You are on page 1of 43

8. ZAJEDNIKA POLJOPRIVREDNA POLITIKA I RURALNI RAZVOJ 8.1.

Osnove moderne poljopr vrede Poljoprivreda je vaan sektor svakog drutva, bez obzira na njegovu ekonomsku snagu, ureenje ili geostrategijski poloaj. Prema ueu u GDP poljoprivreda u razvijenim ekonomijama ima marginalnu ulogu. Ono je npr. u ! oko "#, dok je uee u zaposlenosti vee i iznosi oko $#. %pak, to ne govori o ulozi i mjestu poljoprivrede u ekonomiji !, posebno zbog toga to je ona za razliku od drugi& oblasti, strateka grana. 'ato se proizvodnja i zaposlenost u poljoprivredi ne posmatraju jednostrano. 'aposleni u poljoprivredi su oni koji ive od nje, ali i "oko" nje. Poljoprivredno stanovnitvo je vaan demogra(ski resurs. Ova drutvena grupa je i kompaktan politiki (aktor, posebno kada je u pitanju odbrana nji&ovi& prava ili za&tijevi prema institu)ijama lani)a i !. Dalje, poljoprivredna popula)ija, za razliku od stanovnitva urbani& i industrijski& )entara ne za&tijeva visoke trokove in(rastrukture. 'a vrijeme ekonomski& kriza i ratova seoska popula)ija (leksibilnije podnosi tekoe. *a selu se negativni e(ekti kriza i ratova se amortizuju i ne djeluju krajnje razarajue na ekonomski sistem i blagostanje. *ajbolji primjer je velika ekonomska kriza trideseti& godina prolog vijeka. vropska poljoprivreda, koja je tada mnogo zaostajala za amerikom, osjetila je katastro(alne posljedi)e velike ekonomske krize. One su bile razorne i za ameriku poljoprivredu, ali je ameriko selo ipak ublailo teke posljedi)e koje je ekonomija +,D osjeala jo dugi niz godina. Poljoprivreda je oblast koja se kontinuirano nalazi u pro)esima re(ormi. One su najprije poele u +,D. -e poslije drugog svjetskog rata, a naroito od sredinom ./012ti&, sektor primarne poljoprivrede prolazi kroz strukturne i organiza)ione pro)ese, usljed djelovanja te&nikog progresa. +,D i tada imaju e(ikasniji poljoprivredni sektor u odnosu na evropske zemlje 3izuzetak su -elika 4ritanije i donekle 5ran)uska6. vropska poljoprivreda zaostaje za amerikom najmanje de)eniju2dvije, to stvara probleme evropskim (armerima. Poljoprivredni)i sa prostora ! pri&vataju evropske integra)ije, jer protek)ionizmom mogu popraviti vlastiti ekonomski poloaj. +,D kon)entriu proizvodnju spe)ijaliza)ijom pred2 (armerske, (armerske i post2(armerske proizvodnje. Pro)esi se ne odvijaju brzo ni bezbolno, pri emu je opovrgnuta tradi)ionalna ideja o rjeavanju agrarnog problema samo na (armi. Postoje i drugi primjeri i razlozi di(eren)iranog tretmana ove oblasti u odnosu na druge grane privrede. 7ada se tome dodaju strateki razlozi, proizali iz potrebe za veom autonomijom u pre&rani stanovnitva ili kontinuirani rast )ijena &rane zbog visoki& )ijena energije i klimatski& promjena, slika o ulozi moderne 8,P je kompletirana. 9ermin moderna poljoprivreda . ukazuje na re(ormisanu privrednu oblast.

Izraz koristi Dr. Zorka Zaki-Vujatovi. O modernoj poljoprivredi vidjeti u: Zorka Vujatovi-Zaki, !rarna ekonomija, "konomski #akultet, $eo!rad, %&&1. !od., i u Zaki Zorka i 'tojanovi (aklina, "konomika a!rara, )ID, "konomski #akultet, $eo!rad, %&&*. !od.

'emlje razvijene trine ekonomije su se trans(ormisale od tradi)ionalne u modernu agrarnu privredu. 9e&niki progres i te&noloki razvoj veliki& kompanija, unapreenje proizvodnje na porodinim (armama i dr. trans(ormiu ovu privrednu oblast ka modernoj poljoprivredi. !ti)aj te&nologije na ponudu poljoprivredni& proizvoda prikazan je na gra(ikonu :...

Gra(ikon :...; !ti)aj novi& te&nologija na poljoprivrednu proizvodnju Gra(ikon prikazuje situa)iju u kojoj nova te&nologija dovodi do promjena u rastu ponude poljoprivredni& proizvoda. <ast produktivnosti, kao posljedi)a primjene novi& te&nologija pomjera krivu ponude desno2dole u stanje + +. 9o utie, da pri istoj )ijeni P. proizvoai nude vee koliine proizvoda za = "2=.. Pod pretpostavkom prodaje svi& proizvedeni& koliina stvara se proizvoaev viak, predstavljen ra(iranim povrinama 3b>)6. ?oderan (armerski sektor je neodvojiv od niza poslovni& (irmi koje rade za proizvodnju i promet poljoprivredni& proizvoda. +&vatanje moderne agrarne privrede je daleko vee od zbira (armi, skladita i posrednika. ! nju spadaju preraivai, proizvoai poljoprivredni& maina, petro&emija, transport, bankarski sistem itd. +tandardna amerika de(ini)ija agrobiznisa je zbir aktivnosti vezani& za proizvodnju i distribu)iju poljoprivredni& proizvoda. %zvorno znaenje moderne poljoprivrede se odnosi na &omogenu privrednu djelatnost koju ine; porodine (arme 3sitne6, velike korpora)ije, kreditne institu)ije i drugi snabdjevai, marketing i preraivake (irme, saobraaj, veletrgovina, ugostiteljstvo, trgovina na malo itd. 9o su (irme koje poljoprivrednike snabdijevaju inputima 3pred(armerski sektor6, proizvode 3(armerski sektor6, prerauju sirovine agroporijekla i prodaju proizvode 3post(armerski sektor6. %z ovoga slijedi da poljoprivreda nije samo oblast (izike i bioloke proizvodnje. konomska politika se bavi i poljoprivredom 3poljoprivredna politika6 razliitim mjerama, nekada i makroekonomskog nivoa. Obim i struktura mjera zavise od makroekonomske situa)ije. ! !, mjere su obino subven)ije, zatita i drugi instrumenti podrke. %

8.!. N"s#"n"$% & ljev 'lo(" Z"jedn )$e poljopr vredne pol # $e *+AP !, EU 'ajednika poljoprivredna politika 38,P6 je najstarija zajednika politika !. ! poetku stvaranja !nije, postavljeno je pitanje podrke poljoprivredi. %nsistiranje 5ran)uske na podr)i poljoprivredi je pri&vaeno kao kompenza)ija njemakim interesima na polju industrijske politike. 5armeri su ostvarili svoje poetne )iljeve a poborni)i evropski& integra)ija u seoskoj popula)iji dobili pouzdanog partnera. 8,P je uz zajedniku trgovinsku politiku i )arinsku uniju, prva (undamentalna i istinska dravna politika.@ Poljoprivreda je, bez obzira na otpore i osporavanja ostala vana ko&eziona snaga. 9ome treba dodati spoljno2trgovinske, so)ijalne i strategijske e(ekte, kao vana obiljeja evropske poljoprivredne politike. 9ada se moe opravdati njena domina)ija na trokovnoj strani budetu. vropska poljoprivreda je auto&tona i tradi)ionalna. -ijekovna iskustva i vezanost popula)ije za ovaj oblik privreivanja, stvorili su evropske brendove na svjetskom tritu poljoprivredni& proizvoda. ,li, ova politika je i najkontroverznija u !. 9ako je njeno uee u GDP mnogo nie od uea u ukupnom broju zaposleni&, ali i mnogo nie od uea te grane u trokovnoj strani budeta. %pak, planirani budet za ovu oblast je jo uvijek dominantan. ! periodu "11A2"1.@. on je u blagom padu. ,nalize pokazuju da se smanjenje uea poljoprivrede u budetskim izda)ima vri u korist aktivnosti Boko poljoprivredeB. 'bog zaobilaenja pravila koja namee C9O, subven)ije su premjetene u razvoj Bseoske privredeB i multi(unk)ionalne aktivnosti seoskog kompeksa, a da pri tome nije naruen odnos sa C9O. ,ktivnosti regionalnog i ruralnog karaktera se usmjeravaju ka posrednoj podr)i seoskoj privredi. (ekti ulaganja se vide u ekonomskoj i so)ijalnoj s(eri i jaanju ko&ezije u okviru ireg s&vatanja evro2integra)ija. Dakle, ako bi zajedniku politiku u poljoprivredi tretirali samo kao odnos inputa i outputa, ne uvaavajui sekundarne e(ekte koje ona prouzrokuje, tada bi se mogao izvui zakljuak o neloginom ulaganju ogromni& sredstava u ovaj sektor. ,li, kako ekonomske neloginosti i nera)ionalnosti u razvijenim sistemima nisu mogue, mora se pri&vatiti konstata)ija o kontroverznosti 8,P. % vie od toga, ona je dobro inkorporirana u meunarodnu pozi)iju 'ajedni)e. 4ez obzira na sve apsurde na internom planu 3visoke subven)ije i visoke )ijene6, ! je na svjetskom tritu a(irmisana kao strateki proizvoa i trgova) poljoprivrednog sektora. Opredjeljenje kon)ept 8,P je potvreno na globalnom nivou, jer tranja i )ijene poljoprivredni& proizvoda bilje bri rast u odnosu na rast )ijena drugi& proizvoda i rast globalnog GDP. Odredbe !govora iz <ima spominju zajedniku agrarnu politiku, ali ne govore o nainima i varijetetima njenog organizovanja. Posljedi)e %% svjetskog rata, sua u
%

"n!leska skraeni,a od )ommunit- !rarian .oli,-. Ovo mjesto joj daju i autori: 0iroslav 1ovanovi, "vropska ekonomska inte!ra,ija, )ID, "konomski #akultet, $eo!rad, %&&2. !od., 3i,4ard $ald5in6)4arles 7iplosz, 84e ",onomi,s o# "uropean inte!ration, 84e 0,9ro5-:ill )ompanies, %&&;., i 0ike rtis6<rederi,k =i>son, 84e ",onomi,s o# t4e "uropean ?nion, O>#ord ?nivrsit- .ress, O>#ord, %&&@.
/

prvim poratnim godinama i zastoj za amerikom poljoprivredom, predstavljali su dovoljan motiv evropskim poljoprivredni)ima 3koji u poslednjem vijeku postaju &omogena ekonomsko2politika grupa)ija6 da se izbore za odreene subven)ije i prije stvaranja '. <imski !govor im je samo dodatno ojaao politike pozi)ije sa koje su kasnije insistirali na snanoj podr)i u pro)esima integra)ija. *e treba zanemariti injeni)u da su tadanje lani)e ' imale vee uee poljoprivrede u GDP i zaposlenosti. ! 5ran)uskoj, *jemakoj, %taliji, Dolandiji i 4elgiji uee poljoprivrede u drutvenoj proizvodnji je bilo neto vee od .1#, a zaposlenost se pribliavala stopi od "1#. volu)ija podrazumijeva stalne modi(ika)ije )iljeva i aktivnosti u poljoprivrednom sektoru. 9o je rezultiralo da se npr. lanom @@. !govora iz ,msterdama regulie neop&odnost rasta poljoprivredne proizvodnje, vie (armerske standarde, bolje snabdijevanje, stabiliza)ija )ijena i agro2trita. Ovo je integralni pristup razvoju evropske poljoprivrede, (undamentalne komunitarne politike. BPogodnostiB za poljoprivrednu proizvodnju ugroavaju drugi, osnovni prin)ipi komunitarne politike, sloboda konkuren)ije i slobodno trite. 8iljevi koje je !nija postavljala pred sobom, odnosili su se na evoluiranje tradi)ionalne u modernu poljoprivredu, koja e zadovoljiti domae potrebe i biti konkurentna na domaem tritu. Oni se nisu mogli ostvariti uz postojee barijere politike konkuren)ije. 'ato su poljoprivredne mjere bile izuzete iz ogranienja nametnuti& od strane politike konkuren)ije. 9ako je poljoprivreda u 'ajedni)i u svim razvojnim (azama bila pod zatitom visoki& )arina i drugi& barijera. +matra se da su na +amitu u +trezi ./0:. god. napravljene konture zajednike poljoprivredne politike !. *a skupu su poten)irani aktuelni problemi razvoja evropske poljoprivrede. +amit je zakljuio da se mora stvoriti jedinstveno trite poljoprivredni& proizvoda, dajui prioritet domaim poljoprivrednim proizvodima. Obzirom na usaglaene stavove est osnivaa, na +amitu nije bilo nesuglasi)a, pogotovo oko jaanja poljoprivredni& gazdinstava i tradi)ionalne poljoprivredne proizvodnje. 9o je otvorilo vrata za mjere intenzivne zatite i stimula)ija domae proizvodnje. *ajvanije, donesen je zakljuak da se kreiranje i (inansiranje razvoja poljoprivrede premjeta na nivo 'ajedni)e, umjesto (inansiranja od strane lani)a. 7omisija ./E$. god. predlae +avjetu Prijedlog 'ajednike poljoprivredne politike 38,P6. Od tada kree implementa)ija koja poljoprivredni obezbjeuje sredstva od prikupljeni& uvozni& dabina 3prelevmana6. <ast GDP i pad vrijednosti uvoza vremenom umanjuju ovaj izvor podrke. -eina poljoprivredni& proizvoda je subven)ionirana a spoljnotrgovinski promet poljoprivredni& proizvoda prelazi na kontrolisani reim premiranja izvoza i visoke uvozne )arine. $
;

Za #inansijko-te4niAki dio provoBenja zajedniAke politike zaduCeni su "vropski poljoprivredni, 9arantni i ?pravljaAki #ond D<ond za upravljanje u poljoprivrediE. "vropski #ond za razvoj i !aran,ije u poljoprivredi D"<39.E osnovan je 1F2;. !od. za podrGku ) .. .odijeljen je na odjeljenje za !aran,ije i odjeljenje za razvoj. Odjeljenje za !aran,ije poslije %&&&. !od. #inansira preko F&H ras4oda ) . "?. <inansiranje se odnosi na trCiGne interven,ije i re#unda,ije izdataka za izvoz poljoprivredni4 proizvoda. Odjelenje je zaduCeno za pruCanje pomoi siromaGnim zemljama. Odjelenje za razvoj #inansira troGkove namjenjene strukturnoj politi,i, a raspoloCiva sredstva su skromna.

Ciljevi Zajednike poljoprivredne politike. Generalno, )iljeve de(inie !govor iz <ima. Flan @. odreuje uvoenje 'ajednike poljoprivredne politike a lan @@. )iljeve. Flan @$. regulie mjere koje se mogu upotrijebiti za realiza)iju zajedniki& )iljeva. Prema !govoru, 7omisija je zaduena za predlaganje i implementa)iju mjera iz poljoprivredne s(ere, kao budue komunitarne politke ! 3odredbe lana @A.6. 8iljevi zajednike poljoprivredne politike prema !govoru iz <ima su; G *ajvaniji )ilj je da se potroaima osigura snabdijevanje poljoprivrednim proizvodima po Bpri&vatljivim )ijenamaB 3nije obrazloeno ta ova (ormula)ija podrazumjeva6. G 'ajednika politika mora poveati produktivnost u poljoprivredi. 'a&tijeva se ra)ionalna upotreba inputa, ra)ionalnost u razvoju proizvodnje i poten)ira uloga te&nikog progresa u poljoprivredi. Ovo ukazuje na potrebu nastavka re(ormi i odreuje prava) izgradnje moderne poljoprivrede. G ?jere moraju uti)ati na stabilnost zajednikog trita poljoprivredni& proizvoda i obezbediti dostupnost snabdijevanja na )ijeloj teritoriji 'ajedni)e. G ?oraju se obezbjediti uslovi za poveanje ivotnog standarda popula)ije koja u ! ivi od poljoprivredne djelatnosti. 8iljevi se mogu realizovati mjerama ekonomske politike i drugim instrumentima. 9ako se mogu koristiti mjere )jenovne politike, povoljniji nain (inansiranja itd. Fitava strategija 8,P se temelji na postojanju proizvoaevog vika i njegovom kontinuiranom uveanju 3gra(ikon :.".6. 8iljevi na zajednikom tritu garantuju proizvoaima utvrene nivoe )ijena. ,li, ako doe do pada ispod garantovani& )ijena, vikovi moraju biti otkupljeni od strane nadleni& institu)ija ! po viim )ijenama od trenutni& trini& )ijena. Ovaj pristup proizvoaima daje sigurnost.

Gra(ikon :.".; 7riva ponude i proizvoaev viak Dakle, kada je proizvoaeva )ijena sa P . uveana na P", tada dolazi do (izikog poveanja proizvodnje sa =. na =", a podruje P.P"4, predstavlja proizvoaev viak. Ovaj gra(ikon jednostavno objanjava zato u ! dolazi do enormni& vikova subven)ionirani& poljoprivredni& proizvoda. Posebno vaan set mjera su spoljno2trgovinske mjere. 8,P predvia obaveznu zatitu od uvozni& proizvoda primjenom taksa 3prelevmana6 i odravanjem nivoa najnii& uvozni& )ijena. 9ako se ! titi od nestabilnosti sa svjetskog trita i to je vanije, titi domae proizvoae od eksterne konkuren)ije 3gra(ikon :.@.6.

Gra(ikon :.@.; !ti)aj uvozni& taksi na ponudu i tranju poljoprivredni& proizvoda Gra(ikon ukazuje da takse poveavaju )ijenu proizvoda sa PH na Pd 3gdje je PH svjetska )ijena6, to stvara potroaev gubitak, predstavljen zbirom ra(irani& povrina 3a>b>d>)6. %sto tako, dolazi do gubitka potronje za 3)>(6 jer se koliina proizvoda smanjuje sa =$ na =@ 3model pretpostavlja nepromijenjenu tranju, odnosno kupovnu snagu6. Dolazi do gubitka blagostanja 3b>)6 i do vika pri&oda od taksi 3d6. Dakle, uglavnom je optereena domaa potronja, to potvruje tezu da evropski potroa plaa visoku )ijenu 8,P. -eina mjera 8,P je svedena na regulisanje agregatne ponude. +a teorijskog aspekta tranja za poljoprivrednim proizvodima ne zavisi od 8,P ve od nivoa agregatne tranje. Ovaj osnovni model poljoprivredne politike je prikazan na gra(ikonu :.$.

Gra(ikon :.$.; ?jere poljoprivredne politike, ponuda i tranja %z gra(ikona se vidi da pomjeranjem tranje sa + na + +, dolazi do pada )ijena sa nivoa P. na nivo P". <avnotena taka , se pomjera u novu taku 4. ,ko je tranja nepromijenjena, tada potroai za isti nova) mogu kupiti vie proizvoda 3iz take =. u taku ="6. Potroaev viak je predstavljen povrinom etverougla P.P"4,. Ovo je pojednostavljen nain posmatranja ponude i tranje na 8,P koji ne ulazi u brojne druge probleme i pretpostavke. ! posjeduje razvijen sistem (inansiranja poljoprivredne proizvodnje, to govori o kompeksnoj i multi(unk)ionalnoj pozi)iji 8,P. -eina )iljeva je ve realizovana. Ovo se odnosi na (inansijske, strateke, ekoloke i druge BkolateralneB e(ekte. 'a

uspjenu 8,P znaajne su i mjere skladitenja, i to ne samo nji&ov (iziki aspekt, nego i nji&ova (inansijska strana.0 vropski prostor je karakteristian po spe)i(inostima koje su proizale iz bogate tradi)ije u proizvodnji poljoprivredni& proizvoda. 9ako su u nekim proizvodnjama evropski proizvoai nametnuli visoke standarde na svjetskom nivou. -jekovna tradi)ija seoske popula)ije i& je uinila esna(ski i politiki &omogenom. 9akva situa)ija se zadrala do danas. B vropski selja)iB organizovano i uspjeno ostvaruju interese svoje pro(esije. *egativne posledi)e drugog svjetskog rata su omoguile da se organizovani uti)aj na vlade evropski& zemalja ostvari ve poetkom druge polovine prolog vijeka. 9o je obezbjedilo prve podrke poljoprivredama i prije stvaranja '. Drave osnivai su uglavnom kontrolisale svoja na)ionalna trita poljoprivredni& proizvoda otkupom planirani& koliina po viim )ijenama. Pri visokoj ponudi, viak je otkupljivan po niim )ijenama. *a ovim prin)ipima su stvoreni relativno (unk)ionalni modeli kontrole trita poljoprivredni& proizvoda. 'a kontrolu )ijena na tritu koriene su i interven)ije iz budeta. 9o se deavalo kada bi vlade zemalja garantovale otkup. E 8.-. Ins#r'men# pol # $" & jen" Prije ustanovljenja zajednike politike evropske zemlje su imale bogato iskustvo u podr)i poljoprivredi. Prenos veine ti& ingeren)ija na nivo 'ajedni)e nije bio lagan. vropski selja)i su iskoristili novu ansu. 'a lojalnost komunitarnim pro)esima dobili su politiku koja i& snano podrava. !nija veoma brzo postaje vodei svjetski trgova) poljoprivrednim proizvodima. ! izboru instrumenata, naina podrke i zatite, nova poljoprivredna politika !nije, nije bila kreativnija od politika zemalja osnivaa. % dalje se primjenjuju uvozne kvote, prelevmani, mjere u oblasti )ijena poljoprivredni& proizvoda itd. ?eutim, za razliku od ranijeg sistema, nova poljoprivredna politika je projektovana kao snana komunitarna aktivnost, a mnogi je tretiraju kao najstariju izvornu i (undamentalnu politiku. 'a uspjeno (unk)ionisanje, uspostavljeni su prin)ipi na tritu poljoprivredni& proizvoda. Prvo, domai proizvodi imaju prednost nad uvoznim. Drugo, trite proizvoda je zajedniko i u grani)ama je !. Ovo podrazumijeva uspostavljanje jedinstvene )jenovne politike i drugi& standarda. 'a e(ikasno provoenje 8,P, bilo je neop&odno obezbjediti zajedniki budet na nivou 'ajedni)e i druge pratee mere. Politika cijena. Iedan aspekt zajednike poljoprivredne politike je veoma vaan za stabilnost materijalni& i (inansijski& bilansa. On se odnosi na garantovane )ijene i interventni otkup 3koji dodatno naruavaju pravila konkuren)ije otvorenog trita6. (ekti ovi& subpolitika stvaraju ogromne su(i)ite nekii& poljoprivredni& proizvoda 3posebno u nekim periodima6 ili (ormiraju visoke )ijene poljoprivredni& proizvoda na zajednikom tritu. Dakle, naruavaju se trini odnosi, koji zbog
I

9oran .opovi, 9loJalne posljedi,e nedostatka moderni4 institu,ija i instrumenata #inansijsko! trCiGta u a!roindustrijskom kompleksu 3epuJlike 'rpske, <I=3 3, Jr. F. $anja Kuka, %&&;. !od. 2 I prije ""Z, a poseJno prije nove poljoprivredne politike, neke evropske zemlje su primjenjivale direktne isplate poljoprivredni,ima Dkoje nisu zavisile od proizvedeni4 koliAinaE. 8ako se direktno djelovalo na ekonomsko i so,ijalno stanje poljoprivredno! !azdinstva, Jez oJzira na ekonomske rezultate. LoriGteni su i me4anizmi izvozni4 suJven,ija, varijaJilni4 prelevmana, kvota, ula!anja u istraCivanje i razvoj i dr.

inkorporiranosti birokratije dovode u sumnju )ijeli kon)ept, stvarajui tako politiku i esna(sku opozi)iju. *etrine motiva)ije su poljoprivrednu proizvodnju dovele do neslueni& razmjera, pa se esto, pored enormno visokog izvoza nije znalo ta raditi sa preostalim vikovima. Ier, nekada je sladitenje bilo skuplje od pro)esa proizvodnje. <jeenja su esto traena u unitavanju ili poklanjanju poljoprivredni& proizvoda siromanim zemljama.A 7ako ! titi svoje trite poljoprivredni& proizvodaJ Prije svega politikom )ijena poljoprivredni& proizvoda. Pogledajmo stanje u oblasti itari)a, posebno peni)e. *a tritu !nije (unk)ioniu )iljne ili donje, granine ili prag i interventne )ijene. : 8iljnu )ijenu odreuje )ijena u Duisburgu, podruju sa najveim de(i)itom itari)a u vropi. 'ajedno sa trokovima transporta i skladitenja, to je maksimalna mogua )ijena peni)e u !. Granina, ili prag )ijena, je ona )ijena ispod koje je zabranjen uvoz na trite !nije. Ova mjera titi domae proizvoae od nii& )ijena vanjski& konkurenata i primjenjuje se na svim punktovima za uvoz roba u !. !glavnom, politika )ijena je izuzetno vana za uspjeno provoenje 8,P. Gra(ikon :.0. prikazuje kako se politika )ijena odraava na potroaev viak.

Gra(ikon :.0.; 8ijene poljoprivredni& proizvoda i potroaev viak Gra(ikon pokazuje da svaka interven)ija koja za rezultat ima pad )ijena iz take , u 4, doprinosi stvaranju potroaevog vika, predstavljenog zbirom ra(irani& povrina 3d>e6. Ovo e se desiti pod pretpostavkom iste kupovne snage, tako da e potroai sa istim nov)em kupiti veu koliinu proizvoda 3rast od = . na ="6.
@

.roJlem ne Ji Jio dramatiAan da !a ne prati de!rada,ija poljoprivredno! okruCenja. .rekomjerna upotreJa mineralni4 !nojiva, pesti,ida i Gtetni4 inputa za!aBuje zemlju i okolinu. 'ana,ije Gteta za4tijevaju velika sredstva, vea i od pri4oda od poljoprivrede. Zato se proizvodnja nadzire i uvodi zaGtita na nivou "?. * )ijene odreBuje 'avjet ministara, u aprilu za kelendarsku !odinu.

Interventna cijena. 9o je minimalna nadoknada koja se garantuje poljoprivrednim proizvoaima. Ona se koristi u periodima neusaglaene ponude i tranje, kada dolazi do su(i)ita poljoprivredni& proizvoda. Posebno povoljne e(ekte za domae proizvoae predstavljaja kombina)ija interventni& )ijena i mjera uvozne zatite. +prjeavanja ulaska je(ini& poljoprivredni& proizvoda na trite ! su de)enijama omoguavala da domai proizvoai ostvare vee individualne pro(ite, a sektor poljoprivrede privredni rast i te&niki progres. Ovaj model je, do re(ormi agrarne politike, garantovao otkup svi& ponueni& koliina to je esto stvaralo velike probleme u !. <e(ormama agrarne politike takve devija)ije su djelimino ili potpuno otklanjane, jer su ogromni su(i)iti poljoprivredni& proizvoda lananim dejstvom prouzrokovali druge budetske, politike i makroekonomske probleme. Dakle, jaki instrumenti 8,P su interventne )ijene, varijabilni uvozni prelevmani i subven)ije za izvoz poljoprivredni& proizvoda. Kompenzacije. ! 'ajedni)i su a(irmisane i novane kompenza)ije. Ova podrka proizvoaima garantuje ujednaene iznose na)ionalni& valuta po proizvedenoj jedini)i. One su se pokazale komplikovane jer uz pozitivne e(ekte, sprjeavaju konkuren)iju u lani)ama. ,, kako je ve reeno, konkuren)ija je (undamentalna komunitarna vrijednost. 7ompenza)ije su povoljnije djelovale na ekonomsku pozi)iju proizvoaa u bogatijim i makroekonomski stabilnijim lani)ama 3i ranije, dravama sa stabilnim na)ionalnim valutama6. !reenje jednistvenog trita poljoprivredni& proizvoda u uslovima vie valuta, uti)alo je na meuna)ionalna prelijevanja do&otka i druge negativne pojave, koje su ugroavale pro)es reproduk)ije poljoprivrednog sektora. 7ako su kursevi lani)a esto znaajno (luktuirali, +avjet ministara je bio prinuen utvrivati vrijednosti tzv. Bzeleni&B kurseva, koji su sluili iskljuivo za obraune )ijena i vrijednosti poljoprivredni& proizvoda radi )jenovne stabilnosti i odravanja eljene ravnotee u razmjeni na unutranjem tritu. Ier, poljoprivreda je jo uvijek imala vanu ulogu u stvaranju ukupnog drutvenog outputa, posebno uz aktivnosti BokoB poljoprivrede. Poznato je, da se u ekonomskoj uniji u kojoj se lani)ama omoguava da zadre na)ionalne valute, deavaju pekulativne valutne promjene 3najee se provodi devalva)ija koja poboljava primarni tekui raun6. 9ako je na podruju 'ajedni)e bilo valutni& opera)ija neki& lani)a koje su svjesnim obezvrjeivanjem svoji& na)ionalni& valuta dovodili do poje(tinjenja poljoprivredni& proizvoda i inili i& konkurentnijim na zajednikom tritu. 9ako su pozitivni ekonomski e(ekti postizani prelijevanjem do&otka, bez rasta produktivnosti rada. ! okviru ovog pristupa uvedene su i novane kompenza)ije koje su imale ulogu devizni& amortizera. Ove vrste kompenza)ija su se koristile za potrebe deviznog ujednaavanja, posebno ako bi dolo do vei& (luktua)ija valuta zemalja lani)a. ! svim situa)ijama u kojima su postojale mogunosti da se postigne stabilnost trita poljoprivredni& proizvoda pomou deviznog ujednaavanja, uvoene su kompenza)ije koje su bile razlika izmeu vrijednosti srednjeg i BzelenogB kursa. 7od vei& pomjeranja devizni& kurseva, kao u sluaju revalva)ija njemake marke, domai 3njemaki6 proizvoai su morali biti snano tieni me&anizmom

1&

novani& kompenza)ija. Prilikom devalva)ija na)ionalni& valuta, dolazilo bi do interven)ija koje bi bile suprotne od pret&odno opisani& mjera. ,ko ne bi dolo do odgovarajueg nivoa novani& kompenza)ija, tada bi poljoprivredni proizvodi BbjealiB od zemalja sa najniim u zemlje sa najviim interventnim )ijenama. / Ovaj sistem podrke poljoprivredi 'ajedni)e kontinuirano je mijenjan. 9okom ./:$. god. izvrene su promjene koje su se odnosile na vezanje me&anizma iskljuivo za njemaku marku, to je donijelo stabilnost u razlikama navedena dva kursa. Do devedeseti& godina prolog vijeka ukida se najvei broj novani& kompenza)ija. Ovaj sistem kompenza)ija se potpuno naputa .//@. god. kada se BzeleniB kursevi izjednaavaju sa realnim, a de(initivno uklanjanje pogranini& kontrola uvruje jedinstveno trite. ! .//0. god. je uveden dvostruki sistem Bzeleni&B valuta za podrku )ijenama i za direktne isplate. ?jere su za&tijevale sloene postupke i (inansijske opera)ije, koje su poslije uvoenja evra postale nepotrebne, to je dodatno potvrdilo prednosti uvoenja zajednike valute. Zloupotrebe CAP. -ana tema u ! je zloupotreba (ondova namijenjeni& za podrku poljoprivredi. Ogromna budetska sredstva i razvijena birokratska mrea su motiv za pojavu netransparentni& transak)ija u ovoj oblasti. <evizorski +ud 3iako nije nezavisan6 ima status relevantnog organa ! za otkrivanje zloupotreba i netransparentnosti. +ud je tokom "11$. god. dostavio izvetaj o zloupotrebama (ondova podrke 'ajednikoj poljoprivrednoj politi)i. <evizijom je obu&vaen dui period 3preko @1 godina6 i konstatovano da je za to vrijeme nepravilno isplaeno preko @ milijarde evra. ! %zvjetaju ovog suda je navedeno da lani)e nedovoljno aurno prijavljuju sluajeve zloupotraba (ondovski& sredstava. Ovdje je neop&odno napomenuti da se %zvjetaj odnosi samo na vee zloupotrebe 3minimalni limit nepravilnosti je $111 evra6, te da su u ukupan iznos zloupotreba ukljueni samo dokazani sluajevi krenja. %z ovi& injeni)a se moe zakljuiti da su zloupotrebe mnogo vee. Ovo djelimino objanjava i otpore prema enormnim budetskim izdvajanjima za 8,P. 9reba dodati, da neke nezavisne revizorske kue smatraju da su zloupotrebe (ondovski& sredstava za podrku poljoprivredi viestruko vee. Pro)jene nezavisni& revizorski& kua idu i do utaja koje na godinjem nivou prelaze iznose od $ milijarde dolara. .1 7ao i u nekim drugim ko&ezionim politikama ! 3regionalna, strukturna6 gdje su uti)aji birokratije u pro)esu planiranja i donoenja odluka toliko snani da mogu prouzrokovati nega)iju naela jednakosti, tako i u implementa)iji 8,P ! dolazi do devijantni& pojava. 'ato se kritiarima ove politike daju argumenti za njeno osporavanje, i posebno, kritiku njenog dominantnog uti)aja na kreiranje budeta !. 'ato je primarni zadatak kreatora ove politike i njena kontrola i supervizija. 8... Re/'l#"#
F

posljed &e pr mjene +AP

ko Ji npr. #ran,uski #ranak devalvirao u odnosu na ostale valute u zemljama Zajedni,e, tada Ji #ran,uski poljoprivredni proizvodi poje#tinili na zajedniAkom trCiGtu, najmanje za iznos devalva,ije. 8o znaAi da je ova Alani,a konkurentnija u poljoprivrednim proizvodima jer su proizvodi u njemaAkim markama, #untama ili lirama sada je#tiniji, najmanje za iznos devalva,ije. .roizvodi ostali4 Alani,a tako posataju skuplji. 1& "rnst 6 Moun! u Alanku $lundel, 1. 6 <rost, 9., <riend or #oe, 74at meri,an s4ould kno5 aJout "uropean ?nion, %&&;, str. %@. pro,jenjuju oJim zloupotreJa, smatrajui da je i vei od ovo! iznosa. D4ttp:NN555.iea.or!.ukN#ilesNupld-arti,le@1pd#.E.

11

Iedan od najvaniji& rezultata u primjeni 8,P je osiguranje samodovoljnosti u poljoprivrednoj proizvodnji. !pravo je ! sa najvie poljoprivredni& proizvoda uspjela vlastitom proizvodnjom zadovoljiti potrebe domae tranje. ! vrijeme nastanka 'ajedni)e, est osnivaa uglavnom nije bilo u mogue obezbjediti samodovoljnost u poljoprivrednom sektoru 3osim proizvodnje povra i krompira6. *ije zanemarljiva strategijska okolnost da evropski prostor poslije dui& perioda obiljeeni& ratovima, krizama, nepogodama, prvi put osigurava poljoprivrednu proizvodnju. % ne samo to. 9rini viak poljoprivredni& proizvoda je !niju uinio kljunim (aktorom na globalnom planu, to je dodatno ojaalo i njenu komunitanu ideju, ali i pozi)iju dominantnog (aktora u ukupni& svjetski& trgovinski& odnosa. 'ato ne iznenauju stalna protivljenja +,D i Iapana koji evropskoj politi)i uporno zamjeraju prekomjerni interven)ionizam. <ezime komunitarne politike u poljoprivredi poslednji& 02E de)enija jasno ukazuje da je !nija iskoristila jednu epo&u u razvoju svjetske ekonomije u kojoj je mogla i imala &rabrosti primjeniti protek)ionistike i ali i druge mjere u poljoprivredi i tako ovu oblast de(initivno postaviti na lidersko mjesto u svijetu. ?eutim, trini vikovi su esto optereivali budet i politike odnose meu dravama !. 'ato se danas, u sklopu mjera poljoprivredne politike posebna panja posveuje adekvatnoj strukturi proizvodnje. 9o sprjeava trine su(i)ite i eliminie dodatne trokove rjeavanja ti& problema. ! kontekstu ekonomski& posljedi)a 8,P treba istai da su )ijene poljoprivredni& proizvoda u ! od njenog nastanka bile nerealno visoke. %z ove konstata)ije proizilazi da su se evropski poljoprivredni proizvoai razvijali na tetu evropski& potroaa. Ier, jasno je da su evropljani u )ijelom periodu primjene zajednike politike bili u mogunosti da uvoze je(tinije poljoprivredne proizvode u odnosu na )ijene proizvodnje domai& proizvoaa. Ovim je dovedena u pitanje (ormula)ija iz <imskog ugovora po kome se snabdijevanje potroaa u !niji mora odvijati po (er ili prikladnim )ijenama. ,li, kada se u analize ukljue poda)i o brem rastu do&otka potroaa u odnosu na prosjean rast )ijena poljoprivredni& proizvoda, tada, ionako nede(inisan termin, (er ili prikladni& )ijena, moe dobiti potpuno novu dimenziju. ,nalitiari bi konstatovali da su odredbe <imskog ugovora o snabdijevanju i )ijeni u potpunosti zadovoljene. +ve ovo govori o vrlo &eterogenoj i multi(unk)ionalnoj strukturi interesa u agrokompleksu, razliitoj u odnosu na neke druge djelatnosti. +toga su i zaklju)i o nekim pitanjima iz domena uspjenosti implementa)ije poljoprivredne politike esto potpuno suprostavljeni. % o)jene o uti)aju 8,P na so)ijalnu s(eru su esto kontroverzne. ?jere u poljoprivredi su djelovale na poboljanje so)ijalnog statusa poljoprivrednika poslednji& de)enija, posebno preko diversi(ika)ije privredni& aktivnosti u, i oko, poljoprivrede. Ovo intenzivira seosku ekonomiju, izgradnju in(rastrukture itd. ?eutim, kritiari modela podrke poljoprivrednoj proizvodnji uporno ukazuju da su )ijene poljoprivredni& proizvoda u ! Bne(er i neprikladneB, posebno ukoliko se nivo ti& )ijena komparira sa )ijenama poten)ijalni& uvozni& proizvoda. Kimitiranost do&otka najsiromaniji& kategorija stanovnitva jo uvijek

1%

utie na to da ove drutvene grupa)ije imaju izuzetno visoko uee trokova is&rane u ukupnoj potronji... Politika )ijena je vaan konstituent 8,P. 7retanje )ijena poljoprivredni& proizvoda i pri&oda od poljoprivrede na zajednikom tritu prikazuje tabela :.E. !kupni pokazatelji za !"A, !"0 i !.0 su, uglavnom ujednaeni. 9abela :.E.; %neksi )ijena i pri&oda od poljoprivrede u ! 8ijene
!"A !"0 !.0 .//: /",E /",E /E," ./// /$,$ /$,$ /E,@ ./// /: .1@ "111 .11 .11 .11 "111 /0 .1. .1E "11. .1$,. .1$,. .1@,A "11. .1$ .10 ..1 "11" .1$,: .1$,: .1$," "11" // .11 .1@ "11@ .1E,E .1E,E .10,/ "11@ .1" .1" .1E "11$ ...,$ ...,$ ..1,. "11$ ..1 .1A .1A "110 ..",/ ..",/ ...,E "110 .11 .11 .11 "11E ..E,@ ..E,@ ..0,. "11E .1$ .1@ .1@ "11A ."$,A ."$,A ."@," "11A ..@ ... .1/ "11: .@/,E .@/,E .@A,/ "11: .1: .10 .10

Pri&odi
.//A .//: !"A !"0 !.0 .1/ .1$ %zvor; !<O+9,9

<ezultati 8,P su se odrazili i na promjene u nivou poljoprivredne proizvodnje po zemljama. Oigledno je da su kretanja poljoprivredne proizvodnje &eterogena. 7od neki&, tradi)ionalno snani& poljoprivreda je smanjen indeks proizvodnje, dok su s druge strane neke nove lani)e iskoristile prednosti velikog trita i viestruko poveale poljoprivrednu proizvodnju. 9abela :.A.; %ndeksi poljoprivredne proizvodnje "11.2"11:. god. 3baza "1116
"11. Feka <. Danska *jemaka Grka 5ran)uska %talija Kitvanija ?aarska Dolandija
11

"11" //.E :0,0 /.,/ .1$,0 /A,A /E,0 :E /. A/,E

"11@ :A,@ :@,A :$,E ..:,. /0,: /E,: /E,0 /.,A :0,0

"11$ .@A,0 /$," ."",A .1:,E /$,$ /A,@ .0",0 .$$,E A/,0

"110 .0"," /@,E ...,. /0,/ :/,A :0,. ./.,. .$0,0 A:,A

"11E .00,E .11,A ..E,$ /.,A // :" .A0,A .E",E /$

"11A ./A .1:,$ .@/,A /E,$ .1/,E A/,: @1@,. .A$,A /",.

"11: "1.,: :.,E ."/,E /$ /:," :.,. ":A,0 "1A," :.,0

."A," ."1,A ."$,0 .1A,/ .11,: /:,. /",A .1A,. /@,$

=iCe ,ijene poljoprivredni4 proizvoda utiAu na rast realni4 nadni,a.

1/

Poljska !7

..0

.1@,/ ..A

/E .@@,@

.:1,: ."0,.

.E$,. ."@,0

.:.,. .":,$

"".,E .@0,0

.:",0 .0A,/

.10,. %zvor; !<O+9,9

Spoljnotrgovinska razmjena poljoprivrenih proizvoda. !ee ! u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima je visoko, moe se rei ak i dominantno. !nija je uz +,D najvei svjetski izvoznik poljoprivredni& proizvoda. 9a pozi)ija joj omoguava uti)aj na krupne ekonomske ali i politike odluke i tokove roba u ovoj oblasti. *ajvanije, !nija djeluje na obim, strukturu, )ijene, aloka)iju i standarde svjetske proizvodnje poljoprivredni& proizvoda. Prilikom %zvoza poljoprivredni& proizvoda ona primjenjuje neku vrstu dampinga, obzirom da se za izvoz iz ! isplauju izvozne naknade u subven)ijama, odnosno re(unda)ijama, a koje se odnose na nadoknadu razlika izmeu vii& )ijena na tritu !nije i nii& izvozni& )ijena. 9a politka !nije ima negativan uti)aj na (unk)ionisanje svjetskog agrarnog trita jer se ovakvim aktivnostim sprjeava da ekonomski e(ikasni proizvoai prodaju svoje proizvode na svjetskom tritu. ?jerama se drastino sputava globalna svjetska konkuren)ija i dugorono nanosi teta proizvoaima koji su opredijeljeni za spe)ijeliza)iju i rast produktivnosti u poljoprivredi na globalnom nivou.." aru!avanje svetske trgovine poljoprivrednim proizvodima. videntno je da ! ima snaan uti)aj na svjetsku trgovinu poljoprivrednim proizvodima. Oigledni su negativni uti)aji na razvoj ovog trita, posebno na sputavanju spe)ijaliza)ije i valoriza)ije uspjeni& proizvoaa, te marginaliza)iji teritorija koje zadovoljavaju uslove kao vodei proizvoai pre&rambeni& proizvoda. 'bog sloeni& problema na svjetskom nivou, rastu pritis)i za suzbijanje protek)ionizma. *a osnovu ega su zasnovani ovi za&tjeviJ Lta donosi liberalnija politka u toj oblastiJ % tu su miljenja, ponekad i dijametralno podjeljena. %pak, pomjeranje prema slobodnoj svjetskoj trgovini utie na rast proizvodnje, izvoza i zaposlenosti. Dalje, ove mjere doprinose rastu proizvodnje u zemljama u razvoju, zapoljavajui nezaposlene kontigente nekvali(ikovane radne snage, otklanjajui globalne so)ijalne pritiske. 7ada je rije o protek)ionizmu u poljoprivredi, tada je sva odgovornost iskljuivo vezana za vlade zemalja koje svojim politikama naruavaju pravila konkuren)ije na poljoprivrednim tritima. Poslije %% svjetskog rata podrka poljoprivredi raste, to se opravdava obnovom ovog sektora i injeni)om da akteri poslijeratne industrijaliza)ije ele obezbijediti potrebnu koliinu pre&rambeni& proizvoda. -remenom, podrka opada. ,li, )ijeni se da je direktna podrka poljoprivrednim proizvoaima jo uvijek visoka. Prije dvadesetak godina jedna od glavni& studija +vjetske banke je ukazala da su poljoprivredni)i u zemljama u kojima su donoene takve mjere bili diskriminisani
1%

.romjene traCe od "? #leksiJilost prema novom ekonomskom poretku i Aestim Gokovima. 8o je jedan od razlo!a orijenta,ije prema autentiAnoj razvojnoj politi,i, utemeljenoj na produktivnosti, konkurentnosti, znanju i inova,ijama. .ristup je sliAan s4vatanjima ' D o razvoju veliko! trCiGta. Oak se moCe rei da "?, uz neke modi#ika,ije "kopira" ameriAki razvojni model. Lonkurentnost poljoprivrede "? je komponenta rasta i ostvarivanja liderske pozi,ije na !loJalnom planu i di#eren,ija,ije u odnosu na ostale privrede.

1;

upravo od strane ti& isti& vlada. 9ada, u atmos(eri re(ormi, posebno u zemljama u razvoju i poetkom !rugvajske runde pregovora 3./:E6 postepeno dolazi do liberaliza)ije trgovinski& odnosa. 'avretkom !rugvajske runde primjenjuje se Opti ugovor o )arinama i trgovini C9O 3.//0.6, a lanstvo ove organiza)ije se sa "1 poveava na .01 )arinski& prostora. %pak, i pored napretka, vlade zemalja, kao i ! jo uvijek pruaju otpor punoj liberaliza)iji trgovine poljoprivrednim proizvodima. <azlozi zadravanja Bststusa MuoB su donekle razumljivi. %pak, opravdano se postavlja pitanje, zbog ega se treba zalagati za punu liberaliza)iju i kakve e(ekte od nje moemo oekivatiJ !vozne )arinske stope za pre&rambene proizvode su jo uvijek visoke i u prosjeku se na svjetskom nivou kreu oko .E#. Dalje, )arinske stope na poljoprivredne proizvode su vie u odnosu na druge proizvode i u odnosu na svjetski prosjek 30,"#6. Ovdje treba pretpostaviti visoke varija)ije od zemlje do zemlje ili od proizvoda do proizvoda 3kada je rije o ovako sintetizovanim pokazateljima6. Prema globalnom K%*7,G modelu .@ 3koristi se za globalna predvianja i pro)jene +vjetske banke6, mogue je pro)ijeniti e(ekte liberaliza)ije do "1.0. god. u odnosu na baznu "11.. god. ?odel ne ukljuuje krupne politike dogaaje i globalne makroekonomske poremeaje. .$ Po modelu, liberaliza)ija svjetske trgovine bi dovela do dobitka od ak ":A milijardi dolara na godinjem nivou. ! bi u punoj liberaliza)iji svjetske trgovine zabiljeila do&odak od E0," milijardi dolara godinje i ukupan stvarni rast pro)ijenjenog pri&oda od 1,E#. Potpuna liberaliza)ija bi doprinijela rastu trgovine u zemljama u razvoju, koje bi u ukupnoj trgovini prodale dodatni& @.: milijardi dolara tzv. zemljama sa visokim pri&odima, dok bi ove, zemljama u razvoju prodale dodatni& "/1 milijardi dolara. Po ovim pro)jenama globalna liberaliza)ija poljoprivredni& proizvoda bi donijela E@# ukupne svjetske dobiti, od ega bi poljoprivrede zemalja sa visokim pri&odima donijele oko A1# ove zarade. Potpuna liberaliza)ija bi uti)ala na smanjenje izvoza i rast uvoza poljoprivredni& proizvoda u !. %nteresantno je da bi se izvoz poljoprivredni& proizvoda iz +,D isto tako znaajno poveao. 'emlje u razvoju bi, za razliku od visokorazvijeni& zemalja poveale neto e(ekte izmeu izvoza i uvoza poljoprivredni& proizvoda. Kiberaliza)ija bi dovela do blai& promjena privredne strukture u poljoprivrednoj proizvodnji razvijeni& zemalja. <ast proizvodnje i trgovinske razmjene poljoprivrednim proizvodima bi neznatno poveali zaposlenost u zemljama u razvoju, dok bi u ! i 59,, tj. u razvijenim zemljama i na svjetskom nivou dolo do pada zaposlenosti. -idljivo je da bi liberaliza)ija djelovala negativno na proizvodnju u ! % 59,, dok bi npr. +,D ostvarile rast. +vjetska proizvodnja bi znaajno porasla, posebno zbog rasta u zemljama u razvoju. Generalno poten)ijalne koristi od trgovinski& re(ormi su znaajne, a najvei e(ekti bi se postigli u poljoprivredi, posebno u zemljama u razvoju. 'bog toga je vano
1/

Loristei povratni model !loJalne ekonomije KI=L 9" i Jazu projekta !loJalne tr!ovine vidljive su prosjeAne uvozne ,arine za poljoprivredu i neke dru!e proizvode. 1; 0odel nije dovoljno pretpostavio krizu svjetske ekonomije koja je eskalirala %&&*. !od. Isto tako, nisu predviBeni rast ,ijena i ener!enata u %&&@. i %&&*. !od. koji, uz klimatske #aktore utiAu na rast ,ijena 4rane.

1I

nastaviti implementa)iju mjera iz !rugvajske runde i DoNe, postepeno redu)irati subven)ije, )arine i druge dabine, te nastojati da se ve postignute promjene iz ove oblasti ne vrate nazad. %z pret&odni& analiza je jasna pozi)ija ! u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima i njen, jo uvijek konzervativni stav i rezerva po pitanju radikalnije liberaliza)ije. +igurno je, da liberaliza)ijom trgovine !nija u makroekonomskom smislu ne gubi toliko, koliko bi izgubila na planu politike ko&ezije i strateke uloge u proizvodnji pre&rambeni& proizvoda. Poljoprivreda" re#orme $A%% i &rugvajska runda. *eke promjene 8,P su rezultat pritiska G,99. 'avrne runde pregovora G,99 su se odnosile na smanjivanje interven)ija u poljoprivredi.0, mjerene ueem u GDP, a poev od .//0. god. Predvieno je i smanjenje )arina za minimalno .0#, dok bi u slijedei& nekoliko godina to smanjenje iznosilo @1#. %zvozne subven)ije je trebalo smanjiti za @E# a subven)ionisane proizvode smanjiti za "$#, uz obavezu zabrane uvoenja novi& protek)ionistiki& mjera. !vedena je obaveza da se na tritu mora pojaviti minimalno @# uvozni& proizvoda, dok su direktna plaanja (armerima izuzeta iz sporazuma G,99. !rugvajska runda je najznaajnija runda pregovora u okviru G,99. ! i +,D su se na zadovoljstvo +9O izjasnile za stvaranje (er i trino orijentisanog sistema i provoenje temeljni& re(ormi u svjetskoj poljoprivredi. 'bog politike osjetljivosti i isprepletenosti poljoprivrede sa drugim granama, njena pozi)ija u svjetskoj trgovini je spe)i(ina, pa se odnosi u njoj de(iniu izvan opti& trgovinski& pravila. ! aprilu .//$. god. u ?arakeu 3?aroko6, ministri ."0 zemalja potpisuju 'avrni akt kojim zavrava dugogodinja !rugvajska runda pregovora. *ajvaniji dijelovi sektorski& sporazuma se, pored poljoprivrede, odnose na industrijske proizvode, usluge, strana ulaganja, intelektualnu svojinu, tekstil i odjeu. 'a liberaliza)iju trgovine poljoprivrednim proizvodima dogovoreno je da se u roku od E godina )arine na nji& smanje za @E# 3u odnosu na period ./:E2./::. god.6. 'avrni dokument !rugvajske runde G,99 predvia njegovu trans(orma)iju u +vjetsku trgovinsku organiza)iju 3C9O6 sa poetkom rada od .. januara .//0. god. A$' (A i )erlinski sporazum. ,genda "111 je najznaajniji dokument 7omisije poslije ?akerijevi& re(ormi 3?a)+&arO <e(orm, .//".6 o budunosti 8,P. *+ Program pokriva jaanje zajednike politike ! u razvoju poljoprivrede, uzima u obzir proirenja i rast (inansijske podrke u periodu "1112"11E. god. +trukturni (ondovi e pratiti ovu aktivnost. 7oristie i& regioni sa; GDP per )apita manjim od A0# prosjeka, problemima zapoljavanja i produktivnosti, sa ekonomskim, so)ijalnim i demogra(skim promjenama, loom in(rastukturom itd. ! poljoprivredi ,genda "111 predvia.A (er ivotni standard evropski& (armera, konkurentnost bez visoki& subven)ija, zatitu ivotne sredine, kvalitet i divesi(ika)iju proizvoda.
1I

=ajznaAajnije mere a!rarno! protek,ionizma su ,arine, prelevmani, kvantitativna uvozna o!raniAenja Dkonti!entiE, di#eren,irani devizni kursevi, kontrolisana politika ,ijena, izvozna o!raniAenja, ne,arinske Jarijere, drCavni monopolizam, tr!ovinski do!ovori itd. 12 ? de,emJru 1FF@. !od. 'avjet "vrope, na prijedlo! 1a,Puesa 'antera usvaja 9"=D? %&&&, kao osnovu re#ormi ) .. Osnovni ,ilj re#orme, pri4vaene u $erlinu 1FFF. je da se ) . prila!odi Girenju "? na Istok. 1@ Vidjeti: .amela 0. $arnes and Ian 9. $arnes, 1FFF, p. %%%-%%/.

12

,grarni +avjet 3mart .///.6 postie sporazum o re(ormi 8,P vezanoj za nove lani)a !..: ! direktnoj vezi sa ovim sporazumom je 5ilerova re(orma. Po njoj, izda)i za poljoprivredu ne prelaze vie od A$# rasta GDP. 5ilerova re(orma je uz amandmane na sjedni)i +avjeta u 4erlinu .///. god. ./ dovela do 4erlinskog sporazuma2kompromisa kojim se interventne )ijene )erealija umanjuju za .0#, a poveavaju se direktna plaanja (armerima. Obavezno se povlai zemljite iz poljoprivredne proizvodnje 3set2aside6 i svodi na .1# tokom perioda "1112"11E. god. +porazum predvia dobrovoljno povlaenje zemljita iz poljoprivredne proizvodnje u (unk)iji ouvanja prirodne sredine. +porazum predvia smanjenje podrke proizvodnji goveeg mesa za "1#, a reim kvota za mlijeko produava do "11E. god. dok interventnu )ijenu za masla) i pavlaku redukuje za .0#. -anije je da BOsnovna razlika izmeu evropskog modela i modela poljoprivrede nai& glavni& konkurenata lei u multikulturalnoj prirodi evropske poljoprivrede i njenoj ulozi u ekonomiji, okruenju drutva i ouvanju prirodni& predjela iz ega i proizilazi potreba za podrkom odranju poljoprivredne proizvodnje irom vrope i ouvanju (armerski& do&odaka.B "1 9o odrava subven)ijonisanje poljoprivrede i multi(unk)ionalni pristup u proizvodnji, to jaa pozi)iju ! u C9O. <eduk)ije )ijena poljoprivredni& proizvoda u 4erlinskom sporazumu nisu novost u re(ormi 8,P. +manjenje podsti)aja za intenzivnu proizvodnju je poelo ?ekerijevom re(ormom .//". god. <eduk)ije )ijena su usmjerene suprotno, na ekstenzivne metode proizvodnje i vraanje granini& zemljita nji&ovom prirodnom stanju 3poumljavanju i travnja)ima6. 9o nije dalo prednost spoljnoj konkuren)iji. ,li, sugerisano je da se sredstva od reduk)ija koriste za dodatnu podrku u ouvanju poljoprivrednog okolia i poumljavanje granini& prostora. ?jere podstiu (armere na dobrovoljno i ugovorno obezbjeenje usluga uvanja ivotne sredine i poboljanja poljoprivredne proizvodnje 3odriva poljoprivreda i zatita prirode6. 4erlinski sporazum pre(erira odrivu, multi(unk)ionalnu evropsku poljoprivredu u kojoj (armeri nisu iskljuivo proizvoai &rane, nego i uvari prirodni& resursa i ivotne sredine. + druge strane, tranja za &ranom e rasti a pregovori u okviru C9O e postavljati nova ogranienja za 8,P. 8.0. E$onoms$ "spe$# "(roe$olo1$ 2 mjer" EU <azvoj je nezamisliv bez korienja prirodni& resursa. *ji&ova eksploata)ija je intenzivirana, a devasta)ija ivotne sredine naalost postala realnost. 'bog toga, savremene teorije rasta daju veliki znaaj ovim problemima. Odrivi razvoj trai vea izdvajanja GDP. ! ! postoji politika volja za zatitom ivotne sredine. %pak, ona je podreena ouvanju makroekonomske ravnotee i konkurentnosti. !nija provodi dugorone mjere zatite sredine, odnosno, agroekoloke mjere. ! ovoj (azi razvoja one ne proizvode makroekonomske e(ekte, ali neke zemlje i regioni od posljedi)a nji&ove primjene osjeaju blae makroekonomske impulse. Ier, direktne isplate utiu na rast tranje na teritorijama sa niim do&otkom i
1*

Vidjeti: !ri,ultural )oun,il, .oliti,al a!reement on ) . re#orm, !ri,ultural =e5sletter, 'pe,ial edition 11, 0ar,4 1FFF. 1F Videti: )O0, .residen,- )on,lusions: $erlin "uropean )oun,il %; and %I. 0ar,4 1FFF. %& Videti viGe: !enda %&&&, $ulletin "?, =o INF@, $russels 1FF@Q ">planator- 0emorandum: 84e <uture o# "uropean !ri,ulture, $russels, 1FF*Q "volution o# <inan,ial Impa,t o# t4e )ommission .roposals )on,ernin! t4e 3e#orm o# t4e )ommon !ri,ultural .oli,-, !enda %&&& D%&&&-%&&2E, $russels 1FF*.

1@

visokom nezaposlenosti, poboljavajui ekonomsko2so)ijalnu situa)iju. Druga korist od nji&ove primjene je rast )ijena zemlje. Dakle, makroekonomsko dejstvo je limitirano na pozitivne ekonomske eksternalije. 4rz ekonomski razvoj prouzrokuje progres u svim s(erama drutva, utiui na pojavu tetni& eksternalija.". 'ato je odrivost razvoja )entralna tema u !. Preovladava stav da je ona uslov tzv. Bdobrog drutvaB. "" +ve vie se ak)entira kvalitativni aspekt odrivosti koji postaje segment ekonomske nauke. Odnos odrivog razvoja i makroekonomske stabilnosti je odnos prema izdvojenom GDP za odrivi razvoj, koji ne ugroava unutranju i spoljnu ravnoteu."@ ,groekoloke mjere tite poljoprivredne povrine, ume, rijeke, jezera, delte, movare i sl."$ Pivotna sredina ! se ne titi samo ovim mjerama. Ona je predmet regionalne, ruralne i drugi& politika. ! kontinuirano poveava sredstva odrivog razvoja, jer budetski okvir od "11A. do "1.@. god. pokazuje rast sredstava, od ega je polovina direktno ili indirektno usmjerena na odrivost 3rast ko&ezioni& i strukturni& (ondova u odnosu na 8,P6. !pravljanje ivotnom sredinom je vaan 3drugi6 stub ruralnog razvoja. Dijagram :.:. prikazuje trendove ovi& mjera.

Dijagram :.:.; %zdvajanja iz budeta ! za agroekoloke mjere "0


%1

"konomske aspekte zaGtite elaJorira "Jan '. 9oodstein, "konomika i okoliG, =aklada 0 8", =eum, %&&/. O pozitivnim eksternalijama vidjeti u: $urda 0ajkl, ViploG Oarls, 0akroekonomija, )entar za liJeralno-demokratske studije, $eo!rad, %&&;., str. ;1*-;1F. %% 1o4n Lennet4 9alJrait4 smatra da je "potreJno oJezJediti da proizvodnja, njeno koriGenje i potroGnja nemaju ne!ativne posledi,e po trenutno opGte doJro u ,elini i da se oJezJedi da posledi,e ne mo!u da u!roze Civot i Civotne uslove !enera,ija koje dolaze." D1o4n Lennet4 9alJrait4, DoJro druGtvo-4umani redosled, .' 9rmeA-.rivredni pre!led, $eo!rad, %&&1. str. %@ i @%.E. %/ O konsekven,ama izdvajanja 9D. za odrCivi razvoj, vidjeti u: .opovi 9oran, 0akroekonomski aspekti )'D indikatora, ,ta ",onomi,a, "konomski #akultet, $anja Kuka, Jr. *, %&&*. !od. %; O a!roekoloGkim mjerama "? vidjeti u: "uropean )ommission D")E, <a,t '4eet o# t4e implementation o# rural development poli,- %&&&-%&&2, %&&/DaE. %I Izvor: " 99<-'ek,ija za !aran,ije, izvrGenje JudCeta.

1*

Dijagram pokazuje da sredstava zatite poljoprivrednog okruenja kontinuirano rastu. +tagna)ija poslije "1112te god. nastaje zbog spore primjene mjera u nekim zemljama koje tradi)ionalno (orsiraju poljoprivrednu i industrijsku proizvodnju. <azliitost poljoprivrednog okruenja ! utie na prin)ipe od koji& istiemo; a6 prin)ip konstruktivne koopera)ije, ugovore iz domena agro2ekoloki& mjera ini neobavezujuimQ b6 prin)ip raznovrsnostiQ )6 prin)ip dugoronostiQ d6 prag tj. nivo plaanja mora biti stimulativanQ e6 mjerama se izbjegavaju pravila C9OQ (6 prin)ip autonomije i diskre)ionog prava kreiranja politike. Dalje, strategija utvruje najvanije )iljeve; a6 utvrivanje poljoprivredni& podruja i uma tretirani& kao *,9!<, "111 i drugi& prostora visokog kvaliteta prirode 3D*-"E6Q b6 provoenje C5D"A u poljoprivredi i umarstvuQ )6 mjere na ublaavanju posljedi)a klimatski& promjena protokola iz 7jota. 8iljevi insistiraju na sredstvima 3na)ionalni nivo je minimalno "0# sredstava !6. ! najirem smislu, agroekoloke mjere su usmjerene na; G 'emlju, odnosno (orsiranje organske obrade, primjenu mjera reduk)ije tj. spreavanje erozije tla itd. koje diu kvalitet i poveavaju )ijenu zemlje. Prate i& kompenza)ije za izgubljeni do&odak. G Poboljanje kvaliteta i kvantiteta vode u zemljama !. G ,groekoloke mjere poveanja bioraznovrsnosti. G Genetsku raznovrsnost radi zatite rijetki& biljni& i ivotinjski& vrsta. ,gro2ekoloke mjere proizilaze iz prezentirani& )iljeva i prin)ipa. Poljoprivredno okruenje je kljuni resurs u proizvodnji i sektoru odrivosti. Premije su glavni instrument agroekoloki& mjera. 5luktua)ije prosjene premije lani)a ne nastaju uvijek zbog nedostatka sredstava, nego zavise i od veliine prostora. -aan pokazatelj je uee zemljita pod ugovorima, prema ukupno korienim poljoprivrednm povrinama 3!,,":6, to se vidi na dijagramu :./.

%2 %@

:=V, en!l. skr. :i!4 =ature Value. 7<D, en!l. skr. 7ater <rame5ork Dire,tive. %* ? , en!l. skr. ?tilised !ri,ultural rea

1F

Dijagram :./.; 'emljite pod agroekolokim mjerama u ! "/ 'a etiri godine 3osim %talije i *jemake6 raste uee povrina pod agro2 ekolokim mjerama, ali meu lani)ama i dalje postoje razlike. 'atita poljoprivrednog zemljita, uma i okoline, ouvanje biljne i ivotinjske raznovrsnosti ima sve vei znaaj u !, to utie na nji&ov dalji rast. Od "1112te god. ve je napravljen veliki progres. %pak, ove mjere nemaju znaajnije makroekonomsko dejstvo. One negdje mogu dati i makroekonomske impulse u srednjem ili dugom roku 3kroz rast agregatne tranje6, jer na nerazvijenim teritorijama direktne isplate utiu na ekonomsko2so)ijalnu s(eru rastom agregatne potronje. 8.3. Pol # $" r'r"lno( r"/voj" EU 8.3.1. Uvod #eor js$ "spe$# 7on)ept integralnog ruralnog razvoja je relativno nov u teoriji i praksi privrednog razvoja i zbog toga se tretira kao novije poglavlje teorije razvoja. <uralni razvoj i ruralna ekonomija ekonomsko2so)ijalne probleme rjeavaju u poljoprivrednoj djelatnosti i njoj bliskim sektorima. Poljoprivreda je vaan segment integralnog ruralnog razvoja, inae kompleksnog, vievalentnog i, prije svega, savremenog modela odrivog razvoja.@1 Ier, model industrijaliza)ije, kon)entra)ija i ultra brzi
%F

Izvor: D9 !ri,ulture, )ommon indi,ators #or monitorin! o# implementationo# 3ural Development .ro!rammes %&&1, %&&%. /& Ideja o odrCivom razvoju je lansirana poAetkom 1F@&-ti4. Ona je meButim, postala Gire poznata tek 1F*@. !od. kada je zvaniAno oJjavljena u izveGtaju $rundtland D9ro :arlem $rundtlandE komisije R svjetske komisije za okruCenje i razvoj pod nazivom "=aGa zajedniAka Judunost" D7)"D: Our ,ommon #utureE. ? izvjeGtaju se "odrCivi razvoj" de#iniGe kao razvoj usmjeren ka zadovoljenju potreJe sadaGnje !enera,ije na naAin koji ne dovodi u pitanje mo!unost Judui4 !enera,ija da podmire svoje potreJe. .roJlem "odrCivost razvoja" ak,eptiraju ?= na 'amitu o planeti Zemlji u 3io de (eneiru 1FF%. !od. D8zv. 3io deklara,ijaE. On je prioritet ekonomsko-so,ijalno! razvoja.

%&

razvoj urbani& i industrijski& )entara pokazao je slabosti u odnosu na de)entralizovani model uravnoteenog razvoja. Danas su prisutne kritike 8,P, posebno u kontekstu regionalni& proirenja, to je dovelo do teritorijalnog pristupa ruralnoj politi)i. konomska i so)ijalna ko&ezija, subsidijarnost, partnerstvo i integrisani teritorijalni razvoj re(ormiu strukturne (indove ./::. god. a poslije i razvoj ruralni& podruja, kao dijela zajednike ekonomske i so)ijalne politike 3?astri&t .//"6. 8iljevi iz 7orka i ,genda "111 vide budunost u teritorijalnom pristupu, posebno poslije istoni& proirenja. %pak, sektorska poljoprivredna politka je najvei pojedinani element budeta ! 3oko $1#6, dok je teritorijalni kon)ept manji 3oko 0# budeta6. Poljoprivreda troi .11# (ondova !nije, dok su teritorijalne razvojne politike ko(inansirane od strane lani)a i regija.@. 9enzije izmedju 8,P i teritorijalne politike postoje u samoj 7omisiji, ali i van nje. +tvaraju i& lobiji koji poljoprivredu vide kao sektorski prioritet. 9o je generisalo i razlike unutar birokratije Generalnog Direktorata za Poljoprivredu ali i razlike izmedju DG ,gri i DG <egio. <uralnu politiku ine aktivnosti u poljoprivredi, umarstvu, ribarstvu, saobraaju, trgovini, so)ijalnom blagostanju, in(rastrukturi, javnom zemljitu, lokalnoj upravi, poljoprivrednom okruenju, zdravstvu, eduka)iji, stanovanju, energeti)i itd. Politika koja ima za )ilj ruralni razvoj, ukljuuje regionalne razvojne programe strukturni& (ondova sa prioritetnim regionalnim )iljevima Obje)tives . 3ranije . i E6, i " 3ranije 0b6, i lokalne razvojne programe pod K ,D <> 3ranije K ,D < . i "6. ,li, postoje i na)ionalni programi za razvoj ruralni& regiona u Lpaniji, 5inskoj, Lvedskoj, *jemakoj, %rskoj, -elikoj 4ritaniji i dr.@" konomski razvoj i ko&ezija su vani konstituenti teritorijalni& politika. Ove politike utiu na ravnomjeran i dinamian ekonomski razvoj. One su vane za ujednaavanje e(ekata na internom tritu !nije. konomski razvoj i konkurentnost ne zavise samo od osnovni& proizvodni& (aktora, nego i od drugi& pozitivni& eksternalija; obrazovanja, in(rastrukture, inova)ija, preduzetnitva, servisa 3administra)ije, bankarskog sistema, legislative itd.6. 7lasina proizvodna (unk)ija je primjenjiva i na model ruralnog razvoja, odnosno; R S ( 37, K, 9p, z6 gdje su; 72kapital, K2rad 9p2tehniki progres i z2ostali ,rezidualni- #aktori %z (unk)ije je vidljivo da su skoro svi (aktori proizvodne (unk)ije zastupljeni u kon)eptu ruralnog razvoja. 7apital je, sam po sebi, osnova proizvodnje 3de(i)itaran na ruralnim prostorima6. +redstva za investi)ije se obezbjeuju ueem !, na)ionalnim i lokalnim programima, domaim i stranim privatnim investi)ijama.@@ <adnu snagu kao (aktor proizvodne (unk)ije obezbjeuje trite
/1 /%

0no!e Alani,e imaju na,ionalne pro!rame teritorijalno! Dre!ionalno! i ruralno!E razvoja. 0no!e zemlje O")D vode rasprava o Girem i uCem modelu ruralne politike. // O investi,ijama u ruralni sektor vidjeti u: .opovi 9oran, 3ural investment ma,roe,onomi, aspe,t, " " seminar: Development o# a!ri,ulture and rural areas in )entral and "astern "urope, =ovi 'ad, %&&@. !od.Q .opovi 9oran, 0erenje makroekonomske e#ikasnosti ula!anja u ruralni sektor metodom kapitalni4 koe#i,ijenata, "konomika poljoprivrede, Jr. ;. %&&2. !od. i .opovi 9oran, ?lo!a proizvodni4 koe#i,ijenata u mjerenju e#ikasnosti uloCeni4 sredstava ruralno! kompleksa, ,ta ",onomi,a, "konomski

%1

rada, koje se postavlja (leksibilnije prema tranji za radnom snagom. 7ao e(ekat, realna najamnina je nia, to prua mogunost pro(itabilnije proizvodnje. *eke zemlje i regioni ! su iskoristili komparativnu prednost i znaajno poveali nivo eksterne konkurentnosti. 7ada je rije o ulozi te&nikog progresa 39p6 u doprinosu razvoju ruralni& teritorija, moe se konstatovati da je on limitiran zbog de(i)ita naunog, te&nikog i te&nolokog (undusa. % na kraju, rezidualni (aktori 3z6 imaju razliit uti)aj na privredni razvoj ruralni& prostora. Ouvana prirodna sredina je pozitivna eksternalija, a nedostatak in(rastrukture negativna eksternalija koja koi privredni razvoj. Ovo ini)ira potrebu da ruralna podruja mobiliu endogene poten)ijale. %stovremeno, ona treba da privuku i eksterne resurse. 7o&ezija ! zavisi od sposobnosti povezivanja i stavljanja u (unk)iju svi& razliitosti zajednikog naslijea ruralni& podruja. .uralna ekonomija. B<uralna ekonomijaB je relativno nov termin, koji nije mogue pre)izno de(inisnti.@$ +lino je i sa terminom agrarna ekonomija @0 3, 6 koji je pret&odio terminu ruralne ekonomije. Oba su vezana za pro)es re(ormisanja agrarne politike 3,P6 koji je poeo u razvijenim zemljama rani& :12ti&. ! njima je agrarna politika bila sektorski orijentisana 3primarna poljoprivreda6 i par)ijalno rjeavala probleme ruralni& podruja. ,li, relativni znaaj primarne poljoprivrede u ukupnom outputu je kontinuirano opadao. @E <uralna ekonomija je Bintegralna 3multisektoralna6, teritorijalno zaokruena, seoska privreda koju ini skup meusobno povezani& privredni& djelatnosti i drugi& aktivnost. Pored primarne poljoprivredne proizvodnje tu spada preraivaka industrija 3najee bazirana na sirovinama poljoprivrednog porijekla i raspoloivoj lokalnoj radnoj snazi6, vodoprivreda sa ribarstvom, rudarstvo, umarstvo, lovstvo, trgovina i druge usluge, turizam, zanatstvo, te brojne aktivnosti vezane za prostorno ureenje, organiza)iju stanovanja, korienje slobodnog vremena, ouvanje zdravlja ljudi, obrazovanje i permanentnu obuku, odravanje ekoloke ravnotee izmeu ovjeka i prirode koja, izmeu ostalog, podrazumijeva samoodrivi razvoj poljoprivrede.B@A Osnovni prin)ipi po kojima se upravlja ruralnom ekonomijom su; ravnomjernost razvoja na bazi raspoloivi& resursa, zaustavljanje naputanja sela, veza sa okruenjem itd. Dakle, ruralna politika je usmjerena, ne samo na poljoprivredu, ve i na ruralnu privredu. 9ako je stvoren novi model razvoja koga neki nazivaju i Truralna industrijaliza)ija.U@:
#akultet, $anja Kuka, Jr. 2. %&&@. !od. /; 9oran .opovi u svome radu, mjerenje e#ikasnosti ruralni4 teritorija de#iniGe osnovne makroekonomske pokazatelje i ruralne a!re!ate DIJidem, 0erenje makroekonomske e#ikasnosti ula!anja u ruralni sektor metodom kapitalni4 koe#i,ijenata i ?lo!a proizvodni4 koe#i,ijenata u merenju e#ikasnosti uloCeni4 sredstava ruralno! kompleksaE. /I Opet vidjeti u: Zorka Vujatovi Zaki, !rarna ekonomija, "konomski #akultet, $eo!rad, 1FFI. !od. /2 Lontinuirani pad uAeGa poljoprivrede u 9D. "? se vidi iz: zaposleni u poljoprivredi krajem 1F*&-ti4 Aine *H, a krajem 1FF&-ti4 sve!a ;,IH. ?AeGe poljoprivrede u 9D. krajem 1F*&-ti4 iznosi /,IH, a krajem 1FF&-ti4 oko %H. /@ Z. Vujatovi-Zaki i (. 'tojanovi: Lon,ept inte!ralno! ruralno! razvoja "? i mo!unosti koriGenja nji4ovo! iskustva u 'rJiji, Institu,ionalne re#orme i tranzi,ija a!roprivrede u 'rJiji, "konomski #akultet, $eo!rad %&&%. !od. /* .opovi 9oran, 3uralna industrijaliza,ija kao se!ment kon,epta inte!ralno! ruralno! razvoja u 3epuJli,i 'rpskoj, rad sa 0eBunarodno! simpozijuma ".erspektive a!roJiznisa 'rJije i evropske

%%

8.3.!. N"s#"n"$ r"/voj r'r"lne pol # $e ' EU %storijski, ideju razvoja slabije razvijeni& regiona raa pokret UPivotni standardU lansiran u projektu TOsnovni& potreba.U Prvi projekti su se odnosili na komunalni razvoj. 'atim dolazi BProgram zelene revolu)ijeB koji ima za )ilj rast proizvodnje &rane. 9ako poinju ulaganja bogati& prema siromanim. %nteresantno je navesti jedan aspekt de(inisanja zelene revolu)ije @/; BObino se smatra da je zelena revolu)ija ono to danas podrazumijeva ubrzani rast poljoprivredne proizvodnje u zemljama treeg svijeta, i to onaj rast koji je kombina)ija novog sjemena, uglavnom peni)e i pirina, uz korienje veliki& koliina mineralni& ubriva i odgovarajueg naina upotrebe vode preko iriga)ioni& sistema. ?eutim, zelena revolu)ija je daleko vie od razvoja jedne biljke i genetike. Ona je utkana u osnove amerike spoljne politike, ispoljavajui se tako kao integralni dio njeni& poslijeratni& nastojanja da so)ijalne revolu)ije dri u odreenim grani)ama koje bi svijet pro(ita inile bezbjednim.B <ealnija vizija kon)epta integralnog ruralnog razvoja 3%<<6 se javlja poetkom ./A12ti&. ! <imu ./A.. god. 5,O i ?eunarodna banka za obnovu i razvoj 3%4<D6 organizuju simpozijum BPoljoprivredne institu)ije za integralni ruralni razvoj,B a kon)ept podrava i ?). *amara. 9ako najrazvijenije zemlje poinju primjenu ovog razvojnog modela 3Iapan, +,D, Lvaj)arska, Lvedska, 5ran)uska, Lpanija i dr.6 u )ilju valoriza)ije ruralni& podruja. 7on)ept omoguava korienje ogromni& prirodni& poten)ijala. <uralna ekonomija i ruralni kompleks su sinonimi za integralnu, teritorijalno zaokruenu seosku privredu, koju ini skup brojni& meusobno povezani& djelatnosti i aktivnosti. *o, savremeni ruralni razvoj nije mogu bez institu)ionalni& pretpostavki. Ier, prva je potrbno odrediti prioritete, zatim strateke )iljeve, koje treba da prate zakonske pretpostavke i rad institu)ija, i konano, potrebno je utvrditi )iljeve i aktivnosti poslije analize postojeeg stanja. %ntegralni karakter ruralnog razvoja je odreen interak)ijom ekonomski&, institu)ionalni&, so)ijalni&, demogra(ski& i ekoloki& komponenti. %skustva razvijeni& zemalja zavise od veliine, visine na)inalnog do&otka, mjesta poljoprivrede i dr. Primjer Lpanije $1 koja 3u odnosu na najrazvijenije lani)e 'ajedni)e6 nije imala dovoljno kapitala za rjeavanje nagomilani& problema u ruralnom sektoru, ukazuje na razlike meu lani)ama u nekim istorijskim etapama nji&ovog razvoja. 7arakteristian geogra(ski i geostrategijski poloaj, nedostatak in(rastrukture, nezaposlenost, ekonomska kolebanja u agrarnom kompleksu, uinili su Lpaniju interesantnom za primjenu strategije ruralnog razvoja. -lada Lpanije je posebnim programima ulagala u industrijske pogone na ruralnim podrujima, podravala lokalne programe i ini)ijative. <ezultati su se ogledali u novim radnim mjestima koja su nastjala kao rezultat korienja prirodni& resursa i ekspanzije mali& i srednji& preduzea itd. %nteresantan primjer je proizvodnja vina. 4ez obzira to je Lpanija ve bila uspjean proizvoa, bilo
inte!ra,ije", Valjevo, maj %&&2. !od., puJlikovano u "konomika poljoprivrede, Jr. %, $eo!rad, %&&2. !od. /F 0i,4ael .erelman: 84e 9reen 3evolutin, meri,an !ri,ulture in t4e 84ird 7orld, print in 3adi,al !ri,ulture, ed. J- 3. 0erril, :arper )olop4on $ooks, =.Mork 1F@2, p.111 Du Z. Vujatovi -Zaki, !rarna ekonomije, str. ;*E. ;& Vidjeti viGe u: ntonio VasPuez $arPuero, Ini,ijative za lokalni razvoj, 9lasnik poljoprivredne proizvodnje, prerade i plasmana Jroj 1-%N**, $eo!rad 1F**. !od., str. ;%-;I.

%/

je neop&odno adaptiranje sortimenta trinim trendovima. !napreenje je rjeeno projektima ruralnog razvoja, uz marketing pristup plasmanu vina na svjetsko trite. %zvoz vina i konjaka poslednji& de)enija je eksterno konkurentan. Posljednji& de)enija Lpanija ostvaruje relativno stabilan rast, a(irmie se kao uspjean izvoznik vina i drugi& poljoprivredni& proizvoda, nudi vr&unske turistike usluge itd. 9o je olakalo pozi)iju vlade i regionalni& vlasti pred domaom javnosti i opravdalo poreska izdvajanja. 5ran)uska je meu prvima primjenila ruralnu politike u )ilju $. meusektorske orijenta)ije razvoja ruralni& podruja, uredjenja prostora, razvoja seljaki& imanja, sprijeavanja migra)ija, disloka)ije manje prljavi& industrija itd. 8iljevi su integralni,$" a 5ran)uska ima rast zaposlenosti na ruralnim podrujima, koristi prirodne resurse, razvija malu privredu, posebno turizam, raste tranja u sektoru usluga itd. 5ran)uski model je karakteristian po tome to obrazovanje prilagoava lokalnoj privredi u )ilju otvaranja lokalne berze rada i prilagoavanja kolskog sistema rastuoj tranji u ruralnom sektoru. +istem obrazovanja je u (unk)iju smanjenja (rik)ione i strukturne nezaposlenosti. Ier, ovim pristupom se stopa nezaposlenosti ne smanjuje, samo zbog otvaranja novi& radni& mjesta, ve i zbog toga to se ponuda i tranja radne snage na tritu rada usaglaavaju sa ponudom i tranjom odreeni& kadrovski& pro(ila.$@ 'vropski model razvoja ruralne ekonomije . 9emelj politi)i ruralnog razvoja ' je postavljen ./E:. god. ?anoltovim 3?ans&olt6 planom, koji se vezuje za moderniza)iju poljoprivrede strukturnim re(ormama proizvodnje, prerade i marketinga poljoprivredni& proizvoda, kroz tzv. Bzajednike ak)ijeB (inansirane (ondovima 'ajedni)e.$$ Plan polazi od dvije tvrdnje; prve, da Bpolitika netrine podrke )ijenama sama po sebi ne moe rijeiti (undamentalne probleme poljoprivredeB, i druge, da su )ijene u 'ajedni)i Bprevisoke da bi omoguile izvoz po zadovoljavajuim rezultatima.B $0 8iljevi ?anoltovog memoranduma su bili; bra adapta)ija poljoprivredni& struktura, utvrivanje regionalni& razlika i mjere za manje razvijena podruja ime 'ajedni)a uvodi teritorijalni pristup radi ostvarenja ekonomske, so)ijalne i prirodne ravnotee u poljoprivredi i drugim djelatnostima.$E !spostavljena politika je izgraivana re(ormisanjem 'ajednike agrarne politike 38,P6. 'vanini poetak snanijeg uti)aja politike ruralnog razvoja na evropskom prostoru, prezentiran je dokumentom B4udunost ruralnog drutva.B $A Odnosi meu lani)ama !.0 na rela)iji urbano2ruralno se vidi iz tabele :..1.

;1

Vidjeti viGe u: )4ristina Lova,4az-, .ostupak #ormulisanja seoske politike, 9lasnik poljoprivredne proizvodnje, prerade i plasmana, Jroj 1-%N1F**. !od., str. /*-;1. ;% ? <ran,uskoj je joG polovinom 1F@&-ti4 #ormiran 0eBuministarski odJor za razvoj sela. ;/ O #rik,ionoj i strukturnoj nezaposlenosti vidjeti u $urda i ViploG, 0akroekonomija...DIJidemE. ;; 'trukturni #ondovi: <ond za evropski re!ionalni razvoj D"3D<E, "vropski so,ijalni #ond D"'<E i 9arantni #ond D" 99<E sa dve sek,ije D"9uarantee" and "9uidan,e"E. ;I 3ural Developments, "uropean )ommission #or !ri,ulture DDi9 VIE, ) . %&&&, 7orkin! Do,ument 1FF@., p.%. ;2 Vidjeti viGe: Z. Vujatovi-Zaki i (. 'tojanovi: op.,it., str. %1I-%12. ;@ "uropean )ommission )O0N**, <inal %*.&@.1F**: "84e #uture o# rural so,iet-", $russels 1F**.

%;

9abela :..1.; <uralna popula)ija u !.0 Popula)ija u Popula)ija po tipovima regiona <uralnim Predominantn 'naajno Predominant zajedni)amaV o ruralniVV <uralniVVV no urbaniVVVV 3# na)ionalne popula)ije6 4elgija $./ @.$ $./ /..A Danska @".$ @/.E @..@ "/.. *jemaka .".1 0.$ "0." E/.@ Grka @1.: ":.. ":.@ $@.E Lpanija "$.$ .".A $..0 $0.: 5ransuka "@.A .1.0 0E.0 @"./ %rska $@.. $E.E .0.. @:.@ %talija .$.. $.. "A.. E:.: Kuksemburg ./.@ ... .11.1 ... Dolandija @.. 1.1 E.A /@.@ ,ustrija @$.E @1." ":./ $..1 Portugal ".." .:.. "".: 0/.. 5inska 01.E 0:./ $... 1.1 Lvedska EE.: E@." .A.A ./.. -elika 4ritanija :.A ..1 .:.A :1.@ !.0 .A.0 /.A "/.: E1.0 popula)ija !.0 povrina :1./1# $A.11# @A.$1# .0.E1#
S .opula,ija lokalni4 zajedni,a sa !ustinom naseljenosti ispod 1&& stanovnikaNkm. SS preko I&H popula,ije Civi u ruralnim zajedni,ama. SSS 1I-%&H popula,ije Civi u ruralnim zajedni,ama. SSSS manje od 1IH popula,ije Civi u ruralnim zajedni,ama. %zvor; <ural Developments, uropean 8ommission, op.)it. p. :. 3preuzeto iz '. 'aki i P. +tojanovi, str. ".16.

%z tabele :..1. koja se odnosi na drugu polovinu devedeseti& godina prolog vijeka, upravo kada je ruralna politika uzima zama&, mogu se izvesti slijedei zaklju)i; G .A,0# popula)ije u .0 zemalja lani)a ! ivi u ruralnim zajedni)ama koje pokrivaju preko :1# teritorije !nije. G *a)ionalno uee varira od ispod 0# 3Dolandija i 4elgija6, do preko 01# 35inska i Lvedska6. G ! predominantno2ruralnim podrujima ivi i radi oko .1# popula)ije, to je u prosjeku $A# teritorije !nije. G ! predominantno2urbanim regionima ivi preko E1# popula)ije, na podruju neto manjem od .E# teritorije !nije. G ! ruralnim regionima gustina naseljenosti mnogo varira od, ispod "1 stanovnikaWkm 3mnoga umska podruja 5inske i Lvedske, zatim nekoliko podruja Lkotske, )entralne 5ran)uske, Lpanije i Grke6, do preko .11 stanovnikaWkm u ruralnim regionima 3Iuna *jemaka i jug %talije6. Ovdje treba naglasiti da je !.0 stara i jaka 'ajedni)a. 7asnija proirenja su ukljuivala

%I

nove, u pravilu manje razvijene zemlje, pa se moe konstatovati da !"0 i !"A imaju izraeniji BruralitetB u odnosu na !.0. 7akva je ekonomska situa)ija ruralni& regionaJ Drutveni proizvod je pokazatelj stanja ekonomije odreenog prostora. 9o je vaan komparativni pokazatelj stanja drava ili regiona. 9abela :.... pokazuje do&odovne disparitete 3u GDP per kapita6 izmeu ruralni& i urbani& podruja u !.0. 9abela :....; 4ruto drutveni proizvod po stanovniku za !.0 3GDP p.). .//$.6 9ipovi regiona *a)ionalni Predominantno 'naajno Predominantno prosjek ruralni <uralni urbani 3na)ionalni prosjekS.116 4elgija .11.1 A/.0 :0./ .1..A Danska .11.1 /".0 /@.$ ..A.$ *jemaka .11.1 A0.$ :..A ."1.@ Grka .11.1 :A." /E.: ..1./ Lpanija .11.1 A/./ /$.1 ..... 5ransuka .11.1 :1." ::." ../.0 %rska .11.1 /1.A .1A." 2 %talija .11.1 E:./ /$.0 .1".0 Kuksemburg .11.1 2 .11.1 2 Dolandija .11.1 ... :... .1..0 ,ustrija .11.1 A$.$ /..1 .$@.E Portugal .11.1 A/.$ :0./ ."E.1 5inska .11.1 :A.E ..A.@ ... Lvedska .11.1 /... .1".$ ."E.A -elika .11.1 :@.@ /$.@ .1..E 4ritanija !.0 .11.1 :1.$ ::.$ .1/.E
%zvor; <ural Developments, uropean 8ommission, 3prema '. 'aki i P. +tojanovi, str. "..6.

%z pret&odne tabele se moe zakljuiti da je; G GDP per kapita u prosjeku nii za predominantna ruralna podruja. G *ii od na)ionalnog prosjeka, od :# 3Danska6, do @1# 3%talija6. G <uralni GDP per kapita u Grkoj, Lpaniji, %taliji, Portugaliji i -elikoj 4ritaniji manji za preko @1# u odnosu na prosjek !nije. G 9zv. B!rbaniB GDP per kapita u Danskoj, *jemakoj, 5ran)uskoj, ,ustriji i Lvedskoj za preko @0# vei od prosjeka !nije. Dalje, stopa nezaposlenosti je vaan makroekonomski pokazatelj, jer je nezaposlenost jedna od najnepovoljniji& makroekonomski& pojava u svakoj drutvenoj zajedni)i. +tope nezaposlenosti urbani& i ruralni& teritorija prikazuje tabela :.."., i to period 'ajedni)e kada se ruralna politika a(irmisala kao (aktor razvoja manje razvijeni&, nenaseljeni& i rubni& teritorija.

%2

9abela :..".; *ezaposlenost u !.0 3.//$2/E6 9ipovi regiona *a)ionalni Predominantn 'naajno Predominantno prosjek o ruralni <uralni urbani 3u # od radno sposobnog stanovnitva6 4elgija /.0 /.A .1.A /.0 Danska A.: A.0 A.A :.@ *jemaka :.$ E.$ :.A :.0 Grka /.1 A.: A.E .... Lpanija "@." "@.. "@.. "@.$ 5ransuka ...: /.A .../ .".@ %rska .@.. .".A .@." .@.$ %talija ...$ .@./ ...$ ...@ Kuksemburg @.. 2 @.. 2 Dolandija E.: ... A.0 E.A ,ustrija $.. $." @./ $." Portugal A.. .".. 0.: :.E 5inska .A.0 ./.. .0.0 ... Lvedska .1.1 .1.1 .1.1 ... -elika 4ritanija :.A :.. A.A /.1 !2.0 .1.A ...$ ...@ .1."
Izvor: 3ural Developments, "uropean )ommission, Dprema Z. Zaki i (. 'tojanovi, str. %1%E.

%z tabele :..". se moe zakljuiti da; G *ezaposlenost utie na regionalne razlike meu lani)ama !. *ajrazvijenije zemlje 3Danska, *jemaka, 5ran)uska ili -elika 4ritanija6 imaju tenden)iju nii& stopa nezaposlenosti u ruralnim podrujima. G ! ostalim zemljama 3osim Grke6 stope nezaposlenosti ruralni& regiona su sline, ili vee nego u urbanim regionima. G <egionalni dispariteti u lani)ama !nije su znaajni. G <ast aktivnog stanovnitva se razlikuje od jedne do druge ruralne oblasti. G Ovo se odraava na trite radne snage. ! 5ran)uskoj, 5inskoj, Grkoj, Lpaniji, Portugalu i -elikoj 4ritaniji postoji konstantan pritisak na trite rada, koji je izraeniji u urbanim regionima. %pak, 'ajedni)a se vremenom iri. *e treba zanemariti nain de(inisanja stepena BruralnostiB neke zemlje. O toj metodologiji e biti vie rijei u nastavku ovog poglavlja. %pak, danas ima dovoljno relevantni& analiza odnosa izmeu ruralnog i urbanog sektora. Iedan od nji& je DaO2ov izvjetaj $: koji prikazuje matri)u uea
;*

:a-, L., 3ural Indi,ators and 3ural DevelopmentN<inal report, "urostat, Ku>emJour!, %&&%. Ovu proJlematiku elaJoriraju i "uropean )ommission D")E, <a,t '4eet o# t4e implementation o# rural development poli,- %&&&-%&&2, %&&/DaEQ "uropean )ommission D")E, <a,t '4eet. 3ural development in t4e "uropean ?nion, %&&/ DJEQ "uropean )ommission D")E, !ri,ulture Dire,torate-9eneral. )ommission 7orkin! Do,ument VIN;/I1%N&%, <inal %2.%.%&&%: 9uidelines #or t4e 0id 8erm "valuation o# 3ural Development .ro!rammes %&&&-%&&2, supported #rom t4e "uropean !ri,ultural 9uidan,e and 9uarante <und. DO). '8 3 VIN;/I1@N&%, %&&%.Q "urostat, 3e!ions-8aJle 1: )orrespoden,e Jet5een t4e =?8'

%@

ruralnog stanovnitva i ruralni& podruja za neke lani)e zemlje na poeku novog milenijuma 3tabela :..@.6.

!, i druge relevantne

9abela :..@.; <uralno stanovnitvo i ruralna podruja Pro)enat stanovnitva Pro)enat podruja koja su Drava na ruralnim podrujima oznaena kao ruralna ,ustralija .",:$ //,A$ 4ugarska $@,A1 :.,$1 7anada //,:1# ruralni& i /0# "" do @:#, zavisno od preteno rural. 3O 8D de(ini)ije koja se koristi de(.6 Feka <epublika "E,01 A@,A1 Danska .$,A1 nWa stonija @",E1 /:,$1 5inska $@,11 /0,11 5ran)uska "$,11 :",11 *jemaka .@,1@ @1,@0 ?aarska po uoj de(ini)iji; $A,@0# po uoj de(ini)iji; ::,@1# po iroj de(ini)iji; po iroj de(ini)iji; preteno preteno ruralni @.,@1#Q ruralni 0:,@1#Q izraeno izraeno ruralni $@,"1# ruralni @A,A1# %rska nWa nWa %talija nWa nWa 7irgistan E0,11 ":,:1 Katvija $A,01 /:,"1 Kitvanija @@,.1 /A,11 Dolandija nWa nWa *orveka "",@1 //,@1 <umunija $0,$1 :/,11 <uska 5edera)ija "A,11 nWa +lovaka "/,/1 AE,A1 Lvedska @0 do $1# preko /0# Lvaj)arska @",11 nWa 9urska @0,.1 nWa -elika 4ritanija nWa nWa ngleska "1,11 /@,11

levels and t4e national administrative units, %&&/.Q < O, ")olle,tin! statisti,s on a!ri,ultural population and emplo-ment," < O e,onomi, and so,ial development paper @, 3ome, 1F@*.Q < O D1F**E. "7orld )on#eren,e on !rarian 3e#orm and 3ural Development 8en Mears o# <ollo5-?p: 9uidelines on 'o,io",onomi, Indi,ators #or 0onitorin! and "valuatin! !rarian 3e#orm and 3ural Development," 3ome, 1F**. te u ?=, "7orld ?rJanization .rospe,ts: 84e %&&1 3evision," =e5 Mork, %&&%. i dru!a literatura.

%*

Lkotska -els +jeverna %rska +,D

@1,/1 @",11 nWa ".,11

nWa :",11 nWa /A,11

%zvor; DaO, 7., <ural %ndi)ators and <ural DevelopmentW5inal report, urostat, KuNembourg, "11". 3u Dandbook on <ural Douse&oldsX Kiveli&ood and Cell2being6Q - %nventorO o( <ural indi)ators bO international organizations, "11@.

<uralni model je snano upuen na BdiverzitetB jer su gustine naseljenosti razliite po regionima. Podruja sa estim prirodnim nepogodama, oteanim komunika)ijama ili ostvrske zemlje, imaju zemljita niski& prinosa. *egdje su vidljive posljedi)e industrijske eksploata)ije, zagaenja upotrebom pesti)ida i drugi& &emikalija itd. ,li, postoje i regioni izuzetne prirodne ljepote, koji se razvijaju uz autentinu tradi)iju i kulturu. 7on)ept inova)ija ruralnog razvoja Bpo pristupu partnerstvaB ili Bpristupu razvoja lokalni& domai& poten)ijalaB je donio entuzijazam u mnogim dijelovima !nije. *a)ionalne ili regionalne politike o&rabruju diverzi(ika)ije ekonomski& aktivnosti. +trune obuke npr. u Danskoj, *jemakoj, 5ran)uskoj ili Lvedskoj, tokom nekoliko posljednji& dekada "1. vijeka, daju dobre rezultate. Postoji i druga grupa zemalja, kon(rontirani& sa emigra)ijom, rastom nezaposlenosti, restrik)ijama proizvodnje u klasinoj poljoprivredi, bornom za opstanak (armi itd. 9ako se npr. u pet novi& njemaki& pokrajina u periodu ./:/2.//$. god. broj zaposleni& u poljoprivredi smanjio sa :01 &iljada na .00 &iljada. $/ ! %rskoj, Lpaniji i Grkoj ruralni razvoj je usmjeren na (armerske vjetine, pomo u restrukturiranju proizvodnje, razvoj zaostali& regiona itd. ,naliza ruralne politika ukazuje na meuregionalne razlike. ! 5ran)uskoj je poetni TPlan ruralnog razvojaU usvojen A12ti&. rezultirajui posebnim ugovornim pro)edurama zatite i razvoja; <egionalni prirodni parkovi ili 9eritorijalni razvojni ugovori 3T9erritorial Development 8ontra)tsU6. TProgram za razvoj planinski& podrujaU 3TProgramme (or t&e Development o( ?ountain ,reasU6 je zapoet u ,ustriji ./A/. god. ! %taliji sa re(ormom +trukturni& (ondova kree i %ntegralni program za ?editeran 3T%ntegrated ?editerranean ProgrammesU6. Lpanija, Portugalija i %rska osnove nove ruralne politike postavljaju .//.. god. programom Kider % 3Keader 8ommunitO %nitiative programme6.01 Od .//0. god. dolazi do promjena u skoro svim lani)ama, to korespondira sa integralnim ak)ijama koordina)ioni& tijela za o&rabrivanje partnerstva, uvoenjem privatnog sektora i lokalni& zajedni)a, naroito u +jevernoj %rskoj i <epubli)i %rskoj. Organiza)ione promjene poten)iraju &armoniza)iju lokalni& mjera, a ruralna politika je u nadlenosti lani)a. De)entralizovane zemlje daju regionalnu autonomiju, kao npr. u *jemakoj, gdje pokrajine odluuju samostalno 3Desen i Donja +aksonija6 o ovoj oblasti. Praksa 4elgije i Lpanije se razlikuje od
;F

Vidi u: 0arjorie 1ouen, 84e "uropean 3ural 0odel, Keader 0a!azine =o %I, 5inter %&&&N%&&1., ili .opovi 9oran, 3uralna politika "? i modaliteti inkorpora,ije 3' i $i: u evropski kon,ept inte!ralno! ruralno! razvoja, Vlada 3epuJlike 'rpske, %&&*. !od. DnauAno-istraCivaAki projekatE. I& Keader - Kiasons entre a,tions de developpement de l+e,onomi, rurale D3uralni razvoj kroz inte!ralne projekteE.

%F

*jemake. 4elgijski regioni djeluju prema optim pravilima na)ionalnog nivoa, propisanim od )entralne vlade. 8entralizovane zemlje 35ran)uska, Grka i Portugal6 su glavni koordinatori ruralne politike. %zmeu ovi& ekstrema, pozi)ionirane su ostale lani)a !nije kao ,ustrija ili 5inska 3gdje vlade djeluju &armonizovano sa regionalnim ili lokalnim vlastima, a odgovornost se dijeli6. Generalno, politiki )iljevi se re(lektuju na na)ionalne i regionalne tenden)ije. Politiki )iljevi su; izjednaavanje 3ublaavanje6 zaostaliji& peri(erni& ostrva i granini& regiona !, re(orme intenzivne poljoprivrede u 4elgiji, 4ritaniji i Gornjoj ,ustriji, politika zatite ivotne sredine i resursa u 7antabriji, 7alabriji, +al)burgu, prostorno planiranje i politika planiranja u Portugalu, Grkoj i novim pokrajinama u *jemakoj. Politiki )iljevi su i poljoprivredna proizvodnja i zanati u zajedni)ama ?adrida, 7anara, 4urgenlanda i sl. Lto se tie drugi& pristupa, postojale su dvije suprostavljene vizije. Prva je vjera u vlastite kapa)itete revitaliza)ije 35ran)uska i Lvedska6. Ovo konvergira sa endogenom strategijom kvaliteta ivljenja, eduka)ije stanovnitva i mobiliza)ije lokalni& privrednika 3Danska, 4elgija, sjeverni regioni %talije, Kuksemburg6. Drugi pristup je usmjeren na spoljnu moderniza)iju i rast ter)ijalni& djelatnosti 3turizam i in(orma)ione te&nologije6 ili razvoj primarni& djelatnosti 3poljoprivreda, industrija &rane, ribarstvo6 i program marketinga 3,ndaluzija, Gali)ija i dr. i sline regione %talije, ,rktike regione 5inske itd.6. %ako su ruralna podruja optereena starijom popula)ijom, problemi su razliiti i zavise od ekonomski& mogunosti stanovnika koji ive na tim podrujima. 5armeri ponekad imaju vie od jedne aktivnosti 3,ustrija i Kuksemburg6, neki su pro(esionalno obueni 3Danska, 4elgija i ,lzas6 itd. 9akve anse se ne pruaju iteljima tzv. Bstaraki& regionaB 3,lenteo2 Portugalija, Gali)ija, Lpanija, ,puliu2%talija i pir2Grka6. <egulativa +avjeta o (inansiranju 8,P poev od ./A12ti& (ormalizovala je strukturne politike do re(ormi +trukturni& (ondova 3./::6. ?jere strukturne politike ili Bzajednike ak)ijeB 3?anoltov memorandum6 odreuju tri direktive; moderniza)ija poljoprivrednog gazdinstva, o&rabrivanje poljoprivredne aktivnosti i kvali(ika)ija poljoprivrednika. Ovim mjerama su dodate regionalne i sektorske mjere; podrka poljoprivredi u planinskim i nerazvijenim podrujima i poboljanje prerade i plasmana. ?jerama za razvoj poljoprivrede brdsko2planinski& i manje razvijeni& podruja, izraena je serija kriterija pomou koji& je bilo mogue izvriti razgranienja, osnovu za primjenu so)ijalni& mjera. *j&ov )ilj je bio zaustavljanje egzodusa sa ti& podruja. <ealiza)ijom politike ekonomskog i so)ijalnog razvoja, slijedi proirenje mjera na sektore van poljoprivrede. *ovi pristup poinje ./:.. god. usvajanjem Btri integralna programaB i to; 'apadna Lkotska, departman Kozere i manje razvijene zone 4elgije. ! (inansiranju su parti)ipirala sva tri +trukturna (onda. %ntegralni mediteranski programi0. 3%?Ps6 se ire prema Grkoj, junoj 5ran)uskoj i juno2 )entralnoj %taliji. *amjera je pomoi regionima u prilagoavanju konkurentskim uslovima, proirenjem ' na Lpaniju i Portugaliju. %?Ps je testirana osnova
I1

0editeranski pro!rami se elaJoriraju u re!ionalnoj politi,i "?.

/&

re(ormi strukturni& (ondova u primjeni multi2sektrorsog pristupa. +ve je podrazumijevalo novi vid donoenja odluka 7omisije i zemalja lani)a '. 8.3.-. Re4orme s#r'$#'rn 2 4ondov" <e(orma +trukturni& (ondova 3BDelors % pa)kageB and B9&e single ,)t; a neH (rontier (or urope, od ./:A.6, izvrena je ./::. god. u )ilju stvaranja jedinstvenog, ujedinjenog ekonomskog podruja vrope, kome je imperativ reduk)ija meuregionalni& razlika. Ovaj pristup kompletiraju ?ekerijeve re(orme 3?a)+&arrO re(orms6 8,P iz .//". god. koje su iste godine potvrene ?astri&tskim dogovorom 3?aastri)&t 9reatO6. 0" ! njemu su dodate rijei Bukljuujui ruralna podruja.B Pratei dokument ?astritskog dogovora je Delorov paket %% 3Delors %% pa)kage6 iz .//". god. kojim se preko politike ruralnog razvoja (armerima omoguava da ostanu na posjedu, obezbjede diversi(ika)iju zaposlenosti, planiraju razvoj u lokalnim zajedni)ama i tite ivotnu sredinu. 0@ ! paketu BDolores %%B ruralni razvoj postaje kljuni element ekonomsko2so)ijalne ko&ezije. <e(ormama 8,P, ' je aktivnosti reorganizovani& +trukturni& (ondova poslije ./::. god. usmjeravala prema ruralnom razvoju. Kansirani su )iljni programi 3regional and &orizontal obje)tives6. <egulativa je proirivana da bi zadovoljila dva )ilja u okviru B8iljnog programa 0B 3Obje)tive 06; prvo, podrka ruralnom razvoju 3regionalni )iljni programi 0b6, te prilagoavanje i diverzi(ika)ija poljoprivredne proizvodnje 3&orizontalni )iljni programi 0a6. -eza izmeu strukturne politike u poljoprivredi i ireg teritorijalnog pristupa uspostavljena je B8iljnim programom . i 0bB 3Obje)tives . and 0b6 u okviru +trukturni& (ondova. +trukturna politika !nije proistie iz re(ormi +trukturni& (ondova uspostavljeni& B8iljnim programimaB ., ", 0b i E. 3Obje)tives ., ", 0b and E6 primenjivim u posebno de(inisanim regionima. 9u su prikljueni i &orizontalni B8iljni programiB pod oznakama @, $ i 0a 3Obje)tives @, $ and 0a6 primjenjivi irom !nije. <egionalni pristup omoguava aloka)iju sredstava ka regionima spe)i(ini& problema i priliku da +trukturni (ondovi 'ajedni)e kombinuju svoje resurse. B8iljni programiB 0a slue za strukturno prilagoavanje poljoprivrede i primjenjivani su &orizontalno van B8iljni& programaB . i E. ! okviru programa 0a od izdvojeni& 0$@: mil. 8! 3)ijene .//$.6 iz ,GG5 za period .//$2.///. god. najvei dio je distribuiran na kompenzatornu podrku manje (avorizovani& podruja 3oko @E#6 to naroito dolazi do izraaja u *jemakoj, -elikoj 4ritaniji i Kuksemburgu. *a podrku mladim (armerima odlazi "@# sredstava 34elgija, 5ran)uska60$.
I%

0ekGerijeve re#orme su vaCne za reduk,ije suJven,ija u poljoprivredi, naroAito re!ulative o tzv. .rateim mjerama ) .. 0eBu njima su: ranije penzionisanje #armera, izvlaAenje zemljiGta iz poljoprivredne proizvodnje Dset-asideE i reduk,ija proizvodnje 4rane, podizanje manji4 prirodni4 parkova, a!ro-ekoloGke mjere i oAuvanje seosko! amJijenta. ? praksu se uvodi i or!anska poljoprivreda. Ovo vodi podrG,i ruralnoj ekonomiji direktnim novAanim stimula,ijama iz <"O9 D<ond za ,jenovnu podrGkuE. O ovome vidjeti viGe u: .amela 0. $arnes and Ian 9. $arnes, "nvironmental .oli,z in t4e "uropean ?nion, ?niversit- .ress, )amJrid!e, 1FFF., p 1@. I/ "uropean )ommission: <rom t4e 'in!le ,t to 0aastri,4t and $e-ond: t4e 0eans to ma,4 our mJitions, )om DF%E %&&& #inal D11 <eJ,E, $russelo 1FF%. I; 3ural Development, "uropean )ommission, p. 21.

/1

O ekonomskoj diverzi(ika)iji ruralni& podruja brinu regionalni B8iljni programi,B temelj savremene strukturne politike !, odnosno politike ruralnog razvoja; 8iljni program . 3regionima koji zaostaju ekonomski i GDP manjim od A0# prosjeka !6, )iljni program 0b 3ruralna podruja nieg ekonomsko2so)ijalnog nivoa, visokom nezaposlenosti, niskim do&otkom i demogra(skim problemima i )iljni program E 3za sjeverne regione iznad E"2ge paralele i gustinom naseljenosti ispod : stanovnika po km6. ! u oblasti ruralnog razvoja kontinuirano provodi aktivnosti preko nadleni& institu)ija sa regulativom +avjeta 38oun)il <egulation6. 9u su i brojne lokalne ini)ijative.00 Pored programa Kiderove ini)ijative 39&e Keader 8ommunitO %nitiative Programme6 vrijedno se osvrnuti na 7ork deklara)iju i ,gendu "111, iz koje je proizaao 4erlinski sporazum. /eader Initiative je program razvoja ruralni& podruja !, lansiran .//.. god. Botvarajui nove vidike za ruralni svijet i ka ruralnom svijetu.B 0E ?etodoloki je pomogao irenje novog naina olaki)a i strategije ruralnog razvoja na osnovama sedam komponenti; uveanju lokalni& poten)ijala, utemeljenju teritorijalne strategije, pristupu od baze do vr&a, integralnom ili multisektorskom pristupu, de)entraliza)iji i menadmentu (inansijski& sredstava, &orizontalnom i privatno2javnom partnerstvu i umreavanju. Prin)ip Bodozdo na goreB jaa ulogu lokalni& ak)ioni& grupa 3Ko)al ,)tion Groups2K,Gs6 i organa lokalne uprave. Keader vrjednuje tri komponente za dobijanje sredstava iz +trukturni& (ondova i drugi& sredstava; inovativni pristup prema ruralnom razvoju, razmena knoH2&oH i meuregionalna saradnja. 9ranzi)ija Keader % u ambi)iozniji Keader %% nije bila laka. De)entraliza)ija, kao prin)ip Kiderovi& programa dovodi do poveanja birokratski& pro)edura, to usporava plaanje odobreni& sredstava korisni)ima. !spje& Keader % je uetvorostruenje sredstava alo)irani& Kideru %% 3.//$2.///. god.6. *ajvee zemlje, 5ran)uska, -elika 4ritanija i *jemaka malo koriste preporuke Keader u primjeni i modi(ika)iji vlastite organiza)ije. +lino je u Dolandiji, 4elgiji, Danskoj, ,ustriji i Lvedskoj ije vlade redukuju uti)aj Keader2a na ruralna podruja zbog nepovjerenje koje nastaje uplitanjem !nije i injeni)a da su neke od ovi& zemalja ve praktikovale sline metode i prije Keader2a. +uprotno, motivisane zemlje kao Lpanija, Portugal i %rska koriste Keader, koji inspirie na)ionalne programe ruralnog i regionalnog razvoja. (eklaracija Kork 38ork De)laration6 je usvojena .//E. god. na vropskoj kon(eren)iji o ruralnom razvoju 3 uropean 8on(eren)e on <ural Development6. 0A *a skupu su utvreni politiki prav)i dalji& aktivnosti u provoenju ruralne politike i razvoju ruralne ekonomije. Deklara)ija potvruje potrebu da graani !nije treba
II

Od poAetka 1FF&-ti4 zemlje Alani,e "? preduzimaju odreBene ini,ijative usmerene na preoJraCaj ruralni4 podruAja. ? ovo vrijeme poznate su ini,ijative Zajedni,e: Keader, Interre!, 3e!is, "nvire!, .ease i .osei. I2 0arjorie 1ouen, 84e "uropean 3ural 0odel, Keader 0a!azine =o %I, 5inter %&&&N%&&1., p. I. I@ .lumJ :Q 84e )ork De,laration R Kivin! )ountr-side, 3ural "urope R <uture perspe,tives, )ork @-F. 1FF2.

/%

da plate kako bi 'ajedni)a ostvarila uravnoteeniji i odrivi rast, kako bi se podigao kvalitet ivota i ujednaili uslovi so)ijalne politike, zdravstva itd. <uralno se esto povezuje sa seoskim, jer su seoske teritorije po kritrijumima !nije, najee ruralna podruja. 'ato je i 7on(eren)ija u 7orku odrana pod motom Bivjeti na selu.B Deklara)ija ima devet taaka zasnivani& na slijedeem; G Odrivi ruralni razvoj je jedan od prioritetni& zadataka !nije. G <uralni razvoj mora biti multidis)iplinaran i multisektorski. G Podrka rastu i diversi(ika)iji ekonomsko2so)ijalni& aktivnosti odrivog razvoja. G Postojanje privatne i zajednike ini)ijative u investi)ijama, te&nikoj pomoi, servisima, in(rastrukturi, obrazovanju, obu)i, in(orma)ionim te&nologijama i dr. G <azvoj se zasniva na prin)ipu subsidijarnosti regionalni& i na)ionalni& nivoa. G Prin)ipi jedinstvenosti, jednostavnosti, (leksibilnosti i de)entraliza)ije. G Politike treba biti ko&erentna, bazirana na transparentnim pro)edurama i integrisana u pojedinane programe ruralnog razvoja. G 7orienje lokalni& izvora sredstava za (inansiranje u o&rabrivanju lokalni& razvojni& projekata. +redstva treba usmjeravati u mala i srednja preduzea. G 9e&nika pomo, obrazovanje, obuka, komunika)ije, uspostavljanje poslovni& odnosa sa ruralnim podrujima i praenje provoenja mjera ruralnog razvoja !. Oigledno je, da je Deklara)ija iz 7orka dala snane politike poruke i operativne smjerni)e u daljoj izgradnji kon)epta ruralne politike !. Agenda 0111. 9o je najvaniji dokument 7omisije posle ?ekLerijevi& re(ormi 3?a)+&arO <e(orm .//".6 koji tretira buduu 8,P. 0: Ovaj projekat otvara nove perspektive ruralne ekonomije. Prioritetno se bavi rea(irma)ijom politiki& prioriteta ekonomske i so)ijalne ko&ezije na )jelokupnom prostoru 'ajedni)e. 0/ ,genda "111 pokriva; 3.6 osnaivanje zajednike politike u ruralnom i ukupnom razvoju i buduim proirenjimaQ 3"6 (inansijsku podrku podrujima planiranim za razvoj ekonomske i so)ijalne ko&ezije i na teritorijama sa GDP Bper )apitaB ispod prosjeka 'ajedni)eQ 3@6 sredstva +trukturni& (ondova koji e pratiti ovu aktivnost. 7oristie e i& .0 zemalja lani)a. 'a korienje su utvreni kriterijumi. Oni se odnose se na stanje GDP, zapoljavanje, produktivnost rada, in(rastrukturu, strukturne probleme itd. 7riterijumi su pro)enat naseljenosti ispod odreenog novoa, neprilagoenost sistema obrazovanja, obuke i zapoljavanja. ,genda podrava drave koje e postati lani)e !nije, pa je ruralni razvoj vaan i za zemlje kandidate. Ovo je i novi evropski pogled na budunost. Obim sredstava pomoi za politiku ruralnog razvoja je dodatna potvrda, da u odreenim okolnostima ovaj pristup ima prednost u odnosu na konven)ionalne razvojne modele.
I*

De,emJra 1FF@. !od. 'avjet "vrope na prijedlo! 1a,Puesa 'antera usvaja 9"=D? %&&& kao osnovu re#ormi ) . Aime se otvaraju nove perspektive ruralne razvojne politike. Osnovni ,ilj ove re#orme, pri4vaene u $erlinu Dmart 1FFF. !od.E je da se ) . unaprijed prila!odi proGirenju na Istok kako Ji se ono uAinilo mo!uim i JezJolnijim. IF )") D1FF@E, !enda %&&& vol 1: <or 'tron!er and 7ider ?nionQ vol %: )4allan!e o# "nlar!ementQ vol /: Opinions o# t4e "uropean )ommission on t4e ppli,ations #or ,,ession.

//

Od raspoloivi& +trukturni& (ondova 0# se usmjerava za zajednike ini)ijative. Flani)e sa GDP Bper )apitaB manjim od /1# prosjeka !nije koje su pristale na treu (azu ?! su zadrale pravo upravljanja tim (ondom. 5ond koji je imao godinji budet oko @ mlrd. ekija kontinuirano se koristio za podrku projektima na podruju izgradnje transevropske mree i transportne in(rastrukture. 2dnos sa evropskom poljoprivredom . ,grarni +avjet .///. god. postie sporazum o sutinskim re(ormama 8,P vezanim za period prikljuenja novi& lani)a !.E1 ! direktnoj vezi sa ovim sporazumom je 5ilerova re(orma, koja predvia da izda)i za poljoprivredu ne prelaze vie od A$# rasta G*P. %pak, 5ilerova re(orma je dobila i amandmane 3+avjet u 4erlinu .///. godi.6. E. ,gendi "111 uoava da je Bosnovna razlika izmeu evropskog i modela poljoprivrede nai& glavni& konkurenata u multikulturalnoj prirodi evropske poljoprivrede i njene uloge u ekonomiji, okruenju drutva i ouvanju prirodni& predjela iz ega proizilazi potreba podrke odranju poljoprivredne proizvodnje irom vrope i ouvanju (armerski& do&odaka.BE" ,genda "111 u 4erlinskom sporazumu za&tijeva da se kao osnova uzme kon)ept multi(unk)ionalnosti evropske poljoprivrede, koji od (armera ne trai da se iskljuivo bave poljoprivrednom proizvodnjom, ve insistira na aktivnostima ruralne ekonomije 3umarstvo, turizam, zanatstvo, zatita ambijenta itd.6 uz naknadu za zatitu poljoprivrednog okruenja agroekolokim mjerama.E@ Ovo jaa pozi)iju ! u pregovorima unutar C9O. <eduk)ije )ijena poljoprivredni& proizvoda u 4erlinskom sporazumu nisu nove u re(ormi 8,P, jer slabljenje veza poljoprivredne proizvodnje i podrke )ijenama poljoprivredni& proizvoda 3podsti)aja za intenzivnu proizvodnju koja o&rabruje (armere za maksimalno korienje resursa6 poinje ?akerijevim re(ormama 3.//".6. %pak, smanjenje podrke poljoprivredi nije takvo da bi dovelo do veeg uvoza u odnosu na domae proizvode, to u je krajnjoj liniji ! vodilo u kon(likte sa C9O. 5ilerova re(orma je proirila emu manje (avorizovani& podruja. Flani)e ! su u ovu kategoriju mogle uvrstiti spe)i(ina podruja 3brdsko2planinska podruja, teki klimatski uslovi i sl.6 gdje se obrauje zemljite, opstaju komune i uva tradi)ionalni ambijent. ! ovoj emi nadoknada za ivotnu sredinu izostavljen je Bprin)ip zagaiva plaaB 3polluter paOs prin)iple Y PPP6, kako kod tekui&, tako i budui& plaanja. %z pret&odnog se moe zakljuiti da je ruralni razvoj snano inkorporiran u 8,P. ?oglo bi se rei da je on vaan konstituent 'ajednike agrarne politike. *o,
2&

!ri,ultural )oun,il, .oliti,al a!reement on ) . re#orm, !ri,ultural =e5sletter, 'pe,ial edition 11. 1FFF. 21 Vidjeti u: )O0 D1FFFE, .residen,- )on,lusions: $erlin "uropean )oun,il %; and %I 0ar,4 1FFF. 2% Vidjeti u: !enda %&&&, $ulletin "?, =o INF@, $russels 1FF@Q ">planator- 0emorandum: 84e <uture o# "uropean !ri,ulture, $russels 1FF*Q "volution o# <inan,ial Impa,t o# t4e )ommission .roposals )on,ernin! t4e 3e#orm o# t4e )ommon !ri,ultural .oli,-, !enda %&&& D%&&&-%&&2E, $russels 1FF*. 2/ "konomske aspekte a!roekoloGki4 mjera nai u: .opovi 9oran, 0akroekonomski aspekti a!roekoloGki4 mjera u "?, "konomika poljoprivrede, $eo!rad, %&&F. !od.

/;

ruralna politika je jednim svojim dijelom i ko&eziona politika, pa zato ima i obiljeja regionalne politike. !pravo ova isprepletenost sa ostalim zajednikim i na)ionalnim politikama omoguava ekskluzivitet ruralnoj politi)i !. %pak, prioritetne su njene rela)ije sa poljoprivrednom politikom, to se moe vidjeti iz tabele :..$. 9abela :..$.; Plan troenja budetski& sredstava ! 3mil. evra, )ijene iz .///.6 ?jere "111 "11. "11" "11@ "11$ "110 "11E !kupno $1/"1 $":11 $@/11 $@AA1 $"AE1 $./@1 $.EE1 8,P bez <.<. @EE"1 @:$:1 @/0A1 @/$@1 @:$.1 @A0A1 @A"/1 <.<. i prat. mj. $@11 $@"1 $@@1 $@$1 $@01 $@E1 $@A1
%zvor; Pamela ?. 4arnes and %an G. 4arnes, p. ""0.

%z pret&odne tabele se uoava da uee ukupni& sredstava za podsti)anje ruralnog razvoja iznosi oko .1# ukupni& sredstava za (inansiranje 8,P. Obzirom na dominantno uee 8,P u budetu !, moe se konstatovati da su izdvojena sredstva podrke ruralnom razvoju znaajna i relativno stabilna. Ovo ne obezbjeuje makroekonomsku pozi)iju razvojnoj ruralnoj politi)i na nivou !nije, ali to moe biti sluaj u regionima koji nisu razvijeni, a po kriterijumima koriste sredstva znatno vea od svog outputa. Drugo, 8,P ima makroekonomski znaaj, ne samo zbog visine podrke 3npr. regulie se agregatna tranja, ili utie na in(la)iju preko )ijena poljoprivredni& proizvoda6, nego i snanog uti)aja na stanje spoljnotrgovinskog bilansa i spoljne ravnotee. *aravno, bilo bi preten)iozno makroekonomski znaaj 8,P svesti samo na ove dimenzije, jer ova zajednika politika utie i na budet, stopu nezaposlenosti, realne zarade itd. 9enden)ije i strukturni odnosi izmeu 8,P i ruralnog razvoja nisu mijenjani ni u novijem periodu. 7ontinuitet ovi& politika ukazuje na volju ! da i& odri bar na postojeem nivou. 8.3... R'r"ln nd $"#or

/I

<ealnost, relevantnost i per)ep)ija rezultata ruralne politike ! se ve dvije2tri de)enije kontinuirano mijenja. 'ato se indikatori i relevantne baze unapreuju.E$ 9ome doprinose nerazjanjeni odnosi izmeu sektorskog, obino poljoprivrednog i teritorijalnog pristupa razvoju, koji nekad generiu i dijametralno razliite )iljeve pa se i nji&ovi kreatori pokatkad mogu nai u kon(uziji. *o, dilemene ne mogu ugroziti generalne tenden)ije ! koja ima iskristalisane prioritete u ekonomskoj, so)ijalnoj i politikoj s(eri. !nija stvara uslove za ko&eziju i de)entraliza)iju koji vode ka jednom novom nainu teritorijalnog pribliavanja, jedinstvenom u svijetu. Ovo podrazumijeva uvoenje novi&, kompleksni& &eterogeni& indikatora i baza podataka koji su kompatibilni na )ijeloj teritoriji !nije. Ovi pokazatelji moraju biti dostupni na vie korisniki& nivoa. 7ao takvi, oni predstavljaju kljune politiko2analitike instrumente odluivanja na ruralnim podrujima !. <ealni problemi ruralni& podruja poslednji& "1 godina promjenili su sliku !. <uralna ekonomija se razlikuje u odnosu na nekadanji pristup rjeavanju tog problema, kada su trokovi prenoeni u druge sektore i kada nije bilo (inansijski& kompenza)ija i drugi& vidova rjeavanja razvojni& problema. (e#inisanje 3ruraliteta3. De(ini)ija ruraliteta je spe)i(ina i kompleksna analitika aktivnost. <uralne i urbane razlike su bazirane na pretpostav)i da su urbani i ruralni razvoj dijametralno suprotni, ali je ipak evidentno postojanje odreeni& veza izmeu urbani& i ruralni& podruja. 9ipologija ruraliteta u ! je vezana za ruralnu i urbanu klasi(ika)iju i bazirana na (unk)ionalnosti nji&ovi& odnosa. Dalje, za ovaj postupak, vana veliina je i kon(igura)ija teritorijalne zajedni)e. ! ovom smislu, ruralnost se bazira na Btrokovima distan)e,B tretmanu odreeni& bio2 regiona itd. Prostorni nivoi se teritorijalno zaokruuju razliitim metodama, a indikatori su dostupni na na)ionalnom nivou, za primjenu na ruralnim podrujima ili u poljoprivredi. *aravno, sve zavisi od baza raspoloivi& podataka. ! postoji interes da indikatori ruralnog razvoja mjere ruralnu situa)iju, njenu strukturu i problematiku, napredak, trendove razvoja i nivo dostignutog blagostanja. %pak, ekonomsko2so)ijalna komponenta je kljuna za mjerenje ruralnosti. 9reba naglasiti da i drave lani)e kreiraju indikatore ruralnog razvoja jo u ranoj (azi evropski& integra)ija, uglavnom zbog autonomni& ruralni& strategija razvoja. O 8D, i na nivou !, ulau se napori da se urade indikatori za zemlje lani)e. -idljiv je kon)eptualni napredak u praenju i kontroli ruralnog razvoja. ?oraju se razlikovati indikatori mjera apsolutnog stanja od dinamiki& indikatora koji pomau da se o)ijene kreatori lokalni&, regionalni& i na)ionalni& politika. -eoma vana (aza je identi(ika)ija relevantni& tema ruralnog razvoja. Projekti P,%+ i DO<, su tretirali so)ijalnu i ekonomsku dimenziju odrivog razvoja. E0 Prvi
2;

8reJa istai ulo!u )O3DI'-a. IzveGtaj Irske dele!a,ije u Lomitetu za 3e!ione od 1*. 1ula %&&2. !od. istiAe da je )O3DI', servis za in#orma,ije, istraCivanje i razvoj "?, inoviran i lansirana radi reanima,ije re!ionalni4 istraCivanja i inova,ioni4 servisa. LljuAni zadatak )O3DI' su re!ionalna istraCivanja i inova,ije sa #okusom na lokalne i re!ionalne suJjekte D'0"s, ?niverzitete, suJ-na,ionalne vladine a!en,ijeE. )iljevi su: potreJe re!ija da promoviGu lokalna istraCivanja i inova,ije u oJlasti oAuvanja Civotne sredine, da se lokalnom i re!ionalnom nivou omo!ui veza sa istraCivaAkom Jazom i #undusom "? i da se promoviGe kontinuitet pristupa vezama i inova,ijama.

/2

)ilj P,%+EE je bio razvoj kategoriza)ije u databazi i obezbjeenje relevantnosti u donoenju zakljuaka. <azvoj indikatora vodi, od ekoloki& prema ekonomskim per(ormansama i so)ijalnoj jednakosti. Potrebno je naglasiti da su ovi indikatori preteno ekonomski. %ako su veoma &eterogeni, oni u najveoj mjeri istrauju ekonomske pro)ese na ruralnim teritorijama 3G. Popovi6. EA 9reba naglasiti da postoje brojne druge metode mjerenja ruralnosti i odrivosti privrednog razvoja koje se koriste u makroekonomskim analizama i drugim ispitivanjima. E: 9okom .//E. god. od strane 9eritorijalnog <azvojnog +ervisa O 8D predloena je s&ema glavni& razvojni& tema za ruralna podruja, kako je prikazano u s&emi :..0. +&ema :..0.; %ndikatori O 8D O 8D2ovi osnovni indikatori se odnose na $ glavna razvojna znaenja; 5#"novn 1#vo m (r"& j" Gustina stanovnitva Promjene +truktura Domainstva 'ajedni)e E$onoms$" s#r'$#'r" per4orm"nse <adna snaga 'apoljavanje +o)ijalno uee2briga Produktivnost %nvesti)ije 5o& j"ln" do6ro6 # jedn"$os# Pri&od +tanovanje duka)ija 'dravlje +igurnost O$ol 1 odr7 vos# 9opogra(ija i klimat Promene u korienju 'emlje Prebivalita vrsta 3biljaka %li ivotinja6 9lo i voda 7valitet vazdu&a

Pret&odna s&ema ukazuje da je i kvalitet okruenja vr&unski )ilj razvoja ruralni& podruja. On se odnosi na zatitu zemlje, njeno plansko korienje, adekvatnu poljoprivrednu politiku i dr. +pe)i(ine politike tretiraju nain obrade zemljita i praksu koja ne naruava kvalitet okolia, vode, vazdu&a i sl.

65

Oni predstavljaju kon,eptualiza,iju ekonomsko!, so,ijalno! okvira koji slijedi $runtlandov izveGtaj Dkoji proizilazi iz 'porazuma ?nije 1FF% sporazuma iz msterdama 1FFF. 'porazuma iz =i,e %&&1. !od.E. 22 ? IzveGtaju .4ase I od . I' projekta sumiraju se mo!ui ruralni razvojni indikatori, !enerisani sa =?8' III nivoa. .4ase II od %&&/. !od. produJljuje dalja istraCivanja ove oJlasti. 'tatistiAki aspekt vidjeti i u: :ill, $.,"3ural 'tatisti,s .roje,t: Determinin! De#raTs 3ural 'tatisti,s", Kondon, %&&%. 2@ 8ema je detaljno oJraBena u: .opovi 9oran, 0akroekonomski aspekti )'D indikatora, ,ta ",onomi,a, "konomski #akultet, $anja Kuka, Jr. *, %&&*. 2* O de#inisanju ruralnosti prostora vidjeti u: Du .lessis, Valerie, 3oland $es4iri, 3a- $ollman, :eat4er )lemenson, "De#initions o# 3ural", !ri,ulture and 3ural 7orkin! .aper 'eries, 7orkin! .aper =o. 21, Otta5a, %&&%., zatim O")D, )reatin! rural indi,ators #or s4apin! territorial poli,-, .aris, 1FF;. te dru!oj literature koja istraCuje )'D, . I', "'I, ".I, DO3 i dru!e metode.

/@

!oava se, da je metoda mjerenja promjena na ruralnim podrujima P,%+ pri&vaena na podruju !. 9eme koje obrauje i selek)ija kljuni& rezultata su sublimirani s&emi :..0.

+&ema :..E. Osnovne grupe pokazatelja po P,%+ metodi 1. Kvalitet ivota, socijalni napredak i blagostanje 7arakteristike okolia,E/ raspoloivi servisi 3zdravstvena zatita, obrazovanje, lokalna uprava6, stanje domainstva, so)ijalna sigurnost, pri&odi i de(i)iti. 2. Ekonomska struktura i performanse Opte makroekonomske karakteristike, sektorska struktura, investi)ije, radna snaga, nivo razvoja industrije, konkurentnost preduzea, stanje in(rastru)ture itd. Primarne sektorske aktivnosti se odnose na multi(unk)ionalnost poljoprivrede, mogunost njene diversi(ika)ija i rast produktivnosti, rasoloive (inansijske resurse. Dalje, prate se per(ormanse i karakteristike turistikog sektora, nivo i struktura potronje i zaposlenosti i stanje u monetarnoj s(eri. 3. Demografija Ovi pokazatelji prate gustinu, strukturu i promjene stanovnitva, tip odreene zajedni)e, njena kulturna dostignua, migra)ije i sl. DO<,A1 utvruje tzv. grube mjere relativni& ekonomski& per(ormansi u *!9+ %%%, ili niim nivoima. Per(ormanse su sublimirane u praenju promjena stanovnitva, migra)ija, otvaranja novi& preduzea, nivoa turizma i iskorienosti turistiki& kapa)iteta, zapoljavanja i samozapoljavanja radno sposobnog stanovnitva i nivoa eduka)ije radne snage. %ndikatori uglavnom pomau sagledavanju ekonomskog stanja i diversi(ika)ije te interak)ije razlni& (aktora 3npr. razvoj turizma i stopa nezaposlenosti6. %pak, treba ukazati da zaklju)i koji vrijede za jedno, ne moraju biti relevantni za drugo ruralno podruje. +toga se moraju utvrditi limiti mogui& objanjenja na nivou !. ! tom kontekstu, izdvajaju se generalno indikativni pokazatelji sa minimalnom zajednikom relevantnosti donoenja zakljuaka o ruralnom sektoru, i to A.; .. Pre(ormanse novog ruralnog ekonomskog sektora. <uralni prostori mogu ostvariti zaposlenje u tradi)ionalnim sektorima. 9ako se npr. nova ruralna
2F

Vidi u: $r-den, 1., 'e,tion /: 3ural Development, In Kandsis !.e.i.e. .roposal on !ri-"nvironmental Indi,ators . I'. Ku>emJour!, %&&1. @& DO3 ekspli,itno identi#ikuje lokalne uti,aje, zajedniGtvo, kvalitet Civota i kulturu, te vaCne #aktora kao Gto su prirodni resursi i ljudski resursi, ekonomska struktura, investi,ije, in#rastruktura itd. @1 Kako je uoAiti da je rijeA o mjeGavini mikroekonomski4 i makroekonomski4 pokazatelja.

/*

ekonomija moe razvijati oko turizma, rekrea)ije, usluga i sl. *ova ekonomska struktura i uti)aj javnog sektora mogu unaprijediti lokalnu ekonomiju, inova)ije i otvoriti nova preduzea. ". ,naliza promjena u sektoru zaposlenosti. ,k)enat je na lokalnoj analizi zaposlenosti. DO<, uoava da dobro provodjenje ruralne politike a(irmie lokalne (aktore u odnosu na podruja manje intenzivne implementa)ije. 'apoljavanje u javnom sektoru koje u ! ukljuuje javnu administra)iju, odbranu, zdravstvo, so)ijalnu brigu, obrazovanje itd. iznosi i do treine zaposlenosti ruralni& teritorija i veoma je vana ekonomska komponenta. 9reba ukazati i na uti)aje privatiza)ije, de)entraliza)ije i (iskalni& politika koje za&tijevaju ravnoteu na na)ionalnom i regionalnom nivou. @. *eto migra)ioni tokovi ukazuju na e(ikasnost u zapoljavanju, kvalitetu posla i ivotni& uslova. 4aze podataka prirodni& migra)ioni& tokova su jo uvijek limitirane. %pak, moe se o)ijeniti da uspenija i atraktivnija podruja vraaju dio ranije migra)ije, pa ak i privlae nove migrante. +uprotno, na nerazvijenim ruralnim podrujima je i dalje prisutno raseljavanje. $. -ana komponenta ruralni& podruja je nji&ova in(rastrukturna pozi)ija i pozi)ija peri(erijalnosti. Postoji nekoliko naina mjerenja peri(erijalnosti. Iedan od naina je metoda P%. 8.3.0. Osnove r'r"lne r"/vojne pol # $e EU ' per od' !889:!81-. <uralna razvojna politika se kontinuirano integrie u ! i postaje drugi stub 3pillar6 8,P, zajedno sa ,gendom "111. 9o je politika rasta uti)aja, koja i u budunosti ima vanu razvojnu ulogu. 7ljune promjene su vane za razvoj ruralni& prostora, pa je utvren respektabilan i veoma vaan (inansijski okvir za period "11A2"1.@. god. ! kompara)iji sa pret&odnim, novi okvir je radikalno pojednostavljen. ! periodu "11A2"1.@. god. postoji samo jedan (ond, jedan programski sistem i jedinstven (inansijski menadment i jedna kontrola sistema. Do ovi& promjena je postojalo vie subsistema. Planirana sredstva su vea nego ranije. %pak, dolo je do reduk)ije sa oko /1 na A02:1 mlrd. evra. za A godina. ,li, regioni koji su klasi(ikovani u 8iljni program . 3Obje)tive .6 i novi lanovi !nije mogu oekivati i dodatna sredstva. <uralna politika ! je kontinuirana i dinamina. *ajnovije modi(ika)ije nemaju karakter strateki& re(ormi, ali u znaajnoj mjeri mijenjaju postojei pristup u nji&ovom provoenju. ! periodu "11A2"1.@. god. realizuje se jedinstven i jednostavan ko&erentni okvir ruralnog razvoja, a teite daje na zajedniki usaglaene prioritete uz ostavljanje dovoljno prostora za programsku (leksibilnost lani)a !nije. *ove mjere treba da podignu nivo iskazivanja i valoriza)ije postignuti& rezultata na nivou !, ali i na na)ionalnim i regionalnim nivoima. <uralna politika ! u periodu "11A2"1.@. god. utemeljena je na slijedeim prin)ipima; a6 b6 )6 d6 Potrebi za postojanjem samo jednog razvojnog (onda. Postojanju jednog i jedinog sistema programiranje i projektovanja mjera. Potrebi za jedinstvenim pravilima u (inansijskoj s(eri. Potrebi za jedinstvenim sistemom kontrole.

/F

Ovim prin)ipima se kon)ept integralnog ruralnog razvoja ! ini jednostavnijim nego do tada. Drugo, on obezbjeuje univerzalni pristup implementa)iji mjera na razliitim ruralnim podrujima !nije. +tubovi na kojima su (undirani )iljevi ruralnog razvoja ! su; a6 7onkurentnost (armerskog i sektora umarstva. b6 !pravljanje okoliom 3agroekoloke mjere6 i zemljinom politikom. )6 Lirenje 3ekspanzija6 ruralnog razvoja na, i oko (arme. d6 Pribliavanje K ,D < ini)ijativi. +utina ruralne politika ! u ovom periodu je usmjerena na slijedee )iljeve; a6 <ast konkurentnosti poljoprivrednog sektora i podrku za restrukturiranje. b6 !napreZenje zatite poljoprivrednog okruenja pruanjem podrke upravljanju zemljinim (ondom 3zemljom kao resursom6. )6 !napreenje kvaliteta ivota, diversi(ika)ija ekonomski& aktivnosti i nji&ova promo)ija. Programiranje aktivnosti na polju ruralnog razvoja ! je veoma interesantno, pri emu je neop&odno realizovati slijedee; G Donijeti strategiju ! i determinisati prioritete glavni& stubova ruralnog razvoja. G 7ao drugo, neop&odno je usvojiti na)ionalne strategije koje su planirane i &armonizovane sa prioritetima !. One moraju biti komplementarne i kao takve predstavljaju vaan ko&ezioni (aktor ! i njeni& lani)a. G *a)ionalni, odnosno regionalni razvojni programi artikuliu )iljeve stubova politike ruralnog razvoja kroz komplementarnost ove ko&ezione politike !. *o, pogledajmo na ta se odnose osovine, odnosno stubovi ruralnog razvoja za period "11A2"1.@. god. S%&) * se odnosi na poboljanje konkurentnosti. ! ove mjere spadaju; .6 ?jere )iljane na unapreenje ljudski& poten)ijala, kao to su struno usavravanje, stvaranje mladi& (armera, rano penzionisanje poljoprivrednika, te unapreenje upravljanja i pruanje pomoni& i savetodavni& usluga. "6 ?jere koje se odnose na unapreenje kvaliteta poljoprivredni& proizvodnji i proizvoda adaptiranjem na nove standarde ! i uee u planiranju kvaliteta &rane i promo)iji proizvoda. @6 ?jere koje se odnose na restrukturiranje (iziki& poten)ijala i to; investi)ije u proizvodnji, marketingu i in(rastrukturi. $6 9ranzi)ione mjere za nove lani)e 3od "11:. god.6, razvoj poluodravani& (armi i (ormiranje proizvoaki& grupa S%&) 0 se odnosi na zatitu poljoprivrednog okolia i zemlje, tj. primjenu agroekoloki& mjera. !z +,D, !nija primjenjuje mjere zatite poljoprivrednog okruenja na najviem svjetskom nivou. 9o naravno ne znai da se na ovom polju ne moe uraditi vie. ! ove mjera spadaju uglavnom slijedee aktivnosti; .6 ?jere odrivosti upotrebe poljoprivrednog zemljita i to, prije svega, planinski& podruja ali i drugi& teritorija sa strukturnim &endikepima 3podruja naruene

;&

ekoloke ravnotee6 i podruja podvrgnuta programom natura "111. Dalje, ove mjere se odnose na zatitu razliiti& vidova prirodnog i ivotinjskog poten)ijala i nepoljoprivredne investi)ije. "6 ?jere koje )iljaju odrivu upotrebu umskog zemljita, kao poumljavanje, uspostavljanje agro2umskog sistema i razvoj *ature "111. Ove mjere se odnose i na zatitu umskog okolia, obnavljanje proizvodnji, preven)iju i investi)ije. S%&) 4 se odnosi na unapreenje diversi(ika)ije proizvodnje i rast kvaliteta ivota. % ove mjere su klasi(i)irane u nekoliko relevantni& grupa; .6 ?jere diversi(ika)ije ruralne ekonomije kao diversi(ika)ija nepoljoprivredni& aktivnosti, podrka malim, srednjim i mikro preduzeima, razvoj turizma na ruralnim prostorima, upravljanje i zatita prirodnog naslijea itd. "6 ?jere unapreenja kvaliteta ivota i podrku osnovnim servisima 3uslugama6, obnova sela i uvanje ruralnog naslijea. @6 ?jere obuke i masovnog obrazovanja stanovnitva na ruralnim teritorijama. S%&) 5 podrava pribliavanje i pristup programu K ,D < lokalnim razvojnim strategijama, inter2teritorijalnom, trans2na)ionalnom koopera)ijom K,Gs 3lokalni& ak)ioni& grupa6 i masovnom eduka)ijom obrazovanjem u okvirima K,Gs. *adlene institu)ije ! preko projekata odravaju ravnoteu ruralnog razvoja odreujui uee svakog stuba u ukupnim sredstvima i preduzetim mjerama tako to; G 'a konkurentnost pripada najmanje .0# programirani& (ondova. G 'a upravljanje poljoprivrednim okruenjem i zemljom otpada "0# sredstava. G Diversi(ika)ija i kvalitet ivota uestvuju sa .0#. G %mplementa)ija programa za pristup K ,D <2u iznosi A#. Dalje, neop&odno je ostvariti dodatne uslove za pari)ipa)iju u mjerama ruralnog razvoja. 9ako je npr. za korienje sredstava stuba . za pomo u investiranju, neop&odno obezbjediti raniju podobnost, dok je za stub @ neop&odno pre(eriranje lokalni& razvojni& strategija i uvaavanje drugi& zajedniki& politika 3zajednika ko&eziona politika6. 9ako su osigurani kontinuitet i interak)ija zajedniki& politika na )jelokupnom prostoru. ! )ilju podrke implementa)iji strategije od "11A. do "1.@. god. raspolagae se poten)ijalima; G 9e&nika pomo za pripremu, upravljanje, praenje, pro)jenu, kontrolu i in(ormisanje do $# planirani& programirani& (ondova. G *a)ionalna mrena podrka ruralnom razvoju, organiza)ione i administrativne aktivnosti u sektoru ruralnog razvoja. G Povezivanje na)ionalni& mrea i administra)ija sa vropskom ruralnom razvojnom mreom 3(inansiranu te&nikom pomoi, asisten)ijom i ini)ijativom 7omisije6. Ova pomo iznosi oko 1,@# od <uralnog razvojnog (onda. Planski dokumenti u institu)ijama ! za period "11A2"1.@. god. su predvidjeli znaajna sredstva za ove namjene. Od ::,A0 mlrd. evra, koliko je planirano za ovaj (ond, 0E mlrd.se odnosilo na sredstva Garantnog (onda 35onda za garan)ije6 i @.,@ mlrd. evra !pravljakog (onda 35onda za upravljanje6. Ostatak od .,0 mlrd. i A mlrd. evra se odnosio na (inansiranje K ,D <2a i modula)iju prorauna.

;1

Planom je predvieno @# ukupni& sredstava, ili ",EE mlrd. evra za realiza)iju programa stubova ruralnog razvoja i K ,D <2a. +vega 1,@# ili 1,"A mlrd. evra je planirano za te&niku podrku, odnosno asisten)iju 7omisije u svim poslovima, od kreiranja do implementa)ije politike ruralnog razvoja !. Planirani (inansijski izvori su u institu)ijama !nije uglavnom usvojeni uz manje korek)ije. Ko#inansiranje i stope zajednikog ko#inansiranja . <uralni razvoj u lani)ama ! je sve vaniji segment razvoja. On se sve vie a(irmie u sektoru razvoja i ouvanja makroekonomske stabilnosti.9! 9o utie na lani)e, koje su motivisane za su(inansiranje razliiti& stubova, kao dijela ukupnog javnog troka, i to; G 'a stubove . i @, maksimalna stopa su(inansiranja iznosi 01# 3A0# za regione u pristupanju, odnosno, konvergentne regione6. G 'a stubove " i $, maksimalna stopa su(inansiranja iznosi 00# 3:1# u konvergentnim regionima6. G Predviena je dodatna stopa od 0# za krajnje oblasti i mala gejska ostrva. G ?inimalna stopa su(inansiranja iznosi "1#. %z pret&odnog se moe zakljuiti da je (inansiranje ruralnog razvoja u ! veoma stimulativno. *eke teritorije nisu u mogunosti da ubrzaju ekonomski i so)ijalni rast bez ovi& (inansijski& stimula)ija. Danas, u vrijeme globaliza)ije veine zemalja ograniavaju ulogu drave u stimulisanju privredni& aktivnosti. <uralna politika jo uvijek nije Bpod udaromB ovi& mjera i kao takva predstavlja idealan surogat za neke mjere podrke iz oblasti poljoprivrede, saobraaja, turizma, industrije i dr. ! ! ve due vrijeme postoji jasna i snana podrka za realiza)iju strategije ruralnog razvoja. 7oliko se ovom segmentu komunitarni& odnosa daje na znaaju, govore i naini kandidovanja i ak)eptiranja plana ruralne politike. 9ako je 7omisija jo @. jula "110. god. publikovala na)rt +trategijskog plana ruralnog razvoja za period "11A2"1.@. koji obu&va slijedee; 2 8iljeve za poveanje ko&erentnosti i konzistentnosti strategija lani)a i razliiti& (ondova ! 3+trukturni (ond i <uralni razvojni (ond6. 2 Pokretanje ini)ijative da lani)e moraju usmjeriti svoje resurse na obezbjeenje propisa iz oblasti ruralnog razvoja. 2 Osiguranje E prioriteta i donoenje na)ionalne ruralne razvojne strategije. +ve ovo podrazumijeva vlastite programe i to; 3.6 unapreenje konkurantnosti poljoprivrednog i umskog sektora, 3"6 unapredjenje poljoprivrednog okolia i razvoj sela, 3@6 unapredjenje kvaliteta ivota na ruralnim podrujima i o&rabrivanje diversi(ika)ije i dodatnog zapoljavanja, 3$6 unapredjenje uloge vladinog sektora, 306 prevodjenje navedeni& prioriteta u programe i 3E6 komplementarnost na nivou ! i lani)a.

@%

.rimjer 3epuJlike Irske najJolje !ovori da se primjenom od!ovarajue razvojne politike moCe postii Celjena makroekonomska staJilnost, rast i strukturne promjene. .ored ostali4 strukturni4 i ko4ezioni4 politika, staJiliza,iji njene ekonomije doprinosi i ruralna politika Irske i "?.

;%

7onano, vropski parlament je prilagodo zakonodavstvo potrebama i za&tjevima strukturni& (ondova za period "11A2"1.@. god. 9ako je vropski parlament $. jula "11E. god. odobrio paket prilagodjavanja zakonodavstva zajednike politike za period "11A2"1.@. god. za pet pojedinani& propisa. Ovi& pet propisa reguliu i de(inie )iljeve i kriterijume za +trukturne (ondove, raspoloive (inansijske resurse i kriterijume aloka)ije. Oko @1: mlrd. evra ili oko @0,A# budeta !nije je raspoloivo, kao to je planirano. Donoenje ovi& propisa je pratio pro)es pregovora, usvajanja, dopuna itd. !glavnom, predvidjaj se unapreenje politike ouvanja okolia, unapredjenje vodjenja 5onda, pojaano partnersvo izmeu aktera i a(irma)ija prin)ipa udruivanja itd. %zvjetaji o stanju u ruralnom sektoru su bazirani na zajednikom okviru. Godinji izvetaji o napredovanju programirani& nivoa u ! su zasnovani na zbirnim izvjetajima na)ionalni& institu)ija o stanju i napretku na)ionalni& strategija. 9reba istai da se rade godinji zbirni izvetaji 7omisije za +avjet vrope i vropski parlament o napretku, implementa)iji i prioritetima strategije ! u oblasti ruralnog razvoja. &mjesto zakljuka. 'ato je znaajan ruralni razvojJ 'a to postoje najmanje tri razloga; razvoj poljoprivrede i okruenja, ekonomski razvoj i ko&ezija. A@ Poljoprivreda je povezana sa ruralnim razvojem podrkom koju joj ruralni razvoj prua, ali i postojanjem obrnute zavisnosti. +tabilnost poljoprivrednog sektora je zavisila od ove podrke u prvoj dekadi ".. vijeka. Dalje, ! e se dalje iriti na jugoistok vrope. Dugorono, visoke )ijene energije i klimatske promjene deluju na de(i)ite u proizvodnji &rane i visoke )ijene pre&rambeni& proizvoda. 9o e sve tee podnositi sadanje i budue lani)e ! i ?!. ! irem meunarodnom kontekstu, pregovori o svjetskoj trgovini 3u okviru C9O6 postavie nova ogranienja 8,P. 7valitet prirodne sredine ima znaajno mjesto u kreiranju politike ruralnog razvoja. 7rajem "1. i poetkom ".. vijeka u evropskom drutvu raste svijest o vanosti zdrave ivotne sredine. , upravo ova aktivnost, ima veliki znaaj i u politi)i ruralnog razvoja !. Iavna plaanja za potrebe zatite prirodni& resursa i poveanje vrijednosti seoski& podruja sve vie se s&vataju kao prioritet !nije. A$ 7on)ept ruralnog razvoja je dao rezultate. On se, osim implementa)ije, vie ne moe nauno razvijati. Postoje indi)ije, da se istraivai sve vie (okusiraju na nove izazove u oblasti ko&ezione i strukturne politike.

@/

Vidjeti viGe: "uropean )ommission, 3ural Development, p. @%-@;. .opovi 9oran konstatuje da se na tim podruAjima poveava ,ijena zemlje. Vidjeti u radovima: .opovi 9oran 0akroekonomska e#ikasnost ula!anja u ruralni sektor metodom kapitalni4 koe#i,ijenata, "konomika poljoprivrede, Jr. ;, $eo!rad, %&&2. !od., i u .opovi 9oran, ?lo!a proizvodni4 koe#i,ijenata u mjerenju e#ikasnosti uloCeni4 sredstava u ruralni kompleks, ,ta e,onomi,a Jr. 2, "konomski #akultet $anja Kuka, %&&@. !od.
@;

;/