Mkå[kE økwshkíkfe

«ku. nu{tíkfw{kh þkn

Mkå[kE økwshkíkfe

«ku. nu{tíkfw{kh þkn

C/o.,

Lkkøkrhf MðkíktºÞ MktøkXLk
(ÃkeÞwMkeyu÷ - økwshkík)

økktÄe þktrík «ríkckLk fuLÿ, rn{kðLk, {nUËe Lkðkçk støk nku÷ fBÃkkWLz,
Ãkk÷ze [kh hMíkk, y{ËkðkË-380006.

Mkå[kE økwshkíkfe :

«Úk{ ykð]r¥k
rîíkeÞ ykð]r¥k

:
:

MkwhíkLkk ‘økwshkík økkŠzÞLk’ yLku y{ËkðkËLkk ‘VkÞLkkÂLMkÞ÷
yuõMk«uMk’ Mk{k[kh Ãkºkku{kt «rMkØ ÚkÞu÷k y{ËkðkËLkk
«ku. nu{tíkfw{kh þknLkk ÷u¾kuLkku Mktøkún

òLÞwykhe, 2014, Lkf÷ : 3000
{k[o, 2014, Lkf÷ : 3000

ykŠÚkf MknÞkuøk :

Y. 100/-

«fkþf

:

Lkkøkrhf MðkíktºÞ MktøkXLk (ÃkeÞwMkeyu÷)
C/o., økktÄeþktrík «ríkckLk fuLÿ, rn{kðLk,
{nUËe Lkðkçkstøk nku÷ fBÃkkWLz,
Ãkk÷ze [kh hMíkk, y{ËkðkË-380006.

{wÿf

:

þkËqo÷ «uMk,
y{ËkðkË.

y{khe ðkík
Lkkøkrhf MðkíktºÞ MktøkXLk (ÃkeÞwMkeyu÷) LkkøkrhfkuLkk MðkíktºÞ y™u {kLkð
yrÄfkhku {kxu ÍÍq{íke hk»xÙÔÞkÃke MktMÚkk Au. íku ¼khíkLkk çktÄkhý{kt ¼khíkLkk
Lkkøkrhfku {kxu Mðefkhðk{kt ykðu÷k {q¤¼qík yrÄfkhkuLkk hûký {kxu fk{ fhu Au.
økwshkíkLkk Lkkøkrhf MðkíktºÞ MktøkXLk îkhk yk ÃkwMíkf «fkrþík fhíkkt y{u ykLktË
yLkw¼ðeyu Aeyu. økwshkíkLke AuÕ÷k yuf ËkÞfk fhíkkt ðÄkhu Mk{ÞÚke su ÃkrhÂMÚkrík
Q¼e ÚkE Au íkuLkwt Mkk[wt r[ºký yktfzkyku yLku Ë÷e÷ku MkkÚku yk ÃkwMíkf{kt fhðk{kt
ykÔÞwt Au. íku økwshkíkLke ðkMíkrðf ÂMÚkrík þwt Au íkuLkwt r[ºk Ëkuhu Au.
LkkøkrhfkuLkk MðkíktºÞ rðþu Mkíkík òøk]ík hnuðkLke sYh Au. Mkíkík íkfuËkhe
hk¾ðe yu s ÷kufþkneLke ®f{ík Au. yk ®f{ík ¼khíkLkk Ëhuf Lkkøkrhfu [qfððe hne.
økwshkíkLke hksfeÞ, ykŠÚkf yLku Mkk{krsf rðfkMkLke ÃkrhÂMÚkrík ytøku su Ëkðkyku
økwshkík Mkhfkh îkhk fhðk{kt ykðu Au íku fux÷k ¾kuxk yLku Ãkkuf¤ Au íkuLke Mkkrçkíke yk
ÃkwMíkf{kt hsq fhðk{kt ykðu÷e rðøkíkku WÃkhÚke {¤e òÞ íku{ Au. yu òuíkkt ¼køÞu s
fkuE yu{ fnuþu fu økwshkík{kt Úkðku òuEyu íkuðku rðfkMk ÚkÞku Au.
rðfkMkLkk ÃkhtÃkhkøkík {kÃkËtz yuðk ð]rØ Ëh, íkÚkk {kLkð rðfkMk yLku
r[htíkLk rðfkMk yuðk ykÄwrLkf {kÃkËtzkuLku æÞkLk{kt ÷Eyu íkku fkuE Ãký heíku økwshkíku
fhðku òuEyu íkuðku rðfkMk AuÕ÷kt yuf zÍLk ð»koÚke fhu÷ku Ëu¾kíkku LkÚke.
«ku. ©e nu{tíkfw{kh þknu ÷¾u÷k ÷u¾kuLkku yk Mkt[Þ yuðe ykþk MkkÚku «økx fhe hÌkk
Aeyu fu ßÞkt Ëkuhzwt Ãký LkÚke íÞkt MkkÃk òuðk {kxu Vhs Ãkkzíkku su økkuçkuÕMkþkne
yr¼øk{ «ðíkuo Au íkuLkku Mkk{Lkku Lkkøkrhfku WíMkkn¼uh fhþu. yk ÃkwMíkfLkwt Lkk{
Mkq[ððk çkË÷ y{u ©e ELËwfw{kh òLkeLkk yk¼khe Aeyu.
¾qçk s ÍzÃkÚke yk ÃkwMíkfLku Mk{økú økwshkík{kt su rðÄkÞf «rík¼kð {éÞku Au íku
òuíkkt y{u yk ÃkwMíkfLke çkeS MkwÄkhk-ðÄkhk MkkÚkuLke ykð]r¥k «fkrþík fhe hÌkk Aeyu.
y{khk yk fk{{kt {ËË fhLkkh Mkki r{ºkkuLkku Ãký yk¼kh ÔÞõík fÁt Awt.

ykí{Lk
4, MkÂL{ºk MkkuMkkÞxe, {÷kð ík¤kð Mkk{u,
Sðhks Ãkkfo, y{ËkðkË-380051.
{ku.09825382556

Ëktzefq[ rËLk
íkk. 12-3-2014
(1)

- økkiík{ Xkfh

{nk{tºke,
ÃkeÞwMkeyu÷
økwshkík

Lkøkkhu ½k
‘økwshkík økkŠzÞLk’ yLku ‘VkÞLkkÂLMkÞ÷ yuõMk«uMk’ Mk{k[kh Ãkºkku{kt
2012, 2013 yLku 2014{kt «rMkØ ÚkÞu÷k ©e nu{tíkfw{kh þknLkk fw÷ 57 ÷u¾kuLkku
yk Mk{wååkÞ «økx ÚkE hÌkku Au íku, rðþu»ku økwshkíkLke yLku yuftËhu Mk{økú ËuþLke sLkíkk
{kxu Lkøkkhu ½k suðe yuf ½xLkk Au. yk Mk½¤k ÷u¾ku{ktÚke ÃkMkkh ÚkLkkh fkuELku Ãký
«íkerík Úkþu fu yk fkuE ÃkûkeÞ hksfkhýe çkkçkík økýe þfkÞ íku{ LkÚke. ykÍkËe ÃkAe
ËuþLkk hksfkhýu õÞkhuÞ suLkku Mkk{Lkku fÞkou Lk nkuÞ íkuðkt hkßÞ «urhík sqXkýkt yLku
yÄoMkíÞkuLkk yuf rðMíkkhíkk {knku÷Lku ¼uËðkLkku yLku íku heíku ÷kuf-òøk]ríkLkku yk yuf
«ÞkMk Au.
©e nu{tíkfw{kh þkn yÚkoþk†Lkk yÇÞkMke nkuðk WÃkhktík, økktÄe MktðuËLkkLkk
MktMfkhku Ähkðu Au. íku{Lkk rÃkíkk©e Mð. ©e ËþhÚk÷k÷ þkn yuf MktrLkc økktÄesLk
níkk. ©e nu{tíkfw{kh þknLku Ãký ‘«kuVuMkÁt’ Vqxe ¾kðkLku çkË÷u sLkíkkLku søkkzðkLkwt
íkÚkk ÃkkuíkkLke f÷{Lku çkuÄzf yLku çkurÍÍf [÷kðíkk hnuðkLkwt økBÞwt Au.
yk ÃkwMíkfLkk 63 ÷u¾ku yuftËhu çkíkkðu Au fu økwshkíkLkk rðfkMkLkk {kuz÷Lkk
økwççkkhk{kt {kºk ¾ku¾÷k Ëkðkyku yLku «[kh, yMkíÞku yLku yÄoMkíÞkuLkku {Mkk÷ku
¼hðk{kt ykÔÞku Au.
Mkhfkh çktÄkhýeÞ òuøkðkEykuLku Ãkk{ðk ¾kíkh fu Ëu¾kzk ¾kíkh Ãkk{u Au
íkuLkkt yLkuf WËknhýku Au. fuøkLkk ynuðk÷Lke [[ko Lk Úkðk Ëuðe, rðÄkLkMk¼kLkk yrík
ykð~Þf yuðkt xqtfkt Mkºkku s çkku÷kððkt, rðhkuÄ ÃkûkkuLku LkSðkt fkhýkuMkh rLkfk÷ çknkh
fhe Ëuðk, «§ku¥khe fk¤{kt Ãký rðÃkûkku {kxu íkf s Q¼e Lk Úkðk Ëuðe, ÷kufkÞwõíkLke
rLkÞwÂõík{kt XkøkktXiÞkt fhðkt, zu. MÃkefhLke rLk{ýqf Lk fhðe yLku yk¾hu rðhkuÄ ÃkûkLku
{¤ðkÃkkºk yk MÚkkLk Ãký Mk¥kkÃkûku s Ãkzkðe sðwt, fux÷e çkkçkíkku økýkðeþwt? ík{u
økýíkk Úkkfku, y{u fhíkk Lknª Úkkfeyu! su xefkykuÚke hkßÞíktºku þh{ yLkw¼ððe
òuEyu íku çkkçkíkkuLke íkuLku fkuE Ëhfkh Ãký nkuÞ íku{ sýkíkwt LkÚke.
ykŠÚkf ûkuºku Ãký Mkhfkhe íkkuhíkhefk{kt yLkuf çkkçkíkku yuðe Au fu su {kxu
ykðLkkhe ÃkuZeyu ¼khu Ãkezk ¼kuøkððkLke hnuðkLke Au. Mkhfkh yuf íkhV su rðfkMkLkk
{kuz÷Lke ðkík fhu Au íku ¾hu¾h íkku ¼khu rðLkkþf íkuðe yÚkoÔÞðMÚkk Au. ‘økwshkík
ykŠÚkf MkæÄhíkkLkwt r[ºk: ykðf ðÄu yLku Ëuðwt Þ ðÄu’ (÷u¾-10) yLku ‘økwshkík
Mkhfkh økuhðneðxLku MkwþkMkLk íkhefu ¾Ãkkðu Au,’ (÷u¾ 11) yk çkkçkíkku MÃkü fhu Au.
MkkÚkkuMkkÚk ÷u¾ 12Úke 15{kt Ãký ËþkoðkÞwt Au íku{ Mkhfkh ðuxLkk Lkk{u Mkk{kLÞ sLkíkk
(2)

WÃkh {kuxk fhçkkus Lkk¾u Au, íkuÚke {kut½ðkhe Ãký ðÄu Au yLku çkeS íkhV WãkuøkÃkríkykuLku
Ãkw»f¤ fh hkníkku yÃkkÞ Au.
yk WãkuøkÃkríkykuLku Mkhfkhu {VíkLkk ¼kðu s{eLkku ykÃke Au yLku Lk{oËkLkwt
®Mk[kE fu Ãkeðk {kxuLkwt Ãkkýe WãkuøkkuLku ykÃke ËuðkÞ Au, çkeS íkhV yk WãkuøkÃkríkyku
Ãký MkhfkhLkk økwýøkkLkLkku {knku÷ h[u Au. yk þkuhçkfkuh yLku «[kh íktºkku{kt MkíÞLkku
yðks ËçkkE fu øktqøk¤kE òÞ Au.
ºkeS íkhV Mkk{kLÞ sLkLku çkÄe ðkíku ÃkhuþkLke Au. rþûkýLkk ûkuºku Mkhfkhu
Mkk{kLÞ sLk Mk{qnku {kxu Ãkkh ðøkhLke rðxtçkýkyku Q¼e fhe Au. «kÚkr{fÚke {ktzeLku
Auf ÞwrLkðŠMkxe fûkkLkk rþûký MkwÄe rþûkfku fu yæÞkÃkfku, r«ÂLMkÃkk÷ku fu Ãkxkðk¤k fu
f{o[kheyku fu økútÚkÃkk÷ku - Mkhfkh fkuELke rLk{ýqf Ãký ¼køÞu s fhu Au. rLk{ýqf ykÃku
íkku Ãkqhku ÄkuhýMkhLkku Ãkøkkh yÃkkíkku LkÚke. yk çkÄkLku ÷eÄu rðãkÚkeoykuLke ÃkuZeyku
ÃkAkík hne sðk {ktze Au.
MðkMÚÞLke MkuðkykuLke çkkçkíku Ãký ykÚke ykuAe rðþkõíkíkk LkÚke. fnuðkíkk
ykŠÚkf rðfkMk{kt yuf íkhV ¼ú{ýkykuLke {kÞkò¤ h[kÞ Au íkku çkeS íkhV ðkMíkð
Mkkð ŸÄe rËþk Ëþkoðu Au. økwshkík {kLkð rðfkMkLkk ík{k{ Mkq[fktfku{kt ¾kMMkwt ÃkkA¤
Au. ‘... W¥kh «Ëuþ, rçknkh, A¥keMkøkZ, {æÞ «Ëuþ, ykurhMMkk yLku Íkh¾tz suðkt
hkßÞku økwshkík fhíkkt ½ýkt ykøk¤ Au’ (÷u¾ 39) yu{ ÷u¾f LkkutÄu Au. †eyku yLku
çkk¤fkuLkwt fwÃkku»ký, {kík] {]íÞw Ëh, ykrËðkMkeyku yLku Ër÷íkkuLke ÂMÚkrík ðøkuhu ík{k{
ûkuºkku{kt økwshkík ¾qçk ÃkAkík hkßÞ çkLke [qõÞwt Au. íkkßswçkLke ðkík yu Au fu yk
çkkçkíku Ãký ‘hksÄ{o’ Ãkk¤ðkLku çkË÷u Ãkkuíku ‘rðfrMkík’ Au íkuðku ¼úk{f yLku sqXku «[kh
[økkðkE hÌkku Au.
Mkhfkh ðkíkku MkwþkMkLkLke fhu Au ßÞkhu yk[hý Mkkð s rðÁØLkwt Au.
‘Mkknuçk’Lkk Lkk{u yuf Akufhe WÃkh hkßÞLkk Ãkkur÷Mk íktºk îkhk òMkqMke fhkððkLkku
rfMMkku nkuÞ, fu ykh.xe.ykE.Lkk f{oþe÷kuLke níÞkLkk çkLkkðku nkuÞ, MkhfkhLke yu s
çkwêe MktðuËLkneLkíkk Lkshu Ãkzu Au. AuÕ÷kt Úkkuzktf ð»kkou{kt †eyku Mkk{uLkk yíÞk[kh ðæÞk
íkku Ãkkur÷Mkkuyu Mkk[ku yktfzku çknkh Lk Ãkzu íku {kxu yuV.ykE.ykh. LkkutÄkðkLke s çktÄ
fhe ËeÄe! †e-¼]ýníÞkLke çkkçkíku Ãký MkhfkhLkwt fkuE MkwþkMkLk þkuæÞwt szu íku{ LkÚke.
íkuh nòhÚke ðÄw çkk¤fkuLkkt yÃknhý ÚkÞkt Au Ãký Mkhfkh íkuLku þkuÄe þfíke Lk nkuðk
Aíkkt ÃkkuíkkLku ‘MkwþkrMkík’ økýkðu òÞ Au. †eyku{kt fwÃkku»kýLkwt «{ký ðÄw nkuðkLke
rðøkík çknkh ykðe íÞkhu íkuLkk Wfu÷ {kxu «ÞkMk fhðkLku çkË÷u yuðku sðkçk {éÞku fu
yu íkku ‘rVøkh fkuL~ÞMk’ nkuðkÚke WÃkðkMk fhu Au íkuÚke fwÃkkur»kík Au!
yk MkhfkhLke yuf rðr[ºk rðþu»kíkk Au. Ãkkuíku su ¾kuxwt fhu íkuLkkÚke rðÁØLkwt
Ãkkuíku MkkÁt fÞwO Au íkuðk økwýøkkLk Q¼k fhðkLke yuf ¾kMk ÃkØrík íkuýu rðfMkkðe Au.
(3)

Ëk.ík. {wÏÞ{tºke ðkhtðkh fnu Au fu Ëuþ{ktÚke økki-{ktMkLke rLkfkMk fhkÞ Au. (yk{ fnu
íkuÚke ®nËwykuLke ÷køkýe W~fuhkÞ yLku ÃkkuíkkLkk ÃkûkLku s {ík {¤u íkuðe økýºke nþu Lku!)
Ãký Ãkkuíku þwt fhu Au? økwshkíkLkkt ÷øk¼øk 400 økk{kuLkkt økki[h WãkuøkkuLku ykÃke ËuðkÞkt
Au. økk{zkt çkunk÷ Úkíkkt òÞ Au. {nwðk, ‘fkzk’, çku[hkS Mkh, Äku÷uhk Mkh, ðøkuhu
yktËku÷Lk{kt Ãkkur÷Mk y{kLkw»ke heíku Mkk{kLÞ økúk{sLkku WÃkh ÷kXeyku ðhMkkðu Au Aíkkt
÷kufku ‘s¤, s{eLk yLku støk÷’ Lknª Akuzðk {kxu ÷ze hÌkk Au. MÃkü Au fu Mkhfkh yk
hkßÞ{kt økkÞku xfe hnu íku{ EåAíke s LkÚke Ãký çkeò økki-{ktMkLke rLkfkMk fhu Au íkuðe
xefk fhu Au. çkku÷ðkÚke Mkkð rðÁØLkwt ðíkoðwt - yuðkt ½ýkt WËknhýku yk Mkhfkhu Ãkqhk
Ãkkzâkt Au.
©e nu{tíkfw{kh þknu Ãkqhe økktÄe-«urhík rLkck yLku rLkMkçkík MkkÚku Mkhfkhe
yktfzk yLku Ëk¾÷k MkkÚku yk «{ký yLku sqXkýktLkk ÃkzuÃkz ¾ku÷e LkktÏÞkt Au.
yk ÃkwMíkf Mkkiyu ðkt[eLku ðkMíkrðfíkkLku çkhkçkh yku¤¾e ÷uðe hne. nt{uþkt
r{rzÞk Ãký Mkk[wt s r[ºk ykÃku íkuðwt Lk Ãký çkLku yLku hu÷eyku fu «[khíktºkLkk Ãkz½{
yLku «fkþ{kt MkíÞ ËçkkELku økqtøk¤kE síkwt nkuÞ Au. ykðk Mk{Þu ©e nu{tíkfw{kh þknu
ztfufe [kux Ãkh yLku rË÷[kuhe ðøkh su rðøkíkku çknkh Ãkkze Au íku ykðfkhËkÞf Au.
hkßÞLke yLku ËuþLke ÷kufþkneLku Mkk[k hMíku ÷E sðk{kt íkÚkk {sçkqík çkLkkððk{kt íku
WÃkÞkuøke Lkeðzþu íkuðe ykþk Au.

- zkì. hkurník þwõ÷

Ãkqðo «kæÞkÃkf,
MkhËkh Ãkxu÷ EÂLMxxâwx ykuV RfkuLkkur{f yuLz Mkku~Þ÷ heMk[o,
y{ËkðkË
«òfMk¥kkf rËLk,
íkk. 26-01-2014

(4)

yLkw¢{rýfk
¢{

rðøkík

1.
2.
3.

ðkÞçkúLx økwshkíkLkku yuf ykøkðku, ÷k¼kÂLðík ðøko
økwshkíkLkwt MkËTLkMkeçk Au fu íku ¼khík{kt Au!
økwshkík{kt ÷kufþkneLkku yk fuðku Lk{qLkku fu rðhkuÄLku
økqtøk¤kðe {khðkLkku!
økwshkík Mkhfkh fuøkLkk ynuðk÷kuLku ½ku¤eLku Ãke òÞ Au!
økwshkík{kt {krníke yrÄfkh ÄkhkLkku y{÷ Ãkktøk¤ku
{wÏÞ «ÄkLkLkk hkník ¼tzku¤Lke rðøkíkku WÃkh økwÃíkíkkLkku
ÃkzËku þk {kxu ?
{krníke yrÄfkh ÄkhkLkku økwshkík{kt yÄf[hku y{÷
økwshkík Mkhfkh ðkMíkrðf r[ºk õÞkhu hsq fhþu?
ËrhÞk rfLkkhkLke Mk÷k{íke {kxu økwshkík Mkhfkh çkuËhfkh
økwshkík{kt ¼úük[kh rðhkuÄe f[uhe ÷øk¼øk rLkr»¢Þ!
økwshkíkLke ykŠÚkf MkØhíkkLkwt r[ºk: ykðf ðÄu Lku Ëuðwt Þ
ðÄu!
økwshkík Mkhfkh økuhðneðxLku MkwþkMkLk íkhefu ¾Ãkkðu Au
økwshkíkLke fhðuhkLke ykðf Ÿ[e, ðÄw fhçkkusLkku Ãkwhkðku
ykŠÚkf {kuh[u økwshkík fE rËþk{kt? fhðuhk Lku Ëuðkt çktLku{kt ¼khu ð]rØ
økwshkík Mkhfkh ¾kÄ{kt s [k÷u Au, Ãkwhktík{kt Lknª
økwshkíkLku yLÞkÞ ÚkÞkLke çkq{hký hk»xÙÿkune Au
ÃkAkík «ËuþkuLkk rðfkMk{kt økwshkík ¼khu ÃkAkík Au!
fuLÿLke fhkuzkuLke økúkLx økwshkík Mkhfkh ðkÃkhíke LkÚke!
Ër÷íkku {kxuLke rðfkMk ÞkusLkkyku yLkuf, y{÷{kt íktºk ÃkkA¤
yuMkMke-yuMkxe {kxu ðMkrík {wsçk Vk¤ðýe Úkíke LkÚke
økwshkík{kt Ër÷íkku «íÞu ¼u˼kðLke ðkMíkrðfíkk!
ykrËðkMkeykuLku s{eLkLke {kr÷fe ykÃkðk{kt økwshkík
MkhfkhLkk XkøkkXiÞk

4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.

ÃkkLk Lkt.

(5)

1
4
7
9
12
15
17
20
22
25
28
30
32
34
36
39
41
43
46
48
51
54

23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.

økheçk ð]Øku, Mkøk¼ko {rn÷kykuLkk fÕÞký{kt økwshkík
57
ÃkkA¤ Lknª, ÃkAkík
{nkí{k {trËh çktÄkÞ, Ãký yktøkýðkzeyku Lkk çktÄkÞ!
60
økwshkík MGNREGALkk ðxeðx{kt ðkÞçkúLx LkÚke!
63
çkk¤fkuLku Ãkku»kýLkk fkÞo¢{{kt økwshkík ½ýwt ÃkkA¤
67
çkk¤fku{kt ¼khu yÃkku»ký økwshkíkLke yðËþkLke Mkkrçkíke økýkÞ! 70
økwshkíkLkku rðfkMk fkuýu, õÞkhu, fux÷ku fÞkuo?
73
¼khíkLkku rðfkMk nðu økwshkík{wõík çkLÞku Au
75
{qzehkufký fu ykðf, økwshkíkLkku fkuE rðfkMk ÚkÞku LkÚke!
78
økwshkík ¾uíke«ÄkLk çkLke hÌkwt Au, Wãkuøk«ÄkLk Lknª!
81
ðkÞçkúLx økwshkík: ðkÞËkLkku økúkV Ÿ[ku,
84
y{÷Lkku Mkíkík Lke[ku
ðes¤eLkk WíÃkkËLk{kt økwshkíkLkku rðfkMk íkÆLk yMktíkwr÷ík
86
økwshkík{kt ðes¤e ûkuºku Mkt[k÷Lk{kt ytÄfkh s ytÄfkh
89
rðËuþe hkufký: fk¤kt LkkýktLkku MkVuË Lkfkçk
92
ðkÞçkúLx økwshkík{kt {qzehkufký: çkuøkkLke þkËe{U
94
yçkËwÕ÷k rËðkLkk
økwshkíkLkk hMíkk: A fhkuz ÷kufku ðkÞçkúuxh Ãkh s nkuÞ Au!
97
økwshkíkLkku rðfkMk: Ëkðkyku yLku nfefíkku ðå[u
99
{Mk{kuxku íkVkðík
þnuhe økheçkku {kxuLke ÞkusLkkLkku økwshkíkLkkt 10 Lkøkhku{kt
101
ftøkk¤ y{÷
økwshkík {kLkð rðfkMkLke çkkçkík{kt ¾qçk s ÃkAkík!
105
rþûký {kxuLkwt ¾[o økwshkík MkhfkhLke «kÚkr{fíkk LkÚke!
108
xfu þuh frzÞku, xfu þuh rþûkf, ðkÞçkúLx Lkøkhe Lku
110
{kuËe hkò!
zktøkLke rðrþ»x rþûký Mk{MÞk: MkhfkhLkku Wå[f yr¼øk{
113
«ðuþkuíMkðku Qsðíke Mkhfkh «kÚkr{f rþûkýLke ½kuh ¾kuËu Au 116
nòhku rþûkfku rðLkk ÷k¾ku rðãkÚkeoyku ¼ýu Au!
118
økwshkíkLkk rðfkMkLkk {kuzu÷{kt «kÚkr{f rþûkýLkwt þwt?
121
(6)

47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
63.

økwshkík{kt «kÚkr{f rþûký{kt ¾kLkøkefhýLkku ðkÞhku
Mku{uMxh rMkMx{ yLku ¾kLkøkefhýÚke Wå[ rþûkýLke yðËþk
økwshkík{kt Wå[ rþûký ûkuºku ytÄuh «ðíkuo Au
hkßÞLkkt ykhkuøÞ fuLÿkuLke ÂMÚkrík ðýMke Au, MkwÄhe LkÚke
økwshkíkLke rðfkMk fq[Lke [{f{kt «òLkwt ykhkuøÞ Ít¾ðkÞtw
Mkhfkh økwshkíkLku ðu[ðk fkZu íkkuÃký LkðkE Lknª!
økwshkík{kt ¾uzqíkku-økheçkkuLkk ¼kuøku WãkuøkkuLku MkMíke s{eLk
økwshkík{kt ÃkkýeLke {kr÷fe, WÃkÞkuøk WÃkh MkhfkhLkku Eòhku
økwshkík MkhfkhLkk Ãkt[kÞíkkuLkk ðneðx{kt økkuxk¤k
økwshkík{kt Ãkt[kÞíkkuLku MkhfkhLkk Ãkxðkhe suðe çkLkkðe ËuðkE
hkßÞ Lkkýkt Ãkt[ {wÆu økwshkíkLkwt ð÷ý rçkLk-÷kufþkne
økwshkík{kt ÃkÞkoðhýLkk hûký {kxuLke sLk MkwLkkðýe
yuf VkhMk
økwshkík MkhfkhLkku ‘õ÷kE{ux [uLs’ rð¼køk Võík
fkøk¤ WÃkh!
¼kz¼qík çkuuhus: Mkhfkh Mkk[e {krníke AwÃkkðu Au
økwshkík MkhfkhLke ftÃkLkeyku økuhðneðxLkku ©u»X Lk{qLkku Au
¼khík fhíkkt økwshkík{kt ðÄkhu {kU½ðkhe Au
økwshkík{kt økheçke ðÄe Au, ½xe LkÚke

(7)

124
127
130
133
135
138
141
143
146
148
150
153
155
157
160
162
164

1.
ðkÞçkúLx økwshkíkLkku yuf ykøkðku, ÷k¼kÂLðík ðøko
økwshkík{kt yíÞkhu ¼ksÃkLke {kuËe Mkhfkhu AuÕ÷kt 12 ð»koLkk ¼h[f «ÞkMkku
ÃkAe ºký «fkhLke «ò Q¼e fhe nkuÞ yu{ ÷køku Au. «ò{kt yk su Lkðku yLku {sçkqík
ðøko Q¼ku ÚkÞku Au íkuLku ¼ksÃkLkk yLku LkhuLÿ {kuËeLkk xufuËkh ÚkðkLke Vhs Ãkze Au.
su «Úk{ ðøko Au íku ÷k¼kÂLðík-çkurLkrVrþÞhe ðøko Au. ÷k¼kÂLðík ðøko yux÷u
yuðku ðøko fu suLku LkhuLÿ {kuËeLke MkhfkhLke LkeríkykuLku fkhýu ÷k¼ ÚkÞku Au. {kuËeyu
½ýk çkÄk WíMkðku fÞko. yk WíMkðkuÚke yLkuf «fkhLkwt WíÃkkËLk ÚkÞwt. {tzÃkðk¤k,
¾whþeðk¤k, fuxhMko, ÷kExkuðk¤k, çkkEfðk¤k, ÃkkÚkhýkðk¤k, xÙkðuÕMk ðøkuhuLku ¾qçk
s ÷k¼ ÚkÞku. yu s heíku, {kuËe Mkhfkhu økwshkík nkW®Mkøk çkkuzo çktÄ fhe ËeÄwt yux÷u
{fkLkku çkktÄðkLkwt fk{ {kºk rçkÕzhku ÃkkMku s hÌkwt yLku yux÷u s{eLkku yLku {fkLkkuLkk
¼kð rçkÕzhku ykMk{kLku ÷E økÞk yLku fhkuzku YrÃkÞkLkku LkVku íku{ýu fÞkuo. yuLku Ãkrhýk{u
s{eLk ðu[LkkhkykuLku ÷k¼ ÚkÞku, fkhý fu s{eLkku yuLk.yu. (rçkLk-¾uíke) ÚkkÞ íku
{kxuLkk {køkkuo {kuf¤k fhðk{kt ykÔÞk. yux÷u su{ýu {k{q÷e ¼kðLke s{eLkku Ÿ[k ¼kðu
ðu[e íku{Lku ÷k¼ ÚkÞku yLku suyku hkufký fhe þfu íku{ýu hkufký fheLku íku ðu[eLku ÷k¼
{u¤ÔÞku. yk heíku ÷k¾ku-fhkuzku YrÃkÞk f{kLkkhk {kuËeLkk ¼õík ÚkE òÞ yu Mðk¼krðf
çkkçkík Au.
yu s heíku, rþûký ûkuºku þk¤kyku yLku fkì÷uòuLkk Lkk{u nkxzeyku ¾ku÷ðk{kt
ykðe, fu suLku Ãkrhýk{u ¾kLkøke xÙMxku Q¼kt ÚkÞkt yLku íku{ýu nòhku-÷k¾ku{kt Ve ÷ELku
íkøkzku LkVku fÞkuo. {kuËe Mkhfkhu ¾qçk s ykuAe Mkhfkhe þk¤kyku yLku fkì÷uòu ¾ku÷e.
¾ku÷e íkku íku{kt Lk rþûkfku nkuÞ fu Lk yæÞkÃkfku. yux÷u økwýð¥kk ¾qçk s ¾hkçk. yu{kt
økheçk {k-çkkÃkku Ãký ÃkkuíkkLkkt Akufhkt Lkk {kuf÷u. yux÷u MðrLk¼oh þk¤kyku yLku
fkì÷uòuLkkt xÙMxkuLku ½e-fu¤kt ÚkÞkt. ykðku ðøko yk¾k økwshkík{kt ¾qçk {kuxku Au yLku
rþûkýLku çkòhLke [es çkLkkðLkkhkyku {kuËeLke yLku ¼ksÃkLke íkhVuý fhu yu
Mðk¼krðf s Au.
ykðku s çkeòu yuf {kuxku ðøko WãkuøkÃkríkykuLkku Au. íku{Lku Mkhfkhu fhkuzku
YrÃkÞkLke s{eLk íkÆLk {k{q÷e ¼kðu, fnku fu ÃkkýeLkk ¼kðu ðu[e. yu{ Ãký fne þfkÞ
fu {kuËe Mkhfkhu økwshkíkLku ðu[ðk fkZâwt. ‘ðu[ðkLkwt Au økwshkík’ yuðe ònuhkík
ykÃkðkLkwt s çkkfe hkÏÞwt. økki[hLke s{eLk, Ãkzíkh s{eLk yLku ¾hkçkkLke s{eLkku íkÆLk
{k{q÷e ¼kðu WãkuøkÃkríkykuLku {¤e, su fËe íku{Lku õÞktÞ ¼khík{kt {¤e s LkÚke.
ykðk WãkuøkÃkríkyku {kuËeLke ðknðkn Lkk fhu íkku s LkðkE. íkuyku yu{ s RåAu fu,
{kuËe ðzk «ÄkLk ÚkkÞ, fkhý fu íkku s íku{Lku Mk{økú ¼khík{kt ykx÷k ykuAk ¼kðu
1

s{eLkku {¤u. ‘ðkÞçkúLx økwshkík’Lke Ãkrh»kËku {kuxu ¼køku Mkhfkh WãkuøkkuLku s{eLkku Mkkð
MkMíkk ¼kðu ykÃkðk {kxu íkiÞkh Au yuLke ¾kíkhe ykÃkðk {kxu s Þkusðk{kt ykðe Au.
ykðk ÷k¼kÂLðík WãkuøkÃkríkyku økwshkíkLkk s nkuÞ yLku økwshkíke s nkuÞ
yuðwt sYhe LkÚke. økwshkík çknkhLkk WãkuøkÃkríkykuLku økwshkík{kt 10-15 YrÃkÞu
[ku.{e.Lkk ¼kðu s{eLk {¤u íkku yu økwshkík{kt {kuËeLke «þtMkk fhðk ykðu s.
økwshkíkLkk ÷kufkuLku íkuLkkÚke yu{ Ãký ÷køku Au fu økwshkíkLkku rðfkMk ÚkÞku Au yÚkðk ÚkE
hÌkku Au.
÷k¼kÂLðík ðøko{kt økwshkíkLkk LkkLkk Wãkuøkfkhku Ãký Au. økwshkík íkku íkuLkk
MÚkkÃkLkkfk¤Úke s Wãkuøk-íkhVe Lkerík yÃkLkkðíkwt hÌkwt Au. Ãký LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkhu
¾qçk s MkçkrMkzeyku ykÃkeLku WãkuøkkuLku ÷k¼ku fhe ykÃÞk. 2002-07Lkk økk¤k
Ëhr{ÞkLk {kuËe Mkhfkhu WãkuøkkuLku ykþhu Y. 37,000 fhkuzÚke ðÄw hf{Lke MkçkrMkze
ykÃke. 2007-12Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk yuLkkÚke ÷øk¼øk çk{ýe MkçkrMkze ykÃke.
Ãkrhýk{u LkkLkk-{kuxk WãkuøkÃkríkykuLku ¾qçk s ÷k¼ ÚkÞku. Lk{oËk ÞkusLkk {q¤ ®Mk[kE
{kxu s níke, Ãký Lk{oËkLkwt Ãkkýe WãkuøkkuLku Ãký ykÃkðk{kt ykÔÞwt. yux÷u WãkuøkkuLku
yýÄkÞkuo ÷k¼ ÚkÞku. yk çkÄk s ÷kufku {kuËeLke ðknðkn fhu s yu{kt fkuE ykùÞo
Ãkk{ðk suðwt LkÚke.
{kuËe MkhfkhLke LkeríkykuÚke yuf çkeòu ÷k¼krLðík ðøko fLMkÕxLxTMkLkku.
{kuËeLku Mkhfkhe yrÄfkheyku fu f{o[kheyku{kt Mknusu rðïkMk LkÚke yLku hMk LkÚke.
yux÷u íkuýu MkhfkhLkkt ¾kíkktyku, çkkuzoTÍ yLku rLkøk{ku{kt fu ÃkAe Lkku÷us fkuLMkkuŠþÞ{
ykuV økwshkík (fuMkeS) suðe MktMÚkkyku Q¼e fheLku økwshkíkLkk økwshkíke fu rçkLkøkwshkíke yLku økwshkík çknkhLkk rLk»ýkíkkuLku íku{kt ÷k¾ku YrÃkÞkLkk ¾[uo fLMkÕxLxTMk
çkLkkðe ËeÄk. yksfk÷Lke ¼k»kk{kt yuLku ykWxMkku‹Mkøk fnuðk{kt ykðu Au.
ykðk fnuðkíkk fu ¾hu¾hk rLk»ýkíkkuLku rð{kLk¼kzwt yÃkkÞ, {kU½eËkx
nkux÷ku{kt {nu{kLk çkLkkðkÞ yLku fLMkÕxLMke {kxu íkøkze Ve yÃkkÞ. su{ fu,
y{ËkðkËLke çkeykhxeyuMk ÞkusLkk {kxuLke fLMkÕxLMke ¾qçk s òýeíke MkuÃx
ÞwrLkðŠMkxeLkk yæÞkÃkfkuLku yÃkkE. yux÷u yk heíku yk yk¾ku ‘rLk»ýkík’ ðøko
{kuËe¼õík çkLke økÞku, fkhý fu íku{Lkku ÃkkuíkkLkku ½ýku rðfkMk ÚkE økÞku!
ykðk rLk»ýkíkku hk»xÙeÞ MðÞtMkuðf Mkt½Lkk MðÞtMkuðf nkuÞ yuðwt sYhe LkÚke,
yu Mkt½Lke fkuE MktMÚkk MkkÚku MktçktrÄík nkuÞ yu{ Ãký sYhe LkÚke. yu ði¿kkrLkf nkuÞ,
íkçkeçke fu RsLkuhe ûkuºkLkk rLk»ýkík nkuÞ, ykÞkusLkfkh nkuÞ, ykŠfxuõx yux÷u fu
MÚkÃkrík nkuÞ, yÚkoþkMºke nkuÞ fu ytøkúuS ¼k»kkLkk rLk»ýkík nkuÞ, fkuE Ãký nkuE þfu.
yu su íku rð»kÞLkk rLk»ýkík nkuÞ yLku hkßÞ{kt, Ëuþ{kt fu ËwrLkÞk{kt yu{Lkwt Lkk{ Úkkuzwt½ýwt
òýeíkwt nkuÞ yu Ãkqhíkwt Au.
2

su{ fu, Mkt½Lkk yuf òýeíkk rLk»ýkík yuMk. økwhw{qŠíkLke fkuEf MktMÚkkLku
y{ËkðkËLkk Ãkíktøk Wãkuøk rðþu yÇÞkMk fhðkLke fLMkÕxLMke ykÃkeLku ÷k¾ku YrÃkÞk
ykÃke ËuðkÞk!
ykðk fLMkÕxLxTMk økwshkík{kt Ãký Zøk÷kçktÄ Au fu suyku økwshkíkLke {kuËe
MkhfkhLkkt fk{ku fhu Au. yu çkÄkLku yk heíku Ãkkuíku fux÷k rLk»ýkík Au yuðwt Ëu¾kzðkLkku ðÄw
yuf {kufku {éÞku Au yLku yu Ëu¾kzk {kxu ¼hÃkqh Lkkýkt Ãký {éÞkt Au. ykEykEyu{
yLku Rh{k suðe yíÞtík òýeíke MktMÚkkyku fu íku{Lkk yæÞkÃkfku Ãký yk{ktÚke çkkfkík
LkÚke. ykðe rLk»ýkík xku¤feyku çkwrØSðeyku íkhefu yku¤¾kÞ Au yLku íkuyku
rLk»ýkíkkuLke ¼k»kk{kt {kuËeLke «þtMkk fhðkLke yuf Ãký íkf [qfíkk LkÚke. økwshkík{kt
yLku økwshkík çknkh íkuyku økwshkíkLkku rðfkMk ÚkÞku Au, yuðwt Mkk{kLÞ {kýMkLku Lk
Mk{òÞ íkuðe ¼k»kk{kt «MÚkkrÃkík fhu Au, «ríkÃkkrËík fhu Au yLku MkkËe ¼k»kk{kt fneyu
íkku Mkkrçkík fhu Au.
yk{, økwshkík{kt {kuËeyu yuf ÷k¼kÂLðík yÚkðk ÷k¼kÚkeo ðøko ¾qçk s
fwLkunÃkqðof Q¼ku fÞkuo Au. Mk{ksLkku yk ðøko {kuxu ¼køku çkku÷fku ðøko Au. yuLku MkhMk
çkku÷íkkt yLku ÷¾íkkt ykðzu Au yux÷u yu {kuËeLke «þtMkkLkkt Ãkw»Ãkku ËwrLkÞk¼h{kt ðuhu Au!

3

2.
økwshkíkLkwt MkËTLkMkeçk Au fu íku ¼khík{kt Au !
68{k MðkíktºÞrËLk ÃkAe økwshkík{kt LkkøkrhfkuLke Mðíktºkíkk, yu{Lkk nfkuLkwt
hûký yLku þkMkLk ÔÞðMÚkk rðþu shk rðøkíku rð[kheyu íkku Mkkhwt. økwshkík{kt MkwþkMkLk
Au yuðku ZtZuhku ðkhtðkh Ëuþ{kt yLku ËuþLke çknkh Ãkexðk{kt ykðe hÌkku Au. økwshkík
MkhfkhLkkt yLku {wÏÞ «ÄkLkLkkt Ãkkðh ÃkkuELx «uÍLxuþLMk yk ðkík økkE-ðøkkzeLku fne
hÌkkt Au. Mkíkík yu{ fnuðk{kt ykðe hÌkwt Au fu, økwshkík suðwt MkwþkMkLk yux÷u fu økqz
økðLkoLMk çkesu õÞktÞ LkÚke. yk ËkðkLkkt Zku÷Lkøkkhkt yux÷kt {kuxuÚke ðkøku Au fu ÷kufku
MkqÄçkqÄ ¾kuE çkuXkt Au yLku su fnuðk{kt ykðu Au íku {kLke çkuXkt Au.
MkwþkMkLk fkuLku fnuðkÞ? ¼khíkLkwt çktÄkhý yuLkk yk{w¾{kt fnu Au fu, ¼khík
Lkk{Lkk hkßÞLke MÚkkÃkLkk Mðíktºkíkk, Mk{kLkíkk, LÞkÞ yLku ÔÞÂõíkLkwt økkihð Q¼kt ÚkkÞ
íku {kxu fhðk{kt ykðe Au. ð¤e, AuÕ÷kt ºkeMkuf ð»kkuo Ëhr{ÞkLk MkwþkMkLkLkk ÃkkÞkLkkt
ík¥ðku íkhefu ÃkkhËŠþíkk, W¥khËkrÞíð, rðfuLÿefhý, Mkn¼krøkíkk yLku {kLkð
yrÄfkhkuLku Mðefkhðk{kt ykÔÞkt Au. ËwrLkÞk¼h{kt yu MkwþkMkLkLkk {kÃkËtzku Au yu{ fne
þfkÞ, íkku WÃkhkuõík [kh ykËþkuo yLku Ãkkt[ {kÃkËtzkuLku ykÄkhu þwt økwshkík{kt MkwþkMkLk
Au fu Lknª íku íkÃkkMkðwt òuEyu. fux÷ef nfefíkku òuEyu íkku MkwþkMkLk Au fu fwþkMkLk yuLke
íkhík s ¾çkh Ãkze sþu:
(1) nk÷Lkk {wÏÞ «ÄkLk 2001{kt Mk¥kk Ãkh ykÔÞk. Ãký, ¼khíkLke
MktMkËLkk {kLkð yrÄfkh hûký Äkhk-1993 nuX¤ økwshkík{kt {kLkð yrÄfkh Ãkt[Lke
h[Lkk Úkðe òuEyu íku Auf 2006{kt ÚkE. Ãkhtíkw økwshkíkLkwt {kLkð yrÄfkh Ãkt[
nfefík{kt nsw MkwÄe Au s Lknª, fkhý fu, hkßÞLkk {kLkð yrÄfkh Ãkt[Lkk yæÞûk yLku
íkuLkk MkÇÞkuLke rLk{ýqf ÚkE s LkÚke. Ãkt[ ÃkkMku Mðíktºk Ãkkur÷Mk MxkV Ãký LkÚke. {kLkð
yrÄfkhkuLkk ¼tøk {kuuxu ¼køku Ãkkur÷Mk fhu Au, íkku Ãkt[ ÃkkAwt Ãkku÷eMkLku s yu ¼tøkLke
íkÃkkMk fhðkLkwt fnu Au! ykðe ÂMÚkrík{kt íkxMÚk íkÃkkMk ÚkkÞ fuðe heíku ? yk{, økwshkík
MkhfkhLku økwshkíkLkk LkkøkrhfkuLkk {kLkð yrÄfkhkuLkwt hûký ÚkkÞ yuLke ®[íkk s LkÚke.
MkwþkMkLk{kt {kLkð yrÄfkhkuLkk hûkýLke çkkçkíkLkku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au, íkku ÃkAe
økwshkík{kt MkwþkMkLk Au yu{ fuðe heíku fnuðkÞ ?
(2) Lkkøkrhfku rðÄkLkMk¼k{kt ÃkkuíkkLkk «ríkrLkrÄykuLku [qtxu Au.
«ríkrLkrÄykuLke yu sðkçkËkhe Au fu íkuyku, MkhfkhLke fk{økehe WÃkh Ëu¾hu¾ hk¾u.
Ãký rðÄkLkMk¼k {kuxu ¼køku ¾qçk s ykuAk rËðMkku {kxu çkku÷kððk{kt ykðu Au.
çktÄkhý{kt fhkÞu÷e òuøkðkEyku yLkwMkkh LkkAqxfu, sux÷k rËðMk rðÄkLkMk¼k
çkku÷kððe Ãkzu yux÷k rËðMk s, rðÄkLkMk¼k çkku÷kððk{kt ykðu Au. {wÏÞ «ÄkLk LkhuLÿ
4

{kuËeLku fu íku{Lke MkhfkhLku rðÄkLkMk¼kLke sYh ÷køkíke s LkÚke. yk{ íkku {kuËe yu{
fnu Au fu, íkuyku xefkykuLku ÷kufþkne økýu Au Ãký rðÄkLkMk¼k {¤u íkku xefk ÚkkÞ Lku ?
Ëh A {rnLku çktÄkhý {wsçk rðÄkLkMk¼k {¤ðe òuEyu {kxu {¤u Au yLku
yðMkkLk Ãkk{Lkkhk yøkúýeyku, ÄkhkMkÇÞkuLku ytsr÷ ykÃkeLku rðÄkLkMk¼kLke çkuXf Ãkqhe
fhe Ëuðk{kt ykðu Au. yÚkðk íkku íku hkßÞMk¼kLkk MkÇÞkuLke [qtxýe {kxu {¤u Au.
çksuxMkºk ÷ktçkwt nkuÞ Au fu su 24 rËðMk {kxu fu 30 rËðMk {kxu {¤u Au. rðÄkLkMk¼k
ykuAk rËðMkku {kxu {¤u, yux÷u íkkhktrfík «&™ku s ðÄw nkÚk Ähe þfkÞ Au. hkusLkk
Mkhuhkþ ykX «&™ku ytøku [[ko ÚkkÞ Au yLku íkuÚke rðÄkLkMk¼kLkk MkÇÞkuLkk «&™ku [[oðk
{kxu Ãkqhíkku Mk{Þ {¤íkku s LkÚke.
rðÄkLkMk¼kLkk ík{k{ rðÃkûke MkÇÞkuLku yk¾k Mkºk {kxu MkMÃkuLz fhe Ëuðk{kt
ykðu Au, yLku ÃkAe çkÄk ¾hzk ÷øk¼øk fþeÞ [[ko rðLkk ÃkMkkh fhe Ëuðk{kt ykðu Au.
÷kufþkne{kt rðhkuÄ ÃkûkLku {kLk ykÃkðkLkwt nkuÞ Ãký rðhkuÄ Ãkûk økwshkík{kt yux÷ku çkÄku
y¤¾k{ýku ÚkE Ãkzâku Au fu 9 ð»ko MkwÄe rðÄkLkMk¼k{kt zuÃÞwxe MÃkefhLkku nkuÆku s
¼hðk{kt ykðíkku Lkrn, fu su, ÃkhtÃkhk {wsçk rðhkuÄ ÃkûkLkk fkuE MkÇÞLku Vk¤u síkku
nkuÞ Au.
rðÄkLkMk¼kLke ÃkhtÃkhk yuðe Au fu Mkk{kLÞ heíku hkßÞÃkk÷Lkwt «ð[Lk Ãkíku
ÃkAe [[ko ÚkkÞ yLku ÃkAe hkßÞÃkk÷Lkku yk¼kh {kLkíkku «Míkkð {wÏÞ «ÄkLk hsq fhu.
fkhý fu, {wÏÞ «ÄkLk øk]nLkk ðzk fnuðkÞ. Ãký LkhuLÿ {kuËeLku hkßÞÃkk÷Lkku yk¼kh
{kLkðkLkwt ÞkuøÞ ÷køkíkwt s LkÚke. yux÷u õÞkhuf fkuEf «ÄkLk fu õÞkhuf fkuEf ÄkhkMkÇÞ
yk¼kh «Míkkð hsq fhu Au. [qtxkÞu÷k {wÏÞ «ÄkLk hkßÞLkk ðzkLkwt yk heíku yÃk{kLk
fhu yuðwt økwshkík{kt Ãknu÷e ðkh çkLke hÌkwt Au.
rðÄkLkMk¼k yux÷u fu [qtxkÞu÷k «ríkrLkrÄykuLke Mk¼k, su ÷kufþkne yíÞtík
yøkíÞLke MktMÚkk Au, Ãký íkuLkwt fkuE s {n¥ð økwshkík{kt hÌkwt LkÚke. rðÄkLkMkÇÞkuyu
fÞk «&™ku ÃkqAðk íku Mkhfkh ¾wË Lk¬e fhu, «&™ su{kt ÷¾ðkLkku nkuÞ yu fkuhk fkøk¤
WÃkh rðÄkLkMkÇÞLke Mkne ÷E ÷uðk{kt ykðu yLku yu Mkne ÷uðkLkwt fk{ zeðkÞyuMkÃke fu
f÷uõxh suðk yrÄfkheLku MkkUÃkðk{kt ykðu yuðwt Ãký çkLÞwt Au! þwt ykLku ÷kufþkne
fnuðkÞ? [qtxkÞu÷k ÄkhkMkÇÞku s Mðíktºk LkÚke, íkku Lkkøkrhfku Mðíktºk fuðe heíku fnuðkÞ?
(3) ¼khíkLke MktMkËu {krníke yrÄfkh Äkhku ½zâku Au, fu suÚke ¼khíkLkk
LkkøkrhfkuLku Mkhfkh þwt fhu Au yLku fuðe heíku fk{ fhu Au íkuLkk rðþu {krníke {¤u. ykLku
s ÃkkhËŠþíkk fnuðkÞ yLku yu ÷kufþkneLkwt ÃkkÞkLkwt ytøk Au. Ãký, òu ÷kufkuLku {krníke
{¤u íkku økwshkík MkhfkhLke Ãkku÷ ¾q÷e òÞ yux÷u økwshkík Mkhfkh LkkøkrhfkuLkk {krníke
{u¤ððkLkk yrÄfkh Ãkh íkhkÃk {khu Au. {krníke yrÄfkh Äkhk nuX¤ Ëhuf hkßÞ{kt
hkßÞ {krníke Ãkt[Lke h[Lkk ÚkkÞ íku {kxu òuøkðkE fhðk{kt ykðe Au. hkßÞ {krníke
Ãkt[{kt yuf {wÏÞ {krníke fr{þLkh yLku çkeò sYhe nkuÞ íkux÷k {krníke fr{þLkhkuLke
rLk{ýqf fhðkLke òuøkðkE {krníke yrÄfkh Äkhk-2005Lke f÷{-15{kt fhðk{kt
5

ykðe Au. Ãký økwshkík{kt Mkhfkhu ½ýk ÷ktçkk økk¤k MkwÄe yuf {wÏÞ {krníke
fr{~LkhLke s rLk{ýqf fhe. ÃkAe økwshkíkLke ðze yËk÷ík{kt ònuh rníkLke yhS
ÚkE yLku ðze yËk÷íku ykËuþ ykÃÞku íÞkhu, ðÄw çku fr{þLkhku rLk{kÞk. Ãký, íkuyku
rLkð]¥k ÚkÞk yux÷u ð¤e ÃkkAk XuhLkk Xuh.
hkßÞ {krníke Ãkt[{kt Ãkqhíkk fr{þLkhku yLku Ãkqhíkku MxkV s Lkk nkuÞ íkku
Ãkt[{kt {krníke {køktðk {kxuLke yhSykuLkku ¼hkðku ÚkE òÞ yu Mðk¼krðf Au. {k[o2013Lke AuÕ÷e {krníke {wsçk hkßÞ {krníke Ãkt[ Mk{ûk økwshkíkLkk LkkøkrhfkuLke
÷øk¼øk 11000 yhSyku yLku yÃke÷ku çkkfe Ãkze Au! yk{, {kuËe Mkhfkhu íkuLkk
þkMkLk{kt ÃkkhËŠþíkkLkku AuË Wzkze ËeÄku Au. {kuËe Mkhfkh þk {kxu {krníke ykÃkíkkt
zhu Au?
nfefík{kt Zøk÷kçktÄ yhSyku yuðe {krníke {u¤ððk ÚkkÞ Au fu su {krníke
yk fkÞËk nuX¤ Mkhfkh yLku íkuLkk rð¼køkku, Ãkt[kÞíkku, Ãkkr÷fkyku yLku rLkøk{ku íkÚkk
çkkuzkuoyu ykÃk{u¤u s ònuh fhðkLke nkuÞ Au. íkuLku {kxu LkkøkrhfkuLku íkku yhS fhðkLke
sYh s Lkk nkuÞ. Ãký yu heíku òíku s {krníke ònuh fhðk{kt ykðíke s LkÚke ! þwt
ykLku ÃkkhËŠþíkk fnuðkÞ? þwt ykLku MkwþkMkLk fnuðkÞ ?
ynª {kºk ºký MktMÚkkyku, hkßÞ {kLkð yrÄfkh Ãkt[, hkßÞLke rðÄkLkMk¼k
yLku hkßÞ {krníke Ãkt[Lke s ðkík fhe Au. yk íkku WËknhýku Au. Ãký, ÷kufþkneLkk
ÃkkÞkYÃk yuðe ½ýe MktMÚkkykuLke Ãký ykðe s nk÷ík økwshkík{kt fhe Lkk¾ðk{kt ykðe
Au. ¼khík{kt ÷kufþkneLke MÚkkÃkLkk fhLkkhwt yLku WËkh{íkðkË íkÚkk LkkøkrhfkuLku íku{Lkk
yrÄfkhkuLkk hûkýLke ÔÞðMÚkk ykÃkLkkhwt çktÄkhý Au, íku{ Aíkkt økwshkík{kt ÷kufþkneLke
yk ÂMÚkrík Au. òu økwshkík ¼khík{kt nkuík s Lknª yLku LkhuLÿ {kuËe økwshkíkLkk ðzk
«ÄkLk fu hk»xÙÃkrík fu hkò fu [kLMku÷h-øk{u íku nkuík, íkku økwshkíkLke A fhkuzLke sLkíkkLkwt
þwt Úkkík yuLku rðþu fÕÃkLkk fhðe y½he Au. yk çktÄkhý nuX¤ MÚkÃkkÞu÷e ðze yËk÷íkku
yLku Mkðkuoå[ yËk÷ík ¼khík{kt fk{ fhu Au yLku íkuÚke økwshkíkLkk LkkøkrhfkuLke ÂMÚkrík
÷kufþkne ZçkLke hne Au. yu yÚko{kt s yu{ fnuðkÞ fu økwshkíkLkwt LkMkeçk Au fu økwshkík
¼khík{kt Au.
÷kufþkne yu {Lkw»Þkuyu nòhku ð»kkuo ÃkAe {nk{nuLkíku Q¼e fhu÷e þkMkLk
ÔÞðMÚkk Au fu su{kt, LkkøkrhfkuLkk yrÄfkhku yLku økkihðLkwt {n¥ð yLkuhwt Au. ÷kufþkne
su heíku [k÷u Au yuLke nòh ¾k{eyku Au. Ãký, ¾hkçk ÷kufþkneLkku WÃkkÞ Mkkhe
÷kufþkne s Au, hkòþkne fu Mkh{w¾íÞkhþkne Lknª, fu ÷kufþkneLkk yt[÷k nuX¤
[k÷íke Mkh{w¾íÞkhþkne Lknª. økwshkíkLkk A fhkuz Lkkøkrhfkuyu yu Mk{sðkLke sYh
Au. MkhËkh Ãkxu÷Lke ¼khíkLku ¼uøkwt fhðkLke {nuLkík yLku çktÄkhýLkk ½zðiÞkykuLkk
Ãkrh©{Lku yu¤u sðk ËEþwt íkku ¼rð»ÞLke økwshkíke ÃkuZeyku {kV Lknª fhu.
6

3.
økwshkík{kt ÷kufþkneLkku yk fuðku Lk{qLkku fu rðhkuÄLku
økqtøk¤kðe {khðkLkku!
hkßÞ Mkhfkh îkhk ®Mk[kELkk ÃkkýeLkk ðÃkhkþ {kxu fkÞËku ÷ðkÞku yLku
rðÄkLkMk¼k{kt yu çknw{íkeÚke ÃkMkkh Ãký ÚkE økÞku. yk fkÞËkLkk rðhkuÄ{kt
økktÄeLkøkh{kt fkìtøkúuMk îkhk yuf hu÷eLkwt ykÞkusLk fhkÞwt níkwt yLku hu÷e Lk ÞkuòÞ íku {kxu
hkßÞ Mkhfkh îkhk yLkuf «fkhLkk «ÞkMkku ÚkÞk. ÃkkýeLkk ðÃkhkþ ytøkuLkku fkÞËku
økwshkíkLkk ¾uzqíkkuLkk ÷k¼ {kxu Au yu{ Mkhfkh fnu Au. rðhkuÄ Ãkûk fkìtøkúuMk yu{ fnu Au
fu, yu ¾uzqíkku {kxu LkwfMkkLkfíkko Au. yk {wÆu rððkË nkuE þfu, Ãký ¾hku «§ íkku yu Au
fu ÷kufþkne Ëuþ{kt fkuE Ãký fkÞËkLkku rðhkuÄ fhðkLkku ÷kufkuLku yrÄfkh ¾hku fu Lknª?
økwshkík Mkhfkh þk {kxu fkìtøkúuMkLku fkÞËkLkku rðhkuÄ fhðk Ëuíke LkÚke? rðhkuÄÚke þk {kxu
¼ksÃk, {kuËe Mkhfkh yLku íku{Lkk fíkkoníkkoyku øk¼hkÞ Au yu Mk{òíkwt LkÚke.
y¾çkkhe ynuðk÷ku yu{ sýkðu Au fu Ãkkur÷Mku økktÄeLkøkh ykðíkk ík{k{
hMíkkyku çktÄ fhe ËeÄk níkk fu suÚke ÷kufku fkìtøkúuMkLke hu÷e{kt ¼køk ÷uðk ykðe þfu s
Lknª. økktÄeLkøkh ykðíke ík{k{ yuMk.xe. çkMkku Ãký çktÄ fhe ËuðkE níke fu suÚke
çkMkku{kt çkuMkeLku Ãký ÷kufku økktÄeLkøkh ykðe þfu Lknª. {q¤¼qík heíku yk Mkhfkhe
heík¼kík ÷kufþkneLke íkÆLk rðhwØLke Au.
¼khíkLkk çktÄkhý{kt f÷{-19{kt ‘¼khíkLkk LkkøkrhfkuLku ðkýe MðkíktºÞ
ðøkuhu MktçktÄe y{wf yrÄfkhkuLkwt hûký’ þe»kof nuX¤ ¼khíkLkk LkkøkrhfkuLkk su {q¤¼qík
yrÄfkhku Mðefkhðk{kt ykÔÞk Au íku{kt ÷¾ðk{kt ykÔÞwt Au fu, ík{k{ LkkøkrhfkuLku ðkýe
yLku yr¼ÔÞÂõíkLkk MðkíktºÞLkku yrÄfkh Au. WÃkhktík, íku{kt yu Ãký ÷¾ðk{kt ykÔÞwt
Au fu þktríkÃkqðof yLku nrÚkÞkhku rðLkk yufXk ÚkðkLkku yrÄfkh ík{k{ LkkøkrhfkuLku Au.
fkìtøkúuMk îkhk ykÞkursík rfMkkLk hu÷e Mkk{u økwshkíkLke {kuËe MkhfkhLke Ãkkur÷Mku su
fkÞoðkne fhe íku MktÃkqýoÃkýu ¼khíkLkk çktÄkhýu Mðefkhu÷k LkkøkrhfkuLkk {q¤¼qík
yrÄfkhkuLkk ¼tøk Mk{kLk Au.
Ãkkur÷Mku Mkt{u÷Lk fu hu÷e Lk Úkðk ËeÄkt íkuLke ÃkkA¤ yuf yuðwt fkhý ykÃkðk{kt
ykÔÞwt níkwt fu RLxur÷sLMk çÞwhkuLkku yuðku yuf ynuðk÷ Au fu ykíktfðkËe nw{÷ku yk
hu÷e{kt ÚkE þfu Au. ykðku ynuðk÷ ykðu yu s rðr[ºk ÷køku Au. ðzk «ÄkLk su
Mk¼kykuLku MktçkkuÄðkLkk nkuÞ fu hk»xÙÃkrík su Mk¼kykuLku MktçkkuÄðkLkk nkuÞ yu Mk¼kyku
WÃkh Ãký ykíktfðkËe nw{÷kykuLkku ¾íkhku nkuÞ Au s. íkuLkk ÷eÄu Ãkku÷eMk yu{ fneLku
Mk¼kyku yxfkðe Ëu fu ykíktfðkËeyku nw{÷ku fhe þfu Au yuðwt fËe çkLkíkwt LkÚke. òu yk
hu÷eLku ðzk «ÄkLk MktçkkuÄðkLkk nkuík íkku þwt {kuËe MkhfkhLke Ãkkur÷Mk ykðwt s ðíkoLk
fhík? ftE fnuðkÞ Lknª, yk {kuËe Mkhfkh Au!
7

ykíktfðkËeykuyu nk÷ MkwÄe{kt ¼khík{kt sux÷k Ãký nw{÷k fÞko yu{ktLkku yuf
Ãký nw{÷ku íkksuíkh{kt rçknkh{kt ÚkÞu÷k nw{÷k rMkðkÞ fkuE ònuh Mk¼k{kt fu hu÷e{kt
fÞkuo LkÚke yu yuf nfefík Au.
ÞkË hnu fu, [qtxýeyku Ëhr{ÞkLk su Mk¼kyku ÚkkÞ Au yu Mk¼kyku{kt Ãký
ykíktfðkËe nw{÷k ÚkÞk LkÚke, {kuxu ¼køku sB{w-fk~{eh{kt Ãký Lknª yLku òu yuðku s
¼Þ hk¾ðk{kt ykðu íkku ÃkAe yuf Ãký ònuh Mk¼k yk Ëuþ{kt fkuE {uËkLk{kt fu fkuE
¾kLkøke Mk¼køk]n{kt ÚkE þfu s Lknª. Ãký Mk¼kyku ÚkkÞ Au yLku nòhku-÷k¾kuLke
{uËLkeyku yufºk ÚkkÞ Au yu yuf nfefík Au. yux÷u økwshkíkLke {kuËe Mkhfkhu fkìtøkúuMk
«urhík ¾uzqík hu÷eLku ÃkhðkLkøke s Lkk ykÃke yu yuf rðr[ºk ½xLkk Au yLku íku ÷kufþkne
rðhwØLke ½xLkk Au.
Ãkkur÷Mku fkìtøkúuMkLke Mk¼k {kxu ÃkhðkLkøke ykÃke níke, Ãký Mk¼k ÃkAeLke hu÷e
{kxu ÃkhðkLkøke ykÃke Lknkuíke. þwt Mk¼k Ãkh nw{÷ku Lknª fhðku yLku hu÷e yux÷u fu
Mkh½Mk WÃkh s nw{÷ku fhðku yuðwt ykíktfðkËeykuyu Lk¬e fÞwO nþu, yLku yuLke
Ãkkur÷MkLku fu RLxur÷sLMk çÞwhkuLku ¾çkh Ãkze nþu? [khu çkkswÚke økktÄeLkøkh ykðíkk
hMíkk çktÄ fhe ËuðkÞ íkku ÷kufku Mk¼k{kt Ãký fuðe heíku ykðe þfu? yu{ ÚkðkÚke hu÷e
yLku Mk¼k Lknª ÚkÞkt yLku fkìtøkúuMkLku yk fkÞËk {wÆu ÷kufkuLkku xufku LkÚke yuðe s AkÃk
{kæÞ{ku îkhk ÷kufku{kt Q¼e ÚkkÞ. þwt {kuËe Mkhfkh yu{ RåAu Au yLku yuÚke s yuýu yk
Mkh{w¾íÞkhe ð÷ý y¾íÞkh fÞwO? ÷kufku{kt ykíktfðkËLkku ¼Þ Vu÷kÞku yu íkku LkVk{kt.
hkßÞLkku rðhkuÄ fhðkLkku yrÄfkh ÷kufþkneLkku ÃkkÞkLkku rMkØktík Au. ÷kufkuLku ßÞkhu yu{
÷køku fu, íku{ýu [qtxu÷e ÔÞÂõíkyku ÷kufkuLkk ÷k¼ {kxu fk{ fhíke LkÚke, íÞkhu íku{Lku
hkßÞLkku rðhkuÄ fhðkLkku yrÄfkh Au. yuLkwt s Lkk{ ÷kufþkne, Ãký {kuËe Mkhfkh
÷kufþkne rMkØktíkku{kt {kLkíke LkÚke yu WÃkhkuõík ½xLkkÚke yLku AuÕ÷kt 10 ð»ko{kt çkLku÷e
yk s «fkhLke yMktÏÞ ½xLkkyku ÃkhÚke Mkkrçkík ÚkkÞ Au.
{nkí{k økktÄeyu su{Lku ÃkkuíkkLkk rð[khøkwhw Mk{su÷k íku r÷Þku xkuÕMxkìÞu fnu÷wt
fu, “hkßÞ ÷kufku Ãkh çk¤Lku ykÄkhu sçkhËMíke fhu Au, yux÷u ®nMkk yu hkßÞLkk
yÂMíkíðLkku ÃkkÞku Au”. {kuËe Mkhfkhu xkuÕMxkìÞLkk yk fÚkLkLku yûkhþ: ykí{MkkíkT fÞwO
Au. økwshkík MkhfkhLke Ãkkur÷Mku, fnuðkíke ykíktfðkËe ®nMkkÚke, ÷kufkuLku çk[kððkLku
Lkk{u Ãkkuíku s ®nMkk yk[he yLku ÷kufþkneLke níÞk fhe. ¼ksÃk økwshkík{kt fuLÿLke
ÞwÃkeyu Mkhfkh Mkk{u rðhkuÄMkh½Mkku fkZu Au yLku «ËþoLkku Þkusu Au íÞkhu ykíktfðkËe
nw{÷ku ÚkðkLke Ënuþík fËe Lkk nkuÞ yLku fkìtøkúuMk ¼ksÃkLke økwshkík Mkhfkh Mkk{u
Mkh½Mk fkZðkLke nkuÞ íÞkhu s yuðe Ënuþík nkuÞ fu Q¼e ÚkkÞ yu {kLÞ{kt Lk ykðu
yuðe ðkík Au. ËuþLkk çktÄkhýLkku yLku LÞkÞíktºkLkku sÞ nku fu, økwshkík{kt nsw ykx÷wt
÷¾e íkku þfkÞ Au!
8

4.
økwshkík Mkhfkh fuøkLkk ynuðk÷kuLku ½ku¤eLku Ãke òÞ Au!
økwshkík{kt MkwþkMkLk Au yu{ ðkhtðkh økkE-ðøkkzeLku Ëuþ-rðËuþ{kt fnuðk{kt
ykðu Au Ãký nfefík{kt fux÷wt ¾hkçk þkMkLk økwshkík{kt Au íkuLke rðøkíkku ¼khíkLkk
fBÃxÙku÷h yuLz ykìrzxh sLkh÷(fuøk)Lkk ynuðk÷ku{ktÚke {¤u Au. yk rðøkíkku su swyu,
ðkt[u yLku Mk{su íkku yu [ku¬Mk ¼ú{{ktÚke çknkh ykðu. fuøkLkk 2013Lkk ynuðk÷
Lkt.3{kt su rðøkíkku yÃkkE Au íkuLkk WÃkhÚke Lke[uLkkt íkkhýku ykMkkLkeÚke fkZe þfkÞ
íku{ Au:
(1) su hMíkku çkktÄðkLkku nkuÞ yLku Ãkqhku çktÄkÞku Lk nkuÞ íku{ Aíkkt íkuLkwt
WËT½kxLk fhðk{kt ykðu Au.
(2) su hMíkku çkktÄðkLkku s LkÚke, suLke sYh s LkÚke yu hMíkku çkktÄðk{kt
ykðu Au yLku íku çkktÄfk{ ÃkkA¤ fhkuzku YrÃkÞkLkku ¾[o fhðk{kt ykðu Au.
(3) hMíkku çkktÄðk {kxu hu÷ðuLke {tsqhe ÷uðk{kt ¼khu rð÷tçk ÚkkÞ Au yLku íkuLku
÷eÄu hMíkku çkktÄðk{kt ºký ð»ko {kuzwt ÚkkÞ Au!
(4) hMíkku çkktÄðk {kxu su s{eLkLkwt MktÃkkËLk fhðkLkwt Au yu s{eLkLkk
MktÃkkËLk{kt Ãký ¼khu rð÷tçk ÚkkÞ Au!
(5) LknuhLkk çkktÄfk{ {kxu MktÃkkrËík fhðkLke Úkíke ¾kLkøke s{eLkLkwt MktÃkkËLk
fhðk{kt ykÔÞwt Lk nkuÞ yLku s{eLkLkku fçkòu s Lk nkuÞ Aíkkt LknuhLkwt çkktÄfk{ þY fhe
ËuðkÞ yLku íkuÚke LknuhLkwt çkktÄfk{ Ãkqýo ÚkkÞ s Lknª yLku íkuÚke fhkuzku YrÃkÞkLkku ¾[o
÷øk¼øk Lkfk{ku òÞ!
(6) fuLÿeÞ LkkýktÃkt[ îkhk su fhkuzku YrÃkÞkLkwt yLkwËkLk Au íku ðÃkhkÞk rðLkk s
Ãkze hnu!
WÃkhkuõík çkkçkíkku Lke[u su rðøkíkku ykÃke Au íkuLkk ÃkhÚke s Vr÷ík ÚkkÞ Au. yk
rðøkíkku fuøkLkk ynuðk÷ Lkt.3{ktÚke ÷uðkE Au:
(1) hkßÞ Mkhfkhu 2009{kt «òMk¥kkf rËLkLke Wsðýe økkuÄhk ¾kíku fhe.
íku Mk{Þu økkuÄhk çkkÞÃkkMkLkwt WËT½kxLk LkhuLÿ {kuËe îkhk fhkÞwt níkwt. ¾hu¾h yu çkkÞÃkkMk
níkku s Lknª. su çkkÞÃkkMk {køko çktÄkE hÌkku níkku íkuLkwt çkktÄfk{ Ãkqýo ÚkkÞ íku{ níkwt s
Lknª yux÷u LkSf{ktÚke Lkef¤íkk {køkoLku fk{[÷kW çkkÞÃkkMk çkLkkðkÞku yLku íkuLkwt
WËT½kxLk fhkÞwt. {kºk WËT½kxLkLke Mkð÷ík fhe ykÃkðk {kxu çkkÞÃkkMk {køkoLku òuzíkk
ðifÂÕÃkf {køkoLkk rLk{koýLkku rLkýoÞ ÷uðkÞku níkku.
ðifÂÕÃkf {køko ÷kufku {kxu WÃkÞkuøke nkuðkLkk fkuE Ãkwhkðk hsq ÚkÞk Lk níkk. yu
ðifÂÕÃkf {køkoLkk rLk{koý ÃkkA¤ 1.13 fhkuz YrÃkÞkLkku ¾[o ÚkÞku níkku. ðÄw{kt,
9

çkkÞÃkkMk {køko WÃkh WËT½kxLk {kxu økkuXðkÞu÷k VŠLk[h ÃkkA¤ Y. 1.11 fhkuzLkku ¾[o
ÚkÞku níkku. fuøkLku íku {kxu Mkhfkh îkhk fkuE fkhýku ykÃkðk{kt ykÔÞkt Lknkuíkkt!
yk{, LkhuLÿ {kuËeLku WËT½kxLk fhðk {kxu Mkøkðz hnu íku {kxu s su çkkÞÃkkMk
níkku s Lknª íkuðku çkkÞÃkkMk ¾kMk WËT½kxLk {kxu çkLkkðkÞku yLku WËT½kxLk fhe LkktÏÞwt
yLku íku {kxu fhkuzku YrÃkÞkLkku ¾[o fhkÞku! çkkÞÃkkMkLkwt çkktÄfk{ ¾hu¾h íkku ykìõxkuçkh2009{kt Ãkqhwt ÚkðkLkwt níkwt Ãký ðnu÷wt WËT½kxLk fhðk s ðifÂÕÃkf hMíkku çkktÄe ËuðkÞku
níkku!
(2) ¼kðLkøkh rsÕ÷k{kt Äku¤k økk{ ÃkkMkuÚke su hkßÞ Äkuhe {køko Lkt. 39
ÃkMkkh ÚkkÞ Au íÞkt hu÷ðu ¢ku®Mkøk ykðu÷kt nkuðkÚke Äku¤k økk{ Vhíkku çkkÞÃkkMk {køko
çkktÄðkLke Ëh¾kMík níke. yk çkkÞÃkkMk çkktÄðk {kxu s{eLk MktÃkkËLkLkwt fkÞo fhðkLkwt
níkwt yLku hu÷ðu ÃkkMkuÚke {tsqhe {u¤ððkLke níke. ‘fuøk’ yu{ LkkUÄu Au fu yu {kxu ÞkuøÞ
yLku Mk{ÞMkh Ãkøk÷kt Lk ¼hkÞkt íkuÚke Y. 2.08 fhkuzLkwt ¼tzku¤ yxðkE økÞwt yLku
çkkÞÃkkMkLkk çkktÄfk{Lkku nuíkw rMkØ Lk ÚkÞku.
yk çkkÞÃkkMk {køkoLkwt çkktÄfk{ ¾hu¾h íkku rzMkuBçkh-2009{kt Ãkqýo fhðkLkwt
níkwt Ãký íku Ãkqhku Úkíkkt çkeòt ºký ð»ko økÞkt níkkt! yk ÃkrhÂMÚkrík yux÷k {kxu ÚkE níke
fu {køko yLku {fkLk rð¼køku s {kuze fkÞoðkne fhe níke. yux÷u Y. 2.80 fhkuzLkku ¾[o
çkkÞÃkkMk çkktÄðk {kxu ÚkÞku yLku Aíkkt çkkÞÃkkMk çktÄkÞku Lknª!
(3) sqLkkøkZ rsÕ÷k{kt M«u®zøk fuLkk÷ çkktÄðk{kt ¼khu yý½zíkk ðíkkoE Au.
‘fuøk’ íkuLkk ynuðk÷{kt LkkUÄu Au fu yk LknuhLkk çkktÄfk{ {kxu fw÷ 91.30 nuõxh
s{eLkLke sYh níke. íku{ktÚke 64.50 nuõxhLke s{eLk ¾kLkøke níke, 23.41 nuõxh
s{eLk ¾hkçkkLke níke yLku 3.32 nuõxh s{eLk støk÷ s{eLk níke. yk{ Aíkkt, fk{
fhðkLkku ykËuþ rzMkuBçkh-2008{kt Ãkkýe ÃkwhðXk rð¼køk îkhk yÃkkÞku íÞkhu rð¼køk
ÃkkMku ¾kLkøke s{eLkLkku fçkòu níkku s Lknª! MkÃxuBçkh-2013 MkwÄe Ãký ¾kLkøke
s{eLkLkwt Ãkqhwt MktÃkkËLk ÚkE þõÞwt Lknkuíkwt.
Aíkkt 4 fhkuz YrÃkÞk {kxefk{Lkk y{÷ {kxu Þktrºkf þk¾kLku ykÃke ËuðkÞk!
yLku ð¤e, fk{ Ãký þY fhe ËuðkÞwt! yuLku ÷eÄu Y. 2.23 fhkuzLkku ¾[o ÚkÞku Ãký íku
rçkLk-WíÃkkËf hÌkku. WÃkhktík, 12{k Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ý yLkwMkkh fuLÿ Mkhfkh
íkhVÚke su yLkwËkLk {éÞwt níkwt íku{ktÚke Y. 4 fhkuz yk fk{ {kxu Vk¤ðkÞk níkk yLku çku
ð»ko MkwÄe yu ðÃkhkÞk rðLkk s Ãkze hÌkk níkk!
WÃkh su ºký Ëk¾÷k yÃkkÞk Au yuðk íkku yLkuf Ëk¾÷k fuøkLkk ynuðk÷
Lkt.3{kt ykÃkðk{kt ykÔÞk Au. {n¥ðLkku {wÆku yu Au fu fuøkLkku ynuðk÷ ykðu íÞkhu yu
òuELku ðneðx{kt MkwÄkhku Úkðku òuEyu. Ãký yu MkwÄkhku fhðk WÃkh økwshkík Mkhfkh çknw
s ykuAwt æÞkLk ykÃku Au.
fuøkLkk ynuðk÷ Lkt. 3Lkk ÃkkLkk Lkt. 6 yLku 7 WÃkh LkkUÄðk{kt ykÔÞwt Au fu fuøk
su ykurzx fhu Au íkuLkk ynuðk÷ «íÞu økwshkík MkhfkhLkk «ríkMkkËLkku y¼kð Au. yuLkku
10

yÚko yu ÚkkÞ fu økwshkík Mkhfkh fuøkLkk ynuðk÷ku «íÞu çknw æÞkLk ykÃkíke LkÚke yLku
ÃkkuíkkLkku ðneðx {LkVkðu íku{ fhu Au.
1992{kt økwshkík MkhfkhLkk Lkkýkt rð¼køku fuøk îkhk su ykurzx ðktÄkyku fu
rLkheûký ynuðk÷ku hsq fhðk{kt ykðu íku{Lkk Ãkh ÍzÃkÚke «rík¼kð ykÃkðku yuðwt
Mkq[Lk fhíke yuf ÃkwÂMíkfk íkiÞkh fhðk{kt ykðe Au. íku{kt yu{ fnuðkÞwt Au fu fuøk íkuLkk
ynuðk÷{kt su ¾k{eyku fu ¼q÷ku Ëþkoðu íku çkkçkíkku{kt MkwÄkhku fhðku yLku fuøkLkku
ynuðk÷ {éÞkLkk yuf {kMk{kt yu MkwÄkhku fÞkoLke rðøkík fuøkLku {kuf÷kðe. yk {kxu fuøk
îkhk su íku rð¼køkLkk ðzkLku M{]ríkÃkºkku Ãký ÃkkXððk{kt ykðu Au. ykLkku yÚko yu Au fu
fuøkLke Mk{økú ÔÞðMÚkk ðneðx MkwÄhu íku {kxu Au.
økwshkík Mkhfkh ykðk ðneðxe MkwÄkhk fhðk{kt {kLkíke s LkÚke. íku íkku
fuøkLkk ynuðk÷kuLku ½ku¤eLku Ãke òÞ Au. ynuðk÷ Lkt.3 yu{ LkkUÄu Au fu íkk. 30-92012Lkk ytíku økwshkík MkhfkhLkk Lkð rð¼køkku Mkk{u íkuýu su 1,998 ynuðk÷ku hsq
fÞko níkk yLku yu ynuðk÷ku{kt su 5,602 sux÷k ðktÄk hsq fÞko níkk yuLku ytøku yu Lkð
rð¼køkkuLkk yrÄfkheyku îkhk íkuLku fkuE sðkçk {éÞk s LkÚke!
yk {kºk yuf s ð»koLke ðkík LkÚke. 2007-08 yLku íku yøkkWÚke Ãký yk s
ÃkrhÂMÚkrík Au. Ëh ð»kuo økwshkík MkhfkhLkk yk rð¼køkku fuøkLkk yLkuf ðktÄkyku yLku
rLkheûký ynuðk÷kuLkku fkuE «rík¼kð ykÃkíkk s LkÚke. 2007-08 MkwÄe{kt ykðk
çkkfe 1,157 rLkheûký ynuðk÷ku yLku íku{kt WXkðkÞu÷k 2,494 ðktÄkykuLkku sðkçk
yÃkkÞku Lknkuíkku. yu ÃkAe Ãký Ëh ð»kuo yu{kt W{uhku s Úkíkku økÞku yLku yu MktÏÞk ðÄíke
s økE!
su Lkð rð¼køkku yk {kxu fMkqhðkh Xhu yu{kt yk rð¼køkku Au: f]r»k yLku
Mknfkh, Qòo yLku ÃkuxÙkuhMkkÞý, Lkkýkt, ðLk yLku ÃkÞkoðhý, Wãkuøkku yLku ¾ký,
Lk{oËk - s¤MktÃkr¥k - Ãkkýe ÃkwhðXku yLku fÕÃkMkh, çktËhku yLku ðknLk ÔÞðnkh, {køko
yLku {fkLk, rð¿kkLk yLku xìfTLkku÷kuS. òu yk Lkð rð¼køkku{kt yk ÂMÚkrík nkuÞ íkku ÃkAe
økwshkík MkhfkhLkk çkkfeLkk 16 rð¼køkku{kt yu{ s nþu. ykLku MkwþkMkLk fnuðkÞ fuðe
heíku?

11

5.
økwshkík{kt {krníke yrÄfkh ÄkhkLkku y{÷ Ãkktøk¤ku
MkwþkMkLkLkwt yuf yøkíÞLkwt ytøk Au ÃkkhËŠþíkk. yux÷u fu Mkhfkh fkuE Ãký Míkhu
ÃkkhËþof nkuÞ. ÃkkhËŠþíkkLkku yÚko yu Au fu, Mkhfkh su fktE fkÞo fhu Au íkuLku rðþu
Mkhfkh ÷kufkuLku {krníke ykÃku yLku ÷kufku ßÞkhu {krníke {køku íÞkhu íku ykÃku. yu {kxu s
{krníke yrÄfkh ÄkhkLkku y{÷ økwshkík{kt yíÞtík Ãkktøk¤ku ÚkÞku Au yLku Aíkkt
MkwþkMkLkLkkt çkýøkkt Ëuþ¼h{kt Vqtfðk{kt ykðe hÌkkt Au.
{krníkeLkku yrÄfkh LkkøkrhfkuLku Au fkhý fu ÷kufþkne{kt Lkkøkrhfku s
MkhfkhLku [qtxu Au. òu MkhfkhLke {krníke ÷kufkuLku Lkk {¤u íkku yuLkku yÚko s yu ÚkkÞ Au fu
Mkhfkh ftEf AwÃkkðu Au, yLku nfefík{kt su AwÃkkððwt Lkk Ãkzu íku MkíÞ. økwshkík Mkhfkh
fuðe heíku yLku fux÷wt MkíÞ AwÃkkðu Au yu òuEyu:
(1) 2011-12{kt økwshkíkLkk {krníke fr{þLkhu íku{Lku su 5,224
VrhÞkËku yLku yÃke÷ku {¤e níke yu{ktÚke 2,699Lkku rLkfk÷ fÞkuo níkku. yk{,
51.66 xfk VrhÞkËku yLku yÃke÷Lkku rLkfk÷ ÚkÞku níkku.
(2) ‘{krníke yrÄfkh økwshkík Ãknu÷’ îkhk {krníke yrÄfkh ÄkhkLkk
y{÷Lkk Mkt˼o{kt su yÇÞkMk fhðk{kt ykÔÞku Au íku yu{ sýkðu Au fu, fkÞËk yLkwMkkh
økwshkík Mkhfkhu yLku Ãkt[kÞík fu Ãkkr÷fkykuyu su {krníke ykÃk{u¤u s ònuh fhðkLke
nkuÞ íku íkuyku ònuh fhíkkt LkÚke yLku íku {krníke {u¤ððk {kxu Ãký Lkkøkrhfkuyu
yhSyku fhðe Ãkzu Au.
yuLkku yÚko yu Au fu, økwshkík Mkhfkh, Ãkt[kÞíkku yLku Ãkkr÷fkyku{kt {krníke
ònuh fhðkLkk MktMfkh Q¼k fhðk{kt ykÔÞk s LkÚke yLku {krníke økwÃík hk¾ðkLkwt s
ð÷ý yÃkLkkððk{kt ykðu Au. WÃkhkuõík yÇÞkMk yu{ fnu Au fu, {krníke yrÄfkh
Äkhk nuX¤ {krníke {køkíke sux÷e yhSyku fhðk{kt ykðu Au íku{ktÚke 62 xfk íkku
yuðe Au fu su{kt ÃkkÞkLkk {wÆkykuLkku s Mk{kðuþ ÚkkÞ Au. su{fu, økwshkík Mkhfkh,
Ãkt[kÞíkku yLku Ãkkr÷fkyku îkhk swËe swËe ÃkrhÞkusLkkyku {kxu fux÷kt Lkkýkt Vk¤ðk{kt
ykÔÞkt yLku íku{ktÚke fux÷ktLkku WÃkÞkuøk ÚkÞku.
(3) økwshkík{kt ÷øk¼øk 18,500 økk{zkt Au yLku íku{kt ykþhu 13,700
økúk{ Ãkt[kÞíkku Au. yu{ktÚke ÷øk¼øk 90 xfk Ãkt[kÞíkku íku{Lke fk{økehe, íku{Lkwt çksux,
Äkuhýku, ÞkusLkkyku, ÷k¼kÚkeoyku ðøkuhuLke {krníke ònuh fhíke s LkÚke. yk{ swyku
íkku, Ãkt[kÞíkkuyu {krníke òíku s ònuh fhðkLke nkuÞ. MkhÃkt[kuLkkt Mkt{u÷Lkku hkßÞ
Mkhfkh îkhk ½ýe ðkh çkku÷kððk{kt ykðu Au, Ãký íku{Lku yu ð¾íku yu{ fnuðk{kt
ykðíkwt LkÚke fu íkuyku Ãkt[kÞíkku rðþuLke WÃkhkuõík {krníke ònuh fhu.
(4) WÃkhkuõík yÇÞkMk yu{ Ãký fnu Au fu, huþ®LkøkLke 95 xfk ËwfkLkkuyuÚke
12

huþLk fkzoLkk ÄkhfkuLku fux÷wt yLkks {¤u Au yLku fux÷k ÷k¼kÚkeoyku Au íkuðe ÃkkÞkLke
{krníke s ònuh Lkk ÚkkÞ íkku økheçkkuLku yLkks MkMíkk ¼kðu {¤u fuðe heíku?
(5) LkkUÄÃkkºk çkkçkík íkku yu Au fu, {krníke {køkLkkh LkkøkrhfkuLku íkuyku ßÞkt
yhS fhu íÞktÚke s {krníke {¤e sðe òuEyu. Ãký {krníke yrÄfkh ÄkhkLke
òuøkðkEykuLkku Ãknu÷e s yÃke÷{kt ¼tøk ÚkkÞ Au. Mkhfkhe yrÄfkheyku {krníke
ykÃkíkk s LkÚke. íkuLkwt Ãkrhýk{ yu ykðu Au fu, Lkkøkrhfkuyu ÃkAe hkßÞ fûkkyu {krníke
Ãkt[{kt {krníke {u¤ððk {kxu yÃke÷ fhðe Ãkzu Au. WÃkhkuõík yÇÞkMk yu{ fnu Au fu,
41.2 xfk rfMMkk{kt ykðwt s çkLku Au yLku íkuÚke {krníke Ãkt[{kt fuMkkuLkku ¼hkðku ÚkkÞ
Au! ykLkku yÚko yu Au fu LkkøkrhfkuLku {krníke ykÃkðe òuEyu yuðk MktMfkh Mkhfkhe
yrÄfkheyku{kt Q¼k ÚkÞk s LkÚke. fkhý fu, òu yu{ ÚkkÞ íkku çkÄe Ãkku÷tÃkku÷ çknkh
Ãkze òÞ!
(6) 2011-12{kt {krníke Ãkt[ Mk{ûk su 5,224 yhSyku {krníke
{køkðk {kxu ykðe níke íku{ktÚke ÷øk¼øk 70 xfk yhSyku íkku yÃke÷ku níke. yux÷u
fu Lke[÷k Míkhu {krníke {¤e sðe òuEíke níke, Ãký Lkk {¤e yux÷u Lkkøkrhfkuyu Auf
{krníke Ãkt[ ÃkkMku ykððwt Ãkzâwt. yk{, økwshkík Mkhfkh økwshkíkLkk LkkøkrhfkuLku nuhkLkÃkhuþkLk fhu Au, fLkzu Au yLku ºkkMk ykÃku Au yu{ s fnuðkÞ.
(7) {krníke yrÄfkhe Äkhk nuX¤ «kÚkr{f {krníke yrÄfkhe
(ÃkeykEyku)yu {krníke ykÃkðkLke nkuÞ Au. òu íku {krníke Lkk ykÃku íkku Lkkøkrhf «Úk{
yÃke÷ Mk¥kk{tz¤ Mk{ûk yÃke÷ fhu Au. yk Mk¥kk{tz¤ òu «kÚkr{f {krníke yrÄfkheLku
{krníke ykÃkðk {kxu nwf{ fhu íkku, íkuýu {krníke ykÃkðe Ãkzu. Ãký, 28 xfk rfMMkk{kt
«kÚkr{f {krníke yrÄfkhe Mk¥kk{tz¤Lkk nwf{Lku Ãký ½ku¤eLku Ãke økÞk yLku {krníke Lkk
ykÃke!
(8) òu «Úk{ yÃke÷ Mk¥kk{tz¤{kt yhS fÞko ÃkAe Ãký {krníke Lkk {¤u íkku
Lkkøkrhf hkßÞ {krníke Ãkt[{kt yhS fhe þfu Au. Ãkt[ nwf{ fhu ÃkAe íkku «kÚkr{f
{krníke yrÄfkheyu {krníke ykÃkðe s Ãkzu. Ãkhtíkw, 25.6 xfk rfMMkk{kt Ãkt[Lkk
nwf{Lkwt Ãký «kÚkr{f {krníke yrÄfkhe Ãkk÷Lk fhíkk LkÚke yLku {krníke ykÃkíkk LkÚke!
hkßÞ Mkhfkhu «kÚkr{f {krníke yrÄfkheyku ÞkuøÞ heíku yLku ÍzÃkÚke {krníke ykÃku íku
{kxu fkuE «ÞkMk Ãký fÞko LkÚke.
(9) Lkkøkrhf òu Ãknu÷e ðkh yÃke÷ fhu yLku {krníke Lkk {¤u íkku, íku çkeS
ðkh yÃke÷ fhe þfu Au. Ãký 28.2 xfk rfMMkk{kt s çkeS ðkhLke yÃke÷ ÃkAe
{krníke {¤e Au yLku íku ÃkAe Ãký yktrþf {krníke {¤e Au. çkeS yÃke÷ fÞko ÃkAe
LkkøkrhfkuLku 17.4 xfk rfMMkk{kt s MktÃkqýo {krníke {¤e Au!
WÃkhkuõík nfefíkku yu{ çkíkkðu Au fu, økwshkík{kt {krníke yrÄfkh ÄkhkLkku
íkÆLk yý½z heíku y{÷ ÚkE hÌkku Au yLku hkßÞ MkhfkhLku yuLkku Mkkhe heíku y{÷ ÚkkÞ
yu{kt fkuE hMk Ãký LkÚke. 2011-12{kt Mk{økú økwshkík{kt {krníke {u¤ððk {kxu
13

hkßÞ Mkhfkh yLku ònuh Mk¥kkðk¤kyku ÃkkMku 54,560 yhSyku ykðe níke. yuLkku
yÚko yu fu hkßÞ{kt hkus Mkhuhkþ 150 yhSyku {krníke {u¤ððk {kxu fhðk{kt ykðu
Au. ÷kufku{kt {krníkeLke ¼q¾ òøke Au yu{ fne þfkÞ.
Ãkhtíkw, Mkhfkh ÃkkhËþof LkÚke yu Ãký WÃkhkuõík nfefíkku ÃkhÚke Mkkrçkík ÚkkÞ
Au. ßÞkt fþwtf AqÃkkððkLkwt nkuÞ íÞkt s ÃkkhËþofíkk Lkk nkuÞ. Mkhfkh su AqÃkkððk {køku
Au íku íkuLkk ¼úük[kh rMkðkÞ çkeswt þwt nkuE þfu? ËwrLkÞk¼hLkku yLkw¼ð yuðku Au fu
{krníkeLkku yrÄfkh ¼úük[kh{kt ½xkzku fhu Au. økwshkík Mkhfkh ¼úük[kh ½xkzðk
{køkíke s LkÚke yu yk nfefíkkuÚke Mkkrçkík ÚkkÞ Au. yLku ¼úük[khLkwt ÷ûký yu Ãký Au
fu, Mkhfkh{kt ßÞkhu Auf Lke[÷ku {kýMk ¼úük[kh fhu íÞkhu íkuLkku nÃkíkku WÃkh síkku s
nkuÞ Au. “nwt ¾kíkku LkÚke yLku ¾kðk Ëuíkku LkÚke” yu{ fnuLkkhk {wÏÞ «ÄkLkLkk
økwshkíkLkk A fhkuz LkkøkrhfkuLke yk nk÷ík Au. ykLku Mkkhwt þkMkLk yux÷u fu MkwþkMkLk
fuðe heíku fnuðkÞ?

14

6.
{wÏÞ «ÄkLkLkk hkník ¼tzku¤Lke rðøkíkku WÃkh
økwÃíkíkkLkku ÃkzËku þk {kxu?
økwshkík {krníke Ãkt[u íkksuíkh{kt yuf yuðku [wfkËku ykÃÞku Au fu su økwshkík{kt
ykÃkr¥k hkníkLkk ûkuºku {kuxwt «ËkLk ykÃkþu. hkßÞLkk {wÏÞ «ÄkLk hkník ¼tzku¤Lkk
ykðf yLku ¾[oLkk rnMkkçkku økwshkík Mkhfkhu nðu ònuh fhðk Ãkzþu. rfhex hkXkuz
Lkk{Lkk {krníke yrÄfkh f{oþe÷Lke yuf yhSLkk Mkt˼o{kt økwshkík {krníke Ãkt[u yk
[wfkËku ykÃÞku Au.
{wÏÞ «ÄkLkLke f[uheLku íkk. 23-3-2010Lkk hkus yhsËkhu yhS fhe
níke yLku íku{ýu ÃkrhÃkºkku, Xhkðku, ¾[o yLku çk[ík ytøkuLke rðøkíkku {køke níke. íku{ýu
íkk. 1-4-2005Úke íkk. 31-12-2009 MkwÄeLke rðøkíkku {køke níke. {wÏÞ «ÄkLkLke
f[uheyu yk yhS {nuMkq÷ rð¼køkLku {kuf÷e ykÃke níke. Ãkhtíkw {nuMkq÷ rð¼køku
yhsËkh rfhex hkXkuzLku Mktíkku»kfkhf {krníke ykÃke Lknkuíke íkuÚke íku{ýu økwshkík
{krníke Ãkt[ Mk{ûk yÃke÷ fhe níke.
{krníke fr{þLkhu yu{ sýkÔÞwt fu, {wÏÞ «ÄkLk hkník ¼tzku¤Lkku WÃkÞkuøk yuf
Mkr{rík îkhk ÚkkÞ Au yLku íku{kt çkÄk Mkhfkhe Mk¥kkðk¤kyku s Au yLku íkuÚke yk
¼tzku¤Lkk WÃkÞkuøkLke {krníke ¾kLkøke hne þfu Lknª, yu ònuh fhkðe s òuEyu.
Mkðk÷ yu Au fu {wÏÞ «ÄkLkLkk hkník ¼tzku¤{kt ßÞkhu ßÞkhu fkuE fwËhíke ykÃkr¥k ykðu
Au íÞkhu yÚkðk íkku íku rMkðkÞ Ãký ÷kufku WËkh nkÚku ËkLk ykÃku Au fu suÚke Mkhfkh yu
LkkýktLkku WÃkÞkuøk hkník yLku ÃkwLkðoMkLk {kxu fhe þfu; Ãký {wÏÞ «ÄkLkLkwt hkník ¼tzku¤
¾qçk s økkuÃkLkeÞ hÌkwt Au yLku íkuLke rðøkíkku ònuh fhðk{kt ykðíke LkÚke.
{wÏÞ «ÄkLkLkk hkník ¼tzku¤{kt õÞktÚke, fux÷kt Lkkýkt ykÔÞkt yLku yu Lkkýkt
fkuLku hkník ykÃkðk {kxu ¾[koÞkt yu ònuh fhðk{kt þku ðktÄku nkuE þfu yu Mk{òíkwt s
LkÚke. suLku suLku ÔÞÂõíkøkík heíku ykhkuøÞ Mkt¼k¤ {kxu Ãký Lkkýkt ykÃkðk{kt ykÔÞkt
nkuÞ íku{Lkkt Lkk{ku Ãký ònuh fhðkt s òuEyu fu suÚke ÷kufkuLku ¾çkh Ãkzu fu hkník
¼tzku¤Lkkt Lkkýkt õÞkt ¾[koÞ Au. yk ¼tzku¤Lkwt Lkk{ Au ‘økwshkíkLkk {wÏÞ «ÄkLkLkwt hkník
¼tzku¤’ yLku íkuLke MÚkkÃkLkk 1967{kt yuf ¾kLkøke Vtz íkhefu ÚkE níke. yk ¼tzku¤
ònuh rnMkkçkLkk fkÞoûkuºkLke çknkh Au. hkufz fu ðMíkwLkk MðYÃk{kt {¤íkkt ËkLk íku{kt s{k
ÚkkÞ Au. yk ¼tzku¤Lkku nuíkw hkßÞ{kt ðhMkkË MktÃkqýoÃkýu Lk ÚkðkÚke fu yktrþf heíku Lk
ÚkðkÚke yLku íkuLkk Ãkrhýk{u Ãkkf MktÃkqýoÃkýu fu yktrþf heíku rLk»V¤ sðkÚke yÚkðk fku{e
h{¾kýku MkrníkLke çkeS fkuE Ãký fwËhíke ykÃkr¥kLku ÷eÄu Ãkzíke {wMkeçkík{kt Lkkýkt fu
çkeò fþkLkwt yLkwËkLk yÚkðk rÄhký ykÃkeLku Mk{MÞk rLkðkhýLkku Au, yu{ yk
¼tzku¤Lke MÚkkÃkLkk ð¾íku Lk¬e fhkÞwt níkwt. økwshkíkLkk {wÏÞ «ÄkLkLkk Lkk{u yk ¼tzku¤
15

fkÞohík Au, yuf Mkr{rík íkuLkwt Mkt[k÷Lk yLku rLkÞtºký fhu Au. {wÏÞ «ÄkLkLkk yæÞûkÃkË
nuX¤Lke Mkr{rík{kt {nuMkq÷ «ÄkLk, {wÏÞ Mkr[ð, {nuMkq÷ Mkr[ð yLku LkkÞçk {nuMkq÷
Mkr[ð nkuÞ Au. òu hkßÞ{kt hk»xÙÃkrík þkMkLk nkuÞ íkku hkßÞÃkk÷ Ãký yk Mkr{ríkLkk
yæÞûk íkhefu fk{ fhu Au yLku hkßÞÃkk÷Lkk Mk÷knfkh, {wÏÞ Mkr[ð yLku {nuMkq÷
Mkr[ð íkuLkk MkÇÞku nkuÞ Au. yk hkník ¼tzku¤Lkkt Lkkýkt yLku yMfk{íkku Lke[uLkk fkuE
Ãký nuíkw {kxu ðÃkhkþu yu{ Lk¬e ÚkÞwt Au :
(1) hkník fkÞkuo{kt su ÷kufkuLku ðuíkLk {¤u Au íkuðe ÔÞÂõíkykuLku huþLkLkwt Ãkqhf
yLkks Ãkqhwt Ãkkzðwt.
(2) nkìÂMÃkx÷{ktLkk ËËeoyku, yÃktøkku, ð]Øku ðøkuhu suðk {kxu íkçkeçke
sYrhÞkíkku, fÃkzkt fu ðÄkhkLke ¾kuhkfe [eòu Ãkqhe Ãkkzðe.
(3) yMkhøkúMík rðMíkkhku{ktLkk øk]n Wãkuøkku{ktLkk rLkðkMkeyku fu yLkkÚkku {kxu
rLkðkon¾[o Ãkqhku Ãkkzðku.
(4) suyku ½h rMkðkÞ çkesu fk{ fhðk sðk {kxuLkk ykËíke LkÚke íkuðkt
çkk¤fku, Mºkeyku yLku yLÞ ÔÞÂõíkykuLku hkník Ãkqhe Ãkkzðe.
(5) su økheçk ¾uzqíkku, {k÷Äkheyku yLku yLÞ ÷kufkuyu íku{Lkkt
SðLkrLkðkonLkkt MkkÄLkku MktÃkqýoÃkýu yÚkðk ¾kMMkk «{ký{kt økw{kÔÞkt nkuÞ íku{Lku
ÃkwLk:MÚkkrÃkík fhðk {kxu {ËË fhðe.
(6) ÔÞÂõíkyku yLku MktMÚkkykuLku {Vík yÚkðk hkník Ëhu ½kMk fu Ëkýk ykÃkeLku
½kMk[khkLke yAíkÚke Q¼e ÚkÞu÷e ÃkrhÂMÚkrík{kt hkník Ãkqhe Ãkkzðe.
(7) økwshkík hkßÞLkk fkuE Ãký rðMíkkhku{kt ÔÞÂõíkyku fu ZkuhkuLku {wMkeçkík{kt
hkník Mkuðk Ãkqhe ÃkkzðkLkwt Mkr{ríkLku ÞkuøÞ sýkÞ íkuðk fkuE Ãký nuíkw {kxu Lkkýkt Ãkqhkt
Ãkkzðk.
{wÏÞ «ÄkLkLkkt hkník ¼tzku¤Lkkt Lkkýkt ¾hu¾h WÃkhkuõík nuíkwyku {kxu s
ðÃkhkÞkt nkuÞ, íkku íkuLke rðøkíkku ònuh fhðk{kt økwshkík MkhfkhLku ðktÄku þku nkuÞ yu
Mk{òíkwt LkÚke. ½ýe ðkh íkku ònuhkíkku ykÃkeLku yk ¼tzku¤{kt ËkLk ykÃkðk {kxu yÃke÷ku
fhðk{kt ykðíke nkuÞ Au. íkku ÃkAe yu ËkLkLkk Lkkýkt Úkfe fhkíkk ¾[oLke rðøkíkku ònuh
fhðk {kxu Ãký ònuhkíkku Ëh ð»kuo ykÃkðe òuEyu. yuLku ÃkkhËŠþíkk fnuðkÞ yLku
ÃkkhËŠþíkk yu MkwþkMkLkLkku yuf yøkíÞLkku rnMMkku Au. {wÏÞ «ÄkLk yíÞkhu yk¾k
Ëuþ{kt VheLku økwshkík{kt MkwþkMkLk nkuðkLkku Ëkðku fhe hÌkk Au íÞkhu íku{Lkk s Lkk{u
[k÷íkk hkník ¼tzku¤Lke rðøkíkku {u¤ððk {kxu yuf Lkkøkrhfu hkßÞ {krníke Ãkt[{kt
yÃke÷ fhðe Ãkzu yu þwt þh{sLkf çkkçkík Lkk fnuðkÞ ? MkwþkMkLkLkwt yuf yøkíÞLkwt ytøk
W¥khËkrÞíð Au. W¥khËkrÞíð yux÷u þkMkf Lkkøkrhfku «íÞu sðkçkËkh nkuÞ. WÃkhLkk
rfMMkk{kt A fhkuz Lkkøkrhfku «íÞu þkMkfku sðkçkËkh LkÚke yu{ Mkkrçkík ÚkkÞ Au.
2010{kt su Lkkøkrhf {krníke {køku yLku íku 2013{kt {krníke {¤u íkku þkMkf
sðkçkËkh Au yuðwt Ãký fuðe heíku fnuðkÞ ?
16

7.
{krníke yrÄfkh ÄkhkLkku økwshkík{kt yÄfh[ku y{÷
MkwþkMkLkLkwt yuf {n¥ðLkwt ytøk Au ÃkkhËŠþíkk. Mkhfkhe ðneðx{kt ÃkkhËŠþíkk
Q¼e ÚkkÞ íku {kxu ¼khíkLke MktMkËu {krníke yrÄfkh Äkhku 2005{kt ½zâku Au. ðneðx
ÃkkhËþof çkLku íkku Mkhfkh ík{k{ Míkhu ÷kufku «íÞu sðkçkËkh çkLku Au yLku ¼úük[kh ½xu Au
yÚkðk Ëqh ÚkkÞ Au, yuðku yLkw¼ð ËwrLkÞkLkk yLkuf ËuþkuLkku Au. økwshkík{kt MkwþkMkLk Au
yuðku Ëkðku {wÏÞ {tºke LkhuLÿ {kuËe yLku íku{Lke Mkhfkh fhu Au. Ãký òu yk fkÞËkLkku y{÷
Mkkhe heíku Lk Úkíkku nkuÞ yLku ÷kufkuLku Mkhfkhe ðneðxLke {krníke ykMkkLkeÚke {¤u íkuðe
ÔÞðMÚkk Lkk Úkíke nkuÞ íkku yuLkku yÚko yu ÚkkÞ fu økwshkík{kt MkwþkMkLk Au s Lknª yLku
{krníke Lkk {¤u yuðe s ÔÞðMÚkk fhðk{kt ykðu íkku yuLkku yÚko yu ÚkkÞ fu økwshkík{kt su
Mkhfkhe ¼ú»xk[kh [k÷u Au íkuLku Ëqh fhðk{kt {kuËe MkhfkhLku Mknus Ãký hMk LkÚke.
ðkMíkð{kt, økwshkíkLkk hkßÞ {krníke Ãkt[Lku Lkçk¤wt Ãkkzðk{kt {kuËe Mkhfkhu fkuE
fMkh Akuze LkÚke. {krníke Ãkt[{kt 10 fr{þLkhku yLku yuf {wÏÞ fr{þLkh nkuðk òuEyu,
Ãký yu{kt Ãknu÷kt íkku {wÏÞ fr{þLkhLke s rLk{ýqf fhe yLku çkkfeLkk fr{þLkhkuLke rLk{ýqf
s Lk fhe. yuLku {kxu f{oþe÷kuyu nkRfkuxo{kt yhS fhe yLku nkRfkuxuo [wfkËku ykÃÞku íÞkhu
3 fr{þLkhkuLke rLk{ýqf fhðk{kt ykðe. AuÕ÷kt Lkð ð»ko{kt hkßÞ {krníke Ãkt[{kt fËe
Ãký fr{þLkhkuLke MktÏÞk 4-5Úke ðÄe s LkÚke.
Ãkrhýk{ yu ykÔÞwt fu {k[o-2014Lkk ykht¼u hkßÞ {krníke Ãkt[{kt 8800Úke
Ãký ðÄkhu fuMkku Ãkzíkh Au. íku{ktÚke 40 xfk ÷kufkuLku yux÷k fkhýMkh s hkßÞ {krníke
Ãkt[{kt sðwt Ãkzu Au fu Mkhfkhu {krníke yrÄfkh ÄkhkLke f÷{ 4(1)(¾) {wsçkLke {krníke
økúk{, íkk÷wfk yLku rsÕ÷k Míkhu WÃk÷çÄ fhe LkÚke. òu yu Míkhu s {krníke {¤e síke nkuÞ
íkku ÷kufkuLku hkßÞ {krníke Ãkt[ MkwÄe sðwt s Lkk Ãkzu. «§ yu Au fu su {krníke yk heíku
ykÃk{u¤u ònuh Úkðe òuEyu yu ònuh ÚkkÞ s yu{kt MkhfkhLkk su íku rð¼køkLkk {tºkeyku
yLku {wÏÞ {tºkeyu fkuE hMk ÷eÄku ¾hku? òu Lkk ÷eÄku íkku fu{? MkhfkhLku ÃkkhËþof yLku
¼úük[kh{wõík çkLkkððk{kt {wÏÞ{tºkeLku fkuE hMk LkÚke yu ¾qçk s MÃkü ÚkE òÞ Au.
fkÞËkLke f÷{ 4(1) (¾) «{kýu Ëhuf Mk¥kk{tz¤u íkuLkkt fk{fksLku ÷økíke 17 «fkhLke
{krníke ykÃk{u¤u ònuh fhðkLke hnu Au. íku{kt fk{fks {kxuLkkt Äkuhýku, LkeríkrLkÞ{ku,
rLkýoÞ ÷uðkLke «r¢Þk, Lkkøkrhfku MkkÚku Ãkhk{þo {kxuLke Lkerík, Vk¤ðkÞu÷wt yLku ðÃkhkÞu÷wt
çksux, fÕÞkýfkhe ÞkusLkkyku yLku fkÞo¢{kuuLke y{÷çksðýeLkk {kÃkËtzku, ÷k¼kÚkeoykuLke
ÞkËe, fkÞo¢{ku{kt ÚkÞu÷ku ¾[o, ÷kufkuLku yÃkkÞu÷e AqxAkxku, hkníkku, ÃkhðkLkøkeyku, íku{Lke
ÃkkMku WÃk÷çÄ hufzoLke fûkk yLku ðøko íku{ s Lkkøkrhfku {kxu {krníke {u¤ððk ytøku Q¼e
fhkÞu÷e MkwrðÄk suðe çkkçkíkkuLkku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au.
yk çkkçkíkku Mkhfkhu f[uheLke ðuçkMkkRx Ãkh, LkkurxMkçkkuzo Ãkh, Ëeðk÷ Ãkh íku{
17

s {kuxkt nku‹zøk ÷økkðe ÷kufku Mk{ûk {qfðkLke nkuÞ Au. MkhfkhLke {tºkeykuLke yLku {wÏÞ
{tºkeLke «þtMkk ÚkkÞ íku «fkhLke ònuh¾çkhku ÃkkA¤ MkhfkhLkwt {krníke ¾kíkwt ¾qçk ¾[o fhu
Au. Ãký {krníke yrÄfkhLkk fkÞËk ytøku fu MkhfkhLke rðrðÄ ÞkusLkkykuLkk ÷k¼kÚkeoyku fu
huíke¾LkLk fu [qLkkLkk ÃkÚÚkh yÚkðk r÷øLkkRxLkk ¾LkLk {kxu ÷eÍ yLku WãkuøkkuLku ykÃku÷e
fhhkníkku, AqxAkxku yLku ÃkhðkLkøkeykuLke {krníke ykÃkíkkt økwshkík Mkhfkh øk¼hkÞ Au.
ykÃk{u¤u ònuh Úkðe òuEyu yuðe {krníke økwshkík MkhfkhLkk rðrðÄ rð¼køkku
ònuh fhíkk Lk nkuðkÚke LkkøkrhfkuLku yu {krníke {u¤ððk {kxu yhS fhu Au. íku{Lke
yhSyku ÃkAe «kÚkr{f {krníke yrÄfkhe ÃkkMkuÚke Ãký {krníke {¤íke LkÚke íÞkhu íku{ýu
«Úk{ yLku çkeS yÃke÷ fhe hkßÞ {krníke Ãkt[{kt sðwt Ãkzu Au.
fux÷kf Ëk¾÷k òuðk suðk Au. yuLkk ÃkhÚke s ¾çkh Ãkze òÞ Au fu økwshkík{kt
MkwþkMkLkLkwt Lkk{kurLkþkLk LkÚke:
(1) y{ËkðkË rsÕ÷kLkk hk{Ãkwhk økk{{kt «ËeÃk¼kE [tÃkf÷k÷Lku økúk{
Ãkt[kÞíkLkk ík÷kxeyu {krníke ykÃke Lknª. {krníke s ‘çk¤e økE Au’ yuðku WzkW sðkçk
ykÃÞku. íku{ýu {krníke {u¤ððk yÃke÷ fhe. {wÏÞ {krníke fr{þLkhu òu {krníke Lknª
yÃkkÞ íkku hkusLkk çkMkku YrÃkÞk Ëtz ÚkE þfu yuðe LkkurxMk ykÃke fu íkhík s çkeS s {wËíku
«ktík ykurVMkhu yuLxÙe Ãkkze ykÃke. yu{Lkk økk{{kt su{Lkk rÃkíkkLkwt Lkk{ [tÃkf÷k÷ níkwt
yuðk [kh sýkLku yu{ýu ¾uzqík çkLkkðe ËeÄk níkk! {krníke yrÄfkh Äkhk nuX¤ yhS
fhe íÞkhu yk fki¼ktz çknkh ykÔÞwt. çkkuøkMk Lkk{ku hË ÚkÞkt yLku s{eLkku {q¤ Lkk{u çkku÷íke
ÚkE økE!
(2) «ktríksLkk Lkxw¼kE çkkhkuxu Lkhuøkk nuX¤ su fk{ [k÷íkwt níkwt íku{kt su Ãkqhíke
hkusøkkhe [qfðkíke Lknkuíke, yu ytøku {krníke {u¤ððk yhS fhe íkku ÃkAe ÷½wík{ ðuíkLk
{wsçk [qfðýwt ÚkE økÞwt! su fk{ yhS ðøkh s Úkðwt òuEíkwt níkwt íku ÚkÞwt fu{ Lknkuíkwt? fkuýu
yu fk{ fÞwO Lknkuíkwt? yLku þk {kxu yu fk{ yuýu fÞwO Lknkuíkwt? þwt yu{kt ¼úük[khLke øktÄ LkÚke
ykðíke?
(3) y{hu÷e rsÕ÷kLkk r÷r÷Þk íkk÷wfkLkk ¼ÿuþ¼kE ðk{LkLke fÚkLke Ãký
ftEf ykðe s Au. yu{Lkk yuf r{ºkLku MkMíkk yLkksLke ËwfkLkuÚke huþLk {¤íkwt Lknkuíkwt.
íku{ýu VrhÞkË fhe Ãký ftE Ãkrhýk{ ykÔÞwt Lknª. ÃkAe {krníke yrÄfkh Äkhk nuX¤
yhS fheLku {krníke {ktøkðk{kt ykðe fu yuÃkeyu÷ fkzoÄkhfkuLku {kxu fux÷ku {k÷ ykÔÞku
Au? ËwfkLkËkhLku íkku {k÷ {kuf÷ðk{kt ykðíkku s níkku Ãký hrððkhu {k÷ Mkøkuðøku ÚkE síkku
níkku. yhS fhe yux÷u Ãkrhýk{ {éÞwt. ËwfkLkËkh MkMÃkuLz ÚkÞk yLku ËwfkLkLke çknkh nðu
çkkìzo {wfkðkLke þYykík ÚkE yLku ÷kufkuLku yLkks {¤ðkLke þYykík ÚkE.
WÃkhkuõík rðøkíkku yu{ sýkðu Au fu, su rðrðÄ fÕÞkýfkhe ÞkusLkkykuLkku y{÷
økwshkík{kt ÚkE hÌkku Au íku{kt ¼khu ¼úük[kh [k÷u Au. ‘{krníke yrÄfkh økwshkík Ãknu÷’Lke
nuÕÃk÷kELk WÃkh yíÞkh MkwÄe{kt ÷øk¼øk çku ÷k¾ VkuLk ykÔÞk. íku{ktÚke 12 xfk VkuLk
rðÄðk MknkÞ ÞkusLkk, ð]ØkðMÚkk ÃkuLþLk, rðf÷ktøk MknkÞ ÞkusLkk, RrLËhk ykðkMk
18

ÞkusLkk, MkhËkh ykðkMk ÞkusLkk, yk{ ykË{e ðe{k ÞkusLkk, Ëuðk {kVe ÞkusLkk ðøkuhu
ÞkusLkkyku {kxu s níkk. çkeò 12 xfk VkuLk {kºk LkhuøkkLkk y{÷Lkk Mkt˼o{kt s ykÔÞk
níkk!
{krníke yrÄfkh ÄkhkLkku ykðku yÄf[hku y{÷ økwshkík{kt þk {kxu fhðk{kt
ykðu Au? {krníke ykÃkíkkt økwshkík Mkhfkh þk {kxu zhu Au? íkuýu þwt AwÃkkððkLkwt Au yLku þk
{kxu AwÃkkððwt Au ? þwt ykLku MkwþkMkLk fnuðkÞ? þwt ykLku rðfkMk fnuðkÞ?

19

8.
økwshkík Mkhfkh ðkMíkrðf r[ºk õÞkhu hsq fhþu ?
økwshkíkLkk hkßÞÃkk÷u 23{e òLÞwykhe, 2013Lkk hkus rðÄkLkMk¼k Mk{ûk
«ð[Lk ykÃÞwt. AkÃku÷kt 24 ÃkkLkkt ÷ktçkwt yk «ð[Lk hkßÞÃkk÷u rðÄkLkMk¼k{kt ðktåÞwt
Lknª. íkuyku {ktz çku-ºký Vfhk ðkt[eLku çkuMke økÞkt níkkt, Ãký Mkkiyu yu{ Mk{S ÷uðkLkwt
fu yu «ð[Lk ðt[kE økÞwt Au! hkßÞÃkk÷ su «ð[Lk fhu íku{kt hkßÞ MkhfkhLke Lkeríkyku
yLku Ãkøk÷kt ykøkk{e Mk{Þ Ëhr{ÞkLk fuðkt nþu íku ÔÞõík ÚkkÞ Au.
ÃkhtÃkhk {wsçk hkßÞÃkk÷ ÃkkuíkkLku su çkku÷ðwt Au yu Lk¬e fhíkk LkÚke. Mkhfkh
yu{ýu þwt çkku÷ðwt yu Lk¬e fhu Au.
Mkhfkh su «ð[Lk íkiÞkh fhu Au yu hkßÞÃkk÷ ðkt[u Au. ÃkhtÃkhk yuðe Ãký Au
fu, Mkhfkh «ð[Lk íkiÞkh fhu, hkßÞÃkk÷Lku {kuf÷u, hkßÞÃkk÷ yu{kt ðktÄk-Mkq[Lkku hsq
fhu yLku Mkhfkh yu{kt MkwÄkhk-ðÄkhk fheLku yk¾he ykuÃk ykÃkeLku hkßÞÃkk÷Lku {kuf÷u
yLku íku hkßÞÃkk÷ ðkt[u. hkßÞÃkk÷ yu{kt VuhVkh fhe þfu Lknª.
23{e òLÞwykheyu yk ÃkhtÃkhkLku yLkwMkheLku hkßÞÃkk÷u su «ð[Lk ykÃÞwt íku
{kuËe Mkhfkhu s íkiÞkh fhu÷wt níkwt. yk «ð[Lk ðkt[eyu íkku íku{kt ¼khu yMktøkík çkkçkíkku
yLku yÄoMkíÞku Au; yLku Lkeríkrð»kÞf çkkçkíkku ytøku ¼køÞu s fþwt Au yuLke ¾qçk
ykMkkLkeÚke ¾çkh Ãkze òÞ Au. ykðe fux÷ef yMktøkík çkkçkíkku yLku yÄoMkíÞkuLke
rðøkíkku Lke[u {wsçk Au:
‘MkkiLkku MkkÚk, MkkiLkku rðfkMk’ {tºkLku ykí{MkkíkT fhe çkíkkÔÞku yu{
hkßÞÃkk÷Lkk «ð[Lk{kt fnuðkÞwt Au, Ãký òu ¾hu¾h MkkiLkku rðfkMk økwshkík{kt ÚkÞku
nkuÞ íkku økwshkík{kt ÷øk¼øk 2.5 fhkuz ÷kufku økheçk Lkk nkuÞ. ÷øk¼øk 2.5 fhkuz
÷kufku ÃkkMku Mkkhwt hnuðk÷kÞf ½h LkÚke, fkhý fu ¼ksÃku rzMkuBçkh-2012Lke [qtxýe{kt
yuðwt ð[Lk ykÃÞwt níkwt fu 50 ÷k¾ Ãkrhðkhku {kxu MkMíkkt ½h çkktÄþu. økwshkík{kt
çkeÃkeyu÷ fkzoÄkhfkuLke MktÏÞk 33 ÷k¾Úke ðÄkhu Au. yux÷k yux÷k økheçkku íkku Au s,
íkku ÃkAe MkkiLkku rðfkMk fuðe heíku ÚkÞku fnuðkÞ?
hkßÞÃkk÷u íku{Lkk «ð[Lk{kt [kuÚkk Vfhk{kt “Mk{økú rðï ßÞkhu {tËeLke
ÔÞkÃkf yMkh Lke[uÚke ÃkMkkh ÚkE hÌkwt Au...” yu{ fneLku ðkÞçkúLx økwshkík Ãkrh»kË
MkV¤ ÚkE Au yu{ fÌkwt Au. Mk{økú rðï yux÷u yk¾e ËwrLkÞkLkk çkÄk Ëuþku, Ãký
ËwrLkÞkLkk çkÄk Ëuþ{kt {tËe Au s Lknª. y{urhfk ÷øk¼øk {tËe{ktÚke çknkh ykðe økÞwt
Au yLku ÞwhkuÃkLkk y{wf Ëuþku{kt {tËe Au. ¼khík{kt Ãký {tËe LkÚke. ¼khíkLkku rðfkMk Ëh
2006-12 Ëhr{ÞkLk 8 xfk fhíkkt ðÄkhu s Au, íkku ÃkAe Mk{økú rðï{kt {tËe Au yuðwt
fuðe heíku fnuðkÞ?
ðkÞçkúLx økwshkík Ãkrh»kË MkV¤ ÚkE Ãký íku fux÷wt hkufký ykf»koðk{kt fu
20

hkusøkkhe ÷kððk{kt MkV¤ ÚkE íku íkku fnuðkÞwt s LkÚke. íku{kt íkku yu{ fnuðkÞwt Au fu
økwshkíkLku ø÷kuçk÷ rçkÍLkuMk nçk íkhefu hsq fhðkLkku nuíkw LkkUÄÃkkºk heíku MkV¤ ÚkÞku!
yux÷u yk ðkÞçkúLx økwshkík Ãkrh»kË hkßÞ îkhk ykÞkursík yuðku WãkuøkÃkríkykuLkku
{u¤kðzku níkku yuðwt s yk «ð[Lk{kt fnuðkÞwt Au!
ÃkkLkk Lkt. 3 WÃkh yu{ fnuðkÞwt Au fu, ykøkk{e Ãkkt[ ð»ko{kt ðLkçktÄw fÕÞký
ÞkusLkkLkk çkeò íkçk¬kLkk ¼køkYÃku Y. 40,000 fhkuzLkwt ykÞkusLk fhðk{kt
ykÔÞwt Au. ðkMíkð{kt, ðLkçktÄw ÞkusLkk 2007Lke rðÄkLkMk¼kLke [qtxýe yøkkW yk s
Mkhfkhu ònuh fhe níke yLku íku Y. 15,000 fhkuzLke níke. yk hf{ ¾hu¾h ¾[koE
fu Lknª íkuLkku WÕ÷u¾ yk «ð[Lk{kt LkÚke yLku çkeò 40,000 fhkuz Y. ¾[oðkLkk
ykÞkusLkLke ðkík fhkE Au. ðkMíkð{kt, økÞk Ãkkt[ ð»koLkk økk¤k Ëhr{ÞkLk ðLkçktÄw
ÞkusLkk nuX¤ Y. 5,000 fhkuzLkku ¾[o Ãký ÚkÞku LkÚke!
«ð[Lk{ktÚke yu{ Ãký òýðk {¤u Au fu ðLk yrÄfkh yrÄrLkÞ{-2006
nuX¤ 55,000 ÔÞÂõíkøkík n¬Ëkðkyku yLku 1,940 Mkk{qrnf n¬Ëkðkyku {tsqh
fhðk{kt ykÔÞk Au. nfefík{kt økwshkík Mkhfkh ÃkkMku ykrËðkMkeykuyu 1.82 ÷k¾
Ëkðkyku hsq fÞko Au, Ãký íku{Lku s{eLkkuLke {kr÷fe {¤íke LkÚke. økwshkík Mkhfkh yk
fkÞËkLkku y{÷ fheLku ykrËðkMkeykuLku s{eLkku ykÃkðkLke çkkçkík{kt Ëuþ{kt MkkiÚke
ÃkkA¤ Au yu nfefík yk «ð[Lk{kt AwÃkkððk{kt ykðe Au. ykðkt íkku yLkuf swêkýkt
hkßÞÃkk÷Lkk yk¾k «ð[Lk{kt ÃkkLku ÃkkLku Au. hkßÞÃkk÷ þku¼kLkk økktrXÞk Au yu yuf
fnefík Au, Ãký yu yux÷e nË MkwÄe fu hkßÞ Mkhfkh yu{Lke ÃkkMku swêkýkt ykufkðu íkku
yu Ãký yu{ýu ykufðkLkkt! çktÄkhý{kt íkku yuðwt õÞktÞ ÷¾ðk{kt ykÔÞwt LkÚke fu hkßÞ
Mkhfkh su ÷¾e ykÃku íku s hkßÞÃkk÷u çkku÷ðkLkwt Ãký yk yuðe rðr[ºk ÃkhtÃkhk Au fu
hkßÞÃkk÷Lkk ðkýe MðkíktºÞLkk yrÄfkhLkku Ãký íku{kt ¼tøk ÚkkÞ Au. hkßÞÃkk÷ku,
hk»xÙÃkrík, ¼qíkÃkqðo hk»xÙÃkríkyku yLku çkeò çkÄk ykLku rðþu nðu rð[khu íkku Mkkhwt.

21

9.
ËrhÞk rfLkkhkLke Mk÷k{íke {kxu økwshkík Mkhfkh çkuËhfkh
hk»xÙeÞ Mk÷k{íke yu ¾qçk s ®[íkkLkku rð»kÞ Au, ¾kMk fheLku, {wtçkE{kt íkks
nkuxu÷ yLku AºkÃkrík rþðkS xŠ{LkMk WÃkh ykíktfðkËeykuyu nw{÷ku fÞkuo íku ÃkAe
Mkkøkh rfLkkhkLke Mk÷k{íke hk»xÙeÞ ®[íkkLkku rð»kÞ çkLke hnuðku òuEyu. fuLÿ Mkhfkhu
yk {kxu yuf ÞkusLkk ½ze yLku Mkkøkh rfLkkhku Mk÷k{ík çkLku íku {kxu «ÞkMk fÞkuo Ãkhtíkw
økwshkík Mkhfkhu íku çkkçkíkLku økt¼eh økýe s LkÚke.
‘fuøk’Lkku AuÕ÷ku 2013Lkku ynuðk÷ su rðøkíkku ykÃku Au íku [kUfkðLkkhe Au.
hk»xÙ¼Âõík yLku hk»xÙeÞ Mk÷k{íkeLke ðkhtðkh ËwnkE Ëuíke {kuËe Mkhfkh ËuþLke yLku
økwshkíkLke Mk÷k{íke {kxu fux÷e çkuËhfkh Au íku yk ynuðk÷Lke rðøkíkku WÃkhÚke
ykMkkLkeÚke sýkE ykðu Au. «§ yu Au fu su hkßÞ Mk÷k{íke Ãkqhe Ãkkzðk{kt økt¼eh Lkk
nkuÞ yu hkßÞLkk þkMkLkLku MkwþkMkLk fnuðkÞ ¾hwt? ¼khík Mkhfkhu òLÞwykhe-2005{kt
øk]n {tºkk÷Þ îkhk ËrhÞkE rðMíkkhkuLkk ÃkuxÙku®÷øk yLku íkfuËkhe {kxuLke {k¤¾køkík
Mkð÷íkkuLkk rðfkMk {kxu yLku økuhfkLkqLke MkhnËe «ð]r¥kyku hkufðk {kxu Mkkøkh rfLkkhk
Mk÷k{íke ÞkusLkk (MkeyuMkyuMk) þY fhe níke. yk ÞkusLkk ytíkøkoík økwshkík Mkhfkhu
{u-2005{kt yuf ÃkhMÃkuÂõxð Ã÷kLk íkiÞkh fÞkuo. yu Ã÷kLkLku òLÞwykhe-2006{kt
¼khík Mkhfkhu {tsqh fÞkuo níkku. yk ÞkusLkk{kt 10 {rhLk Ãkkur÷Mk MxuþLk, 25
[ufÃkkuMx yLku 46 ykWx ÃkkuMx çkktÄðkLkku Mk{kðuþ Úkíkku níkku. íku{kt 30 çkkux, ðknLkku
yLku MkkÄLkkuLkku Ãký Mk{kðuþ Úkíkku níkku. Ãký fuøkLkku ynuðk÷ LkkUÄu Au fu, “hkßÞ
Mkhfkhu hkßÞLkk ¼tzku¤{ktÚke çkkfeLke çkkçkíkkuLkku y{÷ fhðk {kxu fkuE Ãkøk÷kt ¼ÞkO
LkÚke.” yk ynuðk÷{kt yk ytøku su çkeS çkkçkíkku ÷¾ðk{kt ykðe Au íku Lke[u {wsçk
Au, yLku íkuLkk yÚkkuo Mk{Syu:
(1) [kh {rhLk Ãkkur÷Mk MxuþLkkuLkwt MÚk¤ ¼kiøkkur÷f yLku ðneðxe Mkh¤íkk
hnu íku {kxu çkË÷e Lkt¾kÞwt. ð¤e, su fux÷ef [ufÃkkuMx yLku ykWx ÃkkuMx MÚkkÃke íku Ãkkýe
¼hkíke søÞkykuyu MÚkkÃke Au. y{ËkðkË yLku MkkçkhfktXk rsÕ÷k{kt íkku A MÚk¤kuyu íku
ËrhÞk rfLkkhkÚke Ëqh Lkkt¾ðk{kt ykðe Au.
fuøkLke yk LkkUÄLkku yÚko íkku yuðku ÚkkÞ fu [ufÃkkuMx yLku ykWx ÃkkuMx ËrhÞk
rfLkkhu Q¼e fhðkLke nkuÞ íkuLku çkË÷u yu ytËh Lkt¾kE! íkku ÃkAe ËrhÞkrfLkkhu íkfuËkhe
fuðe heíku hnu yLku Mk÷k{íke fuðe heíku s¤ðkÞ?
(2) ËrhÞk rfLkkhkLkkt 10 Ãkkur÷Mk MxuþLkkuLkk çkktÄfk{{kt 73 rËðMkÚke 535
rËðMkLkku rð÷tçk ÚkÞku Au yLku 23 [ufÃkkuMx yLku 29 ykWx ÃkkuMxLkwt çkktÄfk{ n÷fe
økwýð¥kkðk¤k r«fkMx fkUr¢x M÷uçk îkhk fhðk{kt ykÔÞwt Au.
22

òu {kuËe MkhfkhLku ËrhÞk rfLkkhkLke Mk÷k{íkeLke ®[íkk s nkuík íkku Ãkkur÷Mk
MxuþLkkuLkwt çkktÄfk{ n÷fe økwýð¥kkðk¤wt Ãký Lkk ÚkÞwt nkuík.
(3) su fux÷kf rsÕ÷kyku{kt 50 [ufÃkkuMx fu ykWx ÃkkuMx çktÄkE økE níke
íku{ktÚke 36 ÃkkuMx{kt Ãkkur÷MkkuLke rLk{ýqf s Lk ÚkE, yux÷u yu [kufeyku þku¼kLkk
økktrXÞk suðe çkLke økE!
fuøkLkku yk ynuðk÷ {k[o-2012Lkku Au yLku íkuÚke yuLkku yu yÚko ÚkkÞ Au fu
÷øk¼øk Ãkkt[ ð»ko MkwÄe ËrhÞk rfLkkhkLke Lkðe [kufeyku Ãkku÷eMk rðLkk s hne! {kuËe
Mkhfkh ykðe Mk÷k{íke ykíktfðkË Mkk{u Q¼e fhu Au! þwt yLku MkwþkMkLk fnuðkÞ?
(4) hkßÞ Mkhfkhu ¼khík Mkhfkh Mk{ûk {køkýe fhðkLke níke yLku
Mk÷k{íke {kxu økkuËe (suèe) çkktÄðkLke níke. {kuËe Mkhfkhu ykðe fkuE {køkýe ¼khík
Mkhfkh Mk{ûk fhe s Lknª! WÃkhktík Ëhuf ËrhÞk rfLkkhkLkk Ãkkur÷Mk MxuþLk{kt ËrhÞkE
økwÃík[hku yLku íkÃkkMk Ãkkt¾ MÚkkÃkðkLke níke, suLke MÚkkÃkLkk økwshkík Mkhfkh îkhk ÚkE
s Lknª! ËrhÞk WÃkhLkk ÃkuxÙku®÷øk{kt 78 xfkÚke 91 xfkLke ¾kÄ hne níke. hkrºk
ÃkuxÙku®÷øk{kt 34 xfk MkwÄeLke ¾kÄ Ãkze níke. yux÷u fu yux÷wt ykuAwt ÃkuxÙku®÷øk ÚkÞwt níkwt.
ÃkuxÙku®÷øk fhíke çkkuxLkk rhÃku®høk{kt s 4Úke 13 {kMk sux÷ku rð÷tçk ÚkÞku níkku. òu yk
ÂMÚkrík nkuÞ íkku yuLkku yÚko yu ÚkÞku fu {kuËe MkhfkhLku ËrhÞk rfLkkhkLke Mk÷k{íkeLke fkuE
®[íkk s LkÚke.
(5) ¼khíkeÞ {kAe{khkuLku yktíkhhk»xÙeÞ MkhnË yku¤tøkíkk hkufðk økwshkík
MkhfkhLkk f]r»k yLku Mknfkh rð¼køk îkhk fkuE yMkhfkhf Ãkøk÷kt ÷uðkÞkt LkÚke.
{kAe{khku yLku snkòu WÃkh Lksh hk¾ðkLke çkkux {wð{uLx xkufLk rMkMx{ rçkLkyMkhfkhf sýkE Au. {u-2008{kt WÃkøkún ykÄkrhík Ëu¾hu¾ ÔÞðMÚkk Y. 46.16
fhkuzLkk ¾[o MkkÚku {tsqh fhkE níke Ãký íkuLkku y{÷ {k[o-2012 MkwÄe ÚkÞku Lknkuíkku.
(6) Ãkkur÷Mk yLku çkkux f{o[kheyku{kt yLkw¢{u 35 xfk yLku 46 xfk sux÷k
MxkVLke f{e Au. WÃkhktík, 69 xfk íkk÷e{çkØ MxkVLku yLÞ Vhòu WÃkh {qfe Ëuðk{kt
ykÔÞk Au. ËrhÞkrfLkkhk Mk÷k{íke ÞkusLkk{kt su Ëu¾hu¾ ÔÞðMÚkk rð[khðk{kt ykðe
níke íku ÔÞðMÚkk s MÚkkÃkðk{kt ykðe LkÚke.
‘fuøk’Lkk ynuðk÷{ktÚke su WÃkhkuõík rðøkíkku yÃkkE Au íku s yu{ Ëþkoððk
{kxu Ãkqhíke Au fu økwshkík Mkhfkh îkhk MkkøkhfktXkLke Mk÷k{íke ò¤ððk {kxu fkuE
økt¼ehíkk Ëþkoðe LkÚke. çkeS íkhV {wÏÞ {tºke LkhuLÿ {kuËeyu íkk. 6-3-2007Lkk hkus
rðÄkLkMk¼k{kt Mkkøkh¾uzw MkðkOøke rðfkMk Ãkufus Lkk{u su ÞkusLkk ònuh fhe íku{kt fuLÿ
MkhfkhLke WÃkhkuõík ÞkusLkkLkku Mk{kðuþ fhe ËeÄku níkku.
yk Ãkufus 12 {wÆkLkwt níkwt yLku íku{kt 12{ku {wÆku ‘MkkøkhfktXu hk»xÙeÞ Mkwhûkk’Lkku
níkku. LkhuLÿ {kuËeyu íku{kt yu{ fÌkwt níkwt fu, ‘Ãkzkuþe ËuþLkku zku¤ku økwshkíkLkk ËrhÞk
rfLkkhkLke Mk{]rØ Ãkh nkuÞ Au. ËrhÞk rfLkkhu fkuE ykíktfðkËe «ð]r¥k nsw MkwÄe MkV¤
ÚkE LkÚke yLku Lkk ÚkkÞ íku {kxu yk Mkhfkh [ku¬Mk Ãkøk÷kt îkhk ykðe ík{k{
23

«ð]r¥kykuLku sz{q¤{ktÚke Ëqh fhðk frxçkØ Au.’ Ãkhtíkw yk frxçkØíkk sux÷e ¼k»ký{kt
Ëu¾kÞ Au yux÷e hkßÞ MkhfkhLkk fík]oíð{kt Ëu¾kíke LkÚke.
{wÏÞ «ÄkLk LkhuLÿ {kuËeyu íku{Lkk ¼k»ký{kt yu{ Ãký fÌkwt níkwt fu, ‘hkßÞLkk
Mk{økú ËrhÞk rfLkkhk WÃkh ðuMk÷ xÙkrVf {kurLkx®høk rMkMx{ îkhk ËuþrðËuþ{ktÚke
ykðíkkt-síkkt ðnkýku WÃkh Lksh hk¾ðk{kt ykðþu. Ãký {k[o-2012Lkk ‘fuøk’Lkk
ynuðk÷{kt yu{ ÷¾kÞwt Au fu su ÔÞðMÚkk yk Lksh hk¾ðk {kxu Q¼e fhðkLke níke íku
Mktíkku»ksLkf heíku Q¼e fhkE LkÚke.
ð¤e {n¥ðLke ðkík yu Au fu LkhuLÿ {kuËeyu íku{Lkk «ð[Lk{kt fuLÿ MkhfkhLke
ÞkusLkk yLku íkuLkk íkhVÚke {¤u÷kt LkkýktLkku fkuE WÕ÷u¾ MkwæÄkt fÞkuo Lknkuíkku yLku íkuLku
økwshkík MkhfkhLke ‘Mkkøkh¾uzw MkðkOøke rðfkMk Ãkufus’ ÞkusLkkLkku ¼køk çkLkkðe ËeÄe
níke. ÞkusLkkLku ¼÷u ÃkkuíkkLku Lkk{u [zkððk{kt ykðu Ãký íkuLkku y{÷ íkku Úkðku òuEyu
Lku! y{÷Lku Lkk{u ÷øk¼øk {ªzwt yLku Mk÷k{íke {kxu ¼khík MkhfkhLku økk¤ku ËuðkLke! Ãký
Mk{òu, ykLku s hk»xÙ¼Âõík fnuðkÞ!

24

10.
økwshkík{kt ¼úük[kh rðhkuÄe f[uhe ÷øk¼øk rLkr»¢Þ!
“nwt ¾kíkku LkÚke yLku ¾kðk Ëuíkku LkÚke” yuðwt yuf ðkõÞ 2007
rðÄkLkMk¼kLke [qtxýe yøkkW {wÏÞ «ÄkLk LkhuLÿ {kuËe çkkuÕÞk níkk. òufu, yu ÃkAe
íkuyku yu ðkõÞLkku ÃkwLkhwå[kh fhíkk LkÚke. yuLkwt fkhý yu Au fu fuøkLkk rðrðÄ
ynuðk÷ku{kt Mkhfkhe ðneðxLkkt su Aªzkt Ãkfzðk{kt ykÔÞkt Au íkuLkkÚke økwshkík{kt
¼úük[kh ÚkkÞ Au yu íkku Ëeðk suðe MÃkü çkkçkík çkLke økE níke. ‘fuøk’Lkk 2013Lkk
ynuðk÷ Lkt.4{kt ÷kt[-hwïík rðhkuÄe çÞwhkuLke fk{økehe ytøku su rðøkíkku ykÃkðk{kt
ykðe Au íkuLkkÚke yuðwt ÷køku Au fu {wÏÞ {tºke suLku sux÷wt ¾kðwt nkuÞ yux÷wt ¾kðk Ëu Au.
ÃkAe «§ yu Q¼ku ÚkkÞ Au fu íkuyku fu{-fkuLku-fux÷wt ¾kðk Ëu Au. su {kýMk Ãkkuíku ¾kíkku
Lkk nkuÞ yu çkeòLku ¾kðk Ëu yuðwt {kLÞk{kt s LkÚke ykðíkwt.
fuøkLkk ynuðk÷ Lkt. 4{kt su rðøkíkku ykÃkðk{kt ykðe Au íkuLkk ÃkhÚke yu{
ÏÞk÷ ykðu Au fu ¼úük[khLku zk{ðkLke çkkçkík{kt økwshkík Mkhfkh Mknus Ãký økt¼eh
LkÚke yLku òu økt¼eh nkuík íkku ÷kufkÞwõík Lke{ðkLke çkkçkík{kt økwshkík Mkhfkhu ykx÷wt
çkÄwt {kuzwt fÞwO s Lk nkuík. nðu yu ynuðk÷Lke Úkkuze rðøkíkku òuEyu yLku yuLkk yÚkkuo
Mk{Syu.
÷kt[-hwïík rðhkuÄe çÞwhku ÷kt[rðhkuÄe fkÞËk-1988 nuX¤ fk{ fhu Au, fu su
fkÞËku ¼khíkLke MktMkËu ½zu÷ku Au. íku hkßÞ MkhfkhLkk øk]n rð¼køkLkk MkeÄk ytfwþ nuX¤
s fk{ fhu Au yLku yu ÞkË hk¾ðwt òuEyu fu {wÏÞ {tºke LkhuLÿ {kuËe Ãkkuíku s øk]n{tºke
Ãký Au. yux÷u su ftE ¾hkçkeyku yk f[uhe{kt Au íku {kxu íkuyku MkeÄe heíku
sðkçkËkh Au.
(1) hkßÞ MkhfkhLkk øk]n rð¼køku ykìõxkuçkh-2013{kt yuðe Mkq[Lkk ykÃke
níke fu ¼úük[khrðhkuÄe çÞwhkuyu íkuLke fk{økehe{kt Ëh ð»kuo 20 xfkLkku ðÄkhku fhðku
òuEyu. Ãký ð»ko-2007Úke 2011 Ëhr{ÞkLk ¼úük[khLkk fuMkkuLke íkÃkkMk{kt ÷ûÞktf
fhíkkt rMkrØ nt{uþkt ykuAe s hne Au. yk ð»kkuo Ëhr{ÞkLk rMkrØ{kt 32Úke 58 xfk
MkwÄeLke ½x «ðíkuo Au. yk fk{ yk f[uhe Lkk fhe þfe yuLkwt fkhý yu{ ËþkoðkÞwt fu yk
f[uheLkk f{o[kheykuLku Ãkkur÷Mk çktËkuçkMík{kt økkuXððk{kt ykðu Au! 2009Úke 2011
Ëhr{ÞkLk ¼úük[khrðhkuÄe f[uheLkk Ãkkur÷Mk RLMÃkuõxhkuLku 2,303 {kLkð rËLk yLku
fkuLMxuçk÷kuLku 2,150 {kLkð rËLk Ãkkur÷Mk çktËkuçkMík {kxu økkuXððk{kt ykÔÞk níkk.
(2) ¼úük[khrðhkuÄe f[uhe{kt 37 søÞkyku ¾k÷e níke. MxkVLke yAík
ytøku f[uhe îkhk hsqykíkku Ãký ÚkE íku{ Aíkkt yu søÞkyku ¼hðk {kxu fkuE Ãkøk÷kt
÷uðkÞkt Lknkuíkkt.
(3) yk f[uheLkwt fkÞoûkuºk Ãkkur÷MkLkk ðneðx fhíkkt y÷øk fhðk{kt ykÔÞwt
25

nkuðk Aíkkt yk f[uheLkk RLMÃkuõxhkuLku Ãkkur÷MkLke fk{økehe MkkUÃkðk{kt ykðe yLku yk
f[uhe WÃkh Ãkkur÷MkLkku ytfwþ [k÷w hÌkku. yuLku fkhýu ¼úük[kh rðhkuÄe f[uhe íkuLkk
÷ûÞktfku rMkØ fhe þfe Lknª, yu{ fuøkLkku ynuðk÷ LkkUÄu Au.
(4) ½ýe ðkh ¼úük[kheykuLku Ãkfzðk {kxuLke fkÞoðkneyku rLk»V¤ òÞ Au.
yk rLk»V¤íkk {kxuLkkt su fkhýku f[uhe îkhk ËþkoðkÞkt íku fuøk îkhk Mðefkhðk{kt ykÔÞkt
LkÚke. fuøk yu{ LkkUÄu Au fu rLk»V¤íkkLkkt fkhýkuLke òý nkuðk Aíkkt yuLkk Wfu÷ {kxu fkuE
WÃkkÞ fhkÞk nkuÞ yuðwt sýkÞwt LkÚke.
(5) ¼úük[kh rðhkuÄe f[uheyu Axfkt ðøkuhu{kt ÃkfzkÞu÷k ¼úük[khLkk
rfMMkkykuLke íkÃkkMk 45 rËðMk{kt Ãkqhe fhðe òuEyu, yuðwt 1968Lkk rLkÞ{ku{kt
÷¾kÞu÷wt Au. íku{ Aíkkt 129 rfMMkkLke íkÃkkMk fhðk{kt 20 rËðMkÚke 990 rËðMk
sux÷ku rð÷tçk ÚkÞku níkku. yk rð÷tçk {kxu yuðwt fkhý ykÃkðk{kt ykÔÞwt fu rLkÞtºkf
yrÄfkhe fu Mkûk{ yrÄfkhe íkhVÚke sYhe {krníke {kuze {¤íke níke, Ãkhtíkw yk
{krníke s÷Ëe {¤u yuLku {kxu fþe s fkÞoðkne fhkE Lknª!
(6) 1998Lkk {u {kMk{kt hkßÞ MkhfkhLkk øk]n rð¼køku yuðe Mkq[Lkk
ykÃku÷e Au fu íku ðneðxe rð¼køku su íku ¼úü f{o[khe Mkk{u fkLkqLke VrhÞkË Ëk¾÷
fhðk {kxu su {tsqhe ykÃkðkLke sYh nkuÞ Au íku ºký {kMk{kt ykÃke Ëuðe. ÃkAe yu
Mk{Þ{ÞkoËk [kh {kMkLke fhðk{kt ykðe níke. ykðe {tsqhe ykÃkðk{kt ¾qçk s {kuzwt
ÚkkÞ Au. íku{kt 30 fuMkku{kt [kh {kMk fhíkkt ðÄkhu Mk{Þ ðeíÞku níkku. rð÷tçk Mkkík
rËðMkÚke 190 rËðMkLkku hÌkku Au. {tsqhe {u¤ððk{kt Ãký ¼úük[kh rðhkuÄe f[uhe ½ýku
s rð÷tçk fhu Au. yuf rfMMkk{kt íkku yk f[uheyu s Ãkkt[ ð»ko ÃkAe su íku rð¼køkLke
{tsqhe {u¤ððk{kt Ãký ¼úük[kh rðhkuÄe f[uhe ½ýku s rð÷tçk fhu Au. yuf rfMMkk{kt
íkku yk f[uheyu s Ãkkt[ ð»ko ÃkAe su íku rð¼køkLke {tsqhe {køke níke! {tsqhe {¤ðk{kt
rð÷tçk ÚkkÞ yux÷u fkuxo{kt ykhkuÃkLkk{wt {qfðk{kt rð÷tçk ÚkkÞ yLku yÃkhkÄeLku
yËk÷ík{kt hsq fhðk{kt Ãký rð÷tçk ÚkkÞ yLku ÃkAe Mkò Úkðk{kt Ãký rð÷tçk ÚkkÞ s.
ykðk rfMMkkyku{kt {kuxk Wå[ fûkkLkk yrÄfkheyku Mkk{uLkk ¼ú»xk[khLkku Ãký Mk{kðuþ
Úkíkku LkÚke.
(7) 1975{kt Lk¬e ÚkÞu÷k rLkÞ{ku {wsçk VrhÞkË fhðkLke {tsqhe su íku
rð¼køk ÃkkMkuÚke {¤u ÃkAe 30 rËðMk{kt yËk÷ík{kt ykhkuÃkLkk{wt Ëk¾÷ fhkðwt òuEyu.
yu{kt Ãký {kuzwt ÚkkÞ Au. fuøk LkkUÄu Au fu Ãkkt[ rËðMkÚke 428 rËðMkLkku rð÷tçk ÚkÞku níkku.
yk Ãký y{wf Ãkkur÷Mk MxuþLkkuLke s [fkMkýe fhkE íku{ktÚke çknkh ykÔÞwt Au. òu çkÄkt
Ãkkur÷Mk MxuþLkkuLke [fkMkýe fhðk{kt ykðu íkku çkeò yLkuf rfMMkk çknkh ykðu. fuøk
íkuLkk ynuðk÷{kt yu{ LkkUÄu Au fu Mkhfkhu rð÷tçk rLkðkhðk {kxu fkuE [ku¬Mk fkÞoðkne
fhe Lknkuíke.
(8) LkkUÄLkeÞ yu Au fu yËk÷ík{kt fuMk fhkÞ ÃkAe íkuLkku [wfkËku ykðíkkt Ãký
½ýe ðkh ÷køku Au! rzMkuBçkh-2011 MkwÄe{kt 1,258 fuMk Ãkzíkh níkk! ¼úük[kh
26

«ríkhkuÄ Äkhk-1988 nuX¤ yk fuMkku [÷kððk {kxu ¾kMk LÞkÞ{qŠíkLke rLk{ýqf {kxuLke
{tsqhe 1996Úke 2010 MkwÄeLkk økk¤k Ëhr{ÞkLk yÃkkE níke Ãký {k[o-2012
MkwÄe{kt {kºk sqLkkøkZ, Ãkk÷LkÃkwh yLku Mkwhík{kt, yu{ ºký s rðþu»k LÞkÞ{qŠíkykuLke
rLk{ýqf fhðk{kt ykðe níke! yk{, LÞkÞ{qŠíkykuLke rLk{ýqf ÚkkÞ, fuMk ÍzÃkÚke [k÷u
yLku ¼úük[kheykuLku Mkò ÚkkÞ yu{kt {kuËe MkhfkhLku hMk s LkÚke.
(9) fuøkLkk ynuðk÷ Lkt.4Lkk ÃkkLkk Lkt.89-90 WÃkh LkkUÄðk{kt ykÔÞwt Au fu
÷kt[-hwïík rðhkuÄe çÞwhku, íkfuËkhe Ãkt[, økwÃík[h çÞwhku, MkeçkeykE yLku Mkíkík
íkfuËkhe þk¾k suðe MktMÚkkykuLke «ð]r¥kyku ðå[u Mktf÷Lk MkkÄðkLkk nuíkwÚke {wÏÞ{tºkeLke
MkeÄe Ëu¾hu¾ Lke[u ºký MkÇÞkuLke yuf Wå[ MíkheÞ rLkÞtºký Mkr{ríkLke h[Lkk fhðk{kt
ykðe Au. yk Mkr{ríkLke çkuXf Ëh ºký {rnLku yuf ðkh çkku÷kðeLku {wÏÞ{tºkeLku
ynuðk÷ ykÃkðkLkku nkuÞ. Ãký ykðe fkuE Mkr{rík ytøku ÷kt[-hwïík rðhkuÄe f[uheLku
fþe òý s Lk níke fu yk Mkr{rík íkhVÚke fkuE {krníke yu f[uheLku ykÃkðk{kt ykðe
Lk níke. fuøkLku sw÷kE-2012{kt yu{ sýkÔÞwt fu ykðe Mkr{rík Au ¾he Ãký yk
Mkr{ríkLke fkÞoðkne ytøku fkuE s rðøkíkku fuøkLku ykÃkðk{kt ykðe Lknkuíke! íkku ÃkAe
yu{ s Mk{sðkLkwt Lku fu {wÏÞ {tºkeLke MkeÄe Ëu¾hu¾ nuX¤Lke yk Mkr{rík fþwt fhíke s
LkÚke. yux÷u fu ¼úük[kh Ëqh ÚkkÞ yu{kt yk Mkr{ríkLku fu {wÏÞ{tºke LkhuLÿ {kuËeLku fkuE
hMk s LkÚke!

27

11.
økwshkíkLke ykŠÚkf MkØhíkkLkwt r[ºk : ykðf ðÄu Lku Ëuðwt Þ ðÄu !
økwshkík MkhfkhLke LkkýkfeÞ ÂMÚkrík rðþu AuÕ÷k ½ýk Mk{ÞÚke yu{ fnuðk{kt
ykðu Au fu íku ¾qçk s {sçkqík Au yLku Mk{økú Ëuþ{kt ykx÷e Mkkhe ÂMÚkrík ¼køÞu s
çkeò fkuE hkßÞ MkhfkhkuLke Au yu{ Ãký fnuðk{kt ykðuu Au. Ãký nfefíkku ftEf swËe s
Au yLku rðrþü heíku økwshkík MkhfkhLke ykŠÚkf ÂMÚkrík fux÷e ¾hkçk Au yLku fuðe heíku
¾hkçk Au íku Mk{òðu Au:
(1) økwshkík MkhfkhLke ÃkkuíkkLke fhðuhkLke ykðf 2004-05{kt ykþhu
Y. 13,000 fhkuzLke níke yLku íku 2010-11 ykþhu Y. 35,000 fhkuzLke ÚkE.
yk{, íku{kt 169 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku. hkßÞLke A fhkuzLke sLkíkk Ãkh ykx÷ku çkÄku
ðuhku ͪfkÞku íku{ Aíkkt hkßÞ MkhfkhLkwt Ëuðwt íkku ðæÞwt s Au. 2005-06{kt økwshkík
MkhfkhLkwt Ëuðwt ykþhu Y. 67,000 fhkuzLkwt níkwt yLku íku [k÷w ð»kuo yux÷u fu 201213{kt ykþhu Y. 1.40 ÷k¾ fhkuz ÚkðkLke Äkhýk Au. yk{, økwshkík MkhfkhLkk
Ëuðk{kt ykx÷k økk¤k Ëhr{ÞkLk 109 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku. òu MkhfkhLke ðuhkLke ykðf
169 xfk ðÄu íkku Ëuðwt ½xðwt òuEyu, yuLku çkË÷u ðæÞwt Au.
(2) yu ðkík Mkk[e fu, hkßÞ Mkhfkh Ãkh Aêk Ãkøkkh Ãkt[Lke ¼÷k{ýkuLkku
y{÷ fhðkLkku ÚkÞku yux÷u çkkuòu ðæÞku. Ãký {n¥ðLkku {wÆku yu Au fu, {kuËe Mkhfkhu íkku
Mkkzk [kh ÷k¾ sux÷k f{o[kheykuLku íkku Wå[f Ãkøkkhu hkÏÞk. ð¤e, f{o[kheykuLku
yurhÞMko Ãký Aqxf Aqxf ykÃÞwt. 100 xfk yurhÞMkoLkk Ãkkt[ ¼køk fhe LkkÏÞk! íkku
ÃkAe fhðuhkLke ykðf{kt støke ðÄkhku Úkðk Aíkkt Ãký þk {kxu Ëuðwt ðæÞwt? ¾hu¾h íkku
yk MkwþkMkLkLkku Lknª Ãký yý½z þkMkLkLkku Lk{qLkku s fnuðkÞ.
(3) ð¤e, 2013-14{kt økwshkík MkhfkhLkwt Ëuðwt Y. 1.69 ÷k¾ fhkuzLkwt
ytËksðk{kt ykÔÞwt Au, fu ßÞkhu hkßÞ MkhfkhLke fhðuhkLke ykðf íkku çkeS
Y. 7,000 fhkuz sux÷e ðÄþu s. yk{, òu ðuhkLke ykðf ðÄðkLke nkuÞ íkku ÃkAe Ëuðwt
þk {kxu ðÄðkLkwt Au yu Mk{òíkwt s LkÚke. xqtf{kt, {kuËe Mkhfkh ÞkuøÞ heíku LkkýktLkku
ðneðx fhíke LkÚke yu MÃkü ÚkE òÞ Au.
(4) 2010-11Lkwt økwshkík MkhfkhLkwt çksux ykþhu 82,000 fhkuz YrÃkÞk
níkwt. íku ð»ko{kt f{o[kheykuLkk ÃkøkkhLkwt ¾[o íkku Y. 14,000 fhkuz sux÷wt s níkwt.
yk{, çksuxLkk {kºk 10 xfk sux÷e hf{ s f{o[kheykuLkku Ãkøkkh ÃkkA¤ ¾[koÞ Au.
yk yktfzku Aêk Ãkøkkh Ãkt[ {wsçk f{o[kheykuLkk Ãkøkkh ðÄkhkÞku íku ÃkAeLkku Au. yux÷u
f{o[kheykuLkk Ãkøkkh ðæÞk {kxu Ëuðwt fhðwt Ãkzâwt yuðe su Ë÷e÷ fhðk{kt ykðu Au íku
íkÆLk ðkrnÞkík Ë÷e÷ Au.
2012-13{kt yux÷u fu [k÷w ð»kuo Y. 6,452 fhkuz ðÄw Ëuðwt [qfððk {kxu
ðkÃkhðk{kt ykðþu yu{ çksux{kt sýkððk{kt ykÔÞwt Au. çkeS íkhV, Lkkýkt Ãkt[Lke
¼÷k{ý yLkwMkkh økwshkík MkhfkhLku [k÷w ð»kuo 9,227 fhkuz Y. økúkLx íkhefu {¤ðkLkk
28

Au. ykLkku MÃkü yÚko yuðku ÚkkÞ fu, fuLÿ Mkhfkh íkhVÚke yk su økúkLx {¤u Au íkuLke 70
xfk sux÷e hf{ íkku økwshkík Mkhfkh ËuðkLke [wfðýe {kxu ðkÃkhe Lkk¾u Au. yk{ Aíkkt
{kuËe Mkhfkh yu{ fÌkk fhu Au fuLÿ Mkhfkh økwshkíkLku yLÞkÞ fhu Au. þwt yk
ðksçke Au?
(6) økwshkík MkhfkhLke ÃkkuíkkLke fhðuhkLke ykðf 2005-06Úke 201011Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk Ëh ð»kuo Mkhuhkþ 18.19 xfkLkk Ëhu ðÄe Au. ykx÷k Ÿ[k Ëhu
íkku økwshkíkLkwt ½hu÷q WíÃkkËLk yux÷u fu Mk{økú hkßÞLke ykðf ðÄe s LkÚke. yu íkku
9.35 xfkLkk Ëhu s ðÄe Au. yk{, økwshkíkLke A fhkuzLke sLkíkkLke ykðf 9.35
xfkLkk Ëhu ðÄe yLku økwshkík MkhfkhLke fhðuhkLke ykðf 18.19 xfkLkk Ëhu ðÄe yLku
Aíkkt økwshkík MkhfkhLkwt Ëuðwt ðæÞwt yu þwt MkwþkMkLk fnuðkÞ fu Ëw:þkMkLk fnuðkÞ ? ykLkku
yÚko íkku yuðku Ãký ÚkkÞ fu økwshkíkLke {kuËe Mkhfkhu sLkíkk ÃkkMkuÚke çkuVk{Ãkýu ðuhk
W½hkÔÞk Au. Lkðk Lkðk ðuhk Lkk¾eLku yLku sqLkk ðuhk{kt ¼khu ðÄkhku fheLku {kuuËe Mkhfkhu
ÃkkuíkkLke ykðf ðÄkhe Au.
(7) {kuËe Mkhfkhu rþûký yLku ykhkuøÞ suðe Mkuðkyku Mkrník ík{k{ «fkhLke
MkuðkykuLke Ve{kt òuhËkh ðÄkhku fÞkuo Au. ËtzLke hf{ku Ãký ðÄkhe Au. yk çkÄe rçkLkfh ykðf økýkÞ Au. ykðe rçkLk-fh ykðf{kt Ãký sçkhsMík ðÄkhku ÚkÞku Au.
2004-05 íku fw÷ Y. 3,090 fhkuz níke yLku íku 2012-13{kt Y. 6,751 fhkuzLke
ÚkðkLkku ytËks {wfkÞku Au. yk{, íku{kt 119 xfkLkku ðÄkhku ÚkE økÞku. Ëh ð»kuo íku yk
økk¤k Ëhr{ÞkLk Mkhuhkþ 13.90 xfkLkk Ëhu ðÄe. yk{, ÷kufkuLke ykðf ðÄe, íkuLkk
fhíkkt Ãký ðÄkhu Ëhu MkhfkhLke rçkLk-fh ykðf ðÄe. yk{ Aíkkt, {kuËe Mkhfkh ðÄkhu
Ëuðwt fÞko s fhu, íkku ÃkAe yu MkwþkMkLk fuðe heíku fnuðkÞ ?
(8) fuLÿ Mkhfkhu Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ý {wsçk 2004-05{kt Y. 2,219
fhkuzLkwt yLkwËkLk økwshkík MkhfkhLku ykÃÞwt níkwt. yu 2010-11{kt Y. 6,800 fhkuz
ÚkðkLkku ytËks {wfkÞku níkku. yk{, íku{kt Ëh ð»kuo Mkhuhkþ 32.08 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku.
økwshkík MkhfkhLke ÃkkuíkkLke ykðf 18.19 xfkLkk Ëhu ðÄe yLku fuLÿ MkhfkhLkk
yLkwËkLkLke hf{ 32.80 xfkLkk Ëhu ðÄe íku{ Aíkkt LkhuLÿ {kuËe yu{ fÌkk fhu fu
økwshkíkLku yLÞkÞ Au, íkku yu ykûkuÃk fux÷ku Mkk[ku økýkÞ?
(9) fuLÿ Mkhfkh ÃkkuíkkLke ÞkusLkkykuLkk y{÷ {kxu Ãký økwshkík MkhfkhLku
økúkLx ykÃku Au. yk fuLÿ îkhk ÃkwhMf]ík ÞkusLkkyku fnuðkÞ Au. 2004-05{kt íku {kxu
økwshkík MkhfkhLku Y. 1,997 fhkuzLke økúkLx {¤e níke. yu ðÄeLku 2010-11{kt
5,778 fhkuzLkku ÚkðkLkku MkwÄkhu÷ku ytËks níkku. yk{, íku{kt 194 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku.
yk{, íku{kt Ëh ð»kuo Mkhuhkþ 22.51 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku. ykx÷ku støke ðÄkhku Aíkkt
fuLÿ Mkhfkh yLÞkÞ fhu Au yu{ fuðe heíku fnuðkÞ?
WÃkhkuõík nfefíkku yu{ Ëþkoðu Au fu {kuËe Mkhfkhu hkßÞ MkhfkhLke LkkýkfeÞ
ÂMÚkrík yý½z Mkt[k÷Lk fheLku çkøkkze Lkk¾e Au yLku hkßÞLkk ÷kufkuLku {kÚku ËuðkLkku
çkkuòu ðÄkÞkuo Au. yk MkwþkMkLk LkÚke Ãký Ëw:þkMkLk Au, ðkÞçkúLx Ëw:þkMkLk Au!
29

12.
økwshkík Mkhfkh økuhðneðxLku MkwþkMkLk íkhefu ¾Ãkkðu Au
økwshkík Mkhfkh MkwþkMkLk rðþu ½ýkt çkýøkkt VqtõÞk fhu Au Ãký fuøkLkk
ynuðk÷ku økwshkík{kt þkMkLk fux÷wt ¾hkçk Au íkuLkk Ãkwhkðk ykÃku Au. fuøkLkku 201112Lkku ynuðk÷ Lkt. 2 {nuMkq÷ «kÂÃík ytøkuLkku ynuðk÷ Au. yux÷u fu íku{kt økwshkík
Mkhfkhu fhðuhkLke W½hkýe{kt su øk÷ík íkhefk yÃkLkkÔÞk Au íkuLke rMk÷rMk÷kçktÄ rðøkíkku
ykÃkðk{kt ykðu÷e Au. yk rðøkíkku Lke[u {wsçk Au:
(1) yuMMkkh Mxe÷ ftÃkLkeLkk fuMk{kt Ëçkký fhu÷e Mkhfkhe s{eLk {kuze
rLkÞr{ík fhðk{kt ykðe yLku ftÃkLkeLku ykuAk Ëhu Ëtz fhðk{kt ykÔÞku yLku íkuÚke
MkhfkhLku Y. 239 fhkuzLkwt LkwfMkkLk ÚkÞwt níkwt. þwt yk{kt ¼úük[khLke øktÄ ykðu Au ¾he?
(2) yýw rðãwík {Úkf {kxu yu÷ yuLz xe ftÃkLkeLku Mkhfkhe s{eLk
Vk¤ððk{kt ykðe níke. íku{kt MkwÃkh r¢rxf÷ Mxe{ sLkhuxh yLku Vkurstøk þkuÃkLkwt
WíÃkkËLk ÚkðkLkwt níkwt. yk s{eLkLke ®f{ík hkßÞ s{eLk {qÕÞktfLk Mkr{ríkLku çkË÷u
rsÕ÷k s{eLk {qÕÞktfLk Mkr{ríkyu íkuLkk Ëhu Lk¬e fhe níke. íkuLku Ãkrhýk{u hkßÞ
MkhfkhLku Y. 129 fhkuzLkwt LkwfMkkLk ÚkÞwt níkwt! þwt yk{kt ¼úük[khLke øktÄ ykðu Au ¾he?
(3) çku yÞkuøÞ xÙMxkuLku hkníkLkk Ëhu s{eLk Vk¤ððk{kt ykðe yLku íkuLku
Ãkrhýk{u yu xÙMxkuLku yLkwr[ík ÷k¼ ÚkÞku níkku yLku íkuLku Ãkrhýk{u Y. 25 fhkuzLkwt
LkwfMkkLk hkßÞ MkhfkhLku ÚkÞwt níkwt! þwt yk{ ¼úük[kh øktÄ ykðu Au ¾he?
(4) s{eLkLke çkòh ®f{íkLke ¾kuxe økýíkheLkk fkhýu Mkhfkhe s{eLkLke
ykuAe ®f{ík yktfðk{kt ykðe. WÃkhktík, økki[hLke s{eLkLke Vk¤ðýe Ãký fhðk{kt
ykðe yLku íku çkË÷ çkòh ®f{ík fhíkkt ðÄkhkLke ®f{ík ðMkq÷ fhðk{kt Lk ykðe yLku
yuLku fkhýu 29 fuMkku{kt Y. 36 fhkuzLke ykuAe ykðf ÚkE! þwt yk{kt ¼úük[khLke øktÄ
LkÚke ykðíke?
(5) Mkhfkhe s{eLkLke ®f{ík ytøku yk¾he rLkýoÞ ÷uðk{kt rð÷tçk ÚkÞku yLku
íkuLku ÷eÄu Y. 24 fhkuzLke ykðf ykuAe ÚkE! þwt yk{kt ¼ú»xk[kh Lkk ÚkÞku nkuÞ?
(6) f÷uõxhu Mkhfkhe Xhkðku, nwf{ku fu Mkq[LkkykuLkwt Ãkk÷Lk Lk fÞwO yLku íkuÚke
ykþhu Y. 103 fhkuzLke ykuAe ðMkq÷kík ÚkE! þwt yk{kt MðåA ðneðx s nþu!
WÃkhkuõík hf{kuLku æÞkLk{kt ÷uðk{kt ykðu íkku fw÷ Y. 556 fhkuzLkwt LkwfMkkLk
hkßÞ Mkhfkh{kt çkuXu÷k Lkuíkkyku yLku yrÄfkheykuLku ÷eÄu s Mkhfkhe ríkòuheLku ÚkÞwt.
yk WÃkhktík yk ynuðk÷Lkk rðntøkkð÷kufLkLkk ÃkkLkk Lkt. 11 íkÚkk 12 íkÚkk ÃkkLkk
Lkt. 13 WÃkh ðuhkLke ykuAe ðMkq÷kíkLke rðøkíkku yÃkkE Au. íku òuíkkt sýkÞ Au fu çkeS
ykþhu 28 fhkuz YrÃkÞkLke ykuAe ðMkq÷kík ðknLk ðuhk, MxuBÃk zâwxe, LkkUÄýe Ve,
{LkkuhtsLk ðuhku ðøkuhu{kt ÚkE níke. yk{ fw÷ Y. 584 fhkuzLke ykuAe ðMkq÷kík ÚkE! þwt
yk MkwþkMkLk Au?
30

ðuxLke çkkfe ðMkq÷kík (fhkuz Y.)
ð»ko
2007-08
2008-09
2009-10
2010-11
2011-12

ykht¼
8353
7940
8854
11196
14506

ð»ko Ëhr{ÞkLk
{køkýe
2327
2019
6428
5239
3059

ðMkq÷kík
2740
1105
4085
1930
0999

çkkfe
hnuíke hf{
7940
8854
11198
14506
19566

Mkúkuík: fuøk ynuðk÷ Lkt. 2, 2013, økwshkík Mkhfkh, ÃkkLkk Lkt. 17.
ðux økwshkík MkhfkhLkku MkkiÚke {n¥ðLkku ðuhku Au yLku íku{kt íkku MkUfzku fhkuzku
YrÃkÞk W½hkððkLkk çkkfe s hnu Au. íkuLke rðøkíkku yk MkkÚkuLkk fkuXk{kt ykÃkðk{kt
ykðe Au.
yk fkuXk{kt ykÃkðk{kt ykðu÷e rðøkíkku WÃkhÚke Lke[uLkkt íkkhýku fkZe þfkÞ:
(1) Ëh ð»kuo W½hkýeLkk fhkuzku YrÃkÞk çkkfe hnu Au yLku yu hf{ ðÄíke s
òÞ Au. 2007-08{kt Y. 7,940 fhkuz çkkfe níkk yLku yu hf{ ð»ko{kt ðÄeLku
Y. 19,566 fhkuz ÚkE økE! yux÷u fu yZe økýk fhíkkt Ãký ðÄe økE! íkku ykLku
MkwþkMkLk fnuðkÞ ¾hwt? òu økwshkík MkhfkhLkwt þkMkLk Mkkhwt nkuÞ íkku çkkfe ðMkq÷kík
ðhMkkuðhMk ½xðe òuEyu Ãký yu íkku ½xðkLku çkË÷u ðÄu Au! yLku ÃkkAe yu ¾qçk s ðÄu
Au. yuLkku yÚko yu ÚkÞku fu hkßÞ MkhfkhLkwt fh ðMkq÷kíkLkwt íktºk ÞkuøÞ heíku fk{ fhíkwt s
LkÚke!
(2) Ëh ð»kuo su ðMkq÷kík Úkðe òuEyu íku Ãký ðÄðe òuEyu. Ãký yu ðÄðkLku
çkË÷u ½xu Au. yu 2007-08{kt Y. 2,740 fhkuz níke yLku íku 2011-12{kt
Y. 999 fhkuz ÚkE økE! ð¤e, Ëh ð»kuo fhkuzku YrÃkÞk W½hkððkLkk çkkfe s hnu Au yLku
íkuÚke çkkfe ðMkq÷kíkLke hf{ ðÄíke s òÞ Au! íkku þwt ykLku MkwþkMkLk fnuðkÞ ¾hwt?
WÃkhkuõík rðøkíkku yu{ Ëþkoðu Au fu {kuËe Mkhfkh ðhMkkuðhMk WãkuøkkuLku s{eLkku
ðu[ðk{kt fhkuzku YrÃkÞkLkku økuhfkLkqLke VkÞËku fhkðe ykÃku Au yLku íkuÚke s WãkuøkÃkríkyku
{kuËe MkhfkhLke ðknðkn fhu Au, ÃkAe íkku íkuyku ¼ksÃkLku [qtxýe ¼tzku¤ ykÃku s Lku!

31

13.
økwshkíkLke fhðuhkLke ykðf Ÿ[e, ðÄw fhçkkusLkku Ãkwhkðku
økwshkíkLkk Lkkýkt «ÄkLku ð»ko 2013-14Lkwt ytËksÃkºk hsq fhíke ð¾íku yu{
sýkÔÞwt fu, íku{ýu fhðuhk{kt su hkníkku ykÃke Au íkuLkkÚke 245 fhkuzLke ykðf ½xþu
yLku su fhðuhk{kt ðÄkhku fhkÞku Au yuLkkÚke fhðuhkLke ykðf Y. 289 fhkuz sux÷e
ðÄþu. yk{, økwshkíkLkk Lkkøkrhfku WÃkh ðÄkhkLkk 44 fhkuzLkku s çkkuòu Ãkzâku Au íku{
íku{ýu ykzfíkhe heíku fÌkwt Au. nfefíkku ftEf swËe s Au.
ðkMíkð{kt, Lkkýkt «ÄkLku yk ðÄkÞkuo fÞkuo Lkk nkuík íkku Ãký økwshkíkLkk
Lkkøkrhfku økwshkík MkhfkhLku [k÷w ð»ko fhíkkt ðÄkhu ðuhkLke hf{ ykÃkík. yk MkkÚku su
fkuXku ykÃkðk{kt ykÔÞku Au íku yu{ Ëþkoðu Au fu. [k÷w ð»kuo MkwÄkhu÷k ytËks {wsçk
økwshkík ð»kuo fhðuhkLke ykðf 52,549 fhkuz Y.Lke Úkþu. økÞk ð»kuo ßÞkhu Lkkýkt
«ÄkLku ytËksÃkºk hsq fÞwO íÞkhu økwshkík MkhfkhLke fhðuhkLke ykðf Y. 51,231
fhkuz Úkþu yuðku ytËks {wfkÞku níkku.
yk{ ytËks fhíkkt Ãký 2.57 xfk fhíkkt ðÄkhu ykðf ÚkE. nðu ykøkk{e
ð»ko {kxu íkuLkku ytËks Y. 60,208 fhkuz Y.Lkku {qfðk{kt ykÔÞku Au. yk{, ykøkk{e
ð»kuo hkßÞ MkhfkhLke fh ykðf{kt Y. 5,659 fhkuzLkku yux÷u fu 14.57 xfkLkku
ðÄkhku ÚkðkLkku Au.
yk heíku òuEyu íkku, hkßÞLkk 6 fhkuz Lkkøkrhfku WÃkh ykøkk{e ð»kuo Y. 44
fhkuzLkku ðÄkhkLkku fhçkkus LkÚke ÃkzðkLkku, Ãký Y. 7,659 fhkuzLkku fhçkkus ÃkzðkLkku
Au. fh ykðf ykx÷e ðÄe, fhðuhk{kt fkuE {kuxku ðÄkhku LkÚke fhkÞku íku{ Aíkkt, fu
ðÄðkLke Au íkuLkwt fkhý yu Au fu økwshkíkLke fw÷ ykðf yux÷u fu SzeÃke{kt ðÄkhku
ÚkðkLkku Au. hkßÞLke fw÷ ykðf ðÄu íkku ÷kufku ðÄkhu ðMíkwyku ðkÃkhu, íkku ðuxLke ykðf
ðÄu, ðes¤e ðuhk, MxuBçk zâwxe ðøkuhuLke ykðf Ãký ðÄu s.
yk{, ðÄkhkLkku fhçkkus Äkhðk{kt ykðu Au íkux÷ku ykuAku LkÚke yu Mk{sðkLke
sYh Au. ynª su fkuXku ykÃkðk{kt ykÔÞku Au íku Ëh ð»kuo fh ykðfLke fux÷k xfk ðÄe
íkuLke òý Ëþkoðu Au. fh ykðf{kt Úkíkku ðÄkhku AuÕ÷kt ËMk ð»ko Ëhr{ÞkLk 14.57
xfkÚke 21.14 xfk sux÷ku Ÿ[ku hÌkku Au. yu çkkçkík {n¥ðLke Au fu hkßÞLkku ykðf
ð]rØLkku Ëh yk økk¤k Ëhr{ÞkLk 10 xfkLke ykMkÃkkMk s hÌkku Au, Ãký hkßÞ
MkhfkhLke ykðfLkku ð]rØ Ëh 14 xfkÚke 21 xfk hÌkku Au yux÷u fu hkßÞLkk
LkkøkrhfkuLke ykðf ðÄu Au íkuLkk fhíkkt ½ýkt ðÄkhu Ëhu hkßÞ MkhfkhLke ykðf{kt ðÄkhku
ÚkkÞ Au. yk{, hkßÞ Mkhfkh Ÿ[ku ðuhku W½hkðu Au íku íkuLkkÚke Mkkrçkík ÚkkÞ Au.
2012-13{kt hkßÞLke fw÷ ykðf Y. 6,97,298 fhkuz ÚkðkLkku ykøkkuíkhku
ytËks {wfkÞku Au. íkuLke Mkk{u hkßÞ MkhfkhLke fh ykðf Y. 52,549 fhkuz ÚkðkLkku
32

MkwÄkhu÷ku ytËks {wfkÞku Au. yk{, fh-ykðf «{ký 7.54 xfk sux÷wt ÚkkÞ Au. yux÷u
hkßÞLkk Lkkøkrhfku ð»ko{kt su ykðf f{kÞk íkuLke 7.54 xfk hf{ hkßÞ Mkhfkh swËk
swËk fhðuhk Ãkuxu ÷E økE yu{ fnuðkÞ. yk hf{Lkwt «{ký fuLÿ, MkhfkhLkk rfMMkk{kt
÷øk¼øk 9.50 xfk Au. yux÷u fu hkßÞ Mkhfkh nsw MkwÄe yk çkkçkíku fuLÿ MkhfkhLke
çkhkuçkhe fhe þfe LkÚke.
ð¤e, ynª ykÃku÷k fkuXk{kt rçkLk-fh ykðf yLku íku{kt Ëh ð»kuo Úkíkk
ðÄkhkLke rðøkíkku Ãký yÃkkE Au. íku òuíkkt sýkÞ Au fu rçkLk-fh ykðf{kt Ãký ½ýku
ðÄkhku ÚkÞku Au. yk{, AuÕ÷kt Lkð ð»koLkk økk¤k Ëhr{ÞkLk Ëh ð»kuo Mkhuhkþ 12.33
xfkLkku ðÄkhku íku{kt ÚkÞku Au. rçkLk-fh yux÷u fhðuhk rMkðkÞLke ykðf. íku{kt Ve, Ëtz,
ÔÞks, ¼kzwt yLku [kso ðøkuhuLke ykðfLkku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au.
yk{, økwshkík MkhfkhLke ykðf, økwshkíkLkk ÷kufkuLke ykðf ðÄe Au íkuLkk
fhíkkt, ðÄkhu Ëhu ðÄe Au yu yuf nfefík Au. hkßÞ Mkhfkh ÃkkuíkkLke ðuhkLke ykðf
ðÄkhðk {køku Au yu Ãký yuLkkÚke MÃkü ÚkkÞ Au. yk{ Aíkkt, hkßÞ MkhfkhLkk
ytËksÃkºk{kt {kuxe hksfku»keÞ ¾kÄ nkuÞ Au yLku hkßÞ MkhfkhLkwt Ëuðwt ðÄíkwt òÞ Au yu
Ãký nfefík Au. yux÷u LkkýkfeÞ þkMkLk MkwáZ Au, {sçkqík Au yuðwt fne þfkÞ íku{
LkÚke.
økwshkík MkhfkhLke fh ykðf yLku rçkLk-fh ykðf yLku íkuLkku ð]rØ Ëh
ð»ko

fh ykðf
(Y. fhkuz)

2004-05
2005-06
2006-07
2007-08
2008-09
2009-10
2010-11
2011-12
2012-13 (Mkw.yt.)
2013-14 (çk.y.)

12959
15698
18465
21885
23557
39739
44250
52549
52549
60208

ð]rØ Ëh

21.74
19.37
10.09
16.11
18.75
19.18
18.75
18.75
14.57

rçkLk-fh ykðf
(Y. fhkuz)

ð]rØ
Ëh

3093
3353
4949
4609
5099
4915
5277
5369
5369
6380

8.41
26.49
14.22
13.31
8.02
7.93
1.74
1.74
18.83

Mkúkuík : çksux «fkþLk Lkt. 30 yLku çksux «fkþLk Lkt. 33, 2013, økwshkík
Mkhfkh.
33

14.
ykŠÚkf {kuh[u økwshkík fE rËþk{kt ?
fhðuhk Lku Ëuðkt - çktLku{kt ¼khu ð]rØ
«MíkkðLkk : økwshkík MkhfkhLkk çksuxLkk fux÷kf {wÆk rðþu [[ko fhðkLke sYh Au.
íku{ktLkku yuf yøkíÞLkku {wÆku økwshkík MkhfkhLkk Ëuðk ytøkuLkku Au. yk ytøku {kuËe
MkhfkhLke rðÃkûkku îkhk Ãký ¾qçk xefkyku ÚkE hne Au. yu ðkík Mkk[e fu Mkhfkh yu fkuE
¾kLkøke Ãkrhðkh LkÚke. ËwrLkÞk¼h{kt Mkhfkhku ËuðkËkh s nkuÞ Au. ¼khíkLke fkuE hkßÞ
Mkhfkh yuðe LkÚke fu su ËuðkËkh Lkk nkuÞ. Ãký Ëuðwt {ÞkoËk{kt nkuÞ íkku s Mkkhwt, yLku íku
fuðk Mktòuøkku{kt, þkLku {kxu ÚkkÞ Au yu Ãký {n¥ðLkwt Au.
økwshkíkLke rðÄkLkMk¼kyu 2005{kt økwshkík hksfku»keÞ sðkçkËkhe Äkhku
½zâku Au. íku{kt hksfku»keÞ ÂMÚkhíkk MkkÚku xfkW Ëuðk Mkt[k÷Lk yuf {n¥ðLkku WÆuþ
sýkðkÞku Au. íkku þwt 2005 ÃkAe hkßÞ MkhfkhLkk ËuðkLkwt Mkt[k÷Lk ÞkuøÞ heíku ÚkÞwt Au fu
Lknª yu {kuxku Mkðk÷ Au.
2014-15 MkwÄe{kt hkßÞ MkhfkhLkwt fw÷ Ëuðwt hkßÞLkk fw÷ ½hu÷q WíÃkkËLk
yux÷u hkßÞLke fw÷ ykðf (SyuMkzeÃke)Lkku 20.1 xfk sux÷wt fhe ËuðkLkku ÷ûÞktf
h¾kÞku níkku. Vuçkúwykhe-2011Lkk ytËksÃkºk «fkþLk Lkt. 30 yLkwMkkh íku 201011Lkk MkwÄkhu÷k ytËks «{kýu økwshkík MkhfkhLkwt Ëuðwt SyuMkzeÃkeLkk 21.98 xfk
sux÷wt s níkwt. yk{, ÷ûÞktf ½ýku ðnu÷ku rMkØ ÚkE økÞku Au yu{ fne Ëuðk{kt ykðu Au.
2004-05{kt {nuLkík fhðkLke sYh hne s Lknkuíke, yux÷u Mkhfkhu çknw {kuxe rMkrØ
«kÃík fhe Au yuðwt LkÚke, Ãký økwshkík MkhfkhLkwt Ëuðwt sçkhsMík ðæÞwt yuLkwt þwt? su{ fu,
2008-09{kt hkßÞ MkhfkhLkwt Ëuðwt Y. 87,010 fhkuz níkwt yLku íku 1,29,446 fhkuz
ÚkE økÞwt! 2012-13{kt íku Y.1,48,213 fhkuz ÚkðkLkku ytËks {qõÞku Au yLku
2013-14{kt íku Y. 1,69,735 fhkuz ÚkðkLkku ytËks {wfkÞku Au. yk{, Ãkkt[ ð»ko{kt
Ëuðwt 95 xfk sux÷wt ðÄe økÞwt!
çkeS íkhV, MkhfkhLke {nuMkq÷e ykðf{kt òuhËkh ðÄkhku ÚkÞku Au. hkßÞ
Mkhfkh ðux MkrníkLkk su ðuhkyku Lkk¾u Au, íku{Lke ykðfLku fh ykðf íkhefu
yku¤¾ðk{kt ykðu Au. yk fh ykðf 2007-08{kt Y. 27,312 fhkuz níke yLku íku
2011-12{kt Y. 46,318 fhkuz ÚkE níke.
MkwþkMkLk fu økuhðneðx : yk{, hkßÞLke fh ykðf{kt 70 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku, íku{
Aíkkt Ëuðwt ðÄu yu hkßÞ MkhfkhLkwt Mkkhwt LkkýkfeÞ Mkt[k÷Lk fnuðkÞ? ykðf ðÄu yLku
Aíkkt Ëuðwt ðÄu, íkku yu MkwþkMkLk fnuðkÞ fu økuhðneðx fnuðkÞ?
ð¤e, yu {wÆku Ãký {n¥ðLkku Au fu, økwshkík MkhfkhLkwt Ëuðwt ÷uðkLkwt Ãký
ðhMkkuðhMk ðÄe hÌkwt Au. 2007-08{kt hkßÞ Mkhfkhu Y. 8,611 fhkuzLkwt Ëuðwt ÷eÄwt
níkwt yLku 2011-12{kt Y. 21,125 fhkuzLkwt Ëuðwt ÷uðkLkku ytËks {wfkÞku níkku. yk{,
34

Ëuðwt ÷uðkLke hf{ {kºk [kh ð»ko{kt yZe økýk fhíkkt Ãký ðÄe økE. íkku Mkðk÷ yu Q¼ku
ÚkkÞ Au fu þk {kxu ykx÷wt çkÄwt Ëuðwt ÷uðk{kt ykðu Au. AuÕ÷kt 10 ð»koLkk økk¤k Ëhr{ÞkLk
fkuE {kuxe Ëw½oxLkk fu ykÃkr¥k Ãký ykÔÞkt LkÚke. Ãkqh, ¼qftÃk, Ëwfk¤ fu ðkðkÍkuzkLkwt
rðfhk¤ MðYÃk òuðk {éÞwt LkÚke fu suÚke çk[kð, hkník fu ÃkwLkðoMkLkLke {kuxe fk{økehe
fhðe Ãkzu yLku MkhfkhLku nòhku-fhkuzku YrÃkÞkLkku ¾[o ÚkkÞ. WÃkhktík, hkßÞLke MkkiÚke
¾[ko¤ yLku MkkiÚke {kuxe ÞkusLkk Lk{oËk ÞkusLkk Au fu su{kt AuÕ÷kt 10 ð»ko{kt {kºk ykXuf
nòh rf.{e. ÷ktçke s Lknuhku çkktÄðk{kt ykðe Au yLku ykþhu 60,000 rf.{e.Lke
Lknuhku çkktÄðkLkwt fk{ íkku nsw çkkfe s Au. yux÷u yuLke ÃkkA¤ Ãký yux÷kt çkÄkt Lkkýkt
¾[koÞkt LkÚke. íku{ Aíkkt, økwshkík Mkhfkh ðÄkhu ËuðkËkh çkLku Au yu yuf {kuxwt ykùÞo
Au. MkhfkhLke fw÷ {nuMkq÷e ykðf 2004-05{kt Y. 20,265 fhkuz níke yLku íku
2010-11{kt Y. 52,454 fhkuz ÚkðkLke Äkhýk níke. yk{, yk ykðf yZe økýe
ðÄe yLku Aíkkt Ëuðwt ¼Þtfh «{ký{kt ðÄíkwt økÞwt yu þwt ¾hu¾h s økuhðneðx Lk økýkÞ?
WÃkhkuõík çkkçkíkLku shk swËe heíku Ãký òuðkLke sYh Au. økwshkík MkhfkhLke fhðuhkLke
ykðf 2005-06{kt íkuLkk ykøk÷k ð»kuo níke íkuLkk fhíkkt 21.14 xfk ðÄe níke.
íkuLkk ÃkAeLkk ð»kuo íku 19.37 xfk ðÄe níke yLku 2007-08{kt íku 19.09 xfk ðÄe
níke. 2005-06Úke 2009-10{kt Ëh ð»kuo økwshkík MkhfkhLke fhðuhkLke ykðf
18.26 xfk sux÷e Mkhuhkþ ðÄe. yk s økk¤k Ëhr{ÞkLk økwshkíkLke SyuMkzeÃke
yux÷u økwshkíkLkk ÷kufkuLke ykðf ÷øk¼øk 9.5 xfkLkk Ëhu s ðÄe níke. yk{,
÷kufkuLke ykðf ðÄe, íkuLkk fhíkkt ðÄkhu Ëhu økwshkík MkhfkhLke ykðf ðÄe. yuLkku yÚko
yu ÚkÞku fu {kuËe Mkhfkhu ÷kufku Ãkh ¾qçk fhðuhk LkkÏÞk yLku MkhfkhLke ríkòuhe ¼he.
Mkk{kLÞ heíku hkßÞLkwt WíÃkkËLk ðÄu, ykðf ðÄu, íkku MkhfkhLke ykðf ykÃkkuykÃk ðÄu
s. yu heíku økwshkík MkhfkhLke ykðf ðÄu, Ãký yu ðÄkhu Ëhu ðÄe yux÷u yuLkku yÚko
yuðku ÚkkÞ fu Mkhfkhu ðÄkhu fh ykðf Q¼e fhe. yk{ Aíkkt økwshkík MkhfkhLkwt Ëuðwt
ðÄíkwt s økÞwt yu Lk Mk{òÞ íkuðe ðkík Au. MÃkü Au fu yu økuhðneðxLkku yLku fwþkMkLkLkku
s ©uc Lk{qLkku økýkÞ.
çkeòu yuf {wÆku Ãký {n¥ðLkku Au. Mkhfkh su rçkLk-fh ykðf f{kÞ Au íku Ãký
íkuLke {nuMkq÷e ykðf s ¼køk økýkÞ Au. rçkLk-fh ykðf yux÷u Ve, Ëtz, [kso, ¼kzwt
ðøkuhu ykðf. 2005-06Úke 2009 Ëhr{ÞkLk Ëh ð»kuo yuLke ykðf Mkhuhkþ 14.94
xfkLkk Ëhu ðÄe. yk ykðf Ãký, hkßÞLkk ÷kufkuLke ykðf su Ëhu ðÄe íkuLkk fhíkkt,
½ýk ðÄkhu Ëhu ðÄe. ÷kufkuLkku yu yLkw¼ð Au fu yuMkxeLkkt ¼kzkt ðæÞkt Au, yËk÷íkLke
Ve ðÄe Au. rþûkýLke Ve ðÄe Au, nkìÂMÃkx÷{kt [qfððk{kt ykðíkku [kso Ãký ðæÞku Au.
yux÷u MkhfkhLke rçkLk-fh ykðf{kt støke ðÄkhku ÚkÞku Au. yk{ Aíkkt, MkhfkhLku støke
ËuðkLkku ykþhku ÷uðku Ãkzu Au yu ¾hu¾h s yk½kíksLkf çkkçkík Au.
ð¤e, fuLÿ Mkhfkhu økwshkík MkhfkhLku ykÃku÷wt fw÷ Ëuðwt 2010-11{kt Y.
9,438 fhkuz níkwt, Ãký íku{ktÚke íkuýu Y. 2,262 fhkuzLkwt Ëuðwt yLku Y. 1,710 fhkuzLkwt
ÔÞks {kV fÞwO ! fuLÿ Mkhfkhu yk heíku Y. 3,972 fhkuzLke økwshkík MkhfkhLku hkník
ykÃke! íku{ Aíkkt økwshkík Mkhfkh ¼khu ËuðkËkh Au yu ¾hu¾h s þh{sLkf çkkçkík Au.
35

15.
økwshkík Mkhfkh ¾kÄ{kt s [k÷u Au, Ãkwhktík{kt Lknª
«MíkkðLkk

Mkk{kLÞ heíku yuðe AkÃk «ðíkuo Au yLku yuðe AkÃk økwshkík Mkhfkh îkhk
Q¼e Ãký fhðk{kt ykðe Au fu økwshkík Mkhfkh ¾kÄ{kt [k÷íke LkÚke, Ãký Ãkwhktík{kt
[k÷u Au, yux÷u fu ytËksÃkºk{kt ¾kÄ nkuíke LkÚke Ãký Ãkwhktík nkuÞ Au yLku yu hkßÞ
MkhfkhLkk MkwþkMkLkLkku Ãkwhkðku Au. ðkMíkð{kt, nfefíkku ftEf swËe s Au.
Mkhfkh su ytËksÃkºk hsq fhu Au íku{kt su MktrûkÃík ytËksÃkºk hsq ÚkkÞ Au íku{kt
hksfku»keÞ ¾kÄLke rðøkíkku nkuíke LkÚke. MktrûkÃík ytËksÃkºk{kt {kºk {nuMkq÷e ¾kÄ,
{qze ¾kÄ yLku ytËksÃkºkeÞ ¾kÄLke s rðøkíkku {¤u Au. ßÞkhu økwshkík hksfku»keÞ
sðkçkËkhe Äkhk-2005Lkk nuX¤ su rLkðuËLk ytËksÃkºkLke MkkÚku s hsq ÚkkÞ Au íku{kt
hksfku»keÞ ¾kÄLke rðøkíkku «kÃík ÚkkÞ Au.
¾qçk {kuxe ¾kÄ
hksfku»keÞ ¾kÄ (rVMf÷ zurVrMkx)Lkku yÚko yuðku Au fu MkhfkhLkk fw÷
¾[o{ktÚke MkhfkhLke {nuMkq÷e ykðf yLku Ëuðk rMkðkÞLke {qze ykðf çkkË fhíkkt su ðÄu
Au. hkßÞ{kt Mkhfkhe {nuMkq÷e ykðf yLku fhðuhk rMkðkÞLke ykðf. fh ykðf{kt
hkßÞ MkhfkhLkk ðuhkLke ykðf yLku fuLÿ íkhVÚke Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ý yLkwMkkh
{¤íkk yLkwËkLk (økúkLx)Lkku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au. hkßÞ MkhfkhLke Ëuðk rMkðkÞLke {qze
ykðf suðwt ftE ¾kMk Au s Lknª. su Au íku ònuh ËuðkLke s ykðf Au.
yk heíku òuíkkt hkßÞ MkhfkhLke hksfku»keÞ ¾kÄ ½ýe s {kuxe Au yu{kt fkuE
þtfk LkÚke. AuÕ÷kt Lkðk ð»ko{kt yuf Ãký ð»ko{kt hksfku»keÞ ¾kÄ Lk nkuÞ yuðwt çkLÞwt
LkÚke. yk MkkÚku su fkuXku ykÃkðk{kt ykÔÞku Au íku{kt hksfku»keÞ ¾kÄLke rðøkíkku
ykÃkðk{kt ykðe Au. yk rðøkíkku yu{ sýkðu Au fu 2004-2005{kt hksfku»keÞ ¾kÄ
níke íkuLkk fhíkkt íku ÷øk¼øk çk{ýk fhíkkt Ãký ðÄe økE Au. MkwÄkhu÷ku ytËks
18,191 fhkuzLke hksfku»keÞ ¾kÄLkku Au, yLku ykøkk{e ð»ko {kxu íku Y.20,496
fhkuzLke ytËksðk{kt ykðe Au. yu heíku yu{kt Y. 2,305 fhkuzLkku ðÄkhku Úkþu. ð¤e,
yk½kíksLkf çkkçkík íkku yu Au fu, 2014-15{kt hksfku»keÞ ¾kÄ Y. 25,140 fhkuz
yLku 2015-16{kt íku Y. 28,758 fhkuz ÚkðkLke Äkhýk çktÄkE Au. yk{ hkßÞ
MkhfkhLke hksfku»keÞ ¾kÄ {kºk ºký ð»ko{kt Y. 10,000 fhkuz fhíkkt Ãký ðÄe òÞ
yuðe Mkt¼kðLkk Au. ykLku MkwþkMkLk fuðe heíku fnuðkÞ? hkßÞ Mkhfkh{kt LkkýkfeÞ
Mkt[k÷Lk MkwáZ Au yu{ Ãký fuðe heíku fne þfkÞ?
Mkk{kLÞ heíku hksfku»keÞ ¾kÄLku hkßÞLkk fw÷ ½hu÷q WíÃkkËLk yux÷u fu
hkßÞLke fw÷ ykðf (SyuMkzeÃke)Lkk Mkt˼o{kt ykÃkðk{kt ykðu Au. SyuMkzeÃkeLkk xfk
íkhefu òuEyu íkku Ãký hksfku»keÞ ¾kÄLke ÂMÚkrík økt¼eh Au. 2005{kt økwshkík
36

hksfku»keÞ sðkçkËkhe Äkhku ½zkÞku íku Mk{Þu, yux÷u fu 2005-06{kt SyuMkzeÃkeLkk
2.85 xfk sux÷e hksfku»keÞ ¾kÄ økwshkík MkhfkhLkk ytËksÃkºk{kt níke. [k÷w ð»kuo íku
2.61 xfk Au yLku íku çku ð»ko ÃkAe 2.75 xfk ÚkðkLkku ytËks Au. íkku ÃkAe þkMkLk
MkwÄÞwO fu økwshkík MkhfkhLke LkkýkfeÞ ÂMÚkrík {sçkqík ÚkE yu{ fuðe heíku fnuðkÞ?
hkßÞ MkhfkhLkk ¾hkçk Mkt[k÷LkLkku Ãkwhkðku
hksfku»keÞ ¾kÄ yu{ Ëþkoðu Au fu, hkßÞLke ríkòuhe{kt fux÷e ¾kÄ Au. yux÷u
fu hkßÞLke fh ykðf, rçkLk-fh ykðf yLku íku ÃkAe fuLÿLke økúkLx {éÞk ÃkAe Ãký
fux÷wt ¾[o ðÄkhu Au íku yu Ëþkoðu Au. yk{, hkßÞ MkhfkhLkwt Mkt[k÷Lk ÞkuøÞ heíku LkÚke
Úkíkwt yu{ s fnuðkÞ, fkhý fu hksfku»keÞ ¾kÄ ðÄíke s òÞ Au. yk Mkt˼o{kt
LkkUÄÃkkºk çkkçkíkku Lke[u {wsçk Au:
(1) hkßÞ MkhfkhLke fh ykðf 2004-05{kt 12,959 fhkuz Y. níke
yLku íku 2012-13{kt MkwÄkhu÷k ytËks {wsçk 52,549 fhkuz Y. ÚkðkLke Au. yk{
íku{kt [kh økýku ðÄkhku ÚkÞku íku{ Aíkkt hksfku»keÞ ¾kÄ ðÄe níke.
(2) hkßÞ MkhfkhLke rçkLk-fh ykðf yux÷u fu Ve, Ëtz, ¼kzwt, [kso ðøkuhuLke
ykðf 2004-05{kt 3,090 fhkuz YrÃkÞk níke yLku íku 2012-13{kt íku fhkuz
ÚkðkLkku MkwÄkhu÷ku ytËks Au. yk{, íku{kt ÷øk¼øk ÃkkuýkuMkku xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku, íku{
Aíkkt hkßÞ MkhfkhLke hksfku»keÞ ¾kÄ ðÄe Au.
ð»ko
2004-05
2005-06
2006-07
2007-08
2008-09
2009-10
2010-11
2011-12
2012-13
2013-14
2014-15
2015-16

økwshkík MkhfkhLkk ytËksÃkºk{kt hksfku»keÞ ¾kÄ
fhkuz hksfku»keÞ ¾kÄ Y.
SyuMkzeÃkeLkk xfk

(Mkw.yt.)
(çk.yt.)
(ytËks)
(ytËks)

8691
6270
5649
4771
10437
15153
15073
11027
18191
20496
25140
28785

4.37
2.85
2.22
1.50
2.84
3.53
2.84
1.80
2.61
2.57
2.75
2.75

Mkúkuík: økwshkík hksfku»keÞ sðkçkËkhe Äkhk-2005 nuX¤ çknkh Ãkzkíkkt rLkðuËLkku,
çksux «fkþLk Lkt. 30 yLku 28(1).
37

(3) fuLÿ Mkhfkh Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ý {wsçk su yLkwËkLk økwshkík MkhfkhLku
ykÃku Au íku 2004-05{kt 2,219 fhkuz Y. níkwt yLku íku 2012-13{kt 9,200 fhkuz
Y. ÚkðkLkku MkwÄkhu÷ku ytËks Au. yk{ yu{kt ÷øk¼øk Mkðk [kh økýku ðÄkhku ÚkÞku íku{
Aíkkt hkßÞ MkhfkhLke hksfku»keÞ ¾kÄ{kt ðÄkhku ÚkÞku Au.
(4) fuLÿ Mkhfkh økwshkík MkhfkhLku ÃkkuíkkLke ÞkusLkkyku {kxu su økúkLx ykÃku Au
íku 2004-05{kt 1,997 fhkuz Y. níke yLku íku 2012-13{kt MkwÄkhu÷k ytËks
{wsçk Y. 8,673 fhkuz ÚkE Au. yux÷u fu íku{kt Ãký Mkðk [kh økýk fhíkkt Ãký ðÄkhu
ðÄkhku ÚkÞku Au íku{ Aíkkt økwshkík Mkhfkh ¾kÄ{kt [k÷u Au.

38

16.
økwshkíkLku yLÞkÞ ÚkÞkLke çkq{hký hk»xÙÿkune Au
{wÏÞ {tºke LkhuLÿ {kuËe yLku íku{Lke MkhfkhLkk {tºkeyku yLku ¼ksÃkLkk
Lkuíkkyku Mkíkík yu{ fnu Au fu økwshkíkLku ¼khík Mkhfkh yLÞkÞ fhu Au. ½ýk {tºkeyku
íkku íkÆLk yý½z yktfzk ykÃkeLku ðkíkku fhíkku òuðk {éÞk Au. Ãký íku{Lku {wÏÞ{tºkeLkk
ykþeðkoË nkuÞ íku Mðk¼krðf Au. nfefík{kt, økwshkíkLku ¼khík Mkhfkh íkhVÚke
yLÞkÞ ÚkkÞ Au yu{ Mkíkík fnuðwt yu økwshkíkLkk ÷kufkuLkk {øks{kt Íuh huzðk Mk{kLk Au
yLku íku{Lku ¼khíkrðhkuÄe çkLkkððk Mk{kLk Au yLku íkuÚke íku ¾hu¾h s hk»xÙTÿkun Au.
ÞkË hnu fu LkhuLÿ {kuËe 2001Lkk ykìõxkuçkh{kt {wÏÞ {tºke ÚkÞk íÞkhÚke {U
2004 MkwÄe fËe Ãký fuLÿ Mkhfkh îkhk økwshkíkLku yLÞkÞ Úkíkku nkuðkLkwt çkkuÕÞk
Lknkuíkk. íkuLkwt fkhý yu níkwt fu íku økk¤k Ëhr{ÞkLk fuLÿ{kt yx÷ rçknkhe ðksÃkuÞeLkk
Lkuík]íð nuX¤Lke yuLkzeyuLke Mkhfkh yÂMíkíð{kt níke. yk{ økwshkíkLku yLÞkÞLke
¼k»kk fkìtøkúuMkrðhkuÄLke {q¤ ¼qr{fk{ktÚke sL{e Au fu su økwshkíkLke «òLkk {Lk{kt Íuh
huzðkLkwt fk{ fhu Au. yk ¼k»kk Mk{økú ¼khík «íÞu yLku ¼khíkLkkt hkßÞku «íÞu îu»k yLku
hku»k sL{kðu Au íku yu heíku ðkÃkhðk{kt ykðu Au fu òýu yLÞ hkßÞku ¼khík{kt nkuÞ s
Lknª. ynª ykÃku÷e nfefíkkuÚke yu Mkkrçkík ÚkkÞ Au fu økwshkíkLku fkuE yLÞkÞ Úkíkku s
LkÚke yLku økwshkíkLkk Lkkøkrhfkuyu íkÚkk {íkËkhkuyu yk hk»xÙÿkune ¼k»kkLke ¼qhfe nuX¤
ytòE sðwt òuEyu Lknª. òu økwshkíkLku yLÞkÞLke ÷køkýe ¼rð»Þ{kt «çk¤ çkLkíke
òÞ íkku økwshkíkLke ¼khík{ktÚke y÷øk fhðkLke RåAk sL{u. þwt yu{ fhðwt yu hk»xÙÿkun
LkÚke?
økwshkík MkhfkhLku Ãkt[Lke ¼÷k{ý yLkwMkkh fuLÿ Mkhfkh ÃkkMkuÚke Ëh ð»kuo
yLkwËkLk {¤u Au. yu A ðuhkyku{ktÚke {¤u Au: ykðf ðuhku, ftÃkLke ðuhku, MktÃkr¥k ðuhku,
Mkuðk ðuhku, ykçkfkhe sfkík yLku fMx{ sfkík. yk økúkLx yuðe nkuÞ Au fu su rçkLkþhíke nkuÞ Au yux÷u fu økwshkík MkhfkhLku yuLkku ßÞkt WÃkÞkuøk fhðku nkuÞ íÞkt fhe
þfu Au.
Ëhuf hkßÞLku Lkkýkt Ãkt[ îkhk {kuxu ¼køku ðMkrík, økheçke yLku hkßÞLkk
çksuxLke ÂMÚkrík suðkt ÄkuhýkuLku ykÄkhu økúkLx ykÃkðkLke ¼÷k{ý fhðk{kt ykðu Au.
yux÷u Mðk¼krðf Au fu su hkßÞLke ðMkrík ðÄkhu nkuÞ yLku su hkßÞ{kt økheçke ðÄkhku
nkuÞ íku hkßÞLku Lkkýkt ðÄkhu {¤u.
Ëk.ík. W¥kh «ËuþLku 13{k Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ý yLkwMkkh fuLÿ Mkhfkh
íkhVÚke Mkuðk ðuhk rMkðkÞLkk Ãkkt[ ðuhkLke ykðf{ktÚke 19.677 xfk hf{ økúkLx Ãkuxu
{¤u Au yLku økwshkíkLku 3.041 xfk hf{ {¤u Au. yu s heíku, Mkuðk ðuhk{ktÚke W¥kh
«ËuþLku 19.987 xfk hf{ {¤u Au yLku økwshkíkLku 3.089 xfk hf{ {¤u Au.
39

W¥kh «ËuþLku økwshkík fhíkkt ÷øk¼øk A økýe hf{ {¤u Au. fkhý fu W¥kh
«ËuþLke ðMkrík økwshkík fhíkkt ÷øk¼øk Mkkzk ºký økýe ðÄkhu Au yLku W¥kh «Ëuþ{kt
økwshkík fhíkkt økheçke Ãký ½ýe ðÄkhu Au. nðu òu økwshkíkLku W¥kh «Ëuþ sux÷e hf{
òuEíke nkuÞ íkku økwshkíkLku ðMkrík ðÄkhðe Ãkzu yLku økheçk çkLkðwt Ãkzu. LkhuLÿ {kuËeyu
økwshkíkLku Úkíkku yLÞkÞ hkufðk {kxu ðMkrík ð]rØ ÞkusLkk ònuh fhðe Ãkzu! yLku ð¤e,
økwshkík íkku ðkÞçkúLx Au yux÷u økheçk õÞktÚke nkuÞ?
Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ý yLkwMkkh su hkßÞkuLku ðÄkhu Lkkýkt {¤u Au yu ík{k{
hkßÞkuLke ðMkrík økwshkík fhíkkt ðÄkhu Au yLku íÞkt økheçke Ãký ðÄkhu Au. LkhuLÿ {kuËeLku
òu økwshkík {kxu fuLÿ ÃkkMkuÚke ðÄkhu Lkkýkt òuEíkkt nkuÞ íkku íku{ýu yu hkßÞkuLku
¼khík{ktÚke nktfe fkZðkLke Íwtçkuþ [÷kððe Ãkzu!
Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ý yLkwMkkh økwshkíkLku su økúkLx 2008-09{kt {¤e níke
íku Y.1,726 fhkuz sux÷e níke yLku 2012-13{kt yux÷u [k÷w ð»kuo íku 9,227 fhkuz
Y. ÚkðkLkku ytËks økwshkíkLkk çksux{kt {qfðk{kt ykÔÞku Au. yk{, íku{kt [kh s ð»ko{kt
61 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku. íkku ÃkAe økwshkík MkhfkhLku fu økwshkíkLku yLÞkÞ ÚkÞku fuðe
heíku fnuðkÞ?
WÃkhktík, ¼khík{kt fw÷ 29 hkßÞku{ktÚke 16 hkßÞku yuðkt Au fu su{Lku
økwshkík fhíkkt Ãký ykuAkt Lkkýkt {¤u Au, íku{ Aíkkt yu hkßÞkuLkk {wÏÞ {tºkeyku ÃkkuíkkLkkt
hkßÞkuLku fuLÿ Mkhfkh yLÞkÞ fhu Au yuðwt çkku÷íkk LkÚke. sB{w-fk~{ehLku Mkuðk ðuhkLke
ykðf{ktÚke yuf YrÃkÞku Ãký ykÃkðkLke Lkkýkt Ãkt[u ¼÷k{ý fhe LkÚke yLku íkuLku {¤íkku
Ãký LkÚke. íku{ Aíkkt íkuLkk {wÏÞ «ÄkLku fËe Ãký yu{kt sB{w-fk~{ehLku yLÞkÞ ÚkÞku
nkuðkLkwt fÌkwt nkuÞ íkuðwt òýíkkt LkÚke.
Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ý yLkwMkkh fuLÿ Mkhfkh økwshkík MkhfkhLku su yLkwËkLk
Ëh ð»kuo ykÃku Au íku WÃkhktík Ãký fuLÿ Mkhfkh økwshkík MkhfkhLku ÃkkuíkkLke ÞkusLkkykuLkk
y{÷ {kxu yLkwËkLk ykÃku Au. ykðe ÞkusLkkykuLku fuLÿ ÃkwhMf]ík ÞkusLkkyku fnuðk{kt
ykðu Au. fuLÿ Mkhfkh su ÞkusLkk {kxu su Lkkýkt ykÃku Au íku Lkkýkt íku s ÞkusLkk {kxu
ðkÃkhðkt sYhe nkuÞ Au. ykðwt yLkwËkLk 2008-09{kt Y.4,294 fhkuz níkwt yLku íku
2012-13{kt Y. 8,673 fhkuz ÚkðkLkku ytËks økwshkík MkhfkhLkk çksux{kt {qfðk{kt
ykÔÞku Au. yk{, íku{kt [kh s ð»ko{kt 102 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku Au yux÷u fu fuLÿ
Mkhfkh íkhVÚke {¤íke hf{ ÷øk¼øk 18 xfk sux÷e ÚkkÞ Au. íkku ÃkAe þwt yu{ fne
þfkÞ fu ¼khík Mkhfkh økwshkíkLku yLÞkÞ fhu Au?

40

17.
ÃkAkík «ËuþkuLkk rðfkMk{kt økwshkík ¼khu ÃkAkík Au!
ÃkAkík íkk÷wfk ÃkAkík s hÌkk
økwshkík ykiãkurøkf heíku rðfrMkík hkßÞ {LkkÞ Au, Ãký rðfkMkLke árüyu
økwshkíkLkk ½ýk rðMíkkhku ¾qçk s ÃkAkík Au yLku íku{Lkk «íÞu rðþu»k æÞkLk ykÃkðkLke
sYh Au. Mkk{kLÞ heíku ½ýk ÷ktçkk Mk{Þ MkwÄe økwshkíkLkku rðfkMk økýkðkíke
{nuMkkýkÚke ðkÃkeLke ykþhu 400 rf.{e. ÷ktçke Ãkèe Ãkqhíkku {ÞkorËík hÌkku fu suLku
Mkwðýo Ãkèe (økkuÕzLk fkurhzkuh) íkhefu yku¤¾ðk{kt ykðíke hne. nðu yk rðfkMk
økwshkíkLke ykþhu 1600 rf.{e. ÷ktçke ËrhÞkE Ãkèe íkhV sE hÌkku nkuÞ yu{ Ëu¾kÞ
Au. yuLku YÃkuhe Ãkèe (rMkÕðh fkurhzkuh) íkhefu yku¤¾ðk{kt ykðu Au.
«§ yu Au fu økwshkíkLkk su ÃkAkík rðMíkkhku Au íku{Lkk MkwÄe rðfkMkLku
ÃknkU[kzðk {kxu økwshkíkLke {kuËe Mkhfkhu AuÕ÷kt 10 ð»koLkk økk¤k Ëhr{ÞkLk þwt fÞwO.
1983{kt {kÄð®Mkn Mkku÷tfeLke Mkhfkhu rhÍðo çkUfLkk ¼qíkÃkqðo økðLkoh ykE.S.
Ãkxu÷Lkk yæÞûkÃkËu hkßÞLkk ÃkAkík íkk÷wfk yku¤¾e fkZðk {kxu yuf Mkr{ríkLke
rLk{ýqf fhe níke. íkuýu hkßÞLkk íku Mk{ÞLkk 56 íkk÷wfkLku ÃkAkík íkk÷wfk økýkÔÞk
níkk. 2005{kt {kuËe Mkhfkhu ykRyuyuMk yrÄfkhe ðe.ykh.yuMk. fki÷økeLkk
yæÞûkÃkËu ÃkAkík íkk÷wfk yku¤¾e fkZðk {kxu ðÄw yuf Mkr{rík Lke{e. íkuýu Ãku÷k 56
íkk÷wfkLkk ÃkAkík rðMíkkhkuLku Vhe ÃkAkík økýkÔÞk. yuLkku yÚko yu ÚkÞku fu fnuðkíkku
rðfkMk yu ÃkAkík rðMíkkhku MkwÄe ÃknkUåÞku s LkÚke.
ð¤e, yuLkku yÚko yu Ãký ÚkkÞ fu yu ÃkAkík rðMíkkhkuLkk rðfkMk {kxu hkßÞ
Mkhfkhu rðþu»k «ÞkMkku fhðk òuEyu. Ãkhtíkw, {kuËe Mkhfkhu ÃkAkík rðMíkkhkuLkk rðfkMk
{kxu fkuE æÞkLk ¼køÞu s ykÃÞwt Au - rMkðkÞ fu ònuhkíkku yLku ðkíkkuLkkt ðzkt.
çkeykhSyuV ÞkusLkkLkku ftøkk¤ y{÷
ÃkAkík rðMíkkhku{kt hkßÞLkk ík{k{ ykrËðkMke rðMíkkhkuLkku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au.
økwshkík{kt 16 xfk ykrËðkMke ðMíke Au yLku yuLkk rðfkMk {kxu {kuËe Mkhfkhu Ãkqhíkwt
æÞkLk ykÃÞwt LkÚke. yuLkwt yuf yøkíÞLkwt WËknhý ÃkAkík «Ëuþ yLkwËkLk ¼tzku¤ (çkufðzo
rhrsÞLk økúkLx Vtz - çkeykESyuV) Lkk{Lke fuLÿ MkhfkhLke ÞkusLkk yLku íkuLkwt
økwshkík{kt ÚkE hnu÷wt yÄf[hwt Ãkk÷Lk Au.
yk ÞkusLkk {Lk{kunLk®MknLke fuLÿ Mkhfkhu ËuþLkk ÃkAkík ykrËðkMke
rðMíkkhku{kt rðfkMk {kxu y{÷{kt {qfe Au. íku{kt økwshkíkLkk A ykrËðkMke rsÕ÷k
Ãkt[{nk÷, Lk{oËk, ËknkuË, MkkçkhfktXk, çkLkkMkfktXk yLku zktøkLkku Mk{kðuþ fhkÞku Au.
fuLÿ Mkhfkh yk ÞkusLkk {kxu su økúkLx ykÃku Au íku Ãký økwshkíkLke {kuËe Mkhfkhu Ãkqhíke
ðkÃkhe LkÚke yu{ nfefíkku fnu Au. ykrËðkMke rðMíkkhku{kt Ãký {kuËe Mkhfkh îkhk ½ýk
41

økheçk fÕÞký {u¤kyku fhðk{kt ykÔÞk, íku{ Aíkkt yk ÞkusLkkLkkt Lkkýkt {kuËe Mkhfkhu
ðkÃkÞkO Lkrn yLku ðýðÃkhkÞu÷kt Ãkze hÌkkt Au.
2009-10{kt çkeykhSyuV nuX¤ fuLÿ Mkhfkhu yk ÞkusLkk nuX¤
Y. 91.17 fhkuzLkwt yLkwËkLk økwshkík MkhfkhLku ykÃÞwt níkwt. Ãký íku{ktÚke Y. 83.01
fhkuz yux÷u fu 91.07 xfk hf{ s ðkÃkhðk{kt ykðe níke. yu s heíku, 201011{kt fuLÿ Mkhfkhu yk ÞkusLkkLkk y{÷ {kxu økwshkík MkhfkhLku Y. 101.31 fhkuzLke
økúkLx ykÃke níke. Ãký {kuËe Mkhfkhu Y. 40.40 fhkuzLkku s íku{ktÚke ¾[o fÞkuo níkku,
yux÷u fu hkßÞ Mkhfkhu {¤u÷e økúkLx{ktÚke {kºk 39.88 xfkLkku s ¾[o fÞkuo. ykLkku
MÃkü yÚko yu Au fu {kuËe Mkhfkh ykrËðkMke rðMíkkhkuLkk rðfkMk {kxu økt¼ehíkkÚke
«ÞíLk fhíke LkÚke.
rsÕ÷kðkh ÃkrhÂMÚkrík íkku yíÞtík yk½kíksLkf sýkÞ Au. 2009-10{kt
MkkçkhfktXk yLku zktøk yu çku rsÕ÷k{kt, yu rsÕ÷kLku çkeykhSyuV nuX¤ Vk¤ððk{kt
ykðu÷e økúkLx Mkkuyu Mkku xfk ðÃkhkE níke, ßÞkhu çkkfeLkk [kh rsÕ÷k{kt 59Úke 95
xfk sux÷e s ðÃkhkE níke. MkkiÚke ykuAe ËknkuË{kt 59.15 xfk økúkLxLkku s WÃkÞkuøk
ÚkÞku níkku.
2010-11{kt íkku ÃkrhÂMÚkrík ¼khu ðýMke. yk ð»kuo íkku fuLÿ Mkhfkh íkhVÚke
{¤u÷e økúkLxLkku ðÃkhkþ swËk swËk A rsÕ÷k{kt 15Úke 68 xfk sux÷ku s ÚkÞku Au.
MkkiÚke ykuAku ËknkuË rsÕ÷k{kt {kºk 14.65 xfk sux÷ku s økúkLxLkku ðÃkhkþ ÚkÞku Au.
ËknkuË rsÕ÷k {kxu fuLÿ Mkhfkhu yk ð»kuo Y. 12.90 fhkuz Vk¤ÔÞk níkk Ãký {kuËe
Mkhfkhu íku{ktÚke {kºk 1.89 fhkuz Y.Lkku s ¾[o fÞkuo.
çkeykhSyuV ÞkusLkk nuX¤ Ëuþ{kt 250 ÃkAkík rsÕ÷kLku rðfMkkððk {kxu
hkßÞkuLku økúkLx ykÃkðk{kt ykðu Au. íku{kt økwshkíkLkk A rsÕ÷k Au. Ëhuf rsÕ÷kLku
ykuAk{kt ykuAe Y. 10 fhkuzLke økúkLx Ëh ð»kuo ykÃkðe yuðwt íkuLkwt Äkuhý Au. yux÷u A
rsÕ÷k «{kýu Y. 60 fhkuzLku çkË÷u fuLÿ Mkhfkhu 2009-10{kt Y. 91 fhkuz yLku
2010-11{kt Y. 101 fhkuz ykÃÞk, íku{ Aíkkt {kuËe Mkhfkh ÃkAkík ykrËðkMke
rðMíkkhkuLkk rðfkMk {kxu yu Lkkýkt ðkÃkhe þfe Lknª. ykLku MkwþkMkLk fE heíku fnuðkÞ ?
MkwþkMkLkLkku yÚko íkku yu ÚkkÞ Au fu ÃkAkík «Ëuþku yLku ÃkAkík ÷kufkuLkku ÍzÃkÚke rðfkMk
ÚkkÞ. {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk ykrËðkMke rðMíkkhku{kt íkku yuðwt fþwt ÚkÞu÷wt Ëu¾kíkwt
LkÚke! fuLÿ MkhfkhLke yk ÞkusLkk ÃkAkík ykrËðkMke rðMíkkhku{kt {k¤¾køkík
Mkð÷íkkuLkk rðfkMk yLku rþûký, ykhkuøÞ, SðLkrLkðkon, ®Mk[kE íkÚkk {rn÷kyku yLku
çkk¤fkuLkk rðfkMk {kxu Au. þwt LkhuLÿ {kuËeLke MkhfkhLku íku{kt fkuE s hMk LkÚke ?

42

18.
fuLÿLke fhkuzkuLke økúkLx økwshkík Mkhfkh ðkÃkhíke LkÚke!
fuLÿ Mkhfkh økwshkíkLku su Lkkýkt ykÃku Au íku{kt fuLÿ MkhfkhLke ÃkkuíkkLke
ÞkusLkkykuLkk y{÷ {kxuLkkt LkkýktLkku Ãký Mk{kðuþ ÚkkÞ Au. yk ÞkusLkkykuLku fuLÿ
ÃkwhMf]ík ÞkusLkkyku íkhefu yku¤¾ðk{kt ykðu Au. {wMkeçkík yu Au fu ykðe yLkuf
ÞkusLkkykuLkkt Lkkýkt økwshkík Mkhfkh Ãkqhíkk «{ký{kt ðkÃkhíke s LkÚke. {wÏÞ {tºke
LkhuLÿ {kuËe Ëuþ yLku ËwrLkÞk{kt ZtZuhku ÃkexeLku yLku Ãkkðh ÃkkuELx «uÍLxuþLk fheLku
økwshkík{kt MkwþkMkLk Au, yu{ fne hÌkk Au íÞkhu fuLÿ Mkhfkh rðfkMk {kxu su Lkkýkt
ykÃku íku ÞkuøÞ heíku Lk ðÃkhkÞ yLku ðýðÃkhkÞu÷kt Ãkze hnu yuLku þwt MkwþkMkLk fnuðkÞ?
su Lkkýkt Ãkze hÌkkt yÚkðk ykuAkt ðÃkhkÞkt íku{kt {kuxu ¼køku fuLÿ MkhfkhLke
yuðe ÞkusLkkykuLku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au fu su ÞkusLkkyku ¾hu¾h íkku Mk{ksLkk Ër÷ík,
Ãkerzík yLku íkfðtr[ík ÷kufkuLkk Mkk{krsf yLku ykŠÚkf rðfkMk {kxu Au. yuLkku yÚko yu
ÚkkÞ Au fu su þkMkLk{kt økheçkku yLku ðtr[íkkuLkk rðfkMk rðþu hkßÞ rðÄkÞf Ãkøk÷kt
¼hðk {kxu íkiÞkh Lk nkuÞ íku hkßÞ{kt MkwþkMkLk Au yuðwt íkku Lk s fnuðkÞ. Lke[u su
rðøkíkku ykÃke Au íku s yu{ Ëþkoðu Au fu økwshkík Mkhfkh ¾hk rðfkMk rðþu ®[ríkík
LkÚke, yuLku íkku {kºk rðfkMkLkku Ëu¾kð fhðk{kt s hMk Au!
(1) ÃkeðkLkk Ãkkýe {kxuLkku ¼khík MkhfkhLkku yuf fkÞo¢{ Au, fu suLkwt Lkk{ Au
hk»xÙeÞ økúk{eý ÃkuÞ s¤ fkÞo¢{. yk fkÞo¢{ nuX¤ fuLÿ Mkhfkh îkhk økwshkíkLku
2012-13{kt Y. 1045 fhkuzLke Vk¤ðýe fhkE níke yLku íku{ktÚke Y. 247 fhkuz
ðýðÃkhkÞu÷k Ãkze hÌkk níkk. økÞk ð»kuo fuLÿ Mkhfkhu økwshkík {kxu ðÄw Y. 150 fhkuz
Vk¤ÔÞk níkk yu LkkUÄLkeÞ Au. 2013-14{kt fuLÿ Mkhfkhu yk s fkÞo¢{ {kxu çkeò
ðÄw Y. 526 fhkuz Vk¤ÔÞk Au yLku íku{ktÚke MkÃxuBçkh 2013Lkk ytík MkwÄe{kt íkku
Y. 85 fhkuz økwshkík Mkhfkh ÃkkMku ykðe Ãký økÞk níkk. þwt økwshkík Mkhfkh yu{
Mk{su Au fu hkßÞ{kt økúk{ rðMíkkhku{kt ÃkeðkLkk [kuϾk ÃkkýeLke fkuE Mk{MÞk Au s
Lknª ? òu Lkk, íkku ÃkAe fuLÿ Mkhfkh su Lkkýkt ykÃku Au íku fu{ íku ðkÃkhíke LkÚke?
(2) ¼khík Mkhfkh Ëh ð»kuo ykÃkr¥k hkník ¼tzku¤{ktÚke hkßÞ MkhfkhkuLku
fwËhíke ykÃkr¥kyku{kt hkník yLku ÃkwLkðoMkLk {kxu Lkkýkt Ãkqhkt Ãkkzu Au. AuÕ÷kt Ãkkt[ ð»ko
Ëhr{ÞkLk fuLÿ Mkhfkhu hkßÞ MkhfkhLku Y. 1,643 fhkuz ykÃkr¥k hkník ¼tzku¤{ktÚke
ykÃÞk Ãký økwshkík Mkhfkhu íku{ktÚke Y. 454 fhkuz s ðkÃkÞko! çkeS íkhV Ãkqh, ¼khu
ðhMkkË yLku yLkkð]rü suðe yLkuf ykÃkr¥kykuLkku økwshkíkLkk ÷kufkuLku Mkk{Lkku fÞkuo Ãký
hkßÞ Mkhfkhu íku{Lku Ãkqhíke hkník ykÃke s Lknª. økwshkík Mkhfkh ÃkkMku Y. 2,375
fhkuzLkwt Vtz ykÃkr¥k hkník {kxu Ãkzâwt Au Ãký íku ðýðÃkhkÞu÷wt Au. yk rðøkíkku hkßÞ
Mkhfkhu Ãkkuíku rðÄkLkMk¼k{kt yuf «§Lkk sðkçk{kt ykÃke Au.
43

(3) {nkí{k økktÄe hk»xÙeÞ økúk{eý hkusøkkh çkktÞÄhe ÞkusLkkLkk y{÷ rðþu
fuøkLkku ynuðk÷ [kUfkðLkkhe rðøkíkku Ãkqhe Ãkkzu Au. yu ynuðk÷ yu{ fnu Au fu 2007Úke
2012Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk fuLÿ Mkhfkhu yk ÞkusLkkLkk y{÷ {kxu Y. 2,236 fhkuz
økwshkík MkhfkhLku ykÃÞk Au yLku {kºk [khÚke A xfkLku s 100 rËðMkLke hkusøkkhe
Ãkqhe Ãkkzðk{kt ykðe Au. yk{, yk Lkkýkt Ãký {kuxk «{ký{kt Ãkze hÌkkt Au.
(4) fuLÿ MkhfkhLke $rËhk ykðkMk ÞkusLkk Au fu, su{kt çkeÃkeyu÷ ÃkrhðkhkuLku
½h çkktÄðk {kxu MkçkrMkze ykÃkðk{kt ykðu Au. yk ÞkusLkk {kxu fuLÿ Mkhfkh Lkkýkt
ykÃku Au, hkßÞ Mkhfkh Ãký Lkkýkt ykÃku Au yLku ÷k¼kÚkeoyu Ãký íku{kt Vk¤ku ykÃkðkLkku
nkuÞ Au. 2013-14 ykht¼u Y. 241 fhkuz hkßÞ Mkhfkhu ÃkkMku níke Ãký ð»koLkk
«Úk{ [kh {kMk{kt Y. 38 fhkuz {ktz ðÃkhkÞk Au. ð¤e, hkßÞ Mkhfkh yk ÞkusLkk
nuX¤ ½h çkktÄðk {kxu Y. 11,250Lke MkçkrMkze ykÃkíke níke Ãký íku íkuýu íkk. 1-42010Úke çktÄ fhe Au yLku íkuÚke fuLÿ MkhfkhLke MkçkrMkzeLke hf{ Ãký Ãkze hnu Au.
[k÷w ð»kuo 14 rsÕ÷kLkk 56,094 ÷k¼kÚkeoykuLkku ÷ûÞktf h¾kÞku Au. Ãký økwshkík
Mkhfkhu {kºk 332 ÷k¼kÚkeoyku {kxu s ½h çkktÄðkLke {tsqhe ykÃke Au.
(5) Mkðo rþûkk yr¼ÞkLk fuLÿ MkhfkhLke ÞkusLkk Au. íku nuX¤ «kÚkr{f
rþûkýLku Mkkðorºkf çkLkkððk {kxu fuLÿ Mkhfkh hkßÞ MkhfkhkuLku yLkwËkLk ykÃke Au.
yuLÞwy÷ MxuxMk ykìV yußÞwfuþLk rhÃkkuxo-2012{kt sýkðkÞk {wsçk 2012-13{kt
Y. 3,313 fhkuzLkk ¾[oLkk ytËks Mkk{u «Úk{ A {kMk{kt {ktz Y. 1,330 fhkuz yux÷u
fu 40 xfk s ¾[o ÚkÞku níkku. yk{, økwshkík Mkhfkh yk ÞkusLkk ÃkkA¤ Ãký Ãkqhíkkt
Lkkýkt ¾[eo þfe LkÚke.
(6) suðwt fuLÿ MkhfkhLke ÞkusLkkykuLkwt Au yuðwt s hkßÞ MkhfkhLke ÃkkuíkkLke
ÞkusLkkykuLkwt Ãký Au! 2009-10Úke 2011-12Lkkt ºký ð»ko Ëhr{ÞkLk Y. 1100
fhkuzLke hf{ rðfkMk÷ûke ÞkusLkkyku{kt Ãkze hne níke. yk{kt ÄkhkMkÇÞkuLke økúkLx,
rðfurLÿík rsÕ÷k ykÞkusLkLkk fkÞo¢{ku, ÃkAkík rðMíkkhkuLkku rðfkMk, 41 rðfkMkþe÷
íkk÷wfkykuLke økúkLx, rsÕ÷k RLkkuðuþLk Vtz ðøkuhuLke hf{ku ðÃkhkE s Lknª. 200809Úke 2010-11 MkwÄeLkk økk¤k {kxu su hf{ku Vk¤ðkE níke íku ðÃkhkE Lknkuíke {kxu
íku 31-3-2012 MkwÄe{kt ðkÃkhðk ytøku Mkk{kLx ðneðx rð¼køku ÃkrhÃkºk çknkh
Ãkkzâku níkku. íÞkt MkwÄe{kt Ãký íku hf{ku Lk ðÃkhkíkkt {k[o 2013Lkk ytík MkwÄe{kt
ðkÃkhðk {kxu Vhe ÃkrhÃkºk çknkh Ãkkzâku níkku. ykðwt s òu ÚkkÞ íkku ÃkAkík
rsÕ÷kykuLkku rðfkMk fuðe heíku ÚkkÞ!
(7) [k÷w ð»kuo Ãký økwshkík Mkhfkhu ykÞkusLk ¾[o Y. 48,456 fhkuz
ytËkßÞku Au Ãký ð»koLkk «Úk{ ºký {kMk{kt {kºk 16 xfkLkku s ¾[o ÚkÞku Au. su{ fu,
rþûký rð¼køk{kt {kºk 8.18 xfkLkku, ykhkuøÞ rð¼køk{kt 13.82 xfkLkku, økúk{
rðfkMk rð¼køk{kt 4.48 xfkLkku, {rn÷k yLku çkk¤rðfkMk rð¼køk{kt 6.71 xfkLkku
44

yLku yLLk yLku Lkkøkrhf ÃkwhðXk rð¼køk{kt {kºk 2.24 xfkLkku ¾[o ÚkÞku Au. ©{
yLku hkusøkkh rð¼køk{kt 8.82 xfkLkku yLku ykrË òrík rð¼køk{kt Võík 2.33
xfkLkku s ¾[o ÚkÞku Au. yk{, [k÷w ð»kuo Ãký økwshkík MkhfkhLkwt þkMkLk MkwÄhu yuðe fkuE
Mkt¼kðLkk LkÚke.
WÃkhkuõík rðøkíkku su yu Ëþkoððk {kxu Ãkqhíke ÚkE Ãkzu Au fu økwshkík{kt
MkwþkMkLk suðwt fþwt Au s Lknª. yLkuf rðfkMk÷ûke ÞkusLkkyku {kºk fkøk¤ WÃkh s hnu Au
yÚkðk íkku íku{Lkku Lkk{{kºk y{÷ ÚkkÞ Au yLku íku Ãký {Mk{kuxe ònuh¾çkhku ykÃkðk
{kxu s nkuÞ Au!

45

19
Ër÷íkku {kxuLke rðfkMk ÞkusLkkyku yLkuf, y{÷{kt íktºk ÃkkA¤
yLkqMkqr[ík òríkykuLke ðMíke økwshkík{kt Mkkík xfkÚke ðÄkhu Au. íku{Lkk
rðfkMk {kxu hkßÞu økt¼ehíkkÃkqðof æÞkLk ykÃkðwt òuEyu. íku{Lkk Mkk{krsf, ykŠÚkf
yLku hksfeÞ fÕÞký {kxu hkßÞ «ÞíLkku fhu yu íkuLke çktÄkhýeÞ Vhs Au. økwshkík
Mkhfkhu yLkwMkqr[ík òríkykuLkk fÕÞký {kxuLke ÞkusLkkykuLkku y{÷ fuðe heíku fÞkuo Au
íkuLkk WÃkhÚke yu çkkçkíku íku økt¼eh Au fu fu{ íkuLkku ÏÞk÷ ykðu Au. {kuËe Mkhfkh fux÷e
çkuËhfkh Au íkuLke rðøkíkku ynª ykÃke Au.
økwshkíkLke 2007-12Lke yrøkÞkh{e Ãkt[ð»keoÞ ÞkusLkk{kt yLkwMkqr[ík
òríkykuLkk rðfkMk {kxuLke ÞkusLkkyku{kt ¾[oLkku su ytËks {qfðk{kt ykÔÞku níkku íkuLkk
fhíkkt ½ýku s ykuAku ¾[o fhðk{kt ykÔÞku Au. su{fu, rþûký ûkuºku yLkwMkqr[ík
òríkykuLkkt çkk¤fku yLku rðãkÚkeoykuLkk rðfkMk {kxu fw÷ 29 ÞkusLkkyku y{÷{kt
{qfðk{kt ykðe Au. íku{ktÚke 18 sux÷e ÞkusLkkyku{kt ytËks fhíkkt ykuAku ¾[o fhðk{kt
ykÔÞku Au. fw÷ Y. 557 fhkuzLkku ¾Þo ÚkÞku Au, fu ßÞkhu Y. 567 fhkuzLkk ¾[oLkku
ytËks {wfkÞku níkku. òu ¼kððÄkhkLku æÞkLk{kt ÷Eyu íkku, ytËks fhíkkt ðÄkhu ¾[o
fhðku òuEíkku níkku.
yu s heíku, yLkwMkqr[ík òríkykuLkk ykŠÚkf rðfkMk {kxu hkßÞ Mkhfkh îkhk
fw÷ 10 ÞkusLkkykuLkku y{÷ ÚkE hÌkku Au. íku{kt ßÞkhu yrøkÞkhLke Ãkt[ð»keoÞ ÞkusLkk
½zðk{kt ykðe íÞkhu, 140 fhkuz YrÃkÞkLkk ¾[oLkku ytËks {qfðk{kt ykÔÞku níkku, Ãký
{kuËe Mkhfkhu {kºk Y. 78 fhkuzLkku s ¾[o fÞkuo Au. yuf WËknhý ÷Eyu. økwshkík
yLkwMkqr[ík òrík ykŠÚkf rðfkMk rLkøk{ {kxu Y. 58.60 fhkuzLkk ¾[oLkku ytËks
{wfkÞku níkku, Ãký ¾[o {kºk Y. 17.88 fhkuzLkku s ÚkÞku níkku!
LkkUÄLkeÞ çkkçkík yu Au fu, økwshkík MkVkE fk{Ëkh rðfkMk çkkuzo {kxu 201213Lkk [k÷w ð»ko {kxu fkuE s Lkðe ÞkusLkk rð[khðk{kt ykðe LkÚke, yLku íkuLku {kxu
çksux{kt fkuE òuøkðkE fhðk{kt ykðe LkÚke. íkk÷e{ yLku WíÃkkËLk fuLÿku {kxu Y. 1
fhkuzLkk ¾[oLkku ytËks {qfðk{kt ykÔÞku níkku, Ãký {kºk Y. 43 ÷k¾Lkku s ¾[o ÚkÞku
níkku.
yk s «{kýu ykhkuøÞ, øk]nrLk{koý yLku yLÞ ÞkusLkkyku {kxu Y. 250
fhkuzLkk ¾[oLkku ytËks {wfkÞku níkku, Ãký nfefík{kt Y. 229 fhkuzLkku s ¾[o ÚkÞku Au.
su{fu, {Vík íkçkeçke MknkÞ Ãkuxu Y. 8 fhkuzLkk ¾[oLkku ytËks {wfkÞku níkku, Ãký ¾[o
{kºk Y. 2.68 fhzkuLkku s ÚkÞku Au. fwtðhçkkELkk {k{uhkLke ÞkusLkk {kxu Y. 40
fhkuzLke òuøkðkE fhkE níke, Ãký ¾[o íkku {kºk Y. 8.10 fhkuzLkku s ÚkÞku níkku. yu
s heíku, þnuhe rðMíkkhku{kt ykðkMk {kxu LkkýkfeÞ MknkÞ Ãkuxu Y. 6 fhkuzLkk ¾[oLkku
46

ytËks {wfkÞku níkku, Ãký nfefík{kt Y. 1 fhkuz fhíkkt Ãký ykuAe hf{ ¾[koE níke.
¼e{kçkkE yktçkuzfh çkk÷ðkze ÞkusLkk {kxu Y. 15 fhkuzLkku ¾[o ytËkòÞku níkku, Ãký
{kºk 4 fhkuz Y.Lkku s ¾[o ÚkÞku níkku.
yLkwMkqr[ík òríkykuLkk rðfkMk {kxu ‘ðneðx yLku rLkËuoþLk’ þe»kof nuX¤ Ãký
¾[o fhðk{kt ykðu Au. íku{kt Ãký 8 þe»kof nuX¤ ¾[o fhkÞ Au. íku{kt {wÏÞíðu
f{o[kheykuLke ¼híke ðøkuhuLkku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au, yLku íku{kt ytËks fhíkkt ÷øk¼øk Y.
11 fhkuzLkku ykuAku ¾[o ÚkÞku Au.
yLkwMkqr[ík òríkykuLkk yuftËhu fÕÞký {kxu økheçk÷ûke fkÞo¢{ nuX¤ çkeS
[kh ÞkusLkkyku {kxu ¾[o ÚkkÞ Au. íku{kt ‘Ãkherûkík÷k÷ {s{wËkh ÃkqðoyuMkyuMkMke.
rþ»Þð]r¥k’, ‘MkwçkuËkh hk{S yktçkuzfh nkuMxu÷’, LkkLkk ÔÞðMkkÞeykuLku ÄtÄkLkwt MÚk¤
¾heËðk MknkÞ yLku {Vík íkçkeçke MknkÞLkku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au. yk [khuÞ fkÞo¢{ku {kxu
yrøkÞkh{e Ãkt[ð»keoÞ ÞkusLkk{kt fw÷ 48 fhkuz Y.Lkk ¾[oLke òuøkðkE fhkE níke,
Ãkhtíkw íku{kt {kºk Y. 11.20 fhkuzLkwt s ¾[o ÚkÞwt níkwt.
ð¤e, MkVkE fk{Ëkhku {kxuLke ÃkwLkMÚkkoÃkLk ÞkusLkk {kxu Y. 160.30 fhkuzLkku
¾[o ytËkòÞku níkku, Ãký Y. 102.05 fhkuzLkku s ¾[o ÚkÞku níkku.
yk heíku òuíkkt, 2007-12Lke 11{e Ãkt[ð»keoÞ ÞkusLkk{kt yLkwMkqr[ík
òríkykuLkk rðfkMk {kxu fw÷ Y. 1200.37 fhkuzLkk ¾[oLkku ytËks {wfkÞku níkku, Ãký
íkuLke Mkk{u Y. 1026.77 fhkuzLkku ¾[o s ÚkÞku níkku. ßÞkhu ÞkusLkk çkLke íÞkhu,
2006-07Lkk ¼kðkuLku æÞkLk{kt ÷uðkÞk níkk. òu yu ÃkAeLkku ¼kððÄkhku yLku ðMíke
ðÄkhku æÞkLk{kt ÷uðkÞ íkku ytËks fhíkkt ½ýwt ðÄkhu ¾[o Úkðwt òuEyu, Ãký nfefík{kt
÷øk¼øk Y. 175 fhkuzLkwt ¾[o ykuAwt ÚkÞwt Au. íkuLkkÚke Ãký yu Mkkrçkík ÚkkÞ Au fu, {kuËe
Mkhfkh yLkwMkqr[ík òríkykuLkk fÕÞký {kxu økt¼eh LkÚke.
WÃkhktík, çkeS yuf çkkçkík Ãký LkkUÄLkeÞ Au. rsÕ÷k Ãkt[kÞík, íkk÷wfk
Ãkt[kÞík yLku økúk{ Ãkt[kÞík fûkkyu yLkwMkqr[ík òríkyku MkrníkLkk Lkçk¤k ðøkkuoLkk
fÕÞký {kxu Mkk{krsf LÞkÞ Mkr{ríkykuLke h[Lkk økwshkík Ãkt[kÞík Äkhk-1993
yLkwMkkh VhrsÞkík Au. yk Mkr{ríkykuLku hkßÞ Mkhfkhu rçkLk þhíke yLkwËkLk ykÃkðwt
òuEyu yuðe ¼÷k{ý rîíkeÞ hkßÞ Lkkýkt Ãkt[u íkuLkk ynuðk÷{kt fhe níke. Ãkhtíkw, yk
¼÷k{ýLkku {kuËe Mkhfkhu y{÷ fÞkuo s LkÚke, yLku íkuÚke yk Mkr{ríkyku ÷øk¼øk
þku¼kLkk økktrXÞk suðe çkLke hne Au. yLkuf økúk{ Ãkt[kÞíkku{kt íkku Mkk{krsf LÞkÞ
Mkr{ríkykuLke h[Lkk s fhðk{kt ykðe LkÚke. WÃkhkuõík nfefíkku yu{ Ëþkoðu Au fu
ðkÞçkúLx økwshkík{kt yLkwMkqr[ík òríkykuLkku rðfkMk {kuËe Mkhfkh ¼q÷e økE Au.
økwshkíkLkku rðfkMk Ëh ¼khíkLkk rðfkMk Ëh fhíkkt Ÿ[ku Au yu{ fnuðk{kt ykðu Au, Ãký
íkuLkku ÷k¼ yLkwMkqr[ík òríkykuLku ykÃkðk {kxu {kuËe Mkhfkh íkiÞkh LkÚke!
47

20.
yuMkMke-yuMkxe {kxu ðMkrík {wsçk Vk¤ðýe Úkíke LkÚke
økwshkík Mkhfkh nt{uþkt yuðku Ëkðku fhíke hne Au fu íku økheçkkuLke nk{e Au
yLku íku {kxu økwshkík Mkhfkh îkhk økheçk fÕÞký {u¤kyku ÞkuSLku økheçkku MkwÄe LkhuLÿ
{kuËe MkeÄk s ËþoLk ykÃku yuðku «Þkuøk Ãký fhkÞku Au. Ãký ßÞkhu ykrËðkMke yLku
yLkwMkqr[ík òríkyku {kxu ¾hu¾h ¾[o fhðkLkku ðkhku ykðu Au íÞkhu økwshkíkLke {kuËe
Mkhfkh Ãkkýe{kt çkuMke òÞ Au.
ynª su ºký Ëk¾÷k ykÃkðk{kt ykÔÞk Au íku yu{ Ëþkoðu Au fu (1) økwshkík
Mkhfkhu ykrËðkMkeyku yLku yLkwMkqr[ík òríkyku {kxu ðMkríkLkk «{ký{kt sux÷kt Lkkýkt
Vk¤ððk òuEyu íku Ãký Vk¤ðíke LkÚke. (2) fuLÿ MkhfkhLke ÞkusLkkykuLkkt Lkkýkt Ãký
økwshkík Mkhfkh ÞkuøÞ heíku ðkÃkhíke LkÚke. (3) òuøkðkEyku {kuxk «{ký{kt fhu Au
Ãký ¾[o íkux÷ku Úkíkku LkÚke yLku ÷ûÞktfku rMkØ Úkíkk LkÚke.
Lke[u su rðøkíkku ykÃke Au íku fuøkLkk 2013Lkk ynuðk÷ Lkt. 3{ktÚke ÷uðk{kt
ykðe Au, fu su økwshkík Mkhfkhu Ãkkuíku s «fkrþík fhu÷ku Au. rðfkMkLkku yÚko yu Au fu
Mk{ksLkk ÃkAkík ðøkkuoLkku rðfkMk ÚkkÞ. Ãký økwshkík MkhfkhLku yuLke ÍkÍe ®[íkk
÷køkíke LkÚke yu{ yk rðøkíkku ÃkhÚke MÃküÃkýu sýkE ykðu Au:
(1) 2010-11Lke ðkŠ»kf ÞkusLkk {tsqh fhíke ð¾íku ykÞkusLk Ãkt[ yLku
¼khík Mkhfkhu økwshkík MkhfkhLku yuðe Mkq[Lkk ykÃke níke fu yLkwMkqr[ík sLkòríkyku
yLku yLkwMkqr[ík òríkykuLku {kxu íku{Lke ðMkrík yLkwMkkh ¾[oLke Vk¤ðýe Úkðe òuEyu.
økwshkík{kt yLkwMkqr[ík sLkòríkykuLke ðMkrík 17.97 xfk Au yLku yLkwMkqr[ík
òríkykuLke ðMkrík 7.1 xfk Au yux÷u yu {wsçk LkkýkfeÞ Vk¤ðýe Úkðe òuEyu yLku
yux÷ku ¾[o Úkðku òuEyu.
fuøkLkk ynuðk÷ Lkt.3Lkk ÃkkLkk Lkt.25 WÃkh yu{ LkkUÄðk{kt ykÔÞwt Au fu ykurzx
[fkMkýe Ëhr{ÞkLk yu{ {k÷q{ Ãkzâwt Au fu yLkwMkqr[ík òríkyku yLku yLkwMkqr[ík
sLkòríkyku - çktLku {kxu ykuAe òuøkðkE ÚkE yLku ykuAku ¾[o ÚkÞku.
Ëk.ík. ykrËðkMkeyku {kxu 2005-06 Úke 2011-12 MkwÄeLkkt ík{k{ Ãkkt[
ð»koLkk økk¤k{ktÚke yuf Ãký ð»ko yuðwt økÞwt LkÚke fu ßÞkhu økwshkík Mkhfkhu ðMkríkLkk
«{ký{kt òuøkðkE fhe nkuÞ. su{ fu, 2007-08{kt ykrËðkMkeyku {kxu 11.01 xfk
LkkýktLke òuøkðkE fhkE yLku 2008-09{kt 14.06 xfk LkkýktLke òuøkðkE fhkE.
yu ÃkAeLkk ð»kuo yu «{ký 13.14 xfk hÌkwt níkwt.
òufu, yu ð»kkuo{kt ykrËðkMkeyku {kxuLkku ¾[o yLkw¢{u 11.09 xfk, 14.55
xfk yLku 14.25 xfk ÚkÞku níkku. yux÷u fu òuøkðkE fhíkkt ðÄkhu «{ký{kt ¾[o ÚkÞku.
Ãký íku{ Aíkkt íku ykrËðkMkeykuLke ðMkríkLkk «{ký fhíkkt íkku ykuAku s níkku.
48

Ãkhtíkw 2011-12{kt íkku ykrËðkMkeyku {kxu sux÷e òuøkðkE fhkE íkux÷ku
Ãký ¾[o fhkÞku Lknkuíkku. su{ fu, 2011-12{kt 16.48 xfk ¾[oLke òuøkðkE fhkE
níke Ãký ¾[o 12.48 xfk s ÚkÞku níkku yux÷u fu òuøkðkE fhíkkt ÷øk¼øk 4 xfk
ykuAku ¾[o ÚkÞku níkku.
suðwt ykrËðkMkeykuLkk rfMMkk{kt çkLÞwt Au yuðwt s yLkwMkqr[ík òríkyku
(yuMkMke)Lkk rfMMkk{kt çkLÞwt Au. yu{Lkk rfMMkk{kt íkku yuf Ãký ð»ko yuðwt økÞwt LkÚke fu
ßÞkhu òuøkðkE fhíkkt ðÄw ¾[o ÚkÞku nkuÞ, fkÞ{ ykuAku s ¾[o ÚkkÞ Au. su{ fu,
2007-08{kt òuøkðkE 1.41 xfkLke ÚkE yLku ¾[o ÚkÞku 1.29 xfk. yu ÃkAeLkkt ð»kuo
òuøkðkE ÚkE 3.93 xfk yLku ¾[o ÚkÞku 3.59 xfk.
2009-10{kt yLkwMkqr[ík òríkyku {kxu òuøkðkE ÚkE 4.51 xfk yLku ¾[o
{kºk 3.34 xfk sux÷ku ÚkÞku. yu ÃkAeLkkt ð»kuo 3.65 xfkLke òuøkðkE Mkk{u ¾[o
3.62 xfk ÚkÞku. 2011-12{kt 3.20 xfkLke òuøkðkE yLku 3.12 xfk s ¾[o
ÚkÞku.
LkkUÄLkeÞ {wÆku íkku yu Au fu yLkwMkqr[ík òríkykuLke ðMkrík fhíkkt 50 xfk fhíkkt
Ãký ykuAk «{ký{kt LkkýkfeÞ òuøkðkE ÚkE nkuÞ yuðkt çku ð»kkuo økÞkt. ðMkrík 7.1
xfk níke, ßÞkhu Ãkkt[ ð»koLkk økk¤k{kt ðÄw{kt ðÄw òuøkðkE 2009-10{kt 4.51 xfk
ÚkE níke. ßÞkhu MkkiÚke ðÄw ¾[o 3.62 xfk 2010-11{kt ÚkÞku níkku.
yk{, yLkwMkqr[ík òríkyku yLku yLkwMkqr[ík sLkòríkykuLkk fÕÞký {kxu su
Lkkýkt Vk¤ððkt òuEyu íku {kuËe Mkhfkh Vk¤ðíke LkÚke yLku su Vk¤ðu Au íkux÷ku ¾[o
Ãký íku fhíke LkÚke.
(2) fuLÿ MkhfkhLke yuf ÞkusLkk Au ¾uíke MkkÚku økwýð¥kkÞwõík rçkÞkhýLkk
rðíkhýLke. yk ÞkusLkkLkku y{÷ økwshkík hkßÞ çkes rLkøk{ r÷r{xuz fhu Au.
ykrËðkMkeykuLku yk ÞkusLkkLkku ÷k¼ ykÃkðk {kxu ykrËðkMke Ãkuxk ÞkusLkk nuX¤ fuLÿ
Mkhfkhu økwshkík MkhfkhLku Y. 71 ÷k¾Lkwt yLkwËkLk ykÃÞwt. Ãký yk hf{{ktÚke yuf
YrÃkÞkLkku Ãký ¾[o ÚkÞku Lk níkku.
yu s heíku, yk ÞkusLkk yLðÞu yLkwMkqr[ík òríkyku {kxu fuLÿ Mkhfkhu ¾kMk
ytøk¼qík ÞkusLkk nuX¤ Y. 68 ÷k¾Lkwt yLkwËkLk økwshkík MkhfkhLku ykÃÞwt níkwt Ãký
íku{ktÚke yuf YrÃkÞkLkku Ãký ¾[o ÚkÞku Lk níkku.
¾[o Lk Úkðk ÃkkA¤ økwshkík Mkhfkhu yuðwt fkhý ykÃÞwt fu ytËksÃkºk{kt yu
ytøku fkuE òuøkðkE fhkE Lk níke. ð¤e, økwshkík Mkhfkhu yu{ Ãký sýkÔÞwt fu Mkk{kLÞ
LkkýkfeÞ Vk¤ðýe{kt rçkÞkhý {kxu yLkwMkqr[ík òrík yLku yLkwMkqr[ík sLkòríkLkk
¾uzqíkku {kxu òuøkðkE ÚkE Au s. yux÷u yk ¾[o fhkÞku Lk níkku. Ãkhtíkw òu fuLÿ
MkhfkhLkk WÃkhkuõík LkkýktLkku WÃkÞkuøk ÚkÞku nkuík íkku ðÄw yuMkMke yLku yuMkxe ¾uzqíkkuLku
Mkkhk rçkÞkhýLkku ÷k¼ {¤e þõÞku nkuík. yk{, yuMkMke yLku yuMkxeLkk ½ýk ¾uzqíkku
Mkkhwt rçkÞkhý {u¤ððkÚke ðtr[ík hne økÞk.
49

økwshkík MkhfkhLke ðkŠ»kf ÞkusLkkyku{kt yuMkMke
yLku yuMkxe {kxu òuøkðkE yLku ¾[o (xfk){kt
ð»ko
2007-08
2008-09
2009-10
2010-11
2011-12

yuMkxe
òuøkðkE
11.01
14.06
13.14
12.73
16.48

yuMkMke
¾[o
11.09
14.55
14.25
13.27
12.48

òuøkðkE
1.41
3.93
4.51
3.65
3.20

¾[o
1.29
3.59
3.34
3.62
3.12

Mkúkuík: fuøkLkku ynuðk÷ Lkt. 3, 2013, økwshkík Mkhfkh, ÃkkLkk Lkt. 25.
(3) yLkwMkqr[ík òríkykuLkk ¾uzqíkku {kxu f]r»k MknkÞíkk fkÞo¢{ Lkk{u økwshkík
MkhfkhLke ÃkkuíkkLke ÞkusLkk Au: íkuLkku nuíkw f]r»k WíÃkkËLk ðÄkhðkLkku Au. ykðf{kt ðÄkhku
ÚkkÞ yLku SðLkÄkuhý MkwÄhu íku Au, yk ÞkusLkk{kt Ãký ÷ûÞktfku rMkØ ÚkÞk LkÚke, yu{
fuøkLkk ynuðk÷{kt LkkUÄðk{kt ykÔÞwt Au. 2007-12 Ëhr{ÞkLk yk ÞkusLkk {kxu
Y. 140 fhkuzLke òuøkðkE ÚkE níke. íku{ktÚke ¾[o {kxu Y. 120 fhkuz Aqxk fhkÞk
níkk yLku íku{ktÚke ¾hu¾h ¾[o Y. 105 fhkuzLkku ÚkÞku níkku. yk{, òuøkðkE fhíkkt
Y. 35 fhkuz sux÷ku ykuAku ¾[o ÚkÞku níkku. ÷ûÞktf rMkØ Lk ÚkÞk íkku íku {kxu økwshkík
MkhfkhLkk f]r»k rLkÞk{fu Lke[u {wsçkLkkt nkMÞkMÃkË fkhýku ykÃÞkt:
(y) hkßÞ{kt yLkwMkqr[ík òríkLkk ¾uzqíkkuLke MktÏÞk ykuAe Au.
(çk) ¼khík Mkhfkhu ¾kíkh rLkÞtºký Äkhk-1985 yLðÞu fwËhíke ¾kíkh Mkk{u
ðŠ{ fBÃkkuMx {kxu fkuE økwýð¥kk ytøku fkuE {kÃkËtz ½zâk Lknkuíkk.
(f) íkk÷wfk Míkhu òrík-ykÄkrhík ÞkËe WÃk÷çÄ Lk níke.
fuøkLku Ãký yk fkhýku MðefkÞo ÷køÞkt Lknkuíkkt. f]r»k yLku Mknfkh rð¼køk
WÃkhkuõík çkkçkíkku yøkkWÚke òýíkku s níkku, yu{ fuøk íkuLkk ynuðk÷{kt sýkðu Au. òu
yk ÂMÚkrík nkuÞ íkku íkuLku rðfkMk fnuðkÞ ¾hku? íkuLku MkwþkMkLk fnuðkÞ ¾hwt?

50

21.
økwshkík{kt Ër÷íkku «íÞu ¼u˼kðLke ðkMíkrðfíkk!
¼khíkLkk çktÄkhý{kt 73{ku çktÄkhý MkwÄkhku 1992{kt fhkÞku yLku Ãkt[kÞíkkuLku
ºkeò MíkhLke Mkhfkh çkLkkðkE. yk MkwÄkhk{kt Ër÷íkkuLku ðMkríkLkk Äkuhýu yLku
{rn÷kykuLku 33 xfk MkwÄeLke yLkk{ík yÃkkE. ðkÞçkúLx økwshkík{kt yLkk{ík íkku
y{÷{kt Au Ãký Ër÷íkku «íÞu Ãkt[kÞíkku{kt s su ¼u˼kð «ðíkuo Au íkuLkk «íÞu ykt¾
ykzk fkLk fhðk{kt ykðu Au. økwshkík Mkhfkh hkßÞ{kt yLku Ëuþ{kt, økwshkík{kt
MkwþkMkLk nkuðkLkkt Zku÷ Ãkexu Au Ãký Ër÷ík MkhÃkt[kuLku MkwþkMkLkLkku ynuMkkMk Úkíkku LkÚke
yu yuf nfefík Au.
íkksuíkh{kt s y{ËkðkËLke økqshkík rðãkÃkeXLkk Ãkeyu[.ze.Lkk yuf rðãkÚkeo
rðê÷¼kE Ãkxu÷u y{ËkðkË rsÕ÷kLke 64 yLku {nuMkkýk rsÕ÷kLke 52 (çkkðLk) økúk{
Ãkt[kÞíkkuLkk Ër÷ík MkhÃkt[kuLkku yÇÞkMk fÞkuo Au. yk yÇÞkMk{kt su òýðk {éÞwt Au íku
yu Au fu Ër÷ík MkhÃkt[ku ÷øk¼øk þku¼kLkk økktrXÞk suðk Au yLku hkßÞ Mkhfkh íkuyku
Mkûk{ çkLku íku {kxu hksfeÞ yLku Mkk{krsf MkwÄkhk fhðk {kxu fþwt s fhíke LkÚke, fËk[
íkuLku yu{kt fþku hMk Ãký LkÚke. ynª, yk yÇÞkMkLkkt su fux÷ktf íkkhýku {éÞkt Au íku hsq
fhkÞkt Au. økwshkíkLkwt Ãkt[kÞíke hks 1960Úke 1992 MkwÄe ð¾ýkíkwt níkwt. 73{k
çktÄkhý MkwÄkhk ÃkAe ÃkrhÂMÚkrík MkwÄhðe òuEíke níke Ãkhtíkw íku ðýMke Au. Mk{ks
Mk{hMk LkÚke yLku Ãkt[kÞíkkuLku Mk{hMk fhðk {kxu hkßÞ Mkhfkh Ä{ÃkAkzk fhu Au! yu þwt
¾hu¾h ðksçke Au?
(1) Ër÷íkku {kxu fux÷ktf økk{ku{kt y÷kÞËe ÔÞðMÚkkyku yksu Ãký òuðk {¤u
Au, su íku{Lkk «íÞuLkk Mkk{krsf ¼u˼kð yLku yMÃk]~ÞíkkLke ÂMÚkrík çkíkkðu Au.
98.28 xfk Ër÷ík MkhÃkt[ku yu{ sýkðu Au fu íku{Lkk {kxuLkkt {trËhku y÷øk Au.
99.13 xfkyu yu{ sýkÔÞwt fu Ër÷íkku {kxuLkkt M{þkLk yLku ÄkŠ{f rðrÄ {kxuLkkt MÚkkLkku
y÷øk Au. 97.42 xfkyu yu{ fÌkwt fu Lkðhkrºk{kt økhçkk økkðkLke íku{Lke ÔÞðMÚkk
y÷øk Au. 65.68 xfkyu yu{ fÌkwt fu økk{ku{kt Ër÷íkku {kxuLkk nò{ y÷øk Au.
41.37 xfkyu yu{ sýkÔÞwt fu íku{Lku {kxuLkk Äkuçke½kx y÷øk Au.
(2) yMÃk]~Þíkk LkkçkqËe {kxuLkk «ÞkMkku Úkðk òuEyu Ãký hksfeÞ fu þkMkfeÞ
Zçku íku {kxu fkuE «ÞkMkku Úkíkk LkÚke. Ër÷ík MkhÃkt[ku su «ÞkMkku fhu íku MkV¤ Lkk ÚkkÞ íku
Mðk¼krðf Au. 36.20 xfk MkhÃkt[kuyu yu{ fÌkwt fu yMÃk]~Þíkk LkkçkqË fhðkLkk «ÞíLkku
fheyu íkku økk{{kt Mkt½»ko ÚkkÞ Au yLku 39.06 xfkyu yu{ fÌkwt fu íkuyku Ãkkuíku
yMÃk]~Þíkk LkkçkqË fhðk {kxu fþwt s fhe þfu yu{ LkÚke.
(3) yk yÇÞkMk yu{ fnu Au fu {kuxk ¼køkLkk Ër÷ík MkhÃkt[ku Ãkt[kÞíkku{kt
Ër÷íkkuLkk «§ku Wfu÷ðk{kt Ãkt[kÞíkLke çkuXfku yLku økúk{ Mk¼kLkk Mkt[k÷Lk{kt, rLkýoÞ
51

«r¢Þk{kt, íkk÷wfk fu rsÕ÷k Ãkt[kÞíkku{ktÚke MktMkkÄLkku {u¤ððk{kt yLku Mkk{krsf LÞkÞ
Mkr{ríkLke yMkhfkhf fk{økehe Q¼e fhðk{kt ÷øk¼øk rLk»V¤ økÞk Au. 45.68 xfk
W¥khËkíkkykuyu yu{ fÌkwt fu Ër÷íkkuLkk «§ku Wfu÷ðkLke çkkçkík{kt MkhÃkt[ íkhefu íku{Lkku
fþku s «¼kð Ãkzíkku LkÚke. 53.44 xfk Ër÷ík MkhÃkt[kuyu yu{ fÌkwt fu rçkLk-Ër÷íkku
íku{Lku fk{ fhðk Ëuíkk s LkÚke, yu{kt rçkLk-Ër÷ík [qtxkÞu÷k MkÇÞkuLkku Ãký Mk{kðuþ ÚkkÞ
Au. 26.72 xfk Ër÷ík MkhÃkt[kuyu íkku yu{ Ãký fÌkwt fu Wå[ fûkkyu yrÄfkheyku fu
ÃkËkrÄfkheyku íku{Lku økktXíkk s LkÚke. íku{Lke heíkMkh yðøkýLkk fhu Au.
(4) økúk{ Ãkt[kÞíkku íkku økk{zktLke Mkhfkh Au. íku{kt íkku ¼u˼kð Lk s nkuðku
òuEyu. Ãký økúk{ Ãkt[kÞíkku yk Mkk{krsf ¼u˼kðÚke çkkfkík LkÚke yLku yuLku rLk{qo¤
fhðk {kxu fkuE s WÃkkÞ hkßÞ Mkhfkh íkhVÚke ÚkÞku LkÚke. su{ fu 30.07 xfk Ër÷ík
MkhÃkt[kuyu yu{ fÌkwt fu Ër÷íkkuLkk «§kuLku zuÃÞwxe MkhÃkt[ fu yLÞ [qtxkÞu÷k MkÇÞku
Ãkt[kÞíkLke çkuXf{kt hsq Úkðk Ëuíkk s LkÚke. økúk{ Ãkt[kÞíkLke çkuXf {¤u íku {kxu su
yusLzk íkiÞkh ÚkkÞ íku{kt s Ër÷íkkuLkk «§ku rðþu fþwt nkuÞ Lknª íkku Ãkt[kÞík fþwt fk{ Lkk
s fhe þfu yu Mðk¼krðf Au. 50.86 xfk Ër÷ík MkhÃkt[kuyu yu{ fÌkwt fu Ãkt[kÞík{kt
[qtxkÞu÷k MkÇÞku íku{Lku Mknfkh ykÃkíkk LkÚke.
ð¤e, 41.36 xfk Ër÷ík MkhÃkt[kuyu yu{ Ãký fÌkwt fu íkuyku rçkLk-Ër÷íkkuLkk
{íkkuÚke [qtxkÞu÷k Au, yux÷u íkuyku fnu íku{ s íku{ýu fhðwt Ãkzu Au. 56.03 MkhÃkt[kuyu
yu{ sýkÔÞwt fu zuÃÞwxe MkhÃkt[ yLku ík÷kxe Ãkkuíku s íku{Lkku rðhkuÄ fheLku økk{Lkkt rðfkMk
fk{ku ykzu hkuzkt Lkk¾u Au! 62.06 xfkyu yu{ Ãký fÌkwt fu zuÃÞwxe MkhÃkt[ yLku
Ãkt[kÞíkLkk MkÇÞku ÃkkuíkkLku yLkwfq¤ yuðk rLkýoÞku ÷uðzkðu Au. 35.34 xfk yu{ fnu Au
fu Ãkt[kÞíkLke çkuXf{kt yLku rLkýoÞ «r¢Þk{kt zuÃÞwxe MkhÃkt[Lkku s ðÄkhu «¼kð hnuíkku
nkuÞ Au yLku 48.27 xfk yu{ fnu Au fu íku{kt ð[oMð Ähkðíke ¿kkríkLkk MkÇÞku s
«¼wíð Ähkðu Au.
(5) 1970Lkk ËkÞfk{kt Íeýk¼kE ËhS Mkr{ríkLke ¼÷k{ýLkk ykÄkhu
økwshkík{kt økúk{, íkk÷wfk yLku rsÕ÷k Ãkt[kÞíkku{kt Ër÷íkku yLku ykrËðkMkeyku MkrníkLkk
Mk{ksLkk Lkçk¤k ðøkkuo{kt Mkk{krsf-ykŠÚkf WíÚkkLk {kxu Mkk{krsf LÞkÞ Mkr{ríkykuLke
h[Lkk fhðkLkwt VhrsÞkík Au. WÃkhkuõík yÇÞkMk{kt yu{ òýðk {éÞwt Au fu 32.75
xfk Ër÷ík MkhÃkt[kuLku Mkk{krsf LÞkÞ Mkr{rík rðþu fþe ¾çkh s LkÚke. 10.34 xfk
Ër÷ík MkhÃkt[kuyu yu{ fÌkwt fu íku{Lke økúk{ Ãkt[kÞíkku{kt Mkk{krsf LÞkÞ Mkr{ríkLke h[Lkk
ÚkE s LkÚke. 53.44 xfkyu yu{ fÌkwt fu íku{Lke økúk{ Ãkt[kÞíkku{kt Mkk{krsf LÞkÞ
Mkr{rík Mkr¢Þ LkÚke. ð¤e, 44.17 xfk Ër÷ík MkhÃkt[kuLku Mkk{krsf LÞkÞ
Mkr{ríkykuLke çkuXfku rðþu Ãký fþku ÏÞk÷ LkÚke.
WÃkhkuõík nfefíkku ðkÞçkúLx økwshkíkLke yuf çkeS, ðkMíkrðf íkMkðeh yLku
52

íkkMkeh hsq fhu Au. økwshkík Mkhfkhuu yLkk{íkLku ÷eÄu Ãkt[kÞíkku{kt [qtxkELku ykðíkk
Ër÷ík ¼kEyku yLku çknuLkkuLku Mkûk{ çkLkkððk {kxu ÷øk¼øk fkuE s «ÞkMk fÞko LkÚke.
íku{Lku ðneðx fu Ãkt[kÞíke hks rðþu íkk÷e{ ykÃke LkÚke fu ÃkAe Mkk{krsf ¼u˼kðku
Ëqh ÚkkÞ íku {kxu Ãký fkuE «ÞíLkku fÞko LkÚke. Mkhfkhu yu{ {kLke ÷eÄwt Au fu ykŠÚkf
rðfkMk Úkþu yux÷u yk çkÄwt yuLke {u¤u Úkk¤u Ãkze sþu Ãký yuðwt çkLÞwt LkÚke. yk ðhðe
ðkMíkrðfíkk økwshkík Mkhfkh yLku LkhuLÿ {kuËeLkkt MkwþkMkLk yLku rðfkMkLkk Ãkkðh
ÃkkuELx «uÍLxuþLMk{kt Lkk nkuÞ yu ¾qçk s Mðk¼krðf Au.

53

22.
ykrËðkMkeykuLku s{eLkLke {kr÷fe ykÃkðk{kt økwshkík
MkhfkhLkk XkøkkXiÞk
¼khíkLke MktMkËu ðLk yrÄfkh fkÞËk Lkk{u yku¤¾kíkku fkÞËku 2006{kt
½zâku. íkuLkwt yk¾wt Lkk{ Au: yLkwMkqr[ík sLkòrík yLku yLÞ ÃkhtÃkhkøkík ðLkðkMke ðLk
yrÄfkh {kLÞíkk Äkhku. yk fkÞËku ykrËðkMkeyku yLku yLÞ ÃkhtÃkhkøkík
ðLkðkMkeykuLkk {wÏÞ çku «fkhLkk yrÄfkhkuLku {kLÞíkk ykÃku Au. íkuLkku WÆuþ
ykrËðkMkeykuLku yLku yLÞ ðLkðkMkeykuLku ÚkÞu÷ku yiríknkrMkf yLÞkÞ Ëqh fhðkLkku Au
yLku støk÷kuLke s{eLk íkÚkk ðLkÃkuËkþku ÃkhLkk íku{Lkk yrÄfkhkuLku {kLÞíkk
ykÃkðkLkku Au.
Ãkhtíkw økwshkík Mkhfkhu yk fkÞËkLkk y{÷{kt ¼khu WËkMkeLkíkk Mkuðe Au. yk
ûkuºku fkÞo fhíkkt f{oþe÷ku ík]ÂÃík yLku ytçkhe»k yu{ fnu Au fu, “økwshkík Mkhfkhu òýu
yk fkÞËkLkku WÃkÞkuøk ykrËðkMkeykuLku yrÄfkh ykÃkðk {kxu Lknª, Ãkhtíkw íku{Lku
Lkfkhðk {kxu s fÞkuo.” yk fkÞËkLkk y{÷Lke þYykík{kt s ßÞkhu {kuxk ¼køkLke
økúk{ Mk¼kykuyu íku{Lku {¤u÷e Ëkíkk yhSykuLke VkR÷ku nS «ktík fûkkLke Mkr{rík
ÃkkMku s{k Ãký Lknkuíke fhkðe íÞkhu {u-2009{kt su økktÄeLkøkh{kt {wÏÞ Mkr[ðu
ònuhkík fhe ËeÄu÷e fu, {kºk 10 xfk sux÷e yhSyku s Mkk[e Au yLku çkkfeLke çkÄe
Mkkð çkkuøkMk Au, yLku ÃkAe yu ðkíkLku Mkk[e ÃkkzðkLke nkuÞ yu{ «ktík yLku rsÕ÷k
fûkkLke Mkr{ríkykuyu Ãknu÷k íkçk¬k{kt 9 xfk yux÷u fu {kºk 17,000 yLku çkeò
íkçk¬k{kt 11 xfk yux÷u fu 19,000 {¤e fw÷ 36,000 yux÷u fu 20 xfk sux÷e
yhSyku s {tsqh fhu÷e. yuLke Mkk{u 1.20 ÷k¾ sux÷e yhSyku Lkfkhe fkZðk{kt
ykðe níke. yk{, ykrËðkMkeykuLku s{eLkku ÃkhLkk nfku ykÃkðk s Lknª yuðwt økwshkík
Mkhfkhu Ãknu÷uÚke Lk¬e fhe LkkÏÞwt níkwt.
ykx÷k {kuxk ÃkkÞk Ãkh Ëkðkyku Lkk{tsqh ÚkÞk yu rsÕ÷k fu «ktík fûkkLkk
yrÄfkheykuLke ¼q÷Lku fkhýu Lknkuíkk ÚkÞk, Ãký økktÄeLkøkhLkk Wå[ yrÄfkheykuyu ðLk
yrÄfkh fkÞËk yLku rLkÞ{kuLkku ¼tøk fhíke Mkq[Lkkyku ykÃkíkk su ÃkrhÃkºkku íku{s Xhkðku
çknkh Ãkkzu÷k yuLku fkhýu s ÚkÞu÷k. {kºk ðLk rð¼køkLke ¼÷k{ýkuLku ykÄkhu s yuf
÷k¾ fhíkkt ðÄkhu yhSyku MkkÚku rLkÞ{ {wsçkLkk çku Ãkwhkðk òuzðk{kt ykÔÞk LkÚke yuðwt
fkhý çkíkkðeLku Lkk{tsqh fhðk{kt ykðe níke, ßÞkhu ¾hu¾h íkku nfefík yu níke fu
{kuxk ¼køkLkk ykrËðkMkeykuyu rLkÞ{-13 {wsçk ykuAk{kt ykuAk çku {kLÞ Ãkwhkðk
òuzâk s níkk! ðLk rð¼køku su Mkq[Lkkyku ykÃku÷e íku s økuhfkLkqLke níke!
ykðwt s yuf økuhfkLkqLke Ãkøk÷wt Mkhfkhu Mkuxu÷kEx E{ushe ytøku ¼ÞwO níkwt,
54

økwshkík MkhfkhLkku Ëkðku yuðku níkku fu fkuE Mkk[k {kýMkLku yLÞkÞ Lk ÚkkÞ yu {kxu
Mkuxu÷kEx E{usheLkku WÃkÞkuøk fhðkLkku rLkýoÞ ÷uðkÞku níkku. økktÄeLkøkhLke çkkÞMkuøk
MktMÚkkLku íku {kxu fk{økehe MkkUÃkkE. íkuýu 2005Lke Mkuxu÷kEx E{ushe {u¤ðeLku yu{kt
ðLk rðMíkkh{kt Ëu¾kíkk ¾uzký ¼køkLku fku{Lk Ã÷kux íkhefu Ëþkoðíke fk{økehe fhðkLke
níke. Auðxu 45,000 Ëkðk íkku yux÷k {kxu Lkfkhe fkZðk{kt ykÔÞk fu, yu{Lku
Mkuxu÷kEx E{usheLkwt Mk{ÚkoLk {¤íkwt LkÚke. f{oþe÷ku ík]rÃík yLku ytçkhe»k fnu Au fu,
“rsÞkuhuVhLMk fÞko ðøkhLke E{ushe{kt fkì{Lk Ã÷kux {kfo fhðkLke yk¾e fkÞoðkne s
yði¿kkrLkf yLku ¾k{eÞwõík níke.”
yk{, su fk{ økwshkík Mkhfkhu ykMkkLkeÚke fkÞËk yLku íkuLkk nuX¤ ½zkÞu÷k
rLkÞ{ku yLkwMkkh fhðkLkwt níkwt. yu fk{ íkuýu økqt[ðe LkkÏÞwt níkwt. yuÚke MÃkü ÚkkÞ Au fu,
òýu {kuËe Mkhfkhu Lk¬e s fhe Lkk¾u÷wt fu ykrËðkMkeykuLku yu{Lke s{eLkku ykÃkðe s
LkÚke. ¼khíkLke MktMkËu fhu÷k fkÞËkLke yk fux÷e {kuxe yðøkýLkk fnuðkÞ? òýu fu
økwshkíkLkk ykrËðkMkeykuLku ¼khíkLke MktMkËLkku fkÞËku ÷køkw ÃkzkÞ s Lknª yuðk «fkhLkwt
ðíkoLk økwshkíkLke {kuËe Mkhfkhu fÞwO!
yk fkÞËkLkku y{÷ ÞkuøÞ heíku ÚkkÞ yLku ykrËðkMkeykuLku s{eLkku {¤u íku {kxu
yk[oðkrnLke, hksÃkeÃk¤k Mk{ks Mkuðk {tz¤ yLku ÃkÞkoðhý Mkwhûkk Mkr{ríkyu
ykuøkMx-2011{kt økwshkíkLke ðze yËk÷ík{kt ònuh rníkLke yhS fhe. fuMk yux÷ku
çkÄku {sçkqík níkku fu ðze yËk÷íkLke LkkurxMkLkku sðkçk ykÃkíkkt Ãknu÷kt s Mkhfkhu yuf
Xhkð fheLku «ktík yLku rsÕ÷k fûkkLke Mkr{ríkykuLku, Lkk{tsqh ÚkÞu÷e çkÄe Ëkðk
yhSykuLke Vuh[fkMkýe fhðkLke Mkq[Lkk ykÃke. yk{, su yhSyku Lkk{tsqh fhkE
níke íku y[kLkf s çkkfe yhSyku çkLke økE!
Ëhr{ÞkLk, fuLÿ MkhfkhLkk ykrËðkMke {tºkk÷Þu Ãký sw÷kE-2012{kt
fkÞËkLkk y{÷ {kxu {køkohu¾kyku yLku MkÃxuBçkh-2012{kt MkwÄkhu÷k rLkÞ{ku çknkh
Ãkkzâk. ykrËðkMkeykuLkk støk÷ s{eLk ytøkuLkk ÔÞÂõíkøkík Ëkðkyku ytøku {n¥ðLke
Mkq[Lkk yÃkkE Au yLku yu{ fnuðkÞwt Au fu rLkÞ{-13{kt sýkðu÷ çkÄk ÃkwhkðkLku æÞkLk{kt
÷uðk òuEyu yLku y{wf «fkhLkk ÃkwhkðkLkku s ykøkún hk¾ðku òuEyu Lknª. {kuxk ¼køku
støk÷ ¾kíkkLke ËtzLke Ãkkðíke, økwLkk hrsMxh fu Mkux÷{uLx rhÃkkuxo suðk s ÃkwhkðkLkku
økwshkík{kt ykøkún hk¾ðk{kt ykðíkku níkku. nðu rLkÞ{{kt yu{ Ãký fnuðkÞwt fu, fkuE
Ãký çku Ãkwhkðk nkuÞ íkku Ëkðk yhS {kLÞ fhðe òuEyu.
yk WÃkhktík íku{kt yu{ Ãký sýkðkÞwt fu, «ktík yLku rsÕ÷k fûkkLke Mkr{ríkyku
ßÞkhu Ãký økúk{ Mk¼kLke ¼÷k{ýÚke swËku rLkýoÞ fhu íkku, yÚkðk íkku, íku{kt fkuE
VuhVkh fhu íkku íku {kxuLkkt rðøkíkðkh fkhýku MkkÚkuLkk nwf{ çknkh Ãkkzðk Ãkzþu yLku
yuLke òý su íku ËkðuËkhLku íkífk¤ fhðkLke hnuþu.
økwshkík Mkhfkhu hkßÞLke ðze yËk÷íkLku þÃkÚkLkk{k Ãkh yu{ fÌkwt fu,
ykrËðkMkeykuLke 54,000 yhSyku {tsqh fhkE Au. yLku 1,28,866 yhSyku
55

nsw çkkfe Au yLku yuf Ãký yhS Lkk{tsqh fhkE LkÚke. yËk÷ík{kt Ãký yk heíku {kuËe
Mkhfkh sqXqt çkku÷e, fkhý fu yøkkW nòhku yhSyku Lkk{tsqh fhkE s níke!
økwshkíkLke ðze yËk÷íku ònuh rníkLke yhS {kLÞ hk¾e yËk÷íku íkuLkk
[wfkËk{kt yu{ Ãký fÌkwt fu, yk fkÞËkLkku WÆuþ s ykrËðkMkeyku yLku yLÞ ÃkhtÃkhkøkík
ðLkðkMkeykuLku s{eLkLkku yrÄfkh ykÃkðkLkku Au. yuLkku y{÷ fhíke ð¾íku òu [wMík
ÃkwhkðkLkku ykøkún hk¾ðk{kt ykðu íkku íkuLkku yk W{Ëk WÆuþ {he Ãkhðkhu. yux÷u Mkhfkhu
yk Ãkwhkðk çkkçkíku h[Lkkí{f ð÷ý hk¾ðwt sYhe Au.
ðze yËk÷íku yuðku MÃkü ykËuþ ykÃÞku Au fu, ík{k{ Ãkzíkh ËkðkykuLke
Vuh[fkMkýe rLkÞ{-13, íku{s MkwÄkhu÷k rLkÞ{ 12(y) {wsçk s, fhðk{kt ykðu yLku
ònuh rníkLke yhS{kt MkhfkhLkk su Xhkðku yLku ÃkrhÃkºkku sýkðkÞk Au íku ík{k{
ÃkkAk ¾U[ðk{kt ykðu. yËk÷íku Mkk{wËkrÞf yrÄfkhku ykÃkðkLke yLku ðLkðMkkníkLkkt
økk{kuLku {nuMkq÷e økk{ku{kt VuhððkLke fkÞoðkne ÍzÃke çkLkkððkLkku Ãký ykËuþ
ykÃÞku Au.
yk{, økwshkík{kt {kuËe Mkhfkhu ykrËðkMkeyku yLku yLÞ ðLkðkMkeykuLku
støk÷Lke s{eLkkuLkku nf ykÃkðku s Lknª yu{ Lk¬e fhu÷wt Au. {wÏÞ «ÄkLku Ãkkuíku
ykrËðkMkeykuLku s{eLkkuLke MkLkËLkkt fkøkr¤Þkt ykÃÞkt Au, Ãký ¾hu¾h íkku yu s{eLkLke
{kr÷feLkku yrÄfkh ykÃkíkkt fkøkr¤Þkt Au s Lknª. yu{kt íkku ¾uzkýnf yÃkkÞku Au fu su
ykrËðkMkeyku ÃkkMku níkku s. ‘rËþk’ MktMÚkkLkkt Ãkki÷ku{e r{Mºke yu{ fnu Au fu, “yu{kt
Mkhfkhu Lkðwt þwt fÞwO ? ykrËðkMkeyku yu{Lke s{eLkLkku ¾uzkýnf Ähkðíkk s níkk.
yu{Lku íkku fkÞËk {wsçkLkku s{eLkLke {kr÷feLkku nf ykÃkðkLkku Au. yu ykÃkku Lku.”
yk{, {kuËe Mkhfkh ËuþLkk fkÞËkLkku y{÷ fhíke LkÚke yLku ykrËðkMkeykuLku
s{eLkkuLke {kr÷fe ykÃkíke LkÚke yLku ÃkAe yu{Lku ðLkçktÄw fneLku Lkðe Lkðe ÞkusLkkyku
½zu Au! ykrËðkMkeyku {kxu {kuËe MkhfkhLke {kºk r÷Ãk-MkŠðMk yux÷u fu Xk÷kt ð[Lkku Au!
fkÞËku MÃkü Au. yuLkk y{÷ {kxu ÷kufkuyu yËk÷ík{kt sðwt Ãkzu yu s {kuËe MkhfkhLke
økheçkku «íÞuLke LkXkhe {kLkrMkfíkk Ëþkoðu Au!

56

23.
økheçk ð]Øku, Mkøk¼ko {rn÷kykuLkk fÕÞký{kt
økwshkík ÃkkA¤ Lknª, ÃkAkík
fuLÿ MkhfkhLke çku {n¥ðLke Mkk{krsf Mk÷k{íkeLke ÞkusLkkykuLkku y{÷
økwshkík{kt fuðe heíku ÚkkÞ Au yu òýðk suðwt Au. økheçk ð]ØkuLku ÃkuLþLk ykÃkðk {kxuLke
yLku økheçk Mkøk¼ko MºkeykuLku MknkÞ Ãkqhe Ãkkzðk {kxuLke ÞkusLkkyku{kt økwshkík fux÷wt
ÃkkA¤ Au íku ynª ykÃku÷e rðøkíkku WÃkhÚke Mk{S þfkÞ yu{ Au.
hk»xÙeÞ ð]ØkðMÚkk ÃkuLþLk ÞkusLkk
Ëuþ{kt rLkhkÄkh ð]ØkuLke ÃkkÞkLke sYrhÞkíkku {kxu hk»xÙeÞ ð]ØkðMÚkk ÃkuLþLk
ÞkusLkk MkkiÚke «Úk{, yLku yíÞkh MkwÄeLke MkkiÚke {n¥ðLke hk»xÙeÞ MíkhLke ÞkusLkk Au.
çkeò árüfkuýÚke òuEyu íkku, íku {ÞkorËíkÃkýu, Ãký yuf{kºk yuðe hk»xÙeÞ ÞkusLkk Au
fu, su yMktøkrXík ûkuºkLkk fk{Ëkhku {kxu ÃkuLþLkLke òuøkðkE fhu Au. 1995{kt yk
ÞkusLkkLkku ykht¼ ÚkÞku níkku. yu ð¾íku ÃkuLþLkhLku Ëh {rnLku Y. 75Lkwt ÃkuLþLk
ykÃkðkLkwt Lk¬e ÚkÞwt níkwt. yíÞkhu Ëhuf ÃkuLþLkhLku Ëh {rnLku Y. 400Lkwt ÃkuLþLk {¤u Au
íku{kt Y. 200 fuLÿ Mkhfkh ykÃku Au yLku Y. 200 økwshkík Mkhfkh ykÃku Au.
1998{kt hk»xÙeÞ ð]ØkðMÚkk ÃkuLþLk ÞkusLkk nuX¤ 1993-94Lkk økheçkeLkk
ytËksLkk ykÄkhu yktfzkfeÞ {ÞkoËk Lk¬e fhðk{kt ykðe níke. økwshkík{kt 200304{kt 2,21,600 ð]ØkuLku yk ÞkusLkk nuX¤ ykðhe ÷uðkLkku ÷ûÞktf fuLÿ Mkhfkh îkhk
Lk¬e fhkÞku níkku, Ãkhtíkw {kºk 1,673 sýkLku s hk»xÙeÞ ð]ØkðMÚkk ÃkuLþLk ÞkusLkkLkku
÷k¼ {éÞku níkku. yk{, {kºk Ãkkuýk xfkLku s yk ÞkusLkkLkku ÷k¼ økwshkík Mkhfkhu
ykÃÞku níkku.
yk ÞkusLkk {kxu ÷kÞfkíkLkkt ºký Äkuhýku Lk¬e fhkÞkt níkkt: (1) økheçke hu¾k
Lke[u SðLkkhk (çkeÃkeyu÷) (2) rLkhkÄkhÃkýwt (3) 65 ð»koÚke ðÄwLke ðÞ. yk{, ¾qçk
s økheçk ÷kufkuLku yk ÃkuLþLk {¤u Au yLku íku ykÃkðk{kt økwshkík Mkhfkh 2003-04{kt
rLk»V¤ økE níke. ÃkAe Ãký yk rMk÷rMk÷ku [k÷w s hÌkku níkku.
2006-07{kt 3.29 ÷k¾ ÷kufkuLku yk ÞkusLkkLkku ÷k¼ {¤ðku òuEíkku níkku,
Ãký økwshkík Mkhfkhu {kºk 40,117 ð]ØkuLku s ÃkuLþLk ykÃÞwt níkwt. yux÷u fu {kºk
12.2 xfk ÷kufkuLku su ÞkusLkkLkku ÷k¼ {éÞku níkku.
yk Mkt˼o{kt Lke[uLkk {wÆkyku yøkíÞLkk Au:
(1) Mkðkuoå[ yËk÷íku íkk. 28-11-2001Lkk hkus ík{k{ hkßÞ MkhfkhkuLku
hk»xÙeÞ ð]ØkðMÚkk ÃkuLþLk ÞkusLkkLkk y{÷ {kxu íkk.1-1-2002 MkwÄe{kt
÷k¼kÚkeoykuLke yku¤¾ fhðk sýkÔÞwt níkwt, íku{ Aíkkt økwshkík Mkhfkhu ykx÷e ykuAe
MktÏÞk{kt ÷k¼kÚkeoykuLku yku¤¾e fkZâk níkk.
57

(2) Mkðkuoå[ yËk÷íku Lke{u÷k fr{þLkhkuyu ykìøkMx-2004{kt su Ãkkt[{ku
ynuðk÷ yËk÷íkLku MkwÃkhík fÞkuo íku{kt yk ÞkusLkkLkk y{÷Lkk ytøkuLke 18 hkßÞkuLke
rðøkíkku ykÃkðk{kt ykðe Au. íku{kt sýkÔÞk {wsçk økwshkík yk çkkçkík{kt 17{k ¢{u
Au. {kºk ykMkk{ s yk ÞkusLkkLkk y{÷Lke çkkçkík{kt økwshkík fhíkkt ÃkkA¤ Au.
(3) Mkðkuoå[ yËk÷íku Lke{u÷k fr{þLkhkuyu Mkðkuoå[ yËk÷íkLku su Mkkík{ku
ynuðk÷ MkwÃkhík fÞkuo Au íku{kt yÃkkÞu÷e rðøkíkku {wsçk íkku 2006-07{kt yk
ÞkusLkkLkk y{÷Lke çkkçkík{kt ík{k{ hkßÞku{kt yu MkkiÚke AuÕ÷u Au. yk ynuðk÷ yu{
fnu Au fu òu 36 xfk sux÷wt økheçkeLkwt «{ký økýðk{kt ykðu íkku økwshkík{kt {kºk 3.1
xfk økheçk yLku rLkhkÄkh ð]ØkuLku yk ÞkusLkk nuX¤ ÃkuLþLk {éÞwt Au. ËuþLkkt ík{k{
hkßÞku{kt yk «{ký 20Úke 100 xfkLke ðå[u hÌkwt Au.
hk»xÙeÞ {kík]íð ÷k¼ ÞkusLkk yLku sLkLke Mkwhûkk ÞkusLkk
hk»xÙeÞ {kík]íð ÷k¼ ÞkusLkk 1995{kt hk»xÙeÞ Mkk{krsf MknkÞ fkÞo¢{Lkk
¼køkYÃku þY fhðk{kt ykðe. yk ÞkusLkk yLðÞu çkeÃkeyu÷ ÃkrhðkhkuLke Mkøk¼ko
MºkeykuLku Wå[f Y. 500Lke MknkÞ «MkqríkLkkt 8 Úke 12 MkÃíkkn yøkkW çku çkk¤fkuLkk
Sðtík sL{u ykÃkðk{kt ykðu Au. Þk ÞkusLkk MktÃkqýoÃkýu fuLÿ ÃkwhMf]ík ÞkusLkk Au, yux÷u
fu íkuLkku çkÄku s ¾[o fuLÿ Mkhfkh ¼kuøkðu Au. yk ÞkusLkk{kt MkwÄkhk fhðk{kt ykÔÞk
yLku íkk. 12-4-2005Úke íkuLku sLkLke Mkwhûkk ÞkusLkk Lkk{ ykÃkðk{kt ykÔÞwt. íkuLkku
nuíkw {kík]íð {]íÞw Ëh yLku çkk¤ {]íÞw Ëh ½xkzðkLkku Au. íku {kxu «Mkqrík Ëðk¾kLkkyku{kt
ÚkkÞ íku {kxu «ÞkMk fhkÞ Au.
sLkLke Mkwhûkk ÞkusLkkLke {køkohu¾kyku{kt sýkððk{kt ykÔÞwt Au fu, hk»xÙeÞ
{kík]íð ÷k¼ ÞkusLkk{kt çkeÃkeyu÷ ÃkrhðkhkuLke Mkøk¼ko MºkeykuLku ðÄkhu Mkkhku yknkh
Ãkqhku ÃkkzðkLke òuøkðkE fhðk{kt ykðe níke, ßÞkhu sLkLke Mkwhûkk ÞkusLkk{kt
Mkøk¼koðMÚkk Ëhr{ÞkLk ykhkuøÞ Mkt¼k¤ {kxu hkufz{kt MknkÞ yÃkkÞ Au, «Mkqrík
Ëhr{ÞkLk MktMÚkkøkík Mkt¼k¤ h¾kÞ Au yLku «Mkqrík ÃkAe íkhíkLkk Mk{Þøkk¤k{kt ûkuºkeÞ
MíkhLkkykhkuøÞ fkÞofh îkhk Mktfr÷ík Mkt¼k¤Lke ÔÞðMÚkk fhkÞ Au.
Mkðkuoå[ yËk÷ík îkhk rLk{kÞu÷k fr{þLkhkuLkk ynuðk÷ku çkkË ¼khík Mkhfkhu
Lke[u {wsçk rLkýoÞku fÞko níkk:
(1) sLkLke Mkwhûkk ÞkusLkk yLðÞu ík{k{ çkeÃkeyu÷ Mkøk¼ko {rn÷kykuLku
«MkqríkLkwt MÚk¤ øk{u íku nkuÞ, íkkuÃký Y. 500Lke hkufz MknkÞ yÃkkþu yLku íku{Lke íkÃkkMk
ÚkkÞ ÃkAe s íku{Lku MknkÞ ykÃkðk{kt ykðþu yuðe þhík hk¾ðk{kt ykðþu Lknª.
(2) su Mkøk¼ko MºkeykuLke «Mkqrík Ëðk¾kLkk{kt Úkþu íku{Lku ðÄkhu hf{
[qfððk{kt ykðþu.
(3) su hkßÞku{kt yk ÞkusLkk nuX¤Lke fk{økehe Lkçk¤e LkkUÄkE Au íÞkt
hk»xÙeÞ {kík]íð ÷k¼ ÞkusLkk nuX¤ ô{hLke {ÞkoËk yLku çkk¤fkuLke MktÏÞkLke {ÞkoËk Ëqh
58

fhðk{kt ykðe Au. Ëðk¾kLkk{kt «Mkqrík {kxu çkeÃkeyu÷Lke {ÞkoËk Ãký Ëqh fhðk{kt
ykðe Au.
(1) Mkðkuoå[ yËk÷íku rLk{u÷k fr{þLkhkuLkku Mkkík{ku ynuðk÷ yu{ sýkðu Au
fu, 2006-07{kt økwshkík{kt hk»xÙeÞ {kík]íð ÷k¼ ÞkusLkk {kxu {kºk {rn÷kykuLke
MktÏÞk 2,12,845 níke yLku íku{ktÚke {kºk 42,373 {rn÷kykuLku sLkLke Mkwhûkk
ÞkusLkkLkku ÷k¼ yÃkkÞku níkku. yk{ {kºk 20 xfk {rn÷kykuLku s yk ÞkusLkkLkku ÷k¼
{éÞku níkku. yk çkkçkík{kt økwshkíkLkku ¢{ Mk{økú Ëuþ{kt 17{ku Au.
(2) sLkLke Mkwhûkk ÞkusLkk nuX¤ Lkkýkt ðkÃkhðkLke çkkçkík{kt Ãký økwshkík
½ýwt s ÃkkA¤ Au. 2006-07{kt økwshkíkLku Y. 8.52 fhkuz fuLÿ Mkhfkh íkhVÚke
Vk¤ððk{kt ykÔÞk níkk yLku íku{ktÚke {kºk Y. 1.68 fhkuz yux÷u fu 21.8 xfk
hf{Lkku s ¾[o økwshkík Mkhfkh îkhk fhðk{kt ykÔÞku níkku.
yk çkkçkík{kt økwshkík 22{k ¢{u ykðu Au. Ëuþ{kt 13 hkßÞku yLku
fuLÿþkrMkík «Ëuþku yuðk Au fu su{ýu íku{Lku Vk¤ðkÞu÷kt Lkkýkt{ktÚke yu ð»kou 50 xfk
fhíkkt ðÄkhu ¾[o fÞkuo níkku yu{ WÃkhkuõík ynuðk÷{kt sýkðkÞwt níkwt.
(3) WÃkhkuõík ynuðk÷{kt yuðe ¼÷k{ý fhkE níke fu, hk»xÙeÞ {kík]íð
÷k¼ ÞkusLkk yLku sLkLke Mkwhûkk ÞkusLkkLke rðøkíkku ík{k{ Ãkt[kÞíkkuLkkt {fkLkku,
yktøkýðkze fuLÿku, ònuh ykhkuøÞ fuLÿku yLku Ãkuxk fuLÿku yLku íkk÷wfk íkÚkk rsÕ÷kLke
nkìÂMÃkx÷ku{kt «fkrþík fhkðe òuEyu. ð¤e, Ëh {rnLku Ãkt[kÞík ¼ðLk yLku
yktøkýðkze fuLÿku Ãkh ÷k¼kÂLðík ÚkÞu÷k yhsËkhkuLke AuÕ÷k{kt AuÕ÷e ÞkËe Ãký {wfkðe
òuEyu. yk{, yu MÃkü Au fu, yk ¼÷k{ýkuLkku y{÷ økwshkík{kt ÞkuøÞ heíku ÚkÞku
LkÚke.

59

24.
{nkí{k {trËh çktÄkÞ, Ãký yktøkýðkzeyku Lkk çktÄkÞ!
¼khík Mkhfkhu 1975{kt 6 ð»koLke ðÞ MkwÄeLkkt çkk¤fku, 11Úke 18 ð»koLke
ðÞLke rfþkuheyku, Mkøk¼ko Mºkeyku yLku Äkºke {kíkkykuLkk Ãkku»ký {kxu Mktfr÷ík çkk¤
rðfkMk Mkuðk (RÂLxøkúuzux [kEÕz zuð÷Ãk{uLx MkŠðMk-ykEMkezeyuMk) Lkk{u yuf
fkÞo¢{Lke þYykík fhe yLku yu nuX¤ Ëuþ¼h{kt yktøkýðkze fuLÿkuLke ÞkusLkk [k÷u Au.
yk ÞkusLkkLkku y{÷ fux÷ku ¾hkçk heíku økwshkík{kt ÚkE hÌkku Au íkuLkku ÃkËkoVkþ fuøkLkk
2011-12Lkk ynuðk÷{kt fhðk{kt ykÔÞku Au.
2008-09 MkwÄe fuLÿ Mkhfkh yk ÞkusLkkykuLkwt MktÃkqýo ¾[o ¼kuøkðíke níke.
yu ÃkAe fuLÿ Mkhfkh 90 xfk yLku hkßÞ Mkhfkhku 10 xfk ¾[o ¼kuøkðu íku{ Lk¬e
fhkÞwt. òu fu, íku{kt su Ãkqhf Ãkku»ký fkÞo¢{ [k÷u Au íku{kt 50 xfk ¾[o fuLÿ Mkhfkh yLku
50 xfk ¾[o hkßÞ Mkhfkh ¼kuøkðu Au. yk{, fuLÿ MkhfkhLkkt ¾qçk s Lkkýkt yk
ÞkusLkk {kxu «kÃík ÚkkÞ Au, íku{ Aíkkt {kuËe Mkhfkh yk ÞkusLkkLkk y{÷{kt ÄktrÄÞk
fhu Au!
yk ÞkusLkk{kt Ãkqhf Ãkku»ký ykÃkðk{kt ykðu Au, hMkefhý fhðk{kt ykðu Au,
ykhkuøÞLke íkÃkkMk fhðk{kt ykðu Au, Ãkku»ký yLku ykhkuøÞ rðþu rþûký ykÃkðk{kt
ykðu Au yLku 6 ð»koLke ðÞ MkwÄeLkkt çkk¤fkuLku þk¤k yøkkWLkwt çkk÷{trËhLkwt rþûký
ykÃkðk{kt ykðu Au. hkßÞLkk økheçkkuLku ÞkusLkkLkku ÷k¼ {¤u íku{ {kuËe Mkhfkh RåAíke
LkÚke yu{ ÷køku Au yLku íkuÚke íku yk ÞkusLkkLkk y{÷ {kxu økt¼eh s LkÚke!
¼khíkLkk fBÃxÙku÷h yuLz ykurzxh sLkh÷ (fuøk) îkhk {k[o-2012Lkk hkus
Ãkqhk Úkíkk ð»ko {kxu su ynuðk÷ hsq ÚkÞku Au íku{kt økwshkík{kt yktøkýðkze ÞkusLkk fux÷e
çkÄe ¾hkçk heíku [k÷u Au íkuLke rðøkíkku ynuðk÷ Lkt.4{kt ÃkkLkk Lkt. 45 yLku 46 WÃkh
ykÃkðk{kt ykðe Au. yk rðøkíkku{ktÚke fux÷ef rðøkíkku ynª ykÃkðk{kt ykðe Au. yk
rðøkíkku òuíkkt yuðwt [ku¬Mk ÚkkÞ fu LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkh{kt fkuE s MkwþkMkLk Ëu¾kíkwt
LkÚke!
(1) økwshkík hkßÞ{kt 75,480 yktøkýðkze fuLÿku nkuðkt òuEyu. yk ytøku
¼khík Mkhfkh îkhk Äkuhýku ½zðk{kt ykÔÞkt Au yLku hkßÞ MkhfkhkuLku íku{Lku
yLkwMkhðkLkwt nkuÞ Au. WÃkhkuõík sYrhÞkík Mkk{u hkßÞ{kt 52,137 yktøkýðkze fuLÿ
{tsqh ÚkÞkt Au yLku ¾hu¾h [k÷u Au 50,225. ykLkku yÚko yu ÚkÞku fu hkßÞLke 1.87
fhkuzLke «ò yktøkýðkze fuLÿku îkhk su Mkuðkyku Ãkqhe Ãkkzðk{kt ykðu Au íkuLkkÚke ðtr[ík
hne økE Au. ¼khík Mkhfkhu LkðuBçkh-2008{kt hkßÞ MkhfkhLku Lkðk {kÃkËtzku
yLkwMkkh Lkðe yktøkýðkzeyku ¾ku÷ðk {kxu Ëh¾kMíkku {kuf÷ðk sýkÔÞwt níkwt Ãký {kuËe
Mkhfkh íku{kt çkuËhfkh hne níke yLku fuLÿ MkhfkhLku Lkðe yktøkýðkzeyku ¾ku÷ðk {kxu
60

fkuE Ëh¾kMíkku økwshkík Mkhfkhu {kuf÷e s Lknkuíke! hkßÞ MkhfkhLku økheçk çkk¤fku,
rfþkuheyku, Äkºke {kíkkyku yLku Mkøk¼ko MºkeykuLke ®[íkk s LkÚke yu MÃküÃkýu Ëu¾kE
ykðu Au.
(2) fuøk îkhk hkßÞLkk 8 rsÕ÷k{kt 123 yktøkýðkzeykuLke [fkMkýe
fhðk{kt ykðe íkku sýkE ykÔÞwt fu 9Úke 40 xfk yktøkýðkzeyku{kt {fkLk, ÃkeðkLkwt
Ãkkýe yLku òsY suðe ÃkkÞkLke MkwrðÄkyku s Lknkuíke! Lkkçkkzo ÃkkMkuÚke ÷kuLk ÷ELku
3,333 yktøkýðkzeyku çkktÄðkLke Ëh¾kMík níke Ãký 1,979 yktøkýðkzeyku s
çkktÄðk{kt ykðe níke. çkkfeLke yktøkýðkzeyku çktÄkE s Lknª. Ëuþe-rðËuþe
WãkuøkÃkríkykuLku {nu{kLk çkLkkððk yLku økwshkík MkhfkhLkk ¾[ou ¼ksÃkLkku Ëuþ¼h{kt
«[kh fhðk {kxu Mkt{u÷Lkku çkku÷kððk {kxu fhkuzku YrÃkÞkLkk ¾[uo {nkí{k {trËh çkktÄLkkh
{wÏÞ «ÄkLk yktøkýðkzeyku çkktÄe þõÞk LkÚke! ykLku s MkwþkMkLk fnuðkÞ yLku ykLku s
fnuðkÞ rðfkMk!
(3) yktøkýðkzeyku nuX¤ Ãkqhf Ãkku»ký fkÞo¢{ [k÷u Au. yk fkÞo¢{Lkku ÷k¼
223.16 ÷k¾ økheçk {rn÷kykuLku {¤ðku òuEíkku níkku Ãký íku{ktÚke 63.37 ÷k¾
{rn÷kykuLku íkuLkku ÷k¼ {éÞku s Lknª. Ëh ð»kuo ÷k¼kÚkeo {rn÷kykuLku ð»ko{kt {kºk
204 rËðMk s ÷k¼ yÃkkÞku. hkßÞ{kt Ëhuf ºkeswt çkk¤f fwÃkku»kýÚke rÃkzkÞ Au. yux÷u
fu 33 xfk çkk¤fku fwÃkku»kýLkku ¼kuøk çkLku÷kt Au. ð¤e, yktøkýðkze îkhk økheçk
rfþkuheykuLku {kxu Ãkku»ký ytøkuLkku hk»xÙeÞ fkÞo¢{ [k÷u Au yLku íku{kt 27 xfkÚke 48
xfk MkwÄeLke ¾kE hne økE Au!
(4) nË íkku íÞkhu ÚkkÞ Au fu çkk¤fku {kxuLkk hMkefhý fkÞo¢{Lkku y{÷ Ãký
{kuËe Mkhfkh ÞkuøÞ heíku fhe þfe LkÚke. fuøk yu{ LkkUÄu Au fu yktøkýðkzeyku{kt
hMkefhý fkÞo¢{ ytøkuLkk fkuE ËMíkkðuòu «kÃík Au s Lknª. þwt yuLkku yÚko yuðku fhðku fu
yktøkýðkzeyku{kt çkk¤fkuLku rðrðÄ hkuøkku Mkk{uLke hMkeyku {qfðk{kt ykðe s LkÚke!
yÚkðk íkku çknw s ykuAkt çkk¤fkuLku hMke {qfðk{kt ykðe, {kxu LkkUÄ h¾kE s Lknª! fuøk
íkuLkk ynuðk÷ Lkt.4Lkk ÃkkLkk Lkt. 45 WÃkh íkku yu{ Ãký LkkUÄu Au fu {urzf÷ rfxLke
¾heËe {kxu ¼tzku¤ Ãkqhwt Ãkkzðk{kt ykÔÞwt Ãký rsÕ÷k rðfkMk yrÄfkheyku (zezeyku)yu
¾heËe fhe s Lknª! õÞktÚke fhu? yu{Lku LkhuLÿ {kuËeLke ðknðkne fhLkkhk fkÞo¢{kuLke
ÔÞðMÚkk fhðk{ktÚke Mk{Þ {¤u íkku çkk¤fkuLku {kxu hMke {wfkððkLke ÔÞðMÚkk fhuLku!
(5) fuøk îkhk su rsÕ÷kyku{kt íkÃkkMk fhðk{kt ykðe yu rsÕ÷kyku{kt
34.28 ÷k¾ çkk¤fku LkkUÄkÞu÷kt Au Ãký íku{ktÚke 26.94 ÷k¾ çkk¤fku s Ãkqðo-þk¤uÞ
rþûký yux÷u fu Ãknu÷k Äkuhý yøkkWLkk rþûký {kxu yktøkýðkzeyku{kt LkkUÄkÞu÷kt Au yu
çkk¤fkuLku yuf rfx ykÃkðkLke nkuÞ Au íkuLke Ãký yAík Au. su xÙkRrMkf÷ku çkk¤fku {kxu
¾heËðk{kt ykðe níke íku Ãký ¾hkçk økwýð¥kkðk¤e níke.
(6) çkk¤ rðfkMk «kusuõx yrÄfkhe yLku MknkÞf çkk¤ rðfkMk «kusuõx
yrÄfkheLke 54 rLk{ýqfku {tsqh fhðk{kt ykðu÷e níke Ãký íku{ktÚke {kºk 20Lke s
61

rLk{ýqf fhðk{kt ykðe níke. 220 MkwÃkhðkEÍhLke rLk{ýqf {kxu {tsqhe {¤e økE
níke. yk{, yktøkýðkzeykuLkk fkÞofhkuLkk yrÄfkheyku s Lkk nkuÞ íkku yktøkýðkzeyku
fuðe heíku Mkkhe heíku fk{ fhu? økheçk çkk¤fku, rfþkuheyku, Äkºke {kíkkyku yLku Mkøk¼ko
MºkeykuLkkt ykhkuøÞ yLku rþûký {kxu [k÷íke yktøkýðkzeyku {kxu ¼híke fhðkLkku {kuËe
MkhfkhLku Mk{Þ s {¤íkku LkÚke!
(7) çkk¤ rðfkMk «kusuõx yrÄfkheyku yLku MkwÃkhðkRÍhkuyu
yktøkýðkzeykuLke {w÷kfkík ÷ELku íku çkhkçkh [k÷u Au fu Lknª íku òuðkLkwt nkuÞ Au. yu
íku{Lke {wÏÞ sðkçkËkheyku{ktLke yuf Au. Ãký íku{ýu yLkw¢{u 52 xfk yLku 50 xfk
yktøkýðkzeykuLke {w÷kfkík ÷eÄe s Lknkuíke. yk rðøkík yu s rsÕ÷kykuLke Au fu suLke
fuøk îkhk íkÃkkMk fhðk{kt ykðe níke. yux÷u yu rMkðkÞLkk rsÕ÷kyku{kt ÷øk¼øk yk s
ÂMÚkrík nþu yuðe fÕÃkLkk fhe þfkÞ. ð¤e, yk íkÃkkMk 2007-12Lkk Ãkkt[ ð»koLkk
økk¤k {kxu fhðk{kt ykðe níke. yuLkku MÃkü yÚko yu Au fu yk ÃkrhÂMÚkrík Mkíkík Ãkkt[
ð»ko {kxu [k÷w hne níke!
(8) fuøk îkhk 320 yktøkýðkze fuLÿkuLke íkÃkkMk fhðk{kt ykðe íkku sýkE
ykÔÞwt fu 26 xfk yktøkýðkze fkÞofh çknuLkku ½hkuLke {w÷kfkík ÷uíke s Lknkuíke yLku
çkk¤fku, rfþkuheyku, Äkºke {kíkkyku yLku Mkøk¼ko MºkeykuLku Mkuðkyku Ãkqhe Ãkkzíke s
Lknkuíke. íku{Lkkt WÃkh Ëu¾hu¾ hk¾Lkkhk yrÄfkhe níkk s Lknª yux÷u íku{Lku {kuf¤wt
{uËkLk {¤e síkwt níkwt!
(9) fuøk íkuLkk ynuðk÷{kt ÃkkLkk Lkt. 46 WÃkh yu{ Ãký LkkUÄu Au fu yk
fkÞo¢{{kt {krníke, rþûký yLku Mkt[kh (ykEEMke)Lkku su WÃkÞkuøk Úkðku òuEíkku níkku íku
Ãký ÚkÞku s LkÚke. Mkkð s LkøkÛÞ rfMMkk{kt yu ÚkÞku Au! {kuËe Mkhfkh RLVkurMkxe yLku
røk^x rMkxe Q¼kt fhe þfu Au yLku Ãkkuíku RLVkuxuf{kt Ëuþ¼h{kt ykøk¤ Au yuðkt çkýøkkt
Vqtfe þfu Au Ãký yktøkýðkze suðk ÃkkÞkLkk fkÞo¢{ {kxu ykEEMke Mkk{økúeLkku WÃkÞkuøk
fhe þfíke LkÚke! ykLku s MkwþkMkLk fnuðkÞ, Mk{ßÞk!

62

25.
økwshkík MGNREGALkk ðxeðx{kt ðkÞçkúLx LkÚke!
hk»xÙeÞ økúk{eý hkusøkkh çkktÞÄhe Äkhku - 2005 fk{Lkku nf «MÚkkrÃkík fhu
Au yLku økúk{ rðMíkkhku{kt íku hkusøkkheLke çkktÞÄhe ykÃku Au. ðkÞçkúLx økwshkík yk
ÄkhkLkk y{÷Lke çkkçkík{kt fux÷e ftøkk¤ ÃkrhÂMÚkrík Ähkðu Au íku ynª rðøkíkðkh
ËþkoðkÞwt Au:
fk{kuLkk y{÷{kt rð÷tçk:
yk ÞkusLkk nuX¤ økúk{ rðMíkkhku{kt su fk{ku nkÚk Ähðk{kt ykÔÞkt Au íku{Lkk
y{÷{kt s ¼khu rð÷tçk ÚkE hÌkku Au. íkk. 20-1-2010Lkk hkusLke ÂMÚkríkyu fw÷
5,440 fk{ku rð÷tçkÚke [k÷e hÌkkt Au. MkkiÚke ðÄw Ãkt[{nk÷ rsÕ÷k{kt 1,236 fk{ku
yLku MkkçkhfktXk{kt 1195 fk{ku rð÷tçk{kt [k÷u Au. fk{ku fux÷k rËðMk {kuzkt [k÷e hÌkkt
Au íkuLke rðøkíkku fkuXk Lkt. 1{kt ykÃkðk{kt ykðe Au.
çkufkhe ¼ÚÚkwt [qfððk{kt rð÷tçk:
su{Lku hkusøkkhe Ãkqhe Ãkkzðk{kt Lk ykðu íku{Lku çkufkhe ¼ÚÚkwt [qfððk{kt ykðu
Au. ÞkusLkkLkk Lkk{{kt çkktÞÄhe þçËLkku yÚko s yu Au fu Mkhfkh fk{ {køkLkkhkLku
¾kíkhe ykÃku Au fu íku òu íkuLku fk{ Lknª ykÃku íkku çkufkhe ¼ÚÚkwt [qfðþu. økwshkík Mkhfkhu
yk ¾kíkhe Ãký Ãkk¤e LkÚke.
2009-10{kt fw÷ 1,36,549 {kLkðrËLkLkwt çkufkhe ¼ÚÚkwt [qfððkLkwt çkkfe
níkwt. òu fu, íku{ktÚke ËknkuË{kt {kºk 4,491 {kLkðrËLkLkwt çkufkhe ¼ÚÚkwt s [qfððk{kt
ykÔÞwt níkwt.
{kuze [wfðýe:
suyku hk»xÙeÞ økúk{eý hkusøkkh çkktÞÄhe ÞkusLkk nuX¤ fk{ {u¤ðu íku{Lku
ðuíkLkLke [wfðýe [ku¬Mk rËðMk{kt ÚkE sðe òuEyu yu{ yk ÞkusLkk ytøkuLke {køkohu¾kyku{kt sýkððk{kt ykÔÞwt Au. íku{ Aíkkt økwshkík{kt fk{ {u¤ðLkkhkykuLku ¾qçk s
fkuXk Lkt. 1: {kuzkt fk{ku (íkk. 20-1-2010Lke ÂMÚkríkyu)
fux÷k rËðMk

fux÷kt fk{ku

1Úke 30
30Úke 60
60Úke 90
90Úke ðÄkhu
fw÷

2,004
1,077
689
1,670
5,440
63

{kuze [wfðýe Úkíke nkuðkLkwt sýkÞ Au. íkk. 20-1-2010Lkk hkusLke ÂMÚkríkLku su
nksheÃkºkf WÃkh {kuzwt ðuíkLk [qfððk{kt ykÔÞwt íkuLku ytøkuLke rðøkíkku fkuXk Lkt. 2{kt
ykÃkðk{kt ykðe Au. MkkiÚke ðÄkhu {kuze [wfðýe íkkÃke rsÕ÷k{kt 14,805
nksheÃkºkfLkk rfMMkk{kt Y. 5.30 fhkuz sux÷e ÚkE níke. íku ÃkAe çkeò ¢{u fåA
rsÕ÷k{kt 9,549 nksheÃkºkfLkk rfMMkk{kt Y. 5.26 fhkuzLke {kuze [wfðýe ÚkE níke.
òuçk fkzoLke ðnU[ýe Lk Úkðe:
yk ÞkusLkk {ktøk«urhík ÞkusLkk Au. yux÷u fu suLku fk{ òuEyu íkuýu ÃkkuíkkLkk
ÃkrhðkhLkwt Lkk{ LkkUÄkððwt Ãkzu Au. yk LkkUÄýe ÚkÞk ÃkAe ÞkusLkk nuX¤ íku{Lku yuf òuçk
fkzo ykÃkðk{kt ykðu Au. yk ÞkËe{ktÚke fkuE Ãký ÔÞÂõíkLku hkusøkkhe {¤u Au. Ãký Lkk{
LkkUÄkÞwt nkuÞ yLku òuçk fkzo ykÃkðk{kt Lk ykÔÞwt nkuÞ íkku hkusøkkhe {¤íke LkÚke.
òuçk fkzo ykÃkðkLke sðkçkËkhe økúk{ Ãkt[kÞíkLke nkuÞ Au fu ßÞkt ÔÞÂõík
fk{Lke {ktøkýe fhu Au. økwshkík{kt íkk. 20-1-2010Lke ÂMÚkríkyu 2009-10{kt fw÷
1,45,622 Ãkrhðkhku yk ÞkusLkk nuX¤ yuðkt LkkUÄkÞkt níkkt fu su{Lku òuçk fkzo
ykÃkðk{kt s ykÔÞkt Lknkuíkkt.
MkkçkhfktXk rMkðkÞ, yuf Ãký rsÕ÷ku yuðku LkÚke fu ßÞkt òuçk fkzo LkkUÄkÞu÷k
ík{k{ ÃkrhðkhkuLku yÃkkÞkt nkuÞ. MkkiÚke ðÄw ðzkuËhk rsÕ÷k{kt 25,906, ËknkuË
rsÕ÷k{kt 25,497 yLku çkLkkMkfktXk rsÕ÷k{kt 23,436 ÃkrhðkhkuLku òuçk fkzo
yÃkkÞkt Lknkuíkkt.
økwshkík hkßÞ Ãkrh»kËLke h[Lkk{kt rð÷tçk:
hk»xÙeÞ økúk{eý hkusøkkh çkktÞÄhe Äkhk-2005Lke f÷{-12(1){kt Ëhuf
hkßÞ{kt hkßÞ MíkhLke ykðe Ãkrh»kËLke h[Lkk {kxu òuøkðkE fhðk{kt ykðe Au.
ykðe Ãkrh»kËLke h[Lkk {kxu hkßÞ MkhfkhLku ÄkhkLke f÷{-32(2) nuX¤ Mk¥kkyku
yÃkkE Au. Ãkhtíkw økwshkík Mkhfkhu ÄkhkLkk y{÷Lkkt ÷øk¼øk 3 ð»ko çkkË íkk. 18-72008Lkk hkus økwshkík hkßÞ hkusøkkh çkktÞÄhe Ãkrh»kËLke h[Lkk fhíkk rLkÞ{ku ½zíkwt
ònuhLkk{wwt çknkh Ãkkzâwt.
fkuXk Lkt. 2: ðuíkLkLke {kuze [wfðýe (íkk. 20-1-2010Lke ÂMÚkríkyu)
fux÷k rËðMk
{kuze [wfðýe?
16Úke
31Úke
61Úke
90Úke
fw÷

30
60
90
ðÄkhu

nksheÃkºkfLke
MktÏÞk

hf{ Y. fhkuz

22,364
27,094
15,161
11,637

12.45
14.51
7.45
5.80

76,256

40.21

64

ykðe Ãkrh»kËLke h[Lkk yk fkÞkuo {kxu fhðk{kt ykðþu yuðwt y{ËkðkËLke
hkßÞ økúk{ rðfkMk MktMÚkk-ÂMÃkÃkkLke {krníke ÃkwÂMíkfk{kt ½ýk Mk{Þ yøkkW «fkrþík
fhðk{kt ykÔÞwt níkwt:
“Ãkrh»kË yk ík{k{ çkkçkíkku {kxu hkßÞ MkhfkhLku Mk÷kn ykÃkkþu:
1. ÃkMktËøkeLkkt fk{ku Lk¬e fhþu.
2. «økríkLke Mk{eûkk fhe y{÷{kt MkwÄkhk {kxu sYhe Mkq[Lkku fhþu.
3. hkßÞ rðÄkLkMk¼k Mk{ûk hsq fhðkLkk Úkíkk ðkŠ»kf ynuðk÷ íkiÞkh fhþu.”
Ãkhtíkw, ykðe Ãkrh»kËLke h[Lkk ÚkkÞ íkku íku yk fk{ku fhu Lku ? íkk. 31-32007 MkwÄe{kt 27 hkßÞku{kt yk Ãkrh»kËLke h[Lkk Lknkuíke ÚkE yLku yu{kt økwshkíkLkku
Mk{kðuþ Úkíkku níkku. ykùÞoLke çkkçkík yu Au fu íkk. 18-7-2008Lkk ònuhLkk{k{kt
hkßÞLke Ãkrh»kË{kt fux÷k MkÇÞ nþu íku sýkðkÞwt s LkÚke. òu fu, yk Ãkrh»kË 6
MkÇÞkuLke çkLku÷e fkhkuçkkhe{kt Mkr{rík Lke{þu yu{ íku{kt sýkðkÞwt Au.
fkÞËkLke f÷{-12(1) yLkwMkkh hkßÞLke Ãkrh»kË{kt yuf yæÞûk, hkßÞ
Mkhfkh RåAu íkux÷k Mkhfkhe MkÇÞku yLku 15Úke ðÄw Lknª íkux÷k rçkLk-Mkhfkhe MkÇÞku
nkuðk òuEyu. ð¤e, rçkLk-Mkhfkhe MkÇÞku{kt ykuAk{kt ykuAk ºkeò ¼køkLkk yLkwMkqr[ík
òrík, yLkwMkqr[ík sLkòrík, yLÞ ÃkAkík ðøkkuo yLku ÷½w{íkeLkk nkuÞ yuðe òuøkðkE
Ãký yk f÷{{kt fhðk{kt ykðe Au. Ãkhtíkw, ykðe fkuE s òuøkðkE økwshkík Mkhfkhu
çknkh Ãkkzu÷k ònuhLkk{k{kt fhðk{kt ykðe LkÚke.
yu{.ykE.yuMk.{kt {krníke Lk LkkUÄkððe:
yk ÞkusLkkLkk y{÷ ytøkuLke ík{k{ hkßÞkuLke ík{k{ {krníke yuf s
MÚkkLk{kt Q¼e ÚkkÞ íku {kxu íku{kt {krníkeLkk yufºkefhý yLku LkkUÄýe {kxu {uLkus{uLx
RLV{uoþLk MkeMx{ (yu{.ykR.yuMk.)Lkku WÃkÞkuøk fhðk{kt ykðu Au.
fkuXk Lkt. 3: økwshkíkLke yu{ykEyuMk{kt LkkUÄýe: 2008-09

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

rsÕ÷k
LkkUÄýe
òuçk fkzo
fk{Lke {køkýe
fk{Lkwt Mkt[k÷Lk
LkkýktLkwt Mkt[k÷Lk
nksheÃkºkf

«Úk{
íkçk¬ku

rîíkeÞ
íkçk¬ku

ík]íkeÞ
íkçk¬ku

fw÷

5
6
6
1
6
0
0

3
3
3
3
3
1
1

17
0
0
0
2
0
0

26
9
9
4
11
1
1

65

fuLÿLkk økúk{ rðfkMk {tºkk÷ÞLkk MktÞwõík Mkr[ðu íkk. 2-6-2008Lkk hkus
ík{k{ hkßÞkuLku Ãkºk ÷¾eLku yu{kt sýkÔÞwt níkwt fu ykìøkMx-2008 MkwÄe{kt hkßÞkuyu
yu{ykEyuMk{kt {krníke LkkUÄkððe. ðkÞçkúLx økwshkík{kt E-økðLkoLMkLku ytøku ¾qçk s
{kuxk Ëkðkyku fhkÞ Au, Ãký yu{.ykE.yuMk.{kt {krníke LkkUÄkððk{kt 2008-09{kt
su 11 hkßÞku ÃkkA¤ níkkt. íku{kt økwshkíkLkku ¢{ Ãký Au. fE fE çkkçkíkku{kt yk
LkkUÄýe{kt økwshkík ÃkkA¤ Au íkuLke rðøkíkku fkuXk Lkt. 3{kt ykÃkðk{kt ykðe Au.
VrhÞkËkuLkwt rLkðkhý:
fuLÿeÞ hkusøkkh çkktÞÄhe Ãkrh»kËLke íkk. 27-3-2009Lkk hkus {¤u÷e
çkuXf{kt sýkðkÞwt níkwt fu yk fkÞËkLkk y{÷ Mkk{uLke VrhÞkËkuLkk rLkðkhý {kxu yuf
hk»xÙeÞ nuÕÃk÷kELk þY fhðk{kt ykðe Au. yk LkkUÄ{kt yu{ Ãký sýkððk{kt ykÔÞwt Au
fu nrhÞkýk, rn{k[÷ «Ëuþ, ykurhMMkk W¥kh «Ëuþ, rMkr¬{, økkuðk, W¥khk¾tz,
Ãkrù{ çktøkk¤, yktËk{kLk-rLkfkuçkkh yLku ÃkkUrz[uhe{kt Ãký nuÕÃk÷kELk þY fhðk{kt
ykðe Au. Ãkhtíkw, yk 14 hkßÞku fu fuLÿþkrMkík «Ëuþku{kt økwshkíkLkku Mk{kðuþ Úkíkku
Lknkuíkku.
òu fu, økwshkík{kt ykðe nuÕÃk÷kRLkLke þYykík íkk. 4-11-2008Lkk hkus
fhðk{kt ykðe Au, yuðku Ãkºk økwshkíkLkk økúk{ rðfkMk rð¼køkLkk MknkÞf fr{þLkh
îkhk rsÕ÷k rðfkMk yrÄfkheLku ÷¾ðk{kt ykÔÞku níkku.
VrhÞkËkuLkk rLkðkhý {kxu hk»xÙeÞ fkLkqLke Mkuðk Mk¥kk{tz¤u ÷kuf yËk÷ík
ÞkusðkLke þYykík Ãký fhe Au. ykðe Ãknu÷e ÷kuf yËk÷ík Íkh¾tz{kt ÷kíkunh
rsÕ÷k{kt íkk. 7-2-2009Lkk hkus ÞkuòE.
íku{kt 20,000 fuMkkuLkku rLkfk÷ ÚkÞku. ykðe s ÷kuf yËk÷ík fýkoxf{kt
ÞkuòE hne Au yuðku WÕ÷u¾ Ãkrh»kËLke yk çkuXfLke LkkUÄ{kt Au. 2011 MkwÄe{kt
økwshkík{kt ykðe yuf Ãký yËk÷ík ÞkuòE LkÚke.

66

26.
çkk¤fkuLku Ãkku»kýLkk fkÞo¢{{kt økwshkík ½ýwt ÃkkA¤
Mktfr÷ík çkk¤ rðfkMk ÞkusLkk (ykEMkezeyuMk)yu fËk[ ËwrLkÞk¼h{kt ík{k{
yLLk fkÞo¢{ku{kt MkkiÚke {kuxku fkÞo¢{ Au. íkuLkku ykht¼ 1975{kt fhðk{kt ykÔÞku
níkku. ykÞkusLk Ãkt[ îkhk íkiÞkh fhkÞu÷k ËMíkkðus{kt íkuLkk nuíkwyku Lke[u {wsçk
sýkððk{kt ykÔÞk Au:
(1) Ãkqhf yknkh Ãkqhku ÃkkzeLku íkÚkk ykhkuøÞ {kxu sYhe yuðe ykð~Þf [eòu
Ãkqhe Ãkzu íku {kxu hkßÞ MkhfkhLkk ykhkuøÞ rð¼køkku MkkÚku Mktf÷Lk MkkÄeLku 6 ð»koLke ðÞ
MkwÄeLkkt çkk¤fkuLkk ykhkuøÞ yLku Ãkku»kýLke ÂMÚkrík{kt MkwÄkhku fhðku.
(2) ykhtr¼f rþûký yLku «kuíMkknLk Ãkqhwt ÃkkzeLku Ãkqðoþk¤uÞ çkk¤fkuLkk
{kLkrMkf yLku Mkk{krsf rðfkMk {kxu sYhe yuðe ÃkrhÂMÚkrík Q¼e fhðe.
(3) Mkøk¼ko yLku Äkºke {rn÷kykuLku Ãkqhf yknkh Ãkqhku Ãkkzðku.
(4) ykhkuøÞ yLku Ãkku»kýLkwt rþûký ykÃkeLku çkk¤fkuLke ÞkuøÞ Mkt¼k¤ hk¾ðk
{kxuLke {kíkkykuLke ûk{íkk ðÄkhðe.
yk ÞkusLkk nuX¤ Ëh 1000Lke ðMkríkyu yuf yLku ykrËðkMke rðMíkkhku{kt
Ëh 700Lke ðMkríkyu yktøkýðkze fuLÿ nkuðwt òuEyu yuðwt Äkuhý Lk¬e fhðk{kt ykÔÞwt
Au. òu økwshkíkLke nk÷Lke ðMkrík 6 fhkuz økýeyu yLku 1000 ðMkríkLkwt s Äkuhý
æÞkLk{kt ÷uðk{kt ykðu íkku økwshkík{kt ykuAk{kt ykuAkt 60,000 yktøkýðkze fuLÿku
nkuðkt s òuEyu. ykrËðkMke ðMíkeLku æÞkLk{kt ÷Eyu íkku ½ýkt ðÄkhu òuEyu. Mkðkuoå[
yËk÷íku íkk. 28-11-2001Lkk hkus su ykËuþ ykÃÞku níkku íku{kt ykRMkezeyuMkLkk
y{÷ {kxu su Äkuhýku Lk¬e fhkÞkt níkkt íku Lke[u {wsçk níkkt:
(1) 6 ð»koÚke Lke[uLke ðÞLkk Ëhuf çkk¤fLku 300 fu÷he yLku 8-10 økúk{
«kuxeLk {¤u. (2) Ëhuf rfþkuheLku 500 fu÷he yLku 20-25 økúk{ «kuxeLk {¤u. (3)
Ëhuf Mkøk¼ko Mºke yLku Äkºke {rn÷kLku 500 fu÷he yLku 20-25 økúk{ «kuxeLk {¤u.
(4) yÃkku»kýÚke Ãkezkíkk Ëhuf çkk¤fLku 600 fu÷he yLku 16-20 økúk{ «kuxeLk {¤u.
(5) Ëhuf ðMkkník{kt ykRMkezeyuMkLkwt fuLÿ nkuÞ.
yk WÃkhktík, íkk. 13-12-2006Lkk hkus Vhe ykËuþ ykÃkeLku Mkðkuoå[
yËk÷íku fÌkwt níkwt fu, ykEMkezeyuMkLkk MkkðorºkfefhýLkku yÚko yu Au fu
ykRMkezeyuMkLke ík{k{ Mkuðkyku yux÷u fu Ãkqhf Ãkku»ký, çkk¤fLke ð]rØ Ãkh Ëu¾hu¾,
Ãkku»ký yLku ykhkuøÞ rþûký, hMkefhý, huVh÷ yLku Ãkqðoþk¤uÞ rþûký suðe Mkuðkyku
6 ð»koÚke Lke[uLkk ðÞLkk Ëhuf çkk¤fLku, ík{k{ Mkøk¼ko Mºkeyku yLku Äkºke {kíkkykuLku
íkÚkk rfþkuheykuLku «kÃík ÚkkÞ.
yk ÞkusLkk fuLÿ ÃkwhMf]ík ÞkusLkk Au. íkuLkku y{÷ hkßÞ Mkhfkhku yLku
67

fuLÿþkrMkík «Ëuþku fhu Au. íku {kxu íku{Lku MkkÄLkku {kxu 90 xfk fuLÿeÞ LkkýkfeÞ MknkÞ
nsw n{ýkt MkwÄe «kÃík Úkíke níke. Ãkqhf Ãkku»ký, hkßÞkuyu íku{Lkkt ÃkkuíkkLkkt
MktMkkÄLkku{ktÚke Ãkqhwt ÃkkzðkLkwt nkuÞ Au. 2005-06Úke hkßÞkuyu LkkýkfeÞ ÄkuhýkuLkk 50
xfk yÚkðk Ãkqhf Ãkku»ký {kxu íku{ýu fhu÷k ¾[oLkk 50 xfk, çku{ktÚke su ykuAk nkuÞ íku
MknkÞ Ãkqhe ÃkkzðkLkwt Lk¬e fhðk{kt ykÔÞwt Au. yk fuLÿeÞ MknkÞ yux÷k {kxu ykÃkðk{kt
ykðu Au fu suÚke yk ÞkusLkk nuX¤ Lk¬e fhkÞu÷kt Ãkku»kýLkkt Äkuhýku {wsçk ð»koLkk 300
rËðMk {kxu ÷k¼kÚkeoykuLku Ãkqhf Ãkku»ký Ãkqhwt Ãkkze þfkÞ.
(1) økwshkík{kt íkk. 30-4-2004Lke ÂMÚkríkyu Mktfr÷ík çkk÷ rðfkMk
ÞkusLkk ytíkøkoík su fkÞofhku sYhe nkuÞ íku{Lke søÞkyku ¾k÷e níke.
ykEzeykEyuMkxeyuxezkuxfku{{kt ykÃkðk{kt ykðu÷e {krníke yLkwMkkh økwshkík{kt 41
xfk sux÷e MkezeÃkeyku yLku yuMkeÃkezeykuLke, 46 xfk rLkheûkfLke, 10 xfk
yktøkýðkze fkÞofhkuLke yLku 10 xfk yuzçkÕÞwyu[Lke søÞkyku ¾k÷e níke. ËuþLkkt su
15 hkßÞkuLke rðøkík yÃkkE Au íku{kt yk ÞkusLkkLkk y{÷ {kxu sYhe f{o[kheyku s Lk
nkuðkLkk Mkt˼o{kt økwshkíkLkku [kuÚkku ¢{ ykðu Au. {kºk rçknkh, Íkh¾tz yLku
hksMÚkkLk{kt s økwshkík fhíkkt ðÄw «{ký{kt søÞk ¾k÷e níke.
Mkðkuoå[ yËk÷íku Lke{u÷k fr{þLkhkuLkku Ãkkt[{ku ynuðk÷ yu{ sýkðu Au fu,
y{÷{kt økuhheríkyku {kxuLkwt yuf Mkkðorºkf fkhý yu Au fu ÃkrhÞkusLkk Míkhu yLku ûkuºkeÞ
Míkhu yu{ çktLku Míkhu MxkVLke yAík «ðíkuo Au. yk ynuðk÷ yu{ sýkðu Au fu, MxkVLkk
Ãkøkkh ðøkuhuLkwt ðneðxe ¾[o íkku 100 xfk ¼khík Mkhfkh ykÃku Au, íkuÚke MxkVLke
ykx÷e {kuxe yAík [k÷w hnuðk ÃkkA¤ fkuE fkhý Ëu¾kíkwt LkÚke.
(2) ykEMkezeyuMk nuX¤ hMkefhýLkk fkÞo¢{Lkku y{÷ fhðk{kt ykðu Au.
yk fkÞo¢{ nuX¤ ík{k{ çkk¤fkuLkwt hMkefhý ÚkkÞ íkuðku WÆuþ hk¾ðk{kt ykÔÞku Au. íku{
Aíkkt økwshkík{kt ÃkrhÂMÚkrík MkwÄhðkLku çkË÷u ðýMke Au. hk»xÙeÞ fwxwtçk ykhkuøÞ
Mkðuoûký-2 (1998) {wsçk økwshkík{kt 53 xfk sux÷kt 3 ð»koÚke Lke[uLke ðÞLkkt
çkk¤fkuLkwt hMkefhý ÚkÞwt níkwt, ßÞkhu hk»xÙeÞ fwxwtçk ykhkuøÞ Mkðuoûký-3 (2006) {wsçk
íku «{ký ½xeLku 45 xfk ÚkE økÞwt.
(3) Mkðkuoå[ yËk÷íku ykÃku÷k ykËuþ yLkwMkkh økwshkík{kt yktøkýðkze fuLÿku
nkuðkt òuEyu. 2005-06{kt Ëuþ{kt ðÄw 1.81 ÷k¾ fuLÿku þY fhðk {kxu fuLÿ Mkhfkhu
{tsqhe ykÃke níke. ÃkAe 2006-07{kt 1.02 ÷k¾ fuLÿku {tsqh ÚkÞkt níkkt. Ãkhtíkw
økwshkík {kxu su fuLÿku {tsqh ÚkÞkt íkuLkkt {kºk 11.2 xfk fuLÿku s 31{e {k[o, 2007
MkwÄe{kt [k÷w ÚkÞkt níkkt. yk çkkçkík{kt Ëuþ{kt økwshkíkLkku ¢{ 26{ku Au. ËuþLkkt 10
hkßÞku yuðkt Au fu ßÞkt sux÷kt fuLÿku {tsqh ÚkÞkt yux÷kt çkÄkt s [k÷w ÚkÞkt.
rðþu»k Ãkku»ký fkÞo¢{
ykEMkezeyuMk fkÞo¢{ yLðÞu s rðþu»k Ãkku»ký fkÞo¢{ [k÷u Au. yk fkÞo¢{
nuX¤ 9 {kMkÚke 72 {kMkLke ðÞLkkt çkk¤fkuLku Ãkqhf Ãkku»ký ykÃkðk{kt ykðu Au. íkuLkk
68

y{÷ ytøku økwshkík{kt þwt ÂMÚkrík Au íkuLke rðøkíkku ynª ykÃke Au:
(1) ¼khík MkhfkhLkk {rn÷k yLku çkk¤ rðfkMk {tºkk÷ÞLku íkk. 31-32007 yLku íkk. 30-9-2008 MkwÄe{kt ík{k{ hkßÞ Mkhfkhkuyu su ynuðk÷ku rðþu»k
Ãkku»ký fkÞo¢{Lkk y{÷ ytøku {kufÕÞk Au íkuLke rðøkíkku Mkðkuoå[ yËk÷íkLkk fr{þLkhkuLkk
Mkkík{k ynuðk÷{kt ykÃkðk{kt ykðe Au. yk rðøkíkku yLkwMkkh yk fkÞo¢{ nuX¤Lkkt 6
{kMkÚke 6 ð»koLke ðÞLkkt çkk¤fkuLke MktÏÞk 17,41,045 níke, ßÞkhu yktøkýðkze
fuLÿku{kt LkkUÄkÞu÷e çkk¤fkuLke MktÏÞk 28,54,259 níke. yk{, {kºk 45.2 xfk
çkk¤fkuLku s yk fkÞo¢{Lkku ÷k¼ {¤íkku níkku. òu 2001Lke ðMkríkøkýíkheLku æÞkLk{kt
÷uðk{kt ykðu íkku yk çkk¤fkuLke MktÏÞk 75,32,404 níke yLku íku{ktÚke {kºk 23.1
xfk çkk¤fkuLku s yk fkÞo¢{ nuX¤ ykðhe ÷uðkÞkt níkkt yu{ fne þfkÞ. yktøkýðkze
fuLÿkuLke árüyu yk çkkçkík{kt økwshkíkLkku ¢{ 21{ku ykðu Au yLku ðMkríkøkýíkheLke
árüyu økwshkíkLkku ¢{ 32{ku ykðu Au. çkeS íkhV, økwshkík{kt ºký ð»koÚke Lke[uLke
ðÞLkkt, ykuAwt ðsLk ÄhkðLkkhkt çkk¤fkuLkwt «{ký ðæÞwt Au. hk»xÙeÞ fwxwtçk ykhkuøÞ
Mkðuoûký-2 (1998) yLkwMkkh økwshkík{kt yuðkt çkk¤fkuLkwt «{ký 45 xfk níkwt, ßÞkhu
hk»xÙeÞ fwxwtçk ykhkuøÞ Mkðuoûký-3 (2006) yLkwMkkh yu «{ký ðÄeLku 47 xfk ÚkÞwt.
çkk¤fkuLkk ykhkuøÞLke ÃkrhÂMÚkrík økwshkík{kt ðýMke yuLkwt fkhý rðþu»k Ãkku»ký
fkÞo¢{Lkku Mkkhku y{÷ økwshkík{kt Lkk ÚkÞku yu Au yu{ Lkk fne þfkÞ?
(2) rðþu»k Ãkku»ký fkÞo¢{ yLðÞu 2005-06{kt 6Úke 72 {kMkLke ðÞLkk
÷k¼kÚkeoËeX hkusLkk Y.2Lkk ¾[oLkwt Äkuhý Lk¬e ÚkÞwt níkwt. ¼khík MkhfkhLkk {rn÷k
yLku çkk¤ rðfkMk {tºkk÷ÞLkk íkk. 31-3-2007Lkk ykRMkezeyuMkLkk ÂMÚkríkËþof
ynuðk÷Lku ykÄkhu økwshkík{kt 2006-2007{kt {rn÷kyku yLku çkk¤fku Mkrník
÷k¼kÚkeoykuLke fw÷ MktÏÞk 20,42,347 níke yLku Y. 7781.86 ÷k¾Lkwt s ¾[o ÚkÞwt
níkwt. yk{, Äkuhý fhíkkt ¾qçk s ykuAwt ¾[o ÚkÞwt. rMkr¬{ Y. 3.77Lkk ¾[o MkkÚku Mkki
«Úk{ Au yLku 22 hkßÞku íkÚkk fuLÿþkrMkík «Ëuþku{kt økwshkíkLkku ¢{ 18{ku Au.
ðkMíkð{kt, 6 {kMkÚke 72 {kMkLke ðÞLkk ¼khu yÃkku»kýÚke Ãkezkíkk çkk¤f÷k¼kÚkeoËeX ¾[oLkwt Äkuhý íkk. 19-10-2004Lkk hkus çknkh ÃkzkÞu÷e {køkohu¾kyku
yLkwMkkh Y. 2.70 Au. yux÷u yk Äkuhý fhíkkt íkku økwshkík{kt ¾qçk s ykuAwt ¾[o
ÚkÞwt Au.
(3) yk ÞkusLkk {kxu fuLÿ Mkhfkh su Lkkýkt Vk¤ðu Au íku LkkýktLkwt ¾[o Ãký
økwshkík Mkhfkh fhíke LkÚke. 2005-06{kt økwshkíkLku fuLÿ Mkhfkhu Y. 200.41
fhkuz Vk¤ÔÞk níkk yLku íku{ktÚke {kºk Y. 81.99 fhkuz, yux÷u fu 40.91 xfk hf{Lkwt
s ¾[o økwshkík Mkhfkhu fÞwO níkwt. ËuþLkkt 35 hkßÞku yLku fuLÿþkrMkík «Ëuþku{kt yk
çkkçkík{kt økwshkíkLkku Lktçkh 34{ku ykðu Au. MktÏÞkçktÄ hkßÞkuyu yLku fuLÿþkrMkík
«Ëuþkuyu 100 xfk fu íkuÚke ðÄw hf{Lkwt ¾[o fÞwO Au.
69

27.
çkk¤fku{kt ¼khu yÃkku»ký økwshkíkLke yðËþkLke Mkkrçkíke økýkÞ!
økwshkík{kt çkk¤fkuLkk yÃkku»kýLke ÂMÚkrík ½ýe s ¾hkçk Au yLku yu {wÆku
økwshkík{kt rðfkMk ÚkÞku LkÚke yLku MkwþkMkLk suðwt fþwt Au Lknª yuLke Mkkrçkíke ykÃku Au.
¼khíkLkk çktÄkhý{kt hkßÞ LkeríkLkk {køkoËþoLk rMkØktíkku ¼køk-4{kt f÷{ 36Úke f÷{51{kt ykÃkðk{kt ykÔÞk Au. íku{kt çkk¤fku {kxu hkßÞ yux÷u fu Mkhfkhu þwt fhðwt òuEyu íku
yk {wsçk sýkðkÞwt Au:
(1) çkk¤fkuLku MðMÚk heíku yLku MðkíktºÞ íkÚkk økkihð¼he ÂMÚkrík{kt rðfMkðkLke
íkfku yLku Mkøkðzku ykÃkðk{kt ykðu.
(2) çkk¤fku yLku rfþkuhkuLku þku»ký Mkk{u yLku íku{Lke Lkiríkf íkÚkk ykŠÚkf WÃkuûkk
Mkk{u hûký {¤u.
(3) hkßÞ íkuLkk ÷kufkuLkwt Ãkku»ký yLku SðLkÄkuhýLkwt Míkh Ÿ[wt ÷kððkLku yLku
ònuh ykhkuøÞLke MkwÄkhýkLku ÃkkuíkkLke yuf «kÚkr{f Vhs økýkþu.
íkksuíkh{kt økwshkíkLkkt çkk¤fkuLkk yÃkku»kýLke su rðøkíkku çknkh ykðe Au íku
MÃküÃkýu yu{ sýkðu Au fu økwshkík Mkhfkhu RhkËkÃkqðof íkuLke çktÄkhýeÞ Vhs çkòðe
LkÚke. ‘yLLk Mkwhûkk yrÄfkh yr¼ÞkLk’ îkhk òLÞwykhe-2014 Ëhr{ÞkLk økwshkík{kt
{rn÷kyku yLku çkk¤fkuLkk fwÃkku»ký ytøku yuf ŸzkýÃkqðofLkku yÇÞkMk fhðk{kt ykÔÞku Au.
yk yÇÞkMk økwshkíkLkk 20 rsÕ÷k yLku y{ËkðkË íkÚkk ðzkuËhkLkk þnuhe rðMíkkhku{kt
fhðk{kt ykÔÞku Au. yk yÇÞkMk{kt ðÄw «kÚkr{fíkk Ähkðíkk íkk÷wfk, þnuhe ÍqtÃkzÃkèeyku
yLku MÚk¤ktíkrhík fk{ËkhkuLkk Mk{wËkÞkuLku ykðhe ÷uðk{kt ykÔÞk.
yk yÇÞkMk 2011Lkk fuøkLkk ynuðk÷{kt yÃkku»ký ytøku su ËÞLkeÞ ÂMÚkríkLkwt
ðýoLk fhðk{kt ykÔÞwt Au íkuLku xufku ykÃku Au. fuøkLkku ynuðk÷ yu{ fnu Au fu Mktfr÷ík çkk¤
rðfkMk Mkuðk (ykEMkezeyuMk ÞkusLkk fu su fuLÿ MkhfkhLke ÞkusLkk Au yLku su nuX¤
yktøkýðkze fuLÿku [k÷u Au) ÞkuøÞ heíku [÷kððk{kt hksfeÞ RåAkþÂõíkLkku y¼kð Au
yLku íku{kt hkßÞ Mkhfkh sYhe {qzehkufký fhðk {kxu Ãký íkiÞkh LkÚke. yk ÞkusLkk nuX¤
su {krMkf «økrík ynuðk÷ íkiÞkh fhðk{kt ykðu Au íkuLku ykÄkhu økwshkík Mkhfkhu yuðku
Ëkðku fÞkuo Au fu AuÕ÷k ËkÞfk Ëhr{ÞkLk yÃkku»kýLkwt «{ký ½xeLku 27 xfk ÚkE økÞwt Au.
Ãkhtíkw ‘yLLk Mkwhûkk yrÄfkh yr¼ÞkLk’ îkhk fhkÞu÷k yk yÇÞkMk{kt yu{ sýkE ykÔÞwt
Au fu økwshkík{kt 43.9 xfk çkk¤fku Ãkku»kýÚke rÃkzkÞ Au yux÷u fu Ãkkt[ ð»koÚke Lke[uLke
ðÞLkkt çkk¤fku{kt yÃkku»kýLkk «{ký{kt ½xkzku ÚkÞku s LkÚke. òu fu, ykrËðkMke çkk¤fku{kt
íkku yk «{ký ÷øk¼øk 70 xfk sux÷wt Lkshu Ãkzâwt Au. ykLkku MÃkü yÚko yu Au fu økwshkíkLke
rðfkMkLke «r¢ÞkLkku ÷k¼ çkk¤fkuLku {éÞku s LkÚke.
70

Lkðòík rþþwyku yux÷u fu A {kMkLke ðÞ MkwÄeLkkt çkk¤fku{kt ¼khu yÃkku»kýLkwt
«{ký 15.8 xfk Au. ßÞkhu hkßÞ Mkhfkh yu «{ký {kºk 6 xfk nkuðkLkku Ëkðku fhu Au!
òu Lkðòík rþþwyku{kt yÃkku»kýLkwt ykx÷wt Ÿ[wt «{ký nkuÞ íkku íku yu{ Ëþkoðu Au fu íku{Lke
{kíkkyku{kt yÃkku»kýLkwt «{ký ¾qçk ðÄkhu Au. ykðwt yÃkku»ký çkk¤fLkkt ¼krð ð]rØ yLku
rðfkMk WÃkh ¼khu rðÃkheík yMkh fhu yu Mðk¼krðf Au.
ð¤e, A {kMkÚke 3 ð»koLke ðÞLkkt çkk¤fku{kt 30 xfk yLku 3Úke 5 ð»koLke ðÞLkkt
çkk¤fku{kt 18.9 xfk sux÷wt ¼khu yÃkku»kýLkwt «{ký Lkshu Ãkzâwt níkwt. òu fu, økwshkík
Mkhfkh ykLkk fhíkkt ½ýwt ykuAwt «{ký nkuðkLkku Ëkðku fhu Au. ¼khu yÃkku»ký Ëqh fhðk
{kxuLke su ÔÞðMÚkk Q¼e ÚkE Au íkuLku {{íkk fkzo íkhefu yku¤¾ðk{kt ykðu Au. yktøkýðkze
fuLÿ ‘{{íkk fkzo’ îkhk yÃkku»kýÚke rÃkzkíke {kíkkyku yLku çkk¤fku Ãkh Lksh hk¾u Au.
‘yLLk Mkwhûkk yrÄfkh yr¼ÞkLk’ îkhk su yÇÞkMk fhkÞku íku{kt sýkE ykÔÞwt fu ¼khu
yÃkku»kýÚke rÃkzkíkkt ÷øk¼øk 35 xfk yLku Úkkuzk yÃkku»kýÚke rÃkzkíkkt ÷øk¼øk 42 xfk
çkk¤fkuLkk Ãkrhðkhku ÃkkMku ‘{{íkk fkzo’ Au s Lknª. yuLkku yÚko yuðku ÚkkÞ fu økwshkík
Mkhfkh yu çkk¤fkuLkk yÃkku»ký WÃkh Ëu¾hu¾ hk¾íke LkÚke yLku íkuÚke yu{Lkk yÃkku»kýLke
®[íkk fhðk{kt ykðe LkÚke yux÷u yu{Lkwt yÃkku»ký [k÷w hnu Au!
yktøkýðkze fuLÿku Ãkkuíku Ãký yÃkku»ký ytøkuLke {krníke ¼uøke fhu Au. yu {krníke
yLku ‘yLLk Mkwhûkk yrÄfkh yr¼ÞkLk’Lkk yk yÇÞkMk{ktÚke çknkh ykðu÷e {krníke
ðå[u su íkVkðík Lkshu Ãkzu Au íku 7.7 xfk sux÷ku Au yux÷u yktøkýðkze fuLÿku îkhk RhkËkÃkqðof
¾kuxe {krníkeLkwt WíÃkkËLk fhðk{kt ykðu Au, yu{ s fnuðkÞ.
yk yÇÞkMk yu{ fnu Au fu ¼khu yÃkku»ký Ähkðíkkt çkk¤fkuLke 68.1 xfk
{kíkkyku yLku ykuAwt yÃkku»ký Ähkðíkkt çkk¤fkuLke 80.3 xfk {kíkkykuLku íkku ¾çkh s
Lknkuíke fu íku{Lkkt çkk¤fku yÃkku»kýÚke rÃkzkÞ Au. òu yÃkku»ký Ähkðíkkt çkk¤fku yku¤¾e
fkZðk{kt Lkk ykðu yLku íku{Lke Ëu¾hu¾ hk¾ðk{kt Lkk ykðu íkku ÃkAe íku{Lke fk¤S ÷uðkLkwt
fk{ s fuðe heíku ÚkE þfu?
yk yÇÞkMk{kt yu{ sýkE ykÔÞwt Au fu ¼khu yÃkku»ký Ähkðíkkt 84.3 xfk
çkk¤fku yLku ykuAwt yÃkku»ký Ähkðíkkt 85.2 xfk çkk¤fkuLku Ãkku»ký ytøkuLke fkuE Mk÷kn
Mkuðk fu yLÞ Mkuðkyku yktøkýðkzeyku îkhk «kÃík ÚkE Lknkuíke. yk{ yu{ Mkkrçkík ÚkkÞ Au
fu yktøkýðkze fuLÿku îkhk su Mkuðkyku Ãkqhe Ãkkzðe òuEyu íku Ãkqhe Ãkzíke s LkÚke. yktøkýðkze
fuLÿkuLkku ÃkkuíkkLkku yktfzku Ãký yu{ fnu Au fu su 241 çkk¤fkuLku ¼khu yÃkku»ký nkuðkLkwt
sýkÞwt níkwt íku{ktÚke {kºk 76 sýkyu s Mk÷kn Mkuðkyku fu yLÞ Mkuðkyku «kÃík ÚkE níke.
yktøkýðkze fuLÿku îkhk çkk¤fkuLku ½uh ÷E sðk {kxu huþLk ykÃkðk{kt ykðu Au. íkuLku xuf
nku{ huþLk(xeyu[ykh) íkhefu yku¤¾ðk{kt ykðu Au. ‘yLLk Mkwhûkk yrÄfkh yr¼ÞkLk’Lkku
yÇÞkMk yu{ sýkðu Au fu 69 xfk çkk¤fkuLku yktøkýðkzeyku íkhVÚke [k÷w huþLk {éÞwt s
LkÚke. ¼khu yÃkku»ký Ähkðíkkt çkk¤fku{kt 74.2 xfkLku yLku ykuAwt yÃkku»ký Ähkðíkkt
çkk¤fku{kt 67.7 xfk çkk¤fkuLku yk huþLk {éÞwt Lknkuíkwt! ykÚke yu Mkðk÷ Q¼ku ÚkkÞ Au fu
71

huþLk yktøkýðkze fuLÿku{kt nkuÞ Au fu Lknª yLku òu nkuÞ Au íkku çkk¤fkuLku LkÚke {¤íkwt íkku yu
õÞkt òÞ Au!
ðÄkhu ¾hkçk çkkçkík íkku yu Au fu MkMíkk yLkksLke ËwfkLkkuyuÚke yLkks {¤ðwt
òuEyu íku Ãký yk çkk¤fkuLkkt ÃkrhðkhkuLku {¤íkwt LkÚke. 81.6 xfk ¼khu yÃkku»ký Ähkðíkkt
çkk¤fku yLku 73.5 xfk ykuAwt yÃkku»ký Ähkðíkkt çkk¤fkuLkkt Lkk{ s íku{Lkk ÃkrhðkhLkk
huþLk fkzo{kt LkÚke! yux÷u Mðk¼krðf Au fu íku{Lkk ¼køkLkwt rLkÞík «{kýLkwt yLkks Ãký
íku{Lku {¤u Lknª. òu yLkks {¤u Lknª íkku Ãkku»kýLkwt Míkh Ÿ[wt ykðu fE heíku?
þwt yk çkk¤fku økwshkíkLkkt LkÚke ? þwt íku{Lkku rðfkMk fhðkLke sðkçkËkhe økwshkík
MkhfkhLke LkÚke? òu 40 xfk fhíkkt ðÄkhu çkk¤fku yÃkku»kýÚke rÃkzkÞ íkku yuLku rðfkMk
fnuðkÞ? òu yÃkku»ký Ëqh fhðkLke ÔÞðMÚkk çkhkçkh fk{ Lkk fhu íkku yuLku MkwþkMkLk fnuðkÞ?

72

28.
økwshkíkLkku rðfkMk fkuýu, õÞkhu, fux÷ku fÞkuo?
økwshkíkLkku rðfkMk LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkh îkhk s fhðk{kt ykÔÞku Au yuðku
yuf Ëkðku ðkhtðkh fhðk{kt ykðe hÌkku Au. ykðku Ëkðku yux÷k çkÄku òuhþkuhÚke
fhðk{kt ykðu Au fu økwshkíkLkk, ËuþLkk yLku ËwrLkÞkLkk ÷kufku Ãký yu{ {kLkíkk ÚkE økÞk
Au fu økwshkíkLkku rðfkMk LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk s ÚkÞku Au. Ãkhtíkw,
nfefíkku yLku ðkMíkrðfíkk ftEf swËkt s Au.
Mkk{kLÞ heíku suLku rðfkMk fnuðk{kt ykðu Au íku SzeÃke (økúkuMk zku{uÂMxf
«kuzõx) yux÷u fu fw÷ ½hu÷q WíÃkkËLk fu ykðf{kt Ëh ð»kuo fux÷ku ðÄkhku ÚkkÞ Au íkuLkk
Mkt˼o{kt {kÃkðk{kt ykðu Au. yk ðÄkhku ykðfLkku ðÄkhku fnuðk{kt ykðu Au. ykðf
ðÄðkLkku Ëh ðÄu íkku rðfkMk ÍzÃkÚke ÚkÞku fnuðkÞ. ¼khíkLkkt hkßÞku {kxu íkuLku yuMkzeÃke
(Mxux zku{uÂMxf «kuzõx) yux÷u hkßÞ ½hu÷q WíÃkkËLk íkhefu yku¤¾ðk{kt ykðu Au.
økwshkík{kt AuÕ÷kt 50 ð»ko Ëhr{ÞkLk yuMkzeÃke{kt ðÄkhkLkku Ëh fux÷ku hÌkku Au íkuLkk
Mk¥kkðkh yktfzk òuíkkt {k÷q{ Ãkzu Au fu, LkhuLÿ {kuËe îkhk, økwshkíkLkku rðfkMk íku{ýu s
fÞkuo nkuðk ytøku, fhkíkku Ëkðku fux÷ku çkÄku ¾kuxku Au!
økwshkík{kt yk árüyu MkkiÚke Ÿ[ku ð]rØ Ëh yux÷u fu rðfkMk Ëh 199094Lkk [e{Lk¼kE Ãkxu÷Lkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk 16.73 xfk sux÷ku hÌkku níkku. íku
ÃkAe çkeò ¢{uu MkkiÚke Ÿ[ku ð]rØ Ëh 1981-85Lkk {kÄð®Mkn Mkku÷tfeLkk þkMkLkfk¤
Ëhr{ÞkLk hÌkku níkku. ºkeò ¢{u 1985-90Lkku Mk{Þøkk¤ku ykðu Au fu ßÞkhu {wÏÞ
«ÄkLkÃkËu y{h®Mkn [kiÄhe níkk. íku{Lkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk ð]rØ Ëh 13.64 xfk
níkku.
LkhuLÿ {kuËeLkk 2001-09 Mk{Þøkk¤kLku æÞkLk{kt ÷Eyu íkku yu Mk{Þøkk¤k
Ëhr{ÞkLk ð]rØ Ëh 10.30 xfk Au yLku òu 2005-2011Lkk Mk{Þøkk¤kLku æÞkLk{kt
÷uðkÞ íkku íku Ëhr{ÞkLk ð]rØ Ëh 9.35 xfk Au. yk heíku òuEyu íkku, økwshkík{kt ykðf
ð]rØ Ëh LkhuLÿ {kuËeLkk Mk{Þøkk¤k Ëhr{ÞkLk MkkiÚke ðÄkhu hÌkku s LkÚke. yux÷wt s
Lknª, Ãký íku, [e{Lk¼kE, {kÄð®Mkn yLku y{h®MknLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLkLkk
ð]rØ Ëh fhíkkt ½ýku s Lke[ku hÌkku Au.
LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLk Ëhr{ÞkLk MkkiÚke Ÿ[ku ð]rØ Ëh 14.77 xfk 200304Lkk ð»ko{kt rMkØ ÚkÞku Au. ßÞkhu økwshkíkLkk RríknkMk{kt MkkiÚke Ÿ[ku ð]rØ Ëh
40.18 xfk 1998-89Lkk ð»ko Ëhr{ÞkLk rMkØ ÚkÞku Au fu ßÞkhu y{h®Mkn {wÏÞ
«ÄkLk níkk. yu ÃkAeLkk çkeò ¢{u 1992-93{kt 34.33 xfkLkku xfkLkku ð]rØ Ëh
[e{Lk¼kELkk þkMkLk Ëhr{ÞkLk rMkØ ÚkÞku níkku. {kÄð®MknLkk þkMkLk Ëhr{ÞkLk
1983-84{kt ð]rØ Ëh 30.06 xfk hÌkku níkku.
73

økwshkíkLkku 50 ð»koLkku RríknkMk òuíkkt sýkÞ Au fu, 1970-71{kt 15.35
xfk, 1973-74{kt 22.33 xfk, 1975-76{kt 28.50 xfk, 1981-82{kt
25.32 xfk yLku 1996-97{kt 19.33 xfk sux÷ku Ÿ[ku ð]rØ Ëh rMkØ ÚkÞu÷ku Au.
ßÞkhu LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk ðÄw{kt ðÄw ð]rØ Ëh 14.77 xfk 200304{kt rMkØ ÚkÞku níkku. yk{, nfefíkku yu{ Ëþkoðu Au fu LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤
Ëhr{ÞkLk økwshkíkLkk rðfkMkLke çkkçkík{kt fkuE {kuxe rMkrØ «kÃík ÚkE s LkÚke.
nfefík yu Ãký Au fu, LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤{kt Ãkkt[ ð»ko íkku yuðkt økÞkt Au
fu ßÞkhu økwshkíkLkku ykðf ð]rØ Ëh 10 xfk fhíkkt Ãký Lke[ku hÌkku Au. íkku ÃkAe íku{Lkk
þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk s WíÃkkËLk ðæÞwt, ykðf ðÄe fu rðfkMk ÚkÞku yuðwt fuðe heíku fne
þfkÞ?
rðfkMkLkku yuf çkeòu {kÃkËtz Au Ëuþ fu «ËuþLkk fw÷ WíÃkkËLk fu fw÷ ykðf{kt
¾uíkeLkku Vk¤ku ½xu, yLku Wãkuøkku íkÚkk MkuðkykuLkku Vk¤ku ðÄu. yuLku yÚkoíktºkLkwt {k¤¾wt
çkË÷kÞ Au yu{ fnuðk{kt ykðu Au. íkku þwt LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk
økwshkíkLkk yÚkoíktºkLkwt {k¤¾wt çkË÷kÞwt Au ¾hwt ? yktfzkyku LkLLkku ¼ýu Au.
økwshkíkLkk yÚkoíktºk{kt ¾uíkeLkku Vk¤ku 1999-2000{kt 14.52 xfkLkku
níkku, WãkuøkkuLkku Vk¤ku 39.21 xfk níkku yLku MkuðkykuLkku Vk¤ku 42.17 xfk níkku.
2008-09{kt ¾uíkeLkku Vk¤ku 14.10 xfk ÚkÞku, WãkuøkkuLkku Vk¤ku 41.05 xfk ÚkÞku
yLku MkuðkykuLkku Vk¤ku 41.19 xfk ÚkÞku. yk{, ¾uíkeLkku Vk¤ku 0.42 xfk sux÷ku s
½xâku! WãkuøkkuLkk Vk¤k{kt 1.84 xfk sux÷ku ðÄkhku ÚkÞku yLku MkuðkykuLkk Vk¤k{kt
0.98 xfk sux÷ku ½xkzku ÚkÞku!
yk heíku òuíkkt økwshkíkLkk yÚkoíktºkLkk {k¤¾k{kt fkuE LkkUÄÃkkºk ÃkrhðíkoLk
LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk ykÔÞwt nkuÞ yu{ sýkíkwt LkÚke. ðkMíkð{kt,
økwshkíkLkk ykiãkurøkf rðfkMkLkku {sçkqík ÃkkÞku 1980Úke 1998Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk
Lk¾kÞku fu ßÞkhu økwshkíkLke fw÷ ykðf{ktÚke ¾uíkeLkku Vk¤ku 34 xfkÚke ½xeLku 19.42
xfk ÚkÞku níkku, yLku Wãkuøk ûkuºkLkku Vk¤ku 28 xfkÚke ðÄeLku 41.91 xfk ÚkÞku níkku.
yk{, økwshkíkLkk yÚkoíktºkLkwt {k¤¾wt íkuLke MÚkkÃkLkk ÃkAeLkk çku ËkÞfk MkwÄe
LkkUÄÃkkºk ÃkrhðíkoLk ÃkkBÞwt s Lknkuíkwt, yLku íku{kt su ÃkrhðíkoLk 1980-98 Ëhr{ÞkLk
ykÔÞwt íku yu ÃkAeLkk Mk{Þøkk¤k Ëhr{ÞkLk ÷øk¼øk ÞÚkkðíkT hÌkwt Au. økwshkíkLkk
ykŠÚkf rðfkMkLku yk heíku yiríknkrMkf Ãkrh«uûÞ{kt òuíkkt sýkÞ Au fu, 1980-98Lkku
Mk{Þøkk¤ku økwshkíkLkk ykiãkurøkf rðfkMk {kxu MkkiÚke {n¥ðLkku hÌkku Au, Lknª fu
2001 ÃkAeLkku LkhuLÿ {kuËeLkku þkMkLkfk¤.

74

29.
¼khíkLkku rðfkMk nðu økwshkík{wõík çkLÞku Au
økwshkíkLkk rðfkMk {kxu {kuxkt çkýøkkt Vqtfðk{kt ykðe hÌkkt Au. yu{ fnuðk{kt
ykðu Au fu, økwshkíku Mk{økú ¼khík fhíkkt ¾qçk s ðÄkhu rðfkMk fÞkuo Au. Ãký, nfefíkku
ftEf swËe s Au yLku íku yíÞkhu ykÃkýLku Ëu¾kíke LkÚke. WÃkrLk»kË{kt fnuðkÞwt Au fu,
‘rnhÛÞ{ÞuLk Ãkkºkuý MkíÞMÞrÃkrníkt {w¾{T. íkíkT íðt Ãkq»kLk, yÃkkð]ýw MkíÞ-Ä{koÞ
áüÞu’ yux÷u fu, “MkíÞLkwt {kU MkkuLkkLkk ÃkkºkÚke ZtfkÞu÷wt Au. nu ¼økðkLk, MkíÞLke ¾kus
fhLkkh {Lku MkíÞLkwt {kU òuðk {¤u {kxu yk ZktfýLku nxkðe Ëku.”
økwshkíkLkk rðfkMk ykzu su ònuh¾çkhku YÃke MkkuLkkLkwt ykðhý Au, Zktfý Au
yu nxkðeyu íkku s MkíÞLke Ãkh¾ ÚkkÞ íku{ Au. ynª su nfefíkku ykÃke Au íkuLku òuEþwt
íkku ¾çkh Ãkzþu fu økwshkíkLkku rðfkMk yux÷ku ¼ÔÞ LkÚke sux÷ku fnuðk{kt ykðu Au.
ðkMíkð{kt yu Mknusu Ãký ¼ÔÞ LkÚke. økwshkík ÃkkAwt 1960-80Lkk íkçk¬k{kt ykðeLku
Q¼wt Au yu nfefík LkshytËks fhe þfkÞ yu{ LkÚke.
fkuXk Lkt. 1{kt 2006-07Úke 2011-12Lkk Ëhuf ð»koLkku ðkŠ»kf ð]rØ Ëh
¼khík yLku økwshkík çktLkuLkk Mkt˼o{kt ykÃkðk{kt ykÔÞku Au. Ëh ð»kuo økwshkík MkhfkhLkk
yÚkoþkMºk yLku yktfzkþkMºkLkk rLkÞk{f îkhk su Mkk{krsf-ykŠÚkf Mk{eûkk çksux
«fkþLkkuLkk ¼køkYÃku «fkrþík fhðk{kt ykðu Au íku{ktÚke yk rðøkíkku ÷uðk{kt ykðe Au.
yk rðøkíkku ÃkhÚke yu{ sýkÞ Au fu 2006-07{kt íkku ¼khíkLkku rðfkMk Ëh økwshkíkLkk
rðfkMk Ëh fhíkkt ðÄkhu níkku. Ãký, íku ÃkAeLkkt ík{k{ ð»kkuo Ëhr{ÞkLk ¼khíkLkk rðfkMk
Ëh fhíkkt økwshkíkLkku rðfkMk Ëh ðÄkhu hÌkku Au. òu fu, çktLkuLkk rðfkMk Ëh ðå[uLkku
íkVkðík Mkíkík çkË÷kíkku hÌkku Au, yu ftE ÂMÚkh hÌkku LkÚke.
fkuXk Lkt. 1: ¼khíkLkku yLku økwshkíkLkku ðkŠ»kf ð]rØ
ð»ko
¼khík
2006-07
9.53
2007-08
9.13
2008-09
6.37
2009-10
8.25
2010-11
9.28
2011-12
5.81
Mkhuhkþ
8.06

Ëh
økwshkík
8.4
11.0
6.8
11.2
10.0
8.5
9.32

Mkúkuík: Mkk{krsf-ykŠÚkf Mk{eûkk, 2012-13, økwshkík Mkhfkh.
75

yk fkuXk{kt su A ð»kkuoLkku rðfkMk Ëh ykÃkðk{kt ykÔÞku Au íkuLke Mkhuhkþ òuEyu
íkku sýkÞ Au fu, 2006-12Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk ¼khíkLkku Mkhuhkþ ðkŠ»kf rðfkMk Ëh
8.06 xfk hÌkku Au, ßÞkhu økwshkíkLkku 9.32 xfk hÌkku Au. yk{, økwshkíkLkku rðfkMk Ëh
AuÕ÷kt 6 ð»ko Ëhr{ÞkLk Mk{økú ¼khíkLkk rðfkMk Ëh fhíkkt {kºk 1.26 s ðÄkhu hÌkku Au
yu{ fnuðkÞ. ykÚke økwshkíkLkku rðfkMk Ëh ftE ¼khíkLkk rðfkMk Ëh fhíkkt fkuE Ãký heíku
çknw s ðÄkhu yLku çknw s «¼kðf Au yu{ fne þfkÞ Lknª.
½ýk ÷kufku yíÞkhu {Lk{kunLk®Mk½Lke Mkhfkh LkkuLkÃkhVku{oh yux÷u fu fþwt fk{
Lk fhLkkhe Au yuðku ykûkuÃk fhu Au. Ãký, òu ¼khíkLkku rðfkMk Ëh 2006-12 ËhBÞkLk
8.06 xfk sux÷ku AuÕ÷kt 6 ð»ko Ëhr{ÞkLk hÌkku nkuÞ íkku ík{u {Lk{kunLk®Mk½Lke
MkhfkhLku fþwt fk{ Lk fhLkkhe fu Mkkhku Ëu¾kð Lk fhLkkhe Mkhfkh fuðe heíku fne þfku?
ðkMíkð{kt, yk¾e ËwrLkÞk{kt ßÞkhu 2006-09Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk {tËe níke
íÞkhu Ãký ¼khíkLkku rðfkMk Ëh 2007-08{kt 9.13 xfk, 2006-07{kt 9.5 xfk
yLku 2008-09{kt 6.37 xfk sux÷ku níkku, su Mk{økú ËwrLkÞk{kt [eLk ÃkAe çkeò Lktçkhu
MkkiÚke ðÄkhu níkku. ßÞkhu y{urhfk, fuLkuzk yLku ÞwhkuÃkLkku rðfkMk Ëh þqLÞÚke yuf fu ËkuZ
xfkLke ðå[u nkuÞ íÞkhu, ¼khíkLkku rðfkMk Ëh 6 xfkÚke Ãký ðÄkhu nkuÞ íkku, ¼khíkLke
{Lk{kunLk®Mk½Lke Mkhfkh Mkkhku ykŠÚkf Ëu¾kð fhðk{kt rLk»V¤ økE Au, yu{ fne
þfkÞ fuðe heíku?
nfefík{kt íkku økwshkíkLke LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkh ykŠÚkf ûkuºku Mkkhku Ëu¾kð
fhðk{kt rLk»V¤ økE Au yu{ fnuðkÞ. fkuXk Lkt. 2{kt AuÕ÷kt 52 ð»koLkk rðfkMk ËhLkk su
yktfzk ykÃÞk Au íkuLkkÚke yu s Mkkrçkík ÚkkÞ Au. 1960-80Lkk çku ËkÞfk Ëhr{ÞkLk
¼khík fhíkkt økwshkíkLkku rðfkMk Ëh 1.04 xfk sux÷ku s ðÄkhku níkku. yu ÃkAe yu
íkVkðík ðæÞku Au. 1980-90 yLku 1990-2000Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk ¼khíkLkku
fkuXk Lkt. 2: ¼khík yLku økwshkíkLkk ð]rØ Ëh ðå[uLkku íkVkðík
ð»ko

¼khík

økwshkík

íkVkðík

1960-80

3.30

4.34

+

1.04

1980-90

5.50

14.97

+

9.47

1990-2000

5.50

12.77

+

7.27

2001-11

7.50

9.82

+

2.32

2006-12

8.06

9.32

+

1.26

Mkúkuík: ¼khík MkhfkhLkkt rðrðÄ ð»kkuoLkk ykŠÚkf Mkðuo yLku økwshkík MkhfkhLke
Mkk{krsf-ykŠÚkf Mk{eûkkykuLku ykÄkhu.
76

rðfkMk Ëh yøkkW fhíkkt ðæÞku yLku íku 5.5 xfk ÚkÞku yLku íku s økk¤k Ëhr{ÞkLk
økwshkíkLkku rðfkMk Ëh yLkw¢{u 14.97 xfk yLku 12.77 xfk ÚkÞku. yk{,
økwshkíkLkku rðfkMk Ëh Mk{økú ¼khík fhíkkt 9.47 xfk yLku 7.27 xfk sux÷ku ðÄkhu
ÚkÞku. yk{, ¼khíkLkku rðfkMk Ëh yk çku ËkÞfk Ëhr{ÞkLk ðæÞku íku{kt økwshkíkLkku Vk¤ku
½ýku {kuxku níkku yÚkðk íkku yu{ fnuðkÞ fu Ÿ[k rðfkMk Ëh {kxu ¼khík økwshkík Ãkh
ykÄkh hk¾íkwt níkwt.
Ãký, 2001 ÃkAe, yux÷u fu LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLk{kt ÃkrhÂMÚkrík ¾qçk s
çkË÷kE økE Au. òu 2001-11Lkk Mk{Þøkk¤kLku æÞkLk{kt ÷uðk{kt ykðu íkku ¼khíkLkk
rðfkMk Ëh fhíkkt økwshkíkLkku rðfkMk Ëh {kºk 2.32 xfk s ðÄkhu Au yLku òu 200612Lkk økk¤kLku æÞkLk{kt ÷uðk{kt ykðu íkku ¼khíkLkk rðfkMk Ëh fhíkkt økwshkíkLkku rðfkMk
Ëh {kºk 1.26 xfk s ðÄkhu Au. yux÷u yuLkku yÚko yu ÚkÞku fu, ¼khíkLkku rðfkMk Ëh
AuÕ÷k ËkÞfk Ëhr{ÞkLk ðæÞku, Ãký íku{kt økwshkíkLkku Vk¤ku Ãknu÷kt fhíkkt ½ýku ½xâku !
yux÷u {Lk{kunLk®Mk½Lke Mkhfkh Lknª, Ãký LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkh s ykŠÚkf {kuh[u
Mkkhku Ëu¾kð Lk fhLkkhe Mkhfkh fnuðkÞ!
¼khíkLkku Ÿ[ku rðfkMk Ëh yk heíku, økwshkíkLkk rðfkMk Ëh WÃkh nðu ykÄkh
hk¾íkku LkÚke, fu su yøkkW hk¾íkku níkku. yuLkku yÚko yu Au fu, økwshkík rMkðkÞLkkt
hkßÞkuLkku rðfkMk Ëh yux÷ku Ÿ[ku økÞku Au fu, su ¼khíkLkk rðfkMk ËhLku Ÿ[ku hk¾ðk
{kxu Mkûk{ Au.
yk heíku òuEyu íkku ¼khíkLkku rðfkMk økwshkík{wõík çkLÞku Au! 1960-80
Ëhr{ÞkLk økwshkíkLkku ð]rØ Ëh ¼khík fhíkkt 1.04 xfk ðÄkhu níkku yLku íku 200612Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk 1.26 sux÷ku s ðÄkhu Au. yux÷u 1980-2000Lkk økk¤k
Ëhr{ÞkLk økwshkíku su rMkrØ «kÃík fhe níke íku çkÄe nðu LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤
Ëhr{ÞkLk ÄkuðkE økE Au!

77

30.
{qzehkufký fu ykðf, økwshkíkLkku fkuE rðfkMk ÚkÞku LkÚke!
ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kËku økwshkík{kt LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkhu ¾qçk
Ä{ÃkAkzk MkkÚku ÞkuS, íku{kt Ëuþe-rðËuþe hkufkýfkhku ykÔÞk. íkuyku {kuËe MkhfkhLkk
{nu{kLk çkLÞk. ynku YÃk{T, ynku æðrLk. Mkkiyu Mkk{Mkk{k ð¾ký fÞkO. yu ÃkAe
ßÞkhu {qzehkufkýLke ðkík ykðe íÞkhu økwshkík{kt ykðeLku {kuËe MkhfkhLkkt ð¾ký
fhLkkhk WãkuøkÃkríkyku Ãkkýe{kt çkuMke økÞk! yktfzkyku yu{ fnu Au fu økwshkíkLkk
ykiãkurøkf rðfkMk {kxuLkk yLku økwshkík Mk{]Ø ÚkÞwt Au yuðk su Ëkðkyku fhðk{kt ykðu
Au íku íkÆLk ðkrnÞkík Au, çkfðkMk Au, çkq{çkhkzk rMkðkÞ fþwt s LkÚke!
rðfkMkLku {kÃkðkLkku yuf {n¥ðLkku {kÃkËtz {kÚkkËeX ykðf{kt Úkíkku ðÄkhku
Au. hkßÞLke fw÷ ykðfLku òu hkßÞLke fw÷ ðMkrík ðzu ¼køke Lkk¾ðk{kt ykðu íkku
{kÚkkËeX ykðf {¤u Au. 1992Úke 2001 Ëhr{ÞkLk Ëh ð»kuo økwshkíkLke {kÚkkËeX
ykðf ÷øk¼øk 5.75 xfkLkk Mkhuhkþ Ëhu ðÄe níke. ßÞkhu 2002-2011
Ëhr{ÞkLk yux÷u fu LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk íku ÷øk¼øk 8.5 xfkLkk Ëhu
ðÄe Au. Ëuþ¼h{kt yk ð]rØ Ëh ík{k{ hkßÞku fhíkkt ðÄkhu Au, yLku íku yuf Mkkhe ðkík
Au, yu yuf {kuxe rMkrØ Au, yu{kt fkuE þtfk Au s Lknª.
Ãký, yøkíÞLkku {wÆku yu Au fu 1992-2001Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk {kÚkkËeX
ykðfLke çkkçkík{kt økwshkíkLkku su 5.75 xfkLkku Mkhuhkþ ðkŠ»kf ð]rØ Ëh níkku íku yu
Mk{Þu Ãký ËuþLkkt ík{k{ hkßÞku fhíkkt ðÄkhu s níkku. yux÷u {kuËeLkk þkMkLkfk¤
Ëhr{ÞkLk s yu Ëuþ{kt MkkiÚke ðÄkhu ÚkÞku yuðwt LkÚke. yu yÚko{kt òuEyu íkku LkhuLÿ
{kuËeyu fkuE rMkrØ «kÃík fhe s LkÚke. økwshkíku su rMkrØ yøkkW «kÃík fhe s níke íku
íku{ýu xfkðe hk¾e Au yux÷wt s. yk{ Aíkkt økwshkík{kt rðfkMk íku{ýu s fÞkuo Au yuðkt
çkýøkkt Vqtfðk{kt ykðu Au.
nðu «§ yu ykðu Au fu yk çktLku økk¤k Ëhr{ÞkLk ËuþLkkt yLÞ hkßÞku{kt þwt
ÚkÞwt Au? rçknkh{kt 1992-2001 Ëhr{ÞkLk {kÚkkËeX ykðf ðÄe Lknkuíke Ãký çku
xfkLkk Ëhu ½xe níke. ßÞkhu 2002-2011 Ëhr{ÞkLk rçknkh{kt {kÚkkËeX ykðf
ykþhu 7.75 xfkLkk Ëhu ðÄe. yux÷u fu íkVkðík 9.75 xfkLkku ÚkÞku! {nkhk»xÙ{kt íku
Mkhuhkþ ðkŠ»kf 4 xfkLkk Ëhu «Úk{ økk¤k{kt ðÄe níke yLku ÃkAeLkk Mk{Þøkk¤k{kt íku
8.10 xfkLkk Ëhu ðÄe níke yux÷u fu íkVkðík 4.10 xfkLkku Úkíkku. fuh¤{kt íku ÷øk¼øk
5 xfkLkk Ëhu ðÄe, yux÷u íku íkVkðík 2.75 xfkLkku ÚkÞku. ßÞkhu økwshkík{kt {kÚkkËeX
ykðfLkku Mkhuhkþ ðkŠ»kf ð]rØ Ëh 5.75 xfkÚke ðÄeLku 8.50 xfk ÚkÞku, yux÷u
íkVkðík 2.75 xfkLkku s ÚkÞku.
ykLkku MÃkü yÚko yu Au fu, økwshkíku 2002-11 Ëhr{ÞkLk yux÷e ÍzÃkÚke
78

rðfkMk LkÚke fÞkuo fu sux÷e ÍzÃkÚke yLÞ hkßÞkuyu fÞkuo Au. yux÷u LkhuLÿ {kuËe yLku
yu{Lke Mkhfkh yu{ýu s økwshkíkLkku rðfkMk fÞkuo yuðku su Ëkðku fhu Au yu ¾kuxku Au.
yux÷wt s Lknª çkeòt hkßÞku fhíkkt økwshkíkLkku rðfkMk ðÄkhu ÚkÞku Au yuðku Ëkðku Ãký
¾kuxku Au. yux÷u økwshkík ftE rðfkMkLkwt {kuzu÷ Lkðe s heíku hsq fhu Au yuðwt Au s Lknª.
yk íkku yu çkku÷Lkkhk økÃÃkkt {khu Au yLku Mkkt¼¤Lkkhk Vw÷kÞ Au yLku LkhuLÿ {kuËe Ãkh
¾kuxe ykþkyku çkktÄu Au.
{kÚkkËeX ykðf{kt ðÄkhku yu rðfkMkLkku ÃkhtÃkhkøkík {kÃkËtz Au. {kLkð
rðfkMk yLku r[htíkLk rðfkMk yu rðfkMkLkk Lkðk yLku ðifÂÕÃkf {kÃkËtzku Au. Ãký økwshkík
ÃkhtÃkhkøkík rðfkMkLkk {kÃkËtz{kt Ãký fkuE {kuzu÷ Ãkqhwt Ãkkzu Au yuðwt Au s Lknª!
rðfkMk fhðk {kxu {qzehkufký yrLkðkÞo Au. ËwrLkÞk¼h{kt ÃkhtÃkhkøkík
rðfkMk{kt {kLkLkkhk yÚkoþkMºkeykuyu rðfkMk {kxu {qzehkufký WÃkh s ¼kh {qõÞku Au
yLku íku {kxu òíkòíkLkkt {kuzu÷ ykÃÞkt Au. yu{ktLkk ½ýk yÚkoþkMºkeykuLku ÃkAe
yÚkoþkMºkLkwt Lkkuçku÷ RLkk{ Ãký {éÞwt Au. yux÷u {qzehkufkýLke çkkçkík{kt {kuËeLkk
þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk økwshkíkLke þe ÂMÚkrík Q¼e ÚkE Au íku íkÃkkMkðkLkwt sYhe çkLku Au.
LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkh {qzehkufkýLku «kuíMkknLk ykÃkLkkhe hne Au yuðku Ëkðku
fhðk{kt ykðu Au. {qzehkufkýLku ykf»koðk {kxu fhkuzku YrÃkÞkLkk ¾[uo økwshkík Mkhfkhu
2003, 2005, 2007, 2009, 2011 yLku 2013{kt ‘ðkÞçkúLx økwshkík’Lke
Ãkrh»kËku çkku÷kðe yLku fhkuzku YrÃkÞkLkwt {qzehkufký Úkþu yu{ sýkðíkk yu{ykuÞw fÞko
níkk. yu Ãkrh»kËkuLke MkV¤íkk Ãký yíÞtík Lkçk¤e Au yu yuf nfefík Au. 2011Lke
ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kË Mk{Þu ykþhu 20 ÷k¾ fhkuz Y.Lkk yu{ykuÞw ÚkÞk níkk.
Ãký íku{ktÚke {kºk Mkðk xfkLkwt s {qzehkufký ÚkÞwt níkwt! çknw xefkyku Úkðk {ktze yux÷u
LkhuLÿ {kuËeyu 2013Lke ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kË{kt yu{ykuÞw fhðkLkwt s çktÄ fhe
ËeÄwt!
nðu rðËuþe {qzehkufkýLke ðkík fheyu. LkhuLÿ {kuËe [eLk, òÃkkLk, ÂMðíÍ÷uoLz
ðøkuhu ËuþkuLke {w÷kfkíku sE ykÔÞk. íÞkt íkuyku rðËuþe hkufký økwshkík{kt ykðu íku {kxu
økÞk níkk. nðu nfefíkku íkÃkkMkeyu. 2000Úke sw÷kE-2013 MkwÄe{kt økwshkík{kt
40,469 fhkuz Y.Lkwt MkeÄwt rðËuþe {qzehkufký ykÔÞwt Au. Mk{økú ¼khík{kt su fw÷ MkeÄwt
rðËuþe {qzehkufký ÚkÞwt íkuLkk íku {kºk 4 xfk sux÷wt s Au. yu fkuE rMkØ s LkÚke, ¾hu¾h
íkku yu Mkkð s Lkk÷uþe¼he çkkçkík Au.
çkeS íkhV {nkhk»xÙ{kt økwshkík fhíkkt ykX økýwt ðÄkhu yLku rËÕne{kt
økwshkík fhíkkt [kh økýwt ðÄkhu MkeÄwt rðËuþe {qzehkufký yk s økk¤k Ëhr{ÞkLk ÚkÞwt Au.
{qzehkufkýÚke s ykðf, WíÃkkËLk ðÄu Au yu heíku òuíkkt økwshkík fhíkkt yLÞ hkßÞku{kt
ðÄw {qzehkufký ÚkkÞ íkku íÞkt WíÃkkËLk yLku ykðf çktLku ðÄu yu Mðk¼krðf Au.
ð¤e, ¼khík{kt su fw÷ {qzehkufký ÚkkÞ Au íku{kt økwshkíkLkku Vk¤ku ðæÞku LkÚke
Ãký ½xâku Au. Ëk.ík. 1996{kt ËuþLkk fw÷ {qzehkufký{kt økwshkíkLkku Vk¤ku ÷øk¼øk
79

14.10 xfk sux÷ku níkku, 2001{kt íku 9 xfkÚke Mknus ðæÞku níkku, ßÞkhu 2013{kt
íku 7 xfk ÚkE økÞku Au. ynª ík{k{ «fkhLkkt {qzehkufkýLkku Mk{kðuþ ÚkÞku Au fu, su{kt
rðrðÄ «kusuõxTMkLkku y{÷ ÚkÞku Au.
yk Mkt˼o{kt {nkhk»xÙ{kt su {qzehkufkýLkk «kusuõxTMkLkku y{÷ ÚkÞku Au íku
økwshkík fhíkkt ½ýku ðÄkhu Au. {nkhk»xÙ{kt 1995{kt ËuþLkk fw÷ {qzehkufký{ktÚke
÷øk¼øk 11 xfkLkku y{÷ ÚkÞku níkku. 2002-03{kt íkku íkuLkwt «{ký 17 xfk sux÷wt
Au. yk{, {nkhk»xÙ økwshkík fhíkkt ½ýwt ykøk¤ níkwt.
çkeS heíku òuEyu íkku, Ëuþ{kt y{÷{kt {wfkÞu÷k {qzehkufkýLkk «kusuõxTMk{kt
2001 ÃkAe økwshkík {nkhk»xÙ fhíkkt Mkíkík ÃkkA¤ s hÌkwt Au yLku ½ýwt ÃkkA¤ hÌkwt Au,
yu Mkkð Mkk{kLÞ íkVkðíkÚke ÃkkA¤ LkÚke hÌkwt yux÷u økwshkík {qzehkufkýLku ykf»koðk{kt
Mkíkík ykøk¤ hÌkwt Au yuðku Ëkðku ¾kuxku Au, íku çknw {kuxk «{ký{kt {qzehkufkýLku ykf»keo
þõÞwt Au yuðku Ëkðku Ãký ¾kuxku Au. {qzehkufký yu ykŠÚkf rðfkMkLkku {kuxku {kÃkËtz Au
yLku íku{kt økwshkíku LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk fkuE {kuxe MkV¤íkk «kÃík fhe
LkÚke yu yuf nfefík Au.
MkeÄk rðËuþe {qzehkufkýLke çkkçkík{kt íkku økwshkík íkkr{÷Lkkzw yLku fýkoxf
fhíkkt Ãký ÃkkA¤ Au yLku yktÄú «ËuþÚke Mknus s ykøk¤ Au. yk árüyu òuEyu íkku
ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kËku {qzehkufkýLku ykf»koðk{kt íkÆLk rLk»V¤ økE Au, yu{ s
fnuðkÞ! WãkuøkÃkríkyku ykÔÞk, ¾kÄwt-ÃkeÄwt yLku {kuËeLkkt økwýøkkLk økkÞkt yLku síkk
hÌkk. yuLkkÚke økwshkíkLku fþku VkÞËku ÚkÞku Lknª. yux÷u yu{ Ãký fne þfkÞ fu
økwshkík{kt {kuËe Mkhfkhu ðkÞçkúLx økwshkík Ãkrh»kËku Lkk ÞkuS nkuík íkku Ãký sux÷wt
{qzehkufký økwshkík{kt ÚkÞwt Au íkux÷wt s ÚkÞwt nkuík, Mknuusu ykuAwt Lknª.

80

31.
økwshkík ¾uíke«ÄkLk çkLke hÌkwt Au, Wãkuøk«ÄkLk Lknª!
økwshkíkLkku ykiãkurøkf rðfkMk AuÕ÷kt 12 ð»koLkk LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤
Ëhr{ÞkLk s ÚkÞku Au yuðku Ëkðku Mkíkík fhðk{kt ykðe hÌkku Au. økwshkík ykiãkurøkf
heíku rðfrMkík hkßÞ níkwt yLku Au yu{kt fkuE þtfk LkÚke. Ãký su Ëkðku fhðk{kt ykðu Au
íku íkÆLk ¾kuxku Au. økwshkík MkhfkhLkk ÃkkuíkkLkk AuÕ÷k yktfzk íkku yu{ Ãkwhðkh fhu Au fu
økwshkík íkksuíkh{kt ðÄkhu ¾uíke«ÄkLk çkLke hÌkwt Au, Wãkuøk«ÄkLk Lknª.
økwshkík{kt WãkuøkkuLkku rðfkMk ÚkÞku Au ¾hku Ãký íkuLkkÚke økwshkík{kt yÚkoíktºkLkwt
{k¤¾wt ðÄw Wãkuøk{Þ çkLÞwt Au yuðwt LkÚke. økwshkíkLkk fw÷ WíÃkkËLk{kt yux÷u fu
økwshkíkLke fw÷ ykðf{kt òu WãkuøkkuLkku Vk¤ku ½xu yLku ¾uíkeLkku Vk¤ku ðÄu íkku íkuLkku yÚko
yu s ÚkkÞ Au fu økwshkík ðÄkhu ¾uíke«ÄkLk çkLÞwt Au. 1999-2000{kt økwshkíkLkk
yÚkoíktºk{kt ¾uíkeLke ykðfLkku Vk¤ku 14.52 xfk níkku yLku íku 2011-12{kt 18.3
xfk ÚkÞku Au. yLku íku heíku ¾uíkeLke ykðf 3.78 xfk ðÄe Au. yk{, økwshkík
¾uíke«ÄkLk çkLke hÌkwt Au yux÷u økwshkík AuÕ÷kt zÍLk ð»ko{kt ykiãkurøkf heíku rðfrMkík
çkLÞwt Au yuðku Ëkðku íkÆLk ðkrnÞkík Au.
ynª su fkuXk Lkt.1 ykÃkðk{kt ykÔÞku Au íkuLkkÚke su nfefík Au íku MÃkü ÚkkÞ
Au, ynª [k÷w ¼kðkuyu økwshkíkLke fw÷ ykðf yux÷u fu hkßÞLkk ½hu÷q WíÃkkËLk
(yuMkzeÃke){kt swËkt swËkt ûkuºkkuLkku Vk¤ku fux÷ku Au íkuLke rðøkíkku yÃkkE Au. «kÚkr{f
ûkuºk{kt ¾uíke, ÃkþwÃkk÷Lk, ðLk ÃkuËkþku yLku {íMÞkuãkuøk, yu{ [kh ûkuºkkuLkku Mk{kðuþ
fkuXk Lkt. 1: økwshkíkLke ykðf{kt rðrðÄ ûkuºkkuLkku Vk¤ku
([k÷w ¼kðku «{kýu xfkðkhe{kt)
ûkuºk

2004-05

2010-11

2011-12

«kÚkr{f

19.5

21.8

21.8

¾uíke

13.2

17.9

18.3

Wãkuøkku

36.5

36.8

36.1

WíÃkkËLk

27.3

27.3

26.7

Mkuðkyku

44.0

41.4

42.1

Mkúkuík : Mkk{krsf ykŠÚkf Mk{eûkk, 2012-13, ytËksÃkºk «fkþLk Lkt. 34,
økwshkík Mkhfkh, ÃkkLkk Lkt. 9
81

ÚkkÞ Au. yk [khuÞLkku Vk¤ku økwshkíkLke fw÷ ykðf{kt ðæÞku Au, ½xâku LkÚke. 200405{kt íku 19.5 xfk níkku yLku íku 2011-12{kt 21.8 xfk ÚkÞku Au. yk{, íku{kt
2.3 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku! òu «kÚkr{f ûkuºkLke ykðfLkku Vk¤ku ðÄu íkku Mðk¼krðf Au fu
yLÞ çku ûkuºkkuLkku Vk¤ku ½xu yLku yuLkku yÚko yuðku ÚkkÞ fu økwshkík Wãkuøkefhý íkhV
ykøk¤ ðÄe hÌkwt LkÚke.
{kºk ¾uíkeLke s ðkík fheyu íkku, ¾uíkeLke ykðfLkku Vk¤ku 2004-05{kt
13.2 xfk níkku yLku íku 2010-11{kt 17.9 xfk ÚkÞku. ßÞkhu 2011-12{kt ykuh
ðÄeLku 16.3 xfk ÚkÞku. yk{, AuÕ÷kt 7 ð»ko{kt økwshkík ðÄkhu ¾uíke«ÄkLk çkLÞwt Au.
yk økk¤k Ëhr{ÞkLk ¾uíkeLkku Vk¤ku 5.1 xfk sux÷ku ðæÞku Au! yux÷u s økwshkík ðÄw
¾uíke«ÄkLk çkLÞwt Au, yu{ økwshkík MkhfkhLkk ÃkkuíkkLkk yktfzkÚke s Ãkwhðkh ÚkkÞ Au.
økwshkík ¾uíke«ÄkLk çkLke hÌkwt nkuðkLkku Ãkwhkðku shk swËe heíku Ãký {¤u Au.
2004-05{kt 36.5 xfk níkku yLku íku 2011-12{kt ½xeLku 36.1 xfk ÚkÞku Au.
yuLkku yÚko yu fu yu{kt 0.4 xfkLkku ½xkzku ÚkÞku. íkku ÃkAe økwshkík Wãkuøk«ÄkLk çkLke
hÌkwt Au yuðwt fuðe heíku fnuðkÞ? yk s çkkçkík Mkuðk ûkuºkLku Ãký ÷køkw Ãkzu Au. økwshkíkLke
fw÷ ykðf{kt yk s økk¤k Ëhr{ÞkLk MkuðkykuLkku Vk¤ku 44 xfkÚke ½xeLku 42.1 xfk
ÚkÞku Au. yux÷u fu íku{kt Ãký 1.9 xfkLkku ½xkzku ÚkÞku.
Mkk{kLÞ heíku Mk{økú ¼khík{kt ykðwt ÚkÞwt LkÚke. ¼khík{kt ¾uíke ûkuºkLkku Vk¤ku
fw÷ ½hu÷q ykðf (SzeÃke){kt Mkíkík ½xíkku s økÞku Au yLku òu Wãkuøk ûkuºkLkku Vk¤ku
½xâku nkuÞ íkku íkuLku Ãkrhýk{u Mkuðk ûkuºkLkku Vk¤ku ðæÞku Au. ßÞkhu økwshkík{kt Wãkuøkku
yLku Mkuðkyku çktLkuLkku Vk¤ku økwshkíkLke fw÷ ykðf{kt ½xâku yLku ¾uíkeLkku Vk¤ku ðæÞku.
yuLkku yÚko yuðku ÚkkÞ fu Ëuþ Wãkuøk«ÄkLk fu Mkuðk«ÄkLk çkLke hÌkku Au fu ßÞkhu økwshkík
ŸÄe rËþk{kt økrík fheLku ¾uíke«ÄkLk çkLke hÌkwt Au.
shk swËe heíku yk s çkkçkík fkuXk Lkt. 2Lke rðøkíkkuÚke Mk{Syu. økwshkík{kt
¾uíkeLkk WíÃkkËLk{kt 2004-05Úke 2011-12Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk 236.19 xfkLkku
ðÄkhku ÚkÞku, ßÞkhu ykiãkurøkf WíÃkkËLk{kt 196.80 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku yLku
Mkuðkyku{kt íkku íkuLkkÚke Ãký ykuAk Ëhu 188.41 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku. yk{, ¾uíke ûkuºku
WíÃkkËLk sux÷k Ëhu ðæÞwt íkux÷k Ëhu Wãkuøkku yLku MkuðkykuLkkt ûkuºku WíÃkkËLk LkÚke ðæÞwt !
fkuXk Lkt. 2: økwshkík{kt rðrðÄ ûkuºku WíÃkkËLk{kt ðÄkhku (Y. fhkuz{kt)
ûkuºk

2004-05

2011-12

xfk ðÄkhku

¾uíke

39,732

1,33,574

236.19

Wãkuøkku

74,320

2,20,583

196.80

Mkuðkyku

89,321

2,57,610

188.41

82

WÃkhkuõík nfefíkku yu{ Ëþkoðu Au fu økwshkíkLkk yÚkoíktºkLkk {k¤¾k{kt AuÕ÷kt zÍLk
ð»kkuo{kt fkuE VuhVkh ÚkÞku LkÚke.
yux÷u LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk økwshkíkLkku ykiãkurøkf rðfkMk
ÚkÞku Au, yuðku Ëkðku Ãký ¾kuxku Au. MkhkMkh swêkýkt Vu÷kððk{kt ykðu Au, fkhý fu
MkíÞLku Wòøkh fhðkLke yLku Mk{sðkLke ûk{íkk çkÄk Mkk{kLÞ sLkku{kt nkuíke LkÚke.
fkhý fu rðfkMkLke çkkçkíkLku yktfzkyku MkkÚku s ÷uðkËuðk nkuÞ Au. yux÷u MkíÞLku
nfefíkku MkkÚku Wòøkh fhðkLke sYh Au.

83

32.
ðkÞçkúLx økwshkík: ðkÞËkLkku økúkV Ÿ[ku, y{÷Lkku Mkíkík Lke[ku
ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kË 2013{kt Ãký {¤e. yk yøkkW 2003,
2005, 2007, 2009 yLku 2011{kt yk Ãkrh»kËku {¤e [qfe Au yLku yk Aêe yk
«fkhLke Ãkrh»kË Au, íÞkhu ¾hu¾h ykðe Ãkrh»kËkuÚke þwt þ¬hðkh ðéÞku yLku íkuLkkÚke
økwshkíkLku þku VkÞËku ÚkÞku yu òýðk-Mk{sðkLke sYh Au.
yk Ãkrh»kËku{kt økwshkíkLkk, ËuþLkk yLku rðËuþLkk WãkuøkÃkríkyku yÚkðk
ftÃkLkeykuLkk Mkt[k÷fku ykðu Au yLku íkuyku ºký rËðMkLke yk Ãkrh»kË Ëhr{ÞkLk økwshkík
Mkhfkh MkkÚku fE ðMíkw fu Mkuðk WíÃkLLk fhðk {kxu fux÷k YrÃkÞkLkwt {qzehkufký fhþu íkuLkk
Mk{sqíkeÃkºk ({u{kuhuLz{ ykuV ytzhMxu®Lzøk-yu{ykuÞw) Ãkh Mkneyku fhu Au. «§ yu Au
fu sux÷k fhkuz YrÃkÞkLkk yu{ykuÞw ÚkkÞ Au, yux÷k fhkuz YrÃkÞkLkwt {qzehkufký Úkíkwt s
LkÚke. yux÷u yktfzk ¾qçk {kuxk ònuh ÚkkÞ Au yLku {qzehkufký íkku ¾qçk ykuAwt ÚkkÞ Au.
yuLke rðøkíkku yk MkkÚkuLkk fkuXk{kt ykÃkðk{kt ykðe Au.
yk fkuXku yu{ sýkðu Au fu, ðhMkkuðhMk {qzehkufký {kxuLkkt ð[Lkku{kt òuhËkh
WAk¤ku ykÔÞku Au. 2003{kt sux÷wt {qzehkufký fhðkLkkt ð[Lkku yÃkkÞkt níkkt. íkuLkk
fhíkkt 2011{kt 3000 xfkÚke Ãký ðÄkhu {qzehkufkýLkkt ð[Lkku yÃkkÞkt níkkt. Ãkhtíkw
{q¤ «§ íkku yu Au fu, ¾hu¾h {qzehkufký fux÷wt ÚkÞwt ? fkuXku yu{ fnu Au fu, yuLkwt
xfkðkhe «{ký Mkíkík ½xe hÌkwt Au. Ãknu÷e ðkÞçkúLx økwshkík Ãkrh»kË{kt ð[LkkuLkk
57.13 xfkLkwt Ãkk÷Lk ÚkÞwt níkwt. ßÞkhu AuÕ÷e ðkÞçkúLx økwshkík Ãkrh»kËLkkt ð[Lkku{ktÚke
{kºk 1.43 xfk {qzehkufkýLkwt s Ãkk÷Lk ÚkÞwt Au. yu{kt 20 ÷k¾ fhkuz YrÃkÞkÚke ðÄw
{qzehkufkýLkkt ð[Lkku yÃkkÞkt yLku ÚkÞwt {qzehkufký {ktz 30 nòh fhkuz YrÃkÞk sux÷wt s.
ykÚke Mkðk÷ yu Q¼ku ÚkkÞ Au fu, ð[Lkku fu{ ðÄkhu Au yLku y{÷ fu{ ykuAku Au ?
‘ð[Lku»kw ®f Ërhÿíkk’ yuðwt MktMf]ík ¼k»kk{kt fnuðkÞwt Au. yux÷u fu ð[LkkuLke ÷nkýe
çkuVk{ s fhðkLke nkuÞ, yu{kt ð¤e økheçke þkLke çkíkkððkLke nkuÞ!
su Mk{sÃkºk (yu{ykuÞw) WÃkh ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kË{kt MknerMk¬k
ÚkkÞ Au íku íkku {kºk RhkËku s Ëþkoðu Au. yux÷u fu fkuEf MkknrMkf, ftÃkLke fu WãkuøkÃkrík
yu{ fnu fu íku y{wf ðMíkw fu y{wf MkuðkLkwt WíÃkkËLk økwshkík{kt fhðk {kxu y{wf fhkuz
YrÃkÞkLkwt {qzehkufký fhþu íkku økwshkík Mkhfkh íkuLku Mkt{rík ykÃku Au. yk{, økwshkík
Mkhfkh yLku WãkuøkÃkrík {qzehkufký fhðk {kxu Mkt{ík ÚkkÞ Au yux÷wt s. yux÷u yu{ykuÞw
yu {kºk yuf fkøkr¤Þwt Au, yu fkuE fkLkqLke ËMíkkðus Au s Lknª. yux÷u yu ykMkkLkeÚke
Mk{S þfkÞ Au fu yu{ykuÞw fhLkkhk WãkuøkÃkríkyku hkufký fhu Ãký ¾hk, yLku Lkk Ãký
fhu. yu ÞkË hk¾ðwt òuEyu fu, {qzehkufký fhLkkh íkku íÞkhu s {qzehkufký fhu ßÞkhu íkuLku
LkVku Úkþu yu{ ÷køku.
ð¤e, su Mk{sÃkºk WÃkh Mkne ÚkkÞ Au yu Mk{sÃkºk{kt yuðwt õÞktÞ ÷¾u÷wt
nkuíkwt LkÚke fu ¾hu¾h økwshkík{kt fÞk MÚk¤u WãkuøkÃkrík {qzehkufký fhþu. Ãkrhýk{ yu
84

ykðu Au fu ßÞkhu WãkuøkÃkrík {qzehkufký fhðk {kxu s{eLk {køku Au íÞkhu íku s{eLk
ykÃkðk{kt ¾qçk s ðkh ÷køku Au yÚkðk yÃkkíke s LkÚke. su{ fu, ¼khík MkhfkhLkk
¼qíkÃkqðo íkfuËkhe fr{þLkh yuLk. rðê÷u ykExe Ãkkfo Q¼ku fhðk {kxu ð÷Mkkz ÃkkMku
s{eLk {køke níke, Ãký íku{Lku s{eLk Lk {¤e yLku Auðxu íku{ýu fhu÷ku yu{ykuÞw Vkuf
økÞku. ÷køku Au fu, Mk{sÃkºkku Mk{s rðLkk fu ¾kuxe Mk{s MkkÚku fu ÃkAe RhkËkÃkqðofLke
økuhMk{s MkkÚku íkiÞkh fhðk{kt ykðu Au.
ðkÞçkúLx økwshkík: {qzehkufký
Ãkrh»kËLkwt ð»ko {qzefkuhkýLkwt ð[Lk fhkuz Y. ¾hu¾h {qzehkufký fhkuz Y.
2003
2005
2007
2009
2011

66,068
1,06,160
4,65,309
12,39,562
20,83,047

30,746
37,939
1,07,897
1,04,590
29,813

xfk
57.13
35.74
23.19
8.44
1.43

Mkúkuík: Mkk{krsf - ykŠÚkf Mk{eûkk, økwshkík Mkhfkh.
økwshkík MkhfkhLkk yk Mk{sqíkeÃkºkku ¾hu¾h fuðe heíku økuhMk{s Q¼e fhu Au
yu Ãký òýðk suðwt Au. su{ fu, 2004-05{kt Mk{økú ¼khík{kt ykiãkurøkf {qzehkufký
4,29,251 fhkuz YrÃkÞkLkwt ÚkÞwt níkwt yLku çkeS íkhV, 2005{kt ðkÞçkúLx økwshkíkLke
Ãkrh»kË{kt 1,06,160 fhkuz YrÃkÞkLkk {qzehkufký {kxu yu{ykuÞw fhkÞk níkk! Mk{økú
¼khík{ktLkk {qzehkufkýLkk [kuÚkk ¼køkLkwt ykiãkurøkf {qzehkufký økqshkík{kt ÚkkÞ s fuðe
heíku ? 2005-06{kt Ãký Mk{økú ¼khík{kt 5,12,125 fhkuz YrÃkÞkLkwt s ykiãkurøkf
{qzehkufký ÚkÞwt níkwt. yux÷u Y. 1,06,160 fhkuz YrÃkÞkLkk {qzehkufkýLkku yktfzku ¾qçk
ðÄkhu Ãkzíkku níkku yu Mkkrçkík ÚkkÞ Au.
2011Lke ðkÞçkúLx økwshkík Ãkrh»kË{kt 20,83,747 fhkuz YrÃkÞkLkk
{qzehkufkýLke ònuhkík fhkE níke. nðu 2006-07, 2007-08 yLku 2008-09Lkkt
ð»kkuo{kt yux÷u fu fw÷ ºký ð»ko{kt Mk{økú ¼khík{kt 19,83,189 fhkuz YrÃkÞkLkwt s
{qzehkufký ÚkÞwt níkwt. MÃkü Au fu, 20 ÷k¾ fhkuz YrÃkÞkLkku yktfzku ¾qçk s
çkZkðe[Zkðe fnu÷ku níkku.
yux÷u ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kËLkwt, {qzehkufký {kxu {n¥ð Au íkuLkk fhíkkt
ðÄkhu íkku «[khkí{f {n¥ð Au. Ëuþ{kt yLku ËwrLkÞk{kt {kuËe Mkhfkh yu{ Mk{òðu Au fu
økwshkík{kt ykiãkurøkf {qzehkufký ðÄe hÌkwt Au yLku ðÄþu. WãkuøkÃkríkyku yu{ fnu Au fu
íkuyku økwshkík ykðe hÌkk Au. yLku nk, økwshkíkLkk ÷kufkuLkk {øks{kt Ãký ËuþLkk
÷kufkuLkk {øks{kt ½qMku Au íku{ yuðwt ½qMke òÞ Au fu økwshkíkLkku rðfkMk ÚkE hÌkku Au!
fnuíkk ¼e ËeðkLkk, ykih MkwLkíkk ¼e ËeðkLkk!
85

33.
ðes¤eLkk WíÃkkËLk{kt økwshkíkLkku rðfkMk íkÆLk yMktíkwr÷ík
ðes¤eLkk WíÃkkËLkLke yLku rðíkhýLke çkkçkík{kt økwshkíku AuÕ÷k ËkÞfk
Ëhr{ÞkLk, yux÷u fu {kuËe MkhfkhLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk ¾qçk {kuxe nhýVk¤ ¼he
Au yLku økwshkík íku{kt yLÞ hkßÞku fhíkkt ¾qçk s ykøk¤ Au yuðku Ëkðku Mkíkík fhðk{kt
ykðu Au, íÞkhu økwshkík{kt ðes¤e ûkuºku þe nfefíkku Au íkuLku æÞkLk{kt ÷Eyu.
yuðku Ëkðku fhkÞ Au fu, økwshkík ðes¤eLke çkkçkík{kt MkhÃ÷Mk Au. yux÷u yu{
fnuðkLkku yÚko yuðku Au fu økwshkíkLku ¾uíke, Wãkuøkku, ½hu÷q yLku yLÞ Mkuðk ûkuºku sux÷e
ðes¤eLku òuEyu íkuLkk fhíkkt ðÄkhuu WíÃkLLk ÚkkÞ Au yLku íkuÚke íku yLÞ hkßÞkuLku Ãký
ðes¤e ðu[u Au. ¾hu¾h s yk{ nkuÞ, íkku þk {kxu økwshkík{kt ykþhu 4.5 ÷k¾
¾uzqíkkuLku AuÕ÷k yuf ËkÞfk fhíkkt ðÄkhu Mk{ÞÚke ðes¤eLkkt òuzkýku yÃkkíkkt LkÚke?
økwshkíkLkk ¾uzqíkkuLku ðes¤e Lknª ykÃkeLku yLku çkeòt hkßÞkuLku ðes¤e ðu[eLku {kuËe
Mkhfkhu ‘½hLkkt Akufhkt ½txe [k÷u yLku WÃkkæÞkÞLku ykxku’ suðku ½kx ½zâku Au.
nðu ðes¤eLkk WíÃkkËLkLke ðkík fheyu. 1990{kt økwshkík rðãwík çkkuzo îkhk
fw÷ 1,76,910 ÷k¾ ÞwrLkx ðes¤e WíÃkLLk Úkíke níke. ÃkAe íkku økwshkík rðãwík
çkkuzo økwshkík hkßÞ ðes rLkøk{ r÷r{xuz çkLÞwt. 2000{kt íkuLkk îkhk ðes¤eLkwt
WíÃkkËLk ðÄeLku 3,31,770 ÷k¾ ÞwrLkx ÚkÞwt. yk{, yk 10 ð»koLkk økk¤k Ëhr{ÞkLk
ðes¤eLkwt WíÃkkËLk 34.82 xfk sux÷wt ðæÞwt. ÃkAe 2011{kt íkuLkwt WíÃkkËLk
2,77,620 ÷k¾ ÞwrLkx ÚkÞwt. yux÷u fu 2000Úke 2011Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk yux÷u fu
LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk ðes¤eLkk WíÃkkËLk{kt 19.74 xfkLkku s ðÄkhku
ÚkÞku! yk{, {kuËeLkk þkMkLk Ëhr{ÞkLk ðes¤e ûkuºku {kuxe «økrík ÚkE yuðwt Au s Lknª.
nðu ¾kLkøke ûkuºku ðes¤eLkk WíÃkkËLk rðþuLke rðøkíkku òuEyu. ¾kLkøke ûkuºku
ðes¤eLkwt WíÃkkËLk 1990{kt 25,400 ÷k¾ ÞwrLkx sux÷wt níkwt. 2000{kt íku ðÄeLku
1,48,290 ÷k¾ ÞwrLkx ÚkÞwt níkwt. yuLkku yÚko yu ÚkÞku fu íku{kt 483.82 xfkLkku
ðÄkhku ÚkÞku níkku. Ãký 2011{kt ¾kLkøke ûkuºkLke ðes¤eLkwt WíÃkkËLk ðÄeLku
3,58,750 ÷k¾ ÞwrLkx ÚkÞwt. yk{, {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk ¾kLkøke ûkuºku Ãký
WíÃkkËLk{kt 141.93 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku. yk heíku òuíkkt {kuËeLkk þkMkLkfk¤ ¾kLkøke
ûkuºkLke ftÃkLkeykuyu Ãký ðes¤eLkk WíÃkkËLk{kt çknw {kuxe nhýVk¤ ¼he Au yuðwt íkku
LkÚke s. yk{ MÃkü ÚkkÞ Au fu {kuËeLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLkLkk ËkÞfk{kt Lknª, Ãký íku
yøkkWLkk ËkÞfk{kt økwshkík{kt ðes¤eLkwt WíÃkkËLk ¾qçk ðÄkhu «{ký{kt ðæÞwt níkwt.
nfefík íkku yu Au fu LkhuLÿ {kuËeLkk þkMkLku sux÷k «{ký{kt yøkkWLkk ËkÞfk{kt
ðes¤eLkk WíÃkkËLk{kt su ð]rØ Ëh níkku íku ò¤ðe hk¾ðk{ktÞ rLk»V¤íkk {u¤ðe Au.
ð¤e, økwshkíkLkk ðes WíÃkkËLk{kt fuLÿ MkhfkhLkkt MkknMkkuLkku Vk¤ku Ãký
86

LkkLkkuMkqLkku LkÚke. 1990{kt fuLÿLkkt MkknMkkuLkku Vk¤ku 31,030 ÷k¾ ÞwrLkxLkku níkku. íku
2000{kt 1,13,730 ÷k¾ ÞwrLkxLkku ÚkÞku níkku. yLku 2009{kt íku{Lkku Vk¤ku
2,03.780 ÷k¾ ÞwrLkxLkku níkku, ßÞkhu 2010{kt íku 1,33,340 ÷k¾ ÞwrLkxLkku
ÚkÞku níkku yLku 2011{kt íku 77,090 ÷k¾ ÞwrLkxLkku ÚkÞku níkku. yk{, fuLÿ
MkhfkhLke ftÃkLkeyku Ãký økwshkík{kt ðes¤e WíÃkLLk fhu s Au.
Ãký, ðÄkhu {n¥ðLkku {wÆku íkku yu Au fu, {kuËe Mkhfkhu ðes WíÃkkËLk ûkuºku
¾kLkøke ftÃkLkeykuLku {n¥ð ykÃÞwt yLku íkuÚke økwshkík MkhfkhLke ÃkkuíkkLke ftÃkLke,
økwshkík hkßÞ ðes rLkøk{ r÷.Lkwt WíÃkkËLk sux÷wt ðÄðwt òuEyu íkux÷wt ðæÞwt Lknª. yuLkwt
yuf Ëu¾eíkwt Ãkrhýk{ yu Au fu ðes¤eLkk ¼kð{kt òuhËkh ðÄkhku ÚkÞku Au yLku
økwshkíkLke A fhkuzLke sLkíkkLkk ¼kuøku ¾kLkøke ðes ftÃkLkeyku íkøkze çkLkíke òÞ Au.
{kuËe Mkhfkhu ‘ßÞkuríkøkúk{ ÞkusLkk’ Lkk{u yuf ÞkusLkk ½ze yLku íku yLðÞu
økk{uøkk{ 24 f÷kf Úkúe VuÍ ðes¤e ykÃke. økk{zk{kt ðes¤e yuf s Úkkt¼÷k{ktÚke
yux÷u fu Vezh{ktÚke ¾uíkeLku {kxu yLku ½hku{kt yÃkkíke níke. {kuËe Mkhfkhu çktLku {kxuLkk
Vezh swËk fhe LkkÏÞk yLku ½hku{kt 24 f÷kf ðes¤e ykÃke yu yuf Mkkhe ðkík s
fnuðkÞ. òu fu, yu 24 f÷kf, yXðkrzÞkLkk MkkíkuÞ rËðMk, yÃkkÞ Au yuðwt íkku Au s
Lknª; yXðkrzÞk{kt yuf ðkh yLkuf rðMíkkhku{kt Úkkuzkf f÷kfku {kxu ðes¤e çktÄ s hnu
Au, Ãký yu ðkík Mkk[e {kLkeyu íkkuÞ ½hku{kt 24 f÷kf ðes¤e ykÃkðk {kxu ¾uíke{kt su
16 f÷kf ðes¤e {¤íke níke íku A f÷kf yLku 8 f÷kf fhe Lkk¾ðk{kt ykðe yLku íku
Ãký hkíku. yk{, ¾uíkeLke ðes¤e fkÃkeLku ½h{kt ykÃke. yu{kt økk{zktLkk ¾uzqíkkuLke
nk÷kfe íkku ðÄe s, fkhý fu íku{ýu hkíku s ¾uíkhku{kt sðwt Ãkzu yuðe ÂMÚkrík ÚkE. þwt
ykLku fnuðkÞ rðfkMk?
nðu økwshkíkLke 11{e Ãkt[ð»keoÞ ÞkusLkk íkhV árüÃkkík fheyu. 200712Lke 11{e Ãkt[ð»keoÞ ÞkusLkk{kt ðes WíÃkkËLk {kxu Y. 1020 fhkuzLkku ¾[o
fhðkLkku ytËks çkktÄðk{kt ykÔÞku níkku, Ãký íkuLku {kxu Y. 419 fhkuzLkku s ¾[o ÚkÞku
Au. yk{, òuøkðkE íkÚkk ytËks fhíkkt ¾[o yZe økýku ykuAku ÚkÞku. ykLku {kuËe
MkhfkhLke MkV¤íkk fnuðkÞ?
ðes¤eLke MÚkkrÃkík WíÃkkËLk ûk{íkkLku æÞkLk{kt ÷Eyu íkku Ãký {kuËe Mkhfkh
fE rËþk{kt sE hne Au yLku økwshkíkLku fE rËþk{kt ÷E sE hne Au íkuLkku ÏÞk÷ ykðu
Au. Ëk.ík. økwshkík rðãwík çkkuzoLke MÚkkrÃkík ðes WíÃkkËLk ûk{íkk 1990{kt 3748
{uøkkðkux níke. 2000{kt íku ðÄeLku 4540 {uøkkðkux ÚkE níke. yk{, íku{kt 21.13
xfkLkku ðÄkhku yu ËMkfk Ëhr{ÞkLk ÚkÞku níkku. 2011{kt íkuLke WíÃkkËLk ûk{íkk 4996
{uøkkðkux ÚkE.
yux÷u fu {kuËe þkMkLk{kt SEçkeLke WíÃkkËLk ûk{íkk{kt 10.04 xfkLkku s
ðÄkhku ÚkÞku. yøkkWLkk ËkÞfk fhíkkt íku yzÄku Au yLku yu ykMkkLkeÚke Mk{S þfkÞ Au.
çkeS íkhV, økwshkík{kt ¾kLkøke ftÃkLkeykuLke ðes WíÃkkËLk ûk{íkk, 2000Úke
87

2011 yux÷u fu {kuËe MkhfkhLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk 2488 {uøkkðkuxÚke ðÄeLku
5318 {uøkkðkux ÚkE. yk{, íku{kt 114.14 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku! ykLkku MÃkü yÚko yu
Au fu {kuËe Mkhfkhu økwshkík{kt ytÄkhwt hnu fu ysðk¤wt yu ¾kLkøke ftÃkLkeykuLku ¼hkuMku
Akuze ËeÄwt Au.
çkeS íkhV, fuLÿ MkhfkhLke ftÃkLkeykuLke ðes WíÃkkËLk ûk{íkk 1990{kt
580 {uøkkðkux níke. 2000{kt íku 1323 {uøkkðkux ÚkE yux÷u fu íku{kt 128.10
xfkLkku ðÄkhku yu økk¤k Ëhr{ÞkLk ÚkÞku níkku. 2011{kt fuLÿeÞ MkknMkkuLke ðes
WíÃkkËLk ûk{íkk 2820 {uøkkðkux ÚkE. yux÷u fu íku{kt {kuËefk¤ Ëhr{ÞkLk 113.15
xfkLkku ðÄkhu ÚkÞku. yk{, fuLÿ Mkhfkhu ðes¤eLkk WíÃkkËLk{kt økwshkíkLku yLÞkÞ fÞkuo
íkku Lkk s fnuðkÞ.
WÃkhkuõík nfefíkku ÃkhÚke yu{ sýkÞ Au fu, {kuËe Mkhfkh ðes¤e ûkuºku su
çkýøkkt Vqtfu Au íku{kt Lkøkkhkt ÃkexðkLkku WíMkkn ðÄkhu Au yLku Ëkðkyku fhíkkt nfefíkku
ftEf swËe s Au.

88

34.
økwshkík{kt ðes¤e ûkuºku Mkt[k÷Lk{kt ytÄfkh s ytÄfkh
yk{ ykË{e Ãkkxeoyu rËÕne{kt ðes¤eLkk ¼kð ½xkze ËeÄk yLku ¾kLkøke ðes
ftÃkLkeykuLkwt ykìrzx fuøk îkhk ÚkkÞ yuðk «ÞkMk þY fÞko. íkuLkkÚke Ëuþ¼h{kt n÷[÷ {[e
økE Au. økwshkík{kt fux÷ef Mkhfkhe ftÃkLkeykuLkwt ykurzx fuøk îkhk ÚkÞwt Au yLku 2013Lkk
fuøkLkk ynuðk÷ Lkt.1 {ktÚke íkuLke rðøkíkku {¤u Au. yk rðøkíkku òuíkkt yu{ ÷køÞk rðLkk
hnuíkwt LkÚke fu økwshkík{kt Mkhfkhe ðes ftÃkLkeykuLkwt þkMkLk fux÷wt çkÄwt ¾hkçk Au.
økwshkík Qòo rðfkMk rLkøk{ r÷r{xuz (SÞwðeyuLkyu÷) yLku økwshkík yuLkSo
xÙkLMkr{þLk fkuÃkkuohuþLk r÷r{xuz (suxfku) Lkk{Lke ðes¤e ûkuºkLke çku ftÃkLkeykuLkwt ykurzx
fuøk îkhk ÚkÞwt Au yLku yu çktLku Mkhfkhe ftÃkLkeyku Au. yk ftÃkLkeykuLkku ðneðx fux÷e ¾hkçk
heíku [k÷u Au íkuLke rðøkíkku ynª ykÃke Au. þwt yk MkwþkMkLk Au? fhkuzku YrÃkÞkLkwt LkwfMkkLk
økuhðneðxLku ÷eÄu ÚkkÞ Au, ¾kLkøke ftÃkLke ÃkkMkuÚke Ëtz ðMkq÷kíkku LkÚke yLku ðÄkhu Ãkzíkwt
rhçkux ykÃkðk{kt ykðu Au, yu nfefíkku s fwþkMkLkLkku Ãkwhkðku ykÃku Au. ykLku {kxu sðkçkËkh
fkuý?
økwshkík{kt økwshkík yuLkSo xÙkLMkr{þLk fkuÃkkuohuþLk r÷r{xuz (suxfku) Lkk{Lke
yuf ftÃkLke hkßÞ Mkhfkh îkhk MÚkkÃkðk{kt ykðe Au. íkuLkwt fk{ økwshkík{kt ðes¤eLke
røkúzLkk fkÞoûk{, ÃkÞkoÃík yLku ÞkuøÞ heíku Mktfr÷ík Mkt[k÷LkLkwt Au yLku ðes¤eLkk ðnLkLkwt
Au. fuøkLkk rhÃkkuxo yu{ sýkðu Au fu ftÃkLkeyu su yufMxÙk nkExuLþLk MkçkMxuþLkku çkktÄðkLkku
yLku íkuLke ÷kRLkku Lkk¾ðkLkku su ÷ûÞktf Ãkkt[ ð»ko {kxu Lk¬e fÞkuo níkku íku yLkw¢{u 97.5
xfk yLku 79.74 xfk s rMkØ ÚkÞku níkku. yk{, yk Mkhfkhe ftÃkLkeyku íku{kt 100 xfk
rMkrØ {u¤ðe Lknkuíke.
2007-13 Ëhr{ÞkLk su Mkçk-MxuþLMk yLku ÷kRLkku çkktÄðk{kt ykÔÞkt íku{kt
390{ktÚke 289 s Mkçk-MxuþLMk [k÷w ÚkÞkt níkkt. fuøk îkhk 289{ktÚke 51Lke [fkMkýe
fhkE íkku ¾çkh Ãkze fu íku þY fhðk{kt 6Úke 50 {rnLkkLkku rð÷tçk ÚkÞku níkku. yuðe s
heíku, 550{ktÚke {kºk 15 ÷kRLkLke s [fkMkýe fhðk{kt ykðe íkku íku{kt fuøku 6Úke 12
{rnLkkLkku rð÷tçk ÚkÞkLkwt þkuÄe fkZâwt níkwt.
su{ Mkçk-MxuþLMk çkktÄðk{kt rð÷tçk ÚkÞku níkku yu{ çktÄkÞu÷kt MkçkMxuþLMk [k÷w
fhðk{kt Ãký rð÷tçk ÚkÞku níkku. MkÃxuBçkh-2009Úke 31-3-2012 MkwÄe{kt [k÷w ÚkÞu÷kt
8 yLku yur«÷Úke MkÃxuBçkh-2012 Ëhr{ÞkLk [k÷w ÚkÞu÷kt 6 MkçkMxuþLMk ¾hu¾h íkku
4Úke 19 {rnLkk {kuzkt [k÷w ÚkÞkt níkkt. yk MkçkMxuþLMk Y. 43.44 fhkuzLkwt Ëuðwt ÷ELku
çkktÄðk{kt ykÔÞkt níkkt yLku íku çkktÄðk{kt íkÚkk [k÷w fhðk{kt ÚkÞu÷k rð÷tçkÚke Y. 10.44
fhkuz 18Úke 22 {rnLkk {kxu XÃk ÚkE økÞk níkk.
yu WÃkhktík, hkEx ykuV ðu rðþuLkk ð¤íkh ytøku rLkýoÞku ÷uðk{kt rð÷tçk ÚkÞku Au.
89

yuLku Ãkrhýk{u fuøk íkuLkk ynuðk÷{kt LkkUÄu Au íku{, Ãkqhe ÚkÞu÷e 17 ÷kRLkkuLkk Mkt˼o{kt
5Úke 7 {rnLkk {kxu Y. 243 fhkuz VMkkE økÞk níkk. ð¤e, su 12 ÷kRLkkuLkwt fk{ [k÷w
níkwt íku{kt Y. 99.97 fhkuz 7Úke 25 {rnLkk {kxu VMkkE økÞk níkk. ð¤e, su 12
÷kRLkkuLkwt fk{ [k÷w níkwt íku{kt Y. 99.97 fhkuz 7Úke 25 {rnLkk {kxu VMkkE økÞk níkk.
fuøk íkuLkk ynuðk÷{kt yu{ LkkUÄu Au fu suxfkuLke ðnLkûk{íkk 2011-12Lkk ytíku
825 {uøkkðkìx sux÷e sYh fhíkkt ðÄkhu níke yLku íku{kt su Y. 24.26 fhkuzLkku ¾[o ÚkÞku
níkku íku økúknfku ÃkkMkuÚke ðMkq÷ fhðk{kt ykÔÞku níkku.
økwshkík Mkhfkh hk»xÙLke Mk÷k{íke rðþu ¾qçk ®[ríkík Au yuðku Ëu¾kð nt{uþkt
fhíke ykðe Au. Ãký fuøk íkuLkk ynuðk÷{kt yu{ LkkUÄu Au fu ¼khík-ÃkkrfMíkkLkLke MkhnËu
ðes¤e Ãkqhe ÃkkzLkkhe {n¥ðLke ÷kRLk {kxu yÞkuøÞ ftzõxhkuLkku WÃkÞkuøk fhkÞku níkku yLku
íku{kt Y. 2.49 fhkuzLkku ðkrnÞkík ¾[o ÚkÞku níkku! þwt MkhnËe rðMíkkhku{kt yuLkkÚke Mk÷k{íke
{sçkqík ÚkkÞ ¾he?
suxfku Mkhfkhe ftÃkLke Au yLku íku støke LkVku fhu Au! 2007-08{kt íkuLkku LkVku
Y. 38.97 fhkuzLkku níkku yLku íku 702 xfk sux÷ku, yux÷u fu ÷øk¼øk ykX økýku ðÄeLku
2011-12{kt Y. 312.64 fhkuz ÚkÞku níkku. çkeS íkhV, ftÃkLke Lkðwt Ëuðwt ÷eÄk fhu Au
yLku íkuÚke íkuLkwt Ëuðkt-EÂõðxe «{ký 2007-08{kt 1.42:1 níkwt yLku íku 2011-12{kt
ðÄeLku 7.02:1 ÚkÞwt níkwt.
suxfku ftÃkLkeyu ðnLk (xÙkLMkr{þLk) {kxu {krMkf RLðkuRMk òhe fhðkLkwt nkuÞ
Au. 2009-10Úke 2011-12 Ëhr{ÞkLk ykðkt ELðkuRMk òhe fhðk{kt 7Úke 22 rËðMkLkku
rð÷tçk ÚkÞku níkku yLku íkuLku ÷eÄu Ëh {rnLku ftÃkLkeLke Y. 84 fhkuzÚke Y.135 fhkuz sux÷e
ykðf VMkkE økE níke yuLku Ãkrhýk{u Y. 17.42 fhkuzLkwt ÔÞks ftÃkLkeyu økw{kððwt Ãkzâwt
níkwt. yk rð÷tçk yLku nkrLk xk¤e þfkÞkt nkuík yu{ fuøk íkuLkk ynuðk÷{kt MÃküÃkýu LkkUÄu Au.
Ëh {rnLku ftÃkLkeLke Y. 84 fhkuzÚke Y. 135 fhkuz sux÷e ykðf VMkkE økE
níke. yuLku Ãkrhýk{u Y. 17.42 fhkuzLkwt ÔÞks ftÃkLkeyu økw{kÔÞwt Ãkzâwt níkwt. yk rð÷tçk
yLku nkrLk xk¤e þfkÞkt nkuík, yu{ fuøk íkuLkk ynuðk÷{kt MÃküÃkýu LkkUÄu Au.
Ëh {rnLkkLke ðÃkhkþLkk Mkt˼o{kt suxfku su Mxkuf hk¾u Au íkuLkwt «{ký 200809{kt 7.5 xfk níkwt, íku ½xeLku 2009-10{kt 3.6 xfk yLku 2011-12{kt 4.9 xfk
ÚkÞwt níkwt. òufu, Mxkuf fux÷ku hk¾ðku íku ytøku fkuE Äkuhýku Lk¬e fhðk{kt ykÔÞkt s LkÚke
yu{ fuøkLkk ynuðk÷{kt LkkUÄðk{kt ykÔÞwt Au.
suxfkuLkk {ktÄkíkkyku fux÷e çkuËhfkhe hk¾u Au yLku íkuÚke fuðe heíku fhkuzku YrÃkÞkLkwt
LkwfMkkLk ÚkkÞ Au íkuLkku yuf æÞkLkkf»kof Ëk¾÷ku fuøkLkk ynuðk÷{kt LkkUÄðk{kt ykÔÞku Au.
ykuøkMx-2005{kt MkkÃkwíkkhk ¾kíku 66 rf÷kuðkuxLkwt MkçkMxuþLk çktÄkE økÞwt níkwt Ãký yu
[k÷w ÚkE þõÞwt Lknª, fkhý fu íkuLke MkkÚku Mkt÷øLk ÷kRLk {kxu ðLk rð¼køku LkðuBçkh2006{kt 24 nuõxh s{eLk suxfku ÃkkMku ð¤íkhYÃk ðLkefhý {kxu {køke níke. ykìõxkuçkh2007{kt LkkÞçk ðLk Mkthûkfu çkkYÃkkzk økk{Lke MkhfkhLke s{eLk yu {kxu {tsqh fhe níke.
90

suxfkuyu s{eLkLkk ¾[o Ãkuxu Y. 59 ÷k¾ yLku ðLkefhýLkk ¾[o Ãkuxu Y. 3.47 fhkuz
[qfðe ËeÄk. Ãký suxfkuyu yu s{eLk {u¤ððk{kt rð÷tçk fÞkuo yLku íku{kt Ëçkký ÚkE økÞwt
yux÷u ðLk rð¼køku yu s{eLk MðefkhðkLkku RLfkh fhe ËeÄku.
ÃkAe çkuzk økk{u sqLk-2010{kt ðifÂÕÃkf s{eLk ÃkMktË fhðk{kt ykðe yLku ÷kRLk
çkktÄðkLkwt fk{ Ãkqhwt ÚkÞwt yLku Auf Vuçkúwykhe-2012{kt MkçkMxuþLk fk{ fhíkwt ÚkÞwt, fu su
ykìøkMx-2005{kt çktÄkE økÞwt níkwt! çkuzk økk{Lke s{eLk Y. 5.65 fhkuzLkk ¾[uo ¾heËðk{kt
ykðe! yk{, suxfkuLku Y. 5.06 fhkuzLke ¾kux økE fu ðÄkhkLkku ¾[o ÚkÞku! s{eLkLkku
fçkòu ÷uðk{kt su rð÷tçk ÚkÞku íku xk¤e þfkÞku nkuík, yu{ fuøk íkuLkk ynuðk÷{kt LkkUÄu Au.
òufu, suxfkuLkk Mkt[k÷fkuyu fuøkLku yuðwt çknkLkwt ykÃÞwt níkwt fu ðLÞ s{eLk {kxu {tsqhe {¤ðk{kt
rð÷tçk ÚkÞku Au. fuøkLku yk sðkçk Mknus Ãký MðefkÞo Lknkuíkku.
¾qçk s ykùÞosLkf çkkçkík yu Au fu suxfku xÙkLMkr{þLkLkwt rçk÷ Ëh {rnLku økwshkík
Qòo rðfkMk rLkøk{ r÷r{xuz ykÃku Au yLku íkuLke ÃkkMkuÚke Lkkýkt ðMkq÷ fhu Au. Qòo rðfkMk
rLkøk{ ÃkAe yLÞ ftÃkLkeyku ÃkkMkuÚke íku ðMkq÷ fhu Au. 2007-08Úke 2011-12 Ëhr{ÞkLk
suxfkuyu yk ftÃkLkeykuLku Y. 551.48 fhkuzLkwt rhçkux ykÃÞwt níkwt. yux÷u fu ykx÷kt støke
Lkkýkt íkuýu çkeS ftÃkLkeyku ÃkkMkuÚke ykuAkt ÷eÄkt níkkt. ¾hu¾h íku Y. 56.57 fhkuzLkwt
rhçkux s ykÃke þfe nkuík Ãký íkuýu íkuLkkÚke ÷øk¼øk ËMk økýwt rhçkux ykÃÞwt níkwt. htøk {Lku
Au fu rhçkux ykÃkðkLke yk fkÞoÃkØrík ÃkkhËþof nkuíke LkÚke yLku íkuLke Mk{eûkk fhkðe
òuEyu. yk{, suxfkuyu Y.550 fhkuz sux÷e støke hf{ ftÃkLkeyku ÃkkMkuÚke ÷eÄe s Lknª!
økwshkík Qòo rðfkMk rLkøk{u yËkýe Ãkkðh r÷r{xuz ÃkkMkuÚke ðes¤e ¾heËðkLkku
fhkh fÞkuo Au. òu yËkýe Ãkkðh r÷r{xuz fhkhLkwt Ãkk÷Lk Lkk fhu íkku Qòo rðfkMk rLkøk{u
íkuLke ÃkkMkuÚke Ëtz ðMkq÷ fhðku, yu{ Ãký fhkh{kt ÷¾u÷wt Au. fuøk yu{ LkkUÄu Au fu 2009Úke
2012 MkwÄe yËkýe Ãkkðh r÷r{xuzu ðes¤eLkku ykuAku ÃkwhðXku ykÃÞku. ykÚke yËkýe
ÃkkMkuÚke fhkh {wsçk Y. 240.08 fhkuzLkku Ëtz ðMkq÷ðk{kt ykððku òuEíkku níkku. Ãký
{kºk Y. 79.28 fhkuz s Ëtz Ãkuxu ðMkq÷ðk{kt ykÔÞk. yk{, Y. 160.26 fhkuzLkku Ëtz
yËkýe ÃkkMkuÚke Qòo rðfkMk rLkøk{u ÷eÄku s Lknª yLku {kV fÞkuo! ykLku fki¼ktz fnuðkÞ
fu Lknª? yk{kt fkuýu ¾kÄwt, fux÷wt ¾kÄwt yLku fkuLku–fuðe heíku ¾ðzkÔÞwt?

91

35.
rðËuþe hkufký : fk¤kt LkkýktLkku MkVuË Lkfkçk
Ãkrù{Lkk «k[eLk MkkrníÞ{kt yuf fÚkk Au. yuf hkò Au. yuLkwt yuLkwt Lkk{ Au
r{zkMk. yuLku yuðwt ðhËkLk nkuÞ Au fu íku suLku Ãký MÃkþuo íku MkkuLkwt ÚkE òÞ. r{zkMk ÃkAe
íkku íkuLku {¤u÷k yk ðhËkLkÚke {wMkeçkík{kt {wfkE òÞ íku Mðk¼krðf Au. ÷øk¼øk ykðwt
s MkeÄk rðËuþe hkufký yLku økwshkíkLkk Mkt˼o{kt çkLke hÌkwt Au.
{qzehkufkýLku ykf»koðk {kxu økwshkík Mkhfkhu 2003Úke ðkÞçkúLx økwshkíkLke
Ãkrh»kËku çkku÷kððkLkwt þY fÞwO: íku{kt Ëuþe-rðËuþe WãkuøkÃkríkykuLku çkku÷kððk{kt ykÔÞk
yLku íku{Lku økwshkík{kt {qzehkufký fhðk {kxu ykf»koðk{kt ykÔÞk. su fhkuzku YrÃkÞkLkk
{qzehkufký {kxu Ëkðkyku fhðk{kt ykÔÞk yLku ðkMíkð{kt su {qzehkufký ÚkÞwt yu çku ðå[u
yk¼s{eLk sux÷wt ytíkh Au yu íkku nðu Mkki òýu Au. yux÷u s íkku 2013Lke ðkÞçkúLx
økwshkíkLke Ãkrh»kË Mk{Þu fux÷k fhkuz Y.Lkk yu{ykuÞw ÚkÞk yu ònuh fhðk{kt ykÔÞwt s
Lknª yÚkðk yu{ykuÞw fhkÞk Ãký Lknª. WãkuøkÃkríkyku yLku Mkhfkh çkuyu ¼uøkk {¤eLku
¾kÄw-ÃkeÄwt yLku {ò fhe.
su ykiãkurøkf {qzehkufký ykf»koðk{kt ykðu Au íku{kt rðËuþe {qzehkufký
yøkíÞLkwt Au. rðËuþe ftÃkLkeyku zkì÷h ÷ELku ykðu íkku íkuyku ¼khíkLke rðËuþe
nqtrzÞk{ýLke yLkk{ík{kt ðÄkhku fhu Au. ð¤e, íku ftÃkLkeyku Lkðe xufTLkku÷kìS ÷ELku
ykðu Au yLku íkuÚke Lkðe yLku ðÄkhu Mkkhe økwýð¥kkðk¤e ðMíkwyku yLku Mkuðkyku WíÃkLLk
ÚkkÞ Au. ð¤e, nheVkE Ãký ðÄu Au yLku íkuÚke økúknfkuLku VkÞËku ÚkkÞ Au. rðËuþe
{qzehkufký {kxu ykðe çkÄe Ë÷e÷ku fhðk{kt ykðu Au. òu fu, økwshkík Mkhfkhu rðËuþe
ftÃkLkeyku {kxu ÷k÷ òs{ rçkAkðe Au íkuLkkt yLÞ fkhýku Ãký Au. íku ËwrLkÞk{kt,
økwshkík rðfrMkík hkßÞ Au yu{ çkíkkððk {køku Au. Ãký, yk Mk{økú fnkýeLke yuf
çkeS fk¤e çkksw Ãký Au.
MkeÄwt rðËuþe {qzehkufký (VkuhuLk zkÞhuõx RLðuMx{uLx - yuVzeykE) yux÷u
rðËuþe ftÃkLkeLkwt fkuE ðMíkwLkk fu MkuðkLkk WíÃkkËLk fu ðu[ký {kxu Úkíkwt hkufký. ykðwt
hkufký {u¤ððk {kxu fu ykf»koðk {kxu su{ ËwrLkÞkLkk Ëuþku ðå[u MÃkÄko [k÷u Au yu{
¼khíkLkkt hkßÞku ðå[u Ãký MÃkÄko [k÷u Au. økwshkík yk MÃkÄko{kt ½ýwt ÃkkA¤ [k÷e
hÌkwt Au.
¼khík MkhfkhLkk ðkrýßÞ {tºkk÷ÞLkk ykiãkurøkf Lkerík yLku «kuíMkknLk
rð¼køk îkhk 2012-13Lke MkeÄe rðËuþe hkufký ytøkuLke rðøkíkku yk çkkçkíkLkku Ãkwhkðku
ykÃku Au. 2011-12{kt økwshkík{kt Y. 4,730 fhkuzLkwt MkeÄwt rðËuþe hkufký ykÔÞwt
níkwt yLku íku 2012-13{kt ½xeLku Y. 2,676 fhkuzLkwt ÚkÞwt Au. yk{, íku{kt 43 xfkLkku
92

støke ½xkzku ÚkÞku Au. yk heíku økwshkík nðu {nkhk»xÙ, rËÕne, íkkr{÷Lkkzw, fýkoxf
yLku yktÄú «Ëuþ fhíkkt Ãký ÃkkA¤ Ãkze økÞwt Au.
yux÷wt s Lknª, Ãký økwshkík{kt su rðËuþe hkufký, 2011-12{kt ÚkÞwt yuLkk
fhíkkt WÃkhkuõík hkßÞku{kt ¾qçk ðÄkhu MkeÄwt rðËuþe hkufký ÚkÞwt Au. su{fu, {nkhk»xÙ{kt
Y. 47,359 fhkuzLkwt yLku íkkr{÷Lkkzw{kt Y. 15,252 fhkuzLkwt MkeÄwt rðËuþe hkufký
ÚkÞwt. ð¤e, ËuþLkk fw÷ MkeÄk rðËuþe hkufký{kt Ãký økwshkíkLkku Vk¤ku ¾qçk s ykuAku Au.
{nkhk»xÙLkku 2012-13{kt fw÷ Vk¤ku 39 xfkLkku Au, ßÞkhu økwshkíkLkku {kºk çku xfkLkku
Au. yk Vk¤ku rðËuþe RÂõðxe {qzehkufký{kt Au. yux÷u fu rðËuþe {qze RÂõðxeLkk
Mkt˼o{kt økwshkík{kt ¾qçk s ykuAe ykðe Au.
yuf çkeòu {wÆku Ãký yøkíÞLkku Au yLku íku yu Au fu yk MkeÄwt rðËuþe hkufký
õÞktÚke ykðu Au. Mkk{kLÞ heíku ÷kufku yu{ Mk{su Au fu rðËuþe hkufký ÷ELku ykðíke
ftÃkLkeyku y{urhfk, fuLkuzk, òÃkkLk, Ërûký fkurhÞk, ÞwhkuÃk yLku ykuMxÙur÷ÞkLke nkuÞ Au,
Ãký yuðwt LkÚke. økwshkík{kt su MkeÄwt rðËuþe RÂõðxe {qzehkufký ÚkÞwt Au íku{ktÚke 50 xfk
íkku {kurhrþÞMk Lkk{Lkk Mkkð LkkLkfzk Ëuþ{ktÚke ykÔÞwt Au, su ¾hu¾h MkeÄwt rðËuþe
hkufký Au s Lknª.
yk ðkíkLku Mk{Syu. ¼khík{kt su ftÃkLkeyku fu ftÃkLkeykuLkk {kr÷fku yLku
ÔÞÂõíkykuyu fh ¼hðku òuEyu Ãký Lkk ¼Þkuo nkuÞ yuðwt rçkLk-rnMkkçke Lkkýwt fu fk¤wt
Lkkýwt s{k fÞwO nkuÞ Au íku økuhfkÞËu {kurhrþÞMk ÚkE òÞ Au. {kurhrþÞMk{kt íkuyku yu
LkkýktLke ftÃkLke ¾ku÷u Au yLku ÃkAe yu ftÃkLke ¼khík{kt {qzehkufký fhu Au yLku yu heíku
fk¤kt Lkkýkt MkVuË yLku þwØ ÚkE òÞ Au. þwt ¾hu¾h ykðwt rðËuþe hkufký Mkkhwt ¾hwt?
økwshkík{kt su rðËuþe {qzehkufký 2000Úke 2011 Ëhr{ÞkLk ÚkÞwt íku{ktLkwt òu yzÄwt
rðËuþe {qzehkufký {kurhrþÞMkÚke ykÔÞwt nkuÞ íkku økwshkík ËuþLkkt yLku økwshkíkLkkt fk¤kt
LkkýktLku MkVuË fhLkkhwt MÚkkLk Au yu{ fnuðkÞ. yu{kt y{urhfkLkku Vk¤ku 15 xfk,
®MkøkkÃkkuhLkku 11 xfk, MkkÞ«MkLkku 5 xfk, yLku ÞwfuLkku Vk¤ku 4 xfk sux÷ku s Au.
çkkfeLkk 35 xfk{kt çkkfeLkk çkÄk ËuþkuLkku Lktçkh ÷køku Au! yk yuf hMk«Ë yLku ðhðe
nfefík økwshkíkeyku òýíkk LkÚke.
yk{ òuEyu íkku, yuf ÃkkÞkLkku Mkðk÷ MkeÄk rðËuþe hkufký {kxu Q¼ku
fhðkLke sYh Au. fk¤kt Lkkýkt MkVuË Úkíkkt nkuÞ yuðwt rðËuþe hkufký ykf»koðkLke sYh
¾he? yÚkðk íkku þk {kxu ykf»koðwt òuEyu? yk Lkeríkrð»kÞf Mkðk÷ Au yLku yuLkku íkku
¼khík Mkhfkhu Wfu÷ ÷kððku hnu. Ãký økwshkík Mkhfkh yux÷wt íkku [ku¬Mk fhe þfu íku
{kurhrþÞMkÚke ykðíkwt hkufký økwshkík{kt Lk ykððk Ëuðwt. ykðwt fu{ økwshkík Mkhfkh
fhíke LkÚke? yuLkwt fkhý yu Au fu økwshkíkLku ðkÞçkúLx çkLkkððkLkwt Au yLku Ëu¾kzðwt Au.

93

36.
ðkÞçkúLx økwshkík{kt {qzehkufký : çkuøkkLke þkËe{U
yçkËwÕ÷k rËðkLkk
2011{kt økktÄeLkøkh{kt ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kË ¼hkE økE yLku íku{kt
20.83 ÷k¾ fhkuz YrÃkÞkLkwt {qzehkufký Úkþu yuðk ðkÞËk ÚkÞk. yk yuf ðkÞËk çkòh
Au. ¼kð øk{u íÞkhu ðÄu fu ½xu. nfefík{kt sqLke ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kËku Mk{Þu
ÚkÞu÷k yu{ykuÞw Mkk{u òuEyu íkku ðkMíkrðf ÃkrhÂMÚkrík Mkkð ðhðe ÷køku Au.
yøkkW, 2003, 2005, 2007 yLku 2009{kt ðkÞçkúLx økwshkík
{qzehkufký Ãkrh»kËku ÞkuòE níke. íku{kt fw÷ 18,57,790 fhkuz YrÃkÞkLkwt {qzehkufký
fhðk {kxu yu{.yku.Þw. ÚkÞk níkk. yu hf{ fhíkktÞ ðÄkhu {qzehkufký fhðk {kxu
yu{ykuÞw 2011{kt ÚkÞk Au. ytòE sðkÞ yuðe yk ðkík Au. nk, ytòE sEyu
yux÷k {kxu íkku yk Ãkrh»kËku Þkusðk{kt ykðu Au.
økwshkík Mkhfkh îkhk «fkrþík 2009-10Lke Mkk{krsf-ykŠÚkf Mk{eûkk{kt
yÃkkÞu÷e rðøkík {wsçk 1991Úke 2008Lkk 17 ð»koLkk økk¤k Ëhr{ÞkLk økwshkík{kt
5.05 ÷k¾ fhkuz YrÃkÞkLkwt s {qzehkufký ÚkÞwt Au. yux÷u fu 4 ðkÞçkúLx økwshkík
Ãkrh»kËku{kt sux÷k {qzehkufkýLkk ðkÞËk yLku Ëkðk ÚkÞk íkuLkk {ktz 27 xfk sux÷wt
{qzehkufký 18 ð»koLkk økk¤k Ëhr{ÞkLk økwshkík{kt ÚkÞwt Au.
yk nfefík s yu{ çkíkkðu Au fu ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kËku{kt {qzehkufký
{kxuLkk {Mk{kuxk Ëkðk s fhðk{kt ykðu Au. nfefík{kt yu ðkÞËk Ãkqhk ÚkkÞ s yuðwt
sYhe LkÚke. fkuE hkßÞLkk «ÄkLkLkk fnuðkÚke fkuE WãkuøkÃkrík {qzehkufký {kxu
yu{ykuÞw fhe þfu, ðkMíkrðf {qzehkufký ÚkkÞ íkuLke ÃkkA¤ íkku LkVk yLku MkkLkwfq¤
ÃkÞkoðhý MkrníkLkkt yLkuf Ãkrhçk¤ku fk{ fhíkkt nkuÞ Au. ‘òu ðkËk rfÞk Mkku rLk¼kLkk
Ãkzuøkk’ yuðwt fþwt LkÚke LkhuLÿ {kuËe{kt fu LkÚke yu{ykuÞw fhLkkhk WãkuøkÃkríkyku{kt.
2005Lke ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kË{kt YrÃkÞk 1,06,160 fhkuzLkk
{qzehkufký {kxu ðkÞËk fhkÞk níkk. økwshkík Mkhfkh Ëkðku fhu Au fu íku{ktÚke 74,019
fhkuz YrÃkÞkLkwt yux÷u fu 63 xfk {qzehkufký ÚkÞwwt Au. {krníke yrÄfkh Äkhk nuX¤
fhkÞu÷e yuf yhS{kt økwshkík Mkhfkhu ykÃku÷k sðkçk yLkwMkkh íkku {kºk 24,998
fhkuz YrÃkÞkLkwt s {qzehkufký ÚkÞwt Au.
çkhkçkh ykðe s ÂMÚkrík 2007Lke ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kËLke Au. íku
Mk{Þu 4,61,835 fhkuz YrÃkÞkLkk {qzehkufkýLkku Ëkðku fhkÞku níkku. ¾hu¾h yu{ykuÞw
s YrÃkÞk 4,51,835 fhkuzLkk ÚkÞk níkk. ÃkAe økwshkík MkhfkhLkku Ëkðku Au fu íku{ktÚke
2,64,575 fhkuz YrÃkÞkLkwt {qzehkufký ÚkÞwt Au, Ãkhtíkw {krníke yrÄfkh Äkhk nuX¤
94

fhkÞu÷e yuf yhSLkk sðkçk{kt økwshkík Mkhfkhu Ãkkuíku s yu{ fÌkwt Au fu 1,22,400
fhkuz YrÃkÞkLkwt yux÷u fu 27.08 xfk sux÷wt s ¾hu¾h {qzehkufký ÚkÞwt Au.
2003Lke Mkki «Úk{ ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kË Mk{Þu Y. 68,253
fhkuzLkk {qzehkufký {kxu ðkÞËk ÚkÞk níkk. 2010{kt Mkhfkh Ãkkuíku Ëkðku fhu Au fu {kºk
47,671 fhkuz YrÃkÞkLkwt s {qzehkufký ÚkÞwt Au. yk{, Ëkðkyku yLku nfefíkku íkÆLk
swËkt Au yLku yu çktLku ðå[u çknw {kuxku íkVkðík Au.
LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkh økwshkík{kt ½ýwt ðÄkhu {qzehkufký ÚkE hÌkwt Au yuðe
AkÃk Q¼e fhe hne Au, yuf ¼ú{ò¤ Vu÷kðe hne Au, yu rMkðkÞ fþwt s Lknª.
ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kË Lkk çkku÷kððk{kt ykðu íkkuÃký {qze hkufký íkku ÚkkÞ s.
ykðe Ãkrh»kËku yLku {qzehkufkýLku fþe ÷uðkËuðk nkuíke LkÚke yu nfefík Au. fkuE
WãkuøkÃkrík ykðe Ãkrh»kË ¼hkÞ Au íÞkhu {qzehkufký fheyu yuðwt rð[khíkk LkÚke yu
Mk{sðkLke ykð~Þfíkk Au.
fux÷wtf yuðwt hkufký Au fu suLku {kxu 2011{kt yu{ykuÞw Lkk ÚkÞk nkuík íkkuÃký
yu hkufký økwshkík{kt ÚkðkLkwt s níkwt. su{ fu rnLËwMíkkLk fLMxÙõþLk ftÃkLkeLkk yæÞûk
ySík økw÷kçk[tËu yuðe ònuhkík fhe fu íku{Lke ftÃkLke økwshkík{kt ykøkk{e çkuÚke Ãkkt[
ð»ko{kt Y.1,200 fhkuzLkwt hkufký ÃkwLk: «kÃÞ Qoò ûkuºku fhþu.
nðu rLkÞ{ku yuðk Au fu økwshkík Mkhfkhu MÃkÄkoí{f xuLzh îkhk s ðes¤eLke
¾heËe fhðe Ãkzu. íkku þwt økwshkík Mkhfkh yu rLkÞ{kuLku Lkuðu {qfþu yLku ftÃkLke ÃkkMkuÚke
ðes¤e ¾heËþu ? Mkðk÷ yu Au fu íkku ÃkAe ftÃkLkeLkk hkufkýLke ¾kíkhe fE? ÃkAe çkeòu
Mkðk÷ yu fu ®nËwMíkkLk fLMxÙõþLk ftÃkLke þwt ¾hu¾h økwshkík{kt hkufký fhðkLke s
Lknkuíke yLku yu hkufký fhðk ykðe?
yu s heíku, A¥keMkøkZLke yuf ftÃkLke Au ðtËLkk Ãkkðh RL£kxuf. íkuýu
Y. 10,000 fhkuzLkku yu{ykuÞw Úk{o÷ rðãwík Ãkkðh Ã÷kLx Lkk¾ðk {kxu fÞkuo Au. íkuLke
ÃkkuíkkLke yíÞkhLke fk{fksLke íkkfkík {kºk Y. 1,050 fhkuzLke s Au. íku Lkð÷¾e
çktËh ¾kíku yk Ã÷kLx Lkk¾ðkLke Au. íkuýu Ãký MÃkÄkoí{f xuLzh{kt MkV¤ Úkðwt Ãkzu yLku
íkku s íkuLkku yk «kusuõx MkV¤ ÚkkÞ.
nðu «&™ yu Au fu þwt økwshkík Mkhfkhu fu íkuLke ftÃkLkeyu yk çktLku ftÃkLkeykuLku
íkuLkk îkhk WíÃkLLk ÚkLkkhe ðes¤e øk{u íku ¼kðu ¾heËðkLke ykøkkuíkhe ¾kíkhe ykÃke
ËeÄe Au? yLku òu ¾hu¾h s yuðwt nkuÞ íkku yu fki¼ktz s fnuðkÞ.2009{kt ßÞkhu
ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kË {¤e íÞkhu rnLËwMíkkLk fLMxÙõþLk ftÃkLkeyu Y. 40,000
fhkuzLkk ¾[uo Ãkkðh Ã÷kLx Lkk¾ðk {kxu yu{ykuÞw fÞkuo níkku. yk{ktÚke yuf YrÃkÞku Ãký
hkufký ÚkÞwt LkÚke. yk s ftÃkLkeLkku {nkhk»xÙ{kt ÷uðkMkk ¾kíku Ãkkðh Ã÷kLx Au yLku íku
ÃkÞkoðhýLkkt ÄkuhýkuLkku ¼tøk fhu Au yuðku ykhkuÃk fuLÿeÞ ÃkÞkoðhý {tºkk÷Þu {qõÞku Au.
òu fu, íkuýu íku Ã÷kLx íkkuze Ãkkzðk {kxuLkku ykËuþ ykÃÞku LkÚke yux÷wt s.
rh÷kÞLMk RLzMxÙeÍ, yËkýe sqÚk yLku yuMMkkh sqÚk økwshkík{kt ÃkkuíkkLkwt
95

hkufký Ähkðu Au. íkuyku òu íku{Lkk Ã÷kLxLkwt rðMíkhý fhu íkku íku ftE Lkðwt hkufký Lkk
fnuðkÞ. yuLku {kxu LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkh sþ ÷E sðkLkwt rð[khu íkku yu Ãký ðksçke
Lkk fnuðkÞ. yk{ Aíkkt, yk ºký sqÚkkuyu 1.65 ÷k¾ fhkuz YrÃkÞkLkk yu{ykuÞw fÞko
Au. yk hkufký íkku yk{uÞ økwshkík{kt ÚkðkLkwt s níkwt yLku Aíkkt LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkh
yu ÃkkuíkkLke MkV¤íkk íkhefu økýkðu Au.
LkkUÄÃkkºk çkkçkík yu Au fu 2011{kt Mxux çkUf ykuV RÂLzÞk, ËuLkk çkUf yLku
çkUf ykuV çkhkuzkyu Y. 18,000 fhkuzLkk yu{ykuÞw fÞko Au. yk yu{ykuÞw fuLÿ
MkhfkhLke rðrðÄ ÞkusLkkyku {kxu Au. íkuLku økwshkík MkhfkhLke fþe ÷uðkËuðk LkÚke yu{
fneyu íkku [k÷u. su{Lku çkUfuçk÷ ÞkusLkkyku fnuðk{kt ykðu Au. yk Lkkýkt ¾[oðk {kxu
yu{ykuÞw fhðkLke sYh s LkÚke yLku yk ºkýuÞ çkUfku çkeò fkuE hkßÞ Mkhfkh MkkÚku
ykðk yu{ykuÞw fhíke Ãký LkÚke. yu{ykuÞw Lkk ÚkkÞ íkkuÃký fuLÿ MkhfkhLke yu
ÞkusLkkyku {kxu çkUfkuyu Lkkýkt ykÃkðkLkkt s nkuÞ Au. {kuxu ¼køku yu Lkkýkt rÄhký {kxu
nkuÞ Au.
LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkh fuLÿeÞ çkUfkuLkk {uLkushkuLku WÕ÷w çkLkkðu Au yu yu{Lku
Mk{òíkwt LkÚke. Ãký çktLku ¼uøkk ÚkELku økwshkíkLkk yLku ¼khíkLkk LkkøkrhfkuLku WÕ÷w çkLkkðu
Au yu yuf nfefík Au. LkhuLÿ {kuËeLkk yk íkkÞVk{kt fuLÿeÞ çkUfkuyu òuzkðkLke þe sYh?
çkuøkkLke þkËe {U yçËwÕ÷k rËðkLkk íku ykLkwt Lkk{. økheçke rLkðkhýLke ÞkusLkkyku {kxu
Lkkýkt fuLÿ Mkhfkh ykÃku, fuLÿLke çkUfku yu Lkkýkt ¾[uo yLku sþ ÷E òÞ LkhuLÿ {kuËe.
nk, LkhuLÿ {kuËe yux÷k nkUrþÞkh 100 xfk Au yu{ fnuðkÞ.

96

37.
økwshkíkLkk hMíkk : A fhkuz ÷kufku ðkÞçkúuxh Ãkh s nkuÞ Au!
økwshkíkLkkt þnuhku yLku økk{zktLkk hMíkk yLku Äkuhe {køkkuo Mkkhk nkuÞ yuðe yÃkuûkk
økwshkíkLkk A fhkuz LkkøkrhfkuLku nkuÞ yu Mðk¼krðf Au. Ãkhtíkw økwshkíkLkk Lkkøkrhfkuyu
Mkkhe økwýð¥kkðk¤k hMíkk {u¤ððk {kxu Ãký ðze yËk÷ík{kt sðwt Ãkzu yuðe ÃkrhÂMÚkrík
Q¼e ÚkE Au! yk økwshkíkLkk fu {kuËe MkhfkhLkk MkwþkMkLkLke Lknª Ãký fwþkMkLkLke
Mkkrçkíke Au!
{wtçkE «ktík {nkLkøkhÃkkr÷fk Äkhku-1949, økwshkík LkøkhÃkkr÷fk Äkhku-1963
yLku økw s hkík Ãkt [ kÞík Äkhku - 1993Lke òu ø kðkEyku yLkw M kkh hMíkk çkkt Ä ðk yu
{nkLkøkhÃkkr÷fkyku yLku Ãkt[kÞíkkuLke sðkçkËkhe Au. ßÞkhu hkßÞLkk hMíkk çkktÄðk yu
hkßÞLkk {køko yLku {fkLk rð¼køkLke sðkçkËkhe Au. yk sðkçkËkheyku íkuyku Mkkhe heíku
rLk¼kðíkk LkÚke. økwshkíkLkk ÷øk¼øk 70 xfkÚke ðÄkhu hMíkk yufË{ ðkÞçkúLx Au, yux÷u fu
ðknLkku yLku ÷kufku çktLku Äúqsu yuðk hMíkk Au. yLku íkuÚke s økwshkík{kt MkwþkMkLk LkÚke yuLkku nh
ûký Ãkwhkðku {¤e òÞ Au. Ãkkðh ÃkkuELx «uÍLxuþLMk{kt {kuËe {nkþÞ økwshkíkLkk su MkwþkMkLk
rðþu s ðkíkku fhu Au yuLkku íkku ík{Lku ¼køÞu s økwshkíkLkk hMíkk Ãkh ynuMkkMk ÚkkÞ Au.
økwshkík çknkhLkk ÷kufku Mkk{kLÞ heíku økwshkíkLkk hMíkk ð¾kýu Au yLku fnu Au fu
økwshkíkLkk hMíkk yLÞ hkßÞku fhíkkt ½ýk Mkkhk Au. Ãký nfefík yu Au fu yu AuÕ÷kt ËMk
ð»ko{kt s Mkkhk ÚkÞk Au yuðwt LkÚke. 30-40 ð»ko yøkkW Ãký økwshkíkLkk hMíkk ¾qçk Mkkhk
níkk, f{-Mku-f{ yLÞ hkßÞku fhíkkt íkku íku Mkkhk níkk s, Ãký nðu ÃkrhÂMÚkrík ½ýe
çkøkze Au yu{ fne þfkÞ.
íkksuíkh{kt s økwshkíkLke ðze yËk÷ík{kt yuf rhx yhS fhðk{kt ykðe Au fu
økwshkík MkhfkhLkku {køko yLku {fkLk rð¼køk økwshkíkLkk hMíkkLku Mkkhk çkLkkðu. yk ònuh
rníkLke yhS Mkkt¼¤íke ð¾íku LÞkÞ{qŠíkyu yu{ Ãký fÌkwt fu y{ËkðkË þnuh{kt 90 xfk
hMíkk ¾hkçk Au. y{ËkðkË{kt ðkMíkð{kt yuf rf÷ku{exh ÷ktçkku hMíkku Ãký yuðku LkÚke fu
su ¾hu¾h ¾kzk-xufhk ðøkhLkku nkuÞ. LkkUÄLkeÞ {wÆku yu Au fu y{ËkðkË BÞwrLkrMkÃk÷
fkuÃkkuohuþLkLkk rðfkMk÷ûke «kusuõxMkLkwt {kurLkx®høk ¾wË {wÏÞ {tºke LkhuLÿ {kuËe fhu Au. íkku
ÃkAe hMíkkyku ¾hkçk Au yu{kt Ëku»k fkuLkku?
su ònuh rníkLke yhS fhkE Au íku{kt AkuxkWËuÃkwh LkSfLkk 10 rf.{e. ÷ktçkk
hMíkkLkku WÕ÷u¾ Ãký fhkÞku Au, fu su ¾qçk ÷ktçkk Mk{ÞÚke ¾hkçk Au. hMíkkyku yuðk çkLkkððk{kt
ykðu Au fu suÚke íku ðkhtðkh çkLkkððk s Ãkzu. yk¾wt økk{ fnu Au fu fkuLxÙuõxhku ¾hkçk hMíkk fu{
çkktÄu Au, yLku ÷kuf{w¾u yu Ãký [[koÞ Au fu ¾hkçk hMíkk çktÄkðk ÃkkA¤Lkwt fkhý hksfkhýe
Mk¥kkÄeþku s Au. íkku þwt LkhuLÿ {kuËe su MkwþkMkLkLkkt Lkøkkhkt Ãkexu Au íku þwt yk Au?
niËhkçkkË þnuh{kt 11 rf.{e. ÷ktçkku V÷kÞykuðh Au. yk ^÷kÞykuðh ÷øk¼øk
ºký ð»koLkk økk¤k{kt çktÄkE økÞku. økwshkík{kt yuf rf.{e. fu yÄkuo rf.{e.Lkku ^÷kÞykuðh,
97

ytzhrçkús fu ykuðhrçkús çkktÄíkk {kuxu ¼køku çku fu ºký ð»ko ÚkkÞ Au. þwt yk MkwþkMkLk Au?
hMíkk çkktÄðk yLku rLk¼kððk yu hkßÞ Mkhfkh, Ãkt[kÞíkku yLku Ãkkr÷fkykuLke «kÚkr{f
Vhs Au. hkßÞ Mkhfkh ¼ksÃkLke Au, {kuxk ¼køkLke rsÕ÷k Ãkt[kÞíkku yLku Ãkkr÷fkyku
Ãký ¼ksÃkLke Au íÞkhu hMíkkLke yk nk÷ík MkwþkMkLkLkku Ãkwhkðku Au fu fwþkMkLkLkku?
2005{kt {kuËe Mkhfkhu þnuhe rðfkMk ð»koLke Wsðýe fhe níke. yu Mk{Þu çkÄe
s LkøkhÃkkr÷fkyku{kt {kuxu ¼køku çku rf÷kur{xh ÷ktçkk økkihð ÃkÚkLkwt rLk{koý fhðk{kt ykÔÞwt
níkwt. yu økkihð ÃkÚk yuf s ð»ko{kt íkqxe økÞk níkk. yu økkihð ÃkÚk Ãkkr÷fkyku{kt õÞkt
çkktÄðk yu økktÄeLkøkh{kt Lk¬e ÚkÞwt níkwt yLku yu çkktÄLkkhk fkuLxÙkõxhku Ãký økktÄeLkøkh{kt
s Lk¬e fhkÞk níkk. yk{ Aíkkt 159 LkøkhÃkkr÷fkyku{ktÚke yuf Ãký LkøkhÃkkr÷fk{kt
økkihðÃkÚk nðu økkihð ÷E þfkÞ yuðk hÌkk LkÚke! þwt ykLku MkwþkMkLk fnuðkÞ ¾hwt?
ßÞkhu ßÞkhu Ãký ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kË {¤u Au íÞkhu íÞkhu y{ËkðkËLkk
fu økktÄeLkøkhLkk hMíkk WãkuøkÃkríkykuLku ykðfkhðk {kxu MkhMk çkLkkðe Ëuðk{kt ykðu Au
Ãký yu s hMíkk A {rnLkk{kt s ¾hkçk ÚkELku ðkÞçkúLx çkLke òÞ Au. yu Au MkwþkMkLk!
hMíkk ¾hkçk ÚkkÞ íkku s hMíkk{kt Lkðwt {qzehkufký ÚkkÞ yLku fkuLxÙkõxhkuLku ÷k¼ ÚkkÞ!
hMíkkyku ðkhtðkh rhMkhVuMk fhðk{kt ykðu Au yLku íkuLke ÃkkA¤ fhkuzku YrÃkÞkLkwt
yktÄý fhðk{kt ykðu Au. yuLku fkhýu Äe{u Äe{u hMíkkyku Ÿ[k Úkíkk s òÞ Au. fkhý yu
Au fu ßÞkhu ßÞkhu hMíkkLkwt rhMkhVu®Mkøk fhðk{kt ykðu Au íÞkhu íÞkhu hMíkk WÃkh s Lkðku
hMíkku ÃkÚkhkÞ Au, sqLkku hMíkku W¾uzkíkku LkÚke yLku Lkðku hMíkku çkLkkðkíkku LkÚke.
hMíkk yk heíku Ÿ[k ÚkðkÚke hMíkkLke Äkhu ykðu÷kt {fkLkku yLku MkkuMkkÞxeykuLkk
hMíkk Lke[k Úkíkk òÞ Au yLku íkuLku ÷eÄu ÃkkýeLkk ¼hkðkLke yLku ykhkuøÞLke Mk{MÞk Ãký
Q¼e ÚkkÞ Au. LkøkhÃkkr÷fkyku yLku {nkLkøkhÃkkr÷fkykuLkk fwþkMkLkLkku ¼kuøk yk heíku
Lkkøkrhfku çkLku Au yLku íku{ýu Q¼e Úkíke Mk{MÞkyku {kxu ¾[o fhðku Ãkzu Au!
hMíkkyku ¾hkçk nkuE ðknLk [÷kðLkkhkykuLku ¼khu {wMkeçkíkkuLkku Mkk{Lkku fhðku
Ãkzu Au. yfM{kíkku ÚkðkLke Mkt¼kðLkkyku ðÄe òÞ Au. ¾hkçk hMíkk nkuðkLku ÷eÄu fux÷k
yfM{kíkku ÚkÞk yuLkku yktfzku WÃk÷çÄ LkÚke Ãký yu ½ýku {kuxku s nþu. hMíkk ÃkhLkk ¾kzkxufhkLku fkhýu ðknLk[k÷fku yLku {wMkkVhkuLku f{hLkk Ëw:¾kðkLke VrhÞkË Q¼e ÚkkÞ Au yu
nfefíkÚke íkku Mkki fkuE ðkfuV Au s. zkìõxhku Ãký yuLku Ãkwrü ykÃku Au. hMíkk ¾hkçk nkuðkLku
fkhýu ÷kufkuyu ðÄw ykhkuøÞ÷ûke ¾[o fhðku Ãkzu yu þwt MkwþkMkLkLkku Ãkwhkðku Au?
hMíkkykuLkk Mk{khfk{ {kxu yLku rhMkhVu®Mkøk ÃkkA¤ LkøkhÃkkr÷fkyku yLku
{nkLkøkhÃkkr÷fkyku fhkuzku YrÃkÞk Ëh ð»kuo ¾[uo Au. su{ fu y{ËkðkË {nkLkøkhÃkkr÷fkyu
2012-13{kt 70 fhkuz YrÃkÞk hMíkkykuLkk rhMkhVu®Mkøk {kxu ¾åÞko níkk, 201314{kt yu s hMíkkykuLkk rhMkhVu®Mkøk {kxu Y. 80 fhkuz ¾[oþu. yufLkk yuf hMíkkLkk
rhMkhVu®Mkøk {kxu y{ËkðkË {nkLkøkhÃkkr÷fkyu AuÕ÷kt Ãkkt[ ð»ko{kt Y. 550 fhkuz ¾åÞkoLkku
ytËks Au. «&™ yu Au fu, Lkkøkrhfku ÃkhLkk fhðuhkLkkt Lkkýkt yk heíku ðuzVkÞ yuLku MkwþkMkLk
fuðe heíku fnuðkÞ?
98

38.
økwshkíkLkku rðfkMk: Ëkðkyku yLku nfefíkku
ðå[u {Mk{kuxku íkVkðík
økwshkík Mkhfkhu 2003Úke ðkÞçkúLx økwshkíkLkk Lkk{ nuX¤ ykiãkurøkf
{qzehkufkýLku ykf»koðk {kxu ËuþerðËuþe WãkuøkÃkríkykuLke Ãkrh»kËku çkku÷kðe níke. íku{kt
WãkuøkÃkríkyku MkkÚku {qzehkufký {kxu yu{ykuÞw fhðk{kt ykðíkk níkk. 2003Úke
2011 MkwÄe{kt Ãkkt[ Ãkrh»kËku ÞkuòE økE. {kuËe îkhk yuðku Ëkðku fhðk{kt ykðíkku
níkku fu økwshkík{kt su{ ykiãkurøkf {qzehkufký ðÄþu yu{ hkusøkkhe Ãký ðÄþu. yux÷u
yk ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kËku ð¾íku su{ {qzehkufký fux÷wt Úkþu íkuLkk Ëkðk fhðk{kt
ykðíkk níkk íku{ yu {qzehkufký{ktÚke fux÷e hkusøkkhe Q¼e Úkþu íkuLkk Ãký Ëkðk
fhðk{kt ykðíkk níkk.
su{ ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kËkuLkk {qzehkufký ytøkuLkk Ëkðk ¾kuxk Ãkzâk Au
íku{ hkusøkkhe ytøkuLkk Ëkðk ¾kuxk Ãkzâk Au. ðkÞçkúLx økwshkíkLke fw÷ Ãkkt[ Ãkrh»kËku{kt
yuðku Ëkðku fhkÞku níkku fhkÞu÷k yu{ykuÞw {wsçkLkwt {qzehkufký ÚkkÞ íkku 1.02 fhkuz
÷kufkuLku hkusøkkhe {¤þu. Ãký {k[o 2012 MkwÄe{kt su {qzehkufký ÚkÞwt Au íku{ktÚke 2.99
÷k¾ ÷kufkuLku s hkusøkkhe {¤e Au. çkkfe hnu÷k {qzehkufký{ktÚke 2.70 ÷k¾ ÷kufkuLku s
hkusøkkhe {¤þu. yk{ fw÷ 5.69 ÷k¾ ÷kufkuLku s hkusøkkhe {¤þu. 1.02 fhkuzLke
hkusøkkheLkku Ëkðku yLku hkusøkkh {éÞku 5.69 ÷k¾Lku!
yk heíku òuíkkt ðkÞçkúLx økwshkíkLke Ãkrh»kËku {kºk Ëkðkyku fhðk {kxu nkuÞ Au
yu{ Mkkrçkík ÚkkÞ Au. «§ yu Ãký Au fu Ëkðkyku fhðk {kxu s þwt ðkÞçkúLx økwshkíkLke
Ãkrh»kËku çkku÷kððk{kt ykðu Au? yk Ãkrh»kËkuLkwt ykÞkusLk fhðk {kxu ÷k¾ku-fhkuzku
YrÃkÞkLkku su ¾[o fhðk{kt ykðu Au íku þwt ðksçke Au?
{wÏÞ {tºke LkhuLÿ {kuËeyu ykÞkusLk Ãkt[Lkk WÃkkæÞûk MkkÚkuLke ðkík[eík{kt
økwshkík{kt 11{e Ãkt[ð»keoÞ ÞkusLkkLkk økk¤k Ëhr{ÞkLk økwshkík{kt ¾uíkeLkku WíÃkkËLk
ð]rØ Ëh 10.08 xfk hÌkku níkku. yk Ëkðku ¾kuxku Au íku íkku ykÞkusLk Ãkt[ Mk{ûk hsq
fhkÞu÷e rðøkíkku ÃkhÚke Mkkrçkík ÚkÞwt fkhý fu økwshkík{kt yk økk¤k Ëhr{ÞkLk ¾uíke ûkuºku
WíÃkkËLk 5.08 xfkLkk Ëhu s ðæÞwt Au.
2007-08{kt økwshkíkLkwt ¾uíkeLkwt WíÃkkËLk 10.5 xfk sux÷wt ðæÞwt níkwt. Ãký
íku ÃkAeLkk ð»kuo íku{kt 13.3 xfkLkku ½xkzku ÚkÞku níkku. 2009-10{kt ¾uíke ûkuºku
WíÃkkËLk{kt fkuE ðÄkhku ÚkÞku s Lknkuíkku. yu ÃkAeLkk ð»kuo 17 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku yLku
2011-12{kt 5.2 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku.
hkßÞ Mkhfkhu f]r»k {nkuíMkðLku Lkk{u {kuxk íkkÞVk fÞko Ãký ¾uzqíkkuLku ®Mk[kE
99

{kxu Ãkkýe Lk {éÞwt. Lk{oËkLke Lknuh{ktÚke ÃktÃk {qfeLku Ãkkýe ¾U[ðk WÃkh «ríkçktÄ {wfkÞku
yux÷u ðkðuíkh nuX¤Lkku rðMíkkh s ½xe økÞku. yux÷u fu ¾uzqíkkuLke s{eLkku ðýðÃkhkÞu÷e
Ãkze níke. su{ fu, hðe Ãkkf{kt 3.5 ÷k¾ nuõxh sux÷ku yLku ¾heV Ãkkf{kt ºký ÷k¾
nuõxh sux÷ku ðkðuíkh nuX¤Lkku rðMíkkh ½xe økÞku.
2012{kt økwshkík{kt YLkwt WíÃkkËLk 103 ÷k¾ økktMkzeÚke ðÄeLku 118 ÷k¾
økktMkze ÚkÞwt níkwt fkhý fu çkexe fkuxLk rçkÞkhý níkwt. Ãký ¾uzqíkkuLku VkÞËku ÚkÞku Lknkuíkku
fkhý fu Y Lkk rõðLx÷ ËeX ¼kð Y. 6300Úke ½xeLku Y. 3600 ÚkE økÞk níkk. ¼kð
½xâk Aíkkt økwshkík Mkhfkhu ¾uzqíkku {kxu fþwt fÞwO Lknkuíkwt. fux÷ef rðfkMk÷ûke
ÞkusLkkykuLke 2012-13Lke nfefíkku Lke[u {wsçk Au:
(1) økk÷e[k ðýkxfk{Lkkt fuLÿku {kxu 12.79 fhkuz Y.Lke òuøkðkE fhðk{kt
ykðe níke Ãkhtíkw íku{ktÚke {kºk 6.23 fhkuz YrÃkÞkLkwt s ¾[o ÚkÞwt níkwt.
(2) økwshkík ¾kËe yLku økúk{kuãkuøk çkkuzo {kxu Y. 64.94 fhkuzLkk ¾[oLke
òuøkðkE fhkE níke Ãký íkuLku {kxu Y. 45.62 fhkuzLkwt s ¾[o ÚkÞwt níkwt.
(3) ykiãkurøkf Mknfkhe {tz¤eykuLku LkkýkfeÞ MknkÞ {kxu Y. 7.51 fhkuzLkku
ytËks {qfðk{kt ykÔÞku níkku Ãký ¾[o {kºk Y. 5.62 fhkuzLkku s ÚkÞku níkku.
(4) þnuhe nkx {kxu Y. 11.41 fhkuzLkk ¾[oLkku ytËks {qfðk{kt ykÔÞku níkku
Ãký íkuLku {kxu 6.76 fhkuz YrÃkÞkLkku s ¾[o ÚkÞku níkku.
(5) økúk{eý fkheøkhku {kxu MkkðosrLkf ðfoþuz yLku Mkð÷ík fuLÿLke MÚkkÃkLkk
fhðk{kt ykðe Au. íkuLku {kxu Y. 7.21 fhkuzLkku ¾[o ytËkòÞku níkku Ãký Y. 3.81
fhkuzLkku s ¾[o ÚkÞku níkku.
(6) økwshkík økúk{eý ykiãkurøkf {kfuo®xøk rLkøk{ r÷. (økúe{fku) økúk{ rðMíkkhku{kt
WíÃkLLk Úkíke ykiãkurøkf [eòuLkk ðu[ký {kxu fk{ fhu Au. íkuLku Y. 4.25 fhkuzLke MknkÞ
ykÃkðkLkwt Lk¬e fhkÞwt Ãký MknkÞ {¤e {kºk YrÃkÞk 3.16 fhkuz s.
(7) [{o WãkuøkLku «kuíMkknLk ykÃkðk {kxu rð÷us xuLkhe yuLz ^÷u#øk MkuLxhku
[÷kððk{kt ykðu Au. íku{Lku {kxu Y. 1.37 fhkuzLkk ¾[oLkku ytËks {qfðk{kt ykÔÞku Ãký
¾[o ÚkÞwt {kºk Y. 7 ÷k¾Lkwt s.
(8) fwrxh WãkuøkkuLkk íkk÷e{ fuLÿkuLkk çkktÄfk{ yLku LkðeLkefhý {kxu Y.8.58
fhkuzLke Vk¤ðýe fhkE Ãký yuf YrÃkÞkLkwt Ãký ¾[o íkuLku {kxu fhðk{kt ykÔÞwt Lknª.
(9) f÷Mxh rðfkMk ÞkusLkk Ãkuxu 23.98 fhkuz YrÃkÞkLkku ¾[o fhðkLkku ytËks
{qfðk{kt ykÔÞku níkku Ãký {kºk 10.58 fhkuz YrÃkÞkLkku s ¾[o ÚkÞku.
(10) ßÞkurík økúk{kuãkuøk rðfkMk ÞkusLkk nuX¤ ÔÞÂõíkøkík fkheøkhkuLku hk»xÙeÞf]ík
çkUfku {khVík su MknkÞ ykÃkðk{kt ykðíke nkuÞ íku{kt hkßÞ Mkhfkh MkçkrMkze ykÃku Au.
íkuLku {kxu Y. 212 fhkuzLkk ¾[oLkku ytËks {qfðk{kt ykÔÞku níkku Ãký Y. 172 fhkuzLkku s
¾[o ÚkÞku Au.
100

39.
þnuhe økheçkku {kxuLke ÞkusLkkLkku økwshkíkLkkt
10 Lkøkhku{kt ftøkk¤ y{÷
«MíkkðLkk

¼khík Mkhfkh îkhk Mktfr÷ík ykðkMk rLk{koý yLku ÍqtÃkzÃkèe rðfkMk fkÞo¢{
nuX¤ økwshkík{kt 10 Lkøkhku{kt þnuhe økheçkku {kxu ykðkMk çkktÄðkLkku su fkÞo¢{
y{÷{kt ykÔÞku íku ytøku 2007{kt fhðk{kt ykðu÷k yÇÞkMkLkku Mkkhktþ yk ÷u¾{kt
ykÃkðk{kt ykÔÞku Au. ytøkúuS{kt «fkrþík yk yÇÞkMk ‘WLLkrík’Lkkt Mkw©e yur÷Mk
{kurhMk yLku RLkkurðÍLk fLMk®ÕxøkLkk Mke.Ãke. SðLk îkhk fhðk{kt ykÔÞku níkku. yk
Lkøkhku{kt y{hu÷e, çkkurhÞkðe, økkUz÷, nk÷ku÷, ®n{íkLkøkh, suíkÃkwh, ¾t¼kík,
«ktríks, ŸÍk yLku WÃk÷uxkLkku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au.
þnuhe økheçkku {kxu Mkhfkh îkhk ykðkMkLke su ÞkusLkkyku [÷kððk{kt ykðu
Au íkuLkku ÷k¼ íku{Lku fux÷k «{ký{kt «kÃík ÚkÞku Au íkuLku ytøku su yÇÞkMk fhðk{kt
ykÔÞku íkuLkkt Ãkrhýk{ku yuf ÃkwMíkf{kt Ëþkoððk{kt ykÔÞkt Au. ¼khík MkhfkhLkk Mktfr÷ík
ykðkMk yLku ÍqtÃkzÃkèe rðfkMk fkÞo¢{ (ykEyuMkyuMkzeÃke) nuX¤ 10 LkkLkkt yLku
{æÞ{ LkøkhkuLkk ykðkMk {kxu su fkÞo¢{ ÚkÞku íkuLkku yÇÞkMk fhðk{kt ykÔÞku níkku.
10{ktÚke 8 Lkøkhku{kt yk fkÞo¢{Lkku y{÷ þY ÚkE [qõÞku níkku yLku çkeòt 2
Lkøkhku{kt íkuLkwt fk{ þY ÚkðkLkwt nsw çkkfe níkwt. òu ík{k{ 10 LkøkhkuLku æÞkLk{kt ÷uðk{kt
ykðu íkku yk fkÞo¢{ nuX¤ su ¾[oLkwt ykÞkusLk fhðk{kt ykÔÞwt níkwt íku{ktÚke {kºk 32
xfk sux÷e hf{ LkøkhÃkkr÷fkykuLku «kÃík ÚkE níke.
yk fkÞo¢{ yLðÞu 8,099 ykðkMkLkwt ykÞkusLk fhðk{kt ykÔÞwt Au. ßÞkhu
ÍqtÃkzkðkMke ÃkrhðkhkuLke MktÏÞk 25,446 Au. íkuLkku yÚko yu ÚkkÞ Au fu ÷øk¼øk ºkeò
¼køk fhíkkt ykuAk Ãkrhðkhku {kxu yk ÞkusLkk fk{ fhþu. çkeS íkhV yu yu{ Ãký
Ëþkoðu Au fu yk Lkøkhku{kt fw÷ sux÷k Ãkrhðkhku økheçkeLke hu¾k nuX¤ Sðu Au íku{ktÚke 50
xfk Ãkrhðkhku ÍqtÃkzkðkMkeyku Au. íku{Lku ÃkkÞkLke Mkð÷ík yuðe ykðkMkLke rðþu»k
sYrhÞkík Au yu{ [ku¬Mk fne þfkÞ.
yÇÞkMk Ëhr{ÞkLk yu{ òýðk {éÞwt Au fu 10{ktÚke 4 Lkøkhku{kt yk fkÞo¢{
nuX¤ ykðkMkku çktÄkE hÌkk Au. ºký Lkøkhku{kt ykðkMkku çkktÄðkLkwt fk{ nS n{ýkt s
þY ÚkÞwt Au yLku çku Lkøkhku{kt yk ytøkuLkwt fkuE fk{ þY ÚkÞwt LkÚke. {kºk ŸÍk Lkøkh{kt s
ykðkMkku çkktÄðkLkwt fk{ Ãkqhwt ÚkðkLke yýe WÃkh níkwt. Ãkkt[ Lkøkhku{kt ÷k¼kÚkeoyku
ÃkkMkuÚke yhSyku {tøkkððk{kt ykðe níke, ßÞkhu yLÞ Lkøkhku{kt ykðe yhS
{tøkkððkLkwt çkkfe níkwt. ÷k¼kÚkeoykuLke ÃkMktËøke fhðkLkwt fk{ {kºk ºký Lkøkhku{kt [k÷e
101

hÌkwt níkwt. {kºk y{hu÷e Lkøkh{kt fkuE Ãký çkeÃkeyu÷ ÃkrhðkhLku ÷k¼kÚkeo økýðk{kt
ykÔÞku níkku. 7 Lkøkhku{kt ÍqtÃkzkðkMke Ãkrhðkh yLku yLÞ fkuE Ãký çkeÃkeyu÷
ÃkrhðkhLku yk {kxu ÷k¼kÚkeo økýðk{kt ykÔÞk níkk. suíkÃkwh Lkøkh{kt fkuE Ãký þnuhe
økheçkLku yLku ¾t¼kík Lkøkh{kt ÍqtÃkzÃkèe{kt ykÄwrLkfefhýLku ÷kÞfkík økýðk{kt ykðe
níke. yk heíku òuEyu íkku ÷k¼kÚkeoykuLke ÷kÞfkík rðþu Ãký swËkt swËkt Lkøkhku{kt swËku
swËku {kÃkËtz yÃkLkkððk{kt ykÔÞku nkuÞ íku{ sýkÞ Au.
¾[o{kt íkVkðík
yÇÞkMk yu{ Ëþkoðu Au fu yk Ëhuf Lkøkh{kt swËk swËk ¾[uo ½h çkktÄðkLkwt
rð[khðk{kt ykÔÞwt níkwt. íku{kt ykuAk{kt ykuAk Y. 88,000 yLku ðÄw{kt ðÄw
1,44,000 YrÃkÞkLkwt ¾[o Lk¬e fhðk{kt ykÔÞwt níkwt. ykðkMk {kxuLke yk ÞkusLkk{kt
÷k¼kÚkeoykuLkku Vk¤ku Ãký Lk¬e fhðk{kt ykðu Au. òu fu, [kh LkøkhÃkkr÷fk{kt yk
Vk¤ku fux÷ku íku Lk¬e fhðkLkwt çkkfe níkwt. ð¤e, [kh Lkøkhku{kt çkUf{ktÚke ÷k¼kÚkeoykuLku
÷kuLk «kÃík ÚkkÞ íkuðe Mkøkðz fhðk{kt ykðe Lknkuíke. {kºk yuf s Lkøkh{kt yk
«fkhLke Mkøkðz fhkE nkuðkLke {krníke «kÃík ÚkE níke.
Ëhuf ykðkMkLkwt ¾[o swËk swËk Lkøkh{kt swËwt swËwt Lk¬e fhðk{kt ykÔÞwt Au.
íkuLkku yÚko yuðku ÚkkÞ Au fu [kuhMk {exhËeX ¾[o swËwt swËwt ykðu Au. yk hf{
Y. 3,520Úke þY fheLku Y. 5,760 sux÷e ÚkkÞ Au. Ëhuf Lkøkh{kt yk heíku ¾[o fu{
swËwt Ëu¾kÞ Au íku Lk Mk{S þfkÞ íkuðe çkkçkík Au. òufu, fux÷ef LkøkhÃkkr÷fkykuyu
çkktÄfk{ Mkk{økúeLkku ¾[o ðæÞku nkuðkLku fkhýu ðÄkhu hf{ Ëþkoðe Au. Ëhuf ½h {kxu
ykuAk{kt ykuAku 25 [ku.{e.Lkku çkktÄfk{ rðMíkkh ytËksðk{kt ykÔÞku Au.
yk fkÞo¢{ yLðÞu 10 Lkøkhku {kxu Y. 98.94 fhkuz Vk¤ððk{kt ykÔÞk
níkk. Ãkhtíkw, LkøkhÃkkr÷fkykuLku {kºk 31.97 xfk hf{ swLk 2009 MkwÄe{kt «kÃík ÚkE
níke. íku yu{ Ëþkoðu Au fu ÞkusLkkLkku y{÷ ¾qçk s Äe{e økríkyu ÚkE hÌkku níkku.
2005-06{kt yk ÞkusLkkLkku ykht¼ ÚkÞku níkku íku òuíkkt þnuhe økheçkkuLku ykðkMk fÞkhu
«kÃík Úkþu íku yuf ®[íkkLkku rð»kÞ çkLku Au.
Mk{wËkÞLkku árüfkuý
‘WLLkrík’Lke yÇÞkMk xwfzeyu 10 LkøkhkuLkk 96 ÍqtÃkzÃkèe rðMíkkhku{ktÚke 55
rðMíkkhkuLke {w÷kfkík ÷eÄe níke yLku íku{kt 112 sqÚk[[koyku ÞkuS níke. yk
[[koyku{kt 2170 Mºkeyku yLku Ãkwhw»kku yufXkt ÚkÞkt níkkt. yk [[koyku{ktÚke yu{ òýðk
{éÞwt níkwt fu, ÍqtÃkzÃkèeyku{kt MÚkkrLkf Mk¥kkðk¤kyku «íÞu ¼khu yrðïkMk Au yLku yu
çktLku ðå[u MktÃkfoLkku y¼kð Au. fw÷ 25 ÍqtÃkzÃkèe rðMíkkhkuLku yk fkÞo¢{ nuX¤
LkøkhÃkkr÷fkyku îkhk Mk{kððk{kt ykÔÞk níkk. 17 ÍqtÃkzÃkèe rðMíkkhkuLkku Mk{kðuþ
fhðk{kt ykÔÞku Lknkuíkku yLku çkkfeLkk 13 rðMíkkhku rðþu nsw fkuE rLkýoÞ ÷uðk{kt
ykÔÞku Lknkuíkku. su 10 Lkøkhku ÃkMktË fhðk{kt ykÔÞkt níkkt íku{Lke fw÷ ðMkrík 6.41
÷k¾ Au yLku yk Lkøkhku{kt Mkhuhkþ 21 xfk ðMkrík ÍqtÃkzÃkèe{kt hnu Au. yk Lkøkhku{kt
102

ykuAk{kt ykuAe 11 xfk yLku ðÄw{kt ðÄw 44 xfk ðMkrík ÍqtÃkzÃkèe{kt hnu Au. fw÷
økheçkeLke hu¾k Lke[u SðLkkhk ÷kufku{ktÚke 50 xfk ÷kufku yk ÍqtÃkzÃkèeyku{kt ðMku Au.
yk Lkøkhku{kt fw÷ 25,446 Ãkrhðkhku ÍqtÃkzÃkèeyku{kt hnu Au. íku{ktÚke 8,099
Ãkrhðkhku {kxu ykðkMk çkktÄðkLkwt ykÞkusLk yk fkÞo¢{ nuX¤ fhðk{kt ykÔÞwt níkwt.
ÍqtÃkzkðkMkeykuLke MkkÚku su sqÚk[[koyku Þkusðk{kt ykðe íku yu{ Ëþkoðu Au fu
yk Mk{økú fkÞo¢{ rðþu íku{Lkk{kt fkuE òýfkhe Au s Lknª, ¼køÞu s fkuE MÚkkrLkf
yrÄfkheyku yk rðMíkkhkuLke {w÷kfkík ÷u Au. ßÞkhu Ãký íkuyku {w÷kfkík ÷u Au íÞkhu {kuxu
¼køku íkuyku fkuEf Mkðuo fhðk {kxu s {w÷kfkík ÷u Au. 55 ÍqtÃkzÃkèe rðMíkkhku{ktÚke 11
rðMíkkhkuLkk s Ãkrhðkhkuyu yu{ sýkÔÞwt fu íku{ýu yk ÞkusLkk nuX¤ ÷k¼ «kÃík fhðk
{kxu yhS fhe Au.
su Ãkkt[ ÍqtÃkzÃkèe rðMíkkhku{kt nÞkík MÚk¤kuyu ykÄwrLkfefhý fhðkLkwt Lk¬e
fhðk{kt ykÔÞwt íku{ktÚke çku rðMíkkhku{kt ÷kufkuLku yk ÞkusLkk rðþu fkuE òýfkhe níke
Lknª. íkuyku ykÄwrLkfefhýLkk fkuE Ãký ÃkkMkk rðþu òýfkhe Ähkðíkk Lknkuíkk yLku
íkuyku íkuLku rðþu [[ko fhðk {kxu Ãký Mkûk{ Lknkuíkk. yk ÞkusLkkÚke íku{Lku fuðku ÷k¼
Úkþu íkuLke Ãký íku{Lku ¾çkh Lknkuíke. íkuLkwt Ãkrhýk{ s yu níkwt fu çknw ykuAk Ãkrhðkhkuyu
yk ÞkusLkkLkku ÷k¼ ÷uðk {kxu yhSyku fhe níke. [qtxkÞu÷k «ríkrLkrÄyku yk
ÞkusLkkLkk y{÷ rðþu økt¼eh Au yuðwt Ãký sýkíkwt LkÚke. LkøkhÃkkr÷fkLkk
yrÄfkheykuyu íku{Lke MkkÚku ðkík[eík fhe yLku fux÷kfu ÃkkuíkkLkk rðMíkkhLkk {íkËkhku
MkkÚku yu ytøku [[ko fhe Au. LkøkhÃkkr÷fkykuyu ÍqtÃkzÃkèeykuLku yk ÞkusLkk rðþu {krníke
ykÃkðk {kxu çknw økt¼ehíkkÃkqðof «ÞkMkku fÞko nkuÞ yuðwt sýkíkwt Lknkuíkwt. Ãkkt[ LkøkhLke
LkøkhÃkkr÷fkykuyu yk ÞkusLkk rðþu MÚkkrLkf y¾çkkhku{kt ònuh¾çkhku ykÃke níke.
yuf{kºk ŸÍk Lkøkh{kt íkuýu [kuÃkkrLkÞkt ðnUåÞkt. çkeS íkhV [kh LkøkhÃkkr÷fkykuyu
yk ytøku fkuE «ÞkMk fÞkuo Lknkuíkku. ykLkku yÚko yuðku ÚkkÞ Au fu Mkt¼rðík ÷k¼kÚkeoykuLku
yk ytøku fkuE Ãký òíkLke {krníke ykÃkðkLke ®[íkk fhðk{kt ykðe níke. Lkðe
ðMkkník, ¾[o ðøkuhu ÃkkMkkt ytøku Mkn¼køke yr¼øk{ yÃkLkkððk{kt ykÔÞku Lknkuíkku.
íkuLkku yÚko yu Au fu ÍqtÃkzkðkMkeyku MkkÚku ¾hu¾h ftEf økt¼eh [[korð[khýk
LkøkhÃkkr÷fkyku îkhk nkÚk Ähðk{kt ykðe Lknkuíke. yk ÞkusLkk {q¤¼qík heíku yuf
«fkhLke y{÷Ëkhþkne «r¢Þk çkLke økE Au.
WÃkMktnkh
Mktfr÷ík ykðkMk rLk{koý yLku ÍqtÃkzÃkèe rðfkMk fkÞo¢{ nuX¤ þnuhe
økheçkkuLku Mkkhe økwýð¥kk Ähkðíkk ykðkMk «kÃík ÚkkÞ yuðe Ãkqhe þõÞíkkyku Au.
WÃkhktík, ykðk ykðkMk íku{Lku ykuAk ¾[uo «kÃík ÚkkÞ íku Ãký þõÞ Au. Ãkhtíkw su heíku
fkÞo¢{Lkku y{÷ ÚkE hÌkku Au íku yu Ëþkoðu Au fu, yk fkÞo¢{ økheçkkuLku ÞkuøÞ heíku ÷k¼
ykÃke hÌkku LkÚke. fkÞo¢{Lke su rzÍkELk Lk¬e fhðk{kt ykðe Au íku þnuhe økheçkkuLke
sYrhÞkíkLku {kxu íkÆLk yÃkqhíke Au. yk çkÄe Mk{MÞkykuLku æÞkLk{kt ÷Eyu íkku {n¥ðLkku
103

«§ yu Au fu þnuhe økheçkkuLku ÃkkuMkkÞ íkuðk ¼kðku{kt ykðkMk Ãkqhk ÃkkzðkLke ÞkusLkk {kxu
{ÞkorËík ¼tzku¤ yÃkkÞ Au.
su ÷kufkuLku íku{Lkk rðMíkkh{ktÚke nxkððk{kt ykÔÞk Au íku{ýu íkku íku{Lku {kxu
Lkðwt s ½h çkktÄðkLkwt Au. íku{ýu íkku íku {kxu ½ýe ðÄkhu ®f{ík [qfððe Ãkzþu. ykðk
÷kufkuLkku Mk{kðuþ yk ÞkusLkk{kt fhðk{kt ykðíkku LkÚke yu{ Ãký sýkÞ Au. íkuLkwt
Ãkrhýk{ yu ykðu Au fu ÷kÞfkík ÄhkðLkkh ÔÞÂõík Au íkuLku ¾qçk s ykuAwt ð¤íkh
ykÃkðk{kt ykðu Au: ykLkku yÚko yuðku ÚkkÞ Au fu ÍqtÃkzÃkèe rðMíkkh{kt sux÷k Ãkrhðkh
ðMku Au íku çkÄkt ÃkrhðkhkuLku yk ÞkusLkkLkku ÷k¼ «kÃík Úkíkku LkÚke. fËk[ çkÄkLku yk
÷k¼ Lk ykÃkðk {kxu s yk ÞkusLkk çkLkkððk{kt ykðe nkuÞ íkuðe íkuLke íkkMkeh Q¼e
ÚkkÞ Au. økwshkík Mkhfkh ÞkusLkkLkk Mkkhk y{÷ {kxu Mknusu WíMkkne LkÚke yu MÃküÃkýu
Ëu¾kE ykðu Au.

104

40.
økwshkík {kLkð rðfkMkLke çkkçkík{kt ¾qçk s ÃkAkík!
økwshkík ykiãkurøkf árüyu rðfrMkík hkßÞ økýkÞ Au, Ãkhtíkw økwshkík{kt
{kLkð rðfkMk ½ýku ykuAku ÚkÞku Au yu ¾qçk s ®[íkkLkku rð»kÞ Au. økwshkík Mkhfkhu
hkßÞLke sLkíkkLkkt rþûký yLku ykhkuøÞ WÃkh æÞkLk ykÃÞwt LkÚke yu çkkçkík ½ýe
nfefíkku ÃkhÚke íkkhðe þfkÞ Au. ¼khíkLkk ykÞkusLk Ãkt[u RÂLzÞk Ìkw{Lk zuð÷Ãk{uLx
rhÃkkuxo-2011 «fkrþík fÞkuo Au, íku{ktÚke økwshkík rðþuLke Lke[uLke rðøkíkku íkkhðe
þfkÞ Au:
(1) 1999-2000{kt {kLkð rðfkMkLke árüyu økwshkíkLkku ¢{ 10{ku níkku
yLku íku{ktÚke 2007-08{kt íkuLkku ¢{ 11{ku ÚkÞku Au.
(2) WÃkhkuõík økk¤k Ëhr{ÞkLk {kLkð rðfkMk fux÷ku ðæÞku yu Ãký yøkíÞLkwt
Au. Mk{økú ¼khík{kt {kLkð rðfkMk ÷øk¼øk 20 xfk ðæÞku yLku yk Mkhuhkþ fhíkkt Lkð
hkßÞku{kt {kLkð rðfkMk ðÄkhu ðæÞku Au. økwshkík{kt {kLkð rðfkMk{kt {kºk 11 xfkLkku
s ðÄkhku ÚkÞku Au, yLku W¥kh «Ëuþ, rçknkh, A¥keMkøkZ, {æÞ «Ëuþ, ykurhMMkk yLku
Íkh¾tz suðkt hkßÞku økwshkík fhíkkt ½ýkt ykøk¤ Au. økwshkíkLkku ¢{ {kLkð rðfkMkLkk
ð]rØ Ëh{kt AuÕ÷uÚke Mkkík{ku ykðu Au. yk{, {kLkð rðfkMkLke çkkçkík{kt økwshkík ½ýwt
ÃkkA¤ Au yLku yu{kt Äe{e økríkyu «økrík ÚkkÞ Au.
(3) {kLkð rðfkMk{kt ykðf Ãký yøkíÞLke Auu. íkuLku økýíkhe{kt ÷uðk {krMkf
{kÚkkËeX ¾[oLku æÞkLk{kt ÷uðk{kt ykðu Au. íku árüyu òuíkkt ykðf yktf{kt ÚkÞu÷ku
xfkðkhe ðÄkhku 1999-2000Úke 2007-08Lkk økk¤k{kt økwshkíkLkk Mkt˼o{kt
÷øk¼øk 12 xfk hÌkku Au. Mk{økú Ëuþ{kt yk s økk¤k Ëhr{ÞkLk íku ÷øk¼øk 21 xfk
ðæÞku níkku. yk Mkt˼o{kt økwshkíkLkku ¢{ 15{ku Au.
(4) Mkkûkhíkk Ëh yLku çkk¤fku fux÷kt ð»ko þk¤k{kt ¼ýu Au íkuLku æÞkLk{kt ÷ELku
rþûký yktf fkZðk{kt ykðu Au. íkuLku ykÄkhu íkku økwshkíkLke ÃkrhÂMÚkrík yíÞtík ¾hkçk
Au. økwshkíkLkku ¢{ AuÕ÷uÚke ºkeòu Au. {kºk rËÕne yLku økkuðk s økwshkíkÚke ÃkkA¤ Au,
çkkfeLkkt çkÄkt hkßÞku økwshkíkÚke ykøk¤ Au. økwshkíkLkku ¢{ íku{kt 21{ku Au.
(5) ykhkuøÞ yktf{kt Mkhuhkþ ykÞw»ÞLku æÞkLk{kt ÷uðk{kt ykðu Au. íku{kt Ãký
økwshkík 12{k ¢{u Au. WÃkhkuõík Mk{Þøkk¤k Ëhr{ÞkLk økwshkík{kt ykhkuøÞ yktf
÷øk¼øk 10 xfk ðæÞku Au, ßÞkhu Mk{økú ¼khíkLke Mkhuhkþ 13 xfk Au.
105

(6) çkufkheLkku Ëh økwshkík{kt økúk{ rðMíkkhku{kt 2004-05{kt 4.5 xfk
níkku, yu 2007-08{kt ½xeLku 3.4 xfk ÚkÞku. Ãký 2004-05{kt økwshkíkLkku ¢{
Lkð{ku níkku, ßÞkhu 2007-08{kt Ãkkt[{ku ÚkÞku.
(7) þnuhe rðMíkkhku{kt çkufkheLkku Ëh 2004-05{kt økwshkík{kt 4.7 xfk
níkku yLku íku{kt økwshkíkLkku ¢{ Ãkkt[{ku níkku. 2007-08{kt yk Ëh ½xâku yLku 3.8
ÚkÞku yLku økwshkíkLkku ¢{ Ãkkt[{ku s hÌkku.
{kLkð rðfkMk{kt økwshkíkLkku ¢{
¢{
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.

rðøkík
2007-08{kt {kLkð rðfkMk
1999-2000Lke íkw÷Lkkyu 2007-08{kt {kLkðrðfkMk{kt xfkðkhe ð]rØ
1999-2000Lke íkw÷Lkkyu 2007-08{kt ykðf yktf{kt
xfkðkhe ðÄkhku
1999-2000Lke íkw÷Lkkyu 2007-08{kt rþûký yktf{kt
xfkðkhe ðÄkhku
2007-08{kt çkufkheLkku Ëh (økúk{ rðMíkkhku)
2007-08{kt þnuhe rðMíkkhku{kt çkufkheLkku Ëh
2004-05{kt økheçkeLkwwt «{ký (16.8 xfk)
2005-06{kt ¼khu yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíke
{rn÷kykuLkwt «{ký (2.6 xfk)
2005-06{kt MkkÄkhý yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíke
{rn÷kykuLkwt «{ký (16.5 xfk)
fkuE Ãký «fkhLkk yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíke {rn÷kykuLkwt
«{ký (2005-06)(55.3 xfk)
Ãkkt[ ð»koÚke Lke[uLkkt çkk¤fkuLkwt {]íÞwLkwt «{ký (2008)
çkk¤ {]íÞw Ëh (2009)
fkuE Ãký yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíkkt Ãkkt[ ð»koLke ðÞ
MkwÄeLkkt çkk¤fkuLkwt «{ký (2005-06)(69.7 xfk)

¼khík{kt
økwshkíkLkku ¢{
11
18
15
21
5
5
13
26
24
17
21
24
19

Mkúkuík: RÂLzÞk Ìkw{Lk zuð÷Ãk{uLx rhÃkkuxo, 2011, ykÞkusLk Ãkt[, ¼khík
Mkhfkh
106

(8) 2004-05{kt økwshkík{kt økheçkeLkwt «{ký 16.8 xfk níkwt yLku Mk{økú
Ëuþ{kt çkeòt 12 hkßÞku yLku fuLÿþkrMkík «Ëuþku{kt økheçkeLkwt «{ký økwshkík fhíkkt
ykuAwt níkwt.
(9) 2005-06{kt ¼khu yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíke {rn÷kykuLkwt «{ký
økwshkík{kt 2.6 xfk níkwt yLku íku{kt økwshkíkLkku ¢{ 26{ku Au. økwshkík{kt
{rn÷kykuLkk ykhkuøÞLke ÂMÚkrík fux÷e ¾hkçk Au íku ykLkk ÃkhÚke fne þfkÞ Au.
(10) MkkÄkhý yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíke {rn÷kykuLkwt «{ký 2005-06{kt
16.5 xfk níkwt. íku 1998-99{kt 14.4 xfk níkwt, yux÷u fu íku{kt ðÄkhku ÚkÞku Au yLku
økwshkíkLkku ¢{ 24{ku Au.
(11) fkuE Ãký «fkhLkk yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíke {rn÷kykuLkwt «{ký
økwshkík{kt 1998-99{kt 46.3 xfk níkwt yLku íku 2005-06{kt ðÄeLku 53.3 xfk
ÚkÞwt níkwt. 2005-06{kt íku{kt økwshkíkLkku ¢{ 17{ku Au.
(12) Ãkkt[ ð»koÚke Lke[uLkkt çkk¤fku{kt {]íÞw Ëh økwshkík{kt 2008{kt Ëh
nòhu 60 Au yLku íku{kt økwshkíkLkku ¢{ 11{ku Au. Akufhkyku{kt íku Ëh nòhu 58 Au
yLku íku{kt økwshkíkLkku ¢{ 10{ku Au. Akufheyku{kt íku Ëh nòhu 63 Au yLku íku{kt Ãký
økwshkíkLkku ¢{ 10{ku Au.
(13) çkk¤ {]íÞw ËhLkwt «{ký økwshkík{kt 2009{kt Ëh nòhu 48 níkwt yLku
íku{kt økwshkíkLkku ¢{ 24{ku Au. Akufhkyku{kt çkk¤ {]íÞw Ëh 47 Au yLku Akufheyku{kt
48 Au yLku íku{kt økwshkík yLkw¢{u 25{k yLku 24{k ¢{u Au.
(14) økwshkík{kt fkuE Ãký yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíkkt Ãkkt[ ð»ko MkwÄeLke ðÞLkkt
çkk¤fkuLkwt «{ký 2005-06{kt 69.7 xfk níkwt. økwshkík íku{kt 18 hkßÞku fhíkkt
ÃkkA¤ níkwt.

107

41.
rþûký {kxuLkwt ¾[o økwshkík MkhfkhLke «kÚkr{fíkk LkÚke!
økwshkík Mkhfkh {kxu rþûký yu «kÚkr{fíkkLkku rð»kÞ s LkÚke, yu{ MÃküÃkýu
økwshkík MkhfkhLkk çksux{kt rþûký {kxu su ¾[oLke òuøkðkE fhðk{kt ykðu Au íkuLkk
ÃkhÚke Ëu¾kE ykðu Au. rhÍðo çkUf ykìV RÂLzÞk (ykhçkeykE) îkhk su yÇÞkMk Úkkuzk
Mk{Þ yøkkW çknkh Ãkkzðk{kt ykÔÞku Au íku{ktÚke Lke[uLke rðøkíkku «kÃík ÚkkÞ Au:
(1) 2010{kt økwshkík Mkhfkh íkuLkk çksux{ktÚke 15.8 xfk Lkkýkt rþûký
{kxu ¾[oíke níke. yk çkkçkík{kt ËuþLkkt 17 hkßÞku{kt økwshkíkLkku ¢{ 10{ku níkku.
«Úk{ Lktçkhu {nkhk»xÙ níkwt fu suýu çksuxLke 20.8 xfk hf{ rþûký ÃkkA¤ ¾[eo níke.
{nkhk»xÙ økwshkíkLke su{ s ykiãkurøkf heíku rðfrMkík hkßÞ Au yLku Aíkkt íku rþûký
ÃkkA¤ ðÄw ¾[o fhu Au.
(2) 2011{kt Ãký {nkhk»xÙ{kt MkkiÚke ðÄw 19.9 xfk çksux ¾[o rþûký
ÃkkA¤ ÚkÞku níkku. økwshkík{kt yu «{ký 16.1 xfk níkwt Ãký økwshkíkLkku ¢{ 12{ku
níkku. 2012{kt ÃkrhÂMÚkrík ykuh çkøkze. økwshkík{kt 13.4 xfk sux÷ku s çksux ¾[o
rþûký ÃkkA¤ ÚkÞku níkku, ßÞkhu «Úk{ ¢{u {nkhk»xÙ{kt 19.8 xfk çksux ¾[o rþûký
ÃkkA¤ ÚkÞku níkku. økwshkíkLkku ¢{ 17 hkßÞku{kt 14{ku ÚkE økÞku!
(3) 2013-14{kt çksux{ktÚke Y. 15,948Lkku ¾[o rþûký {kxu ytËkòÞku
Au, su fw÷ çksuxLkk 14.05 xfk sux÷ku Au, íku{ktÚke «kÚkr{f rþûký {kxu su 61.24
xfkLkku ¾[o ÚkðkLkku Au.
yk{, rþûký ÃkkA¤Lkk ¾[o{kt hkßÞ MkhfkhLke yk¤Mk WÃkhkuõík yktfzk
ÃkhÚke Mkkrçkík ÚkkÞ Au. økwshkík{kt rþûkýLkwt yLku íku Ãký «kÚkr{f rþûkýLkwt
¾kLkøkefhý ¼khu «{ký{kt ÚkÞwt Au yLku íkuýu yð¤e yMkh Q¼e fhe Au.
økwshkík{kt Mkhfkh rþûký ÃkkA¤ ykuAku ¾[o hkßÞ Mkhfkh fhu Au íkuLkwt
Ãkrhýk{ økt¼eh ykðu Au. íkuLkwt MkkiÚke økt¼eh Ãkrhýk{ yu Au fu, rðãkÚkeoyku Wå[
rþûký {u¤ðe þfíkk LkÚke fkhý fu íku{kt ¾kLkøkefhý ðæÞwt Au. suyku {kºk «kÚkr{f,
{kæÞr{f fu Wå[íkh {kæÞr{f rþûký s {u¤ðu Au íkuyku Mkk{krsf yLku ykŠÚkf heíku
Ÿ[k ykðe þfíkk LkÚke, ykøk¤ ðÄíkk LkÚke yLku íku{Lkku ykŠÚkf-Mkk{krsf rðfkMk
Ãký Úkíkku LkÚke. økwshkík{kt ¾qçk s ykuAk rðãkÚkeoyku «kÚkr{f rþûký ÃkAeLkwt rþûký
«kÃík fhíkk nkuÞ Auu! yuLke Lke[u {wsçkLke rðøkíkku [kUfkðLkkhe Au:
(1) økwshkík{kt 2010-11{kt Äkuhý 1Úke Äkuhý 7{kt 61.45 ÷k¾
rðãkÚkeoyku níkk yLku íku{Lke MktÏÞk 2011-12{kt 73.76 ÷k¾ ÚkE økE!
økwshkík{kt ðMíke ðÄu Au yLku Aíkkt «kÚkr{f rþûký{kt çkk¤fkuLke MktÏÞk 7.69 ÷k¾
sux÷e ½xe økE! þwt yuLkku yÚko yuðku fu økwshkík{kt çkk¤fku «kÚkr{f rþûký ÷uðk {kxu
108

ykuAkt òÞ Au? Lkk, yuLkku yÚko íkku yu Au fu rþûkýLkwt ¾kLkøkefhý ÚkÞwt Au yLku çkk¤fku
«kÚkr{f rþûký ÷uðk MðrLk¼oh þk¤kyku{kt òÞ Au. «kÚkr{f þk¤kykuLke MktÏÞk
sux÷e ðÄðe òuEyu íkux÷e ðÄu Lknª yLku rþûkfku Ãký Ãkqhíke MktÏÞk{kt Lkk nkuÞ.
rþûkýLke økwýð¥kk Ãký Lke[e òÞ. {k-çkkÃkkuLku «kÚkr{f rþûký {kxu ÃkkuíkkLkkt
çkk¤fkuLku ¾kLkøke þk¤kyku{kt ¼ýðk {qfðkLke Vhs Ãkzu yuðe ÂMÚkrík hkßÞ Mkhfkhu
Q¼e fhe Au.
(2) Äkuhý 7 ÃkAe s þk¤k Akuze ËuLkkhk rðãkÚkeoykuLkwt «{ký økwshkík{kt
¾qçk s ðÄkhu Au yLku nfefík [kUfkðLkkhe Au. 2010-11{kt Äkuhý 1 Úke Äku. 7{kt
økwshkík{kt 81.45 ÷k¾ rðãkÚkeoyku níkk yLku íku Äku.8Úke Äku.10{kt ½xeLku 31.05
÷k¾ ÚkE økÞk! yk{, 50.40 ÷k¾ rðãkÚkeoykuyu Äku.7 ÃkAe yÇÞkMk Akuze ËeÄku !
2011-12{kt 73.76 ÷k¾ rðãkÚkeoyku Äku.1 Úke Äku.7{kt ¼ýíkk níkk yLku íku{Lke
MktÏÞk Äku.8Úke Äku. 10{kt 30.17 níke. yux÷u fu íku ð»kuo Ãký {kæÞr{f rþûký{kt
«kÚkr{f rþûký fhíkkt 43.59 ÷k¾ rðãkÚkeoyku ykuAk níkk. òu fu, yuðe Ë÷e÷ ÚkE
þfu fu Äku.7 ÃkAe rðãkÚkeoyku ¾kLkøke þk¤kyku{kt økÞk nkuÞ yu{ çkLku. òu yu{ s
nkuÞ íkku 10{k Äkuhý{kt yuMkyuMkMkeLke Ãkheûkk ykÃkðk {kxu 2013Lkk {k[o {rnLkk{kt
{kºk 10.80 ÷k¾ rðãkÚkeoyku s çkuXk Lkk nkuík. fkhý fu yu MktÏÞk{kt íkku ¾kLkøke
þk¤kyku, Mkhfkhe þk¤kyku yLku yLkwËkrLkík þk¤kyku yu{ çkÄe þk¤kykuLkk
rðãkÚkeoykuLkku Mk{kðuþ ÚkE òÞ Au.
(3) «kÚkr{f þk¤k{kt Äkuhý 1Úke Äkuhý 5 MkwÄe{kt Akufhkyku fhíkkt
Akufheyku ykuAk «{ký{kt ¼ýu Au. økwshkík {kxu ðÄkhu yk½kíksLkf çkkçkík yu Au fu,
35{ktÚke 28 hkßÞku yLku fuLÿþkrMkík «Ëuþku fhíkkt økwshkík yk çkkçkík{kt ÃkkA¤ Au !
økwshkík{kt yuf Akufhkyu 0.88 Akufheyku Äkuhý 1 Úke Äkuhý 5{kt ¼ýu Au, ßÞkhu
Mk{økú ¼khík{kt yu yktfzku 0.93 Au. Äkuhý 6Úke Äkuhý 8{kt økwshkík{kt yu «{ký
0.81 Au. ykLkku yÚko yu{ ÚkkÞ Au fu, Mk{økú ¼khíkLkkt y{wf s hkßÞku fLÞk
fu¤ðýe{kt økwshkík fhíkkt ykøk¤ Au yuðwt LkÚke, Ãký ½ýkt çkÄkt hkßÞku økwshkík fhíkkt
fLÞk fu¤ðýe{kt ykøk¤ ÷køku Au.

109

42.
xfu þuh frzÞku, xfu þuh rþûkf, ðkÞçkúLx Lkøkhe Lku {kuËe hkò!
Mkk{kLÞ heíku yu{ fnuðk{kt ykðu Au fu, {sqhku fu ©r{fku fu f{oÞkuøkeyku fu
f{o[kheykuLkwt þku»ký çkòh fhu Au. çkòh{kt ykðwt þku»ký ËwfkLkku, fkh¾kLkkt, ykurVMkku
ðøkuhuLkk {kr÷fku fhíkk nkuÞ íkku, hkßÞLke fu MkhfkhLke sðkçkËkhe Au fu íku {kr÷fkuLku
ykðwt þku»ký fhíkkt hkufu. ¼khíkLkwt çktÄkhý Ãký hkßÞ LkeríkLkk {køkoËþof rMkØktíkku{kt
hkßÞLke sðkçkËkhe ©r{fkuLkwt fÕÞký fhðkLke Au yu{ fnu Au, Ãký økwshkík{kt íkku
©r{fkuLkwt þku»ký Mkhfkh Ãkkuíku s fhu Au! ðkz s [e¼zkt øk¤u yLku [kufeËkh s [kuhe fhu
yuðe ÂMÚkrík økwshkík{kt Q¼e ÚkE Au.
{wÏÞ «ÄkLk LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkh yLku íkuyku Ãkkuíku þçËkuLku h{kzðk{kt {knuh
Au: yux÷u yu{ýu Mkhfkhe f{o[kheyku {kxu yuf þçË þkuÄe fkZâku Au yLku íku Au
f{oÞkuøke! yk f{oÞkuøke ÃkkMku íkuyku f{o fhkðu Au yLku íku f{oLku Þkuøk Mk{sðkLkwt fnuðkÞwt
Au! yux÷u yu{Lku rLkÞ{ {wsçk {¤ðkÃkkºk ð¤íkh Lknª ykÃkðwt yuðwt Mkhfkhu Lk¬e
fÞwO Au.
Mkhfkh ykðwt fhu Au yLku íkuLku yu MkwþkMkLk Ãký fnu Au. su «kÚkr{f rþûkf
rLkÞ{ {wsçk, Ãkøkkh Ãkt[Lkkt ÄkhkÄkuhýku {wsçk Ãkøkkh {u¤ððkLku Ãkkºk nkuÞ íkuLku
Y. 2,500{kt rþûkf ÚkðkLkwt fnuðkÞ Au. ÷øk¼øk yuf ËkÞfk MkwÄe rþûkf fu suLku
rðãkMknkÞf fnuðkÞk íku{Lkku Ãkøkkh Y. 2,500 sux÷ku ÂMÚkh s hÌkku.
hkßÞLkk «ÄkLkku yLku ÄkhkMkÇÞkuLkk Ãkøkkhku yLku ¼ÚÚkkt ðæÞkt su õÞkhuf
÷øk¼øk Y. 55,000 níkkt Ãký rðãkMknkÞfkuLkku Ãkøkkh ðæÞku Lknª. ÃkAe ÷øk¼øk
ËMkuf ð»ko çkkË íku{Lkku Ãkøkkh Y. 4,500 ÚkÞku yLku yíÞkhu Y. 5,300 ÚkÞku. yk{,
yuf rþûkfLku hkusLkwt Y. 170Lkwt ðuíkLk {¤u Au, ßÞkhu Lkhuøkk nuX¤ þkherhf {sqhe
fhLkkhLku ËirLkf Y. 147 Y.Lkwt ðuíkLk {¤u Au. yk{, ËnkrzÞk {sqh fhíkkt rþûkfkuLku
hkusLkk 30 Y. s ðÄkhu {¤u!
yLkuf rðãkMknkÞfku {kºk MLkkíkf fu ÃkexeMke fhu÷k s nkuÞ Au yuðwt LkÚke.
½ýk çkÄkyu yLkwMLkkíkf, yu{.rV÷. yLku Ãkeyu[.ze.Lke WÃkkrÄyku Ãký {u¤ðu÷e nkuÞ
Au. yux÷u fu 12{k Äkuhý ÃkAe ºký, Ãkkt[ fu Mkkík-ykX ð»koLkku yÇÞkMk fhLkkhe
ÔÞÂõíkLku ËnkrzÞk {sqh sux÷wt s ðuíkLk økwshkík Mkhfkh Ãkkt[ ð»ko MkwÄe ykÃku yuLku þwt
MkwþkMkLk fnuðkÞ?
yuf Ã÷Bçkh ½h{kt yuf Lk¤ Lkk¾ðk fu rhÃku®høk fhðk ykðu íkku Ãký íku yÄkuo
f÷kfLkk fk{ Ãkuxu Y.200 {sqhe ÷u Au. R÷urõxÙrþÞLk íkku íkuLkkÚke Ãký ðÄkhu ÃkiMkk
÷u Au.
Mkk{kLÞ frzÞk Ãký A f÷kfLke {sqheLkk Y. 700Úke Y. 1,000Lke {sqhe
110

{u¤ðu Au, Ãký økwshkíkLkku rþûkf Y. 177 s {u¤ðu Au! Mk{ßÞk, ykLku fnuðkÞ
rðfkMk!
yk íkku Mkhfkhe þk¤kLkk rþûkfLke ðkík Au. Ãký økwshkík Mkhfkhu «kÚkr{f,
{kæÞr{f yLku Wå[íkh {kæÞr{f rþûkýLkwt su ¾kLkøkefhý fÞwO Au íkuLke ÃkrhÂMÚkrík íkku
¼khu ¾hkçk Au. MðrLk¼oh þk¤kyku{kt nòhku rþûkfkuLku {rnLku Y. 1,500 Ãkøkkh
yksu Ãký {¤u Au. swrLkÞh fuS, rMkrLkÞh fuS yLku [kh fu Ãkkt[ Äkuhý MkwÄeLkk
rþûkfkuLku MktÏÞkçktÄ þk¤kyku{kt ykx÷ku s fu íkuLkkÚke Úkkuzkuf ðÄkhu Ãkøkkh {¤u Au.
íkuyku çkk¤fkuLku þwt ¼ýkðe þfu yLku fuðwt ¼ýkðu? Mkhfkh MðrLk¼oh
þk¤kykuLkk rþûkfkuLku f{ Mku f{ hkßÞ Mkhfkh ykÃku Au íkux÷ku Ãkøkkh íkku {¤ðku s
òuEyu yuðwt Ãký Vkuz ÃkkzeLku fnuíke LkÚke. ¾qçk s òýeíkkt xÙMxkuLke òýeíke þk¤kyku{kt
Ãký yk s nk÷ík Au! òu fu, yk þk¤kyku ¾hu¾h íkku rþûkýLke nkxzeyku çkLke økE Au
yLku {kçkkÃkku ÃkkMkuÚke íkøkze Ve ðMkq÷u Au. ¾kLkøke MðrLk¼oh þk¤kyku{kt rþûkfLku øk{u
íÞkhu Lkkufhe{ktÚke fkZe {qfðk{kt ykðu Au, yux÷u fu rþûkfLku {kÚku Mkíkík ÷xfíke ík÷ðkh
nkuÞ Au. yu{Lkku Ãkøkkh çku-Ãkkt[ ð»ko MkwÄe íkku rçk÷fw÷ ðÄkhðk{kt ykðíkku s LkÚke.
íku{Lku hòyku Ãký ykÃkðk{kt ykðíke LkÚke, yLku çke{kh ÃkzðkLkku yrÄfkh Ãký nkuíkku
LkÚke. fkhý fu íkuyku òu çke{kheLkk fkhýu økuhnksh hnu íkku íku{Lkku Ãkøkkh xÙMxku fkÃke
÷u Au!
Mkhfkhe þk¤kyku{kt yk Wå[f Ãkøkkhðk¤k rþûkfkuLku ð»ko{kt {kºk 12 hòyku
s {¤u Au. íku{Lku Ãký çke{kh ÃkzðkLkku yrÄfkh LkÚke s. ð¤e, íku{Lke ÃkkMkuÚke
yksfk÷ Lk fhkððkLkkt fk{ku fhkððk{kt ykðu Au, su{ fu, fkuE «ÄkLk fu {wÏÞ «ÄkLk
fþkuf fkÞo¢{ økkuXðu yux÷u íku{ýu çkk¤fku MkkÚku nksh Úkðwt yrLkðkÞo nkuÞ Au! yLku
ð¤e, yk ytøkuLkk ykËuþku íku{Lku xezeyku, zezeyku, {k{÷íkËkhku {Lku f÷uõxhku ykÃku
Au! ykLku MkwþkMkLk fnuðkÞ, Mk{ßÞk! çkk¤f ¼ýu yu sYhe LkÚke. yu fkuE «ÄkLk fu
{wÏÞ «ÄkLkLkk Mk¼k-Mk{kht¼ku, fnku fu ík{kþkyku{kt nksh hnu yu yøkíÞLkwt økýkÞ
Au. økwshkík ykðe s heíku ðkÞçkúLx ÚkkÞ Au!
suðe nk÷ík rþûkfkuLke Au yuðe s nk÷ík fkì÷uòuLkk yæÞkÃkfkuLkeÞ Au. AuÕ÷kt
12 ð»ko{kt økwshkíkLke fkì÷uòu yLku ÞwrLkðŠMkxeyku{kt fk{[÷kW Äkuhýu yæÞkÃkfkuLke
rLk{ýqf fhðkLku {kxu hkßÞ Mkhfkhu õÞkhuf õÞkhuf {tsqheyku ykÃke Au. su økúkLxuz
fkì÷uòu{kt yæÞkÃkf MknkÞfkuLke rLk{ýqfku ÚkE íku{Lku þYykík{kt Y. 7,500Lkku Ãkøkkh
yÃkkÞku yLku Ãkkt[ ð»koLkku fkuLxÙkõx yÃkkÞku. ÃkAe íku{Lku Y. 16,500Lkku Ãkøkkh Lk¬e
ÚkÞku. çkeS íkhV, Mkhfkhe fkì÷uòu{kt 11 {rnLkkLkk fhkhLku ykÄkhu Y. 16,500Lkk
ÃkøkkhÚke yæÞkÃkfkuLke rLk{ýqf ÚkkÞ Au. íku{Lke rLk{ýqf 11 {rnLkk {kxu s ÚkkÞ Au
yLku ÃkAe íkuyku Aqèk! íku{Lke LkkufheLke Ãký fkuE çkktÞÄhe nkuíke LkÚke.
yk{, yæÞkÃkfkuLku hkusLkk Y. 550 sux÷ku s Ãkøkkh {¤u. yk Ãkøkkh Ãký
frzÞk fu ðkÞh{uLkLke hkusLke f{kýe fhíkkt ½ýku ykuAku Au. yæÞkÃkfkuLkwt çkunË þku»ký
111

rþûkfkuLke su{ s ÚkkÞ Au. økúkLxuz fkì÷uòu{kt òu Y. 16,500Lkk Ãkøkkhðk¤k yæÞkÃkfku
Ãký Lk nkuÞ íkku xÙMxku Ãkkuíku yæÞkÃkfku Lke{eLku íku{Lku Ãkøkkh ykÃkuu Au Ãký yk Ãkøkkh yuf
f÷kfLkk yuf õ÷kMkLkk Y. 100 sux÷ku s nkuÞ Au, yux÷u [kh f÷kfLkk f÷kMkLkk
Y.400 ÚkkÞ! fux÷ef fkì÷uòu{kt íkku Y. 75 s ykÃkðk{kt ykðu Au! ð¤e, ykðe
heíkLkk yæÞkÃkfkuLku ÃkuÃkMko fkZðkLkk fu ÃkuÃkMko íkÃkkMkðkLkk y÷øk ÃkiMkk {¤íkk s LkÚke.
yux÷u yu{Lkwt {nuLkíkkýwt íkku MkhuhkþÃkýu ¾qçk ykuAwt ÚkE òÞ! ‘xfu þuh ¼kS yLku xfu
þuh ¾kòt, ytÄuhe Lkøkhe yLku {kuËe hkò’ suðku yk ½kx Au!
økwshkík Mkhfkhu rþûkfkuLke yk nk÷ík fu{ fhe Lkk¾e? íku{Lku frzÞk,
ðkÞh{uLk fu Ã÷Bçkh fhíkkt Ãký çkËíkh nk÷ík{kt fu{ {qfe ËeÄk? fkhý fu økwshkíkLku
ðkÞçkúLx çkLkkððwt Au! Mkhfkh fkÞoûk{ Ëu¾kðk {køku Au. òíkòíkLkk WíMkðku Qsðíke
Mkhfkh ÃkkMku, yu{kt fhkuzku YrÃkÞkLkwt yktÄý fhLkkhe Mkhfkh ÃkkMku, çkku÷ku, rþûkfLku
Ãkøkkh ykÃkðk{kt ÃkiMkk LkÚke! ykLku ðkÞçkúLx MkwþkMkLk s fnuðkÞ! økwshkík MkhfkhLkwt
[k÷w ð»koLkwt çksux 1.14 ÷k¾ fhkuz YrÃkÞkLkwt Au. yu{kt rþûkfku {kxu økwshkík Mkhfkh
ÃkkMku Ãkqhíkk ÃkiMkk LkÚke! yk{kt fkuLku rçk[khk fnuðk? økwshkíkLkk rþûkfkuLku fu økwshkíkLkk
A fhkuz LkkøkrhfkuLku?

112

43.
zktøkLke rðrþ»x rþûký Mk{MÞk: MkhfkhLkku Wå[f yr¼øk{
økwshkík{kt zktøk rsÕ÷ku yLkuhwt MÚkkLk Ähkðu Au, suLke ykþhu 94 xfk ðMíke
ykrËðkMkeykuLke Au. íkuLke ðMkíke ÷øk¼øk Mkðk çku ÷k¾ fhíkkt ðÄkhu Au yLku íku 311
økk{ku{kt hnu Au. yk ykrËðkMke rsÕ÷kLke rþûkýLke yLku ¾kMk fheLku «kÚkr{f
rþûkýLke ÂMÚkrík fuðe Au íkuLkk rðþu íkksuíkh{kt yuf yÇÞkMk ÚkÞku Au íku æÞkLku ÷uðk suðku
Au. ðkÞçkúLx økwshkík fux÷wt ðkÞçkúLx Au íkuLke ykLkk ÷eÄu ykMkkLkeÚke ¾çkh Ãkze
òÞ Au.
Ërûký økwshkík ÞwrLkðŠMkxeLkk yÚkoþkMºk rð¼køkLkk yæÞkÃkf zkì. økkihktøk
hk{eyu Úkkuzk Mk{Þ yøkkW zktøk rsÕ÷k{kt «kÚkr{f rþûký ytøku su yÇÞkMk fÞkuo Au íku
hMk«Ë Au. Mk{økú rsÕ÷k{kt rsÕ÷k Ãkt[kÞík îkhk [k÷íke «kÚkr{f þk¤kyku 378 Au.
Mkhfkhe yk©{þk¤kyku 9 Au. rçkLk-Mkhfkhe MktøkXLkku îkhk [k÷íke yk©{þk¤kyku 12
Au, MkhfkhLkwt yLkwËkLk Lk {u¤ðLkkhe ¾kLkøke «kÚkr{f þk¤kyku Au. yk{, ¾kLkøke
«kÚkr{f rþûký yk ykrËðkMke rsÕ÷k{kt Ãký þY ÚkE økÞwt Au. {kæÞr{f yLku Wå[íkh
{kæÞr{f þk¤kyku {kºk 45 Au. yk{, «kÚkr{f þk¤kyku fhíkkt {kæÞr{f þk¤kykuLke
MktÏÞk Lkð{k ¼køkLke Au yux÷u fu zktøk{kt Ãknu÷k Äkuhý{kt Ëk¾÷ ÚkLkkhk 10
rðãkÚkeoyku{ktÚke {kºk yuf rðãkÚkeo Lkð{k Äkuhý{kt òÞ Au. yux÷u fu «kÚkr{f rþûký
yLku {kæÞr{f rþûký ðå[u 90 xfk rðãkÚkeoyku þk¤uÞ rþûký Akuze Ëu Au. ð¤e, yk
rsÕ÷k{kt 32 Mkhfkhe Akºkk÷Þku Au yLku ¾kLkøke Akºkk÷ÞkuLke MktÏÞk 52 Au. Akºkk÷Þ
ûkuºku Ãký zktøk{kt {kuxk «{ký{kt ¾kLkøkefhý ÚkÞwt Au. Mkhfkh òu zktøkLkk rðãkÚkeoykuLku
zktøk{kt s Akºkk÷ÞkuLke Mkøkðz Ãkqhe Lkk Ãkkzu yLku ¾kLkøke Akºkk÷ÞkuLke Mkøkðzku {kU½e
Ãkzu íkku rðãkÚkeoyku{kt þk¤k Akuze ËuðkLkwt «{ký ðÄe òÞ yu Mðk¼krðf Au.
«kÚkr{f þk¤kyku{kt nsw Ãký ½ýe çkÄe «kÚkr{f MkwrðÄkykuLkku y¼kð
«ðíkuo Au yu nfefík Ãký LkkUÄLkeÞ Au. 2007-08{kt 412 þk¤k{ktÚke 8 þk¤k{kt íkku
çkkuzTÍo Ãký Lknkuíkkt. òufu, yu ÃkAeLkk ð»kuo yu þk¤kyku{kt ç÷uf çkkuzTÍo ykðe økÞkt níkkt.
2008-09{kt 412{ktÚke 340 þk¤kyku{kt s þki[k÷Þ níkkt yLku 2910 þk¤k{kt
s Akufheyku {kxu y÷kÞËkt þki[k÷Þ níkkt. ÃkAe {k-çkkÃkku fuðe heíku ÃkkuíkkLke
AkufheykuLku þk¤k{kt {kuf÷u? 21 þk¤k{kt ðes¤e Ãký Lknkuíke, çkwf çkUfLke Mkøkðz
38 þk¤kyku{kt Lknkuíke, yLku 77 þk¤kyku{kt h{íkLkwt {uËkLk Ãký Lknkuíkwt. økwshkík{kt
R-økúk{, rðïøkúk{ yLku rzrsx÷kEÍuþLkLke ðkíkku ¾qçk {kuxk ÃkkÞk Ãkh ÚkkÞ Au. {wÏÞ
«ÄkLk LkhuLÿ {kuËe økwshkík çknkh Ãkkðh ÃkkuELx «uÍLxuþLk fheLku økwshkíkLkk rðfkMkLke
ðkíkku òuhòuhÚke fhe hÌkk Au. zktøk{kt 40 xfk fhíkkt Ãký ykuAe þk¤kyku{kt fkuBÃÞwxh
Au! yLku rðãkÚkeoyku {kxu çkÄwt s VŠLk[h nkuÞ yuðe þk¤kykuLke MktÏÞk Ãký 40 xfk
113

fhíkkt ykuAe Au! rðãkÚkeoyku {kxu Úkkuzwtf VŠLk[h nkuÞ yuðe þk¤kykuLke MktÏÞk Ãký 40
xfk fhíkkt ykuAe Au. 30 xfk þk¤k{kt ÃkeðkLkk ÃkkýeLke ÔÞðMÚkk LkÚke yLku 20 xfk
þk¤kyku{kt {æÞknTLk ¼kusLk ÞkusLkkLkkt hMkkuzkt Ãký LkÚke!
rþûkfkuLke ½x yu íkku ðkÞçkúLx økwshkíkLkwt yuf Lkðíkh ½huýwt Au yLku ÃkAkík
rsÕ÷k yuðk zktøk{kt íkku yu ðÄkhu á~Þ{kLk nkuÞ yu Mðk¼krðf Au. 2001-02{kt
þk¤kËeX 3.48 rþûkfku níkk yLku 2008-09{kt 3.78 níkk. yux÷u yk ðhMkku
Ëhr{ÞkLk ÃkrhÂMÚkrík{kt fkuE MkwÄkhku ÚkÞku Lknkuíkku. «kÚkr{f þk¤k yux÷u Äkuhý 1Úke
Äkuhý Ãkkt[Lke þk¤k. ykðe þk¤kyku zktøk rsÕ÷k{kt 2007-08{kt 277 níke íku
½xeLku çkesu ð»kuo 82 ÚkE. Ãký yu s økk¤k Ëhr{ÞkLk Wå[ «kÚkr{f þk¤k yux÷u fu
Äkuhý 6Úke Äkuhý 8Lke þk¤k 101Úke ðÄeLku 296 ÚkE. ËuþLke MktMkËu VhrsÞkík yLku
{Vík «kÚkr{f rþûký {kxu fkÞËku ½zâku íkuLkwt yk Ãkrhýk{ Au. {kuËe MkhfkhLkk
ðkÞçkúLx økwshkíkLkwt yk Ãkrhýk{ LkÚke yu MÃkü Au. WÃkhkuõík yktfzkLkku yÚko yu Ãký Au
fu, Äkuhý 1Úke Äkuhý-8Lke yuf Ãký þk¤k{kt 8 rþûkfku Au s Lknª! yuf rþûkf yuf
fhíkkt ðÄkhu ÄkuhýkuLkk rðãkÚkeoykuLku yufMkkÚku ¼ýkðu Au. yk Au ykÃkýwt ðkÞçkúLx
økwshkík.
yk yÇÞkMk yu{ sýkðu Au fu su rðãkÚkeoyku zktøk rsÕ÷k{kt «kÚkr{f
þk¤kyku{kt ¼ýu Au íku{kt ÷øk¼øk 50 xfk Akufhkyku yLku 50 xfk Akufheyku Au.
økkihktøk hk{e LkkUÄu Au fu Äkuhý-5 ÃkAe AkufheykuLkwt þk¤k AkuzâkLkwt «{ký ½ýwt ðÄkhu
Au. fkhý fu þk¤k{kt Akufheyku {kxu y÷kÞËkt þki[k÷Þku LkÚke. ykx÷e «kÚkr{f
MkwrðÄk Ãký økwshkík Mkhfkh Q¼e fhe þfe LkÚke yu yuf ðhðe ðkMíkrðfíkk Au.
zktøk rsÕ÷k{kt «kÚkr{f þk¤kLkku yÚko yuðku Úkíkku LkÚke fu íku þk¤k{kt Äkuhý8 MkwÄe ¼ýkðkíkwt nkuÞ. rþûkýLkk yrÄfkhLkku fkÞËku ½zkÞku yLku íkuLkku y{÷
2010Úke ÚkÞku, Ãký zktøk{kt 2006-07{kt Äkuhý-5 MkwÄeLke þk¤kyku 182 níke. íku
ÃkAeLkk ð»kuo íku 184 ÚkE yLku yu ÃkAeLkk ð»kuo íku 202 ÚkE. 2008-09{kt Ãký 69
þk¤kyku íkku Äkuhý-4 MkwÄeLke s níke. 10 þk¤kyku Äkuhý-6 MkwÄeLke s níke. yk{,
«kÚkr{f rþûkýLkk ûkuºku ÃkrhÂMÚkrík ¾qçk s økt¼eh Au yu òuE þfkÞ Au.
rþûkfkuLke MktÏÞkLkwt {n¥ð Ãký yk árüyu s Au. 2006-07{kt 20
þk¤kyku yuðe níke fu su{kt yuf s rþûkf níkk. 2008-09{kt yu þk¤kyku yuðe s
níke. çku rþûkfkuðk¤e þk¤kyku 119 s níke yLku íku 129 ÚkE níke. ºkýÚke Ãkkt[
rþûkfku Ähkðíke þk¤kykuLke MktÏÞk 177Úke 198 ÚkE níke. AÚke ËMk rþûkfkuðk¤e
þk¤kyku 47Úke 59 ÚkE níke yLku 6 þk¤kyku íkku yuðe níke fu, ßÞkt 10Úke ðÄkhu
rþûkfku níkk! fux÷wt MkhMk þkMkLk fnuðkÞ! Zøk÷kçktÄ þk¤kyku{kt rþûkfku s Lkk nkuÞ
yLku õÞktf sYh fhíkkt ðÄkhu rþûkfku nkuÞ!
ð¤e, su rþûkfku Au íku{kt Ãký rðãkMknkÞfku yux÷u fu íkÆLk ntøkk{e yLku
Wå[f Ãkøkkhðk¤k rþûkfkuLke MktÏÞk {kuxe Au. 2006-07{kt fkÞ{e rþûkfkuLke MktÏÞk
114

634 níke yLku 2008-09{kt íku 539 ÚkE níke, ßÞkhu rðãkMknkÞfkuLke MktÏÞk
647Úke ðÄeLku 805 ÚkE níke! yk{, rþûkýLku yuzTnkìf çkLkkððkLkku ÄtÄku {kuxk ÃkkÞk
Ãkh ÚkÞku Au yu Mkkrçkík ÚkkÞ Au. ÷øk¼øk 60 xfk rþûkfkuLku ßÞkt Ãkqhíkku Ãkøkkh s Lkk
{¤íkku nkuÞ íÞkt, íkuyku Mkkhwt ¼ýkðu fuðe heíku yu {kuxku ÃkkÞkLkku Mkðk÷ Au.
zktøk rsÕ÷kLkk «kÚkr{f rþûký rðþuLkku økkihktøk hk{eLkku yk yÇÞkMk
ðkMíkð{kt økwshkíkLkk 43 ykrËðkMke íkk÷wfkyku{kt «kÚkr{f rþûký rðþuLke «ðíko{kLk
ÂMÚkríkLkku r[íkkh ykÃku Au. 2011Lke ðMkíke økýíkhe {wsçk zktøk rsÕ÷k{kt Mkkûkhíkk
Ëh 76.80 xfk Au. Ãký ËknkuË{kt 60.60 xfk, çkLkkMkfktXk{kt 66.39 xfk yLku
íkkÃke{kt 69.23 xfk s Au.
íkkÃke, çkLkkMkfktXk yLku ËknkuË rsÕ÷k{kt íkku {rn÷kyku{kt Mkkûkhíkk Ëh 60
xfkÚke ykuAku Au. ðkÞçkúLx økwshkík{kt hkßÞ MkhfkhLkk 2012-13Lkk Y. 1.05
÷k¾ fhkuzLkk çksux{kt yk «{ký ðÄu yuðe íkku fkuE s LkkUÄÃkkºk òuøkðkE LkÚke.
MkhfkhLku ðkÞçkúLx økwshkík{kt 16 xfk ykrËðkMkeyku yLku «kÚkr{f rþûký {n¥ðLkkt
÷køkíkkt LkÚke, yu{ yk yÇÞkMk sýkðu Au.

115

44.
«ðuþkuíMkðku Qsðíke Mkhfkh «kÚkr{f rþûkýLke ½kuh ¾kuËu Au
«kÚkr{f rþûký yu çkk¤fLkku {q¤¼qík yrÄfkh Au. íku {kxu ËuþLke MktMkËu
fkÞËku fÞkuo Au. þk¤k rþûký ¼khíkLkk ¼krð LkkøkrhfkuLkku ÃkkÞku Au. Ãký økwshkík{kt
{kuËe Mkhfkhu þk¤kLkk rþûkýLkk nk÷nðk÷ AuÕ÷kt 10 ð»ko{kt çkøkkze LkkÏÞk Au, yLku
ðk÷eykuLku rþûkýLke {kU½eËkx ÔÞðMÚkkLkk þhýu Ãkhkýu sðwt Ãkzâwt Au. økwshkík{kt
þk¤kykuLkk rþûkýLke ÔÞðMÚkk fux÷e ¾kzu økE Au yuLke fux÷ef ykt¾ W½kz rðøkíkku
ynª ykÃke Au:
(1) økwshkík Mkhfkhu {u-2012{kt økwshkíkLke ðze yËk÷íkLku yu{ fÌkwt níkwt
fu Mkk{krsf - ykŠÚkf yLku þiûkrýf heíku ÃkAkík ðøkoLkk rðãkÚkeoykuLku {Vík «kÚkr{f
rþûký ykÃkðk {kxu Ãkqhíkkt Lkkýkt LkÚke! ðze yËk÷íku hkßÞLke økúkLxuz þk¤kyku{kt
rðãkÚkeo ËeX Ëh {rnLku Y. 45Lke Ve ÷uðkLkk MkhfkhLkk nwf{Lku hË fÞkuo níkku, íkku
Mkhfkhu ðze yËk÷ík{kt s yu nwf{ Mkk{u Lkðe yhS fheLku hkßÞLkkt çkk¤fkuLku rðLkk
{qÕÞu ¼ýkððk {kxu ÃkkuíkkLke ÃkkMku Lkkýkt LkÚke yu{ fÌkwt níkwt! økwshkík MkhfkhLkwt
2012-13Lkwt ytËksÃkºk 1.05 ÷k¾ fhkuz Y.Lkwt níkwt Ãký íkuLke ÃkkMku çkk¤fkuLku
¼ýkððk {kxu ÃkiMkk LkÚke!
(2) rþûkýLkk yrÄfkh ytøkuLkk fkÞËk ytøku fuLÿ Mkhfkhu su Lk{qLkkYÃk rLkÞ{ku
fÞko Au íku {kuËe Mkhfkhu çku ð»ko MkwÄe MðefkÞko s Lknª. fkÞËku MÃküÃkýu yu{ fnu Au fu
fkuE Ãký «fkhLkwt ËkLk fu RLxÔÞwo ÷eÄk rðLkk rðãkÚkeoLku þk¤k{kt «ðuþ {¤ðku òuEyu.
Ãký {kuËe Mkhfkhu íkk. 7-3-2011Lkk hkus ÃkrhÃkºk îkhk ¾kLkøke MktMÚkkykuLku «ðuþ
«r¢Þk{kt {Lk{kLke fhðkLke Aqx ykÃke ËeÄe! rËÕne, hksMÚkkLk yLku {nkhk»xÙ
MkrníkLkkt Lkð hkßÞkuyu yk fkÞËkLkwt yLku rLkÞ{kuLkwt yûkhþ: Ãkk÷Lk fÞwO Au, Ãký
økwshkík Mkhfkh ¾qçk s ðkÞçkúLx Au {kxu íku Ãkk÷Lk fhíke LkÚke!
(3) «kÚkr{f rþûkýLkwt fux÷e nËu ¾kLkøkefhý ÚkÞwt Au íku íkku økwshkík
MkhfkhLkk ÃkkuíkkLkk s yktfzk fnu Au. 1999-2000{kt økwshkíkLke Mkhfkhe
þk¤kyku{kt 81.34 ÷k¾ çkk¤fku ¼ýíkkt níkkt. yu{Lke MktÏÞk 2011-12{kt
60.32 ÷k¾ ÚkE! íkku ðkÞçkúLx økwshkík{kt yk çkk¤fku õÞkt økÞkt? yu ÷k¾ku çkk¤fkuLku
MðrLk¼oh þk¤kyku{kt «ðuþ ÷uðku Ãkzâku? íku{Lkkt {k-çkkÃkkuyu yu þk¤kyku{kt Ÿ[e Ve
¼hðe Ãkze yÚkðk íkku íku{ýu íku{Lkkt çkk¤fkuLku ¼ýkððkLkwt {ktze ðk¤ðwt Ãkzâwt!
(4) økwshkíkLke Wå[íkh {kæÞr{f þk¤kyku{kt rzMkuBçkh - 2011{kt ykþhu
43,000 rþûkfkuLke søÞkyku ¾k÷e níke! yuf rþûkf rLkð]¥k ÚkkÞ fu íkhík, fu íku
Ãknu÷kt s, çkeò rþûkfLke ¼híke ÚkE sðe òuEyu. Ãký ðkÞçkúLx økwshkík{kt ykðe
fkuE ÔÞðMÚkk fhðkLkwt {kuËe MkhfkhLku MkqÍíkwt s LkÚke.
116

(5) ‘Mkðo rþûkk yr¼ÞkLk’ ¼khík MkhfkhLke ÞkusLkk Au fu suLkku WÆuþ
«kÚkr{f rþûkýLku MkðoÔÞkÃke çkLkkððkLkku Au. {kuËe Mkhfkhu yk {kxuLkk fhkuzku YrÃkÞk
ðkÃkÞko s Lknª yLku hkßÞLkkt çkk¤fku {kxu «kÚkr{f rþûkýLke ÞkuøÞ Mkøkðz fhe s
Lknª. 2009-10{kt 137 fhkuz; Y. 2010-11{kt 267 fhkuz Y. yLku 201112{kt 956 fhkuz YrÃkÞk {¤e ºký ð»ko{kt s 1340 fhkuz Y. ðýðÃkhkÞu÷k Ãkze
hÌkk! þwt ykLku MkwþkMkLk fnuðkÞ? y{ËkðkË{kt 70 xfk, hksfkux{kt 35 xfk,
ðzkuËhk{kt 28 xfk yLku Mkwhík{kt 21 xfk Lkkýkt ðÃkhkÞk rðLkkLkkt hÌkkt yLku íkuÚke yk
þnuhkuLkkt çkk¤fkuLku økwýð¥kkðk¤wt rþûký {éÞwt Lknª.
{k[o-2012{kt hkßÞ{kt ÷uðkÞu÷e çkkuzoLke ËMk{k ÄkuhýLke yux÷u fu
yuMk.yuMk.Mke.Lke Ãkheûkk{kt ykþhu 9.75 ÷k¾ rðãkÚkeoyku çkuXk níkk. yu
rðãkÚkeoyku 10 ð»ko yøkkW yux÷u fu 2002{kt Ãknu÷k Äkuhý{kt Ëk¾÷ ÚkÞk nkuÞ.
2002{kt Ëk¾÷ ÚkÞu÷k rðãkÚkeoykuLke MktÏÞk ykþhu 16.50 ÷k¾ níke. íkku yk 10
ð»ko{kt 6.75 ÷k¾ rðãkÚkeoyku ðkÞçkútx økwshkík{kt õÞkt økÞk? íku{ýu rþûký ÷uðkLkwt
fu{ Akuze Ëuðwt Ãkzâwt? {kuËe MkhfkhLku íku{Lke ®[íkk fu{ LkÚke?
(6) Mkhfkhe þk¤kyku{kt rþûký yux÷e nË MkwÄe fÚk¤e økÞwt Au fu çkk¤fkuLku
Mkhfkhe þk¤kyku{kt «ðuþ ykÃkðkLkwt ðk÷eykuLku øk{íkwt LkÚke. su{ fu, y{ËkðkË
þnuh{kt {nkLkøkhÃkkr÷fk Mkt[kr÷ík þk¤kyku{kt AuÕ÷kt [kh ð»koÚke Ëh ð»kuo ÷øk¼øk
27,000Úke 32,000 çkk¤fku «ðuþ {u¤ðu Au. ßÞkhu 2012-13{kt {ktz 20,000
çkk¤fkuyu s «ðuþ {u¤ÔÞku Au. ðMíke ðÄe Aíkkt BÞwrLkrMkÃk÷ þk¤kyku{kt çkk¤fkuLke
MktÏÞk ½xe yuLkku yÚko þwt fhðku? «kÚkr{f rþûký {kuËe MkhfkhLke «kÚkr{fíkk{kt ykðíkwt
s LkÚke íkuLkku ðÄw yuf çkku÷íkku Ãkwhkðku yu Au fu 2005-06{kt y{ËkðkË
{nkLkøkhÃkkr÷fkLke 541 «kÚkr{f þk¤kyku níke íku ½xeLku 2011-12{kt 464 ÚkE
økE. íku{kt ¼ýLkkhk rðãkÚkeoykuLke MktÏÞk 1.87 ÷k¾Úke ½xeLku 1.61 ÷k¾ ÚkE
økE! þnuhLke ðMíke ðÄe Ãký þk¤kyku, rþûkfku yLku rðãkÚkeoyku ½xâk! yk{,
þnuhLkk økheçkkuLku {kU½eËkx ¾kLkøke þk¤kyku{kt s ÃkkuíkkLkkt çkk¤fkuLku {kuf÷ðkt Ãkzâkt!
(9) rþûkýLkwt ¾kLkøkefhý fux÷wt ðæÞwt íkuLke Mkkrçkíke çkeS heíku Ãký {¤u Au.
y{ËkðkË{kt Ãkqðo-«kÚkr{f þk¤kLkk ðøkkuo 2005-06{kt 117 níkk íku ½xeLku 201112{kt 47 ÚkE økÞk. íku{Lkk rþûkfkuLke MktÏÞk{kt Ãký yux÷ku s ½xkzku ÚkÞku! íku{kt
rðãkÚkeoykuLke MktÏÞk 4768Úke ½xeLku 1370 ÚkE økE! LkkLkkt ¼q÷fktyku {kxu {kuËe
MkhfkhLku fkuE ®[íkk LkÚke!
(10) y{ËkðkË BÞwrLkrMkÃk÷ fkuÃkkuohuþLk Mkt[kr÷ík 464 þk¤kyku{kt 1.60
÷k¾ rðãkÚkeoyku yÇÞkMk fhu Au. íku{Lku çkuMkðk {kxu 22,000 Ãkkx÷eLke sYh Au Ãký
15,000 Ãkkx÷eyku s Au. çku ð»ko yøkkW íkku {kºk 5,000 Ãkkx÷eyku s níke. íkuÚke
rðãkÚkeoykuyu Lke[u çkuMkeLku íkÚkk M÷ux fu Lkkuxçkwf ¾ku¤k{kt hk¾eLku ¼ýðwt Ãkzu Au! yLku
çkeS íkhV {nkLkøkhÃkkr÷fkLkk Mfq÷ çkkuzuo 2011-12{kt íkuLkk 446 fhkuz Y.Lkk
çksux{ktÚke Y. 251 fhkuz s ðkÃkÞko, yux÷u fu 195 fhkuz Y. íkku ðýðÃkhkÞu÷k Ãkze hÌkk!
117

45.
nòhku rþûkfku rðLkk ÷k¾ku rðãkÚkeoyku ¼ýu Au!
økwshkík{kt rþûkfLke, yæÞkÃkfLke yLku yk[kÞoLke ÂMÚkrík þe Au yLku íkuLku
÷eÄu rþûký søkíkLke ÂMÚkrík þe Au íkuLkk Ãkh Lksh VUfeyu.
LkhuLÿ {kuËe 2001{kt økwshkíkLkk {wÏÞ «ÄkLk çkLÞk íkuLkk Úkkuzk {rnLkkyku
yøkkW íku{ýu y{ËkðkË{kt MktMfkhÄk{ Lkk{Lkk MÚk¤u íku{Lkk ÃkkuíkkLkk rþûkfkuLkwt MkL{kLk
fhðkLkku Mk{khkun ÞkußÞku níkku. íkuyku {wÏÞ «ÄkLk ÚkÞk ÃkAe Ãký íku{ýu rþûkfkuLkwt
MkL{kLk fhðkLkk Mk{kht¼ku ÞkußÞk Au yLku yu{kt rþûkfku fuðk nkuÞ Lku yu{Lke
sðkçkËkhe þe Au yLku rþûkfku ÃkkMku Mk{ks þe yÃkuûkk hk¾u Au ðøkuhu suðk {wÆkyku
rðþu íku{ýu ykf»kof ¼k»kk yLku yËk{kt ¼k»kýku ykÃÞkt. Ãký ðkíkkuLkkt ðzkt fÞuo
rþûkfkuLkwt MkL{kLk ÚkðkLkwt fu s¤ðkðkLkwt þõÞ LkÚke. su hkßÞ{kt rþûkfLkwt MkL{kLk Lk ÚkkÞ
yLku hkßÞ Ãkkuíku s íku{Lku MkL{kLk yLku ykËhLke Lkshu òuíkwt Lkk nkuÞ yu hkßÞ s
¾hu¾h íkku M{þkLk suðwt Au. rnLËw MktMf]rík fu ¼khíkeÞ MktMf]ríkLke økwhw ÃkhtÃkhkLke ËwnkE
ðkhtðkh ËuLkkhk ÃkûkLke, yux÷u fu ¼ksÃkLke Mkhfkhu økwshkík{kt rþûkfkuLke yLku íkuÚke
rþûkýLke fuðe fVkuze nk÷ík fhe Lkk¾e yuLku shk rðøkíkku MkkÚku òuEyu:
(1) «kÚkr{f rþûkfLku økwshkík Mkhfkhu rðãkMknkÞf çkLkkðeLku Y. 2500Lkku
{krMkf Ãkøkkh ykÃÞku. Úkkuzkf Mk{Þ ÃkAe yuLku Y. 4500 yÃkkÞk, yLku yíÞkhu íkuLku
Y. 5300 yÃkkÞ Au. Äkuhý-9 yLku 10Lkk rþûkfLku yíÞkhu {krMkf Y. 9300Lkku
Ãkøkkh yÃkkÞ Au, yLku Äkuhý-11 yLku 12Lkk rþûkfLku 10,000Lkku {krMkf Ãkøkkh
yÃkkÞ Au. yk Ãkøkkh Ãkkt[ ð»ko MkwÄe ÂMÚkh hnu Au yLku Ãkkt[ ð»koLkku fhkh Ãkqhku ÚkkÞ íÞkt
MkwÄe rþûkfLku {kÚku ÷xfíke ík÷ðkh hnu Au.
ykx÷k ykuAk Ãkøkkh{kt fkuE ÔÞÂõík rþûkf íkhefu fuðe heíku Mkkhe fk{økehe
çkòðe þfu yu yuf {kuxku Mkðk÷ Au. «kÚkr{f þk¤kyku{kt yksu Ãký ykþhu 43,000
rþûkfkuLke søÞkyku ¾k÷e Au. çkk¤fkuLkk rþûkfkuLke hkßÞ MkhfkhLku ftE s Ãkze LkÚke
íkuLke Mkkrçkíke íkku yk yuf nfefíkÚke s {¤e òÞ Au. þwt ykLku økwshkík{kt MkwþkMkLk Au
yu{ fnuðkÞ ¾hwt?
(2) {wÏÞ «ÄkLk ßÞkhu Ãký rsÕ÷k{kt fu íkk÷wfk{kt ¼k»ký ykÃkðk ykðu
íÞkhu rþûkfkuLku íku{kt nksh hnuðkLkwt fnuðk{kt ykðu Au. ykðk yLkuf «Mktøkku AuÕ÷kt 12
ð»ko{kt çkLÞk Au. rþûkf þk¤k{kt ¼ýkðu íku {n¥ðLkwt LkÚke, Ãký {wÏÞ «ÄkLkLkwt ¼k»ký
Mkkt¼¤u yu yuLku {kxu ðÄkhu {n¥ðLkwt Au, Mk{ßÞk? yk ÃkrhÂMÚkrík {kºk þk¤kLkk
rþûkfku Ãkqhíke s {ÞkorËík LkÚke, fkì÷uòuLkk yæÞkÃkfku {kxu Ãký yu s ÂMÚkrík Au.
y{ËkðkË{kt xkøkkuh nku÷{kt {wÏÞ «ÄkLku ÷¾u÷k ÃkwMíkfkuLkwt rð{ku[Lk ÚkðkLkwt níkwt, íÞkhu
Mkhfkhe fkì÷uòuLkk yæÞkÃkfkuLku íÞkt VhrsÞkíkÃkýu nksh hnuðkLkwt fnuðkÞwt níkwt. íku{Lke
118

zâqxe yu rËðMku íÞkt níke, ¼ýkððkLke zâqxe Lknª fhðkLke! fux÷kf yæÞkÃkfkuLku íkku nkì÷Lke
çknkh yLku ytËh {nkLkw¼kðkuLku Ëkuhe ÷E sðk {kxu s Q¼k hk¾ðk{kt ykÔÞk níkk.
(3) hkßÞLke fkì÷uòu{kt yuLkyuMkyuMk rð¼køk fkÞohík Au. yu rð¼køk
Mkt¼k¤Lkkhk yæÞkÃkfkuLke nk÷ík ¾qçk s ¾hkçk fhe {qfðk{kt ykðe Au. ßÞkhu Ãký
{wÏÞ «ÄkLkLku íku{Lke Mk¼kyku{kt rðãkÚkeoyku òuEíkk nkuÞ íÞkhu, ÞwrLkðŠMkxeykuLkk
ðkRMk [kLMku÷hku, fkì÷uòuLkk yk[kÞkuo yLku yuLkyuMkyuMk Mkt¼k¤íkk yæÞkÃkfkuLku ykËuþ
ykÃku Au fu íkuyku {wÏÞ «ÄkLkLke Mk¼k{kt rðãkÚkeoykuLku ÷ELku nksh ÚkkÞ. íku{Lku
rLkrùík yktfzku Ãký ykÃkðk{kt ykðu Au fu, íku{ýu ykx÷k rðãkÚkeoykuLku ÷ELku s
ykððkLkwt Au. {wÏÞ «ÄkLk LkhuLÿ {kuËeyu ðkRMk-[kLMku÷hku, yk[kÞkuo yLku yæÞkÃkfkuLku
rðãkÚkeoyku ¼uøkk fhLkkhk {wfkË{ çkLkkðe ËeÄk Au.
(4) nsw n{ýkt MkwÄe yLkwËkrLkík fkì÷uòu{kt Y. 7500Lkk {krMkf Ãkøkkhu Ãkkt[
ð»koLkk fhkhÚke yæÞkÃkfkuLke ¼híke fhkíke níke. nðu Úkkuzk {rnLkkykuÚke yu{Lkku Ãkøkkh
Y. 16,500 fhkÞku Au. Ãký Mkhfkhe fkì÷uòu{kt íkku yæÞkÃkfLku Y. 16,500Lkku
{krMkf Ãkøkkh ykÃkeLku {kºk 11 {rnLkkLkku fkuLxÙuõx yÃkkÞ Au! 11 {rnLkk ÃkAe Aqxk!
òu íku{ýu Vhe yæÞkÃkf Úkðwt nkuÞ íkku Vhe RLxhÔÞw ykÃkðkLkku. yu RLxhÔÞw Ãký
sw÷kE-ykìøkMx{kt ÚkkÞ, Ãký fkì÷us íkku sqLk {kMk{kt ¾q÷e síke nkuÞ Au. yux÷u yux÷ku
Mk{Þ rðãkÚkeoykuLku yæÞkÃkf {¤u s Lknª! rðãkÚkeoykuLkwt su ÚkðkLkwt nkuÞ íku ¼÷u ÚkkÞ!
yæÞkÃkfkuLku yk Mkhfkhu Ã÷Bçkh yLku frzÞkLke fûkk{kt ÷kðeLku {qfe ËeÄk Au.
(5) yæÞkÃkfkuLke nk÷ík fuðe ÚkE Au yuLkku yuf Ëk¾÷ku [kUfkðLkkhku Au.
Mkkihk»xÙ{kt Mkkðhfwtz÷kLke yuf fkì÷us{kt Lke÷uþ¼kE Ãktzâk MktMf]íkLkk yæÞkÃkf níkk.
íkuyku fkì÷us{kt {w÷kfkíke yæÞkÃkf íkhefu fk{ fhíkk níkk. íku{Lkk MÚkkLku hkßÞ Mkhfkhu
çkeò yuf fhkhe yæÞkÃkfLke rLk{ýqf fhe Lkk¾e yLku íkuÚke Lke÷uþ¼kE Ãktzâk y[kLkf
Lkðhk ÚkE økÞk yLku íku{ýu ykí{níÞk fhe ÷eÄe.
(6) rþûkfku su rð»kÞ{kt rLk»ýkík nkuÞ yu rð»kÞ Lknª, Ãký íku{Lku çkeò s
rð»kÞku ¼ýkððkLkwt fnuðk{kt ykðu Au. [khuf ð»ko yøkkW nwt Äkuhý-11 yLku Äkuhý12Lkk yÚkoþkMºkLkk rþûkfkuLke íkk÷e{ ÷uðk {kxu {kuhçke økÞku níkku. ºký rËðMkLke
íkk÷e{{kt ytíku nksh 134 rþûkfkuLku {U ßÞkhu yu{ ÃkqAâwt fu, íku{Lkk{ktÚke yÚkoþkMºk
rð»kÞ MkkÚku fux÷k çke.yu. fu yu{.yu. ¼ýu÷k Au? íÞkhu {kºk 17 rþûkfkuyu s
yktøk¤e Ÿ[e fhe níke! çkkfeLkk çkÄk rnLËe, økwshkíke, MktMf]ík, Mk{ksþkMºk,
{Lkkurð¿kkLk, ¼kiríkfþkMºk fu hMkkÞýþkMºk suðk rð»kÞku ¼ýu÷k rþûkfku níkk. yk Au
ðkMíkrðf ÂMÚkrík!
(7) fkì÷uòu{kt ÷øk¼øk 5000 yæÞkÃkfkuLke søÞkyku ¾k÷e Au. yk yktfzku
íkku {kºk ykxTMko, fku{Mko yLku MkkÞLÞ fkì÷uòuLkku s Au. fkì÷uòuLkkt xÙMxku ÃkAe òu, su íku
rð»kÞ ¼ýkððkLkwt [k÷w hk¾ðwt nkuÞ íkku, íkku yuf f÷kfLkk Y. 50Úke 75 fu Y. 100
ykÃkeLku {w÷kfkíke yæÞkÃkfLku çkku÷kðu Au. yk yæÞkÃkfLku {kuxu ¼køku {Vík{kt s ÃkuÃkhku
119

fkZðkLke yLku íkÃkkMkðkLke Vhs rLk¼kððe Ãkzu Au. yLkuf yLkwËkrLkík fkì÷uòuyu yLkuf
rð»kÞku ¼ýkððkLkwt s íkuÚke çktÄ fhe ËeÄwt Au yLku íkuÚke økwshkíkLkk rðãkÚkeoykuyu ¼khu
LkwfMkkLk MknLk fhðwt Ãkzu Au. ðk÷eykuLku íkku ykLke ftE ¾çkh s LkÚke !
(8) [kuEMk çkuÍTz ¢urzx rMkMx{ (MkeçkeMkeyuMk) Wå[ rþûký{kt ykxTMko,
fku{Mko yLku MkkÞLMk fkì÷uòu{kt Ëk¾÷ fhðk{kt ykðe. íku{kt Mkku^x ÂMf÷ yLku VkWLzuþLk
fkuMko Ëk¾÷ fhðk{kt ykÔÞk. íkuLkk rð»kÞku ¼ýkðLkkhk yæÞkÃkfku fkì÷uòu{kt Au s Lknª.
yux÷u su yæÞkÃkfku Au íku{Lkk WÃkh ðÄkhkLkku çkkus Ãkzu Au yÚkðk íkku ÃkAe fkì÷uòu yu
rð»kÞku Lk ¼ýkððkLkwt s yLku yu rð»kÞku{kt çkÄk rðãkÚkeoykuLku ÃkkMk fhe ËuðkLkwt ÃkMktË
fhe ÷u Au. yu rð»kÞku ¼ýkðkíkk LkÚke, Ãkheûkk Ãký ÷uðkíke LkÚke yLku çkÄkLku ÃkkMk fhe
ËuðkLkwt fki¼ktz MkUfzku fkì÷uòu h[u Au.
(9) xufTrLkf÷ Wå[ rþûký{kt Ãký yk s nk÷ík Au. fw÷ 30 Mkhfkhe
Ãkku÷exufTrLkfku{kt ÷øk¼øk 1000 yæÞkÃkfkuLke søÞkyku ¾k÷e Au yLku 16 Mkhfkhe
RsLkuhe fkì÷uòu{kt ykþhu 400 yæÞkÃkfkuLke søÞkyku ¾k÷e Au. yæÞkÃkfku rðLkk
økwshkík{kt fuðk yuÂLsrLkÞhku çknkh Ãkzþu?
fux÷wt çkÄwt ðkÞçkúLx Au ykÃkýwt økwshkík! rþûkf s LkÚke, yLku rþûkf Au íkku
yuLkwt fkuE {kLk-MkL{kLk LkÚke. ykþhu 10000 yæÞkÃkfkuLku 2006Úke {¤ðkÃkkºk
ÃkøkkhLkwt yurhÞMko Ãký yÃkkÞwt LkÚke! yLku {wÏÞ «ÄkLk íkÚkk økwshkík Mkhfkh MkwþkMkLkLkkt
çkýøkkt Vqtfu Au. fnuíkk ¼e rËðkLkk, MkwLkíkk ¼e rËðkLkk!

120

46.
økwshkíkLkk rðfkMkLkk {kuzu÷{kt «kÚkr{f rþûkýLkwt þwt?
¼khík MkhfkhLke hk»xÙeÞ þiûkrýf ykÞkusLk yLku ðneðx ÞwrLkðŠMkxe
(yuLkEÃkeyuÞw) íkÚkk {kLkð MktMkkÄLk rðfkMk {tºkk÷ÞLkk þk¤uÞ rþûký yLku Mkkûkhíkk
rð¼køk îkhk 2008Lkku ¼khík{kt «kÚkr{f rþûkýLke ÂMÚkrík ytøkuLkku ynuðk÷ çknkh
ÃkzkÞku Au. íku{kt ËuþLkkt ík{k{ hkßÞku yLku fuLÿþkrMkík «Ëuþku{kt «kÚkr{f rþûkýLke þe
ÂMÚkrík Au íkuLku rðþuLke rðøkíkku ykÃkðk{kt ykðe Au. økwshkíkLke yk ytøkuLke rðøkíkku
òuíkkt ÷køku Au fu «kÚkr{f rþûkýLke çkkçkík{kt økwshkík ½ýwt s ÃkAkík Au yLku ðkÞçkúLx
økwshkík{kt «kÚkr{f rþûký {kxu ½ýwt fhðkLkwt çkkfe Au.
økwshkík{kt {kuËe Mkhfkhu ¾qçk rðfkMk fÞkuo Au yu{ fnuðk{kt ykðu Au yLku
rðfkMkLkwt økwshkík {kuzu÷ Mk{økú Ëuþ{kt hsq fhðk{kt ykðu Au. Ãký ðkMíkð{kt yk
rðfkMk «kÚkr{f rþûký ûkuºku çknw ÚkÞu÷k Ëu¾kíkku LkÚke, su ynª hsq ÚkÞu÷e rðøkíkku
ÃkhÚke sýkE ykðu Au. yk{ økwshkík {kuzu÷Lkku yÚko yuðkuu ÚkkÞ fu, su{kt «kÚkr{f
rþûkýLkwt ÍkÍwt {n¥ð LkÚke.
(1) rþûký rðfkMk yktf (EzeykE)Lke árüyu økwshkíkLkku ¢{ 200506{k 12{ku níkku yLku 2006-07{kt 11{ku níkku. òu fu, íku{kt ½ýku {kuxku ðÄkhku
LkkUÄkÞku níkku. 2005-06{kt yktf 0.595 níkku yLku íku 2006-07{kt 0.655
níkku. «kÚkr{f rþûký{kt ÂMÚkrík yk níke.
(2) Wå[ «kÚkr{f rþûký{kt rþûký rðfkMk yktf 0.666Úke ðÄeLku 0.699
ÚkÞku níkku Ãký økwshkíkLkku ¢{ íkku Mk{økú ¼khík{kt 11{ku s hÌkku níkku. «kÚkr{f yLku
Wå[ «kÚkr{f, yu{ çktLku MíkhLku æÞkLk{kt ÷uðk{kt ykðu íkku rþûký rðfkMk yktf
0.630Úke ðÄeLku 0.677 ÚkÞku níkku yLku økwshkíkLkku ¢{ 13{ktÚke ðÄeLku Lkð{ku ÚkÞku
níkku.
(3) «kÚkr{f þk¤kyku{kt rþûkfku rðþu Ãký yktf fkZðk{kt ykÔÞku Au. íku
2005-06{kt 0.730 níkku yLku 2006-07{kt 0.723 níkku. çktLku ð»kkuo{kt
økwshkíkLkku ¢{ yLkw¢{ 18{ku yLku 19{ku níkku.
(4) Ãkrhýk{ yktfLke árüyu Ãký økwshkík ½ýwt ÃkAkík hÌkwt Au. 200506{kt íku 0.536 níkku yLku çkesu ð»kuo íku 0.560 níkku. çktLku ð»kuo økwshkíkLkku ¢{
Mk{økú ¼khík{kt yLkw¢{u 10{ku yLku 11{ku níkku.
(5) þk¤k fux÷e LkSf Au íku {kxu Ãký yktf fkZðk{kt ykÔÞku Au. 200506{kt íku yktf 0.649 níkku yLku 2006-07{kt íku 0.770 níkku. íku{kt økwshkíkLkku
¢{ ºkeòu níkku yLku íku ÃkAe íku «Úk{ ÚkÞku níkku. yk{ yk yuf çkkçkík{kt økwshkíkLke
ÃkrhÂMÚkrík MkwÄhe Au.
121

(6) «kÚkr{f þk¤kyku{kt {k¤¾køkík Mkð÷íkkuLkk Mkt˼o{kt økwshkíkLkku yktf
0.694 níkku yLku íku ðÄeLku 0.742 ÚkÞku níkku, yLku yk çktLku ð»kkuo Ëhr{ÞkLk
økwshkíkLkku ¢{ Ëuþ{kt 20{ku hÌkku Au.
(7) rþûkfkuLku íkk÷e{ ykÃkðkLke çkkçkík{kt Ãký økwshkík ½ýwt ÃkAkík Au. 20042005{kt 43.93 xfk, íku ÃkAeLkk ð»kuo 56.49 xfk yLku íku ÃkAeLkk ð»kuo 71.10 xfk
«kÚkr{f rþûkfkuLku íkk÷e{ ykÃkðk{kt ykðe níke. òu fu, Mkhfkhe þk¤kykuLkk 85.86
xfk rþûkfkuLku, økúkLx ÷uíke þk¤kykuLkk 32.47 xfkLku yLku MðrLk¼oh þk¤kykuLkk {kºk
9.05 xfkLku s íkk÷e{ {¤e níke. økwshkík{kt MðrLk¼oh þk¤kyku ðÄe hne Au, íÞkhu
íku{Lkk rþûkfkuLke íkk÷e{ rðþu hkßÞ Mkhfkh Mknusu økt¼eh LkÚke yu {wÆku ¾hu¾h s
rð[khýeÞ Au.
(8) þk¤kyku{kt rþûkfkuLke MktÏÞk sYh fhíkkt ykuAe Au yuLke rðøkíkku Ãký yk
ynuðk÷{ktÚke «kÃík ÚkkÞ Au. 2006-07{kt Mkhfkhe þk¤kyku{kt Mkhuhkþ 5.3 rþûkfku
níkk, yLkwËkrLkík þk¤kyku{kt 5.9 rþûkfku níkk yLku MðrLk¼oh þk¤kyku{kt 8.2 rþûkfku
níkk. yk{, Mkhfkhe þk¤kyku{kt rþûkfku yLÞ þk¤kyku fhíkkt ykuAk Au!
(9) økwshkík{kt ¾qçk {kuxk WÃkkzu þk¤k «ðuþkuíMkð Qsððk{kt ykðu Au, Ãký
çkk¤fku þk¤k{kt xfu yLku «kÚkr{f rþûký Ãkqhwt fhu íkuLkk WÃkh çknw æÞkLk yÃkkíkwt LkÚke.
2006-07{kt þk¤k{kt «kÚkr{f Míkhu, yux÷u fu Äkuhý-1Úke Äkuhý-5{kt çkk¤fkuLke
LkkUÄýeLkwt «{ký 105.35 xfk níkwt Ãký íku Äkuhý-6 yLku Äkuhý-7{kt 54.24 xfk
yux÷u fu ÷øk¼øk yzÄwt ÚkE økÞwt níkwt. yux÷u fu çkk¤fku Äkuhý-7 MkwÄe ¼ýíkkt ¼ýíkkt yk
MktÏÞk yzÄe ÚkE òÞ Au.
(10) {kuËe MkhfkhLkk þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk {wÂM÷{kuLkku ½ýku rðfkMk ÚkÞku Au,
yu{ fnuðk{kt ykðu Au. Ãký «kÚkr{f rþûkýLkk yktfzk ftEf swËk s fnu Au. 2001Lke
ðMkíke økýíkhe yLkwMkkh økwshkík{kt {wÂM÷{kuLke ðMkíke 9.06 xfk níke Ãký 200607{kt Äkuhý-1Úke Äkuhý-5{kt {wÂM÷{ çkk¤fkuLkwt «{ký 4.11 xfk níkwt yLku Äkuhý-6
yLku Äkuhý-7{kt íku 4.25 xfk níkwt.
(11) þk¤k yÄðå[u Akuze sðkLkwt «{ký Äkuhý-5 MkwÄe{kt økwshkík{kt ½xðkLku
çkË÷u ðæÞwt níkwt! 2003-04{kt íku 4.30 xfk níkwt, íkuLkk ÃkAeLkk ð»kuo íku 4.30 xfk ÚkÞwt
níkwt. Ãký 2005-06{kt íku 5.75 xfk ÚkÞwt níkwt.
(12) þk¤k{kt yuf s rþûkf nkuÞ yuðe þk¤kykuLkwt «{ký økwshkík{kt ½ýwt Au.
2003-04{kt yuðe 12.93 xfk þk¤kyku níke yLku 2006-07{kt íku 11.76 xfk
ÚkE níke. yk{, Äkuhý-1Úke Äkuhý-7{kt ¼ýkðLkkh rþûkf yuf s nkuÞ yuðe þk¤kykuLke
MktÏÞk 2006-07{kt 4489 níke. yk þk¤kyku{kt çkk¤fku þwt ¼ýíkkt nþu yu yuf {kuxku
Mkðk÷ Au.
(13) Ãkkfwt {fkLk Ähkðíke «kÚkr{f þk¤kykuLkwt «{ký økwshkík{kt 200405{kt 76.05 xfk níkwt, íku ÃkAeLkkt ð»kuo íku 79.50 xfk níkwt yLku 2006-07{kt íku
122

81.10 xfk níkwt. yk{, ÷øk¼øk Ãkkt[{k ¼køkLke «kÚkr{f þk¤kyku Ãkkfk {fkLk rðLkk
s [k÷íke níke.
(14) þk¤k{kt sux÷kt Äkuhý nkuÞ yux÷k ðøko¾tz nkuðk òuEyu. Ãký yuðwt
ðkÞçkúLx økwshkík{kt LkÚke! 2004-05{kt Äkuhý-1Úke Äkuhý-5Lke þk¤kyku{kt 2.5
ðøko¾tz níkk! íku ÃkAeLkk ð»kuo 2.6 yLku íkuLkk ÃkAeLkk ð»kuo 2.8 ðøko¾tzku s níkk!
(15) Äkuhý-1Úke Äkuhý-5Lke þk¤kyku{kt ºký fu ºkýÚke ykuAk rþûkfku nkuÞ
yuðe þk¤kykuLkwt «{ký økwshkík{kt 2005-06{kt 42.12 xfk níkwt yLku íku 200607{kt 41.65 xfk níkwt.
(16) ÃkeðkLkk ÃkkýeLke Mkøkðz íkku çkÄe þk¤kyku{kt nkuÞ s Lku, yuðe Äkhýk
fhe ÷uðk{kt ykðu Au Ãký ðkMíkrðfíkk ftEf swËe s Au. 2004-05{kt 77.65 xfk
þk¤kyku{kt yu ÔÞðMÚkk níke. ßÞkhu 2006-07{kt 85.60 xfk þk¤kyku{kt yu ÔÞðMÚkk
níke. yk{ ÷øk¼øk 5495 þk¤kyku{kt ÃkeðkLkk ÃkkýeLke ÔÞðMÚkk LkÚke.
(17) økwshkík{kt 2004-05{kt {kºk 50.70 xfk «kÚkr{f þk¤kyku{kt
þki[k÷Þ níkkt. íkuLkk ÃkAeLkk ð»kuo íku «{ký 57.26 xfk yLku 2006-07{kt íku «{ký
67.07 xfk ÚkÞwt. yk{, ykþhu ºkeò ¼køkLke þk¤kyku{kt þki[k÷Þ LkÚke. Akufheyku
{kxu y÷øk þki[k÷Þ nkuÞ yuðe þk¤kykuLkwt «{ký Ãký 2006-07{kt 61.41 xfk
níkwt. 2006-07{kt 78.02 xfk þk¤kykuLku fBÃkkWLz ðkì÷ níke!
(18) ðkÞçkúLx økwshkík ¾qçk E-økðLkoLMk{kt {kLku Au yu{ fnuðk{kt ykðu Au.
Ãký 2004-05{kt {kºk 10.33 xfk þk¤kyku{kt fkuBÃÞwxh níkkt. yu «{ký íkuLkk ÃkAeLkk
ð»kuo ðÄeLku 15.76 ÚkÞwt yLku 2006-07{kt íku 24.03 xfk ÚkÞwt. yk heíku òuíkkt, [kuÚkk
¼køk fhíkkt Ãký ykuAe «kÚkr{f þk¤kyku{kt fkuBÃÞwxh Au, yu{ fnuðkÞ.
(19) økwshkík{kt 2006-07{kt 61.86 xfk «kÚkr{f þk¤kyku{kt s huBÃk
yux÷u fu Zk¤ níkk fu suÚke rðf÷ktøk çkk¤fku yLku rþûkfkuLku ÃknkU[Lke Mkh¤íkk hnu. {æÞknTLk
¼kusLk ÷øk¼øk çkÄe þk¤kyku{kt yÃkkÞ Au Ãký hMkkuzkt {kxuLkkt þuz {kºk 38.68 xfk
þk¤kyku{kt s níkkt!
(20) økwshkík Mkhfkh fLÞk fu¤ðýe WÃkh ¾qçk s ¼kh {qfu Au yuðwt fnuðk{kt
ykðu Au. Ãký nfefíkku íkku swyku. Äkuhý-1 Úke Äkuhý-5{kt AkufheykuLkwt LkkUÄýeLkwt «{ký
2006-07{kt 46.01 xfk níkwt yLku Äkuhý-6Úke Äkuhý-8{kt íku 44.68 xfk níkwt.

123

47.
økwshkík{kt «kÚkr{f rþûký{kt ¾kLkøkefhýLkku ðkÞhku
rþûký yu {kLkð rðfkMkLkwt yuf yøkíÞLkwt ytøk Au yLku íkuÚke {kLkð rðfkMk
yktf{kt íku yøkíÞLkwt MÚkkLk Ähkðu Au. Ãký økwshkík{kt rþûký rðþu yLku ¾kMk fheLku
«kÚkr{f rþûkýLkk ûkuºku Ãký ¼khu Ëw÷oûÞ Mkuððk{kt ykðu Au. rþûký ûkuºku {kuxku rðfkMk
ÚkÞkLkkt çkýøkkt økwshkík Mkhfkh Vqtfu Au Ãký íkksuíkh{kt fuLÿ Mkhfkh îkhk «kÚkr{f
rþûkýLke ÂMÚkrík ytøku su ynuðk÷ çknkh Ãkkzðk{kt ykÔÞku Au íku økwshkík{kt «kÚkr{f
rþûkýLke su yðËþk Au íkuLke [kze ¾kÞ Au. rþûký økwshkík Mkhfkh {kxu ykiãkurøkf
rðfkMk sux÷e «kÚkr{fíkkLkku rð»kÞ LkÚke yu MÃkü ÚkE òÞ Au.
økwshkík{kt þk¤k yÄðå[u Akuze sðkLkwt «{ký ½ýwt Ÿ[wt Au, ¾kMk fheLku
Äkuhý-5 ÃkAe Äku. 6Úke Äku.8{kt 2010-11{kt s 29.30 xfk rðãkÚkeoyku þk¤k
yÄðå[u AkuzeLku síkk hÌkk níkk. òu fu, yu «{ký Äkuhý-1Úke Äku.5{kt {kºk 2.99
xfk níkwt. yk{, Äku-5 ÃkAe s {kuxk «{ký{kt þk¤k Akuze Ëuðk{kt ykðu Au yu MÃkü
ÚkE òÞ Au. þwt yk ÃkrhÂMÚkrík ®[íkksLkf LkÚke ? økwshkík{kt rþûkýLkwt ¾kLkøkefhý
{kuxk «{ký{kt ÚkÞwt Au yLku «kÚkr{f rþûký íkku yu{kt Mknusu çkkfkík LkÚke. økwshkík{kt
Mkhfkhe þk¤kykuLke MktÏÞk 2010-11{kt 33,552 níke yLku íku yuLkk ÃkAeLkk ð»kuo
33,496 ÚkE. yk{, yu{kt 56 þk¤kLkku ½xkzku ÚkÞku. yu s heíku fw÷ þk¤kyku{kt
Mkhfkhe þk¤kykuLkku Vk¤ku 2010-11{kt 82.34 xfk níkku yLku íku yuLkk ÃkAeLkk ð»kuo
½xeLku 81.81 xfkLkku ÚkÞku.
¾kLkøkefhýLkku Ãkwhkðku shk swËe heíku Ãký {¤u Au. økwshkík{kt 201011{kt ¾kLkøke þk¤kykuLke MktÏÞk 7194 níke yLku íku yu ÃkAeLkk ð»kuo ðÄeLku 7444
ÚkE. yk{, yuf s ð»ko{kt ¾kLkøke þk¤kyku Mk{økú hkßÞ{kt 250 sux÷e ðÄe. fw÷
þk¤kyku{kt ¾kLkøke þk¤kykuLkku Vk¤ku Ãký ðÄíkku òÞ Au. 2009-10{kt yu 16.31
xfk níkku yLku íkuLkk ÃkAeLkk ð»kuo 17.65 xfk ÚkÞku yLku 2011-13{kt íkku íku 18.18
xfk ÚkÞku!
su ¾kLkøke þk¤kyku Au íku{kt Ãký MkhfkhLke MknkÞ {u¤ðLkkhe þk¤kyku {kºk
1.72 xfk Au yLku MkhfkhLke rçk÷fw÷ MknkÞ Lk {u¤ðLkkhe þk¤kyku 16.46 xfk Au.
yk{, økwshkík-Mkhfkhu ÷kufku {kxu rþûký {kU½wt fhe LkktÏÞwt Au yu yuf nfefík Au.
{k-çkkÃkku ÃkkuíkkLkkt çkk¤fkuLku ¼ýðk {kxu ¾kLkøke þk¤kyku{kt {qfðkLkwt ð÷ý
Ähkðu Au, fkhý fu ¾kLkøke þk¤kyku{kt f{-Mku-f{ çkk¤fkuLku çkuMkðk {kxu Ãkqhíkk ykuhzk
íkku nkuÞ Au! økwshkík{kt Mkhfkhe þk¤kyku{kt 2009-10{kt 5.2, 2010-11{kt
5.3 yLku 2011-12{kt 5.5 ykuhzk níkk, ßÞkhu ¾kLkøke þk¤kyku{kt yk s ð»kkuo
Ëhr{ÞkLk ykuhzkLke MktÏÞk yLkw¢{u 8.5, 8.8 yLku 9.5 níke!
124

nðu ÃkrhÂMÚkrík yu Q¼e ÚkE Au fu yLkwËkrLkík ¾kLkøke þk¤kyku fhíkkt
MðrLk¼oh þk¤kyku{kt ðÄkhu rðãkÚkeoyku ¼ýu Au. 2011-12{kt Äkuhý-1Úke Äkuhý5{kt yLkwËkrLkík þk¤kyku{kt 1.60 xfk yLku MðrLk¼oh þk¤kyku{kt 26.38 xfk
rðãkÚkeoyku ¼ýíkk níkk. Äku-6 Úke Äku-8{kt yu «{ký yLkw¢{u 3.06 xfk yLku
26.88 xfk níkwt. Mkhfkh ÃkkuíkkLke þk¤kyku yLku yLkwËkrLkík þk¤kykuLke ÂMÚkrík
çkøkkze hne Au yLku ¾kLkøke þk¤kykuLku W¥kusLk ykÃku Au yuLkwt yk Ãkrhýk{ Au.
þk¤k íkku yuLku s fnuðkÞ Lku fu ßÞkt çkk¤fku çkuMkeLku ¼ýu yuðk ykuhzk nkuÞ?
yu çkkçkík{kt Ãký økwshkík ½ýwt s ÃkAkík Au. «kÚkr{f þk¤kyku{kt 2009-10{kt
Mkhuhkþ 2.7 ykuhzk níkk yLku yu 2011-12{kt 2.8 níkk. ynª «kÚkr{f þk¤kLkku
yÚko Äkuhý-5 MkwÄeLke þk¤k yuðku ÚkkÞ Au. Ãkkt[ Äkuhý {kxu Ãkkt[ ykuhzk íkku nkuðk
òuEyu Lku! yu Ãký ðkÞçkúLx økwshkík{kt LkÚke.
MktÃkqýo «kÚkr{f rþûký Äkuhý-8 MkwÄeLkwt Au. Ãký økwshkík{kt çkÄe þk¤kyku{kt
ykX ykuhzk LkÚke. 2009-10{kt 5.7, 2010-11{kt 5.9 yLku 2011-12{kt
6.2 ykuhzk níkk. yux÷u fu Äkuhý-6, 7 yLku 8{kt Ãký ÃkrhÂMÚkrík ¾hkçk s Au.
«kÚkr{f þk¤kyku{kt su{ ykuhzk nkuðk sYhe Au yu{ rþûkfku nkuðk Ãký
sYhe Au. rþûkfku nkuÞ íkku íkuyku ¼ýkðu yLku çkk¤fku ¼ýu. økwshkík{kt Äkuhý-5
MkwÄeLke þk¤kyku Ãkife 2009-10{kt 3.47 xfk, 2010-11{kt 2.16 xfk yLku
2011-12{kt 1.93 xfk þk¤kyku{kt {kºk yuf s rþûkf níkk. yuLkku yÚko yu ÚkkÞ fu
ykþhu 646 þk¤kyku{kt yuf s rþûkf Ãkkt[ ÄkuhýLkk rðãkÚkeoykuLku ¼ýkðu Au. yk
þõÞ s LkÚke! yux÷u fu yk þk¤kyku{kt ¼ýíkh Úkíkwt s LkÚke! yk rMkðkÞ rþûkfkuLke
MktÏÞkLke su ÂMÚkrík Au íku Lke[u {wsçk Au.
(1) Äku-8 MkwÄeLke ík{k{ Mkhfkhe þk¤kyku{kt 2009-10{kt Mkhuhkþ 5.6,
2010-11{kt 5.9 yLku 2011-12{kt 6.2 rþûkfku níkk. yux÷u fu 8 Äkuhý {kxu 8
rþûkfku nkuðk òuEyu Ãký yuðe ÂMÚkrík yuf Ãký ð»kuo Lknkuíke.
(2) MkhfkhLkwt yLkwËkLk {u¤ðíke þk¤kyku{kt Ãký ÃkrhÂMÚkrík çkøkze.
2009-10{kt {kÚkkËeX 7 rþûkfku níkk, ÃkAeLkk ð»kuo íku ½xeLku 6.5 ÚkÞk yLku yuLkk
ÃkAeLkk ð»kuo íku 5.7 ÚkÞk! rþûkfku rLkð]¥k ÚkkÞ Au, Ãký Lkðe rLk{ýqfku Úkíke LkÚke íkuLkk
yk Ãkwhkðku Au.
(3) ¾kLkøke þk¤kyku{kt yk s ð»kkuo Ëhr{ÞkLk Mkhuhkþ 8.9, 8.8 yLku
9.0 rþûkfku níkk. yk{, òu ¾kLkøke þk¤kyku{kt rþûkfku nkuÞ yLku Mkhfkhe fu
yLkwËkrLkík þk¤kyku{kt rþûkfku s Lknª nkuÞ íkku {k-çkkÃkku fuðe heíku ÃkkuíkkLkkt çkk¤fkuLku
yu{kt ¼ýðk {qfu?
çkeS íkhV, Mkhfkhe þk¤kyku fhíkkt ¾kLkøke MðrLk¼oh þk¤kyku ðÄkhu
¼h[f hnuíke nkuÞ Au. 2011-12{kt Mkhfkhe þk¤kyku{kt 2010-11{kt yuf rþûkfu
÷øk¼øk 30 rðãkÚkeo níkk.
125

økwshkík{kt Mkhfkhu fhkhe rþûkfkuLke rLk{ýqf Wå[f Ãkøkkhu fhe Au íku{Lke
MktÏÞk W¥khku¥kh ðÄe økE Au. 2010-11{kt íku{Lkwt «{ký 2.75 xfk níkwt yLku
ÃkAeLkk ð»kuo yu «{ký 6.87 xfk ÚkE økÞwt! yLkwËkrLkík þk¤kyku{kt Ãký yu «{ký
4.73 xfkÚke ðÄeLku 6.91 xfk ÚkE økÞwt! MðrLk¼oh þk¤kyku{kt íkku yu «{ký 5.63
xfkÚke ðÄeLku 9.31 xfk ÚkÞwt!
rðrðÄ MkwrðÄkykuLkku y¼kð Ãký økwshkíkLke «kÚkr{f þk¤kykuLku Ãkezu Au.
íkuLke rðøkíkku Lke[u {wsçk Au:
(1) Akufhkyku {kxu þki[k÷ÞLke ÔÞðMÚkk Ähkðíke Äkuhý-5 MkwÄeLke þk¤kyku
54.27 xfk s níke. òu fu, Akufheyku {kxu þki[k÷ÞLke ÔÞðMÚkk 99.55 xfk
þk¤kyku{kt níke!
(2) 2011-12{kt 89.03 xfk þk¤kyku{kt çkkWLzÙe ðku÷ çktÄkÞu÷e níke.
(3) {kºk 18.53 xfk «kÚkr{f þk¤kyku{kt fkuBÃÞwxh níkkt yLku 75.45
xfk Wå[ «kÚkr{f þk¤kyku{kt fkuBÃÞwxh níkkt.
(4) 73.97 xfk þk¤kyku{kt 2011-12{kt h{íkøk{ík {kxu {uËkLkkuLke
ÔÞðMÚkk níke.
(5) {æÞknTLk ¼kusLk hktÄðk {kxu hMkkuzkLkku þuz nkuðku sYhe Au. 201112{kt Äku-1Úke Äku-8Lke 44.83 xfk þk¤kyku{kt hMkkuzkLkk þuz níkkt yLku Äku.1Úke
Äku.5Lke 39.45 xfk þk¤kyku{kt hMkkuzkLkk þuz níkkt. yk{, {æÞknTLk ¼kusLk ÞkusLkk
{kxu Ãkqhíke Mkøkðz LkÚke.
(6) økwshkík{kt ÷øk¼øk 10 xfk þk¤kyku{kt íkku {æÞknTLk ¼kusLk
ykÃkðk{kt ykðíkwt LkÚke.

126

48.
Mku{uMxh rMkMx{ yLku ¾kLkøkefhýÚke Wå[ rþûkýLke yðËþk
økwshkík{kt ¾qçk s Wíkkð¤u yLku fþeÞ økt¼eh rð[khýk fÞko rðLkk {kuËe Mkhfkhu
AuÕ÷kt 13 ð»ko{kt Wå[ rþûký ûkuºku Mku{uMxh rMkMx{ Ëk¾÷ fhe yLku rþûkýLkwt su
¾kLkøkefhý fÞwO Au íkuLku ÷eÄu økwshkík{kt Wå[ rþûkýLke ½kuh ¾kuËkE økE Au yLku yuLkwt
ÄLkkuíkÃkLkkuík Lkef¤e økÞwt Au. òu fu, {kuËe Mkhfkh ykLku s rðfkMk fnu Au yLku ykLku s
MkwþkMkLk {kLku Au. ¼kðLkøkh ÞwrLkðŠMkxeyu sqLk-2013Úke Mku{uMxh rMkMx{ çktÄ fhe
ËeÄe. ¼kðLkøkh ÞwrLkðŠMkxe fËk[ ËuþLke yuf{kºk ÞwrLkðŠMkxe nþu fu su{kt yk çkLÞwt Au.
yk VuhVkh ÷kððk{kt Mkk{u÷ yuðk Mkki yr¼LktËLkLku Ãkkºk Au. yuLkwt fkhý yu Au fu rþûký
søkík{kt Ãký {kuËe Mkhfkhu yuðku ¼Þ Vu÷kÔÞku Au fu fkuE fþwt s, MkíÞ nkuÞ íkkuÃký,
çkku÷ðk-÷¾ðk {kxu, hsqykík fhðk {kxu íkiÞkh Úkíkwt LkÚke. yuðk Mk{Þu ¼kðLkøkh
ÞwrLkðŠMkxe{kt Mku{uMxh rMkMx{ fkZe Lkkt¾ðk {kxuLkku rLkýoÞ ÷uLkkhkyku Mkki yr¼LktËLkLku
Ãkkºk økýkÞ Au.
Mku{uMxh rMkMx{ Mkkhe nkuE þfu Ãký yu íÞkt nkuE þfu fu ßÞkt Ãkqhíke fkì÷uòu,
Ãkqhíkkt Lkkýkt, Ãkqhíke Mkð÷íkku yLku Ãkqhíke ÞwrLkðŠMkxeyku íkÚkk Ãkqhíke MktÏÞk{kt yæÞkÃkfku
nkuÞ. ykðwt fþwt yíÞkhu økwshkík{kt Au s Lknª, níkwt Ãký Lknª yLku Aíkkt {kuËe Mkhfkhu
Mku{uMxh rMkMx{ Ëk¾÷ fhe yux÷u Wå[ rþûký ûkuºku økwshkík{kt Vªz÷wt ð¤e økÞwt. økwshkíkLkk
ðk÷eyku, rðãkÚkeoyku íkÚkk yæÞkÃkfku òu nðu òøkþu Lknª íkku íku{ýu ¾qçk s MknLk fhðkLkwt
ykðþu!
yku÷ EÂLzÞk zu{ku¢urxf MxwzLxTMk ykuøkuoLkkRÍuþLk îkhk økwshkík ÞwrLkðŠMkxeLke
rðrðÄ fkì÷uòuLkk 1000 rðãkÚkeoyku yLku ðk÷eykuLkku Mku{uMxh ÃkØrík ytøku íku{Lkkt {tíkÔÞku
òýðk {kxu yuf Mkðuo fÞkuo. yk MkðuoLkkt su íkkhýku {éÞk Au íku Lke[u {wsçk Au:
(1) Mku{uMxh «Úkk ÷køkw ÚkÞkt Ãknu÷kt íkuLkk rðþu {kºk 34.89 xfk rðãkÚkeoyku
yLku ðk÷eykuLku òýfkhe níke. òu fu, Mkhfkh fu ÞwrLkðŠMkxe îkhk yk ÃkØrík rðþu òýfkhe
ykÃkðkLkku ònuh «ÞkMk fhkÞku s Lknkuíkku. çkÄk yæÞkÃkfku MkkÚku Ãký fkuE [[ko-rð[khýk
fhkE nkuÞ yuðwt òý{kt LkÚke yux÷u yk Lkðe «Úkk Ëk¾÷ fhðk {kxu fkuE Mkn¼køke
«r¢Þk nkÚk ÄhkE Lknkuíke.
(2) 87.86 xfkLkwt fnuðwt yu{ níkwt fu Mku{uMxh «Úkk ÷køkw ÚkÞk çkkË rþûký {kxu
Úkíkku íku{Lkku ¾[o ðæÞku Au. 84.05 xfk ÷kufkuyu yu{ sýkÔÞwt fu yuMkkRL{uLx, «kusuõx
ðfo yLku Mkur{Lkkh suðe òuøkðkEykuLku fkhýu íku{Lkku ¾[o ðæÞku Au.
(3) 82.09 xfkyu yu{ sýkÔÞwt fu Mku{uMxh «Úkk{kt íku{Lku ¼ýðk {kxuLkk
Ãkqhíkk rËðMkku {¤íkk s LkÚke. 80.53 xfkyu yu{ fÌkwt fu íku{Lkwwt ÃkheûkkLkwt ¼khý ðæÞwt Au.
çkeS íkhV, 70.39 xfkyu yu{ fÌkwt fu Mkku^x ÂMf÷ yLku VkWLzuþLk fkuMkoLkk rð»kÞ fkuE
127

Mku{uMxh{kt ¼ýkðíkk s LkÚke. Ãkheûkk Ãký ÷uðkíke LkÚke yLku yu{ s {kõMko {qfe Ëuðk{kt
ykðu Au. ykðwt çkLku Au yuLkwt fkhý yu Au fu ÃkheûkkLkk Ãkrhýk{Lke xfkðkhe{kt yuLkk {kõMko
økýkíkk s LkÚke. yux÷u, yk[kÞkuo, yæÞkÃkfku yLku fw÷ÃkríkykuLke VkusLku Ãký yuLke ®[íkk
s LkÚke!
(4) 68.11 xfk yu{ sýkðu Au fu íku{Lku ÃkMktË nkuÞ íkuðk rð»kÞku íku{Lku ¼ýðk
{¤íkk s LkÚke. fkì÷uòu fu ÞwrLkðŠMkxeLkk rð¼køkku y{wf rð»kÞku yu{Lku ¼ýðkLke Vhs
Ãkkzu Au. ykðe rMkMx{Lkwt Lkk{ Ãkkzðk{kt ykÔÞwt Au [kuRMk çkuÍz ¢urzx rMkMx{ Ãký rMkMx{{kt
[kuRMk íkku Au s Lknª.
MkðuoLkkt WÃkhkuõík Ãkrhýk{ku yu{ Ëþkoðu Au fu økwshkík{kt Wå[ rþûký ûkuºku yux÷u
fu fkì÷uòu yLku ÞwrLkðŠMkxeyku{kt ytÄuh «ðíkuo Au. yk ytøkuLkkt fux÷ktf çkeòt WËknhýku Ãký
òuðkt suðkt Au:
(1) {nkhkò MkÞkShkð ÞwrLkðŠMkxe{kt Mku{uMxh rMkMx{{kt ÞwrLkðŠMkxeLkku ¾[o
ðæÞku Au, yu{ sýkðeLku ykxTMko yLku fku{Mko{kt «ðuþ Vku{oLke ®f{ík su 50 Y. níke íku
ðÄkheLku Y. 200 fhe Ëuðk{kt ykðe Au!
(2) yk s ÞwrLkðŠMkxe{kt rzMkuBçkh-2011{kt ÷uðkÞu÷e ÃkheûkkLkwt Ãkrhýk{
sw÷kE-2012{kt ykÔÞwt níkwt. ÷øk¼øk çkÄe s ÞwrLkðŠMkxe{kt MLkkíkf fu yLkwMLkkíkf
fûkkyu yuf Mku{uMxhLkwt Ãkrhýk{ ykðu íkuLkk ½ýk Mk{Þ Ãknu÷kt çkeò Mku{uMxhLkku yÇÞkMk
þY fhe Ëuðku Ãkzu Au. Ãkrhýk{ yu ykðu Au fu rðãkÚkeoykuLku ¾çkh s Ãkzíke LkÚke fu íku fÞk
rð»kÞ{kt fu fÞk ÃkuÃkh{kt fuðku Ëu¾kð fhe þfu Au. íkuÚke íkuLku ykøk¤Lkk yÇÞkMkLke Ãký
¾çkh Ãkzíke LkÚke!’
(3) Ërûký økwshkík ÞwrLkðŠMkxe{kt rðrðÄ rð¼køkku{kt 15 «kuVuMkh, 22
yuMkkurMkÞux «kuVuMkh yLku 21 ykrMkMxLx «kuVuMkhLke søÞkyku {k[o-2014{kt ¾k÷e
níke. yk{ fw÷ {tsqh ÚkÞu÷e 111 søÞkyku{ktÚke 58 søÞkyku íkku ¾k÷e níke. 12{e
Ãkt[ð»keoÞ ÞkusLkk{kt su {tsqh ÚkÞu÷e søÞkyku Au íku ¼hðkLke fkuE s ®[íkk MkhfkhLku Au s
Lknª. MkhfkhLku rðãkÚkeoykuLke Ãký ®[íkk LkÚke fu íkuyku yæÞkÃkfku rðLkk fuðe heíku ¼ýþu?
Ërûký økwshkík ÞwrLkðŠMkxeLkk ðkŠ»kf ynuðk÷ (2012-13){kt Mk¥kkðkh heíku yk rðøkíkku
ykÃkðk{kt ykðe Au.
(4) økwshkík ÞwrLkðŠMkxe{kt ¼qøkku¤ rð¼køk{kt {kºk yuf s yæÞkÃkf níkk.
2012{kt yu rLkð]¥k ÚkE økÞk íku ÃkAe {k[o-2014 MkwÄe fkuE yæÞkÃkfLke yu{kt rLk{ýqf
ÚkE LkÚke. rLkð]¥k yæÞkÃkfLku s çkku÷kððk ykðu Au. íku{Lku rð»kÞ yLku rðãkÚkeoykuLke
®[íkk Au yux÷u íkuyku ykðu Au, çkkfe ËnkrzÞk yæÞkÃkfkuÚke fk{ [k÷u Au! yk Au ðkEçkúLx
økwshkíkLkwt rþûký!
(5) {kLkð MktMkkÄLkku su{ LkÚke yu{ s LkkýkfeÞ MktMkkÄLkku Ãký LkÚke. Ãkrhýk{
yu ykðu Au fu ¾kLkøkefhý ðÄíkwt s òÞ Au. nË íkku íÞkhu ÚkkÞ Au fu, økúkLxuz fkì÷uòu,
økúkLxuz ÞwrLkðŠMkxeyku yLku Mkhfkhe fkì÷uòu{kt MkuÕV VkÞLkkLMz yÇÞkMk¢{ku þY ÚkÞk Au!
128

yLku yuLkk rðþu økkihð ÷uðk{kt ykðu Au. yu íkku Xef Ãký yuf s yÇÞkMk¢{{kt çku
«fkhLkk rðãkÚkeo yuf s fkì÷us{kt yuf s ð»ko{kt nkuÞ Au. Ëk.ík. y{ËkðkËLke yuf
fkì÷us{kt yuf rð»kÞ{kt yu{.yu. fhLkkhk 80 rðãkÚkeoyku Au. íkku íku{ktÚke ÷øk¼øk 60
sýkyu ykþhu Y. 1500Lke Ve yuf Mku{uMxh {kxu ¼he nkuÞ yLku çkeòykuyu Y. 5000
¼he nkuÞ. yuf s fkì÷us, yuf s yÇÞkMk¢{ yLku yæÞkÃkfku Ãký Mkh¾k yLku swËe swËe
Ve! ykLku fnuðkÞ rðfkMk!
(6) ¾kLkøkefhý su heíku økwshkík{kt rþûký ûkuºku ÚkÞwt Au íkuýu íkku økwshkíkLke
{nksLk MktMf]ríkLku s ¾ík{ fhe Lkk¾e Au. yuf s{kLkku níkku fu ßÞkhu WãkuøkÃkríkyku Ãkkuíku
f{kÞu÷k LkVkLkku WÃkÞkuøk Mk{ks{kt rþûký MktMÚkkyku ¾ku÷ðk {kxu fhíkk. y{ËkðkË
yußÞwfuþLk MkkuMkkÞxe yLku økwshkík ÷kì MkkuMkkÞxe yuLkkt òuhËkh WËknhýku níkkt. yksu
rLkh{kLkk fhMkLkËkMk Ãkxu÷ fu {wfuþ ytçkkýe yuðe fkì÷us fu ÞwrLkðŠMkxeyku ¾ku÷u Au fu
su{ktÚke íku{Lku LkVku s {¤u! yu{Lku rþûký{ktÚke Ãký LkVku òuEyu Au! yk ÄtÄku nðu LkkLkk
WãkuøkÃkríkyku Ãký fhíkk ÚkÞk Au yLku íkuÚke Xuh Xuh MkuÕV VkÞLkkLMz fkì÷uòu yLku
ÞwrLkðŠMkxeyku nkxzeykuLke su{ ¾q÷e hÌkkt Au. Mkhfkhu òýu fu Wå[ rþûký{ktÚke nkÚk s
¾t¾uhe LkktÏÞk Au yu{ s fnuðkÞ?
(7) ðÄkhu ¾hkçk çkkçkík íkku yu Au fu Mk{ksLke Mkuðk fhðk {kxu su xÙMxkuyu
þk¤kyku yLku fkì÷uòu MÚkkÃke níke yu xÙMxku Ãký nðu MkuÕV-VkÞLkkLMz MktMÚkkykuLkk hðkzu
[zâkt Au. hkßÞ Mkhfkhu rþûkýLkk su ¾kLkøkefhýLku Aqxku Ëkuh ykÃÞku Au yLku íkuLkwt yk
Ãkrhýk{ ykÔÞwt Au. Mku{uMxh rMkMx{ ykðe Ãký Ãkqhíkk yæÞkÃkfku yLku rçkLkþiûkrýf
f{o[kheykuLke ¼híke Mkhfkhu Úkðk ËeÄe s Lknª. yux÷u RhkËkÃkqðof hkßÞ Mkhfkhu økúkLxuz
fkì÷uòuLku {khe Lkk¾ðkLkku fkhMkku håÞku yLku Lkðe økúkLxuz fkì÷uòu Q¼e Úkðk ËeÄe s Lknª.
¾kLkøkefhý yk heíku ÷øk¼øk MktÃkqýo fhe LkktÏÞwt. rþûký çkuVk{Ãkýu {kU½wt ÚkÞwt Au yuLkwt
fkhý hkßÞ MkhfkhLke Lkerík Au, yu{kt fkuE þtfk LkÚke. økwshkík Mkhfkh LkhuLÿ {kuËeLkk
Vkux k MkkÚku AkÃkkty ku{ kt ònuh¾çkhku ykÃkeLku yuðku Ëkðku fhu Au fu 2001{kt 15
ÞwrLkðŠMkxeyku økwshkík{kt níke yLku yksu 45 ÞwrLkðŠMkxeyku Au. Ãký «§ yu Au fu yk
ÞwrLkðŠMkxeyku{kt fux÷e Ve Au yLku fu{ Au ? yuLku {kxu sðkçkËkh fkuý Au ? ÞwrLkðŠMkxeykuLke
MktÏÞk {n¥ðLke LkÚke, Ãký rðãkÚkeoykuLku Mkkhk yæÞkÃkfku Mkkhwt rþûký ykÃku yu sYhe Au.
økúkLxuz fkì÷uòu yLku ÞwrLkðŠMkxeLkk yæÞkÃkfkuLku Aêk Ãkøkkh Ãkt[ nuX¤Lkku Ãkøkkh ykÃkðkLkwt
Ãký {kuËe Mkhfkhu Ãkkt[ ð»ko {kuzwt fÞwO yLku ykþhu 10,000 yæÞkÃkfkuLku 2006Úke 2011
MkwÄeLkku ÃkøkkhðÄkhku nsw MkwÄe ykÃÞku LkÚke. yæÞkÃkfkuLku ÷k¾ku YrÃkÞkLkwt LkwfMkkLk ÚkE
hÌkwt Au, ÚkE økÞwt Au. çkku÷ku, ykLku fnuðkÞ rðfkMk. su ÃkiMkk fuLÿ Mkhfkh ykÃku Au yu ÃkiMkk
{kuËe Mkhfkh yæÞkÃkfkuLku ykÃkíke LkÚke. ykLku s fnuðkÞ rðfkMk. ykLku s fnuðkÞ
ðkÞçkúLx økwshkík! Wå[ rþûkýLke ½kuh ¾kuËe Lkkt¾ðk{kt {kuËe Mkhfkhu fþwt çkkfe hkÏÞwt
LkÚke.
129

49.
økwshkík{kt Wå[ rþûký ûkuºku ytÄuh «ðíkuo Au
økwshkík{kt yLku ¾kMk fheLku ðkRçkúLx økwshkík{kt, Wå[ rþûkýLke su ½kuh ¾kuËkE
økE Au yuLke fÚkLke fhðk çkuMkeyu íkku ÃkkLkktLkkt ÃkkLkkt ¼hkÞ íku{ Au. fnuðkíkk rðfkMkLke
÷kÞ{kt {kuËe MkhfkhLku Wå[ rþûkýLke fkuE s ®[íkk LkÚke. {kuËe Mkhfkh yuðe çkzkþ
[ku¬Mk nktfu Au fu 2001{kt økwshkík{kt 15 ÞwrLkðŠMkxeyku níke yLku 2014{kt 45
ÞwrLkðŠMkxeyku ÚkE økE Au. Ãký yu çkÄe s {kuxu ¼køku ¾kLkøke ûkuºk{kt Q¼e ÚkE Au
yÚkðk íkku íku Mkhfkhe nkuðk Aíkkt ¾kLkøke ÞwrLkðŠMkxe suðe s Au. Ãkrhýk{u su Mkhfkhe
yLkwËkLk {u¤ðíke ÞwrLkðŠMkxeyku yLku fkì÷uòu Au yu{Lke ÂMÚkrík {kuËe Mkhfkhu RhkËkÃkqðof
çkËíkh fhe Lkk¾e Au.
fkì÷uòu{kt yk[kÞkuo yLku Ãkqhíkk yæÞkÃkfku s Lkk nkuÞ, ÞwrLkðŠMkxeyku{kt ðkRMk[kLMku÷hku Ãký Lkk nkuÞ yLku ÞwrLkðŠMkxeykuLkk rðrðÄ rð¼køkku{kt Ãký Ãkqhíkk «{ký{kt
yæÞkÃkfku Lkk nkuÞ yLku MkkÚku MkkÚku Ãkqhíkk f{o[kheyku Ãký Lkk nkuÞ yu íkÆLk Mkk{kLÞ
çkkçkík çkLke økE Au.
fux÷ef nfefíkku økwshkíkLke 6 fhkuz sLkíkkLku yux÷k {kxu ynª Mk{ŠÃkík Au fu
yk ðhðe ÃkrhÂMÚkrík {kuËe MkhfkhLke Wå[ rþûký ytøkuLke LkeríkykuLku yk¼khe Au.
(1) økwshkík ÞwrLkðŠMkxe{kt ÷øk¼øk 4 {rnLkkÚke yLku fåA ÞwrLkðŠMkxe{kt
÷øk¼øk ËkuZ ð»koÚke fkuE ðkRMk-[kLMku÷h Au s Lknª. çkÄe s økúkLxuz ÞwrLkðŠMkxeyku{kt
yíÞkhu rLkÞr{ík heíku rLk{kÞu÷k hrsMxÙkh (fw÷Mkr[ð) s LkÚke!
(2) økwshkík ÞwrLkðŠMkxe{kt hkßÞþkMºk rð¼køk{kt {kºk çku s yæÞkÃkfku Au
yLku Ãkºkfkhíð rð¼køk{kt {kºk yuf s yæÞkÃkf Au. yk íkku WËknhýku Au, ÷øk¼øk çkÄe
ÞwrLkðŠMkxeykuLkk çkÄk rð¼køkku{kt yk s ÂMÚkrík Au. fkì÷uòu{kt yæÞkÃkfkuLke rLk{ýqf s
Lk ÚkkÞ yux÷u ykxTMko fkì÷uòu{kt íkku fux÷kf rð»kÞku ¼ýkððkLkwt s fkì÷us çktÄ fhe Ëu Au!
ykðe s ÂMÚkrík Mkhfkhe EsLkuhe fkì÷uòu{kt Ãký Au, yux÷u rðãkÚkeoykuLkkt {kçkkÃkkuyu
ÃkkuíkkLkkt MktíkkLkkuLku LkkAqxfu ¾kLkøke RsLkuhe fkì÷us yLku ÞwrLkðŠMkxeyku{kt yuzr{þLk
yÃkkððwt Ãkzu Au!
(3) ÞwrLkðŠMkxe økúkLxTMk fr{þLk (ÞwSMke)Lkk rLkÞ{Lk yLkwMkkh fkì÷usLkk yuf
ðøko{kt 80 rðãkÚkeoyku s nkuðk òuEyu, íkuLkkÚke ðÄkhu Lknª. Ãkhtíkw yk rLkÞ{LkLkku Azu[kuf
¼tøk ÚkkÞ Au. økwshkíkLke ÞwrLkðŠMkxeykuLkk ðkRMk-[kLMku÷hku Ãkkuíku s fkì÷uòuLku yuf ðøko{kt
80 fhíkkt ½ýk ðÄkhu rðãkÚkeoykuLku yuzr{þLk ykÃkðk {kxu ykËuþ ykÃku Au. ½ýe
fkì÷uòu{kt fu ÃkAe ykxTMko fkì÷uòu{kt ½ýk rð»kÞku{kt yuf ðøko{kt íkuÚke rðãkÚkeoykuLke MktÏÞk
100, 150 fu 200 MkwÄe ÃknkU[e òÞ Au! þwt ykLku ðøko fnuðkÞ fu Mk¼k fnuðkÞ? þwt
Wå[ rþûký yk heíku ykÃke þfkÞ ¾hwt?
130

(4) ºký ð»ko yøkkW MLkkíkf fûkkyu Mku{uMxh rMkMx{ Ëk¾÷ fhðk{kt ykðe.
íku{kt VkWLzuþLk fkuMko yLku Mkku^x ÂMfÕMk Lkk{u çku yÇÞkMk¢{ku Lkðk Ëk¾÷ ÚkÞk. nfefík{kt
yu{kt su rð»kÞku Lk¬e fhkÞk Au íku ¼ýkðLkkhk yæÞkÃkfku fkuE fkì÷uòu{kt Au s Lknª.
økwshkík MkhfkhLke Wå[ rþûký fr{þLkhLke f[uhe yuðe yÃkuûkk hkfu Au fu yu rð»kÞku
fkì÷uòuLkk yæÞkÃkfku s ¼ýkðu. ¾hu¾h ÂMÚkrík yu Au fu fkì÷uòu{kt Ãkqhíkkt yæÞkÃkfku Au s
Lknª. Ãkrhýk{u yu rð»kÞku ¼ýkððk{kt ykðíkk s LkÚke! {kuxk ¼køkLke fkì÷uòu yu rð»kÞku
¼ýkðíke s LkÚke yLku Aíkkt íkuyku ÞwrLkðŠMkxeykuLku yuðe {krníke ykÃku Au fu yu rð»kÞku
¼ýkðkÞ Au yLku yuLke Ãkheûkkyku Ãký ÷uðkÞ Au. ¾hu¾h íkku, Ãkheûkk ÷uðkíke s LkÚke
yLku Aíkkt {kfoMk {qfe Ëuðk{kt ykðu Au.
yuf fkì÷us yuðk rð»kÞku ¼ýkððk {kxu Úkkuzku ½ýku økt¼eh «ÞkMk fhu Au. íku {kxu
fkì÷usLkk nkì÷{kt ‘ÃkÞkoðhýLkku yÇÞkMk’ rð»kÞ ¼ýkððk {kxu 700 rðãkÚkeoykuLku
çkuMkkzðk{kt ykðu Au yLku yuf yæÞkÃkf yu ðøko ÷u Au. fkhý fu òu 80 rðãkÚkeoLkk rLkÞ{
{wsçk ðøko ÷uðk{kt ykðu íkku Lkð yæÞkÃkfku òuEyu, Ãký yæÞkÃkfku íkku Au s Lknª!
(5) Mku{uMxh rMkMx{{kt Ëhuf rð»kÞLkk Ëhuf ÃkuÃkh{kt «kusuõx íkiÞkh fhðkLkwt
VhrsÞkík çkLkkðkÞwt Au. «kusuõx ðfoLkk Ãkkt[ {kõMko y÷økÚke hk¾ðk{kt ykÔÞk Au. Ãký
«kusuõx ðfo ÚkkÞ yLku yu íkÃkkMkkÞ yu Ãký yuf Ãkqýo Mk{ÞLkwt fk{ Au. yuLku {kxu yXðkrzÞk{kt
yuf fu çku ðøko, yux÷u fu çku f÷kf fkì÷uòuLkk Mk{ÞÃkºkf{kt Vk¤ððk{kt ykðu Au. Ãký fkuE
yuf yæÞkÃkf 100 fu íkuÚke Ãký ðÄkhu rðãkÚkeoykuLku yufMkkÚku «kusuõx fhðk {kxuLkwt
{køkoËþoLk fuðe heíku ykÃke þfu? çkÄk rðãkÚkeoykuLkk «kusuõx rLkÞr{ík heíku íkÃkkMkeLku
{køkoËþoLk ykÃkðkLkwt fk{ fuðe heíku ÚkE þfu?
yu{.yu. yLku yu{.fku{.Lkk rðãkÚkeoykuyu Ãký [kuÚkk Mku{uMxh{kt yuf «kusuõx
fhðkLkku nkuÞ Au. fkì÷usLkk çku fu ºký yæÞkÃkf nkuÞ yLku 70-80 fu 100 rðãkÚkeoyku
nkuÞ íkku yu{Lku «kusuõx {kxu fuðe heíku {køkoËþoLk ykÃke þfkÞ? «kusuõxLke økwýð¥kkLkku
Mkðk÷ íkku ÃkAe WÃkÂMÚkík Úkíkku s LkÚke! økwshkík MkhfkhLku fu ÞwrLkðŠMkxeykuLku ykLke fþe
®[íkk s LkÚke.
(6) ¼khíkLkkt ½ýkt hkßÞku{kt yu{.yu., yu{.fku{. fu yu{.yuMkMke. {kxu y÷øk
fkì÷uòu Au. ykðe fkuE fkì÷uòu økwshkík{kt Au s Lknª. yux÷u økwshkíkLke ÞwrLkðŠMkxeyku
ÃkeS MkuLxhku Lk¬e fhu÷e fkì÷uòu{kt [÷kðu Au. íku{kt Lkðk «kæÞkÃkfku nkuíkk s LkÚke.
MLkkíkf fûkkyu su yæÞkÃkfku fk{ fhu Au íku s yæÞkÃkfku yLkwMLkkíkf fûkkyu ðøkkuo ÷u Au.
íku{Lku íku {kxu fkuE s {nuLkíkkýwt ykÃkðk{kt ykðíkwt LkÚke. yux÷u yæÞkÃkfku Mðk¼krðf
heíku s íku{kt ðøkkuo ÷uðk íkiÞkh Úkíkk LkÚke. íku{ýu yuf yXðkrzÞk{kt fw÷ 18 ðøkkuo ÷uðkLkk
nkuÞ íkku íku{Lku íku{ktÚke çku ðøkkuo yLkwMLkkíkf fûkkyu ÷uðkLkwt fnuðk{kt ykðu Au. íkuyku çkuÚke
ðÄkhu ðøkkuo ÷u íkkuÃký íku{Lkk fk{fksLkk çkkus{kt {kºk çku s ðøkkuo økýkÞ Au! yux÷u yk
ÃkeS MkuLxh [÷kðíke fkì÷uòu{kt ¾hu¾h íkku zªzðkýwt s [k÷u Au! Ëk.ík. yu{.yu.
yÚkoþkMºk{kt Mku{uMxh-2 yLku Mku{uMxh-4Lkkt fw÷ ÃkuÃkh 10 nkuÞ, Ëhuf ÃkuÃkhLkk yXðkrzf
131

4 ðøko nkuÞ, yux÷u fw÷ 40 ðøko ÚkÞk. òu fkuE fkì÷us{kt yÚkoþkMºkLkk ºký «kæÞkÃkf nkuÞ
íkku ËhufLkk yXðkrzf çku s ðøko Mkhfkh {kLÞ hk¾u Au, yu {wsçk 6 ðøko ÚkkÞ. yux÷u çkkfe
hÌkk 34 ðøko. yu ¼ýkððk {kxu 12 yæÞkÃkfku òuEyu Ãký yux÷k ðÄw yæÞkÃkfku s
{¤íkk LkÚke! yux÷u øk{u íku heíku Mku{uMxh Ãkqhwt ÚkkÞ Au. Mk{ßÞk, ykLku fnuðkÞ rðfkMk!
A fhkuzLke «ò shk rð[khu fu su Mkhfkh íkuLkk Wå[ rþûký rðþu Mknus Ãký
økt¼eh Lkk nkuÞ yu Mkhfkh fuðe fnuðkÞ? {q¤¼qík heíku yu{ fnuðkÞ fu yuLku «òLkk ¾hk
rðfkMkLke íkku ftE Ãkze s LkÚke. rþûký rðLkkLkku rðfkMk ¾hu¾h rðfkMk fnuðkÞ ¾hku?

132

50.
hkßÞLkkt ykhkuøÞ fuLÿkuLke ÂMÚkrík ðýMke Au, MkwÄhe LkÚke
økwshkík Mkhfkh íkuLkk ytËksÃkºk{kt ykhkuøÞ ûkuºku yLku Ãkrhðkh fÕÞký ûkuºku
¾[o fhu Au, ßÞkhu økwshkík{kt ykhkuøÞLke yLku ¾kMk fheLku {rn÷kyku íkÚkk çkk¤fkuLkkt
Ãkku»kýLke ÂMÚkrík ½ýe ¾hkçk Au íÞkhu hkßÞ Mkhfkh ykhkuøÞ rðþu fuðe heíku fux÷wt ¾[o
fhu Au íku íkÃkkMkðkLkwt {n¥ðLkwt çkLke òÞ Au. yk ytøkuLke fux÷ef rðøkíkku Lke[u {wsçk Au :
(1) ykhkuøÞ yLku Ãkrhðkh fÕÞký ÃkkA¤ hkßÞ Mkhfkhu 2009-10{kt
290 fhkuz Y.Lkwt ¾[o fÞwO Au. Mkhfkhu 2013-14{kt Y. 1,756 fhkuzLkk ¾[oLkku
ytËks {wfkÞku Au. yk{, Ãkkt[ ð»ko{kt ÷øk¼øk Mkkzk Ãkkt[ økýku ðÄkhku ÚkÞku Au. yk
½ýku {kuxku ðÄkhku fnuðkÞ. 2012-13{kt ykhkuøÞ yLku Ãkrhðkh fÕÞký {kxu
Y. 1,262 fhkuzLkk ¾[oLkku MkwÄkhu÷ku ytËks {wfkÞku Au. yk{, íku{kt økÞk ð»ko fhíkkt
40 xfkLkku ðÄkhku fhðk{kt ykÔÞku Au. Mkhfkh ÷kufkuLkwt ykhkuøÞ MkwÄkhðk {¬{ ÚkE
nkuÞ yu{ ykLkk ÃkhÚke ÷køku Au.
(2) çkeS íkhV Mk{ks fÕÞký yLku Ãkku»ký yuðk þe»kof nuX¤ hkßÞ Mkhfkh
ykhkuøÞ MkwÄkhðk {kxu ¾[o fhu Au. 2009-10{kt yu ¾[o Y. 116 fhkuz níkwt Ãký
2013-14{kt íku 210 fhkuz Y.Lkwt Úkþu yuðku ytËks {wfkÞku Au. yk{, íku{kt ÷øk¼øk
60 xfkLkku ðÄkhku ÚkÞku fnuðkÞ. òu fu, 2012-13{kt MkwÄkhu÷k ytËks {wsçk yu ¾[o
Y. 564 fhkuz ÚkðkLkwt Au. yu árüyu íkku yk ¾[o yzÄku fhíkkt Ãký ykuAwt ÚkE økÞwt.
yuLkku yÚko yu Au fu WÃkh su ðÄkhku Ëu¾kÞ Au íku{ktLkku ½ýku çkÄku ðÄkhku yk ½xkzk{ktÚke
Mkh¼h ÚkkÞ Au.
(3) økwshkík{kt «kÚkr{f ykhkuøÞ fuLÿkuLke MktÏÞk 2005-06{kt 1072
níke yLku íku 2011-12{kt ðÄeLku 1158 ÚkE níke. yk{, íku{kt Mkkík ð»kuo 86Lkku
ðÄkhku ÚkÞku. Ëh ð»kuo hkßÞ{kt ykþhu 10 ÷k¾Lke ðMíke ðÄu Au. 2005-06{kt
÷øk¼øk 5.5 fhkuzLke ðMíke níke yLku íÞkhu 51,300Lke ðMíke-ËeX yuf «kÚkr{f
ykhkuøÞ fuLÿ níkwt. nðu 2011-12{kt A fhkuzLke ðMíke ÚkE íÞkhu 56,100Lke
ðMíkeËeX yuf «kÚkr{f ykhkuøÞ fuLÿ ÚkÞwt yu{ fnuðkÞ. yk{, ÃkrhÂMÚkrík MkwÄhe Lknª
Ãký çkøkzu fnuðkÞ.
(4) hkßÞ{kt Mkk{qrnf ykhkuøÞ fuLÿkuLke MktÏÞk 2005-06{kt 273 níke
yLku íku ðÄeLku 2011-12{kt 318 ÚkE. yk{, ÷øk¼øk 2.02 ÷k¾Lke ðMíkeyu yuf
Mkk{qrnf ykhkuøÞ fuLÿ níkwt yLku íku nðu 2.04 ÷k¾Lke ðMíkeyu yuf ÚkÞwt. yk heíku Ãký
ÃkrhÂMÚkrík çkøkze fnuðkÞ. ð¤e, Ãkuxk fuLÿkuLke MktÏÞk 7274 s níke yLku íku yux÷e s
Au. yu{kt fkuE s ðÄkhku ÚkÞku LkÚke. yk{, yøkkW 7561Lke ðMíkeyu yuf Ãkuxk fuLÿ
133

níkwt yLku nðu íku 8635Lke ðMíkeËeX yuf Ãkuxk fuLÿ ÚkÞwt Au. yk{ yu heíku ÃkrhÂMÚkrík
ðýMke fnuðkÞ.
(5) çkk¤fkuLkk Ãkku»ký {kxu yuf yíÞtík yøkíÞLkku fkÞo¢{ {æÞknTLk ¼kusLk
ÞkusLkk. yk ÞkusLkk {kxu 2011-12{kt Y. 528.53 fhkuzLkk ¾[oLke òuøkðkE ÚkE
níke yLku ¾[o Y. 472.55 fhkuz ÚkÞku níkku. yk{, ytËks fhíkkt ykþhu Y. 56
fhkuz sux÷ku ¾[o ykuAku ÚkÞku. 2012-13{kt Y. 635.0 fhkuzLkku s ¾[oLkku ytËks
{æÞknTLk ¼kusLk ÞkusLkk {kxu {wfkÞku níkku Ãký ð»koLkk «Úk{ Lkð {kMk{kt {kºk
368.50 fhkuzLkku s ¾[o ÚkÞku níkku. rðãkÚkeoykuLke MktÏÞk íkku ðÄe nkuÞ Aíkkt
{æÞknTLk ¼kusLk ÞkusLkkLkwt ¾[o ½xu yu fuðwt?
(6) 2011-12{kt Mkhfkhe nkìÂMÃkx÷ku yLku ykhkuøÞ fuLÿku{kt 3.09 fhkuz
ËËeoykuyu çknkhLkk ËËeoyku íkhefu Mkkhðkh ÷eÄe níke. yk{, hkßÞLke 50 xfk Ãkqò
Mkhfkhe ykhkuøÞ MkuðkykuLkku ÷k¼ ÷u yu{ fnuðkÞ. òu hkßÞLkk çkÄk ÷kufku yuf ð»ko{kt
çke{kh LkÚke Ãkzíkk yu{ {kLkeyu íkku çke{kh ÃkzLkkhk ÷kufku{ktÚke ¾qçk {kuxk «{ký{kt
÷kufku Mkhfkhe ykhkuøÞ MkuðkykuLkku ÷k¼ ÷u Au yu{ fnuðkÞ. íÞkhu yu MkuðkykuLke
økwýð¥kk MkwÄhu yu sYhe Au.
(7) økwshkík{kt fw÷ 50226 yktøkýðkze fuLÿku Au. LkðuBçkh-2012 MkwÄe{kt
44.50 ÷k¾ ÷k¼kÚkeoykuLku yk fuLÿku îkhk ykðhe ÷uðkLkku ÷ûÞktf níkku Ãký 91 xfk
yux÷u fu 40.76 ÷k¾ ÷kufkuLku ykðhe ÷uðkÞk níkk.
WÃkhkuõík nfefíkku ÃkhÚke yu{ fne þfkÞ fu ¾[oLku ÷køkuð¤øku Au íÞkt MkwÄe
hkßÞ Mkhfkh ykhkuøÞ {kxu ¾[o ðÄkhe hne Au Ãký økúk{ rðMíkkhku {kxu yu ¾[o sux÷wt
ðÄðwt òuEyu íkux÷wt ðÄíkwt LkÚke.

134

51.
økwshkíkLke rðfkMk fq[Lke [{f{kt «òLkwt ykhkuøÞ Ít¾ðkÞtw
økwshkík{kt rðfkMk ½ýku ÚkÞku yLku çkeòt hkßÞku fhíkkt yu ½ýwt ykøk¤ Au,
yLku ËuþLku rðfkMkLkku hkn [ªÄðk {køku Au yuðwt çkÄwt òíkòíkLkwt yLku ¼kík¼kíkLkwt
çkku÷ðk{kt ykðe hÌkwt Au. Ãkhtíkw rðfkMk fkuLkku ÚkÞku yLku fux÷ku ÚkÞku yu ðÄkhu yøkíÞLkwt
Au. íkksuíkh{kt s rðfkMk Ãký ÚkkÞ yLku fwÃkku»ký Ãký ðÄu yu fE òíkLkku rðfkMk ? yk
«§Lkku sðkçk LkhuLÿ {kuËe ykÃkíkk s LkÚke, fkhý fu økwshkíkLkk rðfkMk rðþu
WXkððk{kt ykðíkk «§kuLkk sðkçk ykÃkðkLke ®[íkk íkuyku fhíkk LkÚke. íku{Lke ÃkkMku
yuLkk Mkk[k sðkçkku nkuíkk Ãký LkÚke.
rðfkMkLkku yuf yøkíÞLkku {kÃkËtz yu Au fu, ÷kufkuLke ykhkuøÞLke ÃkrhÂMÚkrík
MkwÄhu. Ãký òu ÷kufkuLkwt ykhkuøÞ MkwÄÞwO Lkk nkuÞ yLku çkøkzâwt nkuÞ íkku rðfkMk ÚkÞku Lkk
fnuðkÞ. þwt økwshkík MkhfkhLku ykLke Mk{sý Ãkzíke LkÚke fu ÃkAe íkuLku RhkËkÃkqðof yu
Mk{sðwt LkÚke?
økwshkík{kt yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíkkt Lkðòík rþþwLke MktÏÞk{kt sçkhsMík ðÄkhku
ÚkÞku Au. 1998-99{kt íku «{kýu 74.5 xfk níkwt yuLku 2005-06{kt ðÄeLku íku
80.1 xfk ÚkÞwt níkwt. yk çkkçkík{kt økwshkík hkßÞ yktÄú «Ëuþ, ykMkk{, ykurhMMkk,
{u½k÷Þ, fuh¤ yLku yhwýk[÷ «Ëuþ fhíkkt Ãký ÃkkA¤ Au. fuh¤{kt Ãký 55.7 xfk
Lkðòík rþþwyku yurLkr{ÞkÚke ÃkezkÞ Au.
WÃkhktík, Mkøk¼ko MºkeykuLke Ãký yux÷e s økt¼eh ÂMÚkrík Au. økwshkík{kt
1998-99{kt 47.4 xfk Mkøk¼ko Mºkeyku yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíke níke yLku íku{Lkwt
«{ký 2005-06{kt 60.6 xfk ÚkÞwt níkwt. yk{, ÃkktzwhkuøkLkwt «{ký 2005-06{kt
60.6 xfk ÚkÞwt níkwt. yk{, ÃkktzwhkuøkLkwt «{ký ½xðkLku çkË÷u ðæÞwt níkwt. yk çkkçkík{kt
Ãký økwshkík hkßÞ fýkoxf, yktÄú «Ëuþ, {u½k÷Þ, W¥kh «Ëuþ, yhwýk[÷ «Ëuþ,
Ãktòçk yLku fuh¤ fhíkkt ½ýwt ÃkkA¤ Au yu{ fne þfkÞ. fuh¤{kt òu fu, 33.1 xfk
Mkøk¼ko Mºkeyku yurLkr{ÞkÚke Ãkezkíke níke. òu Mkøk¼ko Mºkeyku s yÃkÞkoÃík Ãkku»ký
Ähkðíke nkuÞ, íkku íkuyku su çkk¤fkuLku sL{ ykÃku íku yÃkqhíkk Ãkku»kýÚke Ãkezkíkkt nkuÞ yu
Mðk¼krðf Au. Ãký, rðfkMkLkkt Zku÷Lkøkkhkt ðå[u yk nfefíkkuLkku yðks ËçkkE òÞ
Au. Aíkkt òu yðks Lkef¤u íkku yu økwshkík rðhkuÄe yðks Au yu{ fnuðkÞ Au.
ykhkuøÞLke ÂMÚkrík ¾hkçk Au yuLkwt yuf fkhý yu Ãký Au fu, fuLÿ MkhfkhLke
Mktfr÷ík çkk¤ rðfkMk Mkuðkyku (ykEMkezeyuMk) ÞkusLkkLkku y{÷ økwshkík{kt sux÷e
Mkkhe heíku Úkðku òuEyu íkux÷e Mkkhe heíku Úkíkku LkÚke. yk ÞkusLkk nuX¤ Mk{økú ¼khík{kt
2006-07Úke 2010-11 Ëhr{ÞkLk íkuLkk y{÷ rðþu fuøkLkk ynuðk÷{kt su {krníke
135

ykÃkðk{kt ykðe Au íku [kUfkðLkkhe Au. su ykX hkßÞku{kt 1 xfk fhíkkt ðÄkhu çkk¤fku
¼khu fwÃkku»kýÚke ÃkezkÞ Au íku{kt økwshkíkLkku Ãký Mk{kðuþ ÚkkÞ Au.
LkuþLk÷ Vur{÷e nuÕÚk Mkðou Lkt.3Lkku su ynuðk÷ ykÔÞku Au íku yu{ sýkðu Au fu,
su 19 hkßÞkuLkku Mkðuo fhðk{kt ykÔÞku íku{kt økwshkíkLkku ¢{ 12{ku Au. ½ýku Ÿ[ku çkk¤
{]íÞw Ëh ÄhkðLkkhkt hkßÞku{kt økwshkík økkihððtíkwt MÚkkLk Ähkðu Au. yk Mkhðu yu{ fnu
Au fu, ºký ð»koLke Lke[uLke ðÞLkkt 47 xfk çkk¤fku, íku{Lkwt nkuðwt òuEyu íkuLkk fhíkkt ykuAwt
ðsLk Ähkðu Au. 1992-93Lkk Mkhðu fhíkkt ÃkrhÂMÚkrík {kºk yuf xfk s MkwÄhe Au.
yk{, økwshkíku yuðku rðfkMk fÞkuo Au fu, su{kt çkk¤fku yÃkku»kýÚke ÃkezkÞ yLku
ðnu÷kt {he òÞ Au! ykLku rðfkMk fnuðkÞ fu rðLkkþ? fu ÃkAe rðfkMk ÚkÞku nkuðkLkku
¼ú{ fnuðkÞ?
rðï ykhkuøÞ MktMÚkk (ðÕzo nuÕÚk ykuøkuoLkkRÍuþLk) yu{ fnu Au fu, çku ð»koÚke
Lke[uLkkt çkk¤fkuLku MðkRLk V÷w ÚkðkLke Mkt¼kðLkk MkkiÚke ðÄkhu Au. íku{ Aíkkt økwshkíkLke
Mkhfkhe nkìÂMÃkx÷ku{kt çkk¤fku {kxu sYhe ðuÂLx÷uxh LkÚke yLku Ãkkuxuoçk÷ yuõMk-hu {rþLk
Ãký LkÚke. økwshkík Mkhfkh hkßÞLkk A fhkuz LkkøkrhfkuLku ¼økðkLk ¼hkuMku SððkLkwt
fnu Au!
økwshkík Mkhfkh hkßÞLkk A fhkuz ÷kufkuLkk ykhkuøÞ rðþu ®[íkk fhðk íkiÞkh
s LkÚke yuLkku íkksuíkhLkku rfMMkku íkku MðkRLk ^÷wLkku Au. Ëuþ{kt MðkRLk ^÷wÚke MkkiÚke ðÄw
{kuík økwshkík{kt ÚkÞkt. Úkkuzkt ð»kkuo yøkkW Ãký MðkRLk V÷wyu Ëu¾k ËeÄe níke.
yu ÃkhÚke økwshkíkLke {kuËe Mkhfkhu fkuEf ÃkËkÚkoÃkkX þe¾ðku òuEyu. Ãkhtíkw
Ëuþ{kt rðfkMkLkwt ÷uMkLk ÷uLkkhk {wÏÞ «ÄkLkLku yk ÃkkX þe¾ðkLke sYh ÷køkíke s LkÚke.
2009{kt MðkRLk V÷w Ëu¾kÞku. ÃkAeLkk ð»kuo íku Vhe Ëu¾kÞku. íkku yk [kh ð»koLkk økk¤k
Ëhr{ÞkLk {kuËe Mkhfkhu MðkELk V÷w Mkk{u ÷zðk {kxu ðÄkhu Mkkhe íkiÞkh fhðe òuEíke
níkk. yuðe íkiÞkhe ÚkkÞ íkku yuLku MkwþkMkLk fnuðkÞ yu {wÏÞ «ÄkLk LkhuLÿ {kuËeLku fkuý
Mk{òðu?
økwshkík Mkhfkhu hkßÞLke ðze yËk÷íkLku MðkRLk V÷wLke Mkk{u ÷zðk
MkhfkhLke þe íkiÞkhe Au íkuLku rðþu su {krníke ykÃke Au íku ¾hu¾h s [kUfkðLkkhe Au:
(1) çkLkkMkfktXk yLku ¾uzk rsÕ÷k{kt Mkhfkhe nkìÂMÃkx÷ku{kt {kºk çku-çku
ykRMkku÷uþLk ðkuzo níkk fu ßÞkt, MðkRLk V÷wLkk ËËeoLku hk¾e þfkÞ. {nuMkkýk yLku
zktøk{kt ºký-ºký ðkuzo níkk yLku ykýtË, Ãkt[{nk÷, ÃkkuhçktËh íkÚkk MkkçkhfktXk
rsÕ÷k{kt [kh ðkuzo níkk.
(2) çkLkkMkfktXk, ykýtË yLku zktøk rsÕ÷k{kt ÃkwÏík ðÞLkkyku {kxu yuf-yuf
ðuÂLx÷uxh Au, ßÞkhu {nuMkkýk yLku ÃkkuhçktËh{kt çku-çku Au. ¾uzk{kt Ãkkt[ yLku
MkkçkhfktXk{kt Ãkkt[ ðuÂLx÷uxh Au, ßÞkhu çkk¤fku {kxuLkkt ðuÂLx÷uxh çkLkkMkfktXk, ¾uzk,
ykýtË, Ãkt[{nk÷, ÃkkuhçktËh rsÕ÷k{kt Au s Lknª. {kºk {nuMkkýk yLku zktøk rsÕ÷k{kt
ykðkt çkk¤fku {kxuLkkt ðuÂLx÷uxh yufuf Au!
136

(3) Ãkkuxuoçk÷ yuõMk-hu {rþLkLke Mkøkðz çkLkkMkfktXk, ykýtË, Ãkt[{nk÷,
ÃkkuhçktËh yLku MkkçkhfktXk rsÕ÷k{kt Au s Lknª, ßÞkhu ¾uzk, {nuMkkýk yLku zktøk
rsÕ÷k{kt yufuf {rþLk Au.
(4) su rsÕ÷k MðkRLk V÷wLkk fuMkkuLkk Mkt˼o{kt ðÄkhu {n¥ðLkk Au íÞkt Ãký
ÃkrhÂMÚkrík yuðe s Au. çkk¤fku {kxu yuf Ãký ðuÂLx÷uxh LkÚke yLku {kºk yuf s
Ãkkuxuoçk÷ yuõMk-hu {rþLk Au. ðzkuËhk yLku Mkwhík{kt {kºk çku Ãkkuxuoçk÷ yuõMk-hu {rþLk
Au. Mkwhík{kt çkk¤fku {kxu çku yLku ÃkwÏík ðÞLkkyku {kxu [kh ðuÂLx÷uxh Au. çkeS íkhV,
økktÄeLkøkh{kt 12 ykRMkku÷uþLk ðkuzo Au yLku Mkwhík{kt 14 Au. økktÄeLkøkh yLku MkwhíkLke
ðMíkeLke íkw÷Lkk fheyu íkku Mkwhík{kt fux÷kt ðuÂLx÷uxh òuEyu yu Mknusu fÕÃke þfkÞ
íku{ Au.
y¾çkkhe ynuðk÷ku yu{ sýkðíkk hÌkk níkk fu, ¾kLkøke nkìÂMÃkx÷ku MðkRLk
V÷wLkk ËËeoykuLku Ëk¾÷ fhðk {kxu íkiÞkh Lknkuíke, fkhý fu íku{Lku íÞkt MðkRLk V÷wLke
Mkkhðkh {kxu sYhe Mkøkðzku Lknkuíke yuðwt íku{Lkk {uLkus{uLxLkwt fnuðwt níkwt.
ykÚke, LkkAqxfu MðkRLk V÷wLkk ËËeoykuyu íkku Mkhfkhe nkìÂMÃkx÷ku{kt s ykððwt
Ãkzu. òu Mkhfkhe nkìÂMÃkx÷ku{kt Ãký MðkRLk V÷wLke Mkkhðkh {kxu sYhe Mkð÷íkku Lkk
nkuÞ íkku ËËeoyu þwt fhðkLkwt? {he sðkLkwt? yLku íkuLkkt Mkøkkt-ðnk÷kt-r{ºkkuyu hzðkLkwt,
¼sLkku økkðkLkkt yLku ¼økðkLku fÞwO íku ¾hwt yu{ {kLke ÷uðkLkwt ? yk nk÷ík Au
økwshkíkLkk rðfkMkLke!
hkßÞLke ðze yËk÷ík{kt {kuËe Mkhfkhu su {krníke MkwÃkhík fhe Au íku òuíkkt
[¬h ykðe òÞ íku{ Au. ykýtË, ¼Y[, sqLkkøkZ yLku íkkÃke rsÕ÷k{kt ykðu÷e
Mkhfkhe nkìÂMÃkx÷ku{kt yuf Ãký rVrÍrþÞLk LkÚke yLku çkLkkMkfktXk, zktøk, ÃkkuhçktËh,
MkwhuLÿLkøkh yLku LkðMkkhe rsÕ÷k{kt yufuf rVrÍrþÞLk Au. ð¤e, íkkÃke, ykýtË yLku
¼Y[ rsÕ÷k{kt Mkhfkhe nkìÂMÃkx÷{kt çkk¤fkuLkk zkìõxh Ãký LkÚke. sqLkkøkZ,
çkLkkMkfktXk, zktøk, ÃkkuhçktËh, LkðMkkhe yLku MkwhuLÿLkøkh rsÕ÷k{kt {kºk yuf s
çkk¤r[rfíMkf Au.
zktøk yLku ÃkkuhçktËh{kt yufuf LkMko Au. MkwhuLÿLkøkh yLku LkðMkkhe{kt çku-çku LkMko
Au. çkLkkMkfktXk{kt 9 yLku sqLkkøkZ{kt 6 LkMko Au. íkkÃke rsÕ÷k{kt 57 LkMko Au, Ãký
zkìõxh yufuÞ LkÚke. økwshkík Mkhfkhu su{ rþûkfku rðLkkLke þk¤kyku yLku fkì÷uòuLkwt
rLk{koý fÞwO Au, yu{ zkìõxhku rðLkkLke nkìÂMÃkx÷kuLkwt Ãký rLk{koý fÞwO Au. ykLku fnuðkÞ
rðfkMk! økwshkíke{kt fnuðík Au fu, Ãknu÷wt Mkw¾ íku òíku LkÞko. Ãký {kuËe Mkhfkh
økwshkíkLkk A fhkuz LkkøkrhfkuLkwt Ãknu÷wt Mkw¾ Ãký AeLkðe hne Au yu{ s fnuðkÞ!

137

52.
Mkhfkh økwshkíkLku ðu[ðk fkZu íkku Ãký LkðkE Lknª!
ykÃkýu økwshkík hkßÞ{kt Lknª Ãkhtíkw økkuÕzLk fkurhzkuh fu rMkÕðh fkurhzkuh
økýkíkk yuMkEÍuz, yuMkuykRykh, zeyu{ykEMke yLku Lknª. ÃkeMkeÃkeykRykh
«Ëuþ{kt hneyu Aeyu. ykÃkýk rsÕ÷kykuLkkt Lkk{ ¼kðLkøkh, ò{Lkøkh, MkwhuLÿLkøkh
Lknª, Ãký yËkýeLkøkh, ytçkkýeLkøkh, xkxkLkøkh fu rLkh{kLkøkh hk¾eyu íkku çkhkçkh
fnuðkÞ yuðe ÂMÚkrík Au. økwshkíkLkk yuf MkðkuoËÞ fkÞofíkko ¼kE ykLktË yk{ fnu Au.
økwshkík{kt s{eLk ytøkuLke su ÂMÚkrík yk heíku Q¼e ÚkE Au yLku s{eLk su
heíku çkòhLkwt yLku þku»kýLkwt MkkÄLk çkLke økE Au íkuLku ÷eÄu ¼kE ykLktËLkku yk rð&÷u»ký
íkfkËku Q¼ku ÚkÞku Au. ¼qr{ yux÷u ykÃkýu suLku {kíkk Mk{Syu Aeyu íku. yux÷u íkku yuLku
{kík]¼qr{ fneyu Aeyu. yux÷u ðtËu {kíkh{T økkEyu Aeyu. Ãký økwshkíkLke ðíko{kLk
Mkhfkhu AuÕ÷kt 12 ð»ko{kt yuLku ¾hk yÚko{kt rhÞ÷ yuMxux (MÚkkðh r{÷fík) çkLkkðe
ËeÄe Au. yuLku {qzehkufkýLke ðMíkw, Mkèku h{ðkLkwt MkkÄLk yLku Mkhfkhe ÷uLz çkUf{kt
{qfðkLke ðMíkw çkLkkðe ËeÄe. yMktÏÞ Ëuþe-rðËuþe ftÃkLkeyku, hksfeÞ Lkuíkkyku yLku
ÃknkU[u÷e {kÞk økýkíkk ÷kufku s{eLkLke Ë÷k÷e fhðk{kt yLku s{eLk nzÃk fhðk{kt
÷køke økÞk Au fu su{Lku Mkk{kLÞ heíku {krVÞk íkhefu yku¤¾ðk{kt ykðu Au.
ykùÞosLkf heíku ‘økwshkík ÷uLz çkUf’ Lkk{Lkwt yuf VuMkçkwf Ãkus Au yLku íkuLke
ðuçkMkkEx økðoÚke yu{ fnu Au fu, “økwshkík{kt yuf s ÔÞÂõík çkÄk rLkýoÞku ÷u Au.” yk
ðuçkMkkEx Ãkh økÛÞkøkktXâk yux÷u fu Úkkuzkf [kuhMk {exhÚke {ktzeLku MkUfzku yufh
s{eLkLke ykuVh ðu[ðk {kxu fhðk{kt ykðu Au, Ãký ykùÞoLke yuf ðkík Au fu, yk
ðuçkMkkEx Ãkh fkuELkwt Mkk[wt Lkk{ fu MkhLkk{wt Ãký ykÃkðk{kt ykÔÞkt LkÚke. {kºk yuf
{kuçkkR÷ Lktçkh ykÃkðk{kt ykÔÞku Au. ykLkku þku yÚko fhe þfkÞ? fËk[ yu{ ÚkkÞ fu
çkÄk MkkuËk yk s Lktçkh ÃkhÚke ÚkE þfu Au! yk{ swyku íkku, WãkuøkkuLku su heíku {kuËe
Mkhfkh îkhk MkMíkk ¼kðu s{eLkku ykÃkðk{kt ykðe Au íku òuíkkt íkku, yu{ fne þfkÞ fu
‘økwshkík ðu[ðkLkwt Au’ yuðe ònuh¾çkh ykÃkðkLkwt s Mkhfkhu çkkfe hkÏÞwt Au! yk
ÂMÚkrík fuðe heíku Q¼e fhðk{kt ykðu Au íku òuEyu!
(1) yuMkRÍuz yux÷u MÃkurþÞ÷ RfkuLkkur{f ÍkuLk, yuMkykRykh yux÷u
MÃkurþÞ÷ RLðuMx{uLx rhrsÞLk(Mkh), zeyu{ykEMke yux÷u rËÕne {wtçkE RLðuMx{uLx
fkurhzkuh. ÃkeMkeÃkeykEykhLkwt yk¾wt Lkk{ ykÃÞwt Au ÃkuxÙkur÷Þ{, fur{fÕMk yuLz
ÃkuxÙkur{fÕMk RLðuMx{uLx rhrsÞLk. yk çkÄk{kt Wãkuøkku MÚkkÃkðk {kxu s{eLkku ¾uzqíkku
ÃkkMkuÚke ÷uðkÞ Au yÚkðk økki[h, Ãkzíkh ¾hkçkkLke fu støk÷Lke s{eLkku ðu[kÞ Au.
(2) ¾uíke fhðkLkwt fk{ ¾uzqíkku Lkk fhu yLku ftÃkLkeyku fhu yuðku hkßÞ
MkhfkhLkku RhkËku ÷køku Au. yuLkku yuf Lk{qLkku yk hÌkku. rh÷kÞLMk RLzMxÙeÍ r÷r{xuzLke
138

yuf Ãkuxk ftÃkLkeLkwt Lkk{ Au ò{Lkøkh VkBMko «k.r÷. fu su økwshkík yLku Ãktòçk{kt ¾uík
ðLkefhý yLku çkkøkkÞíke ÃkkfkuLkk ûkuºku WíÃkkËLk fhu Au. íkuLke ÃkkMku 55000 yufh
s{eLk Au. íku{ktÚke 50 yufh s{eLk{kt íkku fuheLkku s çkøke[ku Au fu su yurþÞk{kt MkkiÚke
{kuxku Au. ò{LkøkhLke rhVkELkheLke LkSf ÃkÞkoðhýLkk hûkýLkkt Ãkøk÷kt íkhefu yk
ftÃkLkeLke MÚkkÃkLkk fhðk{kt ykðe níke! rh÷kÞLMk rhxu÷ ftÃkLkeLkk rh÷kÞLMk £uþ MxkuMko
îkhk yk ¾uíkhkuLkwt WíÃkkËLk Ãký ðu[kÞ Au!
(3) økwshkík{kt 2007-08{kt 19.60 ÷k¾ nuõxh s{eLk ¾uzðk ÷kÞf
Ãkzíkh s{eLk Au, 8.51 ÷k¾ nuõxh s{eLk fkÞ{e økki[h yLku yLÞ [hký s{eLk
Au. Wßsz íkÚkk ¾uze þfkÞ Lknª íkuðe s{eLk 25.51 ÷k¾ nuõxh Au. [k÷w Ãkzíkh
s{eLk 5.10 ÷k¾ nuõxh Au yLku yk çkÄe s{eLk WãkuøkkuLku s ykÃke Ëuðe òuEyu
yLku rðfkMk fhðku òuEyu yu{ økwshkík Mkhfkh Mk{su Au.
(4) nfefík{kt økki[h yLku ¾hkçkkLke s{eLkku ¼÷u MkhfkhLkk {nuMkq÷
rð¼køkLke {kr÷feLke nkuÞ, Ãký íku ÷kufkuLkk WÃkÞkuøk {kxu Vk¤ðkÞu÷e nkuÞ Au. yu
s{eLkku ßÞkhu ftÃkLkeykuLku ðu[ðkLkku rLkýoÞ fhðk{kt ykðu Au, íÞkhu ÷kufkuLku, økúk{
Mk¼kLku fu økúk{ Ãkt[kÞíkkuLku ÃkqAðk{kt ykðíkwt s LkÚke yÚkðk íkku MkhÃkt[ku yLku økk{Lkk
LkuíkkykuLku Mkk[e-¾kuxe heíku Mk{òðeLku Ãkt[kÞíkku yLku økúk{ Mk¼kyku{kt Xhkðku fhkðe
÷uðk{kt ykðu Au.
(5) fuLÿ Mkhfkhu ykrËðkMkeykuLku s{eLkkuLkk {kr÷f çkLkkððk {kxu 2006{kt
su fkÞËku fÞkuo íkuLkku y{÷ fhðk{kt økwshkík Mkhfkh XkøkkXiÞk fhu Au íkku çkeS íkhV
WãkuøkkuLku s{eLkku ykÃkðk {kxu Mkhfkh ÷k÷ òs{ rçkAkðu Au.
(6) økwshkík MÃkurþÞ÷ RLðuMx{uLx rhrsÞLk yuõx-2009 Lkk{u su fkÞËku
fhkÞku Au íkuLkk nuX¤ s yíÞkhu {ktz÷-çknw[hkS ‘Mkh’Lkwt ykÞkusLk ÚkÞwt Au. íku{kt
÷kufkuLkk ykSrðfkLkk nf, ÃkkuíkkLkk {LkÃkMktË ÄtÄk-hkusøkkhLkk nf, Mkk{wËkrÞf yLku
«kf]ríkf MktMkkÄLkkuLkk nfLkk hûký {kxu fkuE s òuøkðkE fhðk{kt ykðe LkÚke. WÃkhktík,
økúk{ Mk¼k yLku økúk{ Ãkt[kÞíkku íkku 73{k çktÄkhý nuX¤ þkMkLkLke MktMÚkk økýkÞ Au,
Ãký íku{Lku Ãký íku{Lke VrhÞkËku hsq fhðkLkku yrÄfkh yk fkÞËk nuX¤ yÃkkÞku s
LkÚke.
(7) Lk{oËk ÞkusLkk ßÞkhu þY ÚkE íÞkhu íku{kt ®Mk[kE {kxu s ÃkkýeLke
òuøkðkE fhkE níke, Ãký nðu ßÞkhu Lk{oËkLkwt Ãkkýe ykÔÞwt Au, íÞkhu Lk{oËkLkku su
®Mk[kE rðMíkkh (f{kLz yurhÞk) Lk¬e fhkÞku níkku íku ½xkzðk{kt ykðe hÌkku Au.
yux÷u su rðMíkkh ®Mk[kE ûkuºk{ktÚke çknkh Lkef¤e òÞ yu rðMíkkhLke s{eLkku
ðu[ký {kxu ¾wÕ÷e ÚkkÞ yLku yuLku Lk{oËkLkwt Ãkkýe Ãký {¤u! yk{, ¾uzqíkku Lk{oËkLkk
ÃkkýeLke hkn òuíkk níkk. Ãkkýe ykÔÞwt íÞkhu, s{eLkku s òÞ yLku Wãkuøkku Ãkkýe {u¤ðu
yuðe ÂMÚkrík Q¼e ÚkE Au!
139

(8) økwshkík ykiãkurøkf rðfkMk rLkøk{ (SykEzeMke) ÃkkMku rðÃkw÷ «{ký{kt
s{eLkku Au. fuøkLkku ynuðk÷ yu{ fnu Au fu, yuLke ÃkkMkuLke ½ýe s{eLkku ðýðÃkhkÞu÷e
Ãkze Au. íku{ Aíkkt, yLkuf rðMíkkhku{kt SykEzeMke îkhk yíÞkhu s{eLk MktÃkkËLkLkwt fkÞo
[k÷w fhkÞwt Au. ½ýe ðkh íkku ¾uzqíkkuLku s{eLk ðu[e Ëuðk {kxu Ä{feyku ykÃkðk{kt ykðu
Au. ÃkAeÚke yk s{eLkku MkuÍ yLku Mkh nuX¤ WãkuøkkuLku økuhfkÞËu nuíkwVuh fhe Vk¤ðe
ËuðkÞ yu{ çkLku.
(9) støk÷ku, økki[h, Ãkzíkh yLku ¾hkçkkLke s{eLkku íkÚkk MkkøkhrfLkkhkLke
s{eLkkuLkku rðMíkkh yu Mkk{wËkrÞf MktÃkr¥k Au. Ãký, s{eLkkuLku Mkhfkh ÃkkuíkkLke
{kr÷feLke Mk{su Au yLku øk{u íÞkhu, øk{u íku ¼kðu, øk{u íkuLku ðu[ðk {kxu ÃkkuíkkLku Mk¥kk
Au yu{ yu Mk{su Au! yk{, økwshkíkLke ¼kiøkkur÷f Ãk]c¼qr{Lkk {kr÷fku Ãkkuíku Au yu{
økwshkík Mkhfkh{kt suyku yíÞkhu çkuXk Au íku {kLku Au. íku{Lku økwshkíkLke A fhkuz
sLkíkkLke ®[íkk {kºk {ík {u¤ððk Ãkqhíke s Au. ¾kMk íkku, íkuyku yËkýe, ytçkkýe
yLku íkkíkkLke s ®[íkk fhu Au!

140

53.
økwshkík{kt ¾uzqíkku-økheçkkuLkk ¼kuøku WãkuøkkuLku MkMíke s{eLk
rðfkMk yLku rðMÚkkÃkLk òýu fu òuzkÞu÷kt Au yuðe yuf ÃkrhÂMÚkrík Q¼e ÚkÞu÷e
Au. yux÷u ßÞkhu ßÞkhu rðfkMk ÚkkÞ Au, íÞkhu íÞkhu ÷kufkuLkwt rðMÚkkÃkLk ÚkkÞ Au s.
Mkðk÷ yu Au fu su{Lkwt rðMÚkkÃkLk ÚkÞwt íku{Lke ÃkrhÂMÚkrík ÚkÞu÷k rðfkMkLku fkhýu çkøkze fu
MkwÄkhe? rðfkMkLku fkhýu yu{Lke s{eLkku òÞ Au yu{Lku ¾hu¾h yuLkwt ð¤íkh {¤u Au fu
fu{ yLku yu ÃkÞkoÃík Au fu fu{ yu Ãký yuf Mkðk÷ Au.
økwshkík{kt Ãký ykðk s Mkðk÷ku rðfkMkLku fkhýu Q¼k ÚkÞk Au, økwshkík{kt
rðfkMk {kxu s{eLkkuLkwt MktÃkkËLk ÚkkÞ Au yLku s{eLk ykÃkLkkhLku ð¤íkh yÃkkÞ Au.
ðzkuËhkLkk ÷uLMke ÷kuçkku yLku þþefktík fw{khLkku yuf yÇÞkMk yu{ sýkðu Au fu
økwshkík{kt s{eLk MktÃkkËLk {kxu ykÃkðk{kt ykðu÷kt ð¤íkhku{ktÚke yuf ðkík MÃkü ÚkkÞ
Au fu, rðfkMk ÞkusLkk îkhk ÷kufkuLku õÞkhuf s{eLk MktÃkkËLk {kxu Mktíkku»kfkhf ð¤íkh
{éÞwt nþu, Ãký yu rMkðkÞ ÃkwLkðoMkLk yLku ÃkwLkðoMkðkxLke fkuE ÔÞðMÚkk ÚkE LkÚke fu íkuLku
{kLÞ økýðk{kt ykðe LkÚke.
økwshkík{kt s{eLk MktÃkkËLk Äkhk yLðÞu s{eLk Mkkxu s{eLk ykÃkðe yu
hkßÞ Mkhfkh {kxu çktÄLkfíkko LkÚke. ½ýe ðkh ð¤íkhLke hf{ s{eLkLke ®f{íkLkk
ykÄkhu íkÚkk ÞkusLkk yrÄfkheyku yLku fk{Lke íkkífkr÷fíkkLku ykÄkhu Lk¬e fhðk{kt
ykðu Au yu{ yk yÇÞkMk sýkðu Au.
®Mk[kE ÞkusLkk{kt 2000Úke 2006 Ëhr{ÞkLk su 10158.45 nuõxh
s{eLkLkwt MktÃkkËLk fhðk{kt ykÔÞwt níkwt íkuLku Ãkrhýk{u 15731 Ãkrhðkhku yMkhøkúMík
çkLÞk níkk. íku{kt nuõxhËeX ð¤íkh ÷øk¼øk Y. 56,258 ÚkÞwt níkwt. òu fu, yuf
ÃkrhðkhLku Y. 36,329Lkwt ð¤íkh {éÞwt níkwt.
økwshkík{kt ®Mk[kE ÞkusLkkyku{kt su ð¤íkh {¤u Au íkuLkk fhíkkt Wãkuøkku {kxu
MktÃkkrËík fhkíke s{eLkku {kxu ðÄkhu ð¤íkh {¤u Au, yu{ Ãký yk yÇÞkMk sýkðu Au.
2000-06{kt Wãkuøkku {kxu su 3006 nuõxh sux÷e s{eLkLkwt MktÃkkËLk fhkÞwt níkwt íku{kt
424 ÃkrhðkhkuLku yMkh ÚkE níke. íku{kt nuõxhËeX 29,684 Y.Lkwt ð¤íkh {éÞwt níkwt
yLku íku Ãkrhðkh ËeX Y. 2,81,375 níkwt.
nðu ynª LkkUÄLkeÞ çkkçkík yu Au fu 1991-2000 Ëhr{ÞkLk su s{eLkkuLkwt
MktÃkkËLk Wãkuøkku {kxu ÚkÞwt níkwt íku 5626 nuõxh níke yLku íku{kt 2888 ÃkrhðkhkuLkwt
rðMÚkkÃkLk ÚkÞwt níkwt. íku Mk{Þu nuõxh ËeZ Y. 1,40,234Lkwt ð¤íkh yÃkkÞwt níkwt yLku
ÃkrhðkhËeX Y. 2,73,200Lkwt ð¤íkh {éÞwt níkwt, ykLkku MÃkü yÚko yu Au fu WãkuøkkuLku
2000-06Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk ¾qçk s MkMíkk ¼kðu s{eLk {¤e Au. 19912000{kt nuõxh ËeX Y. 1.40 ÷k¾ s{eLk{kr÷fkuLku {éÞk yLku 2000-06Lkk
141

økk¤k Ëhr{ÞkLk {kºk Y. 39700 {éÞk! ßÞkhu Mk{økú økwshkík{kt ¾uíkeLku fu rçkLk
¾uíkeLke s{eLkkuLkk ¼kð ðæÞk nkuÞ yLku {fkLkkuLkk ¼kð ðæÞk nkuÞ íÞkhu s
WãkuøkÃkríkykuLku ¼qíkfk¤ fhíkkt ykuAk çkkðu s{eLk {¤u yu fuðwt fnuðkÞ ?
su s{eLkLkwt MktÃkkËLk fhðk{kt ykðu Au yu s{eLkkuLkk {kr÷fku MkkuËkçkkS
fhðkLke fux÷e íkkfkík Ähkðu Au yLku s{eLk ¾heËLkkhk MkkÚku ðkxk½kxku fhðkLke íku{Lke
fwþ¤íkk Ãký fuðe Au íkuLkk WÃkh Ãký ykÄkh hk¾u Au. xqtf{kt íÞkt s{eLkLkwt çkòh fuðwt Au
íkuLkk WÃkh çkÄku ykÄkh hnu Au. Ëk.ík. LkkuLk-nkRz÷ Ãkkðh «kusuõx {kxu økwshkík
rðãwík çkkuzuo nuõxh ËeX Y. 12,000Lkwt s ð¤íkh [qfÔÞwt níkwt yLku ¼Y[{kt yu s MÚk¤u
¼khík MkhfkhLke økuMk ykuÚkkurhxe ykuV RÂLzÞk (GAIL) îkhk Y. 55,000Lkwt ð¤íkh
nuõxh ËeX [qfÔÞwt níkwt. yk{, hkßÞ MkhfkhLke ftÃkLke fhíkkt fuLÿ MkhfkhLke ftÃkLke
ðÄkhu ð¤íkh s{eLk MktÃkkËLkLkk çkË÷k{kt [qfðu Au yu{ fnuðkÞ.
½ýe ðkh s{eLk MktÃkkËLkLkk çkË÷k{kt su ð¤íkh ykÃkðk{kt ykðu Au íku{kt
rsÕ÷k «{kýu Ãký {kuxku íkVkðík Lkshu Ãkzu Au. ÷uLMke ÷kuçkku yLku ¾uzk rsÕ÷k{kt nuõxh
ËeX {¤u÷e ð¤íkhLke hf{ Ãkt[{nk÷ yLku ykýtË rsÕ÷k fhíkkt ðÄkhu níke. íku{Lkwt
íkkhý yu Au fu ð¤íkhLkku íkVkðík ÃkrhÞkusLkkLkk «fkh íku{ s s{eLkLkwt MktÃkkËLk
fhLkkhk MktøkXLk WÃkh ykÄkh hk¾u Au.
1991{kt ¼khík Mkhfkhu WËkhefhý yLku ðirïfefhýLke su Lkerík yÃkLkkðe
íkuLku økwshkík Mkhfkhu ¾qçk s ÍzÃkÚke yÃkLkkðe níke, Ãký s{eLkLkk MktÃkkËLk Mkk{u
ð¤íkh ykÃkðk {kxu fkuE MÃkü Lkerík Ëu¾kíke LkÚke; yux÷u s{eLkLkk {kr÷fkuLku LkwfMkkLk
MknLk fhðwt Ãkzu Au. WÃkhkuõík yktfzk yu{ MÃkü fhu Au fu, MkMíkk Ëhu WãkuøkkuLku s{eLk
{¤e Au. Wãkuøkku {kxu s{eLk ¾heËðkLkwt fk{ Mkhfkh s fhu Au. yk{, hkßÞ Mkhfkh
Ãkkuíku s s{eLk{kr÷fkuLkwt þku»ký fhðk{kt Mkn¼køke çkLke Au, Ãký WãkuøkÃkríkykuLku fu
ftÃkLkeykuLku yu øk{u s yux÷u íkku íkuyku LkhuLÿ {kuËeLke ðknðkn fhíkkt Úkkfíkk LkÚke.
yu{Lku MkMíkk{kt økwshkík {éÞwt Au. yux÷u yu{Lku nðu yk¾ku Ëuþ Mkkð MkMíkk{kt ¾heËðku
Au, LkhuLÿ {kuËe s yu{Lku yu yÃkkðu yu{ Au.

142

54.
økwshkík{kt ÃkkýeLke {kr÷fe yLku WÃkÞkuøk WÃkh
MkhfkhLkku Ròhku
2013{kt økwshkíkLke rðÄkLkMk¼kyu ®Mk[kE yLku ÃkkýeLkk rLkfk÷Lkk rð»kÞ
ytøku yuf fkÞËku fÞkuo Au yLku íkuLku rðþu ¾kMMkku QnkÃkkun økwshkík{kt ÚkÞku Au. ËuþLke
rðÄkLkMk¼kyku{kt yLku MktMkË{kt Mkhfkhku s ¾hzk hsq fhu Au yLku ÃkAe íku MkwÄkhkðÄkhk MkkÚku ÃkMkkh ÚkkÞ Au. økwshkík{kt Ãký yu{ s ÚkÞwt Au. çknw{íkeLkk òuhu ¼ksÃkLke
{kuËe Mkhfkhu yk fkÞËku fÞkuo Au. ¾hzku hsq Úkþu yuðe òý Ãký çknw s ykuAk rËðMkku
yøkkW A fhkuz ÷kufkuLku ÚkE yLku ¾hzku hsq ÚkÞku fu íkhík s yu ÃkMkkh Ãký ÚkÞku. rðhkuÄ
Ãkûk fkìtøkúuMkLke økuhnkshe{kt yLku ÷øk¼øk fþe [[ko rðLkk ¾hzku ÃkMkkh ÚkE økÞku.
fkìtøkúuMku yu ÃkAe yk fkÞËkLkku rðhkuÄ fhðk {kxu su Mkt{u÷Lk yLku hu÷e økktÄeLkøkh{kt
ÞkußÞkt yuLku Ãký ¼ksÃkLke {kuËe Mkhfkhu zk{e ËuðkLke ftEf ytþu MkV¤ fkurþ»k fhe.
yk çkÄwt rçkLk-÷kufþkne Zçku ÚkÞwt yLku yu{kt Mkh{w¾íÞkhþkneLke øktÄ ykÔÞk rðLkk
hnuíke LkÚke. Ãký yu {wÆku çkksw Ãkh {qfeLku yk fkÞËku fux÷ku ¾íkhLkkf Au yuLke shk
rðøkíku LkkUÄ ÷Eyu.
yk fkÞËk{kt 10 «fhýku{kt 60 f÷{ku Au. 1879{kt ytøkúuòuyu su fkÞËku
fÞkuo níkku yuLku MÚkkLku yk fkÞËku fhkÞku Au. Ëuþ økw÷k{ níkku íÞkhu fhkÞu÷ku fkÞËku ðÄkhu
ykÍkËe ykÃkíkku níkku fu ykÍkË ËuþLke {kuËe MkhfkhLkku fkÞËku? økwshkíkLkk 6 fhkuz
÷kufkuLku ÃkkýeLke çkkçkík{kt økw÷k{e íkhV Ëkuhe òÞ Au fu Lkrn yu Lk¬e fhðkLkku Mk{Þ
ykÔÞku Au. yk fkÞËk {wsçk yuf Lknuh yrÄfkheLke rLk{ýqf fhkþu. yk Lknuh
yrÄfkheykuLku ¾qçk Mk¥kkyku yk fkÞËk nuX¤ {¤þu. íku {k÷Äkheyku yLku ¾uzqíkkuLku Äkhu
íku heíku ÃkhuþkLk fhe þfu yux÷e Mk¥kkyku yuLku ykÃkðk{kt ykðe Au. yk fkÞËkLke
fux÷ef LkkUÄÃkkºk yLku Mkh{w¾íÞkhe òuøkðkEyku Lke[u {wsçk Au:
(1) Lknuh yrÄfkheLku fkuE Ãký s{eLk fu r{÷fík{kt íkuLkk {kr÷fLke
ÃkhðkLkøke rðLkk «ðuþ fhðkLkku yrÄfkh Au. WÃkhktík, íku fkuE Ãký fktMk çktÄ fhe
þfþu, yux÷u fu Lknuh yrÄfkheLke {hS s yu{kt {n¥ðLke Au.
(2) f÷{-4{kt yuðe òuøkðkE fhkE Au fu Mkhfkh ÃkkuíkkLku ßÞkhu ÞkuøÞ ÷køku
íÞkhu fkuE Ãký s¤kþÞ, Lknuh fu fktMkLkk ÃkkýeLkku WÃkÞkuøk çkË÷e þfu Au yLku íkuLku Xef
÷køku íku íkuLkk ÃkkýeLkku WÃkÞkuøk fhe þfu Au. yux÷u fu ykLku þwØ ¼k»kk{kt nuíkwVuh
fnuðkÞ. Lknuh ®Mk[kE {kxu çkktÄðk{kt ykðe nkuÞ Ãký LknuhLkwt Ãkkýe ®Mk[kELkk çkË÷u
WãkuøkkuLku ykÃkðwt nkuÞ íkku Mkhfkh nðu íku{ fhe þfu Au. ykLku Ãkrhýk{u ¾uzqíkkuLku Ãkkýe
143

Lkk {¤u yLku WãkuøkkuLku {¤u yu{ çkLke þfu. ¾hu¾h íkku, yu{ fhðk {kxu s yk fkÞËku
fhkÞku Au.
(3) f÷{-11Úke f÷{-14{kt fhkÞu÷e òuøkðkE {wsçk Lknuh yrÄfkhe
ÃkkýeLkk fwËhíke ðnkðLke ykzuLkk yðhkuÄku Ëqh fhe þfu. ðkMíkð{kt, ykzçktÄÚke
{ktzeLku {kuxk çktÄ fu çktÄkhk fu Ãkk¤k fu ðkuxhþuzLke ík{k{ ÔÞðMÚkk ÃkkýeLkk ðnkðLku
yðhkuÄu s Au yLku yu heíku ÃkkýeLkku Mktøkún ÚkkÞ Au yLku Ãkkýe økk{kuLkk ÷kufku
WÃkÞkuøk{kt ÷u Au. yk çkÄe ÔÞðMÚkkyku Q¼e fhðk {kxu íkku fhkuzku YrÃkÞk Mkhfkhu yLku
÷kufkuyu rðrðÄ ÞkusLkkyku nuX¤ ¾åÞko Au. nðu yu çkÄkLku yðhkuÄku økýeLku Lknuh
yrÄfkhe nxkðe Ëu íkku ÃkkýeLkku Mktøkún Lk ÚkkÞ, Ãký nxkðu þwt fhðk? fkuEfLku íkku yu
ÃkkýeLkku WÃkÞkuøk Au s. yu fkuEf yux÷u fkuý? yu fkuEf yux÷u Wãkuøkku. yk{,
WãkuøkkuLku Ãkkýe ykÃkðk {kxu ðkuxhþuz ÞkusLkk nuX¤ çktÄkÞu÷k [ufzu{ Ãký íkkuze Lkt¾kÞ
yu{ çkLku. ð¤e, yu{kt õÞktÞ økk{Lkk ÷kufkuLku ÃkqAðkLke, økúk{ Mk¼kLkku yr¼«kÞ
÷uðkLke sYh nkuðkLke òuøkðkE Au s Lknª.
yk òuøkðkE ÔÞÂõíkLku Ãký ÷køkw Ãkzu Au, {kºk økk{Lku ÷køkw Ãkzu Au yuðwt LkÚke.
f÷{-13{kt sýkðkÞwt Au íkuLke òuøkðkEyku yk {wsçk Au: su ÔÞÂõík WÃkh nwf{
fkZðk{kt ykÔÞku nkuÞ íku ÔÞÂõíkLku Vh{kððk{kt ykðu íÞkhu íku ykðk yðhkuÄkuLku Ëqh
fhðkLkwt yÚkðk íku{kt VuhVkh fhðkLkwt ¾[o Lk ¼hu, íkku íku ¾[o õ÷ufxh îkhk s{eLk
{nuMkq÷Lke çkkfe íkhefu, ðMkq÷ fhðk Ãkkºk hnuþu. ykLkku MÃkü yÚko yuðku ÚkkÞ fu fkuE
¾uzqík ÃkkýeLkku WÃkÞkuøk ÃkkuíkkLku {kxu fhíkku nkuÞ íkku yuLku yðhkuÄ økýeLku yuLke
ÔÞðMÚkkLku íkkuze Lkk¾ðkLke Mk¥kk Lknuh yrÄfkhe ÃkkMku hnuþu yLku yuLkwt ¾[o Ãký ¾uzqík
ÃkkMkuÚke ðMkq÷ fhkþu. þwt yk òuøkðkE ¾uíkík÷kðzeLku ÷køkw Ãkzþu ? yLku òu nk, íkku,
¾uzqíkkuLkwt þwt Úkþu ? ÃkkuíkkLkk ÃkkýeLku çkesu síkwt òuðkLkku yLku hkuíkk hnuðkLkku s ðkhku
ykðþu.
(4) f÷{-34 yLku f÷{-35{kt su òuøkðkEyku Au yu íkku ð¤e ykuh ¼Þtfh
Au. fkuE LknuhÚke 200 r{xhLkk ytíkhu s fkuE ¾uíkh{kt fqðku nkuÞ fu ¾uíkík÷kðze nkuÞ
yLku òu íku{kt Ãkkýe nkuÞ íkku yu Ãkkýe Lknuh{ktÚke s yLkwMkúðý fu [wðký ÚkELku ykÔÞwt Au
yu{ Mk{sðk{kt ykðþu yLku yux÷u yu Ãkkýe íkku LknuhLkwt s økýkÞ, {kxu yu Ãkkýe {kxu
¾uzqíku Lknuh îkhk Úkíke ®Mk[kELkk Ëh ykÃkðk Ãkzþu. ykLkku yÚko yuðku ÚkkÞ fu yu fqðk fu
¾uíkík÷kðze{kt LknuhLkwt s Ãkkýe ykðu Au yu{ {kLke ÷uðkÞwt Au. íku{kt ðhMkkËe Ãkkýe
Ãký nkuE þfu yuðku rð[kh {kuËe MkhfkhLku ykÔÞku LkÚke. yux÷u fu LknuhLke ®Mk[kE Lk
nkuÞ íkku ®Mk[kELkk Ëh ¾uzqík ÃkkMkuÚke ÷uðkÞ. Lknuh çktÄkÞ íku Ãknu÷kt s fqðku ¾kuËkÞu÷ku
nkuÞ fu ¾uíkík÷kðze çkLkkðu÷e nkuÞ íkku ¾uzqíkLkku þwt ðktf? yu íkku nðu ¾uzqíku çktÄ fhe Ëuðkt
Ãkzu.
(5) f÷{-37 (8) {wsçk íkku Mkhfkh su fnu íku, òu ¾uzqík Lkk fhu íkku yu økwLkku
økýkÞ. yux÷u fu fkuE Ãký {hk{ík, MkVkEfk{ yÚkðk fk{ fhðk{kt {ËË fhðk
144

çktÄkÞu÷k nkuÞ íÞkhu ðksçke fkhý rðLkk íku{ fhðk{kt çkuËhfkhe Ëk¾ðkÞ íkku íku økwLkku
økýkÞ yLku íku ¾uzqíkLku ºký {rnLkkLke fuË ÚkE þfu, Y. 5000Lkku Ëtz ÚkE þfu fu çktLku
ÚkE þfu.
(6) f÷{-50 {wsçk nðu ¾uzqíku ÃkkuíkkLkk fqðk fu çkkuh Mkhfkh ÃkkMku LkkUÄkððk
Ãkzþu. yu{Lke ŸzkE fu Ãknku¤kE ðÄkhðe nkuÞ íkku Mkhfkh ÃkkMkuÚke ÷kÞMkLMk ÷uðwt
Ãkzþu. ð¤e, Lknuh yrÄfkhe fqðku fu çkkuh f÷{-55 (2) yLku f÷{-5 (3) yLkwMkkh
Mke÷ Ãký fhe þfu Au!
økwshkíkLkk òýeíkk yÚkoþkMºke ©e hkurník þwõ÷ yk çkkçkík{kt yk{ sýkðu
Au: “yk yk¾ku fkÞËku Ãkkýe WÃkh nf s{kððkLke Mkhfkhe Ãkuhðe Lku EhkËku ÔÞõík
fhíkku sýkÞ Au. hkßÞ yksLkk Mk{Þ{kt Ãkkýe WãkuøkkuLku nðk÷u íkku Lknª fhe Ëu Lku
yuðe Ënuþík Q¼e ÚkkÞ Au.” økwshkíkLkk 50 ÷k¾ ¾uzqíkku yLku 52 ÷k¾ ¾uík{sqhkuLke
®[íkk {kuËe MkhfkhLku LkÚke s LkÚke.

145

55.
økwshkík MkhfkhLkk Ãkt[kÞíkkuLkk ðneðx{kt økkuxk¤k
¼khíkLkk çktÄkhý{kt 1992{kt 73{ku MkwÄkhku fhkÞku yLku ¼køk-9 W{uhðk{kt
ykÔÞku. yk MkwÄkhkLku Ãkrhýk{u Ëuþ¼h{kt Ãkt[kÞíkku fuLÿ Mkhfkh yLku hkßÞ Mkhfkh ÃkAe
økúk{ rðMíkkhku {kxu ºkeò MíkhLke Mkhfkh çkLke. økwshkík{kt Ãkt[kÞíkkuLke nk÷ík ¾qçk s
¾hkçk Au yu íkku fuøk îkhk {k[o-2012Lkk hkus Ãkqhk Úkíkk ð»ko {kxu su ynuðk÷ hsq fhkÞku
Au íku{kt {¤íke rðøkíkku ÃkhÚke Mkkrçkík ÚkkÞ Au.
fuøkLkk ynuðk÷ Lkt. 5 íkuLkk «fhý-1 yLku «fhý-2{kt yk rðøkíkku ykÃku Au.
yk rðøkíkku ÃkhÚke yuðwt íkkhý fkZe þfkÞ fu økwshkík{kt hkßÞ Mkhfkh Ãkt[kÞíkkuLke LkkýkfeÞ
ÔÞðMÚkk WÃkh Ãkqhíkwt æÞkLk ykÃkíke s LkÚke yLku Ãkt[kÞíkku ykÃk{u¤u rðfkMkLkkt fk{ku fhu yu
íkuLke «kÚkr{fíkk{kt ykðíkwt s LkÚke. yux÷wt s Lknª, Ãký rðfkMkLkkt fk{ku{kt fux÷k økkuxk¤k
[k÷u Au yLku fhkuzku YrÃkÞkLkku ßÞkt ¾[o ÚkkÞ Au íÞkt yu ðÃkhkÞkLkk Ãkwhkðk Ãký LkÚke,
rnMkkçkku LkÚke yLku fuøk îkhk ðktÄk WXkðkÞ Au íkku ½ýk rfMMkk{kt íku{Lkku fkuE sðkçk Ãký
yÃkkíkku LkÚke. shk rðøkíkku òuEyu:
(1) 12{k Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ý yLkwMkkh ¼khík Mkhfkhu økwshkík MkhfkhLku
2005-10Lkk økk¤k Ëhr{ÞkLk Y. 931 fhkuz yLkwËkLk Ãkuxu ykÃÞk níkk. íku{ktÚke {k[o2010{kt Y. 6.45 fhkuz ðýðÃkhkÞu÷k Ãkzâk níkk. swLk-2011{kt yu ðkÃkhðk {kxu
12{kt Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ý {wsçk {tsqhe yÃkkE níke yLku Aíkkt yur«÷-2013 MkwÄe{kt
yu Lkkýkt ðÃkhkÞkt fu Lknª íkuLke ¾çkh Ãkzíke s LkÚke. fkhý fu hkßÞ Mkhfkh ÃkkMku Ãkt[kÞíkku
îkhk yu ÃkiMkk ðÃkhkÞk fu Lknª íkuLke rðøkíkku s Lknkuíke.
(2) 2010-15 {kxu 13{k Lkkýkt Ãkt[ nuX¤ fuLÿ Mkhfkh íkhVÚke økwshkík
MkhfkhLku Y. 2333 fhkuz Ãkt[kÞíkku {kxu yLkwËkLk {¤þu. yu{ktÚke 2010-11{kt Y.
230 fhkuz yLku ÃkAeLkk ð»ko Y. 286 fhkuz {éÞk. Ãký yu Lkkýkt õÞkt ðÃkhkÞkt yuLkk fkuE
Ãkwhkðk fuøkLku [fkMkðk {kxu yÃkkÞk s Lknª!
(3) 2011-12{kt 13{k Lkkýkt Ãkt[u fhu÷e ¼÷k{ý {wsçk ¼khík Mkhfkhu
Y. 93.80 fhkuz økwshkík MkhfkhLku Vk¤ÔÞk Ãký Lkkýkt Ãkt[Lke þhíkkuLkwt Ãkk÷Lk økwshkík
Mkhfkhu Lkk fÞwO yux÷u Y. 80.28 fhkuzLkwt yLkwËkLk økwshkík MkhfkhLku yÃkkÞwt s Lknª!
(4) fuøk íkuLkk ynuðk÷{kt yu{ LkkUÄu Au fu økúk{ Ãkt[kÞíkkuLkwt ykurzx 200910Úke ÚkÞwt s LkÚke yLku rsÕ÷k Ãkt[kÞíkku íkÚkk íkk÷wfk Ãkt[kÞíkkuLkwt ykurzx 2010-12Úke
ÚkÞwt LkÚke. ð¤e, {k[o-2013 MkwÄe{kt Ãkt[kÞíkkuLkku 2008-09 yLku 2009-10Lkku ykurzx
ynuðk÷ rðÄkLkMk¼k{kt hsq ÚkÞku Lk níkku.
(5) økwshkík{kt Ãkt[kÞíkkuLkwt ykurzx økwshkík ÷kuf÷ Vtz ykurzx Äkhk-1963
yLkwMkkh ÚkkÞ Au. yk ykurzx yLkwMkkh 2010 MkwÄe{kt økúk{ Ãkt[kÞíkku, íkk÷wfk Ãkt[kÞíkku
yLku rsÕ÷k Ãkt[kÞíkku Mkk{u ykurzxLkk 16.74 ÷k¾ ðktÄkykuLkku rLkfk÷ fhðkLkku s çkkfe
hÌkku níkku. yuLkwt fkhý yu níkwt fu Ãkt[kÞíkkuLkk yrÄfkheyku sðkçk ykÃkíkk s Lk níkk. fuøk
146

yu{ sýkðu Au fu 2011-12 MkwÄe{kt íkuLkk 22098 ðktÄkykuLkku rLkfk÷ çkkfe níkku yLku
yuLkwt fkhý Ãký yu s níkwt.
(6) 1992{kt çktÄkhý{kt fhkÞu÷k 73{k çktÄkhý MkwÄkhk yLkwMkkh çktÄkhý{kt
yLkwMkqr[-11 Ëk¾÷ fhðk{kt ykðe. yu {wsçk Ãkt[kÞíkkuLku 29 fk{ku MkkUÃkðk{kt ykÔÞkt
Au. Ãký økwshkík Mkhfkhu 14 fkÞkuo Ãkt[kÞíkkuLku MkkUÃÞkt Au. Ãkkt[ fkÞkuo Ãkt[kÞíkkuLku yktrþfÃkýu
MkkUÃkðk{kt ykÔÞkt Au yLku çkkfeLkkt 10 fkÞkuo íku{Lku MkkUÃkkÞkt s LkÚke.
(7) ¼khíkLkk çktÄkhýLke f÷{-234Íuzze yLkwMkkh Ëhuf rsÕ÷k{kt rsÕ÷k
ykÞkusLk Mkr{ríkykuLke h[Lkk fhðkLke nkuÞ Au. yk Mkr{ríkykuLke h[Lkk fhkE sw÷kE2006 yLku òLÞwykhe-2009{kt, ÃkAe ykìõxkuçkh-2010 yLku òLÞwykhe-2011
ðå[u [qtxýeyku ykðe yux÷u çkÄe rsÕ÷k ykÞkusLk Mkr{ríkyku rð¾uhe Lkk¾ðk{kt ykðe.
ÃkAe swLk-2011Úke swLk-2012 ðå[u 10 rsÕ÷k{kt rsÕ÷k ykÞkusLk Mkr{ríkykuLke
ÃkwLkho[Lkk ÚkE yLku çkkfeLkk 16 rsÕ÷k{kt yu Mkr{ríkykuLke h[Lkk {k[o-2013 MkwÄe ÚkE
Lknkuíke. yk{, økwshkík Mkhfkhu çktÄkhýLkku yLku hkßÞLke rðÄkLkMk¼kyu rsÕ÷k ykÞkusLk
Mkr{ríkykuLke h[Lkk {kxu su fkÞËku fÞkuo Au yu çktLkuLkku ¼tøk fÞkuo.
(8) fuøk íkuLkk ynuðk÷{kt yu{ LkkUÄu Au fu ºkeò hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lke h[Lkk
íkk.19-4-2004Lkk hkus Úkðe òuEíke níke, Ãký yuLke h[Lkk íkk. 2-2-2011Lkk
hkus ÚkE. yk{, íkuLke h[Lkk{kt s 81 {rnLkkLkku rð÷tçk ÚkÞku. [kuÚkk hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lke
h[Lkk íkk. 19-4-2009Lkk hkus Úkðe òuEyu yLku íkuLke h[Lkk nsw MkwÄe ÚkE LkÚke.
LkkUÄLkeÞ çkkçkík yu Au fu çkeò hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lkku ynuðk÷ hkßÞÃkk÷Lku 12-6-2006Lkk
hkus MkwÃkhík ÚkE økÞku yLku íku íkk. 30-3-2011Lkk hkus rðÄkLkMk¼k{kt hsq ÚkÞku níkku.
yk{, yk ynuðk÷ hsq fhðk{kt MkhfkhLku Ãkkt[ ð»ko ÷køÞkt! ykLku MkwþkMkLk fnuðkÞ?
hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lke h[Lkk çktÄkhýLkk ¼køk-9 {wsçk yLku økwshkík Ãkt[kÞík Äkhk-1993Lke
òuøkðkEyku {wsçk fhðkLke nkuÞ Au. yu {wsçk yuLke h[Lkk Lknª fheLku økwshkík Mkhfkhu
yu çktLkuLkku ¼tøk fÞkuo Au.
hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lkwt fkÞo økwshkík MkhfkhLke fhðuhkLke ykðf{ktÚke Ãkt[kÞíkkuLku
Lkkýkt ykÃkðk {kxu ¼÷k{ý fhðkLkwt Au. yu ¼÷k{ýkuLkku y{÷ ÚkkÞ íkku Ãkt[kÞíkkuLku
Lkkýkt {¤u yLku íkuyku rðfkMkLkkt fk{ku fhe þfu. hkßÞ Mkhfkh Ãkt[kÞíkkuLku LkkýkfeÞ
MðkÞ¥kíkk ykÃkðk {køkíke s LkÚke yu hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lke h[Lkk{kt Úkíkk rð÷tçk yLku
MkkÚku MkkÚku íkuLkk ynuðk÷ rðÄkLkMk¼k{kt hsq fhðk{kt Úkíkk rð÷tçk ÃkhÚke Mkkrçkík ÚkkÞ Au.
(9) çkeò hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lkku ynuðk÷ [kh ð»ko yLku Ãkkt[ {rnLkk {kuzku
rðÄkLkMk¼k{kt hsq ÚkÞku. Ãký yuLke ¼÷k{ýkuLkku y{÷ fhðk {kxu Ãký hkßÞ Mkhfkhu
íkíÃkhíkk çkíkkðe LkÚke. fuøk íkuLkk ynuðk÷ Lkt.5{kt yu{ LkkUÄu Au fu çkeò hkßÞ Lkkýkt
Ãkt[Lke fw÷ 83 ¼÷k{ýku{ktÚke hkßÞ Mkhfkhu 31 ¼÷k{ýku s Mðefkh fÞkuo yLku íku{ktÚke
14 ¼÷k{ýkuLkku s ¾hu¾h y{÷ fhðk{kt ykÔÞku !
çkeò hkßÞ Lkkýk Ãkt[u Ãkt[kÞíkku {kxu 41 ¼÷k{ýku fhe níke yLku Ãkkr÷fkyku
{kxu 42 ¼÷k{ýku fhe níke. íku{ktÚke yLkw¢{u 21 yLku 10 ¼÷k{ýku Mðefkhðk{kt
ykðe níke yLku yLkw¢{u {kºk 7 yLku 7 ¼÷k{ýkuLkku s y{÷ fhðk{kt ykÔÞku níkku.
147

56.
økwshkík{kt Ãkt[kÞíkkuLku MkhfkhLkk Ãkxðkhe suðe çkLkkðe ËuðkE
økwshkík{kt Ãkt[kÞíke hksLkk rfMMkk{kt AuÕ÷k ËkÞfk{kt ¾qçk s {kuxe ÃkeAunX
ÚkE Au. 1992{kt 73{ku çktÄkhý MkwÄkhku ÚkÞku yLku Ãkt[kÞíkkuLku ºkeò MíkhLke
MkhfkhLkku Ëhßòu «kÃík ÚkÞku. yu yøkkW økwshkíkLkwt Ãkt[kÞíke hks Mk{økú ¼khík{kt
ð¾ýkíkwt níkwt, Ãký nðu ð¾ýkíkwt LkÚke. fuh¤, {nkhk»xÙ, hksMÚkkLk yLku {æÞ «Ëuþ
suðkt hkßÞku Ãkt[kÞíke hksLke çkkçkík{kt ½ýkt ykøk¤ Lkef¤e økÞkt Au. {kuËeLkk
þkMkLkfk¤ Ëhr{ÞkLk økwshkíkLkk Ãkt[kÞíke hksLke su ÂMÚkrík ÚkE Au íkuLke fux÷ef
rðøkíkku òuEyu:
(1) LkhuLÿ {kuËeLke Mkhfkhu Mk{hMk økúk{ Ãkt[kÞíkkuLke ÞkusLkk ònuh fheLku
MÚkkrLkf MíkhLke ÷kufþkneLku øk¤u xqtÃkku ËE ËeÄku. [qtxýeÚke Mk¥kkYZ ÚkÞu÷e Mkhfkh
[qtxýe Lk ÞkuòÞ íku {kxu LkkýktLke ÷k÷[ ykÃku, ík÷kxe, {k{÷íkËkhku yLku xezeyku íkÚkk
zezeykuLku økúk{ ÃktÞk[íkku Mk{hMk fhðk {kxu ÷ûÞktfku ykÃkðk{kt ykðu yu íkku {kLÞk{kt Lk
ykðu yuðe ðkík Au. rzMkuBçkh-2011{kt 10,405 sux÷e økúk{ Ãkt[kÞíkku{kt [qtxýeyku
Þkusðk{kt ykðe yLku íku{ktÚke 2,147 økúk{ Ãkt[kÞíkku Mk{hMk ònuh ÚkE níke. yu{kt
254 sux÷e íkku {rn÷k Mk{hMk Ãkt[kÞíkku níke.
økúk{ Ãkt[kÞíkku Mk{hMk ÚkkÞ yux÷u fu íku{kt [qtxýe s Lkk ÚkkÞ yLku çkÄk
W{uËðkhku rçkLk-nheV [qtxkÞ íku {kxu ÄkfÄ{feLkk «Þkuøkku Ãký {kuxk ÃkkÞk Ãkh ÚkÞk.
ßÞkt Mk{ks Mk{hMk Lkk nkuÞ íÞkt Lkuíkkyku Mk{hMkíkkÚke fuðe heíku [qtxkÞ ? Ãký rsÕ÷u
rsÕ÷u yLku íkk÷wfu íkk÷wfu Mk{hMk økúk{ Ãkt[kÞíkku ÚkkÞ íku {kxu ÷ûÞktf yÃkkÞk yLku [qtxýe
Lk ÚkkÞ íku {kxu Mkhfkhe íktºkLku fk{u ÷økkzkÞwt. yuf «fkhLke Mkh{w¾íÞkhe økúk{ Ãkt[kÞík
fûkkyu Q¼e ÚkkÞ íkuLkku s yk «ÞíLk níkku.
(2) 73{k çktÄkhý MkwÄkhk yLkwMkkh yLkwMkqr[-11 ykÃkðk{kt ykðe Au.
íku{kt 29 fk{ku Ãkt[kÞíke hksLke MktMÚkkykuLku yux÷u fu økúk{, íkk÷wfk yLku rsÕ÷k
Ãkt[kÞíkkuLku MkkUÃkðk{kt ykÔÞkt Au. yuLkku MÃkü yÚko yu Au fu hkßÞ Mkhfkhkuyu yu fk{ku
fhðkt òuEyu Lknª. økwshkík MkhfkhLkku yuðku Ëkðku Au fu íkuýu yk 29 fk{ku{ktÚke 14
fk{ku Ãkt[kÞíkkuLku MkkUÃke ËeÄkt Au yLku çkeòt Ãkkt[ fk{ku yzÄktÃkzÄkt MkkUÃÞkt Au. òu fu, íku
Ãkkuíku yu{ Mðefkhu Au fu 10 fk{ku íkuýu Ãkt[kÞíkkuLku MkkUÃÞkt s LkÚke.
nfefík yu Au fu su fk{ku íkuýu Ãkt[kÞíkkuLku MkkUÃÞkt nkuðkLkku Ëkðku fhðk{kt ykðu
Au íku fk{ku Ãký íkuýu ¾hu¾h MkkUÃÞkt s LkÚke. yu íkku yu fk{ku {kxu Ãkt[kÞíkkuLku økúkLx
ykÃku Au yux÷u yuðku Ëkðku fhu Au. Ãký su fk{ku {kxu økúkLx yÃkkÞ Au yu fk{ku fuðe heíku
fhðkt yLku fÞkt Lkkýkt ¾[oðkt íkuLke þhíkku íkku hkßÞ Mkhfkh s Lk¬e fhu Au. ¼ws
rsÕ÷k Ãkt[kÞíkLkk ¼ksÃke «{w¾ rºkf{¼kEyu {Lku yuf ðkh yu{ fnu÷wt fu, “y{khe
148

ÂMÚkrík íkku xÙkrVf Ãkkur÷Mk suðe Au. y{khe ÃkkMku Mkhfkhe økúkLx ykðu Au yu y{u íkk÷wfk
Ãkt[kÞíkku yLku økúk{ Ãkt[kÞíkkuLku ykÃkeyu Aeyu. y{khe ÃkkMku fkuE Mk¥kk Au s Lknª.”
yk{ ËuþLkk çktÄkhý{kt rðfuLÿefhý fhðk {kxu su ÔÞðMÚkk ÚkE Au yu økwshkík{kt ÚkE
s LkÚke.
yuLkwt yuf çkeswt WËknhý MkMíkk yLkksLke ËwfkLkku Au. økwshkík{kt
LkðuBçkh-2012{kt ykðe fw÷ 17,204 ËwfkLkku Au. yu ËwfkLkku Ãkt[kÞíkku Mkt¼k¤u yuðwt
73{kt çktÄkhý MkwÄkhk nuX¤Lke yLkwMkqr[-11{kt ÷¾ðk{kt ykðu÷wt Au, Ãký yu ËwfkLkku
¾kLkøke ËwfkLkËkhku yLku Mkhfkhe {tz¤eyku [÷kðu Au. Ãkt[kÞíkkuLku yu ËwfkLkku MkkUÃkðk
{kxu {kuËe Mkhfkhu fkuE Ãkøk÷kt ¼ÞkO LkÚke. ð¤e, AuÕ÷k ËkÞfk Ëhr{ÞkLk su Lkðe
ËwfkLkku ¾q÷e yu Ãký Ãkt[kÞíkku îkhk ¾ku÷ðk{kt ykðe LkÚke. yk{, yk heíku Ãkt[kÞíkkuLke
MkËtíkh yðøkýLkk {kuËe Mkhfkh îkhk fhðk{kt ykðe Au.
(3) yøkíÞLkku {wÆku yu Ãký Au fu, çkeò hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ýku
yLkwMkkh {kuËe Mkhfkhu Ãkt[kÞíkkuLku Lkkýkt ykÃÞkt s LkÚke yLku Lkkýkt Ãkt[Lke Ãký
yðøkýLkk fhe Au. 2005{kt rLk{kÞu÷k rîíkeÞ Lkkýkt Ãkt[u 12-6-2006Lkk hkus
ÃkkuíkkLkku ynuðk÷ hkßÞÃkk÷Lku MkwÃkhík fÞkou níkku. Auf 2011{kt íkuLke yuðe
¼÷k{ýkuLkku s y{÷ fhðk{kt ykÔÞku fu su{kt Ãkt[Lke ¼÷k{ýku yLkwMkkh yLku 73{k
çktÄkhý MkwÄkhkLke ¼kðLkk yLkwMkkh Ãkt[kÞíkkuLku ykŠÚkf MðkÞ¥kíkk Lk {¤u. {kuËe
Mkhfkhu Ãkt[kÞíkkuLku ykŠÚkf MðkÞ¥kíkk çkûke s LkÚke yLku Ãkt[kÞíkkuLku hkßÞ MkhfkhLkk
íkkçkuËkh yLku Ãkxðkhe suðe çkLkkðe ËeÄe Au.
(4) økúk{, íkk÷wfk yLku rsÕ÷k fûkkyu ykÞkusLk rðfurLÿík çkLku íku {kxu 74{k
çktÄkhý MkwÄkhk{kt rsÕ÷k ykÞkusLk Mkr{ríkLke h[Lkk fhðkLke òuøkðkE fhðk{kt ykðe
Au. Ãký yk òuøkðkELkku y{÷ økwshkík Mkhfkhu ÷øk¼øk ËkuZ ËkÞfk MkwÄe fÞkuo s
Lknª. rsÕ÷k ykÞkusLk Mkr{ríkLke h[Lkk {kxu fkÞËku fhkÞku, Ãký íkuLkku Ãký y{÷
Lknª. rsÕ÷k ykÞkusLk Mkr{rík{kt rsÕ÷k ykÞkusLk {tz¤Lkk MkÇÞkuLku ¼he ËuðkÞk yLku
çktÄkhýLke ¼kðLkk Ãkh fwXkhk½kík fhkÞku.
(5) fuLÿLkk Lkkýkt Ãkt[Lkwt su yLkwËkLk, Ãkt[kÞíkku {kxu ykðu Au íku fkuE Ãký
þhíkku rðLkk {kºk 15 rËðMk{kt s Ãkt[kÞíkkuLkwt çkLkðwt òuEyu. Ãký, økwshkík Mkhfkhu
yu{kt þhíkku ÷kËeLku Ãkt[kÞíkkuLke MðkÞ¥kíkk WÃkh íkhkÃk {khe Au. ¾hu¾h íkku fuLÿ
MkhfkhLkkt Lkkýkt, Ãkt[kÞíkkuLku ßÞkt ðkÃkhðkt nkuÞ íÞkt ðkÃkhu íkuðe Aqx nkuðe òuEyu.
Ãký, yuðe Aqx {kuËe Mkhfkh ykÃkíke s LkÚke yLku Ãkt[kÞíkkuLku yu heíku ykurþÞk¤e
çkLkkðu Au.

149

57.
hkßÞ Lkkýkt Ãkt[ {wÆu økwshkíkLkwt ð÷ý rçkLk-÷kufþkne
økwshkík{kt Ãkt[kÞíke hks ¾qçk Mkkhwt níkwt yLku Mk{økú Ëuþ{kt íkuLke ¾qçk «þtMkk
Úkíke níke. yksu ÃkrhÂMÚkrík çkË÷kE økE Au, fkhý hkßÞ Mkhfkh Ãkt[kÞíkkuLku ÃkkuíkkLke
fuLÿ MkhfkhLke ÞkusLkkykuLkku y{÷ fhLkkhe MktMÚkk s økýu Au, þkMkLkLke MktMÚkk fu
þkMkLk fhLkkhe Mkhfkh økýíke s LkÚke.
1992{kt MktMkËu 73{ku çktÄkhý MkwÄkhku ÃkMkkh fÞkuo íÞkhÚke Ëuþ{kt Ãkt[kÞíkku
ºkeò MíkhLke Mkhfkh çkLke Au yu{ fnuðkÞ. ¼khíkLkwt Mk{ðkÞíktºk yLku ÷kufþkne
{k¤¾wt çktÄkhý MkwÄkhkÚke çkË÷kE økÞwt. Ãkhtíkw økwshkík Mkhfkh Ãkt[kÞíkkuLku ðkMíkð{kt
ºkeò MíkhLke Mkhfkh Mk{síke s LkÚke yLku íkuÚke hkßÞLke þkMkLkLke ÔÞðMÚkk{kt íku{Lkwt
fkuE {n¥ð Au s Lknª.
yk Mkt˼o{kt Ãkt[kÞíkkuLke LkkýkfeÞ ÔÞðMÚkk fux÷e ¾hkçk Au yu Mk{sðkLke
sYh Au. 73{k çktÄkhý MkwÄkhk yLðÞu çktÄkhý{kt yLkwMkqr[-11 ykÃkðk{kt ykðe
yLku íku{kt Ãkt[kÞíkkuLku 29 fk{ku MkkUÃkðk{kt ykÔÞkt Au. yk fk{ku fhðk {kxu çktÄkhý{kt
s fuLÿeÞ Lkkýkt Ãkt[Lke su{ s hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lke òuøkðkE fhðk{kt ykðe Au. hkßÞ
Lkkýkt Ãkt[Lkwt fkÞo Ãkt[kÞíkku Lku Ãkkr÷fkykuLku hkßÞ MkhfkhLke fh ykðf{ktÚke LkkýktLke
ðnU[ýe fhðkLkwt Au. økwshkík Ãkt[kÞík Äkhk-1993{kt yLku LkøkhÃkkr÷fk Äkhk
1963{kt Ãký yk Mkt˼o{kt hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lke òuøkðkE fhðk{kt ykðe Au, Ãkhtíkw
økwshkík{kt hkßÞ Lkkýkt Ãkt[ yLku íkuLke ¼÷k{ýkuLke nk÷ík ¾qçk s ¾hkçk Au yu
yiríknkrMkf rðøkíkkuÚke Mkkrçkík ÚkkÞ Au.
økwshkík{kt «Úk{ hkßÞ Lkkýkt Ãkt[Lke h[Lkk 15-9-94Lkk hkus fhðk{kt
ykðe níke. yk Ãkt[Lkk yæÞûk sþðtík {nuíkk níkk. íku{ýu {k[o-1995{kt hkSLkk{wt
ykÃÞwt. íku ÃkAe yæÞûkÃkË ykþhu yuf ð»ko yLku Ãkkt[ {kMk MkwÄe ¾k÷e hÌkwt níkwt. ÃkAe
©e rðLkÞ þ{koLku fkÞofkhe yæÞûkLkku nðk÷ku 17-8-1996Lkk hkus MkkUÃkkÞku níkku yLku
12-2-1997Úke Mkw{Lk Ãkxu÷Lke yæÞûk íkhefu rLk{ýqf ÚkE níke. WÃkhktík, Ãkt[Lkk
MkÇÞ Mkr[ðLke Lkkýkt rð¼køk{kt çkË÷e fhe Lkk¾ðk{kt ykðíke níke yLku íku{Lkk MÚkkLku
çkeò ykEyuyuMk yrÄfkheLke MkÇÞ Mkr[ð íkhefu rLk{ýqf ÚkE níke. yk{, hkßÞ
Mkhfkh Lkkýkt Ãkt[Lku økt¼eh MktMÚkk økýíke s LkÚke yu Mkkrçkík ÚkkÞ Au.
ðÄkhu økt¼eh çkkçkík yu Au fu yk Lkkýk Ãkt[u swLk-1998{kt ynuðk÷ MkwÃkhík
fÞkuo íku ÃkAe íkuLkku y{÷ ÚkÞku s Lknª. Auf 2001Lkk ytík ¼køk{kt íkuLkku Úkkuzku ½ýku
y{÷ ÚkÞku. {kuxu ¼køku yuðe ¼÷k{ýkuLkku s y{÷ fhðk{kt ykÔÞku fu su{kt hkßÞ
Mkhfkhu ðÄw Lkkýkt Ãkt[kÞíkkuLku ykÃkðkLkkt ykðu s Lknª. su ¼÷k{ýkuLkku y{÷ ÚkÞku yu
¼÷k{ýku {kuxu ¼køku yuðe níke fu su{kt ðneðxe MkwÄkhk s fhðkLkk níkk.
150

Ãkt[kÞíkkuLku su Lkkýkt hkßÞ Mkhfkh íkhVÚke {¤u Au íku Lkkýkt þhíke yLkwËkLk
nkuÞ Au. yux÷u fu Lkkýkt þkLku {kxu ðkÃkhðkt fu fE ÞkusLkk {kxu ðkÃkhðkt íku {kxu
Ãkt[kÞíkku çktÄkÞu÷e nkuÞ Au, íku{Lku íku Lkkýkt ðkÃkhðk {kxu Mðíktºkíkk nkuíke LkÚke. ykÚke
«Úk{ hkßÞ Lkkýkt Ãkt[u hkßÞ MkhfkhLkk Mkkík ðuhk fu WÃkfh WÃkh Ãkkt[Úke ËMk xfkLkku
Mkh[kso Lkk¾ðkLke ¼÷k{ý fhe níke yLku yu Mkh[ksoLke ykþhu 350Úke 500 fhkuz
Y. Lke ykðf Ãkt[kÞíkkuLku rðLkk þhíku ykÃkðkLke ¼÷k{ý fhe níke. Ãkhtíkw yu
¼÷k{ýku Mðefkhe s Lknª. yux÷u Ãkt[kÞíkkuLku hkßÞ Mkhfkh ÃkkMkuÚke yuf YrÃkÞku Ãký
yLkwËkLk Ãkuxu yuðku {¤íkku LkÚke fu su ÃkkuíkkLke {hS {wsçk ðkÃkhe þfu. yk rMk÷rMk÷ku
nsw Ãký [k÷w s Au.
«Úk{ Lkkýkt Ãkt[ 1995-2000Lkk økk¤k {kxu níkwt. çktÄkhýeÞ òuøkðkE
yLku fkLkqLke òuøkðkE yuðe Au fu Ëh Ãkkt[ ð»koLkk økk¤k {kxu Lkkýkt Ãkt[ Lke{ðk{kt
ykðu. yux÷u fu 2000-2005Lkk økk¤k {kxu Lkkýkt Ãkt[ Lke{ðkLkwt ÚkkÞ. økwshkíkLke
{kuËe Mkhfkhu 2000-05Lkk Mk{Þøkk¤k {kxu Lkkýkt Ãkt[ LkeBÞwt s Lknª. yk{, {kuËe
Mkhfkhu çktÄkhýLke f÷{ 243(ykE) yLku f÷{ 243(ðkÞ) yLku økwshkík Ãkt[kÞík
Äkhk-1993Lke f÷{-226Lke òuøkðkEykuLkku ¼tøk fÞkuo.
Auf 2003Lke 19{e LkðuBçkhu 2005-10Lkk Mk{Þøkk¤k {kxu Äehw¼kE
þknLkk yæÞûkÃkËu çkeò Lkkýkt Ãkt[Lke rLk{ýqf fhe fu su ¾hu¾h íkku ºkeswt hkßÞ Lkkýkt
Ãkt[ çkLkðwt òuEíkwt níkwt. Mkk{kLÞ heíku Lkkýkt Ãkt[ yæÞûk Mkrník Ãkkt[ ÔÞÂõíkykuLkwt nkuÞ
Au. Ãký íkuLku çkË÷u çkeswt Lkkýkt Ãkt[ {kºk çku MkÇÞkuLkwt s çkLke hÌkwt. yuf yæÞûk yLku
çkeò MkÇÞ Mkr[ð ykRyuyuMk yrÄfkhe. yu{kt Ãký yæÞûk çke{kh Ãkzâk yLku
yðMkkLk MkwÄe çku¼kLk hÌkk íkku Ãký íkuyku yæÞûkÃkËu [k÷w hÌkk. yux÷u fu òýu Lkkýkt
Ãkt[ níkwt Ãký çku¼kLk níkwt! {kºk MkÇÞ Mkr[ð yux÷u fu Mkhfkhe yrÄfkheyu s
rLk»ýkíkkuLke MknkÞÚke ynuðk÷ íkiÞkh fÞkuo yLku 12-6-2006Lkk hkus íku hkßÞÃkk÷Lku
MkwÃkhík fÞkuo.
çkeò Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ýkuLkk nk÷nðk÷ Ãký yu s ÚkÞk fu su «Úk{ Lkkýkt
Ãkt[Lke ¼÷k{ýkuLkk ÚkÞk níkk. Auf 2010{kt íkuLke yuðe ¼÷k{ýkuLkku y{÷
ykAkuÃkkík¤ku fhkÞku fu su{kt hkßÞ Mkhfkhu Ãkt[kÞíkkuLku ðÄw Lkkýkt rçkLk-þhíke Äkuhýu
ykÃkðkLkkt ÚkkÞ s Lknª. LkkUÄLkeÞ çkkçkík yu Au fu yk ynuðk÷ «ÄkLk{tz¤Lke çkuXf{kt
hsq ÚkÞku Lknª yLku íku rðÄkLkMk¼k{kt Ãký 2011 MkwÄe hsq ÚkÞku Lknª ßÞkhu çktÄkhýeÞ
yLku fkLkqLke òuøkðkE yLkwMkkh íku rðÄkLkMk¼k{kt hsq Úkðku òuEyu. yk heíku {kuËe
Mkhfkhu Vhe ðkh Ãký çktÄkhýeÞ yLku fkLkqLke òuøkðkEykuLkku ¼tøk fÞkuo.
çkeò Lkkýkt Ãkt[u hkßÞLkk ÃkAkík rsÕ÷kyku yLku rðfrMkík rsÕ÷kykuLke
rsÕ÷k Ãkt[kÞíkku, íkk÷wfk Ãkt[kÞíkku yLku økúk{ Ãkt[kÞíkkuLkwt rð¼ksLk fheLku Lkkýkt
rçkLkþhíke heíku ykÃkðk {kxu ¼÷k{ý fhe níke. hkßÞ Mkhfkhu ÃkAkík rðMíkkhku Lk¬e
fhðk {kxu su fki÷øke Mkr{rík Lke{e níke íkuLkkt íkkhýkuLku æÞkLk{kt ÷ELku yk ¼÷k{ýku
151

fhðk{kt ykðe níke. WÃkhktík, Ãknu÷e s ðkh çkeò Lkkýkt Ãkt[u Mkk{krsf LÞkÞ
Mkr{ríkykuLku {kxu Ãký Lkkýkt Vk¤ððkLkwt Mkq[ÔÞwt níkwt fu suÚke Mk{ksLkk Lkçk¤k yLku
ÃkAkík ðøkkuoLkku rðfkMk ÚkkÞ.
Ãkhtíkw, yk heíku Ãkt[kÞíkkuLku rçkLk-þhíke yLkwËkLk ykÃkðkLke ¼÷k{ýkuLkku
Mðefkh Lk ÚkÞku yLku íkuÚke Ãkt[kÞíkku {kuxu ¼køku ÃkhkuÃkSðe yLku Lkkýkt ðøkhLkk LkkrÚkÞk
suðe çkLke hne Au. 2012{kt ºkeswt Lkkýkt Ãkt[ rLk{kE økÞwt Au. íkuýu {k[o-2014 MkwÄe
ÃkkuíkkLkku ynuðk÷ økwshkík MkhfkhLku ykÃÞku s LkÚke. Ãkhtíkw økwshkíkLke {kuËe MkhfkhLkwt
ð÷ý òuíkkt ºkeò Lkkýkt Ãkt[Lke ¼÷k{ýkuLkwt þwt Úkþu yuLkku ytËks Mknusu çkktÄe þfkÞ
yu{ Au. {kuËe MkhfkhLkk økwshkík{kt Lkkýkt Ãkt[ yuf «fkhLkku f{ofktz çkLke økÞku nkuÞ
yu{ ÷køku Au.

152

58.
økwshkík{kt ÃkÞkoðhýLkk hûký {kxuLke
sLk MkwLkkðýe yuf VkhMk
¼khíkLkk ÃkÞkoðhý Mkwhûkk Äkhk-1986 yLðÞu 1994{kt Lkð-MÚkkrÃkík
Wãkuøk fu ðíko{kLk WãkuøkkuLkk rðMíkhý yøkkW ykiãkurøkf ÃkrhÞkusLkkLkk ÃkÞkoðhýeÞ
yMkh {qÕÞktfLkLku VhrsÞkík çkLkkððk{kt ykÔÞwt Au. yk fkÞËkfeÞ òuøkðkELku ykÄkhu
økwshkík{kt ÃkÞkoðhýeÞ yMkh {qÕÞktfLk (EykEyu) nkÚk Ähðk{kt ykðu Au. ykðk
{qÕÞktfLk ytøkuLkku ynuðk÷ íkiÞkh fhðk{kt ykðu Au yLku íku hsq fhðk {kxu íkÚkk MÚkkrLkf
÷kufkuLkkt {tíkÔÞku òýðk {kxu sLk MkwLkkðýe Þkusðk{kt ykðu Au. yk sLk
MkwLkkðýeykuLkk Mkt˼o{kt fux÷kf {wÆkyku {n¥ðLkk Au.
sLk MkwLkkðýe{kt Ãkt[kÞíkkuLke rðrþü ¼qr{fk Au. Ãkhtíkw økúk{ ÃktÞk[íkku,
íkk÷wfk Ãkt[kÞíkku yLku rsÕ÷k Ãkt[kÞíkkuLku sLk MkwLkkðýe rðþu fktE s ¾çkh nkuíke LkÚke.
íkuÚke Ãkt[kÞíkkuLkk «ríkrLkrÄyku ßÞkhu sLk MkwLkkðýe økkuXððk{kt ykðu Au íÞkhu íku{kt
Mkr¢ÞÃkýu ¼køk ÷E þfíkk LkÚke. su økk{{kt Wãkuøk MÚkÃkkðkLkku nkuÞ yuLkk MkhÃkt[ Ãký
ÃkÞkoðhýeÞ yMkh {qÕÞktfLk ynuðk÷ rðþu fþwt s òýíkk nkuíkk LkÚke.
ÃkÞkoðhýeÞ yMkh {qÕÞktfLk ynuðk÷{kt ½ýe ðkh fux÷ef ftÃkLkeyku îkhk
¾kuxe hsqykíkku fhðk{kt ykðu Au. ykðe ¾kuxe {krníkeLku ykÄkhu s ÃkAe sLk
MkwLkkðýe{kt [[ko ÚkkÞ Au. yLku íkuÚke ¾kuxe {krníkeLku ykÄkhu ÚkÞu÷e [[ko MÚkkrLkf
÷kufku{kt ¼ú{ Q¼ku fhu Au. yux÷u ¾hu¾h íkku ftÃkLke ßÞkhu ÃkÞkoðhýeÞ yMkh {qÕÞktfLk
ynuðk÷ íkiÞkh fhu ÃkAe íkuLke [fkMkýe fhðk {kxu Ãkqhíkku Mk{Þ yÃkkÞ yu Ãký ¾qçk s
sYhe Au.
ÃkÞkoðhýeÞ yMkh {qÕÞktfLk ynuðk÷Lku çknku¤e «rMkrØ yÃkkðe òuEyu, Ãký
yu {kuxu ¼køku f÷uõxhLke f[uheLkwt ½huýwt çkLkeLku hne òÞ Au. ð¤e, {kuxu ¼køku yu
ynuðk÷ ytøkúuS ¼k»kk{kt nkuÞ Au yLku íkuÚke MÚkkrLkf ÷kufkuLku {kxu íku WÃkÞkuøke çkLkíkku s
LkÚke yLku ykðLkkhku Wãkuøk fuðku Au íkuLke Ãký íku{Lku ¾çkh Ãkzíke LkÚke. Mkh¤ ¼k»kk{kt
ynuðk÷ hsq ÚkkÞ íku {kxu nsw MkwÄe fkuE Ãkøk÷kt ¼hkÞkt s LkÚke!
sLk MkwLkkðýe{kt ßÞkt Wãkuøk MÚkÃkkðkLkku Au íÞktLkk MÚkkrLkf ÷kufku ¼køk ÷E
þfu Au. Ãkhtíkw MÚkkrLkf ÷kufkuLke ÔÞkÏÞk Lk¬e fhðk{kt ykðe LkÚke. Wãkuøku swËk swËk
rðMíkkhku{kt WãkuøkÚke fux÷k ytíkh{kt hnuíkk ÷kufkuLku MÚkkrLkf ÷kufku økýðk íkuLku ytøku swËk
swËk {kÃkËtz yÃkLkkððk{kt ykðu Au. íkuÚke ¾hu¾h yMkh Ãkk{Lkkhk ÷kufkuLku sLk
MkwLkkðýe{kt nksh hneLku ÃkkuíkkLkkt {tíkÔÞku sýkððkLke íkf «kÃík Úkíke s LkÚke.
ÃkÞkoðhý Mkwhûkk Äkhk-1986 nuX¤ su 32 ÃkrhÞkusLkkyku fu Wãkuøkku {kxu
153

ÃkÞkoðhýeÞ {tsqheyku {u¤ððkLkwt VhrsÞkík çkLkkððk{kt ykÔÞwt Au, yu Wãkuøkku {kxu
ÃkÞkoðhýeÞ yMkh {qÕÞktfLkLkku ynuðk÷ íkiÞkh fhðkLkwt VhrsÞkík Au yux÷u yuLkku
ynuðk÷ íkiÞkh íkku ÚkkÞ Au Ãký yuLku Ãkqhíke «rMkrØ ykÃkðkLke sðkçkËkhe ¾hu¾h íkku
økwshkík «Ëq»ký rLkÞtºký çkkuzoLke Au.
çkkuzo ykðe ònuh MkwLkkðýe ytøkuLke LkkurxMk 30 rËðMk yøkkW y¾çkkhku{kt
ykÃku Au, Ãký íku çkÄkt MÚkkrLkf y¾çkkhku{kt ykÃkíke LkÚke, yux÷u Ãký ÷kufkuLku íkuLke
òýfkhe Úkíke LkÚke.
yLkw¼ðku yu{ Ëþkoðu Au fu, sLk MkwLkkðýe yøkkW ftÃkLkeyku îkhk ¾kMk fheLku
yMkhøkúMík rðMíkkhLkk MkhÃkt[kuLku MkkÄe ÷uðk{kt ykðu Au. íku{Lke ÍkÍe xufrLkf÷
LkkýkfeÞ Mk{s Lk nkuðkLku ÷eÄu Ãký íkuyku sLk MkwLkkðýe{kt Mkr¢Þ heíku ¼køkeËkh ÚkE
þfíkk LkÚke.
ßÞkhu MkwLkkðýe ÚkkÞ íÞkhu íku{kt þwt ÚkÞwt íkuLke LkkUÄ íkiÞkh fhðk{kt ykðu Au.
yux÷u fu fkuý þwt çkkuÕÞwt, fkuýu fuðe hsqykík fhe, fuðk «fkhLkkt Mkq[Lkku fhðk{kt ykÔÞkt,
fuðku «rík¼kð ykÃkðk{kt ykÔÞku ðøkuhu ík{k{ «fkhLke rðøkíkku ònuh MkwLkkðýeLke
fkÞoðkneLke LkkUÄ{kt ÷¾ðk{kt ykððe òuEyu. Ãkhtíkw, økwshkík{kt yk çkÄe çkkçkíkku
rðþu økwshkík «Ëq»ký rLkÞtºký çkkuzo îkhk sux÷e çkkhefkEÚke fk¤S hk¾ðe òuEyu
yux÷e fk¤S h¾kíke LkÚke. ½ýe ðkh fkÞoðkneLke LkkUÄku yÃkqhíke Ãký sýkÞ Au.
WÃkhkuõík rðøkíkku òuíkkt yu{ sýkÞ Au fu ÃkÞkoðhý Mkwhûkk Äkhk-1986{kt
÷kufkuLkk yLku ÃkÞkoðhýLkk hûký {kxu su òuøkðkEyku fhðk{kt ykðe Au íku{Lkku y{÷
ðkÞçkúLx økwshkík{kt Ãkkt¾ku ÚkkÞ Au yÚkðk Lkçk¤ku ÚkkÞ Au. rðfkMkLke ÷kÞ{kt ÃkÞkoðhý
¼w÷kE òÞ yu yuf ‘fÂLðrLkÞLx yuõþLk’ Au yu{ s fnuðkÞ.

154

59.
økwshkík MkhfkhLkku ‘õ÷kE{ux [uLs’ rð¼køk Võík fkøk¤ WÃkh!
økwshkík{kt {kuËe MkhfkhLku Ãkkuíku Mk{økú ¼khík{kt «Úk{ ¢{u Au yuðwt fnuðkLkku
y¼h¾ku ¾qçk Au. ykðwt s ÃkÞkoðhýLkk ûkuºk{kt Ãký Au. {kuËe Mkhfkhu 2010{kt
{kuMk{ ÃkrhðíkoLk (õ÷kE{ux [uLs) rð¼køk Lkk{u y÷øk rð¼køk þY fheLku Ãkkuíku íkuðku
rð¼køk þY fhðk{kt Ëuþ{kt Mkðo«Úk{ Au yuðwt økkihð íkku ÷E s ÷eÄwt níkwt. Ãkhtíkw
yøkíÞLkku {wÆku yu Au fu yk rð¼køk þwt fhu Au yLku yu ÃkÞkoðhýLku ykuAwt «Ëqr»kík
fhðk{kt fux÷ku Vk¤ku ykÃku Au?
íkk. 24-2-2010Lkk hkus 1h{e økwshkík rðÄkLkMk¼kLkk Aêk MkºkLkk
ykht¼ Mk{Þu {kuËe Mkhfkhu ÷¾e ykÃku÷k ¼k»kýLku ðkt[íkkt hkßÞÃkk÷u yk{ fÌkwt níkwt:
“ø÷kuçk÷ ðku‹{økLke ¼ÞkLkfíkk Ãkkh¾eLku {khe Mkhfkhu Mk{økú Ëuþ{kt «Úk{
yiríknkrMkf Ãkøk÷wt ÷E íktºk {kuMk{ ÃkrhðíkoLk rð¼køkLke MÚkkÃkLkk fhe Au. økúeLk
xufTLkku÷kìSLkku Mðefkh fhðk{kt økwshkík hkßÞ yøkúuMkh Au, yLku MktÞwõík hk»xÙkuLkk MðåA
rðfkMkíktºkLke {k¤¾køkík yðMÚkkLkku {n¥k{ ÷k¼ ÷eÄu÷ Au. Mk{økú Ëuuþ{kt RMÞw
fhðk{kt ykðu÷k fkçkoLk ¢urzx Mkt˼uo økwshkík hkßÞ «Úk{ ¢{ktfu hÌkwt Au.”
WÃkhkuõík «ð[LkLkk Mkt˼o{kt økwshkíkLkk òýeíkk ÃkÞkoðhýrðËT {nuþ Ãktzâk
yu{ fnu Au fu, hkßÞ MkhfkhLke ynª fþe s ¼qr{fk LkÚke. Wãkuøkku ÃkkuíkkLkk VkÞËk
{kxu Lku f{kýe {kxu fkçkoLk ¢urzx {u¤ðu, AíkktÞ hkßÞ Mkhfkh ¾kuxu¾kuxku sþ ¾kÞ Au.
hkßÞ Mkhfkhu Þþ ¾kðku s nkuÞ íkku su Wãkuøkkuyu fkçkoLk ¢urzx {u¤ðe Au íkuLkk çku xfk
hf{Lkwt rLkÞ{kLkwMkkh Wãkuøkku ÃkkMku ÷kuf fÕÞký yÚkuo ¾[o fhkðu. ykLkku yÚko yu ÚkÞku fu
su Wãkuøkku fu ftÃkLkeykuLku fkçkoLk ¢urzx {¤u Au yuLke su hf{ ÚkkÞ Au íkuLkk çku xfk hf{
yu Wãkuøkkuyu ÷kuffÕÞký {kxu ¾[oðe òuEyu yuðku rLkÞ{ Au, Ãký økwshkík Mkhfkh yu
rLkÞ{Lkwt Ãkk÷Lk íku{Lke ÃkkMku fhkðíke LkÚke. þwt yk MkwþkMkLk Au?
LkkUÄLkeÞ çkkçkík yu Ãký Au fu, òLÞwykhe-2013 MkwÄe íkku {kuMk{ ÃkrhðíkoLk
rð¼køk suðku fkuE rð¼køk økwshkík MkhfkhLke ðuçkMkkEx WÃkh yÂMíkíð Ähkðíkku s
Lknkuíkku. ð¤e, LkkUÄÃkkºk çkkçkík yu Ãký Au fu, økwshkík hkßÞ Mkhfkh îkhk «fkrþík
Mkk{krsf-ykŠÚkf Mk{eûkk 2012-13 (ytËksÃkºk «fkþLk Lkt. 34){kt ÃkÞkoðhý
þe»kof nuX¤ ÃkkLkk Lkt. 71Úke ÃkkLkk Lkt. 76 MkwÄe su rðøkíkku ykÃkðk{kt ykðe Au yu{kt
Ãký {kuMk{ ÃkrhðíkoLk rð¼køk fu íkuLke «ð]r¥kykuLkku WÕ÷u¾ MkwØkt fhðk{kt ykÔÞku LkÚke.
WÃkhktík, Wãkuøkku yLku {k¤¾køkík Mkð÷íkkuLkk Mkt˼o{kt WÃkhkuõík Mkk{krsf-ykŠÚkf
Mk{eûkk{kt Zøk÷kçktÄ ÃkkLkkt ÷¾ðk{kt ykÔÞkt Au íku{kt Ãký {kuMk{ ÃkrhðíkoLk rð¼køk fu
íkuLke fk{økeheLkku WÕ÷u¾ LkÚke! ð¤e, íkk. 23-1-2013Lkk hkus økwshkíkLke 13{e
rðÄkLkMk¼kLkk «Úk{ Mkºk{kt hkßÞÃkk÷u su «ð[Lk ykÃÞwt íku{kt Ãký {kuMk{ ÃkrhðíkoLk
rð¼køk rðþu yuf nhV MkwØkt Wå[khðk{kt ykÔÞku LkÚke!
155

nðu yuf çkeS nfefík LkkUÄðk suðe Au. ËuþLkk ðzk «ÄkLkLkk ðzÃký nuX¤
{kuMk{ ÃkrhðíkoLk ytøku hk»xÙeÞ fkÞo÷ûke ÞkusLkk ½zkE Au. íku{kt swËkt swËkt ykX r{þLk
rLkÄkorhík fhðk{kt ykÔÞkt Au. yu {wsçk Ëhuf hkßÞu ÃkkuíkkLke fkÞo÷ûke ÞkusLkk
çkLkkððkLke Au. Ãkhtíkw økwshkík hkßÞu nS MkwÄe ykðe fkuE ÞkusLkk Ãkze LkÚke. rð¼køk
Au ¾hku, Ãký fkÞo÷ûke ÞkusLkk ½ze LkÚke. þwt ykLku MkwþkMkLk fnuðkÞ! rMkr¬{, rºkÃkwhk
yLku yhwýk[÷ «Ëuþ Mkrník Ãkkt[ hkßÞkuyu ykðe fkÞo÷ûke ÞkusLkk ½ze Lkkt¾e yLku
íku{Lke ÞkusLkkykuLku fuLÿLke MkwfkLk Mkr{rík îkhk {tsqhe Ãký {¤e økE. yktÄú «Ëuþ,
ykMkk{, {u½k÷Þ, ykurhMMkk yLku Ãkrù{ çktøkk¤ suðkt hkßÞkuyu fkÞo÷ûke ÞkusLkk
íkiÞkh fhe Au yLku íku rð[kh-rð{þo {kxu fuLÿLku {kuf÷e ykÃke Au, økwshkík Mkhfkhu
yux÷wt fk{ Ãký nsw MkwÄe fÞwO LkÚke.
2013-14 {kxu su ytËksÃkºk hsq fhkÞwt íku{kt fkçkoLk ¢urzxLku æÞkLk{kt hk¾eLku
yuf fh Ëh¾kMík hsq fhkE. Lkkýkt «ÄkLku su ytËksÃkºkeÞ «ð[Lk ykÃÞwt íku{kt yk
{wsçk fnuðkÞwt Au: “½ýkt yuf{ku ÃkwLk:«kÃÞ QòoLkkt MkúkuíkkuLkk WÃkÞkuøk çkË÷ fkçkoLk ¢urzx
WÃk÷çÄ ÚkkÞ Au. ykðkt yuf{ku íku{Lke ÃkkMkuÚke ðÄkhkLke fkçkoLk ¢urzxLkwt yLÞ yuf{kuLku
ðu[ký fhe þfu Au. fkçkoLk ¢urzx ytøku nk÷Lkk ðuxLkk fkÞËk{kt fkuE [ku¬Mk yuLxÙe Lk
nkuðkLku fkhýu fkçkoLk ¢urzxLkk ðu[kýLkk ÔÞðnkhku ðÄkhkLkk ðuhk Mkrník 15 xfkLkk Ëhu
ðuhkÃkkºk ÚkkÞ. fkçkoLk ¢urzxLkk WÃkÞkuøkLku «kuíMkknLk ykÃkðkLkk nuíkwÚke fkçkoLk ¢urzxLku
ðuxLkk fkÞËkLke yLkwMkqr[-2Lke yuLxÙe-41 nuX¤ yá~Þ fu y{qíko «fkhLkk {k÷ íkhefu
ykðhe ÷E ðÄkhkLkk ðuhk Mkrník Ãkkt[ xfkLkku Ëh ÷køkw Ãkzþu.”
{kuMk{ ÃkrhðíkoLkLkku rð¼køk þY ÚkÞku 2010{kt yLku fkçkoLk ¢urzx {kxu hkník
ykÃkðkLkwt MkqÍTÞwt 2013{kt. yk hkník fkuE çknw {kuxe hkník Au yuðwt LkÚke. ¾hu¾h íkku,
íku{Lku ðux{ktÚke MktÃkqýo {wÂõík yÃkkðe òuEíke níke.
økwshkíkLke çkkh{e Ãkt[ð»keoÞ ÞkusLkkLkkt fw÷ 10 æÞuÞku 2013-14Lkk rðfkMk
fkÞo¢{ (ytËksÃkºk «fkþLk Lkt. 35){kt Ëþkoððk{kt ykÔÞkt Au. íku{kt ÃkÞkoðhýLkku,
{kuMk{ ÃkrhðíkoLkLkku fu fkçkoLk ¢urzxLkku WÕ÷u¾ MkwØkt LkÚke. íkuÚke økwshkík MkhfkhLku íkuLke
fkuE ®[íkk LkÚke yuðwt íkkhý fkZe þfkÞ?
økwshkík Mkhfkhu íkuLkk ytËksÃkºk «fkþLk Lkt. 32 («ð]r¥kLke YÃkhu¾k){kt
{kuMk{ ÃkrhðíkoLk fkÞo¢{ nuX¤ çkkçkíkku sýkðe Au íku Lke[u {wsçk Au:
(1) 2009-10{kt Y. 203.50 ÷k¾ rðrðÄ «fkhLkkt MktþkuÄLkku {kxu
¾[koÞk.
(2) 2011-12{kt Y. 75 ÷k¾ ÃkÞkoðhýLke òøk]rík {kxu ¾[koÞk.
(3) 2012-13{kt Y. 75 ÷k¾ ÃkÞkoðhýLke òøk]rík {kxu ¾ÞkoÞk, íku{kt
fkÞoþk¤k, MkkrníÞ, ÃkrhMktðkË, Rfkuõ÷çk ðøkuhuLkku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au.
WÃkhkuõík çkkçkíkku òuíkkt yu{ ÷køku Au fu {kuMk{ ÃkrhðíkoLk {kxu økwshkík
Mkhfkh sux÷wt AkÃkhu [zeLku Ãkkufkhu Au yux÷wt ftE ÚkÞwt LkÚke. {kuMk{ çkË÷kÞk rðLkk s
{kuMk{ çkË÷kE økE Au yuðwt ÷køku Au!
156

60.
¼kz¼qík çkuuhus : Mkhfkh Mkk[e {krníke AqÃkkðu Au
¼Y[ rsÕ÷k{kt Lk{oËk LkËeLkk ËrhÞk íkhVLkk økk{ ¼kz¼qíkÚke LkSf{kt
nuXðkMk{kt çkuhus yÚkðk çktÄ çktÄkðkLkku Au Ãký yk ¼kz¼qík çkuhus fu çktÄ {kxu ÃkkÞkLke su
rðøkíkkuLke òýfkhe ònuh nkuðe òuEyu yu Au s Lknª. yLku íkuLke yk çkuuhus fu çktÄ þwt
÷k¼ ykÃkþu fu LkwfMkkLk fhþu, fu ÃkAe ÷k¼ku ðÄkhu nþu fu LkwfMkkLk ðÄkhu nþu, fu ÃkAe
fuðk «fkhLkk ÷k¼ Úkþu yLku fuðk «fkhLkwt LkwfMkkLk Úkþu íkuLke {krníke hkßÞ Mkhfkh
÷kufkuLku ykÃkðk {kxu íkiÞkh LkÚke yu{ s fnuðkÞ.
MkwþkMkLkLkku yuf yÚko yu Au fu Mkhfkh su ftE Ãkøk÷kt ¼híke nkuÞ fu fkÞo fhíke
nkuÞ íkuLku rðþu íku ÷kufkuLku MktÃkqýo òýfkhe ykÃku. òu Mkhfkh yu {krníke AwÃkkðíke nkuÞ fu
çkeS fkuE ¾kLkøke ÔÞÂõík, ¾kLkøke sqÚk, ¾kLkøke MktMÚkk fu ¾kLkøke ftÃkLkeLku {krníke
AwÃkkððk Ëuíke nkuÞ íkku yuLkku yÚko yu ÚkkÞ fu Mkhfkh ÃkkhËþof LkÚke yLku yuLkwt þkMkLk
MkwþkMkLk LkÚke Ãký fwþkMkLk Au. ¼kz¼qík çkuhus fu çktÄLkk rfMMkk{kt økwshkík MkhfkhLkwt
ð÷ý ftEf ykðwt s Au.
¼kz¼qík çkuhusLke ÷tçkkE 1663 {exh nþu. çkuhusLke Ãknku¤kE WÃkhLkk ¼køk{kt
30 {exh nþu fu suLkk Ãkh 6 ÷uLkLkku hMíkku çkLkþu. çkuhusLke ykswçkksw Ëeðk÷ nþu. íkuLkku
¾[o Y. 2500 fhkuz íkku ºký ð»ko yøkkW ytËksðk{kt ykÔÞku níkku, nk÷ íku 5000 fhkuz
Y.Lkku ytËksðk{kt ykÔÞku Au. çkuhus çkktÄðk{kt ºký ð»ko ÷køkþu, yu{ fnuðkÞ Au. íku{kt
50 fhkuz ½Lk{exh ÃkkýeLkku Mktøkún Úkþu yLku íku{ktÚke 20 fhkuz ½Lk{exh Ãkkýe ½hu÷q
ðÃkhkþ {kxu yLku çkkfeLkwt ®Mk[kE {kxu ðkÃkhðkLkwwt ykÞkusLk Au. «&™ yu Au fu ®Mk[kE
{kxu Vk¤ðu÷wt, Lk¬e fhu÷wt Ãkkýe ®Mk[kE {kxu s hnuþu fu fu{.
¼kz¼qík çkuhus ònuh-¾kLkøke ¼køkeËkhe(ÃkeÃkeÃke) íkhefu [k÷þu, yuðwt ònuh
fhkÞwt Au. Mkhfkhu Lk{oËkLkwt Ãkkýe Wãkuøk {kxu níkwt s Lknª íku{ Aíkkt WãkuøkkuLku ykÃÞwt Au. yu
s heíku, ¼kz¼qík çkuuhusLkwt Ãkkýe Ãký WãkuøkkuLku {¤u yuðe Mkt¼kðLkk hnuðkLke s. Ërûký
økwshkík{kt rðfMku÷k hMkkÞý WãkuøkLku sYhe ¼hÃkqh Ãkkýe {¤e hnu íku {kxuLke ÔÞðMÚkk
{kxu s ¼kz¼qík çkuhus çkktÄðkLkwt rð[khkÞwt Au.
WãkuøkkuLkku rðfkMk ÚkkÞ íkuLkku ðktÄku LkÚke, íku{Lku Ãkkýe {¤u yuLkku Ãký ðktÄku
LkÚke, Ãký íkuLkk MkkÚku su íkfuËkheyku h¾kðe òuEyu íku Lk h¾kÞ íkku rðLkkþ ðuhkÞ.
¼kz¼qí k çkuuhusLkk rfMMkk{kt Ãký yuðe Mkt¼ kðLkk Au. yfM{kíkLkk Mk{Þu ¼hkLkkh
Mk÷k{íkeLkkt Ãkøk÷ktykuLke ykMkÃkkMkLkk rðMíkkhkuLkk ÷kufkuLku fþe Ãký òý nsw MkwÄe fhkE
LkÚke. ÃkkýeLkwt ðnuý fE çkksw ÄMke þfu íkuLkku yÇÞkMk nsw fhkÞku LkÚke. yux÷u yu árüyu
¼kz¼qík çktÄ rðþu Mk{økú çkkçkíkkuLke òýfkhe {¤íke s LkÚke.
fkuE Ãký «kusuõxLkk y{÷ Ãknu÷kt ÃkÞkoðhýeÞ yMkh {qÕÞktfLk (yuLðkÞL{uoLx÷
157

RBÃkìõx yuMkuMk{uLx-EykEyu) ynuðk÷ íkiÞkh fhðkLkku nkuÞ Au. ¼kz¼qík çktÄ {kxu Ãký
ykðku ynuðk÷ íkiÞkh ÚkÞku Au Ãký yk ynuðk÷ ytøku s fux÷kf Mkðk÷ku Q¼k ÚkkÞ Au.
¼kz¼qík çkuhusLke ðkík ÚkkÞ íÞkhu MkhËkh Mkhkuðh íkÚkk Lk{oËk LkËe Ãkh çktÄkÞu÷k
çkÄk s {kuxk yLku {æÞ{ çktÄkuLku æÞkLk{kt ÷uðkðk òuEyu. fÕÃkMkh ÞkusLkkLku Ãký æÞkLk{kt
÷uðe òuEyu. LkhuLÿ {kuËeyu íkk. 5-5-2013Lkk hkus hkusfkux{kt fÕÃkMkh ÞkusLkk yLku
¼kz¼qík çktÄ çktLkuLke yufMkkÚku ðkík fhe níke. fÕÃkMkh ÞkusLkkLkwt fk{ xqtf{kt þY Úkþu yu{
íku ð¾íku íku{ýu fÌkwt níkwt. Ãkhtíkw ¼kz¼qík çkuuhus{ktÚke fux÷wt Ãkkýe fÕÃkMkh íkhV ðk¤ðk{kt
ykðþu íkuLke rðøkíkku ytøku nsw MkwÄe fkuE [fkMkýe fhkE LkÚke. ¼kz¼qík çkuhusLke MkkÚku
32 rf÷ku{exh ÷ktçke Lknuh Ãký çkktÄðk{kt ykðþu yuðe ðkík Au. Ãký íkuLke rðøkíkku, íkuLkk
«&™ku yLku íkuLkk yMkhøkúMíkku ytøku WÃkhkuõík ynuðk÷{kt fþwt s fnuðk{kt ykÔÞwt LkÚke!
yux÷wt s Lknª Ãký íkuLkku ¾[o fux÷ku Úkþu íkuLke rðøkíkku Ãký yu ynuðk÷{kt ykÃkðk{kt
ykðe LkÚke.
ð¤e, fuLÿeÞ ÃkÞkoðhý {tºkk÷Þ Mk{ûk fÕÃkMkh «kusuõx{kt ¼kz¼qík çktÄLke
ûk{íkk 50 fhkuz ½Lk{exhLke Au yLku 27 fhkuz ½Lk{exh ÃkkýeLke ðnU[ýeLkku s WÕ÷u¾
WÃkhkuõík ynuðk÷{kt fhkÞku Au. íkku þwt 23 fhkuz ½Lk{exh ÃkkýeLkku sÚÚkku fÕÃkMkh {kxu
Au? ykLke fkuE MÃküíkk WÃkhkuõík ynuðk÷{kt Au s Lknª. òu sYh 27 fhkuz ½Lk{exh
ÃkkýeLke s nkuÞ íkku ÃkAe 50 fhkuz ½Lk{exhLke ûk{íkkðk¤ku çktÄ þk {kxu çkkÄðkLkku Au?
yuðku Mkðk÷ Ãký Q¼ku ÚkkÞ.
íkk. 19-7-2013Lkk hkus ¼kz¼qík çkuhus rðþu ÃkÞkoðhý Mkwhûkk Äkhk-1986
yLðÞu ònuh MkwLkkðýe ÞkuòE níke. yk ònuh MkwLkkðýe Ëhr{ÞkLk ÷øk¼øk 1,000
{kAe{khkuyu çkuhus Mkk{u ÃkkuíkkLkku rðhkuÄ LkkUÄkÔÞku níkku. yk rðhkuÄ ÃkAe hkßÞ Mkhfkh
íku{Lke ykðf yLku hkusøkkheLke çkktÞÄhe Q¼e ÚkkÞ Au íku {kxu þwt Ãkøk÷kt ÷u Au yu òuðkLkwt
hnu Au Ãký ykðku rðhkuÄ ÚkkÞ yuLkku yÚko s yu ÚkkÞ fu «kusuõx{kt ftEf Mk{MÞk Au.
ðíko{kLk hkßÞ Mkhfkh yuðe fuðe yý½z heíku ðíkuo Au íkuLkku yuf Ëk¾÷ku yk
hÌkku. ¼qíkfk¤{kt hkßÞ Mkhfkhu MkhËkh Mkhkuðh çktÄ çktÄkÞk ÃkAe fux÷wt Ãkkýe Lk{oËk
LkËe{kt Akuzðk{kt ykðþu yuðk yuf «&™Lkk sðkçk{kt yu{ fÌkwt níkwt fu, LkËe{kt Mkk{kLÞ
yðMÚkk{kt ykuAk{kt ykuAwt sux÷wt Ãkkýe ðnuíkwt nþu íkuLkk fhíkkt çk{ýwt Ãkkýe Akuzðk{kt
ykðþu. ¾hu¾h ykðwt ÚkÞwt LkÚke yLku íkuÚke s Lk{oËk LkËe{kt ËrhÞk íkhV ¾khkþLkkt ðnuý
ykøk¤ ðÄíkkt s hÌkkt yuLku Ãkkýe ¾khkt ÚkÞkt. nðu, ßÞkhu ¼kz¼qík çkuhusLkk VkÞËk
økýkððk{kt ykðu Au íÞkhu ¾khkþ ðÄíke yxfkððk{kt çkuhus {ËËYÃk Úkþu yu{ fnuðk{kt
ykðu Au!
ð¤e, ¼kz¼qík çkuhus ¼hðk {kxu [ku{kMkk rMkðkÞLkkt økk¤k{kt fux÷wt Ãkkýe
çk[þu íkuLke økýíkhe nsw ÔÞðÂMÚkík heíku fhkE LkÚke yu{ òýfkhku fnu Au. íku{Lkk {íku
Mkhfkh ÃkkMku ÃkAe yuf s hMíkku çkkfe hnu Au íku Au MkhËkh MkhkuðhLkk Mk{økú Mkt¼rðík
rÃkÞík rðMíkkh (f{kLz yurhÞk)Lku {¤Lkkhk Ãkkýe{kt fkÃk {qfe ¼kz¼qík çkuhus íkhV
158

Ãkkýe ðnuíkwt {qfðkLkku. yk{, ÚkðkÚke Mk{økú Mkt¼rðík rÃkÞík rðMíkkhLku ykuAwt Ãkkýe {¤u
Lku Lk{oËk ÞkusLkkLkku {q¤ WÆuþ s {kÞko òÞ yLku økwshkíkLke sLkíkkLku íkku yu{ s ÷køku fu
ËrhÞk{kt síkwt, ðuzVkE síkwt Ãkkýe s ¼kz¼qík{kt ðk¤ðk{kt ykÔÞwt Au. yk{, ÷kufku ¼ú{{kt
hnu yLku Mkhfkh yu{Lku Auíkhu!
òýeíkk MkðkuoËÞ f{oþe÷ hsLke¼kE Ëðu fnu Au fu, “¼kz¼qíkLke ykswçkkswLkkt
økk{ku{kt yuf ÷kufMk{s ÃknkU[kzðkLke sYh Au. {kºk rðhkuÄ {kxu Lknª, Mkk[e {krníke
ÃknkU[kzðkLke sYh Au. ¼kz¼qík çkuhus yLku íkuLke ykswçkkswLkkt økk{zkt{kt çkuhusLkwt {kuzu÷
Vuhððk{kt ykðu. Mkhfkh çktÄ çkktÄu íkuLke MkkÚku MkkÚku «òLku Mk{økú {krníkeÚke ðkfuV fhu
íkuLke Ãký sYh Au. yk{ ÚkkÞ íkku s «ò MkhfkhLku Mkk[k «&™ku ÃkqAe þfu, Mk÷k{íke{kt
MknkÞf ÚkE þfu yLku Mkk[k yÚko{kt ònuh-¾kLkøke ¼køkeËkhe nuX¤Lkku «kusuõx íkiÞkh
fhe þfkÞ.”

159

61.
økwshkík MkhfkhLke ftÃkLkeyku økuhðneðxLkku ©u»X Lk{qLkku Au
økwshkík MkhfkhLke fw÷ 78 ftÃkLkeyku Au. íku{kt 74 Mkhfkhe ftÃkLkeyku Au yLku
çkeS [kh ftÃkLkeyku rðÄkLkMk¼kLkk fkÞËk nuX¤ h[kÞu÷e Au. yk ftÃkLkeyku{kt økwshkík
Mkhfkhu fhkuzku YrÃkÞkLkwt hkufký fhu÷wt Au yLku íkuÚke yk ftÃkLkeyku fuðe heíku fk{ fhu Au íku
¾qçk s yøkíÞLkwt çkLke òÞ Au. fuøkLkku 2011-12Lkku s uynuðk÷ 2013{kt hsq fhkÞku
Au, íkuLkk ynuðk÷ Lkt.1{kt su rðøkíkku ykÃkðk{kt ykðe Au íkuLkkÚke yu MÃkü ÚkkÞ Au fu
økwshkík MkhfkhLku yk ftÃkLkeykuLkk MkwþkMkLk{kt Mknus Ãký hMk LkÚke.
økwshkík Mkhfkhu ÃkkuíkkLke ftÃkLkeyku{kt íkk. 31-3-2012 MkwÄe{kt ÷øk¼øk
75000 fhkuzLkwt {qzehkufký fÞwO Au. íkuÚke økwshkíkLkk Lkkøkrhfku {kxu yu {n¥ðLkwt Au fu yk
ftÃkLkeyku fuðe heíku [k÷u Au. fkhý fu yu{kt økwshkíkLkk LkkøkrhfkuLkkt fhðuhkLkkt Lkkýkt s
hkufkÞu÷kt Au. ð¤e, Ëh ð»kuo yk ftÃkLkeykuLku økwshkík MkhfkhLkk çksux{ktÚke RÂõðxe {qze,
÷kuLk, MkçkrMkze yLku økúkLx MðYÃku fhkuzku YrÃkÞk {¤u Au. su{ fu, 2009-10{kt 46
ftÃkLkeykuLku Y. 8079 fhkuz, 2010-11{kt 48 ftÃkLkeykuLku Y. 9266 fhkuz yLku
2011-12{kt 51 ftÃkLkeykuLku Y. 9610 fhkuz yk heíku {éÞk níkk. ykÚke yk ftÃkLkeyku
ÞkuøÞ heíku fk{ fhu yu sYhe Au. fuøkLkku ynuðk÷ yk ftÃkLkeykuLkk fwþkMkLk ytøku su
[kUfkðLkkhe rðøkíkku ykÃku Au yu òuíkkt ykt¾ku Ãknku¤e ÚkE òÞ yu{ çkLku:
(1) Ëh ð»kuo ykøk÷k LkkýkfeÞ ð»koLkk rnMkkçkku A {rnLkk{kt íkiÞkh ÚkE sðk
òuEyu. rðÄkLkMk¼kLkk fkÞËk îkhk su ftÃkLkeyku h[kE Au yu{Lkk rnMkkçkku rðÄkLkMk¼k{kt
hsq Úkðk òuEyu Ãký ykðwt yLkuf ftÃkLkeykuLkk rfMMkk{kt çkLkíkwt LkÚke. su{ fu, 200708{kt 52 ftÃkLkeykuLkk rnMkkçkku yufÚke A ð»ko {kuzk níkk. 2011-12{kt 47 ftÃkLkeykuLkk
rnMkkçkku yufÚke [kh ð»ko {kuzk níkk. økwshkík MkhfkhLke ftÃkLkeyku yufÚke A ð»ko MkwÄe
ÃkkuíkkLkk ÄtÄkLkk fhkuzku YrÃkÞkLkk rnMkkçkku íkiÞkh s Lkk fhu íkku íkuLke sðkçkËkhe fkuLke? fuøk
íkuLkk ynuðk÷Lkk ÃkkLkk Lkt. 10 WÃkh yu{ LkkUÄu Au fu rnMkkçkku {kuzk íkiÞkh ÚkðkÚke Auíkh®Ãkze
yLku ¼úük[khLke Mkt¼kðLkk ðÄu Au. fkhý fu ftÃkLke Äkhk-1956Lke òuøkðkEykuLkku ¼tøk
ÚkðkLke Mkt¼kðLkk ðÄu Au! yk{, økwshkíkLke {kuËe Mkhfkh Ãkkuíku s ÃkkuíkkLke ftÃkLkeyku
îkhk ¼úük[kh ÚkkÞ íkuLkku {køko {kuf¤ku fhu Au.
(2) økwshkík MkhfkhLke su 12 ftÃkLkeyku fk{ fhíke s LkÚke íku{ktLke Mkkík
ftÃkLkeyku íkku Vz[k{kt økE. çkkfeLke Ãkkt[ ftÃkLkeyku{ktÚke yuf ftÃkLkeLkk rnMkkçkku íkku AuÕ÷kt
13 ð»koÚke yux÷u fu LkhuLÿ {kuËe {wÏÞ {tºke ÚkÞk íÞkhÚke s íkiÞkh ÚkÞk LkÚke.
(3) ºký ftÃkLkeyku íkku yuðe Au fu su{Lkk rnMkkçkku yufuÞ ð»ko {kxu íkiÞkh ÚkÞk s
LkÚke yu{ fuøkLkku ynuðk÷ fnu Au. økwshkík Mxux yurðÞuþLk RL£kMxÙM[h ftÃkLke r÷r{xuz
Äku÷uhk RLxhLkuþLk÷ yuhÃkkuxo ftÃkLke r÷r{xuz yLku økwshkík xqh zuð÷Ãk{uLx ftÃkLke r÷r{xuz.
(4) fuøkLkku ynuðk÷ yu{ fnu Au fu su 25 ftÃkLkeykuLkk rnMkkçkku AuÕ÷kt çku-[kh
160

ð»ko MkwÄe íkiÞkh ÚkÞk LkÚke íku{kt økwshkík Mkhfkhu Y. 29,750 fhkuzLkwt {qzehkufký fÞwO Au.
su ftÃkLkeykuLkk rnMkkçkku s íkiiÞkh Úkíkk LkÚke yu{kt økwshkík Mkhfkh ÃkkAe fhkuzku YrÃkÞkLke
÷kuLk, {qze yLku økúkLx MðYÃku ykÃku Au. yk 25 ftÃkLkeyku{kt økwshkík Mkhfkhu ðÄw Y. 7880
fhkuz ykÃÞk Au! yuLkku yÚko s yu ÚkÞku fu {kuuËe MkhfkhLku ÃkkuíkkLke ftÃkLkeyku fhkuzkuLkk
rnMkkçkku íkiÞkh Lk fhu íkkuÃký yuLke ®[íkk s LkÚke.
(5) ykùÞoLke yLku yk½kíkLke nfefík yu Au fu yuMk.xe. rLkøk{Lkk rnMkkçkku
2009-10, 2010-11, 2011-12 yLku 2012-13 yu{ [kh ð»koÚke íkiÞkh ÚkÞk
s LkÚke yLku Aíkkt yuMkxe rLkøk{ çkMk ¼kzwt ðÄkÞuo s òÞ Au! yuM kxe rLkøk{ yu
rðÄkLkMk¼kLkk fkÞËk îkhk MÚkÃkkÞu÷wt rLkøk{ Au Ãký rðÄkLkMk¼k{kt yuLke fk{økehe rðþu
[[ko ÚkkÞ yuðwt fþwt rð[khðk{kt ykðíkwt LkÚke!
þwt fhkuzku YrÃkÞkLkk rnMkkçkku Mk{ÞMkh íkiÞkh s Lk ÚkkÞ yuLku MkwþkMkLk fnuðkÞ
¾hwt? yk çkÄkt rLkøk{ku fkuEf Lku fkuEf rð¼køk nuX¤ fk{ fhu Au yLku yu Ëhuf rð¼køkLkk
{tºke Ãký nkuÞ Au yLku LkkÞçk {tºke Ãký nkuÞ Au. íkku yu {tºkeykuyu AuÕ÷kt íkuh ð»ko
Ëhr{ÞkLk þwt æÞkLk hkÏÞwt? yLku yu çkÄk {tºkeykuLkk ðzk {wÏÞ {tºke LkhuLÿ {kuËeyu þwt æÞkLk
hkÏÞwt? þwt yk çkÄkLku yk fhkuzkuLkku ÄtÄku ÞkuøÞ heíku ÚkkÞ yu òuðkLkku Mk{Þ s LkÚke {¤íkku?
fu ÃkAe yu ftÃkLkeyku çkhkçkh rnMkkçkku íkiÞkh Lk fhu, yu{kt íku{Lkwt MÚkkrÃkík rník Au?
fuøkLkku WÃkhkuõík ynuðk÷ íkuLkk ykht¼Lkk ÃkkLkk Lkt. 7 WÃkh yu{ ÷¾u Au fu,
“ònuh ûkuºkLkk yuf{ku LkVku h¤u Au ¾hkt Ãký yu{Lke fk{økehe{kt yLkuf ¾k{eyku «ðíkuo
Au. fuøkLkk AuÕ÷kt ºký ð»koLkk ykìrzx ynuðk÷kuLke Mk{eûkk fhíkkt òuðk {¤u Au fu, hkßÞLkk
ònuh ûkuºkLkk yuf{kuyu Y. 4052.37 fhkuzLke ¾kux fhe Au yLku Y. 166.77 fhkuzLkwt
¾kuxwt {qzehkufký íku{kt fhðk{kt ykÔÞwt Au yLku íku ðÄkhu Mkkhk Mkt[k÷LkÚke ytfwþ{kt ÷kðe
þfkÞwt nkuík. yk{, LkVku ðÄkhðkLkku yLku ¾kux ÷½wík{ fhðkLkku yLku fk{økehe MkwÄkhðkLkku
¾qçk s yðfkþ Au.” yk{, ðÄw Mkkhk Mkt[k÷Lk {kxu yðfkþ níkku yLku fþwt fhðk{kt
ykÔÞwt Lknª yu nfefíkLku økwshkíkLkk Lkkøkrhfku fuðe heíku LkshytËks fhe þfu?
yk ftÃkLkeykuLkk s LkkýkfeÞ ÔÞðnkhku yLÞ ftÃkLkeyku MkkÚku fu fkuLxÙkõxhku MkkÚku
fhu Au íku{kt fhkuzku YrÃkÞkLkk su økkuxk¤k fuøk îkhk íkuLkk ynuðk÷Lkk ÃkkLkk Lkt. 11 WÃkh
ËþkoðkÞk Au íku Lke[u {wsçk Au:
(1) rLkÞ{ku, ykËuþku, fkÞoðkneyku yLku fhkhkuLke þhíkkuLkwt Ãkk÷Lk Ãkkt[ rfMMkk{kt
Lk ÚkðkLku ÷eÄu Y. 162.43 fhkuzLkwt LkwfMkkLk ÚkÞwt níkwt.
(2) ftÃkLkeykuyu Ãkkuíku ÃkkuíkkLkk LkkýkfeÞ rníkkuLkwt hûký Ãkkt[ rfMMkk{kt çkhkçkh
Lk fÞwO {kxu Y. 100 fhkuzLkwt LkwfMkkLk ÚkÞwt!
ykðe íkku yLkuf rðøkíkku fuøkLkk ynuðk÷{kt ykÃkðk{kt ykðe Au fu su yu{
MÃküÃkýu Ëþkoðu Au fu nòhku fhkuzku YrÃkÞkLkku ðneðx fhíke økwshkík MkhfkhLke ftÃkLkeyku
økkuxk¤k s økkuxk¤k fhe hne Au yLku MkwþkMkLkLke ËwnkE Ëuíke økwshkík Mkhfkh yuLkk rðþu
Mknus Ãký økt¼eh LkÚke. yuLkku yÚko s yu ÚkkÞ Au fu yu økkuxk¤k{kt {kuËe MkhfkhLkk
{ktÄkíkkyku ¼køkeËkh Au.
161

62.
¼khík fhíkkt økwshkík{kt ðÄkhu {kU½ðkhe Au
Ëuþ{kt {kU½ðkheLke çkq{ [khuÞ çkksw Au. økúknfku ÃkhuþkLk Au yu{ hksfeÞ Lkøkkhkt
ðkøke hÌkkt Au. {kU½ðkhe ík{k{ økúknfkuLku Lkzu Au, fkhý fu íkífk¤ íkku fkuELkkuÞ LkVku fu
Ãkøkkh fu ðuíkLk ðÄíkkt LkÚke yLku íkuÚke íku{Lke ðkMíkrðf ykðf ½xe òÞ Au, yux÷u fu
yu{Lke ¾heËþÂõík ½xe òÞ Au.
økwshkík{kt Ãký ¼khíkLke MkkÚkuMkkÚku {kU½ðkhe Au s. {kU½ðkhe nkuðkLkwt fu ðÄðkLkwt
yuf fkhý fhðuhkLkwt ¼khý Ãký nkuÞ Au. òu ¼khík Mkhfkh ykçkfkhe sfkík, Mkuðk ðuhku
yLku ykÞkík sfkík{kt ðÄkhku fhu íkku ðMíkwyku yLku MkuðkykuLkk ¼kðku ðÄu Au. yu s heíku,
økwshkík Mkhfkh òu ðux, ðknLk ðuhku, ðes¤e ðuhku, {LkkuhtsLk ðuhku ðøkuhu{kt ðÄkhku fhu
yÚkðk íkku íkuLke ykðf ðÄkhu íkkuÞ ¼kðku ðÄu Au.
LkkUÄLkeÞ çkkçkík yu Au fu økwshkík{kt ¼khík fhíkkt ðÄkhu {kU½ðkhe Au. økwshkík{kt
økúk{eý ©r{fku, ¾uík{sqhku yLku ykiãkurøkf fk{Ëkhku {kxuLkk økúknf ¼kðktf Mk{økú ¼khíkLkk
Mkhuhkþ økúknf ¼kðktf fhíkkt ðÄkhu Au yu nfefík Au. yuLke rðøkíkku íkku økwshkík MkhfkhLkk
ÃkkuíkkLkk ËMíkkðus Mkk{krsf-ykŠÚkf Mk{eûkk (2012-13){kt ykÃkðk{kt ykðe s Au.
yu WÃkhktík, ¼khík MkhfkhLke rMk{÷k ¾kíkuLke ©{ f[uhe îkhk Ëuþ{kt «ðíko{kLk ¼kðku
rðþu su {krníke ¼uøke fhðk{kt ykðu Au íku Ãký yk s çkkçkík sýkðu Au. yk rðøkíkku Lke[u
{wsçk Au:
(1) 1986-87Lku ykÄkhð»ko økýeLku òuðk{kt ykðu íkku ¾uík{sqhku {kxuLkku økúknf
¼kðktf økwshkík{kt LkðuBçkh-2013{kt 799 níkku. íku Mk{Þu íku rçknkh{kt 707 níkku.
rn{k[÷ «Ëuþ{kt 631 níkku, {æÞ «Ëuþ{kt 744 níkku, ykurhMMkk{kt íku 736 níkku.
ËuþLkkt 20 {kuxkt hkßÞkuLke {krníke ©{ f[uheLku ykÃke Au. íku{kt 14 hkßÞku{kt økwshkík
fhíkkt {kU½ðkhe ykuAe níke. Mk{økú ¼khík{kt Mkhuhkþ ¼kðktf 777 s níkku! rzMkuBçkh2013{kt Ãký yu s nk÷ík níke. yu {rnLkk{kt Mkhuhkþ ¼kðktf ¼khík {kxu 765 hÌkku
níkku yLku økwshkíkLkku 775 níkku. íÞkhu økwshkík fhíkkt 12 hkßÞku{kt {kU½ðkhe ykuAe
níke!
(2) økúk{eý {sqhku {kxuLkku økúknf ¼kðktf 1986-87Lku ykÄkhð»ko økýeLku
òuíkkt Ãký yu{ s sýkÞ Au fu økwshkík{kt yLÞ hkßÞku fhíkkt {kU½ðkhe ðÄkhu Au. LkðuBçkh2013{kt yu{Lku {kxuLkku økúknf ¼kðktf økwshkík{kt 795 níkku yLku ¼khík{kt íku 777
níkku! yu {rnLku økwshkík fhíkkt 13 hkßÞku{kt ¼kðktf ykuAku hÌkku Au. rzMkuBçkh-2013{kt
økwshkík{kt økúk{eý {sqhku {kxuLkku ¼kðktf 774 níkku yLku íku Mk{økú ¼khík{kt Mkhuhkþ
766 níkku! yu {rnLku Ãký økwshkíkLkku ¼kðktf yLÞ 12 hkßÞku fhíkkt ðÄkhu níkku!
(3) LkðuBçkh-2013{kt ykiãkurøkf {sqhku {kxuLkku økúknf ¼kðktf y{ËkðkË{kt
162

245 níkku. yk ¼kðktf ËuþLkkt 44 þnuhku fhíkkt ðÄkhu níkku. MkwhíkLkku ¼kðktf 231 níkku
yLku íku ËuþLkkt 19 þnuhku fhíkkt {kU½wt níkwt.
(4) ¾uík{sqhku {kxuLkku økúknf ¼kðktf ík{k{ [esðMíkwyku yLku Mkuðkyku {kxu
økwshkík{kt 2000-01{kt 31 níkku yLku 2011-12{kt íku 627 ÚkÞku níkku. Mk{økú
¼khík{kt íkku íku 304 níkku yLku 2011-12{kt íku 622 ÚkÞku níkku. òu {kºk ¾kã [eòuLku
s æÞkLk{kt ÷uðk{kt ykðu íkku økwshkík{kt yk s ð»kkuo{kt íku 322Úke ðÄeLku 649 ÚkÞku níkku.
ßÞkhu Mk{økú ¼khík{kt íku 299Úke ðÄeLku 610 ÚkÞku níkku. yk{ økwshkík{kt ¾uík{sqhkuyu
¼khíkLkk ¾uík{sqhku fhíkkt ðÄkhu {kU½ðkheLkku yLkw¼ð AuÕ÷kt 11 ð»ko Ëhr{ÞkLk fÞkuo Au,
yu Mkkrçkík ÚkkÞ Au.
(5) økúk{eý {sqhku yux÷u fu ¾uík{sqhku rMkðkÞLkk yLÞ {sqhku {kxu Ãký økwshkík{kt
{kU½ðkhe ðÄkhu s hne Au. økwshkík{kt íku{Lku {kxuLkku økúknf ¼kðktf 2000-01{kt 315
níkku yLku íku ðÄeLku 2011-12{kt 626 ÚkÞku níkku. {kºk ¾kã [eòuLku æÞkLk{kt ÷Eyu
íkku íku økwshkík{kt 323Úke 650 ÚkÞku níkku yLku Mk{økú ¼khík{kt íku 300Úke ðÄeLku 611
ÚkÞku níkku.
økwshkík{kt Mk{økú Ëuþ fhíkkt ðÄkhu {kU½ðkhe Au yuLkwt yuf fkhý yu Au fu økwshkík
Mkhfkhu økwshkíkLkk ÷kufku WÃkh ðÄkhu ðuhk LkkÏÞk Au. ðMíkwyku yLku Mkuðkyku WÃkh su ðuhk
Lkk¾ðk{kt ykðu íku Ãkhkuûk ðuhk Au yLku yu Ãkhkuûk ðuhkÚke ¼kðku ðÄu s Au. su{ fu, økwshkík
MkhfkhLke ðu[ký ðuhkLke ykðf 2001-02{kt Y. 5,857 fhkuz níke, íku 201314{kt ðux MðYÃku Y. 45,300 fhkuz sux÷e ytËksðk{kt ykðe Au. yk{, íku{kt AuÕ÷kt
13 ð»ko{kt Ãkkuýk ykX økýku ðÄkhku ÚkÞku Au. òu hkßÞ Mkhfkh ðuxLkk Ëh ½xkzu íkku ¼kðku
½xu yu Ãký Mðk¼krðf Au.
yu s heíku, økws hkík MkhfkhLke ðes¤e ðuhkLke ykðfLkk 2001-02{kt
Y. 1,657 fhkuz níke yLku íku 2013-14{kt Y. 4,500 fhkuz ytËksðk{kt ykðe Au
yux÷u fu íku{kt ÷øk¼øk Ãkkuýk ºký økýku ðÄkhku ÚkÞku Au. ðknLk ðuhkLke ykðf 200102{kt Y.677 fhkuz níke yLku íku ðÄeLku 2013-14{kt Y. 2,200 fhkuz ÚkðkLkku ytËks
Au. yk{, íku{kt Ãký ÷øk¼øk Mkkzk ºký økýku ðÄkhku ÚkÞku Au.
yuftËhu òuEyu íkku, økwshkík MkhfkhLkk ÃkkuíkkLkk ðuhkykuLke ykðf 2001-02{kt
Y. 9,242 fhkuz níke yLku íku 2013-14{kt Y. 60,208 fhkuz ÚkðkLkku ytËks Au,
yux÷u fu yu{kt Mkkzk A økýk sux÷ku ðÄkhku ÚkÞku Au. yux÷u fu {kuËe Mkhfkhu økwshkíkLkk A
fhkuz økúknfku ÃkkMkuÚke ðuhk ¾t¾uhðk{kt ÃkkAwt ð¤eLku òuÞwt s LkÚke. Ãkrhýk{u, ðMíkwyku yLku
Mkuðkyku ¼khík fhíkkt økwshkík{kt ðÄkhu {kU½e hnu Au. ðÄw {kU½ðkheLkwt fkhý {kuËe Mkhfkh
Ãkkuíku Au yu ¼q÷ðwt òuEyu Lknª.

163

63.
økwshkík{kt økheçke ðÄe Au, ½xe LkÚke
økwshkík{kt økheçkeLke hu¾kLke Lke[u Sðíkk ÷kufkuLke økýíkhe {kxu su {kÃkËtz
økýðk{kt ykðu Au íkuLku rðþu íkksuíkh{kt sçkhËMík nkuçkk¤ku {åÞku Au. ‘yLLk Mkwhûkk
yrÄfkh yr¼ÞkLk’ îkhk Úkkuzk rËðMkku yøkkW su rðøkíkku ònuh fhkE íku{kt yu{ sýkðkÞwt
fu økúk{ rðMíkkhku{kt yuf ÔÞÂõíkLke hkusLke ykðf Y. 10.80 nkuÞ íkku íkuLku økheçkeLke
hu¾k økýðk{kt ykðu Au yLku økheçkeLke yk hu¾k 2006{kt Lk¬e ÚkE níke, fu suLkku
WÃkÞkuøk 2014{kt Ãký fhðk{kt ykðu Au. òu Y. 10.80Lke hkusLke {kÚkkËeX ykðf
økýðk{kt ykðu íkku {krMkf økwshkík{kt {kÚkkËeX ykðf Y. 324 ÚkkÞ. yuLkkÚke suLke
ykðf ykuAe nkuÞ íkuLku s økheçkeLke hu¾k Lke[u Sðíke (çkeÃkeyu÷) ÔÞÂõík fnuðkÞ yLku
íkuLku økheçke rLkðkhýLke ÞkusLkkykuLkku ÷k¼ {¤u.
økwshkík{kt rðfkMk ÚkÞku Au yLku økheçke ykuAe Au yuðk Ëkðkyku ðå[u yk su
rðøkíkku «fkþ{kt ykðe Au íku [kUfkðLkkhe Au. ßÞkhu çku-yuf ð»ko yøkkW hk»xÙeÞ ykÞkusLk
Ãkt[u økúk{ rðMíkkhku {kxu {kÚkkËeX hkusLke ykðf Y. 31.06 yLku þnuhe rðMíkkhku {kxu
{kÚkkËeX hkusLke ykðf Y. 38.40 Lk¬e fhe íÞkhu nkuçkk¤ku {[e økÞku níkku. Mkðk÷ yu
Q¼ku ÚkkÞ Au fu økwshkík Mkhfkhu þk {kxu ykÞkusLk Ãkt[Lkku yk {kÃkËtz MðefkÞkuo LkÚke? þwt
íku ykuAk YrÃkÞkðk¤e økheçkeLke hu¾k Lk¬e fheLku yu{ fnuðk ÷køku Au fu økwshkík{kt
økheçkeLkwt «{ký ykuAwt Au?
òu ykðfLku fu ¾[oLku s WÃkh {wsçkLkku {kÃkËtz økýðk{kt ykðu íkku íku{kt {kºk
¾kÄk¾kuhkfeLkku s Mk{kðuþ fhkÞ Au. ðMºk, ykðkMk, rþûký, ykhkuøÞ ðøkuhu suðe
yLÞ ÃkkÞkLke [esðMíkwyku yLku MkuðkykuLkku Mk{kðuþ yu{kt Úkíkku s LkÚke. òu yu çkÄkLkku
Mk{kðuþ ÚkkÞ íkku økheçkeLkku yktf ½ýku Ÿ[ku òÞ íku{ Au. Ãký økwshkík Mkhfkh íkuLku
æÞkLk{kt ÷uðk fu{ íkiÞkh LkÚke? yuLkku yÚko s yu ÚkkÞ fu økwshkík Mkhfkh yu{ çkíkkððk
{køku Au fu økwshkík{kt økheçke ¾qçk s ykuAe Au.
økheçke ½xu yu øk{íke ðkík Au. Ãký økheçke {kºk fkøk¤ WÃkh Lkk ½xðe òuEyu,
yu ðkMíkrðfíkk{kt ½xðe òuEyu. 1999-2000{kt økwshkík{kt 26.19 ÷k¾ Ãkrhðkhku
çkeÃkeyu÷ ÞkËe{kt níkkt yuðwt Mkhfkhe yktfzkyku fnu Au. nðu Mkðk÷ yu Au fu yu{kt ðÄkhku
ÚkÞku fu ½xkzku ÚkÞku? Lke[uLke fux÷ef rðøkíkku ÃkhÚke òuEyu íkku yu{ [ku¬Mk fne þfkÞ fu
økwshkík{kt çkeÃkeyu÷ ÃkrhðkhkuLke MktÏÞk yLku «{ký çktLku ðæÞkt Au. 1999-2000{kt
íkku ÷øk¼øk 24 xfk ÷kufku økheçk níkk Ãký nðu xfkðkhe «{ký ðæÞwt Au.
(1) økwshkík Mkhfkh îkhk òLÞwykhe-2014 Ëhr{ÞkLk Mk{økú økwshkík{kt
yuVyu{ hurzÞku Ãkh {wÏÞ{tºke y{]ík{T ÞkusLkk ytøku su ònuh¾çkhku ykÃkðk{kt ykðe
íku{kt yu{ fnuðk{kt ykÔÞwt níkwt fu ykhkuøÞ Mkwhûkk ytøkuLke yk ÞkusLkkLkku ÷k¼ hkßÞ{kt
164

40 ÷k¾ çkeÃkeyu÷ ÃkrhðkhkuLku {¤þu. yuLkku MÃkü yÚko yu ÚkÞku fu økwshkík{kt 40 ÷k¾
çkeÃkeyu÷ Ãkrhðkhku Au yu{ økwshkík Mkhfkh Ãkkuíku s fnu Au. òu 40 ÷k¾ Ãkrhðkhku
økheçk nkuÞ íkku çku fhkuz ÷kufku økheçk Au yu{ fnuðkÞ. fkhý fu yuf Ãkrhðkh{kt Mkhuhkþ
Ãkkt[ ÔÞÂõík nkuÞ Au. A fhkuzLke ðMkrík{kt çku fhkuz Ãkrhðkhku økheçk Au yux÷u fu yu «{ký
33.33 xfk ÚkÞwt! yk{, hkßÞLke ºkeò ¼køkLke ðMkrík økheçk Au! yk{, økheçkeLkwt
«{ký 24 xfkÚke ðÄeLku 33.33 xfk ÚkÞwt økýkÞ. yux÷u fu, økheçke{kt 9 xfkLkku ðÄkhku
ÚkÞku! yk{kt þnuhe yLku økúk{eý çktLku økheçkkuLkku Mk{kðuþ ÚkE òÞ Au. økwshkík Mkhfkhu su
ÃkrhÃkºk çknkh Ãkkzu÷ku Au íku{kt þnuhe økheçkeLke hu¾k hkusLkk {kÚkkËeX Y. 16.70Lke
ykðf æÞkLk{kt ÷uðkE Au, yux÷u fu {krMkf {kÚkkËeX ykðf Y.501 ÚkkÞ. þwt ykx÷e
hf{{kt fkuE ÔÞÂõík ÃkkuíkkLkku SðLkrLkðkon [÷kðe þfu ¾he? þwt ykLku rðfkMkLkku {kÃkËtz
fnuðkÞ?
(2) 2012Lkk rzMkuBçkh{kt ßÞkhu økwshkík rðÄkLkMk¼kLke [qtxýe ykðe íÞkhu
íkuLkk çku-yuf {rnLkk yøkkW ¼ksÃku íkuLkk [qtxýe ZtZuhk{kt yuðwt ð[Lk ykÃÞwt níkwt fu íku 50
÷k¾ ÃkrhðkhkuLku ÃkkuMkkÞ íkuðe ®f{íku ½h Ãkqhkt Ãkkzþu. yuLkku yÚko yu ÚkÞku fu 50 ÷k¾
Ãkrhðkhku ÃkkMku hnuðk÷kÞf ½h LkÚke. økwshkík{kt yuf Ãkrhðkh{kt Ãkkt[ MkÇÞku hnu Au yu{ økýeyu íkku fw÷ 2.50 fhkuz ÷kufku ÚkÞk, fu suyku hnuðk÷kÞf ½h{kt hnuíkk LkÚke. Mkkhwt
½h Lk nkuðwt yu økheçkeLkku yuf {n¥ðLkku {kÃkËtz Au. òu 6 fhkuz{ktÚke 2.5 fhkuz ÷kufku
ÃkkMku hnuðk÷kÞf ½h Lkk nkuÞ íkku yuLkku yÚko yu ÚkÞku fu 41.6 xfk ÷kufku økheçk Au. yk{,
økwshkík{kt økheçkeLkwt «{ký ¾qçk ðÄkhu Au. yk{, 1999-2000Lke íkw÷Lkkyu økwshkík{kt
økheçke ÷øk¼øk 18 xfk ðÄe!
(3) 2010Lkk MktÞwõík hk»xÙ rðfkMk fkÞo¢{(ÞwyuLkzeÃke)Lkk {kLkð rðfkMk
ynuðk÷Úke çknw-ykÞk{e økheçke yktf(yu{ÃkeykE) þkuÄðkLke þYykík ÚkE Au. yk
yktfLke økýíkhe{kt rþûký, ykhkuøÞ yLku SðLkÄkuhý yu{ ºký {kÃkËtzku{kt fw÷ 10
rLkËuoþfku æÞkLk{kt ÷uðkÞk Au. Ãkkt[ ð»koLkwt þk¤uÞ rþûký fkuEyu Ãkqhwt Lk fÞwO nkuÞ yuðku
Ãkrhðkh, f{-Mku-f{ þk¤kyu sðkLke ô{h ÄhkðLkkhwt çkk¤f þk¤k{kt LkkUÄkÞu÷wt Lk nkuÞ
íkuðku Ãkrhðkh, f{-Mku-f{ yuf MkÇÞ yÃkku»kýÚke Ãkezkíkku nkuÞ íkuðku Ãkrhðkh, yÃkku»kýLku
÷eÄu su{kt yuf fu íkuÚke ðÄw çkk¤fku {]íÞw ÃkkBÞkt nkuÞ íkuðku Ãkrhðkh, ðes¤e Lkk nkuÞ,
ÃkeðkLkwt [kuϾwt Ãkkýe Lkk {¤íkwt nkuÞ, ÃkÞkoÃík MkVkELke ÔÞðMÚkk Lk nkuÞ, ½h{kt VhMk
{kxeLke nkuÞ, ÷kfzwt-fku÷Mkku fu AkýLkku WÃkÞkuøk çk¤íký íkhefu Úkíkku nkuÞ íkÚkk su{Lke
ÃkkMku fkh LkÚke Ãký MkkRf÷, {kuxhMkkRf÷, hurzÞku, r£s, VkuLk fu xeðe{ktÚke fkuE yuf
ðMíkw nkuÞ yuðku Ãkrhðkh. yk ºký {kÃkËtzku yLku ËMk rLkËuoþfkuLku ykÄkh økýeLku ‘ykuõMkVkuzo
Ãkkuðxeo yuLz Ìkw{Lk zuð÷Ãk{uLx RrLk~Þurxð’ îkhk ¼khíkLkkt 21 hkßÞkuLkku yÇÞkMk fhkÞku.
su{ çknw-ykÞk{e økheçke yktf ðÄkhu yu{ yu hkßÞ{kt økheçke ðÄkhu. yk yÇÞkMk
{wsçk økwshkíkLkku çknw-ykÞk{e økheçke yktf 0.205 Au yLku økheçkeLkwt «{ký økwshkík{kt
41.5 xfk Au.
165

økwshkíkLkku ¢{ yk çkkçkík{kt ykX{ku Au. yux÷u fu çkeòt Mkkík hkßÞku fuh¤,
økkuðk, Ãktòçk, rn{k[÷ «Ëuþ, íkkr{÷Lkkzw, {nkhk»xÙ yLku W¥khk¾tz yuðkt Au fu su{kt
økwshkík fhíkkt ykuAe økheçke Au. fuh¤{kt {kºk 15.9 xfk s økheçke Au! yk árüyu
òuEyu íkku økwshkík{kt ½ýe ðÄkhu økheçke nkuðkLkwt fnuðkÞ.
økwshkík Mkhfkh yu{ sýkðu Au fu, ykÞkusLk Ãkt[Lkku s {kÃkËtz Y. 324 yLku
Y. 501Lkku Au. Ãký yu íkku 1999-2000 {kxuLkku níkku. þk {kxu økwshkík Mkhfkhu yu
{kÃkËtz ðÄkÞkuo Lknª? ð¤e, økwshkík Mkhfkh fnu Au fu, ykÞkusLk Ãkt[Lkk {kÃkËtz yLkwMkkh
21 ÷k¾ Ãkrhðkhku çkeÃkeyu÷{kt ykðu Au yLku íkuýu Ãkkuíku çkeò 11 ÷k¾ ÃkrhðkhkuLku
çkeÃkeyu÷ ÞkËe{kt W{uÞko Au yux÷u fw÷ 32 ÷k¾ Ãkrhðkhku ÚkÞk. íkku ÃkAe hkßÞ MkhfkhLke
{wÏÞ{tºke y{]ík{T ÞkusLkk{kt 50 ÷k¾ çkeÃkeyu÷ Ãkrhðkhku sýkðkÞk íkuLkwt þwt? yux÷u fu
økwshkík Mkhfkh 40 ÷k¾ Ãkrhðkhku økheçk Au yu{ {kLku Au fu Lknª? òu Lkk, íkku ÃkAe
{wÏÞ{tºke y{]ík{T ÞkusLkkLke ònuh¾çkhku{kt yu yktfzku sýkðkÞku fu{?
økwshkík Mkhfkhu su Y. 324 yLku Y. 501Lkku {kÃkËtz æÞkLk{kt ÷eÄku íku íkku
1999-2000Lke {krníkeLku ykÄkhu Au. ykÞkusLk Ãkt[u 2011-12Lke {krníkeLku ykÄkhu
yu yktfzku Y. 932 yLku Y. 1152 fÞkuo Au. økwshkík Mkhfkh yuLku fu{ æÞkLk{kt ÷uíke
LkÚke. ykÞkusLk Ãkt[u íkk. 23-7-2013Lkk hkus yk {krníke òhe fhu÷e s Au. RLVkuxufLkk
rðfkMkLkkt çkýøkkt Vqtfíke økwshkík Mkhfkh ÃkkMku þwt yk {krníke Au s Lknª? þwt ykLku
MkwþkMkLk fnuðkÞ? þwt ykLku rðfkMk fnuðkÞ?

166

“ËuþLke MkwÔÞðMÚkkLke fMkkuxe íku{kt fux÷k
fhkuzÃkríkyku Au yu Lknª, Ãký íkuLke
yk{ sLkíkk{kt ¼q¾{hku Lkk nkuÞ yu Au.”
•••
“ykÃkýk{kt yMk{kLkíkk [k÷w Au yuLkku
yÚko yu Au fu ykÃkýu [kuhe fheyu Aeyu.”
•••
“fhkuzÃkríkyku fu r¼¾kheyku, yu{ktLkk
fkuE Mk{ks{kt yAqík LkÚke. yu çktLku
yuf s hkuøkLkkt swËk swËk YÃkLkkt [ktËkt Au.”
•••
“Mkk[e ÷kufþkne fuLÿ{kt çkuXu çkuXu
hksðneðx [÷kðLkkhk ðeMk {kýMkku
LkÚke [÷kðe þfíkk, íku íkku XuX Lke[uÚke
Ëhuf økk{Lkk ÷kufkuyu [÷kððe hnuþu.”