺖ ﻳﺎراﻧﺶ اﻳﺮاد ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ آﻳﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ رﻫﺒﺮ ﺑﺰرگ آﻧﻬﺎ را ﻣﺬﻣﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي‬
‫رﺳﺎﻧﺪن ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ و ﻋﻠﻢ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮرد اﻃﻤﻴﻨﺎن‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻣﺎم آﻧﻬﺎ را ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻧﻤﻮده و آرزو ﻧﻤﻮده ﻛﻪ‬
‫اي ﻛﺎش ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﺑﻮد؟ ﻋﻠﻢ‪ ،‬دﻳﻦ را از ﻛﺠﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻓﺮاﮔﺮﻓﺖ؟ از‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺬﻣ‪‬ﺖ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺳﺘﺎﻳﺶ ﺷﺪهاﻧﺪ؟ ﭘﺲ اي‬
‫ﺷﻴﻌﻴﺎن! ﻛﻤﻲ اﻧﺼﺎف داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﺪ و ﻛﻤﻲ ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ و ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﻴﺪ‪.‬‬

‫‪١٢٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٢٨‬‬
‫ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ از دﻳﺪﮔﺎه اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪‬‬
‫ﺷﻴﻌﻪ در ﻣﻮرد ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ دﻳﺪﮔﺎﻫﻲ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ دﻳﺪﮔﺎه‬
‫اﻫﻞ ﺳﻨﺖ دارد‪ ،‬ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﻗﺪﻳﻤﻲ ﺷﻴﻌﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻗﺮآن ﺗﺤﺮﻳﻒ‬
‫ﺷﺪه و ﻛﻢ ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه از زﻣﺎن ﻋﻠﻲ ﻗﻤﻲ و ﻛﻠﻴﻨﻲ‬
‫ﻣﻄﺮح ﺑﻮده ﻛﻪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل ﻣﻄﺮح اﺳﺖ‪ ،‬و در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻤﻲ و اﻟﻜﺎﻓﻲ‬
‫و ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار و ﻏﻴﺮه ﺑﻴﺎن ﺷﺪه ﻛﻪ ﻗﺮآن ﺗﺤﺮﻳﻒ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻣﻮرد ﺳﻨﺖ دﻳﺪﮔﺎﻫﻲ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ دﻳﮕﺮ‬
‫دارﻧﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺮاد از آﻧﭽﻪ در ﺣﺪﻳﺚ »ﺗﺮﻛﺖ ﻓﻴﻜﻢ ‪«...‬‬
‫آﻣﺪه‪ ،‬ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻣﻨﻈﻮر ﻓﻘﻂ ﻋﺘﺮت اﺳﺖ‪.‬‬
‫و اﻳﻨﻚ ﻣﺎ ﻛﻼم اﻣﺎم را در ﻣﻮرد ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‬
‫ﺗﺎ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻮﺿﻊ اﻣﺎم ‪ ‬در اﻗﺒﺎل اﻳﻦ دو ﻣﻨﺒﻊ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺍﻟﻒ‐ ﻗﺮﺁﻥ ﮐﺮﻳﻢ ﺍﺯ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ ﺍﻣﺎﻡ ﻋﻠﯽ ‪‬‬


‫‪ -1‬اﻣﺎم ‪ ‬در ﻳﻜﻲ از ﺧﻄﺒﻪﻫﺎﻳﺶ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@æeŠÔÛa@ æŞ gëD :‬‬
‫‪@üë@LéjöaŠË@ïšÔäm@üë@LéjöbvÇ@óäÐm@ü@LÕîàÇ@éäbië@LÕîãc@êŠçbÃ‬‬
‫‪» NCéi@ ü‬ﻇﺎﻫﺮ ﻗﺮآن دﻟﻜﺶ و زﻳﺒﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻃﻦ و‬
‫‪ g@pbàÜÄÛa@Ñ’Øm‬‬
‫درون آن ﻋﻤﻴﻖ و ژرف اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﮕﻔﺘﻲﻫﺎي آن ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻤﻲرﺳﺪ و‬
‫ﺗﺎرﻳﻜﻲﻫﺎ را ﺟﺰ ﺑﺎ آن ﻧﻤﻲﺗﻮان زدود«‪.1‬‬

‫‪.(١٨) ٢٨٨/١ (١‬‬

‫‪١٢٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٢٩‬‬
‫اﻳﻦ ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن از ﻗﺮآن ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫اﻣﺎم ‪ ‬ﻛﺎﻣﻼً ﺑﻪ ﻗﺮآن اﻳﻤﺎن دارد‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺮآﻧﻲ ﻏﻴﺮ از اﻳﻦ ﻗﺮآن ﻗﺎﺋﻞ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ و ﻗﺮآن ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬و در ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﻳﺸﺎن ﻗﺒﻞ از وﻓﺎت‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ وﺻﻴﺖ ﻓﺮﻣﻮد‪@üc@ áØÛ@ î•ëD :‬‬
‫‪@ †Čàªë@ LbĆ÷î‘@ bi@ aì׊’m‬ص[ @‪@åíˆç@ aìàîÓc@ LénČä@ aìÈČîšm@ ýÏ‬‬
‫‪NC!âČ ‡@á×ýë@L´ybj–½a@åíˆç@aë†Óëcë@Låí…ìàÈÛa‬‬
‫»وﺻﻴﺖ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي را ﺑﺎ ﺧﺪا ﺷﺮﻳﻚ ﻧﻜﻨﻴﺪ‬
‫و ﺳﻨﺖ ﻣﺤﻤﺪ ص را ﺿﺎﻳﻊ ﻧﻜﻨﻴﺪ‪ ،‬اﻳﻦ دو ﭘﺎﻳﻪ ﻣﻬﻢ را ﺑﺮﭘﺎ دارﻳﺪ‪،‬‬
‫اﻳﻦ دو ﭼﺮاغ را ﺑﺮاﻓﺮوزﻳﺪ و دوريﻛﺮدن ﺷﻤﺎ از اﻳﻦ دو‪ ،‬ﺑﺪﺑﺨﺘﻲ‬
‫اﺳﺖ!«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ آﺧﺮﻳﻦ ﺳﺨﻦ اوﺳﺖ ﻛﻪ در آن‪ ،‬ﻳﺎران و ﻣﺆﻣﻨﺎن را ﺑﻪ ﺳﻪ‬
‫ﭼﻴﺰ وﺻﻴﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫ﺷﺮكﻧﻮرزﻳﺪن ﺑﻪ ﺧﺪا‪ ،‬ﺿﺎﻳﻊﻧﻜﺮدن ﺳﻨّﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص‪ ،‬و ﻛﺘﺎب‬
‫و ﺳﻨﺖ را دو ﭘﺎﻳﻪ و دو ﭼﺮاغ دﻳﻦﻧﺎﻣﻴﺪن‪ .‬ﭘﺲ ﻋﻠﻲ اد‪‬ﻋﺎ ﻧﻜﺮده ﻛﻪ‬
‫ﻗﺮآن دﻳﮕﺮي ﻫﻢ وﺟﻮد دارد و از ﻛﺴﻲ ﻧﺨﻮاﺳﺘﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ دوازده اﻣﺎم‬
‫اﻗﺘﺪا ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ و از آﻧﻬﺎ ﭘﻴﺮوي ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ او ﻫﺪاﻳﺖ را ﻓﻘﻂ در اﻳﻦ دو‬

‫‪.(٢٢٣) ١٤٣/١٥ (١‬‬

‫‪١٣٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٣٠‬‬
‫ﭼﺮاغ ﻣﻨﺤﺼﺮ داﻧﺴﺘﻪ و در آﺳﺘﺎﻧﻪ ﻣﺮگ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻬﻢ اﻗﺮار ﻧﻤﻮده‬
‫اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰﻫﺎ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻛﺮده و ﺗﻮﺻﻴﻪ ﺧﻮد را در‬
‫ﺗﻤﺴﻚ ﺑﻪ اﻳﻦ دو ﭼﺮاغ ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬و در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪@oßb•ë@LŠua‹@Šße@æeŠÔÛbÏD :‬‬
‫‪@áèîÜÇ@ åèm‰aë@ LáèÓbrîß@ éîÜÇ@ ˆc@ LéÔÜ@ óÜÇ@ a@ òvy@ LÕbã‬‬
‫‪@Õܨa@µg@ΊÏ@†Óë@ ˜@éîjã@œjÓë@Léäí…@éi@âŠ×cë@Lê‰ìã@Čc@LáèÐãc‬‬
‫‪NCéi@ô†a@âbØyc@åß‬‬
‫ﻗﺮآن اﻣﺮﻛﻨﻨﺪه و ﺑﺎزدارﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺎﻣﻮش ﮔﻮﻳﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺠﺖ‬
‫ﺧﺪا ﺑﺮ ﺧﻠﻖ ﺧﺪاﺳﺖ و ﺧﺪا از ﻣﺮدم ﺑﺮ آن ﻋﻬﺪ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﺪان‬
‫ﭘﺎيﺑﻨﺪ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻮرش را ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻤﻮده و ﺑﺎ ﻗﺮآن‪،‬‬
‫دﻳﻨﺶ را اﻛﺮام ﻛﺮده اﺳﺖ و در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ اﺣﻜﺎم ﻫﺪاﻳﺖ را در‬
‫ﻗﺮآن ﮔﺮد آورد‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش را از ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﻮد ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪ«‪.1‬‬
‫در اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻋﻈﻴﻢ ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﺪ‪ :‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﺑﻌﺪ از آن ﻛﻪ ﻫﻤﻪ اﺣﻜﺎم‬
‫اﺳﻼم در ﻗﺮآن ﺟﻤﻊآوري ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬وﻓﺎت ﻧﻤﻮد ﭘﺲ ﻗﺮآن ﻗﺎﻧﻮن ﻛﺎﻣﻠﻲ‬
‫اﺳﺖ و ﺑﻌﺪ از او ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ آﻳﻴﻦ و ﻗﺎﻧﻮن وﺿﻊ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﺑﻴﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ ﻗﺮآن را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪@Ýjy@éãhÏ@LæeŠÔÛa@aˆç@Ýr¶@aƆyc@ÅÈí@@éãbzj@a@æhÏD :‬‬

‫‪.١١٥/١٠ (١‬‬

‫‪١٣١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٣١‬‬
@kÜÔÜÛ@bßë@LáÜÈÛa@Éîibäíë@LkÜÔÛa@Éîi‰@éîÏë@L´ßþa@éjjë@L´n½a@a
@Læìbän½a@ëc@æìbäÛa@ïÔië@LæëŠ×ˆn½a@kç‡@†Ó@éãc@Éß@LêË@õýu
@Þì‰@æhÏ@LéäÇ@aìjç‡bÏ@aĆŠ‘@áníc‰@a‡gë@LéîÜÇ@aìäîÇdÏ@aĆ@áníc‰@a‡hÏ
@oãc@ a‡hÏ@ LŠ’Ûa@ Ê…ë@ ¨a@ ÝàÇa@ Aâ…e@ åia@ bí@ ZÞìÔí@ æb×@ ‫ ص‬a
NC†•bÓ@…aìu
،‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ را ﺑﺎ ﭼﻴﺰي ﻣﺜﻞ اﻳﻦ ﻗﺮآن ﭘﻨﺪ ﻧﺪاده اﺳﺖ‬
‫ﻗﺮآن رﻳﺴﻤﺎن ﻣﺤﻜﻢ ﺧﺪاﺳﺖ و ﺑﻬﺎر دلﻫﺎ و ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ داﻧﺶ‬
‫ ﭘﻨﺪﭘﺬﻳﺮان‬.‫ و ﺟﺰ آن ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﻗﻠﺐ را روﺷﻦ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‬،‫اﺳﺖ‬
‫ ﭘﺲ ﻫﺮﮔﺎه ﺧﻴﺮي دﻳﺪﻳﺪ ﻣﺮدم را‬،‫رﻓﺘﻪاﻧﺪ و ﻓﺮاﻣﻮﺷﻜﺎران ﻣﺎﻧﺪهاﻧﺪ‬
‫ ﭼﻮن ﻛﻪ‬.‫ از آن دور ﺷﻮﻳﺪ‬،‫در آن ﻳﺎري ﻛﻨﻴﺪ و اﮔﺮ ﺷﺮّي دﻳﺪﻳﺪ‬
،‫ اي ﻓﺮزﻧﺪ آدم! ﻧﻴﻜﻲ ﻛﻦ و ﻛﺎر ﺑﺪ را رﻫﺎ ﻛﻦ‬:‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻣﻲﮔﻔﺖ‬
.1«‫آﻧﮕﺎه ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﺨﺸﻨﺪه و درﺳﺘﻜﺎر ﻫﺴﺘﻲ‬
@æ@ eŠÔÛa@aˆç@æc@aìàÜÇaëD :‫و در اﻳﻦ ﺳﺨﻦ او ﺑﻴﻨﺪﻳﺶ ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‬
@ü@ðˆÛa@tȆaë@LÝší@ü@ðˆÛa@ð…baë@L“Ìí@ü@ðˆÛa@|•bäÛa@ìç
@Læb–Ôã@ëc@ñ…bíŒi@éäÇ@âbÓ@üg@†yc@æeŠÔÛa@aˆç@Ûbu@bßë@LlˆØí
.óàÇ@åß@æb–Ôã@ëc@Lô†ç@¿@ñ…bí‹
@ÝjÓ@†yþ@üë@LòÓbÏ@åß@æeŠÔÛa@†Èi@†yc@óÜÇ@îÛ@éãc@aìàÜÇaë
@LáØöaëþ@óÜÇ@éi@aìäîÈnaë@LáØöaë…c@åß@êìÐ’nbÏ@LóäË@åß@æeŠÔÛa

.٣١/١٠ (١

١٣٢ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

١٣٢
‫‪@LÞýšÛaë@ïÌÛaë@LÖbÐäÛaë@ŠÐØÛa@ìçë@Lõa†Ûa@×c@åß@õĆ@ bБ@éîÏ@æhÏ‬‬
‫‪@éuìm@bß@éãg@LéÔÜ@éi@aìÛdm@üë@LéČj¡@éîÛg@aìèuìmë@Léi@a@aìÛdbÏ‬‬
‫‪@ @NéÜr¶@µbÈm@a@µg@…bjÈÛa‬‬
‫‪@æeŠÔÛa@éÛ@ÉБ@åß@éãcë@LÖȆ–ß@ÝöbÓë@LÉÐ’ß@ÉÏb‘@éã@c@aìàÜÇaë‬‬
‫‪@[é@ îÜÇ@ÖȆ•@òßbîÔÛa@âìí@æeŠÔÛa@éi@ݪ@åßë@LéîÏ@ÉБ@òßbîÔÛa@âìí‬‬
‫‪@òjÓbÇë@éqŠy@¿@óÜnjß@t‰by@Ý×@æg@üc@Zò@ ßbîÔÛa@âìí@…bäß@ð…bäí@éãhÏ‬‬
‫‪@ @NæeŠÔÛa@òqŠy@Ë@LéÜàÇ‬‬
‫‪@êìz–änaë@ LáØi‰@ óÜÇ@ êìÛ†naë@ LéÇbjmcë@ énqŠy@ åß@ aìãìØÏ‬‬
‫‪@ @NCá×õaìçc@éîÏ@aì’Ìnaë@LáØöa‰e@éîÜÇ@aìàèmaë@LáØÐãc@óÜÇ‬‬
‫»و ﺑﺪان! ﻛﻪ اﻳﻦ ﻗﺮآن اﻧﺪرزﮔﻮﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮﻳﺐ ﻧﻤﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن را ﮔﻤﺮاه ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﮔﻮﻳﻨﺪهاي اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫دروغ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻗﺮآن ﻫﻤﻨﺸﻴﻨﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻠﻨﺪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻳﺎ ﺑﻪ او اﻓﺰوده ﺷﺪه ﻳﺎ از او ﻛﺎﺳﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﻳﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻫﺪاﻳﺘﺶ اﻓﺰوده ﺷﺪه و ﻳﺎ از ﻧﺎﺑﻴﻨﺎﻳﻲاش ﻛﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﻗﺮآن را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻴﺮ ﻧﻴﺴﺖ و ﻫﺮ ﻛﺲ‬
‫ﻛﻪ ﻗﺮآن را ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﮕﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﻴﻤﺎريﻫﺎﻳﺘﺎن را ﺑﺎ آن‬
‫ﺷﻔﺎ ﺑﺨﺸﻴﺪ و ﺑﺮاي رﻓﻊ ﺑﺪﺑﺨﺘﻲﻫﺎ از آن ﻛﻤﻚ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻗﺮآن‬
‫از ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﺑﻴﻤﺎري ﻛﻪ ﻛﻔﺮ و ﻧﻔﺎق و ﮔﻤﺮاﻫﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺠﺎت‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ و ﺷﻔﺎ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﺎ آن از ﺧﺪا ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ و ﺑﺎ دوﺳﺘﻲ آن‬

‫‪١٣٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٣٣‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪا روي آورﻳﺪ‪ .‬و ﻗﺮآن را وﺳﻴﻠﻪاي ﺑﺮاي ﺧﻮاﺳﺘﻦ از ﻣﺮدم‬
‫ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻴﺪ‪ ،‬و ﭼﻴﺰي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﺮآن وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎ آن ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا روي آورﻧﺪ‪.‬‬
‫و ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻗﺮآن ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺷﻔﺎﻋﺖ آن ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﻗﺮآن ﺑﺮاﻳﺶ ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺷﻔﺎﻋﺘﺶ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺸﻐﻮلﺷﺪن ﺑﻪ ﻗﺮآن ﺑﻲﻛﺎر ﻣﺎﻧﺪه‪ ،‬ﻗﺮآن‬
‫روز ﻗﻴﺎﻣﺖ او را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬زﻳﺮا در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺪا دﻫﻨﺪهاي ﻧﺪا‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ :‬ﻫﺎن! آﮔﺎه ﺑﺎﺷﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ زراﻋﺖ ﻧﻤﻮده و زﻣﻴﻨﻲ را‬
‫ﻛﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻣﻮرد زراﻋﺖ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻛﺎرش ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‬
‫ﺑﻪ ﺟﺰ ﻛﺎوﺷﮕﺮان ﻗﺮآن‪ .‬ﭘﺲ از ﭘﻴﺮوان ﻗﺮآن ﺑﺎﺷﻴﺪ و آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫دﻟﻴﻠﻲ ﺑﻪ ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن اراﺋﻪ دﻫﻴﺪ و ﺑﺎ آن ﺧﻮدﺗﺎن را ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪،‬‬
‫و دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﺧﻮد را ﺑﻪ آن ﻋﺮﺿﻪ دارﻳﺪ«‪.1‬‬
‫آﻳﺎ اﻣﻜﺎن دارد ﻛﻪ اﻳﻦ اﻣﺎم ﻳﺎ ﻳﻜﻲ از ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ‪ ،‬ﻛﻮﭼﻜﺘﺮﻳﻦ‬
‫ﺳﺨﻨﻲ درﺑﺎرة ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻗﺮآن و ﻳﺎ ﻛﻢ و اﺿﺎﻓﻪﺷﺪن آن ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ؟ آﻳﺎ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻣﻌﻘﻮل اﺳﺖ؟ آﻳﺎ وﻗﺖ آن ﻓﺮا ﻧﺮﺳﻴﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫رواﻳﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ دم از ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻗﺮآن ﻣﻲزﻧﻨﺪ ﻧﮕﺎﻫﻲ دوﺑﺎره ﺑﻴﻨﺪازﻳﻢ‬
‫و از ﺗﺤﺮﻳﻒ و ﻗﺎﺋﻼن ﺑﻪ آن اﻇﻬﺎر ﺑﻴﺰاري ﻧﻤﺎﻳﻴﻢ و ﺑﻪ ﭼﺸﻤﻪ زﻻﻟﻲ‬

‫‪.(١٧٧) ١٨/١٠ (١‬‬

‫‪١٣٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٣٤‬‬
‫ﻛﻪ ﻋﻠﻲ و ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ از آن اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ؟‬
‫‪ -5‬اﻣﺎم ‪ ‬در ﺑﻴﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@µbÈm@a@lbnØi@bäîÜÇ@áØÛëD :‬‬
‫‪@éÛì‰@òäë‬ص @‪» NCénäÛ@“ÈäÛaë@LéÔ¡@âbîÔÛaë‬ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺘﺎب ﺧﺪا و‬
‫ﺳﻨﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش را در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ زﻧﺪه ﻛﻨﻴﻢ و ﺣﻖ آن را ﺑﺠﺎ آورﻳﻢ«‪.1‬‬
‫و ﺑﺎز ﻳﺎراﻧﺶ را ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻧﻤﻮده و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@lbnØi@ áØîÜÇëD :‬‬
‫‪@LÉÓbäÛa@ ðŠÛaë@ LÉÏbäÛa@ õbÐ’Ûaë@ L´j½a@ ‰ìäÛaë@ L´n½a@ Ýj§a@ éãhÏ@ La‬‬
‫‪@ÍíŒí@ üë@ LâbÔîÏ@ x‬‬
‫‪Č ìÈí@ ü@ LÕÜÈnàÜÛ@ ñbväÛaë@ LÙČànàÜÛ@ òà–ÈÛaë‬‬
‫‪@LÖ†•@ éi@ ÞbÓ@ åß@ LÉàÛa@ xìÛëë@ L…ŠÛa@ ñŠr×@ éÔܱ@ üë@ LknÈnîÏ‬‬
‫‪NCÕj@éi@ÝàÇ@åßë‬‬
‫»ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﺧﺪا ﺗﻤﺴ‪‬ﻚ ﺑﺠﻮﻳﻴﺪ‪ ،‬زﻳﺮا آن رﻳﺴﻤﺎن ﻣﺤﻜﻢ اﻟﻬﻲ‪،‬‬
‫ﻧﻮر آﺷﻜﺎر‪ ،‬ﺷﻔﺎدﻫﻨﺪهاي ﺳﻮدﻣﻨﺪ و ﻧﻮﺷﻴﺪﻧﻲ ﮔﻮاراﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺲ‬
‫ﺑﺪان ﺗﻤﺴﻚ ﺑﺠﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺼﻮن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺪان ﭼﻨﮓ زﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻧﺠﺎت ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﻛﺞ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ راﺳﺖﮔﺸﺘﻦ ﻧﻴﺎز داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻨﺤﺮف ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ راه آورده ﺷﻮد‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺗﻜﺮار ﺷﻮد‪ ،‬ﻛﻬﻨﻪ‬
‫ﻧﻤﻲﮔﺮدد‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺎ زﺑﺎن آن ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬راﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬و ﻫﺮ‬
‫ﻛﺲ ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺸﻲ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ«‪.2‬‬
‫ﺑﺮ ﺷﻤﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره ﺑﺪان ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﺎﺷﻴﺪ‪.‬‬

‫‪.١٧٠/٢٥٩/٩ (١‬‬
‫‪.(١٥٦) ٢٠٣/٩ (٢‬‬

‫‪١٣٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٣٥‬‬
‫ﺑﻪ راﺳﺘﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ وﺻﻴﺘﻲ ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ آﻳﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن‪ ،‬آن را‬
‫ﻣﻲﻓﻬﻤﻨﺪ؟‬
‫‪ -6‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺧﻮارج ﺑﻪ اﻣﺎم ‪ ‬اﻋﺘﺮاض ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﺑﻪ ﺟﺎي‬
‫ﻗﺮآن اﻓﺮاد را ﺣﻜﻢ ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪@@bČãgD :‬‬
‫‪@‰ìİß@Á@ìç@b¸g@æeŠÔÛa@aˆç@LæeŠÔÛa@bäàØy@ b¸gë@LÞbuŠÛa@áØ−‬‬
‫‪@éäÇ@Õİäí@b¸gë@LæbºŠm@åß@éÛ@Ȇi@üë@LæbÜi@Õİäí@ü@L´nφÛa@´i‬‬
‫‪@ÕíŠÐÛa@ åØã@ @ LæeŠÔÛa@ bääîi@ áØ−@ æc@ µg@ âìÔÛa@ bãbÇ…@ b½ë@ LÞbuŠÛa‬‬
‫‪@ a@ lbn×@ åÇ@ ïÛìn½a‬ـ‪βÎ*sù﴿ ZÝöbÓ@ åß@ ŒČ Ç@ µbÈm@ a@ ÞbÓ@ †Óë@ L‬‬

‫?‪) N﴾ÉΑθß™§9$#uρ «!$# ’n<Î) çνρ–Šãsù &™ó©x« ’Îû ÷Λä⎢ôãt“≈uΖs‬اﻟﻨﺴﺎء‪@a@µg@êČ…ŠÏ@ ,(59 :‬‬
‫‪@áØy@ a‡hÏ@ Lénäi@ ˆdã@ æc@ ÞìŠÛa@ µg@ êČ…‰ë@ LéibnØi@ áØ−@ æc‬‬
‫‪@òäi@ áØy@ ægë@ Léi@ bäÛa@ Õyc@ åzäÏ@ La@ lbn×@ ¿@ Ö†–Ûbi‬‬
‫‪@a@Þì‰‬ص@‪NCbèi@áçüëcë@bäÛa@Õyc@åzäÏ‬‬
‫»ﻣﺎ اﻓﺮاد را داور و ﺣ‪‬ﻜَﻢ ﻗﺮار ﻧﺪادﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻗﺮآن را ﺣ‪‬ﻜَﻢ و داور‬
‫ﻗﺮار دادﻳﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﻗﺮآن در ﻣﺼﺤﻒﻫﺎ و اوراق ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺳﺨﻦ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﺪ و ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺴﻲ آن را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ و اﻓﺮاد از آن ﺳﺨﻦ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ آﻧﻬﺎ از ﻣﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻗﺮآن را ﻣﻴﺎن ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ داور ﻗﺮار‬
‫دﻫﻴﻢ‪ ،‬ﻧﺨﻮاﺳﺘﻴﻢ آن ﮔﺮوﻫﻲ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ از ﻛﺘﺎب ﺧﺪا روي‬
‫﴿‪&™ó©x« ’Îû ÷Λä⎢ôãt“≈uΖs? βÎ*sù‬‬ ‫ﺑﺮﻣﻲﮔﺮداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻧﻴﺰ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫»و ﻫﺮﮔﺎه در ﭼﻴﺰى ﻧﺰاع‬ ‫‪) N﴾ÉΑθß™§9$#uρ «!$# ’n<Î) çνρ–Šãsù‬اﻟﻨﺴﺎء‪.(59 :‬‬

‫‪١٣٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٣٦‬‬
‫داﺷﺘﻴﺪ‪ ،‬آن را ﺑﻪ ﺧﺪا)ﺑﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﺑﻪ ﻗﺮآن( و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ﺑﺎ رﺟﻮع ﺑﻪ‬
‫ﺳﻨّﺖ ﻧﺒﻮي( ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻴﺪ )و از آﻧﻬﺎ داورى ﺑﻄﻠﺒﻴﺪ(«‪.‬‬
‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪن آن ﺑﻪ ﺧﺪا ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻨﻜﻪ ﻛﺘﺎب او را داور و ﺣ‪‬ﻜَﻢ ﻗﺮار‬
‫دﻫﻴﻢ و ﻣﺎ از ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ آن ﺳﺰاوارﺗﺮﻳﻢ و اﮔﺮ ﺑﻪ ﺳﻨﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﺣ‪‬ﻜﻢ ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺎ از ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ آن ﺳﺰاوارﺗﺮ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪﺗﺮﻳﻢ‬
‫ﻫﺴﺘﻴﻢ«‪.1‬‬
‫در اﻳﻨﺠﺎ اﻣﺮ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب و ﺳﻨّﺖ‬
‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ اﻓﺮاد ‪ -‬ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ‪ -‬ﺣﺎﻛﻢ ﻗﺮار‬
‫داده ﺷﻮﻧﺪ؛ و ﻓﻘﻂ ﺑﺎﻳﺪ ﻗﺮآن و ﺳﻨّﺖ را داور و ﺣ‪‬ﻜَﻢ ﻗﺮار داد و ﺑﻪ‬
‫آن ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﺮد‪ ،‬ﭼﻮن ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻨﺒﻊ ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻓﻘﻂ ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻋﻠﻲ ﻧﻔﺮﻣﻮد ﻛﻪ ﻣﻦ ﺣﻖ ﺗﺸﺮﻳﻊ و ﻗﺎﻧﻮنﮔﺬاري دارم و‬
‫آﻧﭽﻪ ﻣﻦ اﻧﺠﺎم دادهام دﻟﻴﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﺴﻲ از آن ﻓﺮاﺗﺮ‬
‫ﺑﺮود‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻋﻠﻲ ﻫﺮﻛﺎري ﻣﻲﻛﺮد ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ آن را‬
‫اﻧﺠﺎم ﻣﻲداد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻣﺎ ﺑﻪ آن ﺳﺰاوارﺗﺮﻳﻢ‪«...‬‬
‫ﭘﺲ او ‪ ‬ﺧﻮدش را در ﺟﺎي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻗﺮار ﻧﻤﻲدﻫﺪ و ﺑﻠﻜﻪ او‬
‫ﻣﺜﻞ ﻫﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن دﻳﮕﺮي ﻣﻲﻛﻮﺷﺪ ﺗﺎ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫‪ -7‬و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@Lá׆Èi@ bß@ ë@ LáØÜjÓ@ bß@ djã@ æeŠÔÛa@ ¿D :‬‬

‫‪.(١٢٥) ١٠٣/٨ (١‬‬

‫‪١٣٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٣٧‬‬
‫‪» NCáØäîi@bß@áØyë‬در ﻗﺮآن ﺧﺒﺮ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﺷﻤﺎ‬
‫ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﺣﻜﻢ آﻧﭽﻪ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎﺳﺖ‪ ،‬ذﻛﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ«‪.1‬‬

‫ﺳﻨﹼﺖ ﻧﺒﻮﯼ ﺍﺯ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ ﺍﻣﺎﻡ ‪‬‬


‫آﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ درﺑﺎره ﻛﺘﺎب – ﻗﺮآن ‪ -‬ﺑﻮد و اﻳﻨﻚ ﭘﺎرهاي از‬
‫ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬را در ﻣﻮرد ﺳﻨّﺖ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ اراﺋﻪ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪:‬‬
‫‪ -1‬وﻗﺘﻲ اﻣﺎم ‪ ‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس را ﺑﺮاي ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﺎ ﺧﻮارج‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﺑﻪ او ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻧﻤﻮد‪@æeŠÔÛa@æhÏ@ LæeŠÔÛbi@áèà•b¥@üD :‬‬
‫»‪@åÛ@áèãhÏ@LòäÛbi@áèvuby@åØÛë@NNNæìÛìÔíë@ÞìÔm@Lêìuë@ë‡@Þb‬‬
‫¯†‪NCbĆ–îª@bèäÇ@aë‬‬
‫»ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﻗﺮآن ﻣﺠﺎدﻟﻪ ﻣﻜﻦ‪ ،‬زﻳﺮا از ﻗﺮآن ﻣﻲﺗﻮان‬
‫ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻛﺮد‪ ،‬ﺗﻮ ﭼﻴﺰي ﻣﻲﮔﻮﻳﻲ و آﻧﻬﺎ ﺟﻮاﺑﻲ‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ ‪ ...‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎ ﺳﻨﺖ ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﺠﺎدﻟﻪ ﻛﻦ زﻳﺮا آﻧﻬﺎ ﭘﺎﺳﺨﻲ ﺑﺮاي‬
‫آن ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ داﺷﺖ«‪.2‬‬
‫ﭼﺮا اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﺳﻨّﺖ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻣﺠﺎدﻟﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ و ﻣﻌﻨﻲ‬
‫ﺳﻨﺖ – در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻗﺮآن ‪ -‬در اﻳﻨﺠﺎ ﭼﻴﺴﺖ؟‬
‫آﻳﺎ ﻣﻌﻨﻲاش اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻣﺎم ‪ ،‬ﺳﻨّﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص را ﻣﻨﺒﻌﻲ‬

‫‪.(٣١٩) ٢٢٠/١٩ (١‬‬


‫‪.(٧٧) ٧١/١٨ (٢‬‬

‫‪١٣٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٣٨‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآورد و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ آن را داور‬
‫ ﺳﻨّﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻚ ﺷﻜﺎﻛﺎن در ﻗﺮآن را‬:‫ﻗﺮار دﻫﻴﻢ؟ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬
.‫ﻣﻲزداﻳﺪ‬
@k
@ îþa@Ùîjäi@ČdnÏD :‫ و ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺼﻴﺤﺖ و ارﺷﺎد ﻣﻲﻛﻨـﺪ‬-2
@kycë@LôČŒÈm@å½@õaŒÇë@Lódm@å½@ñìc@é@ îÏ@æhÏ@L‫ ص‬Šèþa
@ë@LbĆàšÓ@bîã†Ûa@ášÓ@LêŠqþ@Č—nÔ½aë@Léîjäi@ïdn½a@a@µg@…bjÈÛa
@LbĆäİi@bîã†Ûa@åß@áè–¼cë@LbĆz’×@bîã†Ûa@Ýçc@ášçc@LbÏŠ@bçŠÈí
@bĆ÷î‘@œÌic@µbÈm@a@æc@áÜÇë@LbèÜjÔí@æc@óidÏ@bîã†Ûa@éîÜÇ@o™ŠÇ
.êŠČÌ–Ï@b÷Ćî‘@ŠČÌ•ë@LêŠÔzÏ@bĆ÷î‘@ŠÔyë@LéšÌidÏ
@ŠČÌ•@bß@bäàîÄÈmë@LéÛì‰ë@a@œÌic@bß@bäČjy@üg@bäîÏ@åØí@@ìÛë
@AµbÈm@ a@ Šßc@ åÇ@ ñČ…bªë@ LµbÈm@ @ bÓbÔ‘@ éi@ óÐØÛ@ [éÛì‰ë@ a
@Ñ–±ë@ L†jÈÛa@ òÜu@ ܯë@ L‰þa@ óÜÇ@ Ý×dí@ ‫ ص‬æb×@ †ÔÛë
@LéÐÜ@ Ò…Šíë@Lð‰bÈÛa@‰bà§a@k׊íë@Léiìq@ê†îi@ÉÓŠíë@LéÜÈã@ê†îi
M@òãýÏ@bí@ZÞìÔîÏ@Šíëb–nÛa@éîÏ@æìØnÏ@ Lénîi@lbi@óÜÇ@Ûa@æìØíë
@bîã†Ûa@ pŠ×‡@ éîÛg@ pŠÄã@ a‡g@ ïãhÏ@ LïČäÇ@ éîjČîË@ Méuaë‹c@ ô†yg
@kycë@LéÐã@åß@bçŠ×‡@pbßcë@LéjÜÔi@bîã†Ûa@åÇ@ŠÇdÏ@Lbèωb‹ë
@bç†ÔnÈí@ üë@ LbĆ‘bí‰@ bèäß@ ˆ‚ní@ ýîØÛ@ LéîäîÇ@ åÇ@ bènäí‹@ kîÌm@ æc
@åÇ@ bè–‚‘cë@ LÐäÛa@ åß@ bèuŠdÏ@ LbĆßbÔß@ bèîÏ@ ìuŠí@ üë@ LaƉaŠÓ
NCŠ–jÛa@åÇ@bèjČîËë@LkÜÔÛa
‫ زﻳﺮا او ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ‬،‫»ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﭘﺎك ﺧﻮد را ص اﻟﮕﻮ ﻗﺮار ﺑﺪه‬

١٣٩ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

١٣٩
‫اﻟﮕﻮﺳﺖ‪ ،‬و ﭘﺴﻨﺪﻳﺪهﺗﺮﻳﻦ ﺑﻨﺪه ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را‬
‫اﻟﮕﻮي ﺧﻮﻳﺶ ﻗﺮار داده اﺳﺖ و ﺑﻪ او اﻗﺘﺪا ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺑﻪ دﻧﻴﺎ آﻣﺪ‬
‫وﻟﻲ ﺑﻪ آن ﭼﺸﻢ ﻧﺪوﺧﺖ‪ ،‬از ﻫﻤﺔ اﻫﻞ دﻧﻴﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﻣﺘﻨﻔﺮﺗﺮ‬
‫ﺑﻮد و از ﻫﻤﻪ اﻫﻞ دﻧﻴﺎ ﺷﻜﻢ او از دﻧﻴﺎ ﺧﺎﻟﻲﺗﺮ ﺑﻮد‪ ،‬دﻧﻴﺎ ﺑﻪ او ﻋﺮﺿﻪ‬
‫ﺷﺪ اﻣﺎ او آن را ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ و داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ دﻧﻴﺎ را ﻣﺒﻐﻮض‬
‫داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﭘﺲ او ﻧﻴﺰ آن را ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ ﺷﻤﺮد و ﭼﻴﺰي را ﻛﻪ ﺧﺪا ﺣﻘﻴﺮ‬
‫داﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﻘﻴﺮ داﻧﺴﺖ و ﭼﻴﺰي را ﻛﻪ ﺧﺪا ﻧﺎﭼﻴﺰ داﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﻧﺎﭼﻴﺰ داﻧﺴﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻣﺎ ﻫﻴﭻ ﻛﺎر ﻧﺎﭘﺴﻨﺪي ﻧﻜﻨﻴﻢ ﺟﺰ اﻳﻨﻜﻪ ﭼﻴﺰي را دوﺳﺖ‬
‫ﺑﺪارﻳﻢ ﻛﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش آن را ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ داﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﭼﻴﺰي را ﺑﺰرگ‬
‫ﺑﺪارﻳﻢ ﻛﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش آن را ﻧﺎﭼﻴﺰ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻴﻦ ﺑﺮاي‬
‫ﺑﺪﺑﺨﺘﻲ ﻣﺎ و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﺎ ﺑﺎ ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﻲ‬
‫ص روي زﻣﻴﻦ ﻣﻲﻧﺸﺴﺖ و ﻏﺬا ﻣﻲﺧﻮرد‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﻨﺪه ﻣﻲﻧﺸﺴﺖ‪،‬‬
‫ﻟﺒﺎﺳﻬﺎﻳﺶ را ﺧﻮدش وﺻﻠﻪ ﻣﻲزد‪ ،‬ﺑﺮﺧﻲ اوﻗﺎت ﺑﺪون ﭘﺎﻻن ﺳﻮار‬
‫ﻣﺮﻛﺐ ﻣﻲﺷﺪ و ﻛﺴﻲ را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﺧﻮد ﺳﻮار ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬روزي‬
‫ﭘﺮدهاي ﺑﺮ در ﺧﺎﻧﻪاش آوﻳﺰان ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻜﺲ داﺷﺖ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬اي‬
‫ﻓﻼﻧﻲ – ﻳﻜﻲ از ﻫﻤﺴﺮاﻧﺶ – اﻳﻦ ﭘﺮده را از ﻧﮕﺎه ﻣﻦ دور ﻛﻦ‪،‬‬
‫ﭼﻮن وﻗﺘﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮده ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﻨﻢ دﻧﻴﺎ و ﻓﺮﻳﺒﻨﺪﮔﻲﻫﺎي آن ﺑﻪ ﻳﺎدم‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬ﭘﺲ او از ﺗﻪ ﻗﻠﺐ از دﻧﻴﺎ رويﮔﺮداﻧﺪ و دوﺳﺖ داﺷﺖ ﻛﻪ‬

‫‪١٤٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٤٠‬‬
‫زﻳﺒﺎﻳﻲ دﻧﻴﺎ از ﻧﮕﺎه او ﭘﻨﻬﺎن ﺷﻮد ﺗﺎ ﻟﻮازم و اﺳﺒﺎﺑﻲ از آن را ﻓﺮا ﻧﮕﻴﺮد‬
‫و درﺑﺎره دﻧﻴﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﺎور ﻧﺮﺳﺪ ﻛﻪ در آن ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬و ﺑﻪ‬
‫آن اﻣﻴﺪ ﻧﺒﻨﺪد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺤﺒﺖ دﻧﻴﺎ را از وﺟﻮدش دور ﻛﺮد و آن را از‬
‫ﻗﻠﺒﺶ ﺑﻴﺮون آورد و دﻧﻴﺎ را از دﻳﺪ ﺧﻮد ﭘﻨﻬﺎن ﻧﻤﻮد«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ وﺻﻴﺘﻲ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﭼﻨﮓزدن ﺑﻪ ﺳﻨﺖ و ﻣﺪاوﻣﺖ ﺑﺮ آن و‬
‫ﺗﻮﺻﻴﻪاﻳﺴﺖ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺎﻳﺪ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﻮد و ﻫﻴﭻ‬
‫ﻛﺴﻲ در اﻳﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ص ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻧﺪارد و ﻣﻘﺘﺪا ﺗﻨﻬﺎ‬
‫اوﺳﺖ!‬
‫‪ -3‬اﻣﺎم ‪ ‬ﺑﻌﺪ از آﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪ‪ ،‬در ﻧﺎﻣﻪاي ﺑـﻪ ﻣﺎﻟـﻚ‬
‫اﺷﺘﺮ اﻟﻨﺨﻌﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ آن را ﺑﺮاﻳﺖ ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬اﻣﻴﺪ اﺳـﺖ‬
‫در آن ﺗﺪﺑﺮ ﻛﻨﻰ و آﻧﺮا در ﺟﺎى ﺧﻮد ﺑﮕﺬارى‪ ،‬زﻳـﺮا او ‪ ‬ﺣـﺎﻛﻢ‬
‫زﻣﺎن و اﻣﻴﺮ ﺗﻤﺎﻣﻰ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺑﻮد‪@bèi@ÝàÇ@ò§b•@òČä@œÔäm@üëD :‬‬
‫•†‪.òîÇŠÛa@bèîÜÇ@ozÜ•ë@LòÐÛþa@bèi@oÈànuaë@Lòßþa@êˆç@‰ë‬‬
‫‪@Šuþa@æìØîÏ@LåäÛa@ÙÜm@ï™bß@åß@õï’i@Ššm@éČä@åq†¤@üë‬‬
‫½‪@LõbàÜÈÛa@ò‰a†ß@Šr×cë@Lbèäß@ošÔã@b¾@ÙîÜÇ@‰‹ìÛaë@LbèČä@å‬‬
‫‪@bß@òßbÓg@ë@LÚ…ýi@Šßc@éîÜÇ@|Ü•@bß@oîjrm@¿@Lõ@ bàاa@ò’Óbäßë‬‬
‫‪@ @NNÙÜjÓ@bäÛa@éi@âbÔna‬‬

‫‪.٢٣٢/٩ (١‬‬

‫‪١٤١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٤١‬‬
@µg@ ùŠßa@ õýi@ åČàšm@ üë@ LóÜic@ bß@ áèäß@ ùŠßa@ ÝØÛ@ ÒŠÇa@ áq
@µg@ùŠßa@ÒŠ‘@Ùãìdží@üë@ Léöýi@òíbË@æë…@éi@æŠČ–Ôm@üë@LêË
@ŠÌ–nm@æc@µg@ùŠßa@òÈ™@üë@LaĆÌ•@æb×@bß@éöýi@åß@áÄÈm@æc
@åß@ ÙÈÜší@ bß@ éÛì‰ë@ a@ µg@ ……‰aë@ LbĆàîÄÇ@ æb×@ bß@ éöýi@ åß
@Čkyc@âìÔÛ@éãbzj@a@ÞbÓ@†ÔÏ@L‰ìßþa@åß@ÙîÜÇ@éjn’íë@Llìݨa
’Í<'ρé&uρ tΑθß™§9$# (#θãè‹ÏÛr&uρ ©!$# (#θãè‹ÏÛr& (#þθãΨtΒ#u™ t⎦⎪Ï%©!$# $pκš‰r'¯≈tƒ﴿@ Záç…b‘‰g

:‫ )اﻟﻨﺴﺎء‬N﴾ ÉΑθß™§9$#uρ «!$# ’n<Î) çνρ–Šãsù &™ó©x« ’Îû ÷Λä⎢ôãt“≈uΖs? βÎ*sù ( óΟä3ΖÏΒ Íö∆F{$#

@ˆþa@ ÞìŠÛa@ µg@ …ŠÛaë@ Léibn×@ áØz¶@ ˆþa@ a@ µg@ …Č ŠÛbÏ ,.(59
@ @Nòӊнa@Ë@òÈßb¦a@énäi
@òßìØy@ åß@ LÙßȆÔm@ å½@ óšß@ bß@ Š×ˆnm@ æc@ ÙîÜÇ@ kuaìÛaë
@La@lbn×@¿@òšíŠÏ@ëc@L‫ ص‬bäîjã@åÇ@Šqc@ëc@LòÜ™bÏ@òČä@ëc@LòÛ…bÇ
@bß@ Êbjma@ ¿@ ÙÐäÛ@ †èn£ë@ LbèîÏ@ éi@ bäÜàÇ@ bàČß@ p†çb‘@ b¶@ ð†nÔnÏ
@LÙîÜÇ@ïÐäÛ@òv§a@åß@éi@oÔqìnaë@Laˆç@ð†èÇ@¿@ÙîÛg@p†èÇ
NCbçaìç@µg@ÙÐã@ÊČŠm@†äÇ@òÜÇ@ÙÛ@æìØm@ýîØÛ
‫»و ﺳﻨّﺖ ﻧﻴﻜﻮﻳﻲ را ﻛﻪ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن اﻳﻦ اﻣﺖ ﺑﻪ آن ﻋﻤﻞ‬
،‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﺳﺒﺐ اُﻟﻔﺖ ﮔﺮدﻳﺪ و ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ آن رﻋﻴﺖ اﺻﻼح ﺷﺪ‬
.‫ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻘﺾ ﻣﻜﻦ‬
،‫و ﺳﻨﺘﻲ ﺗﺎزه ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﺳﻨﺖﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ زﻳﺎن وارد ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫ زﻳﺮا ﮔﻨﺎه ﻧﻘﺾ ﺳﻨّﺖ ﺑﺮﮔﺮدن ﺗﻮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و ﭘﺎداش‬.‫اﻳﺠﺎد ﻣﻜﻦ‬

١٤٢ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

١٤٢
‫را ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺑﺮد ﻛﻪ ﺳﻨّﺖ را ﭘﺎﻳﻪﮔﺬاري ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﺳﺎﻣﺎندادن‬
‫ﺑﻪ اﻣﻮر ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺧﻮد و ﺑﺮﭘﺎداﺷﺘﻦ آﻧﭽﻪ ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ آن ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﺑﻪ‬
‫ﺻﻼح رﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺎد ﺑﺎ ﻋﻠﻤﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻦ و ﺑﺎ ﺣﻜﻤﺎ‬
‫ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ ﻛﻦ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺸﻜﻞ و ﮔﺮﻓﺘﺎري ﻫﺮ ﻛﺲ‬
‫ﭼﻴﺴﺖ و ﮔﺮﻓﺘﺎري او را ﺑﻪ ﮔﺮدن ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ ﻧﻴﻨﺪازي‪ ،‬و ﻧﺒﺎﻳﺪ‬
‫ﺟﺎﻳﮕﺎه و ﺷﺮاﻓﺖ ﻛﺴﻲ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﻮد ﺗﺎ ﮔﺮﻓﺘﺎري ﻛﻮﭼﻚ او ﺑﺮاﻳﺖ‬
‫ﺑﺰرگ ﺟﻠﻮه ﻛﻨﺪ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﭘﺎﻳﻴﻦﺑﻮدن ﻣﻘﺎم ﻛﺴﻲ ﺳﺒﺐ ﺷﻮد‬
‫ﺗﺎ ﺑﻼ و ﮔﺮﻓﺘﺎري ﺑﺰرگ او را ﻛﻮﭼﻚ ﺑﺸﻤﺎري‪ ،‬اﻣﻮر ﻣﺸﺘﺒﻪ و‬
‫ﻣﺸﻜﻞ را ﺑﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش ﺑﺮﮔﺮدان‪ ،‬ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫﴿‪( óΟä3ΖÏΒ Íö∆F{$# ’Í<'ρé&uρ tΑθß™§9$# (#θãè‹ÏÛr&uρ ©!$# (#θãè‹ÏÛr& (#þθãΨtΒ#u™ t⎦⎪Ï%©!$# $pκš‰r'¯≈tƒ‬‬

‫‪) N﴾ ÉΑθß™§9$#uρ «!$# ’n<Î) çνρ–Šãsù &™ó©x« ’Îû ÷Λä⎢ôãt“≈uΖs? βÎ*sù‬اﻟﻨﺴﺎء‪.(59 :‬‬

‫»اى ﻛﺴﺎﻧﻰ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آوردهاﻳﺪ! اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻴﺪ ﺧﺪا را! و‬


‫اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻴﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا و اوﻟﻮ اﻻﻣﺮ )ﺣﻜﻤﺎ و ﻋﻠﻤﺎ( را! و ﻫﺮﮔﺎه‬
‫در ﭼﻴﺰى ﻧﺰاع داﺷﺘﻴﺪ‪ ،‬و ﻫﺮﮔﺎه در ﭼﻴﺰى ﻧﺰاع داﺷﺘﻴﺪ‪ ،‬آن را ﺑﻪ‬
‫ﺧﺪا)ﺑﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﺑﻪ ﻗﺮآن( و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ﺑﺎ رﺟﻮع ﺑﻪ ﺳﻨّﺖ ﻧﺒﻮي(‬
‫ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻴﺪ )و از آﻧﻬﺎ داورى ﺑﻄﻠﺒﻴﺪ(«‪.‬‬
‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪن ﺑﻪ ﺧﺪا ﺗﻤﺴﻚ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﺧﺪاﺳﺖ و ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪن ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ص ﺗﻤﺴﻚ ﺑﻪ ﺳﻨﺖ اوﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ وﺣﺪت و ﻣﺎﻧﻊ ﺗﻔﺮﻗﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪١٤٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٤٣‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻋﺎدﻻﻧﻪ‪ ،‬ﺳﻨّﺖ ﺧﻮب ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن و اﺣﺎدﻳﺚ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ص و ﻓﺮاﻳﺾ ﻗﺮآن را ﺑﻪ ﻳﺎدآوري و ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮدهاي ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬اﻗﺘﺪا ﻛﻨﻲ و ﺑﻜﻮﺷﻲ ﺗﺎ از آﻧﭽﻪ ﺗﻮ را ﺑﺪان ﻣﺘﻌﻬﺪ‬
‫ﻧﻤﻮدهام و ﺑﺮ ﺗﻮ اﺗﻤﺎم ﺣﺠﺖ ﻛﺮدهام ﻛﻪ اﮔﺮ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي‬
‫ﻧﻔﺲ ﺧﻮد ﺷﺘﺎﻓﺘﻲ دﺳﺖآوﻳﺰي داﺷﺘﻪ ﻧﺒﺎﺷﻲ‪ ،‬ﭘﻴﺮوي ﻛﻦ‪.1‬‬

‫ﺭﻫﻨﻤﻮﺩﻫﺎﯼ ﻧﺎﻣﻪ ﺍﻣﺎﻡ‬


‫اﻟﻒ‪ -‬ﺳﻨّﺖ ‪ ...‬را ﻧﻘﺾ ﻣﻜﻦ‪ .‬ﺳﻨﺖ ﻳﻌﻨﻲ راه و روش‪ ،‬ﭘﺲ او‬
‫ﻋﺎﻣﻞ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪار ﺧﻮد را ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺳﻨﺖ ﻧﻴﻜﻮﻳﻲ را ﻛﻪ‬
‫ﺧﻠﻔﺎي ﭘﻴﺶ از او ﺑﺮ آن ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻘﺾ ﻧﻜﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺧﺮوج از‬
‫ﺳﻨّﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺧﻠﻔﺎ در آن زﻣﺎن ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ب‪ -‬اﻣﺎم ﻧﻔﺮﻣﻮد ﻛﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻋﺘﺮت اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ آﻳﻪ‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮد و ﺑﻪ اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﻧﻴﺎز داﺷﺖ‪.‬‬
‫ج‪ -‬ﺗﻤﺎﻣﻰ اﻣﻮر را ﺑﻪ دو ﻣﺼﺪر ﺑﺰرگ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ‪ :‬ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ‪.‬‬
‫د‪ -‬در ﺑﻨﺪ اﺧﻴﺮ ﻛﺎرﻫﺎي ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺧﻠﻔﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﻫﻢ رﺑﻂ‬
‫داد و ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬آﻧﭽﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ آن ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻮدﻳﻢ‪.«...‬‬

‫‪ ٤٧/١٧ (١‬ﻭ ﺑﻌﺪ از آﻥ‪.‬‬

‫‪١٤٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٤٤‬‬
‫ﺩﻋﺎ ﺍﺯ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ ﺍﻣﺎﻡ ﻋﻠﯽ ‪‬‬
‫دﻋﺎ ﻋﺒﺎدﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺠﺎم دادن آن ﺑﺮاي ﻏﻴﺮ ﺧﺪا ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و‬
‫ﺗﻮﺳ‪‬ﻞ ﻧﺎﻣﺸﺮوع در دﻋﺎ‪ ،‬رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﻗﺒﺮﻫﺎ ﺑﺮاي دﻋﺎ و ﺗﺒﺮّك ﺟﺴﺘﻦ از‬
‫آن ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻓﺮادي ﺑﻪ ﻗﺒﺮﻫﺎي اﺋﻤﻪ ﻣﻲروﻧﺪ‬
‫ﺗﺎ آﻧﺠﺎ دﻋﺎ ﻛﻨﻨﺪ و از اﺋﻤﻪ ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﻛﻪ زﻳﺎن را از آﻧﺎن دور ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻓﺮﻳﺎد ﻣﺼﻴﺒﺖزدهﻫﺎ ﺑﺮﺳﻨﺪ و ﻧﻴﺎزﻫﺎ را ﺑﺮآورده ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﻴﻌﻪ از ﻃﺮﻳﻖ اﻧﺠﺎم آن‪ ،‬ﺑﺎ اﺋﻤﻪ اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ‬
‫ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻨﻚ ﺑﻪ دﻳﺪﮔﺎه اﻣﺎم ‪ ‬در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪@Lòuby@éãbzj@a@µg@ÙÛ@oãb×@a‡gD :‬‬
‫‪@ éÛì‰@ óÜÇ@ ñý–Ûa@ òÛd¶@ c†ibÏ‬ص‪@a@ æhÏ@ LÙnuby@ Ý@ áq@ L‬‬
‫‪NCôŠþa@Éä¹ë@bàça†yg@ïšÔîÏ@L´nuby@Þdí@æc@åß@âŠ×c‬‬
‫»ﻫﺮﮔﺎه ﺧﻮاﺳﺘﻲ ﺣﺎﺟﺘﻲ از ﺧﺪا ﺑﺨﻮاﻫﻲ‪ ،‬اﺑﺘﺪا ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص‬
‫درود ﺑﻔﺮﺳﺖ ﺳﭙﺲ ﺣﺎﺟﺖ ﺧﻮد را ﺑﺨﻮاه‪ .‬زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺴﻲ‬
‫ﺑﺰرﮔﻮارﺗﺮ از آن اﺳﺖ ﻛﻪ دو ﺣﺎﺟﺖ از او ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺷﻮد و او ﻳﻜﻲ‬
‫را ﺑﺮآورده ﺳﺎزد و دﻳﮕﺮي را ﺑﺮآورده ﻧﻜﻨﺪ«‪.1‬‬
‫اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﺣﺎﺟﺘﻲ دارد اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ اﺑﺘﺪا ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص درود ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ‪ ،‬ﺳﻔﺎرش ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﺒﺮ‬

‫‪.(٣٦٧) ٢٧٩/١٩ (١‬‬

‫‪١٤٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٤٥‬‬
.‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص و ﻳﺎ ﺑﻪ ﻗﺒﺮﻫﺎي اﻧﺒﻴﺎء و اوﻟﻴﺎء ﭘﻨﺎه ﺑﺒﺮد‬
@æ@ c@áÜÇaëD :‫ ﻓﺮﻣﻮدﻧـﺪ‬ ‫ و در وﺻﻴﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ اﻣﺎم ﺣـﺴﻦ‬-2
@ÝÐØmë@LõbdžÛa@¿@ÙÛ@æ‡c@†Ó@‰þaë@paìàÛa@åöaŒ@ê†îi@ðˆÛa
@Ýȯ@ë@LÙ»Û@é@ »më@LÙîİÈîÛ@éÛdm@æc@ÚŠßcë@Lòibu⁄bi@ÙÛ
.éîÛg@ÙÛ@ÉÐ’í@åß@µg@Ù÷vÜí@ë@LéäÇ@Ùjv°@åß@Ùäîië@éäîi
@ÙzšÐí@ë@LòàÔäÛbi@ÙÜubÈí@ë@LòiìnÛa@åß@pdc@æg@ÙÈä¹@ë
@Ù’Óbäí@ ë@ Lòibã⁄a@ ÞìjÓ@ ¿@ ÙîÜÇ@ …†’í@ ë@ LòzîšÐÜÛ@ o™ČŠÈm@ æg
@Lòäy@kãˆÛa@åÇ@ÙÇëŒã@ÝÈu@Ýi@Lò»ŠÛa@åß@Ùíûí@ë@LñŠíŠ¦bi
@Llbn½a@lbi@ÙÛ@|nÏë@LaĆŠ’Ç@Ùnäy@kyë@Lñ†yaë@Ùn÷î@kyë
@LÚaì¬@ áÜÇ@ énîubã@ a‡gë@ LÚa†ã@ É@ éní…bã@ a‡hÏ@ LlbnÈnüa@ lbië
@LÙßìàç@ éîÛg@ pìØ‘ë@ LÙÐã@ pa‡@ énrricë@ LÙnub¡@ éîÛg@ oîšÏdÏ
@éöbİÇg@óÜÇ@‰†Ôí@ü@bß@én»‰@åöaŒ@åß@énÛdë@LÙiëŠ×@énÐ’Ønaë
@ @NCÖa‹‰þa@òÈë@Læa†iþa@òz•ë@L‰bàÇþa@Þì@åß@[êŽË
‫»ﺑﺪان! ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﮔﻨﺠﻴﻨﻪﻫﺎي آﺳﻤﺎن و زﻣﻴﻦ در دﺳﺖ اوﺳﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺗﻮ اﺟﺎزه داده ﺗﺎ او را ﺑﺨﻮاﻧﻲ و ﺗﻀﻤﻴﻦ ﻧﻤﻮده ﻛﻪ دﻋﺎﻳﺖ را اﺟﺎﺑﺖ‬
‫ از او ﻃﻠﺐ‬،‫ ﺗﻮ را اﻣﺮ ﻛﺮده ﻛﻪ از او ﺑﺨﻮاﻫﻲ ﺗﺎ ﻋﻄﺎ ﻛﻨﺪ‬،‫ﻛﻨﺪ‬
‫ در ﻣﻴﺎن ﺧﻮدش و ﺑﻨﺪه ﭼﻴﺰي‬،‫ﻣﺮﺣﻤﺖ ﻛﻨﻲ ﺗﺎ ﺑﺮ ﺗﻮ رﺣﻢ ﻧﻤﺎﻳﺪ‬
‫ﻗﺮار ﻧﺪاده ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺧﺪا و ﺑﻨﺪهاش ﻣﺎﻧﻊ ﺷﻮد و ﺗﻮ را ﻣﺠﺒﻮر ﻧﺴﺎﺧﺘﻪ‬
.‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺰد ﻛﺴﻲ ﺑﺮوي ﺗﺎ ﺑﺮاي ﺗﻮ ﭘﻴﺶ ﺧﺪا ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻛﻨﺪ‬
‫ و ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺗﻮ را‬،‫ در ﺗﻮﺑﻪ را ﺑﺮاﻳﺖ ﺑﺎز ﮔﺬاﺷﺘﻪ‬،‫اﮔﺮ ﮔﻨﺎه ﻛﺮدي‬

١٤٦ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

١٤٦
‫ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﮔﻨﺎه ﻋﺬاب ﻧﻤﻲدﻫﺪ‪ .‬اﮔﺮ در ﻣﻌﺮض رﺳﻮاﻳﻲ ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮي‪،‬‬
‫ﺗﻮ را رﺳﻮا ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و در ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﺗﻮﺑﻪ ﺳﺨﺘﮕﻴﺮي ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ‬
‫ﻋﻠﺖ ﮔﻨﺎه ﺑﺎ ﺗﻮ ﻣﻨﺎﻗﺸﻪ ﻧﻤﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬و ﺗﻮ را از رﺣﻤﺖ ﺧﻮد ﻧﺎاﻣﻴﺪ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ دﺳﺖﻛﺸﻴﺪن از ﮔﻨﺎه را ﻧﻴﻜﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪه‪ ،‬ﻫﺮ ﮔﻨﺎﻫﺖ را‬
‫ﻳﻜﻲ‪ ،‬ﻫﺮ ﻧﻴﻜﻲات را ده ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآورد‪ .‬دروازة ﺗﻮﺑﻪ را ﺑﻪ‬
‫روﻳﺖ ﮔﺸﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮﮔﺎه او را ﺻﺪا ﺑﺰﻧﻲ‪ ،‬ﺻﺪاﻳﺖ را‬
‫ﻣﻲﺷﻨﻮد ﻫﺮﮔﺎه ﺑﺎ او ﻣﻨﺎﺟﺎت ﻧﻤﺎﻳﻲ‪ ،‬راز و ﻧﺠﻮاﻳﺖ را ﻣﻲﺷﻨﻮد‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻧﻴﺎز ﺧﻮد را ﺑﺎ او در ﻣﻴﺎن ﮔﺬار‪ ،‬و از ﻣﺸﻜﻼت و‬
‫ﻧﺎراﺣﺘﻲﻫﺎﻳﺖ ﻧﺰد او ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻛﻦ‪ ،‬و از او ﺑﺨﻮاه ﻛﻪ ﻣﺸﻜﻼت و‬
‫ﻧﺎراﺣﺘﻲﻫﺎﻳﺖ را دور ﺳﺎزد‪ .‬از ﮔﻨﺠﻴﻨﻪﻫﺎي رﺣﻤﺖ او ﺑﺨﻮاه‪ ،‬ﻛﻪ‬
‫ﻛﺴﻲ ﺟﺰ او ﺗﻮان دادن آن را ﻧﺪارد‪ :‬رﺣﻤﺖﻫﺎﻳﻲ ﭼﻮن ﻃﻮل ﻋﻤﺮ و‬
‫ﺳﻼﻣﺘﻲ و روزي ﻓﺮاوان«‪.1‬‬
‫ﺑﻪ ﻛﻼم اﻣﺎم ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ و ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬و در ﻣﻴﺎن‬
‫ﺧﻮدش و ﺑﻨﺪه ﭼﻴﺰي ﻗﺮار ﻧﺪاده ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺧﺪا و ﺑﻨﺪهاش ﻣﺎﻧﻊ ﺷﻮد‬
‫و ﺗﻮ را ﻣﺠﺒﻮر ﻧﺴﺎﺧﺘﻪ ﺗﺎ ﻧﺰد ﻛﺴﻲ ﺑﺮوي ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﻮ ﭘﻴﺶ ﺧﺪا‬
‫ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻛﻨﺪ‪ «...‬ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻛﻼم ﭼﻴﺴﺖ؟ آﻳﺎ ﻣﻌﻨﻲاش اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺧﻮاﺳﺘﻦ و دﻋﺎﻛﺮدن‪ ،‬ﭼﻴﺰي و ﻳﺎ ﻛﺴﻲ را ﻣﻴﺎن ﺧﻮد و‬

‫‪.٨٩/١٦ (١‬‬

‫‪١٤٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٤٧‬‬
‫ﺧﺪا واﺳﻄﻪ ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻴﺪ و واﺳﻄﻪﻫﺎ را دور ﺑﻴﻨﺪازﻳﺪ؟‬
«... ‫ »ﺑﻪ ﺗﻮ اﺟﺎزه داده‬:‫ﺳﭙﺲ ﺑﻨﮕﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‬
‫ و ﻣﻴﺎن ﺧﻮد‬،‫ﭘﺲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻓﺮﻣﺎن داده ﺗﺎ از او ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ‬
.‫و ﺑﻨﺪهاش ﻫﻴﭻ واﺳﻄﻪاي ﻗﺮار ﻧﺪاده اﺳﺖ‬
:‫ ﭼﻨﻴﻦ دﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬- ‫ ﻃﻠﺐ ﺑﺎران‬- ‫ در ﻧﻤﺎز اﺳﺘﺴﻘﺎء‬ ‫ اﻣﺎم‬-3
@p¤ë@LbäČiaë…@oßbçë@Lb䙉c@pČËaë@LbäÛbju@oyb–ãa@†Ó@áèÜÛaD
@¿@……Ûa@oÜßë@Lbç…üëc@óÜÇ@µbØrÛa@wîvÇ@oČvÇë@LbèšiaŠß@¿
@ @Abç…‰aìß@µg@´ä§aë@LbèÈmaŠß
@ @Nòãb§a@´äyë@òãŁa@´ãc@áy‰bÏ@áèÜÛa
@ @Nbè¦aìß@¿@bèäîãcë@Lbèjçaˆß@¿@bèmy@áy‰bÏ@áèÜÛa
@bänÐÜnaë@L´äÛa@ia†y@bäîÜÇ@pŠØnÇa@´y@ÙîÛg@bäuŠ@áèÜÛa
@ @NànÜàÜÛ@ÎýjÛaë@L÷njàÜÛ@õbuŠÛa@oäØÏ@L…ì¦a@Ýíb«
@üc@LâaìČÛa@ÙÜçë@LâbàÌÛa@Éäßë@Lâbãþa@ÁäÓ@´y@Úìdžã
@lbzÛbi@Ùn»‰@bäîÜÇ@Š’ãaë@Lbäiìãˆi@bã@ˆaûm@üë@LbäÛbàÇdi@bãˆaûm
@†Ó@bß@éi@ïî¤@LbÜiaë@b₣z@LÕãì½a@pbjČäÛaë@Lֆ̽a@ÉîiŠÛaë@LÕÈjä½a
@ @NpbÏ@†Ó@bß@éi@…Šmë@Lpbß
@ò÷íŠß@ò÷îäç@Lò׉bjß@òjî@LòČßbÇ@òČßbm@LòíëŠß@òîîª@Ùäß@bîÔ@áèÜÛa
@ÑîÈšÛa@@bèi@“Èäm@LbèÓ‰ë@aĆŠ™bã@LbèÇŠÏ@aĆŠßbq@Lbènjã@bĆî×a‹@LòÈíŠß
@ @NÚ…ýi@åß@oî½a@bèi@ïî¤ë@LÚ…bjÇ@åß
@k–±ë@Lbã…bçë@bèi@ðŠ£ë@Lbã…b @bèi@k’Èm@Ùäß@bîÔ@áèÜÛa

١٤٨ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

١٤٨
‫‪@bèi@ ô†ämë@ Lbäî‘aìß@ bèi@ “îÈmë@ Lbã‰b@ bèi@ ÝjÔmë@ Lbäibäu@ bèi‬‬
‫‪@ÚbíbİÇë@ LòÈaìÛa@ Ùmb׊i@ åß@ Lbäîyaì™@ bèi@ ´Ènmë@ Lbäî•bÓc‬‬
‫‪@õb@ bäîÜÇ@ ÞŒãcë@ LòÜàè½a@ Ù’yëë@ LòÜߊ½a@ ÙnČíŠi@ óÜÇ@ LòÜ팦a‬‬
‫«‪@bèäß@ŠİÔÛa@ŒÐ°ë@LÖ…ìÛa@bèäß@Ö…ìÛa@ÉÏa†í@LòÜbç@aƉa‰†ß@LòÜš‬‬
‫‪@æbБë@Lbèibi‰@ÊŒÓ@üë@Lb虉bÇ@âbèu@üë@LbèÓŠi@kÜ@Ë@LŠİÔÛa‬‬
‫‡‪@ÙČãhÏ@Læìnä½a@bèn×i@bî°ë@Læìi†a@bèÇaŠß⁄@k–±@óny@Lbèibç‬‬
‫‪@ @NC†îà§a@ïÛìÛa@oãcë@LÙn»‰@Š’ämë@LaìİäÓ@bß@†Èi@åß@sîÌÛa@ÞŒäm‬‬
‫»ﺑﺎر ﺧﺪاﻳﺎ! ﻛﻮهﻫﺎ و ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻣﺎ ﺧﻮد ﺧﺸﻚ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن‬
‫ﻣﺎ ﻫﻼك و از ﺧﻮد ﺑﻲﺧﻮد ﺷﺪهاﻧﺪ و در ﻣﺤﻞ ﺧﻮاﺑﺸﺎن ﺣﻴﺮاناﻧﺪ و‬
‫ﭼﻮن زﻧﺎن ﻓﺮزﻧﺪ ﻣﺮده ﻓﺮﻳﺎد ﺑﺮﻣﻲآورﻧﺪ و از رﻓﺖ و آﻣﺪ ﺑﻪ‬
‫ﭼﺮاﮔﺎهﻫﺎ و ﺷﻮق آﺑﺸﺨﻮرﻫﺎﻳﺸﺎن ﺧﺴﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎرﺧﺪاﻳﺎ! ﻓﺮﻳﺎد‬
‫ﻓﺮﻳﺎدﺧﻮاه و آرزوي ﻣﺸﺘﺎق را ﺑﺮآورده ﺳﺎز‪ .‬ﺑﺎرﺧﺪاﻳﺎ! رﺣﻢ ﻛﻦ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫اﻳﻦ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﻛﺠﺎ ﺑﺮوﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎر ﺧﺪاﻳﺎ! ﺻﻔﺎ و ﺧﺮّﻣﻲ ﺳﺎﻟﻬﺎ‬
‫ﺑﺮ ﻣﺎ ﺗﻴﺮه ﺷﺪ و ﺑﻪ ﻗﺤﻄﻲ ﮔﺮاﻳﻴﺪ و ﻣﺎ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﻮ ﺑﻴﺮون آﻣﺪهاﻳﻢ‪ ،‬ﺗﻮ‬
‫اﻣﻴﺪ ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻲ و ﺗﻮ ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد درﻣﺎﻧﺪﮔﺎن ﻣﻲرﺳﻲ‪ .‬ﺗﻮ را ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﻢ در وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﻧﺎاﻣﻴﺪ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎران ﺑﻨﺪ آﻣﺪه و ﭼﻬﺎر‬
‫ﭘﺎﻳﺎن ﻫﻼك ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬از ﺗﻮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻛﺎرﻫﺎ و‬
‫ﮔﻨﺎﻫﺎﻧﻤﺎن ﻣﻮاﺧﺬه ﻧﻜﻨﻲ‪ .‬ﺑﺎرﺧﺪاﻳﺎ! رﺣﻤﺖ ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﺎ اﺑﺮ ﺑﺎرانزا و‬
‫ﺑﻬﺎر زﻳﺒﺎ و ﮔﻴﺎﻫﺎن و ﺑﺎران ﺳﻴﻞآﺳﺎ ﺑﺮ ﻣﺎ ﺑﮕﺴﺘﺮان‪ ،‬و ﺑﺎ آن‪ ،‬آﻧﭽﻪ را‬

‫‪١٤٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٤٩‬‬
‫ﻛﻪ ﭘﮋﻣﺮده ﺷﺪه‪ ،‬زﻧﺪه ﮔﺮدان و آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ از دﺳﺖ رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮﮔﺮدان‪.‬‬
‫ﺑﺎرﺧﺪاﻳﺎ! ﺑﺎراﻧﻲ از ﺗﻮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﻪ ]زﻣﻴﻦ[ ﻣﺮده را زﻧﺪه ﻛﻨﺪ و‬
‫ﻫﻤﻪ را ﺳﻴﺮاب ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻛﺎﻣﻞ و ﻓﺮاﮔﻴﺮ و ﺧﺠﺴﺘﻪ و ﺑﺎ ﺑﺮﻛﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﮔﻴﺎﻫﺎن را ﺳﺮﺳﺒﺰ و ﺧﺮّم ﮔﺮداﻧﺪ و ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺿﻌﻴﻔﺖ از آن ﻗﻮت‬
‫ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ و ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﭘﮋﻣﺮدهات ﺑﺎ آن زﻧﺪه ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎرﺧﺪاﻳﺎ! ﺑﺎراﻧﻲ از ﺗﻮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﭼﺮاﮔﺎهﻫﺎﻳﻤﺎن ﺑﺎ آن ﺳﺮﺳﺒﺰ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬آب درهﻫﺎ ﺟﺎري ﮔﺮدد‪ ،‬اﻃﺮاف ﻣﺎ ﺳﺮﺳﺒﺰ ﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن‬
‫ﻣﺎ ﺑﺎ آن زﻧﺪه ﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺎهﻫﺎي دوردﺳﺖ از ﺧﺸﻜﻲ ﻧﺠﺎت ﻳﺎﺑﻨﺪ و‬
‫اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﻣﺎ از آن ﻛﻤﻚ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﺧﺪاﻳﺎ! از ﺗﻮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺮﻛﺎت‬
‫ﮔﺴﺘﺮده و ﺑﺨﺸﺶﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﺖ را ﺑﺮ ﺑﻨﺪﮔﺎن و ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن‬
‫ﻗﺤﻄﻲزده‪ ،‬ﻧﺎزل ﻛﻨﻲ‪ .‬ﺑﺎرﺧﺪاﻳﺎ! ﺑﺎراﻧﻲ ﻓﺮاوان و ﭘﻲدرﭘﻲ از آﺳﻤﺎن‬
‫ﺑﺮ ﻣﺎ ﺑﺒﺎران‪ ،‬آﺳﻤﺎن را ﺑﺮ ﻣﺎ ﺑﺎراﻧﻲ ﻛﻦ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﻪ رﻋﺪ و ﺑﺮق ﺑﺪون‬
‫ﺑﺎرش اﻛﺘﻔﺎ ﻧﻨﻤﺎﻳﺪ و روﻳﺶ را ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﺮش ﻛﻨﺪ و از ﺑﺎران ﺧﻮدداري‬
‫ﻧﻮرزد‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ آن ﻗﺤﻄﻲزدﮔﺎن ﺳﺮﺳﺒﺰ و آﺑﺎد ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎرﺧﺪاﻳﺎ!‬
‫ﺑﻌﺪ از آن ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻧﺎاﻣﻴﺪ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮ ﺑﺎران را ﻧﺎزل ﻣﻲﻛﻨﻲ و‬
‫رﺣﻤﺖ ﺧﻮﻳﺶ را ﻣﻲﮔﺴﺘﺮاﻧﻲ و ﺗﻮ ﻛﺎرﺳﺎز ﺳﺘﻮدهاي«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﺧﻄﺒﺔ ﻃﻠﺐ ﺑﺎران و در آن ذﻛﺮي از ﺗﻮﺳ‪‬ﻞ و ﻃﻠﺐ ﺷﻔﺎﻋﺖ‬

‫‪.(١١٤) ٢٦٢/٧ (١‬‬

‫‪١٥٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٥٠‬‬
.‫و ﺧﻮاﺳﺘﻦ از ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺎﻣﺪه اﺳﺖ‬
@é@ i@ÝČìm@bß@ÝšÏc@ægD :‫ و در ﺧﻄﺒﻪاي دﻳﮕﺮ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‬-4
@ñ뉇@éãhÏ@LéÜîj@¿@…bè¦aë@LéÛìŠië@éi@æb¹⁄a@a@µg@æìÜČìn½a
@Lòܽa@bèãhÏ@ñý–Ûa@âbÓgë@LñŠİÐÛa@bèãhÏ@˜ý⁄a@òàÜ×ë@Lâý⁄a
@åß@òČäu@éãhÏ@æbšß‰@Šè‘@âì•ë@Lòjuaë@òšíŠÏ@bèãhÏ@ñb׌Ûa@õbnígë
@æbšyŠíë@ŠÔÐÛa@æbîÐäí@bàèãhÏ@ê‰bànÇaë@oîjÛa@wyë@LlbÔÈÛa
@òÓ†•ë@LÝuþa@¿@ñdäßë@LÞ
@ b½a@¿@ñaŠrß@bèãhÏ@áyŠÛa@òÜ•ë@LkãˆÛa
@LõìÛa@ònîß@Éφm@bèãhÏ@òîãýÈÛa@òÓ†•ë@Lò÷îݨa@ŠÐØm@bèãhÏ@ŠÛa
.æaìa@ʉb–ß@ïÔm@bèãhÏ@ÒëŠÈ½a@Éöbä•ë
@´Ôn½a@†Çë@bàîÏ@aìjˉaë@LŠ×ˆÛa@åyc@éãhÏ@a@Š×‡@¿@aìšîÏc
@Lð†a@ ÝšÏc@ éãhÏ@ áØîjã@ ð†èi@ aë†nÓaë@ L†ÇìÛa@ Ö†•c@ ê†Çë@ æhÏ
@åyc@ éãhÏ@ æeŠÔÛa@ aìàÜÈmë@ LåäÛa@ ô†çc@ bèãhÏ@ énČäi@ aìČänaë
@õbБ@éãhÏ@ê‰ìäi@aìÐ’naë@LlìÜÔÛa@Éîi‰@éãhÏ@éîÏ@aìèÔÐmë@Ls톧a
@Ìi@ÝßbÈÛa@bÈÛa@ægë@L—–ÔÛa@ÉÐãc@éãhÏ@émëým@aìäycë@L‰ë†–Ûa
@éîÜÇ@ òv§a@ Ýi@ LéÜèu@ åß@ ÕîÐní@ ü@ ðˆÛa@ Šöb§a@ Ýçb¦b×@ LéàÜÇ
@ @NCâìÛc@a@†äÇ@ìçë@LâŒÛc@éÛ@ñŠ§aë@LáÄÇc
‫ﻞﻛﻨﻨﺪﮔﺎن آن را وﺳﻴﻠﻪ ﺗﻘﺮّب ﺑﻪ ﺧﺪا‬‫»ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﻮﺳ‬
‫ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش و‬،‫ﻞ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‬‫ﻗﺮار دادهاﻧﺪ و ﺑﺎ آن ﺗﻮﺳ‬
‫ و ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ ﻛﻠﻤﺔ‬.‫ زﻳﺮا ﺟﻬﺎد ﻗﻠّﻪ اﺳﻼم اﺳﺖ‬،‫ﺟﻬﺎد در راه ﺧﺪاﺳﺖ‬
‫ و ﺑﺮﭘﺎداﺷﺘﻦ ﻧﻤﺎز و‬.‫ زﻳﺮا اﺧﻼص ﻓﻄﺮت اﺳﺖ‬،‫اﺧﻼص اﺳﺖ‬

١٥١ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

١٥١
‫دادن زﻛﺎت اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﻦ دو ﻓﺮﻳﻀﻪاي واﺟﺐاﻧﺪ‪ .‬و روزهﮔﺮﻓﺘﻦ‬
‫ﻣﺎه رﻣﻀﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﭙﺮي در ﺑﺮاﺑﺮ ﻋﺬاب اﺳﺖ‪ .‬و ﺳﻔﺮ ﺧﺎﻧﻪ ﺧﺪا‬
‫و ﺑﻪ ﻋﻤﺮه رﻓﺘﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﺮ و ﮔﻨﺎه را دور ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﺑﻪ ﺟﺎآوردن‬
‫ﺻﻠﻪ رﺣﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻓﺰوﻧﻲ ﻣﺎل ﻣﻲﺷﻮد و ﻋﻤﺮ را ﻃﻮﻻﻧﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬و ﺻﺪﻗﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﻨﻬﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻨﺎه را ﻣﻲزداﻳﺪ‪ .‬و‬
‫ﺻﺪﻗﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﻠﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮگ ﺑﺪ را دور ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬و ﺗﻮﺳﻞ‬
‫ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﺧﻮب اﺳﺖ ﻛﻪ ذﻟﺖ را از اﻧﺴﺎن دور ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ذﻛﺮ ﺧﺪا ﻣﺸﻐﻮل ﺷﻮﻳﺪ زﻳﺮا ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ذﻛﺮ‪ ،‬ﻳﺎد اوﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ آﻧﭽﻪ‬
‫ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎران وﻋﺪه داده ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬روي آورﻳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا وﻋﺪه اﻟﻬﻲ‬
‫راﺳﺖﺗﺮﻳﻦ وﻋﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ رﻫﻨﻤﻮد ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﺗﺎن اﻗﺘﺪا ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬زﻳﺮا رﻫﻨﻤﻮد‬
‫او ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ رﻫﻨﻤﻮد اﺳﺖ و از ﺳﻨّﺖ و ﺷﻴﻮهاي او ﭘﻴﺮوي ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺳﻨّﺖ و روش اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺮآن را ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻛﻼم اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ دﻳﻦ را ﻳﺎد ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻬﺎر دلﻫﺎﺳﺖ و ﺑﺎ ﻧﻮر آن ﻃﻠﺐ ﺷﻔﺎ‬
‫ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻗﺮآن ﺷﻔﺎدﻫﻨﺪه دﻟﻬﺎﺳﺖ و ﻗﺮآن را ﺧﻮب ﺗﻼوت ﻛﻨﻴﺪ‪،‬‬
‫ﭼﻮن ﻣﻔﻴﺪﺗﺮﻳﻦ داﺳﺘﺎﻧﻬﺎﺳﺖ‪ .‬ﻋﺎﻟﻤﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺟﺎﻫﻞ ﺳﺮﮔﺮداﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺟﻬﺎﻟﺖ ﺧﻮد ﺑﻴﺮون ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﺣﺠﺖ ﺑﺮاي ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺰرگﺗﺮ و ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺳﺖ و ﺑﻴﺸﺘﺮ دﭼﺎر‬
‫ﺣﺴﺮت ﻣﻲﺷﻮد و ﺧﺪاوﻧﺪ او را ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺳﺮزﻧﺶ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد«‪.1‬‬

‫‪.(١٠٩) ٢٢١/٧١ (١‬‬

‫‪١٥٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٥٢‬‬
‫ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ اﻣﺎم ﭼﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ‬
‫ﺗﻮﺳ‪‬ﻞﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺪان ﺗﻮﺳ‪‬ﻞ ﺟﺴﺘﻪاﻧﺪ‪.«...‬‬
‫و ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ ﺑﻪ ﻓﺮض اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻮﺳ‪‬ﻞﻛﺮدن ﺑﻪ اﻓﺮاد ﺟﺎﻳﺰ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﺆﻣﻦ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﻛﻤﺎل و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦﻫﺎ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ و‬
‫درﺳﺖﺗﺮﻳﻦ و ﻛﺎﻣﻞﺗﺮﻳﻦ دﻋﺎ را ﺑﻨﻤﺎﻳﺪ؟‬
‫اﻳﻦ ﻳﻜﻲ از ﺧﻄﺒﻪﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺎم ‪ ‬در آن ﺑﻪ‬
‫اﻳﻤﺎن و ﺟﻬﺎد و ﻧﻤﺎز و زﻛﺎت ﻓﺮﻣﺎن داده اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ از ﺧﻤﺲ‬
‫ﻳﺎدي ﻧﻜﺮده اﺳﺖ!!‬
‫و ﻓﻘﻂ ﺳﻨﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺼﻄﻔﻲ ص را ﺑﻴﺎن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻧﻪ ﭼﻴﺰي‬
‫دﻳﮕﺮ را‪.‬‬
‫‪ -5‬و در ﺑﻴﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ در ﻣﻮرد ﭘﺮوردﮔﺎرﻣﺎن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪@éäÇ@áØÈİÓ@bàÏ@Lêìzäànaë@éîÛg@aìjÜaë@Lêë†vänaë@êìznÐnbÏD‬‬
‫‪NClbi@éãë…@áØäÇ@ÕÜËc@üë@Llbvy‬‬
‫»از او ﻃﻠﺐ ﻛﻤﻚ ﻛﻨﻴﺪ و از او ﻋﺎﺟﺰاﻧﻪ ﻳﺎري ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ‬
‫ﻣﺎﻧﻌﻲ ﺷﻤﺎ را از او ﺑﺎز ﻧﻤﻲدارد و او در رﺣﻤﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫ﺷﻤﺎ ﻧﺒﺴﺘﻪ اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫آﻳﺎ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن اﻣﺎم ‪ ،‬ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ؟!‬

‫‪.(١٨٨) ١٧٠/١٠ (١‬‬

‫‪١٥٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٥٣‬‬
‫ﻋﺒﺎﺩﺍﺕ ﺍﺯ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ ﺍﻣﺎﻡ ﻋﻠﯽ ‪‬‬
‫ﺷﻴﻌﻪ در ﻣﻮرد ﺑﻌﻀﻲ از ﻋﺒﺎدت ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﺮﺑﺎﻧﻲﻛﺮدن در ﻋﻴﺪ‪ ،‬ﻧﻤﺎز‬
‫ﺳﺮ وﻗﺖ و زﻛﺎت ﺑﺎ ﻋﻤﻮم ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺎ اﻳﻨﻚ‬
‫ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي اﻣﺎم ‪ ‬را در ﻣﻮرد اﻳﻦ اﻣﻮر ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارﻳﻢ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻣﺎم ‪ ‬در ﻳﻜﻲ از ﺧﻄﺒﻪﻫﺎﻳﺶ در ﻣﻮرد روز ﻋﻴﺪ و‬
‫ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@Lbèã‡c@ ÒaŠ’na@ òîz™þa@ âb·@ åßëD :‬‬
‫‪@Lo·ë@ òîz™þa@ oàÜ@ ´ÈÛaë@ æ‡þa@ oàÜ@ a‡hÏ@ LbèäîÇ@ òßýë‬‬
‫‪NCÙä½a@µg@bèÜu‰@ČŠ£@æŠÔÛa@õbjšÇ@oãb×@ìÛë‬‬
‫»ﺑﻪ ﮔﻮش و ﭼﺸﻢ ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺗﺎ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ وﻗﺘﻲ‬
‫ﮔﻮش و ﭼﺸﻢ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﺳﺎﻟﻢ و ﻛﺎﻣﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و اﮔﺮ ﺷﺎخ‬
‫آن ﺷﻜﺴﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮان آن را ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﻛﺮد«‪.1‬‬
‫ﭘﺲ ﺳﺨﻦ از ﻗﺮﺑﺎﻧﻲﻛﺮدن در روز ﻋﻴﺪ اﺳﺖ‪ .‬و ﺣﻴﻮاﻧﻲ ﻛﻪ در‬
‫ﺣﺞ ذﺑﺢ ﻣﻲﺷﻮد اﺿﺤﻴﻪ ‪ -‬ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ‪ -‬ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ آن‬
‫»ﻫ‪‬ﺪ‪‬ي« ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻧﻤﺎز‪:‬‬
‫ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻧﻤﺎزﻫﺎي روزاﻧﻪ را در ﺳﻪ وﻗﺖ ادا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و در ﻳﻚ‬
‫ﻧﻮﺑﺖ‪ ،‬دو ﻧﻤﺎز را ﻳﻚ ﺟﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻨﮕﺮﻳﻢ ﻛﻪ اﻣﺎم ‪ ‬در اﻳﻦ‬

‫‪.٣/٤ (١‬‬

‫‪١٥٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٥٤‬‬
‫ﻣﻮرد ﭼﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬در ﻧﺎﻣﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاران ﺷﻬﺮﻫﺎ در ﻣﻮرد‬
‫ﻧﻤﺎز ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@õïÐm@óny@ŠèÄÛa@bäÛbi@aìÜ–Ï@†Èi@bßcD :‬‬
‫‪@òîy@õbšîi@à’Ûaë@Š–ÈÛa@áèi@aìÜ•ë@LŒäÈÛa@œiŠß@Ýrß@à’Ûa‬‬
‫¿ @‪@lŠÌ½a@ áèi@ aìÜ•ë@ Læb‚ŠÏ@ bèîÏ@ ‰bí@ ´y@ ‰bèäÛa@ åß@ ìšÇ‬‬
‫‪@´y@õb’ÈÛa@áèi@aìÜ•ë@Lóäß@µg@xb§a@Éφíë@Láöb–Ûa@ŠİÐí@´y‬‬
‫‪@ÒŠÈí@ ÝuŠÛaë@ ña†ÌÛa@ áèi@ aìÜ•ë@ LÝîÜÛa@ sÜq@ µg@ ÕÐ’Ûa@ ô‰aìní‬‬
‫‪NC´ãbČnÏ@aìãìØm@üë@LáèÐÈ™c@ñý•@áèi@aìÜ•ë@Léjyb•@éuë‬‬
‫»وﻗﺘﻲ ﺧﻮرﺷﻴﺪ از وﺳﻂ آﺳﻤﺎن ﻣﺎﻳﻞ ﮔﺸﺖ‪ ،‬ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ را‬
‫ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪ .‬و ﻧﻤﺎز ﻋﺼﺮ را وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺳﻔﻴﺪ و ﻧﻮراﻧﻲ اﺳﺖ و‬
‫ﻣﻲﺗﻮان ﺗﺎ ﻗﺒﻞ از ﻏﺮوب دو ﻓﺮﺳﺦ راه را ﻃﻲ ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪ .‬و‬
‫ﻣﻐﺮب را زﻣﺎﻧﻲ ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ ﻛﻪ روزهدار اﻓﻄﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺣﺎﺟﻲ از ﻋﺮﻓﻪ‬
‫راﻫﻲ ﻣﻨﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬و از زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺳﺮﺧﻲ ﻏﺮوب ﭘﻨﻬﺎن ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ‬
‫ﺳﭙﺮيﺷﺪن ﻳﻚ ﺳﻮم ﺷﺐ‪ ،‬ﻧﻤﺎز ﻋﺸﺎ را ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪ .‬و ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ را‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻓﺮد ﭼﻬﺮة ﻫﻤﺮاﻫﺶ را ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﺑﺎ‬
‫ﻣﺮدم ﻧﻤﺎز ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﺪ و اﻣﺎم آﻧﻬﺎ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﻧﺎﺗﻮان ﺗﺮﻳﻦ آﻧﻬﺎ را در ﻧﻈﺮ‬
‫ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ و ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪ ﻣﺒﺘﻼ ﻧﻜﻨﻴﺪ«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤﻲ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﻣﺎم ‪ ‬اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ را ﺑﻪ ﻫﻤﻪ‬
‫ﺷﻬﺮﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ زﻳﺮدﺳﺖ او ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺧﻴﻠﻲ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‬

‫‪.(٥٢) ٢٢/١٧ (١‬‬

‫‪١٥٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٥٥‬‬
‫و اﻫﻤﻴﺖ دﻳﮕﺮ آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻋﺒﺎدت در اﺳﻼم را ﻛﻪ‬
‫ﻧﻤﺎز اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫أ‪ -‬ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ ﺑﻌﺪ از زوال آﻓﺘﺎب اﺳﺖ‪ .‬و ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬وﻗﺖ‬
‫ﻧﻤﺎز ﻋﺼﺮ از زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ روﺷﻦ و ﻧﻮراﻧﻲ اﺳﺖ ﺗﺎ ﻗﺒﻞ از‬
‫ﻏﺮوب‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ دو ﻧﻤﺎز ﻳﻚ ﺟﺎ ﺧﻮاﻧﺪه‪ ،‬ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ و ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻴﻢ‬
‫آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻤﻊ ﻛﻨﻴﻢ ﻣﻮﻗﻊ اداي ﻫﺮ ﻛﺪام را ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﻣﺸﺨّﺺ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ ،‬وﻟﻲ ﭼﻮن زﻣﺎن ﻫﺮ ﻳﻚ ﺑﺎ دﻳﮕﺮي ﻓﺮق ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬وﻗﺖ ﻫﺮ‬
‫ﻧﻤﺎز را ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب‪ -‬ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬وﻗﺖ ﻧﻤﺎز ﻣﻐﺮب »زﻣﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ روزهدار‬
‫اﻓﻄﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺣﺎﺟﻲ ﺑﻪ ﻣﻨﻲ ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدد« و اﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم‬
‫ﻏﺮوب ﺧﻮرﺷﻴﺪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ وﻗﺖ ﻧﻤﺎز ﻋﺸﺎء را ﺑﻌﺪ از‬
‫ﻣﻐﺮب ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮد‪ .‬وﻗﺖ ﻣﻐﺮب از ﻏﺮوب ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻔﻖ‬
‫و ﺳﺮﺧﻲ ﻏﺮوب ﭘﻨﻬﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬آﻧﮕﺎه وﻗﺖ ﻧﻤﺎز ﻋﺸﺎء ﺷﺮوع‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﺗﺎ ﻳﻚ ﺳﻮ‪‬م ﺷﺐ اداﻣﻪ دارد‪ .‬ﺳﻨّﺖ و روش ﻧﻤﺎز در دوران‬
‫اﺻﺤﺎب ﻫﻤﻴﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ و اﻣﺎم ﺑﺮ ﻧﻤﺎز ﺟﻤﺎﻋﺖ و وﺟﻮد ﻳﻚ‬
‫ﭘﻴﺸﻨﻤﺎز و وﺟﻮد ﺟﻤﺎﻋﺘﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻘﺘﺪي‪ ،‬ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ج‪ -‬اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ و ﺣﺎﻛﻢ دوﻟﺖ اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آن‬
‫را ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎﻳﻲ ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ ﻛﻪ ﺗﺤﺖ اﻣﺮ او ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺟﺎﻳﺰ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﻣﺮدم ﺑﺮﺧﻼف ﺣﻖ و ﺑﺮﺧﻼف ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﺠﺎم‬

‫‪١٥٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٥٦‬‬
‫ﻋﺒﺎدت ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﻪ ﻗﻀﺎﻳﺎي ﻓﻘﻬﻲ و اﺧﺘﻼف ﻓﻘﻬﺎء در اﻳﻦ ﻣﻮارد‬
‫ﺑﭙﺮدازﻳﻢ‪ ،‬وﻟﻲ آﻧﭽﻪ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻨﻜﻪ اﻣﺎم ﺑﺮاي ﻧﻤﺎز‪ ،‬ﭘﻨﺞ‬
‫وﻗﺖ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮده اﺳﺖ و ﻧﻪ ﺳﻪ وﻗﺖ‪.‬‬
‫و در ﻧﺎﻣﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻟﺤﺎرث اﻟﻤﺪاﻧﻲ ﻧﻮﺷﺖ در ﻣﻮرد ﺟﻤﻌﻪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@¿@bÜ•bÏ@üg@ Lñý–Ûa@†è’m@óny@òȺ@âìí@¿@ŠÏbm@üëD :‬‬
‫‪@òÇb@æhÏ@LÚ‰ìßc@ݺ@¿@a@Écë@Léi@‰ˆÈm@Šßc@¿@ëc@La@Ýîj‬‬
‫‪@üë@bèi@Õωaë@ñ…bjÈÛa@¿@ÙÐã@Ê…bë@Lbçaì@bß@óÜÇ@òÜ™bÏ@a‬‬
‫‪@åß@ ÙîÜÇ@ bĆiìnØß@ æb×@ bß@ üg@ Lbèb’ãë@ bçìÐÇ@ ˆë@ LbçŠèÔm‬‬
‫‪NCbèܪ@†äÇ@bç†çbÈmë@LbèöbšÓ@åß@†i@ü@éãhÏ@LòšíŠÐÛa‬‬
‫»در روز ﺟﻤﻌﻪ ﺑﻪ ﺳﻔﺮ ﻧﺮو ﺗﺎ در ﻧﻤﺎز ﺣﻀﻮر ﻳﺎﺑﻲ‪ ،‬ﻣﮕﺮ آن ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮاي ﺟﻬﺎد در راه ﺧﺪا ﺑﺮوي و ﻳﺎ ﺑﻪ ﻛﺎري ﺑﺮوي ﻛﻪ ﭼﺎرهاي ﺟﺰ‬
‫رﻓﺘﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در ﻫﻤﻪ ﻛﺎرﻫﺎﻳﺖ از ﺧﺪا اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻦ‪ ،‬زﻳﺮا اﻃﺎﻋﺖ از‬
‫ﺧﺪا ﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻣﻘﺪم اﺳﺖ و در ﻋﺒﺎدت‪ ،‬ﺑﺮ ﺧﻮدت ﺳﺨﺖ ﻣﮕﻴﺮ‪:‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﺳﺮﺣﺎل ﻫﺴﺘﻲ ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت ﺑﭙﺮداز‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻋﺒﺎدت واﺟﺐ ﻛﻪ آن را‬
‫در ﻫﺮ ﺣﺎل ﺑﺎﻳﺪ ﺳﺮ وﻗﺘﺶ اﻧﺠﺎم داد«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﺑﺨﺸﻲ از ﺳﺨﻨﺎن اﻣﺎم ‪ ‬در ﻣﻮرد ﻧﻤﺎز و اﻫﻤﻴﺖ روز‬
‫ﺟﻤﻌﻪ ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪.(٩٦) ٤٢/١٨ (١‬‬

‫‪١٥٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٥٧‬‬
:‫ زﻛﺎت‬-3
‫ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺑﺮاي اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﺧُﻤﺲ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و زﻛﺎت اﻣﻮاﻟﺸﺎن را‬
‫ ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر در ﻗﺮآن ﺑﻪ اداي زﻛﺎت اﻣﺮ ﺷﺪه‬،‫ﻧﻤﻲﭘﺮدازﻧﺪ‬
:‫ ﺣﺎل ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﭼﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‬،‫اﺳﺖ‬
‫ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺴﺌﻮل ﺟﻤﻊآوري زﻛﺎت‬-‫اﻟﻒ‬
@ÙíŠ‘@ü@ê†yë@a@ôìÔm@óÜÇ@ÕÜİãaD :‫ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‬،‫ﺑﻮد‬
@Šr×c@éäß@Čæˆdm@üë@LbĆç‰b×@éîÜÇ@Čæ‹bn£@üë@ L@ bĆàÜß@ČåÇČëŠm@üë@LéÛ
@æc@Ë@åß@áèöb¶@ÞŒãbÏ@ï§a@óÜÇ@o߆Ó@a‡hÏ@LéÛbß@¿@a@Õy@åß
@áèäîi@âìÔm@óny@L‰bÓìÛaë@òäîØÛbi@áèîÛg@œßa@áq@Láèmbîic@ÁÛb¥
.áèîÜÇ@áÜnÏ
@a@ČïÛë@áØÛ@Ü‰c@Aa@…bjÇ@ZÞ
@ ìÔm@áq@Lá@òîznÛbi@x†¥@üë
@åß@áØÛaìßc@¿@@ÝèÏ@LáØÛaìßc@¿@a@Õy@áØäß@ˆŁ
@ @LénÐîÜë
@ @AéîÛë@µg@êë…ûnÏ@Õy
@éÈß@ÕÜİãbÏ@áÈäß@ÙÛ@áÈãc@ægë@LéÈuaŠm@ýÏ@Lü@ZÝ
@ öbÓ@ÞbÓ@æhÏ
@åß@ÚbİÇc@bß@ˆ‚Ï@LéÔçŠm@ëc@éÐÈm@ëc@Lê†Çìm@ëc@éÐî¥@æc@Ë@åß
@æhÏ@Léã‡hi@üg@bèÜ†m@ýÏ@Ýig@ëc@òî‘bß@éÛ@æb×@æhÏ@LòšÏ@ëc@kç‡
@üë@LéîÜÇ@ÁÜnß@Þì…@bèîÜÇ@Ý†m@ýÏ@bènîmc@a‡hÏ@LéÛ@bçŠr×c
@ @Néi@ÑîäÇ
@ @NbèîÏ@bèjyb•@æõìm@üë@LbèČäÇŒÐm@üë@òàîèi@æŠÐäm@üë
@Lê‰bna@b½@Č噊Èm@ýÏ@‰bna@a‡hÏ@LêŠČî@áq@´Ç†•@Þb½a@ʆ•aë

١٥٨ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

١٥٨
‫‪@ČÕy@œjÓbÏ@LéÛbß@¿@a@ČÕ§@õbÏë@éîÏ@bß@óÔjí@óny@ÙÛˆ×@ÞaŒm@ýÏ‬‬
‫‪@ @NCéäß@a‬‬
‫»ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺖ ﺗﻘﻮاي ﺧﺪاي ﻳﮕﺎﻧﻪ ﻛﻪ ﺷﺮﻳﻜﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﺮو‪ .‬ﻫﺮﮔﺰ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ را ﻧﺘﺮﺳﺎن و ﺑﻪ زور از او ﭼﻴﺰي ﻣﺴﺘﺎن و از ﺣﻘﻲ ﻛﻪ ﺧﺪا‬
‫در ﻣﺎل او ﻣﻘﺮر داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ از او ﻣﮕﻴﺮ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه ﺧﻮاﺳﺘﻲ ﺑﻪ ﻣﺤﻠﻪاي‬
‫ﺑﺮوي‪ ،‬در ﻣﺤﻞ آب آﻧﻬﺎ ﻓﺮود ﺑﻴﺎ‪ ،‬ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ آﻣﻴﺨﺘﻪ ﺷﻮي‪،‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﺑﺎ آراﻣﺶ و وﻗﺎر ﺑﻪ ﺳﻮي آﻧﻬﺎ ﺑﺮو ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ در ﻣﻴﺎﻧﺸﺎن‬
‫ﺑﺎﻳﺴﺘﻲ و ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺳﻼم ﻛﻨﻲ‪.‬‬
‫از ﺳﻼم ﻧﻜﺮدن ﺑﭙﺮﻫﻴﺰ و ﺑﻌﺪ از ﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﮕﻮ‪ :‬اي ﺑﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﺧﺪا! ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺮا ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﻤﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ ﺗﺎ ﺣﻘﻲ ﻛﻪ ﺧﺪا در‬
‫ﻣﺎلﻫﺎﻳﺘﺎن ﻗﺮار داده‪ ،‬ﺑﮕﻴﺮم‪ .‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﺧﺪا ﺣﻘّﻲ در ﻣﺎلﻫﺎﻳﺘﺎن دارد‬
‫آن را ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﺪﻫﻴﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﻪ‪ ،‬دوﺑﺎره ﺑﻪ او ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻧﻜﻦ‪ .‬اﮔﺮ ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪي‬
‫ﺑﻪ ﺗﻮ اﻋﻼم ﻛﺮد ﻫﻤﺮاه او ﺑﺮو ﺑﺪون آن ﻛﻪ او را ﺑﺘﺮﺳﺎﻧﻲ ﻳﺎ ﺗﻬﺪﻳﺪ‬
‫ﻛﻨﻲ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ ﭼﻘﺪر از ﻃﻼ ﻳﺎ ﻧﻘﺮه ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻮ داد آن را ﺑﮕﻴﺮ‪ .‬و اﮔﺮ‬
‫ﭼﻬﺎرﭘﺎ ﻳﺎ ﺷﺘﺮ داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺪون اﺟﺎزهاش وارد ﮔﻠﺔ ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎﻧﺶ ﻣﺸﻮ‪،‬‬
‫زﻳﺮا ﺑﻴﺸﺘﺮﺷﺎن از آن ﺧﻮد او ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ وﻗﺘﻲ ﻛﻨﺎر آﻧﻬﺎ آﻣﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن‬
‫ﺑﺮ آن وارد ﻧﺸﻮ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺎ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﻣﺴﻠﻂ ﻫﺴﺘﻲ و ﻳﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ ﺑﻪ‬
‫زور و ﺑﺎ ﺳﺨﺘﻲ ﺑﮕﻴﺮي‪.‬‬

‫‪١٥٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٥٩‬‬
‫ﻫﻴﭻ ﺣﻴﻮاﻧﻲ را ﻓﺮاري ﻣﺪه و ﺑﺎ اذﻳﺖﻛﺮدن آن‪ ،‬ﺻﺎﺣﺒﺶ را‬
‫ﻧﺎراﺣﺖ ﻣﻜﻦ‪.‬‬
‫و ﻣﺎل را ﺑﻪ دو ﻗﺴﻤﺖ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﻦ و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ آن اﺟﺎزه‬
‫ﺑﺪه ﺗﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﺪ و ﻫﺮ آﻧﭽﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮد‪ ،‬آن را ﻣﮕﻴﺮ و ﻫﻤﭽﻨﺎن‬
‫اداﻣﻪ ﺑﺪه ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺣﻖ ﺧﺪاوﻧﺪ از ﻣﺎل او ﻛﺎﻣﻼً ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و‬
‫آﻧﮕﺎه آن را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻴﺎور«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ اﻣﺎم ‪ ‬در ﻣﻮرد زﻛﺎت اﺳﺖ ﻛﻪ ﺻﺪﻗﺎت ﻧﻴﺰ ﻧﺎﻣﻴﺪه‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و در آن ﻫﻴﭻ ذﻛﺮي از ﺧُﻤﺲ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺎﻣﺪه اﺳﺖ!‬
‫ب‪ -‬اﻣﺎم ‪ ‬در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ در ﻣﻮرد زﻛﺎت دام ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@ægD :‬‬
‫‪@æc@ éîÜÇ@ k¯@ M_ü@ âc@ óšÔí@ ÝçM@ æìäÄÛa@ åí†Ûa@ æb×@ a‡g@ ÝuŠÛa‬‬
‫‪NCéšjÓ@a‡g@óšß@b½@éî׌í‬‬
‫»ﻫﺮﻛﺲ دام داﺷﺖ ﺑﺎﻳﺪ زﻛﺎت ﺳﺎﻟﻬﺎﻳﻲ را ﻛﻪ ﺑﺮ آن ﮔﺬﺷﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ ﺑﭙﺮدازد«‪.2‬‬
‫اﻣﺎم ﻧﻔﺮﻣﻮده‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺲ دام داﺷﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻤﺲ آن را ﺑﭙﺮدازد‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬زﻛﺎت آن را ﺑﭙﺮدازد‪ .‬و ﺗﻨﻬﺎ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ در ادﺑﻴﺎت اﻣﺎم‬
‫‪ ‬ﺟﺎي دارد ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪاﻳﺴﺖ ﻗﺮآﻧﻲ و ﺷﺮﻋﻲ‪ ،‬و ﻛﻠﻤﻪاﻳﺴﺖ ﻛﻪ‬

‫‪.(٢٥) ١٥١/١٥ (١‬‬


‫‪.(٢٦٣) ١١٢/١٩ (٢‬‬

‫‪١٦٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٦٠‬‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ آن را ذﻛﺮ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ج‪ -‬اﻣﺎم ‪ ‬در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@LòÓ†–Ûbi@áØãb¹g@aììD :‬‬
‫‪NCõbdžÛbi@õýjÛa@xaìßc@aìÈÏ…aë@Lñb׌Ûbi@áØÛaìßc@aìäČ–yë‬‬
‫»اﻳﻤﺎنﺗﺎن را ﺑﺎ ﺻﺪﻗﻪ ﺳﺎﻣﺎن دﻫﻴﺪ‪ ،‬و اﻣﻮالﺗﺎن را ﺑﺎ ﭘﺮداﺧﺖ‬
‫زﻛﺎت‪ ،‬ﻣﺤﻜﻢ و اﺳﺘﻮار ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ ،‬و اﻣﻮاج ﺳﻬﻤﮕﻴﻦ ﺑﻼ را‪ ،‬ﺑﺎ دﻋﺎ‬
‫دﻓﻊ ﻛﻨﻴﺪ«‪.1‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ ﺑﻪ ﻛﻼم او در ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ‪ (192) 302/10 ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ‬
‫ﻛﻪ در آن ﺟﺎ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺒﻨﺪي ﺑﺮ ﻧﻤﺎز و ﭘﺮداﺧﺘﻦ زﻛﺎت اﻣﺮ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪.(١٤٢) ٣٤٥/١٨ (١‬‬

‫‪١٦١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٦١‬‬
‫ﭼﻨﺪ ﻣﻮﺿﻮﻉ ﭘﺮﺍﮐﻨﺪﻩ ﺍﺯ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ ﺍﻣﺎﻡ ﻋﻠﯽ ‪‬‬
‫اﻳﻦ آﺧﺮﻳﻦ ﺑﺨﺶ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب اﺳﺖ ﻛﻪ در آن اﻣﻮر ﻣﺘﻔﺮق و‬
‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ اراﺋﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫‪ -1‬ﺑﺎ ﻣﺮگ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬وﺣﻲ و ﺧﺒﺮ آﺳﻤﺎﻧﻲ ﻗﻄﻊ ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﻣـﺎ‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﭘﻴﺎمآوران وﺣﻲ و ﻧﺒﻮت ﻛﻪ رﺳﺎﻟﺖ اﻟﻬﻲ را از آﺳـﻤﺎن‬
‫ﺑﺮ اﻧﺒﻴﺎء ﻧﺎزل ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺑﺎ وﻓﺎت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص دﻳﮕـﺮ آﻣـﺪن آﻧﻬـﺎ ﺑـﻪ‬
‫زﻣﻴﻦ ﻗﻄﻊ ﮔﺮدﻳﺪه و ﺗﻤﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺷﻴﻌﻪ و ﻳﺎ ﺑﺴﻴﺎري از آﻧﻬﺎ‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﺮاي دﻟﺠﻮﻳﻲدادن ﺑﻪ‬
‫ﻓﺎﻃﻤﻪ ك ﻳﺎ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﻣﻲآﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﻋﻠﻲ ‪ ‬در ﻣﻮرد‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪@ a@Þì‰@bí@ïßcë@oãc@ïidiD :‬‬
‫‪@ÉİÔãa@†@ ÔÛ@A‬‬
‫¶‪@LõbàÛa@‰bjcë@õbjã⁄aë@ñìjäÛa@åß@ÚË@pì¶@ÉİÔäí@@bß@Ùmì‬‬
‫‪@bäÛa@‰b•@óny@oààÇë@LÚaì@åàÇ@bĆîÜ ß@pŠ•@óny@o–Č–‬‬
‫‪@bã†Ðãþ@LÊŒ¦a@åÇ@oîèãë@L–Ûbi@pŠßc@Ùãc@üìÛë@Lõaì@ÙîÏ‬‬
‫‪@AÙ‬‬
‫’÷‪@ Û@ýÓë@LbÐÛbª@†àØÛaë@LbÜb¾@õa†Ûa@æbØÛë@Læì‬‬
‫‪@ Ûa@õbß@ÙîÜÇ‬‬
‫‪@ @@AéÈÏ…@Êbİní@üë@LêČ…‰@Ùܹ@ü@bß@éäØÛë‬‬
‫‪@ @NCAÙÛbi@åß@bäÜÈuaë@LÙi‰@†äÇ@bãŠ×‡a@Lïßcë@oãc@ïidi‬‬
‫»ﭘﺪر و ﻣﺎدرم ﻓﺪاﻳﺖ ﺑﺎد‪ ،‬اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا! اﺧﺒﺎر آﺳﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫ﻣﺮگ دﻳﮕﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻗﻄﻊ ﻧﮕﺮدﻳﺪ ﺑﺎ ﻣﺮگ ﺗﻮ ﻗﻄﻊ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﻣﺮگ‬
‫ﺗﻮ دﻳﮕﺮ ﭼﻴﺰﻫﺎ را از ﻳﺎد اﻧﺴﺎن ﻣﻲﺑﺮد و اﻳﻦ ﻓﻘﻂ وﻳﮋﮔﻲ ﺗﻮ اﺳﺖ‬

‫‪١٦٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٦٢‬‬
‫و ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻧﺎراﺣﺖاﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﺻﺒﺮ و ﺷﻜﻴﺒﺎﻳﻲ ﻓﺮﻣﺎن‬
‫ﻧﻤﻲدادي و از داد و ﻓﺮﻳﺎد و ﺑﻲﻗﺮاري ﻧﻬﻲ ﻧﻤﻲﻧﻤﻮدي‪ ،‬اﺷﻚ‬
‫ﭼﺸﻢﻫﺎﻳﻤﺎن را ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺖ ﻣﻲرﻳﺨﺘﻴﻢ و رﻧﺞ و درد ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ ﻣﻲﺷﺪ و‬
‫اﻧﺪوه و ﻏﻢ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﻮ‪ ،‬ﻋﺰاداري اﻧﺪﻛﻲ اﺳﺖ‪ .‬وﻟﻲ اﻳﻦ – وﻓﺎت ‪-‬‬
‫ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮان آن را دور ﻧﻤﻮد و دﻓﻊ ﻛﺮد‪ .‬ﭘﺪر و ﻣﺎدرم‬
‫ﻓﺪاﻳﺖ ﺑﺎد‪ ،‬ﻣﺎ را ﻧﺰد ﭘﺮوردﮔﺎرت ﻳﺎد ﻛﻦ و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎش!«‪.1‬‬
‫در اﻳﻦ ﺧﻄﺒﻪ‪ ،‬اﻣﻮر ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﻲ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ ﺑﺪﻳﻦ‬
‫ﻗﺮارﻧﺪ‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﺧﺒﺎر آﺳﻤﺎن و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎده ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬دوﺑﺎره ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ آﻣﺪ‪.‬‬
‫ب‪ -‬و ﻣﻄﻠﺐ دﻳﮕﺮ در اﻳﻦ ﺧﻄﺒﻪ‪ ،‬دﻳﺪﮔﺎه اﻣﺎم ‪ ‬درﺑﺎره‬
‫ﺑﻲﻗﺮاري و داد و ﻓﺮﻳﺎد ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺼﻴﺒﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﻢ اﻳﻨﻚ ﺑﺪان‬
‫ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬
‫‪ -2‬ﺑﻲﻗﺮاري در ﻣﺼﻴﺒﺖ‪:‬‬
‫ﺷﻴﻌﻴﺎن ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ زدن ﺑﻪ ﺳﺮ و ﺳﻴﻨﻪ‪ ،‬ﭼﺎكﻛﺮدن‬
‫ﮔﺮﻳﺒﺎن‪ ،‬زﻧﺠﻴﺮزﻧﻲ و ﻏﻴﺮه ﺑﻪ اﺋﻤﻪ اﺑﺮاز ﻣﺤﺒﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و اﻳﻦ را‬
‫ﻣﺸﺎرﻛﺘﻲ در ﻣﺼﻴﺒﺖ ﺣﺴﻴﻦ ‪ ‬ﻣﻲﺷﻤﺎرﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ‬

‫‪.(٢٣٠) ٢٤/١٣ (١‬‬

‫‪١٦٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٦٣‬‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎ ﺣﺘﻲ ﺑﺮاي از دﺳﺖدادن ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ و ﺑﺮﺗﺮﻳﻦ‬
‫اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺤﻤﺪ ص‪ ،‬ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﺑﺎر ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@lŠ™@åßë@Lòjî–½a@‰†Ó@óÜÇ@–Ûa@ÞŒäíD :‬‬
‫‪NCêŠuc@Ájy@énjî–ß@†äÇ@ꈂÏ@óÜÇ@ê†í‬‬
‫»ﺻﺒﺮ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻣﺼﻴﺒﺖ ﻣﻲآﻳﺪ و ﻫﺮﻛﺲ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺼﻴﺒﺖ‬
‫دﺳﺘﺶ را ﺑﺮ ران ﺧﻮد ﺑﺰﻧﺪ‪ ،‬اﺟﺮ و ﭘﺎداش او ﺑﻪ ﻫﺪر ﻣﻲرود و‬
‫ﺿﺎﻳﻊ ﻣﻲﺷﻮد«‪.1‬‬
‫ﻋﻠﻲ‪ ‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺲ دﺳﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮ راﻧﺶ »ﭘﺎﻳﺶ«‬
‫ﺑﺰﻧﺪ اﺟﺮ و ﭘﺎداش او ﺑﻪ ﻫﺪر ﻣﻲرود ﭘﺲ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﻣﺎه ﻣﺤﺮّم‬
‫ﻗﻤﻪ ﻣﻲزﻧﻨﺪ و ﮔﺮﻳﺒﺎن ﭘﺎره ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﺧﻮد را زﺧﻤﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ‪ ...‬و ﻛﺎرﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻧﺎﺧﺸﻨﻮدي ﺧﺪا ﻣﻲﮔﺮدد‪،‬‬
‫اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺗﻮﺟﻴﻬﻲ ﺑﺮاي ﺳﺨﻦ اﻣﺎم ‪ ‬دارﻧﺪ؟‬
‫ب‪ -‬اﻣﺎم‪ ‬در ﻣﻨﺎﺳﺒﺘﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@bîã†Ûa@óÜÇ@|j•c@åßD :‬‬
‫‪.bİb@a@õbšÔÛ@|j•c@†ÔÏ@LbĆäíŒy‬‬
‫‪@ @Néi‰@ìØ’í@b¸hÏ@Léi@oÛŒã@òjî–ß@ìØ’í@|j•c@åßë‬‬
‫‪@ @Néäí…@brÜq@kç‡@LêbäÌÛ@éÛ@É™aìnÏ@bĆîäË@ómc@åßë‬‬
‫‪@a@pbíe@ˆ‚ní@å¾@æb×@ìèÏ@L‰bäÛa@Ý†Ï@pbàÏ@æeŠÔÛa@cŠÓ@åßë‬‬

‫‪.(١٤٠) ٣٤٢/١٨ (١‬‬

‫‪١٦٤‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٦٤‬‬
‫‪@ @NaëĆ Œç‬‬
‫‪@LéČjÌí@ ü@ áČ ç@ Ztýri@ bèäß@ ÂbnÛa@ Lbîã†Ûa@ k‬‬
‫‪Č ¡@ éjÜÓ@ w@ åßë‬‬
‫‪@ @NCé׉†í@ü@Ýßcë@Lé×í@ü@˜Šyë‬‬
‫»ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺮاي دﻧﻴﺎ اﻧﺪوﻫﮕﻴﻦ ﺷﺪ‪ ،‬از ﻗﻀﺎ و ﺗﻘﺪﻳﺮ اﻟﻬﻲ‬
‫ﻧﺎﺧﺸﻨﻮد اﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﻫﺮ ﻛﺲ از ﻣﺼﻴﺒﺘﻲ ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺪان ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬در ﺣﻘﻴﻘﺖ از ﭘﺮوردﮔﺎرش ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻧﺰد ﺗﻮاﻧﮕﺮي آﻣﺪ و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﻮاﻧﮕﺮياش در ﺑﺮاﺑﺮ او‬
‫ﻛﺮﻧﺶ و ﻓﺮوﺗﻨﻲ ﻧﻤﻮد‪ ،‬دو ﺳﻮ‪‬م دﻳﻨﺶ را از دﺳﺖ داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻗﺮآن را ﺧﻮاﻧﺪ وﻟﻲ وﻗﺘﻲ ﻓﻮت ﻛﺮد ﺑﻪ دوزخ رﻓﺖ‪،‬‬
‫از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻮده ﻛﻪ آﻳﺎت ﺧﺪا را ﻣﺴﺨﺮه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﻗﻠﺒﺶ ﺷﻴﻔﺘﻪ دﻧﻴﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻪ ﭼﻴﺰ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﺷﺪ‪ :‬اﻧﺪوﻫﻲ ﻛﻪ از او ﺟﺪا ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺣﺮص و آزﻣﻨﺪي ﻛﻪ او را‬
‫رﻫﺎ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و آرزوﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻧﺨﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ«‪.1‬‬
‫ﺷﻴﻌﻴﺎن در روز ﻋﺎﺷﻮرا ﭼﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ؟! آﻳﺎ آﻧﻬﺎ در ﻣﺼﻴﺒﺘﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻫﺰار و ﺳﻴﺼﺪ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ رخ داده‪ ،‬ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ؟!‬
‫آﻳﺎ ﻋﺰاداريﺷﺎن ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻏﻢ ﻣﺼﻴﺒﺖ ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻪ‬

‫‪.(٢٤) ٥٢/١٩ (١‬‬

‫‪١٦٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٦٥‬‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ؟!‬
‫ج‪ -‬در ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ آﻣﺪه اﺳﺖ‪» :‬و رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ اﻣﺎم ‪ ‬وﻗﺘﻲ‬
‫از ﺻﻔﻴﻦ ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﺑﻪ ﻛﻮﻓﻪ آﻣﺪ‪ ،‬از ﻛﻨﺎر ﺷﺒﺎﻣﻲﻫﺎ ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﮔﺮﻳـﻪ‬
‫زﻧﺎن را ﺷﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺻﻔّﻴﻦ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در اﻳـﻦ‬
‫ﻫﻨﮕﺎم ﺣﺮب ﺑﻦ ﺷﺮﺣﺒﻴﻞ اﻟﺸﺒﺎﻣﻲ ﻛﻪ از ﺳﺮان ﻗﻮﻣﺶ ﺑﻮد ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫اﻣﺎم ﺑﻴﺮون آﻣﺪ‪ .‬اﻣﺎم ﺑﻪ او ﻓﺮﻣﻮد‪@LÉc@bß@óÜÇ@á×úbã@áØjÜÌícD :‬‬
‫‪NCA´ãŠÛa@aˆç@åÇ@Čåçìèäm@üc‬‬
‫»آﻳﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ زﻧﺎن ﺧﻮد را ﺳﺎﻛﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬آﻳﺎ آﻧﻬﺎ را از اﻳﻦ ﻧﺎﻟﻪ و‬
‫ﺷﻴﻮن ﻧﻬﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ؟!«‪.‬‬
‫ﺣﺮب در ﻛﻨﺎر او ‪ ‬راه ﻣﻲرﻓﺖ و او ﺳﻮار ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎم ﺑﻪ او‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪@òÛˆßë@ ïÛaìÜÛ@ òänÏ@ ïÜrß@ Éß@ ÙÜrß@ ï’ß@ æhÏ@ AÉu‰aD :‬‬
‫‪NCåßûàÜÛ‬‬
‫»ﺑﺮﮔﺮد‪ ،‬راهرﻓﺘﻦ ﻓﺮدي ﭼﻮن ﺗﻮ ﺑﺎ ﻣﻦ ﺑﺎﻋﺚ ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪ ﻣﺒﺘﻼﺷﺪن‬
‫ﺣﺎﻛﻢ وﺧﻮارﺷﺪن ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻣﻲﮔﺮدد«‪.1‬‬
‫ﮔﺮﻳﻪ ﺣﺮب ﻳﻚ ﮔﺮﻳﻪ ﻋﺎدي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺳﺨﺘﻲ وﺿﻌﻴﺖ ﺑﻮد‪،‬‬
‫اﻣﺎ اﻣﺎم ‪ ‬ﺣﺮب را از آن ﻧﻬﻲ ﻛﺮد‪ ،‬ﭘﺲ ﻧﻈﺮ اﻣﺎم ‪ ‬در ﻣﻮرد‬
‫دﻳﮕﺮ ﺷﻴﻮنﻫﺎي ﻧﺎدرﺳﺖ ﭼﻴﺴﺖ؟‬

‫‪.(٣٢٨) ٢٣٤/١٩ (١‬‬

‫‪١٦٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٦٦‬‬
:‫ ﻧﻮر ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬-3
‫ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛـﻪ اﻧﺒﻴـﺎء و اوﻟﻴـﺎء و اوﺻـﻴﺎء از ﻧـﻮر آﻓﺮﻳـﺪه‬
:‫ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‬ ‫ اﻣﺎ ﻋﻠﻲ‬.‫ ﺑﺸﺮ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‬،‫ﺷﺪهاﻧﺪ و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ‬
@Šèjíë@Lêúbî™@‰b–iþa@Ñݱ@‰ìã@åß@â…e@Õܱ@æc@a@…a‰c@ìÛëD
@éÛ@oÜÄÛ@ÝÈÏ@ìÛë@LÝÈÐÛ@[é@ ÏŠÇ@bÐãþa@ˆdí@kîë@Lêúaë‰@ÞìÔÈÛa
@éãbzj@a@åØÛë@LòØöý½a@óÜÇ@éîÏ@ôìÜjÛa@oШë@LòÈ™b@ÖbäÇþa
@bîĆÐãë@Lá@‰bjnübi@aĆŒîî·@Lé@ Ü•c@æìÜè¯@bß@œÈji@éÔÜ@ïÜnjí
@a@ÝÈÏ@åÇ@æb×@b¶@aënÇbÏ@Láèäß@õýî‚ÜÛ@aĆ…bÈigë@Láè@ äÇ@‰bjØnýÛ
@òn@a@†jÇ@†Ó@æb×ë@L†îè¦a@ê†èuë@LÝíìİÛa@éÜàÇ@Ájyc@‡g@îÜihi
@òÇb@×@åÇ@LñŠŁa@Č@åß@âc@bîã†Ûa@Č@åßc@ô‰†Ží@ü@Lòä@Òüe
@ @A_énî–Èß@Ýr¶@a@óÜÇ@áÜí@LîÜig@†Èi@a‡@åàÏ@Lñ†yaë
@bèäß@ éi@ xŠc@ Šßdi@ aĆŠ’i@ òä¦a@ Ý†îÛ@ éãbzj@ a@ æb×@ bß@ Ný×
@´ië@a@´i@bßë@L†yaìÛ@‰þaë@õbàÛa@Ýçc@¿@éàØy@æg@LbØÜß
@ @NC´½bÈÛa@óÜÇ@éßČŠy@ó»@òybig@¿@ñ…aìç@éÔÜ@åß@†yc
‫»اﮔﺮ ﺧﺪا ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ آدم را از ﻧﻮري ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ ﻛﻪ روﺷﻨﺎﻳﻲ آن‬
‫ﭼﺸﻢﻫﺎ را ﺑﺮﺑﺎﻳﺪ و ﺗﻌﺮﻳﻒ آن ﻋﻘﻞﻫﺎ را ﻣﺴﺖ ﻛﻨﺪ و ﺑﻮي ﺧﻮش‬
‫ و اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻫﻢ ﻣﻲﻛﺮد در‬،‫ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻛﺮد‬،‫آن وﺻﻒﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﺎﺷﺪ‬
‫ وﻟﻲ‬،‫ و ﻣﺸﻜﻞ ﺑﺮاي ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن آﺳﺎن ﻣﻲﺷﺪ‬،‫ﺑﺮاﺑﺮ او ﮔﺮدن ﻣﻲﻧﻬﺎدﻧﺪ‬
- ‫ ﻛﻪ اﺻﻞ آن را ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‬- ‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ را ﺑﺎ ﭘﺎرهاي ﭼﻴﺰﻫﺎ‬
.‫ﻣﻲآزﻣﺎﻳﺪ ﺗﺎ آﻧﻬﺎ را ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻣﺘﻜﺒﺮ را از آﻧﻬﺎ ﺟﺪا ﺳﺎزد‬

١٦٧ ‫ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬:‫ ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬,‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‬

١٦٧
‫از آﻧﭽﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ ﺷﻴﻄﺎن ﻛﺮد ‪ -‬ﻛﻪ ﻋﻤﻞ ﻃﻮﻻﻧﻲ و ﺗﻼش زﻳﺎد‬
‫او را ﺑﻪ ﻫﺪر داد و ﺿﺎﻳﻊ ﻧﻤﻮد ‪ -‬ﻋﺒﺮت ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ‪ .‬ﺷﻴﻄﺎن ﺷﺶ ﻫﺰار‬
‫ﺳﺎل ﺧﺪا را ﻋﺒﺎدت ﻛﺮده ﺑﻮد و ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﺶ ﻫﺰار‬
‫ﺳﺎل از ﺳﺎلﻫﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ آﺧﺮت ﺑﻮدهاﻧﺪ ﻳﺎ از ﺳﺎﻟﻬﺎي دﻧﻴﻮي‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ ﻳﻚ ﻟﺤﻈﻪ ﺗﻜﺒ‪‬ﺮ ﻫﻤﺔ اﻳﻦ ﻋﺒﺎدتﻫﺎ ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ اﮔﺮ‬
‫ﻛﺴﻲ ﮔﻨﺎﻫﻲ ﭼﻮن ﮔﻨﺎه ﺷﻴﻄﺎن ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺷﻮد‪ ،‬آﻳﺎ از ﺳﻮي ﺧﺪا در‬
‫اﻣﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد؟!‬
‫ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ وﺟﻮد ارﺗﻜﺎب آﻧﭽﻪ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺳﺒﺐ آن ﺷﻴﻄﺎن را از ﺑﻬﺸﺖ ﺑﻴﺮون ﻛﺮد‪ ،‬وارد ﺑﻬﺸﺖ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺣﻜﻢ و ﻓﺮﻣﺎن او درﺑﺎرة اﻫﻞ آﺳﻤﺎن و اﻫﻞ زﻣﻴﻦ ﻳﻜﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاي ﻫﻴﭻ ﻣﺨﻠﻮﻗﻲ اﻣﺘﻴﺎز وﻳﮋه ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻴﺴﺖ ﺗﺎ‬
‫ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺣﺮﻳﻤﻲ ﺗﺠﺎوز ﻛﻨﺪ ﻛﻪ او‪ ،‬آن را ﺑﺮاي ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن ﻣﻤﻨﻮع‬
‫ﻗﺮار داده اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫‪ -4‬در اﻣﺎنﺑﻮدن اﻫﻞ زﻣﻴﻦ‪:‬‬
‫در ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﺑﻮﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ اﻟﺒﺎﻗﺮ ‪ ‬از اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺣﻜﺎﻳﺖ‬
‫ﻧﻤﻮده ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪@Éω@†Óë@La@laˆÇ@åß@æbãbßc@‰þa@¿@æb×D :‬‬

‫‪.١٣١ (٢٣٨/١٣) (١‬‬

‫‪١٦٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٦٨‬‬
‫‪@ìèÏ@ Éω@ ðˆÛa@ æbßþa@ bßc@ Léi@ aìØČànÏ@ ŠŁa@ áØãë†Ï@ Lbàç†yc‬‬
‫‪@a@Þì‰‬ص‪$tΒuρ﴿ ZµbÈm@a@ÞbÓ@L‰bÐÌnübÏ@ïÓbjÛa@æbßþa@bßcë@L‬‬

‫‪öΝèδuρ öΝßγt/Éj‹yèãΒ ª!$# šχ%x. $tΒuρ 4 öΝÍκÏù |MΡr&uρ öΝßγt/Éj‹yèã‹Ï9 ª!$# šχ%Ÿ2‬‬

‫„‪)@N﴾tβρãÏøótGó¡o‬اﻷﻧﻔﺎل‪.«(٣٣:‬‬

‫»دو ﭼﻴﺰ در زﻣﻴﻦ ﺳﺒﺐ اﻳﻤﻦﺑﻮدن از ﻋﺬاب ﺧﺪا ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ‬


‫ﻳﻜﻲ را ﺧﺪا ﺑﺮداﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻳﻜﻲ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه‪ .‬ﺷﻤﺎ ﻣﻼزم آن ﺑﺎﺷﻴﺪ‬
‫و ﺑﻪ آن ﺗﻤﺴ‪‬ﻚ ﺑﺠﻮﻳﻴﺪ‪ .‬آن ﻳﻜﻲ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺑﺮداﺷﺘﻪ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا ص‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و آن ﻳﻜﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﺳﺘﻐﻔﺎر اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل‬
‫﴿‪ª!$# šχ%x. $tΒuρ 4 öΝÍκÏù |MΡr&uρ öΝßγt/Éj‹yèã‹Ï9 ª!$# šχ%Ÿ2 $tΒuρ‬‬ ‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪)@N﴾tβρãÏøótGó¡o„ öΝèδuρ öΝßγt/Éj‹yèãΒ‬اﻷﻧﻔﺎل‪. «(٣٣:‬‬
‫‪1‬‬

‫»ﺗﺎ ﺗﻮ)اى ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ!( در ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ ﻫﺴﺘﻰ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬﺎ را ﻣﺠﺎزات‬


‫ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻛﺮد؛ و )ﻧﻴﺰ( ﺗﺎ اﺳﺘﻐﻔﺎر ﻣﻰﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪا ﻋﺬاﺑﺸﺎن ﻧﻤﻰﻛﻨﺪ«‪.‬‬
‫‪ -5‬ﺳﺰاوارﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‪:‬‬
‫﴿)‪çνθãèt7¨?$# t⎦⎪Ï%©#s9 zΝŠÏδ≡tö/Î*Î/ Ĩ$¨Ψ9$# ’n<÷ρr& χÎ‬‬ ‫اﻣﺎم ‪ ‬ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪:‬‬
‫‪) .﴾ (#θãΖtΒ#u™ š⎥⎪Ï%©!$#uρ ©É<¨Ζ9$# #x‹≈yδuρ‬آل ﻋﻤﺮان‪.(٦٨:‬‬

‫ﺳﺰاوارﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫‪.(٨٥) ٢٤٠/١٨ (١‬‬

‫‪١٦٩‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٦٩‬‬
‫آوردهاﻧﺪ‪ ،‬آﮔﺎهﺗﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ اﻳﻦ آﻳﻪ را ﺗﻼوت ﻧﻤﻮد‪:‬‬
‫»ﺳﺰاوارﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم )ﺑﺮاي اﻧﺘﺴﺎب( ﺑﻪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ )و دﻳﻦ او( ﻛﺴﺎﻧﻲ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ از او ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ و ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ )ﻣﺤﻤﺪ( و‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲاﻧﺪ ﻛﻪ )ﺑﺎ او( اﻳﻤﺎن آوردهاﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﮔﻔﺖ‪@ægë@Lénà§@p†Èi@ægë@a@Êbc@åß@†àª@ïÛë@ægD :‬‬
‫‪NCéniaŠÓ@oiŠÓ@ægë@a@ó–Ç@åß@†àª@ë†Ç‬‬
‫وﻟﻲ و دوﺳﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺧﺪا ﭘﻴﺮوي ﻧﻤﺎﻳﺪ ﮔﺮﭼﻪ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪي ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و دﺷﻤﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬
‫ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﺧﺪا را ﻣﻲﻛﻨﺪ ﮔﺮﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪي‬
‫ﺑﻪ او ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﺎﺷﺪ«‪.1‬‬
‫‪ -6‬ﺳﺎزشﻛﺎري‪:‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ ﻛﻪ اﻣﺎم ‪ ‬ﺳﺎزشﻛﺎر و اﻫـﻞ ﺗﻘﻴـﻪ ﺑـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ اﻳﻦ را ﻧﻔـﻲ ﻣـﻲﻧﻤﺎﻳـﺪ و ﺑـﻪ ﻳـﺎراﻧﺶ‬
‫‪@Ý‬‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪@ îÜÓ@bèãhÏ@LáØÐãc@b@aë•aë@LáØßbíc@òîÔi@aì׉†nbÏD :‬‬
‫¿@×‪@LòÄÇì½a@åÇ@ÝËb’nÛaë@LòÜÐÌÛa@bèîÏ@áØäß@æìØm@Ûa@âbíþa@r‬‬
‫‪@üë@LòàÜÄÛa@kçaˆß@—ŠÛa@áØi@kçˆnÏ@ [á@ ØÐãþ@aì–Šm@üë‬‬
‫‪@ @Nòî–Ƚa@óÜÇ@æbß…⁄a@áØi@ávèîÏ@aìäça†m‬‬

‫‪.(٩٢) ٢٥٢/١٨ (١‬‬

‫‪١٧٠‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٧٠‬‬
‫‪@áèČ’Ëc@ ægë@ LéiŠÛ@ áèÇìc@ éÐäÛ@ bäÛa@ |–ãc@ æČ g@ Za@ …bjÇ‬‬
‫‪@éÛ@áÜ@åß@Âìj̽aë@LéÐã@²Ë@åß@æìj̽aë@LéiŠÛ@áçb–Çc@éÐäÛ‬‬
‫…‪@ @NCê‰ëŠËë@êaì@ʆ®a@åß@ïÔ’Ûaë@LêÌi@ÅÇë@åß@†îÈÛaë@Léäí‬‬
‫»ﺑﻘﻴﻪ روزﻫﺎﻳﺘﺎن را درﻳﺎﺑﻴﺪ و ﺷﻜﻴﺒﺎﻳﻲ ورزﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ روزﻫﺎ ﻧﺴﺒﺖ‬
‫ﺑﻪ روزﻫﺎي زﻳﺎدي ﻛﻪ ﺷﻤﺎ آن را ﺑﺎ ﻏﻔﻠﺖ ﮔﺬراﻧﺪهاﻳﺪ و از ﭘﻨﺪ و‬
‫ﻣﻮﻋﻈﻪ ﻏﺎﻓﻞ ﺑﻮدهاﻳﺪ‪ ،‬اﻧﺪك ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﻮدﺗﺎن اﺟﺎزه ﻫﺮ ﻛﺎري‬
‫را ﻧﺪﻫﻴﺪ ﻛﻪ ﺳﺒﺐ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﻜﻲﻫﺎ ﺑﻴﻔﺘﻴﺪ‪ ،‬و ﺳﺎزش ﻧﻜﻨﻴﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺳﺎزش‪ ،‬ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﮔﻨﺎه ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﺪا! ﺧﻴﺮﺧﻮاهﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﺧﻮد آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ‬
‫از دﻳﮕﺮ از ﭘﺮوردﮔﺎرش اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از ﻫﻤﻪ‬
‫ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﺧﺪا را ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻳﺒﻨﺪهﺗﺮﻳﻦ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد را‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻳﺒﺪ‪ ،‬و ﻓﺮﻳﺐﺧﻮرده ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮدش را ﺗﺒﺎه ﻛﻨﺪ‪ ،‬و آن‬
‫ﻛﺴﻲ ﺳﻮد ﻣﻲﺑﺮد ﻛﻪ دﻳﻨﺶ ﺑﺮاﻳﺶ ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻮﺷﺒﺤﺖ‬
‫ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از دﻳﮕﺮان ﭘﻨﺪ ﮔﻴﺮد‪ ،‬و ﺑﺪﺑﺨﺖ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻓﺮﻳﺐ ﻫﻮي و ﻫﻮس ﺧﻮدش را ﺧﻮرده اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫آﻳﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺷﻤﺎ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﭼﻴﺰي ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﻛﻪ و ﺧﻮدش ﺑﺎ آن‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟! ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪.(٨٥) ٣٥٣/٦ (١‬‬

‫‪١٧١‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٧١‬‬
‫‪ -7‬ﻋﻤ‪‬ﺎل و ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاران ﻋﻠﻲ‪:‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﺧﻠﻔﺎي ﺛﻼﺛﻪ ن را ﺑﻪ اﻧﺘﺴﺎب ﻋﺎﻣﻼن و واﻟﻴﺎن ﻧﺎﺷﺎﻳﺴﺖ‬
‫ﻣﺘّﻬﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﺮدم‪ ،‬دﻳﺪم ﻛﻪ ﻋﻠﻲ ‪‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از واﻟﻴﺎﻧﺶ را ﻣﻮرد ﻋﻴﺐﺟﻮﺑﻲ و ﺳﺮزﻧﺶ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﻟﻒ‪ -‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل در ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫در ﻧﺎﻣﻪاي ﻛﻪ اﻣﺎم ‪ ‬ﺑﻪ واﻟﻲاش ﺑﺮ ﻫﻴﺖ ﻛﻤﻴﻞ ﺑﻦ زﻳﺎد‬
‫اﻟﻨﺨﻌﻲ ﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬او را ﺳﺮزﻧﺶ ﻛﺮد ﻛﻪ ﭼﺮا دﺷﻤﻦ را دﻓﻊ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‬
‫و اﺟﺎزه ﻏﺎرت را ﺑﻪ آن ﻣﻲدﻫﺪ‪@LïÛë@bß@õŠ½a@Éîîšm@æhÏ@Z†Èi@bßcD :‬‬
‫‪@óÜÇ@ñ‰bÌÛa@ÙîbÈm@ægë@Lnß@ðc‰ë@ LŠ™by@ Œć vÈÛ@ [ïÐ×@bß@éÐÜØmë‬‬
‫‪@LbèÈä¹@ bß@ b@ îÛM@ ÚbäîÛë@ Ûa@ Ù§b–ß@ ÙÜîİÈmë@ LbîîÓŠÓ@ Ýçc‬‬
‫‪@ñ‰bÌÛa@…a‰c@å½@aĆŠu@pŠ•@†ÔÏ@ [ÊbÈ‘@ðcŠÛ@MbèäÇ@“î¦a@Č…Ší@üë‬‬
‫‪@Lkãb¦a@ kîèß@ üë@ LkØä½a@ †í†‘@ Ë@ LÙöbîÛëc@ óÜÇ@ Ùöa†Çc@ åß‬‬
‫‪@üë@LêŠ–čß@Ýçc@åÇ@åÌß@üë@Lò×ì‘@ë†ÈÛ@Šb×@üë@LñŠÌq@Č…b@üë‬‬
‫©‪NCêßc@åÇ@Œ‬‬
‫»اﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ :‬اﻧﺠﺎمﻧﺪادن ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ و ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ آن‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬درﻣﺎﻧﺪﮔﻲ و اﺷﺘﺒﺎه اﺳﺖ‪ .‬ﻏﺎرت و ﻳﻮرش ﺗﻮ ﺑﺮ ﻗﺮﻗﻴﺴﻰﻫﺎ و‬
‫ﻧﭙﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﻮ را ﺑﺪان ﮔﻤﺎﺷﺘﻪاﻳﻢ‪ ،‬ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ و اﺷﺘﺒﺎه‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻮرش ﺗﻮ ﺑﺮ ﻗﺮﻗﻴﺴﻰﻫﺎ و ﺳﺎﻣﺎنﻧﺪادن ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﻮ را‬
‫ﺑﻪ آن ﮔﻤﺎﺷﺘﻪاﻳﻢ – و ﻛﺴﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ آن را و دﺷﻤﻦ را از آن دﻓﻊ‬

‫‪١٧٢‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٧٢‬‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ – اﻧﺪﻳﺸﻪاي ﻧﺎدرﺳﺖ و ﮔﻴﺞﻛﻨﻨﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻮ ﭘﻠﻲ ﺷﺪهاي ﺑﺮاي‬
‫دﺷﻤﻨﺎﻧﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﺒﻮر از ﺗﻮ‪ ،‬ﺑﻪ دوﺳﺘﺎﻧﺖ ﻳﻮرش ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬دﺷﻤﻦ از‬
‫ﺟﺎﻧﺐ ﺗﻮ اﺣﺴﺎس ﻫﺮاس ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮزﻫﺎ را ﻧﺒﺴﺘﻪاي و ﻗﺪرت و‬
‫ﺷﻜﻮه دﺷﻤﻦ را ﻧﺸﻜﺴﺘﻪاي‪ ،‬ﺑﺮاي اﻫﺎﻟﻲ ﺷﻬﺮ دﺷﻤﻦ ﻧﻪ ﻓﺎﻳﺪهاي‬
‫داري و ﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻲ ﺟﺎي اﻣﻴﺮ آن را ﺑﮕﻴﺮي«‪.1‬‬
‫در اﻳﻨﺠﺎ اﻣﺎم ‪ ،‬ﺧﻮدش ﻳﻜﻲ از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاراﻧﺶ را ﺳﺮزﻧﺶ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ او اﻋﺘﺮاض ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫ب‪ -‬اﻣﺎم ‪ ‬ﺑﻌﺪ از اﻃﻼعﻳﺎﻓﺘﻦ از ﻋﻤﺎرت ﺑﺎ ﺷﻜﻮﻫﻲ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ‬
‫از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاراﻧﺶ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺧﺮﻳﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬
‫‪@ @NCóäÌÛa@ÙÛ@Ñ–í@õbäjÛa@æg@Lbèëõ‰@Ö‰ìÛa@oÈÜcD‬‬
‫»از ﺑﺎﻻي ﺑﺮﮔﻬﺎ ﺳﺮﻛﺸﻴﺪهاي‪ ،‬ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺗﻮاﻧﮕﺮ و‬
‫ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﻫﺴﺘﻲ«‪.2‬‬
‫»رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺷﺮﻳﺢ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث‪ ،‬ﻗﺎﺿﻲ اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ‪ ،‬در‬
‫زﻣﺎن او ﺧﺎﻧﻪاي ﺑﻪ ﻫﺸﺘﺎد دﻳﻨﺎر ﺧﺮﻳﺪ و اﻳﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﻪ اﻣـﺎم رﺳـﻴﺪ و‬
‫‪@aƉa…@oÈnia@ÙČãc@‬‬
‫اﻳﺸﺎن ﺷﺮﻳﺢ را ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪ و ﺑﻪ او ﻓﺮﻣـﻮد‪@ ÌÜiD :‬‬
‫‪@éÛ@ÞbÔÏ@LaĆ…ìè‘@éîÏ@p†è‘cë@LbĆibn×@b@ojn×ë@ La@‰Ć bäí…@´ãbàri‬‬

‫‪.(٦١) ١٤٩/١٧ (١‬‬


‫‪.(٣٦١) ٢٧١/١٩ (٢‬‬

‫‪١٧٣‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٧٣‬‬
@Lkš̽a@ŠÄã@éîÛg@ŠÄäÏ@ZÞ
@ bÓ@L´äßû½a@
@ ßc@bí@ÙÛ‡@æb×@†Ó@Z|튑
@ @ZéÛ@ÞbÓ@áq
@åÇ@ÙÛdí@üë@LÙibn×@¿@ŠÄäí@ü@åß@Ùîmdî@éãg@bßc@A@|튑@bí
@ŠÄãbÏ@LbĆ–Ûb@ÚÓ@µg@ÙàÜíë@LbĆ–b‘@bèäß@ÙuŠ±@óny@LÙnäČîi
@åàrÛa@p†Ôã@ëc@LÙÛbß@Ë@åß@‰a†Ûa@êˆç@oÈnia@æìØm@ü@A@|튑@bí
@ @NñŠŁa@‰a…ë@bîã†Ûa@‰a…@pŠ@†Ó@oãc@a‡hÏ@LÙÛýy@Ë@åß
@bĆibn×@ÙÛ@ojnØÛ@Loí‘a@bß@ÙöaŠ‘@†äÇ@nîmc@oä×@ìÛ@Ùãg@bßc
@LÖìÏ@bàÏ@á牆Ûbi@‰a†Ûa@êˆç@õaŠ‘@¿@kËŠm@áÜÏ@Lò‚äÛa@êˆç@óÜÇ
@ @Nêˆç@ò‚äÛaë
@éäß@ô‘a@LÝîyŠÜÛ@wÇ‹c@†Ó@oîß@åß@LÝîÛ‡@†jÇ@ô‘a@bß@aˆç@
@êˆç@Éà£ë@L´ØÛba@òİë@L´ãbÐÛa@kãbu@åß@L‰ëŠÌÛa@‰a…@åß@aƉa…
@†§aë@ LpbÏŁa@ ïÇaë…@ µg@ ïènäí@ Þëþa@ †§a@ ZòÈi‰c@ …ë†y@ ‰a†Ûa
@ôìa@ µg@ ïènäí@ sÛbrÛa@ †§aë@ Lpbjî–½a@ ïÇaë…@ µg@ ïènäí@ ïãbrÛa
@êˆç@lbi@ÊŠ’í@éîÏë@Lðì̽a@æbİî’Ûa@µg@ïènäí@ÉiaŠÛa@†§aë@Lð…Š½a
@ @NCaˆç@åß@LÝßþbi@Č̽a@aˆç@ô‘a@L‰a†Ûa
‫ﺑﻪ ﻣﻦ ﺧﺒﺮ رﺳﻴﺪه ﻛﻪ ﺗﻮ ﺧﺎﻧﻪاي ﺑﻪ ﻫﺸﺘﺎد دﻳﻨﺎر ﺧﺮﻳﺪهاي و‬
‫ ﺷﺮﻳﺢ‬.‫ﻗﺮاردادي ﺑﺮاي آن ﻧﻮﺷﺘﻪاي و ﮔﻮاﻫﺎﻧﻲ ﺑﺮ آن ﮔﺮﻓﺘﻪاي‬
 ‫ اﻣﺎم‬.‫ درﺳﺖ اﺳﺖ اي اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ! اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻛﺮدهام‬:‫ﮔﻔﺖ‬
‫ اي ﺷﺮﻳﺢ! ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﺗﻮ‬:‫ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﺑﻪ او ﻛﺮد و ﻓﺮﻣﻮد‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﻮﻟﻨﺎﻣﻪات ﻧﮕﺎه ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﺗﻮ را از ﮔﻮاﻫﺎﻧﺖ‬

١٧٤ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

١٧٤
‫ﻧﻤﻲﭘﺮﺳﺪ‪ ،‬ﺗﻮ را از آن ﺑﻴﺮون ﻣﻲآورد و ﺗﻮ را‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻗﺒﺮت ﺗﺤﻮﻳﻞ‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﺷﺮﻳﺢ! ﻧﮕﺎه ﻛﻦ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ را ﺑﺎ ﺛﺮوت ﻛﺲ دﻳﮕﺮي‬
‫ﻧﺨﺮﻳﺪه ﺑﺎﺷﻲ‪ ،‬و ﻧﮕﺎه ﻛﻦ ﻛﻪ ﭘﻮل ﻧﺎﻣﺸﺮوع ﺑﺮاي ﺧﺮﻳﺪ آن ﻧﺪاده‬
‫ﺑﺎﺷﻲ‪ ،‬ﭼﻮن اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت را از دﺳﺖ دادهاي‪ ،‬اﮔﺮ‬
‫ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺧﺮﻳﺪ ﺧﺎﻧﻪات ﭘﻴﺶ ﻣﻦ ﻣﻲآﻣﺪي‪ ،‬ﻣﻦ ﻋﻘﺪﻧﺎﻣﻪاي ﺑﺎ ﻣﺘﻦ‬
‫زﻳﺮ ﺑﺮاﻳﺖ ﻣﻲﻧﻮﺷﺘﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﻪ ﺧﺮﻳﺪن اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻳﻚ درﻫﻢ‬
‫ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﻧﻤﻲ ﺷﺪي‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻧﻮﺷﺘﻢ‪:‬‬
‫اﻳﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﺪهاي ﺧﻮار آن را از ﻣﺮدهاي ﺧﺮﻳﺪه ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ از دﻧﻴﺎ رﺣﻠﺖ ﻛﻨﺪ‪ .‬از او ﺧﺎﻧﻪاي از ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺳﺮاي‬
‫ﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬در ﻗﺴﻤﺖ ﻓﻨﺎﺷﻮﻧﺪﮔﺎن و در ﺑﺨﺶ ﻫﻼكﺷﺪﮔﺎن ﺧﺮﻳﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻬﺎر ﺟﻬﺖ اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت اﺳﺖ‪ :‬ﺟﻬﺖ اول ﺑﻪ‬
‫اﺳﺒﺎب آﻓﺖﻫﺎ ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬و ﺟﻬﺖ دو‪‬م آن ﺑﻪ اﺳﺒﺎب‬
‫ﻣﺼﻴﺒﺖﻫﺎ‪ ،‬ﺟﻬﺖ ﺳﻮ‪‬م ﺑﻪ ﻫﻮي و ﻫﻮس و ﺟﻬﺖ ﭼﻬﺎرم آن ﺑﻪ‬
‫ﺷﻴﻄﺎن ﮔﻤﺮاهﻛﻨﻨﺪه ﺧﺘﻢ ﻣﻲﺷﻮد و ورودي اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ در ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﺳﻤﺖ واﻗﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺮﻳﺪار ﻛﻪ ﻓﺮﻳﺐ آرزو را ﺧﻮرده اﺳﺖ‪،‬‬
‫اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ را از اﻳﻦ ﻓﺮوﺷﻨﺪه‪ ،‬ﺧﺮﻳﺪه اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاران و ﻋﺎﻣﻼن اﻣﺎم ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻤ‪‬ﺎل دﻳﮕﺮان‪ ،‬ﺷﺨﺼﻴﺘﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫‪.(٣) ٤٠٤/١ (١‬‬

‫‪١٧٥‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٧٥‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﺧﻴﻠﻲ ﺧﻮب‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ ﻣﺘﻮﺳ‪‬ﻂ و ﺑﻌﻀﻲ در ﺳﻄﺢ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻫﻤﻪ ﺑﺎ‬
‫ﻫﻢ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻨﺪ‪ :‬ﺑﻌﻀﻲ در ﻋﺒﺎدت ﻗﻮي و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ادارة اﻣﻮر ﺿﻌﻴﻒاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮﺧﻲ در ادراة اﻣﻮر ﺿﻌﻴﻒ و در ﺟﻨﮓ ﻗﻮي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ در ﻋﺒﺎدت ﺿﻌﻴﻒاﻧﺪ‬
‫و در ﻛﺎرزار ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪﻧﺪ و ‪ . ...‬ﭘﺲ اﮔﺮ در ﻳﻜﻲ از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاران ﻋﻠﻲ ‪ ‬و ﻳﺎ ﻫﺮ‬
‫ﺧﻠﻴﻔﻪ دﻳﮕﺮي‪ ،‬ﺿﻌﻒ ﻳﺎ ﺳﺴﺘﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺑﺮ ﻋﻠﻲ و ﻳﺎ دﻳﮕﺮان‬
‫اﻋﺘﺮاض ﻛﺮد‪ .‬و ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ‪ :‬ﻃﻌﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﻪ ﺧﻠﻔﺎ وارد اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻠﻲ ﻧﻴﺰ ﻛﻤﺘﺮ از آن وارد ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪١٧٦‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٧٦‬‬
‫ﺧﺎﺗﻤﻪ‬

‫¿ @‪@Zæýu‰‬‬
‫ﺑﻪ راﺳﺘﻲ ﻛﻪ اﻣﺎم ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﺑﻪ ﺟﺎ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪Č @ ÙÜçD :‬‬
‫‪NCÞbÓ@œÌjßë@LÞbË@Čkª‬‬
‫»دو ﻓﺮد در ﻣﻮرد ﻣﻦ ﻫﻼك ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬دوﺳﺘﺪار اﻓﺮاﻃﻲ‪ ،‬و‬
‫دﺷﻤﻦ اﻓﺮاﻃﻲ«‪.1‬‬
‫دوﺳﺘﺪار اﻓﺮاﻃﻲ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﻧﻴﻜﻮ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬و دﺷﻤﻦ اﻓﺮاﻃﻲ‬
‫ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﺑﺪ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬و آﻧﭽﻪ ﻣﻄﻠﻮب و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻴﺎﻧﻪروي‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ‪» NCÖbÐäÛa@åß@éšÌië@Læb¹⁄a@åß@ČïÜÇ@ČkyD‬ﻣﺤﺒ‪‬ﺖ‬
‫ﻋﻠﻲ از اﻳﻤﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻐﺾ و ﻛﻴﻨﻪ ﺑﺎ ﻋﻠﻲ ‪ ‬ﻧﻔﺎق اﺳﺖ«‪ ،‬ﭼﻨﺎن‬
‫ﻛﻪ در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬از اﻳﻦ رو ﻣﺎ ﻋﻠﻲ ‪ ‬را ﺗﺎ ﻣﻘﺎم‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﺎﻻ ﻧﻤﻲﺑﺮﻳﻢ‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ او را ﺗﺎ ﻣﻘﺎم ﻓﺎﺳﻘﺎن ﺗﻨﺰل‬
‫ﻧﻤﻲدﻫﻴﻢ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ او ﻳﻜﻲ از اﺋﻤﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻬﺎرﻣﻴﻦ ﺻﺤﺎﺑﺔ‬
‫ﺑﺮﺗﺮ و ﻳﻜﻲ از ده ﻧﻔﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﮋده داده ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻫﻤﻴﻦ اﻓﺘﺨﺎر و ﻓﻀﻴﻠﺖ ﺑﺮاي او ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻮﻫﺮ ﺑﺎﻧﻮي زﻧﺎن‬
‫ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻓﺎﻃﻤﻪ زﻫﺮا ك دﺧﺘﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ص‪ ،‬ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺎ ﻋﻠﻲ را دوﺳﺖ‬
‫دارﻳﻢ و ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ ﺧﺪا از او و از ﻓﺮزﻧﺪان و ﻳﺎراﻧﺶ راﺿﻲ ﺑﺎد و از‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺣﻖ او ﻏﻠﻮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻳﺎ ﺣﻖ او را ﺑﻪ ﺟﺎ ﻧﻤﻲآورﻧﺪ‪،‬‬

‫‪.(١١٣) ٢٨٢/١٨ (١‬‬

‫‪١٧٧‬‬ ‫ﳘﮕﺎﻡ ﺑﺎ ﳖﺞ اﻟﺒﻼﻏﺔ‪ ,‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﻟﺮﲪﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ اﳉﻤﻴﻌـﺎﻥ‬

‫‪١٧٧‬‬
‫ﻣﺘﻨﻔﺮﻳﻢ و ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻣﺒﺎرزه ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﻮﻓﻴﻖ ﺧﻴﺮ و ﻧﻴﻜﻲ دﻫﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺑﻮد ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺗﻼش ﻣﻦ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ اراﺋﻪ ﻧﻤﻮدم‪ ،‬و از ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻋﺰﻳﺰ اﺳﺘﺪﻋﺎ دارم ﻛﻪ اﮔﺮ‬
‫آﻧﭽﻪ را ﺑﻪ او اراﺋﻪ ﻧﻤﻮدهام‪ ،‬درﺳﺖ و ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ﻣﻮازﻳﻦ ﻋﻘﻞ و‬
‫ﻣﻨﻄﻖ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻣﺮا از دﻋﺎﻫﺎي ﺧﻴﺮ ﺷﺒﺎﻧﻪ ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﻜﻨﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ ﺑﻪ‬
‫اﺷﺘﺒﺎه رﻓﺘﻪام‪ ،‬از ﺧﺪاوﻧﺪ آﻣﺮزش ﻣﻲﻃﻠﺒﻢ و اﻣﻴﺪورام ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﮔﺮاﻣﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺮاﻳﻢ ﻃﻠﺐ آﻣﺮزش ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﻤﺪاً راه ﺧﻄﺎ را‬
‫ﻧﭙﻴﻤﻮدهام و ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺧﻄﺎ ﻣﻲرود و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺧﻄﺎﻛﺎران‬
‫ﺗﻮﺑﻪﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪١٧٨‬‬ ‫ﻗــــﺮﺍﺀﺓ ﺭﺍﺷــــﺪﺓ ﻟﻜﺘــــﺎﺏ ﻧﻬــــﺞ ﺍﻟﺒﻼﻏــــﺔ‬

‫‪١٧٨‬‬